cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Regina George
2014
Na Jenụwarị 2014, George gbara ọsọ 600m n'oge ndekọ ime ụlọ Africa nke 1:25.76. Oge a mere ka George gaa na ọkwa nke itoolu na ndepụta ime ụlọ n'ụwa niile. Dị ka onye kasị ọsọ na iru eru, ọ bụ otu n'ime ndị ọkacha mmasị maka 2014 IAAF World Indoor Championships, ma o pụrụ na ọkara ikpeazụ n'ihi krampu ụkwụ. Na 2014 mbipụta nke mbu IAAF World Relays na Nassau, Bahamas, ọ gbara ọsọ nkewa n'oge ikpeazụ nke mgbagharị 4 × 400 m. Ndị otu Naijiria nwere Sade Abugan, Regina George, Omolara Omotoso na Patience George gbachara n'ọkwa nke atọ n'azụ USA na Jamaica. Na 2014 Nigerian Track and Field Championship na Calabar, a manyere ya ịchekwa aha obodo nke ọ meriri n'afọ abụọ gara aga. Ọ gbara oge ntozu kacha ngwa ngwa na semifinal. N'ụzọ dị ịtụnanya, ọ debere nke anọ na nke ikpeazụ n'azụ ndị otu ya si na 2014 world relay quartet. Onye bụbu onye mmeri nke obere asọmpi ụwa, Sade Abugan nwetara aha mba ahu. Abugan ga-emecha bụrụ onye mmeri Africa na 2014. George gbara ọsọ n'oge okpomọkụ na ngwụcha nke 4 × 400 m na egwuregwu Glasgow Commonwealth. Ndị otu nke mejupụtara Patience George, Regina George, Ada Benjamin na Sade Abugan nwetara ihe nrite ọlaọcha n'azụ ndị otu Jamaica. Otu otu a gara n'ihu nweta ihe nrite ọla edo n'asọmpi Afrịka na Marrakesh ebe George debere nke isii n'asọmpị 200m ikpeazụ.
2015
Na 2015 IAAF World Relays na Nassau, George gbara ụkwụ nke abụọ nke ndi otu 4 × 200 m relay nwetara ihe nrite ọla edo n'ihu ndị otu Jamaica na German. Otu ndị mejupụtara Blessing Okagbare, George, Dominique Duncan na Christy Udoh meriri n'ọsọ 1:30.52 wee kpuchiri ndekọ Afrịka gara aga na mmemme ahụ. Ọ debere nke abụọ n'asọmpi Naijiria n'azụ Patience George wee si otú ahụ mechie ọkwa ya maka asọmpi mba ụwa na 2015 na Beijing. Ọ enweteghi ihe ebe kacha efu na okpomọkụ 400m na Beijing ma ọ banyeghị na ọkara nke ikpeazụ. Ọ du kwara ndị otu relay Nigeria 4 × 400 m gbachara n'ọkwa ise na 4 × 400 m nke ikpeazụ.
2016
George so na ndị otu Nigeria 4 x 400 m nke gbachara nke abụọ n'asọmpi Afrịka na Durban.
Jeannette Kagame
thumb Jeannette Nyiramongi Kagame (Jeannette Nyiramongi, amuru Ọgọst 10, 1962) bụ nwunye Paul Kagame. Ọ ghọrọ First Lady nke Rwanda mgbe di ya were ọrụ dị ka President na 2000. Di na nwunye nwere ụmụ anọ - Ivan, Ange, Ian na Brian. Kagame bụ onye nchoputa na onyeisi oche nke Imbuto Foundation, otu òtù na-abaghị uru nke ebumnuche ya bụ ịkwado mmepe nke ọha mmadụ dị mma, gụrụ akwụkwọ na ọganihu. Onye guzobere imbuto foundation Activism. Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Regina George
Njikọ mpụga
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
29 Maachị
29 Maachị bu ubochi nke 29th (nke iri abụọ na itenanị) na onwa ana kpo Maachị. Na Gregorian calender, 29 Maachị bu ubochi nke 88th (89th na afo nke ana-kpo leap year) na afo. Anyi nwere agugu ubochi 277 du mgbe afo na agwu.
Onye wuru
Òtù:Maachị
Nenadi Usman
Ọrụ mmalite
Usman bidoro agụmakwụkwọ ya na Jos, mechaa gafe na Kagoro, o mechara gaa kọleji gọọmentị etiti, Jos, Plateau steeti. O mechara nweta akara ugo mmụta mbụ ya na Geography na Mahadum Ahmadu Bello, Zaria ma mesịa nweta akara ugo mmụta di elu na Mahadum Jos. Ọ bụrụ onye isi nchịkwa nke Dana Ventures ma mechaa bụrụkwa onye ndụmọdụ na steeti Kaduna n'afọ 1992. Ọ bụkwara onye ndụmọdụ n'afọ 1993 ma onye isi n'ahụ maka ndị ọrụ FCDA site n'afọ 1994 ruo 1998.
Usman arụọla ọrụ dị ukwuu na inye ụmụ nwanyị ikike ya na mbọ dị oke mkpa ọ gbara ịbido otu Nke n'abụghi Gọọmenti nwe akpọrọ "Education and Empowerment for women" nke nwere isi ụlọ ọrụ ya dị na Jere dị na Kaduna Steeti ma tinyerekwara na ọ bụ onye isi oche ugbua nke nchịkọta otu ndị na-abụghị nke Gọọmenti nwe maka nkwalite Umunwanyị na Steeti Kaduna. Ọ lụrụ di ma nweekwa ụmụ anọ.
Dzeliwe of Eswatini
Mgbe di ya nwụsịrị n'ọnwa Ọgọstụ n'afọ 1982, Royal Congress kpọrọ Dzeliwe dị ka Queen Regent, na Prince Sozisa Dlamini dị ka "Onye nyere ikike", ma ọ bụ onye ndụmọdụ onye na-achị achị, rụọ mgbe Prince Makhosetive, nke eze họpụtara dị ka onye nọchiri ya, ruru afọ iri na asatọ. Liqoqo (otu ndị ndụmọdụ ọdịnala) kwadọrọ ọchịchị ya, mana n'oge na-adịghị anya enwere nghọtahie n'etiti Praịm Minista ya, Mabandla Dlamini, na ndị ọzọ so na Congress nke Mfanasibili Dlamini duziri. Nsogbu ndị a gara n'ihu ruo na 25 Machị 1983, mgbe Prince Bhekimpi Dlamini nọchiri Prince Mabandla. Queen Dzeliwe megidere nchụpụ a, nke a mere ka Ntfombi nke Eswatini (nne Prince Makhosetive) dochie ya dị ka onye na-achị achị n'ikpeazụ n'afọ ahụ.
E chiri Prince Makhosetive okpueze na iri na abụọ na ise Eprel 1986 na aha Eze Mswati nke Atọ nke Eswatini. N'ọnwa Mee, Mswati gbasara Liqoqo, na-eme ka ike ya sie ike ma na-ahazi gọọmentị. N'ọnwa Mee afọ 1987, e boro mmadụ iri na abụọ ebubo ịgba ọchịchị mgba okpuru na ịgba ọchịchị mgbaasị n'ihe gbasara iwepu Queen Regent Dzeliwe n'afọ 1983. Eze Mswati guzobere ụlọ ikpe pụrụ iche iji kpee ikpe mpụ ndị a megide Eze ma ọ bụ Eze Nwanyị Regent, ebe ndị a na-ebo ebubo enweghị ikike nnọchite anya iwu. N'ọnwa Machị afọ 1988, ụlọ ikpe gbara ha akwụkwọ, ọ bụ ezie na a tọhapụrụ ha n'ọnwa Julaị.
Nenadi Usman
Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
Ọ bụrụ onye nhazi ndị otu mgbasa ozi ndọrọndọrọ ọchịchị Alh. Ahmed Makarfi n'afọ 1999 A họpụtagachiri ya onye isi oche kọmitii mgbasa ozi n'afọ 2003. Ọ bụ onye na -ahazi Kọmitii Mgbasa Ozi na ọchịchị steeti Kaduna makaOlusegun Obasanjo.
Dzeliwe of Eswatini
N'agbata afọ 1981 na afọ 1985, Queen Dzeliwe nọgidekwara na-arụ ọrụ dịka onye isi oche nke National Congress.
Nenadi Usman
Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
A họpụtara ya ka ọ bụrụ onye minista nke obere na -ahụ maka ego ma mechaa bụrụzie Mịnịsta na -ahụ maka ego n'ọchịchị Obasanjo.
A hoputara ya dịka onye Sịnetọ maka Kaduna South na nhoputa nke emere n'ọnwa Eprel afọ 2011, nke ọ dọrọ na-okpuru otu People's Democratic Party (PDP). Otu Action Congress of Nigeria (ACN) rụrụ ụka maka nsonaazụ ntụli aka a. Dị ka onye Sịnetọ, ọ kpaliri gọọmentị inyekwu ụmụ nwanyị na ụmụaka ohere, ndị ọ na-akpọ ndị kachasị na enweghị mkpuchi ma di mfe ịma n'ọnya na Obodo.
Ndụ onwe
Nenadi lụrụ Dr. Sa'ad Usman, Emir nke Jere na steeti Kaduna Onye nwụrụ n'afọ 2020.
Njikọ dị na mpụga
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ Òtù:Category:Ndị Mịnịsta n'ahụ maka ego bụ Ụmụnwanyị Òtù:Category:Ndị ọrụ nnochite anya n'ụlọ nzukọ nnochiteanya (Naijiria) Òtù:Category:Ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke United Nigeria Congress Party Òtù:Category:Ndị otu Peoples Democratic Party nọ n'ụlọ nzukọ ukwu Sịneti (Naịjirịa) Òtù:Category:Ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke National Republican Convention Òtù:Category:Ndi gụrụ akwụkwọ na Mahadum nke Jos Òtù:Category:Afọ ọmụmụ adịghịya (Mmadụ ndị di ndụ) Òtù:Category:Ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị n'obodo Naịjirịa nke Afọ narị nke iri abụọ na-otu Òtù:Category:Ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị n'obodo Naịjirịa bụ Ụmụnwanyị nke Afọ narị nke iri abụọ na-otu Òtù:Category:Ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị n'obodo Naịjirịa bụ Ụmụnwanyị nke Afọ narị nke iri abụọ Òtù:Category:Ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị n'obodo Naịjirịa nke Afọ narị nke iri abụọ Òtù:Category:Ndị Mịnịsta n'ahụ maka ego n'obodo Naịjirịa Òtù:Category:Ụmụnwanyị ndị bụ Mịnịsta na gọọmentị Naịjirịa
Nkewa nke ọnụ ọgụgụ mmadụ
áká_ịkẹngạ|thumb|300x300px|Central Park na New York City Nkewa nke ọnụ ọgụgụ mmadụ bụ ụdị nkewa nke ọnụ mmadụ. Ọ na-abụkarị site na nkwarụ ebe obibi.
Ihe Na-akpata Nkewa
Nkewa nwere ike ịbụ ihe kpatara ike okike ma ọ bụ omume mmadụ, ọ bụ ezie na n'oge a, ọrụ mmadụ bụ ihe na-akpatakarị ya. Ụfọdụ n'ime ihe ndị na-akpata nkewa bụ:
Mmetụta mkpụrụ ndụ ihe nketa
Nkewa nke ọnụ ọgụgụ mmadụ na-akpata ịda mbà n'obi, nke na-eduga na mbelata nke mgbanwe nke mkpụrụ ndụ ihe nketa na ụdị ndị metụtara. Nke a na-ebelata ahụike nke ndị mmadụ n'ihi ọtụtụ ihe. Nke mbụ, inbreeding na-eme ka asọmpi na ndị ikwu, nke na-ebelata ahụike evolushọn nke ụdị ahụ. Nke abụọ, mbelata nke mgbanwe nke mkpụrụ ndụ ihe nketa na-eme ka ohere dị ukwuu nwere ike igosipụta àgwà homozygous recessive na-egbu egbu; nke a na-ebelata nkezi nke ụmụ a na-amụpụta, na-ebepụ ọnụ ọgụgụ mmadụ. Mgbe ọnụ ọgụgụ mmadụ dị ntakịrị, mmetụta nke mkpụrụ ndụ ihe nketa na-abawanye, nke na-eduga na obere na / ma ọ bụ nhazi nke alleles. N'aka nke ya, nke a na-eduga n'ịbawanye homozygosity, na-emetụta ahụ ike nke onye ọ bụla n'ụzọ na-adịghị mma. Enwere ike imebi arụmọrụ nke osisi site na nhọrọ na-adịchaghị mma nke na-ebute mmụkọ nke mmụgharị na-emebi emebi na obere mmadụ. Ebe ọ bụ na ndị nọ n'obere mmadụ nwere ike ịbụ ndị ikwu, ha na-enwekarị ike ịmụ nwa. Mbelata ahụ ike nwere ike ime na obere osisi n'ihi mmụkọ mmụkọ, mbelata ụdị mkpụrụ ndụ ihe nketa, yana mmụba ịmụba. Ka oge na-aga, ikike evolushọn na ikike nke ụdị iji mee mgbanwe na gburugburu ebe obibi na-agbanwe agbanwe, dị ka mgbanwe ihu igwe, na-ebelata.
Abdulkadir Ahmed Said
Abdulkadir Ahmed Said bụ onye nduzi ihe nkiri Somalia a ma ama, onye na-emepụta ihe, onye na-ede ihe nkiri, onye na -ese ihe nkiri na onye nchịkọta akụkọ.
Akụkọ ndụ
A mụrụ Said na 1953 na Mogadishu, isi obodo Somalia. N'afọ 1970, ọ malitere ịrụ ọrụ maka ụlọ ọrụ ihe nkiri Somalia dị ka onye na-ese foto nke e kenyere mmekọrịta mba ụwa na dị ka onye ndụmọdụ maka mmepụta ya na mba ndị ọzọ. N'agbata afọ 1984 na 1986, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye nduzi mmemme na telivishọn Somalia. O dere ma duzie ọtụtụ mmemme ọzụzụ. Said rụkwara ọrụ dị ka osote onye nduzi na ọtụtụ ihe nkiri, nke gụnyere The Somali Dervish (1983); The Parching Winds of Somalia (1984); Riviera Somalia (1984), mmemme maka ụlọ ọrụ mgbasa ozi ọha na eze nke Ịtali Radio Televisione Italiana (RAI); na A Man of Race (1987), nke LuceSaimon Film Institute mepụtara.
Ọ bụ ezie na ọ rụrụ ọrụ n'ọtụtụ ihe nkiri n'oge gara aga, Said bụ onye a maara nke ọma maka obere ihe nkiri ya Geedka nolosha (The Tree of Life), nke meriri ihe nrite nke obodo Torino na Best Film - International Short Film Competition category na Torino International Festival of Young Cinema na 1988, na La Conchiglia site na 1992. N'ime ihe nkiri abụọ a, ọ na-etinye ụmụ mmadụ dị ka ndị isi na-ahụ maka mbibi na mbelata nke gburugburu ebe obibi na ihe onwunwe ya.
Njikọ mpụga
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Pauline Janet Smith
Pauline Janet Smith (2 Eprel 1882 – 29 Jenụarị 1959). Ọ bụ onye ode akwụkwọ ọgụgụ South Africa, onye edemede akụkọ dị mkpirisi, onye na-echeta ihe na onye na-ede egwuregwu.
Ndụ
A mụrụ Pauline Smith na 2 Eprel 1882 na Oudtshoorn, South Africa, ma tolite na Little Karoo. Ọ bụ okenye nke ụmụnwanyị abụọ mụrụ Herbert Urmson Smith, onye dibia bekee, na nwunye ya bụ Jessie nke Scotland, onye si Aberdeen.
Agụmakwụkwọ na Ọrụ
Mgbe ọ dị afọ iri na atọ, e zigara ya n'ụlọ akwụkwọ a na-ebi ebi na Scotland. Smith ebikwaghị ebi na South Africa na-adịgide adịgide ọzọ, n'agbanyeghị na n'oge ndụ ya niile ọ gara ọtụtụ nleta na mba ahụ. Nleta ogologo oge ya nke 1913–1914, na akwụkwọ akụkọ ọ debere, hibere ntọala nke ọtụtụ akụkọ nke The Little Karoo na akwụkwọ akụkọ ya The Beadle. Na 1908 ọ zutere onye England na-ede akwụkwọ akụkọ Arnold Bennett, onye gbara ya ume ide akụkọ ifo banyere South Africa. N'ikpeazụ, o bipụtara ọrụ abụọ a kacha mara ya: nchịkọta akụkọ The Little Karoo (1925), na akwụkwọ akụkọ The Beadle (1926). Smith bụkwa enyi Frank Swinnerton.
Ọnwụ
Ọ nwụrụ na 29 Jenụwarị 1959 na Dorset, England. A na-enwe nchịkọta akwụkwọ ya na Mahadum Cape Town.
William T. Williams
'''William T. Williams (amụrụ n'afọ 1942) bụ ónyé America na-ese ihe na ónyé nkuzi. A maara ya màkà usoro ya na-adabere na eserese nke na-etinye ihe ndị sitere na ncheta onwe onye na akụkọ ọdịbendị iji mepụta ihe ndị na-abụghị nke na-ezo aka, ihe ndị a na-adịghị ahụ ányá. Ọ bụ Prọfesọ nke nka na Brooklyn College, City University of New York site na 1971 ruo 2008.
O gosipụtara na ihe karịrị otu narị ébé ngosi nka na ébé nka na United States, France, Germany, Russia, Venezuela, Nigeria, Ivory Coast, People's Republic of China na Japan. Williams bụ ónyé natara ọtụtụ onyinye gụnyere John Simon Guggenheim Fellowship, abụọ National Endowment for the Arts Awards, na Joan Mitchell Foundation Award. Ọ bụkwa onye natara Studio Museum na Harlem's Artist Award na 1992 ma nata The James Van Dee Zee Award site na Brandywine Workshop màkà ihe ịga nke ọma na nka na 2005. Ọ natara 2006 North Carolina Award for Fine Arts, nsọpụrụ kachasị elu nke steeti nwere ike inye.
Williams bi na New York City na Connecticut.
Mmalite na agụmakwụkwọ
A mụrụ William T. Williams n'ubochí irí na asaá n'ọnwa Julaị, 1942, na Cross Creek, North Carolina, United States. Williams bụ ónyé Africa America. Ezinụlọ ya kwagara Queens, New York City mgbe ọ dị afọ anọ, mana ọ nọrọ n'oge ọkọchị nwata ya na Spring Lake, North Carolina. Mgbè ezinụlọ ahụ kwagara n'ebe ugwu, ónyé isi nke ụlọ ọrụ ọbọdọ dị n'ógbè ahụ matara nkà nka ya, onye nyere ya ụlọ n'ebe ahụ iji mee ihe dị ka ụlọ ọrụ. N'afọ 1956, ọ gàrà ụlọ akwụkwọ Industrial Art na Manhattan (nke bụzi High School of Art and Design), nke nwéré ọtụtụ klas nka ya na Museum of Modern Art na Metropolitan Museum of Art.
N'afọ 1962, Williams banyere Pratt Institute iji mụọ ihe osise. Na Pratt Institute ọ gụrụ akwụkwọ n'okpuru Richard Lindner, Philip Pearlstein, Alex Katz, na Richard Bove. N'oge obéré afọ ya, ọ meriri agụmakwụkwọ oge okpomọkụ na Skowhegan School of Art, ma nata onyinye njem National Endowment for the Arts. Mgbè ọ nọ n'ụlọ akwụkwọ, ọ nyochara ihe osise na-acha anụnụ anụnụ. O nwetara nzèrè Bachelor of Fine Arts (BFA) na 1966 site na Pratt Institute; soro nzèrè Master of Fine Arts, MFA) na 1968 site na Mahadum Yale, School of Art and Architecture.
Ndụ ikpeazụ
N'afọ 2006, Williams bụ ónyé ọkà mmụta na ónyé na-ese ihe na-ebi na Lafayette College's Experimental Printmaking Institute (EPI), nke gụnyere nkuzi Williams banyere ọrụ ya nke David L. Sr. na Helen J. Temple Visiting Lecture Series Fund kwadoro. N'ime afọ a, egosikwara ọrụ Williams na Studio Museum na Harlem na Energy and Experimentation: Black Artists and Abstraction 19641980.
N'afọ 2006, William T. Williams natara onyinye North Carolina Governors Award for Fine Arts site n'aka Gọvanọ Mike Easley.
N'afọ 2007, Williams so n'ihe ngosi otu What Is Painting? Ihe osise nke ógè a site na Nchịkọta na Museum of Modern Art na New York City.
Ebe e si nweta ya na ọgụgụ ndị ọzọ
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ Òtù:All articles with unsourced statements
Arthur Si-Bita
Arthur Si-Bita (1948-2016) bụ onye nduzi ihe nkiri Cameroon. Ọ bụ otu n'ime ndị ọsụ ụzọ nke ihe nkiri Cameroun.
Mmetọ ikuku nke ezinụlọ
thumb|300x300px|Nkewa nke ndị nwụrụ site na mba site na mmetọ ikuku n'ụlọ na 2017. Mmetọ ikuku n'ụlọ bụ ụdị dị ịrịba ama nke mmetọ ikuku n"ime ụlọ nke na-emetụta usoro isi nri na usoro okpomọkụ eji eme ihe na mba ndị na-emepe emepe. Ebe ọ bụ na a na-eji mmanụ dị ndụ eme ọtụtụ nri, n'ụdị osisi, icheku ọkụ, nsị, na ihe ọkụkụ fọdụrụnụ, n'ime ụlọ nke na-enweghị ikuku kwesịrị ekwesị, ọtụtụ nde mmadụ, ọkachasị ụmụ nwanyị na ụmụaka na-eche nnukwu ihe ize ndụ ahụike ihu. N'ozuzu, nsogbu a na-emetụta ihe dị ka ijeri mmadụ atọ na mba ndị na-emepe emepe. Òtù Ahụ Ike Ụwa (WHO) na-eme atụmatụ na mmetọ metụtara nri na-akpata ọnwụ nde mmadụ 3.8 kwa afọ. Nnyocha Global Burden of Disease mere atụmatụ ọnụ ọgụgụ ndị nwụrụ na 2017 na nde 1.6. Nsogbu a nwere njikọ chiri anya na ịda ogbenye na nri.
Celestine Donkor
Celestine Donkor bụ onye Ghana na-eti egwu ozioma na onye na-ede egwu. N'onwa Machị 2021, o so na nhọpụta ụmụ nwanyị iri atọ ama ama egwu bụ Top 30 Most Influential Women in Music site na 3Music Awards Women's Brunch. Ọ hiwere Celestial Praise, egwu ozioma kwa afọ.
Mmetọ ikuku nke ezinụlọ
Anwụrụ ọkụ sitere na ọkụ ọkụ siri ike nke ụlọ na-enwekarị ọtụtụ ngwaahịa ọkụ na-ezughị ezu, gụnyere ma ihe dị mma na ihe siri ike (dịka, PM2.5, PM10), carbon monoxide (CO), nitrogen dioxide (NO2), sulfur dioxide (SO2), na ọtụtụ ihe na-emetọ ikuku.
Ngwọta ndị dabeere na teknụzụ maka nsogbu a na-elekwasị anya n'inye ihe oriri ka mma ọ bụ ezie na mgbanwe omume nwekwara ike ịdị mkpa.
Celestine Donkor
Ọrụ egwu
Donkor na ọtụtụ ndị egwu ozioma, gụnyere Joe Mettle, Joyce Blessing, Ceccy Twum, Mkhululi Bhebhe, Edem, Philipa Baafi, Funny Face. O nwere ọtụtụ egwu, gụnyere "Turning around", "Bigger", "Okronkronhene", "Manim Nguase", "Boobobo". Abọm Agbebolo ya kachasị ọhụrụ mere ka ọ bụrụ onye nka nke afọ na National Gospel Music Awards.
Mmetọ ikuku nke ezinụlọ
Nkọwa nsogbu na ọ̀tụ̀tụ̀
thumb|Stovu ọkụ ọdịnala, na-akpata mmetọ ikuku ụlọ. Ihe karịrị ijeri mmadụ atọ na mba ndị na-emepe emepe na-adabere na mmanụ ala, n'ụdị osisi, icheku ọkụ, nsị, na ihe ọkụkụ fọdụrụnụ, dị ka nri ụlọ ha na mmanụ ọkụ. Ebe ọ bụ na a na-esi nri n'ime ụlọ n'ebe ikuku na-adịghị mma, ọtụtụ nde mmadụ, ọkachasị ụmụ nwanyị na ụmụaka na-eche nnukwu ihe ize ndụ ahụike ihu. Isi ihe na-akpata mmetọ ime ụlọ gụnyere ọkụ na ihe owuwu. N'ụwa niile, e kwuru na ọnwụ nde mmadụ anọ na pụkụ narị atọ sitere na IAP na mba ndị na-emepe emepe na 2012, ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ha niile nọ na mba ndị dị ala na ndị dị n'etiti. Mpaghara ndịda Ọwụwa Anyanwụ Eshia nwetara ihe karịrị ọnwụ otu nde mmadụ na pụkụ narị isii na ịrị itoolu eb mpaghara Western Pacific nwetara ọnwụ otu nde mmadụ na pụkụ narị isii na ịrị abụọ. Ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ọnwụ pụkụ narị isii na-eme n'Africa, pụkụ narị abụọ na mpaghara Eastern Mediterranean, pụkụ ịrị itoolu na itoolu na Europe na pụkụ ịrị asatọ na otu na Amerịka. Ọnwụ pụkụ ịrị na itoolu fọdụrụnụ na-ewere ọnọdụ na mba ndị na-enweta ego dị elu.
Celestine Donkor
Ndụ onwe onye
Ọ lụrụ Maazị Donkor onye ya na ya mụtara ụmụ nwanyị atọ.
Mmetọ ikuku nke ezinụlọ
Nkọwa nsogbu na ọ̀tụ̀tụ̀
Ọbụlagodi na ọnụego ịdabere na mmanụ ọkụ biomass na-agbada, akụ a na-ebelata agaghị aga n'ihu na mmụba nke ọnụ ọgụgụ mmadụ nke nwere ike tinye gburugburu n'ihe egwu ka ukwuu.
N'ime ọtụtụ iri afọ gara aga, enweela ọtụtụ nchọpụta na-enyocha mmetọ ikuku nke ezinaụlọ ọdịnala na-emepụta maka ikpo ọkụ, ọkụ, na isi nri na mba ndị ka na-emepe emepe. O doro anya ugbu a na, n'ọtụtụ mba ndị ka na-emepe emepe, ọkụ n'ime ụlọ nke mmanụ ọkụ siri ike (biomass, coal, wdg) site na adịghị arụ ọrụ nke ọma, na-emekarị ka ọ ghara ikpochapụ nke ọma, ngwaọrụ combustion na-ebute elu elu na mmetọ ikuku nke ezinụlọ. Nke a bụ n'ihi adịghị mma combustion nke ngwaọrụ combustion na ọdịdị elu nke ikuku. Na mgbakwunye, a na-ahapụkarị ha ozugbo n'ime ebe obibi. Anwụrụ ọkụ sitere na ọkụ ọkụ siri ike nke ụlọ na-enwekarị ọtụtụ ngwaahịa ọkụ na-ezughị ezu, gụnyere ma ihe dị mma na ihe siri ike (dịka, PM2.5, PM10), carbon monoxide (CO), nitrogen dioxide (NO2), sulfur dioxide (SO2), na ọtụtụ ihe na-emetọ ikuku (dịka formaldehyde, 1,3-butadiene, benzene, acetaldehyde, acrolein, phenols, pyrene, benzopyrene, benzo(a) cresene, dibenzopyrenes, dibenzocarenes, dibesbesbes). N'ime ite ọkụ siri ike, a na-agbanwe ihe dị ka pasent isii ruo pasent ịrị abụọ nke mmanụ siri ike ka ọ bụrụ ikuku na-egbu egbu (site na oke). A na-ekpebi ọnụ ọgụgụ ziri ezi na ihe ndị dị ka ụdị mmanụ na mmiri dị n'ime, ụdị stove na ọrụ na-emetụta ọnụ ọgụgụ ahụ.
Celestine Donkor
Edensibia
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ Òtù:Ụmụ nwanyị Ghana n'akụ egwu Òtù:Ndị Gụchara Akwụkwọ na Mahadum Ghana Òtù:Ndị ome nka si Volta Region
Mmetọ ikuku nke ezinụlọ
Nkọwa nsogbu na ọ̀tụ̀tụ̀
Na Jenụwarị 2023, e bipụtara ụzọ isi meziwanye mmetọ ikuku n'ime ụlọ mgbe ị na-eji stove gas, nke jikọtara ya na ohere dị ukwuu nke ụkwara ume ọkụ na ọrịa ndị ọzọ nwere ike, na The New York Times.
Mmetụta ahụike
A na-elekwasị anya n'ọtụtụ ọnụọgụ na mpaghara iku ume nke ihe particulate (PM) na carbon monoxide (CO), nke bụ isi ngwaahịa nke ọkụ na-ezughị ezu ma a na-ewere ya na ọ na-eweta nnukwu ihe ize ndụ ahụike. A na-akọ mgbe niile na ọkwa PM2.5 nke ime ụlọ dị n'agbata ọtụtụ narị na ọtụtụ puku micrograms kwa cubic mita (μg / m3). N'otu aka ahụ, a tụọla ọkwa CO dị elu dị ka ọtụtụ narị ruo karịa 1000 milligrams kwa cubic mita (mg / m3). Nnyocha e mere n'oge na-adịbeghị anya nke ezinụlọ otu narị na iri isii na atọ dị n'ime ime obodo abụọ nke China kọrọ na ọnụọgụ PM2.5 dị n'ụlọ nke 276 μg / m3 (ngwakọta nke ihe ọkụkụ dị iche iche, gụnyere osisi, ụtaba, na ọka), 327 μg / mm3 (osisi), 144 μg /m3 (coal anwụrụ ọkụ), na 96 μg / M3 (co na-enweghị anwụrụ ọkụ) maka ụlọ na-eji ụdị mmanụ dị iche iche na nhazi stove (dịka, ikuku, ikuku, a na-ebugharị, ọkụ, ikuku).
Ime obodo Kenya abụwo ebe a na-arụ ọrụ nyocha dị iche iche iji chọpụta ike nke ikuku na-emekarị site na iji mmanụ biomass, ọkachasị osisi, nsị, na ihe ọkụkụ fọdụrụ. Anwụrụ ọkụ bụ nsonaazụ nke ọkụ na-ezughị ezu nke mmanụ siri ike nke ụmụ nwanyị na ụmụaka na-ekpughe ruo awa asaa kwa ụbọchị na gburugburu mechiri emechi. Mgbasa ikuku ndị a dịgasị iche site n'ụbọchị ruo n'ụbọchị, oge ruo n'oge yana mgbanwe nke ikuku na-aga n'ime ebe obibi. Ikpughe n'ụlọ ndị dara ogbenye karịrị ọkwa nchekwa a nabatara site na otu narị ugboro karịa. N'ihi na ọtụtụ ụmụ nwanyị Kenya na-eji ọkụ nkume atọ, onye kachasị njọ, otu kilogram nke osisi na-ere ọkụ na-emepụta obere anwụrụ ọkụ nke nwere ike igbochi ma kpasuo ụzọ bronchial iwe. Anwụrụ ọkụ ahụ nwekwara gas dị iche iche na-egbu egbu dị ka aldehydes, benzene, na carbon monoxide. Ikpughe IAP site na ọkụ nke mmanụ siri ike, na ogo dịgasị iche iche nke ihe akaebe, dị ka ihe na-akpata ọtụtụ ọrịa. Ọrịa iku ume dị ala (ALRI) na ọrịa akpa ume na-adịghị ala ala (COPD) bụ isi ihe na-akpata ọrịa na ọnwụ site na anwụrụ ọkụ. A na-enyo cataracts na ìsì, ọrịa kansa akpa ume, ụkwara nta, ịmụ nwa n'oge na ịdị arọ dị ala nke ịmụ nwa enyo na ọ bụ IAP kpatara ya.
N'ihe dị ka afọ 2020, ihe karịrị ijeri mmadụ abụọ na pụkụ narị isii na mba ndị ka na-emepe emepe na-adabere na mmanụ ọkụ na-emetọ biomass dị ka osisi, nsị akọrọ, kol, ma ọ bụ mmanụ ọkụ maka isi nri, nke na-ebute mmetọ ikuku na-emerụ ụlọ ma na-enyekwa aka nke ukwuu na mmetọ ikuku n'èzí. Òtù Ahụ Ike Ụwa (WHO) na-eme atụmatụ na mmetọ ndị metụtara isi nri na-akpata ọnwụ nde mmadụ atọ na pụkụ narị asatọ kwa afọ. Nnyocha nke Global Burden of Disease mere atụmatụ na ọnụ ọgụgụ ndị nwụrụ n'afọ 2017 rụrụ otú nde mmadụ na pụkụ narị isii.
N'ebe a na-esi nri ọdịnala, anwụrụ ọkụ na-esikarị n'ime ụlọ pụta kama isi n'igwe anwụrụ ọkụ pụta. Anwụrụ ọkụ siri ike nwere ọtụtụ puku ihe, ọtụtụ n'ime ha na-emerụ ahụ ike mmadụ. Ihe kacha aghọta nke ọma maka ihe ndị a bụ carbon monoxide (CO); obere ihe dị mkpa;  nitrous oxide;  sọlfọ oxides;  ihe dị iche iche nke ogige ndị na-agbanwe agbanwe, gụnyere formaldehyde, benzene na 1,3-butadiene;  na ogige aromatic polycyclic, dị ka benzo-a-pyrene, nke a na-eche na ọ nwere nsonaazụ ahụike dị mkpụmkpụ na ogologo oge.
Ngosipụta na mmetọ ikuku nke ezinụlọ (HAP) fọrọ nke nta ka ọ bụrụ okpukpu abụọ nke ihe ize ndụ nke oyi oyi ụmụaka ma na-akpata pasent ịrị anọ na ise nke ọnwụ oyi n'ahụ ụmụaka na-erubeghị afọ ise. Ihe akaebe na-apụta na-egosi na HAP bụkwa ihe dị ize ndụ maka cataracts, isi ihe na-akpata kpuru ìsì na mba ndị na-akpata obere ego, na ịdị arọ ịmụ nwa. Iji ọkụ mepere emepe ma ọ bụ stovu na-adịghị mma isi nri bụ ihe kacha ebute ọkụ n'etiti ụmụ nwanyị na ụmụaka na mba ndị ka na-emepe emepe.
Ụmụ nwanyị na ụmụ agbọghọ
Ụmụ nwanyịabụọ a pụkụ narị isii nagbọghọ na-ahụ maka ịnakọta nkụ maka isi nri n'ọtụtụ ezinụlọ, ọkachasị n'ime ime obodo na n'ogige ndị gbara ọsọ ndụ. Ụmụ nwanyị na ụmụ agbọghọ bụkwa ihe ka ọtụtụ n'ime ndị na-anwụ site na mmetọ ikuku ụlọ. Iji ethanola dochie ite ọkụ kerosene / ọkụ ọkụ ọdịnala na Naịjirịa egosila iji belata nsonaazụ immmadụ atọ na pụkụ e ime ọj e na HAP.
Ụzọ e si eme ihe
thumb| Ndị na-esi nri anyanwụ na-eji ìhè anyandị ka isi iyi ike maka isi nri n'èzí.
Ntinye aka n'oge mbụ
N'ụzọ dị mwute, ịchọta ihe ngwọta dị ọnụ ala iji dozie ọtụtụ mmetụta nke IAP na-eme ka ọkụ dịkwuo mma, na-ebelata anwụrụ ọkụ, na-emeziwanye nchekwa na ibelata ọrụ, na-ebilata ụgwọ mmanụ, na ilekwasị anya na nkwado na-adịgide adịgide bụ ihe mgbagwoju anya ma na-achọ ọganihu na-aga n'ihu. Mgbalị iji melite stovu nri n'oge gara aga, malite na 1950s, bụ isi ebumnuche iji belata mgbukpọ ọhịa na-enweghị nchegbu maka IAP, ọ bụ ezie na ịdị irè nke mgbalị ndị a iji chekwaa nkụ bụ arụmụka. Mgbalị dị iche iche nwere nsonaazụ dị iche iche. Dịka ọmụmaatụ, ụfọdụ atụmatụ stove ka mma na Kenya belatara ikuku na-esi n'ụgbọ mmiri ma mepụta CO2 na SO2 dị elu. Ọ na-esiri ike imepụta mmiri ozuzo iji wepụ anwụrụ ọkụ ma bụrụ nke na-adịghị ike.
Ihe ịga nke ọma ka mma
Ihe omume emelitere ugbu a, gụnyere mkpuchi anwụrụ ọkụ nke na-arụ ọrụ n'otu ụzọ ahụ dị ka anwụrụ ọkụ, iji wepụ anwụrụ ọkụ, mana achọpụtara na ọ na-ebelata ọkwa IAP nke ọma karịa ụlọ ndị na-adabere naanị na windo maka ikuku. Akụkụ ụfọdụ nke stovu emere ọhụrụ gụnyere chaimni, ịgbachinye ọkụ ka ọ na-edobe okpomọkụ, imepụta ihe njide ka ọ na-ebufe ọkụ, ihe mgbochi iji chịkwaa ikuku ikuku, ntinye seramiiki iji belata ọnwụ ọkụ, na sistem ọtụtụ ite iji kwe ka esi nri ọtụtụ. efere.
A maara stoovu ugbu a dị ka otu n'ime ụzọ dị ọnụ ala iji nweta ebumnuche jikọtara ọnụ nke ibelata ibu ọrụ ahụike nke IAP na n'ebe ụfọdụ na-ebelata nrụgide gburugburu ebe obibi site na owuwe ihe ubi biomass. Ihe ịga nke ọma ụfọdụ na ntinye nke ntinye aka, gụnyere stovu nri ka mma, enwetala n'ihi usoro interdisciplinary nke gụnyere ọtụtụ ndị metụtara ya. Ọrụ ndị a achọpụtala na a ghaghị idozi nsogbu mmekọrịta ọha na eze na akụ na ụba dị mkpa iji hụ na mmemme ntinye aka ga-aga nke ọma. Ọtụtụ nsogbu dị mgbagwoju anya na-egosi na stovu ka mma abụghị naanị ngwá ọrụ iji chekwaa mmanụ.
Nhọrọ ike na-adịgide adịgide
Nnukwu ọkụ ọkụ nke biomass ga-ekwe omume naanị ma ọ bụrụ na ejiri ya n'ụzọ na-adigide. Nchegbu ahụ bụ ihe kachasị mkpa maka ịmaliteghachi isi mmalite mmanụ ọkụ na-adịgide adịgide ma ọ bụrụ na ọ ga-anọgide na-adị ogologo oge. Mgbalị na ngwọta na-adigide na Kenya nwere ike ịgụnye ịmepụta ihe ọkụkụ ike (osisi na osisi) nke ga-enyekwara ndị ọrụ ugbo na-akpata ego. Ngwọta a ga-aba uru n'ala ubi ma ọ bụ ala ịhịa aka n'ahụ nke nwere ike ibute mbuze na idei mmiri dịka usoro mgbọrọgwụ na ahịhịa akwụkwọ ga-eme ka ala kwụsie ike. Nhọpụta nke ọma nke ụdị ndị na-emegharị ahụ ga-adịgidere nke ọma n'ihi na nkwụsi ike nke ala adịghị emebi n'ihi ịkọ na ịkọ ihe. Ụfọdụ ndị mmadụ na-ele ihe ngwọta a anya dị ka ụzọ ha ga-esi na-emekwu ihe n'oké ọhịa, ma site n'iji nlezianya na-elekọta ihe onwunwe ọhịa nke a nwere ike ịbụ ihe ngwọta dị mma.
Enwere ike ịlele mmanụ ọkụ na teknụzụ stovu esi nri n'ihe abụọ: nrụpụta ike na ikuku n'ime ezinụlọ. Ọkụ ọkụ na-arụ ọrụ nke ọma nwere ike imeziwanye nsonaazụ gburugburu ebe obibi ruo n'ókè ọbụna na mmanụ na-adịghị ọcha (dị ka nkụ na biomass). Dị ka otu nnyocha na-atụnyere gburugburu gburugburu ebe obibi, mmekọrịta mmadụ na ibe, na aku na uba ndụ okirikiri mmetụta nke esi nri mmanụ ụgbọala, na ndị ọzọ ịrụ ọrụ nke ọma stovu "ihe ndị ọzọ nke kpo oku uru nke mmanụ ụgbọala na-converted n'ime bara uru isi nri ume na ya mere obere mmanụ ụgbọala ga-emepụta, ebu, na-esure ka. wepụta otu ego nri".
Nhọrọ ndị ọzọ na-adịgide adịgide na-agụnye mmiri na gas fuel nke a na-agba ọkụ na stovu na-arụ ọrụ nke ọma. Dịka ọmụmaatụ, ethanol nke sitere na cellulosic / ihe oriri na-abụghị nri (osisi, ihe fọdụrụ n'ọrụ ugbo) nwere mmetụta ndụ gburugburu ebe obibi dị ala ma e jiri ya tụnyere ethanol nke e mepụtara site na shuga na ihe starch. LPG, ọ bụ ezie na e ji mmanụ ala na-adịghị emezigharị eme ya, ka nwere mmetụta ahụike dị ala karịa mmanụ ọdịnala ya mere ọ bụghị ihe ọzọ na-adịgide adịgide, ọ na-emepụta mmetụta dị ala karịa ọkụ ọdịnala.
Nkwado
Enwere azụmahịa n'etiti arụmọrụ na nkwado n'akụkụ nnyefe nke stovu na ahịa mmanụ. Ọ bụ ezie na mmepe nke stovu nri nke na-eji ihe ndị dị mma na ihe ndị dị ọcha na-eme ka gburugburu ebe obibi dị mma, mgbe mgbe nke a abụghị ihe ngwọta dị irè n'ihi ihe mgbochi iji gbasaa mmepụta na ojiji nke mmanụ ndị a. Dịka ọmụmaatụ, a na-ekwu na stovu eletrik dị ka 'dị ọcha' na-enweghị ikuku na biomass n'ụlọ. Otú ọ dị, ihe ndị na-adịghị mma ka dị na mpaghara ndị dị nso na ụlọ ọrụ ọkụ ka na-eweta ihe ize ndụ ahụike, ebe mmepụta ọkụ eletrik na India na China (mba ndị na-adabere na coal maka mmepụta ọkụ) ka na-ebute nnukwu ihe ize ndụ gburugburu ebe obibi. Ọzọkwa, ọ bụ naanị ezinụlọ ndị jikọtara na grid eletrik na mba ma ọ bụ mpaghara ga-enwe ike ịnweta ọkụ eletrik maka iji ike ụlọ, si otú a wepụ nnukwu obodo ime obodo.
Ihe Ọchịchọ
N'akụkụ ihe a na-achọ, ihe ịma aka dị n'ihe gbasara ịmepụta ọnọdụ na-enye ohere maka ịnweta stovu esi nri. Ịbanye usoro mgbanwe omume na-emetụ n'ahụ omenala (BCT) n'ime ntinye aka dị mkpa iji kwalite mgbanwe omume buru ibu, dịka a tụlere n'okpuru. Akụkụ ọzọ machibidoro stovu esi nri nke na-agụnyeghị ezigbo ihe nna nna bụ ọnụ ahịa dị elu nke stovu emelitere. Ndị na-eri ihe n'okpuru pyramid na-akpata ego na-abụkarị ndị a na-achụso njedebe nke teknụzụ ndị a emelitere, mana n'ihi enweghị nkwekọrịta ma ọ bụ ikewapụ onwe ha, ha enweghị ohere ịnweta ụdị ego nke ndị ahịa na kredit. Mmụba ọhụrụ na ụdị azụmaahịa na mmụba nke ụlọ ọrụ obere ego (MFI) na-edozi okwu ndị a - agbanyeghị, MFI na-eche ihe ịma aka nke ịbawanye elu.
Ọganihu maka ite nri ka mma
E nweela ọganihu dị ịrịba ama na ngwọta nri na-arụ ọrụ nke ọma (ụlọ nri ka mma), dị ka Wonderbag, nke nwekwara ike belata ihe mmanụ dị mkpa maka nri ụlọ. Ọganihu na teknụzụ emeela ka o kwe omume iji ihe ngwọta nri na-adịgide adịgide na mmanụ ọdịnala, dị ka BioLite Home Stove, stove biomass nke na-ebelata mmanụ ụgbọala site na 50% na ikuku site na 95%. Ihe ọhụrụ na ụdị azụmaahịa emeela ka ndị na-eweta stove na-esi nri "melite nke ukwuu ma ndị na-emepụta ma ndị na'azụ ahịa, ka ha na-enweta ọkwa dị elu nke ahụike na uru gburugburu ebe obibi". Dịka ọmụmaatụ, Inyeneri bụ ụlọ ọrụ na-ahụ maka uru na Rwanda nke na-arụ ọrụ dịka 'ụlọ ọrụ na-emepụta mmanụ na-esi nri'. Ihe nlereanya ya na-edozi ọtụtụ nsogbu na nkwenye stove nke ọma gụnyere ọnụahịa stove dị elu, ọchịchọ ndị na-azụ ahịa ijikọta ihe ngwọta nri ọhụrụ na nke ochie, na enweghị ike azụmahịa nke ụlọ ọrụ ndị a. Tụkwasị na nke a, ihe ọhụrụ na teknụzụ mkpanaka enyerela ụlọ ọrụ ndị dị ka PayGo Energy na Kenya na KopaGas na Tanzania aka imeri ihe mgbochi ọnụahịa nke ndị na-azụ ahịa na-enweta ego dị ala na-eche ihu, gụnyere ọnụahịa dị elu nke stovu na enweghị ike ịzụta mmanụ na obere (ụdị ntaramahụhụ ịda ogbenye). MFIs amalitela ilekwasị anya na ịnweta ike dị ọcha, dịka a hụrụ ya na ihe ịga nke ọma nke USAID-kwado Renewable Energy Microfinance and Microenterprise Program (REMMP).
A ghaghị ịgbalite mbọ mba na mba ụwa iji kwalite ihe ngwọta dị mkpirikpi na ogologo oge maka ọtụtụ nde ụmụ nwanyị na ụmụaka ndị na-ata ahụhụ site na ịda ogbenye na ọrịa n'ihi mmetọ ikuku nke ime ụlọ. Ndị ọkà mmụta sayensị na-ebu amụma na kọntinent Africa ga-abụ ndị mbụ ga-enweta mmetụta nke okpomoku zuru ụwa ọnụ ebe ịda ogbenye zuru oke ga-etinye ọtụtụ nde mmadụ n'ihe ize ndụ ọzọ n'ihi oke ikike ha nwere ime mgbanwe. Ike dị ukwuu maka Afrịka na-adịgide adịgide yana ntinye aka n'ime na n'èzí mpaghara. Ka oyi baa bụ nke mbụ na-egbu ụmụaka n'ụwa na mmetọ ikuku dị n'ime ụlọ bụ ihe dị egwu dị egwu maka oyi oyi siri ike. Otu ahụike zuru ụwa ọnụ wepụtara 2 Nọvemba kwa afọ ọ bụla ka ọ bụrụ ụbọchị oyi mba ụwa iji mee ka a mara maka ọrịa na ihe kpatara ya.
Ntinye aka agụmakwụkwọ na usoro mgbanwe omume
Ntinye aka nke agụmakwụkwọ nwere ike inye aka n'ibelata ikpughe anwụrụ ọkụ site n'itinye usoro mgbanwe omume nke ndị mmadụ n'ihe egwu na-agba ume ka ha gbanwee omume ndụ na omenala nke nwere ike inwe mmetụta dị ukwuu na ibelata ikpughe na IAP. Mgbanwe omume bụ otu akụkụ nke na-emetụta ọchịchọ nke nwere ike nweta site na mgbasa ozi mgbasa ozi ọha na eze ezubere iche, bụ nke na-abụkarị ụdị abụọ: ma ọ bụ mgbasa ozi-ahịa ma ọ bụ ụzọ a na-elekwasị anya na ọkwa mpaghara na ezinụlọ nke na-eji ihe ngosi na-esochi nleta. Nnyocha na-egosi na mkpọsa mgbasa ozi ọha na eze na-eme ka mmadụ mata ihe ize ndụ nke mmetọ ikuku nke ezinụlọ, mana ọ naghị enwekarị ihe ịga nke ọma n'ịzụta stovu ka mma.
A ghaghị imepụta ihe ndị a na ihe ọmụma na "mkpa na mmasị ndị na-azụ ahịa dị mgbagwoju anya ma nwee mmetụta nke ọtụtụ ihe na mmekọrịta mmadụ na ibe ya nke chọrọ nghọta miri emi nke ọdịbendị, na-agafe teknụzụ na akụ na ụba". Ihe ndị a gụnyere nsogbu intra-gender, mkpa mmetụta, mkpa ọdịbendị nke nri, na nkwenkwe okpukpe na ọdịbendị. Ihe akaebe nke otu ntinye aka gọọmentị gara nke ọma bụ nke China kpughere, bụ ndị, n'etiti afọ 1980 na 1995, gbasara nde otu narị na iri asaa na abụọ ka mma. Mgbalị a gosipụtara ihe ịga nke ọma karị n'ihi itinye ndị ọrụ mpaghara, ọkachasị ụmụ nwanyị, ndị na-etinye aka na imewe na ọrụ ubi.
Ntinye aka maka ụmụaka
Ụmụaka ruru afọ ise na-etinye 90% nke oge ha n'ụlọ. N'ụwa niile, 50% nke ọnwụ oyi bara ya n'ahụ n'etiti ụmụaka na-erubeghị afọ ise bụ n'ihi ihe ndị na-esi na mmetọ ikuku ime ụlọ na-ekuru. Ọtụtụ ụlọ gburugburu ụwa na-eji mmanụ siri ike maka isi nri. Mmanụ ndị a na-ewepụta nnukwu carbon monoxide na ezigbo ihe. Ihe ndị a na-akpasu iwe mgbe a na-ekuru ha nwere ike ịkpata ọnọdụ akpa ume dị iche iche site na ọrịa kansa epithelial nke akpa ume ma ọ bụ ọrịa akpa ume siri ike.
Kenya
Ka ọ na-erule afọ 2004, Kenya egosila na ọ dị njikere ịme nsogbu ike biomass na nghọta na ojiji nwere njikọ na mmetọ ikuku ime ụlọ na mmebi gburugburu ebe obibi. Atụmatụ sitere na United Nations Development Programme gụnyere iguzobe ụlọ ọrụ nke ga-emeso naanị ike biomass site n'ịmepụta ntuziaka iwu gbasara nkụ ọkụ na-adịgide adịgide, icheku ọkụ, na biomass nke oge a dị ka mmanụ dị ọcha na ifufe, anyanwụ, na obere mmiri. Ihe ngwọta dị mkpirikpi na-adabere na iji ike eme ihe n'ụlọ nke ọma site na stovu nri ka mma nke na-enye nhọrọ dị ọnụ ala n'ọdịnihu dị nso karịa mgbanwe zuru oke na mmanụ na-adịghị ike. Ihe ngwọta ogologo oge na-adabere na mgbanwe gaa na mmanụ dị ọcha nke oge a na isi mmalite ike ọzọ n'ime iwu mba ụwa na nke mba na atụmatụ akụ na ụba. Nkwado gọọmentị maka ngwọta ogologo oge nwere ike ime dịka mbọ ndị a na-agba ugbu a na Zambia iji mepụta iwu iji kwalite biofuels.
Kenya bụ onye ndu ụwa na ọnụ ọgụgụ nke usoro ike anyanwụ arụnyere kwa onye (ma ọ bụghị ọnụ ọgụgụ nke watts agbakwunyere). A na-ere ihe karịrị obere panel anyanwụ pụkụ ịrị atọ nke ọ bụla na-emepụta 12 ruo 30 watts, na Kenya kwa afọ. Maka itinye ego nke ihe dị ka otu narị dọla maka panel na wiring, enwere ike iji usoro PV kwụọ ụgwọ batrị ụgbọ ala, nke nwere ike inye ike iji gbaa oriọna fluorescent ma ọ bụ obere telivishọn maka awa ole na ole n'ụbọchị. Ọtụtụ ndị Kenya na-eji ike anyanwụ eme ihe kwa afọ karịa ijikọ na grid eletrik nke mba ahụ.
Ozi ndị na-esonụ na-anọchite anya otu ntinye aka na-aga nke ọma nke a maara dị ka Kenya Smoke and Health Project (1998 – 2001) nke metụtara ezinụlọ iri ise dị n'ime ime obodo na mpaghara abụọ dị iche iche, Kajiado na West Kenya. A họọrọ mpaghara ndị a n'ihi ihu igwe dị iche iche, ala, na ọdịbendị. Ntinye aka obodo bụ isi ihe a na-elekwasị anya maka ọrụ a ma n'ihi ya, ndị metụtara gosipụtara nsonaazụ karịrị atụmanya ha. Òtù ụmụ nwanyị dị n'ógbè ahụ na, n'ihe banyere ọrụ ahụ na West Kenya, ụmụ nwoke na-etinye aka. Site na itinye ndị ọrụ njedebe, ọrụ ahụ mere ka a nabata ya n'ọtụtụ ebe ma mepụta uru ọzọ nke inye ego mpaghara.
A tụlere ma gbasaa ihe atọ dị mkpa; ikuku site n'ịbawanye windo ma ọ bụ imeghe oghere, ịgbakwunye anwụrụ ọkụ n'elu ebe a na-esi nri, ma ọ bụ nhọrọ nke itinye ihe na-esi ísì ụtọ ka mma dị ka ihe na-ese nri Upesi. Smoke hoods bụ ihe ndị kwụụrụ onwe ha na-arụ ọrụ dị ka flues ma ọ bụ anwụrụ ọkụ na mgbalị ha iji wepụta anwụrụ ọkụ n'ụlọ. Enwere ike iji ha mee ihe n'elu ọkụ ọkụ ọdịnala na nyocha a gosipụtara na ha na-enye aka na ọkwa dị ala nke IAP. A na-eji akwụkwọ manila siri ike eme ụdị okpu anwụrụ ọkụ ma nyefee ya na mpempe akwụkwọ galvanized dị arọ ma mepụta ya n'ógbè. Nke a mere ka ohere ọrụ ọzọ maka ndị omenkà a zụrụ site na ọrụ ahụ. Ọ bụ Practical Action na ndị mmekọ East Africa mepụtara ite ọkụ nke Upesi, nke e ji ụrọ na ọkụ mee iji jiri osisi na ihe mkpofu ugbo. N'ihi na e mepụtara stovu a ma gbanwee ya maka mkpa obodo ọ mepụtara ọtụtụ ihe mmeri. Ọ bụghị naanị na ọ na-ebelata ojiji nke nkụ site na ihe dịka ọkara, ma belata ikpughe anwụrụ ọkụ n'ụlọ, ọ na-enyekwa ụmụ nwanyị obodo ike site n'ịmepụta ọrụ dịka ha bụ ndị na-eme ma na-ere stovu. Ìgwè ụmụ nwanyị ndị a na-enweta ọzụzụ teknụzụ na mmepụta na ahịa ma na-enweta ụgwọ ọrụ dị elu na ọnọdụ mmekọrịta mmadụ na ibe ya ka mma n'ihi iwebata stove a ka mma.
Guatemala
Ọrụ ndị yiri nke a ka mma na-eme ka ọ dị mma egosila na ha nwere ihe ịga nke ọma na mpaghara ndị ọzọ nke ụwa. A chọpụtara na stovu ndị ka mma arụnyere dị ka akụkụ nke nyocha Randomized Exposure nke Pollution Indoors and Respiratory Effects (RESPIRE) na Guatemala dị mma maka ndị mmadụ ma na-emepụta uru ahụike dị ukwuu maka ndị nne na ụmụaka. Ndị nne nọ n'òtù ahụ nwere ọbara mgbali elu dị ala na mbelata nke nsogbu anya na azụ mgbu. A chọpụtakwara na ezinụlọ ndị na-etinye aka nwere ọkwa dị ala nke obere ụmụ irighiri ihe na carbon monoxide. Ụmụaka nọ n'ezinụlọ ndị a nwekwara ọnụ ọgụgụ ụkwara ume ọkụ dị ala. Ihe omume nnwale mbụ a aghọwo CRECER (Chronic Respiratory Effects of Early Childhood Exposure to Respirable Particulate Matter), nke ga-anwa iso ụmụaka nọ n'ụlọ ntinye aka ruo ogologo oge iji chọpụta ma stovu ndị ka mma na-enyekwa aka na ahụike ka ukwuu n'oge ndụ.
India
Ihe omume mba na Chulhas ka mma na India enweela ihe ịga nke ọma n'ịgba ume iji stovu ka mma n'etiti ndị nọ n'ihe ize ndụ. Malite n'etiti afọ 1980, mmemme a na-enye nkwado iji gbaa ezinụlọ ume ịzụta chulhas na-adịte aka ma tinye anwụrụ ọkụ. Nnyocha e mere n'afọ 2005 gosiri na a na-ejikọta stovu nwere anwụrụ ọkụ na ọnụ ọgụgụ dị ala nke cataracts n'ime ụmụ nwanyị. Ọtụtụ n'ime ozi ndị dịnụ sitere na India bụ ihe gbasara nsogbu ahụ ma enwere obere data dị site na nnwale ntinye aka.
China
China enweela ihe ịga nke ọma karịsịa n'ịgba ume iji stovu ka mma, na ọtụtụ narị nde stovu arụnyere kemgbe mmalite nke ọrụ ahụ na mmalite afọ 1980. Gọọmentị kpachapụrụ anya lekwasị anya n'ezinụlọ ndị ogbenye, n'ime ime obodo, na ngwụcha afọ 1990, ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ 75% nke ezinụlọ ndị dị otú ahụ nwere "kitchen ka mma". Nnyocha 2007 nke ezinụlọ pụkụ atọ na narị ise gosipụtara ọganihu na ikuku ime ụlọ n'ime ụlọ n'ụlọ ndị a na-ahụ site na obere obere ihe na carbon monoxide na ikuku ụlọ. Ihe omume ahụ na China gụnyere itinye aka n'ụzọ buru ibu, mana a kwadoro ọnụahịa nke stovu nke ukwuu ka a maghị ma enwere ike imegharị ihe ịga nke ọma ya.
Avelino (rapper)
Achi Avelino (amụrụ na 4 June, na afọ 1993), nke a maara nke ọma site na aha egwu ya bụ Avelino, bụ onye na-eti egwu na onye na-agụ egwu nke ndị Congolese na ndị Angola si Tottenham, London, nke a maara maka "olu pụrụ iche" na "okwu miri emi".
Mpaghara Kabwata
Kabwata bụ mpaghara nke National Assembly nke Zambia. Ọ gụnyere mpaghara Lusaka nke Kabwata, Libala na Chilenje na Lusaka District nke Lusaka Province.
Avelino (rapper)
2014 2015: Ọganihu azụmahịa na ihe mgbaru ọsọ dị ịrịba ama
Avelino ghọrọ onye a ma ama na afọ 2014 mgbe a tọhapụrụ mixtape nke abụọ ya, Iconic Ambition, nke gosipụtara na DJ Semtex's Mixtape Top 5 na BBC Radio 1Xtra. Ọ gara n'ihu na-akwado Stormzy na njem nlegharị anya n'afọ 2015, ebe ọ rụkọtara ọrụ na egwu mixtape "No Comment".
Mpaghara Kabwata
N'ọnwa Septemba nke afọ 2001, e mere ntuli aka elu mgbe a chụpụrụ onye omeiwu nọ n'ọkwa Godfrey Miyanda na Movement for Multi-Party Democracy (MMD) na ndị minista itoolu. MMD (onye gosipụtara Dominic Laban Nyirongo), United National Independence Party (onye gosiputara Kamoyo Mwale) na Forum for Democracy and Development (onye gosipputara Richard Kachingwe) meriri ntuli aka ahụ. Kachingwe meriri na ntuli aka ahụ, ọ bụ ezie na ọ bụ naanị onye omeiwu maka ọnwa ole na ole ka a na-eme ntuli aka n'ozuzu na 27 Disemba 2001.
Avelino (rapper)
2015 ugbu a: Njikọ ya na Wretch 32
N'afọ 2015, onye Tottenham MC Wretch 32 kwadoro Avelino. Ndị rapper abụọ ahụ wepụtara mixtape jikọrọ aka, nke akpọrọ Young Fire, Old Flame, na 18 Disemba, na afọ 2015, iji nabata ya nke ọma. Avelino bụ Young Fire, ebe Wretch 32 bụ Old Flame.  Ọkụ na Booth freestyle na BBC Radio 1, nke onye na-elekọta ya bụ Charlie Sloth mara ọkwa dị ka "ọkụ kachasị ike" na Booth n'oge niile, na Noiseys Joe Zadeh dị ka "ihe dị egwu". Wretch na Avelino jikọtakwara aka na egwu nkwalite "M.O.E" na "Freedom", yana remix na-abụghị nke Kanye West "No More Parties in LA", nke a kpọrọ "No More Parties in DSTRKT". A na-eme atụmatụ na ha abụọ ga-eme mixtape ahụ na KOKO na 12 Mee, na afọ 2016.
Na 7 Eprel, na afọ 2016, Avelino wepụtara EP mbụ ya, FYO, maka nbudata n'efu. Ọ bụ Raf Riley mepụtara ya. Ọrụ ahụ, nke na-anọchite anya Fuck Your Opinion, enwetala nkwado dị ukwuu site na BBC Radio 1; MistaJam akpọwo "Youniverse", a gbakwunyere egwu aha na ndepụta egwu C nke 1Xtra na 612 Mee, n afọ 2016. Ndị na-akwado egwu ahụ gụnyere Annie Mac na Charlie Sloth. EP ahụ nọ n'elu Semtex's Mixtape Top 5 chart. Ọ na-arụ ọrụ ugbu a na abọm studio mbụ ya.
Avelino wepụtara egwu ọhụrụ, "On a Roll", maka nbudata n'efu site na SoundCloud na 30 Ọgọst 2016. Abụ ahụ gosipụtara olu ndị ọbịa sitere na Abra Cadabra, DJ Target akpọwokwa ya na 1Xtra. N'otu izu ahụ, Avelino gosipụtara na egwu Wretch 32 "Open Conversation & Mark Duggan", nke e wepụtara na 1 Septemba, na afọ 2016, otu ụbọchị tupu abọm studio ya nke atọ, Growing Over Life.
Na 10 Febụwarị, na afọ 2017, Avelino wepụtara otu egwu akpọrọ "Energy" nke gosipụtara ndị na-eme ihe ike, Skepta na Stormzy. Egwuregwu EA Sports, FIFA 18 demo jiri egwu ahụ mee ihe ma na-akpọ ya abụ isi na FIFA 18 soundtrack. N'oge a na-ede ya, vidiyo egwu nke Energy enwetala ihe karịrị nde mmadụ 1.5 na YouTube na remixes dị iche iche, ọkachasị na onye na-arụkọ ọrụ Wretch 32, ewepụtala ya.
Ndụ onwe onye
Avelino bụ onye na-akwado Manchester United F.C.
Ihe odide
<references group="" responsive="1"> Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Quercus xalapensis
Quercus xalapensis, ma ọ bụ xalapa oak, bụ ụdị osisi oak n'ime otu osisi oak na-acha ọbara ọbara (Quercus section Lobatae). A mụrụ ya n'ugwu ndị dị n'ebe ọwụwa anyanwụ na ndịda Mexico, yana Guatemala, Honduras, na Nicaragua n'ebe ugwu Central America.
Nkọwa
Quercus xalapensis bụ nnukwu osisi nwere ogwe osisi 40-80 sentimita (16-31 sentimita) n'obosara. Akwụkwọ ya dị ka ube, ruo sentimita 10 (4 sentimita) n'ogologo, nwere ọtụtụ ezé n'akụkụ ya, ezé ọ bụla na-agbadata ruo ogologo, dị gịrịgịrị.
Ebe obibi na ebe obibi
Quercus xalapensis bụ nwa amaala ugwu nke ọwụwa anyanwụ na ndịda Mexico na ugwu Central America. Mpaghara ya gụnyere Sierra Madre Oriental, Sierra Madre de Oaxaca na ọwụwa anyanwụ Sierra Madre del Sur, Sierra de los Tuxtlas, na Chiapas Highlands na Sierra Madre De Chiapas, yana Chortis Highlands nke Honduras na Nicaragua.
Ụdị ahụ na-eto n'ọhịa oak, oké ọhịa Abies, na oké ọhịa igwe ojii n'etiti 1,070 na 2,000 mita elu. A na-ahụ ya n'ala na-adịghị omimi na ala ndị sitere na sandstone nwere pH acid. Ọ na-anaghị anabata onyinyo, ma na-ahọrọ ebe ndị mepere emepe n'oké ọhịa. Osisi ndị na-eto eto na-eto n'ọhịa ma nwee ike ịkụ ha n'ebe ịta nri a gbahapụrụ agbahapụ. Osisi ndị jikọtara ya gụnyere ephipytic orchids na bromeliads na osisi Carya ovata, Persea liebmannii, Quercus muehlenbergii, Quercus polymorpha, na Pinus pseudostrobus.
Njem nleta na Seychelles
áká_ịkẹngạ|thumb|250x250px|Ụsọ mmiri nke "Anse Cocos", La Digue. . Njem nlegharị anya bụ ngalaba kacha mkpa na-abụghị gọọmentị nke akụ na ụba Seychelles.Ihe dị ka pasent 15 nke ndị ọrụ gọọmentị na-arụ ọrụ na njem nleta, ọrụ na iwu ihe, ụlọ akụ, njem, na ọrụ ndị ọzọ nwere njikọ chiri anya na ụlọ ọrụ njem nleta. Ndị njem nleta na-enwe mmasị n'ụsọ osimiri coral nke Seychelles na ohere maka egwuregwu mmiri. Anụ ọhịa dị na agwaetiti ahụ bụkwa isi ihe na-adọrọ mmasị.
A mụrụ ụlọ ọrụ ndị njem nlegharị anya na mmecha nke ọdụ ụgbọ elu mba ụwa nke Seychelles na 1971, na-aga n'ike n'ike ruo n'ogo nke 77,400 bịarutere na 1979. Mgbe ọ kwụsịrị na mmalite 1980, e weghachiri uto site na ntinye nke cha cha, mkpọsa mgbasa ozi siri ike, na asọmpi ndị ọzọ. ịnye ọnụahịa. Mgbe ọ gbadara ruo 90,050 na 1991 n’ihi Agha Ọwara Oké Osimiri Peasia, ọnụ ọgụgụ ndị ọbịa ahụ ruru ihe karịrị 116,000 na 1993. N’afọ 1991, France bụ isi ebe ndị njem nlegharị anya, United Kingdom, Germany sochiri ya. Italy, na South Africa sochiri. Europe nyere pasent 80 nke ndị njem nleta na Africa - ọtụtụ n'ime ha bụ South Africa na Réunion - ọtụtụ n"ime ndị fọdụrụnụ. A na-ewere ndị njem nleta Europe dị ka ndị na-enye ego kachasị n'ihe gbasara ogologo oge ha nọrọ na mmefu ego onye ọ bụla.
Ihe odide
<references group="" responsive="1">
Lindiwe Sisulu
Oge ọ malitere
A mụrụ Sisulu n'aka ndị isi mgbanwe Walter na Albertina Sisulu na Johannesburg. Ọ bụ nwanne nwanyị nke onye nta akụkọ Zwelakhe Sisulu na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Max Sisulu.
Agụmakwụkwọ
N'etiti afọ 1980, Sisulu rụrụ ọrụ dị ka onye nkuzi na Manzini Teachers Training College. N'afọ otu puku, narị itoolu na iri itoolu ọ ghọrọ onye isi na-enyere Jacob Zuma aka na ọrụ nzuzo nke ANC. Onye nchịkọta akụkọ, "The Times of Swaziland", Mbabane, Swaziland (1983). Chief Examiner, History for Junior Certificate Examinations Syndicate na Botswana, Lesotho na Swaziland (1985 - 1987). Onye ndụmọdụ nke National Children's Rights Committee, United Nations Educational, Scientific and Cultural Organisation (UNESCO) (1992). O guzobere Ọmụmụ Nchịkwa Ndị Uwe Ojii na PDM, Mahadum nke Witwatersrand (1993).
Ọrụ gọọmentị
A họpụtara Sisulu na gọọmentị dị ka osote minista na-ahụ maka ihe ndị dị n'ụlọ n'afọ 1996, na-eje ozi ruo n'afọ 2001. Mgbe ọ bụ Minista na-ahụ maka nchekwa, ọ họpụtara Tony Yengeni na Kọmitii Nnyocha Nchebe.
Mgbasa ozi maka onye isi ala
Ọ dịla anya a na-ewere Sisulu dị ka onye nwere ike ịzọ ọkwa onye isi ala, ebe ọ gara n'ihu na 2007 na 2012, ọ kwupụtara mkpọsa onye isi ala ya na July 21 na Walter Sisulu square na Kliptown, ebe a nabatara Charter Freedom. Sisulu nakweere okwu "Ọ ga-abụrịrị" ebe ọ kpọrọ ndị na-akwado ya ka ha sonyere ya na mkpọsa "ga-eme". Mgbe ọ kwupụtara ebumnuche ya ịzọ ọkwa onye isi ala, o kwuru, sị: "Ihe anyị ga-eme bụ ime ka ANC dị ọcha ma weghachite ụkpụrụ mbụ ya". N'abalị iri na ise n'ọnwa Disemba n'afọ 2017, Sisulu si n'asọmpi onye isi ala pụọ, na-ahọrọ ka ọ bụrụ onye osote onye isi ala. David Mabuza meriri ya.
Minista na-ahụ maka mmekọrịta mba ụwa na imekọ ihe ọnụ
Mgbe Onye isi ala Cyril Ramaphosa kwupụtara kansụl ya gbanwere agbanwe, a kpọpụrụ Sisulu na Ngalaba nke Human Settlements gaa na Ngalaba Mmekọrịta na Mmekọrịta Mba Nile, na-anọchi Maite Nkoana-Mashabane.
Ọrụ ụlọ Lindiwe Sisulu nke a na-akpọ N2 Gateway etinyela aka n'ọtụtụ esemokwu. Ndị bi na Joe Slovo Informal Settlement jụrụ ka a kpọga ha na Delft, Cape Town, iji mee ka ụgwọ gọọmentị na ụlọ n'efu. Mgbe ndị bi na Joe Slovo mere ngagharị iwe, Sisulu nwetara nkatọ dị ukwuu site n'aka ndị otu obodo maka ịsị "ọ bụrụ na ha ahọrọ ịghara imekọ ihe ọnụ na gọọmentị, a ga-ewepụ ha kpamkpam na ndepụta ụlọ niile na-echere". Ọtụtụ akwụkwọ ozi ndị Sisulu na UWC Prọfesọ Martin Legassick na-agbanwerịta nlebara anya n'ihi na Legassick jụrụ Sisulu izute ndị bi na Joe Slovo.
N'ọnwa Disemba afọ 2007, N2 Gateway bụkwa ebe obibi kachasị n'ụlọ n'ụzọ iwu na-akwadoghị n'akụkọ ihe mere eme nke mba ahụ. Ihe si na ya pụta bụ ịkwaga ọtụtụ puku ezinụlọ n'ime Mpaghara Mpaghara Na-agafe Oge na n'okporo ụzọ Symphony Way.