Արդիւնաբերութիւնը_Խորհրդային_Հայաստանի_Մէջ
Մեքենաշինութիւն եւ մետաղմշակում
ՀԽՍՀ մեքենաշինութիւնը՝ ծանր արդիւնաբերութեան ճիւղերու (հաստոցաշինութիւն, սարքաշինութիւն, գործիքաշինութիւն, էլեկտրատեխ․, աւտոմոբիլային արդիւնաբերութիւն եւ այլն) համալիրը, ժողտնտեսութեան համար կը թողարկէր հիմնական արտադրական ֆոնդերու աշղոյժ մասը՝ աշխատանքի գործիքներ, սպառման առարկաներ ու պաշտպանական նշանակութեան արտադրանք։ Մեքենաշինութեան զարգացման մակարդակէն կախուած էր հասարակական աշխատանքի արտադրողականութիւնը, գիտաարհեստագիտական առաջընթացի արագացինը, ժողովուրդի նիւթական ապահոուածութիւնը։ Սոցիալիստ, տնտեսաւարման պայմաններուն մէջ ՀԽՍՀ մեքենաշինութեան առանձին ճիւղերու եւ էինթաճիւղերու աճի տեմպերը կը սահմանուէին պլանայնօրէն՝ ժողտնտեսութեան առջեւ դրուած խնդիրներուն համապատասխան եւ կ'ապահովէ գիտաարհեստագիտական առաջադիմութեան ժամանակի արագացինը։ Նախախորհրդային Հայաստանի մէջ, թոյլ զարգացած արդիւնաբերութեան եւ գիւղատնտեսութեան պայմանները, մեքենաշինութիւնը եւ մետաղամշակինը խիստ ետ կը մնային տնտեսութեան միւս ճիւղերէն, արտադրութեան ծաւալը փոքր էր, տեսականին՝ սահմանափակ։ 19-րդ դարու վերջին եւ 20-րդ դարու սկիզը Երեւանի մէջ կը գործէին Տեր-աւետիքովներու եւ Գ․ Հախվերդեաններու մեխանիկական գործարանները, Վ․ Միխայլովի էլեկտրամեխանիկական, ինչպէս նաեւ օպտիկայի եւ մի քանի տասնեակ այլ արհեստանոցներ, Ալեքսանդրապոլի մէջ (այժմ՝ Կիւմրի)՝ Վ․ Հեքիմեանի մեխանիկափականագործական արհեստանոցը, որ հետագային վերակառուցուեցաւ թուջաձուլական–մեխանիկական գործարանի, պղնձաձուլական-մեխանիկական, թիթեղագործական եւ այլ արհեստանոցներ, Ղարաքիլիսէի (այժմ՝ ուանաձոր), Դիլիջանի, ելենովկայի (այժմ՝ Սեւան), Նոր Բայագետի (այժմ՝ Կամո) մետաղամշակման, Ալեքսանդրապոլի, Երեւանի շոգեքարշային դեպոներու, Ալաւերդի եւ Ղափանի պղնձաձուլական գործարաններու մեխանիկական արհեստանոցները։ 1913 թուականին Հայաստանի մեքենաշինութեան եւ մետաղամշակման արդիւնաբերութեան արտադրանքը կազմած էր ամբողջ արդիւնաբերութեան արտադրանքի մոտ 1%-ը։ Մեքենաշինութիւնը եւ մետաղամշակինը Հայաստանի մէջ արագ տեմպերով սկսաւ զարգանալ խորհրդային կարգերու հաստատինէն ետք, որ պայմանաւորուած էր սոցիալիստ, ինդուստրացման քաղաքականութեամբ եւ մեքենաներու ու սարքաւորիններու նկատմամբ ժողտնտեսութեան անընդհատ աճող պահանջներով։ Գործող ձեռնարկութիւններն ազգայնացուեցաւ, մասնաւոր մանր արհեստանոցները ընդգրկուեցին արդիւնաբերական գործարաանի մէջ, վերականգնուեցաւ Երեւանի եւ Կիւմրի մեխանիկական գործարանները, սկսաւ Ֆ․ է․ Զերժինսկու անուան հաստոցաշինարարական, աւտոնորոգման, Վ․ Ի․ Լենինի անուան էլեկտրամեքենաշինարարական, Քանաքեռի էլեկտրանորոգման գործարաններու շինարարութիւնը, կառուցուեցաւ մետաղամշակման բազմաթիւ ձեռնարկութիւններ։ Արդէն 1928 թուականին հանրապետութեան մեքենաշինութեան եւ մետաղամշակման արդիւնաբերութեան արտադրանքը հասաւ նախախորհրդային շրջանի ամենաբարձր՝ 1913 թուականի մակարդակին, իսկ 1929-1940 թուականներուն աճի ժամանակները խիստ բարձրացան, եթէ 1940 թուականին ընդհանուր արդիւնաբերական արտադրանքի ծաւալը 1913 թուականի համեմատութեամբ աճեցաւ 8,7 անգամ, ապա այդ նոյն ժամանակաշրջանին մեքենաշինութեան եւ մետաղամշակման արտադրանքը աճեցաւ 15 անգամ։ Արմատապէս փոխուեցաւ մետաղամշակման արդիւնաբերութեան արհեստագիտական բազան, արտադրութեան ծաւալը եւ կառուցուածքը։ 1940 թուականին մետաղահատ հաստոցներու թիւը աճեցաւ մօտ 80 անգամ, իսկ մետաղամշակման արդիւնաբերութիւնը 1928 թուականի համեմատութեամբ աճեցաւ 38,8 անգամ։ 1940 թուականին մետաղամշակման արդիւնաբերութեան արտադրանքի մօտ 2/3-ը կու տային հիմնական նորոգման գործարաններն ու արհեստանոցները։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներուն ՀԽՍՀ մեքենաշինութիւնը եւ մետաղամշակինը սկսաւ արտադրած ռազմական արտադրանք, ստեղծուեցաւ Երեւանի մոտորանորոգման, մետաղեայ լայն սպառման ապրանքներու գործարանները, հիմնադրուեցաւ Երեւանի կաբելու գործարանը, ստեղծուեցաւ մեքենաշինութեան նոր ճիւղեր՝ հաստոցաշինութիւն, սարքաշինութիւն, էլեկտրտմեքենաշինութիւն, ընդհանուր մեքենաշինութիւն։ 1941-1945 թուականներուն մեքենաշինութեան եւ մետաղամշակման արտադրանքն աճեցաւ 1,7 անգամ։ Հետպատերազմեան շրջանին մեքենաշինութեան համակողմանի զարգացինը ուղեկցուեցաւ որակական խոր տեղաշարժերով, ներճիւղային կառուցուածքի եւ տարածքային տեղաբաշխման առաջադիմական փոփոխութիւններով, մասնագիտացման խորացմամբ։ Կառուցուեցաւ եւ շահագործման հանձնուեցաւ նոր ձեռնարկութիւններ (Երեւանի Վ․ Ի․ Լենինի անուան «Հայէլեկտրո», էլեկտրաճշգրիտ սարքերու, Կիրոուականի «աւտոգենմաշ», Կիւմրիի հղկող հաստոցներու, Չարենցաւանի գործիքաշինարարական գործարանները եւ այլն), ստեղծուեցաւ եւ բուռն զարգացան մեքենաշինութեան նոր ճիւղեր՝ էլեկտրոնային, ռադիոէլեկտրոնային, ճշգրիտ եւ գերճշգրիտ հաստոցաշինական արդիւնաբերութիւնները։ Մեքենաշինութեան առաջանցիկ զարգացման շնորհիվ կարճ ժամանակամիջոցին զգալիօրէն աճեցաւ նաեւ մեքենաշինութեան արտադրանքի տեսակարար կշիռը։ 1970-1985 թուականներուն ՀԽՍՀ մեքենաշինութեան զարգացինը բնորոշ էին կարք մը առանձնահատկութիւններ․ առաջանցիկ ժամանակով կը զարգանէին մեքենաշինութեան աւելի աշխատատար, միաժամանակ քիչ նիւթատար եւ էներգատար ճիւղերն ու էինթաճիւղերը, կը բարձրանար արտադրողական ուժերու տեղաբաշխման համաչափութիւնը (արդիւնաբերական համալիրներ ու հանգոյցներ ստեղծուած էին Աբովեանի, Հրազդանի, Չարենցաւանի, Սեւանի, Կամոի մէջ եւ այլուր), անընդմէջ կ'աճին մեքենաշինութեան գիտական ապահովուածութիւնը (ստեղծուած էին թուաբանական մեքենաներու, Միկրոէլեկտրոնիկայի, էլեկտրական մեքենաներու ԳՀԻ-ները, Կոմպլեքսային էլեկտրասարքաւորիններու համամիութենական գիտահետազոտական եւ նախագծային կոնստրուկտորական համալսարանը, Մետաղահատ հաստոցներու փորձարարական ԴՀԻ-ի անդրկովկասեան մասնաճիւղը եւ այլն)։ Զարգացման այս առանձնահատկութիւններու շնորհիվ ՀԽՍՀ մեքենաշինութեան մէջ տեղի կ՛ունենային արմատական եւ որակական փոփոխութիւններ։ ՀԽՍՀ մեքենաշինութեան եւ մետաղամշակման համար կադրեր կը պատրաստէին Երեւանի Կ․ Մարքսի անուան պոլիարհեստագիտական համալսարանը, էլեկտրամեխանիկական, մեքենաշինարարական, էլեկտրոնային հաշուողական թուաբանական մեքենաներու, ռադիոէլեկտրոնիկայի, Դիլիջանի ռադիոարհեստագիտական, ուանաձորի սարքաշինարարական եւ այլ տեխնիկիններ։