cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ọdụdọ
Akpụkpọ mmiri n'okpuru mmiri
A na-eji usoro a na-egwupụta ọla edo na agwaetiti Lihir; Ndị na-ahụ maka gburugburu ebe obibi elelewo mkpofu ya dị ka ihe na-emebi emebi, ebe ndị nwe ya na-ekwu na ọ dịghị emerụ ahụ.
Phytostabilisation
Phytostabilisation bụ ụdị phytoremediation nke na-eji osisi hyperaccumulator maka nkwụsi ike ogologo oge na ijide ọdụ ọdụ, site n'ịchụpụ ihe ndị na-emerụ emerụ na ala dị nso na mgbọrọgwụ. Ọnụnọ nke osisi ahụ nwere ike ibelata mbuze ikuku, ma ọ bụ mgbọrọgwụ osisi ahụ nwere ike igbochi mbuze mmiri, mee ka ọla mee ihe site na mgbasa ozi ma ọ bụ nchịkọta, ma nye mpaghara gburugburu mgbọrọgwụ ebe ọla nwere ike ịmalite ma kwụsie ike. Ndị na-emetọ ihe na-adịchaghị adị ndụ na anụ ụlọ, anụ ọhịa, na ikpughe mmadụ na-ebelata. Ụzọ a nwere ike ịba uru karịsịa na gburugburu akọrọ, nke ikuku na mmiri na-agbasa.
Nweghachi nke olulu mmiri site na microbiology
N'oge mmịpụta mmanụ sitere na ájá mmanụ, a na-emepụta ọdụdụ nke nwere mmiri, silt, ụrọ na ihe mgbaze ndị ọzọ. Ihe siri ike a ga-aghọ ọdụdụ tozuru oke site na ike ndọda. Foght et al (1985) mere atụmatụ na enwere 103 anaerobic heterotrophs na 104 sulfate na-ebelata prokaryotes kwa milliliter n'ọdọ mmiri ọdụ ọdụdụ, dabere na usoro ọnụọgụgụ enwere ike. Fight wepụtara nnwale na ọdọ mmiri ọdụdụ abụọ na nyocha nke archaea, nje bacteria, na gas a na-esi na ọdọ mmiri ọdụ ọdụ gosiri na ndị ahụ bụ methanogens. Ka omimi na-abawanye, ntụpọ ojii nke CH4 ewepụtara na-ebelata n'ezie.
Siddique (2006, 2007) na-ekwu na methanogens na ọdọ mmiri ọdụdụ na-ebi ma na-amụpụta site na mmebi anaerobic, nke ga-ebelata ịdị arọ molekụla site na naphtha na aliphatic, aromatic hydrocarbons, carbon dioxide na methane. Ndị archaea na nje bacteria nwere ike imebi naphtha, bụ nke a na-ewere dị ka ihe mkpofu n'oge usoro nhazi mmanụ. Ngwaahịa abụọ ahụ rụrụ arụ bara uru. Enwere ike iji Aliphatic, aromatic hydrocarbons na methane dị ka mmanụ ọkụ na ndụ mmadụ kwa ụbọchị. N'ikwu ya n'ụzọ ọzọ, methanogens ndị a na-eme ka ọnụọgụgụ nke ojiji. Ọzọkwa, methanogens ndị a na-agbanwe nhazi nke ọdọ mmiri ọdụdụ ma na-enyere aka iji mmiri na-agbapụta mmiri na-agbagharị agbagharị maka nhazi ájá mmanụ. N'ihi na archaea na nje bacteria metabolize na hapụ afụ n'ime ọdụdụ, pore mmiri nwere ike isi na ala mfe. Ebe ọ bụ na ha na-eme ka densification nke ezigbo ọdụdụ tozuru okè, a na-eme ka ọdọ mmiri ọdụ ahụ dozie ihe siri ike ngwa ngwa ka e wee nwetaghachi ọdụ ahụ na mbụ. Ọzọkwa, a pụrụ iji mmiri a tọhapụrụ na ọdụ ọdụ mee ihe na nhazi nke mmanụ. Ibelata agụụ mmiri nwekwara ike ichebe gburugburu ebe obibi pụọ na ụkọ mmiri ozuzo.
Ntụziaka
Ejiri igwe a na-akpọ PET4K Processing Plant na mba dị iche iche kemgbe afọ 20 gara aga iji dozie ọdụ ọdụdụ emerụrụ emerụ.
Iwu mba ụwa
UN na obodo azụmaahịa mepụtara ụkpụrụ mba ụwa maka njikwa ọdụ na 2020 ka ọdịda dị egwu nke ọdachi dam Brumadinho gasịrị. Ọ bụ United Nations Environment Programme (UNEP), International Council on Mining and Metals (ICMM) na ụkpụrụ maka itinye ego na-arụ ọrụ kpọkọtara mmemme a.
Nnụnụ a na-akwụnye n'elu osisi Bismarck
Nnụnụ na akwụsi ike Bismarck ma ọ bụ nnụnụ na na akwụsịghị akwụsị (Loriculus tener) bụ obere ụdị nnụnụ n'ezinụlọ Psittaculidae. Ọ dị n'oké ọhịa na Bismarck Archipelago na Papua New Guinea. Ọ na eyi egwu site na mbibi ebe obibi. A na ewere ya mgbe ụfọdụ dị ka ụdị nke oroma na akwụsi ike parrot.
Nkọwa
Ụmụ nwoke na ụmụ nwanyị abụọ nwere ahụ na acha akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ na ntụpọ na acha ọbara ọbara na egbuke egbuke n'olu ya, ọnụ ojii, na anya odo. Ụmụ nwoke nwere azụ na acha odo odo/akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ na ọdụ na acha ọbara ọbara. Ụmụ nwanyị nwere ntì na acha akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ (ya na ụmụ nwoke) mana, nwere obere akwụkwọ ndụ akwụkwọ nri/acha anụnụ anụnụ. Ụmụ nnụnụ enweghị mgbu akpịrị, ma nwee ọnụ na anya na acha nchara nchara.
Nkesa na ebe obibi
Enwere ike ịchọta nkuku kwụ ọtọ Bismarck n'àgwàetiti dị na Bismarck Archipelago. Ọ dị n'ọtụtụ ebe dị n'ụsọ oké osimiri na ala dị ala nke New Britain na New Ireland, ebe ọ na ezere mpaghara ugwu dị n'etiti. A pụkwara ịchọta ya na Duke nke York Islands, New Hanover Island, Manne Island, Selapiu Island, Tsoilaunung Island, Agwaetiti Patio na obere agwaetiti ndị ọzọ gbara ya gburugburu. A na-ahụ ya n'ọhịa mmiri ozuzo dị ala n'ebe dị elu ruo mita 500, mana ọ na ahọrọ ibi n'ebe na-erughị mita 200 n'elu.
Omume na gburugburu ebe obibi
Ọ na eme ihere ma na ezochi ya n'ihu ọha. Ọ na ejikarị ụdị ndị ọzọ nke Loriculus genus na emekọrịta ihe. A na-ahụkarị ya na obere ìgwè nke nnụnụ 2 ruo 4 n'otu n'otu. Ụmụ nwanyị na eyi àkwá 3 ruo 4. Nri ya nwere mkpụrụ osisi ọhịa dị iche iche, okooko osisi, buds, na mgbe ụfọdụ ọ ga eri obere ụmụ ahụhụ larva (maka protein ọzọ). O nwere ọnụ ọgụgụ anụ ọhịa nke ihe dị ka nnụnụ 15,000 ruo 30,000.
Egwu
Dị ka ọtụtụ nnụnụ ndị ọzọ dị na Bismarck Archipelago, a na eyi nnụnụ Bismarck na-akwụnye ọkụkọ egwu site na mgbukpọ ọhịa, ịbanye n'ebe obibi mmadụ, ọrụ igwu ala, na igbu osisi n'ụzọ iwu na akwadoghị. IUCN kewara ya dị ka ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ihe na eyi egwu site na 2004-2018, mana e belatara ya ka ọ bụrụ nchegbu kacha nta na 2021.
Lubila language
Lubila, ma ọ bu Kabila, bụ asụsụ Upper Cross River nke Naijiria.
Ntụaka
<references group="" responsive="1">
Asụsụ Kudu-Camo
Kudu na Camo (Chamo) bụ ụyọkọ olumba Kainji nke Naijiria fọrọ nke nta ka ekpochapụ.
Kubi language
K
Kubi (nke a makwaara dị ka Kuba, Kubawa) bụ asụsụ Afro-Asiatic ekpochapụ nke a na-asụ na Bauchi State, Nigeria. Ndị agbụrụ ahụ na-asụzi Hausa.
Azụmahịa mkpofu zuru ụwa ọnụ
thumb|Azụmahịa mkpofu zuru ụwa ọnụ Azụmahịa mkpofu zuru ụwa ọnụ bụ azụmaahịa mba ofesi n'etiti mba maka ọgwụgwọ ọzọ, mkpofu, ma ọ bụ imegharị ihe. Mba ndị na-emepe emepe na-ebubatakarị ihe mkpofu na-egbu egbu ma ọ bụ dị ize ndụ site na mba ndị mepere emepe.
Kubi language
1). Kubi bụ obodo a maara dị ka onye agbụrụ zaa ma na-asụkwa otu asụsụ.
Azụmahịa mkpofu zuru ụwa ọnụ
Akwụkwọ akụkọ World Bank Report Gịnị bụ ihe mkpofu: Nyocha zuru ụwa ọnụ nke njikwa mkpofu siri ike, na-akọwa oke mkpofu siri ike na-emepụta na mba e nyere. Kpọmkwem, mba ndị na-emepụta ihe mkpofu siri ike na-etolite n'ụzọ akụ na ụba ma nweekwa ụlọ ọrụ mmepụta ihe. Akụkọ ahụ na-akọwa na "N'ozuzu, ka ọganihu akụ na ụba na ọnụ ọgụgụ nke obodo mepere emepe, ka ụbara ihe mkpofu siri ike na-emepụta." Ya mere, mba ndị dị na Global North, bụ ndị mepere emepe na akụ na ụba na obodo mepere emepe, na-emepụta ihe mkpofu siri ike karịa mba South South.
Azụmahịa mba ofesi ugbu a nke mkpofu na-agbaso usoro mkpofu a na-emepụta na Global North ma na-ebuga ya ma tụfuo ya na South South. Ọtụtụ ihe na-emetụta mba ndị na-emepụta ihe mkpofu yana n'ogo ole, gụnyere ọnọdụ mpaghara, ogo mmepụta ihe, na ọkwa nke ntinye n'ime akụ na ụba ụwa.
Ọtụtụ ndị ọkà mmụta na ndị nchọpụta ejikọtala mmụba dị ukwuu nke ịzụ ahịa mkpofu na mmetụta ọjọọ nke ịzụ ahịa mkpofu na mgbasawanye nke amụma akụ na ụba neoliberal. Site na nnukwu mgbanwe aku na uba kwuputara amụma akụ na ụba neoliberal na 1980s, ngbanwe a na amụma "ahịa efu" emewo ka mmụba dị ukwuu na ahia mkpofu zuru ụwa ọnụ. Henry Giroux, Onye isi oche nke Ọmụmụ Ọdịbendị na Mahadum McMaster, na-enye nkọwa ya gbasara amụma akụ na ụba neoliberal:"'Neoliberalism ... na-ewepụ akụ na ụba na ahịa site n'okwu nke ọrụ mmekọrịta mmadụ na ibe ya na ụgwọ ọrụ ọha na eze ... Dị ka amụma na ndọrọ ndọrọ ọchịchị, neoliberalism na-agbakọ na privatization nke ọrụ ọha na eze, na-ere ahịa nke ọrụ steeti, nkwụsị nke ego na ọrụ., mkpochapụ nke ọdịmma obodo na otu, liberalization nke ahia n'ahịa na ego itinye ego, na ahịa na commodification nke ọha mmadụ.'" Nyere usoro akụ na ụba a nke privatization, neoliberalism na-adabere na ịgbasa nkwekọrịta azụmahịa n'efu na ịmepụta oghere n'ahịa ahia mba ụwa. Azụmahịa liberalization, amụma akụ na ụba neoliberal nke na-emebisị azụmahịa kpamkpam, na-ahapụghị tarifu, oke, ma ọ bụ ihe mgbochi ndị ọzọ na ahia mba ụwa, ka e mere iji kwalite akụ na ụba mba ndị na-emepe emepe ma tinye ha na akụ na ụba ụwa. Ndị nkatọ na-ekwu na ọ bụ ezie na e mere nnwere onwe ịzụ ahịa ahịa n'efu iji nye mba ọ bụla ohere ịnweta ọganihu akụ na ụba, nsonaazụ nke atumatu ndị a na-agbawa mba ndị dị na South South, na-emebi akụ na ụba ha na-eje ozi na Global North. Ọbụna ndị na-akwado ya dị ka International Monetary Fund, "ọganihu nke ntinye aka na-enweghị isi n'ime iri afọ ndị na-adịbeghị anya"
Kpọmkwem, mba ndị ka na-emepe emepe edoro anya site n'atụmatụ ntọhapụ azụmahịa iji bubata ihe mkpofu dị ka ụzọ mgbasawanye akụ na ụba. Amụma akụ na ụba neoliberal na-eduzi na-arụ ụka na ụzọ a ga-esi tinye aka na akụ na ụba ụwa bụ isonye na nnwere onwe ịzụ ahịa na mgbanwe n'ahịa ahia mba ụwa. Ihe ha na-ekwu bụ na mba ndị dị nta, ndị nwere obere akụrụngwa, akụ na ụba na obere ikike nrụpụta, kwesịrị iwere ihe mkpofu dị ize ndụ dị ka ụzọ isi abawanye uru na ịkpali akụ na ụba ha.
Arụmụka na nkwado
Ndị na-akwado ahia mkpofu zuru ụwa ọnụ ugbu a na-arụ ụka na ibubata ihe mkpofu bụ azụmahịa akụ na ụba nke nwere ike ịbara mba ndị na-enweghị obere ego na-enye akụ na ụba ụwa. Mba ndị na-enweghị ikike imepụta ngwaahịa dị elu nwere ike ibubata ihe mkpofu iji kpalie akụ na ụba ha.
Lawrence Summers, onye bụbu onye isi oche nke Mahadum Harvard na Chief Economist nke World Bank, wepụtara ndetu nzuzo na-arụ ụka maka ịzụ ahịa mkpofu zuru ụwa ọnụ na 1991. Ihe ndetu ahụ kwuru:"'Echere m na echiche akụ na ụba dị n'azụ ịkwanye ibu nke ihe mkpofu nsí na mba kacha nta ụgwọ bụ ihe a na-apụghị ịgbagha agbagha na anyị kwesịrị iche ihu na nke ahụ ... M na-eche mgbe niile na mba ndị dị n'Africa bụ ndị na-emerụ emerụ; àgwà ikuku ha nwere ike buru ibu. inefficiently ala ma e jiri ya tụnyere Los Angeles ... Naanị n'etiti mụ na gị ekwesịghị na World Bank na-agba ume ọzọ Mbugharị nke ruru unyi ụlọ ọrụ na ndị kasị nta mepere emepe mba?'"Ọnọdụ a, bụ nke a na-akpalikarị site na akụ na ụba na uru ego karịsịa, na-egosipụta isi arụmụka maka ịzụ ahịa mkpofu zuru ụwa ọnụ. Ụlọ ọrụ Cato bipụtara otu akụkọ na-akwado ahia ahia mkpofu zuru ụwa ọnụ na-atụ aro na "enwere ntakịrị ihe na-egosi na ihe mkpofu dị ize ndụ, nke na-abụkarị ọrịa carcinogen na-adịghị ala ala, na-enye aka na ọnụ ọgụgụ ọnwụ na mba ndị ka na-emepe emepe." N'ịkọwa nke a, isiokwu ahụ na-arụ ụka na "ndị nọ ná mba ndị ka na-emepe emepe ga-eji ezi uche nabata ịba ụba nke mmetọ dị ize ndụ iji nweta ohere iji mụbaa mmepụta ihe ha - na, n'ihi ya, ego ha na-enweta."
N'ozuzu, arụmụka maka ịzụ ahịa mkpofu zuru ụwa ọnụ dabere n'echiche na mba ndị ka na-emepe emepe kwesịrị ịkwalite mmepe akụ na ụba ha. Ndị na-akwado na-atụ aro na itinye aka na ahia mkpofu zuru ụwa ọnụ, mba ndị na-emepe emepe nke Global South ga-agbasawanye akụ na ụba ha ma mụbaa uru.
Ndị nkatọ
Ndị na-akatọ ahịa mkpofu zuru ụwa ọnụ na-arụ ụka na enweghị ụkpụrụ na amụma ndị dara ada ekwela ka mba ndị ka na-emepe emepe ghọọ ebe a na-ekpofu ihe nsi maka mkpofu dị ize ndụ. Ọnụego mkpofu dị ize ndụ na-arị elu nke a na-ebuga ná mba ndị ka na-emepe emepe na-eme ka ihe ize ndụ na-enweghị atụ nke ndị bi ná mba ndị a na-eche ihu. Ndị na-akatọ mmetụta nke azụmahịa mkpofu zuru ụwa ọnụ na-ekwusi ike na oke mkpofu dị ize ndụ nke ndị bi ná mba ndị ka daa ogbenye na-aghaghị imeri. Ha na-eme ka eziokwu ahụ pụta ìhè na ọtụtụ n'ime ihe mkpofu dị ize ndụ nke ụwa bụ mba ndị dị n'Ebe Ọdịda Anyanwụ (United States na Europe) na-emepụta, ma ndị na-enwe mmetụta ahụike na-adịghị mma site na mkpofu ndị a sitere na mba ndị dara ogbenye na-emepụtaghị ihe mkpofu ahụ.
Peter Newell, Prọfesọ nke Development Studies, na-arụ ụka na "enweghị ahaghị nhata gburugburu ebe obibi na-emesi ike na, n'otu oge ahụ na-egosipụtakwa, ụdị ndị ọzọ nke ndị isi na nrigbu n'usoro nke klaasị, agbụrụ na okike." N'ịrụrịta ụka na mmetụta ọjọọ nke ịzụ ahịa ihe mkpofu dị ize ndụ na-emetụta ndị ọ na-adịghị mma karịa ndị ọzọ, ndị na-akatọ ahịa mkpofu zuru ụwa ọnụ na-atụ aro na mmetụta nke ikpofu ihe mkpofu dị ize ndụ nwere mmetụta dị ukwuu nye ndị agba, ndị inyom, na ndị na-enweghị ego karịsịa.
N'ịkatọ ahịa mkpofu zuru ụwa ọnụ maka imepụtaghachi ahaghị nhata n'ọ̀tụ̀tụ̀ zuru ụwa ọnụ, ọtụtụ ndị na-eme ihe ike, ndị nhazi, na ndị na-ahụ maka gburugburu ebe obibi sitere na mpaghara ndị metụtara na Global South ekwuputala ndakpọ olileanya ha na amụma ịzụ ahịa mkpofu zuru ụwa ọnụ. Evo Morales, onye bụbu onye isi ala Bolivia, na-arụ ụka megide usoro akụ na ụba ugbu a na-amanye irigbu obodo na ndị ya. Ọ na-azọrọ:"'Ọ bụrụ na anyị chọrọ ịzọpụta ụwa ụwa, iji zọpụta ndụ na ụmụ mmadụ, anyị nwere ọrụ ịkwụsị usoro ọchịchị obodo. Ọ gwụla ma anyị kwụsịrị usoro ọchịchị obodo, ọ gaghị ekwe omume iche n'echiche na a ga-enwe nha nhata na ikpe ziri ezi n'elu uwa a.Nke a mere m ji kwenye na ọ dị mkpa ịkwụsị mmegbu nke ụmụ mmadụ na ịkwakọrọ ihe ndị sitere n'okike, kwụsị agha na-emebi emebi maka ahịa na akụrụngwa, na ịkwakọrọ ihe. ike, ọkachasị mmanụ ọkụ, maka oke oriri nke ngwaahịa na ikpokọta ihe mkpofu." Jean Francois Kouadio, onye Africa bi nso n'ebe a na-ekpofu ihe na-egbu egbu na Ivory Coast, na-akọwa ahụmahụ ya na mmetụta nke ihe ndị na-egbu egbu na-adịgide adịgide n'ógbè ya. Ebe nnukwu ụlọ ọrụ ndị dị n'Ebe Ọdịda Anyanwụ na-ekpofu ihe mkpofu nsị ha na Ivory Coast, Kuoadio anwụọla ụmụaka abụọ n'ihi nsị nsị. Ọ na-akọwa ọnwụ nwa ya nwanyị nke abụọ bụ Ama Grace, na otú ndị dọkịta si "si na ọ nwere nnukwu glycemia kpatara site na nsị nsị." Na mgbakwunye na ndị nkatọ si Global South, ndị nchọpụta na ndị ọkà mmụta nọ n'Ebe Ọdịda Anyanwụ amalitela ịkatọ nkesa na-enweghị isi nke mmetụta ọjọọ ndị a na-ekpofu ihe mkpofu dị ize ndụ na-akpata. Dorceta Taylor, Prọfesọ na Mahadum Michigan, na-arụ ụka ka ụkpụrụ ndị a si emetụta ụmụ nwanyị nke agba na United States n'ụzọ na-ezighi ezi:"'Ụmụ nwanyị ndị na-acha odo odo anọwo na-ebute ụzọ na mgba iji weta uche na nsogbu ndị na-emebi obodo nta - okwu ndị dị ka ikpofu ihe mkpofu dị ize ndụ; ikpughe na nsị; ... Obodo ha, ụfọdụ n'ime gburugburu ebe obibi kachasị njọ ... bụ ebe nchekwa nke ihe mkpofu nke mmepụta capitalist na oke oriri nke ukwuu.N'ihi ya, ha anọwo na nche nke mgba maka ikpe ziri ezi gburugburu ebe obibi, ha bụ ndị guzobere otu gburugburu ebe obibi, ndị na-eme ihe n'ala ala, ndị nchọpụta, ndị na-ahazi ogbako, ndị isi ọmụmụ ihe, ndị na-agba ọsọ., na mkpọsa na ndị nhazi obodo.'"T.V. Reed, Prọfesọ nke English na American Studies na Washington State University, na-arụ ụka na njikọ dị n'etiti akụkọ ihe mere eme colonialism na nsi colonialism dabeere n'echiche nke ala ụmụ amaala dị ka 'ihe mkpofu'. Ọ na-arụ ụka na omenala ndị dị n'Ebe Ọdịda Anyanwụ ewerewo ala ụmụ amaala dị ka "ndị na-emepebeghị emepe" na "ihe efu", na ndị mmadụ bi na ya adịchaghị "mmepe emepe". N'iji ogige akụkọ ihe mere eme nke colonialism, colonialism na-egbu egbu na-emepụtaghachi otu arụmụka ndị a site n'ịkọwapụta ala South South dị ka ihe efu maka ọdịda ọdịda anyanwụ.
Mgbukpọ na-egbu egbu
Ọchịchị na-egbu egbu, nke akọwara dị ka usoro a na-eji "steeti ndị na-emepeghị emepe eme ihe dị ka ụzọ ọzọ dị ọnụ ala maka mbupụ ma ọ bụ ikpofu mmetọ dị ize ndụ site n'aka mba ndị mepere emepe," bụ isi nkatọ megide ahia ahia mkpofu zuru ụwa ọnụ. Ọchịchị colonialism na-egbu egbu na-anọchite anya amụma neocolonial nke na-aga n'ihu na-edobe ahaghị nhata zuru ụwa ọnụ taa site na usoro azụmahịa na-ezighị ezi. Ọchịchị na-egbu egbu na-eji okwu ahụ bụ colonialism n'ihi na "njirimara nke colonialism, gụnyere ndabere akụ na ụba, nrigbu nke ọrụ, na ahaghị nhata omenala na-ejikọta ya na mpaghara ọhụrụ nke colonialism n'efu."
Ihe mkpofu eletrọniki
Ihe mkpofu eletrọnịkị, nke a makwaara dị ka e-waste, na-ezo aka na ngwa eletriki ma ọ bụ eletrọnịkị a tụfuru atụfu. Mgbakwunye mkpofu eletrọnịkị na-eto ngwa ngwa n'ụwa niile esitela na ọganihu teknụzụ na-aga n'ihu ngwa ngwa, mgbanwe na mgbasa ozi (teepu, ngwanrọ, MP3), ọnụ ahịa dara ada, na atụmatụ ịka nká. A na-emepụta ihe dị ka nde tọn 50 nke e-wefu kwa afọ, nke ọtụtụ n'ime ha na-abịa site na United States na Europe. A na-ebuga ọtụtụ n'ime ihe mkpofu eletrọnịkị a na mba ndị ka na-emepe emepe n'Eshia na Afrịka ka a hazie ma megharịa ya.
Nnyocha dị iche iche enyochala mmetụta gburugburu ebe obibi na ahụike nke e-n'efu a na-emetụta ndị bi na-arụ ọrụ na gburugburu ebe mkpofu eletrọnịkị. Ọla dị arọ, nsị, na kemịkal na-esi na ngwaahịa ndị a a tụfuru wụfuo banye n'okporo ụzọ mmiri na mmiri dị n'ime ala gbara ya gburugburu, na-emebi ndị obodo ahụ. Ndị na-arụ ọrụ n'ebe a na-ekpofu ihe, ụmụaka ndị obodo na-achọ ihe ha ga-ere, na ndị bi n'ógbè ndị gbara ya gburugburu na-enweta nsị ndị a na-egbu egbu.
Otu obodo na-ata ahụhụ site na nsonaazụ ọjọọ nke ahia ihe mkpofu dị ize ndụ bụ Guiyu, China, bụ́ nke a na-akpọ ebe mkpofu elektrọnik nke ụwa. Ọ nwere ike ịbụ mkpọfu e-ifufe kacha n'ụwa, yana ndị ọrụ na-akwatu ihe karịrị nde paụnd 1.5 nke kọmpụta junk, ekwentị na ngwaọrụ eletrọnịkị ndị ọzọ kwa afọ.
Ọkụ ọkụ
Ntụ ntụ bụ ntụ a na-emepụta mgbe ndị na-esure ihe na-ekpo ọkụ na-ere ihe mkpofu iji kpofuo ya. Ịkụnye ọkụ nwere ọtụtụ mmetụta mmetọ nke gụnyere, ọ bụrụ na ejighị ya n'aka n'osisi Waste to Energy (WTE) nke ọgbara ọhụrụ, enwere ike ịhapụ ọla dị ize ndụ dị na leachate (mmiri nke gbagoro na ntụ). Na North America, ekele osisi na gburugburu ebe obibi njikwa, Waste to Energy ash leachate ugboro ugboro, ihe karịrị ọtụtụ osisi WTE na ọtụtụ afọ, nwalere dị ka ndị na-adịghị egbu egbu.
Ihe mkpofu kemịkal
Ihe mkpofu kemịkalụ bụ ngafe na enweghị ike iji kemịkalụ dị ize ndụ, nke nnukwu ụlọ ọrụ na-emepụta. O siri ezigbo ike ma dịkwa ọnụ ahịa ikpofu ya. Ọ na-ebute ọtụtụ nsogbu na ihe egwu ahụike mgbe mkpughe, a ga-ejikwa nlezianya gwọọ ya n'ụlọ ọrụ nhazi ihe mkpofu nsị.
Ịtali na-atụfu kemịkal ndị dị ize ndụ na Naịjirịa
Otu ihe atụ nke mkpofu kemịkalụ a na-ebupụ site na Global North gaa na Global South bụ ihe omume nke onye ọchụnta ego Italy na-achọ izere ụkpụrụ akụ na ụba Europe. Ekwuru na ọ na-ebupụ ihe mkpofu nsị 4,000, nke nwere tọn 150 polychlorinated biphenyls, ma ọ bụ PCB, onye ọchụnta ego Italy ahụ butere ihe mkpofu dị ize ndụ na Naijiria $4.3 nde. Fordham Environmental Law Review bipụtara akụkọ na-akọwa mmetụta nke nsị nsị na-etinye na Nigeria n'ụzọ zuru ezu:"'N'ịkọwa ihe mkpofu dị ka fatịlaịza, ụlọ ọrụ Italy ghọgburu onye ọrụ osisi larala ezumike nká/na-agụghị akwụkwọ ka o kwenye ịchekwa nsị n'azụ ụlọ ya n'ọdụ ụgbọ mmiri Nigeria nke dị na Koko maka ihe dị ka 100 dollar kwa ọnwa. Kemịkalụ ndị a na-egbu egbu na-ekpo ọkụ na-ekpo ọkụ. anwụ na ụmụaka na-egwu egwu nso. Ha gbabara n'ime mmiri Koko kpatara ọnwụ nke ndị obodo iri na itoolu bụ ndị riri osikapa sitere n'ugbo dị nso.'" Nke a bụ naanị otu ihe atụ nke etu azụmaahịa ọdịnala si na mba ndị mepere emepe si n'Ebe Ọdịda Anyanwụ mepere emepe siri metụta nnukwu mba ndị na-emepe emepe na South South.
Imebi ụgbọ mmiri n'Eshia
thumb|Imebi ụgbọ mmiri na Chittagong, Bangladesh Ihe ize ndụ ọzọ nye mba ndị ka na-emepe emepe bụ okwu na-arị elu nke ụgbọ mmiri na-arị elu, nke na-emekarị na Eshia. Mba ndị mepere emepe na-achọ ịla ezumike nka ụgbọ mmiri ejirila na-achọpụta na ọ dị ọnụ ala iziga ụgbọ mmiri ndị a na Eshia maka ịkwatu. A na-ahụ China na Bangladesh dị ka ọdụ ụgbọ mmiri abụọ na-agbaji na Eshia. Otu n'ime isi okwu bụ eziokwu na ụgbọ mmiri ndị a bụ ndị agadi ugbu a ga-aga n'ihu, arụrụ ya n'oge na-enwechaghị ụkpụrụ gburugburu ebe obibi. N'ime akwụkwọ akụkọ gbasara gburugburu ebe obibi, ndị nyocha gosipụtara nnukwu mmetụta ngalaba azụmaahịa ọhụrụ a nwere n'ahụ ndị ọrụ na gburugburu ebe obibi. Maka otu, ụgbọ mmiri ndị ochie nwere ihe na-emebi ahụike dịka asbestos, lead oxide, zinc chromates, mercury, arsenic, na tributyltin. Na mgbakwunye, ndị ọrụ ụgbọ mmiri na China na mba ndị ọzọ na-emepe emepe anaghị enwe akụrụngwa ma ọ bụ ngwa nchebe kwesịrị ekwesị mgbe ha na-ejikwa ihe ndị a na-egbu egbu.
Ihe mkpofu plastik
Achọpụtala ịzụ ahịa ihe mkpofu rọba dị ka isi ihe na-ebute mkpofu mmiri. Mba ndị na-ebubata plastik mkpofu anaghị enwekarị ikike ịhazi ihe niile. N'ihi ya, United Nations amachibidoro ịzụ ahịa rọba n'efu ọ gwụla ma o ruru ihe ụfọdụ.
Mmetụta
Azụmahịa mkpofu zuru ụwa ọnụ enweela mmetụta ọjọọ nye ọtụtụ ndị mmadụ, ọkachasị na mba ndị ka daa ogbenye na mba ndị ka na-emepe emepe. Mba ndị a anaghị enwe usoro ma ọ bụ ihe eji emegharị ihe dị mma, ndị mmadụ na-ejikwa aka efu na-edozi ihe mkpofu nsị. A naghị ekpochapụ ma ọ bụ gwọọ ihe mkpofu dị ize ndụ nke ọma, na-ebute nsị nke gburugburu ebe obibi ma na-ebute ọrịa na ọnwụ na ndị mmadụ na anụmanụ. Ọtụtụ ndị mmadụ enwetala ọrịa ma ọ bụ ọnwụ n'ihi ụzọ adịghị mma e si edozi ihe mkpofu ndị a dị ize ndụ.
Mmetụta maka ahụike mmadụ
Azụmahịa mkpofu dị ize ndụ nwere mmetụta dị njọ na-emebi ahụ ike nke mmadụ. Ndị mmadụ bi na mba ndị ka na-emepe emepe nwere ike ịdị mfe karị na mmetụta dị ize ndụ nke ahia mkpofu dị ize ndụ, ma nọrọ n'ihe ize ndụ site na ịmalite nsogbu ahụike. Ụzọ e si ekpofu ihe mkpofu nsi ndị a na mba ndị ka na-emepe emepe na-ekpughe ndị mmadụ n'ozuzu (gụnyere ọgbọ ndị ga-abịa n'ihu) na kemịkal na-egbu egbu. A na-atụbakarị ihe mkpofu na-egbu egbu ndị a n'ebe a na-ekpofu ahịhịa ghe oghe, gbaa ọkụ n'ime ihe nsure ọkụ, ma ọ bụ na usoro ndị ọzọ dị ize ndụ. Ndị ọrụ na-eyi obere ihe nchebe na-enweghị ihe nchebe mgbe ha na-edozi kemịkalụ ndị a na-egbu egbu, ma na-ekpughere nsị ndị a site na kọntaktị kpọmkwem, iku ume, ịkpọtụrụ ala na uzuzu, yana iri nri na mmiri ọṅụṅụ na-emerụ emerụ na mpaghara. Nsogbu ahụike sitere na ihe mkpofu ndị a dị ize ndụ na-emetụta ụmụ mmadụ site na ịkpata ọrịa cancer, ọrịa shuga, mgbanwe na nguzozi neurochemical, mmebi nke homonụ sitere na ndị na-akpaghasị endocrine, mgbanwe akpụkpọ ahụ, neurotoxicity, mmebi akụrụ, mmebi imeju, ọrịa ọkpụkpụ, emphysema, ovotoxicity, mmebi ọmụmụ, na ọtụtụ ndị ọzọ. ọrịa na-egbu egbu. Ikpofu ihe mkpofu ndị a na-ekwesịghị ekwesị na-akpata nsogbu ahụike na-egbu egbu, ma bụrụkwa nnukwu ihe egwu ahụike ọha.
Na ndọrọ ndọrọ ọchịchị
N'April 24, 2018, Onye isi ala Rodrigo Duterte nke Philippines tụrụ egwu ịkpọsa agha ma ọ bụrụ na Canada emeghị ọzọ iweghachite ihe mkpofu dị tọn 64 nke ha ezighi ezi kpọrọ dị ka ihe a ga-emegharịgharị. A na-ebufe ihe mkpofu ndị a sitere na Canada bụ ụlọ ọrụ nzuzo nke megharịrị ihe eji eme rọba n'afọ 2016 gara aga. Duterte amaralarị maka okwu nkwuwa okwu na omume ike. N'oge Mgbakọ ASEAN a na-akwado na Manila, Philippines, Prime Minister Justin Trudeau gara ma jụọ ya ihe omume ha nwere ike ime iji dozie okwu a. Trudeau kwere nkwa na ha ga-eweghachi ihe mkpofu Canada na Philippines mana afọ abụọ ka e mesịrị, e mebiri ya. Duterte nyere gọọmentị Canada ruo Mee 30 ma ọ bụ ụlọ ikpe kacha elu nke gọọmentị Philippine ga-abawanye ya n'ụlọ ikpe ikpe zuru ụwa ọnụ. A makwaara nke a dị ka agha mkpofu Philippine-Canada.
Mgbe otu ọnwa gachara, Malaysia bụ mba Eshia nke abụọ gbagoro azụmaahịa na-ezighi ezi site na Canada, UK, Japan na US. Dị ka Minista gburugburu ebe obibi nke Malaysia si kwuo; Yeo Bee Yin kwuputara okwu siri ike na ndị Malaysia agaghị anabata ihe mkpofu sitere na mba ndị mepere emepe n'ihi na nke a megidere ikike ụmụ mmadụ Malaysia.
China na-amachibidokwa ibubata ihe mkpofu sitere na mba ndị mepere emepe ma ugbu a mba Eshia dịka Thailand, Indonesia, Vietnam na Myanmar ghọrọ ebe ọzọ na-ekpofu ahịhịa nke mba ndị mepere emepe bụ nke na-adịghị mma.
Nzaghachi mba ụwa maka nsogbu azụmahịa mkpofu ụwa
Enweela nzaghachi dị iche iche nke mba ụwa maka nsogbu ndị metụtara ahia ahia mkpofu zuru ụwa ọnụ na ọtụtụ mbọ iji dozie ya ihe karịrị afọ iri atọ. Azụmahịa mkpofu dị ize ndụ egosila na ọ siri ike ịhazi ebe ọ bụ na e nwere ọtụtụ ihe mkpofu a na-ere ahịa, yana iwu na-esikarị ike ịmanye. Ọzọkwa, a na-enwekarị nnukwu oghere na nkwekọrịta mba ụwa ndị a nke na-enye mba na ụlọ ọrụ ohere ịkwanye ihe mkpofu dị ize ndụ n'ụzọ dị ize ndụ. Mgbalị kacha pụta ìhè iji chịkwaa ahia mkpofu dị ize ndụ bụ Mgbakọ Basel.
Mgbakọ Basel
Nkwekọrịta Basel na njikwa mmegharị mgbanwe nke ihe mkpofu dị ize ndụ na mkpofu ha, nke a na-akpọkarị Mgbakọ Basel, bụ nkwekọrịta mba ụwa nke na-arụ ọrụ dị oke mkpa n'ịhazi mmegharị nke ihe mkpofu dị ize ndụ. Emebere Mgbakọ Basel n'afọ 1989 ma na-agba mbọ ịhazi ahia mkpofu dị ize ndụ, kpọmkwem iji gbochie ikpofu ihe mkpofu dị ize ndụ site na mba ndị mepere emepe na mba ndị mepere emepe. Emebere Mgbakọ Basel na-esochi usoro ikpe dị elu nke a na-atụba nnukwu ihe mkpofu nsi na mba ndị mepere emepe, na-emebi ndị mmadụ na gburugburu ebe obibi. Mgbakọ ahụ na-achọ ibelata mmepụta ihe mkpofu dị ize ndụ, yana ịchịkwa na ibelata ahịa ya n'ofe oke ala.
Emeghere Mgbakọ a maka mbinye aka na 22 Maachị 1989, wee banye n'ọchịchị na 5 Mee 1992. Dị ka nke Mee 2014, steeti 180 na European Union so na Mgbakọ ahụ. Haiti na United States abịanyela aka n'akwụkwọ nkwekọrịta ahụ mana ha akwadoghị ya.
ENFORCE
Network Environmental for Optimizing Regulatory Compliance on Illegal Traffic (ENFORCE) bụ ụlọ ọrụ nke ndị ọkachamara dị mkpa na-arụ ọrụ iji kwalite nrube isi na Mgbakọ Basel. Ọ bụ otu mba ụwa nke emebere ka ọ na-eleba anya n'okwu gafere oke nke ahia mkpofu dị ize ndụ nke mba ụwa. N'ihi na okwu gbasara ahia ihe mkpofu dị ize ndụ na-agafe ọtụtụ oke ma na-emetụta ọtụtụ mba, ọ dị mkpa inwe otu mba dị iche iche nke mba dị iche iche na-elekọta ihe ndị a. Ndị otu ENFORCE gụnyere otu onye nnọchiteanya sitere na mpaghara ise nke United Nations bụ ndị so na Mgbakọ ahụ yana ndị nnọchiteanya ise sitere na mpaghara Basel Convention mpaghara na nhazi nhazi, dabere na nnochite anya obodo ziri ezi. Ndị otu dị ka United Nations Environmental Programme (UNEP), International Criminal Police Organisation (INTERPOL), NGO dị iche iche na-arụ ọrụ igbochi na ịkwụsị okporo ụzọ iwu na-akwadoghị dị ka Basel Action Network (BAN), na ọtụtụ òtù ndị ọzọ tozukwara ịbụ ndị otu. nke ENFORCE.
Nkwekọrịta Lomé nke anọ na Nkwekọ Cotonou
N'ịgbalị ichebe onwe ha pụọ ​​​​na mkpofu ihe mkpofu na-ezighị ezi, Africa, Caribbean, na Pacific States (ACP) bịanyere aka na Nkwekọrịta Lome IV, nke bụ mgbakwunye na Mgbakọ Basel ma machibido "ibupụ ihe mkpofu dị ize ndụ site na European Community. ACP States." Nkwekọrịta a bụ otu mbọ mba ndị ka na-emepe emepe chebe onwe ha site na mba ndị dị n'Ebe Ọdịda Anyanwụ na-ebupụ ihe mkpofu ha na mba ndị ka daa ogbenye site na ahia mkpofu dị ize ndụ. Mgbe Convention Lomé IV kubiri na 2000, mba ACP na mba Europe banyere nkwekọrịta ọhụrụ a maara dị ka Cotonou Agreement, nke "na-achọpụta na e nwere ihe ize ndụ na-enweghị isi na mba ndị ka na-emepe emepe na ọchịchọ ichebe mbupu ihe mkpofu na-ekwesịghị ekwesị na mba ndị a. "
Nzukọ nke Bamako
N'afọ 1991, ọtụtụ mba ndị na-emepe emepe n'Afrịka zukọrọ iji kparịta enweghị afọ ojuju ha na Mgbakọ Basel n'ịhazi mkpofu ihe mkpofu dị ize ndụ n'ime obodo ha, ma chepụta mmachibido iwu ibubata ihe mkpofu dị ize ndụ na obodo ha nke a na-akpọ Mgbakọ Bamako. Mgbakọ Bamako dị iche na Mgbakọ Basel na Bamako “machibidoro ibubata ihe mkpofu niile dị ize ndụ nke a na-emepụta na mpụga OAU [Organization of African Unity] maka mkpofu ma ọ bụ imegharị ma na-ewere mbubata ọ bụla sitere n'aka ndị na-abụghị otu dị ka iwu na-akwadoghị. eme ihe." Agbanyeghị, mba ndị a enweghị ike mejuputa iwu nke Mgbakọ ahụ nke ọma na enweghị ike igbochi mkpofu nsị n'ihi oke akụrụngwa yana enweghị mmanye siri ike. Ya mere, ntinye nke Mgbakọ Bamako dị oke oke.
Ndị na-akatọ nzaghachi ndị a
Laura Pratt, bụ́ ọkachamara n'ịzụ ahịa mkpofu dị ize ndụ, na-azọrọ na n'agbanyeghị mgbalị ndị obodo na nke mba ụwa na-eme iji chịkwaa ahịa mkpofu dị ize ndụ, "nkwekọrịta mba ụwa ugbu a, ma nkwekọrịta zuru ebe nile, n'ụzọ iwu kwadoro na atụmatụ ad hoc n'etiti obere mba dị iche iche, enwebeghị enweela ihe ịga nke ọma n'iwepụ ọchịchị ime ihe na-egbu egbu dị ka ndị na-akwado ya gaara atụ anya ya." Ọ na-akọwa na e nwere oghere dị iche iche na usoro dị ugbu a nke na-enye ohere ka a na-ekpofu ihe mkpofu na-egbu egbu, na colonialism na-egbu egbu na-aga n'ihu. Ụfọdụ n'ime nsogbu dị na nkwekọrịta mba ụwa ndị a gụnyere mbupu na-aga n'ihu n'ụzọ iwu na-akwadoghị yana nkọwa okwu ndị edoghị anya.
Mbupu na izochi ihe ndị aghụghọ
Pratt na-akọwa na n’agbanyeghị mgbalị ndị a na-eme ịchịkwa mkpofu n’ụzọ iwu na-akwadoghị, “[o] ọtụtụ mgbe, a na-ebufe ihe mkpofu dị ize ndụ nanị n’okpuru ikike ụgha, iri ngo, akwụkwọ ndị na-ekwesịghị ekwesị, ma ọ bụ ọbụna ngọnarị nke ‘imegharị ihe,’ bụ́ ihe na-arị elu.” Ndị ụlọ ọrụ na-ebupụkarị ihe mkpofu ha dị ize ndụ na mba ndị ka daa ogbenye site na mbupụ iwu na-akwadoghị. Ndị ụlọ ọrụ mba ụwa ewelitela nchegbu banyere mkpofu mkpofu n'ụzọ iwu na-akwadoghị, mana mbọ a na-eme ịhazi ahịa a egbochila ya n'ihi enweghị ike ileba anya n'ahịa ahụ, n'ihi na ọtụtụ mba enweghị ụlọ omebe iwu ọ bụla nwere ikike iji gbochie ma ọ bụ taa ntaramahụhụ n'iwu ịzụ ahịa dị ize ndụ. emefusịa. Ọzọkwa, Pratt na-akọwa na na-enweghị ahaziri usoro mba ụwa iji manye iwu a, ọ na-esiri mba dị iche iche ike "ịchịkwaa ahia iwu na-akwadoghị nke ihe mkpofu dị ize ndụ, n'ihi ọdịiche dị n'etiti akụrụngwa mmanye na otu ụkpụrụ iwu." Mba ndị na-emepe emepe na-aga n'ihu na-ebute oke ọrụ iwu na-akwadoghị, na-enwekarịkwa ihe onwunwe ma ọ bụ ikike iji chebe onwe ha.
Nsogbu na nkọwa iwu
Ihe ọzọ dị na Mgbakọ Basel na nkwekọrịta mba ụwa ndị ọzọ iji chịkwaa ahia mkpofu bụ ihe isi ike nke ịmepụta nkọwa doro anya na otu maka ihe mkpofu. Nkọwa ndị a sara mbara na nke enweghị mgbagwoju anya na-akpata nsogbu na nkwekọrịta mba ụwa, ebe ndị dị iche iche na-akọwa asụsụ nke nkwekọrịta ahụ n'ụzọ dị iche ma si otú a na-eme ya. Dịka ọmụmaatụ, "'enweghị ọdịiche dị n'etiti 'ihe mkpofu' na 'ngwaahịa' na mgbakọ ahụ na ụkpụrụ ya na-edoghị anya maka 'ihe ize ndụ' nyere ohere ka a nọgide na-ebupụ 'ihe mkpofu dị ize ndụ' n'okpuru akara nke ngwa ahịa ma ọ bụ akụrụngwa, n'agbanyeghị eziokwu ahụ bụ na ihe mkpofu ndị a ka na-ebute mba ndị ka na-emepe emepe ihe ize ndụ gburugburu ebe obibi na ahụike."
Paul Clavin
Paul Clavin bụ onye sayensị Frenchi na Mahadum Aix-Marseille, na-arụ ọrụ na ngalaba nke ọkụ na statistical mechanics. Ọ bụ onye guzobere Institute for Research on Nonequilibrium Phenomena (IRPHE).
Clavin jere ozi dika onyeisi oche nke mekanik nke ana ahụ anya na Institut Universitaire de France site na 1993 ruo 2004. Ọ natara Ya.B. Zeldovich Gold Medal site na The Combustion Institute na 2014 na onye otu The Combussion Institute. E mere ogbako akpọrọ Out-of-Equilibrium Dynamics na 2012 iji sọpụrụ ụbọchị ọmụmụ Clavin nke afọ 70. Ọ bụ onye natara onyinye Grand Prix site na French Academy of Sciences na 1998 ma nata onyinye Plumey site na Société Française de Physique na 1988. A họpụtara ya ka ọ bụrụ onye nnọchi anya na ebe ana agụmakwụkwọ maka frenchi n'afọ 1997.
Edensibia
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Contour ụkwụ ohiri isi
Contour ụkwụ ohiri isi bụ ntutu isi a na-etinye n'etiti ụkwụ, na-abụkarị n'ikpere, n'oge ụra. E kwenyere na ha na-ebelata azụ mgbu.
ohiri isi isi ndị a na-eme ka pelvis dị n'otu, ma gbochie mkpakọ n'etiti ụkwụ mgbe ị na-ehi ụra.
Chermoula
Ihe ndị e ji mee ya
Ihe ndị a na-ahụkarị gụnyere galik, cumin, coriander, mmanụ, mmiri epe ntiti, na nnu. Mgbanwe mpaghara nwekwara ike ịgụnye lemon echekwara, yabasị, ose chili, ose ojii, saffron, na ahịhịa ndị ọzọ.
Ụdị dị iche iche
Ntụziaka Chermoula dịgasị iche iche site na mpaghara. Na Sfax, Tunisia, a na-ejikarị azụ nnu agwọ agwọ na chermoula n'oge Eid al-Fitr. Ụdị mpaghara a nwere purée raisin gbara ọchịchịrị kpọrọ nkụ nke a gwakọtara ya na yabasị e siri na mmanụ oliv na ihe na-esi ísì ụtọ dị ka cloves, cumin, chili, ose ojii, na sinamọn.
Ụdị Moroccan gụnyere parsley, cumin, paprika, na nnu na ose. A na-eri ụdị charmoula nke Libya dị ka nri dị n'akụkụ n'oge ọkọchị; O nwere oliv, tuna na ahịhịa ahịhịhịa dị iche iche.
Ọdụm na-acha anụnụ anụnụ
Ọdụm na acha anụnụ anụnụ (Rhinolophus euryotis) bụ ụdị ọbọgwụ n'ezinụlọ Rhinolophidae. A na ahụ ya na Indonesia na Papua New Guinea.
Kukelle
Asụsụ Kukelle. bụ asụsụ Upper Cross River nke obodo Naijiria.
Asụsụ Kugama
Kugama, makwaara dị ka Wam (Wã̀m) ma ọ bụ Gengle, bụ asụsụ Adamawa nke Naijiria. A na-asụ ya na okpuru ọchịchị Mayo-Belwa na Fufore nke steeti Adamawa. Ọ bụ nkewa n'ime otu Yendang nke ezinụlọ asụsụ Adamawa.
Ndị na-asụ asụsụ na-ezo aka na asụsụ ha dị ka ɲáː wàm. Kugama bụ exonym nke ndị na-asụ n'onwe ha na-ejikarị eme ihe mgbe ha na-asụ asụsụ ndị ọzọ, ebe Wã̀m bụ aha ha na-akpọ onwe ha.
Asụsụ Kure
Kulere (a makwaara dị ka Tof, Korom Boye, Akandi, Akande, Kande) bụ asụsụ Afro-Asiatic a na-asụ na Bokkos, Plateau State, na n'akụkụ ụfọdụ nke Wamba na steeti Nassarawa, Naijiria.
Biofilter
áká_ịkẹngạ|thumb| Biosolids composting osisi biofilter mound - ihe ndekọ sprinkler a naahụ anya n'ihu aka nri iji nọgide naenwe ọkwa mmiri kwesịrị ekwesị maka ịrụ ọrụ kachasị mma Biofiltration bụ usoro nchịkwa mmetọ site na iji bioreactor nwere ihe dị ndụ iji jide ma mebie mmetọ. Ojiji a naejikarị eme ihe naagụnye nhazi mmiri mkpofu, ijide kemịkal naemerụ ahụ ma ọ bụ silt site na mmiri naagbapụta nelu, na microbiotic oxidation nke mmetọ na ikuku. Enwere ike ịhazi biofiltration nke ụlọ ọrụ mmepụta ihe dị ka usoro nke iji oxidation nke ihe ndị dị ndụ iji wepụ ihe ndị naeme ka ihe dị nime ala, ísì, na hydrocarbons.
Ihe atụ nke biofiltration
Ihe atụ nke biofiltration gụnyere:
Nchịkwa nke mmetọ ikuku
Mgbe a naetinye ya na nzacha ikuku na ime ka ọ dị ọcha, ndị biofilters naeji microorganisms wepụ mmetọ ikuku. Mmiri naagafe n'elu àkwà jupụtara na mmetọ ahụ naagagharị n'ime obere biofilm nelu ihe nkwakọba ihe. Microorganisms, gụnyere nje bacteria na fungi naeme ka ha ghara ịgagharị na biofilm ma mebie mmetọ ahụ. Ihe nzacha aghụghọ na bioscrubbers naadabere na biofilm na ọrụ nje bacteria na mmiri ha naagagharị.
Nkà na ụzụ ahụ naahụ ihe kachasị mma nịgwọ ihe ndị naesi ísì ọjọọ na ihe ndị naime mmiri (VOCs). Ụlọ ọrụ naeji teknụzụ ahụ eme ihe gụnyere nri na ngwaahịa anụmanụ, gas sitere na ụlọ ọgwụ mmiri, ọgwụ, mmepụta ngwaahịa osisi, ngwa naese ihe na mkpuchi na mmepụta na mmepụta resin na itinye, wdg. Ngwakọta ndị a naagwọ agwọ naagwakọta VOCs na ngwakọta sulfur dị iche iche, gụnyere hydrogen sulfide. Enwere ike ịgwọ nnukwu ikuku na ọ bụ ezie na a chọrọ nnukwu mpaghara (ụkwụ ụkwụ) nnukwu biofilter (> 200,000 acfm) nwere ike iweghara ala ma ọ bụ karịa karịa karịa egwuregwu bọọlụ bụ otu nime isi nsogbu nke teknụzụ ahụ. Kemgbe mmalite afọ 1990, ndị injinia biofilters enyewo mbelata mkpịsị ụkwụ dị ịrịba ama nelu ihe ndina dị larịị, ụdị mgbasa ozi organic. áká_ịkẹngạ|thumb| Usoro okirikiri ikuku na biosolids composting plant. Nnukwu ọwara dị nihu bụ ikuku naapụ apụ n'ime biofilter egosiri na foto gara aga Otu nime ihe ịma aka kachasị mma maka ọrụ biofilter kachasị mma bụ ịnọgide naenwe mmiri kwesịrị ekwesị na usoro ahụ dum. A naemekarị ka ikuku naekpo ọkụ tupu ọ banye nàkwà na usoro mmiri (spray), ụlọ mmiri, bio scrubber, ma ọ bụ nzacha bio trickling. Nịbụ nke a naelekọta nke ọma, ihe okike, ihe nkwakọba ihe dị ka peat, akwụkwọ nri mulch, ụgbụgbọ osisi ma ọ bụ ụgbụ osisi nwere ike ịdịru ọtụtụ afọ mana injinia, jikọtara ihe okike na ihe nkwakọta ihe gaadịru ogologo oge, ruo afọ 10. Ọtụtụ ụlọ ọrụ naenye ụdị ihe nkwakọba ihe ndị a na nkwa ọtụtụ afọ, nke a naadịghị enyekarị compost ma ọ bụ biofilter osisi.
Ọ bụ ezie na a naarụ ọrụ nọtụtụ ebe, ndị ọkà mmụta sayensị ka naejighị naka banyere ihe ndị a na-ahụ anya naakwado ọrụ biofilter, a naaga nihu naemepụta ozi gbasara microorganisms. Usoro biofilter / biooxidation bụ ngwaọrụ dị mfe iji wuo ma rụọ ọrụ ma naenye ngwọta dị ọnụ ala ma ọ bụrụhaala na mmetọ ahụ nwere ike imebi nime oge dị mma (oge obibi na-abawanye = oke na ọnụahịa isi obodo), na nkenke ezi uche dị na ya (na lb / loading rates) na ikuku na-aga nokpomọkụ dị ndụ. Maka nnukwu ikuku, biofilter nwere ike ịbụ naanị ihe ngwọta dị ọnụ ala. Enweghị mmetọ nke abụọ (nadịghị ka ikpe nke ọkụ ọkụ ebe a naemepụta CO2 na NOx ndị ọzọ site na ọkụ ọkụ) na ngwaahịa mmebi naemepụta biomass ndị ọzọ, carbon dioxide na mmiri. Mmiri ịgba mmiri mgbasa ozi, ọ bụ ezie na ọtụtụ usoro naemegharị akụkụ ya iji belata ụgwọ ọrụ, nwere oke ikuku oxygen dị elu (BOD) ma nwee ike ịchọ ọgwụgwọ tupu a tụfuo ya. Otú ọ dị, "mmiri naagbapụta" a, nke dị mkpa maka nlekọta kwesịrị ekwesị nke usoro ọ bụla nke biooxidation, naanabata n'ozuzu ya site na ọrụ ọgwụgwọ ọha na eze nke obodo na-enweghị ọgwụgwọ ọ bụla.
A naeji biofilters eme ihe na Columbia Falls, Montana na ụlọ ọrụ fiberboard nke Plum Creek Timber Company. Biofilters naebelata mmetọ nke usoro nrụpụta naewepụta na anwụrụ ọkụ naewepụ bụ 98% dị ọcha. Ihe kachasị ọhụrụ, na nke kachasị ukwuu, biofilter gbakwunyere na Plum Creek naefu $ 9.5 nde, ma ọ bụ ezie na teknụzụ ọhụrụ a dị oke ọnụ, nikpeazụ ọ gaefu obere oge karịa ihe ọzọ naeme ka anwụrụ ọkụ naasacha nke gas sitere nokike (nke naadịghị mma na gburugburu ebe obibi).
Ọgwụgwọ mmiri
áká_ịkẹngạ|thumb|Usoro nzacha zuru oke maka ịgwọ mmiri mkpofu. áká_ịkẹngạ|thumb|Foto 1: Akụkụ dị iche iche nke ihu kọntaktị nke mgbasa ozi bed na nzacha naagagharị agagharị. E bu ụzọ webata Biofiltration na England na 1893 dị ka nzacha naagbanye mmiri maka ọgwụgwọ mmiri naadịghị mma ma kemgbe ahụ ejirila ya mee ihe nke ọma maka ọgwụgwọ nke ụdị mmiri dị iche iche. A naeji ọgwụgwọ nke ihe ndị dị ndụ eme ihe na Europe iji nyochaa mmiri dị nelu maka ebumnuche ọṅụṅụ kemgbe mmalite afọ 1900 ma ugbu a ọ naenweta mmasị nụwa niile. Biofiltration bụkwa ihe a naahụkarị na ọgwụgwọ mmiri naadịghị mma, aquaculture na recycling mmiri na-acha ntụ ntụ, dị ka ụzọ iji belata mgbanwe mmiri mgbe ị naeme ka mmiri dị mma.
Usoro ihe ndị dị ndụ
Biofilter bụ ihe ndina nke mgbasa ozi nke microorganisms naejikọta ma naetolite iji mepụta ihe a naakpọ biofilm. N'ihi ya, a naakpọkarị biofiltration usoro a fixed film. Nozuzu, biofilm bụ obodo nke microorganisms dị iche iche (bacteria, fungi, yeast, wdg), macro organisms (protozoa, worms, insect's larvae, wdg) na extracellular polymeric substances (EPS) (Flemming and Wingender, 2010). Mmiri ma ọ bụ mmiri naagafe nelu ihe mgbasa ozi ma naebufe ihe ọ bụla a kwụsịtụrụ nime biofilm dị nelu ebe a naejide microorganisms iji mebie mmetọ. Akụkụ nke biofilm naabụkarị nke naacha odo odo na apịtị.
Enwere ike itinye mmiri a gaedozi mgbe ụfọdụ ma ọ bụ naaga nihu na mgbasa ozi, site na ịrị elu ma ọ bụ ala. Dị ka ọ naadịkarị, biofilter nwere usoro abụọ ma ọ bụ atọ, dabere na usoro nri (percolating ma ọ bụ submerged biofilters):
Ọrụ microorganisms bụ isi ihe naeme ka usoro ahụ rụọ ọrụ. Isi ihe naemetụta bụ ihe mmiri, biofilter hydraulic loading, ụdị mgbasa ozi, usoro nri (percolation ma ọ bụ mgbasa ozi dị nokpuru mmiri), afọ nke biofilm, okpomọkụ, ikuku, wdg.
Usoro nke ụfọdụ microorganisms nwere ike ijikọta ma naachịkwa nelu mgbasa ozi nzacha nke biofilter nwere ike ịbụ site na njem, nkwonkwo mbụ, nkwon shakwasị, na colonization [Van Loosdrecht et al., 1990]. A naachịkwa njem nke microorganisms n'elu mgbasa ozi nzacha site na usoro anọ dị mkpa nke mgbasa ozi (Brownian motion), convection, sedimentation, na mmegharị nke microorganismes. Usoro nzacha nozuzu ya nwere njikọ microorganism, ojiji nke substrate nke naakpata uto biomass, na mwepụ biomass.
Uru ya
Ọ bụ ezie na ihe nzacha nke ihe ndị dị ndụ nwere ihe ndị dị nelu elu dị mfe, hydrodynamics ha dị nime na ihe ndị dị na microorganisms na ihe ndị naahụ maka gburugburu ebe obibi dị mgbagwoju anya ma naagbanwe agbanwe. Njirimara ndị a naenye ike na usoro ahụ. N'ikwu ya nụzọ ọzọ, usoro ahụ nwere ikike ịnọgide naarụ ọrụ ya ma ọ bụ laghachi ngwa ngwa na ọkwa mbụ naesote oge ọ dịghị mmiri, nke ojiji siri ike, ihe naegbu egbu, mgbasa ozi backwash (usoro biofiltration dị elu), wdg.
Ọdịdị nke biofilm naechebe microorganisms site na ọnọdụ gburugburu ebe obibi siri ike ma naejigide biomass nime usoro ahụ, ọbụlagodi mgbe ọnọdụ adịghị mma maka uto ya. Usoro Biofiltration naenye uru ndị a: (Rittmann et al., 1988):
Nsogbu
Nihi na nzacha na uto nke biomass naeduga nịchịkọta ihe na mgbasa ozi nzacha, ụdị usoro ihe nkiri a naadịgide adịgide naemetụta bioclogging na ọwa mmiri. Dabere na ụdị ngwa na mgbasa ozi eji eme ihe maka uto microbial, enwere ike ịchịkwa bioclogging site na iji usoro anụ ahụ na / ma ọ bụ nke kemịkal. Enwere ike itinye usoro backwash site na iji ikuku na / ma ọ bụ mmiri iji mebie biomat ma weghachite mmiri mgbe ọ bụla o kwere omume. A pụkwara iji kemịkal ndị dị ka oxidizing (peroxide, ozone) ma ọ bụ ihe naegbu egbu mee ihe.
Mmiri ọṅụṅụ
Maka mmiri ọṅụṅụ, ọgwụgwọ mmiri naagụnye iji microorganisms naapụta nokike na mmiri dị nelu iji melite ogo mmiri. Nokpuru ọnọdụ kachasị mma, gụnyere obere turbidity na ikuku oxygen dị elu, ihe ndị dị ndụ naemebi ihe dị na mmiri ma si otú a melite ogo mmiri. A naeji nzacha ájá ma ọ bụ nzacha carbon eme ihe iji nye nkwado nke microorganisms ndị a naeto. Usoro ọgwụgwọ ndị a naebelata ọrịa ndị mmiri na-ebute, carbon, turbidity na agba na mmiri dị nelu, si otú a naeme ka mmiri dị mma.
Dị ka ọ naadịkarị na ọgwụgwọ mmiri ọṅụṅụ; a naeji carbon ma ọ bụ ájá naarụ ọrụ iji gbochie uto nke microorganisms na ọkpọkọ nkesa mmiri site na ibelata ọkwa nke ígwè na nitrate nke naarụ dị ka ihe naedozi ahụ. GAC naebelata mkpa chlorine na nchịkọta ngwaahịa ndị ọzọ naegbu nje site na ịrụ ọrụ dị ka akara mbụ nke disinfection. Bacteria agbakwunyere na mgbasa ozi nzacha dị ka biofilm oxidize ihe ndị dị ndụ dị ka isi iyi ike na carbon, nke a naegbochi nje bacteria naachọghị iji isi iyi ndị a nke nwere ike belata ísì mmiri na ụtọ [Bouwer, 1998]. Usoro ọgwụgwọ ndị a naebelata ọrịa ndị mmiri naebute, carbon, turbidity na agba na mmiri dị nelu, si otú a naeme ka mmiri dị mma.
Mmiri mkpofu
A naeji Biofiltration agwọ mmiri naadịghị mma site na isi mmalite dịgasị iche iche, yana ihe dịgasịiche dị iche iche na njupụta. A naakọwa ọtụtụ ihe atụ nke ngwa biofiltration nakwụkwọ. E mepụtara ma zụọ ahịa biofilters Bespoke maka ọgwụgwọ nke ihe mkpofu anụmanụ, ihe mkpofu, mmiri ara ehi, mmiri mkpofu ụlọ.
Usoro a naarụ ọrụ dị iche iche nihi na enwere ike ime ka ọ kwekọọ na obere mmiri (< 1 m3/d), dị ka nsị nebe ahụ yana mmiri nke obodo mepụtara (> 240 000 m3/d). Maka mmepụta mmiri naadịghị mma nụlọ, dị ka maka ebe obibi ndị dịpụrụ adịpụ, egosila na enwere mgbanwe dị mkpa kwa ụbọchị, kwa izu na kwa afọ nke ọnụego mmepụta mmiri mmiri na nke anụ ahụ metụtara ndụ ezinụlọ nke oge a. Nọnọdụ a, biofilter dị nazụ tankị septic mejupụtara usoro siri ike nke nwere ike ịnọgide naenwe mgbanwe a hụrụ nemeghị ka ọrụ ọgwụgwọ ahụ ghara ịdị.
Nụlọ ọgwụ naagwọ mmiri naadịghị mma, a naenye biogas site na bioscrubber na ozu na mmiri mmiri na-arụ ọrụ site na tankị ikuku. [Iwepụ hydrogen sulfide site na anaerobic biogas site na iji bio-scrubber - ScienceDirect] Ihe a naahụkarị na ọgwụgwọ mmiri bụ usoro nzacha (TFs) [Chaudhary, 2003]. Trickling filters bụ ọgwụgwọ aerobic nke naeji microorganisms na ihe agbakwunyere iji wepụ ihe ndị dị ndụ na mmiri nsị.
Na ọgwụgwọ mmiri naadịghị mma, a naeji biofiltration eme ihe iji chịkwaa ọkwa nke oxygen biochemical, ọchịchọ, ọchịchọ oxygen kemịkal, na ihe siri ike. Na usoro ọgwụgwọ tertiary, a naeji biofiltration eme ihe iji chịkwaa ọkwa nke carbon organic [ Carlson, 1998].
Ojiji na aquaculture
Ojiji nke biofilters bụ ihe a naahụkarị na usoro aquaculture mechiri emechi, dị ka usoro aquaCulture recirculating (RAS). A naeji ọtụtụ atụmatụ, na uru na ọghọm dị iche iche, agbanyeghị ọrụ ahụ bụ otu: belata mgbanwe mmiri site na ịgbanwe ammonia na nitrate. Ammonium (NH4+ na NH3) sitere na nsị brachial site na gills nke anụmanụ ndị dị nime mmiri na site na ire ure nke ihe ndị dị ndụ. Dị ka ammonia N bụ ihe naegbu egbu nke ukwuu, a naagbanwe nke a ka ọ bụrụ ụdị nitrite naadịghị egbu egbu (site na Nitrosomonas sp.) wee bụrụ ọbụna ụdị nitrate naegbughị egbu (site naka Nitrobacter sp.Ọ dị iche iche Usoro "nitrification" a chọrọ oxygen (ọnọdụ aerobic), naenweghị nke biofilter nwere ike ịda.  Ọzọkwa, dị ka usoro nitrification a naemepụta H+, pH nwere ike belata nke naachọ iji buffers dị ka lime.
Dorra Zarrouk
Dorra Ibrahim Zarrouk (Arabic: ; a mụrụ na 13 Jenụwarị 1980) bụ onye obodo Tunisia na-eme ihe nkiri bi na Egypt. thumb|áká_ịkẹngạ
Mmalite ndụ
A mụrụ Dorra na Tunis, nna ya bụ Ibrahim Zarrouk na nna nna ya, Ali Zouaoui, bụ onye na-ahụ maka akụ na ụba na ndọrọ ndọrọ ọchịchị.
Dorra nwere nzere bachelọ nke iwu na Faculty of Law and Political Science nke Tunis n'afọ 2001, mgbe ahụ o nwere nzere masta nke Advanced Studies na Political Science na Mahadum Saint Joseph na Lebanọn n'afọ 2003.
Ọrụ
N'agbanyeghị agụmakwụkwọ ya, Dorra malitere ime ihe nkiri n'afọ 1997, mgbe ahụ na-eme ihe nkiri na ihe nkiri Tunisia, El Teatro [fr], ya na Taoufik Jebali n'afọ 2000. N'afọ 2002, ihe mbụ Dorra mere bụ na ihe nkiri Franco-Tunisian, Khorma [fr].
N'afọ 2003, o sonyere na Colosseum: Rome's Arena of Death. Usoro TV mbụ ya na mpụga Tunisia bụ n'afọ 2004, mgbe ọ rụrụ ọrụ na Fares Bani Marwan na Syria. N'otu afọ ahụ, ọ pụtara na Nadia et Sarra na Hiam Abbass. N'afọ 2005, o mere ihe nkiri na Le Voyage de Louisa [fr].
N'afọ 2007, ọ malitere ọrụ ya n'Ijipt, ebe ọ gosipụtara na Alawela fel Gharam na Heya Fawda na Menna Shalabi.
Ka oge na-aga, ọ rụrụ ọrụ na ihe nkiri dị iche iche dịka Al Mosafer, Tisbah Ala Khair na Sheikh Jackson.
Ndụ onwe
Dorra kwere onye ọchụnta ego Tunisian bụ Qays Mukhtar nkwa ọlụlụ n'oge na-adịghị anya n'afọ 2012. N'ọnwa Eprel afọ 2020, o biputere foto na mgbasa ozi mmekọrịta na onye ọchụnta ego Ijipt na onye na-emepụta ime ụlọ, Hany Saad, onye ọ lụrụ n'ọnwa Nọvemba afọ 2020.
Njikọ mpụga
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Ogwu agụ nke Brehm
thumb|Ogwu agụ nke Brehm Brehm's tiger parrot (Psittacella brehmii), nke a makwaara dị ka Brehm '' s ground parrot, bụ obere nkuku na acha akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ nke a na-ahụ n'ugwu New Guinea, site na 1,500-2,600m (oke 1,100-3,800m). A na-akpọ ụdị ahụ aha Alfred Brehm (1829X1884), onye njem na onye nchịkọta Germany.
Nchịkọta Nchịkọta
E nwere ụdị anọ na apụta na mmadụ atọ dị iche iche:
N'etiti etiti Brehm, agba agba agba Tiger, P. picta, na-ewe ihe karịrị 2700m, mana a naghị ahụ ụdị ahụ na Huon, ebe Brehm dị elu. A na-ahụ ha n'otu n'otu ma ọ bụ n'ìgwè dị nta ma na-eri mkpụrụ na mkpụrụ osisi na sub-okpukpu ma ọ bụ na nso ala.
Nkọwa
Brehm's tiger nkuku bụ ụdị kachasị ukwuu n'ụdị Psittacella ma dị ihe dị ka 24 cm (9.4 in) n'ogologo ma dị n'agbata 94 ka 120 g (3.3[[4.2 ). Ọ na abụkarị akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ na isi na acha odo odo, na acha uhie uhie na ogwe ojii n'azụ na azụ, na mkpuchi na acha ọbara ọbara n'okpuru ọdụ. Iris ya na acha ọbara ọbara, ọnụ ya na-adịkwa na acha anụnụ anụnụ na acha ntụ ntụ na acha ọcha n'isi ya. Ụkwụ ya na-acha ntụ ntụ. Nke nwoke nwere akara odo odo n'akụkụ olu ya na ara na acha akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ na enweghị ihe mgbochi. Ụmụ nwanyị enweghị akara odo n'olu ma nwee ara na acha odo odo na oji. Ụmụaka na-eyi ụmụ nwanyị, mana ha nwere irises na-acha odo odo na-acha akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ na-acha ọbara ọbara na egbochi n'obi. A na ahụkarị nku ndị a n'otu oge n'ịzụ ụmụ nnụnụ ma ọ nweghị ihe ndekọ nke ihe ịga nke ọma. Ha nwere ike ibute ọrịa; otu ugboro na-atachi obi karịa ọnwa 2 ruo 3 n'agbụ. Ọnụ ọgụgụ kachasị nta nke nnụnụ: 2.5 x 1 x 2 m (8 x 3 x 6 ft). A ga-achịkwa okpomọkụ n'ime gburugburu ha (ọ bụghị nke dị elu, ọ bụghị nke dị ala).
Asụ̀sụ̀ Kulu
Asụsụ Kulu, Ikulu, nke a makwaara di ka Ankulu ma ọ bụ Ikolu, bu asusu Plateau nke Naijiria. Ndị Bakulu na-asụ ya, nke a na-ahụ na Zangon Kataf, Kachia na Kauru mpaghara ọchịchị ime obodo nke Kaduna Steeti.
Safia Chamia
thumb|Safia Chamia