cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ամանոր եւ Կաղանդ Պապուկի հետ կապուած աւանդութիւններ
Արդէն Քրիստոտէ առաջ յոյները իրարու նուէրներ կը բաժնէին տարուան ամէնէն կարճ օրը՝ 21 կամ 22 Դեկտեմբերին։ Հռոմի մէջ Դեկտեմբերին տեղի կ'ունենային սատուռնեան տօները։ Ի պատիւ Սթրենիա աստուածուհիին, Հռոմէացիները կը փոխանակէին ոսկիէ կամ արծաթէ առարկաներ, մաղթելու համար հարստութիւն. կը փոխանակէին նաեւ մեղր, իբրեւ մեղմութեան նշան։ Առասպելները շատ են նաեւ հիւսիսային Եւրոպայի մէջ։ Օրինակի համար, կը պատմեն, թէ Օտէն աստուած հոյակապ ձիու մը վրայ նստած տունէ տուն կ'երթար եւ նուէրներ կը բաժնէր բարի պզտիկներուն։ Նորվեկիոյ անտառներուն մէջ բնակող երեւակայական թզուկներ ամէն ձմեռ կ'ելլէին իրենց քարայրներէն նուէրներ բաժնելու համար։ Սակայն կամաց-կամաց քրիստոնեայ սուրբերը առին Հեթանոս չաստուածներու տեղը։ Այս ձեւով, սպանացիները կը մտածէին, թէ սրբուհի Քաթրին օդին մէջ կը տեղափոխուէր մեծ անիւով մը եւ 25 Նոյեմբերին պատուհաններուն ծայրը նուէրներ կը զետեղէր պզտիկներուն համար։ Մինչ Աւստրիոյ մէջ սրբուհի Պարպ նուէրները կը բաժնէր 4 Դեկտեմբերին: Այս կրօնական հաւատալիքներէն քանի մը հատը տակաւին մինչեւ այսօր գոյութիւն ունին։ Ասոնցմէ ծնած է նաեւ նշանաւոր սուրբ Նիքոլան:
Սթիւ Նեշ
Սթէֆըն Ճոն «Սթիւ» Նեշ (Stephen John "Steve" Nash, ծնած` 7 Փետրուար, 1974, Եոհաննէսպուրկ), Հարաւային Ափրիկէի Հանրապետութեան մէջ ծնած, ազգութեամբ գանատացի նախքին պասքէդպոլիստ, խաղարկող։ Մասնագիտական ասպարէզի ընթացքին հանդէս եկած է Պասքէթպոլի Ազգային հաւաքականը (NBA) «Տալաս Մավըրիքս», «Ֆէոնիքս Սանզ» և «Լոս Անճելըս Քլիփըրզ», ակումբներէն։
Ուսման Տարիներուն
Ունենալով տպաւորիչ պասքէդպոլային ասպարէզ կանուխ դպրոցին մէջ՝ Նեշը կը շահի կրթաթոշակային ծրագիր Սանդա Գլարա համալսարանի մէջ։ Համալսարանի պասքէդպոլային խումբին մէջ անցնելով 4 տարի՝ Նեշը թիմակիցներուն ամէն տարի դուրս կը բերէր NCAA-ի առաջին բաժանման առաջնութիւն։
Համալսարանը աւարտելէ ետք, Նեշը կը գլխավորէր իր պատմութեան մեջ բոլոր ժամանակներու ամէնաշատ արդիւնաւետ նետումներ կատարած պասքէդպոլիստներու ցուցակը։ Այնուհետեւ Նեշը կը մտնէ 1996 թուականի NBA տրէֆթ, ուր կ'ընտրուի 15-րդը՝ «Ֆէոնիքս Սանզի» կողմէ։ Խաղին վրայ նուազագոյն ազդեցութիւն ունենալու համար 1998 թուականին Նեշը կը փոխանակուի եւ կը տեղափոխւուի Տալաս Մավըրիքս, ուր անցնցնելով երրորդ տարուան մէջ կը ճանչցուի իբր աստղ (NBA All Star) եւ կը մասնակցի բոլոր աստղերու ամենամեայ խաղին, իսկ խաղաշրջանի վերջաւորութեան կ'արժանանայ իր առաջին All-NBA ճանաչողական տիտղոսին։ Յաջորդ 2002-03 խաղաշրջանին Նեշը՝ Տըրք Նովիցքիի եւ Մայքըլ Ֆինլիի հետ Տալասին կը հասցնէ մինչեւ Արեւմտեան խորհրդաժողովի փլէյ-օֆի եզրափակիչ։ Սակայն խաղաշրջանէն յետոյ Նեշի պայմանագիրը կը լրանայ, եւ ան կը կնքէ նոր պայմանագիր մը նախքին ակումբ՝ [[Ֆէոնիքս Սանզի հետ։
Մասնագիտական Ասպարէզը
2004-05 խաղաշրջանին Նեշը «Սանզ»ին կը հասցնէ արեւմտեան խորհրդաժողովի եզրափակիչ, ինչպէս նաեւ նոյն տարին կ'արժանանայ կանոնաւոր առաջնութեան ամէնաարժէքաւոր խաղացողի (MVP) մրցանակին։ Յաջորդ տարի Նեշը կրկին MVP կը ճանչցուի։ 2006-ին ESPN-ը Նեշին կ'որակաւորէ որպէս «բոլոր ժամանակներու 9-րդ մեծագոյն խաղարկող»։ NBA-ի իր ասպարէզի տարբեր ժամանակաշրջանի մէջ Նեշը կը գլխաւորէ արդիւնաւետ փոխանցումներ կատարողներու աղիւսակը, ինչպէս նաեւ կը զբաղի առաջին հորիզոնականներ՝ տուգանային նետումներու արդիւնաւետութեան տոկոսայնութեան ցուցանիշով։ Կը համարուի նաեւ լիկայի լաւագոյն նշանառուներէն մէկը (3-կէտ նետումներ կատարող)։
Բարեգործական Աշխատանքներ
Անոր կատարած բազմաթիւ բարեգործական ներդրումներու համար կը ստանայ շարք մը պարգեւներ եւ շքանշաններ։ 2006 թուականին «Թայմ» ամսագիրը կ'որակաւորէ անոր որպէս աշխարհի 100 ամենազդեցիկ դեմքերէն մէկը։ 2007 թուականին Նեշին կը շնորհուի «Գանատայի օրդեն» պետական բարձրագոյն շքանշանը։ 2008 թուականին Վիքթորիայի համալսարանի կողմէն Նեշին կը շնորհուի իրաւագիտութեան տոքդորի կոչում։
Աշխէն (վկայ)
Աշխէն (նաեւ՝ Սուրբ Աշխէն), 4-րդ դարու վկայ, Հայ առաքելական եկեղեցւոյ տօնելու սուրբ՝, Հայոց թագուհի։ Տրդատ Գ.՝ Մեծ թագաւորը ամուսնացած է թագաւորական տոհմէն սեռած թագուհիին՝ Աշխէնի հետ եւ հռչակած է՝ Արշակունի։
Աշխէնը արքայաքրոջ՝ Խոսրովիդուխտի հետ, Գրիգոր Ա. Լուսաւորչի քարոզչութեամբ ընդունած է քրիստոնեութիւնը, վարել առաքինազարդ կեանք։ Արքայի մեծ օրիորդ՝ Խոսրովիդուխտի ամենանայն մեծամեծներու զօրաբանակի հետ, թագուհին ալ մկրտուած է Եփրատ գետին մէջ՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորչի ձեռքով։ Հայսմաւուրքներու վկայութեամբ, կյանքի վերջին տարիներուն, հետւելով ամուսնին օրինակին՝ հրաժարուած է արքունական ճոխ կեանքէն, առանձնացած ու ճգնած։
Ըստ Ագաթանգեղոսի՝ Աշխէն թագուհին, ըլլալով՝ հաւատարիմ ու ամուսինին նուիրուած կին՝ մասնակցած է Հռիփսիմեանց կույսերու նշխարները հաւաքելու եւ գերեզմաններուն մէջ ամփոփելու գործին։ Աշխէնը, Խոսրովիդուխտը եւ այլ նուիրեալ հայուհիներ, կույսերու վկայարաններու համար անուշահոտ, խունկ ու յուղեր բերած են, որկերիզ կերպասէ հանդերձներ, ծիրանի եւ ոսկեհուռ դիպակներ։ Թագուհին և Խոսրովիդուխտը 302-303 թուականներուն օժանդակած են Էջմիածնի Մայր Տաճարի կառուցման։
Առաքինազարդ թագուհին, կեանքի վերջին շրջանին հետեւելով ամուսինին՝ կը հրաժարի պալատական անհոգ կեանքէն և մինչեւ մահը ճգնական կեանքով կ'ապրի Գառնի ամրոցին մէջ։ Հայ Եկեղեցին՝ Տրդատ Գ. թագաւորին, Աշխէն թագուհիին եւ Սուրբ Խոսրովիդուխտին յիշատակը կ'ոգեկոչէ Հոգեգալստեան 4-րդ շաբաթ օրը։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Հայեր
Մատլէն Եավէր
Մատլէն Եավէր, դաշնակարուհի, ծնած է Պոլիս 1904 թուականին, յաճախած է Էսայեան, Պէզազեան, Տատեան, Իւնիօն Օթթօման վարժարանները եւ շրջանաւարտ եղած: Զինադադարին աշխատած է Պոլսական բոլոր օրաթերթերուն եւ գրական պարբերականներուն մէջ։ Դաշնակի դասընԹաձքներու փայլուն աստիճաններով աւարտած է իր արուեստը եւ դասախօս կարգուած է Բրոֆէսոր վկայականով 1936 թուականին: Կը վարէր նաեւ «Ժողովուրդի Ձայն» թերթին խմբագրութիւնը: Մատլէն Եավէր ատենին ատենապետուհին էր Պոլսեցի Միութեան կեդրոնին:
Ընդերային Տենդ
Թայֆոյտը կամ ընդերային տենդը աղիքային սուր եւ վարակիչ հիւանդութիւն մըն է:
Յաւելեալ
Հիւանդներուն 3-5 տոկոսը իրենց ապաքինումէն ետք կը մնան կրողներ, այսինքն՝ ոչ մէկ ախտանշան կ'ունենան, սակայն իրենց արեան մէջ կը պահեն սալմոնելլա մանրէները երկար ժամանակ եւ կրնան փոխանցել մանրէները ուրիշներու:
Սալմոնելլա մանրէներով վարակուած կերակուրներու կամ ջուրի սպառումով մանրէները հասնելէ ետք բարակ աղիք, կը ներծծուին եւ կը մտնեն արեան շրջագայութեան մէջ։ Անոնք արեան ճերմակ գնդիկներու միջոցաւ կը շրջագային եւ կը հաստատուին մասնաւորաբար լեարդին, լեղուցին (gall bladder), փայծաղին եւ ոսկրածուծին մէջ։ Մանրէները կը բազմապատկուին այս գործարաններուն մէջ եւ դարձեալ կը մտնեն արեան շրջագայութեան մէջ։ Այս հանգրուանին է, որ վարակուող անձը կ'ունենայ թայֆոյտի ախտանշանները: Մանրէներուն մէկ մասը բարակ աղիքներէն անցնելով կը հասնի հաստ աղիք եւ հոնկէ կղկղանցումով դուրս կ'ելլէ կղկղանքին հետ: Ճանճերը կոյուղիներու եւ պէտքարաններու մէջ նստելէ ետք կղկղանքի վրայ մանրէները կը փոխադրեն որեւէ մէկ տեղ, օրինակ՝ սննդեղէններ, ջուր եւ ըմպելի հեղուկներ: Հետեւաբար այս մանրէներուն շտեմարանն է՝ հիւանդը, պէտքարանները եւ կոյուղիները:
Սալմոնելլա մանրէները կ'ապրին շաբաթներ ջուրի եւ կոյուղիներու մէջ:
Մանրէներուն թխսումը (incubation) կը տեւէ 1-2 շաբաթ:
Ախտանշաններ
Թայֆոյտի ախտանշանները հետեւեալներն են՝ մնայուն բարձր ջերմ, գլխացաւ, մարմնական ընդհանուր յոգնածութիւն եւ տկարութիւն, փորի ցաւ, ախորժակի տկարացում եւ երբեմն մորթային կարմիր բշտիկներ եւ ցան (rash):
Թայֆոյտի ախտաճանաչումը տեղի կ'ունենայ արեան կամ կղկղանքի տարրալուծարանային քննութեամբ՝ յայտնաբերելու համար սալմոնելլա մանրէն:
Անոր դարմանումը կ'ըլլայ հակասալմոնելլա դեղերով: Հիւանդը կը դադրի աշխատելէ եւ կ'ունենայ 2-3 շաբաթներ տնային ամբողջական հանգիստ: Ան պէտք է սպառէ առատ հեղուկ: Իսկ բարձր ջերմի պարագային կը գործածուի հակաջերմ դեղեր:
Փաստուած կրողները պէտք է ենթարկուին երկար դարմանումի:
Թայֆոյտով ախտահարուած անձը կրնայ ունենալ կարգ մը բարդութիւններ, որոնցմէ կարեւորագոյններն են՝ թոքատապ (pneumonia), լեղուցատապ (cholecystitis), աղիքներու խոցաւորում եւ արիւնահոսութիւն, որովայնամիզի բորբոքում (peritonitis), փորհարութիւն կամ փորի պնդութիւն:
Այս հիւանդութիւնը կանխարգիլելի է պարզապէս ուշադրութիւն դարձնելով կարգ մը առողջապահական միջոցառումներու.
Գոյութիւն ունի թայֆոյտի դէմ պատուաստ մը, որ ի զօրու կը մնայ միայն 3-5 տարի: Տեղաճարակ երկիրներ ճամբորդողները պէտք է առնեն այս պատուաստը ճամբորդութենէն 10-15 օր առաջ:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ
Գեղամ Թազեան
Կենսագրութիւն
Գեղամ Թազեան ծնած է Մուսայ Լերան Խտըրպէկ գիւղը 1938-ին: Զաւակը Խաչեր եւ Մարի Թազեաններու, կրտսերը՝ հինգ զաւակներու: Սուէտիայէն գաղթած եւ հաստատուած Այնճար գիւղը: Փոքր տարիքին հայրը կորսնցնելէ ետք ընտանիքով փոխադրուած են Պէյրութ, ուր նախնական կրթութիւնը ստացած է Էշրէֆիէի Սուրբ Յակոբ ազգային Վարժարանը: Այնուհետեւ 1960-ին մեկնած է ԱՄՆ, ուր յաճախելէ ետք կարգ մը արուեստի ուսումնարաններ, ընդունուած եւ աւարտած Տիթրոյթի Ուէյն համալսարանի նկարչութեան եւ քանդակագործութեան բաժինը, ստանալով Մագիստրոս Արուեստից համապատասխան վկայական: 1967-էն ի վեր կը դասախօսէ Միշիկընի Օգլընտ Քոմիւնիթի Գոլէճի արուեստի բաժնին մէջ»:
Բազմավաստակ կերպարուեստագէտ Գեղամ Թազեան դասաւանդած է նաեւ այլ արուեստի բարձրագոյն հիմնարկներէ ներս,կազմակերպած է երեսունէ աւելի անհատական ցուցահանդէսներ ու մասնակցած՝ բազմաթիւ խմբային ցուցահանդէսներու աշխարհի տարածքին, սկսեալ Նիւ Եորքէն ու Թորոնթօյէն մինչեւ Լոնտոն ու Փարիզ եւ Լոս Անճելըսէն ու Շիքակոյէն մինչեւ Երեւան ու Պէյրութ:
Անոր անհատականութեան կազմաւորման ու բիւրեղացման մէջ կենսական դեր կատարած են երկու կին անձնաւորութիւններ, որոնց երախտագիտութեամբ կը յիշէ իր զրոյցներուն մէջ։ Նախ իր մօրը՝ Մարիին, որ առանց հայրական նեցուկի հինգ երեխաներ մեծցուց, դաստիարակեց ու պահեց իբրեւեւ հայ, իսկ երկրորդը՝ իր ուսուցչուհիին՝ Օլիվիա Պալեանին, որ օգնեց, հովանաւորեց ու մղեց զինք դէպի արուեստ:
Թազեանի արուեստի ներշնչումի աղբիւրները
Գեղամ Թազեան հետեւեալը կը պատասխանէ.
Թազեանի արուեստի «համադրութեան ընդհանրութիւնները»ն ու «ստեղծագործական ինքնավստահ քայլերը» կը բխին արեւախանձ դէմքերէ, ջարդերէ, տառապանքներէ ու աւերակուած կոթողներէ, որոնց վերակենդանացնելու մղումը կ’ունենայ: Հակառակ անոր որ ան խորապէս տպաւորուած է հայկական ձեռագիր մատեաններէն, անոր երանգապնակը զուսպ է ու սահմանափակ: Մանրանկարչական վառ ու պայծառ գոյներու փոխարէն ան կ’օգտագործէ խունացած մագաղաթեայ երանգները, որոնք ոչ միայն հալածուած ու տառապած ժողովուրդի մը դարաւոր վկաներն են, այլեւ բարձր մշակոյթի տէր ազգի մը իմաստութիւնն ու առհաւական յիշողութիւնը կը կրեն իրենց մէջ։ Իսկ անոնց վրայ պատկերուած սուրբերու եւ մատենագիր-ծաղկողներու տագնապն ու տուայտանքը գեղեցկօրէն դրսեւորուած են նաեւ Թազեանի կերտած կերպարներու մէջ, յատկապէս հայուհիներու պարագային: Ուրիշ ձեւ չէր կրնար ըլլալ: Բնական է որ մուսալեռցի իր պապերուն առհաւական արիւնը, ծնողական ցեղային դաստիրակութիւնն ու հայկական դպրոցէն ներս ստացած ազգային հոգեմտաւոր սնունդը, իր արուեստը պիտի օժտէին ազգային ու մարդկային գեղագիտական վսեմ արժանապատուութեամբ:
Թազեանի ստեղծագործութիւններու ոճը
Գեղամ Թազեանի ստեղծագործութիւնները, իրենց ոճային, արտայայտչաձեւերու, օգտագործած նիւթերու եւ որդեգրած միջոցներու բազմազանութեամբ հարուստ են ու տարաբնոյթ: Անոնք կ’ընդգրկեն արուեստի գրեթէ բոլոր հիմնական ուղղութիւնները, սկսեալ դասականութենէն ու տպաւորապաշտութենէն մինչեւ գերիրապաշտութիւնն ու վերացականութիւնը: Ան առաջինը չէ, որ միաժամանակ ստեղծագործած է արուեստի տարբեր արտայայտչաձեւերով: Իրմէ առաջ եւ ետք եղած են շատ շատեր: Սակայն ինք կ’առանձնանայ անոնցմէ իր գեղարուեստական «արկածախնդրութեամբ», ուր Եղեռնի արձագանգները կարեւոր տեղ կը գրաւեն: Կարենալ հասնելու համար լաւագոյնին, բարձրին ու առաւել արտայայտչականութեան, ան տեւականօրէն հետամուտ է լրջախոհ ու բեղմնաւոր որոնումներու:
Թազեանի արուեստը
Բացառիկներ միայն կարողութիւնը ունին քարի ու փայտի նման անշունչ առարկաները շնչաւորելու, իբրեւեւ գեղարուեստական յղացք: Այդ բացառիկներէն է նաեւ Գեղամ Թազեան: Այս առումով ան Hylozoist մըն է, այնպէս ինչպէս Արշիլ Կորքին, Երուանդ Քոչարը եւ կամ Յակոբ Յակոբեանը: Այ’ո, եթէ ուզենք անպայման ինչ որ ԻԶՄ-ով բնորոշել Թազեանի արուեստը, ապա «Հայլոզոիզմ»ն է այդ մէկը, որ ոչ պահական է և ոչ ալ մտածուած, այլ բնականօրէն իր ազգային խորքերէն կը բխի անոր նիւթակենսապաշտութիւնը: Քարի, հողի, ջուրի, յաճախ նաև տան առարկաներու, (ինչպէս. օճախ, աղաման, տաշտ, սանդ, ևայլն) պաշտամունքը հազարամեայ արմատներ ունի հայ մշակոյթի մէջ:
Ինչպէս վերը նշեցինք հայլոզոիզմը ոչ միայն խոր արմատներ ունի Հայ մշակոյթի մէջ, այլեւ մաս կը կազմէ մեր ազգային խառնուածքին ու էութեան եւ այս պատճառով ալ տարերայնօրէն կը դրսեւորուի, իր մարդկային ու ազգային հոգեմտաւոր արժէքներուն հաւատարիմ մնացած Հայ կերպարուեստագէտներու մոտ, որոնց ամենաարժանաւորներէն Է Գեղամ Թազեանը:
Թազեանի արուեստի գեղարուեստական ուժն ու համամարդկային արժէքը
Ան ինչքան ալ ստեղծագործէ այլազան ու ժամանակակից արտայատչաձեւերով, ինչքան ալ կիրառէ տարօրինակ առարկաներ, ինչքան ալ յօրինէ բոլորովին նոր ու արտակեդրոն համադրումներ կամ զետեղումներ, միեւնոյնն է, իր «ազգային մատնահետքերը» անպայմանօրէն ի յայտ կու գան անոնց վրայ։ Ահաւասիկ հո’ս է իր արուեստի գեղարուեստական ուժն ու համամարդկային արժէքը, որոնք արգասիքն են ինքնաորոնման իր յարատեւ խորացումներուն:
Թազեանի արուեստի օտարալեզու արուեստի հրատարակութիւններ
Անոր արուեստի մասին անդրադարձած են ստուար թիւով օտարալեզու արուեստի հրատարակութիւններ: Ինչպէս. «Ֆրի Փրէս», «Ամերիքըն Արթիսթ», «Արթ Նիուզ», «Արթիսթ Մանթլի», «Ինթըր Լինք», «Տը Տիթրոյիթ Նիուզ», եւայլն:
Շքանշաններ եւ Պարգեւներ
Իր ստեղծագործական կեանքի ընթացքին արժանացած է շարք մը համաամերիկեան եւ համաշխարհային տարողութիւն ունեցող շքանշաններու եւ պարգեւներու, որոնց մէջ առաւել յատկանշական են Ուէյն եւ Հէրըն թանգարաններու շնորհած մրցանակները:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ Ստորոգութիւն:Արուեստի դասախօսներ
Քուալա Լամփուր
Քուալա Լումփուր (մալայ․՝ Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur, Federal Territory of Kuala Lumpur, 吉隆坡联邦直辖区), Մալեզիայի մայրաքաղաքը ու ամենաբնակեցուած քաղաքը ։ Քաղաքի մակերեսը կը կազմէ 243 քմ2, բնակչութիւնը՝ ։ : Մեծ Քուալա Լումփուր քաղաքային համախմբումը բնակչութիւնը 2012-ի տուեալներով կը կազմէ 7,5 միլիոն մարդ :
Քուալա Լումփուրը Մալեզիայի խորհրդարանի նստավայրն է։ Քաղաքը ժամանակին դաշնային կառավարութեան դատական եւ գործադիր մարմիններու նստավայն էր, սակայն անոնք1999-ին տեղափոխուած են Փութրաճայա : Դատական համակարգի որոշ բաժիններ դեռ կը գտնուին Քուալա Լումփուրի մէջ։ Այստեղ կը գտնուի նաեւ Մալեզիայի արքայի պաշտօնական նստավայր Իսթանա Նեկարան։ Քուալա Լումփուրը Մալեզիայի մշակութային, նիւթական եւ տնտեսական կեդրոնն է։ Foreign Policy-ի 2010-ի համաշխարհային քաղաքներու սանդղակին մէջ կը գրաւէ 48-րդ հորիզոնականը իսկ 2010-ին ըստ 2thinknow-ի՝ տնտեսական եւ ընկերային նորարարութեան համաշխարհային քաղաքներու ցանկին մէջ գրաւած է 67-րդ տեղը :
Աշխարհագրութիւն
Քաղաքը կը գտնուի Մալաքքա թերակղզիի հարաւ-արեւմուտքը, ցածրադիր հովիտի մէջ, ուր կը միախառնուին Քլանկ եւ Կոմպաք գետերը։
Պատմութիւն
Քուալա Լումփուրը հիմնադրուած է 1857-ին։ 1880 -1978-ականները եղած է Սելանկորի մայրաքաղաքը։ 1946-1957-ականները եղած է բրիտանական գաղութի վարչական կեդրոնը, 1957-1963-ականները՝ անկախ Մալայայի դաշնութեան մայրաքաղաք, 1983-էն՝ Մալեզիայի մայրաքաղաք։ Փետրուար 1972-էն կը կրէ քաղաքի կարգավիճակը, 1974-էն՝ Դաշնային տարածքի կարգավիճակ :
Ազգային կազմ
Քաղաքին մէջ կը բնակին մալայացիներ, չինացիներ, թամիլներ, մալայալներ, թելուգիի, պենկալացիներ եւ այլ ազգեր։
Տնտեսութիւն
Քուալա Լումփուրը կը համարուի երկրի առեւտրա-արդիւնաբերական եւ տնտեսական կեդրոնը : Քաղաքին եւ անոր արուարձաններուն մէջ կը գտնուին քաուչուկի վերամշակման, արմաւենիի իւղի եւ այլ սննդամթերքներու արտադրութեան ձեռնարկութիւններ։
Կլիմա
Քուալա Լումփուրը ունի հասարակածային կլիմա, տեղումներու մեծ քանակով (տարեկան միջին քանակը կը կազմէ 2627 մմ)։ Ամբողջ տարին շոգ է եւ խոնաւ։ Առատ տեղումները գրեթէ հաւասարաչափ կը թափին ամբողջ տարուան ընթացին, բացի Յունիս-Օգօստոս ամիսներէն, երբ անոնք համեմատաբար աւելի քիչ են։ Օդի ջերմաստիճանը քաղաքին մէջ երբեք չի բարձրանար 38,5 °C-էն եւ երբեք չիջներ 17,8 °C-էն : Միջին օրական առաւելագոյնը կը կազմէ 30-33 °C, իսկ նուազագոյնը՝ 23-25 °C:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մալեզիայի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Ասիոյ մայրաքաղաքներ
Լեւոն Գըլըճեան
Լեւոն Գըլըճեան (Գլըճեան, Գլլըչեան) (մօտ 1885, Կոստանդնուպոլիս - 1918, Պանտրմա), հայ բժիշկ, հոգեբան։
Կենսագրութիւն
Ծնած է մօտ 1885 թուականին, Կոս­տանդ­նու­պոլ­սոյ Սամաթիա թաղամասին մէջ։
1908 թուականին աւարտած է Կ. Պոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը։
1908 - 1912 թթ., ներքին հիւանդութիւններու բաժինի, մնայուն օգնական բժիշկ նշանակուած է՝ Կ. Պոլսոյ Ս. Փրկիչ ազգային հիւանդանոցէն ներս։
1909 թուականին, Կիլիկիոյ աղէտէն ետք, «Կար­միր խա­չի» բժշկական խումբին հետ մեկնած է Ատանա եւ բազմաթիւ վիրաւորներ բուժած։
Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան՝ դարասկզբի յայտնի գործիչներէն եղած է։ Եղած է ՀՅԴ Կ. Պոլսոյ պատասխանատու մարմնի (կեդրոնական կոմիտէի) անդամ։ 1914 թուականին՝ Առա­ջին հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազ­մի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ ծառայած՝ Պրուսայի նահանգի, Պանտրմա քաղաքի զինուորական հիւանդանոցի զինուորական բժիշկ՝ փոխ-բժշկապետի պաշտօնով։
1918 թուականին, Պանտրմայի մէջ մահացած է ժանտախտէ՝ մօտ 33 տարեկան հասակին։
Ըստ այլ տպագիր աղբիւրներու՝ զոհուած է Օսմանեան բանակի կազմին մէջ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Պանտրմա մահացածներ Ստորոգութիւն:Ժանտախտէ մահացածներ
Ղասարոս Աշճեան
Ղազարոս Աշճեան, ։ Բնիկ պոլսեցի։ Պէյրութ հաստատուած՝ 1901-ին. եւ մեռած՝ 1925-ին։ Կարեւոր պաշտօնեայ էր Օրոզտիպաքի մէջ։ Եղած է լաւ հայ եւ բարի մարդ մը։ Հոգ տարած է որ իր զաւակները հայ մեծնան։ Իր զաւակներէն Տօքթ. Ատոմ շրջանաւարտ է Ֆրանսական համալսարանի Ատամնաբուժական ճիւղէն, իսկ Վահէն վերջացուցած է միեււնոյն հաստատութեան Երկրաչափական ճիւղը։ Երկուքն ալ հաստատուած են Պէյրութ։
Ալեքսանտր Մատինեան
Ալեքսանտր Մատինեան(ց) (1843, Թիֆլիս - 25 Օգոստոս 1909, Փարիզ), հայազգի պետական, քաղաքական եւ հասարակական գործիչ, բարերար, Թիֆլիսի քաղաքագլուխ  ։
Ալեքսանտր Մատինեանի պատանեկութեան տարիներէն քիչ տեղեկութիւններ յայտնի են: Ծնած է թիֆլիսցի Ստեփանի ընտանիքին մէջ։ Յաճախած է Թիֆլիսի առաջին դպրոց: Զայն աւարտելէ ետք՝ 1862-ին, ընդունուած է Մոսկուայի համալսարանի իրաւաբանական բւաժանմունք: 1866-ին համալսարանը աւարտելէ ետք մէկ տարի Մոսկուայի շրջանային դատախազի մօտ անցած է գործնական փորձաշրջան: 1867-ի վերջաւորութեան գործուղուած է Քութայիսի նահանգ՝ Քութայիսի եւ Շորափանի գաւառային գործերը կարգաւորելու առաջադրանքով :
1868-ին ներդրուած դատական բարեփոխումէն ետք Մատինեան նշանակուած է Թիֆլիսի երկրորդ քաղաքամասի հաշտարար դատաւորի օգնական, ուր երկու տարի աշխատած է որպէս դատաքննիչ ։
Քաղաքական գործունէութիւն
1874-ի վերջաւորութեան ընտրուած է Թիֆլիսի քաղաքային խորհուրդի պատգամաւոր եւ պաշտօնավարած է մինչեւ 1897՝ շուրջ 22 տարի ։ 20 Դեկտեմբեր 1876-ին ընտրուած է քաղաքային վարչութեան անդամ: 1879-ի Ապրիլին ռուս-վրացական միասնական սուր ընդդիմութեան պայմաններու մէջ ընտրուած է քաղաքագլուխ: Ընտրութիւնը տեղի ունեցած է լարուած պայմաններու մէջ։ Քաղաքագլուխ Տմիթրի Ղիփիանիի հրաժարականէն ետք նշանակուած առաջին ընտրութիւնը չկայացաւ: Երկրորդին ձայներու մեծամասնութեամբ ընտրուեցաւ Անտոն Ղորղանեանը, սակայն վերջինս հրաժարեցաւ պաշտօնը ստանձնելէ: Միայն երրորդ անգամ տեղի ունեցած ընտրութիւններուն ձայներու մեծամասնութիւնը ստացաւ Ալեքսանտր Մատինեանը   ։
Թիֆլիսի քաղաքագլուխներու պատմութեան մեէ Ալեքսանտրը այն եզակի անձն է, որ չորս անգամ անընդմէջ ընտրուած է նոյն պաշտօնին : Առաջին անգամ քաղաքագլուխ ընտրուած է 11 Մարտ 1879-ին՝ 31 կողմ, 23 դէմ ձայներով: Երկրորդ անգամ ընտրուած է 23 Յունուար 1883-ին՝ 47 կողմ, 2 դէմ ձայներով: Երրորդ անգամ քաղաքագլուխի պաշտօնը ստանձնած է 4 Յունուար 1887-ին՝ ընտրութիւններուն ընթացքին ունենալով 55 կողմ, 9 դէմ ձայն: Չորրորդ անգամ ընտրուած է 13 Յունուար 1891-ին: Վերջին քառամեակին Ալեքսանտր Մատինեան ամբողջութեամբ չպաշտօնավարեց. 1 Մարտ 1891-ին իր հրաժարականը ներկայացուց Թիֆլիսի նահանգապետին ։ Հրաժարականի պատճառներու մասին ժամանակի մամուլը նշած է, որ Ալեքսանտր Մատինեան յոգնած էր ռուս-վրացական ընդդիմութենէն, որ բացի անիմաստ քննադատելէ ուրիշ ոչ մէկ հարց կը լուծէր: Ի դէպ, 1900-ականներու սկիզբը քաղաքագլուխի ընտրութիւններու ժամանակ Ալեքսանդր Մատինեանի կրկին առաջադրած էին, սակայն ան կտրականապէս հրաժարած էր մասնակցութենէն ։
Ալեքսանտր Մատինեանի պաշտօնավարման 12 տարիներու ընթացքին քաղաքի պիւտճէէն կրթութեան մարզին տրամադրուող գումարը զէրոյէն հասած էր 375%-ի (1878-ի ոչինչի դիմաց՝ 1890-ին յատկացուած էր 48000 ռուբլի), առողջապահութեան յատկացուած էր 51%, իսկ քաղաքային ինքնակառավարման անձնակազմի ծախսերուն՝ միայն 7% ։
Առողջապահութեան մարզին մէջ կարեւոր էին Ալեքսանտր Մատինեանի նախաձեռնութեամբ եւ աջակցութեամբ Հաւլաբար եւ Խարփուխ թաղամասերուն մէջ կառուցուած երկու հիւանդանոցները ։
Ալեքսանտր Մատինեանի գործուն նախաձեռնութեամբ եւ որոշումով կառուցուած է Երեւանի հրապարակին վրայ(ներկայիս Ազատութեան հրապարակին վրայ) գտնուող «Քաղաքային տունը», որ այժմ կը հանդիսանայ Վրաստանի մայրաքաղաք Թիֆլիսի քաղաքապետարանի շէնք: Անիկա քաղաքագլուխի յանձնարարականով նախագծուեցաւ 1880-ին :
Ալեքսանտր Մատինեանի պաշտօնավարման տարիներուն Թիֆլիսը համալրուած է բազմաթիւ հասարակական, կրթական, արիւնաբերական եւ տնտեսական նշանակութեան հաստատութիւններով: Անոնցմէ են՝ 2 Յունիս 1882-ին Ալեքսանտր Երկրորդի յիշատակին բացուած մանկատունը, 25 Փետրուար 1883-ին գործարկուած ձիաքարշ երթուղիի առաջին հատուածը , 1 Մայիս 1886-ին բացուած երկրորդ այգեգործական դպրոցը , 1887-ի Օգոստոսին շահագործման յանձնուած քաղաքային ջրմուղի ցանցը , 17 Ապրիլ 1888-ին Նավթլուղ թաղամասին մէջ բացուած մանկատունը , 29 Մայիս 1888-ին դատապարտոպ'ւած ծնողներ ունեցող երեխաներու համար բացուած մանկատունը , 1889-ին բացուած կատաղած կենդանիներու դէմ կանխարգելիչ պատուաստումներու կայանը , 15 Սեպտեմբեր 1889-ին բացուած գիւղատնտեսական ցուցահանդէսը , 15 Հոկտեմբեր 1889-ին բացուած հողաչափական ուսումնարանը , 16 Մարտ 1890-ին բացուած պետական ազնուականական Հողային դրամատունը , 1890 թվականի ապրիլի 3-ին բացված որսորդական ցուցահանդեսը եւ այլն:
Ժամանակի մամուլի հրապարակումներու համաձայն, 1892-ին Թիֆլիսի մէջ բռնկուած համաճարակը արագօրէն յաղթահարելու հարցին մէջ մեծապէս նպաստած է Ալեքսանտր Մատինեանի՝ նախորդ տարիներուն կատարած լայնածաւալ աշխատանքը :
Պաշտօնէն հրաժարելէ ետք Ալեքսանտր Մատինեանը աշխատանքի կ'անցնի ձկնաարդիւնաբերութեան եւ նաւթաարդիւնաբերութեան ոլորտին մէջ։ Իր կյ'եանքի վերջին 9 տարիներուն ան չէ զբաղած քաղաքական գործերով, սակայն մշտապէս հետեւած եւ երբեմն ալ խորհուրդներ տուած է քաղաքական ու հասարակական որոշակի խնդիրներու լուծման համար :
1889-ին Ալեքսանտր Մատինեանը պարգեւատրուած է Վլատիմիրի 3-րդ կարգի շքանշանով, իսկ իշխան Տոնտակով-Կորսակովը քաղաքագլուխին շնորհակալագիր փոխանցած է :
Մահ եւ յիշատակ
Ալեքսանտր Մատինեանը մահացած է 66 տարեկանին՝ 25 Օգոստոս 1909-ին Փարիզ: Զաւակ չէ ունեցած : Աճիւնը Փարիզէն փոխադրուած է Թիֆլիս եւ հոգեւոր իշխանութիւններու արտօնութեամբ 27 Սեպտեմբերին ամփոփուած է Թիֆլիսի հայկական վանքին մէջ  :
Մահէն ետք Ալեքսանտր Մատինեանի ամբողջ հարտսութիւնը՝ աւելի քան 200.000 ռուպլի, վերջինիս կտակի համաձայն կը փոխանցուի Թիֆլիսի քաղաքային պիւտճէին :
1914-ի մամուլէն յայտնի դարձած է, որ հանգուցեալի յիշատակը յաւերժացնելու նպատակով Քաղաքային խորհուրդը վճռած էր յատուկ ծառայութիւններու եւ քաղաքին ցուցաբերած յատուկ նուիրատուութեան համար Ալեքսանտր Մատինեանին նուիրուած յուշարձան կանգնեցնել՝ այդ նպատակի համար սահմանելով 10.000 ռուպլի ծախս : Նոյն թուականին, երբ Թիֆլիսը կը նշէր քաղաքային ինքնավարութեան քառասուն ամեակը (1874-1914), աւելի ջերմ ու ընդարձակ յիշատակի խօսքը ուղղուած էր Ալեքսանտր Մատինեանին :
Ի յիշատակ Ա.Մատինեանի` մօտաւորապէս 1910-ին Թիֆլիսի Վերա թաղամասի փողոցներէն մէկը կը կոչուի քաղաքագլուխին անունով: 1930-ականներուն անիկա վերանուանուեցաւ Կալանդաձէ, իսկ այժմ կը կոչուի Շանիձվ:
Գերեզմանի ոչնչացում
1938 թվականին Վրացական ԽՍՀ Կոմկուսի Կենտկոմի առաջին քարտուղար՝ ազգութեամբ վրացի Լաւրենտի Պերիայի կարգադրութեամբ կը կազմակերպուի Թիֆլիսի հայոց վանքի ոչնչացումը: Վրաստանի ներքին գործոց նախարարի աշխատակիցները սպառնալիքներու միջոցով կը հաւաքագրեն շարք մը հայերու ստորագրութիւններ, որոնց հիման վրայ իբր Թիֆլիսի քաղաքային խորհուրդը կ'որոշէ քանդել հայկական առաքելական վանական համալիրը: Այդ որոշման մասին «Խորհրդային Վրաստան» թերթին մէջ տպագրուեցաւ, թէ իբր «Թիֆլիսի խորհուրդի նախագահութունը բաւարարեց Թիֆլիսի աշխատաւոր հայերու միջնորդությունը, որոնք կը խնդրէին քանդել Վանքի եկեղեցւոյ շէնքը: Հողամասը պիտի յատկացուի հայկական լրիւ միջնակարգ դպրոց կառուցելու համար» : 1938-ին բազմադարեայ հայկական վանական համալիրը կ'ոչնչացուի: Քանդումը տեղի կ'ունենայ գիշերով, որպէսզի քաղաքի հայազգի բնակչութեան շրջանին մէջ ընդվզումներ չըլլան: Կը թալանուին այնտեղ եղած արժէքաւոր պատմական իրերը: Վանքի բակին մէջ գտնուող ականաւոր հասարակական, մշակութային, քաղաքական, պետական, ռազմական հայազգի գործիչներու գերեզմանները, ինչպէս՝ Ալեքսանտր Մատինեանի, նոյնպէս կը թալանուին եւ կ'ոչնչացուին: Ա.Մատինեանի աճիւնի ճակատագիրը այդպէս ալ մնացած է անյայտ  :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ պետական գործիչներ (արւմտ.) Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ (արւմտ.) Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ Ստորոգութիւն:Թիֆլիսի հայոց վանքի բակին մէջ թաղուածներ Ստորոգութիւն:Թիֆլիսի հայազգի քաղաքապետներ Ստորոգութիւն:Մոսկուայի պետական համալսարանի իրաւաբանական բաժանմունքի շրջանաւարտներ Ստորոգութիւն:Հայ բարերարներ (արւմտ.)
Սքոթ Ֆոլի
Սքոթ Քէլըրման Ֆոլի  (Scott Kellerman Foley, ծնած՝ 15 Յուլիս, 1972) Ամերիկացի դերասան, բեմադրիչ եւ թատերագիր մըն է։ Ֆոլի ճանչցուած է իր հեռուստաշարներու մէջ տարբեր դերերուն շնորհիւ, ինչպէս հեռուստաշարներ The Unit, Felicity եւ Scandal, եւ ֆիլմեր ինչպէս՝ Scream 3: Ան նաեւ ունեցած է հիւր դերասանական կերպարներ հետեւեալ հեռուստաշարներուն մէջ՝ Dawson's Creek, House, Scrubs, Grey's Anatomy եւ Cougar Town:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1972 ծնունդներ Ստորոգութիւն:15 Յուլիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասաններ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի բեմադրիչներ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի թատերագիրներ
4 Ապրիլ
4 Ապրիլ, տարուան 94-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 95-րդ) օրն է 3 Ապրիլ 4 Ապրիլ  5 Ապրիլ
Ծնունդներ
Տես նաեւ՝ 4 Ապրիլի ծնածներ
Մահեր
Տես նաեւ՝ 4 Ապրիլի մահացածներ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ապրիլ
Անտրէ Պրեթոն
Անտրէ Պրեթոն (André Breton ), ֆրանսացի գրող, բանաստեղծ, գերիրապաշտ շարժումին հիմնադիրը:
Կենսագրութիւն
Պրեթոն ծնած է 19 Փետրուար 1896-ին Նորմանտի ի Տենշեպրէ քաղաքը, ազնուական ընտանիքի մը մէջ: Ան ընտանիքին միակ զաւակն էր, հետեւաբար ծնողները ջանք չեն խնայեր անոր բարձր կրթութիւն տալու համար: Պրեթոն կ'աւարտէ կրօնական դպրոց մը, ապա ուսումը կը շարունակէ փարիզեան քոլէճներէն մէկուն, յետոյ Սորպոն ի մէջ: Սորպոնի մէջ Պրեթոն կը դառնայ բժշկութեան ուսանող:
1915-ին երիտասարդ բժիշկը կը զինուորագրուի: Ճակատը գտնուած միջոցին, կը ծանօթանայ նշանաւոր բանաստեղծ Կիյոմ Աբոլիների հետ (Giom apollinaire): Այս հանդիպումը ճակատագրական կը դառնայ սկսնակ հոգեբան Պրեթոնի համար: Աբոլիներ Պրեթոնը կը ներկայացնէ ֆրանսացի բանաստեղծ Ֆիլիփ Սուպոյի, որ հետագային կը դառնայ Անտրէի մտերիմ համախոհը: Լուի Արակոն` Պրեթոնի միւս ընկերը, անոր կը բացայայտէ ֆրանսացի բանաստեղծ Լոտրեամոնի արուեստը:
Պրեթոնի շուրջ կը համախմբուին տաղանդաւոր ստեղծագործողներու խմբակ մը, որոնցմէ նշանաւոր են՝ Լուի Արակոն, Փոլ Էլուար եւ Թրիսթան Ծարա: 1920-ին` անոնք կը սկսին ներկայացնել իրենց աշխատանքները եւ կանոնաւոր ձեւով խռովութիւններ ստեղծել խնճոյքներու ընթացքին: Ազնուական դասը չի հանդուրժեր երիտասարդ բանաստեղծներուն արկածները:
Պրեթոն կը գիտակցի, թէ յարատեւ խռովարարութիւնները չեն կրնար գեղարուեստական նոր ուղղութեան հիմնաքարը դառնալ: Գերիրապաշտութեան առաջին հռչակագիրին հրապարակումէն ետք, 1924-ին, գերիրապաշտներու շարժումը յստակ ծրագիր եւ առաջնորդ մը կ'ունենայ, յանձինս՝ Անտրէ Պրեթոնի:
Պրեթոնի՝ Ֆոնթեն փողոցին մէջ գտնուող տան մէջ կը բացուի գերիրապաշտութեան հետազօտութիւններու գրասենեակը, ուր կը սկսին հրատարակուիլ գերիրապաշտ բազմաթիւ ամսագիրեր: Շարժման գաղափարները կը դառնան միջազգային. համանման խմբակներ կը բացուին եւրոպական այլ մայրաքաղաքներու մէջ եւս: Պրեթոն կը մասնակցի քաղաքական կեանքին: 1920-ականներուն կոչ կ'ուղղէ գերիրապաշտներուն անցնելու Ֆրանսական կոմունիստական կուսակցութեան շարքերը (որու անդամ էր ինք՝ 1927-էն, մինչեւ 1933, երբ կը վտարուի անոր շարքերէն):
Բ. համաշխարհային պատերազմին Պրեթոն կ'ապրի ԱՄՆ ուր կը շարունակէ գրական գործունէութիւնը: Ան Ֆրանքոյի իշխող ռեժիմին հետ բանավէճ մը կ'ունենայ, երբ Սալվատոր Տալի կը յայտարարէ. «Գերիրապաշտութիւնը ես եմ»:
1946-ին Պրեթոն Ֆրանսա յի մէջ իր գործերէն կը հրապարակէ բազմաթիւ գործեր եւ կը կազմակերպէ ցուցահանդէսներ: Կը մահանայ 28 Սեպտեմբեր 1966-ին: Կը թաղուի Փարիզ:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի գրողներ Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի վիպասաններ Ստորոգութիւն:Գրողներ Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի բանաստեղծներ
Հայոց այբուբենի յուշարձան
Հայոց այբուբենի յուշարձան, յուշարձան Արագածոտնի մարզի Արտաշաւան գիւղի մէջ, Արագած լերան արեւելեան լանջին։ Կառուցուած է 2005-ին։
Պատմութիւն
Յուշարձանը կառուցուած է 2005-ին հայոց գիրերու ստեղծման 1600-ամեակին առիթով։
Յուշարձանը կը ներառէ հայոց այբուբենի 39 տառերու զարդաքանդակները եւ հայ մեծերու յուշարձանները։
Քանդակներ՝ «Գրիգոր Լուսաւորիչ»
«Մովսէս Խորենացի»
«Մխիթար Գոշ, Դատաստանագիրք» (քանդակագործ՝ Սամուէլ Յակոբեան)
«Անանիա Շիրակացի» (քանդակագործ՝ Արտուշ Պապոյեան, 4 մ., տուֆ), Շիրակացիի վեր բարձրացած ձախ ձեռքի մէջ երկրագունդի եւ տիեզերքի խորհրդանշանն է, իսկ աջ ձեռքը դէպի ներքեւ ուղղուած է։ Ըստ քանդակագործի՝ վերեւ-ներքեւ պարզած ձեռքերը երկնքի եւ երկրի հետ կապի խօսուն վկայութիւն են։
«Խաչատուր Աբովեան», արձանի ներքեւը քանդակուած են Աբովեանի խօսքերը. «Շունչդ տուր հողիդ, բայց քո հայրենիքը մի տուր թշնամեաց»։
«Թումանեանը եւ իր հերոսներու Գիքորը» (քանդակագործ՝ Սեւօ (Սարգիս Ղարիբեան))
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ
Ներսէս (անձնանուն)
Ներսէս, տարածուած հայկական  արական անուն։ Կը սերէ պարթեւական Ներսէհ անուան յունականացուած ձեւեն (Ναρσής}: Գործածական է նաեւ վրացիներու քով Ներսէ ձեւով (ნერსე}:
Լեւոն Ներսէսեան
Լեւոն Ներսէսեան,, հայ դեղագործ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Կ. Պոլիս, ստացած՝ դեղագործական կրթութիւն։ Փոքր Ասիոյ արեւմուտքի՝ Սիվրիհիսար քաղաքին մէջ, ունեցած է սեփական դեղատուն եւ աշխատած՝ որպէս դեղագործ։
1907 թուականի Նոյեմբերին, ի թիւս 14 հայ մտաւորականներու, ձերբակալուած է Սիվրիհիսարի մէջ։ Ուրբաթ օր մը ոստիկանը մտած է Լեւոնի դեղատունը եւ ըսած, թէ քաղաքապետարանի ժողովը կը փափաքի զինք տեսնել, ուստի կը խնդրէ իրեն հետ երթալ այնտեղ։ Վատ բան չկասկածելով՝ Լեւոնը ոստիկանին հետ կ՛երթայ քաղաքապետարան։ Այստեղ Լեւոնի վաղեմի բարեկամ, գաւառապետ ալպանացի Խայրի պէյը՝ խոժոռ դէմքով կը հարցնէ, թէ՝ արդեօք անոր քով զէնք կամ վտանգաւոր իրեր ու թուղթեր կը գտնուի՞ն։ Լսելով բացասական պատասխան՝ Խայրի պէյը, հրամայած է պարպել գրպանները։ Արդիւնքի չհասնելով՝ ոստիկանին հրամայած է Լեւոնին մեկուսացնել պարապ ու կեղտոտ սենեակի մը մէջ, որ աղօթավայր կը ծառայէր՝ կառավարութեան անդամներուն համար։
Երեք օր ետք, ձերբակալուածներուն եւ երկու լրտեսներուն շղթայակապ տեղափոխած են Անգարա յի կեդրոնական բանտ։ Մեղադրուած է 7 Օգոստոս 1905 թուականին (Յուլիս 8), Կ. Պոլսոյ Եըլտըզ թաղամասը՝ Ուրբաթ օրուան աղօթքի արարողութեան աւարտին, սուլթան Ապտուլ Համիտ երկրորդ ին սպանելու մահափորձին մասնակցելու համար։
Մէկուկէս տարի տեւած բանտարկութեան ընթացքին՝ հայ բանտարկեալները, բազմաթիւ հարցաքննութիւններու ենթարկուած են։ Անոնց հայհոյած, ծեծած, անոնց վրայ սառած ջուր լեցուցած, չարչարած են եւ այլն։ 1909 թուականի Մայիս ին, իւրաքանչիւր բանտարկեալէ՝ 500-ական ոսկեդրամ վերցնելով, փաստաբաններու օգնութեամբ, Կ. Պոլսոյ հայոց պատրիարքարանի միջնորդութեամբ, բոլորը ազատ արձակուած են՝ նիւթապէս, ֆիզիքապէս ու հոգեպէս քայքայուած վիճակի մէջ։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ
Մարիամ Ծաղիկեան (Գումբասեան)
Մարիամ Ծաղիկեան (Գումբասեան,), հայ դերասանուհի։
Կենսագրութիւն
Մարիամ Ծաղիկեան (Գումբասեան) ծնած է Պոլիս: Հօր անունն է Գալուստ: Ան առաջին անգամ բեմ կը բարձրանայ 1861-ին: Մարիամ միջակ կարողութեամբ դերասանուհի էր։ Ան փնտռուած դերասանուհի էր, ո՛չ թէ իր տաղանդին համար, այլ դերասանուհիներու հազուագիտ ըլլալուն պատճառով:
Արեւելեան թատրոնի ու Նաումի բեմերուն վրայ ծաղկելէ ետք, ան կը մասնակցի Վարդովեանի խումբին, ստանձնելով մայրական դերեր: Կ'ամուսնանայ Յովհաննէս Պիլէզիքեան-Գումբասեանի հետ ու կ'ունենան դուստր մը (Վերգինէ) եւ մանչ մը (Գրիգոր-Սանատրուկ), որ իր մօր կենսագրութիւնը գրքոյկով մը կը հրատարակէ, ձգտելով ի յայտ բերել մօրը տաղանդը:
Մարիամ Ծաղիկեան Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ պատկանող առաջին հայուհին եղած է, նկատի ունենալով որ հայ թատրոնի առաջին գործիչները իր օրերուն եղած են հայ կաթողիկէները:
Ան ծերութեան տարիքին կը քաշուի բեմէն: Կը մահանայ 1909-ին Կոստանդնուպոլիս: Իր աղջիկը՝ Վերգինէ Ծաղիկեան, որ կինն էր Գաբրիէլ Թոքաթլեանի, առաջին անգամ բեմ կը բարձրանայ 1875-ին, ստանձնելով փոքր դերեր:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Երուսաղէմի Պաշարում (1099)
Երուսաղէմի պաշարում, Խաչակիրներու Ա. արշաւանքին գլխաւոր իրադարձութիւնը։ Տեղի ունեցած է 7 Յունիս 1099-էն մինչեւ 15 Յուլիս 1099-ը, որուն իբրեւ արդիւնք քաղաքը գրաւուած է խաչակիրներուն կողմէ։
Գիւղացի Խաչակիրներուն արշաւանքը
Հոկտեմբեր 1096 թուականը կը համարուի «գիւղացի կամ աղքատ Խաչակիրներուն արշաւանք»ին սկիզբը ։ Արշաւին մասնակիցներուն մեծ մասը կանոնաւոր բանակի անդամներ չէին, հետեւաբար լուրջ ռազմական ուժ մը չէին կազմեր։ Ս. Երկիրին ճամբուն, խաչակիրները կը թալանեն խաղաղ բնակչութիւնը եւ կը ջարդեն հրեաները։ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ կը հաւաքուի շուրջ 180 հազար հոգի, որոնք մեծ վտանգ կը սպառնան Բիւզանդիոն ի համար։ Ալեքսիոս Ա. Քոմնենոս կը հասկնայ, որ Հռոմ ի Պապը հմուտ զինուորներու փոխարէն իր մօտ ուղարկած է աղքատներու հիւծած խումբեր, որոնք կարողութիւն չունին մարտնչելու լաւ պատրաստուած եւ զինուած իսլամներուն դէմ։ «Բանակը» Բիւզանդիոնի մէջ նաեւ կ'ոչնչացնէ մեծ թիւով բնակարաններ, պալատներ եւ առեւտրականներու կրպակներ։ Ալեքսիոս չի կրնար համոզել Պետրոս Ամյենցին, որ սպասէ ասպետ-խաչակիրներուն տեղ հասնելուն։ 21 Հոկտեմբեր 1096-ին Նիկիոյ մօտ գտնուող Ցիվետոտոս քաղաքին մօտերը սելճուքները կը ջախջախեն խաչակիրները։
Պաշարումը
7 Յուլիս 1099-ի վաղ առաւօտեան, խաչակիրները կը հասնին Երուսաղէմ: Երուսաղէմի մօտակայքը կը հաւաքուի 20-40 հազարնոց Խաչակիրներու բանակ մը։ Երուսաղէմի ամիրա Իֆթիքար ալ-Տաուլան խաչակիրներուն քով կ'ուղարկէ դեսպաններ՝ թոյլատրելով, իբրեւ ուխտագնացութիւն, փոքր անզէն խումբերով մտնել քաղաք։ Սակայն ամիրային առաջարկին քրիստոնեաները չեն համաձայնիր : Երուսաղէմի պաշարումը կը յիշեցնէր Անտիոք ի պաշարումը. քաղաքին ամիրան կը վռնտէ քաղաքին բոլոր քրիստոնեաները եւ կը սկսի ամրացնել պարիսպները։ Բացի ատկէ իսլամները կը թունաւորեն շրջակայքին ջրհորները. խաչակիրները ստիպուած ջուր կը բերեն 10 քմ. հեռաւորութեան վրայ գտնուող աղբիւրէն։ 13 Յունիսին խաչակիրները կը յարձակին քաղաքին պարիսպներուն։ Աստիճաններով բարձրացող քրիստոնեաները կը մարտնչին պաշարուածներուն հետ, սակայն պարիսպներուն բարձրութեան եւ ամրութեան շնորհիւ քրիստոնեաները կը պարտուին։ Յունիսի վերջը խաչակիրները տեղեկութիւններ կը ստանան, որ ֆաթիմեաններու բանակը Եգիպտոսէն կը շարժի դէպի պաշարուածները։ Հասկնալով, որ կրաւորական պաշարումը կրնայ երկար տեւել, քրիստոնեաները Սամարիոյ մէջ անտառներէն փայտ կը բերեն եւ կը սկսին կառուցել պաշարողական մեքենաներ։ Այնուհետեւ, ռազմական ժողով մը կը գումարեն, որուն ընթացքին հրամանատարներուն պատասխանատուութիւններ կը յանձնուին։ Իւրաքանչիւր հրամանատար պարտաւոր էր յարձակիլ քաղաքէն հատուածի մը վրայ։ Խաչակիրները կը բաժնուին երկու մեծ խումբերու. Կատֆրէյ աֆ Պուիյոն, Ռոպըրթ աֆ Ֆլենտրզ (Robert of Flanders) եւ Թենգրէտ (Tancred) կը նախատեսէին պաշարել հիւսիսը, իսկ Թուլուզցի Ռեյմոնտ (Raymond of Toulouse) իր ուժերը կը տեղադրէ հարաւի մէջ: Անտիոքի մէջ ֆիրոզ անունով հայ մը կ'օգնէ խաչակիրներուն մուտք գործելու քաղաք՝ բանալով դարպասները: Վճռական յարձակումը տեղի կ'ունենայ 14 Յուլիս-ին. քրիստոնեաները պաշարողական մեքենաներէն կը սկսին քարեր արձակել, սակայն պատերուն վրայ իսլամներուն կողմէն տեղադրուած բամպակով լեցուած պարկերուն շնորհիւ հարուածները լուրջ վնասներ չեն հասցներ քաղաքին։ Յարձակումը կը շարունակուի ամբողջ օրուան ընթացքին։ Իսլամները կը վախնային, որ քրիստոնեաները նոր յարձակումներու կրնան ձեռնարկել, իսկ քրիստոնեաները կը վախնային, որ սարաքինոսները կ'այրեն պաշարողական մեքենաները։ 15 Յուլիս-ի առտուն կը սկսի համընդանուր աղօթքով։ Եւրոպայէն տէգակիրներ ցոյց կու տան մինչ այդ իսլամներուն համար անյայտ զինատեսակի մը` տէգ ին հզօրութիւնը` դիպուկ կրակելով պատերուն վրայ կանգնած իսլամներուն։ Ասպետները կը ձեռնարկեն նոր յարձակման. բարձրանալով պարիսպներուն վրայ՝ սարսափելի վնասներ կը հասցնեն իսլամներուն։ Այդ ճնշումներուն իսլամները չեն կրնար դիմադրել։ Կ'իյնան քաղաքին բոլոր պաշտպանները, եւ արդէն ոչինչ կրնար արգելք հանդիսանալ քրիստոնեաներուն՝ հասնելու իրենց նպատակին։ Խաչակիրները կը սկսին ներխուժել քաղաք։ Ըստ աւանդութեան, առաջինը քաղաք մտած է Լեթոլտ անունով ասպետ մը, որմէ ետք ալ՝ Կատֆրէյ աֆ Պուիյոն։
Քաղաքին թալանը եւ ջարդերը
Յարձակողները կը սպասէին իրենց ճամբուն հանդիպած բոլոր իսլամներուն եւ հրէաներուն։ Քաղաքացիներէն շատերը կը փորձեն ապաստանիլ Երուսաղէմի տաճարի տանիքին վրայ։ Առաւօտեան, խաչակիրները կ'այրեն Սինակոկը՝ իր մէջ պատսպարուած բնակիչներուն հետ միասին։ 16 Յուլիս ի առաւօտեան, մօտաւորապէս քաղաքի ամբողջ բնակչութիւնը, սպաննուած էր։ Ըստ արեւմտեան ժամանակագրերու, սպաննուածներուն թիւը կը հասնի 10 հազարի, սակայն արեւելեան ժամանակագրերը կը յայտնեն քանի մը անգամ գերազանցող թիւեր։ Բացի սպանդէն Քրիստոնեաները նաեւ կը թալանեն քաղաք Թանքրետը. ըստ տեղեկութիւններու, Երուսաղէմի տաճարէն դուրս բերուած է անհամար քանակութեամբ ոսկի արծաթ եւ թանկարժէք քարեր։ Կիոմ Տիւրոսցի կը վկայէ, որ ամբողջ թալանուածը որոշ ատեն մը ետք վերադարձուած է։ Պաշարուածները քաղաքէն վիրաւորական արտայայտութիւններ կ'ուղղէին քրիստոնեաներուն։
Յաղթանակէն ետք
Երուսաղէմը գրաւելէ ետք Կատֆրէյ արքայ կ'ընտրուի, սակայն կը հրաժարի թագադրուելէ այն քաղաքին մէջ, ուր Յիսուս Քրիստոսը թագադրեցին փուշէ պսակով։ Ան կ'ընդունի «Աստուծոյ գերեզմանին պաշտպան» տիտղոսը (Advocatus Sancti Sepulchri)։ Փաստօրէն արքայ դառնալէ ետք, կը սկսի ընդլայնել թագաւորութեան տարածքները՝ գրաւելով Կեսարիա ն։ Ասքալոն իրեն ենթակայ կը դարձնէ Յորդանան գետ ի ձախ ափի արաբ բնակչութիւնը։ 1 Օգոստոսին լատին առաջին պատրիարք կ'ընտրուի Առնուլֆ Շոքեսցի։ Ան կը հարցաքննէ քանի մը հրաշքով փրկուած բնակիչներ եւ կ'իմանայ թէ ուր պահուած է քրիստոնէութեան գլխաւոր մասունքներէն մէկը՝ Ամենափրկիչ խաչը (այն խաչը, որուն վրայ խաչեցին Յիսուս Քրիստոսը)։ 12 Օգոստոսին Կատֆրէյ Ասքալոնի հետ կը ջախջախէ ալ-Աֆտալի ղեկավարած ուժերը ու այդպիսով կը վերացնէ նորաստեղծ թագաւորութեան սպառնացող վտանգները։ Այս յաղթանակներէն ետք մեծ թիւով խաչակիրներ իրենց պարտքը կը համարեն վերադառնալ հայրենիք։ Առաջին Խաչակիրներու արշաւանքը կը պսակուի յաջողութեամբ, որուն իբրեւ արդիւնք Մերձաւոր Արեւելքի մէջ կը ստեղծուին քրիստոնէական պետութիւններ։
Սիմոն Քրքեաշարեան
Սիմոն Միսակի Քրքեաշարեան, հայ պատմաբան, թարգմանիչ, բանասիրական գիտութիւններու մասնագէտ (1982), ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ (2000), Հռոմի «Տիբերինա» ակադեմիոյ թղթակից անդամ (1987), ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ 1977-էն։
Կենսագրութիւն
Սիմոն Քրքեաշարըան, ծնած է Աթէնք։ 1941-1945 թուականներուն մասնակցած է Յունաստանի դիմադրական շարժման։ 1944-1946 թուականներուն սորված է Աթենքի ազգային համալսարանի մէջ։ 1946-ին Աթէնքի մէջ լոյս տեսած է Քրքեաշարեանի յունարէն գրած «Ցայգալոյս» բանաստեղծութիւններու անդրանիկ ժողովածուն։ 1947-ին, հայրենադարձած է։ 1954-ին, աւարտած է Երեւանի Խաչատուր Աբովեանի անուան հայկական մանկավարժական հիմնարկըը: Որպէս Հայաստանի ԳԱԱ պատմութեան հիմնարկի շրջանավարտ, սորված է Լենինգրադի համալսարանին մէջ։ 1948-1950 թուականներուն Երեւանի թիւ 48 դպրոցի ուսուցիչ եղած է, 1955-1958 թուականներուն՝ Հայպետհրատի թարգմանիչ, 1962-1968 թուականներուն՝ ՀՀ ԳԱԱ պատմութեան հիմնարկի կրտսեր, 1968-1986 թուականներուն՝ աւագ, 1986-1990 թուականներուն՝ առաջատար, 1990-1992 թուականներուն՝ գլխաւոր գիտաշխատող։ Հիմնական աշխատութիւնները հին Հայաստանի հասարակական կը վերաբերի, տնտեսական եւ քաղաքական պատմութեանը, աղբիւրագիտութեան։ Բազմաթիւ թարգմանութիւններ կատարած է հին յունական աղբիւրներէն։ 1966-1975 թուականներուն եւ 1996-ին դասաւանդած է Երեւանի պետական համալսարանին մէջ, 1976-1992 թուականներուն՝ Էջմիածնի Գէւորգեան ճեմարանին մէջ։ 1977-էն սկսեալ ԽՍՀՄ Գրողներու միութեան մէջ եղած է, 1987-էն՝ Հռոմի «Տիբերինա» ակադեմիոյ թղթակից անդամ :
Ստեղծագործություններ
Հիմնական աշխատութիւնները հին Հայաստանի հասարակական, տնտեսական եւ քաղաքական պատմութեան եւ աղբիւրագիտութեան կը պատկանի։ Բազմաթիւ թարգմանութիւններ կատարած է հին յունական աղբիւրներէն։ Միաժամանակ հին ու նոր հեղինակներու մեծարժէք ստեղծագործութիւններու հայերէն թարգմանութիւնը կատարած է։ Անոր թարգմանութեամբ Երեւանի թատրոններուն մէջ Եւրիպիդեսի «Իփիգենիա Ավլիսում» բեմադրուած է, Սոֆոկլեսի «Անտիգոնե», ողբերգութիւնները, Արիստոֆանեսի «Լիլիստրատե» կատակերգութիւնը։
Քրքեաշարեան շատ ուշագրաւ նկատումներ ունի Շամիրամի պատմութեան վերաբերեալ։ Անոր կարծիքով, Շամիրամի մասին Խորենացիի պատմածները իրենց հիմքին մէջ Դիոդորոսի երկի ընդարձակ պատումը ունին։ Ըստ պատմաբանի՝ արդէն 5-րդ դարուն Դիոդորոսի գրադարանէն շատ գիրքեր կորսուած էին, եւ Խորենացի անոր երկէն հատուածաբար օգտուած է։ Անոր կարծիքով Դիոդորոսի երկն ազդուած է Խորենացիի աշխարհայացքի վրայ՝ հեթանոսական ժամանակներու նշանաւոր պատմական անձերուն աստուածացնելու աւանդոյթի ընկալումներուն մէջ։
Շամիրամի «Կախեալ պարտէզներու» մասին ան կը գրէ.
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ Ստորոգութիւն:Բանասիրական Գիտութիւններու մասնագէտներ Ստորոգութիւն:ՀՀ ԳԱԱ Թղթակից Անդամներ
Սեդա Ծաղիկեան
Սեդա Ծաղիկեան (1924, ծնած է Իսթանպուլ), գրող։
Կենսագրութիւն
Աշխատակցած է Իսթանպուլահայ մամուլին։ Մաս կազմած է Հանդէս Մշակոյթիի խմբագրական կազմին։ Առանձին խմբագրած է Տիթրոյթի Պոլսահայ Մշակութային Միութեան պաշտօնաթերթ՝ Միութիւնը (1969-1991)։
Օգտագործած է Սեդա գրչանունը։
1959-ին հաստատուած է Տիթրոյթ :
Հայոց Ձոր
Երուանդունիք (նաեւ՝ Հայոց Ձոր), գաւառ Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի կազմին մէջ, Վանայ լիճէն հարաւ-արեւելք, Հայոց ձոր (այժմ՝ Խոշաբ) գետի ընդարձակ հովիտէն ներս ։
Աշխարհագրութիւն
Վանայ լիճին հարաւ-արեւելեան եզերքէն կը տարածուի մինչեւ Հայկական Տաւրոսի լեռնաշղթան։ Հիմնականօրէն կը համապատասխանէ հին Երուանդունիք գաւառին։ Հիւսիսէն սահմանակից էր՝ Տոսպ, հարաւ-արեւելքէն՝ Ռշտունիք, արեւելէն՝ Կուղանովիտ գաւառներուն։ Կլիման բարեխառն է, հողը՝ արգաւանդ։ Հարուստ է յատկապէս հացահատիկով։
Պատմութիւն
Անունը ծագած է Երուանդունի արքայատոհմի անունէն։ Երուանդունիները սկզբնապէս Ք․Ա․ 6-4 դարեր Երուանդունիքի մէջ եւ յարակից շրջաններուն մէջ ծաւալած են իրենց քաղաքական գործունէութիւնը։
Երուանդունիքի մէջ կը գտնուէր Հայք ամրոցը, որուն անունը կապուած է առաւելապէս Հայկ նահապետի ն հետ։ Հոս ըստ Մովսէս Խորենացիի, Հայկը սպաննած է Տիտանեան Բելը։
Ըստ աւանդական պատմութեան, Հայոց ձորին մէջ տեղի ունեցած է հայոց նախահայր Հայկին յաղթական ճակատամարտը աշուրա-բաբելական աշխարհակալ Բելին դէմ։ Ճակատամարտին տեղը Հայկ կառուցած է Հայք կամ Հայկաբերդ դաստակերտը, որուն անունով այնուհետեւ գաւառը կոչուած է Հայոց ձոր։ Միջին դարերուն մտած է Վասպուրականի իշխանութեան, ապա՝ թագաւորութեան մէջ։ Մինչեւ Ժթ. դարու վերջը գաւառը եղած է գրեթէ միատարր՝ հայաբնակ։ Քիւրտական ցեղերը հոն հաստատուած են յատկապէս 1896-ի հայկական կոտորածներէն ետք։ Հայոց ձորի հայերը բնաջնջուած են, իսկ փրկուածները տեղահանուած են 1915-ին՝ Մեծ Եղեռնի ատեն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Վասպուրական նահանգի գաւառներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ձոր
Աշխարհի Եօթը Հրաշալիքներ
Աշխարհի յօթը հրաշալիքներ (կամ Հին աշխարհի յօթը հրաշալիքներ), կը վերաբերի պատմական անցեալին ստեղծուած ճարտարապետութեան եւ քանդակագործութեան հոյակապ, համաշխարհային նշանակութեան կոթողներուն։ Ներկայիս եօթը հրաշալիքներէն կանգուն է միայն Քէօփսի բուրգը։
Հրաշալիքները
{| class="wikitable" ! Հրաշալիք ! Կառուցում ! Կառուցող ! Աւերում ! Աւերման պատճառ ! Ներկայիս տեղադրութիւն Ք.Ե. 262 (գոթերու կողմէ)
Պատմութիւն
Հրաշալիքներու առաջին ցուցակը Ք.Ա. 5-րդ դարուն կազմած է Հերոտոդոս, որը քաջատեղեակ էր Եգիպտոսի ու Առաջաւոր Ասիոյ ճարտարապետութեան, շուտով անոր հետ համաձայնած է Փիլոն Բիւզանդացին, իսկ աւելի ուշ՝ Անտիպատրոս Սիտոնացին։ Անոր ուղեցոյց-գիրքին մէջ արձանագրուած են եգիպտական բուրգերը, Ալեքսանդրիոյ փարոսը, Զեւսի արձանն Ողիմպոսին մէջ, Հռոտոսի կոթողը, Շամիրամի կախովի այգիները, Հալիկառնոսի դամբարանը եւ Արտեմիսի տաճարը Եփեսոսի մէջ։ Հին աշխարհի 7 հրաշալիքներէն ներկայիս պահպանուած են միայն եգիպտական բուրգերը՝ հին եգիպտական թագաւորներու՝ փարաւոնների դամբարանները, որոնք կառուցուած են Եգիպտոսի մայրաքաղաք Քահիրէէն դէպի հարաւ տանող Կիզա սարաւանդին վրայ։
Եգիպտական Բուրգեր
Աշխարհի 7 հրաշալիքների ցանկին մէջ մեծագոյնը՝ Քէօփսի բուրգը, կառուցուած է Ք.Ա. մօտ 2580-ին։ Բուրգի բարձրութիւնը 147 մ է, հիմքի կողմի երկարութիւնը՝ 233 մ, կառուցուած է 2.300 քարաբեկորներէ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը կշռէ միջին հաշուով 2, 5 թոն։ Ըստ յոյն ճանապարհորդ-պատմիչ Հերոտոդովսի, բուրգի կառուցումը տեւած է 20 տարի, աշխատանքներուն մասնակցած է 100 հազար ստրուկ։ Քէօփսի բուրգի ներսի պատերուն վրայ յայտնաբերուած մոնոսկրիպտներու եւ պատկերներու վերծանումէն յայտնի դարձաւ, որ նախքան բուրգը կառուցուած է Հայոց թագաւոր Արա Գեղեցիկի պատիւին։
Ալեքսանդրիոյ Փարոս
Եգիպտոսի Ալեքսանդրիա քաղաքի մերձակայ Փարոս կղզիին վրայ Ք.Ա. 320-ականներուն կառուցուած է հին ժամանակներու մեծագոյն փարոսը՝ 135 մ բարձրութեամբ եռայարկ աշտարակ, որ տեսանելի էր 60–100 քմ հեռաւորութենէ (ճարտարապետ՝ Սոստրատես)։ Հին աշխարհի միայն այս հրաշալիքը, ճարտարապետական նրբագեղութենէն բացի, ունէր նաեւ կիրարկման նշանակութիւն։ Փարոսը կործանած է 1100-ի երկրաշարժէն (այլ տուեալներով՝ 1304-ի կամ 1346-ի երկրաշարժներէ)։
Հռոտոսի Կոթող
Հին եգիպտացիները եւ հին յոյները իրենց աստուածներուն եւ արքաներուն համար կը քանդակէին վիթխարի արձան՝ այդ հսկայ քանդակներուն վրայ մարմնաւորելով անոնց մեծութիւնը։ Նման կոթողները յոյները կոլոսսուս էին կը կոչէին։ Այս բառը յունարէնէն անցած է շատ ժողովուրդներու, ինչպէս նաեւ ռուսերուն, բայց արդէն կոլոսս (колосс-հսկայ,վիթխարի) դարձած, որ գործածուի հսկայ արձաններու կամ կոթողներու համար։ Կոթողը կառուցուած է Հռոտոս կղզիին վրայ, որ ժամանակին եղած է ծովային առեւտրի ճամբաներու կեդրոն միջերկրածովային աշխարհի, Եգիպտոսի, Փիւնիկէի եւ Սուրիոյ հանգուցակէտին մէջ: Հռոտոս նաւահանգիստի վրայ միշտ կանգնած եղած են առեւտրական նաւերը։ Հին աշխարհի այս նշանաւոր կղզին իրականութեան մէջ անկախ պետութիւն էր։ Կղզիի վրայ կեդրոնացած մեծ հարստութիւնը նպաստած էր կղզին զանազան արձաններով ու կոթողներով զարդարելուն։ Այդպիսի քանդակներու թիւին կը պատկանի Լաօկոոնի հռչակաւոր արձանախումբը։ Հռոտոսցիներու կեանքը շատ բանով կապուած էր ծովային առեւտուրի եւ նաւագնացութեան հետ։ Անոնք հռչակաւոր եղած էին իբրեւ նաւագնացներ։ Հռոտոսցիները իրենց քաղաքի պաշտպանութիւնը շատ լաւ կը կազմակերպէին, ատոր շնորհիւ ալ պատերազմին յաղթեցին եգիպտացիներուն։ Ք.Ա. 3-րդ դարուն Էգէյեան ծովի Հռոտոս կղզիի բնակիչները, ի նշանաւորում կղզիի յաջող պաշտպանութեան, կանգնեցուցած են Արեւի աստուած Հելիոսի՝ աշխարհի մեծգոյն՝ 36-մ-անոց արձանը՝ թշնամիէն առգրաւուած զէնքի մետաղէ, որուն կառուցումը տեւած է 12 տարի։ Արձանի հեղինակ Քարես զայն կերտած է 20 տարուան մէջ։ Կոթողը կանգուն եղած է 56 տարի։ Երկրաշարժէն (Ք. Ա. 222-ին) կործանած կոթողի բեկորները 977-ին վաճառած է կղզիի կառավարիչը՝ արաբ տեղապահը, իբրեւ մետաղ (պրոնզ)։ Նաւահանգիստի յատակէն յայտնաբերուած արձանի աջ ձեռքի դաստակը պահուի Բրիտանական թանգարանին մէջ: Հին աշխարհի մէջ հռոտոսեան կոթողի վրայէն անցնող միջորեականը կը նկատուէր առաջին կամ գլխաւոր միջորեականը։ Անիկա ընդունած էր նաեւ Պտղոմէօս,հետագային ալ՝ արաբները։ Բայց 16-րդ դարուն այդ միջորեականը տեղափոխած են Կանայեան կղզիներ, ապա Փարիզ, իսկ 1884-էն սկսեալ՝ Կրինիչ:
Շամիրամի Կախովի Այգիներ
Շամիրամի կախովի այգիները կը գտնուէին Ասորեստանի Բաբելոն քաղաքին մէջ։ Աւանդութիւնը այդ այգիներու ստեղծումը կը վերագրէ Շամիրամ թագուհիին, սակայն իրականութեան մէջ անոնք ստեղծուած են Նափուքոթոնոսոր թագաւորի հրամանով՝ Ք.Ա. 6-րդ դարուն։ Ան իր պալատը կառուցած էր 6-յարկանի տան բարձրութեամբ արհեստական հարթակի վրայ։ Դէպի այդ հարթակը աստիճանաձեւ կը բարձրանար աղիւսէ 6 կամարասրահ։ Ամէն աստիճանի վրայ հողի շերտ լեցուած էր եւ ծաղկուն պարտէզ գցուած էր։ Ք. Ա. 312-ին կառոյցը փլած է ջրհեղեղներու պատճառով։
Հալիկառնասի Դամբարան
Հալիկառնասի մէջ (ներկայիս՝ Թուրքիոյ Պոտրում քաղաքի մերձակայքին) կը գտնուէր աշխարհի հրաշալիքներէն յաջորդը՝ Մավսոլես թագաւորի հոյակերտ դամբարանը, որ կառուցած էր անոր այրին՝ Արտեմիսը, Ք. Ա. 353-ին։ Առաջին յարկը, ուր տեղադրուած էր Մավսոլեսի աճիւնասափորը, ունէր 8, 9 մ լայնութիւն, 42, 3 մ երկարութիւն եւ 11, 1 մ բարձրութիւն, իսկ դամբարանի ընդհանուր բարձրութիւնը 60 մ էր։ Դամբարանը կանգուն եղած է 1800 տարի։ Մավսոլեսի եւ անոր կնոջ արձանները կը պահուին Բրիտանական թանգարանին մէջ։