cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mmetụta agha na gburugburu ebe obibi
Vietnam
thumb|Defoliant spray run, akụkụ nke Operation Ranch Hand, n'oge Agha Vietnam site na ụgbọ elu UC-123B Provider Agha Vietnam nwere mmetụta dị ịrịba ama na gburugburu ebe obibi n'ihi ihe ndị na-emepụta kemịkalụ nke ejiri mebie ahịhịa ndị dị mkpa n'agha. Ndị iro nwetara uru dị n'ịnọgide na-adịghị ahụ anya site na ịgwakọta ndị nkịtị ma ọ bụ na-ekpuchi ahịhịa ahịhịa na ndị agha na-emegide nke lekwasịrị anya na gburugburu ebe obibi.. Ndị na-emepụta kemịkal nyere US ohere n'oge agha. Otú ọ dị, ahịhịa ahụ enweghị ike ịmaliteghachi ma hapụ apịtị na-enweghị ihe ọ bụla nke ka dị ọtụtụ afọ mgbe a gbasịrị ya. Ọ bụghị naanị na ahịhịa ka ihe nke a metụtara kamakwa anụ ọhịa: "nnyocha dị n'etiti afọ 1980 site n'aka ndị na-ahụ maka gburugburu ebe obibi na Vietnam dere naanị ụdị nnụnụ ịrị abụọ na anọ na ụdị anụmanụ ise na-enye nwa ara dị n'oké ọhịa na ebe ndị a gbanwere, ma e jiri ya tụnyere ụdị nnụisi otu narị na iri anọ na ise na ụdị anụ ọhịa pụkụ atọ na ịrị ise na ịse na-enye ụmụ ara n'oké osimiri. " A na-achọpụta mmetụta a na-ejighị n'aka nke ọgwụ na-egbụ akwụkwọ ndụ ndị a ugbu a site n'ile anya na usoro nkesa ụdị gbanwere site na mmebi ebe obibi na mfu na usoro ala mmiri, nke na-amị mmiri si n'ala.
Afrịka
N'Africa niile, agha abụwo isi ihe na-eme ka ọnụ ọgụgụ anụ ọhịa belata n'ime ogige ntụrụndụ mba na ebe ndị ọzọ echedoro. Otú ọ dị, ọnụ ọgụgụ na-arị elu nke atụmatụ mweghachi nke gburugburu ebe obibi, gụnyere na Akagera National Park nke Rwanda na Gorongosa National Park nke Mozambique, egosiwo na a pụrụ imezigharị anụ ọhịa na gburugburu ebe obibi nke ọma ọbụna mgbe esemokwu ndị mebiri emebi gasịrị. Ndị ọkachamara kwusiri ike na idozi nsogbu ọha na eze, nke akụ̀ na ụba, na nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị dị oké mkpa iji nwee ihe ịga nke ọma nke mgbalị ndị dị otú ahụ.
Rwanda
Mgbukpọ agbụrụ nke Rwanda dugara n'igbu ihe dịka ndị Tutsi pụkụ narị asatọ na ndị Hutu dị nro. Agha ahụ mere ka ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ nde ndị Hutu abụọ gbapụ na Rwanda n'ime izu ole na ole gaa n'ogige ndị gbara ọsọ ndụ na Tanzania na ugbu a Democratic Republic of the Congo. Nnukwu nchụpụ a nke ndị mmadụ nọ n'ogige ndị gbara ọsọ ndụ na-etinye nrụgide na gburugburu ebe obibi. A na-ekpochasị oke ọhịa iji nye osisi maka iwu ụlọ na ịmepụta ọkụ isi nri: "Ndị a tara ahụhụ site na ọnọdụ ọjọọ ma bụrụ ihe dị mkpa na-eyi ihe egwu na-emetụta akụ ndị sitere n'okike.. Nsonaazụ sitere na ọgụ ahụ gụnyekwara mmebi nke ogige ntụrụndụ mba na ebe nchekwa. Nnukwu nsogbu ọzọ bụ na ọnụ ọgụgụ ndị bi na Rwanda gbanwere ndị ọrụ na isi obodo gaa n'akụkụ ndị ọzọ nke mba ahụ, si otú ahụ mee ka ọ sie ike ichebe anụ ọhịa..
Agha Ụwa nke Abụọ
Agha Ụwa nke Abụọ (WWII) kpalitere mmụba dị ukwuu na mmepụta, mee ka mmepụta na mbugharị nke ngwa ahịa agha, ma wepụta ọtụtụ nsonaazụ gburugburu ebe obibi ọhụrụ, bụ nke a ka na-ahụ taa. Agha Ụwa nke Abụọ nọ na-ebibi ọtụtụ mmadụ, anụmanụ, na ihe onwunwe. Mmetụta nke Agha Ụwa nke Abụọ mgbe agha gasịrị, ma gburugburu ebe obibi na nke ọha mmadụ, ka na-ahụ anya ọtụtụ iri afọ ka esemokwu ahụ kwụsịrị.
N'oge Agha Ụwa nke Abụọ, e ji nkà na ụzụ ọhụrụ mepụta ụgbọ elu, bụ́ ndị e ji eduzi mwakpo ikuku. N'oge agha ahụ, a na-eji ụgbọ elu ebuga ihe onwunwe ma n'ebe ndị agha dị iche iche na-atụba bọmbụ na ndị iro, nnọpụiche, na ndị enyi. Ihe omume ndị a mebiri ebe obibi.
N'ọnwa Ọgọstụ n'afọ 1945, mgbe ha lụchara Agha Ụwa nke Abụọ ruo ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ afọ anọ, United States of America tụbara bọmbụ atọm n'elu obodo Hiroshima na Japan. Ihe dị ka mmadụ pụkụ ịrị asaa nwụrụ n'ime sekọnd itoolu mbụ ka ogbunigwe nke Hiroshima gasịrị, nke yiri ọnụ ọgụgụ ndị nwụrụ nke sitere na mwakpo ikuku Operation Meetinghouse na-agbawa obi na Tokyo. Ụbọchị atọ mgbe ogbunigwe nke Hiroshima gasịrị, United States tụbara bọmbụ atọm nke abụọ n'obodo Nagasaki nke mmepụta ihe, gbuo mmadụ pụkụ ịrị atọ na ịse ozugbo. Ngwá agha nuklia wepụtara ọkwa ọdachi nke ike na radiation particles. Ozugbo a gbagburu bọmbụ ahụ, okpomọkụ ruru ihe dị ka 3980 °C / 7200 °F. Na okpomọkụ dị elu, e bibiri osisi na anụmanụ niile yana akụrụngwa na ndụ mmadụ na mpaghara mmetụta. Akụkụ radiation nke a tọhapụrụ kpatara mmetọ ala na mmiri zuru ebe niile. Mgbawa mbụ ahụ mere ka okpomọkụ dị n'elu ya dịkwuo elu ma mepụta ifufe na-ebibi osisi na ụlọ n'ụzọ ha.
Oké ọhịa Europe nwere mmetụta dị egwu nke sitere na ọgụ n'oge agha ahụ. N'azụ ebe a na-alụ ọgụ, e wepụrụ osisi site na osisi ndị a gbuturu iji kpochapụ ụzọ maka ịlụ ọgụ. Oké ọhịa ndị e mebiri emebi n'ebe agha ahụ chere mmegbu ihu.
A malitere iji kemịkal dị oke egwu n'oge Agha Ụwa nke Abụọ. Mmetụta na-adịte aka nke kemịkal na-esite na nnọgidesi ike ha na usoro nkwụsịtụ na-adịghị mma nke mba ndị nwere ngwá agha echekwara. N'oge Agha Ụwa Mbụ (WW I), ndị Germany na-emepụta kemịkal mepụtara gas chlorine na gas mustard. Mmepe nke gas ndị a dugara n'ọtụtụ ndị nwụrụ anwụ, ala na-enwekwa nsí ma n'ime ma n'akụkụ ọgbọ agha.
Ka e mesịrị na Agha Ụwa nke Abụọ, ndị na-emepụta kemịkal mepụtara ọbụna bọmbụ kemịkal na-emerụ ahụ, nke a na-etinye n'ime barrels ma tinye ya n'oké osimiri. Ikpochapụ kemịkal n'oké osimiri na-etinye ihe ize ndụ nke ihe ndị dabeere na ígwè na-ere ma na-agbapụta kemịkal dị n'ime ụgbọ mmiri ahụ n'oké mmiri. Site na mkpofu kemịkal n'oké osimiri, enwere ike ịgbasa mmetọ ahụ n'akụkụ dị iche iche nke gburugburu ebe obibi na-emebi gburugburu ebe obibi nke mmiri na nke ala.
E mebiri usoro okike mmiri n'oge Agha Ụwa nke Abụọ ọ bụghị naanị site na mmetọ kemịkal, kamakwa site na mkpọmkpọ ebe sitere na ụgbọ mmiri, nke na-agbapụta mmanụ n'ime mmiri. A na-eme atụmatụ na mmetọ mmanụ n'Oké Osimiri Atlantic n'ihi ụgbọ mmiri nke Agha Ụwa nke Abụọ karịrị nde tọn iri na ise. Mmanụ na-awụfu siri ike ihichapụ ma were ọtụtụ afọ iji kpochaa. Ruo taa, a ka nwere ike ịchọta mmanụ n'Oké Osimiri Atlantic site na ụgbọ mmiri ụgbọ mmiri nke mere n'oge Agha Ụwa nke Abụọ.
Ojiji nke kemịkal n'oge agha nyere aka mụbaa ọnụ ọgụgụ nke ụlọ ọrụ kemịkal ma nyekwa aka igosi gọọmentị uru nke nyocha sayensị. Mmepe nke nyocha kemịkal n'oge agha ahụ dugakwara na mmepe nke ọgwụ ahụhụ ugbo mgbe agha gasịrị. Mmepụta nke ọgwụ ahụhụ bụ ihe gbanwere maka ọtụtụ afọ mgbe agha ahụ gasịrị.
Mmetụta gburugburu ebe obibi nke Agha Ụwa nke Abụọ dị oke egwu, nke mere ka a hụ ha na Agha Nzuzo ma hụ ha taa. Mmetụta nke esemokwu, mmetọ kemịkal, na agha ụgbọelu niile na-enye aka na mbelata nke ọnụ ọgụgụ nke osisi na anụmanụ zuru ụwa ọnụ, yana mbelata nke ụdị dị iche iche.
Na 1946, na Mpaghara U.S. nke Germany, ndị agha United States dụrụ gọọmenti ọdụ ka ha kwadebe ụlọ na ọrụ maka ndị a tụrụ bọmbụ n’obodo ha. Azịza ya bụ usoro ihe omume ubi pụrụ iche nke ga-enye ndị mmadụ ala ọhụrụ ka ha biri. A na-enyocha ọhịa maka ezigbo ala nke kwesịrị ekwesị maka mmepụta ihe ọkụkụ. Nke a pụtara na a ga-egbutu ọhịa ahụ iji mee ala maka ugbo na ebe obibi. A ga-eji usoro ihe ọkụkụ na-eme ihe n'ọhịa nke Germany maka ihe onwunwe na njikwa n'ọdịnihu. ike agha nke Germany. N'ime mmemme a, a na-emepụta ihe dị ka osisi fest mita 23,500,000 n'ime ọhịa..
Aluminum bụ otu n'ime nnukwu akụ na ụba nke Agha Ụwa nke Abụọ metụtara. Bauxite, ore aluminum na mineral cryolite dị mkpa, yana ịchọ nnukwu ike eletrik.
Agha Gulf na Agha Iraq
Obere oge tupu Agha Iraq nke afọ 2003, Iraq gbakwara ebe mmanụ dị iche iche ọkụ.
Ụfọdụ ndị agha America mere mkpesa banyere ọrịa Gulf War, nke akara ngosi gụnyere nsogbu sistemu ahụ ji alụso ọrịa ọgụ na ntụpọ ọmụmụ na ụmụ ha. Ma ọ̀ bụ n’ihi oge e ji eje ozi nke ọma n’oge agha ma ọ bụ n’ihi ihe ndị ọzọ, ka na-arụrịta ụka.
Ihe ize ndụ gburugburu ebe obibi
Ihe onwunwe bụ isi ihe na-akpata esemokwu n'etiti mba: "mgbe njedebe nke Agha Nzuzo karịsịa, ọtụtụ atụwo aro na mmebi gburugburu ebe obibi ga-eme ka ụkọ dịkwuo njọ ma ghọọ isi ihe ọzọ na-akwalite esemokwu agha. " Ịdị ndụ nke mba na-adabere na ihe onwunwe sitere na gburugburu ebe obibi. Ihe onwunwe ndị na-akpata agha gụnyere ókèala, ihe ndị a na-emepụta, isi iyi ike, mmiri, na nri. Iji nọgide na-enwe nkwụsi ike nke ihe onwunwe, mba ejirila agha kemịkal na nuklia iji chebe ma ọ bụ wepụta ihe onwunwa, na n'oge esemokwu. A na-eji ihe ndị a eme ihe agha ugboro ugboro: e ji ihe dị ka tọn 125,000 nke ihe kemịkal mee ihe n'oge Agha Ụwa Mbụ, na ihe dị ka ton 96,000 n'oge esemokwu Vietnam. A na-eji gas akwara, nke a makwaara dị ka organophosphorous anticholinesterases, mee ihe na-egbu egbu megide ụmụ mmadụ ma bibie ọnụ ọgụgụ dị elu nke anụ ndị na-abụghị mmadụ na ndị na-enweghị azụ. Otú ọ dị, a ga-echebe ahịhịa na-emetọ emetọ, ọ ga-abụkwa ihe iyi egwu nye ndị na-eri ahịhịhịa. Nsonaazụ nke ihe ọhụrụ na agha kemịkal dugara n'ọtụtụ kemịkal dị iche iche maka agha na ojiji n'ụlọ, mana ọ rụpụtakwara mmebi gburugburu ebe obibi a na-atụghị anya ya.
Ọganihu nke agha na mmetụta ya na gburugburu ebe obibi gara n'ihu site na imepụta ngwá agha na-ebibi ihe. Ọ bụ ezie na taa, ngwá agha nke nnukwu mbibi na-arụ ọrụ dị ka ihe na-egbochi na iji ngwá agha nke oke mbibi n'oge Agha Ụwa nke Abụọ mepụtara nnukwu mbibi gburugburu ebe obibi. N'elu nnukwu ọnwụ na ndụ mmadụ, ihe onwunwe okike na-abụkarị ndị mbụ na-ata ahụhụ: a na-ekpochapụ ọhịa na anụ ọhịa. Agha nuklia na-emetụta ma mmetụta kpọmkwem na nke na-apụtaghị ìhè na gburugburu ebe obibi. Mbibi anụ ahụ n'ihi mgbawa ahụ ma ọ bụ site na mmebi nke biospheric n'ihi radiation ionizing ma ọ bụ radiotoxicity na-emetụta usoro okike n'ime radius mgbawa ahụ. Ọzọkwa, nsogbu ikuku ma ọ bụ nke geospheric nke ngwá agha kpatara nwere ike iduga na mgbanwe ihu igwe na ihu igwe.
Ngwá agha ndị na-agbawaghị agbawa
Mgbasa agha chọrọ ọtụtụ ngwá agha na-agbawa agbawa, akụkụ nke ga-agaghị agbawa nke ọma ma hapụ ngwá agha na'agbawaghị agbawa. Nke a na-emepụta nnukwu ihe ize ndụ anụ ahụ na nke kemịkal maka ndị nkịtị bi n'ógbè ndị bụbu mpaghara agha, n'ihi ohere nke mgbawa mgbe esemokwu ahụ gasịrị, yana nsị nke kemịstrị n'ime ala na mmiri dị n'okpuru ala.
Onye Ọrụ Orange
Agent Orange bụ otu n'ime herbicides na defoliants nke ndị agha Britain ji mee ihe n'oge Malayan Emergency na ndị agha US na mmemme agha herbicidal ya, Operation Ranch Hand, n'oge Agha Vietnam. A na-eme atụmatụ 21,136,000 gal. (80 000 m3) nke Agent Orange na-awụfu South Vietnam. Dị ka gọọmentị Vietnam si kwuo, nde mmadụ 4.8 Vietnamese na Agent Orange, na-akpata ọnwụ na nkwarụ 400,000, na ụmụaka 500,000 amụrụ na nkwarụrụ ọmụmụ. Red Cross nke Vietnam na-eme atụmatụ na ihe ruru otu nde mmadụ nwere nkwarụ ma ọ bụ nwee nsogbu ahụike n'ihi Agent Orange. Gọọmentị United States akpọwo ọnụ ọgụgụ ndị a ndị a na-apụghị ịdabere na ha.
Ọtụtụ ndị ọrụ Commonwealth na-arụ ọrụ na / ma ọ bụ jiri Agent Orange n'ime na ọtụtụ iri afọ mgbe esemokwu Malaya nke 1948 na 1960 tara ahụhụ site na nnukwu ikpughe dioxin. Agent Orange mekwara ka ala na-agbada n'ebe dị na Malaya. A na-eme atụmatụ na 10,000 ndị nkịtị na ndị nnupụisi na Malaya tara ahụhụ site na mmetụta nke defoliants, ọ bụ ezie na ọtụtụ ndị ọkọ akụkọ ihe mere eme kwenyere na ọ ga-abụ ihe karịrị 10,000 ebe ọ bụ na ejiri Agent Orange mee ihe n'ụzọ dị ukwuu na Malay Emergency na n'adịghị ka US, gọọmentị Britain gbanwere ọnụ ọgụgụ ahụ ma debe ọrụ ya na nzuzo n'ihi egwu nke mmeghachi omume ọjọọ sitere n'aka mba ndị ọzọ.
Ule nke ngwá agha nuklia
A na-anwale ngwá agha nuklia n'ebe dị iche iche gụnyere Bikini Atoll, Marshall Islands Pacific Proving Grounds, New Mexico na US, Mururoa Atoll, Maralinga na Australia, na Novaya Zemlya na Soviet Union, n'etiti ndị ọzọ.
Ndị na-efe n'okpuru ifufe bụ ndị mmadụ n'otu n'otu na obodo ndị na-ahụ mmetọ radiation na / ma ọ bụ nuklia site na ikuku na / maọ bụ n'okpuru ala nnwale ngwá agha nuklia, na ihe mberede nuklia.
Strontium-90
Gọọmentị United States nyochara mmetụta Strontium-90 na-esote agha, isotope radioactive nke a na-ahụ na nsonaazụ nuklia. Atomic Energy Commission chọpụtara na ozu-Sr-90, nke yiri calcium, nwere ike ịba n'ọkpụkpụ ma nwee ike ibute ọrịa kansa. Sr-90 chọtara ụzọ ya n'ime ụmụ mmadụ site na usoro nri gburugburu ebe obibi dị ka nsị n'ime ala, osisi na-eburu ya, na-elekwasị anya na anụmanụ na-eri ahịhịa, ma mesịa bụrụ nke ụmụ mmadụ riri.
Mgbọ uranium e gwuru egbu
Ojiji nke uranium na-agwụ agwụ na mgbọ bụ arụmụka n'ihi ọtụtụ ajụjụ gbasara mmetụta ahụike nwere ike ịdị ogologo oge. Ọrụ dị mma nke akụrụ, ụbụrụ, imeju, obi, na ọtụtụ usoro ndị ọzọ nwere ike imetụta site na ikpughe uranium, n'ihi na na mgbakwunye na ịbụ nke na-adịghị ike, uranium bụ ọla na-egbu egbu. Ọ na-anọgide na-enwe radiation na-adịghị ike n'ihi ogologo ọkara ndụ ya. Aerosol mepụtara n'oge mmetụta na ọkụ nke mgbọ uranium na-agwụ agwụ nwere ike imerụ ebe sara mbara gburugburu ebe mmetụta ma ọ bụ ndị nkịtị na ndị ọrụ agha nwere ike iku ume. N'ime izu atọ nke esemokwu na Iraq n'afọ 2003, e mere atụmatụ na a na-eji ihe karịrị tọn 1000 nke mgbọ uranium eme ihe n'obodo ukwu. Ngalaba Nchebe nke US na-azọrọ na ọ dịghị ụdị ọrịa kansa mmadụ ọ bụla a hụrụ n'ihi ikpughe ma ọ bụ uranium sitere n'okike ma ọ bụ nke e mebiri emebi.
N'agbanyeghị nke ahụ, nyocha US DoD site na iji mkpụrụ ndụ a zụlitere na ụmụ oke ụlọ nyocha na-aga n'ihu na-atụ aro ohere nke leukemogenic, mkpụrụ ndụ ihe nketa, ọmụmụ, na mmetụta akwara site na ikpughe na-adịghị ala ala.
Na mgbakwunye, UK Pensions Appeal Tribunal Service na mbido afọ 2004 kwuru na ebubo na-adịghị mma ọmụmụ site na onye agha agha Gulf nke February 1991 na nsị uranium. Campaign Against Depleted Uranium (Spring, 2004) Ọzọkwa, nyocha ọrịa na-efe efe nke afọ 2005 kwubiri, sị: "N'ozuzu, ihe akaebe ọrịa na-eme n'ahụ mmadụ kwekọrọ na ohere dị ukwuu nke nkwarụ ọmụmụ na ụmụ nke ndị na-ahụ DU".
Dị ka nnyocha Alaani et al. mere n'afọ 2011 si kwuo, ikpughe uranium na-adịghị mma bụ isi ihe kpatara ya ma ọ bụ ihe jikọrọ ya na ihe kpatara nkwarụ ọmụmụ na mmụba nke ọrịa kansa. Dị ka akụkọ akwụkwọ akụkọ nke afọ 2012 nke Al-Hadithi et al. si kwuo, nyocha na ihe akaebe nyocha dị ugbu a anaghị egosi "mmụba doro anya na nkwarụ ọmụmụ" ma ọ bụ "ihe ngosi doro anya nke ikpughe gburugburu ebe obibi gụnyere uranium depleted". Isiokwu ahụ gara n'ihu kwuo na "enweghi ihe akaebe doro anya na nkwarụ mkpụrụ ndụ ihe nketa nwere ike ibilite site na mmeghachi omume nne na nna na DU n'ọnọdụ ọ bụla".
Ojiji a na-eji mmanụ ala eme ihe
Site na ọkwa dị elu nke igwe nke ndị agha, a na-eji nnukwu mmanụ ala eme ihe. Mmanụ ala bụ isi ihe na-enye aka na okpomọkụ ụwa na mgbanwe ihu igwe, nsogbu ndị na-arịwanye elu. Inweta mmanụ bụkwa ihe na-akpali agha.
Ngalaba Nchebe nke United States (DoD) bụ ụlọ ọrụ gọọmentị nwere ojiji kachasị elu nke mmanụ ala n'ụwa. Dị ka 2005 CIA World Factbook si kwuo, mgbe e jiri ya tụnyere oriri nke mba ọ bụla, DoD ga-anọ n'ọnọdụ nke 34 n'ụwa na nkezi mmanụ kwa ụbọchị, na-abịa n'azụ Iraq ma na-ebute Sweden.
Idei mmiri n'Ebumnuche
Enwere ike iji idei mmiri mee ihe dị ka iwu ala ọkụ site na iji mmiri mee ka ala ghara ịrụ ọrụ. A pụkwara iji ya gbochie mmegharị nke ndị agha iro. N'oge Agha nke Abụọ nke China na Japan, a gbagburu dike ndị dị na Osimiri Yellow na Yangtze iji kwụsị ọganihu nke ndị agha Japan. N'oge Siege of Leiden na 1573, a gbajiri dike iji kwụsị ọganihu nke ndị agha Spain. N'oge Operation Chastise n'oge Agha Ụwa nke Abụọ, ndị Royal Air Force tụrụ bọmbụ n'ọdọ mmiri Eder na Sorpe na Germany, na-eme ka nnukwu mpaghara jupụta ma na-akwụsị mmepụta ụlọ ọrụ nke ndị Germany ji mee ihe na agha ahụ.
Militarism na gburugburu ebe obibi
A na-ejikọta nchekwa mmadụ na ọrụ agha na nchekwa. Ndị ọkà mmụta na ụlọ ọrụ dị ka International Peace Bureau na-arịwanye elu maka usoro zuru oke maka nchekwa, ọkachasị gụnyere nkwenye na njikọ na mmekọrịta dị n'etiti ụmụ mmadụ na gburugburu ebe obibi. Ọrụ agha nwere mmetụta dị ukwuu na gburugburu ebe obibi. Ọ bụghị naanị na agha nwere ike imebi gburugburu ebe obibi, mana ọrụ ndị agha na-emepụta nnukwu gas na-ekpo ọkụ (nke na-enye aka na mgbanwe ihu igwe nke mmadụ), mmetọ, ma na-akpata mmebi nke ihe onwunwe, n'etiti mmetụta ndị ọzọ na gburugburu ebe obibi.
Mmiri na-eme ka ikuku na-ekpo ọkụ na mmetọ
Tụkwasị na nke a, ọrụ ndị agha na-agụnye nnukwu ikuku nke mmetọ. Onye nduzi Pentagon nke gburugburu ebe obibi, nchekwa na ahụike ọrụ, Maureen Sullivan, ekwuola na ha na-arụ ọrụ na ihe dịka ebe 39,000 emetọ. N'ezie, a na-ewerekwa ndị agha US dị ka otu n'ime ndị na-emepụta mmetọ kachasị n'ụwa. N'ozuzu, ụlọ ọrụ kemịkal ise kachasị elu na US na-emepụta naanị otu ụzọ n'ụzọ ise nke nsí ndị Pentagon mepụtara. Na Canada, Ngalaba Nchebe Mba kwetara na ọ bụ onye kachasị eji ike eme ihe na Gọọmentị Canada, yana onye na-eji ọtụtụ ihe ndị dị ize ndụ.
Iji ala na ihe onwunwe eme ihe
Mkpa ndị agha na-eji ala eme ihe (dị ka maka ntọala, ọzụzụ, nchekwa wdg) na-ewepụkarị ndị mmadụ n'ala na ụlọ ha. Ọrụ agha na-eji solvents, fuels na kemịkal ndị ọzọ na-egbu egbu nke nwere ike ịba nsị n'ime gburugburu ebe obibi nke na-anọ ebe ahụ ruo ọtụtụ iri afọ na ọbụna ọtụtụ narị afọ. Ọzọkwa, ụgbọ ala ndị agha dị arọ nwere ike imebi ala na akụrụngwa. Mmetọ mkpọtụ nke ndị agha na-akpata nwekwara ike belata ogo ndụ maka obodo ndị dị nso yana ikike ha ịzụlite ma ọ bụ ịchụ nta anụmanụ iji kwado onwe ha. Ndị na-akwado ya na-ewelite nchegbu banyere ịkpa ókè agbụrụ gburugburu ebe obibi na / ma ọ bụ ikpe na-ezighị ezi gburugburu ebe obibi n'ihi na ọ bụ obodo ndị a na-akparaghị ókè nke na-enweghị ebe obibi na/ma ọ bụ na-emetụta.
Ndị agha na-ejikwa ihe onwunwe dị ukwuu. Ngwá agha na ngwá agha mejupụtara ngalaba azụmaahịa mba ụwa nke abụọ. International Peace Bureau na-ekwu na ihe karịrị pasent iri ise nke helikọpta n'ụwa bụ maka iji agha, na ihe dịka pasent iri abụọ na ise nke mmanụ jet bụ ụgbọ ala ndị agha. Ụgbọala ndị a na-arụkwa ọrụ nke ọma, carbon-nnukwu, na ikuku na-esi n'ụgbọ ala na-egbu egbu karịa nke ụgbọ ala ndị ọzọ.
Nzaghachi ndị na-eme ngagharị iwe
Ego ndị agha, ugbu a, dị elu karịa mgbe ọ bụla, ndị na-eme ngagharị iwe na-echegbu onwe ha banyere mmetụta maka ikuku na-ekpo ọkụ na mgbanwe ihu igwe. Ha na-akwado maka enweghị agha, na-ekwu maka nnukwu ikuku gas na-ekpo ọkụ ma na-akwado ntụgharị nke ego ndị ahụ na omume ihu igwe. Ka ọ dị ugbu a, ụwa na-emefu ihe dị ka 2.2% nke GDP zuru ụwa ọnụ na ego agha dịka ụlọ akụ ụwa si kwuo. A na-eme atụmatụ na ọ ga-efu ihe dịka otu pasent nke GDP zuru ụwa ọnụ kwa afọ ruo 2030 iji gbanwee nsogbu ihu igwe. Ọzọkwa, ndị na-eme ngagharị iwe na-ekwusi ike na mkpa ọ dị mgbochi na izere nhicha dị oke ọnụ. Ka ọ dị ugbu a, mmefu maka ihicha ebe ndị agha na-emetọ bụ ọ dịkarịa ala ijeri $ 500. N'ikpeazụ, ndị na-eme ngagharị iwe na-ezo aka na nsogbu mmekọrịta mmadụ na ibe ya dị ka oke ịda ogbenye ma na-akwado ka e wepụ ego ndị ọzọ site na mmefu agha gaa na ihe ndị a.
Ìgwè ndị na-arụ ọrụ maka ịhapụ agha na udo gụnyere International Peace Bureau, Canadian Voice of Women for Peace, The Rideau Institute, Ceasefire.ca, Project Ploughshares, na Codepink. Lee ndepụta nke òtù ndị na-emegide agha maka ìgwè ndị ọzọ.
Mmetụta dị mma ndị agha nwere na gburugburu ebe obibi
E nwere ihe atụ sitere n'ụwa niile nke ndị agha na-enyere aka na njikwa ala na nchekwa. Dịka ọmụmaatụ, na Bhuj, India, ndị agha nọ n'ebe ahụ nyere aka mee ka mpaghara ahụ dịghachi mma; na Pakistan, ndị agha sonyere na tsunami nke osisi Billion, na-arụkọ ọrụ na ndị nkịtị iji mee ka ala dị mma na KPK na Punjab.; na Venezuela, ọ bụ akụkụ nke ọrụ National Guard iji chebe ihe onwunwe okike. Tụkwasị na nke a, nkwado ndị agha maka teknụzụ na-adịghị emetụta gburugburu ebe obibi dịka ike na-agbanwe agbanwe nwere ike ịnwe ike ịmepụta nkwado ọha na eze maka teknụpụ ndị a. N'ikpeazụ, ụfọdụ teknụzụ agha dị ka GPS na drones na-enyere ndị ọkà mmụta sayensị gburugburu ebe obibi aka, ndị na-echekwa ihe, ndị na'ihe gbasara gburugburu ebe obibi na ndị na-ahụ maka iweghachi ihe gbasara gburugburu ebe dị iche iche aka ịme nyocha ka mma, nlekota, na idozi.
Agha na iwu gburugburu ebe obibi
Nkwekọrịta Mgbanwe Gburugburu Ebe Obibi bụ nkwekọrịta mba ụwa nke na-amachibido ndị agha ma ọ bụ ndị ọzọ na-emegide usoro mgbanwe gburugburu ebe obibi nwere mmetụta zuru oke, ogologo oge ma ọ bụ siri ike. Nkwekọrịta ahụ machibidoro agha ihu igwe, nke bụ iji usoro mgbanwe ihu igwe maka ebumnuche nke imebi ma ọ bụ mbibi. Nkwekọrịta a dị irè ma kwado ya (a nabatara ya dị ka ihe na-agbaso iwu) site n'aka ndị isi agha.
Edensibia
<references group="" responsive="1">
Environmental epidemiology
alt=|thumb|Mmetọ ikuku bụ ihe atụ nke ikpughe nke ejikọtara ya na nsonaazụ ahụike na-adịghị mma. Ọrịa gburugburu ebe obibi bụ nkeji nke ọrịa na-ahụ gbasara ịchọpụta otú ikpughe gburugburu ebe obibi si emetụta ahụike mmadụ. Ubi a na-achọ ịghọta otú ihe ize ndụ dị iche iche dị n'èzí nwere ike isi mee ka ma ọ bụ chebe megide ọrịa, ọrịa, mmerụ ahụ, nsogbu mmepe, ma ọ bụ ọnwụ. Ihe ndị a nwere ike ịbụ ihe na-eme ma ọ bụ nwee ike iwebata na gburugburu ebe ndị mmadụ bi, na-arụ ọrụ, na igwu egwu.
Mpaghara
Òtù Ahụ Ike Ụwa nke Ụlọ ọrụ European maka gburugburu na ahụike (WHO-ECEH)
na-ekwu na ọnwụ nde 1.4 kwa afọ na Europe naanị bụ n'ihi ikpughe gburugburu ebe obibi a na-apụghị izere ezere. Enwere ike ịhazi ngosipụta gburugburu ebe obibi n'ụzọ sara mbara n'ime ndị dị nso (dịka, na-eduga kpọmkwem n'ọnọdụ ahụike), gụnyere kemịkal, ndị na-ahụ maka anụ ahụ, na nje microbiological, na ndị dị anya (dịka, na-eduga n'ọnọdụ ahụike), dị ka ọnọdụ mmekọrịta mmadụ na ibe ya, mgbanwe ihu igwe, na mgbanwe gburugburu ebe obibi ndị ọzọ sara mbara. Ngosipụta dị nso na-eme site na ikuku, nri, mmiri, na mmetụ akpụkpọ ahụ. Ngosipụta distal na-akpata ọnọdụ ahụike dị njọ kpọmkwem site n'ịgbanwe ngosipụta dị nso, na n'ụzọ na-apụtaghị ìhè site na mgbanwe na gburugburu ebe obibi na usoro nkwado ndị ọzọ maka ahụike mmadụ.
Akụkọ ihe mere eme
Nkwenye na gburugburu ebe obibi na-emetụta ahụike mmadụ nwere ike ịchọta azụ na 460 BC na edemede Hippocrates On Airs, Waters, and Places. N'ime ya, ọ na-agba ndị dọkịta ume ka ha tụgharịa uche n'otú ihe ndị dị ka mmiri ọṅụṅụ nwere ike isi metụta ahụike nke ndị ọrịa ha. Ihe atụ ọzọ a ma ama nke mmekọrịta gburugburu ebe obibi na ahụike bụ nsí ndu nke ndị Rom oge ochie nwetara, bụ ndị na-eji ndu na paịpụ mmiri ha na ite kichin.
Ọmụmụ ihe nlele
Ọmụmụ ọrịa gburugburu ebe obibi na-abụkarị ihe a na-ahụkarị, nke pụtara na ndị na-eme nnyocha na-eleba anya na ngosipụta ndị mmadụ na ihe ndị metụtara gburugburu ebe obibi n'enweghị itinye aka wee hụ usoro ndị na-apụta. Nke a bụ n'ihi eziokwu ahụ bụ na ọ na-abụkarị ihe na-adịghị mma ma ọ bụ ihe na-agaghị ekwe omume ịme nyocha nyocha nke ihe ndị metụtara gburugburu ebe obibi na ụmụ mmadụ. Dịka ọmụmaatụ, onye na-eme nchọpụta enweghị ike ịgwa ụfọdụ ndị ọmụmụ ha ka ha na-ese siga iji hụ ma ha nwere nsonaazụ ahụike dara ogbenye karịa ndị a gwara ka ha ghara ịṅụ sịga.
Calvin Hicks
Calvin L. Hicks (Ọnwa Ọgọọst 18, afọ 1933 - rụọ ọnwa Ọgọọst 25, afọ 2013) bụ onye nta akụkọ Afrịka-Amerịka, onye na-eme ihe ike, onye nchịkọta akụkọ, na onye nkuzi egwu. Ọ nwụrụ na New York.
Ndụ
A mụrụ ya na Boston, United States, Hicks dere maka Boston Chronicle mgbe ọ ka nọ n'ụlọ akwụkwọ sekọndrị. Ọ gụsịrị akwụkwọ na Mahadum Drake. Mgbe o dechara akwụkwọ akụkọ Baltimore Afro-American, ọ kwagara New York City ebe n'afọ 1960, o guzobere ma bụrụ onyeisi oche nke On Guard Committee for Freedom, otu ndị Black Nationalist na Lower East Side. Ndị otu ya gụnyere Nannie na Walter Bowe, Harold Cruse, Amiri Baraka, Tom Dent, Rosa Guy, Joe Johnson, Archie Shepp, na Sarah Wright, n'etiti ndị ọzọ. Nzukọ ahụ lere nnwere onwe nke Afrịka anya dị ka akụkụ nke ọgụ maka nnwere onwe ndị isi ojii na United States. On Guard gara n'ihu bipụta akwụkwọ akụkọ nke ha na Hicks dị ka onye nchịkọta akụkọ.
Hicks bụ onye isi nchịkwa nke Kọmitii Nchebe Monroe na nkwado nke Robert F. Williams, ma na-arụsi ọrụ ike na Kọmitii Fair Play for Cuba. Ọ bụ otu n'ime ndị guzobere Umbra Magazine, ya na onye na-ede uri na onye edemede Tom Dent. Hicks bụkwa onye otu Harlem Writers Guild, ma na-arụsi ọrụ ike na Black Arts Movement, ebe a na-ewere ya dị ka otu n'ime ndị isi egwuregwu. Dị ka onye edemede onwe ya, edemede ya pụtara na Freedomways, New Challenge, New York Age.
Ọrụ agụmakwụkwọ
Ọ rụrụ ọrụ dị ka onye nkuzi na Brooklyn College, Richmond College (nke a maara ugbu a dị ka College of Staten Island) na City College of New York. Malite n'afọ 1969, ọ kụziri na Mahadum Brandeis, na mgbe ahụ na Goddard College, Mahadum Brown, na Roxbury Community College. Ọ bụ onye guzobere Black Educators Roundtable na Boston. Site n'afọ 1974 ruo afọ 1975, ọ bụ onye gụsịrị akwụkwọ na Massachusetts Institute of Technology. N'afọ 1984, ọ gụsịrị akwụkwọ na Cambridge College na nzere masta na nkà ihe ọmụma nke agụmakwụkwọ. Ọ bụ onye otu ngalaba na nchịkwa na New England Conservatory of Music site n'afọ 1992 ruo afọ 2008 ma nọrọ na ngalaba nke Longy School of Music.
Ọnwụ na ihe nketa
E guzobere ihe ncheta Calvin Hicks maka ọmụmụ egwu na ncheta ya.
3-Hydroxyphenazepam
3-Hydroxyphenazepam bụ benzodiazepine nwere ikike hypnotic, sedative, anxiolytic, na anticonvulsant. Ọ bụ metabolite na-arụ ọrụ nke phenazepam, yana metabolite na'arụ ọrụ nke benzodiazepine prodrug cinazepam. N'ihe gbasara phenazepam, 3-hydroxyphenazepam belatara ihe onwunwe myorelaxant, mana ọ fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ihe ha nhata n'ọtụtụ ihe ndị ọzọ. Dị ka benzodiazepines ndị ọzọ, 3-hydroxyphenazepam na-akpa ndị mmadụ n'ihe ndị mere n'oge gara maka nsogbụ ndị na eme àgwà dị ka modulator allosteric dị mma nke ebe benzodiazepine nke onye na-anabata GABAA na uru EC50 nke 10.3 nM. A na-ere ya n'ịntanetị dị ka ọgwụ mmepụta.
Husên Şah Muhemedî
Husên Şah Muhemedi na Mee 2, 1969 na obodo Kemeçal wee gụchaa ụlọ akwụkwọ sekọndrị Suhrwardi Lahîcan na ngalaba akwụkwọ.
Akụkọ ndụ
Hussain Shah Mihimedi gara Mashhad mgbe ọ natachara diplọma nke akwụkwọ, ebe ọ zutere onye nduzi nke gallery Mirk Mihemed Sadeqpour. Ya mere, o kwuru, sị: Achọrọ m ịbụ onye na-ese ihe.
Isi mmalite
Òtù:Ndị na-ese ihe Òtù:Onye Iran Òtù:Onye na-ese ihe Òtù:Amụrụ na 1969
Oke ọhịa Zvarde
thumb|Oke ọhịa Zvarde Oke ọhịa Zvarde (Latvian: ) bụ ogige ntụrụndụ dị na Latvia Saldus Municipality. Oke ọhịa Zvarde dị nakụkụ ọwụwa anyanwụ nke Ugwu Saldus nke bi nọtụtụ ala ndị agha Soviet ji mee ihe dị ka ebe a na-atụ bọmbụ. Nụzọ nchịkwa, ọ bụ nke Jaunauce Parish, Ruba Parish na Zvārde Parish. Ọ dị nakụkụ ugwu ọwụwa anyanwụ site na ebe nchekwa okike Zvārdes. E guzobere ebe a naechebe na 2004 iji hụ na a naechekwa ụkpụrụ okike dị ugbu a n'otu oge ahụ naakwalite mmepe naadịgide adịgide nke mpaghara ahụ. Ọ bụ ebe Natura 2000.
Osisi
A chọpụtala ụdị osisi ụfọdụ nke European Habitats Directive nógbè ahụ. Ogige ntụrụndụ ahụ bụ ebe obibi nke ọdịdị dịgasị iche iche: ala mmiri na European alder (Alnus glutinosa), oké ọhịa boreal, oké ọhịa ngwakọta Sarmatic.
Anụmanụ
Mpaghara ahụ dị mkpa maka mba ụwa maka ichebe nnụnụ. Nozuzu, ụdị iri abụọ na anọ, ndị nọ nokpuru nchebe site na European Union Birds Directive achọtala nime ogige okike, dị ka ugo nwere obere ntụpọ (Clanga pomarina). Nihi akụkọ ihe mere eme pụrụ iche nke ókèala ahụ - ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ nchụpụ zuru oke site na ọrụ akụ na ụba noge bọmbụ ndị agha Soviet, e mepụtara ebe obibi pụrụ iche na ya. Ọrụ dị nro nke Eurasian beavers (Castor fiber) bụ otu nime isi ihe kpatara nnukwu ọdịiche nke ebe obibi na ụdị dị iche iche nke ogige ahụ ugbu a.
Leonora Okine
Leonora Okine (amụrụ na Julaị 11, 1981) bụ onye Ghana na-eme ihe nkiri, onye ọrụ ebere na onye na-ahụ maka nhazi azụmahịa.
Ndụ onwe onye na agụmakwụkwọ
A mụrụ Leonora na Accra, Ghana. Ọ gụrụ akwụkwọ n'oge ọ bụ nwata na Bishop Joel Primary na JHS. Ọ bụ onye gụsịrị akwụkwọ na St Mary's Senior High School, Accra, ebe ọ gụsịrị akwụkwọ sekọndrị ya. Ọ gụrụ Biological Science na Mahadum Ghana, Legon, ọ gara n'ihu na Accra Business School ebe ọ nwetara MBA na Project Management. N'afọ 2007, ọ gara n'ihu iji mụọ Operations and Project Management na Ghana Institute of Management and Public Administration.
Ọrụ ime ihe nkiri
Ọrụ ime ihe nkiri nke Leonora malitere site na mpụta ọbịa na usoro telivishọn Ghana, Different Shades of Blue (2007). N'afọ 2012 ọ nọchiri Matilda Obaseki na ihe nrite TV nke Naijiria, Tinsel (ihe nkiri TV), na-arụ ọrụ dịka Angela Dede. Ọ gosiri dika "Malaika" na ihe omume asaa nke usoro ihe nkiri MTV, Shuga. O meela ihe nkiri na Marrying the Game, Kpians: The Feast of Souls, Love and War, In Line, Beautiful Monster, na Desperation.
Nkwado
Onye na-eme ihe nkiri kacha mma na TV Series category, Golden Movie Award Africa (GMAA), 2015.
Njikọ mpụga
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Mai Padmore
Edith Mai Padmore, nke a na-akpọ Wiles (Ọgọst 20, na afọ 1916 na Julaị 3, na afọ 1988) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Liberia. Ọ ghọrọ nwanyị mbụ na-eje ozi na Liberia mgbe a họpụtara ya ka ọ bụrụ Minista na-ahụ maka ahụike na ọdịmma n'afọ 1972.
Ndụ
A mụrụ Mai Wiles na Ọgọst 20, na afọ 1916, na Monrovia. Ọ bụ nwa nwanyị nke Richard Wiles, Onye isi oche nke House of Representatives of Liberia, na Mai Grimes, nwanne nwanyị Louis Arthur Grimes, Onye isi ikpe nke Liberia. Nne nna ya bụ Vai na nne na nna nna ya ndị ọzọ si West Indies. Ọ gụrụ akwụkwọ na Trinity Parish School na College of West Africa, ebe ọ gụsịrị akwụkwọ n'elu klas ya na afọ 1934 ma ọ bụ afọ 1935. Ọ kụziri ihe otu afọ mgbe ọ gụsịrị akwụkwọ. Mgbe ọ zụchara ọzụzụ na Eugenia Simpson Cooper Secretarial School, ọ ghọrọ odeakwụkwọ nke Onye isi ala Edwin J. Barclay.
N'ọnwa Eprel afọ 1939, ọ lụrụ onye ga-abụ onye nnọchi anya mba ọzọ bụ George A. Padmore. Site na afọ 1940 ruo na afọ 1950 ọ bụ odeakwụkwọ onye isi njikwa nke Firestone Plantation Company. Ọ ghọrọ onye isi odeakwụkwọ nke Onye isi ala Tubman site na afọ 1951 ruo afọ 1955. N'afọ 1956, ọ sonyeere di ya na United States, ebe a họpụtara ya ka ọ bụrụ onye nnọchi anya. O nyere aka hazie Nzukọ Saniquellie nke afọ 1959 na Nzukọ Monrovia nke afọ 1962 nke dugara na Organisation of African Unity. Site na afọ 1963 ruo afọ 1971 ọ bụ onye enyemaka pụrụ iche nke Onye isi ala Tubman.
Onye isi ala William Tolbert họpụtara Padnore dị ka Minista nke Ahụike na Ahụike na Jenụwarị 11, na afọ 1972. Ọ bụ onye ozi ruo n'afọ 1973.
Ebenside
<references group="" responsive="1"> Òtù:Ọmụmụ afọ 1916 Òtù:Ọnwụ afọ 1988
Ompie Nkumbula-Lieventhal
Njikọ mpụga
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Nimisha Madhvani
Nimisha Jayant Madhvani bụ onye nnọchi anya mba Uganda, onye bụbu onye nnọchianya Uganda na mba Nordic. E nyere ya ikike na Denmark, Finland, Iceland, Norway na Sweden.
Gịf Tupu nke ahụ, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye nnọchi anya Uganda na United Arab Emirates, na International Renewable Energy Agency (IRENA).
Tupu nke ahụ, ọ bụ onye nnọchi anya Uganda na France, Spain, Portugal na UNESCO, nke dị na Paris.
Mmalite na agụm akwụkwọ
A mụrụ ya na Uganda na 1959 n'aka Meena Madhvani na Jayant Madhvani, ụmụ amaala Uganda abụọ sitere na India. Jayant bụ nwa mbụ n'ime ụmụ nwoke ise nke Mulji Prabhudas Madhvani (1894 1958), onye mmepụta ihe, onye ọchụnta ego nke guzobere Madhvani Group of Companies na 1930. Nimisha tolitere n'ụlọ ezinụlọ dị na Kakira, ihe dị ka otu awa na ọkara n'ebe ọwụwa anyanwụ nke isi obodo, Kampala. Mgbe onye ọchịchị aka ike Idi Amin chụpụrụ ndị Eshia Ugandan na 1972, ya na ezinụlọ ya gara United Kingdom, dị ka onye nọ n'afọ iri na atọ.
Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
Mgbe National Resistance Movement nke ugbu a weghaara ike na 1980s, ezinụlọ Madhvani laghachiri Uganda ma weghachite akụ ha. N'afọ ndị 1990 Nimisha sonyeere ndị ọrụ mba ọzọ Ugnda, nke mbụ e zigara ya na Washington, DC, dị ka odeakwụkwọ mbụ nke ụlọ ọrụ nnọchiteanya Uganda n'ebe ahụ. N'afọ 2007, a kpọfere ya na Ugandan High Commission na India, nke dị na New Delhi, dị ka onye nke abụọ na-achịkwa. Otu afọ mgbe nke ahụ gasịrị, a họpụtara ya ka ọ bụrụ Kọmishọna Ukwu, na-eje ozi na ikike ahụ site na Eprel 2008. Mgbe ọ nọ n'ebe ahụ, e nyere ya ikike na Bangladesh, Bhutan, Indonesia, Malaysia, Myanmar, Singapore, Sri Lanka na Thailand.
Njikọ mpụga
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Megaphorb
thumb|465x465px|Uto nke obodo megaphorb mgbe ọkụ ọhịa gasịrị Megaphorb bụ mpaghara nwere obodo mgbọrọgwụ dị ogologo, nke na-atọ ụtọ, nke na'oge niile. Obodo osisi na-enye ala mkpuchi ma na-adịkarị n'akụkụ ebe osisi ma ọ bụ ọhịa ma ọ bụ ala nke e kpochapụrụ n'oge na-adịbeghị anya. Ụdị ahịhịa a na-apụtakwa n'akụkụ ebe nsogbu dị ka n'akụkụ iyi ma ọ bụ osimiri. A na-ahụkarị mpaghara osisi ndị a n'ebe ugwu.
Augustine nke Hippo
thumb|Augustine nke Hippo .Augustine nke Hippo (/ɔːˈɡʌstɪn/ aw-GUST-in, US kwa /ˈɔːɡəstiːn/ AW-gə-steen; [1] Latin: Aurelius Augustinus Hipponensis; 13 Nọvemba 354 – 28 Ọgọst 430), [31] makwaara dị ka Saint Augustine, bụ ọkà mmụta okpukpe na ọkà ihe ọmụma nke Berber na bishọp Hippo Regius na Numidia, Roman North Africa. Ihe odide ya metụtara mmepe nke nkà ihe ọmụma Western na Western Christianity, a na-elekwa ya anya dị ka otu n'ime ndị Nna Chọọchị kachasị mkpa nke Chọọchị Latin n'oge Patristic. Ọtụtụ ọrụ ya dị mkpa gụnyere Obodo nke Chineke, Na nkuzi Ndị Kraịst, na nkwupụta.
Dị ka onye ya na ya dịkọrọ ndụ si kwuo, Jerome, Augustine “mere ka okwukwe ochie dị ọhụrụ.”[ Lower-alpha 1] N’oge ntorobịa ya, ọ dọtara ya n’okwukwe Manichaean nke eclectic, ma mesịa banye na nkà ihe ọmụma ndị Gris nke Neoplatonism. Mgbe a tọghatasịrị ya na Iso Ụzọ Kraịst na baptizim na 386, Augustine zụlitere ụzọ nke ya na nkà ihe ọmụma na nkà mmụta okpukpe, na-anabata ụzọ dị iche iche na echiche dị iche iche.[32] N'ịkwenye na amara nke Kraịst dị mkpa maka nnwere onwe mmadụ, o nyere aka n'ịhazi ozizi nke mmehie mbụ ma nye aka dị ukwuu n'ịzụlite echiche agha ziri ezi. Mgbe Alaeze Ukwu Rom dị n'Ebe Ọdịda Anyanwụ malitere ịla n'iyi, Augustine chere na Ụka ​​ahụ bụ obodo ime mmụọ nke Chineke, dị iche na obodo nkịtị nke ụwa.[33] Akụkụ nke Ụka nke gbadoro ụkwụ n'echiche nke Atọ n'Ime Otu dịka Kansụl nke Nicaea na Kansụl Constantinople[34] kọwara nke ọma na Augustine's On the Trinity.
Ndị ọkà mmụta n'ozuzu ha kwenyere na Augustine na ezinụlọ ya bụ ndị Berber, otu agbụrụ nke North Africa, [1] [2] mana ha bụ ndị Romanized nke ukwuu, na-ekwu naanị Latin n'ụlọ dị ka ihe gbasara mpako na ùgwù. [3] N'ihe odide ya, Augustine hapụrụ ụfọdụ ozi gbasara ịmara ihe nketa Africa ya, ọ dịkarịa ala na mpaghara na ikekwe agbụrụ. Dịka ọmụmaatụ, ọ na-ezo aka na Apuleius dị ka "onye Afrịka a ma ama," [1] na Ponticianus dị ka 'nwoke obodo anyị, ruo n'ókè nke ịbụ onye Afrịka, [2] na Faustus nke Mileve dị ka "nwoke Afrịka". [3]
Mgbe ọ dị afọ iri na asaa, site na mmesapụ aka nke nwa amaala ibe ya Romanianus, Augustine gara Carthage iji gaa n'ihu na agụmakwụkwọ ya na rhetoric, ọ bụ ezie na ọ karịrị ego ezinụlọ ya. N'agbanyeghị ezi ịdọ aka ná ntị nke nne ya, dị ka onye ntorobịa Augustine biri ndụ obi ụtọ ruo oge ụfọdụ, na-eso ụmụ okorobịa na-etu ọnụ maka omume mmekọahụ ha. Mkpa ha nwere inweta nnabata gbara ụmụ nwoke na-enweghị ahụmahụ dị ka Augustine ume ịchọ ma ọ bụ mepụta akụkọ banyere ahụmịhe mmekọahụ. N'agbanyeghị ọtụtụ nkwupụta na-emegide ya, a tụwo aro na ahụmahụ mmekọahụ Augustine n'ezie nwere ike ịbụ naanị na ndị nwoke na nwanyị. Òtù:Articles using infobox templates with no data rows
Okrika
Okrika bụ agwaetiti dị na Rivas Steeti, Naịjria, isi obodo nke ọchịchị ime Obodo a bụkwa Okrịka. Obodo a dị n'àgwàetiti ndịda Port Harcourt, nke mere ka ọ bụrụ mpaghara obodo buru ibu.
Nkezi elu Okrika bụ mita narị anọ na iri ise-na abụọ. Ọ dabere na ugwu nke Osimiri Bonny ya na n'Agwaetiti Okrika, maịlụ iri atọ na ise (56 km) site n'elu osimiri ukwu nke Bonny. Enwere ike iru obodo ahụ site na ụgbọ mmiri nke nḿafe ụkwụ iri abụo na iteghete (mita iteghete) ma ọ bụ ihe na-erughị ya.
Ngwaahịa mmanụ ala a nụchara anụcha bụ ụfọdụ n'ime ihe ndị dị mkpa Okrika na-ebupụ. Obodo a nwere nnukwu azụmaahịa azụ nke na-ebelata ngwa ngwa n'ihi mmetọsị nke mmiri na ala site na ọrụ mmanụ esichaghị esicha) mmepụta mmanụ nkwụ, nnu a na ehighị ihe dozi, akpụ (manioc), taro, unere, na ji. [citation needed]
Ọnụọgụ nke afọ 2006 mere ka ọnụ ọgụgụ ndị bi na mpaghara ọchịchị Wakirike dị na steeti Rivers nke Naịjirịa dị puku narị abụọ na iri abụo na abụo, iri abụo na isii. E mere atụmatụ na ndị Okrika dị otú narị na iri anọ na ise bi n'ebe ndị ọzọ gbara gburugburu ụwa, nke ka ukwuu na United Kingdom na United Steeti.
Nzuko omenaala
Obodo ọdịnala itoolu mejupụtara Alaeze Okrika tupu afọ 1913, obodo ndị a bụ Kirike, Ogoloma, Ogu, Bolo, Ogbogbo, Ibaka, Ele, Isaka na Abuloma. Ọtụtụ n'ime obodo ọdịnala ndị a nwekwara obodo satịlaịtị. Taa obodo ndị mejupụtara alaeze Okrika amụbaala obodo iri. Obodo agbakwunyere bụ Obodo Koniju (Koni-ama). Wakirikese bụ aha mkpokọta maka obodo Okrika ọbụlagodi tupu Gọọmenti Ọchịchị Britain amalite njem nlegharị anya ya.
Ememme
Ememme Iria: Ememme Iria malitere na narị afọ nke iri na isii; emume kwa afọ nke nwanyị bụ nke a na-eme n'ogige ahịa dị na Okrika, obodo ochie na Rivers Steeti, Naijirịa. A na-ahụ ụmụ agbọghọ na-akpú ara ka ndị mmadụ na-ebido ịghọ nwanyị. A na-ewepụta ụmụ agbọghọ na-amaghị nwoke ma debe ha n'ime ụlọ ebe a na-eri abụba, ebe a na-elekọta ha maka emumme
Sistemu ụlọ
Ndị Okrikan dị ka ndị otu Ijo ndị ọzọ nke Niger Delta bụ ndị a na-ahazi ka ha bụrụ ụlọ agha-Canoe (Omuaru-wari) kwụụrụ onwe ya na nha nhata. Ndị ikwu na-ebikọ ọnụ n'otu mpaghara mejupụtara Ụlọ Agha-Canoe nke ọ bụla. Ọ bụ ezie na War-Canoe bụ ụlọ ọrụ ikwu, n'akụkọ ihe mere eme, ọ na-emetụta isi agha na nchekwa. Ụlọ agha-Canoe nwere ike ịdị iche n'ihe gbasara nha na ike mmadụ, Otú ọ dị. A na-ekerịta uru na akụ obodo n'ụlọ War-Canoe n'otu aka ahụ na adabereghị na ike ọnụọgụgụ ha. Ụlọ Agha-Canoe ọ bụla bụ onye isi nke onye isi na-enyere aka n'ọrụ dị iche iche site n'aka ndị isi ala. A na-akpọ onye isi dị ka 'Warinyanabo' ma ọ bụ 'Waridabo' na-egosi ọkwa ya dị ka onye isi nke ụlọ War-Canoe dum (Omuaru-wari). Ụlọ Agha-Canoe ọ bụla nke a na-akpọkwa Omuaru-wari ma ọ bụ Warinyengi bụ nke ndị okpuru ọchịchị a maara dị iche iche dị ka 'Warikubu' ma ọ bụ 'Oko' mebere. Nke ọ bụla sub-unit (Warikubu ma ọ bụ Oko) bụ onye isi nke onye isi nke a maara na mpaghara dịka 'Oko-tibidabo'. A na-ekewakwa ngalaba nke ọ bụla (Warikubu ma ọ bụ Oko) gaa n'ezinaụlọ agbasawanye nke a maara dị ka 'Furo'. Ihe e ji mara ya bụ njikọ chiri anya siri ike, ndị Furo nwere ndị nna nna, nne na nna, nwanne nna, nwanne nna, ụmụnne nwanyị, ụmụnne nwanyị, ụmụnne nwanyị, ụmụ nwanne na ụmụ nwanne.
Asụsụ
Asụsụ ndị Okrika na-asụ bụ Ijaw na Igbo.
Okpukpe
N'akụkọ ihe mere eme, ndị Okrika n'oge ochie bụ ndị okpukpere chi na-ekwere n'ọtụtụ chi na chi. Ndị ọzọ ebe animist bụ́ ndị kweere n'ọtụtụ mmụọ gụnyere mmụọ mmiri na mmụọ nke ndị nna nna ha. A na-ewere Finibeso dị ka onye isi chi nke ndị Okrika oge ochie na onye ụkọchukwu ya ebe a na-asọpụrụ n'etiti ndị ụkọchukwu ndị ọzọ. Ụlọ nsọ Fenibeso kacha dị nsọ na nke dị nsọ. Na omenala, enweghị mmachi ọ bụla amachibidoro ife chi ọ bụla, n'ihi na enwere nnwere onwe ife ofufe na Okrika mgbe niile.
Na Okrika nke oge a, okpukpe Ndị Kraịst apụtawo dị ka okpukpe kachasị na St. Peters Cathedral bụ ụlọ okpukpe kachasị ama ama na Okrika. Otú ọ dị, okpukpe ọdịnala ka dị n'akụkụ Iso Ụzọ Kraịst. [citation needed]
Enwere ọtụtụ ụka Ndị Kraịst na Okrika taa. Ụfọdụ n’ime ọgbakọ Ndị Kraịst dị na Okrika bụ ndị a:
Anglican Church, mbụ African Church (FAC), Roman Catholic Church, Christ Army Church (CAC), assemblies of God Church nke agbapụtara Christian ụka nke Chineke, Cross Cross, Apostolic Church, Deeper Life, Seventh-Day Adventist. Churchka, Greater Evangelism, El Shaidai Bible Church, Church of God Mission Living Faith Church(Winners Chapel), Christ Embassy, Cherubim na Seraphim, Salvation Ministries wdg .
Ọchịchị
Ọchịchị ime Obodo Okirika nwere isi ụlọ ọrụ dị na obodo Okrika na mpaghara Kallo, Ogoloma, Okrika na Ogan. Onye-isi ndu ojọgu bụ onye-isi ụlo-ẹkwa-nzukọ ono; ọmụmaatụ ụlọ Orufingbe War Canoe nke Ngeme Biri na ụlọ agha Canoe bụ nke emere gị nke Furos (Families).
Ọchịchị ime Obodo Okrika nwere nnukwu ego nke mmanụ crude na gas na-arụ ọrụ nke ụlọ ọrụ na-egwupụta mmanụ na nchacha ihe na-enye aka na akụ na ụba nke mpaghara ahụ. Ọzọkwa, ịkụ azụ bụ ọrụ akụ na ụba ọzọ na-ewu ewu nke ndị Okrika na-arụ dịka ọtụtụ osimiri na oke osimiri na-eme ka ha baa ọgaranya na nri oké osimiri. Ịkọ ugbo bụ ọrụ ọzọ e ji mara ndị Okrika na-akụ ọtụtụ ihe ọkụkụ nke gụnyere akpu, nkwụ mmanụ, ji, na imere.
Tupu ebido ọrụ mmanụ na gas, ndị Okrika bụ ndị ama ama maka ịkụ azụ, ọrụ ugbo na ịzụ ahịa; ọrụ akụ na ụba ndị a na-akwado ihe ha ji ebi ndụ.
Nsogbu gburugburu ebe obibi
Ala eze Okrika chere oke egwu nke mmetọ gburugburu ebe obibi na-ebute ọdachi na-enweghị isi n'ala ọchịchị ime obodo Okrika nke Rivers steeti. Mkpu kwa ụbọchị ma ọ bụ nhụsianya nke ndị Okrika bụ na ha nọ n'aka ọnwụ na ndụ dị mkpirikpi n'ihi ya. Ihe oriri ha dị n'ime mmiri dị ka azụ mmiri dị ọhụrụ, Islam na oporo na-aga ịla n'iyi n'ihi kemịkalụ metụtara mmanụ sitere na ebe ndị ha mmanụ Port - Harcourt. Mmetọ ikuku bụ ihe egwu ọzọ dị na mpaghara ahụ dịka ọ na-ebute ya site na ọkụ nke gas na mmanụ na mmanụ gas nke nwere ike ime ka ikuku na-ekpo ọkụ na-ekpo ọkụ nke ukwuu nke nwere ike ibute mmiri ozuzo acidic na ozone oyi akwa, ka ọ dị ugbu a ike mmepụta nke ụmụ nwoke. nke a na-eme ka ike gwụ ya. Ọzọkwa alaeze mmiri mmiri ndụ Okrika na-ata ahụhụ ukwuu dị egwu nke ụdị ikpochapụ n'ihi na-aga n'ihu ikwafu mmanụ ukwuu n'ime bunkering na pipeline mebiri emebi na mpaghara na nke a na-akpata ogbenye akụ na ụba nkwado dị ka ọnụ ọgụgụ buru ibu nke bi na ụmụ amaala bụ ọkụ azụ. Ndụ mmiri na-ebu ụzọ na-ata ahụhụ site na mwepụta nke ngwaahịa mkpofu mmanụ sitere na ụlọ ọrụ a na- anụcha ọkụ. Ọ na-aga n'ihu na-awụfu na-abanye n'osimiri ahụ ozugbo ma ọ na-awụfu ogologo oge tupu enwee mmebi ọ bụla ma ọ bụ imebi mmanụ.
N'ihe dị ka ọnwa Maachị nke afọ 2017, ndị bi na-eme mkpesa banyere soot dị n'ikuku n'ihi mbibi nke ụlọ nrụpụta iwu na-akwadoghị na-epulite na steeti niile.
Oshimiri Orimiri
Oshimiri Orimiri, 4,100 km, bu otu oshimiri di na Odida Afrika karírí oshimiri ndi ozor na ebe áhu.
Ȯra Nigeria no n'akuku Osimiri Orimiri
no n'akuku Osimiri Orimiri.
References
Òtù:Oshimiri Òtù:Afrịka Òtù:Naigeria
Ọdọ Mmiri nke Osimiri Berg
thumb|Ọdọ Mmiri nke Osimiri Berg
Berg River Dam bụ mmiri dị mita ọnụ Ọgụgụ iri asaa na asatọ (223 ) n'elu Berg River na Ndịda Afrịka  Ọ bụ ihe dị n'etiti Berg Water Project (BWP) nke e mere iji jide mmiri ozuzo n'oge oyi ma chekwaa ya maka inye Cape Town n'oge ọnwa ọkọchị. Ọrụ ahụ n'aka nke ya bụ akụkụ dị mkpa nke akpọrọ Western Cape Water Supply System (WCWSS), usoro mgbagwoju anya nke ihe mgbochi mmiri na nnukwu akụrụngwa mmiri nke na-enye ihe karịrị nde mmadụ atọ mmiri N'oge emere mmiri ahụ n'afọ 2009, Onye isi ala Ndịda Afrịka n'oge ahụ bụ Kgalema Motlanthe kpọrọ ọrụ ahụ "ezi ihe atụ nke otu esi eji ọrụ akụrụngwa ọha na eze mee ihe iji nye aka n'ụzọ bara uru na mkpochapụ ịda ogbenye na ịkwalite ike ọha na eze nke ndị mmadụ". Berg River Dam bụ mmiri mmiri mbụ na Ndịda Afrịka a ga-emepụta ma wuo, a ga-ejikwa ya rụọ ọrụ, dị ka ntuziaka nke Commission world nke Dams si dị. E wuchara ya n'oge na n'ime mmefu ego. Mmiri nke Osimiri Berg na obodo ukwu dị nso na Cape Town dị ezigbo mkpa na mpaghara Ndịda Cape n'ihi na, ọ bụ ezie na ọdọ mmiri ahụ na-emepụta naanị ihe dị ka pasent atọ nke mmiri mmiri nke mba ahụ, ọ bụ ebe obibi nke ihe dị ka pasent asatọ  nke ndị bi na Ndịda Afrịka ma na-emepụta ihe dị ka pasenti iri na abụọ nke GDP.
E wuchara Berg River Dam (Autshumato Dam) na afọ 2007 na ọnụ ahịa R1,5 ijeri. E mere ya ma wuo ya dị ka nke a na akpọ United Nations World Commission na Dams si dị, iji nye Cape Town mmiri.
Atụmatụ na iwu
Atụmatụ maka mmiri Berg malitere na afọ 1989 site na Ngalaba Na-ahụ Maka Mmiri na Ọhịa nke Ndịda Afrịka. Usoro a malitere site na nyocha nke mkpa ọdịnihu na ihe onwunwe mmiri na mpaghara ahụ, ma bụrụ nke usoro itinye aka na arụmụka siri ike nke ọha na eze. N'afọ 1995/6 e mere nnyocha zuru oke nke "Evaluation of Options", usoro nke ihe karịrị mmadụ ojii ọnụ Ọgụgụ ndịa ;1,100 na òtù sonyere na ya. E mere nnyocha dị ukwuu maka gburugburu ebe obibi na mmetụta mmekọrịta mmadụ na ibe ya n'afọ 1996 na 1997 Ngalaba na-ahụ maka gburugburu ebe dị na njem nleta kwadoro ọrụ ahụ na afọ 1999. N'ọnwa Eprel afọ 2002, ndị kansụl kwadoro iwu ihe mgbochi ahụ ma ọ bụrụ na obodo Cape Town belata mkpa mmiri site na pasenti iri abụọ ka ọ na-erule afọ 2020. E bidoro iwu ya na ọnwa Julaị 2004. Dam ahụ malitere ichekwa mmiri na ọnwa Julaị 2007 ma jupụta otu afọ ka e mesịrị n'ihi ezigbo mmiri ozuzo. Dị ka gọọmentị Ndịda Afrịka si kwuo, e mere mkpebi iwu mmiri ahụ naanị mgbe nyocha dị ukwuu nke nhọrọ ndị ọzọ. Ọ gụnyekwara usoro mkparịta ụka ọha na eze siri ike.
Uru Ndị Dị na ya
áká_ịkẹngạ|thumb|350x350px|Cape Town, nke egosiri ebe a dabere na foto Satellite Landsat na Febụwarị 2000, ga-enweta mmiri ka ukwuu ma bụrụ nke a pụrụ ịdabere na ya site na mmiri mmiri nke osimiri Berg. Ọdọ mmiri ahụ egosiri n'azụ bụ Theewaterskloof Dam. Ebe mmiri Berg nke taa dị na ndagwurugwu dị n'aka ekpe nke ọdọ mmiri ahụ. Dam ahụ ga-abawanye ikike nchekwa mmiri iji nye Cape Town, mpaghara nke abụọ kachasị ukwuu na Ndịda Afrịka site na narị asaa iri isii na asatọ ruo narị asatọ iri itoolu na itoolu nde cubic mita (623,000 ruo 728,000 ). Atụmatụ ahụ ga-emekwa ka ntụkwasị obi nke mmiri na-enye na ndagwurugwu osimiri na-enwekarị ụkọ mmiri ozuzo. A na-atụkwa anya na ọ ga-enye aka melite ogo mmiri na-adịghị mma n'akụkụ ala nke osimiri ahụ.
Mmetụta gburugburu ebe obibi na ibelata ya
Berg River Dam bụ mmiri mbụ na Ndịda Afrịka nke a haziri, wuo ma rụọ ọrụ dị ka ntuziaka nke World Commission na Dams si dị. Dị ka gọọmentị Ndịda Afrịka si kwuo, a kwadoro nke a site na nyocha nke usoro ọrụ ahụ na afọ 2001. Nke a bụ n'agbanyeghị eziokwu ahụ bụ na usoro atụmatụ ya bu ụzọ tupu World Commission na Dams, nke e guzobere na afọ 1997 ma nye akụkọ ya na afọ 2000. Ahụmahụ dị n'okpuru Berg River Dam si otú a metụta ọrụ nke kọmitii ahụ, ọ bụghị nke akpọrọ vice versa.
A kụọla osisi ndị dị n'ala n'akụkụ mmiri nke mgbidi mmiri ahụ, na-ahụ na mmiri ahụ na ala gbara ya gburugburu na-agwakọta. N'otu oge ahụ a na-ewu mmiri ahụ, e wepụrụ ahịhịa ndị ọzọ site na mmiri dị n'elu, na-eme ka mmiri dị maka nchekwa na maka ụdị osisi ndị dị n'ala. E mere atụmatụ a iji mee ka iguzosi ike n'ezi ihe nke osimiri ahụ dịgide, gụnyere site na ịhapụ mmiri ụfọdụ maka nzube a. Ntọhapụ nke obere mmiri na nnukwu mmiri na-adaba na nso dị ka o kwere mee na mmiri okike. E mepụtara ọrụ mpụga nke mmiri ahụ maka ntọhapụ kachasị elu nke ihe ruru m3 narị abụọ kwa sekọnd, na-eme ka ọ bụrụ mmiri mbụ na Ndịda Afrịka ebe a na-eme ndokwa maka ntọhapụ idei mmiri maka ebumnuche gburugburu ebe obibi.