cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Animal, Vegetable, Miracle
Animal, Vegetable, Miracle: A Year of Food Life (2007) bụ akwụkwọ akụkọ na-abụghị akụkọ ifo nke Barbara Kingsolver na-akọwapụta mbọ ezinụlọ ya na-agba iri naanị nri a kụrụ n'ime obodo maka otu afọ..
Nkọwa
Akwụkwọ ahụ na-akọwapụta echiche nke imeziwanye nri ezinụlọ site na iri naanị nri ndị ezinụlọ ya nwere ike ito onwe ha ma ọ bụ nweta na mpaghara (chekwaa maka ọka na mmanụ oliv). Kingsolver, ya na di ya na ụmụ ya nwanyị, malitere ugbo na Virginia ebe ha na-eto ma nwee ike ịmụ ụdị tomato dị iche iche, mụta banyere ịzụ ọkụkọ, mee cheese, ma gbanwee iri nri naanị mgbe ha nọ n'ógbè ahụ. Akwụkwọ ahụ na-emegide nke a na ego gburugburu ebe obibi nke ịzụlite nri n'ugbo ụlọ ọrụ, na ịkwaga ya ọtụtụ puku kilomita, ma na itinye kemịkal na'okpuru ka ọ ghara imebi.
Nkèji akwụkwọ a nke e wepụtara na May/June 2007 nke akwụkwọ magazin Mother Jones dị n'ịntanetị. Ihe ndekọ ọdịyo nke mkparịta ụka May 16, 2007 n'etiti Kingsolver na di ya na ngosi ụlọ ahịa akwụkwọ na Corte Madera, California dịkwa.
Nnabata nke ndị nkatọ
Magazin Time Lev Grossman kpọrọ ya otu n'ime Top 10 Nonfiction Books nke afọ 2007, na-etinye ya na #7. Rick Bass dere na The Boston Globe na "ihe odide a ga-agbanye n'ime uche onye na-agụ ya, na amara na ùgwù na'ụzọ na na ya na mmetụta ya". Bass kwukwara na "Kingsolver abụghị onye na-etinye ncha, kama ọ na'ụzọ dị egwu na egwu nchọpụta na echiche ndị a. "
Njikọ mpụga
Òtù:Akwụkwọ
Barbara Oteng Gyasi
Barbara Oteng Gyasi (amụrụ n'ụbọchị nke 5 n'ọnwa Ọktoba n'afọ 1964) bụ onye ndọrọ juu ndọrọ ọchịchị Ghana na onye bụbu onye omeiwu nke Prestea Huni-Valley nke Western Region nke Ghana. Ọ bụ onye otu New Patriotic Party (NPP), ọ bụkwa osote onye minista na-ahụ maka ala na akụrụngwa na Ghana nakwa onye bụbu minista na njem nleta, ọdịbendị na nka.
Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Gyasi na 5 Ọktoba na afọ 1964. O nwere akara ugo mmụta na Mahadum nke Ghana. O nwere nzere bachelọ nke iwu site na Ghana School of Law.
Ọrụ
Ọ rụrụ ọrụ dị ka onye isi ngalaba iwu na Vivo Energy Ghana Limited site na afo 2012 ruo afọ 2016.
ndọrọ ndọrọ ọchịchị
Dị ka onye NPP, a họpụtara Barbara ka ọ nọchite anya Prestea Huni-Valley Constituency na afọ 2016, mana o nweghị oche na ntuli aka Ghana nke afọ 2020, ebe Wisdom Cudjoe nke National Democratic Congress (NDC) meriri ya.
Ndụ onwe onye
Oteng Gyasi bụ Onye Kraịst.
Ebenside
<references group="" responsive="1"> Òtù:Mmadụ ndi di ndụ Òtù:Ọmụmụ afọ 1964
Inas El-Degheidy
Inas El Degheidy (amụrụ na 10 Maachị 1953) bụ onye nduzi ihe nkiri Ijipt.
Inas na-eduzi ihe nkiri nke mmekọrịta mmadụ na ibe ya na nke eziokwu, mgbe mgbe site na iji ihe nkiri doro anya; nke a emeela ka a kpọọ ya "ihe arụmụka". Ọ bụ ezie na nkiri ya na-enyocha ọgụ ụmụ nwanyị na ọha mmadụ, ọ naghị amasị okwu ahụ bụ "ihe nkiri ụmụ nwanyị".
Ndụ
A mụrụ Inas El Degheidy na Cairo, otu n'ime ụmụ asatọ sitere n'ezinụlọ na-agbaso omenala, nke nọ n'etiti. Nna ya kụziiri asụsụ Arabic. Mgbe ọ bụ onye siri ike, ọ bụ naanị ya kwadoro ya n'ezinụlọ ya mgbe ọ chọrọ ịga ụlọ akwụkwọ ihe nkiri. Ọ gụsịrị akwụkwọ na Cinema Institute na 1975, ma duzie ihe nkiri mbụ ya Pardon Law na 1985.
Ihe nkiri ya bụ Al-Samt (Silence) na-ekwu maka otu nwanyị nna ya metọrọ. Ndị Egypt Board of Censors achọrọla ka a gbanwee edemede ahụ iji hụ na egosiri nna ahụ dị ka onye isi mgbaka ma si otú a ghara ịnọchite anya onye nwoke Ijipt n'ozuzu ya.
Njikọ mpụga
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
De Vries
De Vries bụ otu n'ime aha nna Dutch a na-ahụkarị. Aha nna De Vries na-egosi mmalite ala: "Vriesland" bụ mkpụrụ okwu ochie nke mpaghara Dutch nke Friesland (Frisia). N'ihi ya, "de Vries" pụtara "Frisia". A gbanwere aha ahụ ka ọ bụrụ "DeVries", "de Vries", ma ọ bụ "Devries" na mba ndị ọzọ.
Smaranda Olarinde
Smaranda Olarinde bụ prọfesọ Naijiria nke Iwu, Onye isi oche nke Nigerian Association of Law Teachers na onye isi oche nke Mahadum Afe Babalola. N'afọ 1995, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye nyocha iwu UNICEF maka Niger na Oyo Steeti.
Ọrụ
Oriakụ Olarinde nwere ihe karịrị afọ iri atọ nke ahụmịhe dị ka onye nkuzi iwu, agụmakwụkwọ, onye nchọpụta na onye na-ahụ maka iwu. Nzụlite iwu ya, na iwu obodo (Romania) na usoro iwu obodo (Naijiria), na-agbakwunye na njirimara ya dịgasị iche iche.
O lekwasịkwara anya na ụmụ nwanyị, ụmụaka na ndị na-eto eto na-etolite ikike na nchebe. N'afọ 1989, ọ bụ onye nyocha iwu maka IDRC na ala na ohere ala maka ụmụ nwanyị. Ọ rụkwara ọrụ dị ka onye nyocha iwu maka World Bank na mmepe iwu na ọnọdụ ụmụ nwanyị (1990) na maka atụmatụ nwoke na nwanyị na Naịjirịa (1992).
Ọ bụ onye otu nke ụlọ ọrụ na-ahụ maka nchebe iwu nke ụmụaka na steeti Oyo na onye nhazi nke International Federation of Women Lawyers (FIDA).
Oriakụ Olarinde mere ọtụtụ nnyocha dị iche iche gbasara ikike ọmụmụ, ikike ụmụ nwanyị na ụmụaka, HIV / AIDS ma sonye na mgbalị mmekorita n'etiti ndị nchọpụta si Israel, Netherlands na Naijiria.
Ọ na-etinye aka n'ịzụ ụmụ akwụkwọ iwu na ọkwa ndị gụsịrị akwụkwọ na ndị gụsịrị klas, yana ndị dọkịta iwu maka itinye aka na ọrụ obodo metụtara ndụmọdụ iwu pro bono.
Ihe odide
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Mmiri ozuzo acid
thumb|Igwe ojii acid nwere ike itolite na mpụga SO2 sitere na refineries, dịka a hụrụ ebe a na Curaçao. Mmiri ozuzo acid bụ mmiri ozuzo ma ọ bụ ụdị mmiri ozuzo ọ bụla ọzọ nke na adịghị ahụkebe, nke pụtara na ọ nwere ọkwa dị elu nke hydrogen ion (pH dị ala). Ọtụtụ mmiri, gụnyere mmiri ọṅụṅụ, nwere pH na anọpụ iche nke dị n'etiti 6.5 na 8.5, mana mmiri ozuzo acid nwere ọkwa pH dị ala karịa nke a ma na agbanwe site na 4 Xia5 na nkezi. Ka mmiri ozuzo acid na adịkwu acid, otú pH ya na adịkwa ala. Mmiri ozuzo acid nwere ike inwe mmetụta na emerụ ahụ na osisi, anụmanụ mmiri, na akụrụngwa. Mmiri ozuzo acid na esite na ikuku sulfur dioxide na nitrogen oxide, nke na emeghachi omume na mmiri mmiri dị na ikuku iji mepụta acid.
E gosipụtara na mmiri ozuzo acid nwere mmetụta ọjọọ n'oké ọhịa, mmiri dị ọcha, ala, ụmụ ahụhụ, ụmụ ahụhụ na ụdị ndụ mmiri. N'ime usoro okike, mmiri ozuzo acid na adịgide adịgide na ebelata mkpo osisi, na ahapụ osisi ndị na emetụta gburugburu ebe obibi dịka ụkọ mmiri ozuzo, okpomọkụ / oyi na nje. Mmiri ozuzo acid nwekwara ike imebi ihe ndị dị n'ala site n'iwepụ ya ihe oriri dịka calcium na magnesium nke na arụ ọrụ na uto osisi na idebe ala dị mma. N'ihe gbasara akụrụngwa mmadụ, mmiri ozuzo acid na akpatakwa ágbá, corrosion nke ihe owuwu ígwè dị ka àkwà mmiri, na ihu igwe nke ụlọ nkume na ihe oyiyi yana inwe mmetụta na ahụike mmadụ.
Gọọmentị ụfọdụ, gụnyere ndị dị na Europe na North America, emeela mgbalị kemgbe afọ 1970 iji belata ntọhapụ nke sulfur dioxide na nitrogen oxide n'ime ikuku site na iwu mmetọ ikuku. Mgbalị ndị a enweela nsonaazụ dị mma n'ihi nyochIa zuru oke banyere mmiri ozuzo acid malitere na 1960s na ozi a kpọsara banyere mmetụta ọjọọ ya. Isi iyi nke sulfur na nitrogen compounds nke na akpata mmiri ozuzo acid bụ nke mmadụ na akpali, mana nitrogen oxides nwekwara ike mepụta n'ụzọ okike site na égbè eluigwe na sulfur dioxide na emepụta site na mgbawa ugwu.
Nkọwa
"Acid rain" bụ okwu a ma ama na ezo aka na ntinye nke ngwakọta site na mmiri (mmiri ozuzo, snow, mmiri ozuzo, alụlụ, mmiri igwe ojii, na igirigi) na akọrọ (acidifying particles and gas) acidic components. Mmiri a mịrị amị, ozugbo ewepụrụ carbon dioxide, nwere pH na anọpụ iche nke 7. Mmiri nwere pH na erughị 7 bụ acidic, na ndị nwere pH karịrị 7 bụ alkaline. "Oké" ma ọ bụ mmiri ozuzo na adịghị emetọ emetọ nwere pH acidic, mana ọ naghị adịkarị ala karịa 5.7, n'ihi na carbon dioxide na mmiri dị na ikuku na emegharị ọnụ iji mepụta carbonic acid, acid na adịghị ike dịka mmeghachi omume ndị a:
Carbonic acid nwere ike ịghọ ion na mmiri na emepụta obere carbonate na hydronium ion:
Mmiri ozuzo na emetọghị emetọ nwekwara ike ịnwe kemịkal ndị ọzọ na emetụta pH ya (ọkwa acidity). Ihe atụ a na ahụkarị bụ nitric acid nke eletrik na emepụta na ikuku dịka àmụ̀mà. Ntinye acid dị ka nsogbu gburugburu ebe obibi (nke a tụlere mgbe e mesịrị n'isiokwu ahụ) ga agụnye acid ndị ọzọ karịa H2CO3.
A kọọrọ na pH na agụ mgbe ụfọdụ na mmiri ozuzo na mmiri igwe ojii nke dị n'okpuru 2.4 n'ebe ndị mepere emepe.
Isi ihe na akpata mmetọ SO2 na NOx nke na akpatara mmiri ozuzo acid bụ ịgba mmanụ ala ọkụ iji mepụta ọkụ eletrik na ike ụgbọ ala ọkụ, iji nụchaa mmanụ, na mmepụta ụlọ ọrụ na usoro ndị ọzọ.
Akụkọ ihe mere eme
A malitere ịmụ mmiri ozuzo acid na Europe, n'afọ ndị 1960, na United States na Canada, n'ime afọ iri sochirinụ.
Na Europe
Mmetụta na emebi emebi nke ikuku obodo na emetọ, nke acid na limestone na marble ka John Evelyn chọpụtara na narị afọ nke iri na asaa, onye kwuru maka ọnọdụ ọjọọ nke marbles Arundel. Kemgbe mgbanwe ụlọ ọrụ mmepụta ihe, ikuku nke sulfur dioxide na nitrogen oxides n'ime ikuku amụbaala. N'afọ 1852, Robert Angus Smith bụ onye mbụ gosipụtara mmekọrịta dị n'etiti mmiri ozuzo acid na mmetọ ikuku na Manchester, England. Smith chepụtara okwu ahụ bụ "mmiri ozuzo acid" n'afọ 1872.
Na ngwụcha afọ 1960, ndị ọkà mmụta sayensị malitere ileba anya ma na amụ ihe omume ahụ. Na mbụ, isi ihe na elekwasị anya na nyocha a dị na mmetụta nke mmiri ozuzo acid. Waldemar Christofer Brøgger bụ onye mbụ kwetara na njem dị anya nke mmetọ na agafe ókèala site na United Kingdom gaa Norway bụ nsogbu nke Brynjulf Ottar nyochara n'afọ ndị 1970. Ọrụ Ottar nwere mmetụta siri ike site n'aka onye sayensị ala Sweden Svante Odén, onye dọtara uche zuru oke na nsogbu mmiri ozuzo acid nke Europe na akwụkwọ akụkọ a ma ama ma dee akwụkwọ akụkọ dị ịrịba ama na isiokwu ahụ na 1968. thumb|Kemgbe afọ 1998, Mahadum Harvard na ekpuchi ụfọdụ ihe oyiyi ọla nchara na marble na ogige ya, dị ka "ihe nchara ndị China" a, nke nwere mkpuchi mmiri na egbochi mmiri n'oge oyi ọ bụla, iji chebe ha pụọ na corrosion nke mmiri ozuzo acid na snow acid kpatara Akụkọ mbụ banyere mmiri ozuzo acid na United States sitere na ihe akaebe kemịkal a chịkọtara na Hubbard Brook Valley; mmata ọha na eze banyere mmiri ozu acid na US mụbara na 1970s mgbe The New York Times kọrọ banyere nchọpụta ndị a.
N'afọ 1972, otu ìgwè ndị ọkà mmụta sayensị gụnyere Gene Likens chọpụtara na mmiri ozuzo nke e debere na White Mountains nke New Hampshire bụ acidic. A tụrụ pH nke sample ahụ ka ọ bụrụ 4.03 na Hubbard Brook. Nnyocha Hubbard Brook Ecosystem gara n'ihu na usoro nyocha nke nyochara mmetụta gburugburu ebe obibi nke mmiri ozuzo acid. Mmiri ozuzo acid nke jikọtara ya na mmiri iyi na Hubbard Brook bụ alumina sitere n'ala. Nsonaazụ nke nyocha a gosipụtara na mmeghachi omume kemịkal n'etiti mmiri ozuzo acid na aluminum na eduga n'ịbawanye ọnụego ihu igwe nke ala. E mere nnyocha nnwale iji nyochaa mmetụta nke mmụba acidity na iyi na ụdị gburugburu ebe obibi. N'afọ 1980, otu ìgwè ndị ọkà mmụta sayensị gbanwere acidity nke Norris Brook, New Hampshire, wee hụ mgbanwe na omume nke ụdị. E nwere mbelata nke ụdị dị iche iche, mmụba nke ndị na achị obodo, na mbelata nke mgbagwoju anya nri.
N'afọ 1980, US Congress weputara iwu Acid Deposition Act. Iwu a guzobere mmemme nyocha na nyocha afọ iri na asatọ n'okpuru nduzi nke National Acidic Precipitation Assessment Program (NAPAP). NAPAP gbasaa netwọk nke ebe nlekota iji chọpụta otú mmiri ozuzo si dị acid n'ezie, na achọ ịchọpụta ihe na eme ogologo oge, ma guzobe netwọk maka nkwụsị akọrọ. N'iji atụmatụ nnwale dabere na ọnụ ọgụgụ, NAPAP gosipụtara mmetụta nke mmiri ozuzo acid na mpaghara site na nyocha na nyocha iji chọpụta ma kọwaa mmetụta nke mmiri mmiri ozuzo na mmiri dị ọcha na gburugburu ebe obibi. NAPAP nyochakwa mmetụta nke mmiri ozuzo acid na ụlọ akụkọ ihe mere eme, ihe ncheta, na ihe owuwu. Ọ kwadokwara nyocha dị ukwuu na usoro ikuku na mmemme nchịkwa nwere ike.
Site na mbido, ndị na akwado iwu site n'akụkụ niile gbalịrị imetụta ọrụ NAPAP iji kwado mgbalị ha na akwado atụmatụ iwu, ma ọ bụ iji mebie nke ndị iro ha. Maka ụlọ ọrụ sayensị nke Gọọmentị US, mmetụta dị ịrịba ama nke NAPAP bụ ihe mmụta a mụtara na usoro nyocha na njikwa nyocha gburugburu ebe obibi nye nnukwu ìgwè ndị ọkà mmụta sayensị, ndị njikwa mmemme, na ọha na eze.
N'afọ 1981, National Academy of Sciences na enyocha nyocha banyere nsogbu ndị na ese okwu gbasara mmiri ozuzo acid. Onye isi ala Ronald Reagan jụrụ nsogbu nke mmiri ozuzo acid ruo mgbe ọ gara Canada ma kwado na ókèala Canada tara ahụhụ site na mmetọ na agagharị site na anwụrụ ọkụ sitere na US Midwest. Reagan kwanyeere nkwekọrịta ahụ nye Praịm Minista Canada Pierre Trudeau maka itinye iwu mgbochi mmetọ. N'afọ 1982, Reagan nyere William Nierenberg ọrụ ịrụ ọrụ na National Science Board. Nierenberg họọrọ ndị ọkà mmụta sayensị gụnyere Gene Likens ka ha rụọ ọrụ na panel iji dee akụkọ banyere mmiri ozuzo acid. N'afọ 1983, ndị ọkà mmụta sayensị wepụtara akụkọ, nke kwubiri na mmiri ozuzo acid bụ ezigbo nsogbu na a ga achọ ihe ngwọta. White House Office of Science and Technology Policy nyochara akụkọ ahụ ma zipụ aro Fred Singer banyere akụkọ ahụ, nke mere ka obi abụọ dịrị na ihe kpatara mmiri ozuzo acid. Ndị otu ahụ kpughere ịjụ ọnọdụ Singer ma nyefee akụkọ ahụ na Nierenberg n'ọnwa Eprel. N'ọnwa Mee afọ 1983, ụlọ omebe iwu vootu megide iwu nke ebumnuche ya bụ ịchịkwa ikuku sulfur. E nwere arụmụka banyere ma Nierenberg egbughị oge ịhapụ akụkọ ahụ. Nierenberg n'onwe ya gọnahụrụ ihe ahụ kwuru banyere mgbochi ya nke akụkọ ahụ ma kwuo na e gbochiri akụkọ ahụ mgbe ụlọ ahụ tụchara vootu n'ihi na ọ dịbeghị njikere ibipụta ya.
NoN'afọ 1991, US National Acid Precipitation Assessment Program (NAPAP) nyere nyocha mbụ ya nke mmiri ozuzo acid na United States. Ọ kọrọ na 5% nke ọdọ mmiri New England bụ acidic, ebe sulfates bụ nsogbu kachasị. Ha kwuru na 2% nke ọdọ mmiri ahụ enweghịzi ike ịkwado Brook Trout, na 6% nke ọdọ mmiri ndị ahụ adịghị mma maka ndụ nke ọtụtụ ụdị minnow. Akụkọ ndị sochirinụ nye Congress edekọla mgbanwe kemịkal na ala na mmiri dị ọcha, nitrogen saturation, mbelata nke ihe oriri na ala, acidic episodic, ụfụfụ mpaghara, na mmebi nke ihe ncheta akụkọ ihe mere eme.
Ka ọ dịgodị, na 1990, US Congress weputara usoro mmezigharị na Clean Air Act. Isi nke anọ nke mmezigharị ndị a guzobere usoro okpu na azụmaahịa e mere iji chịkwaa ikuku nke sulfur dioxide na nitrogen oxides. Isiokwu nke anọ kpọrọ maka mbelata zuru ezu nke ihe dị ka nde tọn 10 nke SO2 sitere na ụlọ ọrụ ọkụ eletrik, ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ mbelata 50%. E mejupụtara ya n'ụzọ abụọ. Nzọụkwụ m malitere na 1995, ma belata ikuku sulfur dioxide site na 110 n'ime nnukwu ụlọ ọrụ ike ruo ngụkọta nke nde tọn 8.7 nke sulfur dioxide. Otu ụlọ ọrụ ike na New England (Merrimack) nọ na Phase I. A gbakwunyere ụlọ ọrụ anọ ndị ọzọ (Newington, Mount Tom, Brayton Point, na Salem Harbor) n'okpuru ndokwa ndị ọzọ nke mmeme ahụ. Nzọụkwụ nke abụọ malitere na 2000, ma na emetụta ọtụtụ ụlọ ọrụ ọkụ eletrik na mba ahụ.
23 Juun
23 Juun bu ubochi nke 23rd (nke iri abụọ na atọ) na onwa ana kpo Juun. Na Gregorian calender, 23 Juun bu ubochi nke 174th (175th na afo nke ana-kpo leap year) na afo. Anyi nwere agugu ubochi 191 du mgbe afo na agwu.
Mmiri ozuzo acid
Na Europe
N'ime afọ ndị 1990, nyocha gara n'ihu. Na Machị 10, 2005, EPA wepụtara Clean Air Interstate Rule (CAIR). Iwu a na enye steeti ngwọta maka nsogbu nke mmetọ ụlọ ọrụ eletrik nke na esi n'otu steeti gaa na nke ọzọ. CAIR ga ejedebe ikuku SO2 na NOx n'ebe ọwụwa anyanwụ United States. emejupụtara ya n'ụzọ zuru ezu [mgbe?, CAIR ga ebelata ikuku SO2 na steeti 28 dị n'ebe ọwụwa anyanwụ na District of Columbia site n'ihe karịrị 70% na ikuku NOx site n'elu 60% site na ọkwa 2003.
N'ozuzu, usoro ihe omume ahụ na usoro azụmahịa enweela ihe ịga nke ọma n'ịzube ebumnuche ya. Kemgbe afọ 1990, ikuku SO2 adaala na 40%, na dị ka Pacific Research Institute si kwuo, mmiri ozuzo acid adaala na 65% kemgbe 1976. A na eji usoro iwu eme ihe na European Union, nke hụrụ mbelata nke ihe karịrị 70% na ikuku SO2 n'otu oge ahụ.
N'afọ 2007, ngụkọta nke SO2 bụ nde tọn 8.9, na enweta ihe mgbaru ọsọ ogologo oge nke mmemme ahụ tupu oge iwu nke afọ 2010.
N'afọ 2007, EPA mere atụmatụ na ka ọ na erule afọ 2010, ngụkọta ego nke ịgbaso usoro ihe omume maka azụmaahịa na ndị na azụ ahịa ga abụ ijeri $ 1 ruo ijeri $ 2 kwa afọ, naanị otu ụzọ n'ụzọ anọ nke ihe e buru n'amụma na mbụ. Forbes na ekwu, sị: "N'afọ 2010, mgbe George W. Bush na achị Clean Air Interstate Rule, SO2 emissions adaala na nde tọn 5.1".
Enwere ike ịchọta okwu sayensị ụmụ amaala site na Jenụwarị 1989 na mkpọsa nke Audubon Society iji tụọ mmiri ozuzo acid. Onye ọkà mmụta sayensị Muki Haklay kwuru na akụkọ iwu maka Wilson Center nke akpọrọ 'Citizen Science and Policy: A European Perspective' na mbụ R. Kerson jiri okwu 'citizen science' mee ihe na magazin MIT Technology Review site na Jenụwarị 1989. N'ikwu okwu site na akụkọ Wilson Center: "Ụdị ọhụrụ nke itinye aka na sayensị nwetara aha "sayensị nwa amaala". Ihe atụ mbụ e dekọrọ nke iji okwu ahụ eme ihe sitere na 1989, na akọwa otú ndị ọrụ afọ ofufo 225 gafee US si anakọta ihe nnwale mmiri ozuzo iji nyere Audubon Society aka na mkpọsa na eme ka mmiri ozuzo mara. Ndị ọrụ afọ ofufo ahụ chịkọtara ihe nlele, nyochaa acidity, wee kọọrọ nzukọ ahụ. E jiri ozi ahụ mee ihe iji gosipụta oke ihe omume ahụ.
N'afọ 1970 na 80, mmiri ozuzo acid bụ isi isiokwu nke nyocha na Experimental Lakes Area (ELA) na Northwestern Ontario, Canada. Ndị na eme nchọpụta gbakwunyere sulfuric acid na ọdọ mmiri dum na nnwale gburugburu ebe obibi a na achịkwa iji gosipụta mmetụta nke mmiri ozuzo acid. N'ihi na ọnọdụ ya dịpụrụ adịpụ nyere ohere maka nnwale gburugburu ebe obibi dum, nyocha na ELA gosipụtara na mmetụta nke mmiri ozuzo acid na ọnụ ọgụgụ azụ malitere na ntinye dị ala karịa ndị a hụrụ na nnwale ụlọ nyocha. N'ihe gbasara eriri nri, ọnụ ọgụgụ azụ dara tupu mgbe mmiri ozuzo acid nwere mmetụta na egbu egbu na azụ n'ihi na acidity dugara na ọdịda n'ọnụ ọgụgụ anụ oriri (dịka mysids). Ka a na ebelata ntinye acid nke nnwale, ọnụ ọgụgụ azụ na usoro okike ọdọ mmiri ahụ nwetaghachiri ma ọ dịkarịa ala n'ụzọ ụfọdụ, ọ bụ ezie na ọnụ ọgụgụ ndị na enweghị azụ alaghachighị kpamkpam na ọnọdụ ntọala. Nnyocha a gosipụtara na acidization nwere njikọ na mbelata ọnụ ọgụgụ azụ nakwa na enwere ike ịgbanwe mmetụta ahụ ma ọ bụrụ na ikuku sulfuric acid belata, ma metụta iwu na Canada na United States.
N'afọ 1985, mpaghara asaa nke Canada (ma e wezụga British Columbia, Alberta, na Saskatchewan) na gọọmentị etiti bịanyere aka na Eastern Canada Acid Rain Program. Mpaghara ndị ahụ kwetara na ha ga ebelata ngụkọta nke sulfur dioxide ha ruo nde tọn 2.3 ka ọ na erule afọ 1994. A bịanyere aka na nkwekọrịta Canada US Air Quality na 1991. N'afọ 1998, ndị Minista niile nke Federal, Provincial, na mpaghara nke Energy na Environment bịanyere aka na The Canada Wide Acid Rain Strategy for Post 2000, nke e mere iji chebe ọdọ mmiri ndị na emetụ n'ahụ karịa ndị nke iwu ndị gara aga chebere.
Mpụta nke kemịkal na eduga na acidization
Gas kachasị mkpa nke na eduga na acidization bụ sulfur dioxide. Mgbasa nke nitrogen oxides nke a na eme ka ọ bụrụ nitric acid dị mkpa na arịwanye elu n'ihi njikwa siri ike na ikuku nke sulfur compounds. 70 Tg(S) kwa afọ n'ụdị SO2 na abịa site na ọkụ ọkụ na ụlọ ọrụ, 2.8 Tg(s) site na ọkụ ọhịa, na 7化8 Tg ((S) kwa ngwaga site na ugwu mgbawa.
Ihe ndị sitere n'okike
Ihe ndị bụ isi sitere n'okike nke na enye aka na gas na emepụta acid na ikuku bụ ikuku sitere na ugwu mgbawa. Ya mere, dịka ọmụmaatụ, fumaroles sitere na crater Laguna Caliente nke Poás Volcano na emepụta mmiri ozuzo acid na alụlụ dị elu, na acidity dị elu dị ka pH nke 2, na ewepụ mpaghara ahịhịa ọ bụla ma na akpasu anya na akpa ume nke ndị bi n'obodo ndị dị nso iwe ugboro ugboro. A na emepụta gas na emepụta acid site na usoro ihe ndị dị ndụ na eme n'ala, na ala mmiri, na n'oké osimiri. Isi ihe na akpata ihe ndị dị ndụ nke sulfur compounds bụ dimethyl sulfide.
Nitric acid na mmiri ozuzo bụ isi iyi dị mkpa nke nitrogen kwụ ọtọ maka ndụ osisi, a na emepụta ya site na ọrụ eletrik na ikuku dịka àmụ̀mà.
A chọpụtala ebe acid dị na ice ice ọtụtụ puku afọ n'akụkụ ndị dịpụrụ adịpụ nke ụwa.
Ọrụ mmadụ
thumb|Ụlọ ọrụ Gavin Power Plant na agba coal na Cheshire, Ohio Isi ihe na akpata mmiri ozuzo acid bụ sulfur na nitrogen compounds sitere na isi mmalite mmadụ, dị ka mmepụta ọkụ eletrik, ọrụ ugbo anụmanụ, ụlọ ọrụ mmepụta ihe, na ụgbọala. Mmiri ozuzo nke ụlọ ọrụ mmepụta ihe bụ nnukwu nsogbu na China na Russia na mpaghara ndị ikuku si na ha. Mpaghara ndị a niile na ere coal nwere sulfur iji mepụta okpomọkụ na ọkụ eletrik.
Nsogbu nke mmiri ozuzo acid abụghị naanị na ọ na abawanye na ọnụ ọgụgụ mmadụ na uto ụlọ ọrụ mmepụta ihe, kamakwa ọ na agbasawanye. Ojiji nke anwụrụ ọkụ dị elu iji belata mmetọ mpaghara enyela aka na mgbasa nke mmiri ozuzo acid site na ịhapụ gas n'ime ikuku ikuk Tou mpaghara; mgbasa site na nchịkọta ndị a dị elu na eme ka a na ebugharị mmetọ gaa n'ihu, na akpata mmebi gburugburu ebe obibi zuru ebe obibi. Ọtụtụ mgbe, nkwụsị na eme n'ebe dị anya site na ikuku, na mpaghara ugwu na enwetakarị nkwụsị kachasị ukwuu (n'ihi mmiri ozuzo dị elu). Ihe atụ nke mmetụta a bụ pH dị ala nke mmiri ozuzo nke na ada na Scandinavia.
Ọkụ nke mmanụ na emepụta sulfur dioxide na nitric oxides. A na agbanwe ha ka ha bụrụ sulfuric acid na nitric acid.
Ọdịdị nke gas
N'oge gas, a na eme ka sulfur dioxide oxide site na mmeghachi omume na hydroxyl radical site na mmegharị intermolecular:
nke a na esote:
N'ebe mmiri dị, a na a
agbanwe sulfur trioxide (SO3) ngwa ngwa ka ọ bụrụ sulfuric acid:
Nitrogen dioxide na OH na emeghachi omume iji mepụta nitric acid: thumb|Nke a na egosi usoro nke mmetọ ikuku na abanye na ikuku na mpaghara ndị ga emetụta.
Chemistry na mmiri igwe ojii
Mgbe igwe ojii dị, ọnụọgụ ọnwụ nke SO2 dị ngwa karịa ka enwere ike ịkọwa site na kemịkal gas naanị. Nke a bụ n'ihi mmeghachi omume na mmiri mmiri.
Sulfur dioxide na agbaze na mmiri wee, dị ka carbon dioxide, hydrolyses n'usoro mmeghachi omume nguzozi:
E nwere ọnụ ọgụgụ dị ukwuu nke mmeghachi omume mmiri nke na eme ka sulfur oxidize site na S(IV) gaa na S(VI), na eduga n'ịmepụta sulfuric acid. Mmetụta oxidation kachasị mkpa bụ ozone, hydrogen peroxide na oxygen (mmetụta oxygen na akpali site na iron na manganese na mmiri igwe ojii).
Mmiri na ekpo ọkụ
Mmiri na-etinye acid na eme mgbe ụdị mmiri ozuzo ọ bụla (mmiri ozuzo, snow, na ihe ndị ọzọ) na ewepụ acid na ikuku ma na ebute ya n'elu ụwa. Nke a nwere ike ịpụta site na ntinye nke acid mepụtara na mmiri ozuzo (lee mmiri mmiri na mmiri ozu n'elu) ma ọ bụ site na mmiri oyu na ewepụ acid ma ọ bụ na igwe ojii ma ọ bụ n'okpuru igwe ojii. Mmiri wepụ ma gas na aerosols dị mkpa maka mmiri.
Mmetụta ọjọọ
E gosipụtara na mmiri ozuzo acid nwere mmetụta ọjọọ n'oké ọhịa, mmiri na ala, na egbu ụmụ ahụhụ na ụdị ndụ mmiri yana imebi ụlọ ma na emetụta ahụike mmadụ.
Mmiri dị n'elu na anụmanụ ndị dị n'ime mmiri
thumb|Ọ bụghị azụ niile, shellfish, ma ọ bụ ụmụ ahụhụ ha na eri nwere ike ịnagide otu acid ahụ; dịka ọmụmaatụ, frogs nwere ike ịnakwere mmiri nke acidic (ya bụ, nwere pH dị ala) karịa trout. Ma pH dị ala ma aluminum dị elu na mmiri dị n'elu nke na eme n'ihi mmiri ozuzo acid nwere ike imebi azụ na anụmanụ ndị ọzọ dị n'ime mmiri. Na pH dị ala karịa 5 ọtụtụ àkwá azụ agaghị apụta ma pH dị ala nwere ike igbu azụ toro eto. Ka ọdọ mmiri na osimiri na aghọwanye acidic biodiversity na ebelata. Mmiri ozuzo acid ewepụla ndụ ụmụ ahụhụ na ụdị azụ ụfọdụ, gụnyere trout iyi na ọdọ mmiri ụfọdụ, iyi, na iyi na mpaghara ndị dị n'ebe dị egwu, dị ka Ugwu Adirondack nke United States. Otú ọ dị, ókè mmiri ozuzo acid na enye aka kpọmkwem ma ọ bụ n'ụzọ na apụtaghị ìhè site na mmiri si n'ọdọ mmiri na acidity nke osimiri (ya bụ, dabere na njirimara nke mmiri gbara ya gburugburu) dịgasị iche. Ebe nrụọrụ weebụ United States Environmental Protection Agency (EPA) na ekwu, sị: "N'ime ọdọ mmiri na iyi ndị a nyochara, mmiri ozuzo acid kpatara acidity na 75% nke ọdọ mmiri acid na ihe dị ka 50% nke iyi acid". Ọdọ mmiri ndị nkume ala silicate kwadoro nwere acid karịa ọdọ mmiri ndị dị n'ime limestone ma ọ bụ nkume ala ndị ọzọ nwere carbonate (ya bụ marble) n'ihi mmetụta na egbochi site na mineral carbonate, ọbụlagodi na otu mmiri ozuzo acid. [citation needed]
Ala
Mmiri ozuzo acid nwere ike imebi ihe ọmụmụ ala na kemịkalụ nke ukwuu. Ụfọdụ microbes enweghị ike ịnagide mgbanwe na pH dị ala ma gbuo ha. Enzymes nke microbes ndị a na agbanwe (gbanwee n'ọdịdị ka ha wee ghara ịrụ ọrụ) site na acid. Hydronium ion nke mmiri ozuzo acid na akpalikwa nsí, dị ka aluminum, ma na ewepụ ihe oriri na mineral dị mkpa dị ka magnesium.
Enwere ike ịgbanwe kemịkalụ ala n'ụzọ dị ịrịba ama mgbe cations, dị ka calcium na magnesium, na agbapụta site na mmiri ozuzo acid, si otú a na emetụta ụdị dị iche iche, dị ka sugar maple (Acer saccharum).
Mmetụta acid n'ala thumb|Ihe osise nke ihe na-edozi ahụ na ala nwere oke acidity nke ala. Mmetụta nke mmiri acid na acidic nke ala na osisi nwere ike ịbụ obere ma ọ bụ n'ọtụtụ ọnọdụ dị mkpa. Ọtụtụ obere ikpe nke na adịghị akpata ọnwụ nke ndụ osisi nwere ike ịkọwa na osisi ndị na adịchaghị enwe nsogbu na ọnọdụ acid na / ma ọ bụ mmiri ozuzo acid na adighi ike. Otú ọ dị, ọbụlagodi na obere ọnọdụ, osisi ahụ ga emesị nwụọ n'ihi mmiri acid na ebelata pH nke osisi ahụ. Mmiri acid na abanye n'ime osisi ahụ ma mee ka mineral ndị dị mkpa nke osisi gbazee ma buru ha; nke na eme ka osisi ahụ nwụọ n'ihi enweghị mineral maka nri na edozi ahụ. N'ọnọdụ ndị dị mkpa, nke dị oke njọ, otu usoro mmebi ahụ na eme dị ka ọ dị na obere ikpe, nke bụ iwepụ mineral ndị dị mkpa. N'otu aka ahụ, mmiri ozuzo acid nke na ada n'ala na n'elu akwụkwọ osisi na akpata ịcha nke cuticle akwụkwọ waxy, nke na emecha mee ka mmiri na apụ ngwa ngwa site na osisi gaa na ikuku dị n'èzí ma mesịa kpatara ọnwụ nke osisi ahụ. Iji hụ ma ọ bụrụ na osisi na emetụta acid nke ala, mmadụ nwere ike ileba anya nke ọma na akwụkwọ osisi ahụ. Ọ bụrụ na akwụkwọ ya na acha akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ ma na ele anya dị mma, pH ala dị mma ma dị mma maka ndụ osisi. Mana ọ bụrụ na akwụkwọ osisi ahụ nwere odo odo n'etiti akwara dị na akwụkwọ ha, nke ahụ pụtara na osisi ahụ na ata ahụhụ site na acidization ma ghara ịdị mma. Ọzọkwa, osisi na ata ahụhụ site na acidisation nke ala enweghị ike photosynthesize; usoro acid mmiri na akpata nke ịcha osisi ahụ nwere ike ibibi organelles chloroplast. Enweghị ike photosynthesize, osisi enweghị ike ịmepụta ihe oriri maka ndụ nke ya ma ọ bụ oxygen maka ndụ nke ihe ndị dị ndụ, nke na emetụta ọtụtụ ụdị dị n'ụwa ma mechaa kwụsị ebumnuche nke ịdị adị nke osisi ahụ.
Oké ọhịa na ahịhịa ndị ọzọ
Mmiri ozuzo acid nwekwara ike imebi osisi ndị ọzọ, mana mmetụta na ihe ọkụkụ na ebelata site na itinye lime na fatịlaịza iji dochie ihe oriri furu efu. N'ebe a na akọ ugbo, a pụkwara itinye limestone iji mee ka ikike ala ahụ dịkwuo elu iji mee ka pH kwụsie ike, mana usoro a enweghị ike iji ya mee ihe n'ihe gbasara ala ọzara. Mgbe calcium na agbapụta site na agịga nke red spruce, osisi ndị a na aghọ ndị na anaghị anabata oyi ma gosipụta mmerụ ahụ n'oge oyi na ọbụna ọnwụ.
Mmiri acid nke oké osimiri
Mmiri ozuzo acid nwere mmetụta na adịghị emerụ ahụ n'oké osimiri n'ụwa niile, mana ọ na emepụta mmetụta dị ukwuu na mmiri na adịghị omimi nke mmiri dị n'ụsọ oké osimiri. Mmiri ozuzo acid nwere ike ime ka pH nke oké osimiri daa, nke a maara dị ka acidisation nke oké osimiri, na eme ka o sie ike maka ụdị dị iche iche dị n'ụsọ oké osimiri iji mepụta ọkpụkpụ ha dị mkpa iji dịrị ndụ. Ụdị anụmanụ ndị a dị n'ụsọ oké osimiri na ejikọta ọnụ dị ka akụkụ nke usoro nri nke oké osimiri, na enweghịkwa na ha bụ isi iyi maka ihe ndị ọzọ dị ndụ n'oké osimiri iji rie nri, ihe ndị ọzọ na adị ndụ n'ime mmiri ga anwụ. Ọkpụkpụ limestone nke Coral na emetụta pH na ebelata, n'ihi na calcium carbonate, akụkụ bụ isi nke ọkpụkpụ limedone, na agbaze na acidic (low pH) ngwọta.
Na mgbakwunye na acidization, ntinye nitrogen karịrị akarị site na ikuku na akwalite uto nke phytoplankton na osisi ndị ọzọ dị n'ime mmiri, nke, n'aka nke ya, nwere ike ịkpata okooko algal na emerụ ahụ ugboro ugboro na eutrophication (ịmepụta "ebe nwụrụ anwụ" oxygen deleted) n'akụkụ ụfọdụ nke oké osimiri.
Mmetụta ahụike mmadụ
Mmiri ozuzo acid anaghị emetụta ahụike mmadụ. Acid dị na mmiri ozuzo dị oke ala iji nwee mmetụta ọjọọ kpọmkwem. Akụkụ ndị na akpata mmiri ozuzo acid (sulfur dioxide na nitrogen oxides) nwere mmetụta ọjọọ. Ọnụ ọgụgụ dị ukwuu nke obere ihe dị n'ime ikuku na enye aka na nsogbu obi na akpa ume, gụnyere ụkwara ume ọkụ na ụkwara ume.
Mmetụta ọjọọ ndị ọzọ
áká_ịkẹngạ|thumb|Mmetụta mmiri ozuzo acid na ihe oyiyi áká_ịkẹngạ|thumb|Mmiri ozuzo acid na ihu igwe Mmiri ozuzo acid nwere ike imebi ụlọ, ihe ncheta akụkọ ihe mere eme, na ihe oyiyi, ọkachasị ndị e ji nkume mee, dị ka limestone na marble, nke nwere nnukwu calcium carbonate. Acids na mmiri ozuzo na emeghachi omume na calcium compounds na nkume iji mepụta gypsum, nke na apụ mgbe ahụ.
A na ahụkarị mmetụta nke a na nkume ili ochie, ebe mmiri ozuzo acid nwere ike ime ka ihe odide ahụ bụrụ ihe a na apụghị ịgụta ọnụ. Mmiri ozuzo acid na emekwa ka ọnụ ọgụgụ corrosion nke ọla, ọkachasị ígwè, ígwè, ọla kọpa na ọla nchara.
Ebe ndị ahụ metụtara
Ebe mmiri ozuzo acid metụtara nke ukwuu gburugburu ụwa gụnyere ọtụtụ n'ime ebe ọwụwa anyanwụ Europe site na Poland gaa n'ebe ugwu Scandinavia, ọwụwa Anyanwụ nke atọ nke United States, na ndịda ọwụwa Ọwụwa Aụda Canada. Ebe ndị ọzọ metụtara gụnyere ụsọ oké osimiri ndịda ọwụwa anyanwụ nke China na Taiwan.
Ihe ngwọta teknụzụ
Ọtụtụ ụlọ ọrụ ọkụ eletrik na eji flue gas desulfurization (FGD) wepụ gas sulfur in sulfur site na gas ha. Maka ụlọ ọrụ ọkụ eletrik a na eji coal eme ihe, FGD ga ewepụ 95% ma ọ bụ karịa nke SO2 na gas anwụrụ ọkụ. Ihe atụ nke FGD bụ mmiri scrubber nke a na ejikarị eme ihe. Mmiri na agbanye mmiri bụ n'ụzọ bụ isi ụlọ elu na emeghachi omume nke nwere fan nke na ewepụta anwụrụ ọkụ na ekpo ọkụ site na ụlọ ọrụ ọkụ n'ime ụlọ elu ahụ. A na agbanye lime ma ọ bụ limestone n'ụdị slurry n'ime ụlọ elu ahụ iji gwakọta ya na gas ndị dị n'elu ma jikọta ya na sulfur dioxide dị. Calcium carbonate nke limestone na emepụta pH neutral calcium sulfate nke a na ewepụ n'ụzọ anụ ahụ site na scrubber. Nke ahụ bụ, onye na agbanye mmiri na agbanwe mmetọ sulfur n'ime sulfates nke ụlọ ọrụ.
N'ebe ụfọdụ, a na ere sulfates na ụlọ ọrụ kemịkal dị ka gypsum mgbe ịdị ọcha nke calcium sulfate dị elu. Na ndị ọzọ, a na etinye ha n'ebe a na ekpofu ahịhịa. Mmetụta nke mmiri ozuzo acid nwere ike ịdịru ọtụtụ ọgbọ, dịka mmetụta nke mgbanwe pH nwere ike ịkpali ịga n'ihu na agbapụta kemịkal ndị a na achọghị n'ime isi iyi mmiri dị ọcha, na egbu ụmụ ahụhụ na ụdị azụ na adịghị ike ma gbochie mbọ iji weghachite ndụ ala.
Ọkụ a na etinye n'elu mmiri na ebelata oke sulfur nke mmepụta ike na ewepụta.
Nkwekọrịta Mba Nile
thumb|Omume gọọmentị iji lụso mmetụta nke mmiri ozuzo acid ọgụ Mba ndị dị n'ebe ọdịda anyanwụ ekwekọrịtala nkwekọrịta mba ụwa maka njem dị anya nke mmetọ ikuku ruo oge ụfọdụ ugbu a. Malite na 1979, mba Europe gbakọtara iji kwado ụkpụrụ ndị a tụlere n'oge UNECE Convention. Ebumnuche ya bụ ịlụso Mmetụta ikuku Transboundary Long Range ọgụ. Nkwekọrịta Helsinki nke 1985 na Mbelata nke Mgbasa Sulfur n'okpuru Nkwekọ na Mmetụta ikuku Transboundary Long Range mere ka nsonaazụ nke mgbakọ ahụ dịkwuo elu. Nsonaazụ nke nkwekọrịta ahụ emeela nke ọma, dịka ihe akaebe nke ihe dị ka pasent 40 nke ihe dị na North America gosipụtara. Ịdị irè nke Nkwekọrịta ahụ n'ịlụso mmiri ozuzo acid ọgụ akpaliwo omume ndị ọzọ nke nkwenye mba ụwa iji gbochie mmụba nke ihe particulate. Canada na US bịanyere aka na nkwekọrịta Air Quality na 1991. Ọtụtụ mba Europe na Canada bịanyere aka na nkwekọrịta ahụ. Ọrụ nke Long Range Transboundary Air Pollution Convention nọgidere na ehi ụra mgbe 1999, mgbe mba 27 gbakọtara iji belata mmetụta nke mmiri ozuzo acid. N'afọ 2000, e mere ka mmekọrịta mba ọzọ iji gbochie mmiri ozuzo acid na Eshia na nke mbụ ya. Ndị nnọchi anya mba iri si mba dị iche iche gbakọtara iji kwurịta ụzọ isi gbochie mmiri ozuzo acid. N'ịgbaso mkparịta ụka ndị a, e guzobere Acid Deposition Monitoring Network na East Asia (EANET) na 2001 dị ka atụmatụ gọọmentị etiti iji nye ndị na eme mkpebi ntinye sayensị na ịkwalite imekọ ihe ọnụ mba ụwa na ntinye acid na East Asia. Na 2023, mba ndị so na EANET gụnyere Cambodia, China, Indonesia, Japan, Lao PDR, Malaysia, Mongolia, Myanmar, Philippines, Republic of Korea, Russia, Thailand na Vietnam.
Azụmaahịa ikuku
N'ime atụmatụ nchịkwa a, a na enye ụlọ ọrụ ọ bụla na emetọ ihe ugbu a ma ọ bụ nwere ike ịzụta n'ahịa mepere emepe ikike ikuku maka nkeji ọ bụla nke mmetọ a họpụtara ọ na ewepụta. Ndị na arụ ọrụ nwere ike ịwụnye ngwá ọrụ nchịkwa mmetọ, ma ree akụkụ nke ikike ha na adịghịzi mkpa maka ọrụ nke ha, si otú a na eweghachi ụfọdụ ego ha na etinye na ngwá ọrụ dị otú ahụ. Ebumnuche bụ inye ndị ọrụ ego iji wụnye njikwa mmetọ.
E guzobere ahịa ahịa ahịa mbu na United States site na itinye iwu Clean Air Act Amendments nke 1990. Ebumnuche zuru oke nke Acid Rain Program nke Iwu ahụ guzobere bụ iji nweta uru dị ukwuu na gburugburu ebe obibi na ahụike ọha na eze site na mbelata nke ikuku sulfur dioxide (SO2) na nitrogen oxides (NOx), isi ihe na akpata mmiri ozuzo acid. Iji mezuo ebumnuche a na ọnụ ala kachasị ala maka ọha mmadụ, mmemme ahụ na eji usoro nchịkwa na nke ahịa iji chịkwaa mmetọ ikuku.
Njikọ mpụga
Òtù:Pages with unreviewed translations
Iwu Ọhịa
<references group="" responsive="1"> Iwu oke ọhịa na-achịkwa ihe omume n'ala ọhịa ahapụtara, nke na-emekarị n'ihe gbasara nlekọta ọhịa na iwepụta osisi. Iwu oke ohia n'ozuzu na-agbaso iwu nlekọta maka akụrụngwa ohia ọha, dị ka ọtụtụ ojiji na mkpụrụ na-adịgide adịgide. A na-ekewa nlekọta ọhịa n'etiti njikwa onwe na nke ọha, na oke ọhịa bụ ihe onwunwe nke Steeti. A na-ewerezi iwu oke ọhịa dịka ihe gbasara mba ụwa.
Ndị ụlọ ọrụ gọọmentị na-ahụ maka ịhazi na itinye iwu oke ọhịa na ala ọhịa ọha, ma nwee ike itinye aka n'ịkwakọba oke ọhịa, nhazi na nchekwa, na ilekọta ire osisi. Iwu oke ọhịa dabere na ọnọdụ mmekọrịta ọha na eze na akụ na ụba nke mpaghara ebe etinyere ya. Mmepe nke nlekọta ọhịa nke sayensị gbadoro ụkwụ na nleba anya nkesa na oke osisi n'otu ngwugwu, igbutu osisi n'usoro, na edochi ha site na ọkọlọtọ, nke ejiri nlezianya kwekọọ n'ahịrị nke ubi ọdịnala nke enwere ike iwepụta n'oge ịtọ. ugboro.
Ebumnuche
Ebum n’obi iwu gbasara oke ohia iji kpuchido akụrụngwa na igbochi mkpochapụ ọhịa, igbu osisi, ichu nta na ịnakọta ahịhịa. Agbanyeghị, enweghị oke doro anya edobere n'ime iwu ndị a n'ihe gbasara mbelata anabatara, ntụgharị iwe ihe ubi, na dayameta owuwe ihe ubi kacha nta. Atụmatụ njikwa oke ọhịa na-ekwupụta ebumnuche maka idobe ala, yana usoro iji nweta ha. ndị oke ọhịa na-emepụta atụmatụ nlekọta nke na-aza maka ọhịa ọ bụla dị iche iche n'onwe ya.
N'ọnọdụ ụfọdụ, a na-eme atụmatụ site n'echiche na ihe ndị dị ndụ n'ime oke ọhịa na-ejide ọnọdụ kwụ ọtọ, dị iche na ọhịa nke gbara ha gburugburu. Ọtụtụ ndị oke ọhịa nọ na mba ụwa nke atọ enweghị ihe ọmụma ma ọ bụ ọzụzụ ha ga-agbaso ụkpụrụ nduzi niile mgbe ha na-eme atụmatụ njikwa. thumb|Oké ọhịa nke Tongass Amụma ọha na iwu kwesịrị ekwesị na-enyere aka ịkwalite mmepe akụ na ụba na mmekọrịta ọha na eze na-adigide n'ime ime obodo na obodo mepere emepe. Atumatu ndị a na-arụ ọrụ ichekwa gburugburu ebe obibi na ichekwa ahịhịa, anụmanụ na ihe nketa omenala. Na omenala, nchedo gburugburu ebe obibi abụrụla ihe dị n'ime oke ọhịa site na imesi ike ichekwa oke ọhịa na ịza ajụjụ maka mmetụta gburugburu ebe obibi na ala na mmiri. N'otu aka ahụ na mpaghara ndị ọzọ, oke ohia emetụtala n'ihe gbasara mmata gburugburu ebe obibi na iwu n'ọgbọ ikpeazụ. Nke a ewetala nkwanye ugwu dị ukwuu na nchekwa nke ọzara na ụkpụrụ ịma mma.
Mmetụta
Ọdịiche dị ndụ na mgbanwe ihu igwe emetụtala iwu oke ọhịa. Mgbe emepụtara atụmatụ nlekọta oke ọhịa, a na-egosipụta ụdị dị iche iche nke ndu na njirisi maka nkwado. N'ihi Protocol Kyoto, mbelata mgbanwe ihu igwe abụrụla ebumnobi nke iwu na amụma ọhịa, na-akwado amụma na mmemme ihu igwe sara mbara. Agbanyeghị, Rosenbaum na ndị ọrụ ibe ya na-ekwu na enwere obere iwu nwere usoro akọwapụtara maka ibelata mgbanwe ihu igwe dabere na oke ọhịa.
Njikọ dị n'etiti oke ọhịa na mpaghara iwu ndị ọzọ adịla mgbagwoju anya ka ha tolitere n'ọchịchọ na oke yana dịka ebe ndị ọzọ na-etinye ntụziaka ozugbo na n'ụzọ doro anya maka otu esi ejikwa ma ọ bụ jiri ohia. Ya mere njikọ dị n'etiti iwu ọhịa nke obodo na iwu gburugburu ebe obibi ya na-adịwanye mkpa ka akụkụ gburugburu ebe obibi nke iwu ọhịa na-abawanye na mgbagwoju anya.
Iwu oke ọhịa na-amata ugbu a ọrụ oke ọhịa dị ka ebe obibi maka anụ ọhịa, ihe enyemaka maka ịta nri na ọrụ ugbo, yana onye na-enye aka na nchekwa mmiri na ala. N'oge na-adịbeghị anya, ụkpụrụ izugbe nke iwu gburugburu ebe obibi na ụkpụrụ ndị kapịrị ọnụ nke ụdị ndụ dị iche iche aghọwo akụkụ a na-ahụ anya nke iwu ọhịa. Otu UN Forum on Forests, otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị etiti e mepụtara na 2000, ewepụtala mkpebi maka mmepe ọhịa na-adịgide adịgide, karịsịa ndị na-ahụ maka Ọha na Ọha na Ọdịbendị nke Ọhịa na Omenala metụtara ọhịa.
Mba Nile
N'ihi mgbanwe dị iche iche na ọdịdị, mkpa, ọrụ nke akụ ọhịa na usoro iwu na ụlọ ọrụ, iwu ọhịa adịghị mfe n'etiti obodo. Ụlọ akụ mba ụwa na-ekwu na n'agbanyeghị ọmụmụ ihe atụnyere usoro iwu nke oke ọhịa, enweghị ntụzịaka bara uru gbasara otu esi amatawanye iwu.
Ezi omume dị iche site n'otu obodo gaa na nke ọzọ, Otú ọ dị, n'ọnọdụ ọ bụla, a na-ele oke ohia ọha anya dị ka akụ obodo, ya bụ, ihe onwunwe nke steeti. Dịka ọmụmaatụ, n'agbanyeghị na ọtụtụ ala ọhịa dị na United States na Canada bụ nkeonwe, steeti na-ejide nnukwu ego dị ka "ihe ọhaneze" mana ejiri ya gbazinye ya n'aka ndị na-emepụta osisi. Na India, Raj weghaara ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ oke ọhịa niile, na-ekwupụta na ha bụ "ala ahịhịa" na, ya mere, enweghị ikike. N'Indonesia, a na-enwe oke ohia n'ụzọ iwu mana a na-ewere ya dị ka ihe onwunwe nkeonwe, ebe na Brazil, enweghị gọọmentị mba na-eme ka ọhịa mepere oghere ndị nkịtị. N'ọrụ a, nchekwa nke oke ọhịa na-ejikọta ya na mmepụta osisi na ngwaahịa ndị ọzọ na-emepụta ma ego ma ọrụ, na akụ na ụba nke mpaghara buru ibu na-adabere kpamkpam na mmepụta ihe sitere n'ọhịa ndị ahụ. thumb|Atụmatụ Nlekọta Ọhịa nke Mba Ndị Dị n'Otu A nabatala iwu ọhịa ọhụrụ na mba ndị dị n'Ebe Ọwụwa Anyanwụ Europe dịka akụkụ nke mgbanwe ha na akụnụba ahịa. Iwu ndị a nwere mmetụta dị ukwuu na nhazi nke nwe ala ọhịa, ndozi na ụkpụrụ nlekọta, na imeziwanye usoro ụlọ ọrụ nke ngalaba ọhịa. E mebekwara iwu ọhịa ọhụrụ n'ọtụtụ mba dị n'Ebe Ọdịda Anyanwụ Europe iji mee mgbanwe maka ọnọdụ akụ na ụba na-agbanwe agbanwe, mkpa ọha na eze, na itinyekwu aka na ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke otu mmasị na ụmụ amaala na mpaghara na mpaghara.
Ọnọdụ akụ na ụba na mmekọrịta mmadụ na ibe ya
Mgbanwe nke iwu oke ohia na mba Europe na-egosi na nghọta ka a ga-esi jiri ihe ndị sitere n'okike mee ihe n'ụzọ na-adịgide adịgide dabere na ọnọdụ akụ na ụba na mmekọrịta ọha na eze nyere. A na-ekpebi ihe ọhịa na-adigide pụtara site n'ọnọdụ mpaghara yana mkpa ha agbanweela nke ukwuu ka oge na-aga. Taa ka a na-aghọta njikwa na-adigide dị ka omume ọhịa nke na-asọpụrụ ikike e nwere na gburugburu ebe obibi ma na-echekwa ụdị ọhịa dị iche iche na mbara ala ha. Ha na-ahapụ ọtụtụ nhọrọ maka mmepụta osisi na-abawanye ụba, nchebe nke gburugburu ebe obibi, na ntụrụndụ.
Nchịkwa nke ojiji
Nkwado ọha na eze na-ekwu maka iji oke ohia ihe karịrị otu ọgbọ so n'ụdị amụma gburugburu ebe obibi kacha ochie. Iwu omenala, nke edebere na narị afọ nke 14, na-ahazi iji ọhịa eme ihe dịka ọchịchọ na nhọrọ nke oge ha si dị. Ọnụ ọgụgụ na-arịwanye elu nke iwu ọhịa na osisi, nke e wepụtara site na narị afọ nke 16 gaa n'ihu, sochiri. Igbo mkpa mpaghara, nnweta akụrụngwa na ume ogologo oge, yana mmụba sitere na omume ọhịa ka mma bụ nsogbu dị n'ihe egwu. Iwu kwadoro ihe achọrọ maka mmepụta osisi na-aga n'ihu, nke pụtara ịkwụsị irigbu ihe dịnụ. Ọ ghọtara ọdịdị ọhịa dị ogologo oge, ma kwalite itinye aka nke ọtụtụ ọgbọ n'ihe omume ọhịa. Na-abawanye ụba, ọ na-enye maka nhazi na njikwa, yana maka usoro nke imeghari na mkpụgharị ọhịa. Nke a webatara ụkpụrụ nke iji akụrụngwa sitere n'okike na-emegharịgharị dịka ihe achọrọ maka nkwado dịka anyị ghọtara ya taa.
Iwu Ọhịa nke United States of America
Na USA, Gọọmenti Etiti na-achịkwa ihe dịka 33% nke oke ọhịa, na 9% bụ ndị gọọmentị ime obodo na-achịkwa. Nke a bụ 343,901,880 acres (kilomita 1391722) nke ala ọhịa. Ọtụtụ n'ime ala a bụ National Parks ma ọ bụ National Forests nke malitere na ntọala Yellowstone National Park na 1872. Mgbe nke a gasịrị, na 1891, a kwadoro Iwu Reserve Forest. National Park Service (NPS) na-ahụ maka ogige ntụrụndụ mba, nke bụ ụlọ ọrụ nke Ngalaba Ime Obodo (DOI). U.S. Forest Service (USFS), ụlọ ọrụ nke US Department of Agriculture (USDA) na-elekọta oke ọhịa.
Ọnọdụ akụ na ụba
Atumatu ọhụrụ na-etinye ibu ọrụ maka, ma na-achịkwa, njikwa mmanụ ọkụ n'aka ndị nwere mmasị na akụ na ụba na ọrụ ọhịa. Ọrụ ọhịa na-ejigide njikwa zuru oke nke mmepụta na mkpebi nchịkwa niile site na nkwado achọrọ na site na njikwa iwu nke mmepụta na njikwa nwere ike ime.
Ọrụ nke oke ọhịa nke onwe na-eru ihe karịrị pasenti 80 nke mmepụta ọhịa na mba ụfọdụ. Otú ọ dị, n'ọtụtụ mba, ọhịa nke onwe enwebeghị ihe dị ịrịba ama na, ọ bụrụgodị na e kesara ala nkeonwe, steeti ahụ na-ejidekarị ọhịa ahụ. N'ọtụtụ ebe n'Africa, ikike nke onye ọ bụla nwere oke nke mere na ụzọ kacha nso a ga-esi na-aga n'ọhịa nke onwe na-abụkarị ọhịa obodo (ọ bụ ezie na South Africa na Eswatini, n'etiti mba ndị ọzọ, nwere nnukwu ihe ubi). N'oge na-adịbeghị anya, ụkpụrụ nke oke ọhịa na nke isi obodo na njikwa amụbaala mmasị ndị ọchịchị na ọhịa nke onwe.
Ụlọ akụ mba ụwa (2002) na-eme atụmatụ na igbu osisi n'ụzọ iwu na-akwadoghị na-ebute mfu ihe ruru ijeri US $10–15 kwa afọ na mba ndị ka na-emepe emepe n'ụwa niile. N'agbanyeghị na a na-atụ anya na ọchịchị ka mma, ịbaba n'ịgba ụgwọ ụlọ nke steeti na imeziwanye nlekọta ọhịa nwere ike ịbara ndị ogbenye uru n'ụzọ na-edoghị anya, mmetụta nke igbu osisi n'ụzọ iwu na-akwadoghị na ndị mmanye iwu ọhịa na-enwe n'ime ime obodo abụbeghị ihe kacha mkpa ruo taa.
Ihe oriri
Ụzọ ndị mmadụ si eji ma jiri oké ọhịa kpọrọ ihe na-agbanwe agbanwe. Ọnụ ọgụgụ na-eto eto, mgbanwe omenala, nkà na ụzụ, na sayensị na-amụbawanye ọchịchọ maka ihe onwunwe nke ọhịa. N'afọ ndị na-adịbeghị anya, edegharịrị iwu oke ohia gburugburu ụwa na nzaghachi maka mgbanwe ndị a. Agbanyeghị, enweghị ozi gbasara ndị na-eji oke ọhịa na-eweta nnukwu nsogbu nye ndị na-eme amụma oke ọhịa na ụlọ ọrụ mmepe na-akwado iwu ka ha na-agbaso ụzọ ndị ogbenye. Enweghị data doro anya, ọ ga-adịkwa mfe ileghara ọdịmma nke ndị na-akpata obere ego anya mgbe ị na-emepụta usoro iwu iji kwalite njikwa ọhịa ma ọ bụ na-ekwupụta iwu ọhịa. Ụfọdụ iwu ọhịa na-akwado ndị ezinụlọ dara ogbenye na ndị agbụrụ. N'ime iri afọ ole na ole gara aga, ọtụtụ gọọmentị na Latin America ghọtara ikike ụmụ amaala nwere maka ókèala buru ibu, mana ọ na-esirikarị ụmụ amaala ike ichebe ókèala ndị ahụ pụọ na mwakpo nke ndị na-egbu osisi, ndị na-egwuputa ihe na ndị ọrụ ugbo.
Asụsụ Humono
Asụsụ Humono, Kohumono (Bahumono, Ohumono), bụ asụsụ Upper Cross River nke obodo Naịjirịa nke ndị Bahumono na-asụ na Abi Local Government Area nke Cross River Steeti.
Iwu Ọhịa
Ihe oriri
Dị ka ụlọ akụ mba ụwa si kwuo, "ihe karịrị ijeri mmadụ 1.6 na-adabere n'ọ̀tụ̀tụ̀ dịgasị iche iche n'oké ọhịa maka ihe ha ji ebi ndụ. Ihe dị ka nde ụmụ amaala 60 fọrọ nke nta ka ha dabere kpam kpam n'oké ọhịa. N'ime mba ndị ka na-emepe emepe, ihe dị ka ijeri mmadụ 1.2 na-adabere na usoro ọrụ ugbo agroforestry nke na-enyere aka ịkwado mmepụta ihe ubi na ịkpata ego."
Schmithüsen et al., Na-akwado maka usoro ikike dabere na njikwa oke ọhịa na-emesi ike n'ịgbasi ike netwọk ikike mmadụ, melite nnwere onwe nke ikpe ikpe, ịkwalite mmuta nke iwu n'etiti obodo ime obodo, na inye enyemaka iwu; Kama ilekwasị anya n'otu n'otu na iwu oke ọhịa. Ha na-ekwu na usoro dabere na ikike kwesịrị ijikọ na mmemme mgbanwe ọchịchị nke bụ iji mepụta nzaghachi ọha na eze na nghọta na njikwa nke ihe ndị sitere n'okike na ekwesịrị ịzụlite site na usoro nke itinye aka n'ọtụtụ obodo na òtù ọha na eze ma dabere na nkwa gọọmentị mba iji gbanwee iwu. .
Akụkụ buru ibu nke iwu oke ọhịa na-elekwasị anya na nhazi, ụgwọ, ụtụ isi na ikike ihe onwunwe. Nkwenye nke ikike otu-ọdịnala maka mpaghara ejikọtara ọnụ, dị ka oke ọhịa ma ọ bụ ebe ịta nri ka na-adịkwaghị, n'agbanyeghị gọọmentị ma ọ bụ ndị ọchịchị na-amata nzọrọ onye ọ bụla, dabere na omenala ma ọ bụ ojiji, n'ala eji arụ ọrụ ugbo ma ọ bụ ụlọ. dị ka World Bank si kwuo. Site n'imeso ala dị otú ahụ dị ka "ihe efu" n'oge a na-edozi ikike, gọọmentị gburugburu ụwa enyefela ikike nke steeti nke oke ọhịa.
Mmanye
Ndị mmanye iwu bụ ụzọ ikpeazụ maka inweta nnabata n'iwu. Enwere opekata mpe ụzọ atọ iji merie ihe isi ike nke igosipụta mmejọ ndị megoro n'ebe ndị dịpụrụ adịpụ. Otu bụ ilekwasị anya na mmanye n'ihe omume a na-ahụ anya, dị ka ụgbọ njem. Ihe ọzọ, nke a na-ahụkarị na iwu obodo, bụ ime ka a nabata akụkọ gọọmentị nke onye ọrụ aṅụrụ iyi dị ka ihe akaebe na usoro ọzọ. Nke a na-atụgharị nke ọma ibu akaebe nye onye a na-azara ọnụ. Ngwa nke atọ bụ iji ihe akaebe na-egosi, nke na-ebufe ibu akaebe nye onye a na-azara ọnụ.
N'ọtụtụ mba, ọdịiche dị n'etiti ihe iwu ọhịa kwuru na mmejuputa ya nwere ike ịdị iche. Ọbụlagodi ebe iwu siri ike, omume megidere iwu nke ma ọha na ndị na-eme ihe nkiri na-aga n'ihu. Mba United Nations na-akọwa omume iwu na-akwadoghị n'ihi enweghị ego na akụrụngwa mmadụ iji nyochaa na ịchịkwa ọrụ ọhịa na ngalaba ọhịa. Ka ọrụ ọhịa ndị a na-eme na mpaghara ndị dịpụrụ adịpụ, ndị ọrụ gọọmentị nwere ike ịnwe nnukwu nrụgide ka ha kwado mmebi iwu, ma ọ bụ tinye aka n'imebi onwe ha; usoro ụlọ ikpe nwere azụ azụ ma ọ bụ daa; ihe isi ike nke ndụ kwa ụbọchị maka ndị ogbenye ime obodo nwere ike imeri ihe egwu ọ bụla nwere ike ime na imebi iwu; wdg.
Nkọwa ndị a na-emesi isi okwu ahụ ike na ọ bụ ezie na ezigbo iwu oke ọhịa dị mkpa, o doro anya na ọ zughị oke. Iwu ndị dị n'ọtụtụ mba adịnaghị ejighị ya ma ọ bụ ejighị ya mee ihe n'ihi ihe ndị dị ka ọdịda nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ụlọ ọrụ adịghị ike, ma ọ bụ ọbụna ileghara iwu iwu anya.
Ụzọ abụọ nke nzuzo yana atụmatụ iwu ọha nwere ike bụrụ ihe na-atọ ụtọ ngwakọta amụma ọgbara ọhụrụ na-eme ka mmanye dị mma: atụmatụ ntinye akwụkwọ iwu nkeonwe nwere ike ịkwado ụkpụrụ ọha (f. DDS, usoro nlezianya anya, dị ka EU Timber Regulation).
Akụkọ ihe mere eme na mmepe
Ịchịkwa oke ọhịa malitere n'iwu omenala emebere na narị afọ nke 14. Na 1992, ndị nnọchiteanya nke mba 180 zutere na Rio de Janeiro iji tụlee, tinyere ihe ndị ọzọ, nnabata nke Agreement on Forestry Principles. Ha nakweere Agreement on Forestry Principles, nke isiokwu ya bụ "Nkwupụta ụkpụrụ iwu na-akwadoghị n'ụzọ iwu kwadoro maka nkwenye zuru ụwa ọnụ na njikwa, nchekwa na mmepe mmepe nke ụdị ọhịa niile."
Ahịhịa sayensị gbadoro ụkwụ na nleta ziri ezi nke nkesa na oke osisi n'otu ngwugwu, usoro igbutu osisi, na edochi ha site na ọkọlọtọ, ahịrị ndị ejiri nlezianya kwekọọ nke ọma nke nwere ike iwepụta n'oge a kara aka.