cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ֆրեզնo
Քաղաքը կը համարուի նաեւ մշակութային եւ տնտեսական կեդրոն, եւ իր մեծութեամբ երկրորդն է Քալիֆորնիոյ հովիտին քաղաքական հանքատեսակներու միացման ոլորտին մէջ:
Հայերը Ֆրեզնոյի մէջ
31 Օգոստոս 2018-ին՝ Ուիլիամ Սարոյեանի 110-ամեակին առիթով, Ֆրեզնոյի մէջ բացուած է Ուիլիըմ Սարոյեանի տուն-թանգարանը ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Քալիֆորնիա Ստորոգութիւն:Քալիֆորնիոյ քաղաքներ Ստորոգութիւն:1872-ին հիմնադրուած բնակավայրեր Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի քաղաքներ Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի բնակավայրեր Ստորոգութիւն:Քալիֆորնիոյ բնակավայրեր
Գեղեցկութիւն
«Գեղեցկութիւն» բառին գործածութիւնը սովորական է տարբեր պարունակներու մէջ, որ զայն սահմանելու փորձ մը կատարելը կը նմանի ծիածանը գրկել փորձելու: Գեղեցկութեան փորձառութիւնը ենթակայական է, սիրոյ եւ ճշմարտութեան պէս: Անոր ոչ-առարկայական բնոյթին գիտակցելու պատճառով է, որ գիտնականներ ընդհանրապէս խուսափած են գործածելէ այս բազմիմաստ բառը :
Գեղեցկութեան Մրցոյթներ
Աւստրալիոյ եւ Խաղաղական Ովկիանոսի ցեղերը մինչեւ Ի. դար մրցոյթներ կը կազմակերպէին. չամուսնացած, բարետես աղջիկները կը մրցէին մերկ: Յաղթողը կ'ամուսնանար «գիւղին առաջին տղուն» հետ:
Գեղեցկութեան Միջազգային Մրցոյթներ
1980-ականներուն մրցոյթին պայմաններուն մէջ կ'աւելնան տրամաբանութիւնը եւ անհատականութիւնը ստուգող հարցեր: Սակայն մրցոյթը քաղաքականացուած կը համարուի Մեծն Բրիտանիոյ մէջ:
1951-ին Ամերիկայի գեղեցկութեան մրցոյթին, Եոլանտա Պեդպեզըն դափնեկիր դառնալէ ետք, կը հրաժարի Pacific Mills վաճառանիշին Catalina լողազգեստներով ցուցադրութիւններ կազմակերպելէ, որ կը հանդիսանար մրցոյթին հովանաւորը: Անկէ ետք, 1952-ին Pacific Mills կը հրաժարի մրցոյթը հովանաւորելէն եւ կը ստեղծէ իր սեփական մրցոյթը, որ կը կոչուի «Տիեզերքի գեղեցկուհի»: Առաջին մրցոյթը կը կայանայ Քալիֆորնիոյ Լոնկ Պիչի մէջ: Իսկ 1972-էն սկսեալ, մրցոյթը ամէն տարի մէկ վայրի մը մէջ կը կայանայ:
Սուզան Քոլինզ
Սուզան Քոլինզ (Suzanne Collins, ծնած է 10 Օգոստոս 1962 թուականին:), ան Ամերիկացի գրող եւ հեղինակ է, որ ճանչցուած է իր The Hunger Games վիպաշարով (այս վիպաշարը կը բաղկանայ երեք գիրքերէ, որոնք են՝ The Hunger Games, Catching Fire եւ Mockingjay):
Գեղձուռոյցներ
Ախտաբանական Փոփոխութիւններ
Խախտում կը յառաջանայ նաեւ երբ քիթին ետեւի մասը գոց է, որովհետեւ գեղձուռոյցներու բորբոքումով նաեւ կը բորբոքի Եւստակեան խողովակը, ինչը պատճառ կը դառնայ միջին ականջի բորբոքման եւ լսողական զանազան խնդիրներու յառաջացման:
Դարմանում
Գեղձուռոյցները կրնան բորբոքիլ նշիկներու բորբոքումի պատճառով, եւ այս պարագային ալ դարմանումը պէտք է կատարուի միասին: Սակայն երբ գեղձուռոյցները բորբոքած են անկախ նշիկներէն, եւ նշիկները բնական վիճակի մէջ կը գտնուին, այս պարագային գեղձուռոյցներու հատումը պէտք է կատարուի անջատաբար:
Արմէն Տատուր
Կենսագրութիւն
ծնած է Սելեւկիա, Կիլիկիա: Կիլիկիոյ պարպումէն ետք 1922-ին իր ընտանիքին հետ ապաստան գտած է Լառնաքա, կիպրոս: Ապա անցած է Եգիպտոս: Յաճախած է Զակազիկ քաղաքի Օշական Ազգային մանկապարտէզ-նախակըրթարանը եւ Գահիրէի Պէրպէրեան նախակրթարանը գիշերօթիկ։ Աուարտած է Հելիոպոլիսի Նոր ճեմարանը եւ Գահիրէի Ամերիկեան Համալսարանի գոլէճը։ Թղթակցութեամբ Լոնտոնէն վկայուած է որպէս ճարտարապետ 1946–ին։
Բեւեռափայլ
Բեւեռափայլերը, որ կը գտնուին բեւերային տարածքներուն, մէջտեղ կելլէ երկրին մագնիսական դաշտն ու արեւէն եկող հոսանքակիր հիւլէներու փոխազդեցութեամբ։ Այս ցոլքերը ընդհանրապէս կը դիտարկուին գիշերները եւ գերազանցապէս տեղի կ՛ունենայ իյօնօսֆեր շերտին վրայ։ 1800-ներու վերջերը գերմանական աստղագէտ Հերման Ֆրիթզին ներդրումով յայտնաբերուած է։ Ցոլքերուն գոյները ատոմներու եւ բախումին եւ բարձրութեան հետ կապ ունի։ Այս շարժումները 50.000 V-էն 20.000.000 A մինջեւ կրնայ հասնիլ։ Այս փոթորիկները երեք տարի շարունակ կրնան ազդեցիկ ըլլալ։
Մայիս
Մայիս, տարուան հինգերորդ ամիսը, ըստ Գրիգորեան օրացոյցի, ունի 31 օր։ Մայիս ամիսը նուիրուած է հռովմէացիներու Մաեա աստուածուհիին։ Մաեա աստուածուհիին տօնը կը նշուի Մայիս ամսուն եւ կը կոչուի՝ սիրուն Մայիս։ Անոր պատւոյն՝ Մայիսի մէկին, մեծ զոհաբերութիւններ կը մատուցէին։
Յօրանջել
Հիւանդութիւններ
Շարունակական յօրանջոցը կրնայ պատահիլ մի քանի վայրկեանը անգամ մը, որ կը դառնայ յոգնեցուցիչ: Ան կը յառաջացնէ սրտի անկանոն զարկ, ոտքերու եւ արմուկներու ցաւ, կեդրոնացումի դժուարութիւն, ուժասպառութիւն, յաւելեալ յոգնածութիւն, գլխացաւ եւ անձկալի վիճակ:
Կասեցում
Ոչ-հիւանդագին յօրանջը կարելի է կասեցնել դիմելով հետեւեալ միջոցառումներուն.
Պատմութիւն Հայ Եկեղեցւոյ
Եկեղեցի
Ճշմարիտ եկեղեցին հաւատացեալներու հաւատքի միութեամբ իրականացած եկեղեցին է, ուր ներկայ կ’ըլլայ Քրիստոս, որովհետեւ եկեղեցին հիմնուած է Քրիստոսի անձին վրայ եւ Մէկ, ընդհանրական(տիէզերական), Առաքելական եւ Սուրբ է:
Սիմէոն Երեւանցի
Կենսագրութիւն
Ուսումնառութիւնն ու հոգեւոր ողջ գործունէութիւնը կը կապուին Ս. Էջմիածինի եւ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ հետ։
Հոգեկան առողջութիւն
Հոգեկան առողջութեան համաշխարհային օր
Հոգեկան առողջութեան համաշխարհային օրը կը նշէ 1922 թուականէն իւրաքանչիւր տարի՝ հոկտեմբեր 10-ին:
Երուանդ Զօրեան
Երուանդ Զօրեան, ծնած է Կիրասոն 1883 թուականին։
Արամ Սեփեթճեան
Կենսագրութիւն
Իր ասպարէզի բերումով յաճախ ճամբորդած է Սէուտական Արաբիա, Նիժերիա, Միացեալ Նահանգներ (1986), Ապու Տապի (1988-1992) եւլն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1934 ծնունդներ Ստորոգութիւն:22 Փետրուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր Ստորոգութիւն:Lebanese Armenian
Գեղամ Սեւան Տատուրեան
Հրատարակուած Գործեր
ԱմէԶ Մարդ Իր ճաՆապարհով (պատմուածքներ) - Երեւան,1979։
Լեղուց
Լեղուցը կամ լեղապարկը (gallbladder) տանձի ձեւով մկանային պարկանման օրկան մըն է, որ կը ծառայէ մաղձի (bile) կուտակման: Ան ունի մօտաւորապէս 8 սմ. երկարութիւն եւ 45 կրամ ծանրութիւն: Լեղուցը կը գտնուի լեարդին յատակը: Ան ունի վիզի նման նեղ վերին բաժին մը եւ լայն պարկանման վարի բաժին մը: Վիզը անմիջական կապակցութեան մէջ է լեարդին հետ: Լեղուցը ունի իր ծորանը (duct), որ կը կոչուի լեղուցածորան (cystic duct): Անիկա կը միանայ լեարդի միացեալ ծորանին (common bile duct) եւ երկուքը միասին կը կազմեն մաղձածորանը (bile duct), որ ունի 7-10 սմ. երկարութիւն: Մաղձածորանը կը միանայ շարոյրի (pancrease) ծորանին հետ եւ երկուքը միասին կը բացուին տասներկումատնեայ աղիքին (duodenum) մէջ:
Լեղուցը կ'ամբարէ եւ կը խտացնէ լեարդէն եկած մաղձը: Կերակուր ուտելէ ետք եւ կերակրագնդակի (bolus) ստամոքս հասնելէ ետք լեղուցը կը կծկուի եւ կը մղէ իր մէջ կուտակուած մաղձը դէպի լեղուցածորան: Մաղձը կը շարունակէ իր ճամբան եւ խարնուելով շարոյրէն եկած հիւթին հետ, կը հոսի տասներկումատնեայ աղիքին մէջ։ Լեղուցէն մաղձի արտահոսքը կը զօրանայ երբ ստամոքս հասած սննդանիւթերը հարուստ են ճարպերով: Կերակուր չուտելու պարագային, այսինքն՝ ծոմապահութեան ընթացքին, մաղձը կը կուտակուի լեղուցին մէջ:
Լեղուցի քարեր
Լեղուցի քարերուն 85 տոկոսը կազմուած են քոլեսթերոլէ: Կիներ, գէր անձեր, տարեցներ եւ շաքարախտաւորներ առաւել հակամէտ են ունենալու լեղուցի քարեր: Լեղուցի քարերը ունին երկու գունաւորում՝ սեւ եւ սրճագոյն: Սեւ քարերը կազմուած են կիրէ, bilirubinate-է, calcium bilirubinate-է եւ կիրաղերէ (calcium salts), որոնք կ'ըլլան պզտիկ եւ կարծր: Անոնք կը պատահին առաւելաբար ալքոլ գործածողներու, երկարատեւ արիւնալուծումի (hemolysis) հարցեր ունեցողներու եւ տարեցներու մօտ: Սրճագոյն քարերը կ'ըլլան կակուղ-սահուն եւ կազմուած bilirubinate-է եւ ճարպային թթուներէ (fatty acids):
Լեղուցի քարերը կը մեծնան տարեկան մօտաւորապէս 1-2 մմ.: Քարի մը ծաւալումը եւ ախտանշաններու սկսիլը կը տեւէ 5-20 տարի: Քարերուն մեծամասնութիւնը կը կազմուի լեղուցին մէջ, սակայն յաճախ սրճագոյն քարերը կը կազմուին լեղուցածորանին մէջ:
Զօրաւոր Սուրբ Աստուածածին Եկեղեցի
Պատմութիւն
Այս եկեղեցին կից մատուռ մըն է ամփոփուած Քրիստոսի 72 առաքեալներէն մէկուն՝ Սուրբ Անանիայի սրբասուն մասունքները (Գործք 9։1-22)։ Երեւանի հնագոյն եկեղեցիներէն է։ Սկիզբը կոչուած է Սուրբ Աստուածածին, այնուհետեւ վերանուանուած Սուրբ Զօրաւոր Աստուածածին, քանի որ այնտեղ պահուած է հրաշագործ «Զօրաւոր» աւետարանը։ Եկեղեցին հին Երեւանի Շահար թաղամասի մէջ էր։ Եկեղեցիին մէջ գտնուած է Սուրբ Անանիա առաքեալի մատուռ - դամբարանը, որ նշանաւոր սրբավայր կը համարուէր։ Երեւանցիներու նիւթական օժանդակութեամբ Մովսէս Սիւնեցի վարդապետը կառուցած է վանքային համալիր՝ բաղկացած եկեղեցիէ, մատուռէ, միաբանական խուցերէ, առաջնորդարանէ եւ պարսպապատած է։ Այստեղ հիմնուած է անապատ եւ վանական դպրոց։ Այս վանքին մէջ Մովսէս վարդապետը ձեռնադրուած է եպիսկոպոս, իսկ 1620-ին օծուած է որպէս Ամենայն Հայոց Հայրապետ։
Վանքի վերակառուցումը
1693-ին Երեւանի մեծահարուստ Խոճա Փանոսը մինչեւ հիմքերը քանդած է անապատի մատուռը եւ նոյն տեղը սրբատաշ տուֆով կառուցած է մէկ զոյգ խաչաձեւ մոյթերով եռանաւ բազիլիկի յօրինուածքով Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին եւ անոր արեւմտեան ճակատին կից՝ եռակամար բաց սրահ, որու կեդրոնը կը բարձրանայ զանգակատան վեցասիւն ռոտոնդան։ Եկեղեցին ներսը, հիւսիսարեւմտեան մոյթի կողքէն, սրահի հիւսիսային կողմը մուտք բացուած է դէպի Սուրբ Անանիայի թաղածածկ, ստորգետնեայ ոչ մեծ դամբարանը։
Պլէյք Կրիֆն
Աւագ Դպրոց
Գրիֆինի ավագ տարեւց հետո, նա անվանվեց տարվա լավագույն խաղացող, ինչպես նաեւ «Oklahoman»։ Բացի այդ Գրիֆինը Gatorade Օկլահոմա տարվա լավագույն խաղացող եւ ընտվել է McDonald's-ի All-America եւ Ջորդան բրենդ All-America-այի թմեր։ Լուիսվիլում տեղի ունեցող McDonald's All-American խաղին, նա հաղթեց Powerade Սլեմ դանկ մրցաշարը։
Դպրոցական Ասպարէզ
right|thumb|140px|upright|Գրիֆինը [[Օկլահոմա Սունես|Օկլահոմայի կողմից խաղը Օկլահոմայի բարձր վարկանիշ ունեցող նորեկներից մէկն էր։ Ան տարին սկսած է վաստակելով 14.7 միաւոր եւ կատարելով՝ 9.1 անդրադարձ ու Սունեսը մրցաշրջանը աւարտէլու է 23–12։ Ան կը զբաղեցնէ իններորդը միաւորները, չորրորդը անդրադարձներով եւ երրորդը նետման ընգմելու հաւանականութեամբ Big 12 Կոնֆերեցիան։ Կանզաս Ջեյհոքսի դէմ խաղին Կրիֆնը կը վնասուի իր ձախ ծունկը։ Երկու ամիս ետք կը վնասուի իր աջ ծունկնալ։ Այս անգամ կը պատռւի անոր աճառը։ Ան բաց կը թողէ յաջորդ խաղը, որուն ժամանակ իրենք կը խաղան նահանգակիցներու դէմ՝ Օկլահոմա Սթեյթ Քովբոյների դէմ, բայց մէկ շաբաթ անց իր վնասուածքից ան կը վերադառնայ մէծ սպորտ։ Ան եղած է առաջին Սունեսների սանը, որ կատարած է նորեկներու խումբի կանֆերենցիան, քանի որ Wayman Tisdale 1983-ին կատարած է Big Eight Կոնֆերենցիան։ Ան պէտք է ըլլար 2008 թվականի NBA դրաֆթի վիճակախաղի ընտրութիւն, բայց Կրիֆնը որոշեց վերադառնալ քոլեճ ու աւելի ուժեղացնել իր խաղը եւ նաեւ օգնել Օկլահոմային հաղթելու NCAA առաջնութիւնը։
Հաթերք
Անուան ծագումը
Հաթերք անուան ծագումը, ինչպէս կը վկայեն ականաւոր դէմքեր, հաւանաբար կապուած է Հաթեր ցեղին անուան հետ:
Շինութիւններ
Ունի միջնակարգ դպրոց մը, մշակութային տուն մը, հիւանդանոց մը, կապի բաժանմունք մը եւ այլն։ Գիւղին Ս. Աստուածածին եկեղեցին (ԺԲ. դար) կիսաւեր է, կեդրոնը աւագ Ս. Նշան սրբավայրը, հարաւ-արեւմուտքը՝ Հաթեմի բերդը, շրջակայքը՝ նախնադարեան եւ նախաքրիստոնէական ժամանակներու հնութիւններ ։
Շուքավանք
Աւերուած եկեղեցի մը, գերեզմանատուն մը, գիւղ մը, կալեր, մարագատեղեր, աղբիւր մը եւ հնութիւններ:
Ականայ աւերակ
Հաթերքի շրջակայքին մէջ կան նաեւ շարք մը բերդամրոցներ, որոնք պաշտպանական ամրոցներ կը համարուին եւ կարեւոր դեր խաղացած են երկրամասին ինքնապաշտպանութիւնը կազմակերպելու գործին մէջ:
Իզապէլ Պայրագտարեան
Կենսագրութիւն
2002 թուականին ձայնագրուած է Գանատահայ ռեժիսոր Ատոմ Էկոյեանի «Արարատ» ֆիլմի համար՝ կատարելով Կոմիտասի ստեղծագործութիւններէն։ Իր ձայնը կը հնչէ նաեւ «Մատանիներու տիրակալը» ֆիլմին մէջ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Գանատահայ օփերային երգչուհիներ Ստորոգութիւն:Լիբանանահայ օփերային երգչուհիներ Ստորոգութիւն:Հայ սօփրանոներ Ստորոգութիւն:«Կրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Ուսէյն Պոլթ
Ասպարէզի Սկիզբ
2003-ին եղանակի սկիզբը, ան կը մասնակցի Ժամայքայի աւագ դպրոցներու բաց առաջնութեան։ Պոլթը կը յաղթէ 200մ. (20.25 եկվ.) եւ 400մ.( 45.3 եկվ.) ժամանակ արձանագրելով. Այս երկու արդիւնքները Ժամայքայի աթլեթիզմի 19 տարեկանէ վար նոր մրցանիշ կը նկատուին։ Ապա, ան կը մասնակցի CARIFTA-ի խաղերուն եւ այս մրցոյթին ան կը յաղթէ 200 մ. եւ 400 մ. վազքիպ: Յուլիսին ան կը մասնակցէ Երիտասարդներու աշխարհի առաջնութեան, ուր առաջին դիրքը կ'ապահովէ 200 մ-ի, 20.40 եկվ. ժամանակով։ Մէկ շաբաթ ետք, ան կը մասնակցէ եւ կը յաղթէ երիտասարդներու համա-ամերիկեան մրցաշարքին եւ ուր կ'արձանագրէ երիտասարդներու համաշխարհային մրցանիշ 20.13 եկվ.։ Սա մրցանիշը մինչեւ օրս չէ գերազանցուած։
2008-ի Ողիմպիական Խաղերը
Օգոստոսի սկիզբը Պոլթը կը յայտարարէ, որ Ողիմպիական խաղերուն 100մ. եւ 200 մ. պիտի վազէ։ Իր ելոյթը Ողիմպիական խաղերուն կը սկսի Օգոստոս 15-ին, յաղթելով 100 մ. զտումը 10.20 երկվրկ., քառորդ աւարտականը 9.92 եւ կիսաւարտականը 9.85 արդիւնքներով: Օգոստոս 16-ին եզրափակիչ փուլին կը տիրանայ իր առաջին Ողիմպիական ոսկի մետալին, արձանագրելով նոր համաշխարհային մրցանիշ 9.69 եկվ։ Ան կը դառնայ առաջին Ժամայքացի մարզիկը որ կը տիրանայ ողիմպիական 100 մ.-ի ախոյեանութեան։ Սա յաղթանակէն երեք շաբաթ ետք New Scientist ամսագիրը կը հրապարակէ բնագէտներու ուսումնասիրութիւն մը, որու համաձայն եթէ Պոլթը մինչեւ վերջ վազէր ամբողջ ուժով, իր արդիւնքը պիտի ըլլար 9.69-9.55 եկվ. միջեւ։
2015 թուական
Օգոստոս 23 եւ 27-ին ան կը մասնակցի Աշխարհի առաջնութեան եւ կը շահի 100 եւ 200 մ.-ը յաջորդաբար՝ 9.78 եւ 19.55 եկվ.արդիւնքներով։ 29 Օգոստոսին Ժամայքայի հաւաքական դրօշարշաւի խումբին հետ յաղթեց 4x100 մ-ը։
Անթոնիօ Ապոնտիօ
Անթոնիօ Ապոնտիօ (Antonio Abondio, ), իտալացի քանդակագործ, մետալագործ, Վերածնունդի ամէնէն մեծ մետալագործներէն մէկը։
Աւօ Ուվէզեան
Կենսագրութիւն
Հայրը Լայպցիկի սիմֆոնիկ նուագախումբի ղեկավար էր։ Մայրը եւ կրտսեր քոյրը եւս բարձրորակ երաժիշտներ են։ Ընտանիքը տեղափոխուած է Լիբանան, իր հօրը ծննդավայրը :
Թագուհի Աթոքեան
Մանկավարժական դասընթացքներ Հայաստանի մէջ
Ուսուցչական երկարատեւ տարիներուն ընթացքին, երկու ամառնային շրջան կը մասնակցի մանկավարժական դասընթացքի՝ Հայաստանի մէջ:
Ահաբեկչութիւն
Ահաբեկչութեան ձեւեր
Ահաբեկչութիւնները ըստ բնոյթի կը բաժնուին հետեւեալ տեսակներուն․
Սուսօ վանքը
Սուսօ վանքը (Monasterio de San Millán de la Cogolla) Սան Միլան տէ լա Քոկոլլա փոքր գիւղին մօտակայ բլուրին վրայ կը գտնուի, հիմնուած վեցերորդ դարուն: Ասիկա Սպանիոյ Լա Ռիոխա շրջանն է, երկրին այն  վայրը, ուր բազմաթիւ զբօսաշրջիկներ կու գան հռչակաւոր խաղողի այգիներուն համար եւ` Քամինօ տը Սանթիակօ ուխտավայրը այցելելու:
Աբովեանի տուն-թանգարան
Պատմութիւն
2005 թուականին թանգարանը հիմնովին կը վերանորոգուի։
Ցուցադրութիւն
Թանգարանի ստեղծուած օրէն, այնտեղ ցուցադրուած են Աբովեանի ձեռագիրները, որոնք թանգարանին յանձնած են գրողին ժառանգները։ Ձեռագիրները, սակայն ժառանգներուն միակ ներդրումը չեն ցուցահանդէսի նախապատրաստական աշխատանքներուն մէջ։ Անոնք թանգարանին յանձնած են նաեւ Խաչատուր Աբովեանի միակ դիմանկարը, որ նկարած էր մերձպալթեան նկարիչ Մայդէլը։ Այս նիւթերը թանգարանին յանձնելու պարտաւորութիւնը իրենց վրայ վերցուցած էին Աբովեանի թոռներ Լէոն, Վիկթորիան, Շուշանիկ Աբովեանները եւ անոնց աւագ եղբայրը՝ Կոստանթինի զաւակ Վարդան Աբովեանը։
Ցուցադրուած են «Վէրք Հայաստանի» վէպի առաջին եւ հետագայ հրատարակութիւնները, նմուշներ գրողի ձեռագիրներէն, թարգմանութիւններ, նամակներ, խնդրագիրներ, յօդուածներ եւ Խաչատուր Աբովեանի կեանքը արտացոլող հայ արուեստագէտներու ստեղծագործութիւններ ։
Թրքերէն
Թրքերէն (ինքնանուանումը՝ Türkçe (թիւրքչէ) կամ Türk dili (թիւրք տիլի), Պալքանեան թերակղզիէն մինչեւ Հայաստան ինկող տարածաշրջանին մէջ օգտագործուող ալթայական լեզուներէն մէկն է: Թրքերէնը մայրենի լեզուն է Հարաւ-արեւելեան Եւրոպայի (յատկապէս՝ Արեւելեան եւ Արեւմտեան Թրակիայի մէջ) մէջ բնակող 10-15 միլիոն անձի եւ Հարաւ-արեւմտեան Ասիոյ (յատկապէս՝ Թուրքիոյ) 60-65 միլիոն բնակիչներուն համար։ Թուրքիայէն դուրս թուրքախօս ոչ մեծ խումբեր կան Գերմանիոյ, Պուլկարիոյ, Հիւսիսային Մակետոնիոյ Հանրապետութեան, Հիւսիսային Կիպրոսի, Յունաստանի, Կովկասի, ինչպէս նաեւ Եւրոպայի եւ Կեդրոնական Ասիոյ մնացեալ տարածքներուն մէջ։ Կիպրոսը նոյնիսկ Եւրոպական Միութեան առաջարկած էր թրքերէնը ընդգրկել միութեան պաշտօնական լեզուներու ցանկին մէջ մէջ, հակառակ որ, Թուրքիան Եւրոպական Միութեան անդամ չէ։ Օղուզական խումբի միւս լեզուները իրենց կարգին տարածուած են նշուած տարածաշրջանի արեւելեան ու հարաւային մասերուն մէջ՝ Կովկասի, Ազրպէյճանի, Իրանի եւ Կասպից ծովու հարաւ արեւելեան հատուածին մէջ:
«Պոլսական բարբառը» (Ստամպուլեան բարբառը) կը նկատուի թրքերէն գրական լեզուի աղբիւրը. գրական թրքերէնը ձեւաւորուած է այս բարբառին հիման վրայ: Անատոլուի բարբառներուն եւ որոշ թրքական լեզուներուն մէջ առկայ են "բաց է" (/ǝ/), "խռպոտ հ" / խ (/ḫ/) եւ "առաջնաքմային ն" (/ŋ/) հնչիւնները, սակայն պոլսական բարբառին եւ հետեւաբար, նաեւ գրական թրքերէնին մէջ անոնք կը բացակային: Նմանապէս Թուրքիոյ թրքերէնին մէջ կը բացակային /q/ և /w/ հնչիւնները, որոնք առկայ են այլ թրքական լեզուներու եւ բարբառներու մէջ:
Պաշտօնական կարգավիճակ
1982-ին ընդունուած Թուրքիյ Հանրապետութեան Սահմանադրութեան համաձայն, թրքերէնը Թուրքիոյ պետական լեզուն է: Այս դրութիւնը տեղ գտած է սահմանադրութեան առաջին մասի «Ընդհանուր դրութիւններ» բաժինի 3-րդ յօդուածին մէջ: Նոյն բաժինի 4-րդ յօդուածին համաձայն, վերոնշեալ դրութիւնը երբեւէ ենթակայ չէ փոփոխութեան. երկրի պետական լեզուն փոխելու վերաբերեալ առաջարկ ընելը անգամ արգիլուած է :
Անմիջապէս մակբայական
Քննարկենք հետեւեալ նախադասութիւնը․
Կապակցման եղանակներ (tamlama)
Երկու գոյականներ կամ գոյականներու խումբը կրնան կապուիլ հետեւեալ եղանակներով․
1886 թուական
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1886 ծնունդներ
Աւետիս Պաղսարեան
Կենսագրութիւն
Աւետիս Պաղսարեանը ծնած է Երուսաղէմ նպարավաճառ Առաքելի ընտանիքին մէջ: Մայրըՙ Ծաղիկ Լուրճիկեանը Քեսապէն է, Սուրիա: Վերջինս Մեծ եղեռնի ժամանակ կորսնցուած է իր անմիջական ընտանիքը, բացի քրոջմէ, որուն կրցած է միանալ միայն 20 տարի անց, շնորհիւ թեւի վրայի խալին :
«Հայ Օգնութեան ֆոնտի եւ Աւետիս եւ Արշօ Պաղսարեան կրթաթոշակի հիմնադրամ»
Հիմնադրամը մասնաւորապէս յստակացուցած է, որ կրթաթոշակին կ'արժանանան լրագրութեան եւ նորաձեւութեան ասպարէզներու ուսանողները, այն պայմանով, որ անոնք կաճառը աւարտելէն յետոյ, երեք տարի առնուազն մնան Հայաստանի մէջ եւ իրենց լուման ներդնեն երկրի զարգացումին :
Քոնիա
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ քաղաքներ
Ահարոն (անձնանուն)
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ
Եսայի Եաղուպեան
Կենսագրութիւն
1915-ին, Եսայի եղած է առաջիններէն, որ գործի անցնելով խումբի մը հետ քաշուած է Ճէպէլ Մուսայի բարձունքները:
Եաղուպեան հերոսամարտի չէթէեական երեք խումբերէն մէկուն խմբապետը եղած է եւ գործօն մասնակցութիւն բերած է հերոսամարտի ճակատամարտներու ընթացքին:
Պրազիլիոյ Հայկական Մամուլ
Ստորոգութիւն:Մամուլ
Արտանուջ
Պատմութիւն
Հին ատեն Արտանուջը կը մտնէր Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի Կաղարջք գաւառի մէջ եւ կը համարուէր վերջինիս կեդրոնը։ Թուրքական վարչական բաժանմամբ՝ հին ժամանակաշրջանին, Չըլդըրի կամ Ախալցխայի փաշայութեան Արտանուջի գաւառակի կեդրոնն էր։
Եոհաննէս Լեփսիուս
Երկրորդական դպրոցը աւարտելէ ետք, Լեփսիուս կը մեկնի Էրլանկեն՝ աստուածաբանութիւն ուսանելու։ Առաջին կիսամեակը աւարտելէ ետք՝ ան կը լքէ համալսարանն ու քաղաքը, կը տեղափոխուի Միւնիխ, ուր կ'ուսանի թուաբանութիւն եւ փիլիսոփայութիւն, 1880-ին կը ստանայ դոկտորի կոչում։
Եոհաննէս Լեփսիւս Եւ Հայոց Ցեղասպանութիւնը
ԺԹ. դարու վերջը Լեփսիուս միջոցներ  հաւաքած է Փոքր Ասիոյ հայ բնակչութեան եւ տարբեր երկիրներու մէջ ապաստանած հայ փախստականներու համար որբանոցներ, դպրոցներ, հիւանդանոցներ եւ արդիւնաբեր հաստատութիւններ կառուցելու համար։ Արեւմտահայերուն օգնելու նպատակով Յունիս 1914-ին անոր նախաձեռնութեամբ ստեղծուած է «Գերմանա-հայկական ընկերութիւն» հասարակական կազմակերպութիւնը, որուն նախագահն էր մինչեւ մահը։ Ա. Համաշխարհային պատերազմի նախօրեակին եւրոպական երկիրներուն մէջ գործունէութիւն ծաւալած է Արեւմտեան Հայաստանի մէջ բարենորոգումներ կատարելու համար, համագործակցած է Կ.Պոլսոյ հայերուն, Պօղոս Նուպար փաշային (Պօղոս փաշա Նուպարեան) հետ։
Յուլիս 1915-ին՝ հայերուն շարունակուող տեղահանութեան եւ կոտորածներու օրերուն, Լեփսիուս հանդիպած է երիտ-թրքական եռապետութեան պարագլուխներուն եւ Հայոց ցեղասպանութեան գլխաւոր յանցագործներէն Էնվերին հետ, պահանջած դադրեցնել ոճրագործութիւնը, սակայն ապարդիւն։ Սեպտեմբեր 1915-ին զուիցերիական թերթի մը մէջ հրապարակած է «Ամբողջ ժողովուրդի մը ոչնչացումը» յօդուածը՝ սկզբնաւորելով հայապաշտպան մեծ արշաւը։ 1916-ին հրատարակած է «Տեղեկագիր հայ ժողովուրդի կացութեան մասին Թուրքիոյ մէջ» երկը, զոր բաժնած է Գերմանիոյ քաղաքական եւ եկեղեցական գործիչներուն։ 1919-ին այդ գիրքը վերահրատարակած է լրացումներով՝ «Հայ Ժողովուրդի Մահը» վերնագիրով (հայերէն՝ «Հայաստանի Ջարդերը», 1919)։
Քրիսթոֆըր Քոլոմպոս
Յայտնագործութիւնները
Ան կը կարծէր, թէ ինք յայտնագործած էր սոսկ Հնդկաստան տանող արեւմտեան ճանապարհը,եւ ոչ թէ անյայտ ցամաքամաս մը։ Կեանքին վերջին միայն երրորդ եւ չորրորդ նաւարկութիւններէն ետք ան կը սկսի կասկածիլ, թէ անիկա «ուրիշ աշխարհ» մըն է։
Խաչիկ Տէտէեան
1991-ին մասնակցած է ԵՀԽ-ի 7-րդ Համաժողովին, Քանպերայի մէջ, մաս կազմելով Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան պատուիրակութեան։
Գրական Գործունէութիւն
Գրական գործունէութիւնը սկսած է ուսանողական տարիներուն։ 2003-ին, կը հրատարակէ բանաստեղծութիւններու առաջին հատորը՝ «ՈԻՂԵՒՈՐՈՒԹԻՒՆ ԴԷՊԻ ԱՆԾԱՆՕԹԸ», ուր կ’ամփոփուին երիտասարդական շրջանին գրուած բանաստեղծութիւններու հոյլ մը։
2018-ին, Երեւանի մէջ լոյս կը տեսնէ  Երազէն Անդին  բանաստեղծութիւններու երկհատորեակը, Երուանդ Տէր Խաչատրեանի խմբագրութեամբ։
«Երազէն Անդին». ԱՆԻ կենտրոնը ստացեր է Խաչիկ Տէտէեանի Բանաստեղծութիւններու Զոյգ Հատորները
" Գաղափարներու բանաստեղծն է Խաչիկ։ Զգացական պահերու բանաստեղծն է, նաեւ։ Եւ այս բոլորը՝ բառի ճշդագոյն օգտագործումի մʼընդմէջէն, մաքրամաքուր հայերէնի մը կիրարկումով։ Հաճելի է ըմբոշխնել սա հայերէնը, ճշգրիտ ու վճիտ, զուլալ ու յստակ։ Զարմանալի չէ, երբ անընդհատ ականատես ես գրողի անկեղծ ու խոր հայրենասիրութեանը, իմա՛ երկբեղկուածութեանը ընդմէջ սփիւռքին եւ հայրենիքին։ Ապրումներ՝ որ ամէն մէկս կրած ենք մեր հոգւոյն մէջ։ Կացութիւններ՝ որ ապրած ենք խորութեամբ եւ յաճախակիօրէն։
Պրազիլի Հայերը
Պատմութիւն
1964-ին Սան Փաուլոյի համալսարանի արեւելագիտութեան բաժանմունքին մէջ, հիմնուած է հայկական ուսումնասիրութիւններու ամպիոն (հիմնադիր՝ փրոֆեսոր Եսայի Գռուզեան)։
Սհինուսա
Տեղեկութիւններ
Բնակիչները երկրագործոըթեամբ, անասնապահութեամբ, ձկնորսութեամբ եւ զբօսաշրջիկութեամբ կը զբաղին։
Լու Հուվըր
Կենսագրութիւն
Դառնալով ուսանողուհի՝ Լուն նոյն 1894 թուականին ծանօթացեր է 1891 թուականէն երկրաբանութեան նոյն կաճառի մէջ ուսանող Հերպերտ Հուվըրի հետ, որ ԱՄՆ-ի ապագայ 31-րդ նախագահն է (1929-1933 թուականներ) Հանրապետական կուսակցութիւնէն։
Որպէս առաջին տիկին՝ ան դադրեցուցած է ամենամեայ Ամանորեայ ընդունելութիւնները, որոնք Ճոն Ատամսի ցուցմունքով անցկացուցած են 1801 թուականէն ։
1887 թուական
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1887 ծնունդներ
Աբրահամ Գ. Կրետացի
Աբրահամ Գ Կրետացի, պատմագիր, Կաթողիկոս Ամենայն Հայոց, հայ հօր եւ յոյն մօր որդի, երբեմնի առաջնորդ Թրաքիոյ կամ Թէքիրտաղի։
Ստեփան Զօրեան
Կեանք եւ գործոինէութիւն
Հայաստանի կոմկուսի կենտկոմի եւ ՀԽՍՀ նախարարներու խորհուրդի 1980-ի որոշումով կը սահմանուի Ստեփան Զօրեանի անուան տարեկան մրցանակ մը թարգմանութեան համար: Այս մրցանակը կը տրուի ինչպէս հայ թարգմանիչի, ռուս, համամիութենական եւ համաշխարհային գրականութիւններէն կատարած թարգմանութիւններու, այնպէս ալ ռուս եւ համամիութենական միւս հանրապետութիւններու թարգմանիչներուն՝ հայ գրականութենէն կատարած թարգմանութիւններուն համար :
Ռոպերթ Քոնտախսազով
Ռոպերթ Աբգարի Քոնտախսազով, վրացահայ նկարիչ։ Վրացական ԽՍՀ վաստակաւոր նկարիչ։ ԽՍՀՄ նկարիչներու միութեան անդամ (1968):
Ոդիսեւս
Աստուածներու ցասումը
Փոսիտոնասի ուղարկած վիթխարի ալիքները կը կործանեն Աղամեմնոնաս ի նաւերը, իսկ Մենելաոս ին կը քշեն մինչեւ Եգիպտոս։ Օտիսէաս կը փրկուի, սակայն զայն կը սպասեն նոր արկածախնդրութիւններ՝ մինչեւ որ ան վերջնականապէս միանայ իր ընտանիքին։
Իքարիոթիքոս
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներու աւանդական պարեր Ստորոգութիւն:Յունական աւանդական պարեր Ստորոգութիւն:Աւանդական պարեր Ստորոգութիւն:Պարեր ըստ երկրի Ստորոգութիւն:Պարեր այբենական կարգով Ստորոգութիւն:Պարեր
Ոդիսեւս
Դէպի Իթաքի
Անգամ մը Իթաքի հասած կը պահուըտի։ Նախկան բացայայտուի, կ՛ ուզէ իմանալ կղզին տիրող կացութեան մասին։  Անոր կ՛օգնեն զաւակը՝ Թիլեմախոս, ծառան՝ Էւրիքլիա եւ Էվմէոս Εύμαιος (Օտիսէասին հաւատարիմ ծերունի հովիւը)։  Օտիսէաս կը յաջողի իր պալատը թափանցել ու ոչնջացնել կնոջ 40 «նշանածները»։  Վերջինները ազնուական ընտանիքներու կը պատկանէին եւ Օտիսէաս մեռած սեպելով, տարիներ հաստատուած էին անոր պալատին մէջ ու տեղացիներուն եւ պալատականներուն կեանքը անտանելի դարձուցած էին։  Կը սպասէին Փինելոփիին որոշումին՝ անոնցմէ մէկուն հետ ամուսնանայ։
Ֆուրնի
Մինչեւ Ի․ դար
Գտնուած է յաջորդաբար Մակեդոնական, Պտողեմէական, հռոմէական, բիւզանդական եւ օսմանեան գերիշխանութիւններուն տակ։ 17 Յուլիս 1912՝ երբ կը ծագի Իքարիայի ապստամբութիւնը Ֆուրնի կը յայտարարեն իրենց ազատագրումը թուրքերէն։
Ծովափներ
Ամպելոս, Ափա, Փելեքիանա, Մանեթա, Վլիհադա, Փեթրոքոփիօ, Էլիդաքի, Քասիդի, Միքրօ Քասիդի, Քամպի, Պալի, Քամարի, Փսիլի Ամոս, Վիծիլիա, Այ-Եանիս, Թուրքոլիմանօ, Այիոս Նիքոլաս (Թիմենա), Քերամիդու (Թիմենա), Այ-Տիմիթրաքի (Թիմենա), Քալամոս, Փլաքա, Այիա Թրիադա (Հրիսոմիլիա), Քամպի (Հրիսոմիլիա), Փսիլի Ամոս (Հրիսոմիլիա), Պազաքու, Ղրիա եւ Քումարա։
Երեւանի Պատմութիւն
Հին Շրջան
Երեւանը կը յիշատակուի 3-րդ դարու, ուր կը նշուի, որ քրիստոնէական համայնքի կողքին Մանիի (պարսիկ նկարիչ) աշակերտներէն մէկը Երեւանի մէջ հիմնած է մանիքէական համայնք։ Վանի թագաւորութեան անկումէն յետոյ Երևանի շուրջ 1000-ամեայ պատմութեան մասին հայ մատենագրութեան աղբիւրները կը լռեն։ Երեւանը կրկին կը յիշատակուի 7-րդ դարուն՝ «Գիրք Թղթոցի» մէջ։ Պատմիչ՝ Սեբէոսը կը վկայէ, որ արաբերէն արշավանքներու ժամանակ Երեւանը վաճառաշահ ու այգէշատ քաղաք էր։ 12-13-րդ դարուն, Երեւանը բաւական մեծ տարածք կը զբաղեցրէ, սակայն սելճուկ թուրքերու արշավանքներու հետեւանքով ամբողջովին աւերուած է եւ տակաւին չվերականգնուած, կ'ենթարկուի նոր արհաւիրքի՝ մոնկոլ-թաթարներու, ապա Լենկթեմուրի ասպատակութիւններուն եւ 387 թուականին, ի թիւս այլ քաղաքներու, կրկին աւերուած է։
Երեւանը Իբրեւ Գաւառական Քաղաք
1826 թուականին սկսած ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ՝ ձեռնարկուած է երրորդ արշաւանքը Երեւան՝ գեներալ Իվան Պասկեւիչի գլխաւորութեամբ։ 1827, Հոկտեմբեր 1-ին, գեներալ Աֆանասի Կրասովսկու զորքերը հայ կամավորականներու աջակցութեամբ գրաուած են քաղաքը։ 1828, Փետրուար 10-ին, կնքուած պայմանագրով՝ Երեւանի եւ Նախիջեւանի խանութիւնները անցած են Ռուսաստանին։ Երեւանը դարձած է Հայկական մարզի կեդրոնը։ Քաղաքի կառավարչութիւնը ունեցած է 2 բաժին՝ ոստիկանական եւ դատական։ Կառավարմանը մասնակցած են գանձապետը, թաղամասերու աւագները, ցածրաստիճան այլ պաշտօնեաններ։ 1840 թուականին, Հայկական մարզի վերացմամբ Երեւանի գաւառը ներառուած է Վրացա-Իմերեթեան նահանգի մէջ եւ Երեւանը վերածուած է գաւառական քաղաքի։ 1849 թուականին, կազմուած է Երեւանի նահանգը՝ Երեւան կեդրոնով։ 1874 թուականին, վարչական նոր փոփոխութեան հետեւանքով, նահանգը բաժանուած է գաւառներու, որոնցմէ մէկը Երեւանի գաւառն էր։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Երեւան
Մուշեղ Ս. Արք. Մարտիրոսեան
Արեւմտեան Թեմին Մէջ
1982-էն ի վեր կը ծառայէ Հիւսիսային Ամերիկայի Արեւմտեան Թեմին մէջ, որպէս Առաջնորդի օգնական, եւ կը ստանձնէ հովուական եւ տեսչական պաշտօններ։
Շինարարական ու Եկեղեցական Իրագործումներ
Արեւմտեան Թեմին իր մատուցած բազմաթիւ ծառայութիւններուն շարքին, Բարձր. Տ. Մուշեղ Արք. Մարտիրոսեան կատարեց կարեւոր իրագործում մը, որ անկիւնադարձային ու պատմական նշանակութիւն ունի Թեմիս պատմութեան մէջ։
Առաջնորդ իր ընտրութենէն ետք, ան ունէր գլխաւոր մտասեւեռում մը՝ Ազգային Առաջնորդարանը օժտել նոր ու ընդարձակ Առաջնորդարանով մը, նկատի ունենալով, որ մեր գաղութը արագ աճ կ'արձանագրէր ու նախկին Առաջնորդարանը ի վերջոյ անբաւարար պիտի ըլլար աշխատանքներուն տարողութեան։ Այս նպատակով, Առաջնորդ Սրբազանին աշխատանքներուն մէջ կարեւոր տեղ ունեցաւ նոր Առաջնորդարանի ծրագիրին հետապնդումը։
Վերջին տարիներու իրագործումներուն շարքին արձանագրենք նաեւ Փասատինայի մեր գաղութը սեփական եկեղեցիով մը օժտելու քայլը։ Արդարեւ, Փասատինայի գաղութը տարիներէ ի վեր կը հետապնդէր սեփական եկեղեցի մը ունենալու ծրագիրը, որ իր կարգին իրականացաւ 2002 թուականի աշնան։ Շնորհիւ Առաջնորդ Սրբազանին ճիգերուն եւ ազնիւ բարերարներու զօրակցութեան, կարելի եղաւ ապահովել եկեղեցւոյ յարմարութեամբ շէնք մը, որուն նախնական պատշաճեցումէն ետք, եկեղեցին գործունեայ դարձաւ 2003-ի Փետրուարին: Անիկա կը կարօտէր բարեփոխումներու եւ պատշաճեցումներու։ Շնորհիւ Ազգ. Առաջնորդարանին հետ իրերայաջորդ հոգաբարձութեանց ու մեր ժողովուրդին սերտ գործակցութեան, շինարարական ծրագիրը հանգրուան առ հանգրուան իրականացաւ. կառոյցը օժտուեցաւ գմբէթով ու զանգակատունով։ Վեհափառ Հայրապետը, 2005-ի Հոկտեմբերի իր այցելութեան օրերուն, կատարեց նաեւ Ս. Սարգիս եկեղեցւոյ օծումը։
Այս ծիրին մէջ յիշատակութեան արժանի են նաեւ մեր կարգ մը եկեղեցիներու շրջափակներուն մէջ կանգնած յուշարձանները, խաչքարերն ու նմանօրինակ այլ կառոյցները, որոնք հայկական դարաւոր աւանդութեանց ներկայութիւնը կը բերեն մեր ազգային շրջափակերուն։ Այս ծրին մէջ, յիշատակութեան արժանի են Մոնթեպելլոյի Ս. Խաչ Մայր տաճարին, Հոլիվուտի Ս. Կարապետ Մայր եկեղեցւոյ, Էնսինոյի Ս. Նահատակաց եւ Կլենտէյլի Ս. Աստուածածին եկեղեցիներու շրջափակերուն մէջ կանգնած խաչքարերն ու յուշակոթողները։
Ծխական Նոր Համայնքներ
Շինարարական այս աշխատանքներուն կողքին, վերջին տարիներու իրագործումներուն շարքին կարեւոր տեղ ունին ծխական նոր համայնքներու ստեղծումը, յատկապէս կարգ մը հեռակայ շրջաններու մէջ։
Խորէն Աբրահամեան Փողոց (Երեւան)
Տուեալներ
Գտնուած է Ամիրեան, Սարեան փողոցներու եւ Մաշտոցի Պողոտայի ն միջեւ։ Կը սկսի Մաշտոցի պողոտային № 7 եւ № 9 շէնքերու անցուղիէն եւ կ'աւարտի Ամիրեան փողոցով։ Հատող փողոցներ չունի։
Մայիսեան Ապստամբութիւն (1920)
Նախադրեալներ
Ռուսաստանի մէջ Հոկտեմբերեան Սոցիալիստական հեղափոխութեան հաղթանակէն հետոյ Անդրկովկասին մէջ ստեղծուած ներքին եւ արտաքին բարդ իրապայմաններուն մէջ ստեղծուեցաւ Հայաստանի հանրապետութիւն։ Հայաստանի մէջ իշխանութիւնը անցաւ դաշնակցութիւն կուսակցութեան։ Սկսած էին ազգամիջեան ընդհարումներ, եւ սովէն ու համաճարակներէն կոտորուող արեւմտահայ գաղթականներու հոծ բազմութիւն գաղթած էին հանրապետութեան տարածք։ Սրուած էր դասակարգային պայքարը, որ հատկապէս ուժեղացավ 1919 թուականի կէսերուն, երբ անգլիական զորքերը հեռացան Անդրկովկասէն։
Փոլոնիա
Լեհաստանի որպէս պետութիւն առաջացման տարեթիւ ընդունուած համարած է 966 թուականը, երբ Միեշկո 1 իշխանը ընդունեց քրիստոնէութիւն։
Յագելոնեան Արքայատոհմ
Լեհաստանի մէջ, այս ժամանակահատուածին մէջ, հիմնականին մէջ կը զարգանար գիւղատնտեսական ֆեոդալական պետութիւն։ Զգալիօրէն կ'աճէր հողատեր ազնուականութեան դերը։ Լեհական Սեյմի՝ խորհրդարանի կողմէն 1505 թ-ին ընդունուած որոշմամբ օրենսդրական իշխանութեան հիմնական մասը միապետէն կը փոխանցուի խորհրդարանին։ Այս ժամանակահատուածը յաճախ կ'անուանեն «Ոսկէ ազատութեան» ժամանակ, երբ երկիրը կը կառավարուէր ազատ եւ հաւասար լեհական ազնուականութեան կողմէն։ Բողոքական Ռեֆորմացիայի շարժումները էական ազդեցութիւն ունեցան նաեւ լեհական քրիստոնէութեան վրայ, որուն արդիւնքին մէջ ընդունուեցան Եւրոպայի մէջ, այդ ժամանակ դեռեւս եզակի կրօնական հանդուրժողականութեան կանոններ։ Ընդունուած է համարել, որ հենց այս կանոններու շնորհիւ Լեհաստանի մէջ, չբռնկուեցան ներքին կրօնական պատերազմներ, որոնք այդքան բնորոշ էին ուշ միջնադարեան Եւրոպային։ Վերածնունդի ժամանակաշրջանը համիյնկաւ ուշ Յագելոնեան տոհմի կառավարման հետ (Սիգիզմունդ I եւ Սիգիզմունդ II Օգոստոս արքաներու ժամանակաշրջան)։ Այս ընթացքին, մեծ վերելք կ'ապրին լեհական մշակոյթն ու տնտեսութիւնը։ 1543 թ-ին ազգութեամբ լեհ Նիկոլայ Կոպեռնիկոսը կը հրատարակէ իր «Երկնային ոլորտներու պտոյտի մասին» (De revolutionibus orbium coelestium) հիմնարար աշխատութիւնը, որմով եւ կը դառնայ հելիոցենտրիկ տեսութեան հիմնադիրը։ Այս տեսութիւն ալ հետագայինն, կ'ընդունուի որպէս ժամանակակէն աստղագիտութեան հիմք։ Այս ժամանակաշրջանի մեծագոյն մշակութային գործիչներու, կը համարուէին նաեւ բանաստեղծ Յան Կոխանովսկին։
Ժամանակագրութիւն
XVIII դ.-Րեչյ Պոսպոլիտայի անկումը, հարեւաններու՝ Պրուսիայի, Շվեդիայի, Ռուսիոյ եւ Աւստրիոյ կողմէն անոր վերածումը տարածքային հաւակնութիւններու։
1938 թ.-Լեհերու հրաժարիլը Ֆրանսայի եւ ֆաշիստական Գերմանիոյ միջեւ պատերազմի դէպքին մէջ, խորհրդային զորքերուն ճանապարհ տալէն։ Չեխասլովակեան ճգնաժամի ժամանակ Լեհաստանի կողմէն Տեշինեան Սիլեզիայի անեքսիան։
Տնտեսութիւն
Լեհաստանը Հետարդիւնաբերական երկիր է։ ՀՆԱ-ի մեջ արդիւնաբերութեան բաժինը 2014-ին կազմած է 32%, գիւղատնտեսութեան՝ 3,7% : Արեւմտեան սեկտորի տեսակարար կշիոը ազգային եկամտի մէջ կազմած է 81,6%: Լեհաստանը ՏՓԽ-ի անդամ էեւ անոր շրջանակներուն մէջ, կը մասնագիտանայ մեքենաշինական արտադրանքի թողարկման մէջ, կը մատակարարէ նաեւ քարածուխ, կոքս, պղինձ, ցինկ, ծծումբ, կերակրի աղ, քիմիկատներ, դեղորայք, լայն սպառման ապրանքներ, գիւղատնտեսական արտադրանք։
Արտաքին Տնտեսական Կապեր
Ներմուծումը 2014-ին կազմած է 217 մլր տոլար, հիմնական գործնկեր պետութիւններն են՝ Գերմանիան, Ռուսաստանը, Նիդեռլանդները, Չինաստանը, Իտալիան, Չեխիան եւ Ֆրանսան : Կը ներմուծեն մեքենաներ եւ կը սարքաւորեն, նաֆթ եւ նաֆթամթերքներ, երկաթի հանքանիւթ, հացահատիկ եւ այլն :
Նապոլեոն I
Նապոլեոնը 1812 թվականին իր առավելագույն տարածքով հասցրեց ֆրանսիական տարածքը 134 բաժանմունքներով ՝ Հռոմը, Համբուրգը, Բարսելոնան կամ Ամստերդամը վերափոխելով ֆրանսիական գերատեսչությունների մայրաքաղաքների: Նա նաև Իտալիայի Հանրապետության Նախագահն էր 1802-1805 թվականներին, Իտալիայի թագավորը 1805-1814 թվականներին, Շվեյցարիայի Համադաշնության միջնորդ 1803-1813 թվականներին և Հռենոսի Համադաշնության պաշտպան 1806-1813 թվականներին: Հաղթանակները նրան հնարավորություն տվեցին կցվել Հսկայական տարածքների Ֆրանսիա և կառավարել մայրցամաքային Եվրոպայի մեծ մասը ՝ իր ընտանիքի անդամներին մի քանի թագավորությունների գահին դնելով. Josephոզեֆը Նեապոլում, ապա Իսպանիայում, Լուիը ՝ Հոլանդիայում, éերոմը ՝ Վեստֆալիայում և նրա խնամին ՝ Յոահիմ Մուրատը Նեապոլում, Նա նաև ստեղծեց Վարշավայի Դքսություն ՝ առանց պաշտոնապես վերականգնելով Լեհաստանի անկախությունը և ժամանակավորապես ենթարկվեց իր ազդեցությանը պարտված տերություններին, ինչպիսիք էին Պրուսիայի Թագավորությունը և Ավստրիայի կայսրությունը:
Առաքել Պատրիկ
Կենսագրութիւն
1925-էն սկսած Ա. Պատրիկ՝ իբրեւեւ գծագրութեան ուսուցիչ կը պաշտօնավարէ Գահիրէի Գալուստեան, Նուպարեան եւ Պէրպէրեան վարժարաններուն մէջ։ 1932-ին կ'անցնի Կիպրոս, ուր մինչեւ 1936 կը պաշտօնավարէ Մելքոնեան Կրթական Հաստատութեան մէջ՝ Նկարչական բաժնի վարիչի պաշտօնին զուգահեռ, կը նուիրուի ազգային-հասարակական գործունէութեան:
Աշխատութիւններ
նկարիչ, Ազգագրագէտ, բանասէր ու պատմաբան, Ա. Պատրիկ յօդուածներ ու նկարներ կը ստորագրէ «Էջմիածին», «Սովետական Հայաստան» եւ «Նոր Սեբաստիա» ամսաթերթերու մէջ:
Բժշկագիտութիւնը Հին Հայաստանի մէջ
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն Ստորոգութիւն:Բժշկութիւն
1888 թուական
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1888 ծնունդներ
Մկրտիչ Տարագճեան
Մկրտիչ Տարագճեանի արուեստի գործերը
Տարագճեան, որպէս արուեստագէտ բժիշկ, համոզուած է որ արուեստը՝ մարդու ստեղծագործական ներուժը դրսեւերելու կողքին նաեւ բուժիչ գործօն մըն է մարդկային կեանքին մէջ։
Մկրտիչ Տարագճեանի Ցուցահանդէսները
Քանդակագործ Մկրտիչ Տարագճեանի Քանդակագործութեան ստեղծագործութիւնները ներկայացուած են անհատական ցուցահանդէսներով։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
Պարգեւ Թասլաքեան
«Ֆայհա» երգչախումբը
2003 թուականին սկիզբ առած է Թրիփոլի քաղաքին մէջ փոքրաթիւ խումբով մը, մայեսթրո Պարգեւ Թասլաքեանի խմբավարութեամբ: Իսկ 2007-ին Ռուլա Ապու Պաքրի տնօրէն կը նշանակուի «Ֆայհա»ի կազմակերպչական գործերուն համար: Այսօր «Ֆայհա» երգչախումբի անդամներուն թիւը կը հասնի հարիւրի, որոնք եկած են Թրիփոլիէն ու Լիբանանի զանազան շրջաններէն: Նոյն ատեն, «Ֆայհա»ի պատասխանատուները աշխատանք կը տանին Լիբանանի զանազան գաղթակայաններու մէջ մարդոց սիրցնելու երգը եւ ներշնչելու անով ապրելու հաճոյքը:
Մրցոյթներ
Երբ «Ֆայհա» երգչախումբը կը շրջի արաբական աշխարհ կամ Եւրոպա, անդամները հայրենասիրական հպարտութիւնը կ՛ունենան, որ փոքրիկ Լիբանանէն եկող երգչախումբ մը մրցանակներու կ՛արժանանայ աքաբելլա երգի մրցումներուն:
Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն
Կառոյցը
ՄԱԿ-ի կառոյցին մէջ կարեւորագոյն տեղը կը գրաւէ Անվտանգութեան խորհուրդը (ԱԽ)։ Անիկա կը կրէ միջազգային խաղաղութեան եւ անվտանգութեան պահպանման հիմնական պատասխանատուութիւնը։ ԱԽ-ն իրաւասու է որոշում ընդունելու միջազգային պատժամիջոցներու կիրարկման, խաղաղապահ ուժերու առաքման եւ ռազմական գործողութիւններու իրագործման վերաբերեալ։
ՄԱԿ-ը Հայաստանի մէջ
Այսօր ՄԱԿ-ի շէնքը համատեղ կ'օգտագործեն՝
Նանա Ալեքսանտրիա
Նանա Ալեքսանտրիա, վրացի ճատրակիստուհի, գրոսմայստեր (1976) , ԽՍՀՄ սպորտի վաստակաւոր վարպետ ։
Վլատիմիր Լենին
Կենսագրութիւն
1907 թուականին տարագրուեր է։ 1917 թուականին վերադարձեր է Պետրոկրատ (Սանկտ Պետերբուրկ) եւ առաջադրել «Ապրիլեան Թեսիզները» սոցեալիստական յեղափոխական կուրսը (Մարտավարութիւն եւ Ռազմավարութիւն)։ Նոյն տարուայ Հոկտեմբերին ղեկավարեր է զինուած ապստամբութիւնը։ Խորհուրդներու համառուսաստանեան 2-րդ համագումարին (հոկտեմբեր 25-ին) ընտրուեր է խորհրդային առաջին կառավարութեան՝ ժողկոմխորի նախագահ, միաժամանակ, 1918 թուականէն բանուորագիւղացիական պաշտպանութեան խորհուրդի նախագահն էր, համառուսաստանեան կեդրոնական ընտրական հանձնաժողովի (ԿԸՀ), հետագային՝ նաեւ ԽՍՀՄ ԿԸՀ-ի անդամ։ 1918 թուականէն ապրեր է Մոսկուայի մէջ, որը նույն թուականի Մարտէն՝ ՌԽՖՍՀ, իսկ 1922 թուականէն ԽՍՀՄ մայրաքաղաքն էր։ Վճռորոշ դեր խաղցեր է Ռուսաստանի եւ Գերմանիոյ, Աւստրո-Յունգարիայի, Պուլղարիայի ու Թուրքիայի միջեւ Բրեստի խաղաղութեան պայմանագիրը (1918 թուականի մարտի 3-ին) կնքելիս։ Նույն օրը։ Նույն օրը ծանր վիրավորվեր է ահաբեկչական գործողության հետեւանքով։ Քաղաքացիական պատերազմի (1918–1920 թվականներ) տարիներուն եղեր է «ռազմական կոմունիզմի» քաղաքականության գլխավոր նախաձեռնողը։ Հավանութիւն տուեր է հակահեղափոխության եւ նենգադուլի դեմ պայքարի համառուսաստանեան արտակարգ հանձնաժողովի ստեղծմանը, որը բռնի միջոցներով անզիջում պայքար էր ծավալելու՝ վերացնելու համար ընդդիմադիր կուսակցություններն ու նրանց մամուլի օրգանները։ Այդ քաղաքականութիւնը հանգեցուց միակուսակցական համակարգի առաջացմանը, ընդդիմադիր անվանի մտավորականներու արտաքսմանը երկրէն։ Ռուսաստանի մէջ սկսած սոցիալ-տնտեսական խոր ճգնաժամը հաղթահարելու նպատակով 1921 թվականին որդեգրեր է նոր տնտեսական քաղաքականութիւն, որը հնարավորութիւն կուտար մասամբ ազատականացնել նյութական արտադրության ոլորտը։ 1922 թվականին հիվանդացել է եւ այլեւս չի մասնակցել երկրի քաղաքական կյանքին։
Սերգէյ Քոչարեան
Կենսագրութիւն
Բեմական գործունէութիւնը սկսած է 1921 թուականին Երեւանի մէջ որպէս Գ․ Սունդուկեանի անուան ակադեմիական թատրոնի դերասան։ Որպէս դերասան աշխատած է նաեւ Պաքուի, Լենինականի, Կիրովականի թատրոններուն մէջ։ 1935 թուականին աւարտած է ԳԻՏԻՍ-ի բեմադրիչի բաժինը։ 1936 թուականէն եղած է Երեւանի Գորկիի անուան բանւորական թատրոնի, իսկ 1937-1948 թուականներուն՝ Պատանի Հանդիսատեսի թատրոնի բեմադրիչը։ 1935 թուականէն ծաւալած է մանկավարժական գործունէութիւն, 1944 թուականէն՝ Երեւանի գեղարուեստա-թատերական հիմնարկին մէջ ։
Սեն Արեւշատեան
Սեն Արեւշատեան, հայ ակադեմիկոս, որուն գործը նուիրուած էր հին հայկական փիլիսոփայութեան եւ պատմութեան: Ան նաեւ մասնագիտացած էր միջնադարեան գրութիւններու եւ գիտական թարգմանութիւններու ոլորտին մէջ: Իր հետազոտութիւնները յատկապէս կեդրոնացած էին 5րդ դարու փիլիսոփայ Դաւիթ Անյաղթին շուրջ: Ան Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Երեւանի Մատենադարանի տնօրէնն էր 1982 թուականէն 2007 թուական:
Լէօ Թոլսթոյ
Լէօ Նիքոլայ Թոլսթոյ (Лев Никола́евич Толсто́й, 9 Սեպտեմբեր 1828 - 7 Նոյեմբեր 1910), ռուս եւ համաշխարհային մեծագոյն գրողներէն ու մտածողներէն մէկը, 1854-1855 թուականներու Սեւասթոփոլի, Խրիմի թերակղզիի (անգլ.՝ Sevastopol - The Crimean Peninsula) պաշտպանութեան մասնակից։ Լուսաւորական, հրապարակախօս, կրօնական մտածող, որու հեղինակաւոր կարծիքը յառաջացուցած է կրօնաբարոյական նոր հոսանք մը՝ թոլսթոյականութիւնը։ Կայսերական Գիտութիւններու ակադեմիայի թղթակից-անդամ (1873), «պելեթրիսթ» «belletrist» (գեղարուեստական արձակ գրականութիւն - Ֆրանս.՝ ՝ Belles-lettres . անգլ.՝belletrist) պատուաւոր ակադեմիկոս (1900) ։ Ռուսական գրականութեան ռահվիրաներէն համարուող, Լէօ Թոլսթոյի արուեստը ռուսական եւ համաշխարհային իրապաշտութեան (անգլ.՝ realism) զարգացման նոր փուլ մը կը բանայ՝ իւրայատուկ կամուրջ մը դառնալով Ժը. դարու դասական վէպի եւ Ի. դարու գրականութեան աւանդոյթներուն միջեւ։ Լէօ Թոլսթոյ մեծ ազդեցութիւն կ'ունենայ եւրոպական մարդասիրական յեղափոխութեան (անգլ.՝European Humanism Evolution), ինչպէս նաեւ՝ համաշխարհային գրականութեան իրապաշտական աւանդոյթներուն զարգացման վրայ։ Լէօ Թոլսթոյի ստեղծագործութիւնները բազմիցս շարժանկարի վերածուելով ցուցադրուած եւ բեմականացուած են ԽՍՀՄ-ի եւ արտասահմանի մէջ, իր թատրերգութիւնները (անգլ.՝ plays) բեմադրուած են աշխարհի բեմերուն վրայ։
Զինուորական ծառայութիւն
Նիկոլայ Ա.-ի կենդանութեան օրերուն Թոլսթոյ մտադիր էր հրետանաւոր սպաներուն հետ հրատարակել «Զինուորական թերթիկ» աժան եւ հանրամատչելի ամսագիրը, սակայն ամսագիրին նախագիծին իրականացումը չի յաջողիր։ «Նախագիծիս ի պատասխան՝ ողորմած տէր կայսրը մեծահոգաբար թոյլ կու տայ մեր յօդուածները տպագրել «Ինվալիտ»-ին մէջ, - դառնօրէն կը հեգնէ Թոլսթոյ այդ առիթով։
Արաբական Պատմագրութիւն
Արաբական պատմագրութեան հիմունքներ
Արաբական պատմագիրները պատմողականեն այն կողմ չանցան, եւ միայն Իբն-խաթունը փորձեց պատմական իրադարձութըան սերը շարադրել իրենց պատճառական կապին մէջ: Արաբական պատմագրութիւնը եւ աշխարհագրութիւնը կարեւոր տեղեկութիւններ կու տան Հայաստանի եւ հայերու պատմութեան չորս շրջաններու մասին՝ արաբական տիրապետութեան, Բագրատունեաց թագաւորութեան, Զաքարեան ժամանակաշրջանի եւ Կիլիկիոյ թագաւորութեան: Պալազօրին եւ Թաբարին զգալիօրէն կը լրացնեն հայ պատմիչներու տեղեկութիւնները՝ Հայաստանի արաբներու կողմէն նուաճելու մասին: Ցակուբին կը յիշէ Հայաստանի մէջ շատ արաբ ոստիկաններուն, որոնց այլ պատմիչներ գրեթէ չեն յիշատակեր՝ Հայաստանի մէջ անոնց գործունէութիւնը նկարագրելու ընթացքին: Հայերու 550-852-ի ապստամբութիւններու մասին շատ արժէքաւոր տեղեկութիւններ կան Պալուզօրիի եւ Իպն ալ-ասիրի մօտ: Արմինիոյ հարկերը գանձելու հարցին մէջ մեր հիմնական սկզբնաղբիւրը արաբ պատմիչներն ու աշխարհագրագէտներն են: Անոնց շնորհիւ հնարաւոր դարձած է կազմել Արմինիոյ ոստիկաններու ցուցակը: Բագրատունեաց ժամանակաշրջանի (մասնաւորապէս՝ Աշոտ ԱՅ-ից մինչեւ Աշոտ Գ) մասին հետաքրքրական տեղեկութիւններ են հաղորդում Իբն ալ-ասիրը, Իբն Միս– քաւայհը եւ ուրիշներ: Արաբ, պատմագրութիւնը (Ֆարիկի եւ այլն) կարեւոր աղբիւր է 12-13-րդ դարերու Հայաստանի մէջ տեղական իսլմանական ամիրայութիւններու եւ հայկական նիւթիւններու միջեւ եղած պայքարի ասիրման համար: Աիւբեաններու ու մամլուքներու դինաստիայի Հայկական թագաւորութեան պատերազմներու եւ անոնց հետ ունեցած քաղաքական յարաբերութիւններու մասին հարուստ նիւթ կը բովանդակեն I Ֆիտայի, Ապուլ-լ-ֆարաջի եւ ուրիշներ խատութիւնները: Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանին մէջ կը պահուին շուրջ 700 արաբերէն ձեռագիրներ ի շարս որոնց կան միջնադարեան արաբական մշակոյթի արժէքաւոր յուշարձաններ:
Հոգեւոր Մշակոյթ
Ընկերական փիլիսոփայական տեսանկիւնէն
Հոգեւոր մշակոյթի բովանդակութեան անքակտելի բաղկացուցիչ մասը կը կազմեն նախորդ սերունդներէն ժառանգած հոգեւոր արժէքները, անոնց իւրացման ու օգտագործման ձեւերու մշակումն ու իրացումը, սպասարկման մակարդակը եւ անոնց փոխանցման հմտութիւնները։ Հոգեւոր մշակոյթը հոգեւոր արժէքներու ու անոնց ստեղծման ձեւերու ու եղանակներու ամբողջութիւնն է եւ այդ արժէքներու՝ սերունդէ-սերունդ փոխանցման ունակութիւնները, ընկերութեան առաջադիմութեան համար օգտագործելու մակարդակը։
Միացեալ Հայկական Ֆոնտ
Գործունէութիւն
1992-1993|1992-1993]] թթ. Ձմռանը ֆոնտը, ՀՀ կառավարութեան առաջարկութեամբ, 400 հազար գումարով 12 հազար նաւթավառ, մեծ քանակութեամբ կաթի փոշի առաքելած է Հայաստան, օդանաւերով Եւրոպայէն եւ ԱՄՆ-էն Հայաստան հասցուցած է ամսուն վերջը հաշուով 40 տ օգնութիւն։ 1989 թուականէն ի վեր Ֆոնտը աւելի քան 120 օդային եւ մօտւ 600 ծովային առաքումներով Հայաստան եւ Արցախ հասցուցած է շուրջ 350 միլիոն տոլար մարդասիրական օգնութիւն։
Ուտիք
Բնագիտական-աշխարհագրական առանձնայատկութիւններ
Ուտիքի հիւսիս–արեւմտեան մասը հիմնականօրէն լեռնային անառիկ շրջան է՝ հարուստ անտառներով եւ ալպեան մարգագետիններով։ Կուրի աջափնեայ հարթավայրային շրջանը մինչեւ Կուրի եւ Երասխի խառնուրդը արգաւանդ դաշտավայր է։ Ուտիքի հարաւ–արեւելեան մասը կը կազմէ Մուղանի դաշտավայրի մէկ հատուածը։ Ուտիքի արեւելակեդրոնական մասը՝ Թովմա Արծրունին կը յիշատակէ, որպէսէ Գարգարացւոց, իսկ հիւսիս–արեւմտեանը՝ Շակաշենի կամ Սակասենի դաշտ։ Աղստեւ գետի ստորին հոսանքի շրջանին մէջ է Կակա դաշտը։ Ուտիքէն կը հոսոին բազմաթիւ գետեր եւ գետակներ, որոնք գերազանցապէս Կուրի վտակներն են՝ (Շամխոր, Աղստեւ, Հախում, Տաւուշ, Զակամ, Բանանց, Ոսկանապար կամ Գանձակ, Կուրակ, Գերան, Բարակ, Տրտու կամ Թարթառ, Խաչենագետ, Կարկառ եւ այլն)։ Կուրի եւ Երասխի ջրկիցի շրջանին մէջ կան աղի լճակներ։ Ուտիք՝ հնագոյն ժամանակներէն, նշանաւոր էր երկաթի, պղնձի, նաւթի, ոսկիի, արծաթի եւ արզնի հանքերով։ Այժմ Ուտիքի տարածքը յայտնի է նաեւ ծծմբային կոլչեդանի, մանգանի, բարիտի, գիպսի, կաոլինի, քուարցիտներու, շինարարական քարերու եւ այլ հանքերով։ Ունի հանքային ջուրերու բազմաթիւ աղբիւրներ, որոնք հիմնականօրէն կեդրոնացուած են Աղստեւ, Տաւուշ եւ Զակամ գետերու աւազաններուն մէջ։ Ուտիքի լեռնային շրջանները հարուստ են անտառներով։ Բազմազան է նաեւ Ուտիքի կենդանական աշխարհը։ Յիշատակութիւններ կան այն մասին, որ հնագոյն ժամանակներուն Ուտիքուի մէջ հանդիպած են նաեւ առիւծի, յովազի եւ նմանատիպ այլ կենդանիներու։ Ուտիքի հարթավայրային շրջաններն ունին բարեխառն տաք կիսաանապատային եւ չոր տափաստանային կլիմայ։ Տարեկան տեղումները կը կազմեն 300—600 մմ․, հս-արմ., լեռնային որոշ շրջաններուն՝ մինչեւ 900 մմ․, Յունուարեան միջին ջերմաստիճանը կը կազմէ 3°C–էն մինչեւ -3 °C, իսկ Յուլիսինը՝ 20 °C–27 °C եւ աւելի։
Վալբուրկեան Գիշեր
Տօնի պատմական արմատները
Հեթանոսական շրջանին գերմանական ժողովուրդներու(գերմանացիներու, աւստրիացիներու, սկանտինաւեան ժողովուրդներու) մօտ կար հաւատալիք մը, որ Մայիս 1-ի գիշերը գարնան, պտղաբերութեան, հողագործութեան աստուածներն ու աստուածուհիները կը տարածուէին բնութեան մէջ, հեռու քշելով ձմրանը եւ արթնացնելով բուսական ու կենդանական աշխարհը: Եւ մարդիկ ալ պէտք է իրենց զուարթ երգով, նուագով ու պարով նպաստէին բնութեան զարթօնքին՝ հեռու քշելով ձմրան՝ սառեցնող ու քնացնող ուժերուն: Ուստի անոնք կը հաւաքէին իրենց բնակավայրերուն մերձակայ սարերու կատարներուն, բարձր խարոյկ վառելով եւ երգ ու նուագով պար կը բռնէին կրակի շուրջ՝ փառաբանելով գարունը, պտղաբերութիւնը եւ իրենց հովանաւոր աստուածութիւնները:
Իտալիոյ մէջ տօնի առնչութեամբ կար այսպիսի աւանդութ. գիւղերու երիտասարդ տղաներն ու աղջիկները խումբով կը շրջէին տունէ-տուն՝ երգելով գարունը փառաբանող երգեր եւ ազդարարելով գարնանամուտը, իսկ իրենց զգեստներուն կը կրէին դալար ճիւղեր՝ զարդարուած թարմ ծաղիկներով ու գունաւոր ժապաւէններով: Սովորոյթ էր նաեւ սիրած աղջիկներուն մայիսեան երեկոները ամուսնութեան առաջարկ կատարել. երիտասարդ տղան դալար ճիւղ մը կը դնէր իր սիրելիի տան դրան առջեւ, որը նոյն ընտանիք կազմելու առաջարկն էր։ Եթէ աղջիկը վերցնէր ճիւղը եւ ներս տանէր, ուրեմն համաձայն էր, իսկ եթէ հեռու նետէր, մերժման նշան էր:
Էտիթ Փիաֆ
Մանկութիւն
Երկու տարի ետք, Լուի Կասիոն կ'իմանայ, որ կինը զինք լքած է, իսկ աղջիկը ձգած է իր ծնողքին քով։ Տեսնելով, որ Էտիթ կ'ապրէր չափազանց վատ պայմաններու մէջ, Լուի զինք կը տեղափոխէ իր մօր քով, որ հասարակաց տուն մը կը պահէր։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի երգիչներ Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի դերասանուհիներ
Մեծ Իշխանասար (Իշխանասար լեռ)
Մեծ Իշխանասար, լեռնագագաթ՝ Սիւնիքի մէջ ։ Անիկա Իշխանասար լեռնազանգուածին ամէնէն բարձր գագաթն է։
Թաթուլ Կրպէեան
Թաթուլ Կրպէեան Արցախեան պատերազմի մասնակից ՀՀ ազգային հերոս: Արցախեան ազատամարտի ժամանակ՝ 1990 թուականէն մինչեւ 1991 թուական, եղած է Գետաշէն-Մարտունաշէն ենթաշրջանի ինքնապաշպանութեան հրամանատարը։
Մայր Թերեզա
Անուն
Թերեզա անունը ստացած է 1931 թուականին ի պատիւ 1927 թուականին սուրբերու դասին դասուած ֆրանսուհի Թերեզայի (Թերեզայ Լիզյեցի), ով յայտնի էր իր բարութեամբ եւ գթասրտութեամբ:
Նոնա Գաբրիէլեան
Անձնական կեանք
Գաբրիէլեան ամուսնացած է արուեստագէտ Վան Սողոմոնեանի հետ, եւ ունին մէկ դուստր՝ արուէստագէտ Լիլիթ Սողոմոնեան եւ մէկ թոռնիկ՝ Կի Ղազանչեան, ով նաեւ գծագրիչ եւ գանդակագործ է:
Գերլորձնահոսութիւն
Լորձունքը կը պարունակէ ամիլէյզ (amylase) կոչուած խմորիչը (enzyme), որ կ'օգնէ հացահատիկներու՝ օսլայի (starch) լուծումին բերանին մէջ, ինչպէս նաեւ կրածին եւ ֆոսֆոր, որոնք կարեւոր են ակռաներու կառոյցին եւ առողջութեան։ Լորձնագեղձերը կը գտնուին բերանին մէջ։ Այս գեղձերը երկու տեսակ են՝ հիմնական եւ երկրորդական լորձնագեղձեր։
Վարագայ լեռ
Վարագայ լեռ (Erek Dağı), գմբէթաձեւ լեռնազանգուած մը՝ Վասպուրականի բարձրաւանդակին մէջ, Վանայ լիճէն 10քմ դէպի արեւելք։ Բարձրութիւնը 3250մ է, լանջերը զառիթափ են, աստիճանաձեւ։ Բնորոշ են լեռնատափաստանները եւ ալպեան մարգագետինները։ Վարագայ լեռներուն մէջ կան պատմամշակութային յուշարձաններ, որոնցմէ նշանաւոր է  Վարագայ վանքը (Թ.- Ժ. դարեր) չորս իրարու կից դպրոցներով ու մատենադարանով, ինչպէս նաեւ Վարագայ (Սուրբ Նշանի) Վանք ը։
1890 թուական
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1890
Աբրահամ փաշա Բարթող
Խաուաճա Աբրահամ, ինչպէս որ սկսած է կոչուիլ անկէ ետք, գիւղը շէնցուցած է եւ յաճախ վայելած է այցելութիւնը բարձրաստիճան անձնաւորութիւններու նոյն ապարանքին մէջ, ուր «Թադէոս Բարթողոմիոս» անունով մատուռ մը կառուցած է Գաբրիէլ Եպիսկոպոսի առաջնորդութեան օրով, անոր կցելով նաեւ գերեզմանատուն մը, ուր թաղուած են քրիստոնէաներ (ղպտի յոյն եւ հայ)։ Այս մատուռը, որ հաստատուած է 26 Օգոստոս 1851-ին, ցարդ կանգուն է, ուր երբեմն կը կատարուին եկեղեցական արարողութիւններ։
Յակոբ Աբրահամեան
Կեանք եւ գործունէութիւն
1913 թուականին աւարտած է Կոստանդնուպոլիսոյ՝ Օսմանեան կայսերական բժշկական համալսարանը։
Սէշաթ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Եգիպտական աստուածներ
Էդուարդ Ջրբաշեան
Կեանք եւ գործունէութիւն
1945-1950-ին կ'ուսանի Երեւանի Պետական Համալսարանի Բանասիրական Ֆակուլտէտի հայկական բաժինը: Աւարտելէ անմիջապէս ետք, կը սկսի դասաւանդել նոյն համալսարանին մէջ:
Արտաշատ
Պատմութիւն
Հայ եւ օտար պատմիչներ շեշտած են քաղաքի մեծութիւնը եւ գեղեցկութիւնը։ Օտարներ քաղաքը կը կոչեն նաեւ «Հայոց Կարթագէն»-ը։
Ըստ Մովսէս Խորենացիի Բագարանէն Արտաշատ կը փոխադրուին Անահիտ-Արտեմիսի արձանը եւ բոլոր հայրենական կուռքերը։ Տիր-Աբոլոնի արձանը կը կանգնեցնեն քաղաքէն դուրս՝ ճամբուն վրայ ։ Երուանդաշատի ամբողջ վայելչութիւնները, ինչ որ Երուանդ՝ Արմաւիրէն, փոխադրած էր եւ ինք ալ աւելցուցած, կը բերուի Արտաշատ։ Արտաշէս ինքն ալ գեղեցիկ շինութիւններով քաղաքը կը սարքաւորէ, որպէս արքայանիստ քաղաք։
Արծաթէ դրամ՝ Արտաւազդ Բ., յունարէն գրութեամբ
Վաղարշակ Ա.-ի (117 - 140) մահէն վերջ հռոմայեցիները Հայաստանի թագաւոր կը նշանակեն իրենց Ծերակոյտի անդամ, Եդեսայի (Հոմս) իշխանական տունէն Սոհեմոսը (140 - 161), որուն Խորենացին կը կոչէ Տիգրան։ Ան կը թագաւորէ Արտաշատի մէջ։ Հայկական ու պարսկական բանակները միասնաբար զինքը երկրէն կը հեռացնեն։ Հռոմայեցիները 162 թուին Արտաշատը կը գրաւեն եւ կ'աւերեն։
Փիէռ Շամմասեան
Անձնական Կեանք
1976-ին, ամուսնացած է Արտեմիս Պէօճէքեանի հետ: Զոյգը ունի երկու զաւակ՝ Ժերոմ եւ Էլիզա: Ան կը հաւատայ Հայ Կաթողիկէ եկեղեցւոյ եւ կը քաջալերէ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը:
Հայոց տոմար
Հայկեան տոմար կամ Հին հայկական տոմար, հայկական օրացոյց, ժամանակի հաշուարկի հայկական համակարգ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայկեան տոմար