cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Côte d'Ivoire
References
Òtù:Ala no n'ime Afrịka
Chukwu
N'ọdinala Igbo site n'ezi obodo, Chukwu bụ eze chi nile na ndi uwa. Aha ya nonyere "chi" la "ukwu". Chukwu bụ onye kere ihe nile (chi- n'eke). Nke a bụ nke a na-kpọ ya Chineke ugbua. Chukwu abughi nwoke, ọ bughi nwanyï. Mgbe ndi bekee biara, ha wee kporo Chukwu chi nke ndi Christian, me ya nke nwoke.
Ka bụ nke ndi Igbo nnuku bụ Christians ugbua.
Ébéonọr:Odinạnị
Lee nke özö
Òtù:Igbo Cultural Heritage
Patricia Lewis (singer)
Patricia Lewis (amụrụ n'abalị iri abụọ na abụọ nke ọnwa Septemba n'afọ 1967) bụ onye South Africa na-agụ egwu, onye na-eme ihe nkiri na onye na-eme ihe ngosi telivishọn.
Egwú
E wepụtara abọm izizi nke Lewis, Don't Tempt Me n'afọ 1992. "Ek Is Lief Vir Jou" nke ewepụtara n'afọ 1997, nke nwetara ntepu ahịa otu puku narị na iri abụọ na ise. A kwụrụ Patricia ụgwọ dịka onye egwu nke mbụ na akụkọ ihe mere eme nke egwu South Africa nke nwere ike nweta ọnụ ọgụgụ ahịa dị otua. "Wie Sou Jou Kon Liefhê Soos Ek" ruru ọkwa ọla edo n'ụbọchị a tọhapụrụ ya n'afọ 1997. Lewis esonyela ọtụtụ ndị ama ama n'obodo mee ihe ngosi na mba ụwa, ndị gụnyere David Hasselhoff, Kurt Darren, Bles Bridges na Jim Reeves. Ka ọ dị ugbu a, abọm ya eruola ihe karịrị narị puku isii na ahịa niile. ọnwa Septemba afọ 2021 Patricia wepụtara egwu "comeback" nke mbụ ya n'ime afọ iri na otu nke a na-akpọ Hello Hello, Ek het jou gemis nke ọtụtụ  ajụjụ ọnụ nke redio na South Africa na Namibia sochiri.
Ihe nkiri na telivishọn
Mgbe ọ rụchara ọrụ n'ịme ihe ngosi nlereanya, Lewis gara n'ihu na-eme ihe ngosi telivishọn dị iche iche, yana ihe nkiri mba ụwa ya na Oliver Reed. O gosipụtala n' ihe omume telivishọn dị iche iche, dị ka SABC 2 reality series Blonde Ambisie na Toyota Top 20. Lewis bụ onye cheputara mmalite nke asọmpi egwu Supersterre, oge nke atọ nke gosipụtara n'afọ 2010. N'afọ 2009, a chọpụtara na ọ na-arịa ọrịa kansa, mgbe nke ahụ gasịrị, ọ lara ezumike nká. Mgbe afọ anọ gasịrị, Lewis laghachiri na telivishọn dị ka onye so asọ mpi na asọmpi na mbipụta ama ama nke MasterChef South Africa na mbido afọ 2015. Ọ bụkwa onye so sọọ mpi na asọmpi oge nke atọ nke Strictly Come Dancing n'afọ  2007. Patricia ga-abụ onye ọbịa na oge nke ise nke KykNET's Republiek van Zoid Afrika.
Ndụ onwe onye
A mụrụ Lewis na Transvaal, ebe ọ gụrụ akwụkwọ na Mondeor High School n'afọ 1985, nke bụ ụlọ akwụkwọ sekọndrị na-asụ Bekee nke dị na mpaghara ndịda nke Johannesburg, ụlọ akwụkwọ praịmarị a maara ọ gara bụ Aloe Ridge Primary na Mondeor Primary School Ọ bụbu onye na-eme egwuregwu mmega ahụ. N'ọnwa Mee afọ 2003, Lewis lụrụ Mark Whitfield, onye ya na ya mụtara nwa nwoke, bụ Max. Patricia na ezinụlọ ya hapụrụ ndụ obodo ma na-arụsi ọrụ ike maka ndụ dị jụụ n'afọ 2007, o si Gauteng kwaga Ballito. Patricia kwụsịrị ụlọ ọrụ ntụrụndụ ka ọ bụrụ nne nwere ohere nye nwa ya nwoke Max na uzo nkwado nye di ya Mark. N'afọ 2020, Patricia kpebiri na ọ chọrọ iwepụta abọm ọhụrụ maka nne ya nwụrụ anwụ Linda Lewis na nna ya Patrick Lewis mana mmechi ahụ mere na obere oge nne Patricia nwụnahụrụ ya n'ihi ọrịa Alzheimer. N'afọ 2021 Patricia, Mark na nwa ha nwoke Max ekpebiela n'ihi ọchịchọ a ma ama, oge eruola ka Patricia pụtakwa ọzọ n'ogbọ egwu ma ọ wuoro ya ụlọ studio ebe o dekọrọ egwu mbụ ya n'ime afọ iri na anọ.
Afọ Iri nke Mmụta nke Mba Ndị Dị n'Otu maka Mmepe Na-adịgide Adịgide
Afọ iri nke agụmakwụkwọ maka mmepe na-adịgide adịgide (DESD) 2005-2014 bụ atụmatụ agụmakwụkwọ iji mee ka ọ dịgide (ESD) nke United Nations. UNESCO nyere afọ iri ahụ dị ka ụlọ ọrụ na-eduga, ma mee ka netwọk Regional Centres of Expertise (RCE), na mmekọrịta mahadum GUPES. Mmalite nke United Nations Decade of Education for Sustainable Development malitere mmegharị zuru ụwa ọnụ iji gbanwee agụmakwụkwọ iji dozie ihe ịma aka nke mmepe na-adịgide adịgide. Ọ bụ afọ iri mbụ nke UN iji guzobe usoro nlekota na nyocha zuru ụwa ọnụ na otu ndị ọkachamara. N'ịdabere na ihe ịga nke ọma nke Afọ Iri, nke ekwuru na Aichi-Nagoya Declaration on ESD, UNESCO kwadoro Global Action Programme on ESD (GAP) na nnọkọ nke 37 nke Nzukọ Ezumezu ya. N'ịbụ nke nzukọ UN General Assembly Resolution A / RES / 69/211 kwadoro ma malite na UNESCO World Conference on ESD na 2014, GAP na-ezube ime ka omume na omume ọma dịkwuo elu. UNESCO nwere ọrụ dị mkpa, tinyere ndị mmekọ ya, n'iweta ihe ndị dị mkpa iji hụ na a na-akwalite ụkpụrụ ESD site na agụmakwụkwọ, nke na-abụghị nke iwu kwadoro na nke na-ezighị ezi.
Nkwado mba ụwa nke ESD dị ka isi ihe na-eme ka mmepe na-adịgide adịgide na-eto eto. A ghọtara ọrụ ESD na nzukọ atọ dị mkpa nke UN na mmepe na-adịgide adịgide: 1992 UN Conference on Environment and Development (UNCED) na Rio de Janeiro, Brazil; 2002 World Summit on Sustainable Development (WSSD) na Johannesburg, South Africa; na 2012 UN Conference on Sustainable development (UNCSD) na Rio. Nkwekọrịta ụwa ndị ọzọ dị mkpa dị ka Nkwekọ Paris (Nkebi nke 12) makwaara mkpa ESD dị. Taa, ESD bụ ihe a na-ekwu na ọ bụ isi nke 2030 Agenda for Sustainable Development na 17 Sustainable Development Goals (SDGs) (United Nations, 2015). SDGs ghọtara na mba niile ga-akpali ime ihe na mpaghara ndị a - ndị mmadụ, mbara ala, ọganihu, udo na mmekorita - iji merie ihe ịma aka ụwa niile dị oke mkpa maka ịdị ndụ nke ihe a kpọrọ mmadụ. Ụfọdụ n'ime SDGs ndị a gụnyere ijide n'aka na ike dị ọnụ ala na nke dị ọcha, inye mmiri dị ọcha na ịdị ọcha, na mmekorita maka ebumnuche ndị a. A kpọtụrụ ESD aha n'ụzọ doro anya na Target 4.7 nke SDG4, nke na-achọ ijide n'aka na ndị mmụta niile nwetara ihe ọmụma na nkà dị mkpa iji kwalite mmepe na-adịgide adịgide ma ghọta ya dị ka ụzọ dị mkpa iji nweta SDGs 16 ndị ọzọ. Tụkwasị na nke a, SDG17 na-elekwasị anya n'ịkwado ụzọ mmejuputa na imelite mmekọrịta zuru ụwa ọnụ maka mmepe na-adịgide adịgide.
Banyere Afọ Iri
Dabere na aro nke Japan na Sweden, Nzukọ Ezumezu nke Mba Ndị Dị n'Otu, na nnọkọ nke 57 ya na Disemba 2002, nabatara mkpebi 57/254 iji malite DESD, na-agbaso atụmatụ mmejuputa Johannesburg, nke kwusiri ike na agụmakwụkwọ bụ ihe dị mkpa maka inweta mmepe na-adịgide adịgide.
A họpụtara UNESCO dị ka ụlọ ọrụ na-eduga maka Afọ Iri ma mepụta atụmatụ mmejuputa mba ụwa maka DESD.
Tinyere usoro Millennium Development Goals (MDGs), Education For All (EFA), na United Nations Literacy Decade (UNLD), DESD chọkwara imeziwanye ogo ndụ, ọkachasị maka ndị kasị daa ogbenye na ndị a na-akparaghị ókè, mmezu nke ikike mmadụ gụnyere nha nhata nwoke na nwanyị, mbelata ịda ogbenye, ọchịchị onye kwuo uche ya na ụmụ amaala na-arụsi ọrụ ike. Ọ bụ ezie na MDGs na-enye usoro ihe mgbaru ọsọ mmepe a na-ahụ anya na nke a na-atụle nke agụmakwụkwọ bụ ntinye na ihe ngosi dị mkpa; EFA na-elekwasị anya n'ụzọ isi nye onye ọ bụla ohere agụmakwụkwọ; UNLD na-elekpụkwa anya n'ịkwalite ngwá ọrụ mmụta dị mkpa maka ụdị mmụta niile a haziri ahazi, DESD na-echegbu onwe ya karịsịa na ọdịnaya na ebumnuche nke agụmakọta. N'echiche na imewe, ESD na-ama ụdị agụmakwụkwọ niile aka iji nabata omume na ụzọ ndị na-akwalite ụkpụrụ nke mmepe na-adịgide adịgide.
N'ịzaghachi DESD, Mahadum United Nations (UNU) kpọrọ oku maka mmepe nke netwọk maka nkwalite nke ESD, yana ịbụ ebe nka maka mmepe nyocha nke ESD. Nke a bụ ọmụmụ nke Regional Centres of Expertise (RCE) na-akwado agụmakwụkwọ maka mmepe na-adịgide adịgide. Dr. Betsy Boze nyere aka n'ịdepụta na nkwado nke International Association of Universities "Iquitos statement on Higher Education for Sustainable Development".
Agha Ihu igwe Ọhụrụ
The New Climate War: The Fight to Take Back Our Planet bụ akwụkwọ 2021 gbasara mgbanwe ihu igwe nke onye America na-ahụ maka ihu igwe na geophysicist Michael E. Mann. N'akwụkwọ ahụ, Mann na-atụle omume nke ụlọ ọrụ mmanụ ala iji gbuo oge ime mgbanwe ihu igwe, nzaghachi maka mgbanwe ihu igwe nke ọ na-ewere na ezughi oke, na nzaghachi ọ na-ele anya dị ka nke kachasị mma. Akwụkwọ ahụ nwetara nyocha dị mma. Mann kwuru n'ajụjụ ọnụ ya na Jeff Goodell nke Rolling Stone na "mgbanwe ike dị ọcha na nkwụsi ike ihu igwe nwere ike inweta na teknụzụ dị ugbu a. Nanị ihe anyị chọrọ bụ iwu iji kpalie mgbanwe dị mkpa. "
Ihe ndị mere n'oge gara aga
Ihe osise "hockey stick" a ma ama nke Mann dugara n'iyi egwu ọnwụ na mwakpo n'ịntanetị. O mechara bụrụ ọkachamara na mkpọsa mgbasa ozi ụgha nke ụlọ ọrụ mmanụ ala.
Ọ bụ ezie na Goodell kwuru na ọtụtụ n'ime ndị ekpe abịawo na-ele ọnụ ahịa carbon dị ka "n'ụzọ bụ isi, ụdị atụmatụ neoliberal nke ga-eme ka Wall Street baa ọgaranya ma bụrụ nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị mebie": Mann dere na "n'ezie ihe ngwọta niile anyị na-ekwu maka ya. bụ akụnụba ahịa", ma depụtakwara Montreal Protocol n'oge gara aga dịka ihe kpatara inwe nchekwube gbasara ọnụahịa carbon.
Otú ọ dị, onye na-ahụ maka ihu igwe kwukwara na ọ ga-adị mkpa ka ụmụ mmadụ chegharịa echiche bụ isi ihe atụ maka akụ na ụba ọgbara ọhụrụ n'ihi na "[enwere] mkparịta ụka buru ibu nke a ga-enwe banyere ma anyị nwere ike ịga n'ihu n'ụzọ a nke ịba ụba mmepụta ihe na oriri na-adịgide adịgide. " O kwukwara na Green New Deal agaghị eme na 2021 ma ọ bụ 2022: "Anyị ga-agafe ọrịa a. Otu afọ ma ọ bụ abụọ n'okporo ụzọ, ọ ga-adị n'enyo anyị, mana anyị ka ga-etinye onwe anyị n'ụzọ zuru oke na nsogbu ka ukwuu, nke bụ nsogbu ihu igwe. Na olile anya, ebe ọ bụ na ọ gafere ọrịa a, nsogbu a ga-enye anyị ohere iche echiche banyere otu anyị ga-esi dozie nsogbu a ka ukwuu. "
Mann katọrọ ọchịchị Trump mana o kwuru na ihe zuru ezu bụ "na-akwado na steeti, na-ekwu na ọ na-akwado ọrụ, ụlọ ọrụ, obodo, obodo, ime obodo, na anyị nwere ọganihu [...] anyị kwesịrị imezi ala ahụ furu efu n'ime ọtụtụ afọ sochirinụ. Ọchịchị Biden yiri ka ọ na-eme ihe niile ha nwere ike iji nyere aka mee ka nke ahụ mee. "
Aha Ya
Mann kọwara na aha akwụkwọ ahụ (The New Climate War) sitere n'echiche ya na e nwere agha ihu igwe ochie nke " mwakpo na sayensị nke mgbanwe ihu igwe site na ọdịmma mmanụ ala" ma ugbu a enwere agha ihu igwe ọhụrụ (n'ihi mmetụta nke mgbanwe ihu ọha anaghịzi adị mgbagwoju anya), na ndị na-emegide omume ihu igwe nwere usoro dị iche iche dị ka "ịkpata ndị na-akwado ihu igwe na-alụso ibe anyị ọgụ ka anyị ghara igosi olu dị n'otu, na-achọ mgbanwe [...] na-ewepụ uche site na ngwọta usoro ma ọ bụ iwu dị mkpa maka [elekwasị anya] n'otu onye ọ bụla. Agha ochie ahụ bụ 'ịgọnahụ kpamkpam'; agha ọhụrụ ahụ bụ 'aghụghọ, ndọpụ uche na igbu oge', gụnyere ịgbagha egwu na nkewa nke ndị iro.
Nchịkọta
Agha ihu igwe ọhụrụ ahụ nwere ngalaba itoolu, tinyere nkwenye, ihe edeturu, na ndepụta.
"The Architects of Misinformation and Misdirection" na "The Climate Wars" na-akọwa akụkọ ihe mere eme nke ịgọnahụ mgbanwe ihu igwe. Isi nke atọ, "The 'Crying Indianī na Birth of the Deflection Campaign", na-akọwa etu ndị agha nke ịgọnahụ na igbu oge (dị ka ụlọ ọrụ mmanụ ala, ndị na-akwado aka nri, ndị mgbasa ozi na ndị na-ekwu okwu, na gọọmentị na-akwụ ụgwọ mmanụ) si eji ntụgharị iji merie iwu ndị a na-adịghị amasị. "Ọ bụ mmejọ gị" bụ maka atụmatụ iji "nọgide na-enwe mkparịta ụka gbasara ibu ọrụ onye ọ bụla, ọ bụghị mgbanwe usoro ma ọ bụ ikpe ụlọ ọrụ", na-ekwu maka ihe ndị dị ka mwakpo ndị Russia na ndị robot na Hillary Clinton, na tweets ndị bot mepụtara iji mee ka ọkwa nke ịgọnahụ n'okwu ịntanetị banyere nsogbu ihu igwe.
Isi nke ise ("Tinye ọnụahịa na ya. Ma ọ bụ na ọ bụghị.") na-akatọ enyemaka enyere ụlọ ọrụ mmanụ ụgbọala. Mann na-akwado ọnụahịa na ikuku carbon yana usoro nnyefe dị ka mmachibido iwu fracking na blocks na owuwu pipeline. Na "Sinking the Competition", ọ na-akwado ihe mkpali maka ike na-agbanwe agbanwe na iwepụ ihe mkpali Maka mmanụ ala. Na isi nke asaa ("The Non-Solution Solution"), onye edemede ahụ jụrụ nzaghachi dị ka gas sitere n'okike, carbon capture, na geo-engineering dị ka ezughi oke, ma kọwaa ọtụtụ echiche nke ndị na-emegide omume ihu igwe (dị ka mmanụ ụgbọ mmiri, coal dị ọcha, mgbanwe, na ume) dị ka "ekwe nkwa efu".
Mann na-ekwu na omume ndị mmadụ n'otu n'otu dị ka obere iri anụ, obere njem, na ọtụtụ imegharị ihe bara uru mana ezughi oke, nakwa na a ghaghị iwepụ akụ na ụba. Onye sayensị ihu igwe na-akọwakwa onwe ya dị ka onye nwere nchekwube n'ụzọ nlezianya nyere ndị ntorobịa na mmepe ngwa ngwa nke teknụzụ ahịhịa ndụ.
Nnakwere
The Financial Times depụtara akwụkwọ ahụ maka 2021 "akwụkwọ azụmahịa nke afọ".
E depụtakwara ya maka 2021 Wainwright Prize.
Akinwumi Adesina
Akinwumi "Akin" Adesina bụ onye Naijiria na-ahụ maka akụ na ụba nke na-eje ozi ugbu a dị ka onye isi oche nke African Development Bank. Ọ rụrụ ọrụ dị ka Minista Ọrụ Ugbo na Mmepe Ime Obodo nke Naịjirịa. Ruo mgbe a họpụtara ya dị ka Minista n'afọ 2010, ọ bụ osote onye isi oche nke Policy and Partnerships maka Alliance for a Green Revolution in Africa (AGRA). A họpụtara ya dị ka onye isi oche nke African Development Bank na afọ 2015 ma họpụta ya ọzọ maka oge nke abụọ na afọ 2020. Ọ bụ onye Naijiria mbụ nwere ọkwa ahụ.
Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Adesina n'aka onye ọrụ ugbo Naijiria na Ibadan, Oyo Steeti. Ọ gara ụlọ akwụkwọ ime obodo ma gụsịrị akwụkwọ na Bachelors na Agricultural Economics na First Class Honors na Mahadum Ife (nke bụzi Mahadum Obafemi Awolowo), Naijiria nke afọ (1981), ebe ọ bụ nwa akwụkwọ mbụ mahadum ahụ nyere ya ọdịiche a. Ọ gara n'ihu na agụmakwụkwọ ya na Mahadum Purdue dị na Indiana, laghachi na Naịjirịa n'oge na-adịghị anya na afọ 1984 iji lụọ di. O nwetara PhD ya (Agricultural Economics) na afọ 1988 site na Purdue ebe ọ meriri Outstanding PhD Thesis maka ọrụ nyocha ya.
Ọrụ
Site na afọ 1990 ruo na afọ 1995, Adesina jere ozi dị ka onye isi akụ na ụba na West African Rice Development Association (WARDA) na Bouaké, Ivory Coast. Ọ rụrụ ọrụ na Rockefeller Foundation kemgbe ọ meriri fellowship site na Foundation dị ka onye ọkà mmụta sayensị dị elu na afọ 1988. Site na afọ 1999 ruo na afọ 2003 ọ bụ onye nnọchi anya Foundation for the southern African area. Site na afọ 2003 ruo na afọ 2008 ọ bụ osote onye nduzi maka nchekwa nri.
Na Septemba, na afọ 2016, odeakwụkwọ ukwu nke United Nations bụ Ban Ki-moon họpụtara Adesina ka ọ bụrụ onye otu Lead Group nke Scaling Up Nutrition Movement.
N'afọ 2017, e nyere ya onyinye World Food Prize nke afọ 2017.
N'abalị iri abụọ na asaa n'ọnwa Ọgọstụ na afọ 2020, a họpụtara Adesina ọzọ dịka onye isi oche nke Africa Development Bank maka oge nke abụọ nke afọ ise.
Ndụ onwe onye
Mgbe ọ nọ na Mahadum Purdue, Adesina na nwunye ya, tinyere di na nwunye ọzọ, malitere otu Ndị Kraịst a na-akpọ African Student Fellowship. Ya na nwunye ya Grace nwere ụmụ abụọ, Rotimi na Segun.
Ebenside
<references group="" responsive="0"> Òtù:1960 births Òtù:Mmadụ ndi di ndụ Òtù:Pages with unreviewed translations
New Zealand
New Zealand (Māori: Aotearoa  [aɔˈtɛaɾɔa]) bụ obodo agwaetiti dị na ndịda ọdịda anyanwụ Oke Osimiri Pasifik. Ọ nwere nnukwu ala abụọ - North Island (Te Ika-a-Māui) na South Island (Te Waipunamu) - yana ihe karịrị agwaetiti 700. Ọ bụ obodo agwaetiti nke isii kachasị na mpaghara, na-ekpuchi 268,021 square kilomita (103,500 sq mi). New Zealand dị ihe dịka 2,000 kilomita (1,200 mi) n'ebe ọwụwa anyanwụ Australia n'ofe Osimiri Tasman na 1,000 kilomita (600 mi) ndịda agwaetiti New Caledonia, Fiji, na Tonga. Ọdịdị ọdịdị ala dị iche iche nke mba ahụ na ugwu ndị dị nkọ, gụnyere Southern Alps, nwere ụgwọ dị ukwuu n'ịkwalite tectonic na mgbawa mgbawa. Isi obodo New Zealand bụ Wellington, na obodo ya kacha nwee bụ Auckland.
Eileen Küpper
Eileen Küpper bụ onye amụrụ na South Africa na-agụ olu egwú soprano, nke a maara maka ọrụ ya na ndị otu metal Therion na The Kovenant.
Njikọ mpụga
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Betty Abah
thumb|Betty Abah "Betty Abah' amụrụ n' 6 ọnwa Machị n'afọ 1974 bụ onye ọchụ ntà akụkọ nakwa ode akwụkwọ na Nijirịa. Ọ bụkwa ọnụ na-ekwuchitere maọbụ a gbaara ụmụ nwaanyị na ụmụaka ọgụ. O guzobere, ma bụrụkwa onye nchịkwata otu CEE HOPE. Otu a bụ otu na-agbachitere ụmụaka ụmụ nwanyị hụ na ha nwetere oke ruru ha. E guzobere otu a na Lagos Steeti.
Mbido ndụ ya
A mụrụ Betty n' Otukpo,|Benue Steti, nke di na Middle Belt mpaghara nke Nigeria. O nwetara digiri nke mbụ ka ọ gụchara maka asụsụ bekee na ihe gbasara ebe ọba akwụkwọ na University of Calabar ma nwetakwa nzere Mastas n'agụmagụ ederede nke bekee na University of Lagos.
Ọrụ
thumb Betty rụrụ ọrụ mbụ n'ụlọ ọrụ akwụkwọ akụkụ a kpọrọ The Voice Newspaper di na Makurdi, Benue Steeti, ọ rụkwara n'ụlọ akwụkwọ akụkọ ọzọ a kpọrọ Newswatch na Tell Magazine, tupu ọ ga rụọ  na Rocky Mountain News dịka onye otu Alfred Friendly Press Fellowships. Dịka onye ọchụ nta akụkọ, ọ mụrụ ọrụ ịchụ nta akụkọ n'ụlọ ọrụ ndia The Voice Newspaper, Newswatch, Tell Magazine nakwa Rocky Mountain News na Denver, Colorado, U.S.A. Ọ dere akwụkwọ a kpọrọ Sound of Broken Chains, Go Tell our King Mother of Multitutes. Betty na ndị otu akpọrọ 'Environmental Rights Action; Friends of the Earth Nigeria' tupu o bido ụlọ ọrụ nke ya bụ CEE-HOPE n'ọnwa Disemba n'afọ 2013.
Onye nzọta ikike
thumb Abah etinyela aka n'ọtụtụ ikpe gbasara ndị a na-akpagbu maọbụ emegide iji napụta ha n'ọnọdụ a. ụfọdụ ikpe ndị a gụnyere ịnapụta ndị Chibok girls abducted ndị ọtu ọmekome akpọrọ Boko Haram,mgbago ugwu nke Nigeria, nkwado ụmụnwaanyị Niger Delta maka ichedo gburugburu ha,ịzọpụta ụmụ nwaanyi atọ ndi otu nje nke Ejigbo di na Lagos mekpara ahụ, ikpe gbasara kidnapping of Ese Oruru na ọtụtụ ndị ọzọ
Ihe nrite nakwa nkwanye ugwu
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Ụmụ nwanyị na egwu
thumb|209x209px|Onye America na-agụ egwu jazz na onye na-ede egwu Billie Holiday na New York City na 1947 thumb|200x200px| Bonnie Raitt bụ onye America na-agụ egwu, onye na-akpọ ụbọ akwara na onye na-egwu piano. Onye mmeri nke onyinye Grammy iri, a makwaara ya maka egwu egwu ya. thumb|200x200px|Asha Bhosle bụ onye na-agụ egwu India nke a maara nke ọma dị ka onye na-abụ abụ na ihe nkiri Hindi. N'afọ 2011, Guinness Book of World Records nabatara ya dị ka onye na-ese ihe kachasị edere na akụkọ egwu.
Ụmụ nwanyị na egwu gụnyere ụmụ nwanyị dị ka ndị na-ede egwu, ndị na-agụ egwu, ndị-agụ egwu egwu, ndị nduzi, ndị ọkà mmụta egwu, ndị nkuzi egwu, ndị nkatọ egwu / ndị nta akụkọ egwu, na ọrụ egwu ndị ọzọ. Ọzọkwa, ọ na-akọwa òtù egwu (dịka, egwu ụmụ nwanyị, nke bụ egwu ụmụ nwanyị dere ma mee maka ụmụ nwanyị), ihe omume na ụdị ndị metụtara ụmụ nwanyị, nsogbu ụmụ nwanyị, na ụmụ nwanyị.
N'afọ 2010, ọ bụ ezie na ụmụ nwanyị mejupụtara ọnụ ọgụgụ dị ukwuu nke ndị na-agụ egwú na ndị na-abụ abụ oge ochie, na ọnụ ọgụgụ dị mkpa nke ndị na'ede egwu (ọtụtụ n'ime ha bụ ndị na-ede egwu), e nwere ụmụ nwanyị ole na ole na-emepụta ihe ndekọ, ndị nkatọ rock na ndị na'ihe egwu rock. Ụmụ nwanyị na-ese egwu na egwu pop, dị ka Björk, Lady Gaga na Madonna, ekwuola maka ịkpa ókè nwoke na nwanyị na ụlọ ọrụ egwu. Tụkwasị na nke a, nnyocha Dr. Smith mere n'oge na-adịbeghị anya mara ọkwa na "...n'ime afọ isii gara aga, nnọchiteanya ụmụ nwanyị na ụlọ ọrụ egwu adịla ala". N'egwú oge ochie, ọ bụ ezie na e nwere ọnụ ọgụgụ dị ukwuu nke ụmụ nwanyị na-ede egwu site n'oge Medieval ruo taa, ụmụ nwanyị na na-ede egwú na-anọchite anya nke ukwuu n'egwú egwú oge ochie a na-emekarị, akwụkwọ akụkọ egwu na encyclopedias egwu; dịka ọmụmaatụ, na Concise Oxford History of Music, Clara Schumann bụ otu n'ime naanị ụmụ nwanyị na'ede egwú a kpọtụrụ aha. thumb|194x194px|Navneet Aditya Waiba bụ onye na-agụ egwú ọdịnala nke asụsụ Nepali nke India na naanị onye na-ese ihe na ụdị egwu ọdịnala Nepali nke na-abụ abụ ma na-emepụta ezigbo abụ ọdịnala Nepale n'enweghị ịkwa iko ma ọ bụ mmelite ọgbara ọhụrụ na-eji ọtụtụ ngwá egwu ọdịnala na ọdịnala Nebali. Ụmụ nwanyị mejupụtara ọnụ ọgụgụ dị ukwuu nke ndị na-egwu egwu na egwu oge ochie na pasentị ụmụ nwanyị na ndị na-akụ egwú na-abawanye. Akụkọ 2015 banyere ndị na-eme ihe nkiri na ndị isi ndị egwu Canada, gosipụtara na pasent 84 nke ndị na-egwu egwu na Orchestre Symphonique de Montreal bụ ụmụ nwoke. N'afọ 2012, ụmụ nwanyị ka mejupụtara naanị 6% nke ndị Vienna Philharmonic orchestra kachasị elu. Ụmụ nwanyị anaghị adịkarị ka ndị na-egwu egwu na ụdị egwu a ma ama dị ka rock na heavy metal, ọ bụ ezie na e nweela ụmụ nwanyị dị iche iche na-egwu ngwá egwu na ụmụ nwanyị niile. Ụmụ nwanyị na-anọchite anya nke ọma na ụdị egwu egwu. Ụmụ nwanyị na-anọchite anya nke ọma na iduzi egwu, nkatọ egwu / akụkọ egwu, mmepụta egwu, na injinia ụda. Ọ bụ ezie na a na-akụda ụmụ nwanyị ume ide egwu na narị afọ nke iri na itoolu, e nwekwara ụmụ nwanyị ole na ole na-agụ egwú, ụmụ nwanyị malitere itinye aka na agụmakwụkwọ egwu "ruo n'ókè nke na ụmụ nwanyị na-achịkwa [ọhịa a] n'oge ọkara ikpeazụ nke narị afọ nke 19 na narị afọ na nke 20".
Dị ka Jessica Duchen, onye na-ede egwu maka The Independent nke London, si kwuo, ụmụ nwanyị na-agụ egwú na egwu oge ochie "na-ekpe ikpe ugboro ugboro maka ọdịdị ha, karịa nkà ha" ma ha na-eche nrụgide ihu "ịdị ka ihe na-adọrọ mmasị n'elu ikpo okwu na foto". Duchen na-ekwu na ọ bụ ezie na "[ebe a] bụ ụmụ nwanyị na-eti egwu na-ajụ igwu egwu na ọdịdị ha... ndị na-eme ya na-enwekarị ihe ịga nke ọma n'ụzọ ihe onwunwe. " Dị ka onye nchịkọta akụkọ Radio 3 nke UK, Edwina Wolstencroft, si kwuo, ụlọ ọrụ egwu anọwo na-emeghe ka ụmụ nwanyị nwee ọrụ arụmọrụ ma ọ bụ ntụrụndụ, mana ụmụ nwanyị nwere ike ọ gaghị enwe ọkwa ikike, dị ka ịbụ onye nduzi nke ndị egwú, ọrụ a kpọrọ "otu n'ime elu ụlọ iko ikpeazụ na ụlọ ọrụ egwu". N'egwú a ma ama, ọ bụ ezie na e nwere ọtụtụ ụmụ nwanyị na-agụ egwú na-edekọ egwu, e nwere ụmụ nwanyị ole na ole n'azụ njikwa ọdịyo na-arụ ọrụ dị ka ndị na-emepụta egwu, ndị na-eduzi ma na-elekọta usoro ndekọ. Otu n'ime ndị na-ese ihe kachasị edere bụ nwanyị, Asha Bhosle, onye na-agụ egwu India nke a maara nke ọma dị ka onye na-abụ abụ na ihe nkiri Hindi. áká_ịkẹngạ|thumb|206x206px|Onye na-ede egwu, onye na-agụ egwu na onye na-eji ọtụtụ ngwá egwu egwu bụ Ani DiFranco enweela nnwere onwe nka n'oge ọrụ ya, n'akụkụ ụfọdụ n'ihi na o guzobere akara ndekọ nke ya, Righteous Babe. Ọ ghọwo ihe oyiyi ụmụ nwanyị ma bụrụ onye na-akwado ọtụtụ ihe gbasara mmekọrịta mmadụ na ibe ya. Onye na-ede egwu bụ onye na-ede okwu, melodies na chord progressions maka egwu, nke a na-ahụkarị maka ụdị egwu a ma ama dịka pop, rock ma ọ bụ egwu obodo. A pụkwara ịkpọ onye na-ede egwu onye na-agụ egwú, ọ bụ ezie na a na-ejikarị okwu nke ikpeazụ eme ihe maka ndị mmadụ si n'ụdị egwu oge ochie.
"Ọ bụ naanị mmadụ ole na ole n'ime ọtụtụ ụmụ nwanyị [ndị na-ede egwu] na America bipụtara egwu ha ma nụ ya na ngwụcha narị afọ nke 19 na mmalite narị afọ nke 20. " Dị ka Richard A. Reublin na Richard G. Beil si kwuo, "enweghị aha ụmụ nwanyị [ndị na-ede egwu] bụ ihe na-eme ihere na ihe nketa egwu anyị. " Ụmụ nwanyị "gbalịsi ike ide ma bipụta egwu n'ụwa nwoke nke narị afọ nke 20 Tin Pan Alley. Tupu 1900 na ọbụna mgbe nke ahụ gasịrị, a tụrụ anya na "ụmụ nwanyị ga-eme egwu, ọ bụghị ime egwu". N'afọ 1880, onye na-enyocha egwu na Chicago bụ George P. Upton dere akwụkwọ Women in Music, ebe o kwuru na "ndị inyom enweghị ikike okike iji mepụta ezigbo egwu" n'ihi "ọdịdị ndụ" nke ụmụ nwanyị. Ka e mesịrị, a nabatara na ụmụ nwanyị ga-arụ ọrụ na agụmakwụkwọ egwu, ha wee tinye aka na mpaghara a "ruo n'ókè nke na ụmụ nwanyị na-achịkwa agụmakwụkwọ abụ n'oge ọkara ikpeazụ nke narị afọ nke 19 na narị afọ nke 20. " Dị ka akụkụ nke ọrụ ụmụ nwanyị na agụmakwụkwọ egwu, ụmụ nwanyị dere ukwe na egwu ụmụaka. "Egwuregwu ụwa e bipụtara na America tupu 1825 na-egosi naanị ihe dị ka ọrụ 70 nke ụmụ nwanyị. " N'etiti narị afọ nke 19, ụmụ nwanyị na-ede egwu pụtara, gụnyere Faustina Hasse Hodges, Susan Parkhurst, Augusta Browne na Marion Dix Sullivan. Ka ọ na-erule afọ 1900, e nwere ọtụtụ ụmụ nwanyị na-ede egwu, mana "ọtụtụ ka na-amanye iji pseudonyms ma ọ bụ initials" iji zoo eziokwu ahụ bụ na ha bụ ụmụ nwanyị.
Carrie Jacobs-Bond bụ "nwanyi a ma ama na-ede egwu na ngwụcha afọ 1800 na n'etiti narị afọ nke iri abụọ... [na-eme ka ọ bụrụ] onye edemede egwu nwanyị mbụ na-ere ahịa". Maude Nugent (1877-1958) dere "Sweet Rosie O'Grady" n'afọ 1896. O dekwara "Down at Rosie Reilly's Flat", "My Irish Daisy" na "Mary From Tipperary". Charlotte Blake (1885-1979) bụ onye edemede na Whitney Warner Publishing Co., na Detroit, Michigan. Na mbido, ụlọ ọrụ ahụ kpọrọ ya "C. Blake" iji zoo okike ya, mana site na 1906 mgbasa ozi jiri aha ya zuru ezu. Caro Roma (1866ī 1937) bụ aha nzuzo na-amaghị nwoke ma ọ bụ nwanyị maka Carrie Northly. Ọ bụ "otu n'ime ndị America a ma ama na ndị na-ede egwu nke oge Tin Pan Alley". Abụ ya gụnyere "Can't Yo' Heah Me Calling", "Faded Rose", "The Angelus", "Thinking of Thee" na "Resignation". Ihe dị ka 95% nke ndị na-ede egwu na ụlọ egwu Britain n'oge mmalite afọ 1900 bụ ụmụ nwoke; Otú ọ dị, ihe dị ka 30% nke ndị na'agụ egwu bụ ụmụ nwanyị.
Jazz na narị afọ nke 20
áká_èkpè|thumb|236x236px|Lil Hardin Armstrong (1898-1971) bụ onye na-ede egwu jazz. Ọ bụ ezie na ide egwu jazz abụwo ihe ụmụ nwoke na-achịkwa, e nwekwara ụmụ nwanyị na-ede egwu jazz. N'afọ ndị 1930, Ann Ronell dere egwu "Willow Weep for Me" na "Who's Afraid of the Big Bad Wolf?". Irene Higginbotham (1918-1988) dere ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ abụ 50, nke a kacha mara ya bụ "Good Morning Heartache". Dorothy Fields (1905-1974) dere okwu maka ihe karịrị abụ 400, ụfọdụ n'ime ha bụ Duke Ellington. O so Jerome Kern dee "The Way You Look Tonight", nke meriri 1936 Oscar maka Best Song. Ya na Jimmy McHugh dere ọtụtụ ụkpụrụ jazz, dị ka "Exactly Like You", "On the Sunny Side of the Street" na "I Can't Give You Anything but Love". Lil Hardin Armstrong (1898-1971) na-akpọ piano na King Oliver's Creole Jazz Band. E dekọrọ egwu ya "Struttin' na Some Barbecue" ugboro 500. Armstrong dekwara "Doin' the Suzie Q", "Just for a Thrill" na "Bad Boy". Billie Holiday (1915-1959) bụ onye na-agụ egwú nke ya na Arthur Herzog, Jr. dere "God Bless the Child" na "Don't Explain" ma dee egwu blues "Fine and Mellow".
Egwú jazz bụ ike na-akwalite iji nyere ụmụ nwanyị aka na nnwere onwe na mmalite narị afọ nke 20. Egwú jazz nyekwara aka kwadebe ụzọ maka ọrụ ndị ọzọ maka ụmụ nwanyị. Mmụba a nke ọrụ nwoke na-achịkwa ruo n'afọ 1920 nyere ohere ka ọtụtụ ụmụ nwanyị nọrọ n'ọrụ nka. N'ihi mmụba a, e mepụtara Showboat, egwu jazz Broadway mbụ. Showboat na-atụle ihe isi ike nke ezinụlọ na Mississippi na njikọta ezinụlọ. Egwú jazz nwere mmetụta n'inyere ụmụ nwanyị aka inweta ọrụ ndị ọzọ, ebe mepere emepe maka ịha nhata mgbe agha gasịrị, na mmekọahụ mepere emebi na mmalite narị afọ nke iri abụọ. Ọtụtụ n'ime ụmụ nwanyị na egwu jazz n'oge ahụ nyere aka imetụta ụdị ahụ na ọtụtụ ụmụ nwanyị na-egwu egwu jazz bụ ndị na-acha. Ihe ndị a nyere aka mee ka ụdị egwu jazz bụrụ ọ bụ taa. [citation needed]
Ọtụtụ ụmụ nwanyị nwere mmetụta na egwu jazz site na ịmepụta, ide na ịme egwu jazz. Otu nwanyị nwere mmetụta na egwu jazz bụ Bessie Smith, nke a makwaara dị ka Empress of the Blues. Ọ biri site na 1894 ruo 1937. Ọ bụ onye a ma ama na-eme ihe nkiri rock and roll, na 1989 e nyere Smith Grammy Lifetime Achievement Award. Nwanyị ọzọ mere akụkọ ihe mere eme na ụlọ ọrụ jazz bụ Dolly Jones. Ọ bụ nwanyị mbụ na-afụ opi jazz ka edere. Ọtụtụ ụmụ nwanyị anaghị enweta otuto na ụdị a dịka ndị nwoke ibe ha. Ụmụ nwanyị dị ka Sweet Emma Barrett, onye rụrụ ọrụ na Original Tuxedo Orchestra gara njem n'ime obodo na mba ụwa. Otu n'ime egwu egwu Barrett bụ "A Good Man is Hard to Find". Ụmụ nwanyị ndị ọzọ dị ka Billie Pierce, Lovie Austin, Jeanette Kimball, Mary Lou Williams, Alice Coltrane, na Hazel Scott, niile nwere mmetụta na ụdị jazz. Ụmụ nwanyị ndị a mere akara ha karịsịa site n'ịbụ ụmụ nwanyị n'ụdị nwoke na-achịkwa.
Ọtụtụ n'ime ụmụ nwanyị ndị a a maara nke ọma n'ụwa jazz anaghị ahụ ka ha na-enweta nkwanye ùgwù dị ka ha kwesịrị n'ihi ndị asọmpi nwoke ha. Ọ bụghị naanị na ụmụ nwanyị nwere mmetụta dị ka ndị na-agụ egwu jazz, kamakwa enwere ọtụtụ ndị na-egwu egwu jazz na-enwetaghị otuto ha. Otu nwanyị bụ Ingrid Monson, onye mere ka a mara na mgbe ụmụ nwanyị malitere ịkpọ piano, ha nwetakwara nkwenye ọha na eze na ụlọ ọrụ egwu. A ga-ahụkarị ụmụ nwanyị ka ha na-egwuri egwu n'òtù jazz ụmụ nwanyị niile, mana mgbe ha ga-abanye na "ụwa jazz ọkachamara" ha ga-abụ ihe na-ewu ewu ozugbo. Otu nwanyị, nke aha ya bụ Valaida Snow ka a makwaara dị ka "eze nwanyị nke opi". Nwanyị ọzọ, Nona Gendryx, bụ onye na-agụ egwú jazz nke na-akpọkwa ọtụtụ ngwá egwu ma nweta ohere iso ọtụtụ ndị na-ese egwu Hip Hop dị ka Prince rụọ ọrụ. E'nwere ọtụtụ ụmụ nwanyị dị otú ahụ nke anyị na-amaghị aha ha..
Ụmụ nwanyị ndị a nwere ihe ịga nke ọma dị ukwuu, mana maka ụfọdụ ọ dị mkpụmkpụ. Ụmụ nwanyị ndị a ghọrọ ndị a ma ama mgbe a kpọrọ ndị ikom n'Agha Ụwa nke Abụọ. Otú ọ dị, ozugbo ndị ikom a lọtara n'ụlọ site na itinye ha n'ọrụ, ndị na-agụ egwú jazz bụ ụmụ nwanyị chere ihe isi ike ihu. A hụrụ nsogbu ndị dị ka iyi egwu mmekọahụ na nkatọ siri ike site n'aka ndị otu ha ndị ọzọ na ndị egwu jazz ibe ha. [citation needed]
Pop n'afọ ndị 1960
N'ihe nkiri egwu pop nke afọ 1960, "[dị ka ọtụtụ akụkụ nke azụmahịa egwu [n'afọ ndị 1960], ide egwu bụ mpaghara nwoke na-achịkwa. Ọ bụ ezie na e nwere ọtụtụ ụmụ nwanyị na-abụ abụ na redio, a na-ahụ ụmụ nwanyị ... dị ka ndị na-azụ ahịa:.. Ịbụ abụ bụ ihe ntụrụndụ dị mma maka nwa agbọghọ mgbe ụfọdụ, mana ịkpọ ngwá egwu, ide egwu, ma ọ bụ mepụta ndekọ emeghị. Ụmụ agbọghọ "anaghị emekọrịta ihe iji hụ onwe ha dị ka ndị na-emepụta [egwú]. Carole King "nwere mmekọrịta na-aga nke ọma na di Gerry Goffin, na-ede egwu dịka "The Loco-Motion," "Will You Love Me Tomorrow", "Up on the Roof" na "Natural Woman". "King bụ nwanyị mbụ natara 2013 Gershwin Prize for Popular Song". Ellie Greenwich na di ya Jeff Barry dere "Mgbe ahụ ọ na-esusu m ọnụ", "Be My Baby" na "River Deep, Mountain High". Laura Nyro dere "Wedding Bell Blues", "Eli's Coming" na "And When I Die". O kwuru na "Enweghị m mmasị na njedebe nkịtị mgbe ọ na-abịa n'ide egwu m....Enwere m ike iweta echiche ụfọdụ nke ụmụ nwanyị na ederede abụ m. " N'ime afọ 1960, ma King na Goffin gosipụtara ọdịdị na-agbanwe agbanwe nke egwu America yana mpụta nke usoro ịhụnanya na mmekọahụ ọhụrụ. "Ndị na-agụ egwú nọchitere anya otu n'ime ndị isi nke mgbanwe mmekọahụ na ịhụnanya na ọha mmadụ America", na-emetụta ma na-agbanwe ụkpụrụ mmekọrịta ndị ntorobịa. N'ime ngwụcha afọ 1940 na 1950, ndị na-eto eto malitere ịlụ di na nwunye na ibu ọrụ ndị okenye n'oge ha dị obere. Otú ọ dị, Eze mara ụbọchị, alụmdi na nwunye, usoro mmekọahụ aka site n'igosi na mmekọahụ mgbe alụmdi na nwanyị gasịrị na omume omenala nke mkpakọrịta nwoke na nwanyị, abụghị ihe na-adọrọ mmasị. Ọ kwalitere mmekọrịta dị n'etiti ndị mmadụ ma gosipụta omume nke ndị nwoke na nwanyị "na-aghọ ndị enyi" na abụ ya You've Got a Friend. alt=Lotti Golden, Lower East Side c.1968 text|áká_èkpè|thumb|245x245px|Lotti Golden, Lower East Akụkụ c. 1968
Afọ 1960: Ọganiru ọhụrụ nke ụmụ nwanyị na-agụ egwú ma na-ede egwú
Ka ọ na-erule ngwụsị afọ 1960, ebili mmiri ọhụrụ nke ndị nwanyị na-abụ abụ-ndị na-ede abụ kwụsịrị site na mmachi nke pop, na-ede abụ nke onwe karịa n'ụdị nkwupụta nke ndị na-ede uri dị ka Anne Sexton na Sylvia Plath. E gosipụtara ndị na-ese ihe na-eduzi mmegharị a na Newsweek, Julaị 1969, "The Girls: Letting Go": "Ihe na-emekarị ha - nye Joni Mitchell na Lotti Golden, nye Laura Nyro, Melanie, Janis Ian na Elyse Weinberg. abụ ahaziri onwe ha na-ede, dị ka njem nlegharị anya nke nchọpụta onwe onye." Mgbe ha na-emepụta ihe ọhụrụ, ụmụ nwanyị ndị a cherekwa ọtụtụ mgba dị ka ịkpa oke ihu. N'ụwa nke ndị nwoke na-ebi akwụkwọ, ndị inyom na-ede abụ dị ka Joni Mitchell chọrọ ka a hụ ya n'èzí agbụrụ na okike, na n'ime ụdị nka dị ọcha. N'ajụjụ ọnụ 1994 ya na Alice Echol, Joni Mitchell jụrụ ịlụ nwanyị mana kwupụta oke iwe ya megide ịkpa oke, mwepu dabere na mmekọahụ, na inwe mmekọahụ na-enweghị isi. Echol na-etinye "ahụ erughị ala nke Mitchell na akara nwanyị n'ime ọnọdụ nka ya". Ụmụ nwanyị ndị na-ede abụ na-achọ ka a na-ahụ ha dị ka ezigbo ndị egwu egwu na-enweghị ikepụrụ nkà ha n'ihi okike ha. Ọzọkwa, Grace Slick bụ onye bụbu ihe nlereanya, bụ onye ama ama na akụkọ ihe mere eme nke akụkọ ihe mere eme nke akụkọ ihe mere eme nke San Francisco na-eto eto na egwu psychedelic na etiti 1960. Okwu – ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ọgwụ ọjọọ, ndakpọ olileanya, ikewapụ nke ndị na-eme njem, na ndụ obodo mepere emepe.Native New Yorker, Lotti Golden, na ya Atlantic mpụta mbụ album Motor-Cycle, kọọ akụkọ ndụ ya na NYC's East Village na ngwụcha 60s counterculture, nleta. isiokwu ndị dị ka njirimara nwoke na nwanyị (The Space Queens-Silky is Sad) na ịṅụ ọgwụ ike gabigara ókè (Gonna Fay's) Ụmụ nwanyị ndị dị n'akwụkwọ akụkọ Newsweek 1969 webatara ọgbọ ọhụrụ nke onye na-agụ egwú na-agụ egwú, na-agwa ọgbọ ndị inyom na-agụ egwú na-ede egwú.
Egwuregwu egwú
N'ihe nkiri egwu egwu, "ndị na-ede egwú nwanyị na-adịkarị ụkọ na ụlọ ọrụ nke ụmụ nwoke na-achịkwa na njedebe okike. A na-emepụtakarị ọrụ nke ndị na-ede egwú na-arụ ọrụ, ọ bụkwa nanị [na 2015] ka otu nwoke na-ede akwụkwọ na-ede akụkọ ihe mere eme site n'inweta Tony. Award maka akara kacha mma." Na 2015, maka oge mbụ, otu nwanyị na-ede akwụkwọ Lisa Kron (Best Book) na Jeanine Tesori na Kron (Best Original Score) meriri Tony Award maka Best Score for Fun Home, ọ bụ ezie na ọrụ nke nwoke na-ede egwú na-anọgide na-abụ. emepụtara ọtụtụ mgbe. Na 2013, Cyndi Lauper bụ "onye na-ede egwú mbụ nke nwanyị meriri [Tony for] Best Score na-enweghị onye na-emekọ ihe ọnụ" maka ide egwu na egwu maka Kinky Boots. Ndị na-ede abụ nwanyị na ụlọ ihe nkiri egwu gụnyere onye na-agụ egwú na onye na-eme ihe nkiri Lauren Pritchard, onye dere Songbird; Zoe Sarnak, onye dere A Lasting Impression na The Years Between; na Katie Thompson, onye ga-achọ "ịhụ ụmụ nwanyị agwa ... ndị dị mgbagwoju anya na ndị siri ike na ndị na-adịghị ike." Thompson kwuru na na ụlọ ọrụ ihe nkiri egwu, "mgbe ị na-alụ ọgụ maka ihe dị ka nwanyị, karịsịa ihe nka .. a na-ahụta gị dị ka anụ ọhịa ma ọ bụ na a na-ahụta gị [dị ka] 'mmetụta uche '', akara nke na-enyere ndị ọzọ aka. ịchụpụ gị. Enweghị ahaghị nhata nwoke na nwanyị na ụlọ ihe nkiri egwu dị n'ime narị afọ nke iri abụọ na mbụ ebe ụmụ nwanyị bụ naanị 3% nke ndị na-egwu egwu ikuku yana 12% nke ndị na-agụ egwu egwu. N'agbanyeghị m'kparị na enweghị ụmụ nwanyị na ụlọ ihe nkiri egwu, ihe karịrị ụmụ nwanyị iri ise enwetala amara nka nka nke mba ụwa maka ịdepụta akara egwu zuru oke na ụlọ ihe nkiri Broadway na elu-Broadway. áká_ịkẹngạ|thumb|260x260px|Abbey Lincoln (1930 2010), bụ onye America na-agụ egwú jazz, onye na-ede egwu, na onye na-eme ihe nkiri, onye dere ma mee ihe nke ya. Ọ bụ onye na-akwado ikike obodo n'afọ ndị 1960.
Ụmụ nwanyị ojii
Dị ka LaShonda Katrice Barnett, onye nkuzi kọleji na mahadum na onye dere akwụkwọ gbasara ụmụ nwanyị ojii na-ede egwu, si kwuo, n'ime "ihe karịrị ndị otu 380 nke Songwriters Hall of Fame, naanị abụọ bụ ụmụ nwanyị ojii (Sylvia Moy na Valerie Simpson).
Ndị na-ede egwú n'Ebe Ọdịda Anyanwụ
áká_ịkẹngạ|thumb|257x257px|Onye na-ede egwú na narị afọ nke iri na itoolu Clara Schumann Onye America na-ahụ maka egwu bụ Marcia Citron ajụọla "[w]hy bụ egwu ụmụ nwanyị dere nke na-adịghị mma na ọkọlọtọ 'nke oge ochie'?" Citron "na-enyocha omume na àgwà ndị dugara n'iwepụ ụmụ nwanyị na-ede egwu na 'canon' nke ọrụ egwu a na-eme. " Ọ na-ekwu na n'afọ 1800, ndị inyom na-ede egwu na-edekarị egwu nka maka ịrụ ọrụ na obere recitals karịa symphonies e bu n'obi maka ịrụ ọrụ ya na ndị egwú n'ime nnukwu ụlọ nzukọ, ebe a na-ahụ ọrụ ndị ikpeazụ dị ka ụdị kachasị mkpa maka ndị na-ede egwú; ebe ọ bụ na ndị inyom ndị na-agụ egwú edeghị ọtụtụ symphoni, a na-ewere ha dị ka ndị a na-amaghị ama dị ka ndị na-ede egwú.
Dị ka Abbey Philips si kwuo, "ndị inyom na-egwu egwu enweela oge siri ike ịbanye na inweta otuto kwesịrị ekwesị". N'ime oge ochie, ọtụtụ n'ime egwu nka ka e kere maka ebumnuche okpukpe (okpukpe) na n'ihi echiche banyere ọrụ ụmụ nwanyị nke ndị isi okpukpe na-enwe, ụmụ nwanyị ole na ole dere ụdị egwu a, onye nọn Hildegard von Bingen bụ n'etiti ndị ọzọ. Ọtụtụ akwụkwọ ọgụgụ mahadum na akụkọ ihe mere eme nke egwu na-atụle ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ nanị ọrụ ndị nwoke na-agụ egwú. N'otu aka ahụ, ọrụ ole na ole nke ụmụ nwanyị ndị na-ede egwú bụ akụkụ nke usoro egwu oge gboo. Na Concise Oxford History of Music, Clara Schumann bụ otu n'ime ụmụ nwanyị na-ede egwú a kpọtụrụ aha. Philips na-ekwu na "[d] n'ime narị afọ nke 20, ụmụ nwanyị ndị na-edepụta / na-egwu egwu enwetachaghị nlebara anya karịa ndị nwoke ibe ha".
Oge Oge Ụwa Na-emepechabeghị Anya
Hildegard von Bingen (1098 na 1179) bụ onye German Benedictine abbess, onye na-ede egwu, onye edemede, onye ọkà ihe ọmụma, na onye ọhụụ. Otu n'ime ọrụ ya dị ka onye na-ede egwu, Ordo Virtutum, bụ ihe atụ mbụ nke ihe nkiri liturgical na egwuregwu omume ọma mbụ. Ụfọdụ ndị edemede ekwuola na ọ bụ ebe dị anya maka opera na mpempe akwụkwọ a, ọ bụ ezie na enweghị ihe akaebe ọ bụla. Egwú iri isii na itoolu, nke ọ bụla nwere ederede uri nke ya, ka dị. Nke a bụ otu n'ime repertoires kachasị n'etiti ndị na-ede egwu oge ochie. Hildegard dere ọtụtụ abụ liturgical nke a chịkọtara n'ime okirikiri a na-akpọ Symphonia armoniae celestium revelationum. A na-etinye abụ ndị sitere na Symphonia na ederede nke Hildegard ma malite na antiphons, hymns, na usoro, na responsories. A na-akọwa egwu ya dị ka monophonic, na-eji ụda olu na-arị elu nke na-ebugharị ókèala nke abụ ọdịnala Gregorian.
Oge Renaissance
Maddalena Casulana (1544-1590) bụ onye Itali na-ede egwu, onye na-agụ egwú na onye na-abụ abụ. Ọrụ mbụ ya malitere na 1566: madrigals anọ na nchịkọta, Il Desiderio, nke o mepụtara na Florence. Afọ abụọ ka e mesịrị, o bipụtara na Venice akwụkwọ mbụ ya nke madrigals maka olu anọ, Il primo libro di madrigali, nke bụ nke mbụ e bipụtara, bipụtara ọrụ nke nwanyị na akụkọ ihe mere eme nke egwu ọdịda anyanwụ. Ọ nọ nso Isabella de 'Medici ma nyefee ụfọdụ egwu ya. N'afọ 1570, 1583 na 1586 o bipụtara akwụkwọ ndị ọzọ nke madrigals. N'ime nraranye ya n'akwụkwọ mbụ ya nke madrigals, ọ na-egosi mmetụta ya banyere ịbụ nwanyị na-ede egwu n'oge nke a dị ụkọ: "[Achọrọ m] igosi ụwa, dịka m nwere ike na ọrụ egwu a, njehie efu nke ụmụ nwoke na naanị ha nwere onyinye nke ọgụgụ isi na nka, nakwa na anaghị enye ụmụ nwanyị onyinye dị otú ahụ. " Ụdị ya bụ contrapuntal na chromatic na ahịrị abụ ya bụ singable ma na-elebara ederede anya. Ndị ọzọ na-ede egwu n'oge ahụ, dị ka Philippe de Monte, chere echiche nke ọma banyere ya.
Caterina Assandra (1590-1618) bụ onye Itali na-ede egwu na onye nọn Benedictine. Ọ ghọrọ onye a ma ama dị ka onye na-akpọ ụbọ akwara ma bipụta ọrụ dị iche iche. Assandra dere ọtụtụ motets na organ pieces. Ọ gụrụ counterpoint na Benedetto Re, otu n'ime ndị nkuzi na Pavia Cathedral. O dere nchịkọta nke motets n'ụdị concertato ọhụrụ na Milan na 1609, otu olu asatọ Salve Regina na 1611, na motet, Audite verbum Dominum, maka olu anọ na 1618. O dere egwu ọdịnala na ọrụ ọhụrụ ndị ọzọ. Otu n'ime ndị nke ikpeazụ bụ Duo seraphim. Motet ya O Salutaris hodie, nke gụnyere na Motetti op. 2, bụ otu n'ime ihe ndị mbụ gụnyere violone, ngwá egwu nwere eriri.
Oge Baroque
áká_èkpè|thumb|236x236px|Onye n'eti lute nke Orazio Gentileschi, nke a na-eche na ọ bụ onyinyo Francesca Caccini Francesca Caccini (15871641) bụ onye Itali na-ede egwu, na-agụ egwu, onye na-ede uri, na onye nkuzi egwu. Henry toro abụ ya maka agbamakwụkwọ Henry nke anọ nke France na Maria de Medici na 1600, onye kpọrọ ya "onye na-agụ egwú kachasị mma na France niile". Ọ rụrụ ọrụ n'ụlọ ikpe Medici dị ka onye nkuzi, onye na-agụ egwú, onye na'azụ ndị na-eme ihe nkiri na onye na-ede egwú nke ụlọ na nke ihe nkiri ruo 1627. Ka ọ na-erule afọ 1614, ọ bụ onye na-agụ egwú a na-akwụ ụgwọ kachasị elu n'ụlọ ikpe ahụ, n'ihi na nkà egwu ya gosipụtara echiche nke ịdị mma nwanyị nke onye na-achị Tuscany, Granduchess Christina nke Lorraine. E dere ọtụtụ n'ime egwu ya maka ịrụ ọrụ na comedies. N'afọ 1618 o bipụtara nchịkọta nke egwu iri atọ na isii na soprano / bass duets. N'afọ 1625, o dere "comedy-ballet" nke nkeji iri asaa na ise. N'ozuzu, o dere ọrụ iri na isii. Ọ bụ onye na-ahụ maka ihe ijuanya dị egwu: na egwu ya ọ bụ mgbanwe nkwekọrịta, karịa counterpoint, nke kachasị ike na-ekwurịta mmetụta mmetụta uche.
Barbara Strozzi (16191677) bụ onye na-ede egwu na onye na-agụ egwu Baroque nke Ịtali. Dị ka nwatakịrị, e gosipụtara nnukwu nkà olu ya n'ihu ndị na-ege ntị. O nwekwara onyinye n'ihe osise, nna ya mekwara ndokwa ka ya na onye na-ede egwu Francesco Cavalli mụọ. A na-ekwu na Strozzi bụ "onye na-ede egwu kachasị mma nke a na-ebipụta na Venice n'etiti narị afọ". Ihe ọ na-emepụta bụkwa ihe pụrụ iche n'ihi na ọ nwere naanị egwu olu, ma e wezụga otu mpịakọta nke abụ dị nsọ. A maara ya nke ọma maka ikike uri ya yana nkà ide ihe. Okwu ya na-abụkarị abụ ma na-ekwu nke ọma. E dere ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ụzọ atọ n'ụzọ anọ nke ọrụ ya maka soprano, mana o bipụtakwara ọrụ maka olu ndị ọzọ. Ihe ndị o dere gbanyesiri mkpọrọgwụ ike na omenala seconda pratica. Egwú Strozzi na-echetara mmụọ nke Cavalli, onye nketa nke Monteverdi. Otú ọ dị, ụdị ya bụ nke na-abụ abụ, ma na-adabere na ụda olu. Nna ya Giulio dere ọtụtụ n'ime ihe odide maka ihe odide mbụ ya. Ndị ọrụ ibe nna ya dere ihe odide ndị ọzọ, maka ọtụtụ ihe o dere, ọ nwere ike ide ihe odide nke ya.
Élisabeth Jacquet de La Guerre (16651729) bụ onye France na-ede egwu, onye na-eti egwu na onye na-akpọ ụbọ akwara. A mụrụ ya n'ezinụlọ ndị na-agụ egwú na ndị na-emepụta ngwá egwú. Nwatakịrị mara mma, ọ rụrụ ọrụ na ụbọ akwara n'ihu Eze Louis nke iri na anọ. Ọ ghọrọ onye na-agụ egwú na Royal Court ma kụzie, dee, ma nye kọntaktị n'ụlọ na Paris dum, na nnukwu otuto. Ọ bụ otu n'ime ụmụ nwanyị ole na ole a ma ama na-ede egwu n'oge ya, n'adịghị ka ọtụtụ ndị ọgbọ ya, o dere n'ụdị dịgasị iche iche. Titon du Tillet kwetara na ọ nwere nkà na ihe ọ rụzuru, onye nyere ya ọnọdụ n'Ugwu Parnassus ya mgbe ọ dị naanị afọ 26, n'akụkụ Lalande na Marais na kpọmkwem n'okpuru Lully. Ọrụ ya gụnyere ballet, opera (Céphale et Procris), sonatas atọ, ụbọ akwara, Sonates pour le viollon et pour le clavecin na ọrụ olu dị ka Cantates françoises sur des sujets tirez de l'Ecriture.
Oge ochie
áká_ịkẹngạ|thumb|205x205px|Onye na-agụ egwu opera na onye na-ede egwu na Sweden bụ Elisabeth Olin n'afọ 1780 Harriett Abrams (1758 Xi1821) bụ onye Bekee na-ede egwu na soprano. Dị ka onye na-agụ egwu, e toro ya maka arụmọrụ ya nke George Frideric Handel. Ọ gụrụ egwu, echiche egwu, na ihe osise na onye na-ede egwu Thomas Arne tupu ya emee opera mbụ ya na 1775 na Theatre Royal, Drury Lane na London. Abrams ghọrọ onye isi na-abụ abụ na kọntaktị na-ewu ewu na London na ememme mpaghara, na-apụta mgbe niile site na 1780 ruo 1790. Abrams dere ọtụtụ egwu, abụọ n'ime ha, "The Orphan's Prayer" na "Crazy Jane", ghọrọ ndị a ma ama. O bipụtara usoro abụọ nke Italian na English canzonets, nchịkọta nke egwu Scottish na glees kwekọrọ maka olu abụọ na atọ, na ihe karịrị abụ iri na abụọ, ọkachasị ballads mmetụta uche. Harriett raara nchịkọta abụ ndị e bipụtara na 1803 nye Queen Charlotte.
Maria Teresa Agnesi (17201795) bụ onye Itali na-ede egwu. Ọ bụ ezie na ọ bụ onye a ma ama maka ihe ndị o dere, ọ bụkwa onye na-akpọ ụbọ akwara na onye na-agụ egwú. E dere ọtụtụ n'ime ihe ndị ọ na-ede maka keyboard, olu, ma ọ bụ ha abụọ. Ọrụ ya mere ka ọ nwee ike site na Austrian Lombardy, nke na-aga n'ihu ma na-enwu gbaa na ikike ụmụ nwanyị. Onye na-akwado ya bụ Maria Theresia, eze nwanyị Rom dị nsọ na onye na-achị Lombardy, na Maria Antonia Walpurgis, onye na-ede egwu nwere onyinye na onye oge ya. Ọrụ mbụ ya dị mfe ma dị ọcha, ebe ọrụ ya ndị ọzọ dị mma, dị mgbagwoju anya, na melodramatic. O dere ihe nkiri, gụnyere ihe nkiri dike na ụdị ihe nkiri siri ike. O dekwara arias, concerto na sonatas maka keyboard, obere ìgwè na olu.
Anna Bon (17391767?) bụ onye Itali na-ede egwu na onye na-eme ihe nkiri. Ọ gara Ospedale della Pietà na Venice, ebe ọ gụrụ akwụkwọ na maestra di viola, Candida della Pièta. O nwere ọkwa ọhụrụ nke 'chamber music virtuosa' n'ụlọ ikpe nke Margrave Friedrich nke Brandenburg Kulmbach. Ọ raara sonatas flauta isii ya, nke e bipụtara na Nürnberg na 1756, nye Friedrich. N'afọ 1762, ọ kwagara n'ụlọ ikpe Esterházy na Eisenstadt, ebe ọ nọrọ ruo 1765. Ọ raara usoro e bipụtara nke sonatas ụbọ akwara isii, op. 2 (1757), nye Ernestina Augusta Sophia, Princess of Saxe-Weimar, na usoro nke divertimenti isii (trio sonatas), op. 3 (1759), nye Charles Theodore, Elector of Bavaria. O dekwara divertimenti isii maka ọjà abụọ na basso continuo; otu aria, "Astra coeli", maka soprano, violin abụọ, viola, na basso continu; otu onyinye, "Ardete amore", maka ndị na-agụ egwú, ngwá egwú na basso continua; otu motet, "Eia in preces et veloces", maka alto, violin 2, viola, na bass continuo na opera.
Marianne von Martínez (1744-1812) bụ onye Austria na-ede egwu, na-agụ egwu na onye na-akpọ piano. Metastasio chọpụtara nkà ya n'oge ọ dị obere wee bịa lekọta agụmakwụkwọ egwu ya, nke gụnyere nkuzi keyboard site na Haydn, nkuzi ịbụ abụ na Porpora na nkuzi ide egwu na Johann Adolph Hasse na onye na-ede egwu n'ụlọ ikpe Imperial Giuseppe Bonno. Ọ bụ onye na-asụ asụsụ Italian na German ma mara French na Bekee. Dị ka nwatakịrị, ọ na-egwuri egwu maka ụlọ ikpe Imperial, ebe ọ "na-adọta uche ya na olu ya mara mma na ịpị keyboard ya". Ka ọ na-etolite, a na-arịọkarị ya ka ọ rụọ ọrụ n'ihu Empress Maria Theresa. A na-etinye ọtụtụ n'ime ọrụ ndị Marianna dere maka olu solo. O dere ọtụtụ cantatas ụwa na oratorios abụọ na ederede Italian. Ihe ndị dị ndụ gụnyere masses anọ, motets isii, na litanies atọ maka ndị ukwe. O dere n'ụdị Italian, dị ka ọ dị na mmalite oge Classical na Vienna. E jiri usoro ịgba ụbọ akwara ya tụnyere ụdị C.P.E. Bach. Ọ bụ nnukwu ndị agha gosipụtara oratorio ya n'Italian Isacco figura del redentore n'afọ 1782.
Oge ịhụnanya
áká_ịkẹngạ|thumb|Fanny Mendelssohn, 1842, nke Moritz Daniel Oppenheim dere Maria Szymanowska (1789 Tian 1831) bụ onye Poland a ma ama na-ede egwu na onye na-akpọ piano. O dere n'ọtụtụ n'ime otu ụdị dị ka onye Pole Frederic Chopin (18101849). Szymanowska na ọtụtụ ndị ama ama na narị afọ nke iri na itoolu nwere njikọ, gụnyere Gioacchino Rossini, Johann Wolfgang von Goethe, na Adam Mickiewicz, onye na-ede uri kachasị ukwuu na Poland.