cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Կով
Կովու պաշտամունք
Տարբեր ժողովուրդներու դիցաբանութիւններուն մէջ կովը տիեզերական գործառոյթ ունի՝ եգիպտացիներուն քով Նուտ երկնային կովէն ծնունդ առած է երկինքը եւ մարմնաւորած է Երկնային ովկիանոսը։ Մեմֆիսի մէջ անիկա ներկայացած է, իբրեւ բացասական ուժի խորհրդանիշ, Վեներա աստուածուհիի մարմնաւորում։ Կովուն կ'ուղեկցի հանրաճանաչ Կադմը պայծառատեսի խորհուրդով՝ դէպի այն վայրը, ուր կը հիմնուէր Թեբեն։
Յղի կովը համարուած է կենսատու եւ սնուցող կեանքի կանացի խորհրդանիշը, իսկ ցուլի ն հետ միասին անոնք կը ներկայացնեն աստուածայինի խորհրդանիշը՝ կանացի եւ տղամարդկային, որ կեանք կը պարգեւէ եւ կը սնուցանէ։ Օրինակ՝ Հին Յունաստան ի մէջ կովը յաճախ կը ներկայացնէին կուրծքը ծծող հորթին հետ միասին, որ կը նշանակէ աստուածային ուժի բազմապատիկը՝ ինքզինք սնուցանող։
Կովու սրբութիւնը Հնդկաստանի մէջ այնքան յայտնի է, որ նոյնիսկ գոյություն ունի «Սրբազան կով» արտայայտութիւնը՝ անձեռնմխելի, սուրբ բան մը, զոր անհրաժեշտ է պահել ու պահպանել ոեւէ ոտնձգութիւններէն։ Օրինակ՝ մարդու համար «սրբազան կով» կրնայ ըլլալ գիտութիւնը, որուն ան կը հաւատայ եւ որուն համար ան ջանք ու եռանդ չի խնայեր, կամ կրօնը, որուն ան կը դաւանի։
Ցեղատեսակներու յառաջացումը
Հաւանաբար գիտակցական ընտրութեան առաջին փորձերը կատարուած են հին Հռոմի մէջ։ Քանի մը դար ետք մեծ եղջերաւոր անասուններու բարելաւման օճախներ կը զարգանան Անգլիոյ, Հոլանտայի, Ֆրանսայի եւ Շուէտ ի մէջ։ Հիմնուելով տեղական հօտերու ժառանգական յատկութիւններուն վրայ՝ անասնաբոյծները կը բուծանեն մեծ եղջերաւոր անասուններ՝ օժտուած այս կամ այն յատկանիշներով։ Ճիշդ այսպէս յառաջացման անասուններու առաջին ցեղատեսակները, այսինքն՝ արհեստական ընտրութեան արդիւնքին ձեւաւորուած ծննդաբանականօրէն կայուն տարատեսակները։ Աշխարհի մէջ կայ կովերու աւելի քան 1080, զեպուներու՝ 121 եւ 29 խառնածին ծագում ունեցող ցեղատեսակներ։ Սովորաբար մսատու ցեղատեսակները աւելի քիչ խնամք կը պահանջեն, քան կաթնատու ցեղերը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ընտանի կենդանիներ
Վալերի Սարուխանով
Վալերի Արմենի Սարուխանով (12 Սեպտեմբեր 1938, Դաշքենդ, Ուզպեքական ԽՍՀ - 21 Փետրուար 2005), խորհրդային հայ ֆիլմ պատրաստող, բեմավար, երաժշտահան, երկրաբան-նաւաշինարար, գեղազարդիչ, նկարիչ, թատերագիր, ձեւաւորող-բեմադրիչ, փիլիսոփայ, փրոֆեսոր, Լրագրողներու միութեան անդամ, «Հեռատեսիլի այբուբեն» 5 հատորանոց դասագիրքի հեղինակը :
Կենսագրութիւն
Վալերի Սարուխանովը ծնած է 1938 թուականին Դաշքենդի մէջ, ապրած է Սանթ Փիթըրպուրկի մէջ:
1955 թուականին ոսկիէ մետալով աւարտելով դպրոցն ու կոնսերւաթորիային կից երաժշտական դպրոցի ջութակի բաժինը՝ տեղափոխուեցաւ Լենինկրատ, ուր ընդունուեցաւ Լենինկրատի նաւաշինարարական կեդրոնի (ԼՆԻ) կառուցագիտական դպրոց (այժմ՝ Սանթ Փիթըրպուրկի պետական ծովային արհեստագիտական համալսարան) :
1957 թուականին Վալերին գրեց իր առաջին «Ահա» (Вот) երգը, որ «Իսկ մենք կը հանգստանանք այսպես» ծրագիրի շրջանակներուն մէջ կը կատարուէր Լենինկրատի համերգային նուագախումբի կողմէ՝ Անատոլի Պատխենի ղեկավարութեամբ։ Երգը կը կատարէին նաեւ Էլմիրա Ուրազպայեւան Օլեկ Լունտստրեմի նուագախումբի հետ, Ուզպեքիստանի հեռատեսիլի ռատիոյին էստրադային սիմֆոնիկ նուագախումբը՝ Եւկենի Ժիւայեւի գլխաւորութեամբ (Սարուխանովի դասընկերը), այնուհետեւ Լենինկրատի մէջ իրենց երգացանկի մեջ ընդգրկեցին Ա․ Կոպոսովը եւ Ա․ Սուիստունովը :
1961 թուականին Վալերին աւարտելով ԼՆԻ-ն՝ կ'ընդունուի ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ Վերա Մուխինայի անուան Լենինկրատի գեղարուեստա-արդիւնաբերական բարձրագոյն ուսումնարանը (ԼԳԱՈՒ), որ հիմնադրուած է 1876 թուականին Աղեքսանտր Բ.-ի հրամանով՝ բանկիր եւ արդիւնաբերական պարոն Աղեքսանտր Շտիկլիցի դրամաշնորհով։ Ուսանելու տարիներուն ընկերոջ՝ Վիաչեսլաւ Ֆաթովի հետ, ստեղծեցին Իլիա Իլֆի եւ Եւկենի Փետրովի «12 աթոռ» եւ «Ոսկիէ հորթը» վէպերի 120 պատկերներէ կազմուած շարք :
1965 թուականին աւարտեց Վ․ Մուխինայի անուան ԼԳԱՈՒ-ն գծազարդիչի մասնագիտութեամբ, իսկ 1972 թուականին՝ Սանթ Փիթըրպուրկի թատերարուեստի պետական ակադեմիան՝ ֆիլմ ձեւաւորողի մասնագիտութեամբ :
1967 թուականին Լենինկրատի ինքնագործ երգի երկրորդ մրցոյթին Սարուխանովը մրցանակ ստացաւ Коммунары не будут рабами (Քոմմունարի նիէ պուտութ րապամի) երգի համար (խօսքերու հեղինակ՝ Ե․ Էւտուշենքօ), ինչպէս նաեւ հանդէս եկաւ իր միւս երգերով :
1967 թուականին Վալերին ԼՆԻ-ի մէջ կը ստեղծէ «Կրենատա» համոյթը եւ մինչեւ 1979 թուականը կը հանդիսանար անոր գեղարուեստական ղեկավարը։ 1967-1979 թուականներուն համոյթը երկրի տարբեր քաղաքներուն մէջ հանդէս կու գայ շուրջ 1500 համերգային ծրագիրով, որոնք կը ձայնագրուէին ռադիոյիով եւ հեռատեսիլով, կը դառնայ շարք մը մրցոյթներու եւ փառատօններու դափնեկիր։ 1971 թուականին համոյթը մասնակցեցաւ Ուսանողական թատրոններու միջազգային փառատօնին Լիուպլին քաղաքին մէջ, 1973 թուականին՝ Պերլինի մէջ կայացած Ուսանողական եւ երիտասարդական համաշխարհային փառատօնին :
1965-1973 թուականներուն կը ղեկավարէր Նեւայի վրայ գտնուող արդիւնաբերական գծազարումի տարրալուծարանհ, այնուհետեւ կ'անցնի մանկավարժական աշխատանքի :
1991-1992 թուականներուն Վալերի Սարուխանովը «Փիթըրպուրկ» հեռատիլ-ռատիօ-ընկերութեան գլխաւոր ձեւաւորողն էր :
1992 թուականէն՝ Սանթ Փիթըրպուրկի շարժապատկերի եւ հեռատեսիլի կեդրոնի հեռատեսիլի արուեստի ամպիոնի փրոֆեսոր։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:12 Սեպտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:1938 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Դաշքենդ ծնածներ Ստորոգութիւն:21 Փետրուարի մահացածներ Ստորոգութիւն:2005 մահեր Ստորոգութիւն:Հայ ֆիլմ պատրաստողներ Ստորոգութիւն:Հայ երաժշտահաններ Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ռէյչըլ Թէյլըր
Ռէյչըլ Մէյ Թէյլըր (Rachael May Taylor, ծնած 11 Յուլիս, 1984, Լանսթըն, Թասմանիա, Աւստրալիա) Աւստրալացի դերասանուհի եւ գեղեցկուհի մըն է: Անոր առաջին գլխաւոր դերը եղաւ Աւստրալեան headLand (2005–2006) հեռուստաշարին մէջ։ Այդ դերէն ետք ան դարձաւ ամերիկեան ֆիլմի արտադրութեան, եւ սկսաւ դերեր ունենալ Հոլիուուտեան ֆիլմերու մէջ, ինչպէս Man-Thing (2005), See No Evil (2006), Transformers (2007), Bottle Shock (2008), Cedar Boys (2009), Splinterheads (2009), Shutter (2008), Red Dog (2011) եւ Any Questions for Ben? (2012):
Ան նաեւ ստանձնած է տարբեր դերեր հեռուստաշարներու մէջ, ինչպէս Դկ. Լիւսի Ֆիլտզի դերը Grey's Anatomy (2011) հեռուստաշարին մէջ, հրեշտակներէն մէկը Charlie's Angels (2011) հեռուստաշարին մէջ, գլխաւոր կերպարը ABC կայանի 666 Park Avenue (2012–2013) հեռուստաշարին մէջ, եւ NBC կայանի ոճրագործական/զգայացունց Crisis (2014) հեռուստաշարին մէջ։ Ան ներկայիս ստանցնած է գլխաւոր Փաթցի Ուաքըրի դերը Netflix ընկերութեան Marvel Cinematic Universe արտադրութեան Jessica Jones (2015–ներկայ) հեռուստաշարին մէջ:
1731 թուական
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1731 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1731 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1731
Ժողովրդավարութիւն
Ժողովրդավարութիւն - կառավարման համակարգ ուր ժողովուրդը ունի ուժը երկիրը առաջնորդելու։
Գաղափարախօսութիւն
Անհատին իրաւունքները կարեւորող առաջին յղացքն է, որ ծնունդ առած է Ն.Ք. VI դարուն, Աթենքի մէջ։ Ժողովրդավարութիւն բառը ուղղակի թարգմանութիւնն է յունարէն դեմոս (ժողովուրդ) եւ կրատոս (իշխանութիւն) արմատներէն կազմուած բառին, որ ժողովուրդի իշխանութիւն կը նշանակէ։
Ժամանակի ընթացքին, ժողովրդավարութիւն յղացքին իմաստը կազմող տարրերը փոփոխութիւն կրած են։ Նոյնիսկ այսօր, այս հասկացողութիւնը տարբեր երկիներու մէջ տարբեր սկզբունքներ կ՚ընդգրկէ։ Ապրելու եւ ազատ կեանք վայելելու մարդուն իրաւունքը բնութեան օրէնքներէն կը բխի: Այդ իրաւունքին հասնելու ձգտումը մարդկային բնազդին մէջ արմատաւորուած է: Այս իրողութիւնը իր դրսեւորումները գտած է հազարամեակներու մարդկային պատմութեան մէջ։ Այս իրողութիւնը նաեւ հիմքը կազմած է իշխողներու եւ հպատակներու միջեւ յարաբերութիւններուն Ժողովրդավարութիւնը տակաւին կը շարունակէ մնալ որպէս իտէալ վարչաձեւ, հոգ չէ թէ մեծ փոփոխութիւններու ենթարկուած է այս հասկացութիւնը:
Յատկանիշները
Ժողովրդավարութեան յատկանիշները հետեւեալներն էն -
Ժողովրդավարութիւնը
Աղբիւր
Հայ դատ, Հրատարակութիւն՝ Հիւսիսային Ամերիկայի Արեւմտեան Թեմի Ազգային Առաջնորդարանի, Լոս Անճելըս, 2002
Ստորոգութիւն:Ժողովրդավարութիւն
Դերենիկ Մարտիրոսեան
Դերենիկ Մարտիրոսեան, Հայաստանի Հանրապետութեան վաստակաւոր արուեստագէտ,  դերասան, բեմադրիչ ռւ հեղինակ։
Կենսագրական գիծեր
Դերենիկ Մարտիրոսեան ծնած է Էջմիածին։ 1973 թուականին աւարտած է Հայկական պետական մանկավարժական կաճառը:
1958-1968 թուականներուն եղած է Էջմիածնի ժողովրդական թատրոնի, Երեւանի «Հարաչեայ Ղափլանեան» պետական տրամաթիքական թատրոնի, 1969 թուականէն ի վեր՝ Երեւանի տիկնիկային թատրոնի դերասան-տիկնիկավար, բեմադրիչ։
Էջմիածնի ժողովրդական թատրոնէն ներս խաղացած է շարք մը ներկայացումներու մէջ՝ «Գնացք» (Միտյա), «Ռազմայեղափոխական խորհուրդ» (Ժիգան), «Ձորի նահապետ Գոճա» (Մաթիա), «Ես, իմ հարսնացուն եւ...» (Ժան), «Մեռնող ֆլորա» (Տատասկ, Հայկական թատերական ընկերութեան մրցանակ), «Երկու տիրոջ ծառան» (Սիլվիօ), «Հազարան բլբուլ» (Խարի)։
1964-1968 թուականներուն Հայաստանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիոյ Էջմիածին տպարանէն ներս պաշտօնավարած էր՝ իբրեւ գրաշար։
1997 թուականէն դասաւանդած թ Երեւանի Թատրոնի եւ շարժանկարի պետական կաճառէն ներս:
Մարտիրոսեան եղած է Երեւանի «Յովհաննէս Թումանեան» պետական տիկնիկային թատրոնի յառաջատար դերասան, բեմադրիչ, հեղինակ ։
Boulevard of Broken Dreams
«Boulevard of Broken Dreams», ամերիկեան փանք ռոք խումբ Green Day-ի իոթերորդ սդուտիական ալպոմի՝ American Idiot-ի երկրորդ երգն է։ երգը թողարկուած է 2004 թվականի նոյեմբերի 29-ին։
Մեծ Հայք
Մեծ Հայքի թագաւորութիւն, յայտնի է նաեւ որպէս Հայոց թագաւորութիւն կամ պարզապէս Մեծ Հայք, յունահռոմէական աղբիւրներու մէջ՝ Արմենիա Մայոր, հինաշխարհեան եւ վաղմիջնադարեան շրջան ի պետութիւն՝ Հայկական լեռնաշխարհ ը, որ գոյութիւն ունեցած է Ք.Ա. 331-էն մինչեւ մ․թ․ա. 428 թուական ը։ Թագաւորութիւնը հիմնադրուած է Հայաստանի սատրապ Երուանդ Գ.-ի կողմէ, որ Ալեքսանտր Մակետոնացի արեւելեան արշավանք ներէն յետոյ Մեծ Հայքը հռչակած է անկախ պետութիւն։ Երուանդունիներն իրենց աթոռանիստ դարձուցած եւ Վանի թագաւորութեան օրով հիմնադրած են Արգիշտիխինիլի քաղաքը, որ վերանուանուած է Արմաւիր։ Երուանդունիներու համահայկական թագաւորութիւն ն անկում ապրած է Ք.Ա. մօտ 200 թուականին՝ սելեւկեան զորքերու կողմէ Հայքի նուաճումէն եւ Երուանդ Վերջին ի գահազրկումէն յետոյ։
Մագնեսիայի ճակատամարտ ի սելեւկեան բանակի ջախջախումէն յետոյ Ք.Ա. 189 թուականին Արտաշէս Ա. հռչակուած է հայոց արքայ՝ վերականգնելով անկախ պետականութիւնը։ Վերջինս միաւորուած է Մեծ Հայքի գրեթէ բոլոր նահանգներ ը (բացառութեամբ Ծոփք ի), ստեղծած է կայուն եւ մարտունակ բանակ, իր յաջորդներուն թողելով տնտեսապէս զարգացած պետութիւն։ Մեծ Հայքի թագաւորութիւնը սակայն իր հզօրութեան գագաթնակէտին կը հասնի Տիգրան Բ. Մեծի օրով (Ք.Ա. 95-Ք.Ա. 55)․
Տիգրանեան նուաճումներ ու արդիւնք՝ ստեղծուած է Հայկական աշխարհակալութիւն ը, որ կը տարածուէր Կովկասեան լեռներէն մինչեւ Եգիպտոս, Կասպից ծով էն մինչեւ Արեւելեան Միջերկրական։ Տիգրանը պարթեւներէն խլած է «արքայից արքայ» տիտղոսը՝ Մեծ Հայքը դարձնելով արեւելքի հզօրագոյն քաղաքական ուժը։ Սակայն հետագայ տարիներուն շարունակուող հռոմէա-պարթեւական հակամարտութիւնն էական վնաս հասցուցած է Հայկական տիրակալութիւնը, որ անկում ապրած է մ․թ․ա. 1 թուականին՝ Տիգրան Դ.-ի մահէն յետոյ։
Արտաշէսեաններու թագաւորութեան անկումէն յետոյ կէս դարէ աւելի Մեծ Հայք յաջորդաբար իշխած են Հռոմի եւ Պարթեւստանի դրածո ները։ Արիւնարբու պատերազմներէն յետոյ՝ 66 թուականին, Ներոնը Հայքի արքայ ճանչցած է Տրդատ Ա. Արշակունի ն՝ Վաղարշ Ա.-ի եղբայրը։ Ըստ արդիւնքի՝ Մեծ Հայքի մէջ հաստատուած է Արշակունիներու ժառանգական իշխանութիւնը։ Տրդատ Գ. Մեծ ի կառավարման տարիներուն՝ 301 թուականին, Մեծ Հայքը առաջինն է աշխարհի մէջ, որ քրիստոնէութիւնը ընդունած է որպէս պետական կրօն։ Յաջորդ հարիւրամեակին, այս անգամ Վռամշապուհ արքա յի կառավարման տարիներուն, տեղի ունեցած է հերթական դարակազմիկ իրադարձութիւնը եւ 405 թուականին Մեսրոպ Մաշտոց իրագործած է Հայոց գիրերու գիւտ ը։ Մինչ այդ սակայն՝ 387 թուականին, Մեծ Հայքը բաժանուած էր Հռոմ ի եւ Սասանեան տէրութեան ազդեցութեան գօտիներու, մինչդեռ Արշակունի ները չէին դադարած իշխել միացեալ հայոց հողերու վրայ։ Արշակ Գ.-ի մահէն յետոյ հռոմէացիները վերացուցած են արեւմտահայկական թագաւորութիւնը՝ այն միացնելով Փոքր Հայք ի նահանգներուն, իսկ պարսկական հատուածը Արշակունիներ ը շարունակած են իշխել մինչեւ 428 թուականը։
Երուանդունիներու Թագաւորութիւն
Ք.Ա. 612 թուականին Մարաստան ի եւ Բաբելոն ի միացեալ բանակը կը նուաճէ Մերձաւոր Արեւելք ի երկու հզօրագոյն տէրութիւններէն մէկուն՝ Ասորեստան ի մայրաքաղաք Նինուէ ն եւ կը կործանէ այդ պետութիւնը։ Ըստ Մովսէս Խորենացի ին՝ Նինուէի գրաւման մասնակցած են Պարոյր Սկայորդիի գլխաւորած հայկական զօրաջոկատները։ Մերձաւոր արեւելեան միւս տէրութիւնը՝ Վանի Թագաւորութիւն ը, կ՝ապրէր իր մայրամուտը։ Այսպէսով, այդ երկու տէրութիւններուն կործանմամբ կը ստեղծուի ռազմաքաղաքական նոր իրավիճակ՝ ի յայտ գալով համահայկական առաջին պետութիւնը՝ Երուանդունիներու թագաւորութիւնը։
Հայկական պետականութիւնը գոյատեւած է աւելի քան մէկուկէս հազարամեակ. այդ պատմութիւնը կարելի է բաժնել հետեւեալ փուլերու՝
Ք.Ա. 550 թուականին Կիւրոս Մեծը ապստամբած էր Մարաստանի թագաւոր Աժդահակի դէմ եւ հիմնադրած առաջաւոր ասիական հզօր պետութիւն՝ ՝ ԱՔԱմենեաններու կայսրութիւն ը։ Կարճ ժամանակի ընթացքին, կը յաջողի միաւորելու գրեթէ ամբողջ Մերձաւոր Արեւելքը՝ Հնդկաստան էն մինչեւ Միջերկրական ծով, Միջին Ասիայէն ու Կովկասեան լեռներէն մինչեւ Հնդկական ովկիանոս։
Որպէս հիմնադիր արքայի զինակից ու բարեկամ, Տիգրան Երուանդեանի թագաւորութիւնը, Հայաստանը իր արտօնեալ դիրքը ունէր հպատակ պետութիւններուն շարքին։ Այն կը յիշատակուի որպէս 13-րդ սատրապութիւն-նահանգ։
Մեծ Հայքի Թագաւորութեան Հիմնադրում
Ալեքսանտր Մակետոնացի ի «արեւելեան» արշաւանքի հետեւանքով Հայաստանը դուրս եկաւ ԱՔԱմենեան պետութեան կազմէն։ Երկիրը բաժնուեցաւ 2 անհաւասար մասերու՝ Մեծ Հայք եւ Փոքր Հայք։ Հետագային Ծոփքը նոյնպէս առանձնացաւ, ձեւաւորելով անկախ թագաւորութիւն։ Անոր միացաւ 4-րդ հայկական պետութիւնը՝ Կոմմագենէն։ Երուանդ Գ․ դարձաւ նորանկախ պետութեան առաջին թագաւորը։
Այս պատճառով՝ Երուանդ արքան կը վերականգնեցնէ Ք.Ա. 6-րդ դարու վերջը ԱՔԱմենեաններու միջամտութեամբ ընդհատուած հայկական անկախ պետականութիւնը։ Հայկական թագաւորութիւնը ըստ էութեան ընդգրկած է նախկին սատրապութեան տարածքը։ Անոր սահմանները անդր-եփրատ եան Կոմմագենէ երկիրէն երկարած են մինչեւ Կուր գետ ը, Տիգրիս գետէն՝ մինչեւ Պոնտոսի լեռները։ Նկատի առնելով Վան ի աշխարհագրական անբարենպաստ դիրքը եւ սահմաններուն մօտ գտնուիլը, հայոց արքան կը տեղափոխէ մայրաքաղաքը դէպի հիւսիս՝ Արարատեան դաշտ։ Ուրարտական Արգիշտիխինիլի քաղաքին տեղ կը կառոուցուի հայկական Արմաւիր ը։ Այստեղ կը կառուցուին պալատներ, հեթանոսական տաճարներ։
Երուանդի թագաւորութիւնը եռանդուն մասնակցած է Առաջաւոր Ասիոյ քաղաքական կեանքին։ Իրեն օգնութեամբ Կապադովկիոյ թագաւոր հռչակուած է նախկին սատրապ Արիարաթեսը։ Ալեքսանդր Մակետոնացիի մահէն ետք, Առաջաւոր Ասիոյ մէջ ստեղծուած իրավիճակէն, Երուանդ համակրած է այն խմբաւորուած առաջնորդներուն, որոնք փորձած են պահպանել մակետոնական տիրակալութեան ամբողջութիւնը եւ երաշխաւորել ԱՔԱմենեաններէն անկախացած պետութիւններու ինքնուրոյնութիւնը։
Ք.Ա. 3-րդ դարու վերջը կը հիմնուի Հայաստանի երրորդ մայրաքաղաքը՝ Երուանդաշատ ը։ Ան կը կառուցուի Ախուրեան եւ Արաքս գետերու միախառնման տեղը։ Այստեղ կը տեղափոխուի հայկական արքունիքը, ինչպէս նաեւ՝ Արմաւիրի բնակչութեան մէկ մասը։ Կը կառուցուին այլ քաղաքներ՝ Զարեհաւան ը, Զարիշատը, Սամոսատ ը, Արշամաշատ ը եւ այլն։
Ալեքսանտր Մակետոնացիի մահէն ետք, հայկական թագաւորութիւնները կը պայքարէին ստեղծուած Սելեւկեաններ ու թագաւորութեան դէմ։ Ք.Ա. 201 թուականին Անտիոքոս Գ․ Մեծի հրամանով երկու հայ զօրավարներ՝ Արտաշէսն ու Զարեհը, կը գրաւեն Մեծ Հայքն ու Ծոփք ը։ Մայրաքաղաք Երուանդաշատի պաշարման ժամանակ կը զոհուի վերջին Երուանդեան թագաւորը՝ Երուանդ Դ․։ Արտաշէսը կը նշանակուի Մեծ Հայքի ռազմագէտ (strategist), իսկ Ծոփքի ռազմագէտ կը նշանակուի Զարեհը։ Այս իրավիճակը կը տեւէ 10 տարի։
Ք.Ա. 190 Մագնեսիոյ ճակատամարտէն (ուր Սելեւկեան թագաւորութիւնը ջախջախուեցաւ Հռոմի Հանրապետութեան կողմէ) եւ Աֆամիոյ հաշտութեան պայմանագիրը կնքուելէ ետք, Արտաշէսն ու Զարեհը իրենք զիրենք յայտարարեցին, որպէս անկախ թագաւորներ՝ համապատասխանօրէն Մեծ Հայքին եւ Ծոփքին։
Արտաշէս Ա.
Արդարեւ Արտաշէս, իր թագաւորութեան սկիզբէն, արշաւանք կը ձեռնարկէ դէպի Արեւելք եւ կը հասնի Կասպից ծովու ափերը։ Ան այստեղ Մեծ Հայքին կը միացնէ Փայտակարան ը եւ մինչեւ Ուրմիոյ լիճ ին արեւմտեան ափերուն ինկած հողերը։ Ապա արշաւանք կը ձեռնարկէ դէպի հիւսիս՝ Վիրք, որ գրաւած էր հայկական հինաւուրց Գուգարք նահանգը։ Հայոց զօրավար Սմբատ Բագրատունի ն կը ջախջախէ վրացական բանակը եւ կը վերադարձնէ գրաւուած տարածքները։ Վրացական կողմը կը պարտաւորուէր «դրամ կտրել Արտաշէս արքայի պատկերով» եւ զօրք տրամադրել։ Արեւմուտքին մէջ Արտաշէս գրաւեց եւ Մեծ Հայքին միացուց Կարնոյ երկրամասն ու Դերճան գաւառը։ Հարաւի մէջ երկարատեւ ու արիւնահեղ կռիւներէ ետք Արտաշէսը ազատագրեց Սելեւկեաններու կողմէ բռնագրաւուած Տմորիք երկրամասը։
Ծոփքի արքայ Զարեհի մահէն ետք, որ իր կարգին ազատագրած էր արեւմուտքի հայկական երկրամասերը, Արտաշէս փորձեց Ծոփքը նոյնպէս միացնել Մեծ Հայքին։ Այստեղ, սակայն, հանդիպեցաւ Ծոփքի դաշնակից Կապադովկիոյ յամառ դիմադրութեան, որուն հետեւանքով անորոշ ժամանակով հետաձգուեցաւ Ծոփքի միացումը։
Արտաշէսի ձեռնարկումներուն շնորհիւ հայկական տարածքներու մեծ մասը միաւորուեցաւ մէկ ընդհանուր պետութեան՝ Մեծ Հայքի թագաւորութեան մէջ։ Այդ պատճառով է, որ յոյն պատմիչը զինք կ՝անուանէ «Մեծ Հայքին մեծ մասի կառավարիչ», իսկ մէկ այլ պատմիչ՝ յոյն աշխարհագէտ Ստրապոն կը գրէ, որ «Մեծ Հայքը... աճած է Արտաշէսի ջանՔԱրով... եւ այստեղ բոլորը միալեզու են», այսինքն՝ հայալեզու են։ Հայկական հողերու մեծ մասի միաւորումով Մեծ Հայքի թագաւորութիւնը վերածուեցաւ Առաջաւոր Ասիոյ պատկառելի ուժ ներկայացնող պետութեան մը։ Իսկ Ք.Ա. 185 թուականին Արտաշէս Ա․ հիմնադրեց Արտաշատ մայրաքաղաքը։ Ք.Ա. 183 - Ք.Ա. 179 թուականներուն Փոքր Ասիոյ մէջ պատերազմ բռնկեցաւ մէկ կողմէն՝ Պոնտոս ի ու Փոքր Հայքին եւ միւս կողմէ՝ Կապադովկիոյ, Պիւթանիայի ու իրենց դաշնակիցներուն միջեւ։ Մեծ Հայքը չէզոքութիւնը պահեց, բայց աշխուժօրէն ներազդեց կողմերու վրայ՝ պատերազմը դադրեցնելու համար։ Հաշտութեան պայմանագիրի կնքման, որպէս հեղինակաւոր ու յարգուած գահակալ, դատաւորի կարգավիճակով հրաւիրուեցաւ նաեւ Արտաշէս Ա․։ Դիւանագիտական նուրբ ու ճշգրիտ քայլերով Արտաշէս կրցաւ ընդարձակել Փոքր Հայքի տարածքը Պոնտոսի հաշւոյն՝ հետագային վերջինս իր թագաւորութեան միացնելու հեռաւոր ծրագիրով։ Իսկ երբ Մարաստան ի Սելեւկեան սատրապը ապստամբեցաւ եւ իրեն յայտարարեց անկախ թագաւոր: Արտաշէս Ա․ Սելեւկեաններուն տկարեցնելու նպատակով անմիջապէս օգնութեան ձեռք մեկնեց իրեն։ Արտաշէս Ա․ իր յաջորդներուն ձգեց տնտեսապէս հարուստ ու բարգաւաճ եւ ռազմապէս հզօր երկիր։
Արտաշէս Ա․-ին յաջորդեց իր աւագ որդին՝ Արտաւազդ Ա․-ը, որ թագաւորեց խաղաղութեամբ։ Միայն կառավարման վերջին տարիներուն բռնկեցաւ հայ-պարթեւական կարճատեւ պատերազմ մը, ուր Հայոց թագաւորութիւնը պարտութիւն կրեց։ Ք.Ա. 115 թուականին՝ անժառանգ Արտաւազդ Ա․, ստիպուած էր եղբօրորդւոյն՝ Տիգրանին, որպէս պատանդ յանձնել պարթեւներ ուն։
Մեծն Տիգրան
Արտաւազդ Ա.-ի մահէն ետք թագաւորեց անոր կրտսեր եղբայրը՝ Տիրանը (Տիգրան Ա., Ք.Ա. 115 - Ք.Ա. 95)։ Գահաժառանգ Տիգրանը պատանդութեան մէջ մնացած է մօտ 20 տարի եւ հայրենիք վերադարձած է իր հօրը Տիգրան Ա.-ի մահէն ետք։ Իր ազատութեան դիմաց ան ստիպուած եղաւ Պարթեւաստան ի Միհրդատ Բ. թագաւորին զիջիլ Մեծ Հայքի հարաւ-արեւելքը գտնուող «Եօթանասուն հովիտներ» կոչուած տարածքը։
Հայրենիք վերադարձին Տիգրան Բ․ թագադրուեցաւ Աղձնիք ի նշանաւոր սրբավայրերէն մէկուն մէջ, ուր հետագային կառուցուեցաւ Տիգրանակերտ մայրաքաղաքը։
Տիգրան Բ․ (Ք.Ա. 95 - Ք.Ա. 55) գահ բարձրացաւ 45 տարեկանին։ Իր առաջնահերթ խնդիրը հայկական բոլոր տարածքները մէկ ընդհանուր պետութեան մէջ միաւորելն էր։ Արտաշէս Ա․ հիմնականին լուծած էր այդ կարեւոր խնդիրը՝ բացառութեամբ Ծոփք ի եւ Փոքր Հայք ի թագաւորութիւնները։ Այժմ Տիգրան Բ․ եռանդուն գործունէութիւն ծաւալեց շարունակելու իր պապի միաւորիչ քաղաքականութիւնը։ Ք.Ա. 94-ին Տիգրանի բանակները մտան Ծոփք եւ միացուցին այն Մեծ Հայքի թագաւորութեան։ Ծոփքի թագաւորը սպանուեցաւ. Մեծ Հայքի թագաւորութիւնը դուրս եկաւ Եփրատ ի ափերը։ Գետին այն կողմը կը տարածուէր Կապադովկիոյ թագաւորութիւնը, որ շուտով հանդիսացաւ Տիգրան Բ․-ի ուշադրութեան կեդրոնը։ Հայկական բոլոր հողերը միաւորելու համար անհրաժեշտ էր Մեծ Հայքին միացնել նաեւ Փոքր Հայքը։ Սակայն մինչեւ այդ այն միացուած էր Պոնտոս ի թագաւորութեան։ Վերջինս Փոքր Ասիոյ հզօր պետութիւններէն էր, ունէր լաւ մարզուած ու մարտունակ բանակ։ Պոնտոսի թագաւորը եռանդուն էր զօրավար Միհրդատ Զ․ Եւպատորը։ Իր ամբողջ գործունէութեան ընթացքին ան Հռոմի դէմ հետեւողական պայքար մղած է Փոքր Ասիոյ մէջ մեծ հելլենիստական պետութիւն մը ստեղծելու նպատակով։ Այդ ուղղութեան գլխաւոր խոչընդոտը Հռոմն էր, ուստի իր հակահռոմէական պայքարին մէջ Միհրդատը որոշեց դաշնակցիլ հայերուն հետ։ Այդ շրջանին թէեւ Տիգրան Բ․-ը Հռոմի հետ որեւէ վիճելի խնդիր չունէր, սակայն, աշխարհակալական ծրագիրներ հետապնդելով, կողմնակից էր երկու երկիրներու մերձեցման։ Ահա թէ ինչո՞ւ Տիգրան Բ․ ու Միհրդատ Պոնտացին արագ համաձայնութեան եկան իրարու հետ։
Ք.Ա. 94 թուականին Արտաշատ ժամանեցին պոնտական բանագնացները։ Կնքուեցաւ հայ-պոնտական պայմանագիր, որուն համաձայն՝
Հաւատարիմ հայ-պոնտական դաշինքին՝ Ք.Ա. 93 թուականին հայկական զօրՔԱրը ներխուժեցին Կապադովկիա եւ գրաւեցին այն։ Ճիշդ է, Հռոմի զինուած միջամտութեամբ յաջողուեցաւ վերականգնել Կապադովկիոյ թագաւորութիւնը, սակայն վերջինս մեծապէս տկարացաւ, իսկ Հայոց թագաւորութիւնը ձեռք բերաւ հսկայական աւար եւ մեծ թիւով գերիներ։ Մեծ Հայքի թագաւորութեան եւ Պոնտոսի մերձեցումը, հայերու ռազմատենչ գործողութիւնները Կապադովկիոյ մէջ ստիպեցին Հռոմին մերձենալու Պարթեւաստանին։ Իրենց միջեւ կնքուեցաւ համաձայնագիր, որ ուղղուած էր Մեծ Հայքին ու Պոնտոսին դէմ։ Տիգրան Բ․-ի նուաճողական ծրագիրներու իրականացման կը խանգարէր յատկապէս Պարթեւաստան ը, որուն թագաւորը Միհրդատ Բ․-ը կը կամենար գերիշխանութիւն հաստատել Հայկական թագաւորութեան նկատմամբ։ Սակայն Միհրդատ Բ․-ի կեանքի վերջին տարիներուն սկսած ներքաղաքական պայքարի հետեւանքով թագաւորական իշխանութիւնը Պարթեւաստանի մէջ զգալիօրէն տկարացաւ։ Իսկ երբ մահացաւ Միհրդատ Բ․-ը, Տիգրանը անմիջապէս յարձակեցաւ Պարթեւստանի վրայ եւ առաջին կարգին վերադարձուց հայկական «Եօթանասուն հովիտներ»ը։ Այնուհետեւ հայկական զօրՔԱրը մտան Պարթեւստանին ենթակայ Ատրպատական ի թագաւորութիւն եւ առանց մեծ դժուարութեան գրաւեցին այն։ Շարժուելով հարաւ-արեւելք՝ հայկական բանակը գլխաւորապէս ջախջախեց պարթեւներու զօրքը եւ պաշարեց պարթեւական թագաւորներուն ամառնային նստավայր Էքպաթանը։ Պարթեւական թագաւոր Գոտերձ Բ․-ը ստիպուած հաշտութիւն խնդրեց։ Հաշտութեան պայմանագիրին համաձայն պարթեւները, յօգուտ Մեծ Հայքի, կը հրաժարէին Մարաստան էն եւ Հիւսիսային Միջագետք էն՝ պահելով միայն Էքպաթան մայրաքաղաքը։ Շատ կարեւոր է, որ պարթեւաց արքան հրաժարած էր նաեւ «արքայից արքայ» տիտղոսէն, որ այնուհետեւ պիտի կրէին Տիգրանն ու անոր յաջորդները։ Այդպիսով պարթեւները փաստօրէն կը ճանչնային Հայոց թագաւորութեան գերիշխանութիւնը։
Այնուհետեւ, հայկական բանակը յաջորդաբար գրաւեց Կորդուք ը, Ադիաբենէն, Միգդոնիան, Օսրոյենէն։ Հիւսիսային Միջագետքի գրաւումով Տիգրան Բ․-ի տիրապետութիւնը ընդհուպ սահմանակից դարձաւ Սելեւկեան պետութեան։ Իրենց կը բաժնէր միայն Եփրատ գետ ը։ Երբեմնի հզօր Սելեւկեան թագաւորութիւնը կ՝ապրէր խոր ճգնաժամ։ Միմեանց յաջորդող ու անընդհատ կրկնուող ներքին պատերազմները ծայր աստիճան տկարացուցին երկիրը, ուր հանդէս եկած էին 3-4 գահակալներ։ Չկարողանալով յաղթահարել այդ ճգնաժամը՝ երկրի աւագանին, ելքը կը տեսնէր արտաքին որեւէ տիրակալի իշխանութիւնը ընդունելու մէջ։ Ի վերջոյ ընտրութիւնը կանգ առաւ Հայոց թագաւոր Տիգրան Բ․-ի թեկնածութեան վրայ, որուն առաւելութիւնը, պատմիչի խօսՔԱրով՝ «ռազմական հզօր ուժ ունենալն էր»։
Ք.Ա. 84-ին հայկական բանակները առանց նետ իսկ արձակելու մտան Ասորիք։ Տիգրանը Անտիոքի մէջ բազմեցաւ Սելեւկեաններու գահին ու այնտեղ խաղաղութեամբ իշխեց 17 տարի։
Հայկական տիրապետութեան սահմանները հասան Եգիպտոս, եւ այն ներկայացաւ Հայոց տիրապետութեան հետաքրքրութիւններու ծիրին մէջ, իսկ Պտղոմէոս 12-ը գահ բարձրացաւ հայոց թագաւորին օգնութեամբ։ Դժուար չէ տեսնել, որ Տիգրանը այդ երկրի նկատմամբ ունէր որոշակի ծրագիրներ, որոնք սակայն չիրականացան քաղաքական իրադրութեան կտրուկ փոփոխութեան պատճառով։
Տիգրան Մեծի նուաճումներու հետեւանքով Առաջաւոր Ասիոյ մէջ ստեղծուեցաւ աշխարհակալ նոր տիրապետութիւն մը։ Ան կը տարածուէր Եգիպտոսէն մինչեւ Կովկասեան լեռներ եւ Միջերկրական ծովէն մինչեւ Կասպից ծով։ Իր գերիշխանութիւնը կ՛ընդունէին մինչեւ Միջին Ասիա եւ Հնդկաստան ինկած երկիրներն ու ցեղերը։ Այդ տիրապետութեան մէջ կը մտնէին Աղուանք ը, Վիրք ը, Ատրպատական ը, Ադիաբենէն, Օսրոյենէն, Կոմմագենէն, Ասորիքը, Փիւնիկը, Դաշտային Կիլիկիան եւ այլ երկիրներ։ Տիգրան Մեծի գերիշխանութիւնը կ՝ընդունէին շարք մը այլ թագաւորութիւններ՝ Պարթեւաստանը, Հրէաստանը, Անդրկասպեան սկիւթներն ու Պարսից ծոցի արաբական ցեղերը։ Ինչպէս յոյն պատմիչը կը հաւաստիացնէ, որ Տիգրան Բ․-ի իշխանութեան մէջ կը խօսէին 15-էն աւելի լեզուներով։
Տիգրան Մեծի տիրապետութիւնը հելլենիստական պետութիւն էր՝ յիշեցնելով Ալեքսանտր Մակետոնացիի եւ Սելեւկեաններու իշխանութիւնները։ Հայկական տիրապետութիւնը բազմազգ եւ զարգացման ամենատարբեր աստիճաններու վրայ գտնուող երկիրներու ամբողջութիւն մըն էր։ Բնականաբար, տիրապետութեան կորիզը կը կազմէր Մեծ Հայքը, ուր կը բնակէր հայ ժողովուրդի հիմնական զանգուածը, եւ ուր կը գտնուէին իշխանութեան քաղաքական ու տնտեսական նշանաւոր կեդրոնները ։
Իշխանութեան տնտեսապէս ամէնէն զարգացած շրջանը Ասորիքն էր՝ իր աշխարհահռչակ Անտիոք մայրաքաղաքով։ Միջազգային տարանցիկ առեւտուրի կարեւոր կեդրոններ էին Փիւնիկի վաճառաշահ Տիւրոս (Սուր, Greek: Τύρος, Týros անգլ՝ Tyre Arabic: صور), Պիպլոս (Byblos, in Arabic Jubay), Պէյրութ (Beirut), Սիտոն (Սայտա, Sidon or Saïda) քաղաքները։ Հարուստ ու հռչակաւոր էին նաեւ Դաշտային Կիլիկիոյ Տարսոն, Ատանա եւ այլ քաղաքները։ Ասորիքի կառավարչապետ նշանակուեցաւ Տիգրան Բ.-ի մերձաւոր զինակից Բագարատը, որուն նստավայրը Անտիոքն էր։ Երկրագործութեան եւ արհեստագործութեան նշանաւոր կեդրոն էր Հիւսիսային Միջագետքը, որուն կառավարիչն էր Տիգրան Բ.-ի կրտսեր եղբայր Գուրասը (իմացի՛ր Գոռ)։ Վերջինիս նստավայրն էր Մծբին ը։ Նշուած երկիրները Հայկական տիրապետութեան կազմին մէջ ունէին տարբեր կարգավիճակներ։ Տիգրան Մեծ իր նուաճած երկիրներուն մէկ մասը կը դարձնէ իրեն ենթակայ թագաւորութիւններ։ Սուրիան բաժին չդարձուց իր թագաւորութեան, բայց միեւնոյն ատեն Տիգրանը ինքզինք հռչակեց նաեւ Սուրիոյ թագաւոր։ Միւս երկիրները վերածուեցան նահանգներու, որոնք կը կառավարէին արքայից արքայի կողմէ նշանակուած փոխարքաները կամ կուսակալները ։
Այսպէսով, Տիգրան Բ.-ը դարձաւ Առաջաւոր Ասիոյ մեծագոյն մասին տիրակալը։ Հայոց տիրապետութեան մէջ անմիջականօրէն մտնող եւ իր քաղաքական ազդեցութեան ու գերիշխանութեան ներքոյ գտնուող տարածքը կը կազմէր շուրջ 3 միլիոն քմ², որ կը գերազանցէր Մեծ Հայքի տարածքը (300, 000 քմ²) տասն անգամ ։ Իսկ Տիգրանի գերիշխանութեան կորիզը կը կազմէր 1,000,000 քմ² տարածքով իշխանութիւն, որուն մէջ կը մտնէին Մեծ Հայքի թագաւորութիւնն ու իր հարեւան կովկասեան, միջագետՔԱան եւ միջերկրածովեան երկիրները ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մեծ Հայք Ստորոգութիւն:Նախկին միապետութիւններ
1732 թուական
1732 թուական, նահանջ տարի, 18րդ դարու 32րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1732 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1732 մահեր
Ստորոգութիւն:1732
Յովսէփ Ազնաւուր
Յովսէփ Ազնաւուր, ճարտարապետ, ուր իր հայրը տարիներէ ի վեր հաստատուած էր։ Ընտանեօք Պոլիս փոխադրուելէ վերջ՝ 1867-ին գացած է Վենետիկի Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարան ը էւ 1871-ին վերադարձած է ծնողքին քով: Հօր փափաքն էր որ ան նախ երկրագործութիւն, յետոյ մեքենագիտութիւն էւ ի վերջոյ փաստաբանութիւն սորվեցնել տալ. բայց տեսնելով որ այս փորձերէն էւ ոչ մէկը չի յաջողիր, Յովսէփին ձգած է ասպարէզի ընտրութիւնը։ Այդպէս, Յովսէփ մեկնած է Հռոմ ուսանելու համար գեղարուեստից վարժարանը:
Յովսէփ Ազնաւուր Ռաֆայելեան վարժարան ժամանակ միշտ առաջնակարգ հանդիսացած է փիլիսոփայական, երկրաչափական էւ պատմագիտական ուսումներուն, ինչպէս նաեւ խիստ յաջող գծագրութեան եւ մարմնամարզի մէջ:
1878-ին, տակաւին ուսանողութեան շրջանը ամբողջովին չաւարտած, երբ Տիբերիսի ընկերութեան ամառանոցը շինելու համար մրցում կը բացուի Հռոմի մէջ, Յովսէփն ալ կը մասնակցի այդ մրցումին էւ բոլոր Իտալացի մրցակիցներուն մէջէն յաղթանակը տանողը կ՛ըլլայ հայ համալսարանական ուսանողը՝ որուն կը յանձուի այդ փառաւոր շէնքին կառուցումը: Յովսէփի այս առաջին յաջողութիւնը մեծ գոհունակութիւն եւ գնահատանք պատճարած է։  Տիբերիս ընկերութիւնը հնճոյք մը սարքած է ի պատիւ իրեն, որուն ներկայ եղած են Իտալացի իշխաններ:Իր մարմնամարզական յաղթանակներն ալ մեծ եղած են, մանաւանդ Իտալիոյ մէջ։ 1876-ին Հռոմի մէջ տեղի ունեցած մարմնամարզական մրցումներուն ինքը շահած է առաջին մրցանակը, մարմնամարզի բոլոր ճիւղերուն մէջ:  Յ. Ազնաւուրի կառուցած շէնքերէն յիշենք հետեւեալները, Հռոմի մէջ՝ Տիբերիս ընկերութեան փառաւոր հանդիսասրահը, Պոլսոյ մէջ Թէփէ Պաշըի Թաղապետական եւ Բերայի նոր ֆրանսական թատրոնները, Ֆէնէրի պուլկարական երկաթեայ նշանաւոր եկեղեցին, Րէժի ծխախոտի ընկերութեան Ճիպալիի մեծ գործարանը, Սանասարեան Կիւլպէնկեան, Թօփալեան եւ Գաթըրճըօղլու խաները, Բրէնսէս Րուքիէ հանըմի եւ Բրէնս Ապպաս Հալիմի ապարանքները, Բրէնսէս Նիյմէթ Հանըմի, Բրէնս Մուհամէթ Ալիի Կնոջ եւ Պողոս պէյ Եուսուֆի դամբարանները. Եւ տակաւին ասոնց նման բազմաթիւ շէնքեր :
Յ. Ազնաւուր եղած է Սահմանադրական Ռամկավար կուսակցութեան հիմնագիրնէրէն մին. Երկար տարիներ անդամակցած է Հ. Բ. Ը. Միութեան, եղած է Գահիրէի Թեմական Ժողովի անդամ, մասնակցած է Գահիրէի Հայ Գեղարուեստասիրաց միութեան, եղած է նախագահը Հայ մարմնամարզական ակումբին: Ինչպէս նաեւ, սատարած է իր կարողութեան չափով, ազգային բարենպատակ հաստատութիւններու: Համաշխարհային պատերազմէն առաջ Յ. Ազնաւուր Եգիպտոս փոխադրուած է։ Կը մահանայ Գահիրէ 1935 Յունիսի վերջերը:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Ճարտարապետներ
Մարքա Արմէն Իյճեան
Մարքա Արմէն Իյճեան, Այնթապէն սերած ակնյայտ երաժիշտ եւ երգիչ:
Կենսագրութիւն
Մարքա դուստրն է Այնթապի ծանօթ վաճառական Թալասցի Գրիգոր եւ Արշալոյս Քիւթիւկեաններու, ծնած է Այնթապ եւ եղած է սանուհի Հայկանուշեան Վարժարանի։ Փոքր տարիքէն իր երգելու բնատուր ձիրքով, Գասպար Վարժապետին ուշադրութիւնը գրաւեց եւ անոր անվերապահ խնամքին առարկան դարձաւ, այն աստիճան որ օր մը «Խօճա»ն բեռնակիրի մը կռնակը փոքր օրկան մը բեռցուցած կու գայ Տիկ. Արշալոյսին, որ ինք պատրաստէ այս աղջնակին երգ ու երաժշտութիւն սորվեցնելու։ Համաշխարահին Ա. Պատերազմէն վերջ Մարքան բախտաւորութիւն կ'ունենայ Ամերիկա երթալու։ 1926-ին շրջանաւարտ կ'ըլլայ Տիթրօյթի «Հայ Սքուլ աֆ Գամըրսի» «Բօսթկրէնուէյթ» դասարանէն։ Հինգ տարի Տիթրօյթ «Գանսըրվէթըրի աֆ Միւզիք»-ի մէջ երաժշտութիւն ուսանելով, կ'աւարտէ երաժշտանոցի ընթացքը որպէս երգիչ։ Իսկ տարի մը վերջ կը ստանայ «Արթիսթ» աստիճանը, որուն արժանանալու համար պատրաստած է որպէս թէզ լրջօրէն ուսումնասիրուած տեսութիւն մը «Ուրուագիծ Հայ Երաժշտութեան» անունով, որ կը շօշափէ նախաքրիստոնէական դարերէն մինչեւ ներկայ ժամանակ եղած ժամանակաշրջանը։ Վեց տարի Տիթրօյթ «Ֆաունտէյշըն աֆ Միւզիք Սքուլ»-ի մէջ պաշտօնավարած է հայ եւ օտար աշակերտներու երգ ու ձայնամարզութիւն սորվեցնելով։ Սակայն նախասիրած է Հայ երաժշտութիւնը եւ մանրակրկիտ կերպով ուսումնասիրելով իր մասնագիտութիւնը դարձուցած է զայն։1935-ին 100 հոգինոց երգչախումբ մը կազմակերպած է երկսեռ հայ պատանիներէ եւ սարքած է շարք մը երգահանդէսներ եւ գեղարուեստական ձեռնարկներ։ Ամուսնացած է Այնթապցի Արթհըր Իյճեանին հետ։ Այնուհետեւ հաստատուած են Լոս Անճէլըս, Գալիֆորնիա։
Աղբիւր
Պատմութիւն Այնթէպի Հայոց, Բ. հատոր
Սիմոն Մնակեան
Սիմոն Մնակեան, (ծնած է Պէյրութ, Լիբանան, 6 Սեպտեմբեր 2017) իր մահկանացուն կնքեց Մարսէյլի մէջ։ Լիբանանի մէջ Մնակեանի բեմադրութիւնները հանդիսացան արտացոլացումը լիբանանահայ ընկերային եւ քաղաքական կեանքին: Այդ պատճառով ալ կրնանք ըսել, որ Սիմոն Մնակեան ապրած ու գործած է թէ՛ որպէս արուեստագէտ եւ թէ որպէս մշակութային գործիչ:
Անոր բեմադրութիւնները նորարար ու համարձակ էին: Ան իր մասնակցութիւնը բերած է լիբանանահայ սփիւռքահայ թատերական կեանքին: Բեմադրած է նաեւ թարգմանութիւններ եւ ֆրանսերէն ներկայացումներ:
Կենսագրութիւն
Սիմոն Մնակեան իր թատերական ուսումը ստացած է Պրիւքսել: Պէյրութ վերադառնալէ ետք բեմադրած է դպրոցական ու միութենական մակարդակի թատրոններ, «Վասպուրական»ի եւ Սոֆիա Յակոբեան քոլեճի սրահներուն մէջ:
«Նոր թատրոն» թատերախումբը
1969-ին Զոհրապ Եագուպեանին հետ Սիմոն Մնակեան հիմնած է «Նոր թատրոն» թատերախումբը:
Հրատարակած է մանուկներու հեքիաթներու ձայնասկաւառակ մը
Իր եղբօր` Ալեքսան Մնակեանին հետ հրատարակած է մանուկներու հեքիաթներու ձայնասկաւառակ մը: Լիբանանահայ անուանի երաժիշտ Ալեքսան Մնակեան կարեւոր ներդրում ունեցած էր Լիբանանի մշակութային կեանքին մէջ, երկար տարիներ համագործակցելով երգչուհի Ֆէյրուզի համար երաժշտական-թատերական յօրինումներ պատրաստած Մանսուր եւ Ասի Ռահպանի եղբայրներուն հետ:
Բեմադրութիւն
1960-1970-ական թուականներուն լիբանանահայ թատերական կեանքի եռուն ընթացքը, որուն մէջ իր դրօշմը ունեցած է նաեւ Սիմոն Մնակեան, որ յաջողած է քանդել հանդիսատեսին եւ թատերախաղին միջեւ գոյութիւն ունեցող երեւակայական պատնէշը` կամուրջ մը հանդիսանալով երկուքին միջեւ, ինչպէս նաեւ ինքնաքննարկումի ու ինքնաքննադատութեան էջ մը բանալ: Սիմոն Մնակեան իր ներկայացումներով մասնակից դարձած է լիբանանահայ թատերական կեանքը քաղաքականացնելու ճիգին եւ անոր համար ալ թերեւս իր մասին կարելի է ըսել մշակութային գործիչ:
Ֆրանսա, Մարսէյլի մէջ բեմադրիչ Սիմոն Մնակեան կը շարունակէ մաս կազմել հայկական մշակոյթին ու թատերական կեանքին: Արդարեւ, ան ո՛չ միայն որպէս բեմադրիչ, այլ նաեւ որպէս ուսուցիչ եւ մշակութային գործիչ արտադրած է Ֆրանսայի համար` նոր շունչ բերելով ֆրանսահայ թատերական մարզին:
Սիմոն Մնակեան իր թատերական գործունէութիւնը շարունակեց Ֆրանսայի մէջ` ընթերցումներով, մատուցումներով եւ բեմադրութիւններով, սակայն Ֆրանսայի ժլատ պայմանները այնքան ալ ձեռնտու չեղան եւ իրեն անհրաժեշտ ուժականութիւնը չպարգեւեցին:
Վերջին տարիներուն, Սիմոն Մնակեան կը վարէր Վալանս քաղաքի Համազգայինի թատրոնի գլխաւոր պատասխանատուի պաշտօնը: Հանգուցեալը նաեւ բեղուն գործունէութիւն ունեցած է համայնքի ազգային-կուսակցական կեանքէն ներս։
Սիմոն Մնակեան բեմադրութիւններէն Լիբանանի մէջ
«Անշնորհք տղաքը» (1968),
«Տրամներ» (1969),
«Կաղամբ» (1969),
«Արա Գեղեցիկ» (1970),
«Շողոքորթը» (1970),
«Մըթթըրին երգը եւ թիւրիմացութիւն» (1972),
«Արա եւ Արշակ» (1973),
«Գիքորը» (1973),
«Լեռը Մարգարէին քով չերթայ նէ» (1974),
«Վաճառորդի մը մահը» (1975),
«Պարահանդէս» (1977),
«Տատրագոմի հարսը» (1974):
Սիմոն Մնակեան բեմադրութիւններէն Ֆրանսայի մէջ
«Անլռելի զանգակատուն» (1979),
«Շողոքորթը» (1980),
«Մուսա Լերան 40 օրերը» (1990):
Ֆրանսայի մէջ Սիմոն Մնակեան բեմադրած է նաեւ թարգմանութիւններ եւ Ֆրանսերէն ներկայացումներ, կատարած է գրական ընթերցումներ, ինչպէս նաեւ ունի վաւերագրական ժապաւէններ:
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:Լիբանանահայ բեմադրիչներ Ստորոգութիւն:Լիբանանահայ դերասաններ
Անահիտ Տէր Մինասեան
Անահիտ Տէր Մինասեան (Անահիտ Գեւոնեան, ) ֆրանսացի պատմաբան, Հայկական ծագումով: Ան մասնագիտացած է Ներկայ Հայաստանի Պատմութեան մէջ, մանաւանդ՝ Հայաստանի իրավիճակը Սովետական Միութեան իշխանութենէն առաջ եւ ետք, ինչպէս նաեւ խորացած է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան պատմութեան մէջ :
Կեանքը
Տէր Մինասեան ծնած է Փարիզ, 1929 թուականին: Անոր Հայ ծնողներն են՝ Լեւոն Գեւոնեան եւ Արմենուհի Տէր Կարապետեան: Անոնք իրեն սորվեցուցած են Հայ լեզուն եւ մինչեւ 7 տաերկան մերժած են իրեն ֆրանսական դպրոցներ ղրկել: Ամուսնացած է Հայ դիւանագէտ Ռուբէն Տէր Մինասեանի զաւակին՝ Լէոն Տէր Մինասեանին հԵՏԼէոն Տէր Մինասեան Անոնք ունեցած են չորս զաւակներ, որոնցմէ մէկն է պատմաբան Թալին Տէր Մինասեանը :
40 տարի ետք, 2015 թուականին, Անահիտ նշանակուած է որպէս ասպետ, ստանալով Պատուոյ Լեգէոն Շքանշանը :
Անահիտ Տէր Մինասեան մահացած է 2019 թուականին Ֆրեսնես գիւղին մէջ:
2020 թուականին հրատարակուած է Վահէ Օշականին «Օծում» բանաստեղծութիւնը Ֆրանսերէն լեզուով: Այս թարգմանութիւնը Հայերէն լեզուէն կատարած էր Անահիտ Տէր Մինասեանը :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Ալիւր
Ալիւր, աղացուած ցորեն։
Իբրեւ սննդամթերք, տարածուած է ցորենի եւ աշորայի ալիւրը։
Ալիւրը կը ստորաբաժնուի առանձին տեսակներու։ Անոր տեսակը կը բնութագրուի հատիկին աղալէն ետք։
Հացազգիներէն ալիւրը կը ստացուի միանուագ, թեփախառն եւ տեսակաւոր աղացման միջոցով։ Առաջին պարագային, ալիւրը կը պարունակէ հատիկի պտղաթաղանթի եւ սաղմի խառնուրդ։ Երկրորդ՝ հատիկը կ'աղան անոնցմէ պտղաթաղանթն ու սաղմը մասնակիօրէն հեռացնելէ ետք։ Տեսակաւոր ալիւրը հիմնականին մէջ, բաղկացած է ալրային միջուկէն։ Ալիւրի տարբեր տեսակներու որակի որոշման համար, կարեւորագոյն ցուցանիշներն են՝ խոնաւութիւնը, մոխրայնութիւնը, մասնիկներու մեծութիւնը, համը, հոտը եւ գոյնը։
Ալիւրը կ'արտադրուի ալրաղացներու մէջ, կը պահուի չոր, զով պահեստներու մէջ։ Սկսած է կիրարկուիլ ալիւրի՝ առանց պարկի պահեստաւորման եւ տեղափոխման եղանակը։ Երկար (մինչեւ 2 տարի) կը պահուի 15%-էն ոչ աւելի խոնաւութեամբ ալիւր։ Ցորենէն կը մշակեն հացաթխման (շարմաղ, բարձր, առաջին եւ երկրորդ որակի թեփախառն) եւ դդմաճի ալիւր (մեծ եւ կիսամեծ)։ Աշորայէն կը պատրաստեն շարմաղ, թեփահանած եւ թեփախառն ալիւր, եգիպտացորենէն՝ երեք, միւս մշակումներէն՝ մէկ տեսակի։ 1972-ին ՀՍՍՀ-ի մէջ, արտադրուած ալիւրի 8,9% եղած է բարձր, 41,6%՝ առաջին, 47,7%՝ երկրորդ տեսակի եւ 1,9%՝ թեփախառն։
Բառի Ծագումնաբանութիւն
Ալիւր բառին հայերէն հնագոյն ձեւն է ալիւր։ Բնիկ հայերէն բառ, յառաջացած է հնդեւրոպական նախալեզուի al աղալ արմատէն։ Ամէնէն մօտ ձեւն է յունարէն՝ ἄλευρον ալիւր բառը։ Հարցական է եթէ հայերէն ալիւր բառը փոխառութի՞ւն է յունարէնէն, թէ անոր հետ միասին կը պատկանի հնդեւրոպական նախալեզուի al արմատին։
Որոշ հեղինակներ կը կարծեն, թէ հայերէն բառը փոխառութիւն է, որովհետեւ հին հայերը չեն գիտեր ինչ է ալիւրը. անոնք կը գործածէին կորկոտ կամ ձաւար, այսինքն ցորենը ուղղակի սանդի մէջ կը ծեծէին եւ այդպէս մեծ եփելով կ'ուտուի։ Ալիւրը առաջին անգամ յոյներէն անցաւ Հայաստան՝ Պոնտոսի վրայով։
Ընդհակառակը Պիկտետն եւ Հիւբշը չեն ընդունիր, որ այդպիսի հասարակ ու սովորական բան մը կրնայ փոխառութիւն ըլլալ։ Այս կարծիքին ի նպաստ կարելի է յիշել բնիկ հայերէնէն՝ «աղալ», «աղօրիք», «երկան» եւ այլ բառերը, որոնք ցոյց կու տան, որ ջաղացպանութեան արուեստը ծանօթ էր հայերուն սկիզբէն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Խոհանոց
Սուրբ Աստուածածին Եկեղեցի (Նորաշէն)
Նորաշէն Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին, Հայ Առաքելական եկեղեցի ներկայիս Վրաստան ի Հանրապետութեան մայրաքաղաք Թիֆլիս ի կեդրոնական մասին մէջ՝ Լիսիձէ փողոցի եզրին։ Կառուցուած է 1467 թ.-ին հայազգի Սատաթի կողմէն իր հօր՝ պրն. Սուլթանի, պապի՝ պրն. Թաւաքալի, կողակցի՝ Լիշելի եւ այլոց յիշատակին։ Եկեղեցւոյ շուրջ եղած է նաեւ հայկական գերեզմանատուն, ուր ամփոփուած են Լիտիա Թամամշեանի, Վարդանովներու, քաղաքագլուխ Եղիա Փրիտոնեանցը, Կատարինէ Փրիտոնեանի եւ այլոց աճիւնները։
Եկեղեցին տարբեր ժամանակաշրջաններուն վերանորոգուած է Թիֆլիսի հայ ազգաբնակչութեան ջանքերով։ Մասնաւորապէս՝ 1650 թ.-ին Խոճա Նազարը վերակառուցած է քայքայուած հին եկեղեցին, իսկ գմբէթը՝ ուստա Պետրոսը։ 1795 թ.-ին Բեհբութեան Մելիք-Աւետիքի հրամանով եւ Գրիգոր քահանայի նախաձեռնութեամբ։ Նոյն թուականին Աղա-Մահմատ խանը արշաւած է Տփղիսի վրայ, որուն հետեւանքով տուժած է նաեւ Նորաշէն Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին։ 1808 թ.-ին դարձեալ նորոգուած է գործակալ Տէր-Ղազար ի եւ պրն. Մունթոեանի գլխաւորութեամբ։ Աստուածածին եկեղեցի ն 1875 թ.-ին ամենայն հայոց կաթողիկոսի թոյլտուութեամբ նորոգուած է եկեղեցւոյ կղմինտրէ տանիքը։ Շէնքի ներսը նորոգումներ կատարուած են նաեւ 1897 եւ 1900 թ.-ներուն։
Խորհրդային ժամանակաշրջան
Թիֆլիսի ոչնչացուած հայկական տասնեակ եկեղեցիներու թիւին էր նաեւ Նորաշէնի Սուրբ Աստուածածինը, որու քանդման համար «Արմեանսկիյ բազար» փողոցի վերակառուցման պատրուակով 1924-1925 թ.-ին կազմուած մասնագէտներու խորհուրդը (յուշարձաններու պահպանութեան բաժնի վարիչ Ս. Կակաբաձէ, Գ. Չուբինաշվիլի, Գ. Չիտաեայ, Ն. Սեւերով, Շ. Չխենկելի, քաղաքի բարեկարգման բաժնի պետ՝ Ս. Քուրդիեանի, վերահսկիչ՝ Աբաշիձէ եւ Ագլաձէ) 2 Յուլիս 1925-ին ձայներու մեծամասնութեամբ կ՝որոշէ քանդել Նորաշէնի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին, բայց Ն. Սեւերովի համառութեան շնորհիւ որոշումը չի հաստատուիր։
Վրացականացման շրջան
Վրաստանի անկախացումէն ետք նոր թափով սկսան Վրաստանի տարածքին գտնուող, մասնաւորապէս՝ մայրաքաղաք Թիֆլիսի հայկական եկեղեցիներու եւ այլ շինութիւններու բռնի վրացականացումը։
Ժանն տ'Արք
Ժանն տ'Արք (Jeanne d'Arc, 6 Յունուար 1412 - 30 Մայիս 1431), Ֆրանսայի ազգային հերոսուհի, կաթողիկէ եկեղեցւոյ սուրբ, յայտնի նաեւ որպէս Օրլեանի կոյս։ Գլխաւորած է ֆրանսական ժողովուրդի ազատագրական պայքարը անգլիացիներու դէմ Հարիւրամեայ պատերազմի (1337—1453 թուականներ) ժամանակ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է հաւանաբար 6 Յունուար 1412-ին՝ Ֆրանսայի հիւսիս-արեւելքը գտնուող Տոմրեմի գիւղին մէջ՝ ունեւոր գիւղացիներու ընտանիքին մէջ։ Օժտուած էր սուր մտքով, ողջախոհութեամբ եւ, միաժամանակ, ոգեւորելու ընդունակութեամբ, սակայն կրթութիւն չէ ստացած։ Մանկութենէն ականատես եղած է Հարիւրամեայ պատերազմի ռազմական գործողութիւններու, քանի որ անգլիական եւ պուրկունտական զօրքերը յաճախ կ'ասպատակէին Տոմրեմիի շուրջ ինկած տարածքները։ 13 տարեկանէն Ժաննը լսած է «ձայներ» եւ տեսիլքներ ունեցած է, որոնց մէջ իրեն կը յայտնուէին սուրբեր եւ հրեշտակներ։ Մոլեռանդ կրօնապաշտ Ժանն տ’Արքը հաւատացած է, որ իրեն նախասահմանուած ազատագրած է Ֆրանսան։ 1428-ին անգլո-պուրկունտական միացեալ զօրքը պաշարեց Օրլեան քաղաքը։ Ֆրանսայի գահի թագաժառանգ Շառլը փակուած էր Շինոնի ամրոցին մէջ եւ գրեթէ ոչինչ կը ձեռնարկէր իր թագաւորական լիազօրութիւններու հաստատման համար։ Նոյն ժամանակամիջոցին Ժաննը կը սկսի հաւատալ, որ իրեն երեւացող տեսիլքները կը հրամայեն իրեն երթալ Օրլեան եւ թոթափել պաշարումը։ Ժաննը կը դիմէ տեղական թագաւորական զօրքերու հրամանատար Ռոպեր տը Պոտրիկուրին՝ համոզելով իրեն տրամադրել պահակազօրք, որ կ'ուղեկցի իրեն թագաժառանգի մօտ։ 6 Մարտ 1429-ին կը կայանայ Ժաննի եւ թագաժառանգի հանդիպումը։ Սկիզբը Ժաննին կասկածով կ'ընդունին, սակայն քիչ ժամանակ ետք Շառլը կը հաւատայ, որ ան ուղարկուած է Աստուծոյ կողմէ։ 1429 Ապրիլին թագաժառանգի կողմէ տրամադրուած զօրքով Ժաննը կը շարժի Օրլեան եւ յամառ մարտերու արդիւնքով 8 Մայիս 1429-ին կը քակէ պաշարման օղակը: Իր ղեկավարութեամբ ֆրանսական զօրքերը կը հասնին շարք մը յաղթանակներու՝ Յունիսի վերջը շարժելով դէպի հիւսիս։ Ժաննի եւ զօրքերու ուղեկցութեամբ Շառլը կը մտնէ Ռէյմս քաղաք, որուն տաճարին մէջ 17 Յուլիս 1429-ին կը կայանայ Շառլի թագադրութեան արարողութիւնը։ Ան գահ կը բարձրանայ Շառլ Է. անունով։
Մեծամօրի բնակավայր
Մեծամօրի բնակավայր կամ՝ Մեծամօրի հնաբանական վայր․ Արարատեան դաշտին, Արաքս գետի ձախ ափին մօտ հնագոյն բնակավայր, յայտնաբերուած 1965-ին, երբ կը կատարուին երկրաբանական պեղումներ։ Մեծամօրի բնակավայրը, Հայաստանի հնագիտական հարստութիւններէն մէկն է եւ գտնուած նիւթերը հին հայերուն կենցաղին, մշակոյթին մասին կը պատմեն։  Բնակավայրի տարածքին պեղուած հնաբանական իրերը կը զետեղուին Մեծամօրի պատմահնաբանական արգելոց-թանգարանին մէջ։
Ժանն տ'Արք
Մահը
Ժողովրդավարական պատերազմի ծաւալը եւ Ժանն տ’Արքի լայն ժողովրդականութիւնը վախցուցած են թագաւորը եւ ազնուականութիւնը։ Ժաննը կը շարունակէ ղեկավարել անգլիացիներու դէմ ռազմական գործողութիւնները մինչեւ 23 Մայիս 1430, երբ անգլիացիներու դաշնակից պուրկունտացիները անոր գերի կը վերցնեն եւ կը փոխանցեն անգլիացիներուն 10 հազար լիւր գումարի դիմաց։ Անգլիացիները կը մեղադրեն անոր վհուկութեան եւ հերետիկոսութեան մէջ։ Ռուան քաղաքի եկեղեցականներէն կազմուած ատեանը կանխատեսելի դատավճիռ կ'ընդունի։ Ժանն տ'Արքը մեղաւոր կը ճանչցուի՝ սկիզբը դատապարտուելով ցկեանս բանտարկութեան, այնուհետեւ՝ մահապատիժի։ 30 Մայիս 1431-ին զայն կ'այրեն Ռուանի Հին շուկայի հրապարակին վրայ։ Կ'այրեն անոր ողջ մարմինը, սակայն չ'այրիր անոր սիրտը։
Մեծամօրի բնակավայր
Պատմական
Առաջին երկրաբանական պեղումներէն (1965-1967), լաւ վիճակի մէջ կը յայտնաբերուին բնակավայրին (քաղաքին) մետաղաձուլարանի ամբողջ համակարգը՝ հնոցներն ու հալոցը, որոնք կառուցուած են ժայռերուն մէջ։ Այդ պեղումներու ընթացքին յայտնաբերուծ իրերէն, երկրաբան Կորիւն Մկրտչեան անհրաժէշտ կը նկատէ եւ յաջորդող պեղումներուն աշխատակազմին մէջ կը ներառնուին հնագէտներ։ Բնակավայրին տարածքին գտնուած իրերը կը վկայեն թէ Ք․Ա․4-րդ հազարամեակէն Մեծամօրը եղած է մշակոյթի ծաղկուն կեդրոն մը․  գտնուած նիւթերէն, իրերէն, հնագէտները կը պարզեն թէ եղած է խոշոր բնակատեղի։  Անոր տարածքին մէջ գտնուած է միջնաբերդ մը շրջապատուած բարձր պարիսպով եւ վայր մը, որ այսօրուան չափանիշներով աստղադիտարան կարելի է նկատել:
Ժանն տ'Արք
Զարգացումներ Ժանն տ'Արքի Մահէն Ետք
Շառլ Է.ն սակայն կը կարողանայ զարգացնել Ժանն տ'Արքի յաջողութիւնները։ 1435-ին նա անջատ հաշտութիւն կը կնքէ պուրկունտացիներու հետ, կ'իրականացնէ բանակի եւ պետական եկամուտի վերակազմակերպում, որմէ ետք կը վերսկսի Անգլիոյ դէմ պատերազմը, որուն արդիւնքով արդէն 1453-ին անգլիացիները կը զրկուին Ֆրանսայի տարածքին իրենց բոլոր տիրոյթներէն, բացի Կալէ նաւահանգիստէն։ Ատկէ ետք Շառլը կը նախաձեռնէ Ժանն տ'Արքի վարկի եւ հեղինակութեան վերականգնման ուղղուած միջոցառումներ։ 1455-ին Ռուանի մէջ կը գումարուի նոր եկեղեցական ատեան, որ կը բեկանէ դատավճիռը՝ մաքրելով Օրլեանի կոյսին բոլոր մեղադրանքներէն։ Ֆրանսայի մէջ Ժանն տ'Արքի պաշտամունքի սկիզբ կը դրուի։ 1909-ին Կոյսը եկեղեցւոյ կողմէ կը ճանչցուի երանելի, իսկ 16 Մայիս 1920-ին՝ կը դասուի սուրբերու շարքին։
Մեծամօրի բնակավայր
Ք․Ա․ 11-րդ մինչեւ 9-րդ դարեր
Մեծամօրը Արարատեան դաշտի արքունի քաղաքներէն եղած ըլլալու է եւ վարչաքաղաքական ու մշակութային կարեւոր կեդրոններէն մէկը։ Միջնաբերդին մէջ կեդրոնացուած են պալատական շինութիւնները, արտադրական համալիրները եւ տաճարական համալիրը՝ եօթ սրբատեղիներով։  Իսկ միջնաբերդէն 500 մեթր հիւսիս-արեւելք տարածուած դամբարանադաշտին մէջ պեղուած են կարմիր տուֆակերտ շրջաքարերով օղակուած հսկայածաւալ դամբարաններ, ուր թաղուած են ցեղային առաջնորդները, անոնց պատուին զոհաբերուած բազմաթիւ նժոյգներ, շուներ, մանր եւ մեծ եղջերաւոր անասուններ եւ նոյնիսկ ստրուկներ, ծառաներ։
Ժանն տ'Արք
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Կաթողիկէ եկեղեցւոյ սուրբեր Ստորոգութիւն:Հարիւրամեայ պատերազմի գործիչներ Ստորոգութիւն:Ռազմական գործիչ-կիներ Ստորոգութիւն:Պատերազմներ (արւմտ.) Ստորոգութիւն:Սուրբեր Ստորոգութիւն:6 Յունուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:30 Մայիսի մահացածներ
Մեծամօրի բնակավայր
Ք․Ա․ 11-րդ մինչեւ 9-րդ դարեր
1979-ին կատարուած պեղումներուն ընթացքին գտնուած են Բաբելոն ի թագաւորներու պատկանող բացառիկ իրեր․ Ուլամ Պուրարիաշի գորտակերպ կշռաքարը (Ք․Ա․16-րդ դար) եւ Քուրիկալզուին պատկանող եգիպտական մեհենադրոշմ տեսքով կնիքը (Ք․Ա․ 15-րդ դար)։ Այս գտածոները կը վկայեն, թէ Մեծամօրը հնագոյն ժամանակներէն ի վեր եղած է առեւտրական ճանապարհներու խաչմերուկ․ կապած է Հիւսիսային Կովկասը Միջին Արեւելքին։
Մեծամօրի թանգարանը
Բնակավայրի տարածքին հնաբանական պեղումներուն ընթացքին յայտնաբերուած նիւթերը կը զետեղուին Մեծամօրի պատմահնաբանական արգելոց-թանգարանին մէջ։
Պերլինի Վեհաժողով
Պերլինի դաշնադրութիւնը եւ հայերը
Պերլինի դաշնադրութեան մէջ Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրի 16-րդ յօդուածի փոխարէն մտցուած է նոր յօդուած՝ 61-րդը, ուր ըսուած էր հետեւեալը. « Բարձր Դուռը յանձն կ՚առնէ հայաբնակ վայրերուն մէջ անյապաղ իրագործել տեղական պահանջներէն բխող բարեփոխումներ եւ ապահովել հայերու անվտանգութիւնը քուրտերէն ու չերքեզներէն։ Այդ նպատակով ձեռնարկուած միջոցառումներու մասին ան պարտաւոր է պարբերաբար հաղորդել պետութիւններուն, որոնք պէտք է հսկեն անոնց գործադրութիւնը»։ Սակայն այդ յօդուածի իրագործման հսկողութիւնը դրուած էր վեհաժողովի մասնակից բոլոր պետութիւններու վրայ, որ վերջիններուս հնարաւորութիւն կու տար միջամտելու Թուրքիոյ ներքին գործերուն։ Վեհաժողովը կը պարտաւորեցնէր Ռուսաստանին իր զօրքերը անյապաղ դուրս բերել գրաւուած տարածքներէն եւ ոչ մէկ երաշխիք կու տար 61-րդ յօդուածի կենսագործման համար։ Բացի այդ, «Հայաստան» բառը կը փոխարինուէր «Հայկական մարզեր» եւ «Հայաբնակ վայրեր» բառակապակցութիւններով։ Այսինքն՝ օսմանեան կողմը կ՚ազատէր այդ երկրամասը հայերու հայրենիք ընդունելու Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրի ձեւակերպումէն ։
Ռուսաստանին կ՚անցնէր Կարսի մարզը, իսկ Ալաշկերտն ու Բայազետը կը յանձնէին Թուրքիոյ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական հարց Ստորոգութիւն:1878 ժողովներ Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ պատմութիւն Ստորոգութիւն:Օսմանեան կայսրութեան պատմութիւն Ստորոգութիւն:Պերլին Ստորոգութիւն:Ժողովներ
Ճաք Մա
Մա Իւն, (马云), Ճեք Մա (10 Սեպտեմբեր, 1964, Հանչժոու, Չինաստան), չինացի գործարար, Alibaba Group ընկերութեան հիմնադիր եւ տնօրէններու խորհուրդի նախագահ։ Առաջին գործարարն է Չինաստանէն, որու նկարը յայտնուած է Ֆորպզ ամսագրի կողքին վրայ։ 2014 թուականի Նոյեմբեր ամսուայ տվեալներով Մայի կարողութիւնը կը գնահատուի 29.7 միլիոն տոլար՝ դարձնելով անոր Չինաստանի ամէնահարուստ մարդը։ Աշխարհի ամէնահարուստ մարդկանց ցանկին մէջ կը զբաղեցնէ 18-րդ հորիզոնականը։
Կենսագրութիւն
Ման ծնած է Չինաստանի Չժեցզեան նահանգային Հանչժոու քաղաքին մէջ՝ երաժիշտներու ընտանիքին մէջ։ Փոքր հասակին որոշած է սորվիլ անգլերէն եւ պարբերաբար հեծանիւով կ'երթար մօտակայ հիւրանոց՝ որպէսզի մօտենայ օտարազգիներու հետ։ Լեզուի իմացութիւնն ալ ավելի բարելավելու համար Ման քաղաքին մէջ անվճար զբոսավար կ'աշխատէր զբոսաշրջիկներու համար։
Երկու անգամ ձախողած է համալսարանի ընդունելութեան քննութիւնները։ 1988 թուականին աւարտած է Հանչժոուի Մանկավարժական հիմնարկը, ուր սորված է անգլերէն։ Ավելի ուշ սկսած է դասաւանդել այնտեղ՝ վաստակելով ամսական 12-15,000 տոլար։ 1990-ական թուականներու սկիզբին երկար ժամանակ կը փորձէր աշխատանքը տեղաւորվել, սակայն հետագային նշած է, որ չկրցաւ նույնիսկ դառնալ «Kentucky Fried Chicken ծաշարանի ցանցի տնօրէնի (manager) օգնականը»։