cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Diane Tuckman
Mbido ndụ na ọrụ
N'ajụjụ ọnụ ya na The Washington Free Beacon, Tuckman chetara na mgbe ọ bi n'Ijipt dị ka nwatakịrị n'oge WWII, ha na-agba ụmụ agbọghọ ndị Juu égbè n'okporo ámá... Mụ na ezinụlọ m gbapụrụ na 1948 wee gaa France. Ọ bụ ezie na ọ bụghị ihe na-agbawa obi, ọbụna na France bụ oge siri ike mgbe agha ahụ gasịrị, na ike oke tiketi na obere ụlọ. Tuckman kwagara United States na 1958 n'oge na-adịghị anya mgbe ọ lụsịrị di. A na-ekwu na Tuckman bụ otu n'ime ndị na-ese ihe na-enyere aka mee ka ihe osise silk na United States site na akwụkwọ ya, na mgbe ụlọ ọrụ ya (Ivy Imports) bụ ụlọ ọrụ US mbụ "na-ebubata ihe osise French dị mkpa iji see na silk".
Ihe ngosi
Tuckman egosila ma hazie ihe ngosi nka silk na gburugburu mpaghara Greater Washington, DC. A na-akpọ ya "onye ọsụ ụzọ na-ese ihe silk na America, ọ na-akụzi, na-ese, ma na-egosipụta ihe osise silk nke ya, yana ịkwalite ụdị nka site na mmemme agụmakwụkwọ ya. "
Nnukwu Ihe Na-eri Anụ Maka Europe
Ihe omume
LCIE na-arụ ọrụ dị ka onye ndụmọdụ ma na Europe ma na mba.
Ndị Naijiria
Ndị Naijiria ma ọ bụ ndị Naijiria bụ ụmụ amaala Naijirịa Ma ọ bụ ndị nna nna si Naijirịa. Naịjirịa nwere agbụrụ na ọdịbendị dị iche iche na okwu Naịjirị na-ezo aka na mba obodo dabeere na ụmụ amaala. Ndị Naijiria sitere n'ihe karịrị agbụrụ na asụsụ 250. Ọ bụ ezie na e nwere ọtụtụ agbụrụ na Naịjirịa, ihe akụ na ụba na-eme ka ndị Naịjiria si n'ọtụtụ agbụrụ na okpukpe biri na mpaghara Naịjirị nke na-abụghị agbụrụ ma ọ bụ okpukpe ha, na-akpata ngwakọta nke agbụrụ na òtù okpukpe dị iche iche, ọkachasị n'obodo Naịjiría. Asụsụ Bekee bụ asụsụ ndị Naijiria. 50% nke ndị Naijeria bụ ndị Alakụba na ihe dị ka 49.3% bụ Ndị Kraịst. Ndị a bụ okpukpe abụọ bụ isi, dị ka statista.com si kwuo, a na-ekwu na ihe karịrị ọkara nke ndị Naijiria bụ ndị Alakụba, a na'emekwa ndị ọzọ mana a maghị ha dịka ndị a abụọ.
Nnukwu Ihe Na-eri Anụ Maka Europe
Ihe omume
LCIE nwere ọrụ ndụmọdụ dị mkpa maka European Commission's Large Carnivores Unit na maka Standing Committee of the Bern Convention. LCIE na-akwadebe akwụkwọ ndị dị mkpa maka EU dị ka ihe ndabere maka atụmatụ nchịkwa mba maka nnukwu anụ Eurasian wolf, Italian wolf, lynx, brown bear na wolverine na Europe. Na mgbakwunye, ọtụtụ n'ime ndị otu ya na-etinye aka na ọrụ iji weghachite ma chebe ụdị anụ ndị a, ha na-arụ ọrụ dị mkpa n'ilekọta ọnụ ọgụgụ nke lynx, anụ ọhịa bea na wolverine na nlekota anụ ọhịa wolf, ha na'ide ma ọ bụ soro dee akwụkwọ.
Ndị Naijiria
Agbụrụ
Ndị Naijiria si n'ọtụtụ agbụrụ na okpukpe dị ka ntọala Naijirịa bụ nsonaazụ nke ochịchị ndị Britain.
Nnukwu Ihe Na-eri Anụ Maka Europe
Ihe omume
LCIE na nzukọ Rewilding Europe na-arụkọ ọrụ ọnụ.
Ndị Naijiria
Akụkọ ihe mere eme
E nweela ọtụtụ steeti akụkọ ihe mere eme na Naijirịa nke metụtara ndị Naijirịa site na ndị eze ha na usoro iwu na ụtụ isi ha, yana iji okpukpe mee ka ike eze bụrụ ihe ziri ezi ma mee ka ndị mmadụ dị n'otu. Mmetụta ndị Alakụba na-emetụta ọdịbendị nke Northern Naijirịa gụnyere ọtụtụ mba ndị Alakụb dị na mpaghara ahụ. Alaeze Ukwu Kanem-Bornu na Caliphate Sokoto bụ nnukwu ala ndị Alakụba n'akụkọ ihe mere eme n'ebe ugwu Naịjirịa. Ndịda Naịjirịa nwere ọtụtụ steeti dị ike, gụnyere Alaeze Ukwu Benin na Alaeze Ukwu Oyo, Ife Confederacy na ọtụtụ steeti Yoruba ndị ọzọ.
Omenala
Ọchịchị ndị Britain na-achị na-emetụta ọdịbendị Naijirịa nke ukwuu. Dị ka ndị ọchịchị Britain na-achị ala ọzọ na-akatọ ma na-awakpo ịlụ karịa otu nwanyị, ikpe site na ịta ahụhụ, na ụdị ụfọdụ nke ịchụ àjà. N'otu oge ahụ, ndị ọchịchị Britain na-achị ala ahụ nọgidere na-enwe ma na-akwalite ọdịbendị ọdịnala Naijirịa nke mere ka ọchịchị ndị Britain sikwuo ike. Ndị Britain gbasaa Iso Ụzọ Kraịst n'ebe ndịda Naịjirịa na ndị ozi ala ọzọ Ndị Kraịst nyeere ndị ọchịchị Britain aka iguzobe usoro agụmakwụkwọ ọdịda anyanwụ na Naịjirịa nke dugara n'izi asụsụ Bekee na Naịjarị ma nabata ya dị ka asụsụ isi nke Naịjirịa. Ndị Britain jiri ọrụ a na-akwụghị ụgwọ dochie ọrụ ụlọ a na-adịghị akwụ ụgwọ. Tupu colonization na narị afọ nke iri abụọ, agbụrụ Naịjirịa na-enwekarị ala dị ka obodo, nke mere na enweghị ike ịzụta ma ọ bụ ree ala. Nchịkọta wetara echiche nke ndị mmadụ nwere ala na azụmahịa nke ala malitere. Na Na Naijirịa, ihe karịrị pasent iri asaa nke ndị Naijirịa bi n'obodo nta nke ụdị abụọ dị iche iche: ụdị mbụ nke ndị Igbo na Tiv ji na-agụnye nchịkọta nke ihe ndị gbasasịrị agbasa ebe ụdị nke abụọ nke e ji mee ihe n'etiti ndị Hausa Fulani, Yoruba, na Kanuri na-agụnyere nuclei nke ihe ndị dị iche iche. Obodo nta ndị a mejupụtara ndị agbụrụ metụtara site na ndị nna nna yana ndị bịara abịa bụ ndị a nabatara n'agbụrụ ahụ. Kemgbe oge tupu colonization ruo ugbu a ọ bụ ihe a na-emekarị n'ebo Naịjirịa ịnabata ndị ọ na-amaghị n'ime agbụrụ ndị ahụ. Onye agadi nwoke n'ime obodo na-ejikarị ozi dị ka onye isi obodo ma ọ bụ Baale.
N'ime nnukwu obodo ndị dị na Naijirịa, e nwere ọtụtụ ndị Naijirịa na ndị mba ọzọ, ọkachasị ndị Europe, ndị Lebanọn, na ndị India. Mkpa akụ na ụba nke obodo Naịjirịa emeela ka ndị mmadụ si n'ala nna ha ma ọ bụ ọdịbendị gaa n'obodo ndị na-abụghị mpaghara ndị ahụ. Ndị Igbo, Hausa-Fulani na Ibibio na-akwaga Lagos na ọtụtụ ndịda na-akpụkwa n'ebe ugwu iji zụọ ahịa ma ọ bụ rụọ ọrụ ebe ọtụtụ ndị ọrụ oge ugwu na obere ndị ọchụnta ego na-aga n'ebe ndịda.
Ịkpa Ókè
Esemokwu agbụrụ, okpukpe, na mpaghara na esemokwu kewara ndị Naijirịa n'ihe gbasara ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Karịsịa, nkewa ọdịbendị na ndọrọ ndọrọ ọchịchị n'etiti ndị Alakụba n'ebe ugwu na ndị Kraịst n'ebe ndịda emeela ka okpukpe bụrụ nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị ma kpatara nnukwu esemokwu ndọrọ ndọrọ ọchịchị na Naịjirịa. Ime ihe ike sitere n'agbụrụ na okpukpe sitere n'aka ndị na-emebiga ihe ókè emeela ka esemokwu ndị a mụbaa.
Otú ọ dị, n'agbanyeghị ihe omume nke imebiga ihe ókè, ọtụtụ ndị Naijirịa na-aga n'ihu na-ebi n'udo, a na-akwalite njirimara Naijirịa n'etiti ndị Naijiria gụrụ akwụkwọ na ndị bara ọgaranya yana ọtụtụ ndị Naịjirịa na-ahapụ obere obodo agbụrụ iji chọọ ohere akụ na ụba n'obodo ebe ndị mmadụ nwere agbụrụ. Ọ bụ ezie na e nwere nkewa ọdịbendị n'etiti ndị Naijiria, a na-ejikarị asụsụ Bekee eme ihe dị ka asụsụ ha bụ isi. Ọzọkwa, ọtụtụ ndị Naijiria nwere nkwenye siri ike maka nnwere onwe onwe onwe na ọchịchị onye kwuo uche ya. Ọbụna n'oge ọchịchị ndị agha, ndị Naijiria na-amanye ọchịchị ndị agha dị otú ahụ ka ha nọgide na-enwe ọchịchị onye kwuo uche ya. Ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị Naịjirịa na-ama ọtụtụ asụsụ ụmụ amaala na-abụghị asụsụ ụmụ ama amaala ha.
Njikọ mpụga
Media related to People of Nigeria at Wikimedia Commons
Adeola Ogunmola Showemimo
Ọrụ
Ọ malitere ọrụ ụgbọ élù ya na US-based Sunrise Aviation Academy ebe ọ gụsịrị akwụkwọ na 2011.
Ihe ndị ọ rụzuru
N'afọ 2019, ọ ghọrọ nwanyị Naịjịrịa mbụ na-anya ụgbọelu na-arụ ọrụ maka Qatar Airways na Middle East, mpaghara nke na-esiri ụmụ nwanyị ike ịghọ onye na-anya ụgbọala.
Ọ bụkwa nwanyị Naịjịrịa mbụ na-efe ụgbọelu Boeing 787 Dreamliner maka Qatar Airways.
Ọ bụ nwanyị Naijiria mbụ na-anya ụgbọelu na-efe ụgbọelu Boeing 767 Aircraft gafee Oké Osimiri Atlantic, na-anọ n'otu egwuregwu ahụ na Captain Irene Koki nke Kenya, na Captain Amsale Gulau nke Ethiopia.
Ihe odide
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Zemzem Ahmed
Zemzem nọchitere anya Ethiopia na na afọ 2008 Summer Olympics na Beijing, ma soro sọọ mpi na 3000m steeplechase ụmụ nwanyị, ya na ndị otu ya Sofia Assefa na Mekdes Bekele. Ọ gbara ọsọ na nke atọ nke asọmupi ahụ, ebe ọ gwụchara n'ọnọdụ nke anọ wee gaa n'ihu na nke ikpeazụ, na oge kachasị mma nke 9:25.63. Ọ meziwanyere arụmọrụ ya na agba ikpeazụ, wee setịpụ ndekọ mba, na oge nke 9:17.85, naanị sekọnd asatọ karịa nke onwe ya kachasị mma, na-agwụ naanị n'ọnọdụ nke asaa.
Ihe nrite Glinka World Soil
Glinka World Soil Prize bụ ihe nrite a na-enye kwa afọ kemgbe 2016 nye ndị nchọpụta maka onyinye ha nyere maka nchekwa gburugburu ebe obibi, nchekwa nri na ibelata ịda ogbenye. Onye mmeri na-enweta ego USD 15000 na ihe nrite ọla edo Glinka.
A na-akpọ ihe nrite ahụ iji sọpụrụ onye ọkà mmụta sayensị ala Russia Konstantin Glinka (1867-1927). Ọ bụ Global Soil Partnership nke United Nations Food and Agriculture Organization na-enye ya.
Blessing Okardi
Blessing Okardi ( ka amuru n'ụbọchị ise n' ọnwa Novemba 1988) bu onye egwuregwu bọọlụ si Naijiria, onye na-agba Bayelsa United FC ugbua.
Ọrụ
Na 27 October 2006, KAA Gent na-ekpe ya ikpe. Ya na Ocean Boys ọ chịkọtara ndị otu mmeri FA Cup Nigeria 2008, meriri Gombe United na penariti na 5 Julaị 2008. Ọ kwagara Lobi Stars na ọnwa Ọktoba 2009. A machibidoro ya iwu otu afọ maka akụkụ ya na mwakpo ndị ọka ikpe na March 2010. Onye otu aka nri hapụrụ na 24 Nọvemba 2012 ka afọ atọ gachara ụlọ ọgbakọ Lobi Stars wee banye Bayelsa United FC
Mba ụwa
Abịa na ọkwá ya na mba ụwa, o mere ihe ngosi abụọ maka Nigeria na 2007 FIFA U-20 World Cup, megide Scotland na Costa Rica.
Edensibịa
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Melinda Kgadiete
Melinda Kgadiete (a mụrụ n'abali iri abụo na otu nke ọnwa Julaị n'afọ 1992) bụ onye egwuregwu bọọlụ South Africa nke na-agbara Mamelodi Sundowns Ladies FC na ndị otu ụmụ nwanyị South Africa bọọlụ dị ka onye n'aha ịhụ maka onyinye goolu.
Ọrụ klọb
Kgadiete agbarala klọb Mamelodi Sundowns na South Africa.
Ọrụ mba ụwa
Kgadiete sonyere na asọmpi nke otu egwuregwu bọọlụ ụmụ nwanyị South Africa na 2018 Africa Women Cup of Nations, na-egwu otu egwuregwu.
Edensibia
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Fati Lami Abubakar
Fatima Lami Abubakar CON (amụrụ na 12 Eprelụ 1951) bụ onye ọka iwu Naijiria bụ onye bụ nwanyị mbụ nke Naijiria n'oge Abdulsalami Abubakar si June 1998 ruo May 1999. Mgbé ọ chịrị dị ka First Lady, Abubakar bụ Chief Judge nke Niger State site na 2013 ruo 2016.
Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Fatima Lami na 12 Eprel 1951 na Minna, Naịjirịa, ma gụchaa ụlọ akwụkwọ sekọndrị ya na Queen Elizabeth School na Ilorin Kwara. Ọ gara kọleji na Ilorin tupu ọ gaa Federal Government College, Sokoto, na Mahadụm Ife. N'ọmụmụ ihe post-secondary ya, ọ gụsịrị ọtụtụ nzere na iwu, site na nzere bachelọ ruo Doctor of Philosophy. Abubakar gụchara akwụkwọ ọzọ na Nigeria Law School. Ọ bụ nwanyị mbụ Naijiria gụsịrị akwụkwọ na mahadum.
Ọrụ
Abubakar malitere ọrụ ya n'iwu dị ka onye nyocha na onye ndụmọdụ ukwu na Naịjirịa. A họpụtara ya dị ka onye ọka iwu ukwu nke Ngalaba Ikpe nke steeti Niger na 1985 na onye ọka ikpe maka Ụlọikpe Kasị Elu na 1989. N'ọnwa Machị afọ 2013, a họpụtara Abubakar ka ọ bụrụ Onye isi ikpe nke steeti Niger. Ọ nọ n'ọkwa a ruo mgbe ọ lara ezumike nká n'ọnwa Eprelụ 2016.
N'èzí ọrụ iwu ya, Abubakar bụ akụkụ nke nzukọ iwu site na 1988 ruo 1989 na kọmitii wayo ụlọ akụ site na 1989 ruo 1992. Na June 1998, Abubakar ghọrọ nwanyị mbụ nke Naijiria mgbe di ya Abdulsalami Abubakar weghaara ọkwa onye isi ala nke Naijịrịa. Ọchịchị ya dị ka First Lady kwụsịrị na May 1999. N'oge ọ bụ nwanyị mbụ, Abubakar guzobere Women's Rights Advancement and Protection Alternative na 1999, nke na-elekwasị anya na ikike ụmụ nwanyị. E nyerénya SIr Ahmadu Bellow Honours Award maka ọrụ pụrụ iche ọ rụụrụ ụmụ mmadụ, nkwado maka ikike ụmụaka na mkpakọ ụlọ mkpọrọ site na Sir Ahmadu bello Memorial Foundation na Kaduna.
Ndụ onwe onye
Abubakar lụrụ onye bụbu onye isi ala Naịjirịa Abdulsalami Abubakar, onye ya na ya nwere ụmụ isii.
Ihe odide
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Ọdinani
Odinani ( Igbo   ) mejuputara usoro okpukperechi na nkwenye nke ọdịnala ndị Igbo na ndịda Nigeria. Odinani nwere monotheistic na panentheistic àgwà, na-enwe a otu Chineke dị ka isi iyi nke ihe niile. Agbanyeghị na mmụọ dị adị, mmụọ ndị a pere mpe bụ Odinani na-ahụ anya na-arụ ọrụ dị ka Chukwu (maọbụ Chukwu ), ihe kachasị elu maọbụ chi dị elu. bụ okwu gbara ọkpụrụkpụ nke gụnyere ihe chí bụ onye okike ( nà ) bụ ngwaa pụtara 'nke' ebe ékè pụtara kee. Chukwu yabụ Onye Okike ma ọ bụ Chukwu Onye kere ihe niile. Echiche nke Chukwu ( 'elu Chi') ahụ n'ụzọ dị ukwuu sitere n'aka ndi Aro-Igbo nke Arọchukwu n'ebe ọwụwa anyanwụ Igboland onye ji ihe ime mmụọ ike n'elu ọwụwa anyanwụ Niger Delta na narị afọ nke 18 maka na ha na-arụ ọrụ nke Ibini Ukpabi.
Ndi mmuo ndi ozo a maara dika áràrà ma obu nnukwu ahihia na- aru oru di elu nke Chukwu ma kewara ya ndi mmadu na uche ya. Ndị mmụọ a nọchiri anya ike ndị sitere n'okike; ike dị ka ike nke Chukwu gosipụtara dị ka alusi dị iche iche n’ala Igbo. Echiche nke ‘anya nke anyanwu maọbụ chi’ ( ányá ánwụ́ ) dịka chi nke anwụ bụtere nsọpụrụ anyanwụ n'etiti ndị Nri-Igbo na ala ugwu Igbo. Alusi bụ ndị dibia na ndị ụkọchukwu ndị ọzọ na-anaghị ebutere onye ukwu dị elu okwu na-agbagha. Site n' áfà, 'igba mmụọ', a na-agwa ndị dị ndụ iwu n'ọchụchọrọ nke alusi. A na-efe Alusi ofufe n'ụlọ arụsị ndi obodo na gburugburu okporo ụzọ na oke ọhịa ebe a na-efe arụsị dị nta n’ụlọ n’ekwentị. Enwere ike ịkpọtụrụ ndị nna nna nwụrụ anwụ bi n´ụwa ndi mmụọ. N’okpuru alusi bu mmuo ohuru na nke ndi ozo a maara dika mmúọ nke akpachapuru anya ha site na mmuta ha nwere. A naghị asọpụrụ mmụọ mmụọ ndị a obere, a na-ewerekwa ha mgbe ụfọdụ dị ka mkpụrụ obi ndị nwụrụ anwụ.
Ọnụọgụgụ nke ndi mmadu na-ekpe okpukpe Igbo belatara nke ukwuu na narị afọ nke 20 n'ihi nnabata nke ndị ozi ala ọzọ nke ndị Kraịst n'okpuru nkwado nke gọọmentị Britain nke Naijiria. N'ọnọdụ ụfọdụ, a gbanwere okpukpe ọdịnala ndị Alakụba na Iso ụzọ Kraịst, mana n'ọtụtụ oge ndị ozi ala ọzọ bụ ndị mmụọ jiri mmụọ ememme obodo amaala ndị kọwapụtara omume ịchụ mmadụ n' ụfọdụ omenala ndị ọzọ megidere iwu n'okpuru ọchịchị ndị gọọmentị. Ndị ozi ala ọzọ bụ ụzọ kpọọ ọtụtụ ihe omume okpukpe obodo ama dị ka juju. Okpukpe ndị Igbo dị ugbu a na mmemme mmemme dị ka mkpụrụ ji ọhụụ (ị ga- anụ mkpọ ) na ọdịnala dị ka mmanwu na Ekpe.
Ọmụmụ
Odinani na olumba Igbo bụ olulu nke mkpụrụ okwu ndi gbara mkpi ('emi' ') + n ( nà ,' n'ime ') + àkụ̀ (otu chi) [nke gụnyere anụ (E nu) n’elu (eluigwe) na Ana, n'okpuru (ụwa)]. diadị olumba ndị ọzọ gụnyere odinala, odinana, omenala, omenaala, na omenani. Okwu odinani na ọdịiche ya na njikọta na omenala ndị Igbo. Ọtụtụ iwu na ọdịnala bụ ndị nwere ihe jikọrọ ya na okpukperechi dịka taboos na iwu gbasara oghere dị ka oke arụsị dị nsọ. Ebe ọ bụ na amatala iwu ọdịnala na Naịjirịa, ọtụtụ ndị obodo Igbo na-ahụ onwe ha ka ha na-ekwupụta nkwenye ndị a na nkwenye n' okpukpe ndị ọzọ.
Nkwenye
Odinani inke enwere ịkọwa dịka okwukwe monotheistic na panentheistic dika mmụo nke etititi siri ike ebe ekwenyere n' ihe nile sitere; agbanyeghị, ụdị dị iche iche nke usoro ahụ nwere ike ịgụta echiche ndị na-esite na nkwenye dị iche iche enwere n'ime okpukperechi. Chukwu dịka chi kachasinụ n'etiti ndi mmuo, ka ahụrụ dika 'mmadụ n'adịghị ahụ anya', otu mpaghara keaba udi chi nke Nigeria nke gụnyere ala Chineke nwanyị n'ụwa ike, Chi nke bụ 'chi onye', ndichie ndị nna nna, n'ụmụ obere mmuọ. Keaba nke ọzọ gụnyere mmadu, 'mmadụ a na-ahụ anya', nke na-agụnye Anu anụmanụ, ósísí, na nke ikpeazụ uro nke bụ ọcha, ihe nweta n'ihe ndi na-adịghị ndụ. Chukwu dịka onye kere ihe nile a na-ahụ anya na nke a na-adịghị ahụ anya n' ebe a na-ekwukwa banyere ala dị ala bụ Chukwu. Chukwu enweghi okike na enweta ya site na ndi mmuo di iche-iche dika nke di n'okpuru ndi otu mmụọ nke Alusi bu ndi mmadu ibu di elu nke chi di elu; ọ dighi àjà di iche iche enyere chukwu, o dighi ebe ulo anwuru na ebe-ichu-aja enyere ya. Ọ bụrụ na-ekenye mmadụ Arushi, ọ na-aghọ chi, chi na-echekwa onwe ya. Chi ahụ gosipụtara dịka mmuo, mmụọ, ma dịkwa ka mmụọ nke mmadụ mechiri ya, ọ na-ahọrọ inwe mmekọahụ, ụdị, na ndụ ogologo oge tupu mmadụ abịa n'ụwa.
Ikpe Ziri Ezi
Ofo na ogu bu iwu ikpe ikpe ikpe azu. Ọ na-agbachitere onye ọ bụla ebubo ebubo mpụ ọ bụrụhaala na "aka ha dị ọcha". Ọ bụ naanị onye nọ n'akụkụ ezi omume nke Ogu-na-Ofo nwere ike ịkpọ aha ya n'ekpere, ma ọ bụghị ya, onye dị otú ahụ ga-eche oke iwe nke Amadioha (chi nke égbè eluigwe na àmụmà). A na-eji Kola nut mee emume n'ememe Chukwu, chi, Arushi na ndi nna nna, a na-ejikwa ya bu uzo ekwuputaghi idi ọcha mgbe ejikọtara ya na ị liụ mmiri. Ndi Igbo na –emere ebe ịchụàjà na ebe arụsị nke chi ha bụ nke oge ụfọdụ bụ anthropomorphic, ihe atụ kachasị ewu ewu bụ ọdụ osisi nke Ikenga. N’ezie, ọ bụ naanị ụmụ nwoke ka a na-ekwe ka ha mee ihe nnọchianya nke ike karịrị nke mmadụ.
Ịlọụwa
alt=An Igbo couple standing with the dad holding a what looks to be a girl child in a naming ceremony, a man known as di okpara or the head of the family, standing left, checks the names with the couple looking one. The wear blue lace outfits and the di okpara wears white. The baby wears white, the woman wears a blue head tie and the father a blue cap, the di okpara wears a red cap|thumb| Ememe ị jị gụọ nwa aha n'ala Igbo maka nwa si n'ala Igbuzo na [[Washington, D.C.|Washington, DC Ndị nne na nna na nwa na Diokpa (ọkpara n’ezinụlọ maọbụ ‘onye nlekọta’) na aha nwatakịrị ahụ. ]] Ndi Igbo kwenyere n' ịlọ ụwa, ilo-uwa. A kwenyere na ndị mmadụ na-abanyeghachi n'ime ezinụlọ ndị ha bụ akụkụ nke ndụ mgbe ha ka dị ndụ. Ndị mmadụ nwere ike ịlọ ụwa ọzọ ugboro asaa, na-enye ohere asaa ịbanye ụwa mmụọ ịga nke ọma dịka nna nna ha. Ha amaghi onu ogugu onye ozo n’uwa. N’adịghị ka okpukpe Hindu, ụmụ mmadụ nwere ike ịlọ ụwa ọzọ dịka mmadụ. Ezinaụlọ na-azụta ndị na-ere ahịa iji gosipụta ụdị nna dị ka nna ochie ha na mbụ ha, a na-akpọ nwa ahụ aha onye mgbe ụfọdụ. Omume nna nna ha adighi ka umu aka ha kama o bu echiche a na-ewulite umu aka na ezigbo nna nna ha. Tupu onye ikwu ahụ anwụọ, a na-ekwu na onye ikwu onye ahụ nwụrụ anwụ na-eme mgbe ụfọdụ na-enye nkọwa banyere onye ha ga-amụ ọzọ dị ka ezinụlọ. Ozugbo amuru nwatakiri, ekwenye na ya ga-enye ihe omuma banyere onye ha sitere. Nke a nwere ike ịbụ site na omume, akparamagwa anụ ahụ na nkwupụta nwa ahụ. Onye mgbaasị nwere ike inye aka chọpụta onye nwatakịrị ahụ si na ya alọta. A na-ewere ya dị ka mkparị ma ọ bụrụ na e kwuru na nwoke alụọla ọzọ. Onye nna nna ochie nwere ike ịlọ ụwa dịka mmadụ abụọ na-emekọrịta nkekọ nke mmadụ; na onwu nke otu mmadu, ekwenyere na ndi ozo nwuru onwu na mberede ma oburu na ha ahuru ozu.
Ọgbanje
Otu ogbanje bụ mmụọ na-emetụta mmụọ nke ga-ama ụma wetara ezinụlọ nsogbu. N’oge akụkọ, nzukọ ogbako ka nne mụrụ ya, n’oge ụfọdụ (ọ na-abụkarị tupu ọkpara ), ga-ama ụma nwụọ ma bịakwa tụgharịa ọzọ, na-akpasu ezinaụlọ iwe. Oge a dịgasị iche n'etiti nkeji, awa, ụbọchị na afọ. Mgbe ụfọdụ, a na-eche na ibi ugwu ụmụ nwanyị wezuga mmụọ ọjọọ ahụ, ebe ịchọta mmụọ mmụọ Iyi-uwa, nke ha gwurula ebe nzuzo, ga-ahụ na ogbunje agaghị ata ndị ezinụlọ ahụhụ ọzọ. Iyi-uwa bụ okwute ahụ ụzọ ogbịje ji lọta ụwa na kwa ụzọ achọta ezinaụlọ ya. Nkume di omimi ma otu aka ghaghi kuru ya. Onye nchụàjà gwuchara iyi-uwa ma mebie ya. Ọzọkwa, nwanyị ogbanje na-anwụ n'oge afọ ime ha na nwa, nwoke ogbanje na-anwụ tupu ọmụmụ nwa nke nwunye ma ọ bụ na nwa ahụ nwụrụ. Emere ka nwa a ghara ibu ogbanje mgbe mbibi nke nkume ma obu mgbe ha amuchara nwa ozo.
Chi dị iche iche
alt=An image of a pottery piece depicting three people seated representing the Igbo deity Ifejioku|thumb| Nnọchi anya ịhụ mmụọ nke alusi Ifejioku. Ndi mmadu nke Chukwu n' uwa nile ( ụ̀wà ) bụ ndi Alusi, ike ndi n’echebe ndu mmadu. N'ebe ndịda ọwụwa anyanwụ ala Igbo, mkpụrụ osisi bụ mkpụrụ maka ndị agha a. A na-ele alusi anya dika uzo di na Chukwu. Alusi ahụ, ndị a makwaara dị ka arushi, anusi, maọbụ arusi na olumba dịgasị iche na-esite na Ala ụwa nke mejupụtara ọrụ ụwa. E nwere alusi dị ala na Odinani, nke ọ bụla dịịrị ọrụ maka otu akụkụ nke okike ma ọ bụ echiche na-adịghị adị. Dika nkwenye ndi Igbo si di, ndi ala ndi ozo dika Chukwu, nwere ebum n’uche ha. Alusi gosipụtara n' ihe ndị sitere n'okike na ebe arụsị ha na-abụkarị n'ime ọhịa ebe ha dabere na osisi ndị akọwapụtara. N'ebe arụsị dị iche iche, íhú mmúọ́, a na- edobe ihe dị ka akwa eyịride ma ọ bụ otu ihe a kpụrụ akpụ n’ebe ndị osisi alusi nọ iji lekwasị anya n’ofufe. A kọwapụtara chi dị iche iche dị ka 'ihe dị ọkụ' ma na-ejikarịkwa ọnụnọ nke na ọtụtụ n'ime ụzọ ọha mmadụ si arụ ọrụ nlezianya ma na-adụ ọdụ ka ha zere ha mgbe mgbe, enyere ndị ụkọchukwu ọrụ ka ha na-elekọta ọtụtụ ụlọ arụsị. Ọtụtụ n'ime ụlọ arụsị ndị a dị n'okporo ụzọ dị n'ime ime obodo. Anụ nkwụ na-anọchi anya ike nke mmụọ ma bụrụ ihe achụrụ aja, a na-eji arụsị arụ arụsị site na omu iji mee ka ọha na eze mara banyere ọnụnọ nke chi dị iche iche. Ihe atụ nke ụrọ ka sọpụrụ maka alusi dịkwa na oke ọhịa na osimiri. Enwere ike ịchọta ihe oyiyi alusi ndị ọzọ na ụlọ ndị mmadụ na gburugburu ụlọ nke dibia, ọtụtụ n'ime ihe ndị a metụtara chi mmadụ, nnọkọ oriri, na ofufe nke ndị nna ochie.
Ala
Ala (nke pụtara ‘ ala ’ na ‘ala’ n’ala Igbo, maọbụ Ájá-ànà )  bụ mmụọ nke ụwa nke bụ ọrụ maka omume, ọmụmụ na ndị nna ochie nwụrụ anwụ nke echekwara n’ime ụwa n’ime afọ ya. Ala bụ onye isi ndị pantheon Igbo, na-edobe iwu na ime ihe ziri ezi megide ndị ajọ omume. Ala bụ onye ama ama ma ama nke alusi, ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ obodo nta Igbo niile nwere ụlọ arụsị a raara nye ya akpọrọ íhú Ala ebe a na-eme mkpebi ndị dị mkpa. A kwenyere na Ala na-etinye aka na akụkụ niile nke ụmụ mmadụ gụnyere ememme na onyinye. Ala anọchi ọmụmụ na ihe na n'ịwa ndụ gụnyere mmiri, nkume na osisi na ahịhịa, na agba (àgwà), mma (Mma) nke na-ejikọrọ na ịdị mma na Igbo na otu, na ịpụ iche (áfà). Ọ bụ akara ngosi nke ụkpụrụ omume nke gbasoro omenala ndị Igbo, nke na-akwado omume ndị a na omume ọma n'obodo ndị Igbo. Ala bụ ala n'onwe ya, na maka nke a, a na-akpọ taboos na mpụ a na-akpọ kasọ́ Ala ('desecration of Ala'), ala niile dị nsọ dịka nnweta Ala na-eme ya onye isi ikike ịkwadoro iwu. Mkpesa gụnyere igbu ọchụ, igbu onwe ya, izu ohi, mmekọ nwoke na nwoke na ụmụ nwanyị dị ka ọtụtụ ebe ọmụmụ ejima na igbu na iri anụ nke anụmanụ dị ime, ọ bụrụ na a hụrụ anụmanụ e gburu egbu dị ka àjà dị ime nye Ala ma nwa ebu n’afọ bụ liri ya. Achọghị ndị mmadụ igbu onwe ha ma ọ bụ nye ha olili kama ha na-achụpụ ha ka ha wee ghara imejọ mmadụ ọzọ ma merụọ ya, ya mere, a na-ewepụ ikike ha nwere ịbụ nna ochie. Mgbe mmadu nwuru 'onwu ojoo' n'obodo, dika site na nnuputa ikpe nke Chineke ma obu mebi ihe, ekwesighi ha n’uwa, kama ka atufue ya n’ime ohia ka ha ghara kpasuo Ala. Dị ka ọ dị n'ihe banyere ọtụtụ alusi, Ala nwere ikike nke ime ihe ọjọọ ma ọ bụrụ na a chọpụta na ọ na-ewe iwe ma nwee ike imerụ ndị na-akpasu ya iwe. alt=An up-close photograph of a royal python which is a messenger of Ala|áká_èkpè|thumb| A na-asọpụrụ Eke dịka onye nnọchi anya Ala. N'ime oghere ụwa, n'echiche nke mmụọ, ka akpọpụtara 'ihe ọfụma ' dị n'ime, ímé àlà, ntọala ụwa na-emeghe ma ọ bụ 'ọnụ' n'ebe kachasị elu ya, ọ sisị àlà. Ihe mejuputara nkea bu oke osimiri miri juputara ( ohimiri ). A na-ewere Ime ala dị ka ala. Ala na mgbakwunye na ọdịdị ekpuchita, bụ ebe ihe nkiri mara mma nke mbara igwe, ígwé, zuru ike. Dịka ntọala nke ịdị adị niile, a na-echekwa ụdọ ụmụaka na a ga-eliwe ya n’okpuru osisi iji gosi akara ụmụ izizi ala ndị ezinụlọ nwetara; Osisi a nwere ike ịbụ nkwụ mmanụ, osisi na-amị ogbe achịcha, nkwụ, ma ọ bụ osisi nwere osisi na-adabere na mpaghara ọdịbendị. N'ebe ụfọdụ, dịka Nri, a na-ewere eze dị egwu, éké, ka ọ bụrụ ihe dị nsọ ma bụrụ onye nnọchianya Ala na onye nwere ezigbo ego mgbe achọtara ya n'ụlọ. A na-akpọ Python dị ka nne 'nne' na ebe a na-asọpụrụ Python, ọ bụ akara nke ịma mma nwanyị na ịdị nro. Amachibidoro igbu eke a ka amachibidoro n'ebe ndị a, a na-amakwa onye na-egbu ya ego maka ili mmadụ dị oke ọnụ nke enyere ndị nwụrụ anwụ.
Amadiọha
Amadioha (site n' ijedí + ọ̀hà, 'nnwere onwe nke ndị mmadụ' na ala Igbo) bụ Alusi nke ikpe ikpe, égbè eluigwe, àmụmà na mbara igwe. A na-akpọ ya Amadioha na ndịda Igboland, Kamalu, Kamanu, Kalu n'etiti ndị Aro na ndị ọzọ Cross River ndị Igbo, Igwe n'etiti ndị Isuama Igbo na northwest Igboland, na Ofufe n'akụkụ ụfọdụ nke Igboland. Wa ọ na-achị bụ Sun. Agba ya na-acha ọbara ọbara, akara ya bụkwa ebule ọcha. Metaphysically, Amadioha na-anọchite anya mkpokọta uche ndị mmadụ ma ọ na-ejikọkarị Anyanwu. Ọ bụ ya bụ ngosipụta nke ikpe ziri ezi nke Chineke na ọnụma megide arụrụ arụ na mpụ; eji iyi heụọ iyi ji ọ strikesụ iyi na tibịa ndị na-eji égbè eluigwe na àmụmà asị. Rinlọ arụsị amadioha dị gburugburu ala Igbo, ebe a na-efe ya bụ okirikiri dị na Ozuzu nke mmiri dị n'akụkụ ugwu na mpaghara ugwu Rivers steeti. Agbanyeghị na Anyanwu bụ onye ama ama na Northlandland, Amadioha bụ onye ama ama na ndịda. Ubochi ya bu Afo, nke bu ubochi ahia nke abuo. N'ụlọ mbari, a na-egosi Amadioha n'akụkụ Ala dịka onye na-akpọrọ ya.
Ikenga
alt=An image of a carved deity named Ikenga, the grey wooden piece has legs, a stylised but simple body, a trinagular head and shallow facial features and two horns around 1/3 its size|thumb| Mpempe Ikenga apiaraapia. Ikenga (nke amaara dika 'ebe ike') bụ alusi na njiri mara nke aka nri na ọganiihu a na-ahụ n’etiti ndị ala ndịda nke ndi Igbo. Ọ bụ akara ngosi nke ntụgharị uche nke naanị ndị ikom na ndị nwere ihe ọkpụkpụ na-arara ma na-ezo aka na ya dị ka 'aka nri ha' nke a na-ewere dị ka ihe dị mkpa maka ike na ihe ịga nke ọma. Ikenga bụ isi mmalite nke ihe ọmụma ezochiri site na ụkpụrụ omume. Onyinyo nke Ikenga nwere chi nke ('chi nke onwe'), ndichie (nna nna), aka Ikenga (aka nri), ike (ike) yana igba ime mmụọ site na ekpere na aja. Ọdịnala ndị Igbo bara uru maka ịkpa ihe na ịkpa ike na ọha na eze na-eji echiche nke Ikenga dozie mmekọrịta dị n'etiti onye ọ bụla na mmekọrịta ezinụlọ na ọrụ yana nnwere onwe na ịrụsi ọrụ ike na akara aka kpebiri mmadụ. Ikenga na-arụ ọrụ dị ka ihe na-ahụ maka anụ ahụ ma na-emesi ike mmadụ n'otu n'otu site na ntụgharị uche. Ihe ịga nke ọma na-akwado Ikenga ma ọ bụ ihe ọkpụkpụ na-arụ ọrụ dị ka ihe nnọchianya nke mmadụ na-aga nke ọma, ndị mmadụ na-enye onyinye iji nye ekele nke Ikenga mgbe ha nyechara ume iji merie nhọrọ ndụ ọ bụla na-achọghị. Nhọrọ ndị a dị n'aka ndị mmadụ nwere mmụọ nsọ, mmuo, onye na-ahọrọ mmekọahụ, ụdị, na ndụ ọhụụ tupu incarnation. Ikenga nke gara nke ọma metụtara okwu nke ịdị mma 'íkéǹgàm kubị ọ itọju ta' nke pụtara na 'Ikenga kwụ ọtọ taa'. N'oge ememme Ogbalido ma ọ bụ olili Ikenga ('oriri nke Ikenga') nwere ike igosi ya gburugburu otu obodo ma ọ bụ gosipụta ya na etiti obodo ma ọ bụrụ na ọ bụ ihe ncheta. Mgbe mmad not ad notgh become enwe successfulghar withr with site n '] l hard ike, ndken Okenga adabawo' wee hụ ya d signka ihe ah nke d danger egwù,] b ifr med na ntughari na itughari anya na Ikenga adaa, “throwntultul sct sc” ma tufue whichghar which nke na-egbu ndken nke Ikenga; a wapụtara ihe ọhụrụ iji dochie ya.
Ihe onyonyo Ikenga bu uzo ihe omuma nke ndi mmadu juputara na isii n’ime isii rue isii n’ogologo ma di elu mmadu. Onwere ihe nkpuchi anakpo, agha, na ihe ndi ozo Ikega sere. Ikenga bụ akara nke ihe ịga nke ọma na mmezu nke onwe ya. Ndị mmadụ na-ejikarị Ikenga, nwee ma ọ bụ nwee ya ma mgbe ụfọdụ ụmụ nwanyị nwere aha ọma na ntụkwasị obi n'obodo. N’ebe a na-eli ozu, a na-ekeji nwoke nwoke Ikenga ụzọ abụọ ejiri otu lie ya ebe nke ọzọ bibie ya.
Njikọ ihu igwe
thumb|Climate Alliance Climate Alliance bụ netwọk Europe nké mpaghara ọbọdọ, obodo na mpaghara ndị e guzobere n'afọ 1990 na-etinye aka na ichebe ihu igwe ụwa. European Secretariat of Climate Alliance dị na Frankfurt am Main, Germany na Brussels, Belgium. Climate Alliance nwèrè ndị otu na Austria, Belarus, Belgium, Bulgaria, Croatia, Czech Republic, Denmark, Finland,d, France, Georgia, Germany, Hungary, Ireland, Italy, Luxembourg, North Macedonia, Netherlands, Peru, Poland, Portugal, Romania, Slovakia, Slovenia, Spain, Sweden, Switzerland na Ukraine.
Ọdinani
Ekwensu
Alusi a zuru oke na ahia, wee kpee ekpere ka onye gwara ya n’ekwe nkwa mmeri na mkparita uka. Dịka ike nke mgbanwe na ọgba aghara, egbe gosipụtakwara mmụọ nke agha n'etiti ndị Igbo, kpọbatara n’oge esemokwu ma chụpụ ya n’oge udo iji zere mmetụta ya na-akpata ịwụfu ọbara n’obodo, ndị dike guzobere ebe ofufe ga-enyere ndị agha ọgụ. Nke a dabere na ịchọta ụlọ arụsị ochie a raara nye na mmụọ nke mmụọ yana ịkọ akụkọ ochie nke na-egosi agwa ndị ọgbakọ. Nwanne bụ onye na-eweta ihe ike ma nweekwa ndị mmadụ iwe. Nwa nwoke nwere ihe ojoo iji weta ihe ojoo, a na-ewere ya dika mmuo ojoo n’uche a. N'ime Christian Igbo egwuregwu bụ onye nnọchi anya Setan ma a na-ahụ ya anya dị ka ike nke na-etinye onwe ya na nke Chukwu. A na-eme ememme ndị nwanyị n’obodo ụfọdụ ndị Igbo ebe a na-eme ndị agha mmeri ma na-egosipụta akụnụba.
Njikọ ihu igwe
Ebumnuche na ebumnuche
Ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ndị otu puku abuo sitere na mba irí abụọ na ise dị na Europe na-ezube ibelata gas na-ekpo ọkụ na isi iyi ha. Ndị ha na ha jikọrọ aka bụ ụmụ amaala nke oké ọhịa. COICA, Coordination of Indigenous Organisations nke mba itoolu gbara agbata obi nke Amazon Basin, na-anọchite anya ndị mmekọ ụmụ amaala.
Ọdinani
Mmuo na ndi agha pere mpe
Mmuo is a broad class of minor spirits or divinities manifesting in natural elements under the class of elder divinities with major cults. Feminine mmuo inhabit earth and water and masculine mmuo inhabit fire and air. This class can be broken down by the alusi, serviceable mmuo, agwu are related to unusual and deranged human behaviours, these spirits interact with human in a capricious nature that often makes them dangerous. Other cult deities exist around Igboland such as Njoku Ji, yam and fire deity overseeing agriculture, Idemili, 'the pillar of water', the female alusi based in Idemili North and South who holds up the waters, and Mkpataku the 'bringer of wealth' or 'coming in of wealth'. In addition to minor spirits there are evil wondering spirits of wrong doers called ogbonuke.
Njikọ ihu igwe
Ebumnuche na ebumnuche
Site na isonye na Climate Alliance, mpaghara ọbọdọ na ọbọdọ na-anabata ebumnuche nke njikọ ahụ:
Ogidi ntọala nke nchedo ihu igwe dị n'ógbè ahụ bụ nchekwa ike na ojiji ike dị mma yana isi mbido ike na-agbanwe agbanwe na njem gbụrụ-gbúrụ ébé obibi. Climate Alliance na-adụ mpaghara ọbọdọ na obodo ọdụ màkà mmejuputa usoro nchedo ihu igwe ma mepụta ngwaọrụ ndị a ma ama màkà ndekọ nke ike na ikuku CO2. Ọzọkwa, Climate Alliance na-emepe ma na-ahazi ọrụ na mkpọsa, nke na-ekwu màkà ìgwè dị iche iche. E wezụga ọrụ nke ya, Climate Alliance bụ onye mmekọ nke mkpọsa ndị ọzọ na nzọụkwụ na omume ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Na mba na mba ụwa, ọ na-eguzogide ndị ọchịchị mpaghara Europe na-etinye aka na nchedo ihu igwe ma na-akwado òtù ndị obodo.
Ọdinani
Njikọ ndi ọzọ
Òtù:Igbo Cultural Heritage Òtù:Pages with unreviewed translations
Ọnọdụ ihu igwe nke akụrụngwa
Climate Capitalism: Capitalism in the Age of Climate Change bụ akwụkwọ afọ 2011 nkè L. Hunter Lovins na Boyd Cohen dèrè. Ọ na-enye akụkọ dị mma na ihe atụ nkè otu ụlọ ọrụ ndị na-achọ uru si enyere aka ịzọpụta ụwa, ma na-ekwu na "ụzọ kachasị mma iji wughachi akụ na ụba America, ọbọdọ na ahịa ọrụ bụ itinye ego na arụmọrụ ike na ihe onwunwe ike ọhụrụ, ma mgbanwe ihu igwe na-eme ma ọ bụ na ọ bụghị". Otú ọ dị, ónyé nyocha Gail Whiteman ekwenyeghị na arụmụka ahụ bụ na anyaukwu na ndị ahịa ga-akpali azụmaahịa belata gas ha.
The Death of Kevin Carter: Casualty of the Bang Bang Club
Ọnwụ nke Kevin Carter: Ihe ọghọm nkè Bang Bang Club, nke a makwaara dị ka The Life of Kevin Carter, bụ ihe nkiri dị mkpirikpi nke 2004 nke America banyere igbu onwe onye nke onye nta akụkọ foto South Africa Kevin Carter. Dan Krauss mepụtara ma duzie ihe nkiri ahụ dị ka ọrụ nna ukwu na UC Berkeley Graduate School of Journalism.
Ọ na-akọwa otú Carter, onye ritere ihe nrite Pulitzer màkà foto nke nwa agbọghọ Afrịka na-emebi emebi nke nnụnụ na-eso, si daa mbà n'obi màkà ogbúgbú ọ hụrụ dị ka onye na-ese foto n'ebe agha mebiri. Na mgbakwunye, ọnwụ Ken Oosterbroek, ezigbo enyi na ónyé ọrụ ibe ya nkè a gbagburu ma gbuo ya ógè ọ na-arụ ọrụ n'obodo Thokoza, wutere ya.
Ọ natara nhọpụta màkà ònyìnyé Academy màkà isiokwu dị mkpirikpi nkè Documentary.
Nnakwere
N'afọ 2006, Maureen Ryan kpọrọ y'à "ihe na-akpasu iwe", mà kwuo nà ọ bụ "ihe ijuanya) zụrụ oke" màkà ihe nkiri naanị ọkara awa, na obere ógè ya bụ naanị adịghị ike ya.
Aina
Aina nweré ike izo aka na:
Moneoa Moshesh
Moneoa Moshesh-Sowazi (amụrụ (1989-11-06) n'abalị isii nke ọnwa Nọvemba afọ 1989), bụ onye na-agụ egwu na onye na-ede egwu na South Africa na onye na'eme ihe nkiri nke a maara dị ka Moneoa. Ọ bịara bụrụ onye a ma ama mgbe ọ wepụtara egwu ya, bụ Is'Bhanxa na Pretty Disaster, nke ikpeazụ ya na Da Capo. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">]
O meela ihe nkiri ghetto nke na-agbasa na Johannesburg na gburugburu  Sophia Town na 1958 megide mmanye iwu akpọrọ 'Back of the Moon' ebe ọ gosipụtara  'Eve Msomi'  n'akụkụ  'S'Dumo Mtshali'.
Ndepụta nke Studio Albums
. Coming from Going to (201)
.Ndịm Li (2014)
.Ndịm Li (Super Deluxe)
(White)(2014)
.Ziphi Inkomo(2018)
Njikọ mpụga
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Memphis
thumb|Memphis, Rameses lol, ancient Egypt.jpg Memphis ma ọ bụ Men-nefer (Arabic) bụ isi obodo oge ochie nke Inebu-hedj, aha mbụ nke Lower Egypt nke a maara dị ka mḥw ("n'ebe ugwu"). Mkpọmkpọ ebe ya dị nso n'obodo nta Mit Rahina (Arabic), na Marasar (obodo) Badrashin, Giza, Egypt. O yikarịrị ka aha nke oge a sitere na aha ndị Ijipt oge ochie maka Memphis mjt-rhnt nke pụtara "Ụzọ nke Ram-Headed Sphinxes".
Tinyere ubi pyramid ndị gbatịrị n'ọzara dị larịị ihe karịrị kilomita iri atọ n'ebe ọdịda anyanwụ ya gụnyere Pyramids a ma ama nke Giza, edepụtara ha dị ka World Heritage Site Memphis na Necropolis ya. Ebe nrụọrụ ahụ meghere maka ọha na eze dị ka ebe ngosi ihe mgbe ochie.
Dabere n'akụkọ ifo ndị Manetho kọrọ na mmalite narị afọ nke atọ BC, onye ụkọchukwu na ọkọ akụkọ ihe mere eme nke biri na Alaeze Ptolemaic n'oge oge Hellenistic nke Ijipt oge ochie, Eze Menes tọrọ ntọala obodo ahụ. Ọ bụ isi obodo Ijipt oge ochie (Kemet ma ọ bụ Kumat) n'oge Alaeze Ochie ma nọgide na-abụ obodo dị mkpa n'akụkọ ihe mere eme nke Ijipt oge mbụ. Ọ nọ n'ọnọdụ dị mma n'ọnụ Osimiri Naịl Delta, ọ bụkwa ebe a na-arụ ọrụ na-aga n'ihu. Isi ọdụ ụgbọ mmiri ya, Peru-nefer (ekwesịghị ịgbagwoju anya na Peru-nefier na Avaris), gosipụtara nnukwu ụlọ ọrụ, ụlọ ọrụ, na ụlọ nkwakọba ihe na-ekesa nri na ngwaahịa n'alaeze oge ochie ahụ. N'oge uto ya, Memphis nwere ọganihu dị ka ebe etiti mpaghara maka azụmahịa, azụmahịa, na okpukpe.
E kweere na Memphis nọ n'okpuru nchebe nke chi Ptah, onye na-elekọta ndị omenkà. Nnukwu ụlọ nsọ ya, Hut-ka-Ptah (nke pụtara "Mgbachi nke ka nke Ptah"), bụ otu n'ime ụlọ ndị a ma ama n'obodo ahụ. Aha ụlọ nsọ a, nke a sụgharịrị n'asụsụ Grik dị ka Aἴγυπτoς (Ai-gy-ptos) nke Manetho, kwenyere na ọ bụ mmalite nke aha Bekee ọgbara ọhụrụ igypt.
Akụkọ banyere Memphis nwere njikọ chiri anya na nke obodo ahụ n'onwe ya. Ekwenyere na ọdịda ya mechara bụrụ n'ihi mfu nke mkpa akụ na ụba ya n'oge ochie, na-eso ịrị elu nke Alexandria dị n'ụsọ oké osimiri. Okpukpe ya ebelatara ka a gbahapụrụ okpukpe ochie na-esochi Iwu nke Tesalonaịka (380 AD), nke mere Iso Ụzọ Kraịst nke Nicene bụrụ naanị okpukpe nke alaeze Rom.
Taa, mkpọmkpọ ebe nke isi obodo mbụ ahụ na-enye ihe akaebe nke oge gara aga.
Aha obodo
Memphis enweela ọtụtụ aha n'oge akụkọ ihe mere eme ya nke ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ puku afọ anọ. Aha Ijipt oge ochie ya bụ Inebu-hedj (, nke a sụgharịrị dị ka "mgbidi ọcha").
N'ihi ogo ya, a makwaara obodo ahụ site na aha ndị ọzọ dị iche iche bụ aha mpaghara ma ọ bụ mpaghara ndị nwere nnukwu aha n'otu oge ma ọ bụ ọzọ. Dịka ọmụmaatụ, dị ka ederede nke Oge Mbụ nke etiti si kwuo, a maara ya dị ka Djed-Sut ("ebe na-adịgide adịgide"), nke bụ aha pyramid nke Teti.
Na mbido Alaeze Ọhụrụ (ihe dị ka 1550 BC), a maara obodo ahụ dị ka mn-nfr (nke a na-akpọ Men-nefer, nke pụtara "na-adịgide adịgide ma mara mma"), nke ghọrọ "Memfi" na Bohairic Coptic. Aha "Memphis" (Μέμφις) bụ mgbanwe Grik nke aha ha nyere pyramid nke Pepi I,[Fnt 1] nke dị n'ebe ọdịda anyanwụ nke obodo ahụ.
Obodo nke oge a bụ Mit Rahina nwere ike ịnata aha ya site na aha ndị Ijipt oge ochie maka Memphis mjt-rhnt nke pụtara "Ụzọ nke Ram-Headed Sphinxes" na-ezo aka n'okporo ụzọ oge ochie jikọtara Memphis na Saqqara, ebe ngagharị nke ehi ahụ nwụrụ anwụ gara olili ya na Serapeum nke Saqqara.
Ka ọ na-anwa ịdọrọ akụkọ ihe mere eme na ihe okpukpe ndị Ijipt oge ochie n'ime nke ọdịnala ha, onye Gris na-ede uri Hesiod na Theogony ya kọwara aha obodo ahụ site n'ikwu na Memphis bụ nwa nwanyị nke chi osimiri Gris bụ Nilus na nwunye Epaphus (nwa Zeus na Io), onye tọrọ ntọala obodo ahụ ma gụọ ya aha nwunye ya.
Na Bibulu, a na-akpọ Memphis Moph.
Omenala ndị Alakụba nakweere usoro ọmụmụ Copt nke na-arụ ọrụ na etymon Māfah, nke sitere na Coptic: ⲙⲁⲁⲃ, lit. 'iri ato'. O mere ka ọnụ ọgụgụ ahụ dị ịrịba ama na omenala ndị a metụtara Memphis: ọ dị kilomita iri atọ n'ogologo, Manqāwus wuru ya maka ụmụ ya nwanyị iri atọ na Baysar biri ebe a na ụmụ ya iri atọ..
Àgwà
thumb|Memphis na ili ya Saqqara dị ka a hụrụ ya site na International Space Station
Ebe odi
Obodo Memphis dị 20 km (12 mi) ndịda Cairo, n'akụkụ ọdịda anyanwụ nke Naịl. Obodo na obodo ọgbara ọhụrụ nke Mit Rahina, Dahshur, Abusir, Abu Gorab, na Zawyet el'Aryan, ndịda Cairo, niile dị n'ime ókèala nchịkwa nke Memphis akụkọ ihe mere eme ( .mw-parser). -mmepụta .geo-default,.mw-parser-mmepụta .geo-dms,.mw-parser-mmepụta .geo-dec{ngosi:inline}.mw-parser-mmepụta .geo-nondefault,.mw-parser-mmepụta. .geo-multi-punct,.mw-parser-mmepụta .geo-inline-ezoro ezo{ngosi:ọ dịghị}.mw-parser-mmepụta .longitude,.mw-parser-mmepụta .latitude{ọcha-space:nowrap}</ span>29°50′58.8″N 31°15′15.4″E﻿ /﻿29.849667°N 31.254278°E﻿ / 29.849667; 31.254278).  Obodo ahụ bụkwa ebe ahụ nke mara ókè ya n’etiti Elu Ijipt na Ndabere.  (Nome 22nd nke Upper Egypt na 1st nome nke Lower Egypt)..
Ọnụ ọgụgụ ndị bi na ya
Taa, ọ dịghị onye bi na ụkwụ nke obodo oge ochie ahụ. Obodo kachasị nso n'oge a bụ obodo Mit Rahina. Atụmatụ nke ọnụ ọgụgụ ndị bi n'akụkọ ihe mere eme dịgasị iche iche n'etiti isi mmalite. Dị ka Tertius Chandler si kwuo, Memphis nwere ihe dị ka mmadụ 30,000 ma bụrụ ebe obibi kachasị ukwuu n'ụwa niile site n'oge ntọala ya ruo ihe dị ka 2250 BC na site na 1557 ruo 1400 BC. K. A. Bard na-akpachara anya ma na-eme atụmatụ na ọnụ ọgụgụ ndị bi n'obodo ahụ dị ihe dị ka mmadụ 6,000 n'oge Alaeze Ochie.
akụkọ ihe mere eme
áká_ịkẹngạ|thumb|620x620px|Ihe ememe na-egosi chi Nefertem, onye a na-efe ofufe na Memphis, The Walters Art Museum N'oge Alaeze Ochie, Memphis ghọrọ isi obodo Ijipt oge ochie maka ihe karịrị usoro ọchịchị asatọ n'usoro. Obodo ahụ ruru ọkwa dị elu n'okpuru Ọchịchị nke Isii dị ka ebe ofufe nke Ptah, chi nke okike na ọrụ nka. Alabaster sphinx nke na-eche ụlọ nsọ nke Ptah na-eje ozi dị ka ihe ncheta nke ike na ùgwù mbụ nke obodo ahụ. Triad nke Memphis, nke nwere chi okike Ptah, nwunye ya Sekhmet, na nwa ha nwoke Nefertem, bụ isi ofufe n'obodo ahụ.
Memphis jụrụ mgbe usoro eze nke iri na asatọ na ịrị elu nke Thebes na ala-eze Ọhụrụ, mana ọ tụgharịrị n'okpuru ndị Peshia, tupu ọ daa n'ụzọ siri ike na ebe nke abụọ na-esote ntọala Alexandria. N'okpuru Alaeze Ukwu Rom, Aleksandria nọgidere bụrụ obodo kacha mkpa n'Ijipt. Memphis nọgidere bụrụ obodo nke abụọ nke Ijipt ruo mgbe e guzobere Fustat (ma ọ bụ Fostat) na 641 AD. E mesịa, a gbahapụrụ ya nke ukwuu wee ghọọ isi iyi nkume maka ógbè ndị gbara ya gburugburu. Ọ ka bụ mkpọmkpọ ebe dị egwu na narị afọ nke iri na abụọ, ma n'oge na-adịghị anya ọ ghọrọ ntakịrị karịa mbara ala nke mkpọmkpọ ebe dị ala na nkume gbasasịrị.sị. áká_èkpè|thumb|229x229px|Rameses nke Abụọ n'akụkụ Ptah na Sekhmet
Ịgụ ihe ọzọ
Òtù:Pages with unreviewed translations
Refiloe Jane
Ọrụ klọb
N'abalị iri abụọ nke ọnwa August afọ gị I 2018, Canberra United kwupụtara na ha bịanyere aka na nsonye Jane maka 2018-19 W-League Season. O sonyeere klọb ahụ ya na onye South Africa ibe ya bụ Rhoda Mulaudzi, ha bụ ndị egwuregwu mbụ si South Africa sonyere n'ọgbụgba W-League.
Mgbe ya na ndị otu Australia Canberra United kewara n'ọnwa Eprel afọ 2019, Refiloe bịanyere aka na Italian Serie A Women's League outfit AC Milan na nkwekọrịta otu afọ maka ego ụgwọ ọnwa na-akọwaghị ego ole ọ bụ.
Ọrụ mba ụwa
Jane nọchitere anya South Africa na 2012 London Olympics. N'ọnwa Septemba afọ 2014, a guzoro aha Jane na ndepụta maka 2014 African Women's Championship na Namibia.
A kpọrọ Jane na ndị otu South Africa maka 2016 Summer Olympics. Ọ na-egwu nkeji ọ bụla n'ime egwuregwu atọ nke otu ahụ.
N'ọnwa Febụwarị 2019, Jane pụtara na mkpọputa Mpụta nke otu narị ugboro na South Africa.
Ngụkọta goolu na mba ụwa
Akara na nsonaazụ depụtara goolu South Africa na mbido ndị mbụ
Njikọ mpụga
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Yahia Turki
Yahia Turki, (يحيى التركي), a mụrụ Yahia Ben Mahmoud El Halibyo na 1903 na Istanbul, Alaeze Ukwu Ottoman nke nwụrụ na 1 Maachị 1969, bụ onye na-ese ihe na Tunisia nke a kọwara dị ka "nna nke ihe osise Tunisia". Mgbe nnwere onwe na 1956, Yahia ghọrọ onye isi oche nke l'Ecole de Tunis, nke Pierre Boucherle mepụtara na 1947 na mgbalị ịchịkọta ndị na-ese ihe na Tunisia, n'agbanyeghị okpukpe, agbụrụ, ma ọ bụ nka ha, yana mmasị ha niile nke ịmepụta ụdị ihe osise Tunisia.
Akụkọ ndụ
A mụrụ ya na Istanbul nye nne Turkish na nna Djerbian, Turki gụrụ akwụkwọ mbụ na Sadiki College ma mesịa na Lycée Carnot de Tunis. N'otu oge ahụ, ọ gara ụlọ akwụkwọ Koranic, ebe a kpaliri mmasị ya, na nke mbụ ya, site na nhazi nke ọdịdị na agba na mbadamba ederede. Ọ gara n'ihu na agụmakwụkwọ ụlọ akwụkwọ sekọndrị ya na Lycée Alaoui, ebe ọ nwere Georges Le Mare dị ka onye nkuzi eserese, onye chọpụtara nkà nke onye ọhụrụ ahụ na-eto eto na ebe o tinyere onwe ya n'ịmụta ihe ndị bụ isi nke ọzụzụ ahụ. N'ịbụ onye na-eche nrụgide ezinụlọ ihu, Turki hapụrụ ọmụmụ ya wee banye n'ọrụ gọọmentị. Ọ nwetakwara ọzụzụ agụmakwụkwọ na Centre for art studies, nke ghọrọ Tunis Institute of Fine Arts n'afọ 1930.
Turki nwere ihe ịga nke ọma mbụ ya na 1923 na salon Tunisia. E ji mmanụ mee ihe osise mbụ nke Turki na ákwà. O mechara nweta ohere agụmakwụkwọ n'efu wee gaa Paris na 1927, ebe ya na Albert Marquet na Lucien Mainssieux nọgidere na-arụkọ ọrụ. Ọ gụrụ akwụkwọ na Centre d'Xëart de Tunis na agụmakwụkwọ sitere na French Protectorate nke o nwetara site n'enyemaka nke Alexandre Fichet na Pierre Boyer. N'afọ 1928, ọ nọrọ na France ma sonye na Colonial Exhibition of French artists na Salon des Indépendents. N'oge ọ nọrọ na Paris site na 1926 ruo 1928 na site na 1931 ruo 1935 ọ na-eleta ụlọ ọrụ nke ndị na-ese ihe na France dị ka Matisse na Derain.
Mgbe ọ laghachiri Tunis na 1935, o gosipụtara usoro ọrụ nwere isiokwu Paris. Ọ bụ onye otu Groupe des Dix na 1947 na otu n'ime ndị guzobere École de Tunis (Tunisian School) na 1948. N'afọ 1956, mgbe Tunisia nweere onwe ya, ọ nọchiri Pierre Boucherle dị ka onye isi oche nke ụlọ akwụkwọ Tunisian, ọfịs ọ nọrọ ruo mgbe ọ nwụrụ. Ọ ghọkwara osote onye isi oche nke ụlọ oriri na ọṅụṅụ Tunisia.
O nwere mmetụta dị ukwuu n'ebe ndị na-eto eto na-ese ihe na-achọsi ike "ịkwado njirimara mba Tunisia n'ime usoro nka e ketara eketa". Enwere ike ịchọta echiche a banyere ya n'ụzọ dị mfe n'ọrụ ya. Oghere ụlọ nke Turki, ọdịdị ala, ndụ, na foto gosipụtara ndụ kwa ụbọchị nke Tunisia. N'afọ ndị 1950 o mere ihe osise na École d'Agriculture de Moghrane(Agricaultural School na Mograne). Ụmụ akwụkwọ ya gụnyere ndị dị ka Abdelaziz ben Rais (1903-1962), Hatem El Mekki (1918-2003) na Ammar Farhat (1911-1986).
A na-ere ụfọdụ n'ime ọrụ ya na nke gụnyere Femme en sefsari nke e rere na Artcurial Orientalism na 2013 maka $ 9,576.
Mgbe ọ dị afọ iri ịse na abụọ, Turki lụrụ onye Tunisia, ma nwee nwa nwanyị aha ya bụ Nazly.
Baldé
Baldé bụ aha nna sitere na West Africa. Ụfọdụ ndị ama ama nwere aha nna a gụnyere:
Geffrey Davis
Geffrey Davis (amụrụ n'afọ 1983) bụ onye Amerịka na-ede uri na prọfesọ. Ọ bụ onye dere Revising the Storm (2014) na Night Angler (2019). Ọ na-akụzi na The Arkansas Programs in Creative Writing and Translation na Mahadum Arkansas ma biri na Fayetteville, Arkansas. Ọ na-ejekwa ozi na ngalaba uri na Rainier Writing Workshop, mmemme MFA dị ala na Mahadum Lutheran nke Pacific.
Ndụ onwe onye na agụmakwụkwọ
A mụrụ Davis na Seattle, Washington n'afọ 1983 ma too na Tacoma, Washington. O nwere ụmụnne nwoke abụọ na nwanne nwanyị nke ọ tọrọ. N'oge a mụrụ Davis, nna ya nọ na ndị agha mmiri, ọ bụ ezie na nnukwu mmerụ ahụ n'ikiri ụkwụ mere ka ọ pụọ n'ọrụ ahụike. Ọ ghọrọ onye ọrụ na-arụ ọrụ na-acha anụnụ anụnụ mgbe nke ahụ gasịrị: ụlọ elu, ịgbado ọkụ, iwu ụlọ nkwari akụ omenala, wdg. Nna Davis malitere ịṅụ ọgwụ ọjọọ mgbe Davis bụ nwata, na-eme ka ezinụlọ ahụ na-agagharị ugboro ugboro mgbe ọ na-etolite. Ezinụlọ ahụ biri n'obodo 10 dị iche iche na ihe dị ka ụlọ 14 dị iche iche, gụnyere ogige ụgbọala na obere oge ha nọrọ n'ụlọ ezinaụlọ. Otu ebe a na-agaghị echefu echefu ha biri (mgbe Davis dị ihe dị ka afọ 7 ma ọ bụ 8) bụ nnukwu ugbo n'ime obere obodo a na-akpọ Onalaska, WA. Ugbo ahụ nwere ụdị anụ ụlọ niile na nnukwu ubi ahịhịa. Davis hapụrụ ugbo ahụ na ịhụnanya miri emi maka mpụga na ọkachasị ịkụ azụ. Mgbe ọ nọ n'etiti klas nke anọ, ezinụlọ ahụ kwagara Tacoma, WA, ebe ha gbanyere mkpọrọgwụ. Ọtụtụ n'ime ebe ndị a na-apụta n'abụ Davis niile, ọkachasị akwụkwọ mbụ ya bụ Revising the Storm (2014). Nne ya na-arụ ọrụ n'ụzọ bụ isi na agụmakwụkwọ na nlekọta ụmụaka, na-adabere mgbe mgbe na ọrụ ndị ọzọ iji nweta ego, ruo mgbe nsogbu ụlọ n'afọ 2008 manyere ya ịrụ ọrụ oge niile maka nnukwu ụlọ ahịa.
Davis nwetara B.A. ya na Mahadum steeti Oregon n'afọ 2006, nke mere ka o kwe omume site na njikọta agụmakwụkwọ na enyemaka gọọmentị etiti. N'ime kọleji niile, ọ rụkwara ọrụ dị iche iche na-asa efere, pọmpụ, na-ese ụlọ, na-akụzi ihe iji nyere aka kwụọ ụgwọ ya. A na-ekwukarị ahụmahụ ndị a na uri ya. Dị ka nwa akwụkwọ na-agụsị akwụkwọ, Davis bu ụzọ gụọ akwụkwọ okpukpu abụọ na zoology na foto, na-ezube ịghọ onye nta akụkọ anụ ọhịa ma na-amụ anụ ọhịa wolf. Otú ọ dị, ọ malitere ịlụ ọgụ na ọtụtụ n'ime ọmụmụ achọrọ maka nzere sayensị ma ọ fọrọ nke nta ka ọ daa na kọleji. Ndị nkuzi gbara ya ume ka ọ gbanwee isi ya gaa na Bekee, n'ihi ọchịchọ ya iwere akwụkwọ edemede dị ka nhọrọ. Ọ hụrụ n'anya ozugbo na onye isi ọhụrụ ya na akara ya na ahụmịhe agụmakwụkwọ ya ka mma ozugbo. Dị ka onye isi Bekee na Oregon State, ọ natara nkuzi edemede okike site n'aka ndị na-ede uri Joseph Millar na David Biespiel na onye edemede akụkọ ifo Marjorie Sandor.
Onyinye na nsọpụrụ
Revising the Storm meriri afọ 2013 A. Poulin, Jr. Poetry Prize, nke Dorianne Laux họọrọ, a kpọkwara ya onye ikpeazụ maka afọ 2015 Hurston-Wright Legacy Award. Davis enwetala Anne Halley Poetry Prize, Dogwood Prize in Poetry, Leonard Steinberg Memorial / Academy of American Poets Prize, Wabash Prize for Poetry. E bipụtara uri ya n'ọtụtụ akwụkwọ akụkọ na magazin, gụnyere Crazyhorse, Haydenz Ferry Review, The Massachusetts Review, Mid-American Review, Mississippi Review, The New York Times Magazine, Nimrod International Journal, na Sycamore Review. N'afọ 2011, Davis na Jerry Brunoe na Kevin Hockett guzobere akwụkwọ akụkọ Toe Good Poetry. N'afọ 2018, ọ natara mkpakọrịta site na Nnọkọ Ndị edemede Bread Loaf.
Akwụkwọ uri ya nke abụọ, Night Angler (BOA Editions, 2019) meriri 2018 James Laughlin Award, ihe nrite akwụkwọ nke abụọ site na Academy of American Poets. thumb|Geffrey Davis 180924
Mgbanwe
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
National Museum of Egypt Civilization
thumb|National Museum of Egypt Civilization National Museum of Egyptian Civilization (NMEC) bụ nnukwu ebe ngosi nka (490,000 uare mita (5,300,000 sq )) nke dị na Old Cairo, mpaghara nke Cairo, Egypt. N'ịbụ nke e meghere n'ụzọ ụfọdụ na 2017, Onye isi ala Abdel Fattah El-Sisi meghere ebe ngosi ihe mgbe ochie ahụ na 3 Eprel 2021, site na ịkwaga 22 ozu, gụnyere ndị eze 18 na ndị eze nwanyị anọ, site na Ebe Ngosi Ihe Mgbe Ochie Ijipt na etiti Cairo, na ihe omume a na-akpọ Fero's Golden Parade. Ebe ngosi ihe mgbe ochie ahụ na-egosipụta nchịkọta nke ihe ochie 50,000, na-egosi mmepeanya Ijipt site n'oge tupu akụkọ ihe mere eme ruo taa.