cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Նէյմար
Մրցաշրջան 2012
Փետրուար 6 2012թուական ին Նէյմարը տապլ ձեւակերպեց «Պալմերիասի»դարպասը. ատոր 100-րդ կոլն էր իր բրոֆէսինալ կարիերայի։ Մարտ ամսուն ըստ «Մասս Մետիայի» լուրերու՝ «Պարսելոնան» արդեն պայմանաւորուած էր Նէյմարի հետ, եւ ան տարեկան պիտի ստանար 14,5 միլիոն Եւրո։ Մարտ 8-ին Նէյմարը «Ինտերնացիոնալի» դէմ խաղին երեք կոլ հարուածեց։ Մարտ 30-ին ան երեք կոլ հարուածեց «Գուարատինգետային» եւ բարձրացաւ 4-րդ հորիզոնական «Սանթոսի» բոլոր ժամանակներու լաւագոյն ռմբարկուի ցուցակի՝ շրջանցելով Ռոբինիոյին։ Ապրիլ 29-ին Նէյմարը երեք կոլ հարուածեց «Սան Բաուլոյի» դարպասը։ Հոկտեմբէր [[2012] թուական]ին Նէյմարը ստացաւ «Գեղեցիկ խաղ» մրցանակը՝ դառնալով երկրորդը Պելեէն յետոյ, որ արժանացած է այս մրցանակին։ Նաեւ այդ մրցաշրջանին ան ճանցուեցաւ առանջնութեան լաւագույն ռմբարկու՝ հարուածելով 42 կոլ 47 խաղով, իսկ այդ կոլերէն մեկը, որ հարուածած էր «Ատլեդիքո Մինիերոյի» դարպասը, ճանցուեցաւ առաջնութեան լաւագոյն կոլ։
Մրցաշրջան 2013
Յունուար 19 2013 թուականին «Լիգա Պաուլիստա» մրցաշարով ան առաջին խաղին հարուածեծ երկու կոլ, որտեղ «Սանթոսը» հաղթեց «Սաո Բերնարդոյին» 3-1 հաշուով։ 4 օր ետք Նէյմարը «Բոտաֆեգոյի» դէմ խաղով նոյնպէս կոլ հարուածեց, եւ «Սանթոսը» հաղթեց 3-0 հաշուով։ «Լիգա Պաուլիստա» մրցաշարի պատասխան խաղով «Սանթոսը» կրկին հաղթեց «Սաո Բերնարդոյին» նոյն՝ 3-1 հաշուով։ Նէյմարը այդ խաղին դարձաւ կոլի եւ երկու կոլային փոխանցման հեղինակ։ Մարտ 18 2013թուականին Նէյմարը հայտարարեց թէ. «Լաւ է երբ առաջարկ ստացածես եւրոպական մեծ ակումբներէն, բայց ես այս պահուն մտադրութիւն չունիմ փոխելու ակումբ»
Նէյմարի հայրը, որ նաեւ իր գործակալն էր, յայտնեց, որ Աշխարհի առաջնութենէն յետոյ Նէյմարը պատրաստած է տեղափոխուիլ Եւրոպա։ Մայիս 26 2013 թուականին Նէյմարը իր վերջին հանդիպումը կատարեց «Սանթոսի» կազմով «Ֆլամենգոյի» դէմ։ Այդ խաղով ան խաղաց 90 վայրկեան, եւ խաղը աւարտվեց 0-0 հաշուով։ կազմում
Թրանսֆեր
Մայիս 26 2013 թուականին սպանական «Պարսելոնան» պաշտոնապէս հայտարարեց Նէյմարին ձեռքբերման մասին։ Ըստ «Մարկա» պարբերականի՝ «Պարսելոնան» Նէյմարի համար վճարած է 50 միլիոն Եւրո, իսկ տարեկան 7 միլիոն Եւրո։ Նէյմարը ինքը հաստատեց այս տեղեկութիւնը Թուիթթըրի միջոցով։ Հաջորդ օր հայտարարուեցաւ, որ կնուած է 5 տարուա պայմանագիր։ Նէյմարը դրանսֆերը «Պարսելոնայի» պատմութեան մեջ երկրորդն էր ամենաթանկ դրանսֆերներու մեջ՝ Զլատան Իբրահիմովիչէն յետոյ։ Յունիս 3-ին Կամպ Նոու մարզադաշտին վրայ տեղի ունեցաւ Նէյմարի ներկայացումը, ուր ներկայէին 56 500 հանդիսական։ Այդ օրը յայտնի դարձաւ, որ «Պարսելոնան» Նէյամրի համար վճարած է 57 միլիոն Եւրո եւ Նէյմարի հրաժարագինը կազմեց 190 միլիոն Եւրո։
Մրցաշրջան 2013/2014
Նէյմարի տեփիւտային խաղը «Պարսելոնայի» կազմով տեղի ունեցաւ Յուլիս 30 2013 թուականին «Լեխիա» ակումբի դէմ։ Ան խաղադաշտ դուրս եկաւ 79-րդ վայրկեանին, փոխարինելով չիլիացի Ալեքսիս Սանչեսիին։ Խաղն աւարտեցաւ ոչ-ոքի — 2-2 հաշուով։ Ժոան Գամպերի բաժակի խաղով, այդ տարի «Պարսելոնան» կը մրցէր «Սանթոսի» դէմ։ Այդ խաղով Նէյմարը կոլային փոխանցում կատարեց Սեսկ Ֆապրեկասին։ Այդ խաղով «Պարսելոնան» հաղթեց 8-0 հաշուով։ «Կապտանռնագոյններու» կազմով Նէյմարը իր առաջին կոլը հարուածած է Օգոստոս 7-ին Թայլանտի ֆութպոլի ազգային հաւաքականի դէմ ընկերական խաղով։ Խաղը աւարտեցաւ «Պարսելոնաի» ջախջախիչ հաղթանակով՝ 7-1։ Առաջին պաշտոնական կոլը «Պարսելոնայի» կազմով հարուածած է Ըսպանիայի բաժակի շրջանակներյւմ, Ադլեդիքո «Մատրիտի» դէմ խաղով՝ Վիսենտէ Կալդերոն մարզադաշտի վրայ։ Խաղը աւարտեցաւ 1-1 հաշուով։ Նէյմարի հարուածած կոլի շնորհիւ նուաճեց բաժակը։ Սեպտեմբէր 7-ին Նէյմարը իր առաջին կոլը Ըսպանիայի առաջնութիւնով, «Ռեալ Սոսիետատի» դարպասը։ Հոկտեմբէր 10-ին Նէյմարը իր առաջին Էլ Քլասիքոն անցկացրեց, որ տեղի ունեցաւ Կամպ Նոու մարզադաշտին վրայ։ Այդ խաղին 18-րդ վայրկեանին Նէյմարը ստանալով Անդրես Ինիեստայի փոխանցումը, առաջ մղեց «Պարսելոնային»։ Երկրորդ խաղակիսուն, Նէյմարը կոլային փոխանցում գրանցեց իր հաշուի, օգնելով կոլի հեղինակ դառնալ Ալեքսիս Սանչեսին։ Հանդիպման վերջնամասին «Ռեալ Մատրիտը» կճատեց հաշիւը, բայց անոնց աւելին ընել չհաջոուեց։ Խաղը աւարտեցաւ տանտերերի հաղթանակով՝ 2-1։ Ան խաղադաշտ գալով ստանցնեց խաղը եւ կոլային փոխանցում կատարեց Ալեքսիս Սանչեսին եւ «Պարսելոնան» հաղթեց 1-0 հաշուով։ Նէյմարը իր առաջին դուբլը ձեւակերպածէ «Վիլյառեալի» դէմ խաղով, ուր խաղը աւարտած է «Պարսելոնայի» կամային հաղթանակով՝ 2-1։ Չեմպիըններու Լիգայի շրջանակներու, Սելդիքի դէմ խաղով, ան հեթ-տրիկ ձեւակերպեց եւ խաղը աւարտեցաւ 6-1 հաշուով։ Վնասուածքի վերականգնումէն յետոյ, ան առաջին անգամ խաղադաշտ դուրս եկաւ «Ռայո Վալեկանոի» դէմ խաղին՝ 82-րդ վայրկեանեն, ուր հաշիւը 4-0 էր։ Խաղի 89-րդ վայրկեաններուն Նէյմարը հիասքանչ կոլի հեղինակ դարձաւ։ Խաղը աւարտեցաւ «Պարսելոնայի» հաղթանակով՝ 6-0։ Փետրուար 18-ին Չեմպիըններու Լիգա 1/8 եզրափակիչին «Մանչեսթեր Սիթիի» դէմ խաղին, խաղադաշտ դուրս գալով 74-րդ վայրկեանին, ան կոլային փոխանցում կատարեց Տանիել Ալվեսին։ Այդ խաղին «Պրսելոնան» 2-0 հաշուով վստահ հաղթանակ տոնեց։ Մարտ 24-ին Սանտիյագո Պերնապեո մարզադաշտի վրայ տեղի ունեցաւ Էլ Քլասիքո։ Նէյմարը առաջին խաղակիսուն կոլային փոխանցում կատարեց Լիոնել Մեսսիին եւ վաստակեց 11 մետրանոց։ Այդ խաղը աւարտեցաւ 3-4։ 1/4 եզրփակիչին, Ատլեդիքո Մատրիտի դէմ խաղին։ Ըսպանիայի բաժակի եզրափակիչին «կապոյտագույները» կը մրցէին Մատրիտի «Ռեալի» դէմ։ Այդ խաղին «Պարսելոնան» պարտուեցաւ1-2 հաշուով։
Մրցաշրջան 2014/2015
Երկրորդ մրցաշրջանը «Պարսելոնայի» կազմին Նէյմարը սկսաւ բաւական յաջող։ Այդ մրցաշրջանին «կապոյտագոյները» ունէին հզոր հարձակողական եռյակ՝ Լիոնել Մեսսին, Լուիս Սուարեսը եւ Նէյմարը։ Սեպտեմբէր 13 2014 թուականին Նէյմարը երկու գնդակ հարուածեց «Աթլեդիկ Պիլբաոյի» դարպասը, որոնք հաղթական էին «Պարսելոնայի» համար։ Սեպտեմբէրի 27-ին Նէյմարը առաջին հեթ-տրիկը ձեւակերպես «Պարսելոնայի» կազմին, «Գրանատա» ակումբի դէմ խաղիմ, իսկ խաղը աւարտեցաւ «կապոյտագոյներու» ջախջախիր հաղթանակով՝ 6-0։
Փարի Սէյն Ժերմէն
2017-ի Օգոստոս 3-ին Պարսելոնան յայտարարեց, որ Նէյմարի պաշտօնական ներկայացուցիչները կատարած են €222 միլիոն վճարի չափ այլ ակումբ տեղափոխուելու համար Նէյմարը միացաւ Փարի Սէյն Ժերմէն ակումբին մրցանիշային €222 միլիոն փոխադրավճարով, մի պայմանագրով, որը պիտի գործի մինչեւ 2022-ը Ան Խաւիեր Փասթորէից «որպես նուեր» ստացաւ 10 համարի շապիկը:
Փաստեր
Նէյմարը չափազանց կրօնական մարդ է։ Ան անպայման շաբաթը մէկ անգամ այցելած է եկեղեցի եւ մասնակցած է նաեւ բարեգործական միջոցառումներու։ Նէյմարը նաեւ ընկերութեան սեփականատէր է, որ իր հետ միասին կառավարած է իր ֆութպոլային կուռքը՝ Ռոնալտոն։ 19 տարեկանին Նէյմարը հայր դարձաւ։ Իր ընկերուհի Գարոլինան այդ ժամանակ 17 տարեկան էր։ Անոնք ունեցան որդի, որուն անունը դրին Տէյվիտ Լուքա։ Ան դարձաւ շարք մը յայտնի ապրանքանիշերու դեմքը՝ Nike, Red Bull GmbH, Sony, InBev, Unilever, Volkswagen։
Անձնական կեանքը
Ստորոգութիւն:5 Փետրուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:1992 ծնունդներ
Արդիւնաբերութիւնը Խորհրդային Հայաստանի Մէջ
Արդիւնաբերութիւնը Խորհրդային Հայաստանի մէջ, Խորհրդային կարգերու հաստատումէն ետք Հայաստանի տնտեսական-մշակութային դէմքը սկսաւ արագօրէն փոխուիլ։ Մեր հանրապետութեան աշխատողները անցած էին ճանապարհ մը, որ կ՛սկսի Ձորագետին ու Շիր-կանալին մէջ, Կիւմրիի հիւսուած միացման առաջին արտադրամասերէն եւ կը հասնի մինչեւ Մեծամորի ատոմակայանն ու Արփա-Սեւան կամուրջը, այսօրուայ արդիւնաբերական առաջնակարգ ձեռնարկութիւնները։
1977 թուականին արդիւնաբերութեան համախառն արտադրանքի ծաւալը 1913 թուականի համեմատութեամբ աւելցած էր 311 անգամ։ Ներկայիս հասարակական ամբողջական արդիւնքի մէջ արդիւնաբերութեան բաժինը կը կազմէ 67 տոկոս։ Այժմ արդիւնաբերութիւնը երկու տարի աւելի շատ արտադրանք կու տայ, քան կ՛ստանար ամբողջ 1913 թուականի ընթացքին։
Հիմնական գործօնները
Արդիւնաբերութիւնը ժողովրդական տնտեսութեան առաջատար ճիւղ դառնալու հիմնական գործոններէն է աշխատանքային աղբիւրներու առկաիւթիւնը։ Արդիւնաբերութեան հին օջախներու նշանակալի աճման կողքին, խորհրդային իշխանութեան տարիներուն զարգացան խոշոր արդիւնաբերութեան նոր կեդրոններ հանրապետութեան բոլոր շրջաններու մէջ։ Երեւանը վերածուեցաւ բազմաճիւղ արդիւնաբերութեան խոշորագոյն կեդրոն, որ ամբողջ Հայաստանի արդիւնաբերութեան համար մեծ դեր կը խաղայ։
Արդիւնաբերութեան համար բնորոշ է արհեստագիտական բարձր մակարդակը, արդիւնաբերութեան հիմնական գործողութիւնները մեքենայացուած եւ էլեկտրիֆիկացուած էին։ Նկատի ունենալով, որ Հայաստանի հանքային աղբիւրներու բաղադրութեան մէջ կը բացակայէին արդիւնաբերական նշանակութիւն ունեցող վառելիքային աղբիւրները, հանրապետութեան ամբողջ էներգատնտեսութիւնը կառուցուեցաւ ջրային ուժի օգտագործման վրայ։
Հայաստանի մէջ ուժեղ հիմնական աղբոյրը մինչեւ 1960-ական թուականներու սկզբները ջրային ուժն էր. վճռական դերը կը պատկանէր Աեւան-Հրազդան կասկադի 6 կաեաններուն (Լճային, Աթարբեկեանի, Գիւմուշի, Արզնիի, Քանաքեռի եւ Երեւանի), որոնք կ՛օգտագործէին Սեւանա լիճի ջուրերու դարաւոր պաշարները։ Սեւան-Հրազդան կասկադը երկար ժամանակ հանդիսացած է հանրապետութեան տնտեսութեան ուժեղ առանցքը։ Մինչեւ 1963 թուականը, երբ դեռ շահագործման չէր հանձնուած Երեւանի ջերմաէլեկտրակեդրոնը, արտադրուող էլեկտրաէներգիայի 89 տոկոսը տուած էին հիդրոէլեկտրակաեանները։
Բնական գազի Հայկական ԽՍՀ մուտք գործելու շնորհիւ (սկիզմբին Ազրպէյճանական ԽՍՀ-էն, ապա նաեւ Հիւսիսային Կովկասէն եւ Իրանէն) հանրապետութեան էլեկտրական ուժի բուռն կերպով աճող պահանջարկը բաւարարելու համար կառուցուեցաւ ու շարք մտան Երեւանի եւ Կիրոուականի ջերմաէլեկտրակեդրոնները, Հրազդանի ՊՇէԿ-ը (Պետական շրջանային էլեկտրակաեանը), այժմ արդէն էլեկտրական ուժի արտադրութեան մէջ ջրածեկտրակաեաններու բաժինը կը կազմէ ընդամէնը շուրջ 15 տոկոս։ Տասներորդ հնգամեակի տարիներուն Հոկտեմբերեանի շրջանի մէջ կառուցուած Մեծամորի ատոմային էլեկտրակաեանը մեծ տեղ կը գրաւէ հանրապետութեան էլեկտրական ուժի հաշվեկշիռը։
Քիմիական արդիւնաբերութիւն
էլեկտրական ուժ այժմ ինկած է Հայաստանի ամբողջ տնտեսութեան հիմքին մէջ։ Հենց նրա բազայի վրայ առաջացաւ, չափազանց արագ զարգացաւ եւ Հայաստանի արդիւնաբերութեան կառուցուածքին մէջ խիստ նշանակալի տեղ գրաւեց քիմիական արդիւնաբերութիւնը, որ անցեալին բոլորոուին չկար։ Այս արդիւնաբերութեան զարգացմանը նպաստեցին նաեւ Հայաստանի մաքուր կրաքարերը եւ պղինձի ձուլման ժամանակ արտազատուող ծծմբային գազերը։
Նախապատերազմեան տարիներուն եւ ապա 1949 թուականէն ետք ստեղծուեցաւ պայմաններ Երեւանի, վանաձորի եւ Ալաւերդիի քիմիական հանգոյցներու զարգացման համար։ 1940-1955 թուականներուն քիմիական արդիւնաբերութեան արտադրանքը իր աճի տեմպերով մետաղամշակման ճիւղերէն ետք գրաւած էր երկրորդ տեղը։ 1956-1960 թուականներուն 1955 թուականի համեմատութեամբ քիմիական արդիւնաբերութեան ծաւալն աճեցաւ 80%-ով, իսկ ոչ էլեկտրատար քիմիայի արտադրանքը 118%-ով։ Քիմիական արդիւնաբերութեան զարգացինը ՀԽՍՀ-ի մէջ կ՛իրականանար առաջանցիկ ժամանակով, լայնօրէն կ՛օգտագործէր հինքի ու միջանկեալ արտադրանքի վերամշակման համալիր ձեւը։ Հատկապէս այն բարձր ժամանակով սկսաւ զարգանալ 1940-1970 թուականներուն։
Հինգամեակներու տարիներուն Հայաստանի մէջ կառուցուեցաւ քիմիական խոշոր գործարաններ՝ շատ բարդ արհեստաւարժութեան գործողութիւններով։ Հայաստանի քիմիական արդիւնաբերութեան պարծանքն է Ս. Մ. Կիրովի անուան քիմիական միախմբուիլը Երեւանի մէջ, որ կ'արտադրէ կալսիինի կարբիդ, ացետիլէն, քլորոպրենային կաուչուկ, լատիքսներ, կաուստիկ սոդա եւ այլն։ Կիրոուականի Ալ. Մեասնիկեանի անուան քիմիականմիախմբուիլը կ'արտադրէ քացախաթթու եւ նրայ ածանցեալներ, կալսիինի ցիանամիդ, ազոտական պարարտանիւթեր, ազոտաթթու, ցիանպլաւ, մելամին, կարբամիդ եւ այլն։ Ալաւերդի լեռնամետալուրգիական միախմբուիլը կ'արտադրէ ծծմբաթթու, պղնձարջասպ եւ սուպերֆոսֆատ։ Երեւանի «Պոլիուինիլացետատ» գործարանը կը թողարկէ ուինիլացետատ եւ պոլիմերացման պլաստիկներ, պոլիուինիլային սպիրտ եւ այլն։ Սինթետիկ կաուչուկի բազայի վրայ կ'աշխատէին Երեւանի աւտդողերու եւ ռետինի առհեստական իրերու գործարանները։ էջմիածինի մէջ ստեղծուած է պլաստմասսայի գործարան։
Բնական գազի մուտքը Հայկական ԽՍՀ հնարաւորութիւն տուեց վերանայած քիմիական արդիւնաբերութեան որոշ արտադրութիւններու արհեստաւարժութիւնը։ Այժմ, օրինակ, Կիրովի անուան քիմիական արտադրութիւններու ացետիլենային խինբը կալսիինի կարբիդի մէջ, որ համար հինք կը ծառայէին Արարատի բարձրորակ կրաքարերը՝ տրաւերտինները, անցած է բնանան գազի օգտագործմանը, որու հետ կրճատուած է նաեւ էլեկտրաէներգիայի ծախսը։
Հանրապետութեան քիմիական արդիւնաբերութեան կառուցուածքին մէջ իրենց պատուաւոր տեղը ունին նաեւ քիմիական ռեակտիֆներու, քիմիական մանրաթելերու (ացետատային մետաքսի), արհեստական կորունդի, ապակեթելի, դեղորայքի, վիտամիններու, լիզինի եւ կարք մը այլ արտադրութիւններ։ Արագօրէն կը զարգանայ կենցաղային քիմիան։ Քիմիական նիւթերու տեսականին ընդլայնելու լայն հեռանկարներ կը բանային Երեւանի ընդերքին եղած կերակրի աղի հարուստ պաշարները, Իջեւանի մէջ հայտնաբերուած բենթոնիտային կաւերը, հանրապետութիւնի մէջ լայնօրէն տարածուած պեռլիտները եւ այլն։ Հայաստանի արդիւնաբերութեան հնագոյն ճիւղը՝ գունաւոր մետալուրգիան, որ ձեռնարկութիւններն ստեղծուած էին դեռեւս Խորհրդային իշխանութեան հաստատինէն շատ առաջ, ունի շատ հուսալի հինքայիւն բազա։ Հայաստանի ընդերքէն կ'արդիւնահանէին եւ կը հարստացուէին պղինձի, մոլիբդենի, բազմամետաղային հանքանիւթեր։
Հանրապետութեան հանքաւայրային մարգարիտը Քաջարանի Գանձասարն է, իր հարուստ պաշարներով։ Ողջիի հովիտը, Կապուտջուղ լեռան փեշերու տակ, ստեղծուած է պղնձամոլիբդենային միախմբուիլը։ Հայաստանի երկրաբանները հետախուզած եւ հաստատած էին, որ Գանձասարը մոլիբդենի, պղինձի եւ այլ մետաղներու վիթխարի շտեմարանն է։ Այստեղ հանքանիւթի արդիւնահանինը կը կատարուած է բաց եղանակով։ Սարի կատարին հզոր մեքենաներով հորատանց կը փորուէին, ապա պայթեցաւ ելուստ առ ելուստ։ Այստեղ կային այնպիսի պայթեցիններ, որոնց ժամանակ կը մանրատուէին հազարաւոր տոննաներով հանքաքար ու ապար։ Սարի վրայ կը գործէին հայրենական առաջնակարգ էքսկաւատորներ, հարիւրաւոր աւտոմեքենաներ։ Մանրատուած հանքանիւթը օդային ճոպանուղիներով կը փոխադրէ Գանձասարի դիմացի լեռնալանջին կառուցուած հարստացուցիչ գործարան, ուր կը մշակվուի, կը վերածուին թանկարժեք մետաղափոշիի։ Քաջարանի պղնձամոլիբդենային միախմբուիլը Խորհրդային Միութեան հանքային արդիւնաբերութեան ամենահզոր ձեռնարկութիւններէն է։ Տիեզերական տարածութիւնները ակոսող Խորհրդային տիեզերանաւերու զրահներու մէջ բաժին ունի նաեւ մոլիբդենը։
Սարքաշինութիւն
Մեքենաշինութեան այս ճիւղը կը թողարկէր չափման, տեղեկութիւններու վերլուծման, մշակման ու հաղորդման միջոցներ, կարգաւորող հարմարանքներ, կառաւարման աւտոմատ եւ աւտոմատացուած համակարգեր։ Արտադրանքի քանակով ու բազմազանութեամբ ԽՍՀՄ սարքաշինութեան մէջ առաջատար տեղ կը գրաուէր չափման տեխնիկայի միջոցներու թողարկինը, որ կ՛ընդգրկուէր էլեկտրական (հոսանքի լարուածութեան, յաճախականութեան, հզորութեան), ջերմաածեկտրական (ջերմաստիճանի, ճնշման, ծախսի), մեխանիկական (ուժի, զանգուածի, կարծրութեան, ամրութեան) չափման միջոցներու արտադրութիւնը։ Ուրոյն տեղ ունի նաեւ ժամացոյցի արդիւնաբերութիւնը։ ԽՍՀՄ-ի մէջ խոշոր եւ արագ զարգացող ենթաճիւղ էր վերլուծական սարքաշինութիւնը, որ կ՛ստեղծէր տարբեր միջաուայրերուն եւ պայմաններուն նիւթերու կազմի, բաղադրութեան, հագեցուածութեան որոշման սարքեր։ ԽՍՀՄ սարքաշինութեան մէջ զգալի տեղ կը գրաւուէր նաեւ տեղեկութիւններու, ազդանշաններու եւ կառաւարման իմպուլսներու հաղորդման միջոցներու, ինչպէս նաեւ ժողտնտեսութեան մէջ օգտագործուող բազմատեսակ սարքերու եւ առարկաներու արտադրութիւնը։ ԽՍՀՄ սարքաշինութիւնը թողարկուող արտադրանքի ծաւալով ԽՍՀՄ-ի մէջ գրաուած է 5-րդ տեղը։ ԽՍՀՄ սարքաշինութեան արդիւնաբերութեան առաջնեկը Երեւանի ժամացոյցի գործարանն էր, որ սկսած էր արտադրանք թողարկած 1943 թուականին։ ժամացոյցներու արտադրութեան զարգացմանը (1957 թուականին շարք մտաւ գեղարուեստական ժամացոյցներու գործարանը, 1968 թուականին՝ Թալինի շրջանի մէջ Մաստարա եւ 1971 թուականին՝ Անիի մէջ Սառնաղբիւր (1979 թուականէն ուարդենիսի մէջ) գիւղերու մասնաճիւղերը, որոնք 1976 թուականէն ընդգրկուած էին «Սեւանի», այժմ՝ «Սապֆիր», արտադրական միաւորման մէջ) զուգահեռ ԽՍՀՄ-ի մէջ արագօրէն ստեղծուեցաւ ու ընդլայնուեցաւ սարքաշինութեան այլ ձեռնարկութիւններ՝ Երեւանի ճշգրիտ էլեկտրասարքերու, Լենինականի անալիտիկ սարքերու փորձարարական, Կիրոուականի «աւտոմատիկա», Արզնու ճշգրիտ արհեստագիտական քարերու, Սեւանի էլեկտրագործադիր մեխանիզմներու, Կամոյի սարքաշինական, Երեւանի ձեռքի գեղ․ ժամացոյցներու եւ այլ գործարաններ։ 1950-ական թուականներէն սկսած ԽՍՀՄ սարքաշինութեան զարգացմանը մեծապէս նպաստեցին քիմիական, գունաւոր մետալուրգիայի եւ էլեկտրաարհեստագիտական արդիւնաբերութեան բուռն աճը։
Հայաստանի հանքարդիւնաբերութեան «հսկաները»
Հայաստանի հանքարդիւնաբերութեան հսկաներէն էին Ղափանի պղնձահանքային, Ալաւերդու լեռնամետալուրգիական, Ագարակի պղնձամոլիբդենային կոմբինատները։ Վերջին տարիներուն շարք մտաւ Զոդի ոսկիի կոմբինատը եւ Արարատի ոսկու կորզման գործարանը։
Գունաւոր մետաղներու արտադրութեամբ մեր հանրապետութիւնը զգալի տեսակարար կշիռ ունի Խորհրդային Միութեան մասշտաբով։ պղինձի արտադրութեամբ Հայաստանը Խորհրդային Միութեան մէջ կը գրաւէ երրորդ տեղը՝ ՌԽՖՍՀ-էն եւ Ղազախստանէն ետք։ Հանքային արդիւնաբերութեան ընդլայնինը հնարաւորութիւն է կու տան Հայաստանին զարգացնել մեքենաշինութեան եւ արդիւնաբերութեան այլ ճիւղեր։
Պղինձի ձուլինը ներկայիս կեդրոնացուած է Ալաւերդի մէջ, որ պղինձի կոնցենտրատի հիմնական մասը կ՛ստանայ Զանգեզուրէն՝ Ղափանէն, Քաջարանէն ու Ագարակէն։ Կոնցենտրատի մի մասն ստացուած է Ախթալայի հարստացուցիչ գործարանէն, որ կը վերամշակուի ինչպէս տեղի, այնպէս էլ Շամլուղի հանքերէն արդիւնահանուող հանքանիւթը։ Եթէ Հայաստանի մէջ հիմնականը սեւ պղինձը կ՛ստանար, ապա ներկայիս պղնձաձուլութեան վերակառուցման շնորհիւ արդէն կը գերակշռէ վերջնական արտադրանքի՝ մաքուր էլեկտրոլիզային եւ ուայերբարսային պղինձի թողարկինը։ Զանգեզուրի հանքերու օգտագործման հետեւանքով հարց կը ծագի Ղափանի մէջ կառուցել մեծ հզորութեան երկրորդ պղնձաձուլական գործարանը։
Հայաստանը այժմ դարձած է Խորհրդային Միութեան արդիւնահանող կարեւոր շրջաններէն մէկը։ Մոլիբդենի կոնցենտրատը հետագայ վերամշակման համար կ՛ուղարկէ Խորհրդային Միութեան այլ շրջաններու գտնուող գործարանները։
Ետպատերազմեան տարիներուն հիմնադրուեցաւ նաեւ մետաղական ալիւմինինի արտադրութիւնը, որով նշանակալիորեն ընդարձակուեց Հայաստանի գունաւոր մետալուրգիայի կառուցուածքը։ Ալիւմինինի առկաիւթիւնը հնարաւորութիւն տուաւ, որ ստեղծուի շինարարական դետալներու, ալիւմինինի լարերու, ամանեղենու, փայլաթիթեղի եւ այլ գործարաններու արտադրութիւն։ Մետաղական ալիւմինինի արտադրութեան համար անհրաժեշտ արզնահողը կը ներմուծէ Ուրալէն։
Հայաստանի գունաւոր մետալուրգի կարեւոր արտադրանքներէն էին նաեւ ցինկի ու կապարի կոնցենտրատները, կորզուող ազնիվ (ոսկի, արծաթ) եւ հազուագիւտ ու ցրուած (սելեն, թելուր, ռենիի եւ այլն) մետաղները։
Հանրապետաթեան արդիւնաբերութեան առաջատար ճիւղերէն է մեքենաշինութիւնը, որ գլխաւոր էինթաճիւղերն էին՝ էլեկտրաարհեստագիտական արդիւնաբերութիւնը, սարքաշինութիւնը, հաստոցաշինութիւնը եւ ռադիոէլեկտրոնային արդիւնաբերութիւնը։ Հայաստանը այժմ էլեկտրաարհեստագիտական արդիւնաբերութեան արտադրանքի արտադրութեան ծաուալով Խորհրդային Միութեան մէջ գրաուած է երրորդ տեղը, սարքաշինութեամբ՝ չորրորդ, եւ հաստոցաշինութեամբ՝ հինգերորդ տեղը։
Հայաստանի էլեկտրաարհեստագիտական արդիւնաբերութեան արտադրանքի գլխաւոր տեսակներէն էին շարժական էլեկտրակաեանները, ուժային տրանսֆորմատորները, գեներատորները, էլեկտրաշարժիչները, էլեկտրազոդման սարքաւորինը, պղինձի ու ալիւմինինի կաբելային իրերը, լուսաարհեստագիտական իրերը, տարբեր տեսակի էլեկտրալամպերը։
Հաստոցաշինութիւնը կ'արտադրէ ինչպէս մետաղահատ հաստոցներ (խառատային, շաղափող, ֆրեզերային, ներտաշ եւ հղկող), այնպէս էր քարհատ եւ քարհղկող հաստոցներ։ Հաստոցաշինութեան առաւած արագ զարգացող էինթաճիւղերէն է փոքր ծաուալի բարձր ճշգրտութեան հաստոցներու արտադրութիւնը, որոնց պահանջարկը հատկապէս մեծ է սարքաշինութեան մէջ։
Ինչ կը վերաբերու սարքաշինութեանն ու ռադիոէլեկտրոնային արդիւնաբերութեան, ապա այդ ճիւղերը կ'արտադրէին էլեկտրաչափիչ բազմապիսի սարքեր, տեխնոլոգիական գործողութիւնները վերահսկելու եւ կարգաւորելու տարբեր բնոյթի մեքենաներ ու հարդարանքներ, արտադրական օգտագործման ռադիոիրեր, արտադրական եւ կենցաղային ժամացոյցներ, թուաբանական էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաներ եւ արտադրանքի բազմաթիւ այլ տեսակներ։
Ելեկտրական արդիւնաբերութիւն
ՀԽՍՀ մեքենաշինութեան համեմատաբար նոր եւ արագ զարգացող ճիւղ է․ կ'արտադրէ էլեկտրոնային (էլեկտրա ուակուինային, կիսահաղորդչային եւ պիեզոքուարցային), քուանտային, կրիոգենային եւ օպտոէլեկտրոնային սարքեր, ռեզիստորներ, կոնդենսատորներ, ինչպէս նաեւ տեխնոլոգ, սարքաւորիններ, ապարատներ եւ այլն։ Որպէս մեքենաշինութեան ինքնուրոյն ճիւղ կազմաւորուած է 1961 թուականէն՝ առանձնանալով ռադիոարդիւնաբերութիւնէն։ ճիւղը ունի բարձր մասնագիտացութիւն (նրայ ձեռնարկութիւններուն կեդրոնացուած էր էլեկտրոնային տեխնիկայի արտադրութեան գրեթե 100%-ը)։ էլեկտրոնային արդիւնաբերութեանը բնորոշ էին արտադրութեան սերուական, զանգուածային եւ հատային տիպերու առկաիւթիւնը՝ պայմանաւորուած ըստ նշանակութեան, պատրաստման եղանակի, չափերու, հզորութեան եւ պարամետրերու։ Օրինակ, կիսահաղորդչային սարքերուն դետալներու եւ հանգոյցներու թիւը հասած է 15-25, ընդունող ուժեղացնող լամպերին՝ մոտաւորապէս 50–60, հզոր գեներատորային լամպերին՝ 200-400 միաւորի, իսկ յատուկ կաեանքներուն եւ սարքաւորիններուն՝ մինչեւ մի քանի հազարի։ ճիւղին առանձնայատուկ նշանակութիւն ունի տեխնոլոգիական ւործողութիւներու մաքրութիւնը եւ էլեկտրոնային տեխնիկայի արտադրատեսակներու պարամետրերու ճշգրտութիւնը։ Ձեռնարկութիւններու բարձր մասնագիտացման, ներճիւղային ու միջճիւղային լայն կոոպերացման շնորհիւ ՀխՍՀ-ին ստեղծուած են բոլոր պայմանները մեքենաշինութեան այս առաջատար ճիւղի հետագայ զարգացման եւ ընդլայնման համար։ էլեկտրոնիկաիի Ժամանակակէն ուղղութիւններու ու ճիւղերու զարգացինն արմատապէս փոխած է էլեկտրասարքերու թողարկման տեէսնոլոգիաները։ ճիւղը բնորոշած է արտադրութեան ծաուալի աճի բարձր ժամանակներով, կիսահաղորդիչներու, թողարկուող սարքաւորիններու տեսականու ընդլայնմամբ։ Վերջին տարիներուն արտադրութեան ծաուալն աճած է մի քանի անգամ, ճիւղի գրեթէ բոլոր ձեռնարկութիւններուն բարձրացած է աշխատանքի արտադրողականութիւնը։ ՀԽՍՀ էլեկտրոնային արդիւնաբերութեան ձեռնարկութիւններուն առաջանցիկ տեմպերով իրականացուած է աշխատանքային գործերու մեքենայացին ու աւտոմատացին, դրանցին ներդրուած էին առաջադէմ տեխնոլոգիաներ, բարձր արտադրողականութիւն ունեցող ժամանակակէն մեքենաեական համակարգեր, կիրառուին՝ գիտութեան եւ տեխնիկայի հայրենական եւ համաշխարհային նուաճունները։ Հանրապետութիւնը գործած է միկրոէլեկտրոնիկայի ԳՀԻ։
Ռատիօ-արդիւնաբերութիւն
ՀԽՍՀ արդիւնաբերութեան կարեւորագոյն ճիւղերէն է։ Անոր զարգացումը նպաստած են հանրապետութիւնին բարձրորակ ինժեներաարհեստագիտական աշխատողներու առկաիւթիւնը, ճիւղի ցածր նիւթատարութիւնը, աշխատատարութիւնը։ ՀԽՍՀ-ին ռադիոարդիւնաբերութիւնը արագօրէն սկսաւ զարգանալ 1950-ական թուականներու վերջերէն, երբ Երեւանին, Հրազդանին, Դիլի ջանին, Ապարանին եւ այլուր կառուցուեցաւ ու շահագործման հանձնուեցաւ ճիւղի մի շարք ձեռնարկութիւններ (Երեւանի «էլեկտրոն», Հրազդանի «Մեքենաշինարար», Ապարանի ռադիոարհեստագիտական իրերու եւ այլ գործարաններ)։ Այս ձեռնարկութիւնին արտադրուած ռադիոապարատներն ու սարքերը լայնորեն կիրառուին են ժողտնտեսութեան տարբեր բնագաուառներին։ ճիւղի ձեռնարկութիւններին առանձնայատուկ նշանակութիւն է տրուին գիտափորձարարական, լաբորատոր հետազոտութիւններուն։ ՀԽՍՀ ռադիոարդիւնաբերութեան մէջ կարեւոր տեղ ունի էլեկտրոնային հաշուողական մեքենաներու արտադրութիւնը, որով ՀԽՍՀ-ն ԽՍՀՄ-ին գրաւած էր առաջատար տեղ։ Արտադրութեան այս ճիւղը հանրապետութիւնին զարգացուցած է 1956 թուականին հիմնադրուած Երեւանի թուաբանական մեքենաներու ԳՀԻ-ի բազայի վրա։ Այստեղ մշակուած եւ 1959 թուականին Երեւանին ստեղծուած թուաբանական հաշուողական մեքենաներու «էլեկտրոն» գործարանին 1961 թուականէն սկսեցին թողարկված «Հրազդան» մակնիշի ԷՀՄ-ները։ 1964 թուականին ստեղծուեցին եւ նոյն գործարանին թողարկուեցին «Նաիրի-1», 1967 թուականին՝ «Նաիրի-2» կիսահաղորդչային տարրերու, 1970-ին՝ «Նաիրի–3» հիբրիդային միկրոսխեմաներու, 1977 թուականին ինտեգրալ սխեմաներու վրա հիմնուած ԷՀՄ-ները։ Երեւանի թուաբանական մեքենաներու ԴՀԻ-ին ստեղծուած «ԵՄ-1030» եւ «ԵՍ-1045» ԷՀՄ-ները ԽՍՀՄ-ի երկրներին ընդունուած միասնական սերուայի մեքենաներէն են։ 1974 թուականին «էլեկտրոն» գործարանի բազայի վրա կազմաւորուեց «էլեկտրոն» հայկական արտադրական միաւորինը, որ մասնաճիւղեր ունի էջմիածնին, Երեւանին եւ Ղափանին։ ճիւղի ձեռնարկութիւններու արագ զարգացման շնորհիւ ՀԽՍՀ մեքենաշինարարական արտադրանքի ընդհանուր ծաուալին կը շարունակուի աճիլ ռադիոարդիւնաբերութեան տեսակարար կշիռը։
Ինքնաշարժի արդիւնաբերութիւն
Ճիւղը թողարկին է աւտոմեքենաներ, աւտոբեռնիչներ, պահեստամասեր եւ այլն։ Սկզբնաւորուած է 1939 թուականին, երբ Երեւանին կազմակերպուեցաւ աւտոնորոգման գործարան, որ 1944 թուականին վերակառուցուեց աւտոպահեստամասերու, 1977 թուակաին՝ աւտոագրեգատներու գործարանի։ 1961 թուականին շարք մտաւ Երեւանի աւտոբեռնիչներու գործարանը, որտեղ 1966 թուականէն սկսուեց 4022 տիպի համապիտանի աւտոբեռնիչներու արտադրութիւնը։ 1965 թուականին Երեւանին կազմակերպուեց փոքրալիտրաժ աւտոմեքենաներու գործարան (ԵրԱԶ), որ արդէն 1966 թուականին թողարկեց «ԵրԱԶ-762» տիպի ֆուրգոն-աւտոմոբիլի առաջին փորձնական նմուշները։ ԽՍՀՄ շարք մը ձեռնարկութիւններու համագործակցութեամբ գործարանին ստեղծուեցին նոր՝ «ԵրԱԶ-763», «ԵրԱԶ-37304» եւ այլ կատարածագործուած կոնստրուկցիաներ։ ճիւղի արտադրական պրոցեսներու զգալի մասը մեքենայացուած էր։ Հաշվի առնածով ՀԽՍՀ մեքենաշինութեան փորձն ու հնարաւորութիւնները 1980-ական թուականներու սկզիբէն Չարենցաուանին, ծաուալուած է աւտոբեռնիչներու հզոր, մասնագիտացուած գործարաններու շինարարութիւնը։ 1983 թուականին կազմակերպուեցաւ «Հայաւտո» արտադրողական միաւորինը, որ ներառին էր Չարենցաուանի աւտոբեռնիչներու (գլխամասային ձեռնարկութիւն), Երեւանի հիդրոապարատուրայի, աւտոագրեգատներու, աւտոբեռնիչներու գործարանները։ 1986 թուականին միաւորինը թողարկած է մոտ 1000 հանգոյց։
Հայկական արդիւնաբերութիւն
Հայաստանը հարուստ է բազմազան բնական շինանիւթերով։ Քարաշատ Հայաստանը կու տայ զարմանահրաշ շինաքարեր։ Պատկերաւոր ասած, այդ քարերէն անգամ մետաքս էին հիւսին։ Ոչ միայն Խորհրդային Միութիւնին, այլեւ ամբողջ աշխարհին հռչակ էին հայկական տուֆը, բազալտը, գրանիտը, մարմարը եւ այլ շինաքարեր, որոնց պաշարներն անսպառ էին։ Հայկական շինաքարերով կարելի է Նիւ-Յորքի, Լոնդոնի, Փարիզի կամ Տոկիոյի մեծութեան տասնեակ հազարաւոր քաղաքներ կառուցած։ Հայաստանը հարուստ է նաեւ թեթեւ լցանիւթերու՝ պեմզայի, հրաբխային խարամի, պեռլիտի հսկաեական պաշարներով։ Բազմազան հանքերու առկաիւթիւնը նպաստած է շինանիւթերու խոշոր արդիւնաբերութեան զարգացմանը։ Հայաստանի մէջ ստեղծուած է նաեւ ցեմենտե, երկաթբետոնյա կոնստրուկցիաներու ու դետալներու, ապակու արտադրութիւն։ Տուֆի արդիւնահանման ժամանակ գոյացող թափոններն օգտագործուին էին արհեստական որմնաբլոկներու արտադրութեան համար։ Նշանակալէն զարգացին ստացած էին նաեւ թեթեւ եւ սնունդի արդիւնաբերութիւնները։ Տեքստիլ արդիւնաբերութիւնը ներկայացուած է իր երեք ճիւղերով՝ բամբակեղենի, բրդեղենի եւ մետաքսեղենի։
Բամբակեղենի արդիւնաբերութեան սկիզբը դրուեց Իուանո-Վոզնեսենսկի տեքստիլագործներու նախաձեռնութեամբ, որոնք Խորհրդային կարգեր հաստատուելէն անմիջապէս հետո Հայաստանին նվիրեցին տասը հազար հիւսուածքային իլիկ։ Դրա բազայի վրա էլ Լենինականամ կառուցուեց ոչ մեծ ուսիննա-արտադրական արհեստանոց, որն այնուհետեւ աստիճանաբար աճեց խոշոր տեքստիլ կոմբինատի, որն արտադրին է բամբակյա գործուածքներ։ Զգալի զարգացին ստացաւ նաեւ մետաքսեղենի արդիւնաբերութիւնը։ Բոժոժի եւ որակով շերամի սերմի բերքատվութեամբ Հայաստանը հաշվուին է Խորհրդային Միութեան առաջաւոր մետաքսագործական շրջաններէն մեկը։ Խոշորագոյն ձեռնարկութիւն է Երեւանի Վ. Ի. Լենինի անուան մետաքսի կոմբինատը։
Վերջին շրջանին ստեղծուած էին տրիկոտաժի մի շարք խոշոր ձեռնարկութիւններ Երեւանին, ուանաձորին, Գորիսին, Սովետաշենին եւ այլուր։ Հայաստանի բոլոր շրջաններուն զարգանին է աուանդական գորգագործութիւնը։ Գորգագործութեան խոշոր գործարան կառուցուած է Իջեւանին։ Հանրապետութեան թեթեւ արդիւնաբերութիւնը թողարկին է նաեւ գուլպաներ, պատրաստի հագուստեղէն, արդուզարդի առարկաներ, կոշիկներ եւ այլն։ Հայաստանի մէջ լայն զարգացին ստացած է սնունդի արդիւնաբերութիւնը, նրայ տեսակները անցնին էին հարիւրէն։ Հայաստանի պահածոները՝ մուրաբաները, ջեմերը, կոմպոտները, հիւթերը եւ այլն, գինիներն ու կոնեակները հայտնի էին հանրապետութեան սահմաններէն շատ հեռու։ Հայաստանի մէջ արտադրուող մրգերու ու բանջարեղենը պահածոներու իննսուն տոկոսը եւ գինիներու ու կոնեակներու յոթանասուն տոկոսը արտահանուին է հանրապետութեան սահմաններէն դուրս։ Բացի պահածոներու եւ գինու-կոնեակի արտադրութիւնէն, որոնք հանդիսացած էին սնունդի արդիւնաբերութեան գլխաւոր ճիւղերը, Հայաստանի մէջ ստեղծուած էին բազմաթիւ նոր արտադրութիւններ՝ ծխախոտի ֆերմենտացիոն, ալրաղացային, մակարոնի, հրուշակեղենի, ձիթագործական, օճառագործական, յուղի, պանիրի, մսեղենի, շաքարի եւ այլն։ Համամիութենական համբաւ էին Հայաստանի մէջ արտադրուող շուեցական եւ ռոկֆոր պանիրները, ինչպէս նաեւ հանքային ջրերը։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Արդիւնաբերութիւն
1996 թուական
1996 թուական, նահանջ տարի, 20րդ դարու 96րդ տարին է
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1996 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1996
Լոնտոնի Միլենիում հետիոտն կամուրջը
Միլենիում կամուրջ (London Millennium Footbridge), Լոնտոնի մէջ Թեմզա գետի վրայ հետիոտն երթեւեկութեան համար նախատեսուած կամուրջ է։ Սկսած է կառուցուիլ 1998-ին, բացումը կատարուած է 2000-ին, 10 Յունիսին։ Երկայնքը 370 մեթր է, լայնքը՝ 4 մեթր ։
Անուանում
կամրջին անուանումը անգլերէնէն թարգմանաբար կը նշանակէ Հազարամեակի կամուրջ, քանի որ այս շինութեան կառուցումը կապուած էր երրորդ հազարամեակ մուտք գործելուն հետ: ։
Պատմութիւն
Կառուցումը կը սկսի 1998-ի վերջը։ Հիմնական աշխատանքները կը սկսին 28 Ապրիլի, 1999-ին։ կամրջին շինարարութեան համար կը ծախսուի 18,2 միլիոն ֆունտ ստերլինգ։ Բացման օրը կամրջին վրայէն անցած է 90.000 հոգի:
Կառուցումէն առաջ նախապէս Թեմզայի երկու ափերուն՝ այն տեղերը, որոնք կը նախատեսուէին շինարարութեան համար, հնագիտարական պեղումներու կ'ենթարկուին ։
Հարեւան տեսարժան վայրեր
Հազարամեակի կամրջին Թեմզայի հիւսիսային ափին առջեւը կը յայտնուի Ս. Պետրոսի տաճարի գմբէթը, ինչպէս նաեւ անոր հարաւային ճակատամասը։ Իսկ հարաւային ափին առջեւը  նկատելի է Թեմզայի ափին տեղաւորուած «Տէյթ Մոտըրն» պատկերասրահը, իսկ անկէ ձախ՝ շէյքսպիրեան «Կլոպիւս» թատրոնը վերականգնած ձեւով ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Կախովի կամուրջներ Ստորոգութիւն:Լոնդոնի կամուրջներ Ստորոգութիւն:Թեմզա գետի կամուրջներ Ստորոգութիւն:Հետիոտն կամուրջներ Ստորոգութիւն:2000 կառույցներ
Ռանի Լի
Ռանի Լի (ֆր.՝ Ranee Lee, 26 Հոկտեմբեր 1942, Պրուքլին, Նիւ Եորք, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ ), քանատացի ճազ վոքալիստ եւ երաժիշտ, ով կը բնակի Մոնրէալ, Քէպէք: Ան նաեւ դերասան է, հեղինակ, մանկավարժ եւ հեռուստահաղորդավար:
Կենսագրութիւն
Ռանի Լի ծնած է 1942-ին, Պրուքլինի մէջ։ 1970-ին տեղափոխուած է Մոնրէալ : 1970-ականներուն իբրեւ ճազ թմբկահար եւ թենոր սաքսոֆոնիստ շրջագայած է Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ։ Յետագային կատարած է Պիլի Հոլիտէյի եւ Lady Day-ի երգերը եւ արժանացած՝ Տորա Մաւոր Մուրի մրցանակին: Հետագային ձայնագրուած է որպէս վոքալիստ՝ 1984-ին թողարկելով իր առաջին «Live At The Bijou» ալպոմը:
Գրած եւ նկարահանուած է Dark Divas, The Musical երաժշտական ժապաւէնին մէջ, որ յարգանքի տուրք է 20-րդ դարու եօթը ամենահեղինակաւոր կին ճազային երգիչներու կեանքին եւ գործունէութեան (Ժոզեֆինա Պէյքէր, Պիլի Հոլիտէյ, Փերլ Պէյլի, Լենա Հորն, Տինա Վաշինկթօն, Էլլա Ֆիցճերալտ, Սառա Վոան ):
Ռանի Լիի երգը ներառուած է «Սեւ հոգի» (2002 թ.) շարժուն գծանկարային կարճ ժապաւէնին մէջ:
Ռանի Լի նաեւ մանկական գիրքի հեղինակ է («Nana, What Do You Say?»): Իբրեւ մանկավարժ երկար տարիներ կապուած եղած է Քէպէքի Լաւալ եւ Մաքկիլ համալսարաններու Շուլիչ երաժշտական դպրոցին հետ : Հիւրընկալած է «The Performers» հեռուստատեսային շարքին կողմէ ։
Պարգեւներ, մրցանակներ
1988-ին իր երաժշտական եւ դերասանական գործունէութեան համար արժանացած է Մարթին Լիւթեր Քինկ կրտսերի մրցանակին: 2006-ին դարձած է Քանատայի շքանշանակիր: 2004 եւ 2008 թուականներուն արժանացած է Ճազի Մանկավարժներու Միջազգային Ընկերակցութեան մրցանակին : 2010-ին Ranee Lee - Lives Upstairs ալպոմի համար ստացած է Ճունօ մրցանակը:
Արամ Ա. Քհնյ. Գլնճեան
'''Տ. Արամ Ա. Քհնյ. Գլնճեան''' (1960), Աւազանի անունով Արամ, ծնած է Քեսապ, 1960-ին։
Կենսագրութիւն
Նախնական կրթութիւնը ստացած է Քեսապի Ազգ. Ուսումնասիրաց Միացեալ վարժարանին մէջ։
Միջնակարգ եւ երկրորդական ուսումը շարունակած է Վենետիկի Ս. Ղազարու վանքին մէջ։ Ապա աւարտելէն ետք Մեծի ՏաննԿիլիկիոյ Զարեհաեան դպրեվանքի ընծայարանի բաժնի աստուածարանական եւ ոմաստասիրակակն եռամեայ ընթացքն ու քահանայից յատուկ դասընթացքները, քահանայ ձեռնադրուած է 1983 Նոյեմբեր 20-ին, Քեսապի մէջ, ձեռամբ Բերիոյ Թեմի առաջնորդ Գերշ. Տ. Սուրէն Արք. Գաթարոյեանի։
Տասնըչորս տարի որպէս հոգեւոր հովիւ ծառայած է իր ծննդավայր Քեսապի մէջ, մ միաժամանակ կրօնագիտութիւն դասաւանդելով Ազգ. Ուսումնասիրաց Միացեալ խարժարաններէն ներս։
1997-էն ի վեր, որպէս հոգեւոր հովիւ կը ծառայէ հալէպի Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ մէջ։
1998-էն սկսեալ որպէս կրօնի դասատու կը ծառայէ Ազգ. Քարէն Եփփէ Ճեմարանէն ներս։
1992-ին ստացած է Լանջախաչ կրելու իրաւունք, 2003-ին՝ Ծաղկեայ փիլոն կրելու արտօնութիւն, իսկ 2007-ին Աւագութեան տիտղոս։
Հերման Ապիխ
Ապիխ Հերման Ուիլհելմ, գերմանացի երկրաբան, Փեթերսպուրկի «Գիտութեան Ակադեմիա»-ի ակադեմիկոս (1853) եւ պատուաւոր անդամ (1866)։
Կենսագրութիւն
Աւարտածէ Պերլինի համալսարանը (1831)։ Հետազօտած է Իտալիոյ հրաբուխները։ 1842-ին. հրաուիրուած է Ռուսիոյ Կայսրութիւն եւ մինչեւ 1844-ը վարած Դորպատի համալսարանի հանքաբանութեան ամպիոնը։ Ակոռիի երկրաշարժի (1840) պատճառներն ուսումնասիրելու նպատակով 1844 թ. եկած է Հայաստան, Անիի մէջ կատարած է քաղաքի հանոյթը, կազմած է անոր գլխաւոր շինութիւններուն գծագիրը։1845 թուականին բարձրացած է Արարատ լեռը (Յուլիս 17–ին հասած է գագաթը)։ Լերան տուած է երկրաբանական նկարագրութիւնն ու կտրուածքները։ Հայաստանի մէջ Ապիխին հինգ ամիս 22 օր ուղեկցած է Խաչատուր Աբովեան, տեղեկութիւններ հաղորդելով Երեւանի նահանգի մասին։
Աշխատութիւններ
Ապիխ հրատարակած է «Կովկասեան Երկրների Երկրաբանութեան Ներածական Տեսութիւն» (1859), «Երկրաբանական Դիտումներ Կուրի Եւ Արաքսի Միջեւ Եղած Լեռնաշխարհում» (1867) աշխատութիւնները։ 1876-ին, տեղափոխուելով Վիեննա, հիմնականօրէն զբաղած է Կովկասի մէջ հաւաքած նիւթերու մշակմամբ ու հրատարակած «Երկրաբանական Հետազօտութիւններ Կովկասեան Երկրներում» (1878–1887) եռահատոր աշխատութիւնը, որուն 2–րդ եւ 3–րդ հատորները նուիրուած են Հայկական լեռնաշխարհին։
Կովկասի երկրաբանության վերաբերեալ Ապիխ գրած է յիսունէն աւելի աշխատութիւն, առաջին անգամ գիտականօրէն բացայայտած անոր բնութեան ֆիզիկա-աշխարհագրական առանձնայատկութիւնները եւ լեռնային՝ գրագիտական, բնոյթը։ Ապիխը կը համարուի «Կովկասի երկրաբանութեան հայրը»։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Գերմանացի երկրաբաններ Ստորոգութիւն:11 Դեկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:1 Յուլիսի մահացածներ
11 Մարտ
11 Մարտ, տարուան 70-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 71-րդ) օրն է 10 Մարտ 11 Մարտ  12 Մարտ
Մահեր
Տես նաեւ՝ 11 Մարտի մահացածներ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մարտ
Եւրոպա
Եւրոպա, աշխարհի 6 աշխարհամասերէն մէկը, կը կազմէ Եւրասիոյ արեւմտեան մասը։
Անուանում
«Եւրոպա» յունարէն բառը կը նշանակէ «արեւմուտք»։ Եւրոպա անունը ծագած է հին յունական դիցաբանութեան հերոս, փիւնիկեան Եւրոպա թագուհիի անունէն, որ փախցուցած էր Զեւս ը։ Հին յոյներ ը այդպէս կ'անուանէին Յունաստան էն արեւմուտք գտնուող տարածքները։
Աշխարհագրական Տուեալներ
Եւրոպան իր մեծութեամբ աշխարհի երկրորդ ամենափոքր աշխարհամասն է (10 180 000 քմ2, այսինքն Երկրագունդի 2 տոկոսը)։ Միակ աշխարհամասը, որ Եւրոպայէն փոքր է, Աւստրալիան է։
Բնակչութիւնը կը կազմէ 731 մլն, այսինքն՝ աշխարհի բնակչութեան 11 տոկոսը։ Եւրոպայի բնակչութեան խտութիւնը աշխարհի ամենամեծերէն է։ Եւրոպայի ճշգրիտ սահմաններու վերաբերեալ կարծիքները կը տարբերին։ Եւրոպայի ամենամեծ երկիրն իր բնակչութեամբ Ռուսաստան ն է, իսկ ամենափոքրը՝ Վատիկան ը։
Ջրագրութիւն
Եւրոպայի մէջ շատ են հարթավայրային լայն ու ջրառատ գետերը (ամենամեծերն են Վոլկա ն եւ Տանուպ ը), կարճ եւ սրընթաց լեռնային գետերը, անուշահամ եւ աղի լիճերը (ամենախոշոր լիճերն են Լատոկա ն ու Օնեկա ն, ամենաաղի լիճերը՝ Էլթոն ը եւ Պասքունչակ ը)։ Եւրոպայի ափերը կ'ողողուին մեծաթիւ ծովերու եւ ծոցերու ափերուն. կան նաւերու կառանման համար յարմար շատ ծովախորշեր, ուր կառուցուած են նաւահանգիստներ։ Աշխարհի խոշորագոյն նաւահանգիստներէն մէկը Ռոթըրտամ ը, կը գտնուի եւրոպական փոքր երկիրներէն մէկուն մէջ՝ Նետեռլանտներ։
Կլիմա
Եւրոպայի կլիման բազմաբնոյթ է, հիւսիսը, յատկապէս բեւեռային շրջանը, խստաշունչ է, Եւրոպայի մեծ մասը՝ չափաւոր, Միջերկրական եւ Սեւ ծով ու ափերուն՝ մեղմ։
Բուսական Եւ Կենդանական Աշխարհ
Եւրոպայի մշակուած դաշտերուն մէջ այսօր կ'աճին ցորեն, աշորա, վարսակ, գարի, հնդկացորեն, այգիներուն մէջ՝ խաղող, ձիթենի, նարնջենի, խնձորենի, տանձենի, սալորենի եւ այլն։
Եւրոպական անտառներուն մէջ կ'ապրին զանազան թռչուններ՝ կկու, փայտփորիկ, երաշտահաւ, ճնճղուկ, ծիծեռնակ, ցախաքլոր, աքար, կաքաւ, սոխակ, շիկահաւ եւ այլ թռչնատեսակներ։ Իսկ ամրան Հիւսիսային սառուցեալ ովկիանոսի զառիթափ ափերուն, ժայռերու վրայ, թռչունները կը ստեղծեն իրենց բնադրավայրերը՝ հսկայական թռչնաշուկաները, եւ ձագ կը հանեն հոն։ Այստեղ կ'ապրին նաեւ զանազան կենդանիներ, մասնաւորապէս՝ աղուէս, սկիւռ, գայլ, արջ, նապաստակներ եւ այլն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Եւրոպա
Եոախիմ Լոու
Եոախիմ Լոու (, ծնած 3 Փետրուար 1960), գերմանացի ֆութպոլիսթ-մարզիչ, 2006 թուականէն ի վեր Գերմանիոյ ազգային հաւաքականի գլխաւոր մարզիչն է, իսկ, մինչ այդ, 2 տարի եղած է Գերմանիոյ ազգային հավաքականի նախկին գլխաւոր մարզիչ Յուրգըն Կլիսմընի օգնականը։
Խաղային Ասպարեզ
Լոուն ասպարեզը սկսած է որպէս հարձակողական ոճի կիսապաշտպան։ Հանդէս եկած է Ֆրայբըրգ, Սթութկարթ, Ֆրայբուրգի Այնտրախտ եւ Գառլսրուէ ակումբներէն։ Որպէս ֆութպոլիսթ հանդէս եկած է մինչեւ 1990 թուական։
Մարզչական Ասպարեզ
1995-1996 թուականներուն եղած է Սթութկարթի գլխաւոր մարզիչ Ռոլֆ Ֆրինճըրի օգնական։ Այնուհետեւ Ռոլֆ Ֆրիճըրի հեռանալէն ետք դառնալով խումբի գլխավոր մարզիչ իր վումբին հետ նուաճած է Գերմանիոյ բաժակը։ Լոուն ասպարեզը կը շարունակէ թրքական Ֆեներբախչեի մէջ, բայց այդ խւմբին հետ կ'աշխատի ընդամէնը 1 տարի։ 1999-2000 թուականներուն կ'աշխատի գերմանական Գառլսրուե ակումբին մէջ, սակայն չկարենալով օգնել խումբին, կը հեռանայ այդ պաշտօնէն։ 2001-ին նորէն կը վերադառնայ Թուրքիա, բայց այնտեղ եւս երկար չ'աշխատիր։ 2001-2002 թուականներուն Տիրոլըմ խումբի հետ կը դառնայ Աւստրիայի ախոյեան, սակայն խումբը շուտով կը սնանկանայ։ 2003-ին կը գլխաւորէ Վիէննայի Աուստրիա ակումբը։
Հաւաքական
Օգոստոս 1 2004-ին Լոու պաշտոնապէս կը դառնայ Գերմանիոյ ազգային հաւաքականի գլխաւոր մարզչի օգնական։ 2006 թուականին, ԱԱ-է ետք, ուր Գերմանիոյ հաւաքականը աւարտեց 3-րդ հորիզոնականը, գլխաւոր մարզիչ Կլիսմանը հրաժարեց պայմանագիրը երկնցնելու առաջարկը, եւ նոր գլխաւոր մարզիչ նշանակուեցաւ Լոուն։
Ստորոգութիւն:Ֆութպոլի կիսապաշտպաններ Ստորոգութիւն:Գերմանացի ֆութպոլիսթներ Ստորոգութիւն:Գերմանացի ֆութպոլային մարզիչներ Ստորոգութիւն:3 Փետրուարի ծնածներ
46 (թիւ)
46 (քառասունվեց)՝ զոյգ երկնիշ բնական թիւ մըն է 45-ի եւ 47-ի միջեւ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թիւեր
Նուպար Աֆէեան
Դոկտոր Նուպար Աֆէեան, Ամերիկահայ յայտնի գործարար ու բարերար: «Flagship Ventures» ընկերութեան ղեկավար գործընկեր: Ան մաս կը կազմէ Հայկական բարեգործական ընդհանուր միութեան (ՀԲԸՄ) Կեդրոնական վարչութեան ու միեւնոյն ժամանակ «Աւրորա» մարդասիրական նախաձեռնութեան համահիմնադիրներէն մին է։ Նուպար Աֆէյեան իր պատանեկութեան տարիներուն Պէյրութի Սուրբ Նշան մայր եկեղեցւոյ դպրաց դասին մաս կազմած է, ապա ատենապետը եղած է Պոսթընի ազգային վարժարանին եւ միաժամանակ բարերարը՝ նոյն վարժարանին մանկապարտէզի բաժնին։
Կենսագրութիւն
Դոկտոր Նուպար Աֆէեանի հայրը՝ Պատրիկ Աֆէեան 1929 թուականին ծնած է Պուլկարիոյ մէջ։ Ան զբաղած է գործարարութեամբ՝ հաւկիթներ ներածելով Թուրքիայէն Պուլկարիա։ Իսկ Նուպար Աֆէեան Միացեալ Նահանգներէ ներս կենսաթեքնիկ եւ կենսաբանական գիտութիւններու բնագաւառի յառաջատար ձեռներէցներէն մին է։
Դրուատիքով կը շեշտուի, որ ազգութեամբ հայ Նուպար Աֆէեանի ընտանիքի արմատները կը ձգուի մինչեւ Օսմանեան կայսրութիւն։ Ընկերային ցանցերու վրայ շրջանառութեան մէջ մտած են պնդումներ, ըստ որոնց Նուպար Աֆէեանի մեծ հայրը եղած է օսմանեան բանակի բժիշկներէն մին։ 1977 թուականին ընտանիքը տեղափոխուեր է Մոնրէալ, Գանատա:
1983 թուականին ամերիկեան աշխարհահռչակ համալսարաններէն մէկուն՝ Մասաչուսեցի Մաքկիլ համալսարանէն՝ Պսակաւոր Արուեստից տիտղոսի աստիճան ստացեր է քիմիական ճարտարագիտութեան մէջ։ Այնուհետեւ Նուպար Աֆէեան 1987 թուականին դոկտորականի թեզը պաշտպանած է Մաքկիլ համալսարանի կենսաքիմիական ճարտարագիտութեան կենսա-փորձագիտութիւններու կաճառի (MIT) մէջ։
Գործունէութիւն
Հիմնադրեր եւ ղեկավարեր է կենսաբանական սարքաւորումներու եւ գործիքներու արտադրութեան ոլորտի առաջատար PerSeptive Biosystems կազմակերպութիւնը, Applera-ի գլխաւոր փոխնախագահ, տնօրէն, նախաձեռներ եւ վերահսկեր է Celera Genomics ընկերության ստեղծումը։
Flagship-ի ներդրումային (portfolio) պաշտօնէութեան կամ նախարարութեան կազմի մէջ մտնող Affinnova, BG Medicine, Bind Biosciences, Ensemble Discovery, Helicos BioSciences, Joule Biotechnologies, LS9 եւ Eleven Biotherapeutics ընկերութիւններու տնօրէնն է։
Մասաչուսեցի ճարտարագիտական հիմնարկի Սլոունի Ղեկավարութեան եւ Տնտեսութեան դպրոցին մէջ (MIT Sloan School of Management) կը դասաւանդէ «ձեռներէցութիւն» նիւթը ։
Ոչ միայն Միացեալ Նահանգներու, այլեւ՝ ամբողջ աշխարհի մէջ Դոկտոր Նուպար Աֆէեան խորհրդաժողովներ կը կազմակերպէ ձեռներէցութեան, նորարութեան, նախաձեռնողական դրամագլուխի, կենսաքիմիայի, ճարտարագիտութեան, դեղագործութեան, բժշկական փորձագիտութիւններու եւ վերականգնուող ուժանիւթի խնդիրներուն շուրջ։
2015 թուականին Ռուբէն Վարդանեանի եւ Վարդան Գրեգորեանի հետ հիմներ են «100 կեանք» մարդասիրական նախաձեռնութիւնը ։
«Moderna Inc.» անուն ընկերութիւնը եւ ՔՈՐՈՆԱԺԱՀՐԻ -19 պատուաստանիւթը
Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու մէջ Therapeutics կենսաբանական եւ գիտահետազօտական ընկերութիւնը, որ հիմնուած է Մասաչուսէթս նահանգի Քեմպրիճ քաղաքին մէջ, առաքած է COVID-19 mRNA-1273 կոչուած պատուաստանիւթի առաջին խմբաքանակները: Moderna Therapeutics-ի համահիմնադիրն ու նախագահը ամերիկահայ Դոկտոր Նուպար Աֆէեանն է:
Պատուաստանիւթը ստեղծուած է 42 օրուան մէջ։ Առաջին սրուակները ուղարկուած են ԱՄՆ Դիւրազգացութեան եւ վարակիչ հիւանդութիւններու ազգային հիմնարկ (National Institute of Allergy and Infectious Diseases), որ Ապրիլին պիտի պատրաստէ պատուաստանիւթերը մարդոց վրայ փորձելու համար:
Միհրան Թումաճան
Միհրան Թովմաս Թումաճան (Հոկտեմբեր 1890, Կիւրին - 28 Հոկտեմբեր 1973), երաժիշտ ազգագրագէտ:
Կենսագրութիւն
Միհրան Թումաճան ծնած է Հոկտեմբեր 1890 թուականին, Կիւրինի մէջ։
1895 թուական ին ան ընտանեօք կը փոխադրուի Սեբաստիա, ուր նաեւ կը ստանայ իր միջնակարգ ուսումը։
1909 թուական ին, իր ընտանիքին հետ կը տեղափոխուի Կ․ Պոլիս, ուր իր ուսումը կը շարունակէ տեղւոյն համալսարանի իրաւաբանական դպրոցին մէջ: Կ՚աւարտէ 1913 թուական ին։
1910 թուական էն սկսեալ, Միհրան Թումաճան կը հետեւի Կ․ Պոլսոյ մէջ Կոմիտաս ի կազմակերպած երաժշտագիտական դաընթացքին։ 1920 թուականին, Կոմիտասի միւս աշակերտներուն հետ, կ՚անցնի Փարիզ, խորացնելու համար երաժշտական իր ուսումը։
1923 թուական ին ան կը փոխադրուի Ամերիկա Միացեալ Նահանգներ, ուր «Հայ Երգ-Երաժշտական Միութիւն» անունով կը կազմակերպէ երգչախումբեր ու համերգներ, միաժամանակ շարունակելով իր ուսուցիչին՝ Կոմիտասի գործը, երաժշտական ազգագրական բնագաւառին մէջ։ Տարիներու ընթացքին ան կը յաջողի հաւաքել արեւմտահայ ժողովրդական բազմաթիւ երգեր, ստեղծելով հարուստ հաւաքածոյ մը, գիտական ու գեղարուեստական բարձր արժէքով։
1966 թուական ին Միհրան Թումաճան կը հրաւիրուի Հայաստան, որպէս հայկական ՍՍՀ Գիտական Ակադեմիայի Արուեստի Ինստիտուտի գիտական աշխատակից, ու կը նուիրուի իր հաւաքածոյի գիտական հրատարակութեան աշխատանքին, որուն առաջին հատորը լոյս կը տեսնէ Երեւան ի մէջ, 1972 թուական ին, «Հայրենի Երգ Ու Բան» խորագրով։ Ան հրատարակութեան կը պատրաստէ նաեւ նոյն աշխատութեան երկրորդ հատորը, սակայն մահը կը զրկէ զինք յաջորդ հատորները պատրաստելու հնարաւորութենէն զրկելով։
Միհրան Թումաճան կը մահանայ 28 Հոկտեմբեր 1973 թուականին։
Տիգրան Դեւոյեանց
Տիգրան Դեւոյեանց, հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան բանակի ռազմական հետախուզութեան ղեկավար , ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ:
Կենսագրութիւն
Դեւոյեանց ծնած է Երեւան: 1903-ին ռուսական միջնակարգ դպրոցի աշակերտ եղած է: Ուսման ընթացքին մասնակցած է ցարական իշխանութիւններու կողմէ հայ եկեղեցւոյ ունեցուածքը բռնագրաւելու եւ հայկական դպրոցները փակելու դէմ սկսուած աշակերտական ընդվզումներուն եւ այդ պատճառով հեռացուած է դպրոցէն ու փախած` Թիֆլիս: Իր փոխարէն` ձերբակալուած է եղբայրը:
1906-ին փորձած է կիսատ ձգած ուսումը շարունակել Թիֆլիսի առեւտրական դպրոցին մէջ, սակայն դպրոցական վարչութեան կողմէ բացասական վերաբերմունքի հանդիպած է եւ այդ պատճառով ալ մեկնած է Երեւան, ուր ընդունուած է Երեւանի ուսումնարան եւ յաջողութեամբ աւարտած է զայն:
Տ. Դեւոյեանց, հայերէնի եւ ռուսերէնի կողքին, տիրապետած է նաեւ` ֆրանսերէնի, անգլերէնի, գերմաներէնի եւ թրքերէնի:
Մասնակցութիւնը հայ-թաթարական բախումներուն
1904-1905 թուականներուն կը մասնակցի հայ-թաթարական ընդհարումներուն: Դեւոյեանց Թիֆլիսի` Շէյթան պազարի շրջանին մէջ 12 հոգինոց մարտական խումբով սատար հանդիսացած է տեղւոյն հայ ազգաբնակչութեան ինքնապաշտպանութեան:
Այնուհետեւ ընդունուած է Թոմսքի համալսարանի լեռնային ճարտարագիտական բաժինը:
Ցարական իշխանութեան կողմէ թափ առած հայկական կուսակցութիւններու եւ առհասարակ հայ յեղափոխականներու նկատմամբ հալածանքներու ընթացքին (1907-1912 տարիներուն) Տ. Դեւոյեանց կրկին ձերբակալուած է:
1910-ին Երեւանի ՀՅ Դաշնակցութեան Կեդրոնական կոմիտէի աջակցութեամբ Դեւոյեանց փախած է բանտէն եւ մեկնած` Թաւրիզ: Պայազիտէն Թաւրիզ տանող ճանապարհին ան շարք մը ծածկանուններ օգտագործած է` Յակոբ Յակոբեան, Աշոտ Յովսէփեան եւ այլն: Այստեղ Դեւոյեանց ռուսերէն, երկրաչափութիւն եւ հանրահաշիւ  դասաւանդած է Հայոց կեդրոնական դպրոցին մէջ: Ապրելով Նիկոլ Դումանի քով` ան մասնակցած է Դումանի խումբի աշխատանքներուն:
Դեւոյեանց շուրջ 9 տարի թղթակցած է «Պաքու» եւ «Կավկազսկի թելեկրաֆ» թերթերուն: Իր հեղինակած նիւթերը ան ստորագրած էր «Տիգր Տէօ», «Օմեկա» եւ «Աշոտ» կեղծանուններով, իսկ «Ալֆա» կեղծանունով թղթակցած էր ռուս սոցիալիստ-յեղափոխականներու «Զնամիա թրուտա» եւ Թաւրիզի «Առաւօտ» թերթերուն:
Թաւրիզի մէջ եւս դժուարութիւններ յառաջած են. Դեւոյեանց ձեռք բերելով տաճկական հիւպատոսարանի վկայական` Յակոբ Յակոբեան ծածկանունով, այլ դաշնակցականներու հետ Տիլմանի վրայով մտած է Վանայ լիճի շրջան:
1913-ի գարնան Տ. Դեւոյեանց կը գտնուէր Կ. Պոլիս: Տեսուչի պաշտօնը ստանձնելու համար Դեւոյեանց յանձնած է համապատասխան քննութիւն եւ ստացած է «Ուսողութեան մասնագէտ» տիտղոսը: Իսկ Սեպտեմբերին արդէն Օրտու քաղաք է, ուր ստանձնած է ազգային երկու դպրոցներու տնօրինութիւնը: Այդ ժամանակամիջոցին ան շարունակած է աշխատակցիլ շարք մը ռուսական թերթերու :
Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ
Տ. Դեւոյեանց 1917-ին Պաթումի ճանապարհին շարունակած է հայթայթել տարաբնոյթ նիւթեր` թրքական զօրահաւաքի, ինչպէս նաեւ Սամսոնի, Օրտուի, Տրապիզոնի, Ռիզէի իրադարձութիւններուն մասին, միւս կողմէ` նաեւ իրեն հետ վերցուցած է Մակու-Թաւրիզ-Վան-Պայազիտ-Էրզրում-Տրապիզոն-Կ. Պոլիս ճամբորդութեան մասին յուշագրութիւնը` ռուսական բանակի հետախուզական մարմիններուն ներկայացնելու համար:
Վերոնշեալ մարմինին հրահանգով Իգտիրի մէջ ստեղծուած է հայկական սպայակոյտ, ուր Դեւոյեանց ռուսական զինուորական իշխանութիւններուն հետ յարաբերութիւններ կարգաւորողն էր, աւելի ճիշդ` Դեւոյեանց զօր. Օկանովսկիի գլխաւորած 4-րդ զօրաբանակի հետախուզական բաժնի վարիչ էր:
Դեւոյեանց թրքական ուժերու մասին Իգտիրի հայկական սպայակոյտին միջոցով ձեռք բերած արժէքաւոր տեղեկութիւնները հաղորդած է Պ. Օկանովսկիին գլխաւորած զօրաբանակի հետախուզական բաժնի պետ` գլխապետ Վլատիմիր Օկոլին:
Այնուհետեւ Դեւոյեանց Կովկասեան բանակի հրամանատարութեան կողմէ գործուղուած է Էրզրում` հետախուզութեան, ապա` Երզնկա:
Այնուհետեւ, Տիգրան Դեւոյեանցը` իբրեւ փորձառու հետախոյզ, մասնակցած է Հայաստանի Հանրապետութեան եւ արդէն հետախուզական ծառայութեան ձեւաւորման բարդ, հակասական եւ չափազանց դժուարին գործառոյթներուն` դառնալով նորաստեղծ զինուորական նախարարութեան գլխաւոր սպայակոյտի հետախուզական եւ հակահետախուզական բաժանմունքի պետերէն մէկը, ծաւալած է հայրենանպաստ գործունէութիւն: 1918 Մայիսին, երկաթուղիով Վրաստանի Հանրապետութեան տարածքով անցնելու ժամանակ, Տ. Դեւոյեանց անակնկալօրէն ձերբակալուած է: Բանտ տարուած ճանապարհին Դեւոյեանց հասած է ոչնչացնել շարք մը կարեւոր, ծածկագրուած թուղթեր, որոնք կրնային դիւանագիտական բարդութիւններ յառաջացնել Հայաստանի Հանրապետութեան ռազմաքաղաքական ղեկավարներուն համար: Զայն տարած են Մետեխի բանտ: