cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի
Սուժիտա Ալ Տուլայմի
Նոյեմբեր 2014-ի վերջաւորութեան, Ալ Տուլայմի իր երկու որդիներուն եւ դուստրին հետ ձերբակալուած է եւ հարցաքննութեան ենթարկուած է Լիբանանի կառավարութեան կողմէ: Անոնք սխալ թուղթերով կը ճամբորդէին: Պզտիկները մնացած են մանկատան մը մէջ իսկ ինք՝ հարցաքննուած:
Այս ձերբակալումը արդիւնքն էր Լիբանանի, Սուրիոյ եւ Իրաքի գաղտնի սպասարկութիւններուն: Անյայտ սպասարկութիւն մը «Նիւ Եորք Թայմզ»-ի յայտնած է, թէ Իրաքի Պատերազմի ժամանակ, երբ ամերիկացիները ձերբակալեցին Իրաքի մէջ Ալ Քայիտայի ղեկավարին՝ Ապու Մուսապ Ալ Զարքաուիի կինը, շատ քիչ տեղեկութիւն ստացանք, եւ երբ ետ ղրկեցին, Զարքաուի սպաննեց զինք: Դեկտեմբեր 2014-ի դրութեամբ, Ալ Պաղտատիի ընտանիքը լիբանանեան իշխանութիւններուն կողմէ նախատեսուած էին իբրեւեւ գերիները փոխանակող անձեր:
9 Դեկտեմբեր 2014-ին, Ալ Տուլայմի եւ իր պաղեստինցի ամուսինը՝ Քամալ Խալաֆը պաշտօնապէս կը ձերբակալուին, երբ Լիբանանի զինուորական դատարանը հրովարտակ մը հանեց եւ զանոնք ամբաստանեց իբրեւեւ ահաբեկչական խմբաւորման մը պատկանող, ահաբեկչական կազմակերպութեան մը հետ կապ ունեցող եւ ահաբեկչական գործողութիւններ ծրագրող: Դեկտեմբեր 2015-ին, Լիբանանի կառավարութիւնը Ալ Տուլայմին եւ իր աղջիկը ազատ արձակեց՝ ի փոխան լիբանանցի զինուորներու, որոնք առեւանգուած էին Ժապհաթ Ալ Նուսրայի կողմէ:
Զաւակներ
Ըստ «Տը կարտիըն»-ի լրագրողի մը, Ալ Պաղտատի Իրաքի մէջ ամուսնացած է 2000-ին՝ տոքթարական վկայականը ստանալէ ետք: Այս ամուսնութենէն ունի զաւակ մը, որ 2014-ին 11 տարեկան էր:
Չորսէն վեց տարեկան եղող աղջիկը, որ Սաժա Ալ Տուլայմիի հետ Լիբանանի մէջ բանտարկուած էր 2014-ին, Ալ Պաղտատիի դուստրն էր:
Ճիւղաւորուած Ընտանիք
2014-ին, Սաժա Ալ Տուլայմիի բանտարկութենէն ետք, կապ հաստատուած է իր քրոջ՝ Տուաա Ամիտ Իպրահիմի հետ, որ 2011-ին ձերբակալուած էր՝ անձնասպանական գօտիով Էրպիլ մուտք գործելու ժամանակ: Տուաա այժմ կը մնայ քրտական բանտի մը մէջ:
Անպար շրջանի Խալիտիյա Խորհուրդին պատասխանատուն Փետրուար 2016-ին տեղեկացուցած է. «Այսօր, Իրաքի օդուժը օդային հարուած մը տուած է ՏԱՀԵՇ-ի Ռամատիի արեւելքը գտնուող Խալիտիյա կղզիի Ալպու Պալիի «շարիա» դատարանին վրայ։ Այս մէկը պատճառ դարձած է Ալ Պաղտատիի եղբօրորդիի՝ Ապու Ահմետ Ալ Սամարաիի սպաննութեան, ինչպէս նաեւ՝ իր 8 ընկերակիցներուն եւ Ատըլ Ալ Պալաուիի՝ Ալպու Պալիի զինուորական հրամանատարին:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ալ Քայիտայի ղեկավարներ Ստորոգութիւն:Ահաբեկիչներ Ստորոգութիւն:Իրաքի քաղաքագէտներ
2011
2011 թուական, ԻԱ․ դարու 11րդ տարին է
Հոկտեմբեր
23 Հոկտեմբեր․ 32 տա­րո­ւան ընդ­մի­ջու­մէ ետք, 2 500 հայերու ներկայութեամբ կը կատարուի Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս վերանորոգւոած եկեղեցւոյ մէջ ե­կե­ղե­ցա­կան ա­ռա­ջին ա­րա­րո­ղու­թիւ­նը
Spiders
«Spiders», ամերիկահայ System of a Down խումբին երգն է իրենց առաջին՝ System Of A Down երգատետրէն։ Երգը կ՛ըմտրուի որպէս «Ճիչ 3» ֆիլմին սաունթրէք։
23 Հոկտեմբեր
Դէպքեր
2011․ 32 տա­րո­ւան ընդ­մի­ջու­մէ ետք, 2 500 հայերու ներկայութեամբ կը կատարուի Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս վերանորոգուած եկեղեցւոյ մէջ ե­կե­ղե­ցա­կան ա­ռա­ջին ա­րա­րո­ղու­թիւ­նը
Յովհաննէս Տէրզնցի
Հովհաննէս Տէրզնցի, քահանայ՝ Ամիթ կամ Տիգրանակերտ քաղաքէն, որդի Խանէսի (յայտնի չէ թէ ինչո՞ւ Տէրզնցի կոչուած է)։
Իր կողակիցին՝ Ինախըբաշէի մահուամբ՝ երկու աղջիկ, եւ եօթ տարեկան մանչ մը որբ կը մնան։ 1383 թուականի միջոցներուն, կարօտութեան եւ կամ ուրիշ որեւիցե պատճառով կը ստիպուի Հռոմ երթալ։
Հռոմ երթալով հոն կը ծանօթանայ Աբգարի որդւոյն Սուլթանշահի եւ որուն ընկերանալով կը տպագրէ 1584 թուականին «Գրիգորեան Տումար»ը։ Ամուսնոյն մահէն շատ տարի ետքն է անշուշտ, որ այդ ճանապարհորդութիւնը ըրած է, որովհետեւ իր հետն է նաեւ իր Խաչատուր որդին, չափահաս պատանեակ մը, զոր իրեն օգնական կամ ինչպէս ինքն կը յիշէ՝ «թելադրիչն» կը կոչէ իր ձեռքը զարկած գործին։
Այս տպագրութիւնը յաջողցնելէ ետք (1585-1586) թուականներուն, կը մտադրէ հայրենիք վերադառնալ եւ արդէն քսանօրեայ ճամբորդութիւն ըրած էր, երբ անակնկալ կերպով զինքը կը բռնեն ու կը բանտարկեն, ինք բանտարկուելու արժանաւոր յանցանք կամ վնաս մը ըրած չըլլալը կը գրէ յիշատակարանի մը մէջ, եւ յայտնի չէ թէ ին՞չ պատճառավ ձեռբակալուած է, անշուշտ ենթադրութեամբ կամ կասկածով եղած գործ մըն էր այդ բանը, որովհետեւ անմեղութիւնը հասկացուելով, ոչ միայն զինքը կը թողուն այլ եւ գործելու ազատութիւն եւ ազպարէզ կը շնորհեն Վենետիկի մայրաքաղաքին մէջ։
Ստորոգութիւն:Հայ քահանաներ
Լաստիվեր
Լաստիվեր, երկյարկ քարանձաւ ը կը գտնուի Խաչաղբիւր գետի հիասքանչ ձորան մօտ, Ենոքավանի 3 քմ. հեռաւորութեամբ:
Վայրը պահպանուած, անտառի խաւարի մէջ: Բուռն գետը, բարձր ծառերը եւ ուղղաձիգ ժայռերը կը հեքիաթացնէ բնութիւն ը: Եւ այդ բնութեան մէջ իր ուրոյն տեղը ունի խոնաւ կլիման ու ձորի լանջերուն կախուած սպիտակ ամպիկները:
Քարանձաւին, 13-րդ եւ 14րդ դարերուն մոնղոլական արշաւանքներու ժամանակ, իր ապաստանն էր գտել տեղի բնակչութիւնը: Քարանձաւ ը կը գտնուի ձորան գրեթէ ուղղաձիգ լանջի վրայ: Անոր հասնելու համար մարդիկ ստիպուած էին կառուցել աստիճան` մէկը միւսին վրայ շարուած գերաններուն: Կառոյցը կը նմանէր լաստի, եւ այդ պատճառով քարանձաւը մնաց ժողովուրդի յիշողութեան մէջ «Լաստիվեր» անունով:
Նկարիչը սենեակներու պատերուն թողած է գեղեցիկ խորաքանդակ: Կարելի է նկատել, որ ան կը պատկերացնէ հարսանիք: Հեղինակը ստեղծած էր այդ գլուխ գործոցները քարանձաւին ճգնաւորի կեանքով ապրելու ժամանակ: Այդ պատճառով քարանձաւը կը յիշատակուի նաեւ «Անապատ» անունով:
Ձորի ներքեւը կ՚աղմկէ հիասքանչ ջրվէժ մը, որ վայրի բնութեան անբաժանելի մասը կը կազմէ:
Արշամ Խոնդկարեան
Արշամ Խոնդկարեան, Հայ քաղաքական-պետական գործիչ, գրող, Էս. Էռ. (սոցիալ-յեղափոխական) կուսակցութեան անդամ:
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1881 Յուլիսին, Իգտիրի Հախվերէս գիւղը, աւարտած է Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանը եւ վկայուած` Օտեսայի համալսարանի իրաւաբանութեան բաժանմունքէն:
Ճեմարանի մէջ իր ուսանողութեան շրջանին ան ուշադրութիւն գրաւած է գաղափարական իր աշխուժութեամբ ու մտաւորական իր գիտելիքներով: Գործօն մասնակցութիւն ունեցած է ցարական կարգերու դէմ ծաւալած ուսանողական եւ յեղափոխական պայքարներուն մէջ` դառնալով Անդրկովկասի մէջ սոցիալիստ-յեղափոխական կուսակցութեան (Էս. Էռ. կամ` Էսէռներ) ամէնէն հռչակաւոր եւ աչքի զարնող առաջնակարգ դէմքերէն մէկը:
Գործունէութիւն
1917-ին, ռուսական մեծ յեղափոխութեան ժամանակ Խոնդկարեան Անդրկովկասը ներկայացնող քաղաքական կարեւոր գործիչներէն մէկը եղած է: Քերենսկիի ժամանակաւոր իշխանութեան շրջանին, երբ ռուս սոցիալիստ-յեղափոխականները (Էսէռներ) տիրական ներկայութիւն հաստատած էին քաղաքական բեմի վրայ, Խոնդկարեան ներկայացուցած է միեւնոյն այդ հոսանքը Թիֆլիսի Հայոց ազգային խորհուրդին մէջ:
1918-ին Հայաստան անկախացումով Արշամ Խոնդկարեան սոցիալիստ-յեղափոխականները ներկայացուցած է նորաստեղծ հանրապետութեան առաջին օրէնսդիր ժողովին` Հայաստանի Խորհուրդին մէջ: Սերտ գործակցութեան մէջ եղած է Դաշնակցութեան հետ եւ արդարադատութեան նախարարի պատասխանատուութեան նշանակուած է Սիմոն Վրացեանի վարչապետութեան օրօք :
1921-ին, անցած է արտասահման: 1924-ին, հաստատուած է Փարիզ, ուր մինչեւ իր մահը ծաւալած է հրապարակագրական բեղուն գործունէութիւն` առաւելաբար խորհրդային կարգերու քննադատութեան նուիրելով իր ուժերը: Եղած է ռուսերէն «Տնի» (օրեր) թերթին խմբագիրը:
Խոնդկարեան ունեցած է կարող հրապարակագրի ընդունակութիւն, իր գրութիւններուն մէջ լուսարձակի տակ առած է խորհրդահայ իրականութիւնը:
Աշխատակցած է «Հայրենք» ամսագրին, ուր ամէն ամիս Ա.Ա. ստորագրութեամբ «Խորհրդահայ կեանք» բաժինը ներկայացուցած է: Ուսումնասիրական եւ յուշագրական էջերով աշխատակցած է նաեւ Ս. Վրացեանի խմբագրած «Վէմ» հանդէսին եւ Շ. Միսաքեանի «Յառաջ»ին ։
Արշամ Խոնդկարեան մահացած է 1 Դեկտեմբեր 1965-ին, Փարիզ:
Վարդան Ծ․ Վրդ․ Յակոբեան
Կենսագրական
Ս․Կարապետի վանքեն ուսում ստանալով կը ընդունուի Միաբանութեան շարքին մէջ եւ կը ստանայ Ասարկաւագի աստիճանը Մամբրէ Եպակ․ Մամիկոնեանէ որ 1880-ին վարդապետ կը ձեռնագրէ զինք․1880-1883, կը վարէ վարժարանի տեսչութեան պաշտօնը․1883-ին Կէնճ միւթէէսարըֆութեան վերածուելուն կը ստանձնէ նորակազմ վիճակին առաջն․տեղապահի պաշտօնը Միացեալ ընկերութեան դիմումներ կատարելով կը յաջողի 2 նախակրթարաններ պանալ․Կէնճի եւ Գուլբի մէջ․1887-ին երբ Սլիվանի քրդախօս հայեր անհովի մնալէն եւ իրաւունքնինկառավարութենէն անտեսուելէն յուսահատ կաթոլիկութեան կը դիմեն, ինք պատրաստակամութիւն կը յայտնէ հոն երթալու եւ ուրիշներու չյաջողածը գլուխը հանելու․վեհապետական Պատր․ է հովիւ կարգուելով՝ կը մեկնի Սլիվան եւ կարճ միջոցի մէջ մայրենի եկեղեցւոյ գիրկը կը դարձնէ իր հօտը․նաեւ ֆարխինի մէջ դպրոց մը հիմնելով՝ կը դնէ զայն Միացեալի տրամադրութեան տակ․յետոյ Կէնճ դառնալով՝ կը շարունակէ իր պաշտօնը․1893-1894 տեզի կը ունենայ Սասուն Տաւ․որիկի 2 կոտորածները շրջաբնակ Աշիրէթներու կողմէ որոնց կը միանան կանոնաւոր զօրքեր․Մուշ կը հասնի քննիչ յանձնաժողով մը ֆրանսա, Անգլիա եւ Ռուսիա հիւպատոսներէն բաղկացա՝ Շէֆիգ Պէյի նախագահութեամբ․Վարդան Վրդ․ հազիւ իր դեմ եղած քաղաքական ամբաստանութիւնները ազատաց ամէն վտանգի դիմագրաւելով՝ Սասնոյ խնդժութիւնները պարունակող ֆրանսական տեղեկագիր մը կը պատրաստէ եւ յանձնաժողովին կը հանցնէ, պաշտպանելով անմեղ ժողովուրդին դատը այնուհետեւ Իզմիրլեան պատրիարք առաջն․փոխանորդ կը անուանէ զինք, համիտեան արհաւրաւից այդ շրջանին երբ 1895-ի ջարդին հրամանը տրուածէր, Վարդան Վրդ․ իր հերատես եւ խոհեմ ընթացքով կը յաջողի Մուշ եւ շրջակայքը աղէտէն զերծ պահել․այսպէս կը հովուէ ու կը պահպանէ իր հօտն ու վանքերու գոյութիւնը մինջեւ 1899, երբ Բաբգէն Ծ․ Վրդ․ առաջն․ տեղապահ կը անուանուի Մշոյ, եւ ինք Ս Կարապետ կը քաշուի իբր վանահայրական փոխանորդ, այնպիսի ատեն մը երբ ուխտաւորական երթեւեկութիւնք եւ հասոյթներ դադրած էին, վանքին ու ագարակներուն շէնքերը քայքայուած, տուրքերն ալ դիզուած ըլլալով՝ խիստ հարկահանութեան մը կը ըսկսէր․Կասիլ չի գիտեր ան կը իջնէ դաշտի գիւղերը՝ մինջեւ Ջուխուր, հանգանակելով 800 ոսկի եւ վճարելով աղնամի, աշարի եւ եմլաքի տուրքեր․այս տքնութիւններուն քաղաքական գոյն կը տրուի սակայն, իբր թէ յեղափոխութեան անուամբ նպաստահաւաքութիւն մը ըրած ըլլար․ահագին զրկանքներու կուրծք տալով՝ հազիվ կը ազատէ օձիքը կենդրոնի կառավարութեան ձերքէն յետոյ կը նուիրուի շինարար գործին, խրիմեանէն հասած մասնակի նպաստներով նորոգելով Ս․Գերեզմանի գմբէթի վեղարը,մայր տաճարի որմերը, ուսումնարանը նաեւ կառուցանելով Բոխեղ Ձորի եւ ուրիշ տեղերու գոմեր․իսկ 1913-ին՝ վանքին Ս․ Գէւորգ եկեղեցին որ 1866-ի շարժէն վնասուածէր․նշանակութեան արժանի իր մէկ գործն ալ Վերին Կվարս ըսուած ընդարձակ հողերու դատին փոխանոորդութիւնն էր զոր 1881-էն սկսեալ վարելով՝ դատը շահեցաւ․1904-ի Սասնոյ ահաւոր կոտորածին՝ ինք էր որ Մուշ փութաց եւ արկածեալ ժողովուրդը հովուեց եռանդեամ, մինչ Ս․Կարապետի վանքը զերծ պահելու համար յեղափոխական ոտնձգութիւններէ՝ Համիտեան կառավարութիւնը հոն կը ղրկէր 200 զօրք, որոնք խելօք կեցան մինչեւ սահմանադրութեան հռչակունը, շնորհիւ Հայր Սուրբին շրջահայեցութեան․Խարախանեան-ի մահէն վերջ,անոր երբ կը յաջորթէր, ծերունազարդ վարդապետը նախկին իր կորովը կորուսած՝ կը հակառակուի ինքնապաշտպանութեան գործին եւ կը յաջորդէ ժողովուրդը որ զգոյշ շարժի․շատ մը երեւելիներու հետ զինքն ալ բոկոտն դուրս կը հանեն Մուշէն եւ Ալի Զռնան գիւղին մէջ կը այրեն նաւթով։
Վարդան Կոմիկեան
Վարդան Կոմիկեան, հայ գրող։
Կենսագրութիւն
Վ. Կոմիկեան ծնած է Ատաբազար: Փոքր տարիքին հաստատուած է Գատըգիւղ, Պոլիս:
Իր նախակրթութիւնը ստացած է Արամեան եւ Թորոսեան վարժարաններուն մէջ։ Ապա յաճախած է Կեդրոնական լիսէ, զոր աւարտած է 1923-ին։ Վկայուած է Իսթանպուլի համալսարանի Ատամնաբուժական ճիւղէն։
1949-էն սկսեալ, իր ասպարէզին առընթեր, վարած է հայերէնի ուսուցչութեան պաշտօններ՝ Կեդրոնական, Էսաեան լիսէներու, Դպրեվանքի մէջ եւ Ֆէրիգիւղի վարժարանը։
Վ. Կոմիկեան նպաստած է Պոլսահայ գրականութեան յառաջապահ շարժումին, նուաճելով նորավիպագրութեան արուեստը, իր բարձր թէքնիքով եւ հաղորդական գրաւիչ ոճով։
Յաճախ սրտմտութիւններով կը համեմէ իր նիւթերը, զորս կ'ընտրէ իր շրջապատէն, տալով առօրեայ կեանքէն իրական պատկերներ. գիտէ պարզ նիւթ մը սիրելի դարձնել ընթերցողներուն։
Սկսած է գրել դպրոցական շրջանէն։ Իր գրութիւնները առաջին անգամ լոյս տեսած են 1932-ին «Զարթօնք» ամսագրի մէջ, Վ. սկզբնատառով. աւելի վերջը հրատարակուած են «Արեւելք»ի յաւելուածներուն մէջ, Վ. Հազանդ գրչանունով:
Աշխատակցած է Պոլսահայ գրեթէ բոլոր օրաթերթ եւ հանդէսներուն: Տուած է թարգմանութիւններ, գրադատումներ, քերթուածներ ու մասնաւորաբար պատմուածք եւ վիպակներ Խաչիկ Արմիրեանի «Ճառագայթ» շաբաթաթերթին մէջ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Հրիստիանի, Թիրա
Հրիստիանի, Թիրա (յուն․՝ Χριστιανή Θήρας), Էգէական ծովու անբնակ հրաբխային կղզի, Հարաւային Էգէականի Շրջանային Միաւոր, Քիքլատես, Յունաստան։ Կը գտնուի Սանթորինիին հարաւ-արեւմուքը։ Տարածութիւնն է 1,188քլ²։ Բարձրագոյն կէտը 283 է։ Վարչականօրէն կը պատկանի Թիրա (Սանթորինի) քաղաքապետութեան։
Կղզիին վրայ յայտնաբերուած են Ք․Ա․3-րդ հազարամեակի բնակութեան վկայութիւններ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիակներ Ստորոգութիւն:Թիրայի կղզիներ
17 Օգոստոս
17 Օգոստոս, տարուան 229-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 230-րդ) օրն է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:17 Օգոստոսի ծնածներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:17 Օգոստոսի մահացածներ
Ալիս Աբգարիոս
Ալիս Աբգարիոս, ծնած է 1886-ին Պէյրութ: Մանկութեան շրջանը անցուց եղբբօրը՛ Միշէլին եւ անոր բարեկամներուն հետ։ Հաճոյք կ'առնէր տղոց յատուկ խաղ խաղալով, ինչպէս հոլ դարձնել, դրուձիկ շինել եւ գնդակ խաղալ, որոնց բոլորին մէջ ալ տաքը կը գերազանցէր։ Այլ աղջիկներու նման պուպրիկով կամ ուրիշ իգական սեռի յատուկ խաղեր չէր խաղար։ Ահա իր այս ընթացքն է որ կազմաորեց իր ապաւայ կեանքը տալով անոր առնականութիւնը, եւ զինուորական տիսբլինը հետեւելու իղձ։
1891-էն 1899 յաճախեց Պէյրութի Ւերմանական վարժարանը եւ ուսանեցաւ արաբերէն, ֆրասերէն, անգլերէն եւ գերմաներէն։ 1900-ին երբ իր ընտանիքով մեկնեցաւ Գահիրէ, հոն հետեւեցաւ յատուկ դասընթացքներու։ 1912-իէն 1914 երկու տարի Անգլիա մնաց, ուր շարունակեց իր ուսումը, բայց Առաջին Ընդհանուր պատերազմին պաճառաւ ստիպուեցաւ գալ Եգիպտոս եւ ապա անցնիլ Պէյրութ:
Պէյրութի մէջ տեսնելով թէ դպրոցները կը գոցուէին, խորհեցաւ թէ ազգային վարժարան մը օրուայ պէտք մը դարձած էր։ Բրեկամուհիի մը օգնութեամբ 1917-ին սկսաւ Ահլիա վարժարանը զոր նախ կոչեց Սուրիական բողոգական վարժարան։ Զուգահեռ ասոր, ուզելլով նոր շարժում մը ստեղծել, սկսաւ սկաուտական, շարժումը։ միեւնոյն ժամանակ զինուորական իշխանութենէն առտօնութիւն առաւ Պրիդիշ Սիրիան վարժարանի ընդարձակ բակը գործածելու որպէս սկաոգտական վարժութեանց վայր։ Այդ վարժարանի գրադարանին մէջ գտաւ նախնական գիրք մը կբրլ կայսերու հոմնագիրքը, իսկ սկուտիզմքի խմբագիրներէն մին։ Աղջիկներ մարզելու իր այս գաղափարը լաւ ընդունելութիւն գտաւ եւ իր առաջնորթութեամբ սկսաւ քաղաքին զանազան մասերուն մէջ խումբեր կազմուիլ։ Անմիոչապէս որ թղթատարական կազմակերպութիւններ սկսան գործել եւ կարելի եղաւ Անգլիոյ հետ թղթակցիլ, գրեց սկաուտութեան Կեդրոնատեղին՝ տեղեկագրելով իր գործունէուլիւնը։ պէտք եղած քաջալերութիւն տրուեցաւ իրեն։ կերի կայտի գնդամէտ եւ սկաուտամէտ տիտղոսը։ 1923-ին դարձեալ Անգլիա աիցելեց, ուր սկաուտական պէտք էղած դաստիրակութիւնը ըստանալէ յետոյ՝ նշանակուեցաւ Լիբանան-Սուրիոյ սկաուտական ընդհանուր մարզապան։
Վերադառնալով Պէյրութ, սկաուտական շարժումին այնպիսի խթան մը տուաւ եւ այնպիսի ձեռնահասօրէն կազմակերպեց գործե ոբր քանի մը ամսուայ ընթացքին աւելի քան հազար աղջիկներ արձանագրուեցցան զանազան խումբերու մէջ։ Բազմաթիւ ճամ բարէնըր եւ տողանցքներ կազմակերպեց զոյգ երկիրներու զանազան վայրերէն բերուած արական եւ իգական սեռի սկաուտներիով, որոնք մեծ յաջողութեամբ պսակուեցան եու թերթերու եւ ժողովուրդին որուայ սիւթ եղան։ Սկաուտական նման հաւաքոյթէ եւ շատ փայլուն տողանցքէ մը յետոյ տեղւոյն վրայ վարյատրուեցաւ Լիբանանեան Արժանեաց Շքանշանով՝ Հանրապէտութեան նախագահ Ն.Վ.Շարլ Տէպպասի կողմէ որ անձամբ ներկայ կը գտնուէր հնաթիսսուդեանց։
1919-ին ուղղեց հանրային գորղունէութենէ հրաժարիլ եւ գնաց Պաղեստին եղբօրեը Պարօն Միշէլին քով։ սակայն մահմետական կանանց յատուկ կազմակերմութիւն մը ուզելով Դամասկոսի մէջ աղջկանց վարժարանը բանաալ, զինք հրաւիրեց։ Սիրով ընդունեց եւ կազմամակերպչական գրողը աւարտելէն յետոյ դարձեալ գնաց Պաղեստին հանքչելու։ սակայն կերեւի Որ Աբգարիոս հանքչելու կամ հանգստանալու համար չէր ստեղծուած։ Անգամ մը եւս տիկիններ հետեւեցան իրեն։ Այս անգամ յոյն օթոտոքա յարանունութեան յատուկ կանանց յանձնախումբ մը խնդրըց իրմէ որ Թրիփօլիի մէջ աղջկանց յատուկ վարժարան մը բանայ եւ կառաւարէ։ 1936-ին ընդունեց այս առաջարկը եւ ցարդ կը վարէ այե դպրոցը որ Լիբանանին բազմաթիւ զարդացած եւ արժէքաւոր աղջիկներ տուած է։
Օրիորդ Աբքարիոս Լիբանանի եւ Սուրիոյ իգական սեռի շատ արժէքաւոր եւ լաւագոյն ներկայացուցիչներէն մին է։
ըլլալով ուսեալ եւ զարգացման անձ, իր գործգունէութիւնը չսահմանեցին լոկ հրապարակային ձեռնարկներու, այլ տարաւ նաեւ գրական աշխատանք։ Անգլերէն լեզուով 268 էջնոց գիրք մը գրեց սկաուտիզմի մասին, որ յետոյ արաբերէնի թարքմանուեցաւ Տօքթօր Ճապուրի կողմէ։ Այս գիրքը իր տեսակի մէջ միակն է։
Օրիորդ Աբքարիոսի նման մէկը, որ բազմաթիւ տարիներ բեղուն եւ եռանդուն հանրային գործունէութիւն մը ունեցած, չէր կրնար մամուլի եւ հանրութեան ուշադրութենէն ու գնահատանքէն վրիպիլ։ որով արաբական աշխարհի-չենք ըսէր լոկ Լիբանան եւ Սուրիա-այլ՝ համայն արաբական աշխարհի մամուլը գնահատանքով խօսեցաւ Օրիորդ Աբքարիոսի եւ իր ազգօգուտ գորղունէութեան շուրջ։ Լիբանանէն, Սուրիայէն, Իրագէն եւ նոյնիսկ հեռաւոր Եգիպտոսէն թերթեր ձայնակցեցան իրարու։ իր մասին գրուած յոդուածներու լոկ մէկ չնչին տոկոսին թարգմանոգթիւնն իսկ էջեր պիտի գրաւէր։ Բնտրեցէք սա քանի մը արաբերէն ու Ֆրանսերէն հրատարակութեանց հատեւեալ թիւերը եւ դուք պիտի տեսնէք թէ ինչ է արաբական աշխարհի կարծիքը այս մեծանուն հայուհիին մասին.-
«Էլ Պիան» օրաթերթ, 26 Յունիս 1925: «Էլ հուրրիա» ամսագիր, Օգոստոս 1925, Պաղտատ: «Ալ Արուս» Յուլիս 1925, Դամասկոս: «Ալ Ռայա» Յունիս 1928, Պէյրութ: «Ալ Հիլալ » Յուլիս 1925, Գահհիրէ: «Ալ Արզ» Օգոստոս 1925, Պէյրութ: «Լը Րէվէյ» Ֆրանսերէն, 2 Յունիս 1928, Պէյրութ: «Լա Սիրէ» Ֆրանսերէն, 2 Յունիս 1928, Պէյրութ: Սակայն մենք երկու մէջբերումներ կ՛ըկնենք հէտէւեալ կարեւոր եւ լուրջ թերթերէն, որոնցմէ ընդերցողը կրնայ գաշափար մը կազմել Օրիորդ Աբքարիոսի մասին արաբական մտաւորական աշխարհի ունեցած կարծիքին շուրջ։
Պարօն Ուատի Աբգարիոս, որդին Իսքէնտէրի Պարօն Միշէլ Աբգարրիոս, որդին Ճան Աբգարիոսի կոմս Ֆիլիպ Թառռազի :
Րաֆֆի անուան թիւ 36 դպրոց
Րաֆֆի անուան թիւ 36 հիմնական դպրոց, հանրակրթական հիմնական դպրոց Հայաստանի Հանրապետութեան Երեւան քաղաքին մէջ։ Դպրոցը կը գտնուի Երեւանի Արաբկիր վարչական շրջանին մէջ` Կոմիտաս 37 հասցէին : Ըստ 2014 թուականի տուեալներու, դպրոցի աշակերտներու քանակը կը կազմէ 327 աշակերտ` որոնք կը սորվին համապատասխանաբար 16 դասարաններու մէջ։
Դպրոցի տնօրէնը Նունէ Ղազարեանն է։ Դպրոցը ունի երկու փոխտնօրէն` Էլմիրա Նահապետեան (դաստիերակչական գծով, պատմաբան) եւ Լարիսա Աւետիսեան (ուսմավար, մասնագիտութեամբ բանասէր)։
Պատմութիւն
Դպրոցի հիմնադիրները կը համարուին 1928 թուականին Արեւմտեան Հայաստանէն հայրենիք ներգաղթած արաբկիրցիները, որոնք այստեղ ստեղծեցին մօտ 40 աշակերտէ բաղկացած առաջին դպրոցը։ Զարգանալով Արաբկիրը 1933 թուականին նոյն տեղը կառուցեց դպրոցի երկրորդ մասնաշէնքը։
1937-1938 թուականներուն քանի որ աւելցած էր դպրոցի աշակերտներու եւ մանկավարժներու թիւը՝ դպրոցէն անջատուած մէկ այլ դպրոց, որ կրեց թիւ 21 համարը։ Հիմնական դպրոցը հետագային ստացաւ 36 համարը եւ կրեց մեծ գրող «Րաֆֆի» անունը։
21-րդ դարու 90-ականներուն դպրոցը ստացաւ նաեւ վարժարանի կարգավիճակ եւ գործեց որպէս դպրոց-վարժարան։ Այժմ դպրոցը կը գործէ որպէս հիմնական կրթական հաստատութիւն։ Դպրոցի աշակերտները միշտ գրաւած են բարձր դիրքեր տարբեր մրցոյթներու մէջ եւ ողիմպիականներուն մէջ:
1987 թուականին դպրոցի առջեւ տեղադրուած է Րաֆֆի կիսանդրին: Դպրոցն ունի առանձին դասարան՝ յատկացուած Րաֆֆիի թանգարանին։
Դպրոցի կոլեգիալ կառավարման մարմին
Դպրոցի կոլեգիալ կառավարման մարմինի խորհուրդի անդամներն են ` Գասոեան Հեղինէ Ռազմիկի, Կարապետեան Շամիրամ Ռաֆիկի, Բաբլոեան Ռուզաննա Միշայի, Բաբալարեան Գայանէ Հրանդի, Պողոսեան Թերեզա Ստեփանի, Աւագեան Յովհաննէս Սարգիսի, Խաչատուրեան Ինգա Սերգէի եւ Մխիթարեան Արայիկ Ալիաթի։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երեւանի դպրոցներ
Սուլթան Համիտի Մահափորձ
Սուլթան Համիտի Մահափորձը, Հ. Յ. Դաշնակցութեան Գ. Ընդհանուր Ժողովին, որ 1904-ին գումարուեցաւ Պուլկարիոյ մայրաքաղաք Սոֆիայի մէջ ունեցաւ ծանրակշիռ որոշում մը. վերսկսելու ցուցական գործունէութեան Պոլսոյ եւ Իզմիրի մէջ։
Պոլիսը մայրաքաղաքն էր Օսմանեան կայսրութեան. հոն կային բազմաթիւ օտար դեսպանատուներ։ Իզմիր իր կարգին մեծ քաղաք մըն էր, ուր կային Եւրոպական արեւտրական կեդրոններ։ Ուրեմն, այս ձեւով պիտի ցնցուէին թէ՛ սուլթանը եւ թէ Եւրոպացիները որոնք պիտի ստիպուէին հաշուի առնել հայերու ուժը եւ յեղափոխական վճռակամութիւնը։
Այս պայմաններուն մէջ, Հ.Յ. Դաշնակցութիւնը կու տար իր պատմութեան ամէնէն ծանրակշիռ որոշումներէն մէկ՝ ահաբեկել հայ ժողովուրդի գլխաւոր դահիճ Սուլթան Համիտը։ Ասոր համար կը կազմուէր յատուկ մարմին մը, որ կը կոչուէր Ցուցական Մարմին։ Անոր անդամներն էին Քրիստափոր, Սաֆօ (Մարտիրոս Մարգարեան), Թորգոմ (Պոլսոյ գործիչ), Յովնան եւ Աշոտ Եղիկեան: Քրիստափոր՝ Սամուէլ Ֆայն անունով օտար անցագիրով մը կու գայ Պոլիս։ Շնորհիւ այս օտար անցագիրին ներկայ կ'ըլլայ սուլթանին «սելամլըք»ի արարողութեան, երբ սուլթանը Եըլտըզ պալատէն կ'ելլէ, կ'ողջունէ զինք դիտելու եկած օտար դեսպանատուներու պաշտօնեաները, կ'ուղղուի մզկիթ եւ աղօթքէն ետք նոյն արարողութիւնը կը կրկնէ։ Քրիստափոր կը հաշուէ, թէ որքա՛ն կը տեւէ այս արարողութիւնը։
Չորս ամիս ետք, 1905 21 Յուլիսին կը կատարուի մահափորձը, Քրիստափորի գործակիցներուն՝ Ռուբինայի, Սաֆոյի եւ Զարեհի (Պանք Օթոմանի հերոսներէն) կողմէ։ Եըլտըզ պալատի պարիսպներէն ներս կը պայթի կառքը, կը նահատակուի Զարեհը, բայց սուլթանը կը փրկուի մզկիթէն ելած ժամանակ շէյխի մը հետ խօսքի բռնուած ըլլալուն պատճառաւ։
Թէեւ մահափորձը չի յաջողիր, սակայն սուլթանը այլեւս նոր ջարդի հրամաններ չ'արձակեր, որովհետեւ կը զգայ, որ իր կեանքը հեռու չէ հայ յեղափոխականներու ռումբերուն կամ փամփուշտներուն հասողութենէն։
Յովհաննէս Աշըգեան
Աշըգեան Յովհաննէս (2 Նոյեմբեր 1884, Պոլիս - անյայտ), բժիշկ։
Ծնած է 1884-ին Նոյեմբեր 2-ին,1888-ին Պոլիս փոխադրուած եւ նախնական ուսումը ստացած է Մաքրիգիւղի Տատեան ազգ վարժարանը, որը աւարտելէ վերջ, աւարտած է նաեւ նոյն թաղի պէտական վարժարանը, միեւնոյն ատեն հետելով Բագրատունի երկրորդական վարժարանի մասնաւոր դասըթացքին Արամ Նիկողոմեանի օրով: 1906-ին մրցման քննութեանց մասնակցելով, կը յաջողի Պոլսոյ բժշկական համալսարանը մտնել, 1913-ին համալսարանը կ’աւարտէ:
Դեռ վերջին դասարանը (սթաժիէր), 1912-1913-ի Պալքանեան պատերազմին հարիւրապետի աստիճանով Օսմանեան բանակին զինուոր-բժիշկ կը նշանակուի:
Նոյն աստիճանով համաշխարհային պատերազմի ընթացքին ալ Օսմանեան բանակին մէջ իբր զինուոր-բժիշկ կը ծառայէ զանազան պաշտօններով:
Զինադադարէն ետք, մօտաւորապէս տարի մը Պանտրմա կը մնայ:
1922-ի վերջերը Պոլիսէն կը հեռանայ, յաջորդաբար գործելով Ալէքսանդրապոլիսի, Տրամայի, Աթէնքի, Բիրէաի եւ կրկին Ստրամայի մէջ՝ ներկայիս (1937) Տրամայի շրջանին մէջ:
Թէ՛ Պոլիս, թէ Պանտրմա եւ թէ Յունաստան զանազան ազգային պաշտօններ վարած եւ որոշ գործունէութիւն ցոյց տուած է:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:2 Նոյեմբերի ծնածներ
Վարդան Ճիհանեան
Վարդան Ճիհանեան՝ (ծնած է Արաբկիր, 1894-ին): 1895-ի Համիտեան կոտորածին հօրմէն որբացած։ 1904-ին ընտանիքին վերապրող անդամներով փոխադրուած է Հալէպ: 1909-ին ազգային Ներսէսեան (Հայկազեան) երկսեռ վարժարանէն շրջանաւարտ։ Պետական Սուլթանիէ վարժարանի Իտատիյէի բաժինէն ընթացաւարտ 1912-ին։ Ուսանող Պէյրութի նորաբաց իրաւաբանական վարժարանի եւ յետմիջօրէի վաճառատուն պաշտօնեայ։ 1914-ին կ'անցնի Եթովպիա, ուր Ատիս Ապապայի Մուրատեան վաճառատան մէջ պաշտօնեայ կ'ըլլայ։ 1915-ին տասնեակի մը գլուխը անցած կովկասեան կամաւորական խումբերուն միանալու համար ճամբայ կ'ելլէ, սակայն Պուլկարիոյ Դաշնակիցներուն յառումով՝ կը մնայ Գահիրէ, ուր կ'ըլլայ պաշտօնեայ Ալմայի տան մէջ։ Կը մտնէ օտարականներու Բանակ (Լէժիոն Էթրանժէր) հոգսկ, ապա ֆրանսական արեւելեան բանակի հայկական լէգէոնի բաժինը։ 1918 Սեպտեմբեր 18-ին կը մասնակցի Արրարյի դիւցազնամարտին եւ անոր յաջորդող բոլոոր կռիւներուն։ 1920-ին կը զինարձակուի եւ մինչեւ Կիլիկիոյ չարաղէտ պարպումը կ'ըլլայ Մէրսինի բանտերուն տնօրէն, քննիչ։ Արտագաղթի կարաւաններով կու գայ Կիպրոս: 1923-ին կ'անցնի Հալէպ, ուր կը զբաղի առեւտուրով եւ կը վարէ ազգային եւ հայրենակցական պաշտօններ։ Որպէս ֆրանսական քաղաքացի եւ պահեստի զիինուոր՝ հետեւած է զինուորական դասընթացքներուն եւ խառն դատարաններու մօտ հայերէնի բաժինին նամակներու եւ ստորագրութըւններու քննիչ եղած է։ 1939-ին Համաշխարհային Բ. Պատերազմին դարձեալ դրօշի տակ անուած, ժամանակ մը ետք զինարձակուած, սակայն անկլօ-Տը Կօլ բանակներու Սուրիա Լիբանան մուտքին առիթով անգամ մըն ալ բանակի կանչուած։ 1945-ին ֆրանսացիներու Սուրիայէն քաշուելու ատեն ընտանեօք Պէյրութ փոխադրուած է, ուր կը զբաղած է առեւտորով։
Վարդան Միսիրեան
Վարդան Միսիրեան (1887 - Զմարա, 1915) պաշտօնիա, ուսուցիչ:
Շահէն Խաչատրեան
Շահէն Խաչատրեան, հայ արուեստաբան, Խորհրդային Հայաստանի արուեստի վաստակաւոր գործիչ (1984)։
Կենսագրական գիծեր
1967-ին, Մարտիրոս Սարեանի առաջարկով, ստանձնած է Սարեանի նորաստեղծ թանգարանի տնօրէնի պաշտօնը, զոր վարած է մինչեւ 2004 թուականը: 1990-ին վարած է Ազգային Պատկերասրահի տնօրէնի պաշտօնը, միաժամանակ ան  վարած է  աւելի քան տասնեակ մը թանգարաններու եւ պատկերասրահներու տնօրէնի պաշտօնը ։
Խաչատրեան հեղինակ է տասնեակ մը արուեստաբանական աշխատութիւններու, որոնք նուիրուած են 19-րդ եւ 20-րդ դարերու հայ արուեստին:
Ան ցուցահանդէսներ կազմակերպած է Իտալիոյ, Ֆրանսայի, Գերմանիոյ, Յունաստանի, Միացեալ Նահանգներու, Հունգարիոյ եւ նախկին խորհրդային բազմաթիւ քաղաքներու մէջ:
Շահէն Խաչատրեան աշխատած է Ս. Էջմիածնի մէջ, իբրեւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի մշակութային խորհրդական եւ Արշիլ Կորքիի թանգարանի տնօրէն :
Հրատարակած է հայ արուեստի ու արուեստագէտներու մասին  բազմաթիւ ուսումնասիրութիւններ` հայերէն, ռուսերէն, անգլերէն, ֆրանսերէն  թէ  իտալերէն լեզուներով, ինչպէս «Հայ վրձինի վարպետներ» խորագրեալ վեց հատորներու հաւաքածոն` նուիրուած հանրայայտ հայ արուեստագէտներու :
Սապրինա Գրիգորեան
Սապրինա Մարկոսի Գրիգորեան, հայ դերասանուհի:
Կենսագրութիւն
Սապրինա Գրիգորեան ծնած է Հռոմի մէջ Մարգոս Գրիգորեանի եւ Ֆլորա Ադամեանի ընտանիքին մէջ։ Մեծ եղած է Մարգոյի ազդեցութիւնը Սապրինային վրայ, ով միշտ հետեւած է աղջկան գործունէութեանը եւ աջակցած է անոր: Սապրինան նախնական կրթութիւնը ստացած է Թեհրանի մէջ, միջնակարգը՝ Նիւ Եորքի մէջ, սորված տ նաեւ Զուիցերիոյ մէջ։ Վերադառնալով Թեհրան՝ ծանօթացած է Թեհրանի «Դիմակներ» թատերախումբի գեղարուեստական ղեկավար Փաթրիսա Զիքիի հետ եւ սկսած է մասնակցիլ «Դիմակներ» խումբին ներկայացումներուն: Առաջին անգամ բեմ բարձրացած է Թեհրանի մէջ հայկական «Արարատ» ինքնագործ թատերախումբի հետ՝ Ուիլիըմ Սարոյեանի «Իմ Սիրտը Լեռներուն Մէջ Է» գործին հանդիսանալով Ճոնիի դերակատարմամբ: Այդ բեմադրութիւնը համարուած է ամէնանշանակալից իրադարձութիւնը թեհրանահայ համայնքի թատերական կեանքին մէջ (նախքան Սապրինան, 1965 թուականին, Երեւանի մէջ Ճոնիի դերը առաջին անգամ կատարած է Վարդուհի Վարդերեսեան` Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ակադեմիական Թատրոնին մէջ):
Սապրինայի խաղաոճին բնորոշ եղած են իր հակապատկերական տեսարանները, սուր հակադրութիւնները, ուժգին պոռթկումները, քնարական ներշնչուածութիւնը: Սապրինային խորթ եղած են միապաղաղութիւնը, հանդարտութիւնը, գործողութեան կերպարի դանդաղ ու տարտամ ընթացքը:
Արուեստի ոլորտէն ներս իսկական կրթութիւն ստանալու նպատակով Սապրինան կը մեկնի Լոնտոն, ուր 1978 թուականին կ'աւարտէ Կիլտհոլի Երաժշտութեան եւ Տրամայի դպրոցը, կը մասնագիտանայ ֆիլմի եւ թատրոնի պատմութեան ոլորտին մէջ` Փաթրիսիա Զիքի անմիջական ղեկավարութեամբ: Ուսումնառութեան տարիներուն ընթացքին եղած է Զուիցերիոյ, Սպանիոյ, եւ Իտալիոյ մէջ:
Յետագային Սապրինան կ'աշխատի Նիւ Եորքի NBC հեռուստաընկերութեան մէջ, պատրաստած եւ եթեր հեռարձակած է հեռուստատեսային տարաբնոյթ հաղորդումներ, հեղինակած է երաժշտական-թատերական յօդուածներ, գրած ու բեմադրած հեռուստատեսային թատերագրութիւններ: Անոր յօդուածները լոյս տեսած են Delta SKy Magazine, Ladies Home Journal, Division Magazine եւ այլ պարբերականներու մէջ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասանուհիներ Ստորոգութիւն:28 Յուլիսի ծնածներ
Վահէ Քաչա
Վահէ Քաչա (բուն անունը՝ ՎահԷ Գառնիկ Խաչատուրեան, ), արեւմտահայ գրող, ստեղծագործեր է գլխաւորապէս ֆրանսերէն։
Կենսագրութիւն
Նախնական կրթութիւնը ստացեր է Պէյրութի մէջ։ 1945 թուականին մեկներ է Փարիզ, երեք տարի հետեւած է ժապաւէնի ղեկավարութեան դասընթացներուն։ Եղած է «Սուար տը Պէյրութ» («Soir de Beyrouth») թերթի թղթակիցը Փարիզի մէջ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսահայ շարժանկարի գրողներ Ստորոգութիւն:Ֆրանսահայ լրագրողներ Ստորոգութիւն:Ֆրանսահայ արձակագիրներ Ստորոգութիւն:Ֆրանսահայեր
Այնճար
Այնճար կամ Անճար (عنجر, Ainjar, որ կը նշանակէ արագահոս կամ չոռոգուած գետ) կամ Հաուշ Մուսա (حوش موسى), Լիբանանի Պեքաայի շրջանին մէջ 2400 ամբողջութեամբ հայ բնակչութիւն ունեցող քաղաք մըն է: Անոր ընդհանուր տարածութիւնը կը կազմէ մօտաւորապէս 20 քառակուսի քիլոմեթր: Ամրան եղանակին, բնակչութեան թիւը կը հասնի 3500-ի, մուսալեռցիներու Պէյրութէն կամ սփիւռքի այլ երկիրներէ վերադարձին պատճառով: Հին աշխարհին մէջ, քաղաքին անունը կը ճանչցուէր իբրեւ Չալքիս:
Պատմութիւն
Ըստ յիշատակութիւններու, քաղաքը կը հիմնադրուի 8-րդ դարու սկիզբը ումաուիներու խալիֆ Ալ-Ուալիտ Ա.-ի կողմէ, իբրեւ նստավայր: Սակայն, պատմաբան Ժերէ Լ. Պաչարաչ կ'ըսէ, թէ Ալ-Ուալիտի որդին՝ Ալ-Ապպաս իպն Ալ-Ուալիտն էր Այնճարը հիմնադրողը մօտաւորապէս 714-ին՝ նշելով բիւզանդացի քրոնիկագիր Թէոֆանոսը, որ կ'արձանագրէ, թէ Ալ-Ապպաս ինք կառուցած է քաղաքը:
Նախքան հայերուն հաստատուիլը, Այնճարի հողամասը սեփականութիւնն էր Ռուճտի Պէկ Ֆհմիին եւ իր մօր Այիշա Սապարնազին, որ ժառանգ մնացած էր իրենց Ահմէտ Ֆհմի փաշայէն: Ֆրանսական հոգատար իշխանութիւնները, գործադրելով Ազգաց Դաշնակցութեան Գաղթականաց Յանձնախումբին որոշումը` կը գնեն այն հողամասը, ուր մուսալեռցիք պիտի հաստատուէին:
1928-ին, պետութեան կողմէ նշանակուած կալուածներու յատուկ յանձնախումբ մը, կը չափագրէ լրիւ հողատարածքները Այնճարի մէջ եւ զանոնք կը բաժնէ երկու տարածքներու՝ քարտէս թիւ 1 եւ 2, ու կը հաստատէ Ռուճտի Պէկին եւ իր մօր սեփականատիրութիւնը: 19 Օգոստոս 1939-ին, ֆրանսական իշխանութեանց թիւ 176 որոշումով, Այնճարի լրիւ հողատարածքը կը սեփականացուի Ֆրանսական հոգատար իշխանութեանց կողմէ եւ կ'արձանագրուի Ֆրանսական կառավարութեան անունով: Սեփականատէրերուն կը վճարուի 410.000 ֆրանք, որ կը հայթայթուի Ֆրանսական կառավարութեան, «Գալուստ Կիւլպէնկեան» հիմնարկութեան եւ կարգ մը մեծահարուստ հայերու կողմէ եւ այս մէկը ընդհանուրին շահին համար, ինչպէս արձանագրուած է յիշեալ որոշումին մէջ։ Որոշումին մէջ արձանագրուած է նաեւ թէ Այնճարը կը տրամադրուի Ալէքսանտրէթի հայ գաղթականներուն:
1944-1945-ին, մեծ թիւով հողամասերու կալուածագիրեր կը տրուին մուսալեռցիներուն (պետութեան կողմէ՝ իրաւապէս հաստատելով իրենց իրաւունքը այս հողամասերուն վրայ): Լիբանանի անկախութենէն ետք, Այնճարի այն հողերը, որոնց կալուածագիր չէր տրամադրուած տակաւին, մնացին ֆրանսական հոգատար իշխանութեանց անունին, մինչեւ 1956 թուականը: 21 Փետրուար 1956-ին Այնճարի կալուծագիր չունեցող հողատարածքները, կը փոխանցուին Լիբանանեան իշխանութեանց, որպէսզի արձանագրեն զանոնք՝ բոլոր անոնց անունին, որոնք կը հաստատեն իրենց իրաւունքը Ալեքսանտրէթի հայ գաղթականներէն: Հոս պէտք է արձանագրել, որ Լիբանանեան իշխանութիւնները չեն գնած Այնճարի հողատարածքը եւ չեն վճարած անոր փոխարժէքը, ուստի եւ այս հողերուն իրաւատէրը մուսալեռցիներն են՝ Ալէքսանտրէթի հայ գաղթականները:
1963-ին թիւ 40/63 օրէնքով, կը հաստատուի մուսալեռցի հայ գաղթականներուն իրաւունքը Այնճարի լրիւ հողատարածքին վրայ, որ իրենց իրաւունք կու տայ բոլոր չարձանագրուած հողամասերը արձանագրելու իրենց անունին: 1967-ին նոր կալուածագիրեր կը տրուին մուսալեռցիներուն (Հայաստան ներգաղթած մուսալեռցիներուն հողամասերը, պետական որոշումով կը տրուէին շրջան մնացող մուսալեռցիներուն):
Այս բոլորէն ետք, տակաւին կը մնան հողամասեր որոնք կալուածագիր չունին, թէեւ շրջանի պատասխանատուները աշխատանք կը տանին ամբողջացնելու համար կալուածագրերու ապահովումը:
Քաղաքապետութիւն
Հսկելու համար կարգապահութեան, նպաստի բաշխման եւ նոր կայքի կազմակերպումին, մուսալեռցիք Պասիթի մէջ իսկ կը կազմեն Կեդրոնական Մարմին մը՝ Գէորգ Գալուստեանի ղեկավարութեամբ:
Այս մարմինն է որ մեծ պատասխանատուութիւն կը վերցնէ իր ուսերուն եւ կարելին կ'ընէ թեթեւցնելու համար գաղթականներուն առօրեայ դժուարութիւնները: Մարմինը իր կողքին կ՛ունենայ Հ.Յ.Դ. «Կարմիր Լեռ» կոմիտէն, որ կոչուած է արթուն պահակը եւ առաջնորդը ըլլալու Այնճարի, անոր հաստատումէն ի վեր: Կեդրոնական Մարմինը գլուխ կը հանէ տուներու շինարարութիւնը եւ կը հոգայ գաղթականներուն առողջապահական կարիքները:
1941-ին կը ստեղծուի Այնճարի առաջին քաղաքապետական խորհուրդը՝ եօթը անդամներէ բաղկացած. Իւրաքանչիւր գիւղամաս կ՛ունենայ նաեւ իր գիւղապետը:
Այնճարի առաջին քաղաքապետը կ՛ըլլայ Սերոբ Շէրպէթճեան, որ ծանր պայմաններու տակ կը սկսի իր աշխատանքին՝ տուներու բաշխումէն անմիջապէս ետք: Նորակազմ Խորհուրդը հոգ կը տանի գիւղի մաքրութեան, կը հսկէ ջուրի բաշխումին եւ փորձ կը կատարէ ծառազարդելու գիւղը, որ սակայն ջուրի տագնապի պատճառաւ չի յաջողիր: Հոս պէտք է յիշել, որ այս տարիներուն, ժողովուրդը շրջանին մէջ հաստատուելու համար քայլեր չէր առներ, որովհետեւ մեծ յոյս ունէր որ պիտի վերադառնար իր պապենական գիւղերը:
Այս շրջանին, կը կառուցուի 600 խորանարդ տարողութեամբ ջրամբար մը, գիւղի ամենաբարձր կէտին վրայ եւ ջուրը աղբիւրներու միջոցաւ (գասթալ)՝ կը ցրւուի գիւղին մէջ:
1946-47-ի ներգաղթէն ետք, քաղաքապետի պաշտօնը կը վարէ Յաբէթ Աբրահամեան: Քաղաքապետական Խորհուրդը կը նպաստէ Ազգ. «Յառաջ» վարժարանին: Այս շրջանին է նաեւ, որ կը սկսի ըմպելի ջուրի ցանցի հաստատումը գիւղին մէջ:
1952-ին քաղաքապետ կը դառնայ Սեդրակ Թաշճեան: Կը թուի թէ գիւղացիները կ'որոշեն հաստատուիլ շրջանին մէջ (Մուսա Լեռ վերադառնալու յոյսը անկում կ'արձանագրէ) եւ ծնունդ կ'առնէ պարտիզամշակութիւնը: Քաղաքապետական Խորհուրդը կը յաջողի ասֆալթապատել գիւղի ճամբաները հանգրուան առ հանգրուան եւ քանի մը տարիներու ընթացքին: 1962-ին գիւղ կը հասնի ելեկտրական հոսանքը՝ որ մեծապէս օգտակար պիտի հանդիսանայ գիւղի ընդհանուր զարգացման: Կը նորոգուին պարտէզներու ջրատար առուները եւ կը կանոնաւորուի ջուրի բաշխումը:
1963-ին քաղաքապետ կ՛ըլլայ Յարութիւն Շերպէթճեան: Յաջորդող տարիներուն գրեթէ կ'ամբողջանայ ճամբաներուն ասֆալթապատումը, կը կանաչապատուի գիւղը եւ կը լուսաւորուին ճամբաները:
Այնճարը իր զարգացման ընթացքին մէջ էր, երբ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը սկսաւ եւ կը կասեցնէ գրեթէ ամէն բան: Երկիրը կը մտնէ ընդհանուր խառնակ ժամանակաշրջանի մը մէջ, որ երկար տարիներ պիտի շարունակուէր:
Խորհուրդի անդամներու թիւը ժամանակի ընթացքին կը նուազի (մահերու պատճառով) եւ անոր գործունէութիւնը կը տկարանայ: Հակառակ ասոր, սակայն, քաղաքապետութիւնը կը գործէ իր կարելիութեանց սահմաններուն մէջ։ 80-ականներուն, քաղաքապետի պաշտօնը կը վարեն յաջորդաբար Մկրտիչ Քէնտիրճեան եւ Գաբրիէլ Հաւաթեան: Այս տարիներուն խորհուրդի աշխատանքներուն կ՛օժանդակեն նաեւ ոչ անդամ հայրենակիցներ Հ.Յ.Դ. «Կարմիր լեռ» Կոմիտէի կարգադրութեամբ՝ միշտ ի նպաստ գիւղի յառաջդիմութեան:
1991-էն ետք գիւղը կը թեւակոխէ բարգաւաճման նոր ժամանակաշրջան մը. ըմպելի ջուրին ցանցը լրիւ կը փոխուի, նոր ջրամբար մը կը կառուցուի, ճամբաները կ՛ընդարձակուին, պարտէզներու շրջանին մէջ նոր ճամբաներ կ'ասֆալթապատուին, կոյուղիներու ծրագիրը կը գործադրուի, գիւղի մայր պողոտան կը կառուցուի արդիական ոճով, ամբողջ գիւղը կը լուսաւորուի:
2010-ին Գիւղի քաղաքապետի պաշտօնը կը ստանձնէ Կարօ Փամպուքեան, իր կողքին ունենալով նոր քաղաքապետական խորհուրդ:
Աշխարհագրութիւն
Այնճարը միակ գիւղն է Պէքաայի դաշտին մէջ, որուն համար նախ պատրաստուած է յատակագիծ-քարտէս եւ ապա միայն կառուցուած: Այնճարի յատակագիծը (որ կը ներկայացնէ թեւերը բաց արծիւ մը), պատրաստած է հայազգի ճարտարապետ Յակոբ Քէշիշեան, օգնական ունենալով մուսալեռցի երկրաչափ Աբրահամ Տէր Գազանճեանը:
Այնճար կը գտնուի Պէյրութ-Դամասկոս մեծ պողոտային վրայ, գրեթէ մէջտեղը երկու քաղաքներուն Պէյրութէն՝ 55, Իսկ Դամասկոսէն՝ 50 քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ։ Տարածութիւնն է 1800 հեքթար ( 18 քառ. քլմթ.) իսկ ծովէն բարձրութիւնը 900 մեթր: 92 հեքթար հող յատկացուած է բնակութեան համար, իսկ մնացեալը ցանքատարածութիւն է: Մուսա Լեռ-Այնճարը, յատակագիծին համաձայն բաժնուած է վեց գիւղերու.-
Իւրաքանչիւր գիւղաթաղ միւսէն բաժնուած է 20 մեթր լայնութեամբ ճամբայով մը: Գլխաւոր պողոտայի գագաթին կառուցուած է «Ս. Պօղոս» եկեղեցին, որուն կողքին ազգային վարժարանը: Առանձին տեղեր տրուած են հայ Կաթողիկէ եւ հայ Աւետարանական եկեղեցիներու եւ դպրոցներու շինութեան համար: Մինչեւ տուներու շինութիւնը հետզհետէ ցրուող ընտանիքները պակսելով՝ Այնճարի մէջ կը տեղաւորուին 1050 ընտանիքներ:
Կրօնք եւ ուսում
Այնճարի բնակչութեան մեծամասնութիւնը կը պատկանի հայ առաքելական համայնքին: Հայ Առաքելական Սուրբ Պօղոս եկեղեցին Լիբանանի երկրորդ մեծագոյն հայկական եկեղեցին է:
Հայ առաքելական համայնքը ունի իր դպրոցը՝ Ազգային Յառաջ - Գալուստ Կիւլպէնկեան երկրորդական վարժարանը: 1940-ին, Փարիզ լոյս տեսնող «Յառաջ» հայկական թերթին գործադիր խմբագիր Շաւարշ Միսաքեանի ջանքերով կը կատարուի հանգանակութիւն մը, որ կը նպաստէ «Յառաջ» վարժարանի շինութեան: Վարժարանին բացման արարողութիւնը տեղի կ'ունենայ 1941-ին: Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնադրամի վարչութիւնը ներդրում կ'ունենայ դպրոցի ընդարձակման աշխատանքներուն մէջ, այսպիսով Գալուստ Կիւլպէնկեանի անունով կը կոչուի դպրոցը:
Քոյերու Հայ Կաթողիկէ եկեղեցին հայ կաթողիկէներու աղօթավայրն է, որ նաեւ կը վարէ Հայ Կաթողիկէ Քոյրերու վարժարանը: Մինչեւ 1954, վարժարանը կը բաղկանար երկու բաժիններէ՝ Սուրբ Յովսէփ բաժինը առական սեռին համար, իսկ անառատ յղութեան քոյրերու բաժինը՝ իգական սեռին: Թիւի նուազումին պատճառով այս երկու բաժինները կը միացուին: 1973-ին, կը հիմնադրուի Աղաճանեան Սանուց տունը, որ մինչ այդ 1968-էն կը գործէր իբրեւ հայ կաթողիկէ համայնքի որբանոց:
Այնճարի Հայ Աւետարանական եկեղեցին կը ծառայէ Այնճարի մէջ փոքրամասնութիւն կազմող հայ աւետարանական համայնքին: 1948-ին, քոյր Հետուիկ Այենշանսլինի կողմէ կը հիմնուի հայ աւետարականներու դպրոցը: 1953-ին, վարժարանը, որ մինչ այդ միջնակարգ վարժարան էր, կը դառնայ երկրորդական վարժարան: Անիկա նաեւ ունի գիշերօթիկ բաժին, ուր ձմեռեն տարբեր շրջաններէ եկած մանուկներ:
Զբօսաշրջութեան վայրեր
Նախապէս Ժերհա կոչուող ումաուի խալիֆ Ալ-Ուալիտ իպն Ապտուլ Մալեքի կողմէ 8-րդ դարուն կառուցուած օրրանը լքուած էր՝ իր ետին ձգելով կանգուն աւերակներ: Այս աւերակները կը ճանչցուին իբրեւ մշակութային ժառանգութիւն: Աւերակները կը գրաւեն 114,000 քառակուսի մեթր տարածութիւն եւ կը շրջապատուին բարձր անառիկ քառէ պատերով, որոնք ունէին աւելի քան երկու մեթր լայնութիւն եւ 7 մեթր հասակ: 370 մեթրով 310 մեթր քառակիւն քաղաքը ծրագրուած է հռոմէացիներուն կողմէ եւ աշխատողները եկած են Բիւզանդիոնէն: Երկու մեծ ճամբաներ՝ «Քարտօ Մաքսիմում»-ը, որ կ'երկարէր հիւսիսէն հարաւ եւ «Տեքումանուս Մաքսիմուս»-ը, որ կ'ընդարձակուէր արեւելքէն արեւմունք, քաղաքը կը բաժնէին չորս մասերու:
Գլխաւոր կոթողներ.
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Լիբանանի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Պեքաայի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Հայկական գիւղեր Ստորոգութիւն:Լիբանանեան զբօսաշրջական վայրեր Ստորոգութիւն:Արաբական ճարտարապետութիւն Ստորոգութիւն:Համաշխարհային ժառանգութիւն
Կիլիկիոյ Կանացի Տարազներ
Կիլիկեան կանացի տարազը հայկական ազգային տարազներու ընդհանուր համակարգին մէջ ունի իր կարեւոր տեղը։
Կիլիկեան թագաւորութիւնը միջնադարեան հայկական անկախ պետութիւն էր եւ ստեղծուած էր սելճուք-թուրքերու արշաւանքներուն հետեւանքով Հայաստանի տարբեր գաւառներէն Կիլիկիա գաղթած հայերու կողմէ։ Կիլիկիոյ հայերուն աշխարհագրական տարբեր վայրերէ ծագումը իր ազդեցութիւնը ունեցած է Կիլիկեան հայկական կանացի զգեստներու ձեւաւորման մէջ։ Հետեւաբար, կիլիկեան հայկական տարազները ձեւաւորուած են՝ կրելով զանազան հայկական ազգագրական տարազներու ազդեցութիւնը, որոնցմէ ամենաշատը՝ Բարձր Հայքի ու Վասպուրականի:
Կիլիկիոյ կանացի տարազին մասերը
Տարազներու պատրաստութեան մէջ հիմնական օգտագործուած կտորը կտաւն էր: Կանացի կտաւէ վերնազգեստը կ՛եզերուէր տպածոյ կտաւէ ժապաւէնով:
Աղջիկները շապիկին վրայէն կը հագնէին պարեգօտ, որուն վրայէն կը կապէին մէկ ու կէս մեթր երկարութեամբ գունաւոր կտաւէ գօտին, որ քանի մը անգամ կը փաթթէին իրենց մէջքին շուրջ: Աշխատանքի ժամանակ հանգիստ գործ ընելու համար շապիկին թեզանիքները կը նետէին ուսերուն: Պարեգօտին վրայէն կը հագնէին կարճ կամ երկար թեւերով սալթա՝ բաճկոնակ, որ զարդարուած կ՛ըլլար ասեղնագործ նախշերով։
Կիլիկիոյ կիներուն գոգնոցը
Կիլիկիոյ հայ կիներու տարազին անբաժանելի մասն էր երկար գոգնոցը, որ ամուսնացած կնոջ խորհրդանիշներէն էր։ Չամուսնացած աղջիկները գոգնոց չէին կապեր։
Գոգնոցը կը կարուէր տեղական կտաւէ։ Քառանկիւնաձեւ գոգնոցին եզերքը կ՛ասեղնագործուէր իւրաքանչիւր գաւառի կամ քաղաքի բնորոշ ձեռագործ զարդերով եւ ծաղկանախշերով, որոնց իմաստը եղած է պաշտպանել չար աչքերէն:
Կիլիկիոյ կիներուն գլխայարդարանքը
Կիներուն գլխու զարդարանքները մէկ կողմէն կ՛արտայայտէին տան բարեկեցութիւնը, միւս կողմէն կը հանդիսանային անոր գրաւականը։
Կիլիկեցի կիներու գլխայարդարանքը կը յատկանշուէր իր վառ եւ գոյնզգոյն տարրերով։ Աղջիկները իրենց մազերէն կը կախէին մինչեւ կրունկները հասնող ժապաւէններ, իսկ ամուսնացած կիները իրենց գլուխը կը ծածկէին փոքրիկ գդակով, ֆեսով, եւ կամ կոտով, որոնք ընդհանրապէս կ՛ասեղնագործուէին կամ կը զարդարուէին ոսկեայ ու արծաթեայ դրամներու շարաններով:
Ամուսնացած կիները գլուխը կը ծածկէին 5-6 տարբեր չափի եւ գոյնի գլխաշորերով, որոնց՝ ճակատը ծածկող հատուածը նոյնպէս շարուած կ՛ըլլար ոսկի կամ արծաթ դրամներու խիտ շարքով: Կիլիկիոյ մէջ սովորութիւն էր, որ 8-10 տարեկանէն սկսեալ աղջիկները իրենց դէմքերը ծածկէին այր մարդոց ներկայութեան:
ժողովրդական սովորութիւն դարձած էր կիներուն գօտիէն արոյրէ շղթայով փոքր դանակ կախելը՝ առօրեայ գործածութեան նպատակով, իսկ այդ գօտին կ՛ունենար մինչեւ երեք մեթր երկարութիւն:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Տարազներ Ստորոգութիւն:Հայկական տարազներ Ստորոգութիւն:Հայաստան
Մաքրոնիսոս
Մաքրոնիսոս (յուն․՝ Μακρόνησος), Էգէական ծովու կղզի, Հարաւային Էգէականի Շրջանային Միաւոր, Քիքլատես, Յունաստան։ Կը գտնուի Ատիկէ նահանգի հարաւ-արեւելեան ծայրամասին, Լաւրիոնին դիմացը։ Տարածութիւնն է 18,427քլ²։ Երկարափեւ կղզի է, կ՛երկարի հիւսիսէն դէպի հարաւ։ Ծովեզրը 28 քլ․ է։ Բարձրագոյն կէտն է Թրիփիթի, 281 մեթր։ Վարչականօրէն կը պատկանի Քէային քաղաքապետութեան։
Կղզին 1947 - 1958 եղած է ձախակողմեան գաղափարներով զինուորականներու, քաղաքական եւ հասարակ մարդոց աքսորի վայր։
2019-ին Յունաստանի Մշակոյթի Նախարարութիւնը կղզին յայտարարեց հնաբանական վայր։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիակներ
Ս. Սոֆիա տաճար (Կ. Պոլիս)
Իր ստեղծման օրէն՝ 537, մինչեւ 1453, անիկա եղած է Արեւելեան ուղղափառ տաճար մը եւ հանդիսացած՝ Կ. Պոլսոյ տիեզերական պատրիարքին նստավայրը : Միայն 1204-1261 թուականներուն ընթացքին տաճարը խաչակիրներու կողմէ (Խաչակիրներու Դ. արշաւանքին ատեն) վերածուած է Կաթոլիկ եկեղեցւոյ, որ կը գտնուէր Լատինական կայսրութեան տիրապետութեան տակ: 29 Մայիս 1453-ին, Ս. Սոֆիա տաճարը վերածուած է Օսմանեան մզկիթի. այս կարգավիճակով մնացած է մինչեւ 1931: 1 Փետրուար 1935-էն դարձած է բաց թանգարան : Շուրջ հազար տարի, մինչեւ Սեւիլիոյ տաճար ին կառուցումը, (1520,Սպանիա) Ս. Սոֆիա տաճարը համարուած է աշխարհի ամենամեծ տաճարը:
Ս. Սոֆիա տաճարը կառուցած են յոյն ճարտարապետներ՝ Իսիտոր Միլետացի եւ Անթեմիուս Թրալացի:
Սոֆիա բառը յունարէն «իմաստութիւն» բառին լատիներէն հնչիւնական տառադարձումն է: Յունարէն ամբողջական անուն է, որ կը նշանակէ «Աստուծոյ Ս. իմաստութեան տաճար»:
1453-ին Մեհմետ Նուաճող (Ֆաթիհ) գրաւած է Կ.Պոլիսը եւ միացուցած` Օսմանեան կայսրութեան: Ան հրամայած է Ս. Սոֆիա տաճարը վերածել մզկիթի: Հակառակ անոր, որ քաղաքին բազմաթիւ շրջանները կարճ շրջան մը վնասուած եւ աւերուած են, սակայն տաճարը պահպանելու համար անընդհատ գումարներ յատկացուած են:
Տաճարը իր իւրարայատուկ տեսքով շատ մեծ տպաւորութիւն ձգած է օսմանեան ղեկավարներուն վրայ, որոնք որոշած են զայն մզկիթի վերածել:
Զանգերը, խորանը եւ այլ մասունքներ ոչնչացուած են: Յիսուսը, Մարիամ ը, քրիստոնեայ սուրբերը եւ հրեշտակները պատկերող խճանկարները նոյն ճակատագիրին արժանացած են, ապա ծեփով ծածկուած են:
Իսլամական կրօն ին յատուկ տարրեր աւելցուած են տաճարին` միհրապ (որմնախորշ, որ ցոյց կու տայ Մեքքայի ուղղութիւնը), մինպար (ամպիոն, որուն վրայէն իմամը քարոզ կը կարդայ) եւ չորս մինարէ:
Մինչեւ 1931 Ս. Սոֆիա տաճարը եղած է մզկիթ, այնուհետեւ չորս տարի փակ մնացած է:
Տաճարը վերաբացուած է 1935-ին իբրեւ թանգարան` արդէն ժամանակակից Թուրքիոյ Հանրապետութեան մէջ:
Մինչեւ սուլթան Ահմետ մզկիթի կառուցումը՝ 1616, Ս. Սոֆիա տաճարը, որ այդ օրերուն մզկիթ էր, եղած է Պոլսոյ գլխաւոր եւ հիմնական մզկիթը:
Ս. Սոֆիա տաճարը արձանագրուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային մշակութային ժառանգութան ցանկին մէջ:
Կոստանդիոս Բ.-ի եկեղեցի
Ներկայիս Ս. Սոֆիա եկեղեցւոյ տարածքին կառուցուած առաջին եկեղեցին յայտնի է Μεγάλη Ἐκκλησία (Megálē Ekklēsíā, «Մեծ եկեղեցի») անունով կամ լատիներէն Magna Ecclesia . եկեղեցին այսպէս կոչուած է իր չափերուն պատճառով, որովհետեւ շատ աւելի մեծ եղած է այդ օրերուն քաղաքին մէջ եղած միւս եկեղեցիներէն : Եկեղեցւոյ բացման արարողութիւնը կատարած է արիոսական եպիսկոպոս Եվդոկսիոս Անտիոքցին՝ 15 Փետրուար 360-ին : Եկեղեցին կառուցուած էր նոր կառուցուղ կայսերական պալատին մօտակայքը: Քիչ մը անդին՝ Ս. խաղաղութիւն եկեղեցւոյ կառուցման աշխատանքները աւելի շուտ աւարտած են, եւ վերջինս սկսած է գործել մինչեւ Մեծ եկեղեցւոյ շինարարութեան աւարտը: Այս երկու եկեղեցիները հանդիսացած են Բիւզանդական կայսրութեան գլխաւոր եկեղեցիները:
Սոկրատես Սքոլաստիկոս 440-ին գրած է, որ եկեղեցւոյ կառուցման աշխատանքները սկսած են շուրջ 346-ին, Կոստանդիոս Բ.-ի հրամանով : Է.-Ը. դարերու աւանդութեան համաձայն, շինութիւնը կառուցուած է Կոստանդիանոս Ա. Մեծ-ի կողմէ : Յովհաննէս Զոնարաս կը համատեղէ երկու տեսակէտեր՝ գրելով, որ Կոստանդիոս Բ. իրականութեան մէջ վերակառուցած է փլուզուած շինութիւնը, որ օծուած էր Եվսեբիուս Նիկոմեդիացիին կողմէ : Եվսեբիոս Կ. Պոլսոյ եպիսկոպոս եղած է 339-341 թուականներուն, իսկ Կոստանդիանոս մահացած է 337-ին, ուստի աւելի հաւանական է, որ վերջինիս կողմէ կառուցուած է առաջին եկեղեցին : Շինութիւնը կառուցուած է իբրեւ աւանդական լատինական սիւնաշարքերով պազիլիք՝ սրահներով եւ փայտէ տանիքով: Այս եկեղեցին համարուած է ժամանակի ամէնէն ակնառու յուշարձաններէն մէկը:
Թէոդոսիոս Բ.-ի եկեղեցին
Երկրորդ եկեղեցին կառուցուած է Թէոդոսիոս Բ.-ի հրամանով, որուն բացումը տեղի ունեցած է 10 Հոկտեմբեր 415-ին: Ճարտարապետ Ռուֆինուս կառուցած է փայտեայ տանիքով պազիլիքը: Նիքայի (Nika Revolt) ապստամբութեան ատեն հրդեհ մը բռնկած է, որուն իբրեւ հետեւանք՝ 13-14 Յունուար 532-ին երկրորդ եկեղեցին հիմնայատակ այրած է:
Այս եկեղեցիէն մինչեւ օրս պահպանուած են քանի մը մարմարեայ հատուածներ՝ այդ թիւին մէջ բարձրաքանդակներ, որոնց վրայ նկարուած են 12 գառնուկներ՝ խորհրդանշելով Քրիստոսի 12 առաքեալներ ը: Նախապէս անոնք գլխաւոր մուտքին մաս կազմած են, սակայն ներկայիս կը գտնուին թանգարանին մուտքին մօտակայքը՝ պեղումներու փոսին մէջ, այն օրէն, երբ 1935-ին գերմանացի հնագէտ Ա.Մ. Շնայտըր (Alfons Maria Schneider) զանոնք յայտնաբերած է արեւմտեան գաւիթին տակ: Փորման հետագայ աշխատանքները դադրած են, որովհետեւ ամբողջ շինութիւնը վտանգի ենթարկուած է:
Տաճարը՝ իբրեւ մզկիթ (1453-1935 թուականներ)
29 Մայիս 1453-ին Օսմանեան ուժերը կը գրաւեն Կ. Պոլիսը: Այդ օրերու աւանդութեան համաձայն, սուլթան Մեհմետ Բ. իր զօրքին եւ իր շրջապատին կը թոյլատրէ երեք օր շարունակ առանց որեւէ խոչընդոտի թալանել եւ կողոպուտել քաղաքը: Երեք օր ետք, քաղաքէն ինչ որ մնայ, սուլթանին կը պատկանի : Ս. Սոֆիա տաճարը եւս զերծ չի մնար թալանէն եւ կողոպուտէն, որովհետեւ նուաճողները զայն մեծ գանձերու եւ թանկարժէք առարկաներու պահեստ կը համարեն : Երբ Կ. Պոլսոյ պաշտպանական ուժերը պարտութիւն կը կրեն եւ օսմանեան զօրքերը յաղթական քաղաք կը ներխուժեն, կողոպտիչները Ս. Սոֆիա տաճար կը շտապեն եւ ներս մտնելէ առաջ կը տապալեն տաճարին դռները : Կ. Պոլսոյ պաշարման ընթացքին հաւատացեալները տաճարին մէջ Ս. պատարագի կը մասնակցին՝ տաճարը ապաստանարանի վերածելով՝ կիներու, երեխաներու, տարեցներու եւ հիւանդ ու վիրաւոր մարդոց : Տաճարին մէջ ապաստանած մարդիկ եւ եկեղեցւոյ սպասաւորները պատերազմէն ետք նուաճողներուն միջեւ իբրեւ աւար կը բաժնուին: Շինութիւնը կը պղծուի եւ կը թալանուի, իսկ անօգնական մարդիկ, կամ ստրուկ կը դառնան, կամ ֆիզիքական չարչարանքներու կ'ենթարկուին, կամ ալ կը մորթուին : Չափահասները, երեխաները եւ հիւանդ կամ վիրաւոր մարդիկ կը սպաննուին, կիներ եւ աղջիկներ կը բռնաբարուին, իսկ պատանի տղաք՝ ստրկութեան կը վաճառուին : Եկեղեցւոյ սպասաւորները կը շարունակեն իրականացնել քրիստոնէական ծէսերը, աղօթքներն ու արարողութիւնները մինչեւ որ նուաճողները իրենց կը ստիպեն դադրեցնել ամէն ինչ : Երբ Մեհմետ Բ. եւ իր զօրքը տաճար կը մտնեն, ան անմիջապէս կը հրամայէ զայն մզկիթի վերածել: Ուլեմաներէն մէկը (իսլամական գիտնականներ) կը բարձրանայ եկեղեցւոյ խորանը եւ կ'արտասանէ. «Ալլահէն բացի այլ աստուած չկայ, եւ Մուհամմէտը անոր մարգարէն է». այսպիսով կը սկսի եկեղեցւոյ մզկիթի վերածման գործընթացը: