cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ներսիսեան Դպրոց (Թիֆլիս)
Պատմութիւնը
Ներսիսեան դպրոցին մէջ սորված են նշանաւոր հայ գրող Պերճ Պռոշեանը, գրող ու մանկավարժ Ղազարոս Աղաեանը, հանճարեղ բանաստեղծ Յովհաննէս Թումանեանը, ականաւոր գրող Դերենիկ Դեմիրճեանը, յայտնի ազգագրագէտ Երուանդ Լալաեանը եւ հայ մշակոյթի շատ ու շատ այլ ականաւոր գործիչներ։
հայ աշխարհաբար գրական նոր լեզուի ձեւաւորման ու զարգացման իր դերը
Ներսիսեան դպրոցի ուսուցիչները բացառիկ մեծ դեր կատարած են ինչպէս դպրոցին մէջ, այնպէս ալ հայ մշակոյթի ու գիտութեան զարգացման, հայ առաջադէմ հասարակական մտքի ձեւաւորման գործին մէջ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թիֆլիսի հայկական դպրոցներ Ստորոգութիւն:19-րդ դարու հայկական դպրոցներ Ստորոգութիւն:20-րդ դարու հայկական դպրոցներ Ստորոգութիւն:Հայկական թեմական դպրոցներ Ստորոգութիւն:Հայկական միջնակարգ դպրոցներ
Պապա Քուհի Շիրազեցի
Պապա Քուհի Շիրազեցի (ՋԽԸ/948 - ՌԼԷ/1037 Ք․Յ․) Քրիստոսէն Յետոյ Տասերորդ ու Տասնմէկերորդ դարերու Պարսիկ Սուփի Սուրբ: Հաւանականաբար
ծնած Է այժմ Իրանի հարաւը գտնւող Շիրազ Քաղաքին մէջ։ Կ՚ըսուի թէ փոքր տարիքին հը յանդիպի Արաբ բանաստեղծ՝ մեծն Մութանապպիին եւ Հանրածանոթ սուփի, Արաբերենի Քերականագետ ու բառարանագետ՝ Ապու Մուհամմատ Ապտուլլահ իպն Տարասթուէհի հետ ։
Սօս Սարգսեան
Սօս Արտաշէս Սարգսեան : Անոր դերասանական ընդունակութիւնները բացայայտուած են տեղի Ա. Պուշկինի անուան դպրոցի թատերական խմբակին մէջ, իսկ իր առաջին քայլերը բեմի վրայ դերասանը առած է Ստեփանաւանի տրամադիկական թատրոնին մէջ:
1950-ին ընդունուած է Երեւանի գեղարուեստա-թատերական ինստիտուտ ականաւոր Վարդան Աճեմեանի արուեստանոց:
Ինստիտուտը աւարտելէ ետք 1954-ին հրաւիրուած է Գ. Սունդուկեանի անուան պետական ազգային ակադեմիական թատրոն, ուր աշխատած է մինչեւ 1991՝ ստեղծելով քանի մը տասնեակ ինչպէս դասական, այնպէս ալ ժամանակակից տրամադիկական փայլուն կերպարներ:
1991-ին ստեղծած է «Համազգային» թատրոնը, որուն գեղարուեստական ղեկավարն է առ այսօր: 1998-էն Թատրոնի եւ շարժապատկերի պետական ինստիտուտի ռեկտորն է: 1968-ին արժանացած է Հայաստանի վաստակաւոր արտիստի, 1972-ին՝ ժողովրդական արտիստի, 1985-ին՝ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստի կոչման: Պետական մրցանակի կրկնակի դափնեկիր է:
Գիրք Թղթոց
Գիրք Թղթոցէ, հայ վաղ միջնադարեան մատենագրական կոթողային յուշարձաններեն, կրօնադաւանական բնոյթի ժողովածու, Հայ առաքելական եկեղեցու ուղղափառ դաւանութիւնը հաւաստող հիմնական փաստաթղթերեն։ Կազմուած է դաւանաբանկական վէճերուն Հայ եկեղեցու ուղղափառութիւնը հիմնաւորելու, իրեն անկախութիւնն ու միասնութիւնը պահպանելու անհրաժեշվութեամբ։ Կ՛ենթադրուի, որ «գիրք թղթոցե-ի նիւթերը հաւաքուած են VII դարում` Կ'ոմիտաս ԱՅ Աղցեցու օրօք, ժողովածուն ամփոփուել VIII դարում՝ Յովհաննէս Գ Օձնեցու կաթողիկոսութեան շրջանում։ Այն յետագայում լրացուած է V–XIII դդ. ընդգրկող նմանատիպ նոր նիւթերով (թղթէր, նամակներ եւն)։
«գիրք թղթոցիէ բովանդակութիւնը
Կը բովանդակուի Հայ եկեղեցու հայրերու նամականին, Հայոց կաթողիկոսներու պաշտօնական թղթակցութիւնները հարեւան ժողովուրդներու եկեղեցիներու առաջնորդներու հետ, շրջաբերականներ, ժողովներու արձանագրութիւններ, Հայ եւ Վրաց եկեղեցիներու բաժանմանը վերաբերող վաւերագրեր, դաւանաբանական, ինքնուրոյն եւ թարգմանչական գրութիւններ, հայ-բիւզանդական, հայ-լատինական եկեղեցական միութեանը վերաբերող նիւթեր եւ այլն։ Կարեւոր են յատկապէս Ընդհանրական եկեղեցու մէկ շարք յայտնի գրութիւններու՝ «հենոտիկոնիէ», Կ. Պոլսի Ակակիոս (471–489), Ալեքսանդրիայի Պետրոս Մոնգոս (483–490) պատրիարքներու թղթակցութիւններու հայերէն թարգմանութիւնները եւն։ Թուղթերուն մէջ, որոնք հիմնականին հակաճառական բնոյթի են, արծարծուած են աստուածաբանական, ծիսադաւանաբանական բազմապիսի խնդիրներ, հերքուել արիոսականութիւնը, նեստորականութիւնը, երեւութականութիւնը եւ աղանդաւորական այլ վարդապետութիւններ, մերժուել Քաղկեդոնի ժողովը, Լեւոնի տոմարը։ Ժողովածուի առաջին թուղթը Կ. Պոլսի պատրիարք Պրոկղի նամակն է՝ ուղղուած Հայոց կաթողիկոս Սահակ ԱՅ Պարթեւին եւ Մեսրոպ Մաշտոցին: Դատապարտելով Նեստորին ու իրեն համախոհներուն՝ ինքը Հայ եկեղեցու հայրերուն կոչ է ըրած է զգուշանալ Հայաստանոին մէջ նեստորականութեան տարածումեն։ Երկրորդ թուղթը Սահակ ԱՅ Պարթեւի եւ Մեսրոպ Մաշտոցի պատասխանն է Պրոկղ պատրիարքին («պատասխանի թղթոյն Պրոկղի երանելոյ, ի Սահակայ եւ ի Մաշդոցէ, սուրբ վարդապետացն Հայոցէ»), որը որպէս ուղղափառութեան փաստարկ ընթերցուած է 553-ի Կ. Պոլսի ժողոուին՝ Կիւրեղ Ալեքսանդրացու թուղթեն յետոյ։ «գիրք Թղթոցէ–ը կարեւոր աղբիւր է նաեւ Հայ եկեղեցու պատմութեան, ծէսերու եւ դաւանանքի, ինչպէս եւ հայ-ասորական, հայ-հունական, հայ-վրացական եկեղեցական յարաբերութիւններու ուսումնասիրման համար։ Ժողովածուն օգտագործուած է Հայ եկեղեցու եւ երկաբնակ (քաղկեդոնիկ) հայերու միջեւ ծիսադաւանաբանական վիճաբանութիւններու ժամանակ։ «գիրք թղթոցե-ի ուսումնասիրութեամբ զբաղուած են Հ. Գիւլխանդարեանը, Նիկողայոս Ադոնցը, Կ. եպս. Տէր-մկրտչեանը, Ն. Ակինեանը, Է. Տէր-մինասեանը, Պ. Անանեանը, Հ. Ջավախիշուիլին, Մ. Տալոնը, ԱՅ. Շմիդտը եւ ուրիշներ։
Պրուք Շիլտս
Պրուք Քրիսթա Շիլտս, ամերիկացի դերասանուհի եւ մոտել։
Ասպարէզ
Որպէս մոտել Շիլդսը ասպարէզը սկսեր է 1970-ական թուականներու կէսերուն, երբ դեռ երեխայ էր։ Իր առաջին դերասանական աշխատանքը դարձեր է մասնակցութիւնը Ֆրանչեսքո Սկավուլոյի նկարահանած «Փղոսկրը» հաղորդաշարքի մէջ։ Իր գործակալն էր Էյլին Ֆորտը, որը Lifetime Network-ի իր կենսագրութեան մէջ յայտարարեր է, որ ան Պրուք Շիլտսի համար բացեր է մանկական յատուկ բաժին։
1975 թուականին 10 տարեկանին Պրուք Շիլտսը մօր համաձայնութեամբ մասնակցեր է Կարի Կրոսի՝ «Playboy Press» ամսագրի համար տարփական սիրային նկարներու նիստերուն` նկարահանուելով միանգամայն մերկ։ Հետագային շատ տարիներ փորձեր է ամսագրէն դատարանով ետ վերցնել լուսանկարներու եւ լուսանկարներու ժխտական փորձապակի ֆիլմի (negatives) իրաւունքները, բայց պարտուեր է։
1980 թուականի սկիզբե Շիլդսը «Վոկ» («Vogue») ամսագրի շապիկին երբեւիցէ յայտնուած ամենաերիտասարդ մոտելն էր։ նոյն թուականի վերջերը դերասանուհին նկարահանուեր է Քելվին Քլայնի ճինզերու հակասական հեռուստա եւ տպագիր գովազդներու մէջ։ Գովազդային կարգախօսին մէջ Շիլտսը կ'ըսէ․ «Դուք կ'ուզէք իմանալ, թէ ինչ է իմ եւ իմ ճինզերու միջեւ։ Ոչի՛նչ» ։
16 տարեկանին Շիլտսը դարձեր է աշխարհի ամէնէն ճանչցուած մոտելներէն մէկը ։ «Թայմ» ամսագիրը 1981 թուականի Փետրուարի 9-ին հաղորդեր է, որ անոր օրական աշխատավարձը կը կազմէ 10 000 $։
1983 թուականին Շիլտսը յայտնուեր է սեպտեմբերեան «Paris Vogue», հոկտեմբերին եւ նոյեմբերին՝ ամերիկեան «Vogue» ամսագրի, իսկ դեկտեմբերին՝ ամսագրի իտալական տարբերակի շապիկին ։
Անձնական կեանք
1997 թուականէն մինչեւ 1999 թուականը ամուսնացած է եղեր յայտնի թենիսիսթ Անտրէ Աղասիի հետ ։
2001 թուականից ամուսնացած է ամերիկացի շարժնակարի ուրուագիծ գրող, տնօրէն եւ արտադրիչ Քրիս Հենչիի (Chris Henchy) հետ, որուն հետ ծանօթացեր է 1999 թուականին՝ «Անկախատեսելի Սիւզան» կատակերգական հաղորդաշարքի աշխատանքներու ժամանակ ։ Ամուսնութիւնէն լոյս աշխարհ եկած, ծնած են երկու աղջիկ ։
Պրուքին ամենէն մեծ ճանաչումը բերած է 1980 թուականի «Երկնագոյն ծովալճակ» ֆիլմը։ Էմէլին դերի համար առաջադրուեր է որպէս «Երիտասարդ դերասան» մրցանակի տարուայ լաւագոյն դերասան։ Այդ նուն դերի համար 1981 թուականին «Վատագոյն կանացի դեր» անուանակարգին մէջ ստացեր է «Ոսկէ ազնուամորի» շարժապատկերը հակամրցանակը։
1990 թուականին «Արագութեան գօտի» ֆիլմի Քամէօ դերի համար «Երկրորդական ծրագրի վատագոյն կանացի դեր» անուանակարգին մէջ երկրորդ անգամ ստացեր է «Ոսկէ ազնուամորի» մրցանակը։
1996-2000 թուականներուն խաղացելր է «Անկախատեսելի Սիւզան» հեռուստահաղորդաշարքի գլխաւոր դերը, որու համար 1997 թուականին «Սիրելի դերասանուհի նոր շոուի մէջ» անուանակարգին մէջ ստացեր է «Ժողովուրդի ընտրութիւն» մրցանակը եւ 1997, 1998 թուականներուն «Որպէս հեռուստատեսութեան լաւագոյն դերասանուհի» եղեր է «Ոսկէ Երկրագունդ» մրցանակի կրկնակի դափնեկիր։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացիներ
1 Մարտ
1 Մարտ, տարուայ 60-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 61-րդ) օրն է 29 Փետրուար 1 Մարտ  2 Մարտ
Ծնունդներ
1 Մարտի ծնածներ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մարտ
Աշտիշատ
Աշտիշատ, աւան Մեծ Հայքի Տուրուբերան աշխարհի Տարօն գաւառին մէջ, իսկ աւելի ուշ շրջանի մէջ աւան՝ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, Պիթլիսի վիլայէթի Մշոյ գաւառի մէջ։ Գտնուած էր Արածանի գետի ափին՝ Քարքէ լեռան ստորոտին վրայ, Սուրբ Կարապետ վանքի մօտակայքին։
Անուան ստուգաբանութիւն
Ըստ Մ. Չամչեանի Աշտիշատը նշանակուած է «Զոհերու քաղաք», իսկ ըստ Ն. Ադոնցի՝ «Աշտի քաղաք» կամ «Աշտի երկիր»: Շատ վերջարմատը «Sahr» բառէն է։
Պատմութիւն
Աշտիաշատը նախաքրիստոնէական ժամանակաշրջանին եղած է Հայաստանի հեթանոսական պաշտանմունքի գլխաւոր կենդրոններէն մէկը։ Կոչուած է գտնուած Աստղիկի, Անահիտի եւ Վահագնի մեհեաններն իրենց արձաններով։ Աշտիշատի մէջ էր գտնուած նաեւ հարուստ մեհենական մատենադարան։
Նաւասարդի եւ վարդավառի տօները մեծ հանդիսութեամբ տօնած են։ Հանսիսութիւններուն մասնակցած էին նաեւ թագաւորներն ու քրմապետները։
Քրիստոնէութիւնը 301 թուականին որպէս պետական կրօն ճանաչելէն յետոյ մեհեաներն աւերուած են Գրիգոր Լուսաւորիչի նախաձեռնութեամբ եւ անոնց վայրին մէջ կը հիմնեն վանք մը Աշտիշատ անունով։ Վանքը հաւակնութիւն ունէր դառնալու Հայաստանի առաջին եկեղեցին եւ կը համարուէր Աղբիանոսներու եպիսկոպոսական տոհմի նստավայրը։ Իսկ վանքի մոտակայ տարածքները կը պատկանէին կաթողիկոսներուն։ Սահակ Պարթեւի մահէն յետոյ անոնք ըստ կտակից համաձայն կ'անցնին Մամիկոնեան նախարարներուն։
Աշտիշատի Իննակնեայ կոչուող վայրին մէջ Գրիգոր Լուսաւորիչը կ'ամփոփ է Յունաց երկրէն իր հետ բերած Յովհաննէս Մկրտիչի եւ Աթանագինէ վկայի մասունքները եւ վկայարան մը կը կառուցէ այդ գերեզմաններու վրայ՝ պատուիրելով, որ ամէն տարի հաւաքվէն այդտեղ սուրբերու հիշատակը տօնելու համար։
354 թ.-ին Աշտիշատի մէջ Ներսէս Մեծ կաթողիկոսի կողմէն կը գումարուի եկեղեցական ժողով, որ կը քննարկուի եւ կը կանոնակարգ է աշխարհիկ եւ հոգեւոր կեանքի շարք մը հարցեր։
VII դարին Աշտիշատ վանքն աւերուած է եւ անոր վայրին մէջ կառուցուած է նոր եկեղեցի։ Այն ստացած է Սահակ Պարթեւ անուանումը։
1915 թուականին Աշտիշատը Դերեկ անուանումով անշուք գիւղ էր։
Բնակչութիւն
Մեծ եղեռնի նախօրէին Աշտիշատն ուներ 600 հայ բնակիչ։
Պատմամշակութային կառոյցներ
Աշտիաշատի մէջ գտնուած է Սահակ Պարթեւ կաթողիկոսի անոր դստեր Շուշանիկի դամբարանները, որոնք կանգուն մնացած են մինչեւ 1915 թուականը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր Ստորոգութիւն:Մեծ Հայքի բնակավայրեր Ստորոգութիւն:Աշտիշատ
Մատրիտ
Մատրիտ (Madrid [maˈðɾið]), Սպանիոյ մայրաքաղաքը եւ երկրի ամենամեծ քաղաքը։ Քաղաքի բնակչութիւնը մօտ 3.3 միլիոն է, իսկ արուարձաններով քաղաքի բնակչութիւնը մօտ 6.271 միլիոն մարդ կը հաշուէ, իսկ արվարձաններով քաղաքի բնակչությունը մոտ 6.271 միլիոն է։ ։ Այն Եւրոպայի երրորդ խոշորագոյն քաղաքն է Լոնտոնէն եւ Պերլինէն ետք եւ իր արուարձաններով նոյնպէս երրորդն է Եւրոպայի մէջ՝ Լոնտոնէն եւ Պերլինէն ետք   ։ Քաղաքի մակերեսն 604.3 քմ² է ։
Մատրիտի քաղաքային համախմբումն ունի երրորդ խոշորագոյն ՀՆԱ-ն (այսինքն՝ Համախառն ներքին եկամուտը - անգլ.՝ GDP - Gross Domestic Product) Եւրամիութեան եւ իր կրթական համակարգը, ժամանցային վայրերը, շրջակայ միջավայրը, ԶԼՄ-ները (այսինքն՝ զանգուածային լրատուամիջոցներ - անգլ.՝ mass media), նորաձեւութիւնը, գիտութիւնն ու արուեստը միասին վերցուած Մատրիտը կը դարձնեն աշխարհի ամենահետաքրքիր քաղաքներէն մէկը  ։ Թէեւ ֆինանսական ճգնաժամին, բարձր կենսամակարդակը եւ շուկայի մեծութիւնը Մատրիտը կը դարձնեն տարածաշրջանի ֆինանսական կեդրոններէն մէկը։ Այստեղ կան գրեթէ բոլոր մեծագոյն ընկերութիւններու գրասենեակները։  Մատրիտը Սպանիոյ ամենազբօսաշրջային քաղաքն է, չորրորդը՝ Եւրոպայի մէջ Մադրիդը նաեւ 12-րդ ամենականաչ քաղաքն է աշխարհում 2010 թվականի դրությամբ։ ։ Մատրիտը նաեւ 12-րդ ամենականաչ քաղաքն է աշխարհի մէջ 2010 թուականի դրութեամբ։ Մատրիտը, 2020-ին տեղի ունենալիք, Ողիմպիական խաղերու թեկնածու քաղաքներէն մէկն է ։
Քաղաքը կը գտնուի Մանզանարես (Manzanares river) գետի ափին՝ երկիրի կեդրոնը։ Այն ներառուած է Մատրիտի համայնքի կազմի մէջ (այն ալ իր կարգին, բացի Մատրիտ քաղաքէն, կը ներառէ նաեւ արուարձաններ եւ շրջակայ գիւղեր), որ սահմանակից է Քասթիլիա եւ Լէոն (Castile and León) ու Քասթիլէ Լա-Մանչա (Castilla-La Mancha) համայնքներու հետ։
Որպէս Սպանիոյ մայրաքաղաք՝ այն նաեւ կառավարութեան եւ միապետ Ֆելիփէ՝ VI-ի (Felipe VI) նստավայրն է։ Մատրիտը նաեւ Սպանիոյ քաղաքական կեդրոնն է։ ։ Քաղաքին ներկայի քաղաքապետն է (անգլ.՝ Mayor Ana Botella) Աննա Պոթելան՝ Ժողովրդական կուսակցութիւնէն։
Մատրիտի ժամանակակից ենթակառուցուածքի ձեւաւորման հետ մէկտեղ նաեւ կ՝ աշխատին պահպանել իր պատմական տեսքը հնամենի փողոցներով եւ շինութիւններով։ Այդ ապացոյցներն են Մատրիտի թագաւորական պալատը, Թեաթրօ Ռէալը (սպան.՝ Teatro Real . անգլ.՝ Royal Theatre) (թագաւորական թատրոնը) իր 1850 թուականին վերանորոգուած օփերայի տան հետ։ Պուէն Ռեթիրօ այգին (Buen Retiro Park) հիմնադրուած 1631 թուականին, 19-րդ դարու ազգային գրադարանը, ուր կը պահպանուին սպանական պատմական գործեր, ինչպես նաեւ ազգային հնէաբանական թանգարանը եւ Արուեստի ոսկէ եռանկիւնը, տեղադրուած Փասէօ Տել Փրատօ փողոցը (Paseo del Prado), որ կազմուած է երեք թանգարաններէն։
Հիմնադրում
Մատրիտի անուան ծագման հետ քանի մը վարկածներ կան։ Ըստ աւանդոյթին՝ Մատրիտը հիմնադրած է Օսնօ Պիանորը (Ocno Bianor)(Թիրանիուս թագաւորի որդին) եւ անուանած՝ «Մեթրակիրթա» "Metragirta" կամ «Մանթուա Քարփեթանա» "Mantua Carpetana"։ Մէկ այլ  աւանդոյթի համաձայն քաղաքն անուանուած է «Ուրսաիրա» "Ursaria" (թարգմ.՝ արջերու երկիր)("land of bears" in Latin), քանի որ այդ տարածքին նախապէս ապրած են մեծ թիւով արջեր, որոնք միջին դարերուն ելակի ծառին (strawberry tree) հետ միասին եղեր են քաղաքի խորհրդանիշը ։
Քաղաքի արձանագրուած հնագոյն անունը Մակերիթ-ն է "Magerit" (կամ Մատերիտ, Մակեթերիթ), որ եղած է 9-րդ դարուն Մանզաներաս գետի (Manzanares River) ափին կառուցուած ամրոցի մը անունը, որ կը նշանակէ «առատ ջուրի վայր»։
Այնուամենայնիւ ներկայիս լեզուաբաններու մեծ մասը հակուած են այն տարբերակին, ըստ որուն անուանումը կու գայ 2-րդ դարէն, երբ Հռոմէական կայսրութիւնը Մանզանարես (Manzanares) գետի ափին բնակավայր հիմնեց։ Այդ բնակավայրը կոչուած է «Մաթրիս» "Matrice" (յղելով բնակավայրին մօտ գտնուող գետին)։ Յետագային այս տարածքները գրաւեցին գերմանական ցեղեր, իսկ 5-րդ դարուն՝ Ալանները (Alans)։ Հռոմէական կայսրութիւնը կորսնցուց այս տարածքներուն ռազմական ներկայութիւնը, եւ շուտով այս տարածքները անցան վեսթկոթերին (Visigoths)։ 8-րդ դարուն Իպերեան թերակղզին (Iberian Peninsula) նուաճուեցաւ Արաբներու կողմէն։ Շուտով իսլամական իշխանութիւնը փոխեց բնակավայրի անուանումը «Մայրիտ» "Mayrit" (արաբ․՝ ميرا‎‎ արաբերէն՝ «մայրա» (կը նշանակէ «ծառեր» կամ «կեանք պարգեւող» եւ Իպերօ-Ռոմանական  (Ibero-Roman) «իտ» ածանցէն, որ կը նշանակէ «վայր») ։
Միջին Դարեր
Հակառակ անոր, որ՝ նախապատմական ժամանակաշրջանին, այժմեան Մատրիտի մէկ մասը բնակեցուած էր, հռոմէական կայսրութեան ժամանակներուն տարածքը պատկանած է Քոմփլութոն թէմին (այժմեան Ալքարա տէ Հենարաս)։ Կան հնէաբանական գտածոներ, որոնք կը վկայեն այս տարածքի արեւմտա-գոթական ժամանակաշրջանի փոքրիկ գիւղի մասին։ Քաղաքի հիմնադրման պատմութիւնը կը սկսի 9-րդ դարէն, երբ Մուհամմէտ Ա․ Քորտովացին հրամայեց կառուցել փոքրիկ ամրոց՝ ներկայիս, Մատրիտի թագաւորական պալատի վայրը։ Այս պալատի շրջակայքը կառուցուեցաւ փոքրիկ միջնաբերդ։ Ի վերջոյ այն նուաճեց քրիստոնէական թագաւոր Ալֆոնսո Ե․ Լենոի եւ Քասթիլայի կողմէն 1085 թուականին Թոլետօ կատարած արշաւանքի ժամանակ։ Ան մզկիթը վերափոխեց Ալմուտենա կոյսի եկեղեցւոյ, ամբարի եւ զօրանոցի։ 1329 թուականին Քորթեսի սպաները (Generals) քաղաքին մէջ գումարեցին առաջին ժողովը։ Սեֆարտեան հրէաները եւ մաւրերը (Սպանիոյ արաբներն ու պէրպէրները) շարունակեցին ապրիլ քաղաքին մէջ մինչեւ իրենց վտարեցին 15-րդ դարուն։ Քաղաքի մեծ հրդեհներէն ետք Հենրի Գ․ Քասթիլիացին (1379–1406) վերակառուցեց այն եւ իրեն համար անվտանգ տեղ ընտրեց դարպասներէն դուրս գտնուող «Ալ-Փրատօ» թագաւորական ամրոցը։
Նորագոյն Ժամանակաշրջան
Քասթիլիոյ թագաւորութիւնը՝ Թոլետօ (Toledo) մայրաքաղաքով եւ Արակոնի թագաւորութիւնը՝ Սարակոսա մայրաքաղաքով միաւորուեցան ստեղծելով ներկայ Սպանիան, որ տեղի ունեցաւ Իզապէլլա Ա․ Քասթիլիացիի եւ Ֆերտինանտ Բ․ Արակոնացիի (Ferdinand and Isabella) ամուսնութեան հետեւանքով ։
Հակառակ անոր, որ իրենց թոռնիկը՝ Քարլոս Ե․-ը ծնած էր Սեւիլիա, այնուամենայնիւ 1560 թուականին տեղափոխուեցաւ Մատրիտ։ Շուտով Քարլոս Մատրիտը պաշտօնապէս հռչակեց մայրաքաղաք։ Սեւիլիան կը շարունակէր վերահսկել սպանական գաղութները, իսկ Մատրիտը կը վերահսկէր Սեւիլիան ։ Սպանիոյ ոսկէ դարաշրջանի ընթացքին (16-րդ/17-րդ դարեր), Մատրիտ հասաւ իր ծաղկման գագաթնակէտին. Էլ Էսքորիալը՝ մեծ թագաւորական պալատը, կառուցուած Ֆիլիփ Բ․-ի (Philip II) կողմէն, գրաւեց ամբողջ Եւրոպայի ուշադրութիւնը։ Այնտեղ կը ժամանէին բազմաթիւ արուեստագէտներ՝ հմայուելով սպանական ճարտարապետութեամբ։
Մատրիտ կը համարուէր նաեւ Սպանիոյ ոսկէ դարաշրջանի (Siglo de Oro) մշակութային մայրաքաղաքը։ Մատրիտ ծնած են  աշխարհահռչակ բազմաթիւ գրողներ եւ արուեստագէտներ, ինչպէս՝ Միկէլ Տը Սերվանթեսը (Տոն Քիշոթի հեղինակը), նկարիչ Տիէկօ Վելասքեսը, հռչակաւոր գրողներ՝  Լոփէ Տէ Վեկան, Ֆրանսիսքօ Տէ Քուեվետօն, Քալտերոն Տէ Լա Պարսան եւ Թիրսօ Տէ Մոլինան, ոսկէ դարաշրջանի վերջին նկարիչ Քլաուտիօ Քոլէօն։ Վերածնունդի ճանաչուած ճարտարապետ Խուան ՏԷ Հերերայի կողմէն  կառուցուեցաւ Փլազա Մայորը, որ կառուցուեցաւ Հապսպուրկեան տոհմի կառավարման ժամանակաշրջանին, որպէս կեդրոնական հրապարակ։  Իրմէ ոչ հեռու կը գտնուի կամ տեղաւորուած է  մէկ այլ հրապարակ մը՝ Փուերթա Տել Սոլը։
Ֆիլիփ Ե․-ի օրօք կառուցուած են նաեւ Նոր պալատներ (ներառուած Փալասիօ Ռիալ Տէ Մատրիտը - Palacio Real de Madrid)։ Սակայն մինչեւ Քարլոս Գ․-ի գահակալութիւնը (1716–1788) Մատրիտը  ժամանակակից քաղաք չէր համարուէր։ Մատրիտի  պատմութեան մէջ Քարլոս Գ․-ը ամենաճանչցուած թագաւորն էր։ Երբ Քարլոս Դ․ (1748–1819) դարձաւ թագաւոր, մատրիտցիները ապստամբեցան։ Արանխուէսի ապստամբութիւնէն ետք, որ կը  գլխաւորէր իրեն հարազատ որդին Ֆերտինանտ Է․, Քարլոս Դ․ հեռացաւ, բայց Ֆերտինանտ Է․ երկար չգահակալեց. 1808 թուականի Մայիսին Նափոլէոն Պոնափարթի զօրքերը մտան քաղաք։
19-րդ դարէն մինչեւ մեր օրերը
1808 թուականի Մայիս 2-ին (սպաներէն՝ Dos de Mayo) Մատրիտի ժողովուրդը ելաւ պայքարելու ֆրանսական ասպատակներուն դէմ, որուն հետեւանքով սկսաւ Սպանիոյ պատերազմը անկախութեան համար։
Պատերազմէն ետք (1814) Ֆերտինանտ Է. վերադարձաւ գահին, բայց ազատականներու յեղափոխութենէն ետք Ռաֆայել տել Ռիէգօ արքան երդուեց սահմանադրութեան առաջ։ Այդ սկիզբն էր այն ժամանակաշրջանին, երբ ազատական եւ պահպանողական կառավարութիւնները զիրար կը փոխարինէին։ Ի վերջոյ գահակալութիւնը յանձնուեցաւ Իզապելլա Բ.-ին (1830-1904)։ Ան չկրցաւ ճնշել ներքին լարուածութիւնը, որ  յետագային դարձաւ խռովութեան եւ Սպանիան վերադարձաւ միապետութեան, որուն յաջորդեց երկրորդ հանրապետութեան կազմութիւնը, որ գոյատեւեց մինչեւ Սպանիոյ քաղաքացիական պատերազմը
Մատրիտը ամենաշատը տուժեց քաղաքական պատերազմի հետեւանքով (1936–1939)։ 1936 թուականի Յուլիսէն, քաղաքը հանրապետականներու յենակէտն էր։ 1936 թուականի Նոյեմբերին արեւմտեան արուարձաններուն մէջ տեղի ունեցան թեժ մարտեր, քաղաքական պատերազմի տարիներուն Մատրիտը դարձաւ առաջին եւրոպական քաղաքը, որ ռմբակոծուեցաւ օդանաւերով։ (տես Մատրիտի պաշարումը (1936–39)) ։ 1959-1973 թուականներու ընթացքին քաղաքը արձանագրեց տնտեսական աննախադէպ աճ, որն ուղեկցուեցաւ բնակչութեան եւ հարստութեան կտրուկ աճով՝ դառնալով Սպանիոյ մէջ ՀՆԱ ցուցանիշով առաջին, իսկ արեւմտեան Եւրոպայի մէջ՝ երրորդ քաղաքը։ Քաղաքի տարածքը ընդարձակուեցաւ՝ դառնալով 607 քմ²։ Քաղաքի հարաւը դարձաւ արդիւնաբերական կեդրոն, ունենալով բնակչութեան մեծ խտութիւն, այստեղ կը տեղափոխուէին մեծ թիւով մարդիկ՝  Սպանիոյ գիւղական շրջաններէն։ Մատրիտի հիւսիսարեւմտեան հատուածը դարձաւ միջին խաւի հանգրուան, որուն հետեւանքով արձանագրուեցաւ  մեծ տնտեսական աճ, իսկ հարաւ-արեւելեան մասը բնակեցան աշխատող դասը, որ առիթ եղաւ մշակութային եւ քաղաքական բարեփոխումներուն ։
Ֆրանցիսկո Ֆրանկոյի մահէն ետք ձեւաւորուող ժողովրդավարական կուսակցութիւնները (այդ թիւին, ձախ եւ հանրապետական գաղափարախօսութիւն), որպէս երկու իրար յաջորդող, ընդունեցին Խուան Քարլոս Ա.-ին միապետ՝ որպէս պատմական հարստութեան ժառանգորդ։ Այս յառաջացուց Սպանիոյ ներկայ իրավիճակին, որպէս սահմանադրական միապետութիւն՝ Մատրիտ մայրաքաղաքով ։
1980-ականներուն եւ 1990-ականներուն կատարուած բարեփոխումներէն ետք, Մատրիտ դարձաւ եւրոպական տնտեսական, մշակութային, կրթական, արդիւնաբերական եւ արուեստագիտական կենդրոններէն մէկը ։
Կլիմայ
Ըստ Քոփփեն Csa (Köppen climate classification) կլիմայի դասակարգման՝ Մատրիտը կը գտնուի ցամաքային միջերկրծովեան կլիմայի տարածքին՝  իր ցուրտ ձմեռներով, իր բարձրութեան շնորհիւ (650 մ բարձր ծովու մակերեւոյթէն), ներառելով յաճախ ձիւն տեղալը եւ նուազագոյն ջերմաստիճանը 0-էն ցած է։ Ամրան, որպէս կանոն, տաք է, ջերմաստիճանը Յուլիսին մօտ 30C է, իսկ Օգոստոսին հազուադէպ կը հասնի 40C-էն բարձր։ Իր բարձրութեան պատճառով Մատրիտի կլիման չոր է, տեղումները կ՛ըլլան հիմնականօրէն աշնան եւ գարնան։
Ջրամատակարարում
Մատրիտի ջրամատակարման մօտ 75 տոկոսը կը բաւարարուի Լոզոիա գետի ջրամբարներէն, որոնցմէ է Էլ Աթազար ջրամբարը (El Atazar Dam):
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սպանիոյ քաղաքներ
Քանատա
Քանատան կամ Գանատան (Canada ˈkænədə), Canada kanaˈda), պետութիւն է Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ, իսկ տարածքի մեծութեամբ կը հանդիսանայ՝ աշխարհի 2-րդ պետութիւն։ Տարածութիւնը 9.976.000 քմ² է, բնակչութիւնը՝ 35 մլն մարդ (ըստ 2015 թուականի կատարուած մարդահամարի տուեալներուն )։ Մայրաքաղաքը՝ Օթթաուա։ Վարչականօրէն բաժանուած է 10 նահանգի եւ 2 երկրամասի։
Պետական կարգ
Քանատան խորհրդարանական համակարգով սահմանադրական միապետութիւն է, կը հանդիսանայ երկլեզուանի եւ բազմամշակութային երկիր, որտեղ անգլերէն եւ ֆրանսերէն լեզուները դաշնային մակարդակով ճանչցուած են, որպէս՝ պետական լեզուներ։
Աշխարհագրութիւն
Կ՛ողողուի Ատլանտեան, Խաղաղական եւ Հիւսիսային Սառուցեալ ովկիանոսներով, կը սահմանակցի ԱՄՆու հետ հարաւէն եւ հիւսիս-արեւմուտքէն, Դանիայի (Կրենլանտիա) հետ հիւսիս-արեւելքէն եւ Ֆրանսայի (Սեն Պիեռ եւ Միքելոն) հետ արեւելքէն։ Քանատայի՝ ԱՄՆու հետ սահմանը կը համարուի աշխարհի ամենաերկար ընդհանուր սահմանը։
Պատմութիւն
Քանատայի հեռաւորութիւնը հիւսիսային բեւեռէն ընդամէնը 1000 քմ է, իսկ հիւսիսային մագնիսական բեւեռը կը գտնուի ուղղակի Քանատային մէջ։ Քանատան Մեծ Ութնիակի անդամ երկիր է։ Քանատան բաժնուած է 10 նահանգի եւ 3 դաշնային տարածքի։
Քանատան արդիւնաբերական զարգացած երկիր է, ունի բազմաճիւղ տնտեսութիւն, որ հիմնուած է հարուստ բնական աղբիւներու եւ առեւտրի վրայ (մասնաւորապէս՝ ԱՄՆ-ու հետ համատեղ Քանատան կը համագործակցի դեռեւս գաղութներու գոյութեան եւ Համադաշնութեան հիմնման ժամանակաշրջանէն)։ Քանատայի մայրաքաղաքն է Օթթաուան, Օնթարիօ նահանգին մէջ։ Հիմնուած ըլլալով 1534 թուականի ֆրանսացի հետախոյզ Ժագ Քարդիէի կողմէն՝ Քանատան իր սկիզբն առած է ֆրանսական գաղութէն, զոր կը գտնուի ժամանակակից Քէպեք քաղաքի տեղը, որ սկզբնապէս բնակուած եղած է տեղացի ժողովուրդներով։
Անգլիական գաղութատիրութեան ժամանակաշրջանէն յետոյ պրիդանական երեք գաղութներու միութենէն (որոնք մինչ այդ Նոր Ֆրանսայի տարածքներէն կը համարուէին) ծնաւ Քանատական համադաշնակցութիւնը։ Քանատան Միացիալ Թագաւորութիւնէն անկախութիւն ստացաւ խաղաղ գործընթացի արդիւնքէն 1867 թուականէն 1982 թուական։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հիւսիսային Ամերիկայի երկիրներ
Հայաստանի Եկեղեցական Ճարտարապետութիւն
Քրիստոնէական կրօնի պաշտամունքային շէնքերու, այլ շինութիւններու եւ անոնց համալիրներու կառուցման արուեստ։ Հայաստանի մէջ եկեղեցական ճարտարապետութիւնը ձեւաւորուած է 4-6-րդ դարերուն, երբ ստեղծուած են եկեղեցական շէնքերու գրեթէ բոլոր այն յօրինուածքները, որոնք կիրառուած են նաեւ հետագային։
Քրիստոնէութեան ընդունումը
301-ին Հայաստանը աշխարհի առաջինն էր, որ ընդունեց քրիստոնէութիւնը որպէս պետական կրօն՝ սկիզբէն ինքնուրոյն մշակած է եկեղեցական շէնքերու տիպերը։
Եկեղեցական ճարտարապետութիւնը հայ ժողովուրդի միջնադարեան մշակոյթի կարեւորագոյն բնագաւառն է, անոր բազմաթիւ կառոյցներուն մէջ ցայտուն արտայայտուած են հայկական ճարտարապետութեան ինքնատիպութիւնը, բարձր մակարդակը եւ գեղարուեստական հարուստ աւանդները։
Քրիստոնէութեան ընդունումէն ետք առաջին տասնամեակները, ամբողջ երկրին մէջ նոր պաշտամունքի շէնքերու բուռն կառուցման շրջանը եղած են։ Ըստ պատմիչներ Զենոբ Գլակի եւ Փաւստոս Բուզանդի՝ Գրիգոր Լուսաւորիչը եւ Տրդատ Գ թագաւորը հեթանոսական տաճարներու տեղը կառուցած են առաջին եկեղեցիները՝ անոր հետ իսկ կապելով դարերով սրբագործուած վայրերը նոր կրօնի հետ։ Ըստ որուն տաճարներու մէկ մասը վերակառուցուելով՝ փոխարկուած է եկեղեցւոյ, մէկ մասն ալ աւերուած է, եւ անոնց հիմքերու վրայ եկեղեցի կառուցուած է։ Այդ ընթացքին կրկնուած է հեթանոսական տաճարի երկայնական՝ արեւելքէն արեւմուտք ձգուած յօրինուածքը, միայն բեմը արեւմուտքէն տեղափոխուած է արեւելք։ Ագաթանգեղոսը միանգամայն որոշակի կը յայտնէ Գրիգոր Ա Լուսաւորիչի՝ նորակառոյց եկեղեցիներու առաջին ճարտարապետ ըլլալուն մասին։
Հնագոյն եկեղեցիներ
Հայաստանի՝ մեզի հասած հնագոյն եկեղեցիները միանաւ դահլիճներ են եւ, աւելի սակաւ, եռանաւ պազիլիքներ։ 4-6-րդ դարերուն տարածուած միանաւ եկեղեցիներու (Լեռնակերտի, Թուղի, Ագարակի, Շենիկի, Կարենիսի վանքի) մեծ մասի խորանը ներգծուած է շէնքի արտաքին պատերու ուղղանկիւն պարագիծին մէջ, սակայն կան նաեւ ընդհանուր ծաւալէն դուրս եկող, արտաքուստ կիսաշրջանաձեւ կամ բազմանիստ խորանով եկեղեցիներ (Լուսակերտի, Ջարջառիսի, Ոսկեվազի, Փարպիի, Բայբուրդի)։ 4-րդ դարու վերջին եկեղեցիներու խորանի մէկ կողքին կամ երկու կողքերուն կառուցուած են սենեակներ՝ եկեղեցիին մէջ քահանայի բնակավայրին հետ վերաբերեալ կաթողիկոս Սահակ Ա Պարթեւի կանոններուն համապատասխան։ 4-6-րդ դարերուն մէջ միանաւ եկեղեցիներու առանձին ենթատիպն են արտաքին սրահ ունեցողները։ Արեւելեան պատին վրայ յաճախ փոքրիկ խորանով այդ սրահները նախատեսուած են դեռ չմկրտուածներու եւ ապաշխարողներու համար (Գառնի, Թանահատի վանք, Կուրթան, Վարդաբլուր)։
Վաղ միջնադարեան ճարտարապետութիւն
Վաղ միջնադարեան ճարտարապետութեան մէջ եռանաւ պազիլիքները տարածում չեն ստացած. այդ ժամանակաշրջանէն յայտնի են միայն եօթը այդ տիպի եկեղեցիներ (ըստ որուն 6-րդ դարէն մինչեւ 17-րդ դարու պազիլիքներ այլեւս չեն կառուցուած)։ Անոնք բոլորն ալ կը պատկանին, այսպէս կոչուած, «արեւմտեան» տիպին. միջին նաւը բարձր է կողայիններէն եւ ունի առանձին ծածկ։ Եռանաւ պազիլիքները, չնայած փոքրաթւութեան, ունին բազմապիսի ճարտարապետական լուծումներ։ Աղցի պազիլիքը ունին երկու զոյգ մոյթ, Երերոյքի Սուրբ Կարապետ վկայարանը, Քասաղի, Աշտարակի պազիլիքները՝ երեք զոյգ, Ծիծեռնավանքի եւ Եղուարդի պազիլիքները՝ չորս զոյգ, իսկ Հայաստանի ամէնամեծ՝ Դուինի Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին (Դուինի Կաթողիկէ)՝ 7 զոյգ մոյթ։ Տարբեր է անոնց Աւագ խորանի շուրջը եղած սենեակներու քանակը։ Սիւնասրահով շրջապատուած էին Երերոյքի եւ Դուինի պազիլիքները։ Որոշ միանաւ ու եռանաւ եկեղեցիներ նախապէս ունեցած են փայտէ ծածկ, որ 6-7-րդ դարերուն փոխարինուած է թաղով։
Վաղ շրջանի եկեղեցիներու կառուցուածքը
Հայաստանի վաղքրիստոնէական եկեղեցական ճարտարապետութեան մէջ յստակ կը նկատուի անոր զարգացման հիմնական գիծը՝ գմբեթաւոր, հիմնականին՝ կեդրոնագմբեթ եկեղեցիներու կառուցումը։ Ճարտարապետական այս յօրինուածքը ունի տեղական արմատներ՝ քարէ գմբէթներու ակունքները կը բխին հայկական ժողովրդական բնակելի տուներու երդիկով, փայտէ գմբէթով ծածկերէն (Ք..ա. 5-րդ դար զայն նկարագրած է յոյն պատմագիր Քսենոփոնը)։
Եկեղեցական շէնքի կառուցուածքը
Հայաստանի մէջ եկեղեցական շէնքի կեդրոնագմբէթ համակարգը 6-րդ դարուն նոր ուղղութիւն ստացած է՝ միջանկեալ խորշերով եւ անկիւնային սենեակներով քառախորանի ձեւով, որուն ամէնավաղ թուագրուած օրինակը Աւանի կաթողիկոսութեան Ս. Յովհաննէս եկեղեցին է (6-րդ դարու վերջ)։ Կոմիտաս Ա Աղցեցի կաթողիկոսը այս յօրինուածքը առաւել կատարեալ կիրառած է հայկական ճարտարապետութեան գլուխգործոց՝ Էջմիածնի Սուրբ Հռիփսիմէ վանքի եկեղեցիին մէջ։ Նոյն տիպին կը պատկանին Սիսիանի Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցին, Արծուաբերի Սուրբ Աստուածածին վանքը, Զորադիրի Սուրբ Էջմիածին եկեղեցին, Արամուսի Ծիրանաւոր, Գառնհովտի Սուրբ Գէւորգ եկեղեցիները։ 6-7-րդ դարերու հայկական կեդրոնագմբէթ եկեղեցիներու մէկ այլ տարբերակն են բազմախորանները, որոնցմէ են Արագածի Գրիգորաշէն, Եղուարդի Սուրբ Թէոդորոս վանքի եւ Իրինդի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցիները։
Զուարթնոց տաճար
Շրջանի մէջ ներգծուած քառախորանի իւրօրինակ յօրինուածք միաւորուած է Ներսես Գ Տայեցի կաթողիկոսի կառուցած Զուարթնոց տաճարը։ Ան ունեցած է եկեղեցական շէնքի նոր՝ եռայարուս ծաւալային լուծին տակ եւ 7-րդ դարու հայկական եկեղեցական ճարտարապետութիւն մեծ նուաճումն է։ Կեդրոնագմբէթ եկեղեցիներուն մէջ՝ Հայաստանի մէջ ստեղծուած եւ կիրառուած տիպերու նման բազմազանութիւնը, գմբեթատակ տարածութեան շուրջը ներքին յօրինուածքներու միաւորման ձգտումը 7-րդ դարու հայկական եկեղեցական ճարտարապետութիւն բնորոշ գիծերն են, որոնք կ՛արանձնացնեն զայն քրիստոնէական աշխարհի միւս ճարտարապետական դպրոցներէն։
7-րդ դար
Հայաստանի մէջ վաղ միջնադարեան կեդրոնագմբէթներէն զատ կառուցուած են նաեւ երկայնական՝ պազիլիքատիպ եկեղեցիներ։ Քառամոյթ գմբէթաւոր պազիլիք են Տեկորի Սուրբ Սարգիս վկայարանը, Օձունi Սուրբ Աստուածածին եկեղեցիn, Էջմիածնի Սուրբ Գայանէ վանքի եկեղեցին, Բագաւանի Սուրբ Յովհաննէս վանքը, Մրենի Կաթողիկէ եկեղեցին։ Հայաստանի մէջ 7-րդ դարուն մշակուած է խաչաձեւ, եռախորան գմբէթաւոր պազիլիք ոճը, որուն կը պատկանին Դուինի Կաթողիկէ Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին (վերակառուցումէն ետք) եւ Թալինի Կաթողիկէն։ Սակայն գմբէթաւոր պազիլիքներու ներսի մասնատումը առանձին կանգնած մոյթերով նպատակայարմար չէր ծիսակատարութեան ժամանակ բեմի առջեւ աղօթասրահի միասնական տարածութիւն ունենալու առումով։ Միաժամանակ, առանձին կանգնած մույթերը կամ սիւները շէնքին թոյլ տարրերն են երկրաշարժերու ժամանակ, եւ վաղ միջնադարուն հայ ճարտարապետները յաղթահարած են երկայնական, պազիլիք եկեղեցիական շէնքերու այդ թերութիւնը՝ ստեղծելով միանգամայն նոր՝ առանց միջանկեալ յենարաններու «գմբէթաւոր դահլիճ» ոճը։ 7-րդ դարուն այդ ոճի լաւագոյն կառոյցներն են Պտղնավանքը եւ Արուճի Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին, որոնց գմբէթները յենուած են երկայնական պատերուն կից երկու զոյգ հզօր որմնամոյթերու վրայ։
4-6-րդ դարեր
4–6-րդ դարերուն հայ ճարտարապետները եկեղեցիներ կառուցելէ ետք հիմնականին ուշադրութիւն դարձուցած են արտաքին ճակատներուն։ Յարդարանքի տարրերով շեշտուած են. շքամուտքերով՝ դռները, յօնքաձեւ քանդակազարդ շրջանակներով՝ լուսամուտները, նախապէս ատամնաւոր, ապա կիսակամարիկներով գօտիներով՝ քիւերը։ Ներսի պատերը սրբատաշ քարերով են եւ մեծ մասամբ՝ առանց որմնանկարներով։ Բազմաթիւ լայն պատուհաններով եկեղեցիներու ներսը ողողուած են լոյսով։ Գմբէթներու թմբուկները արտաքուստ բազմանիստ են, գմբէթատակ քառակուսիէ գմբէթին անցումը մինչեւ 7-րդ դարու սկիզբը իրականացուած է տրոմպներով, յետոյ՝ առագաստներով։ Ըստ 5-րդ դարուն գործող հայկական եկեղեցիներու կանոնի՝ կառուցուելիք եկեղեցւոյ ձեւը հաստատած է եպիսկոպոսը։ Յովհաննէս Ա Մանդակունի կաթողիկոսի կանոններով եկեղեցւոյ յատակագիծը գծուած է գետնին, 12 առաքյալներուն խորհրդանշող 12 քարերով նշուած են եկեղեցւոյ անկիւնները, աբսիդը, մոյթերը, մուտքերը, եւ քարերը օծուելէ ետք սկսած է շինարարութիւնը։ Վաղ միջնադարէն մինչեւ 14-րդ դարը եկեղեցիներու նախագծին մէջ իրականացուած է քարով մանրակերտներով։ Շինարարութիւնը աւարտելէ ետք եկեղեցին օծուած եւ անուանակոչուած է։ Միջնադարուն Հայաստանի եկեղեցիներու մեծ մասը կոչուած է Աստուածածնի, ապա՝ Գրիգոր Լուսաւորչի, սուրբ Յովհաննէսի, սուրբ Գէւորգի, սուրբ Ստեփանոսի եւ այլ սուրբերու անուններով։
7-րդ դարը աւարտած է եկեղեցական ճարտարապետութիւն հայկական դպրոցի ձեւաւորումը, որուն նպաստած է նաեւ 6-րդ դարու հայ եւ բիւզանդական եկեղեցիներու խզումը։ 4-6-րդ դարերու հայկական եկեղեցական ճարտարապետութիւնը շատ ընդհանուր գիծեր ունի հարեւան քրիստոնեայ երկրներու ճարտարապետութեան հետ, բայց 7-րդ դարէն ան դարձած է միանգամայն ինքնատիպ։ Հայաստանի մէջ եկեղեցական շէնքերու նոր ձեւերը հայկական եկեղեցական ճարտարապետութեան խոշոր աւանդն են ամբողջ քրիստոնրական ճարտարապետութեան մէջ։
Սիւնիքի ճարտարապետական դպրոց
Անիէն ետք իր նշանակութեամբ երկրորդը Սիւնիքի ճարտարապետական դպրոցն է, որ 8-11-րդ դարերուն ստեղծած է այնպիսի բարձրարուեստ գործեր, որոնցմէ են Բղենո Նորավանքի, Վահանավանքի, Գնդեվանքի, Որոտնավանքի, Ցաղաց քար վանքի եկեղեցիները եւ հռչակաւոր կրօնական, գիտական եւ կրթական կեդրոն Տաթեւի վանքի՝ Հայաստանի այդ ժամանակաշրջանի ամէնախոշոր՝ Սուրբ Պողոս-Պետրոս տաճարը։
Վասպուրականի ճարտարապետական դպրոց
Վասպուրականի ճարտարապետական դպրոցը 10-րդ դարուն ստեղծած է հայկական միջնադարեան արուեստի գլուխգործոց, ճարտարապետ Մանուէլի կերտած Աղթամարի վանքի Սուրբ Խաչ եկեղեցին', որ երեք արուեստներու՝ ճարտարապետութեան, քանդակագործութեան եւ որմնանկարչութեան ամէնափայլուն օրինակն է։
9-14-րդ դարեր
9-14-րդ դարերու հայկական եկեղեցական ճարտարապետութիւնը հիմնականին զարգացած է վանքային համալիրներուն մէջ։ Միջնադարուն կառուցուած է աւելի քան 1000 վանք, որ բաւական մեծ թիւ է Հայաստանի նման ոչ մեծ երկրի համար։ 10-11-րդ դարերուն ստեղծուած է եկեղեցական շէնքի նոր՝ «ներգծուած խաչ» տիպը։ Ան ունի ներսէն խաչաձեւ, չորս անկիւններուն մէջ աւանդատներով (յաճախ՝ երկհարկանի), արտաքուստ ուղղանկիւն, գմբէթաւոր հորինուածք, որ դարձած է հայկական վանքերու եկեղեցիներու ճնշող մեծամասնութեան հիմնական ձեւը։ Հայ ճարտարապետները շարունակած են մեծ ուշադրութիւն դարձնել արտաքին ճակատներու ձեւաւորմանը։ Եկեղեցական ճարտարապետութեան մէջ գերակշռող դարձած է «գեղատեսիլ» ոճը, աւելցուած են քանդակազարդ տարրերը, ճակատներուն վրայ բազմագունութիւն կիրառուած է, շքամուտքերը ձեւաւորուած են շթաքարերով։ Զարդաքանդակներու հետ աւելցուած են պատկերաքանդակները։ Եկեղեցիները չափերով մեծ չեն, սակայն ունին կոթուղային ձեւեր։ Որմնանկարները հազուադէպ են (Հաղպատի վանքի Սուրբ Նշան, Անիի) Տիգրան Հոնենցի եկեղեցի,Ախթալայի Սուրբ Աստուածածին վանքի, Քոբայրավանքի, Կիրանց վանքի եկեղեցիներ)։ Հայկական միջնադարեան եկեղեցիներուն հատուկ չեն իկոնոստասները։ Վանքերուն մէջ եկեղեցիներէն զատ (գրեթէ բոլորը գմբէթաւոր են) կառուցուած են աշխարհիկ շէնքեր՝ գրադարաններ, դպրոցներ, հիւրատուներ, սեղանատներ, բնակելի, տնտեսական, արտադրական կառոյցներ։
10-րդ դար
10-րդ դարը հայկական եկեղեցական ճարտարապետութիւնը ստեղծած է իր նշանակութեամբ եզակի շէնք՝ գաւիթը, որ կից է եկեղեցւոյ եւ միաժամանակ ունի քանի մը կիրառութիւն։ Անոր առաջացումը կապուած է կաթողիկոս Սահակ Ա Պարթեւի` 5-րդ դարէն այսօր գործող այն կանոնի հետ, որուն մէջ արգիլուած է հայկական եկեղեցիներուն մէջ թաղում կատարելը, եւ գաւիթները ծառայած են նաեւ որպէս տապանատուն: Վանքային համալիրներու մասին կը կազմէ Հայաստանի մէջ 9-րդ դարուն ձեւաւորուած մեմորիալ յուշարձանի ինքնատիպ նոր ձեւ` խաչքարը, որ բացառիկ երեւոյթ է քրիստոնէական արուեստին մէջ։ Դարերու ընթացքին տարբեր ճարտարապետներու կառուցած, բազմաբնոյթ շէնքերէն կազմուած հայկական վանքերը աչքի կը մտնեն իրենց բոլոր կառոյցներու ներդաշնակ փոխկապուածութեամբ եւ շրջակայ բնութեան հետ ամբողջ համալիրի ներդաշնակութեամբ։
Հայաստանի վանքեր
Հայաստանի բազմաթիւ վանքերէն իրենց ճարտարապետութեամբ, կ՛արանձնան Այրարատ նահանգին մէջ եզակի ժայռափոր շինութիւններով Գեղարդավանքը, Քասաղ գետի անդնդախոր ձորի եզրին կանգուն Յովհաննավանքը եւ Սաղմոսավանքը, Կեչառիսի վանքը, Արագած լերան լանջին եռագմբէթ ուրուագծով Տեղերու վանքը, Շիրակի մէջ՝ Հառիճավանքը, Լոռիի մէջ՝ կրօնական, գիտական եւ կրթական համահայկական կեդրոնն էր Հաղպատի վանքը եւ Սանահինի վանքը, Գոշավանքը, Հաղարծինի վանքը, Վասպուրականի մէջ՝ Նարեկավանքը եւ Վարագավանքը: Արցախի մէջ կը գտնուին հայկական ամէնախոշոր վանքերէն մէկը՝ Դադիվանքը, եւ «13-րդ դարու հայկական ճարտարապետական հանրագիտարան կը համարուի Գանձասարի վանքը: Սիւնիքի Վայոց ձոր գաւառի մէջ` Արենիի եւ Նորավանքի մէջ 13-14-րդ դարերը ստեղծագործած է այդ ժամանակաշրջանի խոշորագոյն արուեստագէտ Մոմիկը։ 13-14-րդ դարերը Հայաստանի մէջ ստեղծուած է եկեղեցական շէնքի նոր՝ երկյարկ տիպը, որ կը զուգակցի եկեղեցիին զանգակատան հետ։ Անոր օրինակներն են Գոշավանքի Սուրբ Հրեշտակապետաց, Եղուարդի Սուրբ Աստուածածին, Նորավանքի «բուրթելաշենէ Սուրբ Աստուածածին, Կ'ապուտանի Սուրբ Մինաս եկեղեցիները:
15-16-րդ դարեր
15-16-րդ դարեր անբարենպաստ քաղաքական եւ տնտեսական պայմաններու պատճառով եկեղեցական շինարարութիւնը Հայաստանի մէջ ընդհատուած է (երկիրը դարձած էր Թուրքիոյ եւ Իրանի միջեւ պատերազմներու թատերաբեմ): Միայն 17-րդ դարու սկզբը, պայմաններ ստեղծուած են քանդուած եկեղեցիները նորոգելու եւ նորերը կառուցելու համար։ 17-18-րդ դարերու եկեղեցաշինութեան առանձնայատկութիւնը եղած է եռանաւ բազիլիկներու զանգուածային կառուցումը։ Ի տարբերութիւն վաղ միջնադարու, 17-18-րդ դարերուն բազիլիկները ծածկուած են ընդհանուր երկթէք տանիքով։ Գմբէթաւոր եկեղեցիներ քիչ կառուցուած են եւ պատկանած են գմբէթաւոր դահլիճի (Էջմիածնի Շողակաթ վանքի եկեղեցի, Խոր վիրապի վանքի Սուրբ Աստուածածին, Հաւուց թառ վանքի գլխաւոր եկեղեցիները) կամ քառամոյթ գմբէթաւոր բազիլիկի տիպին (Մուղնիի Սուրբ Գէւորգ վանք, Ագուլիսի սուրբ Թովմայ առաքեալ վանք, Ապրակունիսի Սուրբ Կարապետ վանք, Մեղրիի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցի եւ այլն): Հայաստանի 17-18-րդ դարերը վանքերու ճարտարապետութեան բնորոշ առանձնայատկութիւնը երկու տարբեր նշանակութեան եւ քաղաքաշինական յօրինուածքներու՝ կրօնանակ կեդրոնի ու պաշտպանմունքի համալիրի զուգակցումն է։ Վանքերը ու այդ դարերուն տարածուած ճգնաւորական մենաստանները՝ անապատները, շրջապատուած են բուրգերով ամրացուած հզօր պարիսպներով։ Այդպիսի վանք-ամրոցնէր են Շատին վանքը, Արտազի Սուրբ Թադէ վանքը, Դարաշամբի Սուրբ Ստեփանոս Նախավկայ վանքը, Տաթեւիմեծ անապատը, Ագուլիսի Սուրբ Թովմայ, Խոր վիրապի վանքերը։ Միւս առանձնայատկութիւնը վանական համալիրի կազմակերպումն է կեդրոնը ազատ կանգնած միակ եկեղեցւոյ շուրջը, որ ամբողջ համալիրի գերիշխող տարրն է։ 17-18-րդ դարերը տարածուած էր եկեղեցիներու արմտեան, հազուադէպ՝ հրաւային ճակատին կից երկյարկ զանգակատներու կառուցումը եւ եռակամար սրահներու կցումը։
19-րդ դար
19-րդ դար, Արեւելեան Հայաստանը Ռուսաստանին միացուելէն յետոյ, նոր վանքեր այլեւս չեն կառուցուած։ Քաղաքներուն մէջ (Երեւան, Ալեքսանդրապոլ, Նոր Բայազետ, Գորիս,Շուշի) կառուցուած են գմբէթաւոր, իսկ գիւղերուն մէջ՝ մեծ մասամբ բազիլիկ տիպի ծխական եկեղեցիներ։ 1920 թուականին խորհրդային կարգերու հաստատուելէն յետոյ հայաստանի մէջ դադրած է եկեղեցիների շինարարութիւնը։ 1991 թուականին Հայաստանի Հանրապետութեան անկախացումէն յետոյ եկեղեցական ճարտարապետութիւնը նոր վերածնունդ կ՛ապրի։ Ժամանակակից հայ ճարտարապետները նորակառոյց եկեղեցիներուն մէջ կը կիրառեն բացառապէս միջնադարեան Հայաստանի եկեղեցական ճարտարապետութեան աւանդական ձեւերը։
Ստորոգութիւն:Ճարտարապետութիւն
Ամառ
Ամառ, տարուան չորս եղանակներէն մին։ Գարնան՝ յաջորդող, իսկ աշնան՝ նախորդող եղանակը։ Եղանակներէն ամէնէն տաքը։
Հիւսիսային կիսագունդի տարածքին ամառը կը սկսի Յունիս 21–ին եւ կը վերջանայ Սեպտեմբեր 21–ին (Յունիս, Յուլիս, Օգոստոս)։ Իսկ հարաւային կիսագունդի տարածքին՝ կը սկսի Դեկտեմբեր 22–ին եի կը վերջանայ Մարտի 21–ին (Դեկտեմբեր, Յունուար, Փետրուար)։
Ամրան ամիսներուն կը կատարուի արտերը հերկելու գործընթացը, հացահատիկի բերքահաւաքը եւ պտուղներուն հասունացումը։ Հին հայկական նշանաւոր տօներէն մէկը՝ Նաւասարդը, կը տօնէին Օգոստոսի 11-ին, որ կը նկատուէր նաեւ Նոր տարուան սկիզբը։
Պատկերասրահ
Ստորոգութիւն:Տարուան եղանակներ
Անդրանիկ Ծառուկեան
Անդրանիկ Ծառուկեան , սփիւռքահայ բանաստեղծ, արձակագիր, լրագրող։ Հիմնադիրն է Նայիրի գրական հանդէսին։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1913-ին Կիւրին, Արեւմտեան Հայաստան։ Մանկութիւնը անցուցած է որբանոցներու մէջ, Եղեռնի եւ աքսորի տարիներուն։ 1920-ականներու սկիզբը մայրը կը գտնէ զինք եւ նախնական ուսումը կը ստանայ Հալէպի Հայկազեան Վարժարանին մէջ։ Ապա կ'անցնի Պէյրութ եւ կ'աւարտէ տեղւոյն Համազգայինի Ճեմարանը։
«Մանկութիւն Չունեցող Մարդիկ», «Երազային Հալէպը», «Թուղթ Առ Երեւան»։
Երկար տարիներ խմբագրած է Նայիրի գրական հանդէսը։
Խօսելով ինքն իր մասին, Ծառուկեան կ'ըսէ, թէ՛ իր բանաստեղծութիւնները ազդուած են Դանիէլ Վարուժանէն եւ Սիամանթոյէն։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1913 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1989 մահեր Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Արեւմտահայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Արձակագիրներ Ստորոգութիւն:Արեւմտահայ արձակագիրներ Ստորոգութիւն:Լիբանանահայեր Ստորոգութիւն:Լիբանանահայ արձակագիրներ Ստորոգութիւն:Լիբանանահայ Բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Խմբագիրներ Ստորոգութիւն:Լիբանանահայ խմբագիրներ Ստորոգութիւն:Կիւրին ծնածներ Ստորոգութիւն:Փարիզ մահացածներ Ստորոգութիւն:4 Հոկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:23 Մայիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Պետրոս Զարոյեան
Կենսագրութիւն
Ծնած է Պոլիս։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Պալաթ ի Ազգ. «Խորէնեան» վարժարանին մէջ։ Այնուհետեւ, յաճախած է Ազգ. Կեդրոնական վարժարան, որուն ընթացքը աւարտած է 1922-ին։ Նոյն տարին անցած է Փարիզ:
Գրել սկսած է կանուխէն, 1919-ին, «Այգ» շաբաթաթերթթին մէջ։ Աշխատակցած է, Վահան Թէքէեան ի խմբագրուեան օրով, Պոլսոյ «ժողովուրդի Ձայն»ը օրաթերթին, ու այդ թուականէն ասդին, զոյգ «Հայրենիք»ներուն (Պոսթըն), «Պայքար» օրաթերթին եւ համանուն պարբերաթերթին, «Անահիտ»ի, «Զուարթնոց»ի, «Մենք»ի, սփիւռքեան հանդէսներու եւ օրաթերթերու: Բանաստեղծ Ա. Սեմա յի հետ 1935-ին հիմնած է «Մշակոյթ» ամսագիրը, իսկ Զարեհ Որբունի ի հետ «Լուսաբաց» հանդէսը՝ 1938-1939-ին։ 1954-ին հրատարակած է «Հայ Միտք» կիսամեան։
1962-1964 դասախօսած է Կիպրոս ի Մելգոնեան վարժարան ին մէջ իբրեւ ուսուցիչ հայ եւ օտար գրականութեան։ Այնուհետեւ ապրած է Մարսէյլ ի մէջ մինչեւ իր մահը։
Գրական ստեղծագործութիւններուն (առաւելապէս պատմուածքներ) թէ գրական տեսութիւններուն մէջ, Պետրոս Զարոյեան հանդարտ դատումի, վիճակներն ու դէպքերը կեանքի իրականութեանց լոյսին տակ վերլուծող գրագէտն է։ Սեփական տեսակէտ, անհատական կարծիք ու համոզում ունենալով հանդերձ գրական իր տեսութեանց մէջ, առհասարակ անձնականութեան եւ զգացական տրամադրութիւններու չի յանձնուիր գնահատութիւններու եւ քննադատութեանց մէջ։
Գործերը
Հրատարակուած իր գործերն են «Մեռնողները», «Ակսել Բակունց», «Սեւ Ու Ճերմակ» :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1903 ծնունդներ Ստորոգութիւն:6 Դեկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ Ստորոգութիւն:1986 մահեր Ստորոգութիւն:26 Յունուարի մահացածներ Ստորոգութիւն:Մարսէյ մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
4 Փետրուար
4 Փետրուար, տարուան 35-րդ օրն է։ 3 Փետրուար 4 Փետրուար  5 Փետրուար
Քանատական Հայկական Կոնգրէս
Քանատական Հայկական Կոնգրէս, հայկական կազմակերպութիւն։
Պատմութիւն
Հիմնուած է 1948 թուականի Ապրիլի 3-ին։ Հիմնադիրներ եւ անդամներ՝ Ճոն Մուրատեան, Լեւոն Պապայեան, Երուանդ Պաստրմաճեան, Քերովբէ Պտուկեան, Ճոն Տէր-Ստեփանեան, Սեդրակ Ատուրեան։ Պատուոյ նախագահն էր աշխարհահռչակ լուսանկարիչ Եուսուֆ Քարշը։
Նպատակ
Կոնգրէսի գլխաւոր նպատակն էր դիւրացնել հայ գաղթականներու մուտքը Քանատա, փոխել տալ հայերու նկատմամբ երկիրի ներգաղթի քաղաքականութիւնը։ Կոնգրէսի ջանքերու շնորհիւ կոնգրէսի խորհրդարանի 1952 թուականի Յուլիս 4-ի նիստի քննարկումներու արդիւնքին մէջ հայերը սեռած են «ասիական ցեղ» դասակարգումէն։
1952 թուականէն սկսած՝ կոնգրէս ներգաղթած հայը կրնար իր հերթին երաշխաւորել ուրիշ հայ մը, որու շնորհիւ աճած է ներգաղթողներուն թիւը։ 1950-1966 թուականներուն կոնգրէս ներգաղթած է 6337 հայ։ 1968 թուականին կոնգրէսի ներգաղթի նախարարութեան որոշումով Կոնգրէսը, որ քսան տարի գործակցած էր նախարարութեան հետ, լուծարուած է։
Ստորոգութիւն:Քանատա Ստորոգութիւն:Հայկական սփիւռք
Մարայմալայ կամուրջ
Մարայմալայ կամուրջ  (նախապէս՝ Մարմալոնկ կամուրջ), Հնդկաստանի Մատրաս քաղաքէն Ս․ Թովմաս լեռը երկարող ճամբուն վրայ կը գտնուի այս կամուրջը զոր կառուցանել տուած է 1726-ին, Մայլափուր գետին վրայ, Մատրասի հայ վաճառականերէն Ջուղայեցի Խոջա Պետրոս Ոսկան։ Ունի 29 կամար։
1 Յուլիս
1 Յուլիս, տարուան 182-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 183-րդ) օրն է։
Տօներ
Ստորոգութիւն:Յուլիս
Հայոց Ցեղասպանութեան Զոհերու Յիշատակի Յուշահամալիր (Տէր Զօր)
Մեծ Եղեռնի Նայատակներու յուշահամալիր, Սրբոց Նահատակաց յուշահամալիր (արաբ․՝ كنيسة شهداء الأرمن‎‎), Հայոց Ցեղասպանութեան յուշահամալիր Սուրիոյ Տէր Զօր քաղաքի Ալ Ռաշտի թաղամասին մէջ։
Պատմութիւն
Յուշարձանը նուիրուած է Հայոց Մեծ Եղեռնի զոհերու յիշատակին։ Յուշահամալիրի կառուցման աշխատանքները սկսած են 1 Դեկտեմբեր 1989-ին եւ աւարտած է 1990-ի Նոյեմբերին, օծուած՝ 3-4 Մայիս 1991-ին Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Գարեգին Բ. կաթողիկոսի կողմէ։ Յուշահամալիրը բաղկացած է եկեղեցիէ, թանգարանէ, յուշարձանէ, արխիւային կեդրոնէ եւ ցուցադրութիւններու սրահէ ։ Կը գտնուի Հալէպի հայկական առաջնորդարանի թեմի անմիջական ենթակայութեան ներքոյ։ Ամէն տարի Ապրիլի 24-ին տասնեակ հազարաւոր ուխտաւորներ ամբողջ աշխարհէն կ'այցելեն Տէր Զօր՝ յարգելու Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակը։
Հիմնօրհնէք
Հայ առաքելական եկեղեցւոյ Հալէպի առաջնորդարանի նախաձեռնութեամբ 12 Մայիս 1985-ին տեղի ունեցած է համալիրի հիմնօրհնէքի արարողութիւնը։ Սուրիոյ այս քաղաքը պատահաբար չէր ընտրուած. երիտթուրքերը Տէր Զօր եւ այն շրջապատող անապատը կ'ուղարկէին Ցեղասպանութեան ժամանակ Արեւմտեան Հայաստանէն եւ այլ վայրերէն վտարուած հայերը։
Հայոց Ցեղասպանութեան յուշահամալիրը նահատակներու աճիւնները ամփոփող կոթողական աշխատանք է, տեղադրուած ապակէ շրջանակի մէջ, որմէ վեր կը յառի սպիտակ մարմարէ աշտարակը՝ պարուրուած խաչքարերով։
Բարեկամութեան պատ
Համալիրը նախագծուած է յաւերժացնելու անմեղ նահատակներու յիշատակը, բաղկացած է գլխաւոր մուտքէն, որու միջով կարելի է հասնիլ բակ աստիճաններով, որոնք կը խորհրդանշեն այն սարսափելի աղէտները, որոնց հայ ժողովուրդը ենթարկուած է, բայց առանց յանձնուելու, կը շարունակէ ապրիլ։ Գլխաւոր մուտքի ճակատը ներսէն զարդարուած է աղաւնիի քանդակով եւ խաչերով՝ արտայայտելու խաղաղութեան հասնելու պայքարը։ Բակի աջ կողմը «Բարեկամութեան պատն է», որ զարդարուած է տարբեր արաբական եւ հայկական ոճերիու արձանագրութիւններով՝ որպէս երկու ժողովուրդներու սերտ կապերու խորհրդանշական արտայայտութիւն։
Եկեղեցին եւ թանգարանը
Յուշահամալիրի հիմնական մասը կազմող եկեղեցին եւ թանգարանը կը գտնուին բակի ձախ կողմը։ Եկեղեցին վեր կը յառի՝ հպարտորէն միախառնուելով երկինքին։ Եկեղեցցոյ ներքեւի մասը սրահն է, որտեղ կը գտնուի «Յարութեան սիւնը», ուր ամփոփուած են Եղեռնի զոհերու նահատակներու մասունքները։ Սիւնը կը խորհրդանշէ հայ ժողովուրդի պայքարն ու վերածնունդը։
Նախասրահը կը գործէ իբրեւ թանգարան, որտեղ կը պահուին գիրքեր, հրատարակումներ, փաստավաւերագրական լուսանկարներ, որոնք կը պատմեն Մեծ Եղեռնի ժամանակ հայերու կրած ցաւերու մասին։
Միջագետք Հայոց
Միջագետք Հայոց, հայկական պատմական աղբիւրներուն մէջ յիշատակուող տարածք (կեդրոնն է Եդեսիան), ուր իշխող արքայատոհմը՝ Աբգարեանները, ըստ հայկական աղբիւրներու, հայկական ծագում ունէին։ Մօտաւորապէս կը համապատասխանէ Հիւսիսային Միջագետքի շրջաններուն։
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմական նահանգներ
Բիւզանդա-սասանեան Պատերազմ (602-628)
Բիւզանդա-սասանեան պատերազմ 602-628, վերջին եւ ամենաքայքայիչ պատերազմն էր Բիւզանդական կայսրութեան (Արեւելա-հռոմէական կայսրութիւն) եւ Սասանեան Պարսկաստանի միջեւ։ Երկու կայսրություններու միջեւ տեղի ունեցած վերջին պատերազմը տեւած էր մօտ 20 տարի եւ աւարտած 591 թուականին, երբ բիւզանդական կայսր Մորիկը, օգնեց Խոսրով Բ․ Սասանեանին գահ բարձրանալ։ 602 թուականին, Մորիկը սպաննուեցաւ ապագայ կայսեր՝ Փոկասի կողմէն, յեղաշրջման արդիւնքի մէջ։ Խոսրովը, պատճառաբանելով իր դաշնակիցի սպանութիւնը, պատերազմ յայտարարեց Բիւզանդական կայսրութեան դէմ։
Պատերազմը շարունակուեցաւ շուրջ 3 տասնամեակ եւ ընդգրկեց գրեթէ ողջ Մերձաւոր Արեւելքը: Ռազմական գործողութիւնները տեղի կ'ունենային Փոքր Ասիոյ, Եգիպտոսի Լեւանթի, Միջագետքի, Կովկասի, Հայկական Լեռնաշխարհի եւ նոյնիսկ Կոստանդնուպոլսոյ պատերու մերձակայքին մէջ։
Հակառակ անոր, որ պատերազմի առաջին փուլին (602-622) պարսիկները յաջողեցան համեմատաբար հեշտութեամբ գրաւել Լեւանթը, Եգիպտոսը, Հայկական լեռնաշխարհի մեծ մասը եւ Փոքր Ասիոյ որոշ հատուածներ, հայազգի կայսր Հերակլիոսի գահ բարձրանալը 610 թուականին պատճառ եղաւ պարսիկներու պարտութեան։ Հերակլիոսի արշաւանքները, բուն պարսկական, ստիպեց՝ տարածքներ վերջիններուս պաշտպանութեան յանձնել, իսկ արեւելա-հռոմէական կայսրութեան՝ ազատ շունչ քաշել։ Դաշինք կնքելով Պալգանեան թեկաղզիին մէջ բնակող աւարներու հետ, պարսիկները պաշարեցին Կոստանդնուպոլիսը 626 թուականին, սակայն քաղաքի ուժեղ դիմադրութիւնը՝ նաւատորմի եւ դաշնակիցներու միջեւ համագործակցութեան բացակայութիւնը, խափանեցին պարսիկներու ծրագիրները։ 627 թուականին՝ Հերակլիոսը, հասաւ գրեթէ մինչեւ Սասանեան Պարսկաստանի մայրաքաղաք Տիզբոն, որ ստիպեց պարսիկներուն ընդունել միջպատերազմեան սահմաններու վերակագնումը։
Պատերազմի վերջաւորութեան, հակամարտող երկու կողմերու տնտեսութիւնը քայքայուած էր, մարդկային ու նիւթական միջոցները սպառած։ Այդ բոլորին հետեւանքով, երկու կայսրութիւններն ալ խոցելի էին նոր ծնած իսլամ ով ոգեշնչուած արաբական յարձակումներուն։ Արաբները յաջողեցան տասը տարուան ընթացքին գրաւել ողջ Սասանեան Պարսկաստանը եւ Բիւզանդական կայսրութեան կէսը, Եգիպտոսը, Փոքր Ասիոյ մէկ մասը, Հռոմէական Հայաստանը, Սուրիան, Պաղեստինն ու հիւսիսային Ափրիկէն։
Նախապատմութիւն
Տասնամեակներ տեւած պատերազմի որպէս արդիւնք՝ բիւզանդացի կայսր Մորիկը, օգնելով Խոսրովին գահ բարձրանալ՝ Պարսկաստանի մէջ եւ յաղթել ապստամբ Վահրամ Չոբինին, վերականգնեց հաշտութիւնը։ Օգնութեան փոխարէն՝ Մորիկը, հիւսիս-արեւելեան Միջագետքի, Պարսկահայաստանի եւ Վիրքի մէջ տարածքներ ստացաւ ։ Նուազ կարեւոր չէր այն փաստը, որ Բիւզանդական կայսրութիւնը Սասանեան Իրանին այլեւս չէր վճարեր Ճորա Պահակի պաշտպանութեան հարկը։
Պատերազմը աւարտելէն ետք, Մորիկ սկսաւ նոր արշաւանքներու՝ Պալգաններու մէջ, որպէսզի դուրս մղէ ներխուժած աւարներն ու սլաւները ։