cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Արսէն Կէօրկիզեան
Հրատարակութիւն եւ աշխատասիրութիւններ
Մամուլին մէջ հրատարակած իր բազմաթիւ յօդուածներէն անկախ, Վեր. Արսէն Կէօրկիզեան հրատարակած է հետեւեալ հատորները.
1697 թուական
1697 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 97րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1697 ծնունդներ
Մահեր
Ստորոգութիւն:1697
Տիգրան Ժամկոչեան
Տիգրան Ժամկոչեան (Ծնած է 1940, Պէյրութ) Լիբանանահայ երգիչ
Կենսագրութիւն
Տիգրան Ժամկոչեան ծնած է Պէյրութ, 1940-ին։ Պետական Երաժշտանոցը աւարտելէ ետք, մասնագիտանալու համար մեկնած է Իտալիա, ուր Վենետիկի Պետական Երաժշտանոցի Հինգ տարուան դասընթացքը աւարտած է երկու տարիէն, արժանանալով «Մաեստրօ» տիտղոսին, բարձրագոյն պատուով։ Վենետիկի Երաժշտանոցի պատմութեան մէջ առաջին աշակերտը եղած է, որ նման նուաճում մը կատարած է։ Տիգրան Ժամկոչեան իր առաջին երգահանդէսը տուած է Զուիցերիոյ մէջ 1962-ին։ Այնուհետեւ երգահանդէսները տուած է Իտալիոյ, Աւստրիոյ, Հոլանտայի, Թուրքիոյ, Հայաստանի եւ Լիբանանի մէջ։
Գործունէութիւն
1964-ին մասնակցած է Վենետիկի օգոստոսեան միջազգային փառատօնին։ Մասնակցող 60 երգիչ-երգչուհիներու եօթը լաւագոյններէն մէկը հանդիսացած է եւ արժանացած է Իտալիոյ արտաքին գործոց նախարարութեան մրցանակին։
1965-ին Վենետիկի փառատօնին, Տիգրան Ճամկոչեան հանդէս եկած է Հայկական տարազով եւ մեծ հետաքրքրութիւն ստեղծած է ունկնդիրներու մէջ։
1965-ին երեւանին Համերգային մեծ դահլիճին մէջ Հայաստանի պետական սեմֆոնիք նուագախումբի ընկերակցութեամբ արուեստասէր հասարակութեան կողմէ։
Երեք տարի աշակերտած է Լիբանանի Պետական Երաժշտանոցին, ուսուցիչ ունենալով Ալեքսի Քարնաուքոֆը։ Մասնակցած է Եւրոպայի 18-րդ Երաժշտական մրցումին որ տեզի ունեցած է Ժընեւի մէջ մասնակցութեամբ 36 երկիրներէ եկած 327 ամաթէօր եւ փրոֆեռիոնէլ երգիչներու։ Մրցումը տեղի ունեցած է 23 Սեպտ., 1962-ին հեղինակաւոր երաժշտագէտներէ բաղկացած դատական կազմի մը հսկողութեամբ։ Զտումի մնացած 18 արուեստագէտներէն մին կ'ըլլայ Տիգրան։
Լիբանանահայ պարիթոն Տիգրան Ժամկոչեան բազմաթիւ ուրիշ յաջողութիւններու կարգին՝ երկու տարի յաջորդարար շահած է Իտալիոյ Արտաքին Նախարարութեան Ա. մրցանակը (200 տոլար) մասնակցելով Վենետիկի միջազգային փառատօնին։ Ան Հրաւիրուած է Մոսկուա 1965 Հոկտ.ին, ինչպէս նաեւ Հայաստան, ուր տուած է երգահանդէս մը ընկերակցութեամբ Երեւանի Ֆիլհարմոնիք նուագախումբին։
Աֆղանիստան
Աֆղանիստան պետութիւն է Ասիոյ ցամաքամասին վրայ՝ Միջին Արեւելքի մէջ։ Սահմանակից է Իւզբեքիստանին, Թուրքմենիստանին, Չինաստանին, Հնդկաստանին, Փաքիստանին ու Իրանին։ Տարածութիւնը 652,864 քմ² է, բնակչութիւնը՝ 32,564,342 (2015)։ Մայրաքաղաքը՝ Քապուլ։ Վարչականօրեն կը բաժնուի 28 վիլայէթի։
Հնագոյն Ժամանակներ
Ք. ա. Ա. հազարամեակի առաջին կէսէն Աֆղանիստանի տարածքին ձեւաւորուած են վաղ դասակարգային յարաբերութիւնները եւ կազմաւորուած են առաջին պետութիւնները, որոնցմէ հնագոյնը Պաքտրիան էր։ Ըստ որոշ կարծիքներու, զրադաշտականութիւնը ծագած է ներկայիս Աֆղանիստանի տարածքին վրայ Ք.ա. 1800-ի եւ 800-ի միջեւ, երբ անոր հիմնադիր Զրադաշտը ապրած եւ մահացած էր Պալխին մէջ։
Ք. ա. 6-րդ դարու 30-ական թուականներուն Աֆղանիստանի տարածք մտած է Աքեմենեաններու պետութեան մէջ։ Աքեմենեաններու Դարէհ Ա արքայի տապանաքարի արձանագրութան մեջ Քապուլի հովիտը (Քապուլիստան) նշուած է որպէս անոր գրաւած 29 երկիրներէն մին
Ք. ա. 330—329-ին Աֆղանիստանը գրաւած է Ալեքսանտր Մակեդոնացին, ապա անցած է Սելեւկեաններուն, որոնց տիրապետութիւնը տեւեցաւ մինչեւ Ք. ա. 305-ը։ Մեծ Քուշաններու տիրապետութեան շրջանին, որոնց պետութեան կեդրոնը կը գտնուէր Աֆղանիստանի հիւսիային մասը, երկրին մէջ տարածուեցաւ պուտտայականութիւնը ։ Քուշաններու հզօրութեան մեծ հարուած հասցուցին Սասանեանները՝ իրենց ենթարկելով Աֆղանիստանի մէկ մասը։ 6-րդ դարու 60-ական թուականներուն Աֆղանիստանի տարածքը բաժանուեցաւ մանր տիրոյթներու, որոնց մէկ մասը դարձաւ թրքական կահանատի, իսկ միւսը՝ Սասանեաններու վասալ։ 6—8-րդ դարերուն Աֆղանիստանի մէջ ձեւաւորուեցան աւարտական յարաբերութիւնները։
Իսլամական Ժամանակաշրջանը
7—8-րդ դարերուն արաբները գրաւեցին Աֆղանիստանի մեծ մասը, իսկ 900-էն ենթարկուեցաւ Պուխարայի Սամանեան ամիրաներուն։ 7—10-րդ դարերուն Աֆղանիստանի մէջ տարածուեցաւ իսլամութիւնը։ Աֆղան ժողովուրդը (փուշթուներ) ձեւաւաւորուած է Սուլէյմանի լեռներու մէջ, Ղազնի-Ղանտահ արեան եւ Քուետա-Փիշինեան բարձրավանդակներուն վրայ։ Այս երկրամասերու հնագույն բնակիչներն ալլ, որոնք կը խօսէին արեւելա-իրանական լեզուախումբին պատկանող լեզուներով, կազմեցին աֆղան ժողովուրդի հիմնական տարրերը։ Աֆղան ժողովուրդի մասին առաջին յիշատակութիւնները կը հանդիպին 6-րդ դարուն։ 13-րդ դարու մոնկոլական արշաւանքները կասեցուցին Աֆղանիստաննի տնտեսական զարգացումը։ 14-րդ դարուն Աֆղանիստանի տարածքը գրաւեցին Մեծ մողոլները եւ Սեֆեանները։ Անոնց տիրապետութեան դէմ մղուած երկարատեւ պայքարը հանգեցուց աֆղաններու միաւորման եւ աֆղանական պետութեան ստեղծման (1747), որուն գլուխ կանգնեցաւ Ահմատ խանը։ 1818 թուականին Տուրանիներու պետութիւնը մասնատուեցաւ առանձին իշխանութիւններու։ Անգլո-աֆղանական առաջին պատերազմը (1838—1842) ընդհատեց երկրի վերամիաւորման գործը, որ իր ձեռքն վերցուցած էր Տոստ Մոհամետը։ Անիկա շարունակուեցաւ միայն Աֆղանիստանէն անգլիական զօրքերու վտարումէն ետք։ Անգլո-աֆղանական երկրորդ պատերազմի (1878—1880) հետեւանքով Աֆղանիստանը ճանչցաւ Անգլիոյ վերահսկողութիւնը երկրի արտաքին քաղաքականութեան նկատմամբ։ 19-րդ դարու վերջին եւ 20-րդ դարու սկիզբը Աֆղանիստանը դարձաւ համեմատաբար կեերոնացուած աւարտական պետութիւն։ Անոր նպաստեցին ամիրա Աբտուռահմանի (1880—1901) բարենորոգումները․ ամրապնդուեցաւ բանակը, կարգաւորուեցան վարչական ապարատը եւ հարկերու հաւաքումը, սահմանափակուեցաւ արտասահմանեան առեւտրական մթերքի գործունէութոիւնը։ Երեւեցան ազգային առեւտրական քաղքենիքը։ Ամիրա Հապիպուլայի ժամանակ (1901—1919) փորձեր եղան եւրոպականացնել պետական ապարատը։ Այս շրջանին սկիզբ առաւ երիտաֆղաններու շարժումը։ 1914—1918 թուականներու առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Աֆղանիստանը չեզոքութիւն պահպանեց։ 28 Փետրուար 1919-ին Ամանուլլահ-խանը հռչակեց Աֆղանիստանի անկախութիւնը։ Մերժելով անգլո-աֆղանական իրաւահաւասար յարաբերություններ հաստատելու Աֆղանիստանի առաջարկը՝ Անգլիան սանձազերծեց երրորդ անգլո-աֆղանական պատերազմը (1919 թուականի մայիս-հունիս)։ 1919—1923 թուականներուն Աֆղանիստանի մէջ եղած բարեփոխումները նպաստեցին երկրի աւարտական յետամնացութեան յաղթահարման եւ կապիտալիստական յարաբերություններու զարգացման։ 1923 թուականին հռչակուեցաւ Աֆղանիստանի առաջին սահմանադրութիւնը։ Քաղքենիքական վերափոխումները հանդիպեցան խաներու եւ հոգեւորականութեան դիմադրութեան, որոնք կը վայելէին անգլիական կայսերականութեան աջակցութիւնը։ 1928 թուականի վերջին երկրին ծայր առաւ հակակառավարական ապստամբութիւն Պաչայի Սակաոյի գլխաւորութեամբ։ Ամանուլլահ-խանը հրաժարեցաւ գահէն։ Պաչայի Սակաոյի դէմ հանդէս եկաւ Ամանուլլահ-խանի նախկին ռազմական նախարար Մուհամմետ Նատիրը, որ 1929 թուականի հոկտեմբերին, ազգային ուժերու աջակցութեամբ գրաւելով Քապուլը, հռչակուեցաւ թագաւոր եւ դարձաւ կառավարող նոր հարստութեան հիմնադիրը։ 1933 թուականին Աֆղանիստանի թագաւոր դարձաւ Նատիրի որդի
Մուհամմետ Զահիր-Շահը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Աֆղանիստանը չեզոքութիւն պահպանեց։ 1950-ական թուականներուն Աֆղանիստանի տնտեսութեան մէջ սկսաւ թափանցել արեւմտագերմանական գլուխը։ Մուհամմետ Տաուտի կառավարութեան օրերուն (1953—1963), արտաքին առեւտուրի ասպարեզին մէջ ստեղծուեցան պետական կազմակերպութիւններ եւ բաժնետիրական խառն ընկերութիւն։ Պետական վերահսկողութիւն սահմանուեցաւ արդիւնաբեր ձեռնարկութիւններու եւ դրամատուներու գործունէութեան նկատմամբ․ Զարկ տրուեցաւ ոռոգման ցանցի ընդլայնման եւ ճանապարհաշինարարութեան։ 1963—1965 թուականներուն Մուհամմետ Եուսուֆի խորհրդասենեակի կողմէ եղամ սահմանադրական բարեփոխումներ, որոնց նպատակն էր պետական հաստատութիւնները յարմարեցնել երկրի դրամատիրական զարգացման։ 1964 թուականի սահմանադրութիւնը նպաստեց երկրի հասարակական-քաղաքական կեանքի աշխուժացման։ Սակայն միապետական վարչակարգը կը խոչընդոտէր երկրի բնականոն զարգացման։ Պետական ապարատի աղաւաղումը, հակադեմոկրատական ներքին քաղաքականութիւնը առաջ կը բերէին բնակչութեան լայն խաւերու դժգոհութիւնը։ 17 Յուլիս 1973-ին աֆղանական բանակը պետական յեղաշրջում կատարեց եւ Աֆղանիստանը հռչակեց հանրապետութիւն։ Երկրի ղեկավարութիւնը անցաւ հանրապետութիւն Կեդրոնական կոմիտէին Մուհամմետ Տաուտի գլխաւորութեամբ․ վերջինս դարձաւ պետութեան գլուխ եւ վարչապետ։ Հանրապետական կառավարութիւնը նախանշած է սոցիալ-տնտեսական լայն բարեփոխութիւններ Աֆղանիստանի մէջ․ ներդաշնակօրէն զարգացած ծրագրային ազգային անկախ տնտեսութեան ստեղծում, հողային բարեկարգութիւն՝ յօգուտ բնակչութեան մեծամասնութեան, ընդհանուր անվճար տարրական ուսուցում, կանանց իրաւահաւասարութիւն՝ տնտեսութեան, քաղաքականութեան եւ այլ բնագաւառներում։ Արտաքին քաղաքականութեան ասպարեզին մէչ, ինչպէս ըսուած է հանրապետութեան ծրագրային յայտարարության մեջ, Աֆղանիստանը վարեց դրական եւ գործող չեզոքութեան, ռազմական խմբաւորումներուն չմիանալու, ՄԱԿ-ի կանոնադրութիւնը յարգելու, աշխարհի բոլոր խաղաղասէր երկիրներու հետ բարեկամութեան եւ համագործակցութեան ամրապնդման քաղաքականութիւն։
Պետական Կարգ
Յուլիս 17 1973-էն Նախագահական հանրապետութիւն է, մինչ ատիկա եղած է սահմանադրական միապետութիւն։
Աշխարհագրութիւն
Տարածքի մօտ 3/4-ը լեռնային է, դժուարամատչելի եւ քիչ ուսումնասիրուած։ Աֆղանիստանի հիւսիս-արեւելքը կը ձգուին Հինտուկուշի հովհարաձեւ տարածուող լեռնաշղթաները, առաւել բարձրը՝ Տիրկարանն է՝ 6729 մ, ծածկուած սառցադաշտերով։ Հինդուկուշէն հարաւ կը ձգուին կեդրոնական Աֆղանիստանի միջին բարձրութեան խիստ պենեպլենացուած եւ արեւմուտքի մասնատուած լեռները, որոնք կ'առաջացնէին Հազարաջատ բարձրաւանդակը։ Երկրին հարաւը եւ հարաւ-արեւմուտքը կան շարք մը բարձրադիր հարթավայրեր ու անապատային գոգավորութիւններ։ Իրանի եւ Փաքիստանի սահմանամերձ մասին մէջ տարածուած են աղուտներ եւ լիճեր։ Արեւելեան սահմանի երկայնքով կը ձգուի Սուլէյմանի լեռնաբազուկներու նեղ շերտը։ Աֆղանիստանը կը գտնուի ալպեան ծալքավորութեան գուռին մէջ։
Օգտակար հանածոներ
Օգտակար հանածոներէն են՝ կազը, քարիւղը, քարածուխը, կապարը, ցինկը, ոսկին, երկաթը:
Կլիմայ
Կլիման չոր է, մերձարեւադարձային ցամաքային է, ջերմաստիճանի խիստ տատանումներով։ Յուլիսի միջին ջերմաստիճանը 24-էն 32 °C է, Յունուարինը՝ 0-էն 8 °C, երբեմն կ'իջնէ մինչեւ —20-էն —30 °C։ Հարաւային հարթավայրերուն մէջ տարեկան տեղումները 40—50 մմ են, առաւելագոյն տեղումները հարթավայրերուն մէջ՝ 370 մմ, լեռներուն մէջ՝ 800 մմ։
Գետային ցանց
Գետային ցանցը խիտ է արեւելեան եւ հիւսիս-արեւելեան շրջաններուն մէջ։ Գետերուն մեծ մասը՝ Մուրղապ, Հերի ռուտ, Ֆարահ ռուտ, Հիլմետ, Ամուտարիա (վերին հոսանքին մէջ Փիանճ)՝ Կոկչա, Սուրխաբ եւ այլ վտակներով, բացառութեամբ Ինտոսի վտակ Քապուլի, կը պատկանին ներքին հոսքի մարզին։ Գետերը ունին ձնասառցադաշտային սինին մէջ։ Հարթավայրերու գետերը կը վարարեն գարնան, իսկ ամրանը իրենցմէ շատերը կը կորչին աւազուտներուն մէջ կամ կ'օգտագործուին ոռոգման նպատակով։ Գիւղատնտեսութեան, ինչպէս նաեպ բնակավայրերոպ կարիքներու համար կ'օգտագործուին ստորերկրեայ ջուրերը։
Հողեր
Առաւել տարածուած են լեռնաանապատային գորշ մոխրահոտերը եւ լեռնային մոխրագոյն հողերը։ Մեծ տարածություն կը գրաւեն կիսաամրացած աւազները։
Բուսական Աշխարհ
Բուսականութիւնը գլխաւորապէս չոր տափաստանային եւ անապատային է։ Փաքիստանին սահմանամերձ լեռնային Նուրիստանի շրջաններուն մէջ որոշ չափով տարածուած է անտառներու արեւմտահիմալայեան տիպը (մինչեւ 3300—3400 մ), աւելի բարձր՝ մերձալպեան ու ալպեան մարգագետինները։
Կենդանական աշխարհ
Կենդանական աշխարհը կը պատկանի հոլարկտիկական մարզին։ Կճղակաւորներէն տարածուած են վայրի ոչխարը, այծը, ճեյրանը, վարազը, գիշատիչներէն՝ գայլը, բորենին, ընձառիւծը, շնագայլը, սողուններէն՝ կրիաները, օձերը։ Ունի հարուստ թռչնաշխարհ, շատ են միջատները։
Բնակչութիւն
Աֆղանիստանի Բնակչութիւնը Յունուար 1 2015-ի տուեալներով կազմած է 32,564,342 մարդ : Աֆղանիստանի մէջ կ'ապրին տարբեր լեզուախումբերու պատկանող աւելի քան 20 ժողովուրդներ։ Բնակչութեան կէսէն աւելին աֆղաններ են՝ կ'ապրին նաեւ Փուշթուներ, տաճիկներ, իւզպեքներ, խազարներ եւ այլք ։ Բնակչութեան աճը 2015-ին կազմած է 2.32% : Աֆղանիստանն ունի երկու պետական լեզու՝ փուշթու (աֆղաներեն) եւ դարի (ֆարսի-քապուլի)։ Պետական կրօնը իսլամութիւնն է։ Աֆղանիստանի մէջ ընդունուած են արեգակնային հիժրա, լուսնային հիժրա եւ գրիգորեան տոմարները։ Գիւղական բնակչութիւնը 73% է, քաղաքայինը՝ 27% ։ Խոշոր քաղաքներն են՝ Քապուլը, Ղանտահարը, Հերաթը, Մազարի-Շարիֆը, Ղունտուզը ։
Տնտեսութիւն
Աֆղանիստանը ագրարային երկիր է։ Ֆեոդալական եւ կիսաֆեոդալական մնացուկներու կողքին կը զարգանան դրամատիրական արտադրայարաբերութիւնները։ Տնտեսութեան հիմքը կը կազմեն ոռոգովի հողագործությունն ու արոտային անասնապահութիւնը։ Գիւղատնտեսութիւնը կու տայ Համախառն Ներքին արդիւնքի 23,9%, արդիւնաբերութիւնը՝ 21% ։ Այժմ Աֆղանիստանի տնտեսական աճի շարժումը համեմատաբար նուազած են :
Գիւղատնտեսութիւն
Աֆղանիստանի բնակչութեան մեծ մասի համար բնորոշ է նստակեաց երկրագործական եւ քոչուորական ու կիսաքոչուորական անասնապահական տիպի տնտեսութիւններու զուգորդումը։ Գյուղատնտեսութեան արտադրողականութիւնը ցած է, կը հենուի սակավահող ու բնավարձակալ գիւղացիներու ձեռքի աշխատանքի վրայ։ Կը գերակշռէ խոշոր կալուածատիրութիւնը։ Պետութեան կը պատկանին հիմնականին ամայի հողերը, արօտավայրերը, ինչպէս նաեւ անտառներն ու այն հողակտորները, ուր օգտակար հանածոներ կը յայտնաբերուին։ Աֆղանստանի մշակուող հողերու ընդհանուր տարածութիւնը մօտ 7,8 մլն. հա է (5,3 մլն․ հա ոռոգելի), որմէ գիւղատնտեսական հողերու յատկացուած է 2,6 մլն․ հա ոռոգելի եւ 1,3 մլն․ հա անջրդի հող։ Վարելահողերու 70% կը գտնուի երկրի հիւսիսային նախալեռնային շրջանին մէջ։ Ոռոգուող հողերու հիմնական շրջաններն են Քապուլ, Հերի ռուտ, Հիլմենտ, Սուրխապ եւ Պալխ գետերու աւազանները։ Բուսաբուծութեան արտադրանքի մօտ 55% կը կազմէ ցորենը, որ կը մշակեն երկրի շատ շրջաններու մէջ, ոռոգուող ու անջրդի հողերուն վրայ, բրինձ՝ Լոկարի, Սուրխապի, Ալիշանկայի հովիտներուն վրայ, եգիպտացորեն՝ հարաւ-արեւելքը, գարի՝ անջրդի հողերուն վրայ։ Լեռնային շրջաններուն մէջ կը ցանեն նաեւ հատիկներ եւ ընդեղէններ։ Գրեթէ ամէնուրեք տարածուած է խաղողագործութիւնը, պտղաբուծութիւնը։ Հերաթի, Ղանտահարի, Քապուլի եւ այլ ովասիսներուն մէջ կը մշակեն բանջարաբոստանային զանազան տեսակներ։ Արհեստական ցանքերը կեդրոնացած են Աֆղանիստանի հիւսիսը։ Որոշ վայրերու մէջ հողագործութիւնը իր տեղը կի զիջի անասնապահութեան, որուն կարեւորագոյն եւ բարձր ապրանքային ճիւղը ոչխարաբուծութիւնն է։ Կը բուծեն խոշոր եղջերաւոր անասուններ, ուղտեր, ձիեր։ Հերաթի, Պաղլանի, Զալալաբատի եւ Մազարի-Շարիֆի շրջաններուն մէջ կը զբաղին շերամապահութեամբ, հարաւային եւ հիւսիսային շրջաններուն մէջ՝ բնափայտի մթերումով։
Արդիւնաբերութիւն
Գործարանային արդիւնաբերութիւնը ստեղծուած է 20-րդ դարու 30-ական թուականներու վերջերուն։ ելեկտրական ուժի, արդիւնահանող եւ մշակող արդիւնաբերութեան կարեւորագույն ձեռնարկութիւնները կը պատկանին պետական կամ խառը պետական-մասնաւոր հաւաքական դրամագլուխներու ընկերութիւններուն։ Կարկար, Իշփուշթա, Տարա-Ցուսուֆ հանքավայրերուն մէջ կ'արդիւնահանուի քարածուխ, Թալիքան քաղաքին մօտ՝ քարաղ։ Պատախշանի մէջ կան լազուրիտի հանքեր։ Շիպարղան քաղաքի շրջակայքին մէջ կ'արդիւնահանուին բնական կազ, որուն մէկ մասը կազամուղով կը փոխադրուի Սէուտական Արաբիա։ Մեծ ՀԷԿ-եր կառուցուած են Քապուլ գետի վրայ։ 2012-ին արտադրուած է 884 մլն․ կվտ/ժ ելեկտրական ուժ : Արդիւնահանուած է 140 հազար տ ածուխ, 28 մլրդ․խ/մ բնական կազ, 40 հզ․տ աղ։ Արդիւնաբերութեան մէջ կ'աշխատի բնակչութեան 5,7% ։ Աֆղանական գորգերը ունին համաշխարհային համբաւ։ Առաւել զարգացած է կարի, սնունդի, շինանիւթերու արդիւնաբերութիւնը։
Փոխադրութիւն
Աֆղանիստանի միակ երկաթուղին Կուշկա—Տորատուն—Տայն է, որ ունի 7 քմ երկարութիւն։ Փոխադրումները հիմնականին կը կատարուին ինքնաշարժով։ 2014-ին ինքնաշարժներու ճանապարհներուն երկարութիւնը կը կազմէր 42,150 քմ, որմէ 12,350 կմ՝ ասֆալտապատ ։ Կարեւոր նշանակութիւն ունի Քապուլ—Ղանտահար—Հերաթ—Մազարի-Շարիֆ-Քապուլ օղակաձեւ ուղին։ Փոքր տարածութիւններու վրայ բեռներ տեղափոխելու համար հիմնականին կ'օգտագործուին բեռնատար կենդանիներ։ Նաւարկելի միակ գետը Ամուտարիան է։ Օդային տեղափոխութիւնը կը սպասարկէ արտաքին եւ ներքին հաղորդակցութիւնը։ Միջազգային նշանակութիւն ունին Քապուլ եւ Ղանտահար օդակայանները։
Առեւտրաշրջանառութիւն
Արտահանումը 2013-ին կազմած է շուրջ 2.7 միլիառ ԱՄՆ տոլար : Կ'արտահանուին Ափիոն, միրգեր, բանջարեղէն, գորգեր, բուրդ, բամբակ եւ այլն : Ներմուծումը 2013-ին կազմած է 12.2 միլիառ ԱՄՆ տոլար : Կը ներմուծուին մեքենաներ, սնունդ, գործուածք, քարիւղի մթերքներ եւ այլն : Արտաքին առեւտուրով Աֆղանիստանը հիմնականին կապուած է Հնդկաստանի, Փաքիստանի, Սէուտական Արաբիոյ, ԱՄՆ-ի, Չինաստանի հետ ։ Դրամական միաւորը աֆղանին է։
Կրթութիւն
Մինչեւ 19-րդ դարու վերջը Աֆղանիստանը ունէր միայն իսլամական դպրոցներ։ Աշխարհիկ առաջին դպրոցը՝ Խապիպիայի լիսէն, հիմնադրուած է 1903 թուականին։ Լուսաւորութեան ժամանակակից համակարգը ձեւաւորուած է անկախութիււն ձեռք բերելէ ետք (1919)։ 1931 թուականէն մտցուց անվճար պարտադիր տարրական ուսուցում 7—8-էն մինչեւ 13—14 տարեկան երեխաներու համար։ Դասաւանդումը տեղի կ'ունենայ փուշթու կամ տարի պետական լեզուներէն մէկով։ Երկրորդ լեզուն ուսուցման պարտադիր առարկայ է տարրական դպրոցի 4-րդ դասարանէն։
Գիտութիւն եւ Գիտական Հիմնարկութիւններ
Աֆղանիստանի մէջ գիտական առաջին հիմնարկութիւնները ստեղծուած են երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն առաջ։ Բնական եւ արհեստական գիտութիւններու բնագաւառին մէջ ազգային պատկեր կը պատրաստեն հիմնականին Քապուլի համալսարանին մէջ։ Աֆղան առաջին գիտնականներէն են՝ Մուհամմետ Անասը, Ապտուլակիմ Զիյաին, Ապտուլզաֆար Կակարը, Մուհամմետ Ֆաքարը, Մուհամմետ Սիտտիկը։ 1960 թուականին Քապուլի մէջ ստեղծուած է քիմիագիտական կեդրոն՝ բնական գիտութիւններու ակադեմիայի նախահիմքը։ Կ'ընդլայնուին գիտահետազօտական աշխատանքները ջրաբանութեան, գիւղատնտեսութեան, երկրաբանութեան, բժշկութեան եւ այլ բնագաւառներու մէջ։ Շարք մը գիտական տարրալուծարաններ ստեղծած են ՄԱԿ-ի մասնագիտացուած հիմնարկութիւնները։ Բնական հարստութիւններու ուսումնասիրման ուղղութեամբ զգալի աշխատանքներ կատարած են արտասահմանեան արշաւախումբերն ու գիտնականները։ Մինչեւ Տուրանիական իշխանութեան կազմաւորումը (1747) աֆղանական պատմագրութիւնը կը ներկայացուէր գլխաւորապէս աֆղանական առանձին ցեղերու կամ ցեղախումբերու պատմութեան նուիրուած երկերով։ 18-րդ դարու երկրորդ կէսէն մեծ տեղ կը գրաւեն աֆղան ժողովուրդի պատմութեան իրադարձութիւնները։ Ժամանակակից պատմագրութիւնը սկսած է ձեւավորուիլ անկախութիւն ստանալէ ետք (1919)։ Զգալի ուշադրութիւն կը դարձուի Աֆղանիստանի միջնադարեան եւ նոր ժամանակներու պատմութեան։ 1950—1960-ական թուականներուն սկսած առաւել ուշադրութիւն կը նուիրուի Աֆղանիստանի նորագոյն պատմութեան ուսումնասիրութեան։ Աֆղան պատմաբաններ Ահմատ Ալի Կոխկատը, Ապտուլհայ Հապիպին, Մուհամմետ Օսման Սիտղին, Ալի Ահմատ Նաիմին, Ապտուռաուֆ Պենաւան, Միր Կուլիամ Մուհամմետ Կուպարը, Շահ Վալին, Մուհամմետ Ալին եւ ուրիշներ մեծ ներդրում ունին Աֆղանիստանի պատմութեան ուսումնասիրութեան գործին մէջ։
Գրականութիւն
Պահպանուած է ժողովրդական բանահիւսութեան հարուստ ժառանգութիւն։ Փուշթու լեզուով գրաւոր հնագոյն յուշարձանը «Արբերի վարքը» (13-րդ դար) ձեռագիրի մէկ մասն է։ Գրական հին յուշարձաններէն է նաեւ ռոշանի աղանդաւորական շարժման հիմնադիր Պայազիտ Անսարիի (1525—1585) սունիզմի դէմ գրած «Ամենաբարի լուր» գիրքը։ Ռոշանի շարժման դէմ ուղղուած է Տարուեզի (1533—1638) «Իսլամի գանձարան» գիրքը։ 17-րդ դարու յայտնի բանաստեղծներէն է Ռահմանը (Ապտուռահման, 1632—1708), որուն դիւանը կը բովանդակէ քնարական բանաստեղծութիւններ եւ կրօնախրատական բնոյթի գործեր։ Նոյն շրջանի աշխարհիկ քնարերգութեան ներկայացուցիչներէն են Իյուշխալ խանը, Ապտուլ Քատիր խան Հաթթաքը եւ Քիազիմ խան Շայտան։ 18-րդ դարու գրականութեան մէջ իր վաստակով կ'առանձնանայ Փիր Մուհամմետ Քակարը։ Փուշթու լեզուով ժամանակակից գեղարուեստական արձակի հիմնադիրն է «Ատամխան եւ Տուրխանի» վիպակի հեղինակ Ահմատ Մաուլաւին։ 1916-ին Քապուլի մէջ լոյս տեսած է Աալիհ Մուհամմետ խանի՝ փուշթու լեզուով գրած առաջին դասագիրքը։
Ճարտարապետութիւն եւ Կերպարուեստ
Աֆղանիստանի տարածքին պահպանուած 4—3-րդ հազարամեակներու յուշարձաններէն են Մունտիզակ բնակավայրի մնացորդները, ժայռապատկերները։ Հունա-Պակ արիական թագաւորութեան շրջանի արուեստը ձեւաւորւեցաւ հելլենիստական արուեստի ազդեցութեամբ։ Պահպանուած են պուտտայական տաճարներու բազմաթիւ աւերակներ։ Նշանաւոր է Պամիանի հովիտին մէջ 1—8-րդ դարերուն կերտուած վիթխարի ժայռափոր մենաստանը՝ Պուտտայի հսկայ արձաններով։ Այդ շրջանի կառոյցներուն մէջ մեծ տեղ յատկացուած է քանդակներուն եւ գեղանկարչական գործերուն։ Պահպանուած են տեղական պաշտամունքային սրբավայրեր։ Միջին դարերուն կառուցուած են ամրացուած քաղաքներ, թրծած աղիւսէն նախշաւոր շարուածքով թաղակապ եւ գմբէթաւոր ծածկով պալատներ, մզկիթներ, դամբարաններ։ Նշանաւոր են Լաշկարկախ պալատը Պուստի մէջ (11-րդ դար), Ղազնիի աստղաձեւ յատակագիծով աշտարակները (12-րդ դար), Ճամ գիւղին մօտիկ մինարեն (1153—1202), Հերաթի տաճարային մզկիթը (13-րդ դարու սկիզբ—14-րդ դար) եւ Մուսալլա համոյթը (1417—1438)՝Գաուհարշատ դամբարանով, Խոճա Ապու Նասր Ֆարսի մզկիթ-դամբարանը Պալխի մէջ (15-րդ դար)։
Երաժշտութիւն
Աֆղանիստանի երաժշտութիւնը տարբեր ժողովուրդներու երաժշտական մշակոյթի բարդ միահիւսումն է՝ Հնդկաստանի եւ Իրանի ժողովրդական երաժշտութեան եռանդուն ներգործութեամբ։ Երաժշտական մշակոյթի զարգացման բնորոշ է ժողովրդա-երգային ստեղծագործութիւնը։ Աֆղանական ժողովրդական երաժշտութիւնը միաձայն է․ յատկանշական են յարաձայն եւ մեծցաց սեքունտայ պարունակող լատեր, կուարտայ եւ կուինտայ ձայնածաւալով մեղեդիներ։ Առաւել տարածուած ժանրը լանտի կոչուող երկտող երգն է՝ կազմուած տարբեր չափերով ընթացող երկու մեղեդիական կառուցուածքներէն։ Հարսանեկան երգերը եղանակաւոր-արաասանական ոճ ունին։ Պարերգերը աչքի կ'իյնան կշռոյթի յստակութեամբ։ Բարդ կառուցուածք ունին կազել, մուխամմազ, չարբայթ ժանրերը։ Նուագարաններն են՝ թամպուր, ռուպապ, ղիլռուպապ, սարինկայ, կիճակ, սանթուրչանգ, սուռնայ, պինրաճա, շպիլի, տուլա, նաքքարա, տամամա, տարիալ, տուպրա, տոլկայ։ Երաժշտական մեծ գործիչ է Քասիմ Աֆղանը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Ասիոյ երկիրներ
Գէորգ Արծրունի
Գէորգ Արծրունի (1789, Վան - 7 Յունուար 1894, Թիֆլիս), հայ հասարակական գործիչ, քահանայ։
Մկրտութեան անունւ՝ Մարտիրոս, ծանծ է Երզնկա, զաւակն է Տ. Գէորգ քահանայի, որ վանահայրն էր Ս. Գէորգ մենաստանին, վեեւջինս Պոլիս գալով՝ Գարթալի մէջ վախճանած է։
Մարտիրոս, մանկութեան տարիներուն, վանքին ուլերը կ՛արածէ, իսկ ձմեռները «Պնակ» ու «Քերական» կը կարդայ։ 15 տարեկանին Պոլիս կու գայ եւ Օրթա գիւղի վարժարանին մէջ կը ստանայ իր դաստիարակութիւնը՝ Փէշտիմալճեան Գրիգորէն եւ ձայնաւոր սարկաւագ Պետորս վարժապետներէն։ Ուսումը աւարտելէն ետք՝ դպրոցին Միւթէվէլլի Մանանեան Յակոբ Ամիրայի տղոցը անձնական դասեր տալով մէկտեղ, 9 տարիի չափ ուսուցչութիւն կ՛ընէ (անձնական դասեր տալով տուներէ ներս)։ Ապա Մուլշայաճեան Աբրահամի քով կը նշանակուի՝ գրագիր եւ վերջապէս Խասգիւղի վարժարանին վարժապետ կը կարգուի՝ մանաւոր կոնդակով մը, որ ղրկուած էր Միւթէվէլլի Միսաքեան ամբրայի։
Ճորճ Քրամպ
Ճորճ Հենրի Քրամպ (George Crumb, 11 Հոկտեմբեր 1929, ԱՄՆ) 20–րդ դարու ժամանակակից դասական երաժշտութեան ամերիկացի երգահան։
Գէորգ Արծրունի
Եկեղեցիին շինութեան աւարտէն ետք, դպրոցին շինարարական աշխատանքներուն ձեռնարկումը կը կատարուի, ինչ որ տարիէ մը աւելի կը տեւէ։ Այդ պատճառով դպրոցը Ճաֆճաֆեան Մինասի տունը կը փոխադրուի։ Արծրունի այդ միջոցին կ՛ամուսնանայ, իսկ 1832 թուականին քահանայ կ՛օծուի՝ Ալաւնի Ստեփան Պտրիարքի ձեռամբ, Մայր Եկեղեցւոյ մէջ։ Այն շրջանին Գաղէղ Յարութիւն ամբրան Պատրիարքէն կը պահանջէ, որ վարժագետի ցուցակ մը պատրաստուի, որուն մէջ գտնուէր նաեւ Արծրունին, զոր օծուած էր՝ իբրեւ Խասգիւղի եկեղեցւոյ քահանայ։
Ճորճ Քրամպ
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1929-ին Չարլստըն, Արեւմտեան Վիրճինիայի մէջ։ Սկսաւ յօրինել փոքր տարիքէն։ Ուսումը առաւ Չարլստընի Mason College of Music-ի մէջ, ուրկէ ստացաւ նաեւ իր պսակաւորի աստիճանը։ Ստացաւ իր մագիստրոսութեան աստիճանը Իլինօյի Համալսարանէն եւ շարունակեց աշխատիլ Պօրիս Պըլէչըրին քով Berlin Hochschule für Musik-ի մէջ։ Րոս Լի Ֆինիին հետ աշխատելէ ետք դոկտորականը ստացաւ Միշիկընի Համալսարանէն։
Գէորգ Արծրունի
1835 թուականին Պատրիարքարանի կողմէ, կ՛ընտրուի «Դաստաստանական եւ Սրբաքննութեան Ժողովներ»ու անդամ, իրեն ընկեր ունենալով Բաշէոս վարդապետ, Տէր Գալուստ Օրթալիւի եւ Տ. Զաքարիա Բերայի։
Քահանայութենէն վերջ եւս ան շարունակած է վարժապետութիւնը եւ օգտուելով Ճէզայիրլեանի իր վրայ ունեցած համադրութենէն, «Կար Ժաբան»ը նորոգել եւ բարեկարգել տուած է. քանի մը հազար անձերու գործ գտնելու եւ կարգ մըն ալ պատանիներու՝ Եւրոպա ղրկել տալու խորհուրդը տուած է, բարեսիրտ Ամիրային։
Ճորճ Քրամպ
Կենսագրութիւն
Քրամպին արձանագրութիւնները բաւականաչափ ծախուելով հանդերձ ան նախընտրեց ապրուստը ապահովել ուսուցչութենէ։ 1958-ին երգահանութեան ու դաշնակի բրոֆեսօրը եղաւ Գոլորատոյի Համալսարանին: 1997-ին Փենսիլվանիայի Համալսարանի պաշտօնէն քաշուելով հանգստեան կոչուեցաւ եւ շարունակեց յօրինել։
Գէորգ Արծրունի
Արծրունի 7 ամիս Չօրլու մնալով, այնտեղի Առաջնորդարանին մէջ, իրեն բազմաթիւ համակրողներ կը գտնէ, մասնաւորաբար Յակոբոս Կրճիկեանը,որ մեծանուն Ռէշիտ փաշայի անձնական քարտուղարն էր։ Անոնք չափազանց կ՛աշխատին քահանային վերադարձին համար։ Նոյն ինքն Յակոբոս Պատրիարք ալ համոզուելով Արծրունիի անմեղութեան, կ՛աշխատի նոյն գործին եւ հաւաքական դիմումներու եւ միջնորդութիւններու շնորհիւ Արծրունի Պոլիս կը վերադառնայ, ուր Պալեան ամբրայ ալ զգալով իր սխալիլը ներողութիւն կը խնդրէ Տ. Գէորգէն։
Ճորճ Քրամպ
Կենսագրութիւն
Ան յաճախ համերգներ սարքող երգահաններէն մին եղաւ ու աշխարհի չորս կողմերուն մասնակցեցաւ զանազան փառատօներու, իր հետաքրքրական ավանկարտ ոճին շնորհիւ։ Ճորճ Քրամպի երաժշտութիւնը կը միացնէ արեւմտեան ժողովրդական երգերը, շարականները ու ոչ-արեւմտեան ոճերը։ Ան մեծապէս կ՛օգտագործէ խորհրդանշական, միստիք ու թատերական տարրերը։ Քրամպ ստացաւ պատուակալ դոկտորական բազմաթիւ համալսարաններէն, նոյնաժամանակ ունի անհամար մրցանակներ։
Գէորգ Արծրունի
1845 թուականին Մատթէոս Պատրիարքէն մասնաւոր կոնդակով Աւագերեց կը կարգուի Խասգեղի Ս. Ստեփաննոս եկեղեցիին։
Ճորճ Քրամպ
Մրցանակներ
Ճորճ Քրամպի ստացած մրցանակներէն մի քանին․
Գէորգ Արծրունի
Այս ընթացքին, «Հոգեւոր Ժողով»ի անդամ կ՛ընտրուի եւ աւելի ետքը «Կրօնական Ժողով»ի անդամ. իր վերջին պաշտօնը կ՛ըլլայ, Յարութիւն Պատրիարքի օրով, «Աւագերիցանց Յանձնաժողովոյն» ատենապետութիւնը։
Ճորճ Քրամպ
Յօրինումները
Ճորճ Քրամպի յօրինումներէն մի քանին․
Գէորգ Արծրունի
Արծրունի Շահնազարեան Կարապետ վրդ.-ի մտերիմը եղած է եւ Ներսէս Վարժապետեանին վարդապետ ձեռնադրուելու խորհուրդ տուած է։ Իր բոլոր ժամանակակից եկեղեցականներէն եւ նոյնիսկ Բողոքական միսիոնարներէն միշտ յարգուած է եւ իր տունը ժամադրավայր մը եղած՝ բոլոր մեծ անձնաւորութիւններուն, որոնք աշխարհի չորս կողմէն կու գային Պոլիս եւ անպատճառ Խասգեղ երթալով կ՛այցելէին հարիւրամեայ ծերունիին։ Գոհունակութեան կոնդակներ ստացած է Մատթէոս, Սիսի Կիրակոս եւ Գէորգ Կաթողիկոսներէն։ Իր միակ մանչ զաւակին կատարեալ կրթութիւն տուած է եւ երբ հէգ Տոքթ. Միհրան Արծրունի բժշկութեան վկայականը առած Բարիզէն կը վերադառնար, ահա տարաբաղդ հօր յոյսերը կը մեռնին. մահը կանխահաս կերպով կը խլէր զայն իր եւ ընտանիքին ձեռէքն։ Ինք սակայն, իբրեւ կատարեալ հաւատացեալ, կը հաւատար անմահութեան եւ անդադար կ՛օրհնէր կամքն «Յաւիտենականին Աստուծոյ»։
Ճորճ Քրամպ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1929 ծնունդներ Ստորոգութիւն:11 Հոկտեմբերի ծնածներ
Գէորգ Արծրունի
Արծրունի բացի ընտիր հայերէնէն, գիտէր նաեւ բաւական ֆրանսերէն եւ իտալերէն։ Ունէր անտիպ կրօնական եւ բարոյագիտական գրութիւններ, որոնց մէջ արտայայտած է՝ իր հակառակ ոգին, Լատին կղերին դէմ։ Այդ ձեռագրերը 1896 թուականին Խասգիւղի մէջ կողոպտուած եւ ջնջուած են։
Վախճանած է 1894 թուականի Յունուար 7-ին, 107 տարեկան հասակին, թողելով ճշմարիտ պաշտօնեայի անուն մը։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:1789 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1894 մահեր Ստորոգութիւն:Վան ծնածներ Ստորոգութիւն:Թիֆլիս մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւորականներ Ստորոգութիւն:7 Յունուարի մահացածներ
Նիքոլօ Փականինի
Նիքոլօ Փականինի (Niccolò (կամ Nicolò) Paganini, ), իտալացի երաժշտահան, ջութակահար, կիթառահար։
Կենսագրութիւն
Փականինի ծնած է Իտալիա՝ Ճենովա: Վաղաժամ ծնունդ ըլլալով, Նիքոլօն բաւական հիւանդոտ եղած է  : Ան Անթոնիօ եւ Թերեզա Փականինիներու վեց զաւակներէն երրորդն էր։ Անոր հայրը, որ պարզ վաճառական մըն էր, սակայն շատ կը սիրէր երաժշտութիւնը։ Հայրը վեց տարեկան փոքրիկ Նիքոլոյին սորվեցուցած է ջութակ նուագել, եւ առաջին իսկ դասերէն պարզ կ՚ըլլայ որ պզտիկը բնածին փայլուն լսողութեամբ օժտուած է: Եօթ տարեկանին փոքրիկ Նիքոլօն տիրապետած է ջութակին, իսկ արդէն ութ տարեկանին տեղի ունեցած է անոր առաջին համերգը՝ Փարմայի մէջ, 31 Յուլիս 1795-ին:
Տակաւին պզտիկ տարիքին ան արդէն ջութակի համար շարք մը ստեղծագործութիւններ յօրինած է (որոնք, դժբախտաբար, չեն պահպանուած), եւ 11 տարեկանին տուած համերգի ընթացքին՝ այլ հանրայայտ ստեղծագործութիւններու հետ, Նիքոլօն կը նուագէ նաեւ իր առաջին հեղինակային գործերը:
Համերգներ
Ջութակահարի առաջին բեկումնային համերգը տեղի ունեցած է 1813 թուականին՝ Միլանոյի «Լա Սքալա» օփերային թատրոնին մէջ, որ հսկայական յաջողութիւն կը բերէ անոր:
1837-ին Փականինին համերգներ տուած է Թուրինի մէջ, բայց յաջորդ տարին իր առողջական վիճակը վատթարացած է: 1839-ին, բժիշկներու ցուցմունքով ան հաստատուած է Մարսէյլ, կարճ ժամանակ ետք տեղափոխուած է Նիցցա:
Կեանքի վերջին օրերուն, ան աննկարագրելի տանջանքներ կրած է, ան բոլորովին կորսնցնելով ձայնը, իր ըսելիքները թուղթի վրայ սկասծ է գրել: Իր վերջին գրութիւնը հետեւեալն է.
ստեղծագործութիւնները
Փականինիի՝ ջութակի համար գրած ստեղծագործութիւնները աշխարհի ամենադժուար երաժշտական գործերէն են, որոնք շատ յաճախ չեն կրնար նուագել նոյնիսկ ամենատաղանդաւոր երաժիշտները: Անոր 24 տատանումները մինչեւ այսօր կը համարուին այն բարձունքը, որ նուագել կ՚երազեն վիրթուոզ-ջութակահարները:
Վերջին տարիները, մահը եւ թաղումը
Եկեղեցականները, որ հերետիկոս հռչակած էին Նիքոլօն, կ՚արգիլեն անոր մարմինը թաղել որեւէ քրիստոնեայ երկիրի մը մէջ: Փականինի աճիւնը աւելի քան տասն անգամ տեղէ-տեղ կը տեղափոխուի:
Նիքոլոյին, նախ իր ընկերները,  գաղտնի կը թաղեն հայրական տունին մօտ: Եւ միայն 36 տարի անց՝ 1876 թուականին, անոր աճիւնը հանգիստ կը գտնէ. իր որդւոյն՝ Աքիլլեսի ջանքերով, անոր մարմինը քրիստոնէական ծէսի արարողութեամբ, հողին յանձնուած է Փարմայի գերեզմանատունին մէջ: 1893-ին չեխ ջութակահար Ֆրանթիշէք Օնտրիցէք Փականինիի թոռը՝ Աթիլլան կը համոզէ թոյլ տալ տեսնել Նիքոլոյին մարմինը: Այդ արտասովոր դէպքէն ետք՝ 1896 թուականին, հանճարին աճիւնը վերջնականապէս վերայուղարկաւորուած է Փարմայի նոր գերեզմանատունին մէջ, եւ վերականգնած անոր մեծ փառքը, որ առ այսօր ոչ ոք գերազանցած է:
Իր կտակին մէջ երաժիշտը գրած է.
Մահէն առաջ՝ զառանցանքի մէջ, Փականինի դժուարաւ կը շշնջայ «Դամասկոսի Կարմիր Վարդ»ին անունը․․․
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երգահաններ Ստորոգութիւն:Ջութակահարներ
Գայթակղութիւն (հեռուստաշար)
Scandal-ը Ամերիկեան քաղաքական զգայացունց հեռուստաշար մըն է որու գլխաւոր դերասանը Քէրի Ուաշինկթընն է։ Ստեղծուած է Շոնտա Ռայմզի կողմէ եւ թողարկուած է առաջին անգամ ABC-ի վրայ, 5 Ապրիլ 2012-ին : Քէրի Ուաշինկթընի կերպարը, Օլիվիա Փոփ, մասամբ հիմնուած է Ճորճ Պուշի նախորդ տնօրինութեան մամլոյ պատասխանատու Ճուտի Սմիթի վրայ, ով նաեւ կիսարտադրիչ է հեռուստաշարի պատրաստման :
Հեռուստաշարը տեղի կ'ունենայ Ուաշինկթըն Ամերիկեան նահանգին մէջ եւ կը կեդրոնանայ տագնապ լուծող հաստատութեան՝ Օլիվիա Փոփ եւ Ընկերակիցներ (Olivia Pope & Associates) հաստատութեան վրայ, ինչպէս նաեւ Սպիտակ Տան աշխատակիցներուն վրայ, մասնաւորապէս Նախագահ Ֆիթծճերըլտ Կրէնթ III, Առաջին Կին Մէլի Կրէնթ, Պաշտօնավար Սայրըս Պին, Մամլոյ Պատասխանատու Ապիկէյլ Ուիլըն, Ընդհանուր Փաստաբան եւ Դատախազ Տէյտիվ Ռոզըն եւ փոխ նախագահի պաշտօնավար Էլիզապէթ Նորթ եւ այլ կերպարներուն վրայ։
Քէրի Ուաշինկթընի ընկերակից Օ.Փ.Ը. հաստատութեան մաս կը կազմեն Քէյթի Լոուզ եւ Կիլէրմո Տիազ, Թոնի Կոլտուին իբրեւ նախագահ, Պէլըմի Եանկ իբրեւ նախորդ Առաջին Կին եւ սենաթոր, Ճէֆ Փէրի իբրեւ պաշտօնավար, Տարպի Շթանչֆիլտ իբրեւ մամլոյ պատասխանատու եւ ներկայ պաշտօնավար, Ճաշուա Մալինա իբրեւ կառավարութեան Ընդհանուր Փաստաբան եւ Դատախազ, Սքոթ Ֆոլի իբրեւ NSA-ի տնօրէն, Փորշա Տը Ռոսի իբրեւ փոխ նախագահի պաշտօնավար, Քորնիլիըս Սմիթ իբրեւ մարդկային իրաւունքներու պաշտպան եւ Օ.Փ.Ը. հաստատութեան աշխատաւոր եւ Ճո Մորթըն իբրեւ Օլիվիայի հայր ու տնօրէն գաղտնի հետախուզական վարչութեան մը։
Յակոբ Քհնյ. Մելքոնեան
'''Յակոբ Քհնյ. Մելքոնեան''', աւազանի անունով Մկրտիչ, ծնած է Գամիշլի, 1942-ին։
Նախնական կրթութիւնը ստացած է Գամիշլիի Ազգ. Եփրատ վարժարանէն, զոր աւարտած է 1954-ին։ Հակառակ ուսումնատենչ ըլլալուն, նիւթական դժուարութեանց պատճառով չէ կրցած ուսումը շարունակել։
Ապրուստի հրամայականը զինք նետած է գործնական կեանքի մէջ արհեստ սորվելու եւ ընտանիքին կարիքները հոգալու։
Հանապազօրեայ աշխատանքներուն զուգահեռ, ան ինքզինք մօտ պահած է կրօնական սկզբունքներու եւ միշտ եկեղեցի յաճախած ու ներկայ գտնուած է ո՛չ միայն պատարագին, այլեւ՝ ժամերգութիւններուն։
Ժամանակ մը ետք, երբ բախտը կը ժպտի, ան պետական պաշտօնեայ կը նշանակուի Ռըմելանի քարիւղի ընկերութեան մէջ։ Այնուհետեւ, իր նիւթական վիճակը կը բարելաւուի եւ կը պատրաստուի ամուսնութեան։
Ան կ'ընտրէ իր կեանքի ընկերը՝ օրդ. Արփինէ Գէորգեանը, որուն հետ կը պսակուի Գամիշլիի Ս. Յակոբ եկեղեցւոյ մէջ 1971-ին, ձեռամբ՝ Տ. Երուանդ քահանայ Երէցեանի եւ կ'ունենայ երեք զաւակներ՝ Մայտա, Արամ եւ Սարգիս։
Ժամանակի սահանքին հետ, իր մէջ կը սկսին աւելի զօրանալ կրօնական զգացումները եւ կը զգայ եկեղեցւոյ նուիրուելու փափաքը։
Ճէզիրէի հայոց առաջնորդական փոխանորդ՝ Տ. Կոմիտաս եպս. Օհանեանի ու տեղւոյն թաղականութեան որոշումով, կ'ընտրուի Գամիշլիի հայ գաղութին համար քահանայութեան թեկնածու։
Իր քահանայական ձեռնադրութիւնն ու օժումը տեղի կ'ունենան Տ. Կոմիտաս Եպս. Օհանեանի ձեռամբ խարտաւիլակութեամբ՝ Հալէպի Ս. Գէորգ եկեղեցւոյ հոգեւոր հովիւ՝ Տ. Գարեգին Ա. քահանայ Քիրաղեանի, 20 Նոյեմբեր 1994-ին, Գամիշլիի Ս. Յակոբ եկեղեցւոյ մէջ, վերակոչուելով Տ. Յակոբ։
Քահանայական պատրաստութեան քառասնօրեայ շրջանը լրանալէ ետք, նորընծայ քահանան հոգեւոր հովիւ կը նշանակուի համանու եկեղեցւոյ։
Իր հովուական առաջին պարտականութիւնը կ'ըլլայ հովուական յաջորդական այցելութիւններով ճանչնալ իր հօտը եւ հովիւ-հօտ կապեր հաստատել, որպէսզի օգտակար դառնայ անոնց ընտանեկան ու ընկերային հարցերուն։
Հաւատացեալ գաղութը պատճառ կ'ըլլայ, որ հովիւին մէջ աւելի զօրանան կրօնական զգացումներն ու հոգեւոր ապրումները։ Առաւօտեան ժամերգութիւնը կատարելէ ետք, ամէն օր կ'այցելէ Գամիշլիի փոխանորդարան, հովուական պարտականութիւն մը կատարելու, երբ ժողովուրդը կարիքը ունենայ իր հոովիւին։
Առ ի գնահատանք իր տարիներու ծառայութեան, ան կը ստանայ Արամ Ա. Վեհափառէն Լանջախաչ կրելու իրաւունք, 2001-ին։
Ի սրտէ կ'աղօթենք առ Աստուած, որ իրեն պարգեւէ առողջութիւն ու երկար կեանք։
2010-ին, առողջութիւնը կը կորսնցնէ եւ ստիպուած կ'ըլլայ հանգստեան կոչուելու իր փափաքով եւ Առաջնորդ Սրբազան Հօր տնօրինումով։ Այսուհանդերձ կը շարունակէ ժամերգութեան մասնակցիլ եւ հոգեպէս նորոգուիլ։ ։
Ոսկրափխրութիւն
Ոսկրափխրութիւն (Osteoporosis), հիւանդութիւն, որ կը յայտնուի ոսկորներու խտութեան նուազումով եւ վատառողջ ոսկրային հիւսուածքով։ Հիւանդութեան հետեւանքով ոսկորները կը դառնան բարակ, տկար ու դիւրաբեկ՝ նուազագոյն մարմնական շարժումի եւ հարուածի մը պարագային, մասնաւորաբար՝ կոնքի, ողնայարի եւ դաստակի ոսկորները։
Ոսկրափխրութիւնը կարելի է բաժնել երկու խմբաւորումներու՝
1.- Հիմնական
2.- Երկրորդական
Ոսկրափխրութեան պատճառները
Հիմնական ոսկրափխրութիւնը տեղի կ՚ունենայ երկու պատճառներով՝
ա.- Ծերութիւն
Մեր մարմնի ոսկորները իրենց գոյութիւնը մեր ծնունդէն սկսեալ կը պահեն համաձայն ոսկրային կազմաւորման (bone formation) եւ ոսկրային քայքայման (bone destruction) յարաբերական հաւասարակշռուած ընթացքին. ոսկորներու կազմաւորումը եւ քայքայումը ընդհանրապէս կ՚ընթանայ հաւասարապէս, սակայն երբ այս ընթացքը խախտի եւ քայքայումը տիրապետէ ոսկորներու գոյութեան, կը յառաջանան զանազան հիւանդութիւններ։ Բնական պայմաններու մէջ, մինչեւ 25-30 տարեկան, ոսկրակազմութիւնը կը գերիշխէ ոսկրաքանդումին։ Այս տարիքէն ետք բոլորս կ’ունենանք տարեկան 0.3 տոկոս համեմատութեամբ ոսկորի կորուստ. այս կորուստը կիներու մօտ յետդաշտանադադարի ընթացքին կը հասնի մինչեւ 5 տոկոս ի։
բ.- Յետդաշտանադադարի ներազդակային (hormonal) փոփոխութիւններ.
Դաշտանադադարի ընթացքին կիները կ՚ունենան էսթրոժէն (estrogen) ներազդակի քանակական անկում. այս ներազդակի յատկութիւններէն մէկն է՝ ոսկորներու պաշտպանութիւնը. անոր նուազումով ոսկորները կը դառնան դիւրաբեկ:
Երկրորդական ոսկրափխրութիւնը տեղի կ’ունենայ զանազան պատճառներով՝
ա.- Գեղձային հիւանդութիւններ, որոնցմէ կարեւորագոյններն են՝ վահանագեղձի գերաշխատանքը (hyperthyroidism) եւ շաքարախտը.
բ.- Երկարատեւ անշարժութիւն.
գ.- Որոշ դեղերու երկարատեւ գործածութիւն, ինչպէս՝ քորթիզոն (cortisone) եւ հեփարին (heparine).
դ.- Կարգ մը երկարատեւ եւ մնայուն հիւանդութիւններ, ինչպէս՝ յօդային ռոմաթիզմը եւ երիկամներու անբաւարարութիւնը եւ ձախողանքը (renal failure).
ե.- Որոշ քաղցկեղային եւ արեան հիւանդութիւններ, ինչպէս՝ սպիտակարիւնութիւնը (leukemia) եւ մայըլոման (myeloma).
զ.- Քիչ քանակութեամբ կիր (calcium) պարունակող կերակուրներու սպառում.
Ոսկրափխրութիւնը առաւել կը զարգանայ կարգ մը վնասակար ազդակներով՝
1.- Ծխախոտի յարատեւ գործածութիւն.
2.- Ոգելից ըմպելիներու երկարատեւ գործածութիւն.
3.- Չափազանց քանակութեամբ սուրճի եւ քաֆէինի գործածութիւն.
4.- Ֆիզիքական աշխատանքի նուազում.
Ոսկրափխրումը յստակ ախտանշաններ չունի. ան կը մնայ առանց ախտանշանի երկար տարիներ եւ ի յայտ կու գայ յանկարծակիօրէն` ոսկորի մը կոտրուածքով, ընդհանրապէս դաստակի, ողնայարի, ուսի եւ կոնքի հատուածներուն մէջ։
Ոսկրափխրումի ախտաճանաչումը
1.- Բժշկական ընդհանուր քննութիւն.
2.- Արեան քննութիւններ.
3-. Շողանկարահանում.
4.- Ոսկորներու խտաչափութիւն (osteodensitometry ), որուն միջոցով կը չափուի ոսկորներուն խտութիւնը։ Ողնայարի, ձեռքի-դաստակի եւ կոնքի ոսկրային խտաչափութիւնը ամէնէն կարեւոր քննութիւններն են. ասոնց արդիւնքներով կը կատարուի ոսկրափխրութեան ախտաճանաչումը եւ տարողութիւնը։ Այս քննութիւնները պէտք է կիրարկուին 50 տարիքը բոլորած բոլոր անհատներուն եւ մանաւանդ կիներուն համար. ոսկրափխրումի ախտաճանաչումով կարելի է կասեցնել զայն եւ արգելք հանդիսանալ ոսկրային կոտրուածքներու։
Ոսկրափխրութեան բուժումը
Ոսկրափխրութեան հիմնական բուժում չկայ, սակայն կարելի է կասեցնել անոր յառաջխաղացքը հետեւեալ միջոցառումներով՝
2.- Էսթրոժէն ներազդակային դեղերու գործածութեամբ.
3.- Կիրի եւ D կենսանիւթի (vitamine D) գործածութեամբ.
Ոսկրափխրութեան հետեւանքով պատահած ոսկրային կոտրուածքները կը բուժուին վիրաբուժութեամբ եւ կամ պահելով կոտրուած ոսկորը անշարժութեան մէջ։
Ոսկրափխրութիւնը կարելի է կանխարգիլել կանխազգուշական հետեւեալ միջոցառումներով՝
2.- Կատարել յարատեւ եւ չափաւոր մարզանք, ինչպէս նաեւ ունենալ բնական մարմնական շարժումներ.
4.- Հեռու մնալ ոգելից խմիչքներէ եւ ծխախոտէ:
Քանատայի առողջապահական հաստատութիւններու վերջին տուեալներուն համաձայն, 1.4 միլիոն քանատացիներ կը տառապին ոսկրափխրութենէ եւ առաւել 2 միլիոն քանատացիներ ոսկարափխրութիւն ունենալու հակամէտ են. 50 տարիքը բոլորած կիներուն 1/4ը կը տառապի այս հիւանդութենէն, իսկ տղամարդոց մօտ այս համեմատութիւնը 1/8 է։
Գրիգոր Արծրունի
Արծրունի Գրիգոր , հրապարակախօս, հիմնադիր եւ խմբագիր-հրատարակիչ՝ «Մշակ» հայ լրագիրին։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Մոսկուա 1845-ի Փետրուար 27-ին։ Արծրունին իր մանկութիւնը անցուցած է Մոսկուայի մէջ եւ փոքր հասակէն տան մէջ սկսած է Ֆրանսերէն խօսիլ։ 1855–ին ծնողներուն հետ կ՛երթայ՝ Գերմանիոյ Կրացնախ քաղաքը, ուր կը սկսի դաս առնել գերմաներէն եւ լատիներէն լեզուներու։ Գրիգոր դարձեալ Մոսկուա կը բերուի, իսկ Մոսկուայէն ալ Տփխիս (Թիֆլիս), ուր 12 տարեկան հասակին առաջին անգամ կը սկսի հայերէն սովորիլ, նախ՝ Մուղնիի միաբան Գրիգոր քահանայ Տէր Բարսեղեանին մօտ, ապա՝ «Մեղու Հայաստան»ի հայաթերթի խմբագիր Պետրոս Սիմոնեացի մօտ, իսկ յետոյ՝ նշանաւոր Առաքել վարժապետ Արարատեանի մօտ։ Թիֆլիսի մէջ Գրիգոր կը յաճախէ աւագ դպրոցի դասընթացքները եւ 1863-ին դասընթացքը աւարտելով 1864-ին կը մեկնի Մոսկուա, ուր կը մտնէ բնագիտական համալսարան։ 1865-ին Արծրունին Փեթերսպուրկ կը տեղափոխուի եւ այնտեղէն առաջին անգամ կը սկսի գրել «Մեղու Հայաստանի»-ի մէջ (1865 №։ 13 եւ 14)։ Չդիմանալով Փեթերսպուրկի օդին, կ՛անցնի Ֆրանսայի Նիս քաղաքը՝ բժշկուելու համար, իսկ այնտեղէն՝ Ժընեւ եւ Զիւրիխ, ուր կարճ շրջանով, տեղի համալսարանին ազատ ունկնդիր եղաւ, իսկ 1867-ին Հայտելպէրկի համալսարան մտաւ քաղաքատնտեսութիւն սորվելու, 1869-ին փիլիսոփայութեան դոկտորի կոչումը ստանալով Փարիզ անցաւ, այնտեղէն ալ Վիեննա, ուր համալսարանի կը հետեւէր. իսկ Մխիթարեանց մօտ ալ հայերէն կը սորվէր։ Վիեննայէն նոյն նպատակով կ՛անցնի Վենետիկ։
Ստեղծագործական կեանք
1871-ին անգամ մը եւս այցելելով Հայտելպէրկը՝ Թիֆլիս կը հանի, ուր ձրիաբար ուսուցչութեան պաշտօնը ստաձնեց Գայիանեան եւ Մարիամեան ուսումնարաններում եւ միեւնոյն ժամանակ սկսաւ աշխատակցիլ «Մեղու»-ին Նեոպէ եւ Ասիացի, Է․ Շաթիրաւացի կեղծանուններով։ Արծրունիի առաջին գործն եղաւ «Մշակ»-ի հրատարակութիւնը, որ ան սկսաւ 1872-ին իբրեւեւ շաբաթաթերթ։ Հրատարակման օրէն Արծրունին իրեն շրջապատեց ժամանակի ամէնէն աչքի ինկող գրողներով, որոնք էին Րաֆֆին, Գ․ Սունդուկեանը, Ա․ Քիշմիշեանը, Ստ․ Պալասանեանը եւ այլք, որոնք ամէն քայլափոխին իրեն կ՛աջակցէին, քանի որ ան դեռ հայերէնին այնքան ալ չէր ընտելացած, եւ անոնք կը խմբագրէին թերթը։ 1876-ին «Մշակ»-ն սկսաւ շաբաթն երկու անգամ հրատարակուիլ, իսկ 1878-էն շաբաթը 5 անգամ։ 1884-ին Արծրունիի գործերը ձախող ընթացան. նիւթապէս ճնշուած, ֆիզիքապէս ալ քայքայուած՝ դադարեցուց «Մշակ»-ը, գնաց Շուէտ առողջութիւնը վերադառնալով արտասահմանից 1886-ին վերսկսաւ «Մշակ»-ի հրատարակութիւնը՝ շաբաթ երեք անգամ, որ տեւեց մինչեւ իր մահը, որ տեղի ունեցաւ Թիֆլիս 1892-ի Դեկտեմբեր 19-ին։ Հանգուցեալը մեծ հանդէսով ու բազմաթիւ պսակներով թաղուեցաւ Խոջիվանքի գերեզմանատունը, ուր 1902 դեկտ․ 23-ին բացուեցաւ անոր «առանց խաչի» մահարձանը։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:27 Փետրուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:19 Դեկտեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Արամայիս Մնացականեան
Արամայիս Ն․ Մնացականեան, խմբագիր։
Կենսագրութիւն
Արամայիս Նաւասարդ Մնացականեան ծնած է Բիւրակն (ՀՍԱՀ-ի Աշտարակի շրջան), 1911-ին։ Նախակրթութիւնն ու միջնակարգի ուսումը ամբողջացնելէ ետք, 1940-ին կ՚աւարտէ Հայկական Մանկավարժական Ինստիտուտի Պատմութեան Բաժանմունքը։ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի բռնկումով, 1942-ին կը մեկնի ճակատ, ու Ղրիմի ու Անդրկովկասի ռազմաճակատներուն վրայ կը վարէ խմբագրական աշխատանք։ Պատերազմի աւարտին 1945-ին կր ստանայ Պատմական Գիտութիւններու Թեկնածու աստիճան։ 1946-ին զօրացրուելով բանակէն՝ պաշտօնի կը կոչուի Գիտութիւններու Ակադեմիայի Պատմութեան Ինստիտուտին մէջ, ուր կր ստանձնէ Հայ­րենական Մեծ Պատերազմի Պատմութեան բաժնի վարիչի պաշտօնը։
Ապա՝ յաջորդաբար կը վարէ «Լենինական Ուղիով» եւ «Կուսակցական Խօսք» պարբերականները։ Սկսած 1953-էն ան ամբողջութեամբ կը նուիրուի գիտահետազօտական աշխատանքի։
1953-1954 թուականներուն, ան կր վարէ Գիտութիւններու Ակադեմիայի գիտնական քարտուղարի պաշտօնը։ 1954-1958 թուականներուն կը ղեկավարէ Մաքսիզմ-Լենինիզմի Ինստիտուտի Հայկական Մասնաճիւղը, 1957-ին կը ստանայ Պատմական Գիտութիւններու Դոկտոր աստիճանը։ 1958-էն սկսած կը պաշտօնավարէ ԳԱ Պատմութեան Ինստիտուտին մէջ, նախ որպէս աւագ գիտաշ­խատող, եւ ապա՝ իբրեւեւ բաժնի վարիչ: 1966-ին անոր կը շնորհուի Փրոֆեսորի կոչում, 1980-ին ան կը կոչուի ԳԱ Սոցիալիստական Ազգերի Զարգացման ու Մերձեցման Պրոբլեմների Հանրապետական Գիտական Խորհուրդի նախագահի պաշտօնին։
Տարբեր ասպարէզներու մէջ իր տարած աշխատանքներուն համար Ա․ Մնացականեան տարբեր առիթներով կ՚արժանանայ «Կարմիր Աստղ», եւ «Գիտելիք» ընկերութեան բարձրագոյն գնահատանքին՝ Ակաղ․ Վաւելովի շքանշանին, ինչպէս եւ «Ռազմահայրենասիրական Աշխատանքի Գերազանցիկ»ի կոչումին։ Ա․ Մնացականեան կը մահանայ 18 Նոյեմբեր 1984-ին։
Ստեղծագործութիւններ
Հայ ժողովուրդի պատմութեան նորագոյն շրջանի մասնագէտ, Ա․ Մնացականեանի գրչին կը պատկանի տուեալ ժամանակաշրջանի հարցերը յուզող բազմաթիւ յօդուածներ, աշխատասիրութիւններ ու մենագրութիւններ։ Առանձին հատորներով լոյս ընծայած է՝ Հայ Ժողովուրդը Հայրենական Մեծ Պատերազմում, 1941-1945 թուականներուն (Երեւան, 1954), Ալեքսանդր Միասնիկեան (Երեւան, 1955), Ռեւոլիւցիան Անդրկովկասում եւ Ռուսաստանի Պատուիրակները (Երեւան, 1961), Վ․ Ւ․ Լենինը Եւ Հայ Ժողովուրդի Ազատագրական Պայքարը (Երեւան, 1963), Հայ Ժողովուրդի Ողբերգութիւնը Ռուս Եւ Համաշխարհային Հասարակական Մտքի Գնահատմամբ (Երեւան, 1965), Հոկտեմբերի Բարիկադների Վրայ (Երեւան, 1967), Ընդդէմ Պատմութեան Դաշնակցական Նենգափոխութեան (Երեւան, 1976), Մարշալ Բաղրամեան (Երեւան, 1978) աշխատասիրութիւնները։ Իր գրչին կը պատկանի նաեւ Հայ Ժողովուրդի Մեծ Եղեռնը Եւ Ազգային Վերածնունդը («Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի», Պէյրութ, 1965) աշխատութիւնը։
1698 թուական
1698 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 98րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1698 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1698 մահեր
Ստորոգութիւն:1698
Մովսէս Ա. Քհնյ. Ժամկոչեան
'''Մովսէս Ա. Քհնյ. Ժամկոչեան''' (1873-1915) Աւազանի անունով Աւետիք, որդի Սարգիսի, ծնած է Այնթապ, 1873-ին։ Աղքատ ընտանիքի զաւակ, սակայն ուշիմ ու աշխատասէր եղած է։ Մանկութենէն եկեղեցասէր ըլլալը ուշադրութիւնը կը գրաւէ Աւագերէց Տէր Յակոբ քահանային, որ իր աղջկան հետ զայն պսակելով իրեն փեսայ կ'ընէ։ Աւետիքի ընտանեկան կեանքը երջանիկ չէ եղած, որովհետեւ մանչ զաւակ չէ ունեցած եւ երէցկինր իրմէ շատ առաջ վախճանած է։
Կենսագրութիւն
Ան իր նախնական ուսումը ստացած է Այնթապի մէջ։ Աւետիք իր ժամանակի համեմատ ուսումնական մը կրնայ համարուիլ, այն ատեն տակաւին կանոնաւոր դպրոցներ գոյոեթիւն չեն ունեցած։ Հետեւելով այդ օրերու խալֆաներուն, լաւ ուսած է քերականութիւն, ճարտասանութիւն եւ գրաբար։ Սորված է նաեւ քրտերէն ու թարգմանութիւն գրաբարէ թրքերէն։ Առանց ճիգի, Ճաչոցի ընթերցուածները սահուն կերպով ժողովրդային պարզ թրքերէնի կր թարգմանէր։
Կրթութիւն
Կրթական կեանքը սիրած ըլլալով, մտած է ուսուցչական ասպարէզ։ Իր աշակերտներէն եղած է Գարեգին քհնյ. Պօղարեանը։
Աւետիք վարժապետին պատրաստութիւնը եւ օրինակելի վարքն ու բարքր նկատի առնելով հայրենակիցներ զինք կ'ընտրեն քահանայութեան թեկնածու։ կր յարգէ ժողովուրդին որոշումը ու կր պատրաստուի քահանայութեան։
Քահանայութիւն
Քառասնօրեայ պատրաստութեան շրջանր լրանալէն ետք, Տ. Մովսէս հոգեւոր հովիւ նշանակուած է Այնթապի Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ։ Եկեղեցական կեանքը իրեն շատ ծանօթ ու մօտ է եղած, որովհետեւ իր մանկութիւնն ու երիտասարդութիւնր անցուցած է եկեղեցւոյ մէջ։
Ս. Գիրքի հմուտ էր։ Սաղմոսները գրեթէ բոլորր գոց գիտէր։ Եկեղեցական գրականութեան վերաբերեալ դասական գործերր, մեկնաբանութիւնները, Սաղմոսի, Նարեկի, շարականներու եւ Աւետարաններու մեկնութիւնները, Գիրք Հարցմանցն ու ժողովածուները կազմած են իր հմտութեան աղբիւրները։ Սիրած է Տաթեւացիին մեկնութիւններով ու Ս. Գրային օրինակներով համեմել իր քարոզները։
Տ. Մովսէս իր ժամանակի քահանայից դասուն մէջ լաւագոյն քարոզիչր կր համարուէր։ Տ. Մկրտիչ Կաթողիկոս գնահատելով անոր կարողութիւնն ու գիտութիւնը, տակաւին նորընծայութեան շրջանին, մինչեւ Կիլիկիոյ հեռաւոր թեմերը միւռոնաբաշխութեան ղրկած է զինք, ան այցելած թեմերուն մէջ ալ լաւ անուն մը թողած է։
Եկեղեցւոյ մէջ
Իբրեւ եկեղեցւոյ պաշտօնեայ, անբասիր, աւանդապահ ծիսակատար, գործունեայ ու բեմբասաց մշակ մը եղած է։ Ամէն օր անխափան եկեղեցի յաճախելով եւ գրեթէ ժամարարը ինք եղած է, հերթապահ ըլլալը կամ ոչ։ Հիւանգութիւնը արգելք չէ եղած իր պարտաճանաչութեան։ Իր պարզակեաց ու հեզահամբոյր բնաւորութեամր սիրուած է բոլորէն։ Երբեք չէ բարկացած։ Որեւէ խնդիրի մէջ կողմ բռնելէ զգուշացած է։ Խնդիրր մեղմացնել ու անուշի կապել սիրած է ոեւէ մէկը չվշտացնելու համար։ Սակայն, արդարութեան, ողջմտութեան ու ճշմարտութեան կողմնակից եղած է։
1858 թուականին, լուսաւորեալներու եւ խաւարեալներու սկբնաշրջանին, տակաւին երիտասարդ աշխարհական, սկսուած «Թանգարան Ընկերութիւն» 24-ներու ժողովին՝ իրրեւ ընդհանուր ժողով, անդամներէն մէկն ալ ինք եղած է։ Նպատակը եղած է երիտասարդնեըուն հայերէն սորվեցնել գիշերային դպրոցներուն մէջ։ Նոյն ընկերութիւնը 1863-ին, Կիրակոս Բ. Կաթողիկոսի օրով կոչուած է «Ուսումնասիրաց Թանգարան Ընկերութիւն»։ Իսկ 1867-ին «Վարդանանց Ուսումնասիրաց Թանգարան Ընկերութիւն» յորջորջուած է։
Տ. Հայրը երկար տարիներ սոյն ընկերութեան նախագահը եղած է եւ կրթական գործի համար ալ նիւթապէս սատարած։ Վարժարաններուն եւ մանաւանդ Վարդանեան Կրթարանին մէջ, միշտ մէկէ աւելի սաներու պաշտպան եղած է, որոնցմէ մէկը իր քրոջորդին՝ փրոֆ. Գէորգ Սարաֆեանն է, որ հոգեբան, մանկավարժ ու դոկտ. փիլիսոփայութեան եւ Լավերն Քոլէճի փրոֆէսէօրներէն էր եւ միաժամանակ, համալսարանի դասախօս էր։
Առատաձերն Քականայ մը
Հանգանակութիւններու ժամանակ, աոաջին կարգի նուիրատուներէն եղած է։ 1912-ին, Կիլիկեան ճեմարանի հիմնադրամի հանգանակութեան եւս յիսուն օսմ. հնչուն ոսկի եւ մատենադարանին համար ալ կարեւոր գիքեր նուիրած է։ Ւսկ նորաշէն եկեղեցւոյ բակին հարաւ արեւելեան անկիւնը քահանայից յատուկ սենեակ մր շինել տուած է անձնական ծախսով, իբրեւ ժողովատեղի ու ննջարան հերթապահներուն համար։
Ան յարգած է ուսումնական մարդիկը եւ ազգօգուտ ձեռնարկներուն նիւթապէս մասնակցելէ չէ խուսափած։ 1886-ին, Վահան Քիւրգճեանի խմբագրութեամբ լոյս տեսած «Մենտոր» հանդէսը քաջալերողներէն եւ Քիւրըճեանի հրատարակած հայատառ թրքերէն աղօթագիրքին մեկենասը եղած է։