cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Igbukpọ osisi
ịba
Ụfọdụ n'ime ihe kpatara njikọ a, nke ndị ọkà mmụta sayensị chọtara n'ime afọ ndị ọhụrụ:
N'ihi ya, otu ụdị anwụnta ahụ na ata ugboro 278 arịa n'ebe ndị e gbuturu osisi. Dị ka otu nnyocha e mere na Brazil si kwuo, igbutu 4% nke ọhịa, butere mmụba 50% na ọrịa ịba. N'otu mpaghara dị na Peru ọnụ ọgụgụ ndị ikpe kwa afọ si na 600 ruo 120,000 ka ndị mmadụ malitere igbutu ọhịa.
Ọrịa coronavirus 2019
N'April 2020, Mmemme gburugburu ebe obibi nke United Nations bipụtara vidiyo abụọ dị mkpirikpi na akọwa njikọ dị n'etiti mbibi okike, ahia anụ ọhịa na ọrịa COVID-19 wee mepụta ngalaba na saịtị ya raara nye okwu ahụ.
Nzukọ akụ na ụba ụwa bipụtara oku itinye aka na mgbake okike na mbọ mgbake sitere na ọrịa COVID-19 na ekwu na ntiwapụ a metụtara mbibi nke ụwa.
Dị ka United Nations Environment Programme si kwuo, ọrịa Coronavirus 2019 bụ zoonotic, dịka nje si na anụmanụ bufere mmadụ. Ọrịa ndị dị otú ahụ na eme ugboro ugboro n'ime iri afọ gara aga, n'ihi ọtụtụ ihe, akụkụ buru ibu n'ime ha na gburugburu ebe obibi. Otu n'ime ihe kpatara ya bụ igbutu osisi n'ihi na ọ na ebelata ohere edoro maka anụmanụ ma na emebi ihe mgbochi sitere n'okike dị n'etiti anụmanụ na ụmụ mmadụ. Ihe ọzọ kpatara ya bụ mgbanwe ihu igwe. Mgbanwe ngwa ngwa na okpomọkụ na iru mmiri na-akwado mgbasa nke ọrịa. Mmemme gburugburu ebe obibi nke United Nations kwubiri na: "Ụzọ kachasị mkpa iji chebe onwe anyị pụọ ​​na ọrịa zoonotic bụ igbochi mbibi nke okike. Ebe gburugburu ebe obibi dị mma na ụdị ndụ dị iche iche, ha na agbanwe agbanwe, na agbanwe agbanwe ma na enyere aka ịchịkwa ọrịa.
Ndị ọkachamara na ekwu na igbutu osisi anthropogenic, mfu ebe obibi na mbibi nke ụdị dị iche iche nwere ike jikọta ya na ntiwapụ dị ka ọrịa COVID-19 n'ọtụtụ ụzọ:
Mgbe mgbanwe ihu igwe ma ọ bụ igbutu osisi na eme ka nje na agafe na onye ọbịa ọzọ ọ na adị ize ndụ karị. Nke a bụ n'ihi na nje virus na amụtakarị ka ha na ndị ọbịa ha na ebikọ ọnụ ma na akpa ike mgbe ha na agafere onye ọzọ.
Mmetụta akụ na ụba
áká_ịkẹngạ|thumb|Ihe onyonyo satịlaịtị na egosi igbutu osisi maka ahịhịa nkwụ na Malaysia Dị ka World Economic Forum si kwuo, ọkara nke GDP zuru ụwa ọnụ bụ nke siri ike ma ọ bụ na
adabere na ọdịdị. Maka dollar ọ bụla ejiri na mweghachi okike, enwere uru ma ọ dịkarịa ala dollar 9. Ọmụmaatụ nke njikọ a bụ ọrịa COVID-19, nke jikọtara ya na mbibi okike ma kpatara nnukwu mmebi akụ na ụba.
Mmebi nke ọhịa na akụkụ ndị ọzọ nke okike nwere ike ibelata ụkpụrụ ibi ndụ maka ndị ogbenye ụwa ma belata GDP zuru ụwa ọnụ site n'ihe dịka 7% site na 2050, otu akụkọ kwubiri na Nkwekọrịta Na-ahụ Maka Ọdịiche Dị iche iche (CBD) na Bonn na 2008. N'akụkọ ihe mere eme, itinye n'ọrụ nke ọhịa ngwaahịa, gụnyere osisi na mmanụ ọkụ, arụwo ọrụ dị mkpa na ọha mmadụ, ma e jiri ya tụnyere ọrụ mmiri na ala a na akọ. Taa, mba ndị mepere emepe na aga n'ihu na
eji osisi arụ ụlọ, na osisi pulp maka akwụkwọ. Na mba ndị ka a-emepe emepe, ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ijeri mmadụ atọ  a-adabere n'osisi maka ikpo ọkụ na isi nri.
Ụlọ ọrụ na emepụta ọhịa bụ akụkụ buru ibu nke akụ na ụba na mba ndị mepere emepe na mba ndị ka na emepe emepe. Uru akụ na ụba dị mkpirikpi nke a na enweta site na ntughari nke ọhịa gaa n'ọrụ ugbo, ma ọ bụ iji osisi eme ihe karịa, na ebutekarị mfu nke ego na adịte aka na mmepụta ihe ndụ ogologo oge. West Africa, Madagascar, Ndịda Ebe Ọwụwa Anyanwụ Eshia na ọtụtụ mpaghara ndị ọzọ enwetala obere ego n'ihi mbelata iwe ihe ubi. Ịkụ osisi na akwadoghị na-akpata ọtụtụ ijeri dollar nkemfu na akụ na ụba mba kwa afọ.
Usoro ọhụrụ iji nweta oke osisi na eme ka ọnọdụ akụ na ụba dịkwuo njọ ma na emeri ego nke ndị na earụ ọrụ n'ịkụ osisi na eji. Dị ka otu nnyocha si kwuo, "n'ọtụtụ ebe a mụrụ ya, ọrụ dị iche iche nke kpalitere igbutu osisi anaghị emepụta ihe karịrị US $ 5 maka tọn carbon ọ bụla ha wepụtara ma na-alaghachikarị ihe na erughị US $ 1". Ọnụ ahịa dị n'ahịa Europe maka nkwụsị nke ejikọtara na mbelata otu tọn na carbon bụ euro 23 (ihe dị ka US $ 35).
Ọnọdụ akụ na ụba na eto ngwa ngwa na enwekwa mmetụta na igbutu osisi. Ọtụtụ nrụgide ga esite na mba ndị na emepe emepe n'ụwa, bụ ndị nwere ọnụ ọgụgụ mmadụ na eto ngwa ngwa na uto akụ na ụba (ụlọ ọrụ) ngwa ngwa. Na 1995, uto akụ na ụba na mba ndị ka na emepe emepe ruru ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ 6%, ma e jiri ya tụnyere 2% uto maka mba ndị mepere emepe. Ka ọnụ ọgụgụ mmadụ na abawanye, ụlọ ọhụrụ, obodo, na mgbasawanye nke obodo ga eme, na eduga n'ịbawanye okporo ụzọ iji jikọta obodo ndị a. Ụzọ ime obodo na akwalite mmepe akụ na ụba mana ọ na emekwa ka igbutu osisi dị mma. Ihe dị ka 90% nke igbutu osisi mere n'ime 100 km nke okporo ụzọ n'ọtụtụ akụkụ Amazon.
European Union bụ otu n'ime ndị na ebubata ngwaahịa ndị sitere na igbutu osisi na akwadoghị.
Ozizi mgbanwe ọhịa
thumb thumb
Mgbe ahụ, ọnụ ọgụgụ nke igbutu osisi na eme ngwa ngwa (HFHD, akwa mkpuchi oke ọhịa  ọnụ ọgụgụ dị elu nke igbutu osisi), na mkpuchi nke oke ọhịa naebelata (LFHD, obere oke ọhịa   ọnụ ọgụgụ dị elu nke oke ọhịa), tupu ọnụ ọgụgụ nke igbutu osisi na ebelata (LFLD, obere mkpuchi ọhịa   ọnụ ọgụgụ dị ala), Mgbe nke ahụ gasịrị, mkpuchi ọhịa na adaba ma mechaa malite ịgbake. FT abụghị "iwu nke okike", na ụkpụrụ obodo na emetụta ụkpụrụ ahụ (dịka ọmụmaatụ, njupụta mmadụ, ọkwa mmepe, nhazi nke akụ na ụba), ikike akụ na ụba ụwa, na atumatu gọọmentị. Otu obodo nwere ike iru n'ogo dị ala nke mkpuchi ọhịa tupu ọ kwụsie ike, ma ọ bụ site na ezigbo atumatu nwere ike "mechie" mgbanwe nke ọhịa.
FT na egosi usoro sara mbara, yana mmụba nke ọnụego akụkọ ihe mere eme na elelị igbutu osisi BAU n'ọdịnihu maka mba dị iche iche na mmalite nke mgbanwe (HFLD), ebe ọ na echekarị oke igbutu osisi BAU maka mba ndị na esote (LFHD na LFLD).
(i) ụzọ ụkọ oke ọhịa, ebe ụkọ oke ọhịa na akpalite ndị agha (dịka ọmụmaatụ, ọnụ ahịa dị elu nke ngwaahịa ọhịa) nke na eduga n'ịkwụsị ihe mkpuchi ọhịa; na
(ii) ụzọ mmepe akụ na ụba, ebe ohere ọrụ ọhụrụ na nke ka mma n'ugbo jikọtara ya na uto akụ na ụba (= ịba ụba GDP kwa onye ọ bụla) na ebelata uru nke ọrụ ugbo n'.
Akụkọ ihe mere eme
Mkpọkpọ oke ọhịa nke Carboniferous bụ ihe mere na narị afọ atọ gara aga. Mgbanwe ihu igwe bibiri oke ọhịa mmiri ozuzo na akpata mbibi nke ọtụtụ ihe ọkụkụ na anụmanụ. Mgbanwe ahụ bịara na mberede, kpọmkwem, n'oge a, ihu igwe bịara dị jụụ na nkụ, ọnọdụ ndị na adịghị mma maka uto nke oke ọhịa na ọtụtụ ụdị dị iche iche dị n'ime ha. E kewara oke ọhịa mmiri ozuzo na akpụ akpụ 'agwaetiti' na adaba na aga n'ihu. Ebibiri ndị mmadụ dị ka sub klaasị Lissamphibia, ebe Reptilia lanarịrị ọdịda ahụ. Nnụnụ ndị dị ndụ na emeziwanye nke ọma na gburugburu ebe kpọrọ nkụ a hapụrụ wee jee ozi dị ka ihe nketa n'usoro n'usoro mgbe ọdịda ahụ gasịrị. ] thumb|Ọtụtụ arịa Neolithic, gụnyere ọla aka, isi anyụike, chisel, na ngwa nchacha. Ohia mmiri ozuzo kpuchiri 14% nke elu ala; ugbu a, ha na ekpuchi nanị 6% na ndị ọkachamara na eme atụmatụ na a pụrụ iri oke ọhịa ikpeazụ fọdụrụ n'ihe na erughị afọ 40. Ụfọdụ obodo mere obere igbutu ọhịa ruo iri puku kwuru iri puku afọ tupu mmalite mmepeanya. Ihe akaebe mbụ nke igbutu osisi na apụta na oge Mesolithic. Ma eleghị anya, a na eji ya mee ka ọhịa ndị mechiri emechi ghọọ ebe obibi ndị mepere emepe nke dị mma maka anụ ọhịa. Mgbe ọrụ ugbo malitere, a malitere ikpochapụ oke ọhịa, ọkụ wee bụrụ ngwá ọrụ bụ́ isi e ji ekpochasị ala ihe ọkụkụ. Na Europe enwere ntakịrị ihe akaebe siri ike tupu 7000 BC. Ndị na akpa anụ Mesolithic ji ọkụ mee oghere maka mgbada na acha uhie uhie na anụ ọhịa. Na Great Britain, a na eji hazel, brambles, grasses na nettle dochie ụdị ndị na anabata ndò dị ka osisi oak na ash na ndekọ pollen. Mwepụ nke oke ohia butere mbelata ikuku ikuku, butere nguzobe nke peat bogs. Mbelata nke pollen nke elm n'ofe Europe n'etiti 8400 na 8300 BC na 7200-7000 BC, malite na ndịda Europe ma jiri nwayọọ nwayọọ na aga n'ebe ugwu gaa Great Britain, nwere ike ịnọchite anya ikpochapụ ala site na ọkụ na mmalite nke ọrụ ugbo Neolithic.
Oge Neolithic hụrụ oke igbutu osisi maka ala ọrụ ugbo. A na eme anyụike nkume site n'ihe dị ka 3000 BC ọ bụghị nanị site na nkume nkume, kama site n'ụdị nkume siri ike dị iche iche sitere na Britain na North America. Ha gụnyere ụlọ ọrụ ax Langdale ama ama na mpaghara ọdọ mmiri Bekee, ebe a na egwupụta ihe na Penmaenmawr na North Wales na ọtụtụ ebe ndị ọzọ. A na eme ebe a na adọba ụgbọala n'akụkụ ebe a na awa nkume, a na-asachakwa ụfọdụ n'ime ya ka ọ rụchaa nke ọma. Nke a nzọụkwụ bụghị naanị ụba n'ibu ike nke anyụike, ma mee ka penetration nke osisi mfe. A ka na
eji Flint site na isi mmalite dị ka Grimes Graves mana site na ọtụtụ ogbunigwe ndị ọzọ gafee Europe.
A hụwo ihe àmà nke igbukpọsị osisi na Minoan Crete; dịka ọmụmaatụ, gburu gburu gburu gburu gburu Obí Knossos n'oge Bronze Age.
Akụkọ tupu ụlọ ọrụ
thumb|Ista Island, ebibiri ọhịa. Dị ka Jared Diamond si kwuo: "N'ime obodo ndị gara aga chere atụmanya nke igbukpọsị osisi ihu, ndị isi Easter Island na Mangareva dabara na nchegbu ha ozugbo, ma Tokugawa shoguns, Inca emperors, New Guinea Highlanders, na narị afọ nke 16 German ndị nwe ala nakweere ogologo echiche ma nwetaghachi obi ụtọ. " Dị nnọọ ka ndị ọkà mmụta ihe ochie egosila na obodo ndị na arụ ọrụ ugbo tupu akụkọ ihe mere eme aghaghị igbutu ma ọ bụ gbaa ọhịa ọkụ tupu ha akụ ya, akwụkwọ na ihe ndị sitere n'oge mmepeanya na ekpughekarị akụkọ ihe mere eme nke igbutu osisi. Ụfọdụ n'ime ihe ndị kasị dị ịrịba ama bụ ihe ndọpụ uche nke narị afọ nke asatọ TOA Ndị Asiria na egosi na e si n'ebe ndị e meriri emeri see osisi ndị a na ese n'elu ala ruo n'isi obodo ndị na adịchaghị oké ọhịa dị ka ihe nkwata. Ihe odide ndị China oge ochie mere ka o doo anya na mpaghara ụfọdụ nke ndagwurugwu Yellow River ebibiela ọtụtụ ọhịa ha ihe karịrị afọ 2000 gara aga ma na akụ osisi dị ka ihe ọkụkụ ma ọ bụ na ebubata ha n'ebe dị anya. Na South China, ọtụtụ ala ahụ bụ nke naanị ya nwe ya ma jiri ya na
akụ osisi.
Nnyocha mpaghara atọ nke nbibi na mkpochapụ akụkọ ihe mere eme na Gris oge ochie chọpụtara na, n'ebe ọ bụla ihe akaebe zuru oke dị, akụkụ dị ukwuu nke mbuze na esote iwebata ọrụ ugbo na mpaghara dị iche iche nke Gris n'ihe dị ka afọ 500-1,000, sitere na Neolithic mechara ruo na mmalite. Afọ Ọla. Otu puku afọ na esochi etiti narị afọ iri mbụ BC hụrụ nnukwu ihe na emebi ala n'ọtụtụ ebe. Silting akụkọ ihe mere eme nke ọdụ ụgbọ mmiri n'akụkụ ndịda ụsọ oké osimiri nke Asia Minor (dịka Clarus, na ihe atụ nke Efesọs, Priene na Miletus, ebe a ga ahapụrịrị ọdụ ụgbọ mmiri n'ihi silt nke Meander debere) na Syria dị n'ụsọ oké osimiri n'ime narị afọ gara aga BC..
Easter Island enweela ahụhụ site na mbuze ala dị ukwuu na narị afọ ndị na adịbeghị anya, nke ọrụ ugbo na igbukpọsị osisi ka njọ.[3] Jared Diamond nyere nkọwa sara mbara banyere ọdịda nke ndị Ista Island oge ochie n'akwụkwọ ya Collapse. Ọpụpụ nke osisi agwaetiti ahụ yiri ka ọ dabara na ọdịda mmepeanya ya na narị afọ nke 17 na 18. O kwuru na ọdịda ahụ bụ igbukpọsị osisi na iji akụ
Nzuzu a ma ama nke ọdụ ụgbọ mmiri maka Bruges, bụ́ nke bufere azụmahịa ọdụ ụgbọ mmiri gaa Antwerp, sokwa n'oge mmụba mụbara (na ihe àmà na egosi na a na egbukpọsị osisi) n'osimiri ndị dị n'elu. N'oge ochie Riez na elu Provence, alluvial silt si n'obere osimiri abụọ na ebuli osimiri ma gbasaa idei mmiri ahụ, bụ nke ji nwayọọ nwayọọ liri ndị Rom na alluvium ma jiri nwayọọ nwayọọ kwaga ihe owuwu ọhụrụ gaa n'ala dị elu; N'otu oge ahụ, a na emeghe ndagwurugwu isi mmiri dị n'elu Riez ka ọ bụrụ ebe ịta nri.
Ọnyà a na ahụkarị bụ na a na ewukarị obodo n'ime ọhịa, nke ga enye osisi maka ụfọdụ ụlọ ọrụ (dịka ọmụmaatụ, ihe owuwu, iwu ụgbọ mmiri, ite). Mgbe a na egbutu osisi na enweghị mịgharị nke ọma, Otú ọ dị; Ngwongwo osisi dị n'ime obodo na-esiwanye ike inweta nso iji nọgide na asọmpi, na eduga n'ịgbahapụ obodo ahụ, dị ka e mere ugboro ugboro na Asia Minor Ochie. N'ihi mkpa mmanụ ụgbọala, ogbunigwe na ígwè ọrụ na ebutekarị igbukpọ osisi na agbahapụ obodo. thumb|Ikpochapụ oke ọhịa nke Brazil nke Atlantic c. 1820–1825p Ebe ihe ka ọtụtụ n'ime ndị mmadụ na anọgide na arụsi ọrụ ike na (ma ọ bụ na adabereghị na) mpaghara ọrụ ugbo, nrụgide bụ isi n'ọtụtụ ebe nọgidere na ekpochapụ ala maka ịkụ ihe ubi na ehi. A na ahapụkarị akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ ohia zuru oke (ma jiri ya mee ihe, dịka ọmụmaatụ, iji nakọta nkụ, osisi na mkpụrụ osisi, ma ọ bụ ịzụ anụ ezi) maka anụ ọhịa ka ọ dịrị ndụ. Nchebe nke ndị ama ama (ndị isi na ndị ụkọchukwu dị elu) nke ohere ịchụ nta na egwuregwu na echekwakarị oke ọhịa.
Isi akụkụ na mgbasa (ma yabụ na uto na adịgide adịgide) nke ndị bi na ya bụ 'ọsụ ụzọ' ndị mọnk' (karịsịa site na iwu Benedictine na azụmahịa) na ụfọdụ ndị isi ọchịchị na ewe ndị ọrụ ugbo ka ha dozie (ma bụrụ ndị na atụ ụtụ isi) site n'inye onyinye dịtụ mma. ọnọdụ iwu na mmefu ego. Ọbụna mgbe ndị ntule chọrọ ịgba obodo ume, ndị ọbịa chọrọ eriri ọrụ ugbo gburugburu ma ọ bụ mgbe ụfọdụ n'ime mgbidi nchebe. Mgbe ọnụ ọgụgụ ndị mmadụ na ebelata ngwa ngwa site na ihe ndị dị ka Ọnwụ Ojii, ọchịchị America, ma ọ bụ agha na agbawa obi (dịka ọmụmaatụ, Genghis Khan Mongol ìgwè dị n'ebe ọwụwa anyanwụ na n'etiti Europe, Agha Afọ Iri Atọ na Germany), nke a nwere ike iduga n'ebe obibi. gbahapụrụ. E nwetaghachiri ala ahụ site n'okike, mana oke ọhịa ndị nke abụọ anaghị enwekarị ụdị ụdị ndụ dị iche iche. Mwakpo na mmeri Mongol naanị butere mbelata carbon 700 nde sitere na ikuku site n'ịkwaliteghachi oke ọhịa na amịkọrọ carbon na ala ndị mmadụ bi n'ime ya ruo ogologo oge. thumb|Ikpọkpọsị osisi na Suriname c. 1880–1900 Site na 1100 ruo 1500 AD, igbukpọsị osisi dị ukwuu weere ọnọdụ n'Ebe Ọdịda Anyanwụ Europe n'ihi mmụba nke ọnụ ọgụgụ mmadụ. Nnukwu ụlọ nke ndị nwe ụgbọ mmiri ndị Europe (n'ụsọ oké osimiri) wuru ụgbọ mmiri osisi site na narị afọ nke 15 maka ịgagharị, ịchịisi, ahia ohu, na ahia ndị ọzọ n'oké osimiri, riri ọtụtụ akụ na ọhịa wee bụrụ onye kpatara iwebata ọtụtụ ọrịa bubonic. ntiwapụ na narị afọ nke 14. Piracy sokwa mee ka a na ewebiga ihe ókè nke oke ọhịa, dị ka ọ dị na Spen. Nke a butere ndakpọ akụ na ụba nke ụlọ mgbe Columbus chọpụtara America, ebe akụ na ụba ahụ dabere na ọrụ ndị ọchịchị (ịkwakọrọ ihe, ngwuputa, ehi, ugbo, ahia, wdg).
Na Mgbanwe na Ala (1983), William Cronon nyochara ma detuo akụkọ nke narị afọ nke 17 nke ndị England na achị maka idei mmiri n'oge na New England n'oge oge ndị ọbịa ọhụrụ na ekpochasị ọhịa maka ọrụ ugbo. Ha kwenyere na e jikọtara idei mmiri na mkpochapụ ọhịa juru ebe niile n'elu mmiri.
Iji unyi nke ukwuu n'ọtụtụ ụlọ ọrụ mmepụta ihe na Europe Early Modern bụ ụdị oriri ọhụrụ nke oke ọhịa ọdịda anyanwụ; ọbụna na Stuart England, mmepụta unyi a na emepụta nke ọma eruolarị n'ọkwa dị egwu. Egburu Stuart England nke ukwuu nke na ọ dabere na ahia Baltic maka osisi ụgbọ mmiri, wee leba anya n'oké ọhịa New England ndị a na-emebeghị eme ihe iji nye ya mkpa. Onye ọ bụla n'ime ụgbọ mmiri agha Royal Navy nke Nelson na Trafalgar (1805) chọrọ osisi oak 6,000 tozuru oke maka iwu ya. Na France, Colbert kụrụ ọhịa oak iji nye ndị agha mmiri France n'ọdịnihu. Mgbe ihe ubi osisi oak tolitere n'etiti narị afọ nke 19, a naghịzi achọ mast n'ihi na mbupu agbanweela.
Nchịkọta Norman F. Cantor banyere mmetụta nke igbukpọsị osisi oge ochie na emetụtakwa nke ọma na Europe Early Modern:
Na omenala ndị mmadụ
Omenala dị iche iche nke ebe dị iche iche n'ụwa nwere nkọwa dị iche iche nke omume nke igbutu osisi.
Omenala Meitei
Ọnụego igbukpọ osisi dị iche iche gburugburu ụwa. N'ime akụkọ ifo Meitei na akụkọ ọdịnala Meitei nke Manipur, a na akpọ igbutu osisi dịka otu n'ime ihe mere eji eme ọdịdị nne (ma eleghị anya chi nwanyị Leimarel Sidabi) na akwa ákwá ma na eru uju maka ọnwụ nke ụmụ ya dị oké ọnụ ahịa. N'otu uri akụkọ nke asụsụ Meitei oge ochie aha ya bụ "Hijan Hirao" (Old Manipuri: "Hichan Hilao"), ekwuru na Eze Hongnem Luwang Ningthou Punsiba nke usoro ndị eze Luwang nyere ndị ikom ya iwu ka ha gbutu osisi n'ime ọhịa maka ịrụ ọrụ nka. pụta ọmarịcha eze Hiyang Hiren. Ndị ohu ya hụrụ n’otu nnukwu osisi na eto n’elu mkpọda ugwu nakwa n’akụkụ osimiri. Ha na-eme ememe omenala na omenala tupu ha ebipụ osisi n'echi ya. N'etiti abalị, nne ọdịdị malitere ịkwa ákwá na egwu na atụfu nwa ya, osisi. Akọwara nhụsianya ya dị ka ndị a:
Oge mmepụta ihe
thumb|Ikpochapụ oke ọhịa, 1700–2004 (ofufe pasentị) Na narị afọ nke 19, iwebata ụgbọ mmiri na eku ume na United States bụ ihe kpatara igbukpọsị osisi n'akụkụ osimiri ndị bụ́ isi, dị ka Osimiri Mississippi, na enwe mmụba ma na esiwanye ike idei mmiri otu n'ime nsonaazụ gburugburu ebe obibi. Ndị na arụ ụgbọ mmiri na esi n’akụkụ osimiri na egbutu osisi kwa ụbọchị iji mee ka injin ụgbọ mmiri na eku ọkụ. N'agbata St. Louis na confluence ya na Osimiri Ohio nke dị na ndịda, Mississippi bịara gbasaa karịa ma na emighị emi, ma gbanwee ọwa ya n'akụkụ. Mgbalị imeziwanye igodo site n'iji ndị na adọkpụ ihe na adọkpụ na ebutekarị ndị ọrụ na ekpochapụ nnukwu osisi 100 ruo 200 (61 m) n'azụ azụ site n'ụlọ akụ. Ọtụtụ obodo ndị France na achị obodo Illinois, dị ka Kaskaskia, Cahokia na St. Philippe, Illinois, bụ idei mmiri rikpuru ma gbahapụ ya na ngwụcha narị afọ nke 19, na efunarị ndekọ ọdịnala nke nkà mmụta ihe ochie ha.
Enwere ike ịhụ mkpochapụ nke oke ọhịa iji mepụta ala ubi n'ọtụtụ akụkụ ụwa, dị ka mgbanwe Central ọhịa grassland na mpaghara ndị ọzọ nke Great Plains nke United States. A na ahụ ihe ndị a kapịrị ọnụ na igbutu osisi na narị afọ nke 20 na eme n'ọtụtụ mba ndị ka na emepe emepe.
Ọnụego igbukpọsị osisi
thumb|Ikpọkpọsị osisi na Myanmar n'oge ọchịchị Briten. Atụmatụ na adịgasị iche iche gbasara oke igbukpọsị osisi n'ebe okpomọkụ.
Ụbọchị ugbu a
Na 2019, ụwa tụfuru ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ hectare nde 12 nke mkpuchi osisi. Ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ otu ụzọ n'ụzọ atọ nke mfu ahụ, hectare nde 3.8, mere n'ime oke ọhịa na ekpo ọkụ na ekpo ọkụ, mpaghara oke ọhịa tozuru oke nke dị mkpa karịsịa maka ụdị dị iche iche na nchekwa carbon. Nke ahụ bụ nha na efunahụ mpaghara ọhịa bụ isi nke nha egwuregwu bọọlụ kwa sekọnd isii.
Akụkọ ihe mere eme
thumb Ikpochapụ oke ohia zuru ụwa ọnụ gbagoro na gburugburu 1852. Dị ka nke 1947, mbara ala nwere nde 15 ruo nde 16 km2 (5.8 nde na 6.2 nde sq mi) nke oke ọhịa ndị toro eto, mana na 2015, e mere atụmatụ na e bibiri ihe dị ka ọkara n'ime ndị a. Mkpokọta mkpuchi ala site na oke ọhịa mmiri ozuzo gbadara site na 14% ruo 6%. Ọtụtụ n'ime mfu a mere n'etiti 1960 na 1990, mgbe e bibiri 20% nke oke ọhịa niile nke okpomọkụ. N'ụzọ dị otú a, a na atụ anya ikpochapụ nke ọhịa ndị dị otú ahụ n'etiti narị afọ nke 21st.
Ọnụego mgbanwe
Ọnụego mfu mkpuchi osisi zuru ụwa ọnụ amụbaala ihe dị ka okpukpu abụọ kemgbe 2001, ruo na mfu kwa afọ na abịaru nso mpaghara nha Italy.
Nnyocha e mere n'afọ 2002 nke onyonyo satịlaịtị tụrụ aro na ọnụ ọgụgụ nke igbutu osisi na mpaghara iru mmiri (ihe dị ka nde hectare 5.8 kwa afọ) dị ihe dị ka 23% ala karịa ọnụego ndị a na ekwukarị. Akụkọ 2005 sitere n'aka Òtù Na ahụ Maka Nri na Ọrụ Ugbo nke Mba Ndị Dị n'Otu (FAO) mere atụmatụ na n'agbanyeghị na mkpokọta oke ọhịa nke ụwa nọgidere na ebelata n'ihe dị ka nde hectare 13 kwa afọ, ọnụ ọgụgụ nke igbutu osisi n'ụwa nile anọwo na eji nwayọọ nwayọọ. N’aka nke ọzọ, nnyocha e mere n’afọ 2005 nke ihe oyiyi satịlaịtị na ekpughe na igbutu ọhịa nke Amazon ji ngwa ngwa okpukpu abụọ karịa ka ndị ọkà mmụta sayensị kwuru na mbụ.
Site na 2010 ruo 2015, oke ọhịa zuru ụwa ọnụ ji 3.3 nde ha belata kwa afọ, dịka FAO siri kwuo. N'ime afọ ise a, nnukwu mfu n'ọhịa mere na okpomọkụ, ọkachasị na South America na Africa. Ọdịda nke oke ọhịa n'otu n'otu bụkwa nke kachasị ukwuu n'okpomọkụ na ebe okpomọkụ mana ọ na
eme na mpaghara ihu igwe ọ bụla (ma e wezụga na ọnọdụ ihu igwe) ka ndị mmadụ a-abawanye.
Ihe dị ka nde hekta 420 nke oke ọhịa apụọla n'ụwa niile site na igbutu osisi kemgbe 1990, mana ọnụọgụ nke mfu ọhịa adalatala nke ukwuu. N'ime afọ ise kacha nso nso a (2015-2020), ọnụ ọgụgụ nke igbutu osisi kwa afọ ka e mere atụmatụ na nde ha dị nde 10, gbadata site na nde 12 ha na 2010-2015.
N'ozuzu, 20% nke oke ohia Amazon 'gbanwere' (kpachapuru oke ohia) na 6% nke ozo 'mebiri emebi nke ukwuu', na eme ka Amazon Watch dọọ aka na ntị na Amazonia nọ n'etiti ọgba aghara.
Afrịka nwere ọnụọgụ ụgbụ a na efu kwa afọ na 2010-2020, na 3.9 nde ha, South America sochiri ya, na nde 2.6. Ọnụego mkpofu ọhịa amụbaala n'Africa n'ime afọ iri atọ ọ bụla kemgbe 1990. Ọ gbadara nke ukwuu na South America, agbanyeghị, ihe dị ka ọkara ọnụego na 2010-2020 ma e jiri ya tụnyere 2000-2010. Eshia nwere uru net kacha elu nke mpaghara ọhịa na 2010–2020, Oceania na Europe sochiri ya. Ka o sina dị, ma Europe na Eshia dekọtara ọnụ ahịa net dị ntakịrị na 2010-2020 karịa na 2000-2010. Oceania nwetara mfu ụgbụ nke mpaghara ọhịa n'ime iri afọ 1990–2000 na 2000–2010.
akatọ data FAO a-ekwu na ha anaghị ama ọdịiche dị n'etiti ụdị ọhịa, nakwa na ha  a-adabere n'ụzọ dị ukwuu na akụkọ sitere na ngalaba ọhịa nke mba ndị dị n'otu n'otu, nke  a-adịghị echebara ihe omume  a-akwadoghị dị ka igbutu osisi iwu  a-akwadoghị. N'agbanyeghị ejighị n'aka ndị a, enwere nkwekọrịta na mbibi nke oke ọhịa ka bụ nnukwu nsogbu gburugburu ebe obibi.
Ụzọ nyocha
Ụfọdụ na arụ ụka na usoro igbukpọ osisi nwere ike iso usoro Kuznets, nke ọ bụrụ na ọ bụ ezie na ọ ga eme ka ọ ghara ikpochapụ ihe ize ndụ nke mfu na enweghị atụ nke ụkpụrụ ọhịa na abụghị nke akụ na ụba (dịka ọmụmaatụ, mkpochapụ nke ụdị).
Ụfọdụ ndị na ese foto anwaala iji katọgram gosi oke igbutu osisi site na mba. thumb|Onyonyo Satellite nke ókèala Haiti na Dominican Republic (n'aka nri) na egosi oke igbutu osisi n'akụkụ Haiti. thumb|Mkpọkpọsị osisi na gburugburu Pakke Tiger Reserve, India
Mpaghara
Ihe ruru 90% nke oke ọhịa dị n'ụsọ oké osimiri ọdịda anyanwụ Africa apụọla kemgbe 1900. Madagascar furu efu 90% nke oke ọhịa nke ọwụwa anyanwụ.
N'ihe dị ka afọ 2007, ihe na erughị 50% nke oke ọhịa Haiti ka dị.
Site na 2015 ruo 2019, ọnụ ọgụgụ nke igbutu osisi na Democratic Republic of Congo mụbara okpukpu abụọ. N'afọ 2021, igbutu oke ọhịa nke Congo rịrị elu site na 5%.
World Wildlife Fund's ecoregion project na edepụta ụdị ebe obibi n'ụwa niile, gụnyere mfu ebe obibi dị ka igbutu osisi, na egosi dịka ọmụmaatụ na ọbụna n'oké ọhịa ndị bara ụba nke akụkụ Canada dị ka ọhịa Mid Continental Canadian nke ógbè prairie ọkara nke mkpuchi ọhịa. furu efu ma ọ bụ gbanwee.
N'afọ 2011, Conservation International depụtara oke ọhịa iri kacha nọrọ n'ihe ize ndụ, nke e ji mara na ha niile funahụrụ 90% ma ọ bụ karịa nke ebe obibi mbụ ha, na nke ọ bụla nwere opekata mpe ụdị osisi 1500 (ụdị a na ahụghị ebe ọ bụla n'ụwa).
Na ebelata ihe ọkụkụ
A na arụkwa nnukwu ọrụ na ngwa ọrụ a ga eji naeleba anya na mba ndị ka na emepe emepe na agbasosi ebumnuche REDD ha kwekọrịtara. Ngwa ndị a, nke dabere na nleba anya n'ime ime ọhịa site na iji onyonyo satịlaịtị na ebe data ndị ọzọ, gụnyere atụmatụ Center for Global Development's FORMA (Forest Monitoring for Action) na Group on Earth Observations' Forest Carbon Tracking Portal. E mesikwara ụkpụrụ nduzi usoro maka nlekota oke ọhịa na COP-15. Òtù gburugburu ebe obibi Avoided Deforestation Partners na eduga mgbasa ozi maka mmepe nke REDD site na ego sitere n'aka gọọmentị U.S. N'afọ 2014, Òtù Na ahụ Maka Nri na Ọrụ Ugbo nke United Nations na ndị mmekọ malitere Open Foris ngwá ọrụ ngwanrọ na emeghe na enyere mba dị iche iche aka n'ịchịkọta, na emepụta na ikesa ozi gbasara ọnọdụ akụ nke ọhịa. Ngwá ọrụ ndị a na akwado usoro ndụ ihe ndekọ ego, site na ntule mkpa, imewe, atụmatụ, nchịkọta na njikwa data ubi, nyocha atụmatụ, na mgbasa ozi. Agụnyere ngwaọrụ nhazi ihe onyonyo dịpụrụ adịpụ, yana ngwa maka mkpesa mba ụwa maka ibelata ihe ọkụkụ sitere na igbutu osisi na mbibi nke oke ọhịa (REDD) na MRV (Measurement, Reporting and Verification) na FAO's Global Forest Resource Assessments
In evaluating implications of overall emissions reductions, countries of greatest concern are those categorized as High Forest Cover with High Rates of Deforestation (HFHD) and Low Forest Cover with High Rates of Deforestation (LFHD). Afghanistan, Benin, Botswana, Burma, Burundi, Cameroon, Chad, Ecuador, El Salvador, Ethiopia, Ghana, Guatemala, Guinea, Haiti, Honduras, Indonesia, Liberia, Malawi, Mali, Mauritania, Mongolia, Namibia, Nepal, Nicaragua, Niger, Nigeria, Pakistan, Paraguay, the Philippines, Senegal, Sierra Leone, Sri Lanka, Sudan, Togo, Uganda, United Republic of Tanzania, and Zimbabwe are listed as having Low Forest Cover with High Rates of Deforestation (LFHD). Brazil, Cambodia, Democratic People's Republic of Korea, Equatorial Guinea, Malaysia, Solomon Islands, Timor-Leste, Venezuela, and Zambia are listed as having High Forest Cover with High Rates of Deforestation (HFHD).
Na 2021, ihe karịrị 100 ndị isi ụwa, na anọchite anya mba nwere ihe karịrị 85% nke oke ọhịa ụwa, kpebisiri ike ịkwụsị ma weghachi igbutu osisi na mbibi ala site na 2030.
Na Bolivia, igbukpọ osisi n'osimiri dị elu akpatala nsogbu gburugburu ebe obibi, gụnyere mbuze ala na mbelata ogo mmiri. Oru ngo ohuru iji nwalee na idozi ọnọdụ a gụnyere ndị nwe ala na mpaghara elu nke ndị ọrụ mmiri na akwụ ụgwọ maka ichekwa oke ọhịa. Ndị nwe ala na enweta US$20 iji chekwaa osisi ndị ahụ, zere imerụ anụ ụlọ, ma kwalite ụdị ndụ dị iche ica. Ha na anatakwa US$30, bụ́ ndị na azụta aṅụ, iji kwụọ ụgwọ maka nchekwa maka hectare abụọ nke ọhịa na eji mmiri eme ihe ruo afọ ise. Ego a na enweta na mmanụ aṅụ kwa hectare nke ọhịa bụ US$5 kwa afọ, ya mere n'ime afọ ise, onye nwe ala erela US $ 50 mmanụ aṅụ. Ọrụ a bụ Fundación Natura Bolivia na Rare Conservation na eduzi, yana nkwado sitere na Climate & Development Knowledge Network.
Amụma mba ụwa, mba na nke mba
thumb|Echiche ezughị ezu nke usoro nke ngwakọta amụma usoro maka ọchịchị igbutu osisi efu. Enweghị itinye aka na usoro metụtara mmepụta anụ site na atumatu nwere ike ịbụ isi ihe na akpata igbukpọsị oke ọhịa. Atumatu maka nchedo oke ohia gunyere mmemme ozi na nkuzi, usoro aku na uba iji mee ka nkwughachi ego ha nwetara site na ihe omume enyere ikike na usoro iji mee ka “oru ohia na ndi na ahu maka oke ohia”. Achọpụtara na ịda ogbenye na ụgwọ ọrụ ugbo bụ isi ihe na ebute igbutu osisi. Ndị na eme mkpebi ndọrọ ndọrọ ọchịchị n'ime ụlọ na nke mba ọzọ nwere ike ịmepụta ma mejuputa atumatu ndị nsonaazụ ya na ahụ na ọrụ akụ na ụba na oke ohia dabara na uru sayensị nyere ha maka ọrụ gburugburu ebe obibi, mbelata mgbanwe ihu igwe na ebumnuche ndị ọzọ.
Amụma ndị dị otú ahụ nwere ike iji ma hazie mmepe nke ụzọ ọrụ aka na nke akụ na ụba gụnyere maka obere mmepụta anụ ehi, ire ahịa na oriri (nke a enwekwa nnukwu uru maka mbelata mgbanwe ihu igwe), ọkwa dị elu nke ọrụ akụ na ụba ndị ọzọ akọwapụtara na mpaghara ndị dị otú ahụ ( dị ka ịkwagharị ọhịa, nchebe ọhịa, ọrụ ugbo  a adịgide adịgide maka klas ụfọdụ nke ngwaahịa nri na ọrụ quaternary n'ozuzu), ihe ọmụma ngwaahịa chọrọ, omue   na ngwaah a certifications na eco tarifu, yana nlekota na traceability achọrọ. Ịmepụta imepụta na mmanye nke atumatu ndị dị otú ahụ nwere ike, dịka ọmụmaatụ, wepụta oge zuru ụwa ọnụ nke igbutu anụ ehi metụtara. Site na usoro ọchịchị polycentric dị mgbagwoju anya, ebumnuche dị ka mbelata mgbanwe ihu igwe zuru oke dịka e kpebiri na eg. Enwere ike nweta nkwekọrịta Paris na nkwụsị nke igbutu osisi site na 2030 dị ka e kpebiri na 2021 United Nations Climate Change Conference. Otu nnyocha egosila na mba ndị a akpata ego dị elu kwesịrị ibelata mbubata ngwaahịa ndị metụtara oke ohia ma nyere aka na mmepe akụ na ụba metụtara oke ọhịa. Amụma gọọmentị a agbasi mbọ ike na amụma oke ọhịa nke mba ụwa "ịgagharị[na] na nhazigharị[ime] ahia oke ọhịa zuru ụwa ọnụ” dịkwa mkpa.
N'afọ 2022, ndị omeiwu Europe kwadoro iwu na achọ ịkwụsị mbubata jikọtara ya na igbutu osisi. Ụgwọ ahụ nwere ike ime ka Brazil, dịka ọmụmaatụ, kwụsị igbutu osisi maka mmepụta ugbo wee malite "ịbawanye mmepụta na ala ugbo dị ugbu a". Ndị European Council nakweere iwu a na mgbanwe ụfọdụ na Mee 2023 ma na atụ anya na ọ ga abanye n'ike ọtụtụ izu ka e mesịrị. Ụgwọ ahụ chọrọ ụlọ ọrụ ndị chọrọ ibubata ụdị ngwaahịa ụfọdụ na European Union iji gosi na mmepụta nke ngwaahịa ndị ahụ adịghị ejikọta na mpaghara ndị a kpochapụrụ n'ọhịa mgbe 31 nke Disemba 2020. Ọ machibidokwara ibubata ngwaahịa jikọtara na mmetọ ikike mmadụ. Ndepụta ngwaahịa gụnyere: mmanụ nkwụ, ehi, osisi, kọfị, koko, roba na soy. A na agụnyekwa ụfọdụ ihe mmepụta nke ngwaahịa ndị ahụ: chọkọleti, arịa ụlọ, akwụkwọ e biri ebi na ọtụtụ ihe sitere na mmanụ nkwụ.
Ikike ala
thumb|A na arụ ụka na ịnyefe ikike ala n'aka ụmụ amaala na arụ ọrụ nke ọma iji chekwaa oke ọhịa. Obodo ụmụ amaala abụwo ụzọ n'ihu megide igbutu osisi. A na arụ ụka na ịnyefe ikike maka ala site n'aka ọha na eze nye ndị bi na ya bụ atụmatụ dị ọnụ ahịa iji chekwaa oke ọhịa. Nke a gụnyere nchekwa nke ikike ndị a nwere n'iwu ndị dị adị, dị ka Iwu ikike oke ọhịa nke India. A na ekwu na ịnyefe ikike ndị dị otú ahụ na China, ikekwe nhazigharị ala kachasị ukwuu n'oge a, ka a na ekwu na ọ na abawanye oke ọhịa. Na Brazil, mpaghara oke ọhịa enyere ndị otu ụmụ amaala nwere obere mkpochapụ karịa ogige ntụrụndụ mba.
Nkwekọrịta obodo na oke ọhịa Congo nwere obere igbutu osisi dịka a na agba ndị obodo ume ijikwa ala ahụ nke ọma, ọbụna na ebelata ịda ogbenye.
Ọrụ ugbo
A na emepụta ụzọ ọhụrụ iji na arụ ọrụ ugbo nke ọma, dị ka ihe ọkụkụ na amịpụta mkpụrụ dị elu, ụlọ griin haus, ọrụ ugbo kwụ ọtọ, ubi ụlọ kwụụrụ onwe ya, na hydroponics. Ụzọ ndị a na adaberekarị na ntinye kemịkalụ iji nọgide na enwe mkpụrụ dị mkpa. N'ọrụ ugbo cyclic, a na ata ehi n'ala ugbo nke na ezu ike ma na emegharị ahụ. Ọrụ ugbo nke cyclic na abawanye n'ezie ọmụmụ nke ala. Ịrụ ọrụ ugbo kpụ ọkụ n'ọnụ nwekwara ike ibelata nri ala na edozi ahụ site na iri nri mineral dị mkpa maka uto ihe ọkụkụ n'ọsọ ọsọ. Ụzọ kachasị mma, Otú ọ dị, bụ echiche nke oke ọhịa nri na permaculture, nke nwere usoro agroforestl nke ejiri nlezianya mee ka ọ dị ka ọhịa ọhịa, na emesi ike na ụdị osisi na anụmanụ nke mmasị maka nri, osisi na ihe ndị ọzọ. Sistemu ndị a nwere ntụkwasị obi dị ala na mmanụ ọkụ na agrochemicals, na ejigide onwe ya nke ukwuu, na arụpụta nke ọma, yana mmetụta dị mma siri ike na mma ala na mmiri, na ụdị dị iche iche.
Ọzọkwa, n'ihi mmetụta gburugburu ebe obibi nke mmepụta anụ na mmepụta iri ara ehi, a na enyocha mmepụta nke analogues anụ na mmiri ara ehi (fermentation, protein cell, ...). Nke a nwere ike ma ọ bụ ọ gaghị emetụta akụ na ụba nke ịkpa ehi (yana mmepụta soy na mbupụ, dịka akụkụ ya ka a na eji dị ka nri anụ ụlọ).
Nyochaa igbutu osisi
thumb|Ndị ọrụ sitere na IBAMA, ndị uwe ojii gburugburu Brazil, na achọ ọrụ igbutu iwu na akwadoghị na mpaghara ụmụ amaala na oke ọhịa Amazon, 2018 Enwere ọtụtụ ụzọ dabara adaba na nke a pụrụ ịdabere na ya maka ibelata na nyochaa igbutu osisi. Otu ụzọ bụ "nkọwa anya nke foto ikuku ma ọ bụ ihe onyonyo satịlaịtị na arụsi ọrụ ike mana ọ chọghị ọzụzụ dị elu na nhazi onyonyo kọmputa ma ọ bụ akụrụngwa mgbakọ na mwepụ buru ibu". Usoro ọzọ na agụnye nyocha ebe na ekpo ọkụ (ya bụ, ebe mgbanwe ngwa ngwa) na eji echiche ọkachamara ma ọ bụ data satịlaịtị mkpebi siri ike iji chọpụta ebe maka nyocha dijitalụ zuru ezu na ihe oyiyi satịlaịtị dị elu. A na enyochakarị igbutu ọhịa site n'ịgụta ọnụọgụgụ ebe a na egbutu osisi, nke a tụrụ n'oge ugbu a. Site n'echiche gburugburu ebe obibi, ịkọwa mmebi na ihe ga-esi na ya pụta bụ ọrụ dị mkpa karị, ebe mbọ nchekwa na elekwasị anya na nchebe ala ọhịa na mmepe nke ụzọ ndị ọzọ iji zere igbutu osisi. A na eji ọnụ ọgụgụ igbutu osisi na mkpokọta mpaghara egbutusịla ihe n'ọtụtụ ebe maka nyochaa igbutu osisi n'ọtụtụ mpaghara, gụnyere nyocha nke igbutu osisi Amazon nke Brazil sitere na INPE. Ihe nlele satịlaịtị zuru ụwa ọnụ dị, ihe atụ nke nyocha sayensị mgbanwe ala nke mkpuchi ala ka oge na aga.
Onyonyo Satellite aghọwo ihe dị mkpa n'inweta data na ọkwa nke igbutu osisi na mkpọgharị osisi. Dị ka ihe atụ, ejirila data satịlaịtị Landsat mee map igbukpọsị osisi dị ka akụkụ nke NASA's Landsat Pathfinder Humid Tropical Deforestation Project. Ihe oru ngo a weputara maapụ igbutu osisi maka Amazon Basin, Central Africa, na Southeast Asia maka oge ato n'ime 1970s, 1980s, na 1990s.
Agbalịrị mbọ iji kwụsị ma ọ bụ igbukpọsị osisi nwayọ nwayọ kemgbe ọtụtụ narị afọ n'ihi na ọ dịla anya amatala na igbutu osisi nwere ike imebi gburugburu ebe obibi zuru oke n'ọnọdụ ụfọdụ iji mee ka ọha mmadụ daa. Na Tonga, ndị ọchịchị kacha elu mepụtara amụma ndị e mere iji gbochie esemokwu n'etiti uru na adịru nwa oge site n'ịgbanwe ọhịa gaa n'ubi na nsogbu ogologo oge ga akpata oke ọhịa, ebe n'ime narị afọ nke 17 na 18 na Tokugawa, Japan, ndị shōguns mepụtara usoro dị mgbagwoju anya. nke atụmatụ ogologo oge iji kwụsị na ọbụna gbanwee igbutu osisi nke narị afọ ndị bu ụzọ site n'iji ihe ndị ọzọ na emepụta osisi dochie osisi na iji ala nke a na akọ ugbo kemgbe ọtụtụ narị afọ dochie osisi nke ọma. Na narị afọ nke 16 na Germany, ndị nwe ala zụlitekwara silviculture iji merie nsogbu nke igbukpọ osisi. Agbanyeghị, amụma ndị a na abụkarị naanị na gburugburu ebe nwere ezigbo mmiri ozuzo, enweghị oge ọkọchị na obere ala (site na ugwu mgbawa ma ọ bụ glaciation). Nke a bụ n'ihi na n'ala ndị agadi na ndị na adịghị eme nri, osisi na eto nwayọọ nwayọọ ka silviculture bụrụ nke akụ na ụba, ebe n'ebe ndị nwere oge ọkọchị siri ike, a na enwekarị ihe ize ndụ nke ọkụ ọhịa na ebibi ihe ọkụkụ tupu ya etoo.
N'ebe a na eme "slash and burn", ịgbanwee gaa na "slash and char" ga egbochi igbutu osisi ngwa ngwa na mmebi nke ala na esote. Biochar si otu a kee, nke eweghachite n'ala, abụghị naanị usoro ịhe carbon sequestion na adịgide adịgide, mana ọ bụkwa ezigbo mmezi maka ala. Ejikọtara ya na biomass ọ na eweta okike nke terra preta, otu n'ime ala kachasị baa ọgaranya na mbara ala na naanị nke a maara na ọ na emegharị onwe ya.
Omume na adịgide adịgide
Ụfọdụ mba emeela ihe iji nyere aka mụbaa ọnụ ọgụgụ osisi n'ụwa. Na 1981, China kere National Tree Planting Day Forest na oke ọhịa eruola ugbu a 16.55% nke ala China, dị ka naanị 12% afọ iri abụọ gara aga.
Iji mmanụ si na achara kama ịka osisi na ebute ọkụ dị ọcha, ebe ọ bụ na achara na eto ngwa ngwa karịa osisi, a na ebelata igbukpọ osisi n'ihi na enwere ike imeju ngwa ngwa.
Mkpugharị ọhịa
N'ọtụtụ akụkụ nke ụwa, karịsịa na mba ndị dị n'Ebe Ọwụwa Anyanwụ Eshia, ịkụgharị ọhịa na ịkụ osisi na amụba ebe nke ala ọhịa. Ọnụ ọgụgụ nke ọhịa amụbaala n'ime 22 n'ime mba 50 kasị oké ọhịa n'ụwa. Eshia n'ozuzu nwetara otu nde hectare nke ọhịa n'etiti 2000 na 2005. Oke ọhịa dị na El Salvador gbasaa karịa 20% n'etiti 1992 na 2001. Dabere na usoro ndị a, otu nnyocha na arụ ọrụ na oke ọhịa zuru ụwa ọnụ ga amụba site 10%  mpaghara mpaghara. nha India  site na 2050.
Dịka okwu FAO siri kwuo okwu a bụ "ịkwagharị ọhịa" anaghị etinye aka na mmụba na mpaghara ọhịa. Mweghari osisi pụtara iweghachi ọhịa nke e gbuturu ma ọ bụ tụfuo n'ihi ihe ndị sitere n'okike, dị ka ọkụ, oké ifufe, wdg. Ebe okwu a bụ "osisi ọhịa" pụtara iguzobe ọhịa ọhụrụ n'ala ndị na abụghị ọhịa mbụ (dịka ọrụ ugbo gbahapụrụ agbahapụ). .
Ọnụego mfu nke oke ọhịa gbadara site na nde 7.8 ha kwa afọ n'ime afọ iri 1990–2000 ruo nde 5.2 ha kwa afọ na 2000–2010 yana nde ha dị nde 4.7 kwa afọ na 2010–2020. Ọnụọgụ mbelata nke mfu igbo akwụsịla n'ime afọ iri kacha nso nso a n'ihi mbelata nke mmụba nke oke ọhịa.
Na China, bụ́ ebe e mebiwo oké ọhịa, n’oge gara aga, gọọmenti chọrọ ka nwa amaala ọ bụla dị n’agbata afọ 11 na 60 kụọ osisi atọ ma ọ bụ ise kwa afọ ma ọ bụ rụọ ọrụ hà nhata n’ọrụ ọhịa ndị ọzọ. . Gọọmenti na ekwu na ọ dịkarịa ala 1 ijeri osisi ka a na akụ na China kwa afọ kemgbe 1982. Achọkwaghị nke a taa, mana March 12 nke afọ ọ bụla na China bụ ezumike ihe ọkụkụ. Ọzọkwa, o webatara oru ngo Green Wall nke China, nke na achọ ịkwụsị mgbasawanye nke ọzara Gobi site na ịkụ osisi. Otú ọ dị, n'ihi ọnụ ọgụgụ buru ibu nke osisi na anwụ mgbe a kụrụ ya (ihe ruru 75%), ọrụ ahụ adịghị nke ọma. Enweela mmụba dị nde hectare 47 na mpaghara ọhịa na China kemgbe 1970s. Ngụkọta ọnụ ọgụgụ osisi ruru ihe dị ka ijeri 35 na 4.55% nke oke ala China mụbara na oke ọhịa. Mkpuchi ọhịa bụ 12% afọ iri abụọ gara aga ma ugbu a bụ 16.55%.
Atụmatụ dị oke egwu maka China bụ Sistemụ Mgbochi ọhịa na Mgbochi Mgbochi nke ikuku na atụpụta ya na oru ngo nke ọhịa Sahara nke a na atụpụta ya yana Greenhouse Seawater.
Na mba ndị dị n'Ebe Ọdịda Anyanwụ, ịba ụba nke ndị ahịa na achọ ngwaahịa osisi nke emepụtara ma na egbute n'ụzọ na adịgide adịgide na eme ka ndị nwe ala ọhịa na ụlọ ọrụ ọhịa na azawanye ajụjụ maka nlekọta ọhịa na omume igbu osisi.
Mmemme nnapụta mmiri ozuzo nke ụbọchị Arbor Day Foundation bụ ọrụ ebere na enyere aka igbochi igbutu osisi. Ndị ọrụ ebere ahụ na eji ego enyere aka zụta ma chekwaa ala ọhịa tupu ụlọ ọrụ osisi enwee ike ịzụta ya. Arbor Day Foundation wee chebe ala ahụ site na igbutu osisi. Nke a na egbochikwa ụzọ ndụ nke ebo ochie bi n'ala ọhịa. Otu dị ka Community Forestry International, Cool Earth, The Nature Conservancy, World Wide Fund for Nature, Conservation International, African Conservation Foundation na Greenpeace na elekwasịkwa anya n'ichekwa ebe obibi ọhịa. Greenpeace ewepụtala mawapụta oke ọhịa ndị ka naemebibeghị wee bipụta ozi a na ịntanetị. Ụlọ ọrụ World Resources n'aka nke ya emewo maapụ isiokwu dị mfe nke na egosi ọnụọgụ oke ọhịa dị ntakịrị tupu afọ mmadụ (afọ 8000 gara aga) na ọkwa dị ugbu a (belata) nke ọhịa. Maapụ ndị a na egosi oke oke ọhịa achọrọ iji rụkwaa mmebi nke ndị mmadụ kpatara.
Osisi ọhịa
Na South America, Oceania, na East na South Africa, ụdị ndị ewepụtara na achị oke ọhịa ndị a kụrụ: 88%, 75% na 65%, n'otu n'otu. Na North America, West na Central Asia, na Europe, oke nke ụdị ewepụtara n'ubi dị obere na 1%, 3% na 8% nke mpaghara a kụrụ n'otu n'otu.
A na ejikwa oke ọhịa na akụ ahịhịa, nke nwere otu ụdị ma ọ bụ abụọ, ndị torola agadi, a na akụ ya na oghere mgbe niile, ma guzobe ya maka ebumnuche na arụpụta ihe. A naghị ejikwa oke ọhịa ndị ọzọ a kụrụ akụ, nke nwere pasent 55 nke oke ọhịa niile a kụrụ, na ha nwere ike yie oke ọhịa mgbe ha tozuru oke. Ebumnuche nke oke ọhịa ndị ọzọ a kụrụ nwere ike ịgụnye mweghachi nke gburugburu ebe obibi na nchekwa nke ụkpụrụ ala na mmiri.
Na mba Senegal, nke dị n'ụsọ oké osimiri ọdịda anyanwụ nke Africa, otu òtù ndị ntorobịa na eduzi enyeworo aka kụọ ihe karịrị nde osisi mangrove 6. Osisi ndị ahụ ga echebe obodo nta ndị dị n'ime obodo pụọ na mbibi nke oké ifufe ma nyekwa anụ ọhịa ebe obibi. Ọrụ a malitere na 2008, ma a gwalarị gọọmentị Senegal ka ha guzobe iwu na ụkpụrụ nke ga echebe ọhịa mangrove ọhụrụ.
Tụnyere nchedo ọhịa
thumb|Ogologo oge igbutu oke ọhịa nke Amazon na nso nso a Ndị na eme nchọpụta, gụnyere site na European Commission, chọpụtara na, n'ihe gbasara ọrụ gburugburu ebe obibi, ọ ka mma ịzere igbutu osisi karịa ikwe ka igbutu osisi na emesị megharịa, dịka nke mbụ na eduga na i.a. mmetụta a na apụghị ịgbagha agbagha n'ihe gbasara ọnwụ dị iche iche nke biodiversity na mmebi ala. Ọzọkwa, ihe gbasara nke puru omume na a ga ahapụ ikuku carbon sitere na ala dị elu n'ime oke ọhịa boreal. Enwere ike ilele ihe ọkụkụ ikuku griin haus zuru ụwa ọnụ nke mmebi nke oke ọhịa mmiri ozuzo nwere ike bụrụ nke a na eledaghị anya ruo n'ihe dị ka afọ 2019. Ọzọkwa, mmetụta nke mpụta ma ọ bụ mkpụgharị ọhịa ga adị n'ọdịniihu karịa idobe oke ọhịa ndị dị adị. Ọ na ewe ogologo oge  ọtụtụ iri afọ   maka uru maka okpomoku zuru ụwa ọnụ iji gosipụta otu uru ịghasa carbon sitere na osisi tozuru oke n'ime oke ọhịa yana site na ịmachi igbutu osisi. Mackey na Dooley na atụle "nchedo na mgbake nke carbon ọgaranya na ogologo ndụ gburugburu ebe obibi, karịsịa ọhịa eke" "isi ihu igwe ngwọta".
Enyemaka ndị agha
Ọnọdụ ndị agha ọzọ bụ iji teknụzụ ndị agha, nzukọ ndị agha na ndị agha maka ebumnuche nchekwa ọhịa. Otu mmemme nke gọọmentị Brazil ebula ụfọdụ ndị ọrụ agha steeti ahụ iji gbochie igbutu osisi Amazon.
Isi mmalite
Edemede a na etinye ederede sitere na ọrụ ọdịnaya efu. Enyere ikike n'okpuru CC BY-SA 3.0 (nkwupụta ikike/ikike). Edemede ewepụtara na Ntụle Ego Global Forest Resources 2020, FAO, FAO.
Reggie Tsiboe
Reggie Tsiboe (a mụrụ n'ụbọchị nke 7 n'ọnwa Septemba n'afọ 1964) bụ onye Ghana-English na-eme egwuregwu, onye na-agba egwu na otu n'ime ndị na-abụ abụ nke otu disco Boney M. n'etiti afọ 1982 na 1986 na mgbe e mesịrị n'etiti afọ 1989 na 1990.
N'afọ 1982, Tsiboe nọchiri anya onye na-agba egwu Bobby Farrell, mana n'afọ 1984 Farrell sonyeere otu ahụ wee bụrụ quintet. N'afọ 1986, ndị otu mbụ ahụ kewara mgbe afọ iri gara nke ọma, mana n'afọ 1989, Liz Mitchell na Reggie guzobere nsụgharị ọhụrụ nke Boney M. n'afọ 1990 wepụtara site n'enyemaka nke onye mmepụta Frank Farian otu "Stories", mana ọnwa ole na ole ka e mesịrị, ha abụọ gara ụzọ dị iche iche.
Tsiboe pụtara na abọm atọ ikpeazụ nke Boney M.: Ten Thousand Lightyears (1984), Kalimba de Luna - 16 Happy Songs (1984) na Eye Dance (1985) ma dekọọkwaa egwu Krismas na otu ahụ, nke ewepụtara na mba ụwa naanị mgbe nkewa nke ìgwè ahụ na abọm ọhụrụ Boney M. Christmas, The 20 Greatest Christmas Songs n'afọ 1986. Reggie bụrụ abụ isi olu na ọtụtụ egwu Boney M., gụnyere "Kalimba de Luna", "Happy Song", "Going Back West", "My Chérie Amour", "Young, Free and Single", "Dreadlock Holiday" na "Barbarella Fortuneteller".
N'abalị 21 ọnwa Septemba afọ 2006, Tsiboe na ndị isi abụọ ọzọ na-abụ abụ nke Boney M., Liz Mitchell na Marcia Barrett, bụ ndị ọbịa pụrụ iche na London na mbido egwu Daddy Cool, nke dabeere na egwu nke otu a ma ama.
Tupu ọ banye na otu ahụ, ọ bụ onye na-eme ihe nkiri na Ghana. Otu n'ime ihe nkiri ndị mere ka ọ bụrụ onye ama ama bụ ihe nkiri Love Brewed in an African Pot. N'ịgbaso oge Boney M ya, Tsiboe laghachiri ime ihe nkiri, O meela ihe nkiri na ihe nkiri TV ole na ole nke UK gụnyere Doctor Who.
Tsiboe bi ugbu a na Marlborough, Wiltshire na England.
Edemsibịa
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Ihe Ncheta Agha Hargeisa
thumb|Ihe Ncheta Agha Hargeisa Ihe ncheta agha Hargeisa bụ ihe ncheta dị na Hargeisa, isi obodo Somaliland. E guzobere ihe ncheta ahụ iji cheta agha maka nnwere onwe n'afọ 1980s, ọ bụkwa ihe nnọchianya nke ọgụ maka ndị Somaliland.
Nkọwa na akụkọ ihe mere eme
áká_ịkẹngạ|thumb|Ụlọ ndị agha mebiri na Hargeysa, nnukwu obodo dị n'ebe ugwu Somalia, 1991. Mgbọ ogbunigwe nke Hargeisa malitere n'ụbọchị nke atọ nke ọgụ ahụ na ngwụsị May 1988, na nnukwu ogbunigwe ikuku nke obodo ahụ nke ụgbọ elu Somalia Air Force (SAF) mere, bụ nke "were. pụọ n'ọdụ ụgbọ elu Hargeisa wee tụgharịa mee ka bọmbụ na-agba ugboro ugboro n'obodo ahụ".
Ọnụ ọgụgụ mbibi ahụ enweghị atụ, e bibiri ihe ruru pasenti iri itoolu nke obodo ahụ (nke bụ obodo nke abụọ kachasị ukwuu na Somalia n'oge ahụ), (ụlọ nnọchi anya mba United States mere atụmatụ na pasent 70 nke obodo ahụ mebiri ma ọ bụ mebie). Ihe akaebe nke Aryeh Neier, onye guzobere Human Rights Watch, na-akwado ụdị mwakpo gọọmentị na-awakpo ndị nkịtị:"N'ime mgbalị ịchụpụ SNM, gọọmentị na-eji artillery na bọmbụ ikuku, ọkachasị Hargeisa na Buroa, kwa ụbọchị, na-elekwasị anya karịsịa na ndị nkịtị. Akụkọ sitere n'aka ndị ji anya ha hụ na obodo Hargeisa bụ naanị mkpọmkpọ ebe, nke e bibiri ruo n'ókè nke na ọ bụ ọbụna ndị bi na ya enweghị ike ịmata ya."The Guardian kọrọ oke mbibi dị ka ndị a: "Agha obodo ahụ hapụrụ Hargeisa mkpọmkpọ ebe: 80 pasent nke ụlọ dị n'ime obodo ahụ bibiri, ọtụtụ n'ime ha bụ bọmbụ ikuku nke ndị ọkwọ ụgbọ mmiri nke General Siad Barre nke Zimbabwe. Echiche sitere na ikuku bụ obodo na-enweghị ụlọ. Mgbidi plasta na-acha anụnụ anụnụ na-acha anụnụ anụnụ na-egosipụta ìhè anyanwụ.Agha obodo ahụ mere ka Hargeisa bụrụ mkpọmkpọ ebe: pasent 80 nke ụlọ dị n'obodo ahụ mebiri, ọtụtụ n'ime ha bụ bọmbụ ụgbọelu nke ndị na-anya ụgbọelu Zimbabwe nke General Siad Barre. Ihe a na-ahụ site na ikuku bụ obodo na-enweghị ụlọ. Mgbidi plaster na-acha akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ na-acha anụnụ anụnụ na-egosipụta ìhè anyanwụ.""Ọtụtụ n'ime ụlọ ndị ahụ na-ejide n'ihi obere ogbunigwe ndị agha Gen Siad Barre gbasasịrị mgbe ọtụtụ iri puku ndị bi na Hargeisa gbapụrụ. Ihe a na-ebibighị ka e zuuru ihe."Nkọwa ndị ọzọ nke ihe mere na Hargeisa gụnyere: "Siad Barre lekwasịrị anya iwe ya (na ike agha ndị America na-akwado) megide mmegide Northern ya. Hargaisa, obodo nke abụọ nke Somalia na isi obodo British Somaliland bụbu bọmbụ, tụrụ bọmbụ na rọketi. E kwenyere na ihe dị ka mmadụ 50,000 anwụọla n'ebe ahụ n'ihi ogbugbu mkpirikpi, bọmbụ ụgbọelu na mwakpo ala. E bibiri obodo ahụ n'onwe ya. Ụgbọelu gọọmentị emeghị ka ọtụtụ ndị gbara ọsọ ndụ na-agba ọsọ na mbibi ahụ. Okwu ahụ bụ 'mgbukpọ agbụrụ' bịara jiri ya mee ihe ugboro ugboro site n'aka ndị na-ahụ maka ihe ndị ruuru mmadụ."Amnesty International kwuputara nnukwu ebumnuche na igbu ndị agha gọọmentị Somalia gburu ndị nkịtị. Mgbasa ozi a ebibiela Hargeisa kpamkpam, na-eme ka ndị bi na ya dị 500,000 gbapụ n'ókè ahụ na obodo ahụ "webiri n'ime obodo mmụọ nke nwere ụlọ 14,000 bibiri na 12,000 ọzọ mebiri emebi.. "