Արցախեան_Ազատամարտ
Շուշիի ազատագրում
Լաչինէն ԻՊՈւ կամաւորները դուրս եկած են ՀՀ սահմանը, միաժամանակ հետապնդած Քէլբաջարի ու Կուպաթլուի ուղղութեամբ նահանջող թշնամին: Այդպիսով մաքառող Արցախը անմիջական ցամաքային կապ հաստատած է Հայաստանի հետ, որ կը նշանակէր կեանքի ճամբու բացումը, արհեստականօրէն մասնատուած ժողովուրդի երկու հատուածներու գործնական վերամիաւորումը: Լաչինի մէջ կրած պարտութիւնը աւելի սրած է Ազրպէյճանի ներքաղաքական լարուածութիւնը եւ միջազգային հանրութիւնը կանգնեցուցած է փաստի մը առջեւ՝ ստիպելով վերատեսութեան ենթարկել արցախեան հիմնախնդիրին վերաբերեալ առկայ մօտեցումները: Հայկական կողմին այս ակնառու յաջողութիւններուն հետեւած է պարտադրուած կարճատեւ զինադադար, որ սակայն խախտած է 1992-ի Մայիսի վերջերուն ու Յունիսի սկիզբներուն, երբ Ռուսաստան Ազրպէյճանի յանձնած է մեծ քանակութեամբ զէնք ու զինամթերք (մօտաւոր տուեալներով 150 թնդանօթ, 120 ՀՄՄ, 170 զրահափոխադրիչ, շուրջ 150 ականանետ, 90 զենիթահրետանային կեդրոններ, ՍՈւ-25 եւ ՄԻԳ տեսակի ինքնաթիռներ): Միաժամանակ, Ազրպէյճանի մէջ տեղակայուած ռուսական բանակի զօրամասերու զինուորներու ու սպաներու համար ստեղծուած են որպէս վարձկան մարտական գործողութիւններուն մասնակցելու բոլոր պայմանները: Այդ բոլորը Ազրպէյճանի հնարաւորութիւն տուած է որոշակիօրէն փոխել իրավիճակը արցախեան ռազմաճակատին վրայ: Յունիս 1992-ի առաջին տասնօրեակին նկատելիօրէն աշխուժացած են հակառակորդին գործողութիւնները Արցախի Հանրապետութեան սահմանագիծի ամբողջ երկայնքով. բնակավայրերու հրթիռահրետակոծութիւններուն զուգահեռ՝ ուժեր եւ միջոցներ կեդրոնացուած են արցախա-Ազրպէյճանական զինուած կազմաւորումներու շփման գիծին մէջ: 2 Յունիս 1992-ին Ազրպէյճանական բանակը Քէլբաջարէն ուշադրութիւն շեղող յարձակում սկսած է: 12 Յունիսի օրուան երկրորդ կիսուն, Արցախի սահմանամերձ շրջաններուն մէջ կուտակուած կազմաւորումները մեծաքանակ զրահները, հրետանիի եւ ռազմաօդային ուժերու աջակցութեամբ, հսկայածաւալ յարձակում ձեռնարկած են ռազմաճակատի ամբողջ երկայնքով: Ճնշման ծանրութեան կեդրոնը տեղափոխուած է յատկապէս դէպի Ասկերանի, Մարտակերտի, ապա եւ Շահումեանի շրջաններու ուղղութիւններով: Ասկերանի ճակատին, հակառակորդը յարձակած է Ասկերան աւանի, Խանապատի ու Նախիջեւանիկի ուղղութիւններով: Յարձակման նախորդած է ուժգին հրթիռահրետանային նախապատրաստութիւնը. կրակի տակ պահելով յատկապէս Խոջալու-Ասկերան խճուղին եւ պաշտպաններուն թիկունքէն օգնութիւնը խափանելու նպատակով՝ ՍՈւ–24-ով ռմբակոծած են Նորագիւղ, Խանապատ գիւղերը, Ասկերան աւանը եւ ԻՊՈւ մարտիկներու պաշտպանական դիրքերը: Հակառակորդը մարտի նետած է մեծաթիւ կենդանի ուժ եւ միջոցներ (շուրջ 20 միաւոր զրահներ, այդ թիւին՝ թնդանօթներ): Միայն մէկ հատուածի մէջ հակառակորդի գերակշիռ ուժերուն դէմ յաջողած է ճեղքել պաշտպանական գիծը եւ գրաւել Սառնաղբիւր, Արանզամին, Փրջամալ, Նախիջեւանի եւ Դահրազ գիւղերը: Այսուհանդերձ, ԻՊՈւ մարտիկները յաջողած են կասեցնել թշնամիին մեծաթիւ ուժերու յառաջխաղացքը դէպի Ստեփանակերտ: Աղդամ-Ասկերան մայրուղին հսկող 4-րդ պահակակէտին՝ հակառակորդը գրոհած է 2 թնդանօթի եւ 1 ՀՄՄ-ի, իսկ Խանապատի վրայ՝ մէկական թնդանօթի ու ՀՄՄ-ի աջակցութեամբ: Թշնամին յաջողած է գրաւել 4-րդ պահակակէտը: Հայ մարտիկները դիմադրութիւնը շարունակած են երկրորդ բնագիծէն: Այլեւս նահանջելու տեղ չկար, ետեւը Ասկերանն էր, Ստեփանակերտը: Օգնութեան կը հասնին ԻՊՈւ 2-րդ եւ 4-րդ, Քեաթուկի եւ Նորագիւղի վաշտերը: Ճիշդ Ժամանակին, հայկական ուժերու տեղադրած ականներու վրայ կը պայթէին հակառակորդին երկու ծանր թնդանօթները, կը զարնուի նաեւ մէկ ՀՄՄ–2: Անկէ ետք, հակառակորդին յարձակման թափը կը կոտրի, յառաջխաղացքը կը կասեցուի: 13 Յունիսի առաւօտեան, հայ մարտիկները հակայարձակման կ'անցնին, կը վերստանան 4-րդ պահակակէտը, եւ թշնամին ետ կը շպրտեն Ասկերան_Ստեփանակերտի կեդրոնական ուղղութենէն: Արցախի Հանրապետութեան ԳԽ նախագահութեան եւ Նախարարներու խորհուրդի համատեղ որոշումով՝ 20 Յունիս 1992-ին հանրապետութեան տարածքին կը յայտարարուի մասնակի զօրահաւաք: Զօրակոչի ենթակայ էին 18-էն 40 տարեկան զինուորները եւ զինակոչիկները, մինչեւ 50 տարեկան սպաները, յատուկ պատրաստութիւն ունեցող 19-էն 30 տարեկան կանայք: 23 Յունիսին Ազրպէյճանական կողմը գրոհած էր Մարտակերտ քաղաքը՝ Մատաղիսի, Կարմիրաւանի եւ Ներքին Հոռաթաղի ուղղութիւններով: Դժուար էր դիմագրաւել հակառակորդին գերակշիռ ուժերուն: Այսուհանդերձ, 25 Յունիսին, կասեցնելով թշնամիին յառաջխաղացքը, ԻՊՈւ կազմաւորումները հակայարձակման անցած են եւ ազատագրած Կարմիրաւան ու Քաջաւան գիւղերը, իսկ յաջորդ օրը, «աքցանի» մէջ առնելով վերստին յարձակման անցած թշնամին, մարդուժի ու ռազմամթերքի զգալի կորուստներ պատճառելով անոր, դուրս մղած են Մատաղիսէն: