cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Elder rights
Okwu nke ihe gbasara ikikere ruru ndị okenye nke gụnyere afọ ole mmadụ gbara nke metụtara ịchọ ọrụ ndị okenye na ịkpa ókè ( nke dịka mmanya n' ike mgbe aga apụ n' ọrụ) enweghị oghere inweta ọgwụgwọ nke ahụike, n' ihi afọ ole ma ọ bụ ọgbachi nke gbasatara ahụike, ihe ndị ọhaneze neche banyere nkwarụ na enweghi nkwarụ n' ihi afọ, tinyere adịghị ike nyere mmetọ n' úgwù ruru mmadụ, tinyere ihe akụ na ụba, ihe ana ahụ anya, ihe gbasara akọ na uche, mmekọrịta na obi ụtọ na ikwaso ịko n' ike, n' ihi enwekwaghị ike tinyere enwetaghị ohere ị jiri ọgbara ọhụrụ teknụzụ eme ihe.
Otu n'ime mgbalị mbụ nke gọọmentị etiti US iji chebe ikike ego nke ndị okenye bụ nguzobe uru Social Security site na Social Security Act nke afọ otu puku, narị itoolu na iri atọ na ise, na-enye ndị lara ezumike nká ego ruru eru.
Nkọwa nke ikike ndị agadi
N'afọ 1991, Nzukọ Ezumezu nke UNHRC guzobere ụkpụrụ iji duzie ma gbaa ume mmepe nke mmemme gọọmentị nke ga-echebe ikike ndị agadi site n'ịhụ na nnwere onwe, itinye aka, nlekọta, mmezu onwe na ùgwù nke ndị agadi.
Ịka nká na ihe ọmụmụ ika nkà
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/47/Older_adult.jpg/220px-Older_adult.jpg|thumb|Nwoke Okenye n'ihu Tesco Mall Ịkwado na ichebe ikike nke ndị okenye dị mkpa iji dozie nsogbu ndị metụtara ịka nká na ịka nkụ. Site na mmụba ngwa ngwa nke ndị agadi n'ụwa niile, e nweela mgbalị mba ụwa iji lekwasị anya n'okwu ndị metụtara ịka nká na ichebe ndị agadi n"ime afọ iri gara aga. N'ihi ya, a na-amata ma na-amụ banyere afọ ndụ dị ka nsogbu zuru ụwa ọnụ, ihe atụ nke bụ nyocha nke ọtụtụ iri puku mmadụ na ihe karịrị mba 50 nke kpughere na ọtụtụ n'ime ndị sonyere dị ka ndị nwere àgwà dị mma na nke dị elu. Ịchọpụta na ịlụso mmụba nke ageism ọgụ dị mkpa iji kwalite ahụike ndị mmadụ dabere na ihe akaebe na-arịwanye elu nke mmetụta ọjọọ nke ageism na ahụike nke ndị agadi.
Òtù na-ahụ maka ikike ndị okenye
Dị ka Nina Kohn si kọwaa, otu ndị okenye na-ahụ maka ihe ndị ruuru mmadụ bụ "mgbalị jikọtara ọnụ [nke] òtù na ndị mmadụ n'otu n'otu... (na-abịakọta) gburugburu ebumnuche nke ịgbanwe usoro mmekọrịta mmadụ na ibe ya, ndọrọ ndọrọ ọchịchị, na iwu iji nye ndị okenye ohere iji ikike na nnwere onwe ha na obodo ha. " Echiche nke mkpa na ikike pụrụ iche nke ndị agadi malitere na 1930s, n'oge Great Depression, na isi ihe na-elekwasị anya na mkpa maka mmemme ezumike nká mba iji nye ndị agadi na-adịghịzi arụ ọrụ nchekwa ego. E mere ọtụtụ atụmatụ ndị na-asọmpi (atụmatụ Townsend, McClain Movement, Ham na Eggs Movement) iji dozie nsogbu ahụ. N'ikpeazụ, dị ka akụkụ nke Franklin Delano Roosevelt's New Deal, e mere Social Security Act iji gboo mkpa ahụ.
Ka ndị mmadụ na-akawanye nká na ndị agadi bara ọgaranya n'ime ọkara nke abụọ nke narị afọ nke iri abụọ, mmetụta ndọrọ ndọrọ ọchịchị ha mụbara. E guzobere òtù ndị dị ka American Association of Retired Persons na ụlọ ọrụ gọọmentị dị ka Administration on Aging iji gboo mkpa ha. Ihe karịrị nchekwa ego dị mfe ghọrọ ihe a na-elekwasị anya na Maggie Kuhn, iwe maka ezumike nká ya mgbe ọ dị afọ 65, malitere Gray Panthers na 1970. Kemgbe e guzobere ya, Gray Panthers akwadowo maka ụlọ dị ọnụ ala, ụlọ ọgbọ na usoro nlekọta ahụike otu onye na-akwụ ụgwọ. Taa, ndị Grey Panthers na-eduga Stakeholder Group on Aging, otu nzukọ ọ kwadoro, nke na-ezube ịmepụta netwọk mba ụwa nke ndị agadi na ndị na-eme ihe. E guzobere National Elder Law Foundation n'ihi nchegbu na ndị agadi nwere ike ịnwe mkpa iwu pụrụ iche. Nkwado 2006 nke Iwu Ndị Okenye Ndị America gụnyere ọrụ a na-akpọ Nhọrọ maka Nnwere Onwe, iji mepụta obodo ndị na-azụ ahịa (dị ka ndị na-emegide nhọrọ dị iche iche dị ka ụlọ ndị agadi ọdịnala) nhọrọ nlekọta ogologo oge.
Ikike mmekọrịta na nke ego nke ndị okenye
Ọrụ Nchebe Ndị Ntorobịa na-enye ọrụ maka ndị agadi, ndị e metọrọ, leghaara anya ma ọ bụ jiri ha mee ihe. N'oge na-adịbeghị anya, e nweela mgbalị iji mee nchọpụta ma dozie nsogbu mmetọ ndị agadi site na iwu ndị dị ka Iwu mgbochi na ikpe mkpegharị ndị agadi nke 2017.
Otu n'ime mgbalị mbụ nke gọọmentị etiti US iji chebe ikike ego nke ndị okenye bụ nguzobe uru Social Security site na Social Security Act na 1935, na-enye ndị lara ezumike nká ego ruru eru. E dezigharịrị iwu ahụ na 1972 iji gbakwunye Mgbakwunye Nchebe Nkwado, nke na-enye enyemaka ego nye ndị mmadụ, afọ 65 ma ọ bụ karịa. Ntinye nke Iwu Ịkpa Ókè n'Ọrụ nke 1967 chebere ikike ego nke ndị agadi site n'ịmachibido ndị were mmadụ n'ọrụ ịkpa ókè megide ndị, dị afọ 40 ma ọ bụ karịa.
Ahụike, nlekọta ahụike, na ikike ọgwụ na iwu nke ndị okenye
Otu ebe ebe ndị okenye na-enwe nsogbu pụrụ iche, bụ na nlekọta ahụike na mkpebi ahụike. Ịka njọ ọrịa na-adịghị ala ala, nkwarụ ọgụgụ isi, na njedebe na ọnọdụ ọrụ niile bụ ihe atụ nke mgbanwe ndị na-eme mgbe e mesịrị na ndụ, nke nwere ike ịbawanye ogo onye okenye nke ịdabere na onye na-elekọta ya. Nkwado a na-ahapụ ndị agadi n'ihe ize ndụ ka ukwuu nke mmetọ. Dị ka National Institute on Aging si kwuo, mmetọ ndị agadi nwere ike ime mgbe ndị okenye bi n'ebe dị anya n'ụlọ n'ụlọ ndị nọọsụ nwere nkà ma ọ bụ ụlọ ọrụ enyemaka, ma ọ bụ ọbụna mgbe ha na ezinụlọ bi. Ọ bụ ezie na mmetọ nwere ike ime onye ọ bụla, ndị okenye toro eto nwere nsogbu ọgụgụ isi n'ihi isi mgbaka ma ọ bụ ndị nwere nnukwu mkpa ahụike, bụ ndị na-adịghị ike karịsịa. Ihe ịrịba ama nke mmetọ na-agụnye ọdịdị na-adịghị mma, mmerụ ahụ ma ọ bụ ọnyá a na-akọwaghị akọwa, ibu ibu na-akọwakhị, ọnyá n'àkwà ugboro ugboro, na enweghị ngwaọrụ ahụike nkwado dị ka ugegbe ma ọ bụ ndị na-enyere ntị aka.
Ọ bụ ezie na mmetọ ndị agadi na-aga n'ihu na-abụ nsogbu na-aga nke ọma, enwere ụfọdụ nchebe maka ndị okenye. Otu n'ime nchebe dị otú ahụ bụ Long-Term Care Ombudsman Program, nke na-akwado ikike nke ndị okenye n'ụlọ ndị agadi, ụlọ obibi enyere aka, na ntọala obibi ndị ọzọ. N'agbanyeghị mmemme ndị dị otú ahụ, a ka nwere ọganihu dị ukwuu a ga-eme n'ịgbachitere ikike nke ndị okenye.
Ọrịa COVID-19 kpughere ihe ndị a na-eleghara anya n'ụlọ ndị agadi, ọkachasị ihe ize ndụ ha nke ikpughe ndị okenye na mmerụ ahụ na ọrịa a na-apụghị izere ezere. Dị ka akụkọ 2021 nke Human Rights Watch si kwuo, ihe karịrị 178,000 ọnwụ COVID-19 jikọtara ya na ụlọ ọrụ ndị nọọsụ mejupụtara ihe ruru pasent 40 nke ọnwụ niile na United States. A na-ekwu na ọnwụ ndị a bụ n'ihi ụkọ ndị ọrụ ogologo oge na ileghara ndị bi na ya anya.
Ebemsidee
Òtù:Pages with unreviewed translations
Shadi Abdel Salam
Shadi Abdel Salam bụ onye nduzi nkiri Egypt, onye edemede na ejiji na onye na-emepụta ihe.
Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ ya na Alexandria na 15 Maachị 1930, Shadi gụsịrị akwụkwọ na Victoria College, Alexandria, 1948, wee kwaga England ịmụ ihe nkiri site na 1949 ruo 1950. Ọ sonyeere ngalaba nka mara mma na Cairo ebe ọ gụsịrị akwụkwọ dị ka onye na-ese ụkpụrụ ụlọ na 1955. Ọ rụrụ ọrụ dị ka onye na-enyere onye na-ese ihe, Ramsis W. Wassef, aka n'afọ 1957, ma mepụta ihe ịchọ mma na ejiji nke ụfọdụ n'ime ihe nkiri ndị a ma ama n'akụkọ ihe mere eme nke Ijipt nke gụ
ụnyere; Wa Islamah, Mawwńed fil Bourg, Al Nasser Salah Ad-Din, Almaz wa Abdu El Hamouly. Ọ rụrụ ọrụ dị ka onye ndụmọdụ akụkọ ihe mere eme na onye nlekọta nke ihe ịchọ mma, ejiji na akụkụ ngwa nke ihe nkiri Polish, Fero, nke Jerzy Kawalerowicz duziri.
Ọ nyekwara ntụziaka maka ihe nkiri ogologo oge nke akpọrọ The Night of Counting the Years (Al-Momiaa), 1968 - 1969, ọ nwetakwara ọtụtụ nrite  nkiri maka ọrụ a. Ọ nyekwara nduzi  nkiri mkpirikpi nke Egypt oge ochie nke akpọrọ El Eloquent Peasant. N'ụzọ dị ịrịba ama, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye nduzi nke Ministry of Culture Center maka ihe nkiri nnwale na 1970. O dekwara nkiri ogologo nke akpọrọ "Ikhnatoun" ma mezue atụmatụ ndị dị mkpa site na 1974- 1985.
Ọ kụziri na Cinema Higher Institute of Egypt na Ngalaba nke Decorations, Costumes na Film Direction site na 1963-1969. Ọ nwụrụ na 8 Ọktoba 1986.
N'abalị Ịgụta Afọ
E wepụtara The Night of Counting the Years na 1969. Akụkọ a dabeere n'ezi akụkọ banyere nchọpụta nke Royal Mummies iri anọ na 1881 na Thebes, isi obodo nke Alaeze Ukwu Fero. Ruo ihe karịrị puku afọ atọ, ozu ndị ahụ a gbasiri agbasi anọwo n'enweghị nsogbu, ruo mgbe ụfọdụ ndị ọkà mmụta ihe ochie si na Ngalaba Antiquities na Cairo chọpụtara na ọtụtụ ihe nwere aha eze sitere na usoro ọchịchị nke iri abụọ na otu na-apụta mgbe niile n'ahịa ojii oge ochie. Ha na-eche na n'ebe ọ bụla na Thebes, mmadụ maara ebe ili ndị na-efu efu dị. Ọ na-eme na ụmụ eze n'etiti agbụrụ ugwu Horabat edebewo ihe nzuzo a site n'ọgbọ ruo n'ọzọ. Ndị a na-ewere Royal Cache mgbe niile dị ka ihe na-eweta ego nke onwe ha iji nweta n'oge mkpa. E kewara ego ahụ n'etiti ndị agbụrụ ahụ. Mgbe ndị ọkà mmụta ihe ochie rutere ịchọta ili ahụ, a tụbara ụmụ nwoke abụọ nke onye isi agbụrụ ahụ nwụrụ anwụ n'ime ọgba aghara omume, n'amaghị ma ha ga-ekpughe ihe nzuzo ahụ ma ọ bụ chekwaa ihe ndị agbụrụ ahụ weere dị ka ihe nketa ha. Nwa ya nwoke nke nta, Waniss, ghọrọ onye dị mkpa na ihe nkiri akụkọ ahụ.
Onye Ọrụ Ugbo Na-ekwu Okwu
Mepụtara na 1969, ihe nkiri dị mkpirikpi ahụ dabeere n'akụkọ oge ochie nke otu aha ahụ, na kpakpando Ahmed Marei.
Afaq
E mepụtara ya na 1973. Ihe ngosi a na-egosipụta ndụ ọdịbendị na Ijipt nke oge a.
Korssy Tout Ankh Amun Al Zahaby
N'ịbụ nke e mepụtara na 1982, docudrama a nwere ikike ịgbasa mmata banyere ihe nketa Ijipt oge ochie.
Al Ahramat Wama Kablaha
N'ịbụ nke e mepụtara na 1984, docudrama a nwere ikike ịgbasa mmata banyere ihe nketa Ijipt oge ochie.
Ann Ramses Al Thany
N'ịbụ nke e mepụtara na 1986, docudrama a nwere ikike ịgbasa mmata banyere ihe nketa Ijipt oge ochie.
Ọdachi nke Ụlọ Ukwu ahụ
Ọdachi nke nnukwu ụlọ ahụ, nke a makwaara dị ka Akhenaten, ga-abụ akụkọ ihe mere eme banyere ọchịchị Fero Akhenaton. Otú ọ dị, emechabeghị ihe nkiri ahụ tupu ọnwụ Abdelsalam, n'ihi nkwenye ya na ego ndị Ijipt; ọ jụrụ onyinye sitere na mba ọzọ ugboro ugboro (gụnyere ọtụtụ ndị mmesapụ aka sitere n'aka ndị nkwado France), na-ekwusi ike na a ga-eji ego Ijipt mee ihe nkiri banyere akụkọ ihe mere eme. Abdelsalam rụrụ ọrụ na ọrụ a ruo afọ iri n'oge ọ na-edegharị anọ n'ime edemede ahụ mana o kpebeghị na mbipụta ikpeazụ nke ihe nkiri ahụ wee nwụọ tupu o mezue ya, ọ bụ ezie na emechara ọtụtụ n'ime ihe ịchọ mma, ihe nkiri, na ejiji.
Ụtụ Isi
Na 15 Maachị 2015, Google mere emume ncheta ọmụmụ ya nke afọ iri asatọ na ise n'ihe ngosiputa Google Doodle.
Njikọ mpụga
Òtù:Pages with unreviewed translations
Abdoulaye Ascofaré
Abdoulaye Ascofaré (amụrụ n'April 20, 1949, na Gao) bụ onye Mali na-ede uri na onye na-eme ihe nkiri.
Akụkọ ndụ
Ascofaré bụ onye na-achikọba ememe redio ruo afọ 1978, mgbe ọ ghọrọ onye nkuzi na Institut National des Arts na Bamako. N'afọ 1984, ọ natara diplọma na ọmụmụ ihe nkiri site na All-Union State Institute of Cinematography (nke bụzi Gerasimov Institute of Cinemography) na Moscow, n'afọ 1985, ọ sonyeere Centre National de Production Cinématographique na Bamako dị ka onye nduzi.
Malite na 1991, o mepụtara ọtụtụ ihe nkiri dị mkpirikpi ma, na 1997, o mepụtara ihe nkiri mbụ ya zuru oke, Faraw, une mère des sables (Faraw, nne nke ájá), nke na-akọwa awa iri abụọ na anọ na ndụ nwanyị Songhaï. Faraw meriri Golden Bayard maka Artistic Creation na 1997 Namur Film festival.
Dị ka onye na-ede uri, o bipụtara Domestiquer le rêve (Domesticating the Dream).
Njikọ mpụga
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Ahmed Badrakhan
Ahmed Badrakhan (18 Septemba 1909 - 26 Ọgọst 1969) bụ onye nduzi ihe nkiri na onye edemede ihe nkiri nke Egypt nke sitere na Kurdish. O duziri ihe nkiri iri anọ na otu n'agbata afọ 1936 na 1968. Ọ bụ onye a ma ama maka ihe nkiri ịhụnanya ya nke afọ 1952 A Night of Love nke egosipụtara Mahmoud Almeleji na Mariam Fakhr Eddine. Ọ duziri Intisar al-chabab (1941) nke na nke mbụ ya gosipụtara onye na-akpọ egwu na onye na-agụ egwu Farid al-Atrash tinyere onye na-abụ egwu Asmahan. Ọ lụrụ Asmahan, ọ ga-abụkwa onye dị mkpa na ụlọ ọrụ Misr, ụlọ ọrụ ihe nkiri Egypt kachasị ewu ewu n'oge ahụ.
Nagia Essayed
Prọfesọ Dr. Eng. Nagia Essayed bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke obodo Libya. Ọ bụ Kọmishọna nke Na ahù maka Human Resources, Sayensị na Teknụzụ maka Afrikan Union.
Njikọ mpụga
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Anietie Isong
Akụkọ ndụ ya
Dr. Anietie Isong nwere PhD na New Media and Writing na Mahadum De Montfort, Leicester. Ọ gụsịrị akwụkwọ na Mahadum Ibadan na Mahadim Leicester ebe ọ gụrụ nkwurịta okwu. Dr. Isong malitere ọrụ ya na mgbasa ozi tupu ọ gbanwee na mmekọrịta ọha na eze. Ọrụ mbụ ya na-ede edemede maka redio gbanwere ka ọ bụrụ ihe a raara nye na ederede. N'ime abụ ya na akụkọ mkpirisi ya, o meriri ihe nrite abụ nke MUSON maka "These Many Rivers". O mechara kwado ihe nrite pụrụ iche na asọmpi Commonwealth Short Story maka "akụkọ Naijiria kacha mma" n'afọ 2010. O nwetakwara ihe nrite Olaudah Equiano maka akụkọ ifo na ihe nrite asọmpi odide Remember Oluwale.
Isong rụrụ ọrụ dị ka onye na-ekwu okwu, onye njikwa mmekọrịta ọha na eze na onye nyocha na Europe, Middle East na Africa. Nwanne ya nke okenye, Emem Isong, bụ onye ama ama na-emeputa ihe na onye na-ede ihe nkiri maka ihe nkiri Nollywood.
Akwụkwọ akụkọ izizi nke Dr. Isong bụ Radio Sunrise na-enyocha nsogbu nrụrụ aka na ọrụ odeakụkọ ma kọwaa ya dị ka "ihe osise satirical nke Naịjirịa". Radio Sunrise meriri ihe nrite McKitterick nke afọ 2018.
Edensibia
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Mgbanwe ihu igwe na Malaysia
thumb|Ihe osise na-egosi ọnọdụ okpomọkụ na Malaysia n'etiti 1901 na 2021. Mgbanwe ihu igwe na-enwe mmetụta dị ukwuu na mba Malaysia. O yikarịrị ka okpomọkụ na-arịwanye elu ga-eme ka ọnụ ọgụgụ nke okpomọkụ a na-eme kwa afọ dịkwuo elu. Mgbanwe nke mmiri ozuzo nwere ike ịbawanye oke ọkọchị na idei mmiri n'ógbè dị iche iche. Mmiri na-arị elu n'oké osimiri nwere ike imebi mpaghara ụfọdụ dị n'ụsọ oké osimiri. A na-atụ anya na mmetụta ndị a ga-enwe ọtụtụ mmetụta gburugburu ebe obibi na mmekọrịta mmadụ na ibe ya, na-eme ka nsogbu gburugburu ebe obibi dị ugbu a ka njọ ma na-emezi ka enweghị nhata sikwuo ike.
Mba Malaysia n'onwe ya na-enye aka n'ihi ojiji dị ukwuu nke coal na gas sitere n'okike. Otú ọ dị, ojiji nke hydropower agbasawo na narị afọ nke iri abuo na otu, a na-enyocha ihe ndị ọzọ nwere ike isi iyi dị ka ike anyanwụ na biomass. Gọọmentị na-atụ anya mkpa ọ dị ime mgbanwe na mpaghara ndị dị ka ahụike na nchebe n'ụsọ oké osimiri, ma kwado nkwekọrịta Paris.
Mgbasa ozi
thumb|Ụlọ ọrụ eletrik biomass na Sandakan. Ka ọ na-erule n'afọ puku abuo onye kachasị enye aka na gas na-ekpo ọkụ bụ ngalaba ike, nke nde tọn iri ise na asato (Mt) nke ikuku CO2 ruru 26% nke ngụkọta mba. Nke a sochiri ngalaba njem na 36 Mt, ma ọ bụ 16%.: 7 Atụmatụ ndị ọzọ na-etinye ngalaba ike dị ka na-emepụta 55% nke CO2 na 2011, na 46% na 2013. thumb|Nchịkọta nke ojiji ike site na isi iyi na Malaysia, 1965 ruo 2020. Mmanụ ala na-anọgide na-abụ isi mmanụ maka mmepụta ọkụ eletrik. Mkpa maka ọkụ eletrik toro 64% n'ime afọ iri tupu 2017. N'afọ 2017, e mepụtara ihe karịrị 44% nke ọkụ eletrik site na ọkụ coal, na 38% site na gas sitere n'okike. 17% nke e mepụtara site na ike na-agbanwe agbanwe sitere na mmiri, na ihe ndị ọzọ na-agbanye ọkụ na-emepụta naanị 0.5% nke ọkụ eletrik. Ojiji a na-eji coal eme ihe anọwo na-abawanye, na-agafe ojiji a na 2010. Pasentị gas sitere n'okike belatara site na 57% na 1995, mgbe coal mepụtara naanị 9%. A na-ebubata ọtụtụ coal, n'ihi ọnụ ahịa dị elu nke igwupụta ihe n'ime ụlọ. Ọtụtụ n'ime mgbanwe a bụ n'ihi oke gas a na-eji eme ihe na-akpachara anya na-echekwa na ọkwa 2000, na-ahapụ ọchịchọ ọzọ ka coal were dị ka akụkụ nke diversification. Mmepụta gas sitere n'okike nọgidere na-abawanye, mana a tụgharịrị ya na mbupụ. N'otu oge mmanụ bụ ihe dị mkpa maka mmepụta ọkụ eletrik, na-emepụta 21% nke ọkụ eletrik na 1995, mana ka ọnụ ahịa mmanụ na-arị elu nke a belatara ruo 2% na 2010 na 0.6% na 2017.
Hydropower na-elekwasị anya na East Malaysia, ọ bụ ezie na ikike dịkwa na Perak na Pahang. N'agbanyeghị mmụba na-adịbeghị anya na ojiji coal, a naghị atụ anya ikike coal ọhụrụ n'okpuru atụmatụ dị ugbu a, nke na-elekwasị anya na gas sitere n'okike, na n'ókè dị ala nke anyanwụ na mmiri. CO2 na CH4 na-agbada site na 2010 ruo 2017, n'oge mmụba nke mmiri, ebe uto nke N2O na-agbasa.
Ihe mmetọ ihu igwe na-adịte aka nwere njikọ na oke mmetọ ikuku n'obodo ukwu: 5
Mgbukpọsị oké ọhịa, ọkachasị maka mmanụ nkwụ na mmepụta rọba sitere n'okike, bụkwa isi ihe na-enye aka na ikuku gas na-ekpo ọkụ nke mba ahụ. Nnyocha e mere n'afọ 2016 mere atụmatụ na mgbukpọ ọhịa na mgbanwe nke iji ala eme ihe n'etiti afọ 2010 na 2015 nyere aka na 22.1 nde Mg kwa afọ CO2 na-ewepụta. thumb|Osisi mangrove na Bako A na-atụ anya na nrụgide gburugburu ebe obibi dị na akụrụngwa ga-akawanye njọ.: 3 Ọdachi ndị sitere n'okike emebiela ihe dị ka ijeri $ 1.3 kwa afọ, karịsịa n'ihi idei mmiri.: 21
Mgbanwe okpomọkụ
Okpomọkụ jiri 0.14-0.25 °C rịa elu kwa afọ iri site na 1970 ruo 2013.: 6 Ka ọ na-erule 2090, a na-atụ anya na ha ga-arị elu n'etiti 0.8 °C na 3.11 °C ọzọ dabere na ikuku zuru ụwa ọnụ.: 2 Enwere obere mgbanwe oge maka mmụba okpomọkụ.: 10 Otú ọ dị, a na-eche na ebili mmiri ga-abawanye na ugboro na ike. Ka ọ dị ugbu a, oge ụbọchị atọ na oke okpomọkụ a tụrụ anya ya nwere ohere 2% nke ime. N'okpuru ọnọdụ dị elu, nke a ga-abawanye ruo 93%, na-egosipụta okpomọkụ dị elu n'ozuzu ya.: Okpomọkụ iri na abuo dị otú ahụ ga-eme ka agwaetiti ndị dị n'obodo ukwu dị ka Kuala Lumpur ka njọ, nke nwere ike iru okpomọkụ 4-6 °C (39-43 °F) karịa ebe ndị gbara ya gburugburu: 20 Ọnwụ ndị metụtara okpomọkụ kwa afọ n'etiti ndị agadi nwere ike ịga site na ihe na-erughị 1 kwa 100,000 ruo 45 kwa 100,000 na ọnọdụ dị elu: 1: 23 Coral bleaching bụ mmetụta ọzọ a tụrụ anya, nke ga-enwe ma gburugburu ebe obibi ma gburugburu ebe ahụ: 18
Mmiri ozuzo na ide mmiri
Ịdabere na mmiri dị n'elu na-eme ka Malaysia nwee nsogbu maka mgbanwe mmiri ozuzo, agbanyeghị ụdị anaghị egosi mgbanwe ndị a tụrụ anya ya, Kelantan na Pahang nwere ike ịhụ mmiri karịa ka ha na-eme ugbu a.: A na-atụ anya na mmiri ozuzo 15 ga-abawanye, na karịa na East Malaysia karịa Peninsular Malaysia. Ọnụ ọgụgụ ziri ezi nke mmụba ahụ dịgasị iche n'etiti amụma, na n'etiti ihe ndị nwere ike ime. N'okpuru ihe omume ndị na-ebu amụma dị elu nke ikuku zuru ụwa ọnụ, a na-atụ anya na mmụba ahụ ga-adị ihe dị ka 12% karịa 2,732 milimita ugbu a (107.6 in). Idei mmiri, nke nnukwu mmiri ozuzo mere ka ọ ka njọ, bụ ihe ize ndụ dị ugbu a ma na-arịwanye elu.: 2, 6-7, 11 Enweghị ihe ọ bụla e mere, n'okpuru ọnọdụ ikuku dị elu, idei mmiri nwere ike imetụta nkezi nke mmadụ 234,500 kwa afọ n'etiti 2070 na 2100.: 1 nnukwu mmiri ozu nwere ike itinye ihe ruru 32% mmiri ozuzo ọzọ na 2090. N'afọ 2010, ihe dị ka mmadụ 130,000 nọ na mba ahụ nwere ike ịnweta ihe omume idei mmiri nke otu afọ na afọ iri abuo na ise. N'okpuru nnukwu ikuku, nke a ga-abawanye na 200,000 ka ọ na-erule afọ 2030. Ọbụna n'ọnọdụ dị ala, a na-atụ anya na ihe omume 1-n'ime afọ 100 ga-aghọ ihe omume 1-na afọ-25. Mmebi nke gburugburu ebe obibi na mgbasa nke obodo mebiri ike nke idei mmiri: 16
Mmiri na-arị elu
Site na 1993 ruo 2015, oke osimiri rịrị elu n'etiti 3.3 milimita (0.13 in) na 5 milimita (0.20 in) kwa afọ, dabere na ọnọdụ.: 16 N'ọdịnihu, a na-atụ anya na oke osimiri ga-arị elu 0.4-0.7m, ebe East Malaysia bụ nke kachasị ike. Mpaghara ọrụ ugbo dị n'ụsọ oké osimiri bụ ebe a ma ama nke ihe ize ndụ, ebe obibi mangrove dị ugbu a nwere ike ịpụ n'anya site na 2060.: Mmụba iri na asaa dị otú ahụ ga-abawanye mmetụta nke oké ifufe, nke onwe ya nwere ike ịbawanye n'ike.: 14-15 Nke a na-eweta ihe ize ndụ na njem nleta gburugburu ebe obibi ugbu a na mpaghara ndị dị n'akụkụ osimiri.: 18
Mmetụta ọ na-emetụta ndị mmadụ
thumb|Nnukwu idei mmiri na Disemba 2021 jikọtara ya na mgbanwe ihu igwe site n'aka ọtụtụ ndị ọkachamara. Ọchịchị na idei mmiri na-eyi ọrụ ugbo egwu. Mkpụrụ osikapa nwere ike belata site na pasent iri isii. Ngwaahịa ndị ọzọ nwere ike imetụta gụnyere rọba, mmanụ nkwụ, na koko.: 2 Ohere ụkọ mmiri ozuzo kwa afọ, nke dị ugbu a na 4%, nwere ike ịbawanye na 9%. O yikarịrị ka o yikarịrị na Sabah: 12-13 N'ozuzu, mgbanwe mmiri ozuzo ga-enwe mmetụta dị ukwuu na ọrụ ugbo karịa mgbanwe okpomọkụ: 19
isii.Ngwaahịaị na-ahụkarị mmetụta nke mgbanwe ihu igwe bụ ndị dara ogbenye, gụnyere ndị na-arụ ọrụ aka, ọrụ ugbo, na ịkụ azụ. A na-atụ anya na mmetụta nke mgbanwe ihu igwe ga-eme ka enweghị nhata dị ugbu a sie ike, ma na mmetụta ma na ikike ime mgbanwe.: 22
Mbelata
Nwoghari ume nke ozuru uwa onu koro nko na afo 2014 na maleysia nwere ike iru pasenti ire ise na nmeputa eletiriki site na nwoghari ya na afo 2030.
Mgbalị ire nde hekta 2 nke ọhịa na Sabah dị ka ego carbon kwụsịrị na 2022 n'etiti mmegide mpaghara na-esote enweghị ndụmọdụ na ajụjụ banyere ebe uru ga-aga.
Mgbanwe
A gụnyere usoro nnagide ihu igwe na Atụmatụ nke Iri na nke Iri na Otu nke Malaysia.: 3 Gọọmentị na-ekwu na ọ etinyela ego na ọrụ ahụike na-atụ anya mmụba 144% a tụrụ anya ya na ndị nọ n'ihe ize ndụ nke ịba, yana mmụba a tụrụ anya na dengue, afọ ọsịsa, na ọrịa mmiri na-ebute: 23
Iwu
thumb| Minista na-ahụ maka ike na gburugburu ebe obibi nke Malaysia bụ Wan Junaidi zutere odeakwụkwọ nke US John Kerry na COP21. Malaysia kwadoro United Nations Framework Convention on Climate Change na 1994, na Kyoto Protocol na 2002. E wepụtara Iwu Mba na Mgbanwe ihu igwe na 2009, tinyere Iwu National Renewable Energy.: 7 N'oge a, Malaysia kwere nkwa mbelata 40% na ike carbon site na 2020 ma e jiri ya tụnyere 2005, 1 na Iwu Renewable Energy ka a nabatara na 2011 n'akụkụ Iwu Sustainable Energy Development Authority: 7
Na ngwụcha narị afọ nke 20, iwu ike na-elekwasị anya na ụdị dị iche iche maka nchekwa ike. Ike na-agbanwe agbanwe ghọrọ ihe a ma ama na narị afọ nke 21, na-aghọ akụkụ nke iwu gọọmentị na 2016-2020 Eleventh Malaysia Plan, n'akụkụ 2016-2025 National Energy Efficiency Action Plan.
John Moore (artist)
John Mark Moore bụ onye na-ese ihe na South Africa nke mmasị ya maka ndụ anụ ọhịa na ihe nketa okike na-ejikọta isiokwu nke ime mmụọ na ihe omimi. John bụ Master Printmaker ma nwekwa ọkwa nkuzi na Crawford College na Lonehill, Wits Technikon, St. Andrews School, St. John's College na Parktown College. O nyeere Philippa Hobbs aka dị ka onye na-ebi akwụkwọ, site na 1993 ruo 1996.
Ihe osise John Moore
Na mgbakwunye na ihe ngosi nke anụ ọhịa na nsogbu nke ụdị ndị nọ n'ihe ize ndụ, ọrụ ya na-agụnyekarị ihe nrụtụ aka nke ihe nketa San- na Koi- bushman nke Southern Africa. Ọ na-anọchite anya okike site n'echiche. Ụdị ya nwere ihe ndị dị na surreal, esemokwu dị n'etiti esoteric polymorphism na ọdịnala nke o kwenyere na ọ na-enye onye na-ekiri ohere ịchọta nkọwa nke ọrụ ahụ ma nye ya ohere ịgwa ha okwu n'onwe ha.
Mmalite ndụ
Ebe ọ tolitere na Johannesburg ma nọrọ ọtụtụ ezumike n'ime ọhịa, mmekọrịta ya na anụ ọhịa dugara n'ọchịchọ na-arịwanye elu ịmepụta nka anụ ọhịa na-egosi mmekọrịta ha na okike. Ọ họọrọ usoro obibi akwụkwọ n'ihi na ọ na-enyere mmadụ aka ịmepụta mbipụta ma ya mere ọtụtụ ndị mmadụ nwere ike ịnweta ya.
O nyela World Wildlife Fund (WWF) na Endangered Wildlife Trust (EWT) onyinye ego ma mepụta ọrụ ụfọdụ maka ịnakọta ego ọrụ ebere, dịka, Red Nose Day ebe eji ọrụ ahụ eme ihe dị ka mgbasa ozi na bọọdụ na South Africa dum. O mekwara ọrụ maka Life Line. Ọ rụchara ọrụ maka Nelson Mandela Children's Fund, nke e nyere ọrụ ebere. Onyinye ya kachasị ọhụrụ bụ ihe na-acha anụnụ anụnụ maka ụbọchị ọrịa AIDS nke mba. O nweela ọtụtụ ihe ngosi, ma nke onwe ya ma na njikọta ya na ndị omenkà ndị ọzọ, na South Africa na mba ofesi.
Njikọ mpuga
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Banana beer
Banana beer bụ ihe ọṅụṅụ na-aba n'anya nke a na-eme site na ịgbaze unere chadere achade. A na-agbakwunye sorghum, millet ma ọ bụ ntụ ọka ọka dị ka isi iyi nke ihe nekoachicha ọhịa.
Okwu mmalite
Na Uganda, a maara biya unere dị ka mubisi, na DR Congo dị ka Kasiksi, na Kenya dị ka urwaga, na Rwanda na Burundi dị ka urwagwa.
Ihe ndị mere n'oge gara aga
A na-aṅụ biya unere mgbe ụfọdụ n'oge emume na mmemme di iche iche. A na-eji naanị unere na sorghum eme ngwaahịa yiri nke a na-akpọ mwenge bigere na Uganda. A pụkwara ịchọta ya n'okpuru aha kasiksi, nokrars, rwabitoke, urwedensiya, urwarimu na milinda kaki.
Mmepụta
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Uganda_local_beer.jpg/220px-Uganda_local_beer.jpg|thumb|Ime biya unere n'ógbè ahụ na Western [[Uganda]] link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/35/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%86_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D0%B8%D0%B2%D0%B0.jpg/220px-%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%86_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D0%B8%D0%B2%D0%B0.jpg|thumb|Ịre biya unere na [[Tanzania]] A na-eme biya unere site na unere chara acha (ma ọ bụghị nke chafere oke) nke East African Highland (Musa acuminata Colla (AAA-EA), Mbidde clone set). Iji mee ka unere chaa ngwa ngwa, a na-egwu oghere n'ala, nke e ji akwụkwọ unere kpọrọ nkụ kpuchie nke a na eme ka okpo ọkụ. A na-etinye akwụkwọ unere ọhụrụ n'elu ha, mgbe ahụ unere na-etozubeghị. A na-ekpuchi ndị a site na akwụkwọ unere ka di ndu na pseudostems. Mgbe ụbọchị anọ ma obu isii gasịrị, unere na-eto nke ọma. Usoro a na-arụ ọrụ naanị n'oge ọkọchị. N'oge mmiri ozuzo, a na-eme ka unere chara site na itinye ha na ihe mgbochi dị nso na ekwu ọkụ.
E nwere ụdị unere abụọ a na-eji eme ihe maka biya unere: nke siri ike na-atọ ụtọ na nke dị nro na-atọ utọ. Ngwakọta biya unere nwere otu ụzọ n'ụzọ atọ nke ngashi na ụzọ abụọ n'ụzọ anọ nke igisahira. Ozugbo ha kara, a na-ewepụ unere ahụ. Ọ bụrụ na enweghị ike iji aka kpụọ ha, ha azughi oke. Mgbe a na-akpụchasị unere ahụ, a na-eme ka ọ dị nro ruo mgbe ọ dị n'ime. A na-enyocha mmiri ahụ iji nweta mmiri unere doro anya, nke a na-agbanye mmiri na mmiri. A na-egweri sorghum ma sie ya nke ọma wee tinye ya na mmiri ahụ. A na-ahapụ ngwakọta a ka ọ gbasaa ruo awa 24 wee nyochaa ya.
Mgbe a na-enyocha ya, a na-etinye biya ahụ na karama ma ọ bụ karama plastik. Na mmepụta azụmahịa, enwere ike ibu ụzọ mee ka biya ahụ bụrụ pasteurized tupu etinye ya n'ime nkwakọ ngwaahịa iji kwụsị ịgbaze ma gbatịkwuo ndụ nchekwa.
Ụdị dị iche iche
Na Tanzania, e nwere biya unere a na-akpọ mbege, nke a ka na-aṅụ n'ụzọ ọdịnala.
Ụdị ahịa gụnyere:
Ọrụ ugbo na Belarus
áká_ịkẹngạ|thumb|300x300px|Ehi na mpaghara Shumilino, Belarus Enwere ike kewaa ọrụ ugbo na Belarus n'akụkụ abụọ: mmepụta anụ ụlọ na mmepụta ihe ọkụkụ. Mmepụta ihe ọkụkụ karịrị mmepụta anụ ụlọ na ngwakọta ngwaahịa nke mba ahụ, na-eme ihe dị ka 55% nke mmepụta ugbo kemgbe 1995. Ọrụ ugbo mejupụtara 7.9% GDP na 2013, ebe n'otu afọ ahụ ngalaba ahụ mejupụtara naanị 3% GDP na EU.
Ngwaahịa sitere na anụmanụ bụ anụ ezì, anụ ehi, na anụ ọkụkọ. Belarus nwere ihe dị ka ehi nde 1.5, mana mmiri ara ehi na-emepụta dị ala (ihe na-erughị 3,000 kilogram kwa ehi kwa afọ). Ihe ọkụkụ bụ isi nke Belarus bụ ọka bali, rye, oats, na ọka wit, yana poteto, flax, ndina n'ike, na sugarbeets. Mkpụrụ ọka na mkpo ọka (karịsịa ọka bali na rye) na-ewe 41% nke ebe a kụrụ akụ na 43% ọzọ dị n'okpuru ihe ọkụkụ eji eme nri anụmanụ. Poteto na akwụkwọ nri na-ewe 11% nke ebe a kụrụ akụ na ihe ọkụkụ ụlọ ọrụ (sugarbeets, flax, na ụfọdụ rapeseed) nke fọdụrụ 4%.
Nkọwa Nkọwa
áká_ịkẹngạ|thumb|300x300px|traktọ e ji mee na Belarus Ụfọdụ ndị akọwaala Belarus dị ka onye na-eme mgbanwe ala nke na-adịghị ngwa ma e jiri ya tụnyere mba CIS ndị ọzọ. Ka o sina dị, òkè nke ugbo ọdịnala na nke steeti na ala ọrụ ugbo belatara site na 94% na 1991 ruo 83% na 2004 ka ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ 1 nde hekta kwagara n'ugbo ezinụlọ n'ime usoro mgbanwe mgbanwe. [ntụgharị dị mkpa] Akụkụ nke ugbo ezinụlọ na mmepụta ugbo mụbara site na na-erughị 25% na 1990 ruo 40% ቝọ 50% na 2000s. [ntị dị mkpa] ọnụ ọgụgụ nke a na-akpọ ugbo, nke ala ezinụlọ ọdịnala kemgbe 1991, ruru 2,500 na 1990 [ntị] Ala ọrụ ugbo ka bụ nke gọọmentị, dịka ọ dị na Soviet Union, ma e wezụga ala dị na obere ala ezinụlọ nke iwu pụrụ iche mepụtara. [ndetu mkpa]
Enweghị mgbanwe dị ukwuu n'ọnụ ọgụgụ anụmanụ n'etiti ugbo ọha na nke ezinụlọ kemgbe nnwere onwe na 1995: ngalaba ugbo ezinụlọ (karịsịa ala ezinụlọ) na-achịkwa 11% nke ngụkọta ehi na 30% 40% nke ọnụ ọgụgụ ezì n'etiti 1980 na 2005. Anụ ọkụkọ, n'aka nke ọzọ, etinyela uche ya n'ọtụtụ ugbo, na òkè nke ugbo ezinụlọ si n'ihe karịrị 40% na 1980s daa ruo ihe na-erughị 30% kemgbe 1995.
Mmepụta anụ ụlọ
A na-ebelata mmepụta ọka site na mmepụta ugbo azụmahịa nke Lupik Obodo nta.
Detail (record producer)
Noel Christopher Fisher (amụrụ n'ihe dị ka n'afọ ), nke a maara dị ka Detail, bụ ónyé America bụbu ónyé na-emepụta ihe ndekọ, ónyé na-agụ egwu na ónyé na-ede egwu si Detroit, Michigan. A maara ya nke ọma maka ịmepụta ọtụtụ egwu egwu, gụnyere "Sexy Can I" nke Ray J, "I'm So Paid" nke Akon, "How to Love" nke Lil Wayne, "Drunk in Love", "711" nke Beyoncé na "We Dem Boyz" nke Wiz Khalifa. O weputara abọm studio izizi ya, nke akpọrọ Noel, na Disemba 2015.
Ndụ na ọrụ
Na ngwụcha afọ 2005, ọ malitere inweta nkwado na ụlọ ọrụ egwu dị ka ónyé na-emepụta ihe, mgbe ya na ónyé na-agụ egwu R&B nke America bụ Ray J jikọrọ aka mepụta ọtụtụ n'ime abọm nke atọ ya bụ Raydiation. Kemgbe ahụ ọ gara n'ihu na-emepụta egwu màkà Ray J, ma gbasaa akwụkwọ ya site na iso ndị omenkà ndị ọzọ a ma ama dịka Akon, Pussycat Dolls, Lil Wayne, Beyoncé, Ashanti, Marques Houston, Lady Gaga, Brandy, Shorty Mack, Christina Aguilera, T-Pain, Jennifer Lopez, R. Kelly, Bone Thugs-n-Harmony, na Snoop Dogg.
Nkọwa so dee ma mepụta egwu egwu Lil Wayne bụ "How to Love", màkà abọm Wayne nke afọ 2011 bụ Tha Carter IV. Otu a kwadoro 4 × Platinum site na Recording Industry Association of America (RIAA) na Detail mechara bịanye aka na Wayne's Young Money Entertainment, yana Cash Money Records, dị ka ónyé na-emepụta. N'oge na-adịbeghị anya, o mepụtara egwu "Drunk In Love" màkà Beyoncé, "We Dem Boyz" maka Wiz Khalifa na "I Luh Ya Papi" màkà Jennifer Lopez.
Ikpe mwakpo mmekọahụ
Ọtụtụ ụmụ nwanyị ndị ọzọ sonyeere Buch, Ackley, na Reyez na-abịa n'ihu na ebubo yiri nkè ahụ, gụnyere Bebe Rexha na Tinashe.
Ka ọ dị ugbu a, a na-ejide ya na mgbapụta nke $ 6.3 nde. E jidere Detail màkà ihe méré n'agbata afọ 2010 na 2018. Na mbido, n'afọ 2011, e boro ya ebubo mwakpo mmekọahụ ma bo ya ebubo ijide nwanyị megide ọchịchọ ya na mwakpo mmekọahụ ya na-esote oriri tupu Grammy n'ụlọ ya na Canyon Country, California.
Ihe nrite Grammy
National Academy of Recording Arts and Sciences nke United States na-enye onyinye Grammy kwa afọ maka ihe ịga nke ọma dị ịrịba ama na ụlọ ọrụ egwu. E guzobere onyinye ndị ahụ na 1958. Nkọwa nwetara Grammy mbụ ya, mgbe Drunk in Love nke Beyoncé & Jay-Z mere meriri egwu R&B kachasị mma n'oge 57th Annual Grammy Awards.
Edensibia
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Safia Elmi Djibril
Safia Elmi Djibril (amụrụ ya n'afọ 1963) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke obodo Djibouti na onye na-ahụ maka ikikere ụmụ nwanyị.
Ọ bụ onye otu National Assembly site na People's Rally for Progress party, nke bụ akụkụ nke Union na-achị maka njikọ aka nke Presidental Majority.
Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
Safia Elmi Djibril bu ụzọ banye na ndọrọ ndọrọ ọchịchị site na ọrụ ya na mmemme ahụike nke obodo Djibouti.
Ọ bụ onye na-emegide igbu ọkpụkpụ nwanyị na omume ọdịnaala ndị ọzọ na-emerụ ụmụ nwanyị na ụmụaka ahụ.
National Assembly
Djibril bụ onye otu National Assembly site na People's Rally for Progress party, nke nwere njikọ na Union for the Presidential Majority coalition. Ọ na-anọchite anya Quartier 7, mpaghara nke isi obodo nke obodo ahu.
A họpụtara ya na ntuli aka ndị omeiwu Djiboutian nke afọ 2008, na-esonyere ọnụ ọgụgụ dị nta nke ụmụ nwanyị ndị ọzọ n'ime ụlọ ahụ gụnyere Aïcha Mohamed Robleh ya na Hasna Barkat Daoud.
Djibril bụ akụkụ nke ọtụtụ ụmụ nwanyị batara na ndọrọ ndọrọ ọchịchị Djibouti n'afọ ndị na-adịbeghị anya. Enweghị ụmụ nwanyị na ndị omeiwu Djibouti na afo 2000, mana ugbu a iwu chọrọ ka ọ dịkarịa ala pacenti iri abuo na ise nke ndị omeiwu bụrụ ụmụ nwanyị, ọnụ ụzọ nke fọrọ nke nta ka ọ zute na ntuli aka nke afo 2018.
Ọ na-eje ozi dịka osote onye isi ala nke abụọ na kọmitii onye isi ala Ismaïl Omar Guelleh ma bụrụ onye otu Ụlọikpe Kachasị Elu.
Òtù Pan-Afrika
Ihe Djibril na-elekwasị anya na-aga n'ihu na ahụike ụmụ nwanyị na ụmụaka, ọ bụkwa osote onye isi oche nke Kọmitii Inter-African na Omenala Na-emetụta Ahụike nke Ụmụ nwanyị na Ụmụaka, na-anọchite anya nwanyị mbụ nke obodo Djibouti Kadra Mahamoud Haid.
Ọ bụkwazi onye otu Pan-Afrikan Parliament, na-eje ozi dịka osote onye isi oche nke ahụ ruo afo 2018. Ọ rụkwara ọrụ dịka akụkụ nke Pan-Afrikan Parliament's Women's Caucus.
Edensibia
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Harry Garuba
Harry Olúdáre Garuba (1958 - 2020) bụ onye edemede uri a mụrụ na Naijiria nakwa ọka mmụta nke African Studies na Bekee na Mahadum Cape Town.
Akụkọ ndụ
Garuba bụ prọfesọ na Mahadum nke Cape Town, yana nhọpụta jikọrọ aka na Ngalaba Bekee na Centre for African Studies. Ọ bụkwa onye otu Heinemann African Writers Series editorial advisory board. Garuba lekwasịrị anya na akwụkwọ Africa. Garuba jere ozi dị ka onye na-anọchite anya Dean nke Faculty of Humanities. Ọ nwụrụ site n'oke ọrịa leukemia na 28 Febụwarị afọ 2020.
Akwụkwọ ndị e bipụtara
N'afọ 1982, Garuba bipụtara nchịkọta uri mbụ ya nke ọ kpọrọ Shadow and dream na uri ndị ọzọ. Mgbe ọ dị afọ iri abụọ na anọ, a na-ewere ya dị ka otu n'ime ndị na-ede uri na Naịjirịa. Nchịkọta a bụ nke ritere ihe nrite nke abụọ na Okigbo Award na 1987, nke Wole Soyinka guzobere iji sọpụrụ Christopher Okigbo (onye mmeri bụ Jean-Baptiste Tati Loutard's La Tradition du Songe). N'afọ 2017 o bipụtara nchịkọta nke abụọ ya, Animist Chants and Memorials: Poems. E kewara nchịkọta a n'akụkụ atọ, ma gụnye echiche onwe onye, akụkọ ihe mere eme na mkparịta ụka.
Edensibia
Òtù:Onye édémédé akwukwọ si-na Naigeria
Age Concern
Age Concern bụ aha ọkọlọtọ nke ọtụtụ òtù ọrụ ebere (NGOs) na-eji eme ihe na-emetụta mkpa na ọdịmma nke ndị okenye niile (nke akọwapụtara dị ka ndị karịrị afọ 50) nke dị na mba anọ nke United Kingdom.
Na mgbakwunye na inye nkwado bara uru nye ndị mmadụ n'otu n'otu, Age Concern na-eme mkpọsa na okwu ndị dị ka ịkpa ókè afọ na ezumike nká, na-emetụta echiche ọha na eze na iwu gọọmentị gbasara ndị agadi.
E guzobere ọtụtụ òtù Age Concern na UK dum, na-arụ ọrụ na mba na mpaghara. Na mba, òtù anọ Age Concern kpuchiri England, Scotland, Wales na Northern Ireland. Nchegbu nke Obodo dịgasị iche site na obere obodo ruo na ụlọ ọrụ mpaghara niile. N'England, ihe karịrị 370 n'ime ọrụ ebere n'otu n'otu bụ ndị otu mba. Ọ bụ ezie na nke ọ bụla bụ ọrụ ebere dị iche iche na-arụ ọrụ n'okpuru ọkọlọtọ Age Concern, njikọ ahụ nyere ndị otu ohere imekọ ihe ọnụ na mpaghara, mpaghara na mba, ịkekọrịta ihe onwunwe, nka na mmetụta.
Òtù ndị yiri ya dịkwa na New Zealand, Spain, Ukraine, na ebe ndị ọzọ n'okpuru ọkọlọtọ yiri ya.
E nwere njikọta nke Age Concern England na Help the Aged; na obere oge ka e mesịrị, Age UK weghaara uwe nke ihu nchegbu mba maka ndị agadi na UK, ọtụtụ òtù mpaghara anabatala aha ọhụrụ ahụ, mana ọtụtụ òtù mpaghara nọgidere na-arụ ọrụ dị ka ndị Age Concerns. Otu n'ime ndị a bụ Age Concern Manchester, na ihe atụ ndị ọzọ bụ Age Concorn Luton na Age Concern Central Lancashire.
Akụkọ ihe mere eme
Mmalite nke Age Concern dị na United Kingdom ma enwere ike ịchọta ya na mba ahụ nke mmetụta ndị agadi nke Agha Ụwa nke Abụọ; mgbagwoju anya na mmebi nke ndụ ezinụlọ sitere na ịdebanye aha dugara n'ịmata na iwu ndị ogbenye dị ugbu a enyeghị nkwado dị irè maka ndị agadi kewara site na netwọk nkwado ezinụlọ.
N'afọ 1940, e guzobere Kọmitii Ahụike Ndị Ochie (OPWC), nke Eleanor Rathbone bụ onye isi oche ya, dị ka nzukọ maka mkparịta ụka n'etiti gọọmentị na òtù ndị ọrụ afọ ofufo. OPWC bụ obere kọmitii nke Liverpool Personal Service Society (PSS). N'afọ 1944, kọmitii ahụ gbanwere aha ya ka ọ bụrụ National Old People's Welfare Committee (NOPWC), ma were ọrụ maka ịhazi ọrụ nke ọtụtụ OPWC mpaghara.
Site na 1950 gaa n'ihu, NOPWC nwetara ego gọọmentị na mpaghara metụtara mmepe nke ọdịmma steeti mgbe agha gasịrị, iji nye ọrụ na kọmitii mpaghara, na ọzụzụ maka ndị nlekọta ụlọ ndị agadi.
N'afọ 1968, o doro Denise Newman, onye isi oche nke kansụl NOPW n'oge ahụ, anya na otu nzukọ na-enweta ego n'ime gọọmentị ma bụrụ nke ndị ukwu na-enweghị atụ na-achịkwa abụghị olu dị irè maka mkpa ndị agadi. N'oge ahụ, ego e nyere site na gọọmentị site na Ngalaba Ọrụ Ọha bụ £ 40,000 kwa afọ.
Otu nsogbu bụ na onye minista na-ahụ maka ya (Dick Crossman) anọghị n'ọnọdụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị iji hụ na ọ bụrụ na otu ahụ kewapụ na gọọmentị na ego ahụ ga-eso ụlọ ọrụ ọhụrụ ahụ. Ya mere, ọ bụ iwere ihe ize ndụ ego a nke gosipụtara Age Concern dị ka akụkụ nke ụzọ ọhụrụ nke ịnagide ihe a ga-ahụ dị ka ọrụ ebere gọọmentị kwadoro. Nke abụọ, ebe o guzobere onwe ya na ụlọ nke ya ma jigide onyinye £ 40,000 ya, Newman siri ọnwụ na a ga-akwụ onye isi oche a họpụtara ọhụrụ ụgwọ, ya mere ọ ga-aza ajụjụ. Nke a bụ nhọpụta mbụ a na-akwụ ụgwọ nke onye isi ọrụ ebere ọ bụla na UK.
N'afọ 1971, n'okpuru nduzi ọhụrụ nke David Hobman, NOPWC gbanwere aha ọha ya ka ọ bụrụ Age Concern, ma kewapụ onwe ya kpamkpam na gọọmentị na National Council for Social Service, ugbu a NCVO. O mere nke a mgbe ọ na-ebido 'akwụkwọ ntuziaka maka ịka nká' ma guzobe onwe ya na mba dị ka otu ndị na-akwado ya yana otu na-ahụ maka inye ọrụ na ịkwalite, ọzụzụ na nyocha.
Ndị nduzi nke Age Concern England gụnyere David Hobman, Baroness Greengross, na Gordon Lishman - onye isi nchịkwa ugbu a.
N'afọ 1986, Age Concern guzobere Institute of Gerontology na King's College London nke ọ na-agbakọta na Ngalaba Nnyocha nke Age Concern.
Oge Ọganihu
Na 30 Mee 2006, Age Concern malitere Heyday - na-egosi mmalite site na ịme nyocha kachasị uk wuu na UK, na-arịọ nde mmadụ iri amụrụ na 1940s na 1950s maka echiche banyere okwu ndị dị ka afọ ndụ, ezumike nká na ahụike.
A malitere Heyday dị ka òtù na-abụghị maka uru maka ndị na-eme atụmatụ maka ma ọ bụ na-ala ezumike nká. Heyday nyere ndị otu ohere ịnweta ndụmọdụ ọkachamara na ego, ọrụ, ezumike nká na ahụike, yana itinye ha na ibe ha, maka obere ndebanye aha kwa afọ.
Site na ebumnuche ndị otu nwere oké ọchịchọ, Heyday gosipụtara na ọ bụ ọrụ dị oke ọnụ ma na-ese okwu n'ime otu Age Concern. N'ihi ọnụ ọgụgụ dị ala karịa ka a tụrụ anya ya, Age Concern gbanwere atụmatụ Heyday iji zute ọkwa dị ala nke ọrụ.
N'oge na-adịghị anya mgbe akụkọ Charity Commission mere ọtụtụ aro, Heyday kwupụtara na atụmatụ ahụ ga-emechi na onwa Machị 31 na afọ puku abụọ na itoolu, na-ekwu na Heyday ga-anọgide na ebe nrụọrụ weebụ Age Concern.
Ọrụ ebere ahụ nyere Sir Christopher Kelly ọrụ ịchọpụta ọrụ ahụ. Akụkọ ya nke afọ 2009 kwubiri na Age Concern efunahụla ihe karịrị £ 22 nde na ọrụ ahụ.
Njikọ
Na onwa Mee nke afọ puku abụọ na asatọ, Age Concern England na Help The Aged kwupụtara atụmatụ maka ọrụ ebere abụọ ahụ ijikọ. Mgbe mkparịta ụka gasịrị, e gosipụtara nke a na Septemba, mgbe e gosipụtara Dianne Jeffrey dị ka onye isi oche ọhụrụ nke ndị nlekọta.
A họpụtara Tom Wright CBE, onye isi nchịkwa nke VisitBritain ugbu a, na Trustee nke Imperial War Museum ka ọ bụrụ onye isi ọrụ nke ọrụ ebere ọhụrụ ahụ na Nọvemba na afọ puku abụọ na asatọ.
Otú ọ dị, ọtụtụ n'ime ndị ọrụ ebere Age Concern, chọpụtara na usoro nke njikọta ahụ abụghị ihe a na-anabata ma nọgide na-enwe onwe ha ma enweghị njikọ na Age UK. Otu n'ime ọtụtụ ihe atụ bụ Age Concern Luton, Age Concern Eastbourne na Age Concern Central Lancashire.
Ebemsidee
<references group="" responsive="1">
Njikọ mpụga
NOge uto:
Òtù ndị na-echegbu onwe ha maka afọ ụwa:
Òtù:Pages with unreviewed translations
Igboland
Igboland (igbo izugbe: Àlà Ị̀gbò), nke a makwaara dị ka Ndịda Ọwụwa Anyanwụ Naijiria (ma gbasaa na Ndịda Naijiria), bụ ala nna nke ndị Igbo. Ọ bụ mpaghara ọdịbendị na asụsụ nkịtị na ndịda Naịjirịa. N'ihe gbasara ala, Osimiri Niger dị ala kewara ya n'akụkụ abụọ: nke ọwụwa anyanwụ (nke ka ukwuu n'ime abụọ ahụ) na nke ọdịda anyanwụ. Ndị bi na ya bụ ọdịbendị Igbo dị iche iche na ndị na-asụ asụsụ Igbo dị iche iche: 307 : 315
Na ndọrọ ndọrọ ọchịchị, e kewara ala igbo n'ọtụtụ steeti ndịda Naijiria; n'ọdịbendị, ọ gụnyere ọtụtụ obere ìgwè, gụnyere Anioma, Ngwa, Aro, Ezza, Ibeku, Ohuhu, Oboro, Ikwerre, Ogba, Omuma, Ohafia, Oyigbo, Mbaise, Isu na Ekpeye.
Ókèala ala
Ebe obibi ndị mbụ a chọtara na ala igbo malitere na 900 BC na mpaghara etiti, ebe e kwenyere na ihe ka ọtụtụ n'ime ndị na-asụ asụsụ Igbo kwagara. Alaeze Igbo nke ugwu nke Nri, nke bilitere na narị afọ nke 10 AD, bụ nke a na-ekwu na ọ bụ ntọala nke ọtụtụ omenala, omenala, na omume okpukpe nke ala igbo. Ọ bụ ọchịchị kachasị ochie dị na Naịjirịa nke oge a. N'ebe ndịda ala igbo, ọtụtụ ìgwè mepụtara, nke a ma ama bụ Aro Confederacy.
N'ime ngwụcha narị afọ nke 19, e mere ala igbo akụkụ nke Southern Nigeria Protectorate nke Alaeze Ukwu Britain ma jikọta ya na Naijiria nke oge a na 1914. Naịjirịa nwetara nnwere onwe na 1960. N'oge na-adịghị anya mgbe nke ahụ gasịrị, ala igbo tinyere aka n'agha kachasị ukwuu n'oge Biafra na-eme ngagharị iwe maka nkewa. Ọ kwụsịrị na 1970, mgbe ndị agha gọọmentị Naijiria meriri na esemokwu ahụ.
Ọdịdị ala na ụdị dị iche iche
N'akụkọ ihe mere eme, ala igbo ewerewo akụkụ dị ukwuu nke ndịda ọwụwa anyanwụ Naijiria, karịsịa n'akụkụ ọwụwa mmiri nke Osimiri Niger. Ógbè ha gbasaa n'ebe ọdịda anyanwụ gafee Niger ruo mpaghara Aniocha, Ndokwa, Ukwuani, na Ika na Delta Steeti nke oge a. Osimiri Cross na-akwụsị akụkụ ọwụwa anyanwụ ya, ọ bụ ezie na obere obodo dị n'akụkụ nke ọzọ nke osimiri ahụ; ebe ugwu ya na-abanye na ihu igwe Savannah gburugburu Nsukka. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Nkanu_West%2C_Enugu.jpg/220px-Nkanu_West%2C_Enugu.jpg|áká_èkpè|thumb|[[Nkanu West, Enugu]] Na Naịjirịa taa, àlà igbo nwere ihe dịka Abia, Anambra, Ebonyi, Enugu, Imo, Northern Delta na Rivers. Ihe karịrị nde mmadụ iri atọ bi na àlà igbo ma nwee ọnụ ọgụgụ mmadụ dị site na 140 ruo 390 ndị bi na square kilo ta (350 ruo 1,000 / sq mi) ọ nwere ike ịbụ ebe ndị mmadụ kacha biri n'Africa mgbe Ndagwurugwu Naịl gasịrị. N'ozuzu, àlà igbo nwere mpaghara nke ihe dị ka 40,900 ruo 41,400 km2 (15,800 ruo 16,000 ).
Ụzọ ahịa oge ochie
Ọdịbendị àlà igbo sitere na ihu igwe mmiri ozuzo ya, azụmahịa oge ochie ya n'akụkụ osimiri, mbata, na akụkọ mmekọrịta mmadụ na ibe ya n'ime agbụrụ na ndị dị iche iche. Ndị agbata obi azụmaahịa ya n'oge ochie, ndị enyi ya, na n'oge na-adịbeghị anya site na mmekọrịta ya na ndị Europe.
Onye ahịa nke etiti narị afọ nke iri na itoolu bụ W. B. Baikie kwuru, "M jidere oge ahụ, ma, site n'aka onye ntụgharị anyị, gwa Tshukuma, na anyị abịala iji mata ya na ọbụbụenyi ya, ma chọpụta ma ndị mmadụ dị njikere iso anyị na-azụ ahịa". Ọ bịanyere aka na nkwekọrịta azụmahịa ya na onye isi Igbo, Tshukuma (Chukwuma) Obi si n'ezinụlọ Aboh, otu n'ime ndị isi agbụrụ Igbo, nke na-azụ ahịa na Europe: 45 N'otu aka ahụ, Baikie kọrọ na "mgbe ekele anyị gasịrị, m kwuru banyere ọbụbụenyi, azụmahịa, azụmahịa, na agụmakwụkwọ, ma gbasaa ya karịsịa n'ihe ọjọọ nke agha, na uru nke udo, nke a nabatara nke ọma", mgbe ya na Ezebogo, onye isi Igbo na Asaba, bịanyere aha na nkwekọ aka na August 30, 1885.
N'ihi ụkpụrụ asụsụ na ọdịbendị ndị metụtara ibe ha na Igboland, Osimiri Niger dị ala, nke kewara Igbolland n'akụkụ ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ na-ahaghị nhata, site n'oge ochie nyere ụzọ dị mfe maka nkwurịta okwu, ahia na ịdị n'otu n'etiti ndị Igbo n'akụkụ abụọ nke osimiri ahụ.: 300 O mekwara ka azụmahịa oge ochie na mbata nke ndị mmadụ banye na Igbomand, na n'etiti Igbololand na ụwa ndị ọzọ. Ụfọdụ n'ime ụzọ azụmaahịa na mbupụ oge ochie a ma ama na Igboland gụnyere ụzọ ụgbọ mmiri Niger na Njaba-Oguta Lake-Orashi a ma ama site na Asaba-Onitsha-Aboh,: 315 na Awo-omamma-Oguita-OgbaáEgbemańoni-Aboh.
Oge Nkume
E nwere ihe akaebe nke Late Stone Age (late Paleolithic) ọnụnọ mmadụ site na ọ dịkarịa ala afọ 10,000 gara aga. Ebe obibi mbụ nke Igboland bụ nke 6000 BC dabere na ite a hụrụ na Okigwe, Oka Igwe, nke a maara taa dị ka Awka. N'afọ 1978, otu ìgwè nke Thurstan Shaw duziri, na Mahadum Naịjirịa na Nsukka, gwupụtara ebe a na-egwupụta nkume. Ha chọpụtara na ọ bụ ebe a na-egwupụta ihe maka ngwá ọrụ na ite ite maka 'mmepe nke nkume' dị nso na Ibagwa. Ndị na-amụ banyere ụmụ mmadụ na Mahadum Benin achọpụtala ihe ochie na ojiji nke monoliths nke malitere na 4500 BC na Ngodo na obodo Uturu. A chọtara ihe akaebe ọzọ nke ebe obibi oge ochie na ihe ndị nchọpụta kwenyere na ọ nwere ike ịbụ mpaghara ọdịbendị Nsukka metal site na 3000 BC, na ebe obibi ndị ọzọ a na-ekwu na ọ bụ omenala Ngwa na AD 8-18. Ọ bụghị ihe doro anya ihe njikọ ọdịbendị dị n'etiti ihe ndị a na-eme tupu akụkọ ihe mere eme na ndị obodo ahụ taa. Ndị mmadụ mechara biri na mpaghara ahụ nwere ike ịnwe njikọ na nchọpụta ndị ọzọ e mere n'ógbè ahụ sara mbara, ọkachasị na ọdịbendị metụtara nchọpụta terracotta na Nok, nke gafere mpaghara sara mbara nke ugwu etiti Naịjirịa ugbu a.
Ụfọdụ ndị obodo ahụ na-ejigide ihe ha kwenyere na ọ bụ aha mbụ nke ebe obibi, dị ka Umuzuoka, The Blacksmiths Ụzụoka, Ọkigwe, Ịmọka, wdg.
Nsukka-Okigwe axis bụ ihe ndabere maka atụmatụ ọdịbendị Proto-Igbo nke na-esote ọdịbendị Igbo nke oge a. E kwenyere na ọtụtụ n'ime ndị Igbo agbasaala site na obere mpaghara dị n'ime mpaghara a, na-agbasa n'ime ọtụtụ agbụrụ ndị na-asụ Igbo, obodo nta, alaeze na steeti. A na-ekewa mmegharị ahụ n'ụzọ abụọ na mbata: otu ndị dị n'ebe ugwu nke gbasaa n'akụkụ osimiri Niger na mpaghara elu nke Osimiri Cross; nke ọzọ, na-agbaso ụzọ ndịda, sitere na ndị Isu nke dị nso na axis nke ọtụtụ obodo Igbo ndịda si pụta. Mbaise bụ ihe atụ kachasị mma nke otu ndị Igbo na-azọrọ na ha bụ ndị obodo; ha jụrụ echiche nke ọtụtụ akụkọ ihe mere eme banyere mmalite ha. Dabere na ịdị nso nke ọdịnala na nke ndị agbata obi ha, na njikọ ezinụlọ na ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ọtụtụ n'ime ìgwè ndị a yiri ka ha bụ ndị ọdịbendị ugwu ma ọ bụ ndịda Igbo.