cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Զենոբ Գլակ
Պատմութիւն Տարօնոյ
Զենոբ Գլակ «Պատմութիւն Տարօնոյ» գիրքը գրած է Գրիգոր Լուսաւորիչի յանձնարարութեամբ, ասորերէն կամ յունարէն: Այդ պատմութիւնը Է. դարուն հայերէնի թարգմանած եւ իր պատմութեան կցած է Յովհան Մամիկոնեան: Այդ պատճառով ալ ուսումնասիրողները (Գ. Խալաթեան եւ ուրիշներ) Զենոբ Գլակը համարած են Է. դարու պատմիչ: Ան իր գործին մէջ կը պատմէ Հայաստան ի մէջ քրիստոնէութեան տարածման, հեթանոսական մեհեաններու կործանման եւ քրիստոնէական եկեղեցիներու հիմնադրման մասին: Իբրեւ ականատես` Զենոբ Գլակ մանրամասն նկարագրած է Տարօնի քրմապետ Արձանին եւ անոր որդիին՝ Դեմետրին յամառ կռիւները Գրիգոր Լուսաւորիչին ու անոր սատարող ուժերուն դէմ :
Վահան Զանոյեան
Աշխատութիւններ
Ան խորապէս ազդուած Հայաստանէն դուրս մարմնավաճառութեամբ զբաղող երիտասարդ աղջիկներով. հանդիպելով անոնց ու լսելով իրենց սրտցաւ պատմութիւնները՝ ան գրած է երկու վէպերը՝
MTV երաժշտական տեսահոլովակի մրցանակաբաշխութիւն 2013
Յաղթողներ եւ թեկնածուներ
Անուանակարգերուն մէջ առաջադրուած թեկնածուներու անունները յայտնի դարձած են 17 Յուլիս, 2013։ Բոլոր անուանակարգերու յաղթողներու անունները յայտնի դարձած են 25 Օգոստոս-ին Պրուքլինի Պարքլէյս սենթրին մէջ, Նիւ Եորք։
Լաւագոյն արուեստ արտադրող
Ժանէլ Մոնէ (Էրիգա Պատուի հետ) — «Q.U.E.E.N.» (արուեստ արտադրող։ Վէրոնիգա Լոկըստոն)
Լաւագոյն ժապաւէնի պատրաստութիւն
Ճասթին Թիմպերլէյք — «Mirrors» (ժապաւէնի պատրաստողներ։ Ճարէդ եւ Պոնչ ԼԱ)
Հայաստանի խորհրդարանական ընտրութիւններ (2021)
Նախապատմութիւն
Այսպիսով արտակարգ ընտրութիւններ կը յայտարարուին 20 Յունիսին:
Ընտրակարգ
Պատգամաւորի թեկնածուն պէտք է նուազագոյնը 25 տարեկան ըլլայ, վերջին 4 տարուան ընթացքին պէտք է ունենայ միայն Հայաստանի քաղաքացիութիւն, մշտապէս ապրած ըլլայ Հայաստանի մէջ, ունենայ ընտրական իրաւունք եւ տիրապետէ հայերէն լեզուին։ Հայաստանի Սահմանադրութեան համաձայն, Ազգային ժողովը կ'ընտրուի ամէն 5 տարի եւ պէտք է ունենայ առնուազն 101 պատգամաւոր:
Ընկեր Փանջունի
«Ընկեր Փանջունի», Ե. Օտեանի գլուխ գործոց վէպը, հայ երգիծական գրականութեան անմահ գործերէն մին, որ կրնար դասուիլ համաշխարհային գրականութեան իր նման կարգ մը գործերուն կարգին։
Գիրքին Մասին
Սկիզբէն ի վեր այս վէպին շուրջ եղած են սխալ մեկնաբանութիւններ, յատկապէս հերոսին ինքնութեան հարցով։ Իւրաքանչիւր ազգային կուսակցութիւն Փանջունիին տիպարին մէջ ուզած է տեսնել ո՛չ ինքզինք, այլ հակառակ կողմը։ Դաշնակցութեան ներկայացուցիչներ զայն նկատած են համայնավար, մինչ համայնավարները կա՛մ ընդհանրապէս մերժած են գիրքը կա՛մ Փանջունին նկատած են դաշնակցական։ Օտեան վէպը համարած է իր յաջող գործերէն մէկը եւ չէ ժխտած, որ տիպարը առնուած է հայ կեանքէն, սակայն ինչպէս սխալ կարծած են, որոշակի անձ նկատի չէ առնուած,
Օտեան անկուսակցական էր ու երբ քննադատած է որեւէ կուսակցութիւն, ապա ո՛չ կողմնակալութեամբ, այլ միայն ժողովուրդի շահերէն ելլելով։ Իսկ փանջունիներ կային օրուան մեր բոլոր կուսակցութիւններուն մէջ ալ։ Եթէ «Ծապլվարի» մէջ Փանջունի կը գործէ որպէս դաշնակցական, ապա «Տարագրութեան» մէջ արդէն համայնավար է։ Իրականութեան մէջ ան ո՛չ հաւատաւոր դաշնակցական է, ո՛չ հնչակեան եւ ո՛չ ալ համայնավար։ Եւ քանի որ անոնք բոլորն ալ կը դաւանէին ընկերվարութիւնը, հերոսը աստիճանական «զարգացումով» կ'անցնի բոլորի մէջէն, ըստ իր շահին։ Հետեւաբար, ան ո՛չ թէ ազնիւ ու նուիրեալ կուսակցական մըն է, որոնց հանդէպ հեղինակը մեծ յարգանք ունէր, այլ անսկզբունք, պատեհապաշտ ու միայն սեփական շահի  հետամուտ անհատ, ինչպէս «Յեղափոխութեան մակաբոյծներ»ու տիպարները։
Բովանդակութիւն
Երրորդ մասը՝ «Ընկ. Փանջունին տարագրութեան մէջ», նախորդներուն պէս նամակագրութեան ձեւով չէ, այլ պատմողական։ Հեղինակը կը ներկայացնէ Փանջունին ջարդէն հրաշքով փրկուած ու Յունաստանի գաղթաւանին մէջ։ Փանջունին ա՛լ «ազգը փրկելու» գործին վրայ չէ, այլ միայն ինքզինք փրկելու, առանց ուրիշներուն մասին խորհելու։ Գաղթաւանին մէջ ան նպաստ տուողներուն դէմ բողոքի ցոյցի կը հանէ իրեն պէս քանի մը յիմարներ։ Կը ծրագրէ դրամը առնել ու Կիպրոս փախչիլ, սակայն, քանի որ իր ընկերներն ալ իր խմորէն են, իւրաքանչիւրը իրեն վստահուած դրամը կ'առնէ ու կ'անհետանայ, Փանջունին լքելով։ Տարագրութեան թոհ ու բոհին մէջ զինք շրջան մը կորսնցնելէ ետք, իրեն կը հանդիպինք Հալէպի մէջ, ուր առաւել անվտանգ պայմաններու մէջ կը սկսի իր «փրոփականտի գործը», ինչ-որ կեդրոնէ նպաստաւորուելով։ Ի վերջոյ կ՚անցնի Կովկաս, ուր համայնավար բուռն քարոզչութեան կը լծուի ։
Փանջունիին տիպարը
Հալէպի մէջ իր լաւագոյն տեղը կը գտնէ, կրկին պայքար կը քարոզէ անյայտ է որոնց դէմ, «մութ» ծառայութիւններու դիմաց կը վճարուի ու երջանիկ է, մանաւանդ որ հոն «սքանչելի» կերակուրներ կան ու մանաւանդ՝ համեղ «պաքլաւան»։
Սուրբ Սարգիս
Այս տօնին հետ կապուած սովորոյթներ եւ աւանդոյթներ
Ծոմին երրորդ օրը մասնակիցները Չորեքշաբթի առտու եկեղեցի կ'երթային «Խաչմէր» (օրհնուած ջուր) խմելով կ'աւարտէին պահքը։ Այնուհետեւ տուն վերադառնալով՝ «ալլա հոց» կոչուող հացը (առանց աղի եւ թթխմորի հաց) կ'ուտէին կամ «փէխանդը»։ Վերջինս կը պատրաստուէր բոված ալիւրէ եւ խաղողի ռուպէ (խաղողահիւթէ պատրաստուած քաղցու)։ Փոխինդը ընդունուած էր եփել մեծ քանակութեամբ եւ բաժնել դրացիներուն՝ Ս. Սարգիսի բարեգթութեան խնդրանքով։
Ս. Սարգիսին աղօթքը
Այն ատեն երկինքէն ձայն մը կու գայ եւ կ’ըսէ.
Աւիչի
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ելեկտրոնային Երաժիշտներ Ստորոգութիւն:Շուէտացի Երաժիշտներ Ստորոգութիւն:1989 ծնունդներ Ստորոգութիւն:8 Սեպտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:2018 մահեր Ստորոգութիւն:20 Ապրիլի մահացածներ
Բջնի
Պատմամշակութային կառոյցներ
Բջնիի կեդրոնը կը գտնուին՝ Սուրբ Գէորգ (13-րդ դար) եւ Սուրբ Աստուածածին (1031 թ.) եկեղեցիները, իսկ հիւսիս-արեւելեան կողմը՝ Սուրբ Սարգիս եկեղեցին (7-րդ դար)։
7 հոգինոց ռակպի
7 հոգինոց ռակպին, 15 հոգինոց ռակպիին տարբերակներէն ամենէն տարածուածն է։
Առիւծեան
Առիւծեան, հայկական մականուն ։
Թաժ Մահալ
Մումթազ Մահալի հօր՝ Իթիմատ-Ուտ-Տաուլահի (1622—1628) դամբարանը, որ նաեւ կը կոչուի Փոքր Թաժ (անգլ.՝ Baby Taj) կը գտնուի Ակրա քաղաքին մէջ։ Իթիմատ-Ուտ-Տաուլահի դամբարանը կը նմանի Թաժ Մահալին, բայց չափերով աւելի փոքր է։
Հին Յունարէն
Կառանձնացուի՛ն լեզուի զարգացման տարբեր ժամանակահատուածներ՝ նախայունարէն (XX-XVII դարեր մ.թ.ա.), միկեներէն (XVI-XII դարեր մ.թ.ա.), պոստմիկեներէն (XI-IX դարեր մ.թ.ա.), յնամենի (VIII-VI դարեր մ.թ.ա.), դասական (V-IV դարեր մ.թ.ա.), յելենիստական (III դար մ.թ.ա. - IV դար մ.թ.ա.)։ Լեզուի զարգացման ամէն աստիճանին եղաց են զգալիօրէն տարբերուող բարբառներ։ Հին յունարէնը Պտղոմեոսի, Հոմերոսի եւ այլ դասական յոյն գրողների լեզուն էղաց էր։
Հայաստանի Պետական Տնտեսագիտական Համալսարան
Եղեգնաձորի մասնաճիւղ
Մասնաճիւղը հիմնադրուած է 2007-ին ՀՀ կառավարութեան որոշմամբ։ Առաջին ընդունելութիւնը կազմակերպուած է 2008-ին երեք մասնագիտութիւններու գծով՝ տնտեսութիւն, միջազգային տնտեսական յարաբերութիւններ եւ կառավարում։ 2011-2012 ուսումնական տարուայ դրութեամբ մասնաճիւղին մէջ կը սորվի շուրջ 100 ուսանող։ Դասախօսներու անձնակազմի հիմնական մասը կը ժամանէ մայրաքաղաքէն։ Մասնաճիւղի ուսանողներու ու անձնակազմի շնորհիւ եւ տեղական ու միջազգային կազմակերպութիւններու աջակցութեամբ մասնաճիւղին մէջ ստեղծուած է եւ կը գործէ «Երիտասարդական նախաձեռնութիւններու կեդրոնը», որուն աշխոյժները կը հանդիսանան ոչ միայն ուսանողները, այլեւ Եղեգնաձոր քաղաքի եւ յարակից համայնքներու երիտասարդները։ Մասնաճիւղի համագործակցութիւնը բաւականին մեծ է նաեւ տեղական ու միջազգային շարք մը կառոյցներու հետ։ «Կայուն զարգացման հիմնադրամի», գերմանական GIZ-ի եւ ԱՄՆ դեսպանատան հետ իրականացուած շարք մը ծրագիրներու արդիւնքին մէջ մասնաճիւղի գիտարուեստական վերազինման մակարդակը բարձրացած է, կը գործեն ելեկտրական ժամանակակից սարքաւորումներով յագեցած լսարաններ։
Տնտեսութեան կարգաւորման եւ միջազգային տնտեսական յարաբերութիւններու ասպարէզ
Ասպարէզի մասին՝ ասպարէզը (նախկինին՝ քաղաքացիական տնտեսութեան ծրագրում, այնուհետ՝ ընդհանուր տնտեսագիտութեան) կը գործէ համալսարանի հիմնադրման օրուընէ։
Ինֆորմաթիքսի եւ վիճակագրութեան ասպարէզ
Վիճակագրութեան եւ Ինֆորմաթիքսի մշակման ասպարէզը ստեղծուած է 1975-ին՝ ԵրԺՏԻ-ի կազմին մէջ։ 1991-ին վերանուանուած է ճարտարագիտական ասպարէզ, 2004-էն՝ Տնտեսագիտական կիբեռնեթիքսի ասպարէզ, իսկ 2007-էն վերանուանուած է Ինֆորմաթիքսի եւ վիճակագրութեան ասպարէզ։
Ինֆորմաթիքսի եւ վիճակագրութեան ասպարէզին մէջ ընդգրկուած ճիւղերն են.
ՀՊՏՀ Ուսանողական խորհուրդ
Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանի Ուսանողական Խորհուրդը կազմաւորուած է 1994-ին, որպէս ՀՊՏՀ ուսանողական ինքնակառավարման մարմին ։
Լազանիա
Խմորին առանձնայատկութիւնը
Խմորին շերտերը կ'արտադրուէին նոյն ձեւով, ինչպէս դդմաճի շերտերը եւ կը վաճառուէին չոր խմորի տեսքով։
Օդատեսիլ
Օդատեսիլ, օդերեւոյթ, օդապատկեր, կրկներեւոյթ, միրաժ, օպտիկական երեւոյթ մթնոլորտին մէջ, որուն ժամանակ մարդու տեսողութեան առջեւ կ՝ երեւի ոչ միայն իրական առարկաներ իրենց իսկական (բնական) դիրքով, այլեւ անոնց կեղծ պատկերացումները։ Երեւոյթը հետեւանք է լոյսի ճառագայթներու բեկման՝ օդի անհաւասար ջերմութեամբ շերտերու մեջ ։
Ելակ
Պատմութիւն
Ելակը անտիք Հռովմի գրականութեան մէջ յիշատակուած է անոր բժշկական օգտագործման հետ կապուած: Ֆրանսացիներն իրենց պարտէզներուն մէջ աճեցնելու համար ելակը անտառէն առած են 14րդ դարէն սկսեալ: Ֆրանսայի Շարլ V արքան ունեցած է ելակի 1200 թուփ իր թագաւորական այգիին մէջ։ 15րդ դարուն արեւմտաեւրոպացի վանականները կ'օգտագործէին վայրի ելակը իրենց ձեռագիրներու պատկերազարդումներուն մէջ։
Բռնակոթ (գետակ)
Բռնակոթ (գետակ), գետակ Արաքս գետի աւազանին մէջ, Որոտանի աջակողմեան վտակը։ Սկիզբ կ'առնէ Զանգեզուրի լեռնաշղթայի Հիւսիսային լանջերէն եւ մայր գետին կը միախառնուի Սիսիան քաղաքին մօտ։ Երկայնքը 15 քմ ։
Մարիա Ճէյքըպսըն
Կենսագրութիւն
Ճէյքըպսըն՝ ձգելով Սայտայի «Թռչնոց Բոյն»-ը եկած եւ ստանձնած է Ժըպէյլի որբանոցը, որ այնուհետեւ կոչուած է «Թռչնոց Բոյն»: Ան փրկած, խնամած եւ հայեցի դաստիարակութեամբ կրթած է հազարաւոր որբ-որբուհիներ եւ արժանացած՝ «Մամա» անունին։
Պատկերասրահ
Լուսանկարներ Մարիա Ճէյքըպսընի հաւաքածոներէն.
Ճորճ Պուռնութեան
Կենսագրական գիծեր
Իր դոկտորական աւարտաճառը պաշտպանած է 1976-ին, Քալիֆորնիոյ համալսարանի Լոս Անճելըսի մասնաճիւղին (UCLA) մէջ, նիւթ ունենալով «Արեւելեան Հայաստանը՝ ռուսական նուաճման նախօրեակին» :
Գործունէութիւն
Ան Իրանեան հանրագիտարանի քառասուն խմբագիրներէն մէկը եղած է: 1990ական թուականներուն ան դասաւանդած եւ դասախօսած է նաեւ «Սիամանթօ» լսարանի աշակերտներուն:
Վահանագեղձ
T3 եւ T4 ներազդակներուն արտադրութիւնը տեղի կ'ունենայ վահանագեղձին մէջ, շնորհիւ մանիշի (iodine) գոյութեան եւ ներգործութեան: Սննդանիւթերու մէջ գտնուած մանիշը կը ներծծուի աղիքներու պատերուն կողմէ եւ կը հասնի վահանագեղձ՝ արեան շրջանառութեան միջոցաւ: Վահանագեղձին մէջ մանիշը որոշ փոխանակումներու ենթարկուելէ ետք՝ կ'արտադրուին T4 եւ T3 ներազդակները, որոնք շուտով կը մտնեն արեան շրջանառութեան մէջ: Անոնց մեծ տոկոսը կը միանայ արեան մէջ գտնուող յատուկ բնասպիտներու հետ եւ կը փոխադրուի մարմինին զանազան հիւսկէններուն, իսկ պզտիկ մէկ տոկոսը՝ առանց միանալու բնասպիտներուն՝ դարձեալ կը հասնի մարմինին զանազան հիւսկէններուն: T4 եւ T3 ներազդակներուն արտադրութիւնը վահանագեղձին մէջ կը ղեկավարուի մակուղեղին (pituitary gland) յատուկ մէկ ներազդակով մը, որ կը կոչուի՝ TSH ներազդակ : Արեան մէջ T4 եւ T3 ներազդակներուն նուազումով՝ TSH ներազդակը առատօրէն կ'արտադրուի մակուղեղին մէջ։ Մեծ քանակութեամբ արտադրուած այս TSH ներազդակը վահանագեղձը կը մղէ յաւելեալ աշխատանքի, որպէսզի պահանջուած T3 եւ T4 ներազդակները արտադրուին: Արեան T3 ներազդակին 3/4-ը կը յառաջանայ գեղձէն դուրս, իսկ մնացեալ 1/4-ը կ'արտադրուի ուղղակի գեղձին մէջ:
Կիւլպէնկ Կիւլպէնկեան
Կենսագրութիւն
Կիւլպէնկ Կիւլպէնկեան ծնած է 1888 թուականին, Ան­գա­րայի նահանգի Կե­սա­րի­ոյ գաւառի Թալաս աւանին մէջ, հայ առաքելական ընտանիքէ ներս։ 1903 թուականին «պսա­կա­ւոր ար­ուես­տից» վկայականով աւարտած է Անատոլիա գոլէճը։ 1907 թուականին աւարտած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանի բժշկական բաժինը։
7 Մայիս
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մայիս
Մատին Առաքելոց Վանքը
Հարուստ էծր ձեռագիրներով։ Ունէր աւելի քան 200 թեմական գիւղեր, մշակելի ընդարձակ հողեր, այգիներ, հատաններ եւ խոտհունձեր, որոնք կը մշակէր եւ հարիւրաւոր ոչխարներ եւ տաւարներ կը պահէր. ունէր նաեւ շարժուն հարստութիւններ, մանաւանդ Վարդան Մամիկոնեանի պողպատէ Վահանը, որ մեծ խնամքով կը պահուէր գանձարանին մէջ իր պատեանով։ Մինչեւ իսկ Տիգրանակերտի գաւառին մէջ հող, կալուած եւ թէմ ունէր։ Կարեւոր ուխտավայր էր։
Յարութիւն վրդ. Պզտիկեան
Կենսագրութիւն
Նոյն համալսարանէն ստանալէ ետք արուեստի պատմութեան բարձրագոյն վկայական, կը վերադառնայ Վենետիկ, ուր կը յաճախէ տեղւոյն Գեղարուեստից Ակադեմիան, ուսուցիչ ունենալով Սանթոմազօ, Վետովա եւ Սաէթթի նշանաւոր արուեստագէտները:
Հոգեֆիզիքական հիւանդութիւններ
Ազդակները որոնք կը նպաստեն հոգեֆիզիքական զանազան հիւանդութիւններու
2- Անցեալի, մանկութեան հետ առնչուած զանազան փորձառութիւնները,
Յարութիւն վրդ. Պզտիկեան
Հրատարակչական՝ Ներքին քաղաքականութիւն-Հայաստան, Հայ ժողովուրդի Պատմութիւն եւ Հայ գրականութիւն
նաեւ լոյս տեսած են հետեւեալ գիրքերը
Արուեստ՝ նկարչութիւն
Ան Վենետիկի Ակադեմիայի նկարչութեան կաճառին անդամ է:
Վարդապետին Լռութիւնը
Երաժշտութիւն
Ֆիլմի երաժշտութեան հեղինակը Վաչէ Շարաֆեանն է։ Ֆիլմին մէջ կը հնչէ Կոմիտասի, Գլոտ Տեբիւսիի, Աւետ Տէրտէրեանի երաժշտութիւնները։
Ղուկաս Ելանճեան
Ալեքսան եւ Ղուկաս եղբայրները զբաղած են օձի խայթոցով բուժմամբ։ Այդ շնորհքը սերնդէ սերունդ փոխանցուած է ընտանիքի նահապետ Յակոբէն (թուրք.՝ ելանճի - օձ վարժեցնող)։ Տանը օձեր պահած են՝ փորձեր անցնելու նպատակով։ Ընտանիքին մէջ ունեցած են հայատառ արաբերէն ձեռագիր բժշկարան։ 1915 թուականին Ղուկասը բժշկարանն իր հետ տարած է Տերսիմ, ուր ալ մահացած է։
Սամի Քլարք
74-ամեայ Սամի Քլարք, բուն անունով Սամի Հըպէյքա, իր ետին ձգած է երգարուեստի հարուստ աւանդ մը` տարբեր լեզուներով երգուած աւելի քան 700 երգեր:
Այդ շարժական գծանկարներէն ամէնէն աւելի հանրածանօթներն են «Կրենտայզըր»-ը եւ «Գանձերու կղզի»-ն։
Մարաթուկ Լեռ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թուրքիա
Խաժակ Այնթապեան
Կենսագրութիւն
Համազգային հայ կրթական ու մշակութային միութեան Այնճարի «Կոմիտաս» երգչախումբին մէջ ծանօթացած է իր տիկնոջ ՝ Մարոյին: Ունին երկու աղջիկ՝ Արենի եւ Նազէ:
Յակոբ Սիրունի
Գործունէութիւնը՝ Պոլսոյ մէջ
1908-1914 մերթ ընդ մերթ իր մասնակցութիւնը կը բերէ «Արեւելք», «Սուրհանդակ», «Ազատամարտ» օրաթերթերու խմբագրութեանց։ 1913-1914 կը վարէ «Ազատամարտ» օրաթերթի պատասխանատու տնօրէնի պաշտօնը։
Գալուստ Կիւլպէնկեան
Կենսագրութիւն
Շուտով Կիւլպէնկեան կը նախաձեռնէ Turkish Petrolium Company-ի ստեղծման, որուն բաժնետոմսերու 25%-ը կը պատկանէր Royal Dutch Shell Group-ին, 35%-ը Թուրքիոյ Ազգային բանկին, 15%-ը Գալուստ Կիւլպէնկեանին, իսկ 25%-ը՝ գերմանացիներուն։ Յաջող առեւտուրի համար բրիտանացիները իրենց եկամուտի 2,5 տոկոսը տրամադրեցին Կիւլպէնկեանին։
Կենանքի վերջին հանգրուանին՝ Փորթուկալի մէջ, ան ապրեցաւ ընդամէնը տասներեք տարի։ Անոր վերջնական կտակին համաձայն՝ «Գալուստ Կիւլպէնկեան» հիմնադրամը պէտք է գտնուէր Լիզապոնի մէջ եւ ղեկավարուէր փորթուկալական օրէնքներով, բայց միաժամանակ պէտք է նպաստէ համայն մարդկութեան յառաջընթացին՝ ինչպէս Նոպելեան հիմնադրամը։ Երեք հարիւր միլիոն ոսկի՝ մօտ 840 մլն. տոլար, մնաց Փորթուկալի մէջ եւ այնտեղէն հիմնադրամը շարունակեց իր բարեգործական ծրագրերն աշխարհի տարբեր երկրներու մէջ։ Խորհրդային տարիներէն առ այսօր Կիւլպէնկեան հաստատութիւնը կ՛օգնում Երեւանի Մատենադարանին։ «Գիտութեան մարդ եւ երազող պարտէզի մը մէջ՝ իմ ուզածիս համաձայն. ահա երկու բաներ կեանքիս մեծ նպատակները, որոնց չկրցայ հասնիլ...»
Վաքըֆ (Մուսա Լեռ)
Վաքըֆլը այսօր
Այսօր Վաքըֆլըն օրկանական պտուղներ աճեցնող միակ գիւղն է Թուրքիոյ մէջ։ Գիւղին մէջ գրեթէ բոլորը ունին իրենց այգինները։ Ամէնուր նարինջի ու մանտարիին ծառեր կան։ 650 տոնում տարածքի վրայ օրկանական գիւղատնտեսութիւն կը կազմակերպուի։
New Year's Eve (ժապաւէն)
New Year's Eve ժապաւէնին գլխաւոր դերասաններն են՝ Հայլ Պերրի, Ճեսիքա Պիէլ, Ճոն Պոն Ճովի, Ապիկայլ Պրեսլին, Ռոպըրթ Տը Նիրօ, Ճոշ Տուհամել, Զաք Էֆրոն, Հեքթոր Էլիզոնտօ, Քաթրին Հէյկլ, Աշթոն Քուչըր, Սեթ Մեյերս, Լիա Միշել, Սարա Ճեսիքա Փարքր, Միշել Փֆայֆըր, Հիլարի Սուանք եւ Սոֆիա Վերկարա:
Զառայի Պաշարում
Պատմութիւն
Պապ ընտրուելէ ետք Ինոկենտիոս Գ.-ը 1198-ին քանի մը հրովարտակ կը հրատարակէ խաչակրաց արշաւանք կազմակերպելու կոչով։ Ի տարբերութիւն նախորդ ձախողած՝ երկրորդ եւ երրորդ արշաւանքներու սպասող արշաւանքը կը նախատեսուէր ափանել Նեղոսը, գրաւել տարածքը եւ շարժիլ դէպի Պաղեստին։ Պապի կոչը չընդունուեցաւ սկզբնական շրջանին եւրոպական ազնուականութեան շրջանին, սակայն երկու տարի ետք 35,000 զինուոր հաւաքուեցաւ։
Անի Ֆիշենկճեան
Հրատարակչական
Հեղինակ՝ Անի Ֆիշենկճեանի մենագրութիւն հատորը՝ «Սուրիոյ Հայ Համայնքի Պատմութիւնը 1946-1970թթ.» նուիրուած է Սուրիոյ անկախացումէն ետք, 1946-1970 թթ., ինկած ժամանակաշրջանի հայ համայնքի պատմութեան, եւ տուեալ թուականներու Սուրիոյ հայ համայնքի պատմութեան ուսումնասիրութիւնը ունի գիտական, քաղաքական մեծ կարեւորութիւն եւ այժմէականութիւն։ Մենագրութիւնը նախատեսուած է պատմաբաններու եւ ընթերցող լայն հասարակութեան համար։
«Սուրիոյ Հայ Համայնքի Պատմութիւնը 1946-1970թթ.» Հրատարակութիւն Հ. Հ. Գ. Ա. Ա. Պատմութեան Հիմնարկի, Երեւան, 2018, 344 էջ (Ա-5) (արաբերէն եւ անգլերէն ամփոփումներ, լուսանկարներ, քարտէսներ, փաստաթուղթեր, օգտագործուած գրականութեան ցանկ): Տպագրուած է Հ. Հ. Գ. Ա. Ա. Պատմութեան Հիմնարկի Գիտական Խորհուրդի որոշումով, Ֆիշենկճեան ընտանիքի եւ Հերմինէ Պարսումեանի ու անոր որդիին` Տիգրանի միջոցներով եւ նուիրուած է հեղինակին հօր` Աւետիս Ֆիշենկճեանի յիշատակին:
Գրիգոր Կիւլպէնկեան
Կենսագրութիւն
Այս մասին բանահաւաք Վերժինէ Սվազլեանին պատմած է բժիշկի եղբօրորդին՝ Խորէն Գասպար Կիւլպէնկեան (ծնած 1900 թուականին, Տիվրիկ)։ Սակայն Վ. Սվազլեանի քով, հաւանաբար սխալմամբ, յիշատակուած է Գէորգ անունով։
Արմաթիա, Քասոս
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Տոտեքանիսայի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Լուսաբեր (քիմիական տարր)
Պատմութիւն
Լուսաբերին յայտնաբերումը կը վերագրուէ համպուրկցի ալքիմիքոս Հէննիկ Պրանտին (Hennig Brand), որ 1669-ին ստացաւ երկնագոյն լուսարձակող նիւթ մը՝ «սառը կրակ», եւ անուանեցաւ փոսփոր (φῶς՝ լոյս եւ φέρω՝ կրող, Lucifer)։ Լուսաբերի տարրական բնոյթը յայտնաբերած է Անթուան Լաւուազիէն (1783)։
Ստացում
Տարրական լուսաբերը կը ստանան կաղկիոնի փոսփատի, սիղիկահողի եւ ածխածինի խառնուրդն ելեկտրական վառարանին մէջ առանց օդի մուտքի մինչեւ 1600 °C տաքացնելով՝
Սեւ Լուսաբեր
Առաջին անգամ 1914-ին ստացած է ամերիկացի բնագէտ Փերսի Պրիճմանը (Percy Bridgman)՝ 20 հազար մթնոլորտ ճնշման եւ 230 °Շ ջերմաստիճանի պայմաններուն մէջ։ Սեւ լուսաբերն ունի մետաղական փայլ եւ շատ կը նմանի կրաֆիթին։ Ջուրի եւ օրկանական լուծիչներուն մէջ բացարձակապէս չլուծուեր։
Կենսաբանական Դեր
Լուսաբերի աղբիւրները նոյնն պրոթէին պարունակող սնունդն է, թէեւ պրոթէինները լուսաբեր չեն պարունակեր: Զորօրինակ, կաթը, մսեղէնը եւ սոյան կը պարունակեն նաեւ լուսաբեր: Որպէս կանոն, ուտելիքին միջոցաւ անհրաժեշտ պրոթէին եւ կաղկիոն ստանալը հաւանական է, որ կ'ապահովէ նաեւ բաւականաչափ լուսաբերի ստացումը:
Հրանտ Մաթեւոսեան
Կենսագրութիւն
Մահացած է Երեւան, 2002-ին։
Սմբատ եպիսկոպոս Սաատեթեան
Գրական եւ հրատարակչական ուսումնասիրութիւններ
Ան հանդէս եկեր է հայոց եկեղեցիներու եւ պատմական յուշարձաններու վերաբերեալ յօդուածներով՛ մեզ հասեր է Սմբատ եպիսկոպոսի «Արծափու եկեղեցին» համառօտ ակնարկը' գրուած 1913 թուականի Փետրուար 12-ին, Արմաշի դպրեվանքի քսանհինգամեայ յոբելեանի առթիւ:
Մանկավարժական թանգարան (Պելկրատ)
Նկարագիր
Շէնքը կառուցուած է դասական ոճով, հաւանաբար Ֆրանց Եանկէի ոճով: Սկիզզբը այն կը համարուէր քաղաքապետ Ցվէտքօ Ռայովիչի նստավայրը, այնուհետեւ այնտեղ տեղակայուեցան անգլիական դեսպանատունը, ոստիկանութիւնը, եւ այն կը ծառայէր որպէս բանակային ստորաբաժանման շէնք: Շինութիւնը կը համարուի եւրոպական ոճով կառուցուած հնագոյն շէնքերէն մէկը: 20-րդ դարու սկիզբը անոր կից կառուցուեցաւ երկյարկանի դպրոցի շէնք՝ նոր ճարտարապետութեան ոճով :
Մարուան Խուրի
Կենսագրութիւն
Խուրի երկու անգամ Մուրեքս Տորի մէջ շահած է: Առաջինը 2003-ին էր եւ վերջը 2004-ին նորէն Մուրեքս Տոր ի շահեցաւ. իբր ամենալաւ Շատ Տաղանդ ունեցող արուեստագէտ (երգիչ, յօրինող, երաժշտութեան տեսերիզ, երգ եւ ալպոմ): «Kil Al Asayed» (Բոլոր Բանաստեղծութիւները) ամենաշատ ծախուած ալպոմն էր 2004-ին:
Յովհաննէս Տէր-Պետրոսեան (խմբագիր)
Ստեղծագործութիւններ
Բախտը կ՚ունենայ գործակցելու եգիպտացի ծանօթ ճարտարապետի մը հետ. միաժամանակ ընդառաջելով Արեւ Օրաթերթի վարչութեան առաջարկին, կ՚աշ­խատակցի յօդուածագրութեամբ եւ շարուած յօդուածներու փորձերու սրբագրութեամբ (1963-1990): Գահիրէի Ագգային Իշխանութեան Գործադիր ժողովի առա­ջարկով, 1970ականներէն. մինչեւ 1982. տեղւոյն Նուպարեան Ագգ. վարժարանի պատրաստական եւ երկրորդական կարգերու աշակերտութեան. սիրայօժար կը դասաւանդէ հայոց պատմութիւն, իբրեւ այցելու ուսուցիչ: Միաժամանակ, կը ստանձնէ Գահիրէի Ազգ. Իշխանութեան ենթակայ յանձնաժողովներու ատենադպրութիւնը, մինչեւ 1978: 1990-2003 կը վարէ Արեւ խմբագիրի պաշտօնը: Աշխատակցած է նաեւ Գահիրէի Ջահակիր, Սաւառնակ եւ Աղեթսանդրիոյ Արաքս շաբաթաթերթերուն: Մերթընդմերթ աշխատակցած է ԱՄՆ-ի '''Պայքար. Նոր Օր եւ Պէյրութի Զարթօնք''' օրաթերթերուն: Օգտուած է ծանօթ պատմաբան Արշակ Ալպօյաճեանի հմտութենէն: Յետ պատմաբանի մահուան. գործակցած է Ջահակիր Շաբաթաթերթի խմբագիր Հայկ ժամկոչեանին, նոյն թերթի հիմնադիր բանաստեղծ Արշամ եւ անոր եղբօր արձակագիր Հրանդ Տատրեաններու հետ: Ալպօյաճեան իրեն կը յանձնարարէ պատմաբանասիրական նիւթերու շուրջ յօդուածներ գրել Արեւ, Արաքս եւ Պայքար պարբերականներուն համար: Յետագային այդ յօդուածները վերամշակման ենթարկուելով կը դառնան արժէքաւոր հատորներ: 1975-ին կր հրատարակուի Տէր-Պետրոսեանի « Ճէյմս Պրայս Եւ Հայերը» հատո­րը, 1976-ին Հայերու Սատարը Թուրք Մշակոյթին եւ Տնտեսութեաև Այնուհետեւ լոյս կը տեսնէ անոր Ապրումներ Մայր Հողին Վրայ հատորը (1980). ուր ամփոփուած են իր տպաւորութիւնները 1979-ին որպէս Խորհրդային Հայաստանի Լուսաւորութեան Նախարարութեան եւ Սփիւռքահայութեան հետ Մշակութային Կապի ԿոմիտԷի կազմակերպած ուսուցիչներ մէկամսեայ վերապատրաստման դասընթացքներու մասնակից: Ունի եւ այլ հատորներ Կրթական Շարժումը Թրքահայոց Մէջ 1600-1900 ԹԹ. (1983), Հայ Ժողովուրդին Ազատագրական Պայքարը ԺԹ. Դարու Ա Կիսուն (1988), Արեւ Օրաթերթի Մատենագիտութիւն (Ա. Հտր., 1990), Մեր Յոյզերն Ու Յոյսերը (1995-ին «Հայաստան» Համահայկական Հիմնադ­րամի հրաւէրով Հայաստան երկրորդ այցելութեան առթիւ) եւ հուսկ՜ Հայ Ժողո­վուրդն Գոյամարտը. 1550-1930 եռահատոր (1997. 2002 եւ 2009) ուսումնասիրութիւնները: Երկար տարիներ ղեկավարած է ՀՄԸՄ-Նուպար մարզական ակումբի սկաուտական շարժումը, խմբապետի պարտականութիւններ վարած եւ արժանացած Քինկ Սկաուտ բարձրագոյն շքանշանին:
Առնոլտ Շուարցնէյկըր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:30 Յուլիսի ծնածներ
Անիս Նաքքաշ
Տասնամեակ մը ետք, Անիս Նաքքաշ ազատ արձակուած է Ֆրանսայի նախագահ Ֆրանսուա Միթերանի ներման հրամանագիրով:
70-ամեայ մտաւորականը « Քորոնա » ժահրի հետեւանքով մահացած է:
Կանանց Միջազգային Օր
Նախաքայլեր
8 մարտ 1857-ին Նիւ Եորքի մէջ հագուստեղէնի եւ հիւսուածեղէնի գործարաններու կին աշխատաւորներ, յատկապէս Նիւ Եորքի մէջ, բողոքի ցոյց կը կազմակերպեն։ Շուրջ 15․000 կիներ կը բողոքեն աշխատանքի պայմաններուն դէմ: Անոնք կը պահանջեն նուազեցնել աշխատանքի ժամերն ու տղամարդոց հետ հաւասարաչափ ամսական ստանալ, ինչպէս նաեւ՝ քուէարկելու իրաւունք ստանալ։ Աշխատանքի պայմաններու եւ աշխատավարձերու բարելաւման պահանջներով ու կիներուն իրաւահաւասարութեան առաջադրանքով յեղաշրջման ալիք մը թափ կ'առնէ ու կը տարածուի երկու ցամաքամասերուն մէջ՝ Եւրոպա եւ Ամերիկա։
«Կիներու Միջազգային Օր»ուան Հաստատում
1910-ին, Ընկերվարական Երկրորդ Միջազգայնականի Քոփենհակընի համագումարին նախորդած Կիներու Միջազգային Համագումարին ընթացքին գերմանացի կին ընկերվարական Լուիզ Զէյթս կ'առաջարկէ պաշտօնապէս հաստատել «Կիներու Միջազգային Օր»ը:
1914-ին վեց պետութիւններու մէջ՝ Աւստրիոյ, Դանիոյ, Գերմանիոյ, Հոլանտայի, Ռուսիոյ եւ Զուիցերիոյ մէջ միաժամանակ «Կիներու Միջազգային Օրը» կը նշուի Կիրակի, 8 Մարտին:
Յարդէ Պուպրիկներ
Դերասաններ
Շար­ժան­կա­րի գլխա­ւոր դե­րա­սան­ներն են մրցա­նա­կա­կիր ի­րա­նա­հայ դե­րա­սա­նու­հի ­Մա­րի Ա­փիք եւ ­Մար­քօ ­Խան(եան), ինչպէս նաեւ շարք մը հայ ե­րի­տա­սարդ դե­րա­սան­ներ։ ­Մի­լա­նօ կը բա­ցատ­րէ, որ ­Հա­րա­ւա­յին ­Քա­լի­ֆոր­նիոյ մէջ ­Հա­յաս­տա­նի նմա­նող վայր գտնե­լը դժո­ւար էր։
Ճորճ Աբրահամ Ժամկոչեան
Լիբանանի «Ազդակ» տպարանի եւ Պոսթընի «Հայրենիք» պաշտօնաթերթ գրաշար
Փոքր տարիքին կեանքի ասպարէզ նետուելով, փորձած է զանազան արհեստներ սորվիլ: 1954-56, երկու տարի աշխատած է Լիբանանի «Ազդակ»ի տպարանը, իբրեւ գրաշար:
1956ին, իբրեւ գրաշար հրաւիրուած է Արեւելեան ԱՄՆի Պոսթըն քաղաքը եւ աշխատած է տեղւոյն ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Հայրենիք»ի մէջ։ Սակայն չհամակերպելով քաղաքի ցուրտ օդին, մէկ տարի անց, 1957ին փոխադրուած է Լոս Անճելըս:
Նաւասարդեան մարզախաղերու պատուոյ նախագահութիւնը
Շաբաթ, 8 Մայիս 2010ին, Պըրմինկհամ Հայ Սքուլի պասքեթպոլի գլխաւոր մարզադաշտին վրայ տեղի ունեցած ՀՄԸՄի Նաւասարդեան 35րդ Մարզախաղերու բացման հանդիսութեան ընթացքին, Շրջանային վարչութիւնը պաշտօնապէս յայտարարեց, թէ 2010 տարեշրջանի Նաւասարդեան մարզախաղերու պատուոյ նախագահութիւնը սիրայօժար ընդունած է ստանձնել ազնուական հայորդի ՀՄԸՄական Ճորճ Աբրահամ Ժամկոչեան:
Ֆրանցիսքօ Ֆրանքօ
Որպէս ուժեղ պահպանողական՝ ան հիասթափութիւն ապրեցաւ, երբ 1931 թուականին միապետութիւնը Սպանիոյ փոխարինուեցաւ հանրապետութեամբ: 1936 թուականի ընտրութիւններուն պահպանողականները պարտութիւն կրեցին Ժողովրդական ճակատէն, վերջիններս եկան իշխանութեան։ Դուրս գալով հանրապետութեան դէմ՝ Ֆրանքոն եւ այլ զօրավարներ կազմակերպեցին յեղաշրջման փորձ, որմէ ալ սկսաւ Սպանիայի քաղաքացիական պատերազմը: Միւս գեներալների մահէն յետոյ Ֆրանքոն դարձաւ իր կուսակցութեան միակ առաջնորդը։
Կանայք Սպանիոյ մէջ Ֆրանքոյի կառավարման ժամանակ
Ֆրանքոյի ժամանակ կինը պէտք է ըլլայ բարութեան եւ հոգածութեան չափանիշը, կինը պէտք է սիրէ իր զաւակներուն, ծնողներուն, եղբայրներուն, հաւատարիմ ըլլայ իր ամուսնոյն, ըլլայ միշտ իր ընտանիքի կողքին։ Պաշտօնական գաղափարախօսութեան համաձայն կինը պետք է հոգ տանի իր ընտանիքի եւ զաւակներու նկատմամբ։ Պատերազմի աւարտէն անմիջապէս յետոյ չեղեալ համարուեցան սեռական հաւասարութեան մասին օրէնքները։ Կինը չէր կարող ըլլալ դատաւոր կամ վկայութիւն տար դատարանի մէջ։ Կանայք նաեւ չէին կարող դառնալ համալսարաններու փրոֆէսօրներ։ Անոնց բոլոր գործերը պէտք է կառավարուէին ամուսիններու կամ հայրերու կողմէ։ Նոյնիսկ 1970-ական թուականներուն կանայք կարող էին ձերբակալուիլ եւ բանտ նստիլ դաժան ամուսինէ փախուստի համար։ Մինչեւ 1970-ական թուականները կանայք չէին կարող ունենալ դրամատան հաշիւ առանց ամուսնու կամ հօր համաձայնութեան : 1960-ական եւ 1970-ական թուականներուն շատ սահմանափակումներ վերացուեցան, սակայն շատերը մնացին տակաւին Ֆրանքոյի մահէն յետոյ, մինչեւ սեռային հաւասարութեան մասին օրէնքներ ընդունուեցան:
Տիրան Բ.
Տիրան (ծն.թ.անյայտ–մօտ 358), Հայոց թագաւոր 338–350–ին։ Յաջորդած է հօրը՝ Խոսրով Բ. Կոտակին, քաղաքական անբարենպաստ ու խառնակ պայմաններու մէջ։ 338 թուականի գարնան, երբ Պարսից արքայ Շապուհ II–ի զօրքերը ներխուժած են Հայաստան, Տիրան Հայոց կաթողիկոս Վրթանես Ա Պարթեւի հետ հարկադրաբար ապաստանած է Բիւզանդիոնի մէջ։ Գահին վերահաստատուած է 339 թուականի գարնան՝ Հռոմի Կոստանդիոս I կայսեր օգնութեամբ։ Հռոմի հետ կնքած պայմանագրով Տիրանը ճանչցած է անոր գերիշխանութիւնը, պատանդ տուած է Տրդատ որդին եւ թոռներուն։ Տիրանի գահակալման առաջին տարիները անցած են համեմատաբար խաղաղ։ Վարած է պետական իշխանութեան կեդրոնացման քաղաքականութիւն։ Տիրանի իշխանութեան վերջին տարիներուն յարաբերութիւնները սուր ընթացք կը ստանան, ինչպէս երկրի ներսը, այնպէս ալ անոր սահմաններէն դուրս։ Ներքին ճակատի վրայ քանի մը նախարարական տուներ հանդէս կը բերեն կեդրոնախոյս ձգտումներ, ապա տեղի կ՛ունենայ պետութիւն-եկեղեցի առաջին բախումները։ Այս բախումները այնքան կը խորանան, որ Հուսիկ կաթողիկոսը կը բանադրէ Տիրան թագաւորին։ Վերջինիս հրամանով Հուսիկին բրածեծ ընելով կը սպանեն։ Ասոր պատճառը այն էր, որ եկեղեցին մեծապէս հզօրացած էր եւ ֆեոդալական կարգերու պայքարին մէջ սկսած էր մեծ դեր խաղալ երկրի ներքին կեանքին մէջ։
Գորշ Գայլեր (առասպել)
Գայլի կերպարը «Իմ Քորքութ պապի մասին գիրքը» աշխատութեան մէջ
«Քիթապի տէտէ Քորքութում» գայլը կը ներկայացուի որպէս դրական հերոս:
Լազարեան Ճեմարան (Մոսկուա)
Պատմական ակնարկ
Թէեւ պայմաններու բերմամբ Լազարեան Ճեմարանին մէջ ուսումնական նիւթերու մէծ մասը կ’աւանդուէր ռուսերէն, այսուհանդերձ Ճեմարանը իր գոյութեան ընթացքին կրցաւ պահպանել իր հայկական դիմագիծը։ Հայագիտական առարկաներու դասաւանդումը միշտ ալ ստացաւ մեծ կարեւորութիւն։ Այդ բանին նախանձախնդիր եղած է Ճեմարանի հիմնադիր եւ առաջին խնամակալ Յովակիմ Լազարեան:
Լազարեան Ճեմարանի շնորհիւ կը բարձրանան Մոսկուայի հայ գաղութի կշիռն ու հեղինակութիւնը։ Մկրտիչ Էմինի ջանքերով Ճեմարանի մէջ կը ստեղծուի հայագիտական կեդրոն։ Էմինի գործը կը շարունակեն Գ. Խալաթեան, Քերովբէ Պատկնաեան, եւ այլն։
Մատթէոս Զարիֆեան
Կենսագրութիւն
Դուրեան ի, Մեծարենց ի եւ Տէրեան ի այս բախտակիցը` սակայն անոնցմէ իւրաքանչիւրէն կը զանազանուի իրեն բնորոշ մի քանի գիծերով։
Այդ ապիրատ ոստաններէն փոթորկելով հեռանաս,
Աղբիւրներ
Որբուհին՝ որբին Մատթէոս Զարիֆեան
Շողիկ Թորոսեան
Սոփրանօ Շողիկ Թորոսեան Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան «Շնորհալի» եւ Համազգայինի «Գուսան» երգչախումբերու մենակատարուհին է: Միաժամանակ ամէն կիրակի կ'երգէ Պէյրութի Սբ. Նշան մայր եկեղեցւոյ մէջՙ կատարելով հայկական հոգեւոր երգեր:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան «Շնորհալի» երգչախումբի մենակատարուհի Ստորոգութիւն:Լիբանանի Համազգայինի «Գուսան» երգչախումբի մենակատարուհի Ստորոգութիւն:Լիբանանահայ սոփրանօ երգչուհի
Առնօ Գետ
Աղբիւրը եւ Ճամբան
Գետը կ'սկսի Ֆալդերօնա Լեռէն Քասենթինօ մասէն Աբեննինես, եւ կ'առնէ հարաւային ձեւով։ Գետը կը դառնայ արեւմտեան Արեզօյի մօտ կ'անցնի Ֆլորենսէն, Էմբօլի եւ Փիսա, կը ծփայ Դիրհենիա Ծովէն Մարինա Տի Փիսայէն։ Երկայնութիւնը 241 քմ. (150 միլզ), ամենամէծ գետերէն է այդ մասին։ Վտանգներ ունի Սիեւ 60 քմ. երկայնութեան, Պիսենզիօ 49 քմ., եւ Էրա, Բեսա եւ Բեսսիա։ Հոսելու քանակը աւելի քան 8200 քառակուսի քմ. եւ շարքը ջուրին է.-
Ծփալու չափը Առնոյին անկանոն է։ Երբեմն կը նկարագրուի կարծէս ունի տարափ յղում զգացում, որովհետեւ կրնայ դիւրութեամբ ձգել չորէն հեղեղելու մի քանի օրուայ մէջ։ Այն կետէն որ Առնոն կը ձգէ Աբենինսը, չափը կը խաղայ 0.56 եւ 3450 խորանարդային մեթր ամէն երկուարկեանի միջեւ։
Մուսա Ալ-Սատր
Նախնական կեանք
Կը յաճախէ Քոմի Հայաթ նախակրթարան դպրոցը, որմէ ետք 1941-ին կը սկսի ճեմարան յաճախել : Ուսուցիչները զինք կը նկատէին դիւրին սորվող եւ մանկութենէն ինքնազարգացում ունեցող անձ մը: Ժամանակ մը ետք, կը սկսի սորվեցնել տարրական դասեր: Այս մէկը կը զուգադիպի «իրանեան քաղաքականութեան ազատագրութեան» :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Լիբանանցի քաղաքագէտներ Ստորոգութիւն:Իսլամ կրօնագէտներ Ստորոգութիւն:Շիա իսլամներ Ստորոգութիւն:Փիլիսոփաներ Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ Ստորոգութիւն:Անյայտ կորածներ
Անթուան Ֆրանսուա Փրեւու Աբբա Փրեւու
Անթուան Ֆրանսուա Փրեւու Աբբա Փրեւու «Անիծեալը» վէպին հեղինակն է, զոր հայերէնի թարգմանած է Մատթէոս Մամուրեան  (Հրատարակութիւն՝ Տիգրան Յարութիւն Տէտէեան 1875, Զմիւռնիա: )
Վահէ Պարսումեան
Վահէ Պարսումեան (1943, Պէյրութ), հայ նկարիչ։
Զատիկ Խանզատեան
Կենսագրութիւն
Զատիկ Խանզատեան կը մահանայ 25 Յունուար 1980-ին:
Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի Կանանց Յուշարձան
Երկրորդ համաշխարհային Պատերազմի Կանանց Յուշարձան (անգլ.՝ Monument to the Women of World War II), Լոնտոնի Ուայթհոլ փողոցին վրայ Կենոտաֆէն հիւսիս գտնուող Մեծն Բրիտանիոյ ազգային պատերազմի յուշահամալիր: Հեղինակն է քանդակագործ Ճոն Ու. Միլսին: Բացման արարողութիւնը կատարած է Էլիզապէթ Բ.-ը, Յուլիս 2005-ին:
Հիմնադրում
Նախորդ արշաւներու արդիւնքով, Ռոպըրթսընի մասնակցութեամբ իրականացուած դրամահաւաքով, յաջողած էին յուշատախտակ մը փակցնել Նիւ Եորքի Սուրբ Պետրոսի տաճարին մէջ:
Նախագիծ
Պրոնզէ յուշարձանը ունի 6,7 մեթր բարձրութիւն, 4,9 մեթր երկայնք եւ 1,8 մեթր լայնք : Պատերազմի ժամանակաշրջանին գիրքերուն մէջ օգտագործուած նոյն տառատեսակը օգտագործուած է յուշարձանին կողերուն վրայ տեղադրուած գրութիւններուն համար: Յուշարձանին շուրջը 17 անհատական հագուստներ ու համազգեստներ կան, որոնք կը խորհրդանշեն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքին կանանց ստանձնած տարբեր աշխատանքները : Հանդերձանքը կը ներառէ համազգեստներ, որոնք հագած են կիներ ցամաքային բանակին մէջ, արքայական ռազմածովային նաւատորմին մէջ, բուժքրոջ եւ ոստիկանի տարազներ եւ զօդման դիմակ :
Մեդրական Դրութիւն
Ակադեմիային այս նպատակին համար կազմած մարմնին անդամ ընտրուեցան Berthollet, Borda, Delambre, Lagrange, Laplace, Mechain եւ Prany։ Տըլամպրը եւ Մեշէն որոշուած էին չափել Տէօնքերքի եւ Պարսելոնայի միջեւ եղող Միջերկրականի մէկ աղեղը, ուրկէ առնուեցաւ մէթրը, որ հաւասար է բեւեռէն մինչեւ հասարակած եղած միջոցին 10 միլիոներորդին (3.2808 անգլիական ոտք), որ եղաւ միջոցին երկայնութեան միութիւնը եւ դրութիւնը 7 Ապրիլ 1795-ի օրէնքով։ Այս դրութիւնը կատարելագործուեցաւ 1799-ին եւ օրինականացաւ 2 Նոյեմբեր 1801-ին։ Փետրուար 2-ի հրամանագրով հին չափերը յարմարուեցան նոր դրութեան, բայց 1 Յունուար 1837-ին հրամանագրով յայտարարուեցաւ որ 1 Յունուար 1840-էն վերջ մեդրական եւ տասանորդական դրութիւնը իրենց նախկին պարզութեան մէջ պիտի գործածուին ամէն գործառնութեանց մէջ։ Ֆրանսական մեդրական դրութեան այս օրինակին հետեւեցաւ Եւրոպայի մեծ մասը, Անգլիայէն զատ։
Կիրառական Արուեստի Թանգարան (Վիեննա)
Կիրառական Արուեստի Թանգարան (գերմ.՝ Museum für angewandte Kunst), գեղարուեստական եւ մշակութային թանգարան Վիեննայի մէջ : Բացուած է 1864-ի սկիզբը, Պարահանդեսային տան («Balhaus»)՝ Վիեննայի Հոֆպուրկին մէջ, Ներքին քաղաքը: Բացի կիրառական արուեստի աւանդական ոլորտի հաւաքածոյէն, թանգարանը կը հաւաքէ եւ մշտապէս կը համալրէ ժամանակակից արուեստի եւ ճարտարապետութեան ստեղծագործութիւններու հաւաքածոն:
7 Սեպտեմբեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սեպտեմբեր
Կիւմիւշեան Վարժարան
Ծրագիրը
Կիւմուշեան Վարժարանի մէջ քիչ շատ արդիական ոգի ներմուծող դէմքը եղած է Դանիէլ Սարաֆեան։
Հրայր Մարուխեան
Հրայր Թորգոմ Մարուխեան (19 Դեկտեմբեր 1928, Քերմանշահ, (Իրան) - 21 Դեկտեմբեր 1998, Աթէնք, թաղուած է Երեւանի քաղաքային պանթէոնին մէջ), հասարակական-քաղաքական գործիչ, ՀՅԴ Բիւրոյի ներկայացուցիչ (1972-1994), ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ` 1950 թուականէն, ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ` 1963 թուականէն:
Կենսագրութիւն
Հրայր Մարուխեանը իր մահկանացուն կնքեց 1998 թուական Դեկտեմբեր 21-ին: Անոր փափագն էր ապրիլ Հայաստանի մէջ եւ իր կեանքը նուիրաբերել նորանկախ Հայաստանի ապագայ հզօրացման գործին: Սակայն ճակատագիրը այլ կերպ դրսեւորուեց: Հայաստանի նոր իշխանութիւնները վերանայեցին 1992 թուականի Յուլիս 29-ի որոշումը եւ Հրայր Մարուխեանի աճիւնը տեղեփոխուեցաւ Երեւան: 1998 թուականի Դեկտեմբեր 26-ի թաղման արարողութեանը ներկայ էին նախագահ Ռոպերթ Քոչարեանը, մի շարք նախարարներ եւ բարձրաստիճան պաշտօնատար անձիք աշխարհի տարբեր մասերէ: Զինուորականներով ուղղեկցուող թաղման թափօրը շարժեցաւ Երեւանի Կոմիտասի անուան Կ'ոնսերվատորիայի սրահէն մինչեւ Քաղաքային Պանթէոն, որտեղ կը հանգչի յայտնի հասարակական գործիչներ: Կիրակի օրը, 1998 թուականի Դեկտեմբեր 27-ին Էջմիածնի Մայր Տաճարին մէջ, ինչպէս նաեւ աշխարհի տարբեր եկեղեցիներու, տեղի ունեցաւ հոգեհանգստի արարողութիւն:
Փոքր Հայք
Պատմութիւն
Ստորոգութիւն:Ծոփք Ստորոգութիւն:Փոքր Ասիոյ պատմական շրջաններ Ստորոգութիւն:Փոքր Ասիա
Սիրուշօ
ասպարէզ եւ մրցանակներ
2012 թուականի Դեկտեմբերին Սիրուշօն հրապարակած է իր «ՊռեԳոմեշ» երգը, որ գրաւելով շարք մը առաջնակարգ առաջին հորիզոնականները եւ ունեցած է 2 միլիոնէն աւելի դիտում Եւթիւպի մէջ։ 2013 թուականի Դեկտեմբերին ան հրապարակած է «See» երգը՝ համագործակցութեամբ յոյն երգիչ Սաքիս Ռուվասի հետ։
2008-2009: Եւրատեսիլ երգի մրցոյթ
2008 թուականին Սիրուշօն ստացաւ իր 4-րդ «Լաւագոյն երգչուհի» տիտղոսը Ազգային երաժշտական մրցանակաբաշխութեան շրջանակներուն մէջ։ Նոյն տարուան Մայիսին ան ներկայացուց Հայաստանը Եւրատեսիլ 2008 երգի մրցոյթին իր «Քելէ Քելէ» երգով։ Երգը գրուած էր Սիրուշոյի եւ Գանատահայ երգահան եւ արտակարգող Դեր-Հովայի կողմէ։ Մրցոյթի եզրափակիչին քուէարկութեան արդիւնքով Սիրուշօն գրաւեց 4-րդ հորիզոնականը՝ հաւաքելով 199 կէտ ։
2013-էն ետք՝ Ասպարէզի շարունակութիւն
2014 թուականի Ապրիլ ամսուն տեղի ունեցած է Համաշխարհային Երաժշտական Մրցանակաբաշխութիւնը (World Music Awards), որուն կը մասնակցին աշխարհի լաւագոյն արուեստագէտները։ Այդտեղ Սիրուշօն ներկայացուած էր երեք տարբեր անուանակարգերուն մէջ որպէս Եւրոպական արուեստագէտ՝ «Լաւագոյն երգչուհի», «Լաւագոյն երգ» («ՊռեԳոմեշ»), «Լավագոյն տեսահոլովակ» («ՊռեԳոմեշ»)։
2014 թուականի Մայիսի 11-ին՝ Գալիֆորնիոյ մէջ, տեղի ունեցաւ World Armenian Entertainment Awards 2013 մրցանակաբաշխութիւնը, ուր Սիրուշօն արժանացաւ "Queen of Armenian pop Music" մրցանակին։
2014 թուականի Յուլիս 19-ին՝ ԱՄՆ-ին մէջ, լոյս աշխարհ եկավ Սիրուշոյի եւ Լեւոն Քոչարեանի անդրանիկ զաւակը։
2015 թուականի Մարտին Սիրուշօն վերադարձաւ Հայաստան եւ սկսաւ աշխատիլ իր նոր երգի ու տեսահոլովակի վրայ։ Ընդամէնը 2 շաբաթուան ընթացքին պատրաստ էր անոր նոր երգն ու տեսահոլովակը՝ «Կգա մի օր» («Where were you»)։ Երգը եւ տեսահոլովակը նուիրուած են հայոց ցեղասպանութեան 100 ամեակին։
Գուգարք
Վարչական բաժանում
Գուգարքը կազմուած էր հետեւեալ 13 գաւառներէն.
Պատմական ակնարկ
Մոնղոլներու նուաճումներէն յետոյ, Զաքարեաններու տիրոյթ արեւելեան Գուգարքը, մտած է Կիւրճիստանի վիլայէթի մէջ։
Մարտիրոս Մնակեան
Կենսագրութիւն
Քսան տարեկանէն նուիրուած է հայ թատրոնին։
Թատերական գործունէութիւն
Պո­լի­սով չսահ­մա­նա­փա­կո­ւե­ցաւ Մ­նա­կեա­նի հե­տա­գայ գոր­ծու­նէու­թիւ­նը։ Պ. Ա­դա­մեա­նի, Ա­րու­սեա­կի եւ ­Սի­րա­նոյ­շի ար­ժէ­քով մե­ծա­տա­ղանդ դե­րա­սան­նե­րու հետ, Մ­նա­կեան շա­րու­նակ թա­տե­րա­կան ե­լոյթ­նե­րով շրջա­գա­յե­ցաւ ոչ միայն Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան տա­րած­քին (հայ­կա­կան նա­հանգ­նե­րէն մին­չեւ ­Թե­սա­ղո­նի­կէ ու Ե­գիպ­տոս, պար­բե­րա­բար վե­րա­դառ­նա­լով Զ­միւռ­նիա եւ Է­տիր­նէ), այ­լեւ՝ հա­սաւ մին­չեւ ­Թիֆ­լիս, ուր ռու­սա­կան թա­տե­րա­խաղ­նե­րու մէջ իր ստանձ­նած կա­տա­կեր­գա­կան փայ­լուն դե­րե­րով՝ ուղ­ղա­կի հմա­յեց հայ, վրա­ցի եւ ռուս հան­դի­սա­տե­սը։
Արա Յարութիւնեան
Կենսագրութիւն
Հեղինակ է նաեւ հասարակական շէնքերու՝ թեմատիկ շարադրանքներով ներքին եւ արտաքին քանդակազարդումներու (Էրեբունի թանգարան, հարաւային (Առիւծի որս) եւ հիւսիսային (Խալդ աստուած) ճակատներ, 1968, տուֆ)։
Քանդակներ
• «Մուսա» տեկորատիւ քանդակ (1978, Լրագրողներու տուն, Երեւան)
• Ստեփան Շահումեան ի յուշարձան (1978, Ստեփանաւան, Հայաստան)
Սիրտ
Սիրտին գործունէութեան ուսումնասիրական ձեւեր
Սիրտի կծկման իւրաքանչիւր փուլը կ'ուղեկցուի նաեւ հնչիւններով։ Անոնց յառաջացումը կապուած է փեղկաւոր փականներու, միաժամանակ անոնց ամրացուած ջլային թելերու թրթռացումներու, կիսալուսնաձեւ փականներու փակման եւ արոտայի ու թոքային զարկերակի պատերուն տատանումներուն հետ։ Փականներու ախտահարումներու՝ սիրտի արատներու պարագային կը յառաջանան աղմուկներ, որոնք կարելի է արձանագրել յատուկ ձայնասրտագրիչներու միջոցով:
Զարա
Անոր շահերը հասած են մոտ 11.594 միլիար Եուրո ըստ 2014-ի վիճակագրութեան։
Ռաւեննայի էկզարքութիւն
Ձեւաւորում
540 թ-ին քաղաքը կ՝ ազատագրուի արեւելահռոմէական կայսր Հուստինիանոսի զորավար Բելիսարիուսի կողմէն եւ վերստին կ՝ ընդգրկուի կայսրութեան կազմին մէջ։ Շուտով ան դարձաւ Իտալիոյ կառավարչի նստավայրը։
7 Փետրուար
Տօներ
Ստորոգութիւն:Փետրուար
Ռաւեննայի էկզարքութիւն
Էկզարխութիւն
Հռոմի Պապի եւ Ռավեննայի եկսարքոսի միջեւ յարաբերութիւնները կայսրութեան համար կարոց էին ըլլալ օգտակար եւ վնասակար։ Հռոմի Պապը ունէր մեծ հեղինակութիւն ժողովուրդի շրջանին մէջ։ Հին Հռոմի սենատորական դասակարգէն պահպանուած մնացորդները կը համարէին եկսարքոսին ոչ կարեւոր մէկ պաշտոնեան եւ չէին ցանկար ղեկավարուիլ անոր կողմէն։ Այսինքն էկզարխութիւնը ունէր արտաքին եւ ներքին բաւականին բարդ խնդիրներ։
Արեւելեան Հարցը
Թուրանցիներու Տեղատուութիւնը
ԺԸ. դարուն շարք մը պատերազմներու մէջ աւստրիացիք Օսմանեան կայսրութենէն խլեցին Պանաքը (1718) եւ Պիւքովինիան (1775), իսկ Ռուսիա տիրացաւ Խրիմին (1783) եւ ապա Օտեսայի շրջանին (1792):
Արեւելեան Հարցը Մինջեւ 1877
Օսմ. կայսրութեան այս պաշտպանութիւնը մօտ ամբողջ դար մը անշարժ սկզբունք դարձաւ անգլիական քաղաքականութեան համար։
Վերջապէս, Ֆրանսայի եւ Ռուսիոյ միջեւ ծագած ջնջին տարողութեամբ վէճի մը հետեւանքով, 1853-ին ծագեցաւ Խրիմի պատերազմը։
Օսմանեան Կայսրութեան Վիճակը
Այս անկումը հետեւանքն էր թուրքերու վարչական եւ կառավարական անկարողութեան, առնուազն օտար ժողովուրդներ կառավարելու տեսակէտով, ինչպէս նաեւ այն իրողութիւնը, որ նոյն պետութեան մէջ կողք-կողքի կ'ապրէին ճնշուած բայց յեղափոխութեամբ վարակուած ցեղեր (յոյներ, պուլկարներ, հայեր, արաբներ) եւ տիրող բայց յետամնաց ցեղ մը-թուրանական թուրքերը։
Օսմ. կայսրութիւնը աստուածապետական հիմքով պետութիւն մըն էր՝ հաստատուած հաւատացեալներու եւ անաւատներու քաղաքական եւ ընկերային անհաւասարութեան վրայ։ իբրեւեւ տէր ուզելով ապրիլ, այսինքն պաշտօնեայի կամ զինուորականի ասպարէզ ընտրելով, թուրքերոուն սկզբունքն էր շահագործել պարտուած եւ հպատակ ժողովուրդները։
Լուսանկարչութիւն
Պատմութիւն
Լուսանկարչութիւնը կը համարուի տարրաբանութեան եւ բնագիտութեան բնագաւառներու մէջ եղած շարք մը յայտնագործութիւններու համադրման արդիւնք։ Քիմիա յի բնագաւառին մէջ առաջնային էին Ալպերթուս Մակնուսի եւ Ճորճ Ֆապրիցիուսի կողմէ, համապատասխանաբար՝ արծաթի նիտրատի ու արծաթի քլորիտի յայտնաբերումը, Ուիլյըմ Հոմբերկի եւ Եոհան Հէյնրիխ Շուլցէի արծաթի որոշ աղերու լուսազգայուն ըլլալու մասին նկարագրութիւնները։ Ֆիզիքա յի բնագաւառին մէջ կարեւոր էին թերեւս Արիստոտէլ ի գրառումներէն յայտնի կամերա օպսկուրայն (camera obscura, լատ.` մութ խցիկ), ատոր հիմքի վրայ Ուիլեամ Հայտ Ուոլաստօնի կողմէ ստեղծուած Գամերա լուչիդան (camera lucida, լատ.` լուսաւոր խցիկ) եւ ոսպնեակներու կատարելագործումը։ Ֆրանսացի նկարիչ եւ քարտէսագրող Անթուան Ֆլորանս ը, ժամանակագրական առումով առաջինը յայտնաբերած է լուսանկարչական աշխատանքը, թէեւ այդ մասին յայտնի դարձած է միայն 1930-ականներուն։ 15 Յունուար 1833-ին (3 տարի աւելի կանուխ քան լուսանկարչութեան արտօնութեան պաշտօնական տարեթիւէն) ան իր օրագրին մէջ մանրամասնօրէն կը նկարագրէ պատկերի ստացումին եւ հաստատելուն լուսանկարչական արուեստագիտութիւնը։ Ֆլորանսը իր յայտնագործութիւնը կը կոչէ «ֆոտոկրաֆի» (photographie)։
Գոյն
Առարկայի ստուերը կ'անցնի արկղի անցքով եւ կը պատկերուի արկղի ետեւի պատին։ Այս ձեւը կ'օգտագործուի մինչեւ հիմա, մասնաւորապէս նկարիչներու մօտ։ Բայց աս դեռ իրական պատկերը չէ։ Առհասարակ լուսանկարչութեան ծնունդը կը համարուի 7 Յունուար 1839 թուականը, երբ ֆրանսական գիտութիւններու ակումբը հաստատեց նոր գիտութեան ծնունդը։
Սալամինա
Էվրիփիտիսի քարայրը
1994-1997 Էվրիփիտիս քարայրը տեղի ունեցած հնագիտական պեղումներէն յայտնաբերուած են հնագիտական իրեր 5 ժամանակաշրջաններէն․ Նոր Քարէ Դար, Միկինեան, Դասական, Հռոմէական շրջան եւ Ֆրաքներու շրջան։
Նիմ
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի քաղաքներ
Մեծն Աղեքսանտր
Պարսկական Կայսրութիւն, համառօտ տեղեկութիւններ
Պարսկական Կայսրութիւնը իր չափերով ու բնակչութեամբ տասնեակ անգամ կը գերազանցէր Յունաստանի (Մակեդոնիոյ եւ քաղաք-պետութիւններուն) ուժին։ Ք.ա. 6-րդ դարուն բազմաթիւ հինաւուրց ու փառաւոր պատմութիւն ունեցող պետութիւններ (Եգիպտոս, Բաբելոն, Հայաստան), ինչպէս նաեւ զանազան ժողովուրդներ ու ցեղեր, կը հպատակէին Պարսկաստանին։ Նուաճած տարածքներուն վրայ կը ստեղծուի Պարսկական Աքեմենեան կայսրութիւնը (Ք.ա. 550 - 330)։
Կորտեան Հանգոյցը
Ք․ա․ 333-ին Աղեքսանտր Կապադովկիա ն կը գրաւէ եւ կը հասնի Կիլիկիա, Կիլիկիոյ դարպասները։ Մինչեւ Հոկտեմբեր Տարսոն կը մնայ հիւանդութեան պատճառով։ Մեծ զօրավարին առաջնահերթութիւնն էր գրաւել ծովեզերեայ շրջաններ, ապահովելու համար ծովերու գերիշխանութիւնը։
Իսոսի ճակատամարտը
Դարեհ ռազմադաշտէն փախուստի կը դիմէ, զօրքը ձգելով թշնամիին ձեռքը, ինչպէս նաեւ իր ընտանիքը՝ մայրը, կինը, երկու աղջիկները եւ երեւակայական գանձեր։ Ան, ընտանիքը ետ առնելու համար Աղեքսանտրին կ'առաջարկէ խաղաղութեան դաշինք մը կնքել եւ 10․000 դալանտօ τάλαντον, talanton (ամէն մէկ դալանտօ կը համապատասխանէ 25.80 քիլօ ոսկիի)։
Բաբելոն, Շոշ, Պերսեպոլիս
Ղաւղամիլայի յաղթանակէն ետք Աղեքսանտր կը մտնէ Աքամենեան կայսրութեան Բաբելոն հռչակաւոր քաղաքը։ Անոր բնակիչները խանդավառութեամբ, զայն իբրեւ ազատագրող կ'ընդունին։
Պարսկական երբեմնի կայսրութեան գլխաւոր քաղաքներուն գրաւումը
Աղեքսանտր կը ծրագրէ արշաւանքը շարունակել մինչեւ Դարեհը գերի բռնէ։ Յոյն դաշնակիցներուն պարտականութիւնը վերջացած ըլլալով, փափաքողները Յունաստան կը վերադառնան, ուրիշներ ալ կ'ուզեն հետեւիլ անոր յաջորդ արշաւանքին։ Աղեքսանտր, պարսկական ամբողջ գանձին փոխադրութիւնը դէպի Էքդավանայի աքրոփոլին, Փարմենիոնին կը վստահի։ Իսկ գանձին պահպանումը իր մանկութեան ընկերոջ Արփալոյին կը յանձնէ, 6․000 պահակներով։ Փարմենիոն Մարաստան կը մնայ, որովհետեւ իր պատասխանատուութիւնն էր պահպանել Աղեքսանտրի թիկունքը։
Արեւելեան սատրապութիւններուն հպատակումը
Կը յաջորդէ մեծ ապաստամբութիւն մը Պակդրիոյ եւ Սոկտիանայի մէջ․ այս ապստամբութեան առաջնորդն էր Սոկտիանայի բանակի զօրավարներէն՝ Սփիդամենիս Spitamenes։ Աղեքսանտր այս ըմբոստութիւնը* ոչ միայն շատ դժուարութեամբ կ'ընկճէ, այլ նաեւ կը կորսնցնէ Մակետոնական ամբողջ զօրագունդ մը Փոլիդիմիդօ գետի ափերուն (այժմ՝ Սարաուհսան գետ)։
Հնդկաստանի արշաւանքին նախապատրաստութիւնը
Ըստ Պլուտարխոսի (Փլուտարխոս), Աղեքսանտր կը սկսի հաւատալ, թէ իր առաքելութիւնն է քաղաքակրթել եւ միատեղել ազգերը, հիմնելով տիեզերական արդար պետութիւն մը․ այս նպատակին համար, Հնդկաստանի գրաւումը վճռական քայլ մըն էր իրեն համար։
Բանակին վերակազմութիւնը
Աղեքսանտր կը գիտակցի, թէ գալիք արշաւանքի ընթացքին պիտի դիմագրաւէ երկարատեւ ու դժուար յառաջխաղացքներ, գետեր եւ բերդեր, ուր պահակագունդեր պիտի ձգէ։ Արդէն թեսալական (Թեսալիա, շրջան կեդրոնական Յունաստանի) հեծելազօրքը եւ մնացեալ յոյներուն մեծ մասը Յունաստան վերադարձած էին, իսկ վեթերան Մակետոնացիներէն եւ վարձկաններէն շատեր գրաւուած երկիրներուն պահակագունդերուն մաս կը կազմէին։ Այս պատճառով, բանակին թիւը կ'աւելցնէ եւ զայն աւելի դիւրաշարժ կը դարձնէ։ Բանակին վերանորոգման կը սատարեն Մակետոնիայէն հասած հետեւակ ուժեր եւ հեծելազօրք, յոյն վարձկաններ, ինչպէս նաեւ Ասիացի զինուորներ՝ հեծեալներ, հեծեալ նետարձակողներ ու նիզակաձիգեր։ Գետերը կտրելու, անցնելու համար, Գարիայէն Caria (յունական գաղթօճախ-երկիր Փոքր Ասիոյ հարաւ արեւմտեան շրջանը), Կիպրոսէն, Փիւնիկէէն եւ Եգիպտոսէն կը ներառնուին նաւագործներ եւ թիավարողներ։
Աղեքսանտրի անցքը Քոֆինա գետէն եւ Հինտու գետ հասնիլը
Ք․ա․ 326-ի գարնան, Հինտու գետը կը հասնի, ուր կը հանդիպի զօրքին մնացեալ բաժինին․ Աղեքսանտրին զօրքը Հինտու գետը (գետին կեդրոնական աւազանին շրջանը) կ'անցնի շնորհիւ Իֆեստիոնայի կառուցած կամուրջին (այդ ժամանակաշրջանին համար, արհեստագիտութեան գլուխ գործոց մը) եւ փոքր նաւակներուն միջոցաւ։
Արեւելեան արշաւանքներուն վախճանը
Վերադարձի ծիսական արարողութիւնները կատարելէ ու կառուցելէ ետք 12 փառաւոր սիւներ՝ ձօնուած Ողիմպոսի ամէն մէկ աստուծոյ, զօրքը մասերու կը բաժնէ եւ Նիքէա ու Վուքեֆալա կը վերադառնայ։
Հինտու գետի աւազանին նուաճումը
Աղեքսանտր դէպի Բաբելոն վերադարձը ապահովելու համար, կ'որոշէ Հինտու գետի աւազանին նուաճումը՝ հարաւ իջնելով։ Կառուցել կու տայ 1․000 նաւերէ բաղկացած նաւատորմ մը եւ Ք․ա․ 326-ի Նոյեմբերին, զօրքին մէկ մասը նաւերով կը հետեւի Իտասփի, ապա Աքեսինիս Ακεσίνης (կամ՝ Չենապ Chenab) եւ վերջապէս Հինտու գետերուն հոսանքը դէպի հարաւ՝ ծով։ Իսկ բանակին մնացեալ բաժինը հետիոտն դէպի հարաւ կ'ուղղուի գետին երկու ափերէն։ Նաւատորմը կ'առաջնորդէ Նէարխոս, իսկ նաւազները գլխաւորաբար փիւնիկեցիներէ եւ յոյներէ կը բաղկանային։ Աղեքսանտրի բանակը մէկ կողմէ գետերէն նաւարկելով եւ միւս կողմէ անոնց ափերէն յառաջանալով կը հասնի Մալհիներուն երկիրը Malhi Μαλχί (այժմ՝ Միւլդան Multan)։ Ք․ա․ Նոյեմբեր 326-էն մինչեւ 325-ի գարունը կը տեւեն շրջանը գրաւելու արշաւանքները։ Տեղի կ'ունենան երեք հանգրուաններով բախտորոշ ճակատամարտեր․ վերջինին՝ Մալհիներուն քաղաքին պաշարման ընթացքին Mallian campaign, Siege of the citadel Մեծն Աղեքսանտր ծանրօրէն կը վիրաւորուի․ զինուորները քաջալերելու համար, անոնցմէ առաջ պարիսպին գագաթը կը հասնի մինակ, երկու զինակիցներով եւ թշնամիին թիրախ կը դառնայ։ Բուժումը բաւական երկար կը տեւէ։
Աղեքսանտր Մալհիներու երկրին գրաւումէն ետք, իր անունով քաղաքներ կառուցել կու տայ եւ ինք, փոքր բանակով Հինտու գետին արեւելեան աւազանը կը հետազօտէ։
Աղեքսանտրի դամբանը
Մեծն Աղեքսանտրի մարմինը կը մաքրեն, կը զմռսեն (Եգիպտոս ի Փարաւոններուն ձեւով) եւ կ'ամփոփեն մեղրով լեցուած ապակիա դագաղի մը մէջ։ Մարմինը Բաբելոն կը մնայ երկու տարուան համար, մինչեւ Ք․ա․ 321, որպէսզի դէպի Յունաստան ուղղուի եւ Մակետոնիա թաղուի։ Սակայն, դէպի Մակետոնիա ճամբուն, Պտողեմէոս զօրավարը կը յաջողի Աղեքսանտրի մարմինը յափշտակել եւ Եգիպտոս տանիլ։ Ըստ կարգ մը վկայութիւններու, Աղեքսանտրի մարմինը Մեմֆիս կ'ամփոփուի, ապա Աղեքսանտրիա (երբ այլեւս քաղաքի կը վերածուի անիկա)։ Այլ աղբիւրներու համաձայն, Եգիպտոս հասած կ'ամփոփուի Աղեքսանտրիա։
Մինչեւ օրս, անյայտ է անոր շիրիմին ճշգրիտ վայրը։
Մարտական գործը
Աղեքսանտր յաճախ հնադարեան ամենամեծ զինուորական հանճարը կը համարուի, որ միաժամանակ՝ ռազմագէտ եւ յանդուգն մարտիկ էր։ Ըստ Պլուտարխոսրխոսի ան յաճախ խիզախօրէն կը նետուէր մարտի ամենաթեժ վայրը եւ բազմաթիւ վէրքեր կը ստանար:
Եգիպտոս եւ Սուրիոյ մէջ
Եգիպտոսի մէջ, ան իբրեւ Փարաւոն կը պաշտուի։ Ըստ հրեայ Յովսէփ պատմաբանին, երբ Աղեքսանտր Երուսաղէմ կը մտնէ, անոր ցոյց կու տան Հին Կտակարանէն Դանիէլ Մարգարէին Գիրքը, ուր կը յիշատակուի թէ հզօր յոյն թագաւոր մը Պարսկական Կայսրութիւնը պիտի նուաճէ․ Աղեքսանտր քաղաքին չի դպիր։ Սուրիական թարգմանութիւնը «Աղեքսանտրին վէպը»ին, Աղեքսանտրին կը ներկայացնէ իբրեւ տեսլական աշխարհակալ քրիստոնեան, որ կ'աղօթէր «մէկ ու միայն Աստուծոյ»։
Պարսկաստանի մէջ
Սասանեան ժամանակաշրջանի նախ-իսլամական զրադաշտեան Պարսկական մշակոյթին մէջ, Աղեքսանտր կը յիշատակուի «gujastak» (թարգմ․՝ «անէծք») մականունով․ կ'ամբաստանուի տաճարներուն եւ զրադաշտեան սուրբ գրութիւններուն հրկիզումով։ Ընդհակառակը, սիւնի-իսլամական Պարսկաստանի մէջ, կ'արտածագի անոր աստուածային պատկերը՝ ազդուած «Աղեքսանտրին վէպը» գիրքէն։ Պարսիկ բանաստեղծ Ֆերտուսի, իր Շահնամէ (թարգմ․՝ Թագաւորներուն Գիրքը) վիպագրութեան մէջ, Աղեքսանտրը կը ներկայացնէ իբրեւ Պարսկաստանի օրինաւոր թագաւորը, որ հասաւ Աշխարհի ծայրը գտնելու համար «Երիտասարդութեան Աղբիւրը»։ Աւելի ուշ, պարսիկ հեղինակներ Աղեքսանտրը կը կապեն փիլիսոփայութեան, զայն ներկայացնելով իբրեւ Սոգրատեսի, Պղատոնի եւ Արիստոթելի հետ խնճոյքի ընթացքին անմահութիւն փնտռող:
Մեծն Աղեքսանտրի խօսքերէն
«Ծնողներուն՝ ծինը (կեանքը) կը պարտինք, իսկ ուսուցիչներուն՝ լաւ ապրիլը» («Στους γονείς οφείλομεν το ζην, στους δε διδασκάλους το ευ ζην»)
Տե՛ս նաեւ
Աթէնք
Աֆղանիստան
7 Օգոստոս
7 Օգոստոս, տարուան 219-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 220-րդ) օրն է։