cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սողնախտ
Ախտաճանաչում
Սողնախտի ախտաճանաչումը կ՚ըլլայ տեսնելով յատկանշական փամփշտիկները. շատ քիչ պարագաներու, փամփշտիկներու հեղուկը մշակումի (culture) կը ղրկուի։
Սողնախտը զատորոշուելու է սողնախտագօտիէն (herpes zoster). այս մէկը աւելի ցաւ կը պատճառէ եւ ան չի կրկնուիր։
Բուժում
Բերանի, շրթունքներու եւ լինտերու սողնախտի դարմանումը ընդհանրապէս յատուկ դեղերու չի կարօտիր, սակայն ծանր պարագաներուն, դարմանումը կ՚ըլլայ հակաժահրային եւ ցաւաբեկ դեղերով։
Մորթային եւ բերանային սողնախտէ տառապող անձը պէտք է ուշադիր ըլլայ ու անմիջական հպում չունենայ առողջ անհատի մը հետ, իսկ սեռային սողնախտէ տառապող հիւանդը պէտք է զերծ մնայ առողջ անձի հետ սեռային յարաբերութենէ։ Հիւանդները այս նախազգուշութեան հետեւելու են մինչեւ ամբողջական ապաքինում, այսինքն՝ փամփշտիկներու անհետացում։ Առողջ յղի կիները պէտք է զգուշանան այս վարակէն, իսկ վարակումի պարագային՝ շուտով դարմանուին հակաժահրային դեղերով։
Յովհաննէս Արոզեան
Յովհաննէս Արոզեան (ծն. Խարբերդ) տարրաբան եւ ուսուցիչ:
Կենսագրութիւն
Նխն. կրթութիւնը Խարբերդ ստանալէ ետք՝ Ամերիկա կը մեկնի եւ 13 տարի անընդհատ կը նուրիու ուսման, Վ.Ա. աստիճանով վկայուելով Եէյլի համալսարանէն: Իր մասնագիտութիւնն աւարտելու առթիւ մատրաստած թէզը -պղնձէ եւ երկաթէ կազմուած ծծմբատներու բիւրեղացմանց նարանջատումը- կը գնահատուի ուսուցիչներու կողմէ եւ կ'անդամակցի զանազան ամերիկեան միութիւններու: Սահմանութրութենէն յետոյ հայրենիք դառնալով՝ տարրաբանութեան դասատու կը կարգուի Սանասարեանի(Սվազ): 1914-ին կ'ամուսնանայ եւ Մարզուանի Գօլէճէն հրաւէր ստանալով՝ պաշտոնով հոն կը մէկնի:
Տեղահանութեան օրերուն, իբր ամերիկ, քաղաքացի թէեւ կ'աջողի արտօնութիւն ձէռք բեռել՝ մայրաքաղաքը դառնալու համար, բայց Գաղատիա հասնելուն վար կը դրուի եւ կը խառնուի այն Մեծ Կարաւանին, որ սկսած էր արդէն իր Գողգոթան մագլցիլ:
1631 թուական
1631 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 31րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1631 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1631 մահեր
Ստորոգութիւն:1631
Վասա Նաւ
Վասա (նաւ) «Ва́за» (նաեւ «Ва́са», Vasa), շուէտական ռազմական նաւ, որ ջուր իջած է 1628-ի ամրան: Նաւը իր անունը ստացած է այդ ժամանակաշրջանի շուէտական թագաւորութեամ իշխող Վասա գերդաստանի պատիւին: Ըլլալով զուիցերիական նաւատորմ ի մեծագոյն ու թանկարժէք ռազմանաւ երէն մէկը, «Վասան» պիտի դառնար անոր դրօշակակիրը, սակայն նախագծային սխալներու պատճառով նաւը շրջուեցաւ եւ խորտակուեցաւ, երբ առաջին անգամ՝ 10 (20) Օգոստոս 1628-ին դուրս եկաւ Սթոքհոլմ ի նաւահանգիստ: 1961-ին նաւը բարձրացաւ ջուրի յատակէն, ենթարկուեցաւ վերականգնման եւ ներկայիս կը ցուցադրուի իրեն համար յատուկ կառուցուած թանգարանին մէջ: «Վասան» XVII դարու աշխարհի միակ պահպանուած առագաստանաւ ն է: «Վասայի» երկարութիւնը 69 մ. է, լայնքը՝ 11.7 մ.: Նախատեսուած էր, որ նաւուն վրայ պիտի ըլլայ 64 հրանօթ :
Շինարարութիւն
«Վասայի» պատմութիւնը սկսած է 16 (26) Յունուար 1625-էն, երբ Շուէտ ի թագաւոր Կուստաւ II Ատոլֆ զուեցիցերիական նաւատորմին մէջ նոր ռազմանաւ կառուցելու համար պայմանագիր ստորագրեց հոլանտացի նավաշինարար Հենրիխ Հիուպերթսոնի հետ: Ըստ թագաւորի մտայղացման, նոր նաւը պէտք է ըլլար Շուէտի թագաւորական նաւատորմի դրօշակակիրը: Այդ տարին, նաւի պատրաստման համար հատուած է մետ 16 հեքթար կաղին ի անտառ՝ մօտ հազար ծառ: Թերեւս «Վասայի» շինարարութեան ընթացքին անոր տրուած է «թագաւորական նաւի» կոչում, ինչը կ'ընդգծէր անոր առանձնայատուկ կարգավիճակը: Նաւի կմախքը առատօրէն զարդարուած էր ոսկեզօծ փորագրուած ու ներկուած քանդակներով: «Վասայի» ստեղծման ներգրաւուած էին լաւագոյն աշխատողները՝ հուսներ, դարբիններ, նկարիչներ եւ այլն: Նոր նաւը հիացմունք եւ հպարտութիւն կ'առաջացնէր Սթոքհոլմի բնակիչներուն մօտ: 1627-ին նաւաշինարար Հենրիխ Հիուպերթսոն ը մահացաւ: «Վասայի» աշխատանքներուն մէջ անոր իրաւայաջորդը դարձաւ նաւաշինարար՝ Հէյն Եակոպսոն ը: Այդ թուականի աշնան նաւը իջեցաւ ջուր:
Աղէտ
Օգոստոս 10 (20)-ին ամէն ինչ պատրաստ էր նաւարկութեան համար: Եղանակը պարզ էր, քամին՝ թոյլ, բայց մրրկալից: Տախտակամածի վրայ մօտ 100 մարդ կար՝ անձնակազմը, անոնց ընտանիքները՝ կիները եւ երեխաները (առաջին նաւարկութեան առիթով մեծ հանդիսութիւն կազմակերպուած էր, այդ պատճառով անձնակազմին թոյլատրուած էր իրենց հետ վերցնել բարեկամները): «Վասայի» առաջին նաւարկութեան ուղղութիւնը Սթոքհոլմ ի հարաւ-արեւմուտքը գտնուող Էլվսնապպէն ռազմապազա ն էր:
Նաւահանգստային քաղաքին մէջ հաւաքուած էր հոծ բազմութիւն, որոնք կը հետեւէին նաւի հեռանալուն: Երբ նաւը դուրս եկաւ բաց ծովախորշ, քամիի ուժեղ պոռթկումը լեցուց առագաստները եւ «Վասան» սկսեց ծռիլ քամիի կողմը, այնուհետեւ ուղղուեցաւ եւ լողաց մօտ 1300 մեթր՝ հասնելով Սթոքհոլմի նաւահանգիստի մուտքին մօտ գտնուող Պեքհոլմըն կղզի: Այդ տեղ, կղզիէն քանի մը հարիւր մեթր հեռաւորութեան վրայ, քամիի նոր ալիքը կրկին ծածկեց նաւը՝ այս անգամ աւելի ուժեղ: Ջուրը ներխուժեց հրազինային բաց անցքերէն, նաւը շրջեցաւ եւ սկսաւ սուզուիլ՝ բարձրացած առագաստներով եւ ծածանուող դրօշներով: Մինչ պիտի հասնէին օգնութեան նաւը հասցուց գրեթէ ամբողջովին անցնիլ ջուրին տակ: Փրկարարներուն միայն կը մնար փրկուածները հասցնել Սթոքհոլմի նաւահանգիստ: Հակառակ անոր, որ արկածը տեղի ունեցած էր ափին մօտ, ըստ տարբեր աղբիւրներու, մահացաւ՝ 50-ից 400 մարդ:
Աղէտի Պատճառներու Հետաքննութիւն
Միայն երկու շաբաթ ետք «Վասայի» խորտակման ողբերգական լուրը հասաւ Շուէտ ի արքայ Կուստաւ II Ատոլֆին, որ այդ ժամանակ կը գտնուէր Բրուսիոյ մէջ: Թագաւորը հեռագիր կ'ուղարկէ Սթոքհոլմ, ուր կ'ենթադրէ, որ նաւի արկածի պատճառ կրնար դառնալ յիմարութիւնն ու տգիտութիւնը եւ կը պահանջէր հետաքննութիւն կատարել ու պատժել մեղաւորները: Հետաքննութեան ընթացքին երեւան ելան շարք մը վարկածներ. նաւավարի հարբած վիճակը, հրանօթների ոչ յուսալի ամրեցումը եւ այլն: Այս վարկածներէն ոչ մէկը հաստատուեցաւ: Ի վերջոյ եզրակացուեցաւ, որ նաւի նախագծման մէջ եղած են սխալներ: Իսկապէս, «Վասա»ն ունէր չափազանց բարձր գտնուող ծանրութեան կեդրոն եւ շատ նեղ էր, հակառակ անոր, որ նաւաշինարարները թագաւորէն գաղտնի 2,5 մեթր աւելացուցած էին լայնութիւնը: Ատիկա յանգեցուցած էր նաւի անկայունութեան: Նաւաշինարար ներու հարցաքննութիւնը նոյնպէս ոչ մէկ արդիւնք տուաւ: ՀԻմնական դժուարութիւնը այն էր, որ նաւի փաստացի շինարար Հենրիխ Հիուպերթսոն ը մահացած էր աղետէն տարի մը առաջ: Նաւաշինարար Հէյն Եակոպսոնը եւ նաւաշինարանի վարձակալ Առենտ տէ Կոտ ը նշեցին, որ նաւը կառուցուած է այն չափերով, որ հաստատած է անձամբ թագաւոր Կուստաւ II Ատոլֆ ը: Եւ տախտակամածի վրայ եղած է այնքան քանակութեամբ հրանօթ, որքան նշուած է պայմանագիրով: Հետաքննութեան մէջ թագաւորը անձամբ ներգրաւել ոչ ոք համարձակեցաւ: Այդ պատճառով ոչ ոք մեղաւոր ճանչուեցաւ եւ ոչ մէկը դատապարտուեցաւ:
XVII Դարուն Ջուրի Յատակէն Բարձրացման Փորձեր
«Վասա»յի խորտակումէն տարիներ ետք, քանի մը անգամ, փորձեր կատարուած են նաւը բարձրացնել ջուրի յատակէն: Յատկանշական է, որ այդ փորձերուն հիմնական պատճառը ոչ թէ բուն նաւի արժէքն էր, այլ՝ 64 թանկարժէք պրոնզէ թնդանօթներ ը, որոնք խորտակուած էին անոր հետ:
Նաւի բարձրացման ծրագիրները շատ բազմազան էին, բայց անոնց մեծամասնութիւնը՝ անիրագործելի: Առաջարկուած տարբերակներէն միայն մէկ քանին ունէին որեւէ յաջողութեան կարելիութիւն: Մասնաւորապէս, նաւը փորձած էին ջուրին յատակէն քաշել դէպի Պեքհոլմեն կղզի, որուն ափերէն արկածի վայրը մօտ հարիւր մեթր էր (աւելի ուշ, XX դարու կէսերուն, երբ «Վասա»ն բարձրացած է, անոր վրայ եղած է աւելի քան երկու տասնեակ խարիսխներ, որոնցմով փորձած են դուրս քաշել նաւը): Այդ փորձերը չեն յաջողած: Երբ նաւի բարձրացման փորձերը յաջողութիւն չարձանագրեցին, հրանօթներու բարձրացման նպատակով հաւաքուեցաւ ջրասուզորդներու խումբ՝ Ալպերթ ֆոն Թրէյլեպենի գլխաւորութեամբ: Անոնք իրենց տրամադրութեան տակ ունէին միայն ջրասուզակային զանգ: Որպէսզի ջուրի մակերես բարձրանար մէկ հրանօթ, ջրասուզորդը պէտք էր իջնէր ջուրի յատակը՝ մթութեան ու ցուրտ պայմաններու մէջ, միայնակ, օգտագործելով միայն՝ կարթ եւ մուրճ, կայմէն հեռացներ մօտ մէկ թօն կշռող զէնքը եւ բարձրացնէր ջուրի մակերես: Այնուամենայնիւ, ջրասուզորդները կրցան կատարել այս դժուարին աշխատանքը եւ 1664-1665 թուականներու ընթացքին կրցան բարձրացնել 53 հրանօթ, հատ մը եւս բարձրացած է 1683-ին:
Գոշի Լիճ
Գոշ, լեռնային անտառապատ լիճ Հայաստանի Հանրապետութեան Տաւուշի մարզին մէջ՝ Գոշ գիւղէն 2.2 կմ հարաւ-արեւմուտք :
Վասա Նաւ
Որոնողական Աշխատանքները XX Դարուն
Հրանօթներու բարձրացումէն ետք, ջրասուզորդները կորսնցուցին իրենց հետաքրքրութիւնը «Վասա»յի հանդէպ: Նաւը մոռցուեցաւ, անգամ անհետացան անոր գտնուելու վայրի մասին տուեալները: Այդպէս շարունակուեցաւ մինչեւ XX դարու կէսերը, երբ «Վասա»յի պատմութեամբ՝ մասնաւոր կարգով, սկսաւ զբաղիլ 38-ամեայ ճարտարագէտ Անտըրս Ֆրանսէն ը: Այդ ժամանակ ան Շուէտի XVII-XVIII դարերու ռազմածովային պատմութեան մեծագոյն մասնագէտներէն էր, որ կը զբաղէր խորտակուած նաւերով: Ֆրանսէնը վստահ էր, որ նաւը լաւ պահպանուած է: Ատոր կրնային նպաստել Պալթիկ ծով ին բնորոշ պայմանները՝ պայմանաւորուած ջուրի աղի քիչ քանակով, որ այնտեղ չկան նաւի ճիճուներ, որոնք աւելի աղի ջուրերու մէջ կ'ուտեն ամբողջ փայտ ը: Երկար ժամանակ Ֆրանսէնը կ'ուսումնասիրէր հին քարտէսներ ն ու արխիւային տուեալները, այնուհետեւ՝ որոշելով նաւի մօտաւոր տեղը, սկսաւ որոնողական աշխատանքները: Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրութիւնները տեւած են աւելի քան 5 տարի: Հետագային Ֆրանսէնը կը յիշէր.
Գոշի Լիճ
Աշխարհագրութիւն
Առաջացած է սողանքապատուարային գործընթացներու հետեւանքով։ Լիճի մակերեւոյթի հայելին 0,008 քմ² էր, երկարութիւնը՝ 100 մ. լայնութիւնը՝ 80 մ։ Առաւելագոյն խորութիւնը 8 մ էր, ջուրի ծաւալը՝ 1500 մ3։ Տուեալները փոփոխութեան կ՛ենթարկուին մաքրման նպատակով լիճի մակարդակի իջեցումէն ետք  եւ դեռ նոր հաշուարկներ չեն կատարուած: Կը սնուի աղբիւրներու եւ մթնոլորտային տեղումներու ջուրերով։ Ամռան ջուրի ջերմաստիճանը մակերեւոյթին կը հասնի ընդամէնը 14 °C։
Վասա Նաւ
Որոնողական Աշխատանքները XX Դարուն
25 Օգոստոս 1956-ին որոնումները վերջապէս արդիւնք տուին: Մօտ 32 մեթր խորութեան վրայ Ֆրանսէն յայտնաբերեց նաւի փայտէ՝ լաւ պահպանուած տախտակամածը: Այսպիսով յայտնագործութիւնը հաստատուեցաւ: Այդ իրադարձութեան մասին 13 Սեպտեմբեր 1956-ին սթոքհոլմեան «Էքսբրէս» թերթին մէջ տեղադրուեցաւ հետեւեալ յօդուածը.
Գոշի Լիճ
Լիճի ոչնչացում
Ըստ Hetq.am լրատուական գործակալութեան կողմէ ներկայացուած փաստերուն, Ապրիլ 2017-ին սկզբը «Վենդոռ» ընկերութիւնը Դիլիջան ազգային պարկի տարածք ծանր սարքաւորում մտցուցած է եւ սկսած լիճը ու հարակից տարածքը փորել, ինչպէս նաեւ այնտեղ տանող ճանապարհը լայնցնել ու հարթեցնել՝ կտրելով ու վնասելով բազմաթիւ ծառեր։ Այդ աշխատանքներու հետեւանքով քանի մը մեթրով կրճատուած է լիճի հայելային մակերեսը, ջրային պաշարները աղտոտած են, սկսած է լիճի ճահճացման գործընթաց, ափի ամբողջ երկայնքին կուտակուած է շուրջ 2 մեթր բարձրութեամբ տիղմային կուտակումներ, գրեթէ ամբողջութեամբ ոչնչացած է լիճին բնակուող խեցգետնի բնակչութիւնը : Բնապահպանութեան նախարարութիւնը այս կապակցութեամբ պաշտօնական կը պարզաբանէ, որ «Վենդոռ» ընկերութեան հետ կնքուած է կառուցապատման իրաւունքով հանգիստի գօտի կազմակերպելու եւ սպասարկման ծառայութիւններ մատուցելու պայմանագիր, որու համաձայն «Վենդոռ» ընկերութիւնը պարտաւոր է բարեկարգել տարածքը, մաքրել աղբէն եւ չոր ճիւղերէն, չխախտել լիճի էկոհամակարգը եւ էնդէմիկ կարգավիճակը :
Վասա Նաւ
Նաւի Հետազօտութեան Ու Բարձրացման Աշխատանանքներ
Նաւը ծովի յատակէն բարձրացած է 24 Ապրիլ 1961-ին, իսկ 16 Օգոստոս 1990-ին՝ Եուրգորդեն կղզի ին վրայ, անոր շուրջը բացուեցաւ թանգարան, որ այժմ կը հանդիսանայ Սթոքհոլմի ամէնէն շատ այցելու ունեցող թանգարաններէն մէկը: Թանգարանի շէնքը կառուցուած է յատուկ նաւի համար եւ թոյլ կու տայ նայելու «Վասա»յին տարբեր կողմերէ եւ բարձրութենէ: «Վասա»յի թանգարանին մէջ կայ շարժապատկերի սրահ մը, ուր կը ցուցադրուին ֆիլմեր՝ Վասայի պատմութեան մասին: Մինչեւ 2007, թանգարանը ունեցած է աւելի քան 25 միլիոն այցելու:
Գոշի Լիճ
Լիճի ներկայ վիճակ
Գոշն արդէն մաքրուած ու վերակենդանացած է. լիճը գորտերու, խեցգետինի ու մանր ձուկերու մեծ քանակութիւն կայ: Այս տարածքին կարելի է հանդիպիլ անձեռակերտ տարատեսակ յուշարձաններու՝ ժայռային տարատեսակ գոյացութիւններ, հանքային աղբիւրներ եւ այլն ։
Վասա Նաւ
Արտաքին Յղումներ
Ստորոգութիւն:Նաւ–թանգարաններ
Գոշի Լիճ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Տաւուշի մարզի լիճեր
Այաս
Այաս, Այեաս, Ճիհուն (Ճէյհան-Ceyhan,Jihun) գետին մօտ, Ալեքսանդրեան ծովածոցի վրայ հաստատուած նաւահանգիստ։ Հնագոյն ժամանակներուն մերթ կոչուած է Եգէ, կամ Եգէաս։ Այաս անունը Եգէասի կրճատուած ու աղաւաղուած մէկ ձեւը կը ներկայացնէ։
Հայկական հին ու պատմական յիշատակներով լի քաղաք, որուն նախկին ամրութեանց եւ այլ շէնքերու աւերակները միայն մնացած են։ Ծովային Կիլիկիոյ այս հայաքաղաքը եւրոպացիներուն կողմէ ժամանակաշրջան մը «Նաւահանգիստ Հայոց Թագաւորութեան» կոչուած է։ Ռուբինեանց թագաւորութեան օրով, արդարեւ, աշխարհահռչակ քաղաք-նաւահանգիստ մը։ Անիկա, ծովային ու ցամաքային առեւտուրներու ու ամէն կարգի հաղորդակցութեանց կենդրոն մը եղած էր կիլիկեան հայ աշխարհին եւ եւրոպայի, Իտալիոյ, Սպանիոյ, Ֆրանսայի, Գերմանիոյ ու Անգլիոյ, ինչպէս նաեւ Ասիական երկիրներու, Պարսկաստանի, Հնդկաստանի ու Չինաաստանի միջեւ։ Տպուած են նաեւ հայկական դրամներ, Կիլիկեան մեր թագաւորութեան կողմէ։ Սակայն, Այաս իր փայլուն, պանծալի վիճակէն ինկաւ, երբ Կիլիկիոյ Հայոց Թագաւորութիւնը կործանեցաւ, յատկապէս երբ մտաւ թրքական տիրապետութեան տակ։
Վերջին ժամանակաշրջանին, Այասի բնակչութիւնը կը հաշուէր մօտ 5000 մարդ՝ թուրք, հայ, յոյն, եւրոպացի եւ այլն։ Ատանայի նահանգին այն նաւահանգիստ-քաղաքն ունէր բաւական առեւտուր, արտածում ու ներմուծում։
1915-ին հայերու թիւը, Այասի մէջ, կը հասնէր մօտ 2000-ի (տեղահանութենէն առաջ)։ Ունէին եկեղեցի մը, դպրոց մը եւ տնտեսական գոհացուցիչ վիճակ։ Այս բոլորը կորուստի մատնուեցան՝ տեղահանութեան միջոցին։ Իսկ տեղահանութենէն ժամանակ մը ետք, Միջին Արեւելքի եւ Եւրոպայի կարգ մը երկիրներուն մէջ հաւաքուեցան՝ Կիլիկիայէն գաղթած հայեր, որոնք սկիզբները բաւական դժուարութեանց հանդիպեցան, իրենց գոյութիւնը պահպանելու համար։
Սպանական Կրիփ
Սպանական կրիփ (Ֆր. grippe espagnole, սպ. gripe española), մարդկութեան պատմութեան մէջ ամենամեծ կրիփի համաճարակը, որ սկսած է Ա. Համաշխարհային պատերազմի վերջին շրջանին` 1918-ի գարնան :
Պատմութիւն
Կրիփը տարածուած է Ամերիկայէն Եւրոպա հասնող զինուորներու միջոցով:
Ֆրանսայի Էթափլ շրջանի զինուորական հիւանդանոցային ճամբարը եղած է համաճարակի տարածման կեդրոնը :
Համաճարակը արագօրէն տարածուած է եւրոպական բոլոր երկիրներուն մէջ եւ աշխարհի չորս ծագերուն: Իսկ համաճարակի տարածման նպաստած են ռազմական ճամբաները եւ գաղթակայանները:
Համաճարակի անուանումը
Պատերազմող երկիրներուն մէջ համաճարակի տարողութեան մասին քիչ տեղեկութիւններ փոխանցուած են, սակայն չէզոքութիւն պահպանող Սպանիոյ մէջ թերթերը ազատօրէն խօսած են համաճարակի մասին: Այդ պատճառով ստեղծուած է թիւր պատկերացում մը, թէ Սպանիա ամէնէն աւելի տուժած երկիրն է, ուստի հիւանդութիւնը անուանուած է Սպանական կրիփ :
Սպանական կրիփով վարակուած են շուրջ 500 միլիոն մարդ: Իսկ համաճարակին զոհ գացած են 50-էն 100 միլիոն հոգի:
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:Համաճարակներ
Կարապետ Գալուստեան
Աղա Կարապետ Գալուստեան (1790-1864 թթ.)։
Կենսագրութիւն
Կարապետ Գալուստեան ծնած է Վան 1802–ին (ըստ տապանագրին), բայց իր ազգականներու վկայութեամբ 1790–ին։ Իր ընտանեկան անունն էր Հանըմեան կամ Հանըմ Օղլու։ Հայրը քահանայ էր Վանի մէջ՝ Տ․ Գալուստ անունով եւ իր զաւակներն ալ Խաչատուր եւ Կարապետ տեղւոյն վարժարանը կը յաճախէին։
Խաչատուր պանդխտանալով կը հասնի Գահիրէ, ուր իրեն կը միանայ նաեւ իր եղբայրը Կարապետ։ Բաւականաչափ արաբերէնը սորվելով՝ կը մտնէ Եղիազարեաններու քով (ասոնք կառավարութեան հետ կարեւոր գործեր կ՛ընէին)։ Կարապետ հետզհետէ յառաջանալով իր կինն ալ Վանէն բերել կու տայ, որ չկարողանալով տոկալ հայրենաբաղձութեան՝ 1833–ին կը մեռնի։ Սակայն կնոջմէն առաջ մեռած էր նաեւ իր եղբայրը՝ Խաչատուր Գալուստեանը, որուն գերեզմանը Մարմենայի մէջ է։
Ինք սեղանաւորական գործերու հմուտ, ճշդապահ անձ մը եղած է եւ մեծ վստահութիւն շահած։ Կը ստանձնէ երկրին ցորենի, աղի եւ ծխախոտի յոգածութիւնը, ֆէրմանով տնօրէն կը դառնայ ընդհանուր մաքսերու։ Գալուստեան՝ ի բնէ ուշիմ եւ հաշուագէտ անձ մը ըլլալով, ամէն գործ կանոնաւորաբար կը կատարէ ու հետեւաբար շատ կը հարստանայ, Նեղոսի վրայ միայն իր հաշւոյն 1000 նաւ կ՛ունենայ։ Շրջան մը Սուտան կ՛երթայ, ուր տուրքերը հաւաքելով, սնտուկներով կը բերէ Եգիպտոս։ Անգամ մը Զակազիկի մէջ սով կը պատահի, փաշան կը հրամայէ Գալուստեանին որպէսզի առաջքը առնէ, Կարապետ իր դրամով ամբարները կը լեցնէ եւ յետոյ վնասով 12 ղրուշէն կը ծախէ փոխան 25 ղրուշի, միւս վաճառականներն ալ վախնալով, որ պիտի վնասեն անոնք ալ կը սկսին նոյն գնով ծախել եւ ահա սովը կը վերջանայ։
Ան Կառավարութենէն վարձած էր Տամիյէթի ձկնարանը։ Իր ազդեցութիւնը մեծ էր, ըստ զրոյցի՝ Մուհամմէտ Ալի եւ Իպրահիմ փաշաներու իշխանութեան ատեն, իր շոգենաւին մէջ թնդանօթ կրելու արտօնութիւնը ստացած էր։
Անսահման վարկ ունէր ելեւմտից պաշտօնէութենէն, վարած է փողերանոցի տեսչութիւնը Ապպաս փաշայի իշխանութեան բովանդակ շրջանին (1848-1854 թթ.), թէեւ քիչ էր մնացեր՝ որ պատճառաւ մը աքսորուէր թիւրիմացութեամբ մը, սակայն փոխարքային բժշկապետին միջամտութեամբ կ՛ազատէր։
Ունէր առաջնակարգ ադամանդազարդ պատուանշան։ Ինք քանի կը բարձրանար, այնքան ազգին կը մօտենար, առաջնորդ Գաբրիէլ Սրբազանի հետ կը տնօրինէր ազգային խնդիրները եւ կը վարէր ազգային հաստատութիւնները։ 1854–ին կանոնագիր մը պատրուաստուած է վարժարանի, եկեղեցական, գերեզմանական եւ ժառանգական ուրիշ գործերու համար, որուն տակ Գալուստեան ստորագրուած է Գաբրիէլ Եպիսկոպոսի հետ։
Տարպէլ Կենենայի մէջ Երուսաղէմի վանքին սեփական տուն մը կար, որ հրդեհէ մը աւերակ դարձած էր։ Գալուստեան 20000 ֆրանք տալով այդտեղ կը շինէ վարժարան մը եւ կը կոչէ Մովսէս Խորենացիի անուամբ․ 1854–ին շքեղ հանդէսով վարժարանը կը բացուի եւ հին դպրատան աշակերտները կը փոխադրուին հոն։ 1897–ին «Գաւառական Ժողով»ի որոշումով Խորէնեան անունը կը փոխուի Գալուստեանի։ Կարապետ Գալուստեան շէնքը շինելէն ետք կը խորհի անոր բարոյական շէնքն ալ կառուցանել, քանի որ այն ատեն եկամուտը հազիւ 1200 ֆրանք էր եւ անհնարին էր մատակարարել այդ դրամով, ուստի  իշխանավայել առատութեամբ կտակ կ՛ընէ եւ իր շինած վարժարանին կարեւոր կալուածներ կը նուիրէ, որոնք  այսօր քանի մը պատիկ աւելի արժէք  ունին։
1864-ին Գալուստեան նամակ կը գրէ Մկրտիչ Խրիմեանի, թէ. «Ել եկո՛ւր, Վարագդ՝ Վիեննա եւ Աղթամար ալ Վենետիկ պիտի ընեմ»․ Հայրիկ ճամբայ կ՛ելլէ սակայն տակաւին Եգիպտոս չհասած Գալուստեան կը մեռնի, իր կտակին մէջ հայրիկի մասին ոչինչ գրուած է։ 1864 թուականի Ապրիլին Պոլսոյ Պատրիարքարանէն Սահմանադրութեան հաստատման համար պաշտօնագիր եկած ըլլալով, Գալուստեան Հէլվանի ագարակէն կ՛իջնէ մասնակցելու համար խորհրդածութեանց եւ երբ Գահիրէ կը հասնի 1864 Ապրիլ 8–ին, յանկարծամահ կ՛ըլլայ։
Դպրոցին արձանագրութիւնը
Ահաւասիկ դպրոցին արձանագրութիւնը․
«Շնորհիւն Աստուծոյ ի հիմանց կառուցաւ վարժարանս յանուն Քերթողահօրն մերոյ Մովսիսի Խորենացւոյ արդեամք եւ ծախիւք Վանեցի ազգասէր Կարապետ աղայի Տէր Գալուստեան ի յաւերժական յիշատակ լուսահոգի  հօրն Տէր Գալուստին եւ մօրն Մարեմայ եւ եղբօրն Խաչատուրոյ եւ կենդանեաց ի վայելումն եւ ի  բարեկարգութիւն մանկավ Արամեան տոհմիս յԵգիպտոս ի բարոյական եւ ուսումնական վարժս գիտութեան։  Յամի Տեառն 1854 Սեպտ․ 15»։
Կտակը
Կտակն ինքնագիր է եւ թրքերէն լեզուով շարադրուած, կը կրէ 1274 Շաապան 1 թուականը (1858 Մարտ 5, վկան է Խաչեր պէյ Միքայէլեան եւ հաստատողը Գաբրիէլ Եպիպսկոպոս։
Իր կտակը կառավարութենէն վաւերացուած է 1887-ին, շնորհիւ Իզմիրլեան երջանկայիշատակ հայրապետին, որ այն ատեն Եգիպտոսի առաջնորդն էր։
Դամբարանին արձանագրութիւնը
Ահաւասիկ իր դամբարանին արձանագրութիւնը, որ կը գտնուի Մարմինայի մէջ։
«Դամբարան Ազն․ Կարապետ Աղայի Տէր Գալստեան Վանեցւոյ պայծառափայլ իշխանի եւ բարերարի, որ հանգեաւ ի տէր ամաց 62 յամի փրկչին 1864 Ապրիլի 8 թողեալ ի սուգ անմխիթար զսիրելի զազգ իւր  համայն»։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1790 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1864 մահեր (արւմտ.)
Մասլենիցա
Մասլենիցա (ռուս.՝ Масленица, Масляница, ուքր.՝ Масниця, պելառուսերէն՝ Масленіца, Масленка), արեւելեան սլաւոններու աւանդական տօնը, որ կը նշուի Մեծ Պահքէն առաջ, մէկ շաբթուան տեւողութեամբ եւ իր ծիսակարգերուն մէջ կը պահպանէ սլաւոնական դիցաբանութեան կարգ մը տարրեր: Արեւելեան սլաւոններու ժողովրդական օրացոյցին մէջ տօնը կը նշանակէ ձմրան եւ գարնան, ինչպէս նաեւ՝ ուտիսի եւ Մեծ Պահքի սահման:
Մասլենիցայի ամսաթիւը ամէն տարի կը փոխուի՝ ըստ Զատկուան տօնին: Մասլենիցայի տօնակատարութեան աւանդական խորհրդանիշներն են՝ Մասլենիցայի խրտուիլակը, զուարճանքները, խրախճանքը, սահնակով սահիլը, իսկ պելառուսերու եւ ուքրանացիներու մօտ՝ նաեւ խմորեղէնները:
Մասլենիցայի շաբաթը
Ամբողջ շաբաթը կը բաժնուի երկու մասի՝ Նեղ Մասլենիցա եւ Լայն Մասլենիցա: Նեղ Մասլենիցա կը համարուին առաջին երեք օրերը՝ Երկուշաբթին, Երեքշաբթին եւ Չորեքշաբթին: Լայն Մասլենիցան այդ վերջին 4 օրերն են՝ Հինգշաբթին, Ուրբաթը, Շաբաթը եւ Կիրակին: Առաջին երեք օրերու ընթացքին կարելի էր զբաղիլ տնային գործերով, իսկ Հինգշաբթի օրէն սկսեալ բոլոր աշխատանքները կը դադրին եւ կը սկսի Լայն Մասլենիցան:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Սլավոնական ազգային տօներ Ստորոգութիւն:Օրացոյցային տօներ Ստորոգութիւն:Ռուսական պետական տօներ Ստորոգութիւն:Հեթանոսութիւն Ստորոգութիւն:Ձմեռային տօներ Ստորոգութիւն:Ռուսաստանի տօներ Ստորոգութիւն:Դիմակահանդէսներ
Մկրտիչ Նուպարեան
Մկրտիչ Նուպարեան
Նուպարեան գերդաստանի ծագումը հին է եւ մենք այս ի ձեռին ունինք՝ Տ. Յովհան քհ.Վանանդեցւոյ մէկ վաւերաթուղթը, ուրկէ կը քաղուած է այդ փառաւոր տոհմին ցեղագրութիւնը։
Ազգին բարիք ընող եւ հայրենիքի բարգաւաճման համար աշխատող գերդաստուն մը եղած է Նուպարեան գերդաստանը, որ 1830–ին Զմիւռնիոյ մէջ կը բնակէին ու որոնցմէ շառաւիղներ կան ցայսօր Եգիպտոս եւ թէ Զմիւռնիա։
Սոյն ցեղը կը սերի Սիւնեաց աշխարհէն, զաւկէ զաւակ սերունդ մը աճելով հոն, կը հասնի մինչեւ Թորոս անուն անձ մը, փառաւոր, քաջ ու հայրենասէր, որ նոյն աշխարհի օրէնքով Չաւընտուր գաւառին կ՛իշխէր եւ իր տէրութեան սահմաններու թշնամիներուն հետ՝ հաշտ ապրելով, խաղաղ ու բարեկարգ վիճակի մը հասուցած էր գաւառը։
Նոյն ժամանակները Սիւնեաց աշխարհի հանգիստը կը խանգարուի, պարսիկները եւ ուրիշներ կը յարձակին, անհնար վիշտերու կը մատնեն հայերը, այն պատճառաւ Սիւնեաց իշխաններու խնդրանքով։ Վրաց մեծ իշխանը, Վսայ Ափիւեաց Շանաւուզ կը ղրկէ ազգաւ հայ Դաւիթ Սիւնի զօրապետը, որ անպարտելի էր, իրեն ընկերակից ունենալով 40 հայազգի քաջեր, պաշտպանելու համար երկիրը աւերումէ (1722–ին)։
Այդ խումբին կը միանայ Նուպար փաշան Չաւընտուրայ Թորոս․ ինքնաբերաբար կ՛առաջարկէ անոնց հետ միասին կռուիլ թշնամւոյն դէմ ու ազատել հայրենիքը հարստահարութիւններէ. այս խումբը միանալով բազմաթիւ քաջերու՝ կը կռուին Պարսից Բաթալի խանի հետ, յաղթելու մօտ, հայ իշխան Ֆռակուլի դաւաճնութեամբ, կը մահուան 1724–ին։
Թորոսի մահէն ետք Չաւընտուրայ իշխանութեան կ՛անցնի իր ազգականը՝ երիտասարդ, գեղադէմ եւ արի Նուպար, որ բոլոր կռիւներուն մէջ յաղթական ըլլալով կը յաջողի իր գաւառին վիճակը հանդարտեցնել ու երկիրը նեղողներէն ապահովցել։
Բայց Մեծ իշխանն Դաւիթ Սիւնի նախարար կը մահուան ու անոր յաջորդ ալ Մխիթար Սպարապետ իր զօրքերէն դաւաճանուելով 1730–ին կը սպաննուի, որով զօրապետներն ու զօրքերը կը մնան անգլուխ, եւ տեսնելով թշնամիներուն զօրանալը, բոլորն ալ կը ձրուին աշխարհի չորս կողմը։
Ասոնցմէ ոմանք Պարսկաստան կը գաղթեն, ուր շատեր Պարսից զօրավար կ՛անուանուին, մէկ մասն ալ Գուգարաց մեծ իշխանին դիմելով անոր կը յարին, ուրիշներ ալ բազմաթիւ ճանապարհորդութիւններէ ետք Օսմանեան երկիրները կը դիմեն, որոնցմէ Նուպար եւ ուրիշմեր Զմիւռնիա կ՛երթան ու հոն հասնելով իրենց բնակութիւնը կը հաստատեն։
Նուպար հոն զաւակներ կ՛ունենայ Դաւիթ, Սողոմոն եւ Պաղտասար, որոնք Զմիւռնիոյ մէջ վաճառականութեամբ կը զբաղին, ասոնցմէ Սողոմոն իւր արդիւնաւոր ջանասիրութեամբ կը յաջորդէ իր հոն Նուպարի։
Պարոն Սողոմոն կ՛ունենայ 4 զաւակ՝ Նուպար, Մկրտիչ, Առաքէլ 9 Դաւիթ, որոնք վաճառականութեամբ կր զբաղին, ասոնցմէ Նուպարի զաւակն էր Յովհաննէս Նուպարեան, որուն զաւակներն են Ստեփան եւ Մեսրոպ Նուպարեան, (ծանօթ գրագէտ ու համակրելի թարգմանիչը Մոլիէրի կատակերդութեանց), իսկ Մկրտիչ Նուպարեան, որ առաջնակարգ դիրք մը ունեցած էր Ջմիւռնիոյ մէջ, վաճառականութեան շնորհիւ հոն ամուսնացած էր Կիւլ Հանըմի հետ եւ ունեցած՝ երկու զաւակ Առաքէլ Պէյ եւ Նուպար փաշա ։
«Յետ նորոգման եկեղեցւոյս յայսմ շիրիմ եդին ոսկերք Մկրտիչ աղային Նուպարեան, նորին կողակից կիւլ հանըմ խաթունի եւ որդւոց Շարլօ Պէյին եւ Սողոմոն Չէլէպիին որք ի ժամանակս ժամանակս ի տէր հանգեան»։
Աղբիւրներ
«Ձեռագիր Տ․ Յովհաննէս Վանանդեցւոյ» ու նամակ Մ․ Նուպարեան՝ ուղղուած 1907 ԴԵԿ. Կարապետ Շէրեաճեան պէյի։ «Պատմութիւն Չամչեան» եւ այլն։
Տե՛ս նաեւ
«Սիւնիքի Ազատագրական Պայքար» (1722-1730 թթ․)
Ստորոգութիւն:Հայեր
Աստղագիտութիւն
Տիեզերական թռիչքներու ընթացքին, անհրաժեշտ ուղեծիրերու ընտրութեան ատեն, աստղագիտութեան մէջ կը ձեւաւորուի նոր բաժին մը, որ կ'ուսումնասիրէ արհեստական երկնային մարմիններու շարժումները։
Արեւուն, մոլորակներուն եւ աստղերուն տեսանելի շարժումներուն պարբերականութիւնը աստղագիտական փորձարկումներով հաստատուած առաջին օրինաչափութիւններէն է։ Անիկա ինկած է ժամանակի որոշման եւ օրացոյցներու կազմութեան հիմքին մէջ։ Այդ պարբերականութիւնը կ'օգտագործուի նաեւ կարգ մը երկնային երեւոյթներու (Արեւուն եւ Լուսինին խաւարումը, Արեւուն, Լուսինին եւ մոլորակներուն մերձեցումները եւ այլն) կանխատեսման համար։ Այդ հարցերը, անոնց լուծման համար կիրարկուող գործիքներու տեսութիւնը եւ թուաբանական հաշիւները կը կազմեն աստղաչափութեան, մարզային ու գործնական աստղագիտութիւններու առարկան։
Մոլորակներուն շարժումները, Արեւուն ու Լուսինի ն խաւարումը, ինչպէս նաեւ պայծառ գիսաւորներու երեւոյթները հին դարերուն կը կապէին Երկրի ն վրայ տեղի ունեցող իրադարձութիւններուն հետ եւ կ'օգտագործէին հասարակական կեանքի երեւոյթներուն եւ մարդոց ճակատագիրին կանխագուշակման նպատակով։ Այդ հարցերով զբաղող կեղծ գիտութիւնը՝ աստղագուշակութիւնը, ոչ մէկ գիտական հիմք ունի, սակայն ժամանակին զարկ տուած է աստղագիտական փորձարկումներուն եւ անով իսկ նպաստած է աստղագիտութեան զարգացման։
Մեծ է աստղագիտութեան գիտական եւ գործնական նշանակութիւնը։ Անիկա սերտօրէն կապուած է թուաբանութեան, բնագիտութեան եւ միւս գիտութիւններուն հետ։ Երկնային մեքենագիտութեան յաջողութիւնները ԺԷ. դարուն կը խթանեն այն օրերու բնագիտութեան հիմնական բաժինը կազմող դասական մեքենագիտութիւնը, որմով կը դրուի ճշգրիտ բնագիտութեան հիմքը։ Աւելի ուշ (Ի. դարուն) աստղաֆիզիքական հետազօտութիւնները կը յանգեցնեն նոր երեւոյթներու եւ տիեզերական պայմաններու մէջ դրսեւորուող, գիտութեան մինչ այդ անյայտ յատկութիւններու բացայայտման, որ զգալիօրէն կը նպաստէ բնագիտութեան զարգացման։ Յատկապէս, աստղերու ճառագայթման աղբիւրներու ուսումնասիրութիւնը կը յայտնաբերէ ելեկտրական ուժի ջերմամիջուկային աղբիւրները։
Միջազգային Եզրին Ծագումը
Բազմաթիւ լեզուներու մէջ գործածական է աստրոնոմիա եզրը. անիկա կը ծագի յունարէն αστρονομία բառէն, որ կազմուած է άστρον (աստրոն՝ աստղ կամ համաստեղութիւն) en νόμος (նոմոս՝ Բնութեան օրէնք, օրէնք), այսինքն՝ երկնային մարմիններու օրինաչափութիւններու ուսումնասիրութիւն։
Հին Աշխարհ
Աստղագիտութիւնը հնագոյն գիտութիւններէն է։
Հին աշխարհը կ'ընդունէր հինգ մոլորակ, որոնք կ'երեւին պարզ աչքով։ Երկիրը մոլորակ չի համարուիր եւ բացառիկ տեղ գրաւած է տիեզերքին մէջ։ Ներկայիս, ծանօթ մոլորակներէն երկուքը, որոնք պարզ աչքով կարելի չէ տեսնել, յայտնաբերուած են վերջին դարերուն՝ Ուրանը 1781-նին եւ Նեպտիւնը 1846-ին։ Մոլորակները աստղերէն կը տարբերին առկայծումով։
Մոլորակները, ինչպէս նաեւ Երկիրին արբանեակը՝ Լուսինը, անձնական լոյս չունին։ Անոնք իրենց վրայ ինկած Արեւուն լոյսը հայելիի պէս կ'անդրադարձեն:
Երկիրին ձեւին, Տիեզերքի մէջ անոր դիրքին եւ մոլորակային համակարգին կառուցուածքին մասին ճիշդ միտքեր արտայայտուած են Ք.Ա. 3-րդ դարուն Էրատոսթենէս կ'որոշէ Երկիրին շառաւիղը, իսկ Արիսթարքոս Սամոսացին կ'ըսէ, թէ Երկիրը կը դառնայ Արեւուն շուրջ։ Սակայն, Ք.Ե. Բ. դարուն Պտղոմէոսի՝ իր ժամանակի աստղագիտական գիտելիքները ամփոփող «Աչմագէստ» աշխատութեան մէջ շարադրուած աշխարհի երկրակեդրոն համակարգին համաձայն, Արեւը՝ մոլորակներուն հետ միասին կը դառնայ Երկրին շուրջ։
Աշխարհի Երկրակեդրոն Համակարգը
Սովորական առօրեայ փորձարկումներու ընթացքին մարդոց կը թուի, որ Երկիրը անշարժ է, եւ անոր շուրջ արեւելքէն դէպի արեւմուտք իրենց օրապտոյտը կը կատարեն երկնային լուսատուները։ Այս մտածելակերպը ունէին նաեւ Հին Յունաստանի գիտնականներէն շատեր։ Նշանաւոր թուաբանագէտ Փիւթակորաս, որ համոզուած էր, թէ «թիւերը կը կառավարեն աշխարհը», առաջիններէն էր, որ կ'արտայայտէ այն միտքը, որ Երկիրը գնդաձեւ է եւ Տիեզերքի մէջ կը գտնուի առանց յենարանի։
Հին աշխարհի այլ յոյն մտածող մը Տեմոքրիտ, որ ապրած է Ք.Ա. 400 տարի առաջ, կ'ըսէր, որ Արեւը քանի մը անգամ մեծ է Երկիրէն, Լուսինը սեփական լոյս չունի, իսկ Ծիր Կաթինը կազմուած է մեծ թիւով աստղերէ:
Հին աշխարհի մեծագոյն գիտնական Արիստոտէլ կը յաջողի ի մի բերել հաւաքուած գիտելիքները։
Ըստ Արիստոտէլի, ամէն ծանր բան կ'երկարի դէպի Տիեզերքին կեդրոնը, ուր կը կուտակուի ու կը յառաջացնէ գնդաձեւ զանգուած մը՝ Երկիր մոլորակը։ Մոլորակները կը գտնուին յատուկ մարզերու մէջ, որոնք կը դառնան Երկիրին շուրջ։ Այս համակարգին մէջ Երկիր մոլորակը կը գտնուի անշարժ վիճակի մէջ եւ համակարգը կը կոչուի երկրակեդրոն:
Շուրջ երկու հազարամեակ անոր կարծիքները կասկածի չեն ենթարկուիր, հակառակ անոր, որ Ք.Ա. 434-ին յոյն գիտնական Անաքսակորաս կ'արտայայտէ այն կարծիքը, որ Արեւը ոչ թէ աստուած է, այլ հսկայական շիկացած մարմին մը։
Հին աշխարհի այլ յոյն ներկայացուցիչ Արիսթարքոս Սամոսեցին փիւթակորականներու նման, կ'ըսէ, թէ աշխարհի կեդրոնը կը գտնուի Արեւը, ոչ թէ Երկիրը։ Ան առաջինն էր, որ կը փորձէ հաշուել Արեւուն չափերը եւ ըստ անոր տուեալներուն, անիկա Երկիրէն 300 անգամ մեծ ծաւալ պէտք է ունենար։ Սակայն անոր աշխատանքները մարդոց չեն հասած, եւ մարդկութիւնը մէկուկէս հազարամեակ համոզուած էր, որ Երկիրը աշխարհի անշարժ վիճակի մէջ գտնուող կեդրոնն է։
Անոր կը նպաստեն Քլավտիոս Պտղոմէոսի հաշուարկները, որոնցմով ան կը բացատրէ մոլորակներու շարժումները՝ անով վերջնականապէս եւ հիմնաւոր հաստատելով աշխարհին երկրակեդրոն ուսուցումը։ Պտղոմէոս իր նշանաւոր աշխատանքին՝ «Աստղագիտութեան Թուաբանական տրակտատ»ին մէջ, որ աւելի ծանօթ է «Ալմագէստ» անունով, կը հաստատէ, որ իւրաքանչիւր մոլորակ հաւասարաչափ կը շարժի փոքր շրջանագիծով՝ մակաշրջանով, որուն կեդրոնը անշարժ Երկրին շուրջ կը դառնայ աւելի մեծ շրջանագիծով՝ տարբերականով։ Անով ան կը բացատրէ մոլորակներու, ինչպէս նաեւ Արեւուն եւ Լուսինին շարժման իւրայատուկ վարքը։
Պտղոմէոսով վերջ կը գտնէ յունական հին աստղագիտութեան զարգացման շրջանը։
Աստղագիտութեան միւս շրջանը կը պայմանաւորուի արաբներով։ Պաղտատի մէջ, որ արաբական խալիֆայութեան մայրաքաղաքն էր, կը ստեղծուին գիտակրթական հաստատութիւններ, ուր կը թարգմանուին դրացի ժողովուրդներու եւ գլխաւորաբար՝ յոյն փիլիսոփաներու եւ գիտնականներու գործերը։ Այսպիսով, Պաղտատ կը դառնայ Արեւելքի մշակութային կեդրոնը։ Արաբներու պատմական ծառայութիւնը այն է, որ անոնք կը փրկեն յոյն մտածողներու գործերը։ Անոնք կը սորվին եւ կը հարստացնեն գիտական այդ ժառանգութիւնը։
Արաբներու նուաճումները կը լրացնեն անուանի աստղագէտներ՝ Անանիա Շիրակացին Հայաստանի մէջ, Ալ-Պիրունին, Օմար Խայեամը եւ Ուլուկ բէկը, որոնք կը ստեղծագործեն Միջին Արեւելքի մէջ:
Միջին Դարեր
Միջին դարերուն բարբարոս ցեղերու արշաւանքներուն ընթացքին, գրեթէ ամէն ինչ կը մոռցուի, եւ աստղագիտութիւնը մեծ անկում կ'ապրի։
Այդ ժամանակաշրջանին եզակի կը դառնան Անանիա Շիրակացիին գոծերը, որոնց մէջ վերածնունդ կ'ապրին յոյն մտածողներու յառաջադիմական գաղափարները։ Ժ.- ԺԵ. դարերուն զգալի թիւով աստղագիտական փորձարկումներ կը կատարուին արաբական երկիրներու եւ Միջին Արեւելքի մէջ։ Նշանաւոր են յատկապէս՝ Ուլուկ բեկի (ԺԵ. դար) Սամարղանդի մէջ կատարած փորձարկումները։
Աստղագիտութեան մեծ յառաջընթացը կը կապուի աստղադիտակներու կիրարկութեան հետ։
Աստղադիտակով Լուսինին, Արեւուն, մոլորակներուն եւ Ծիր Կաթինի փորձարկումները առաջին անգամ կը կատարէ Կ. Կալիլէօն, 1610-ին։ Հակառակ Կ. Կալիլէոյին ստեղծած դիտակին պարզութեան եւ փոքր չափերուն, այդ փորձարկումներուն շնորհիւ ան կը յայտնաբերէ Լուսնթագին չորս արբանեակները եւ արեւաբիծերը։ Ծիր Կաթինի շերտը կը տարրալուծէ առանձին աստղեր, կը պարզէ Լուսինին մակերեւոյթին վրայ դիտուող գոյացումներու բնոյթը եւ այլն։ Ճ. Պրետլի կը յայտնագործէ լոյսի շեղումներու երեւոյթը (1727), Մ. Լոմոնոսով՝ Լուսնթագին մթնոլորտը (1761)։ Կը յայտնաբերուին նաեւ բազմաթիւ աստղակոյտեր եւ միգամածութիւններ, կրկնակի եւ փոփոխական աստղեր: Փ. Լափլաս կը մշակէ Արեգակնային դրութեան յառաջացման իր վարկածը, որմով սկիզբ կ'առնէ աշխարհագործութիւնը:
Ու. Հերշելի (ԺԸ. դար), աստղերու բաշխման, Արեւուն ու աստղերու շարժումներուն եւ Ծիր Կաթինի կառուցուածքին հետազօտութիւնները կը յայտնեն աստղաբաշխութեան (աստղային աստղագիտութեան) ծնունդը։ 1830-ականներուն կը չափուին քանի մը աստղերու հեռաւորութիւնները։ Աւելի ուշ, մեծ թիւով աստղերու հեռաւորութիւններու, սեփական շարժումներու եւ տեսագծային արագութիւններու չափումներու հիման վրայ, կը բացայայտուին Կալաքտիքային մէջ աստղերու շարժումներու օրինաչափութիւնները, իսկ 1927-ին Եան Ուորտ կը յայտնագործէ Կալաքտիքայի պտոյտը։
Աշխարհի Արեւակեդրոն Համակարգը
Աստիճանաբար կը ձեւաւորուի նոր աշխարհահայեացք մը, որ կը լուսաբանէ մեզ շրջապատող աշխարհը այնպէս, ինչպէս կայ իրականութեան մէջ։ Երկիրը կը դասուի մոլորակներու շարքին մէջ։
Այս ուղղութեամբ մեծ դեր կ'ունենայ գիտնական Նիքոլայ Քոպեռնիկոսը: 1543-ին, երբ Քոպեռնիկոս մահամերձ պառկած էր իր անկողինին մէջ, կը տպագրուի իր 40 տարուան աշխատանքին արդիւնքը՝ «Երկնային Մարզերու Պտոյտներու Մասին» դասական գործը։ Ան Երկիրը համարելով մոլորակ եւ նշելով անոր իսկական տեղը մոլորակներու մէջ, Նիքոլայ Քոպեռնիկոս այսպէս կը պատկերացնէր աշխարհի կեդրոնը, անոր շուրջ շրջագիծով եւ հաւասարաչափ արագութեամբ կը դառնային մոլորակները՝ Փայլածուն, Արուսեակը, Երկիրը, Հրատը, Լուսնթագը, եւ Երեւակը: Իսկ այս մոլորակներէն դուրս կը գտնուէր անշարժ աստղերու մարզը։
Նոր Ժամանակներ
ԺԹ. դարու վերջերուն լուսանկարչութիւնը, աթոմական բնագիտութեան հետ միասին հիմք կը ծառայեն աստղային բնագիտութեան զարգացման։ Շուտով աստղերու ներքին կառուցուածքին տեսական հետազօտութիւնը, աստղային բնագիտութեան տուեալներու հիման վրայ, կ'օգնէ բացայայտելու անոնց ուժին աղբիւրները։
1920-ականներէն, երբ մեծ աստղադիտակներու կառուցման շնորհիւ կ'աճի մեծ հեռաւորութիւններու վրայ գտնուող տիեզերական առարկաներու դիտման կարելիութիւնը, բուռն զարգացում կ'ապրի արտայարդգող աստղագիտութիւնը, որուն ուսումնասիրութեան առարկաները մեր Կալաքտիքայէն դուրս գտնուող, սակայն նոյն բնոյթի հսկայական աստղային համակարգերը՝ արտաքին կալաքտիքաները եւ անոնց ֆիզիքական խումբերն են (բազմակալաքտիքաներ, կալաքտիքաներու կոյտեր եւ աւելի բարձր կարգի համակարգեր)։
1929-ին Էտվին Հապլ կը յայտնագործէ Տիեզերքի դիտուող մասին լայնացման մասին վկայող Կարմիր շեղման երեւոյթը, որ տեսականօրէն կանխագուշակած էր Հ. Ֆրիտմանը (1922)։ Աստղագիտութեան կարեւորագոյն արդիւնքներուն մէկ մասը ստացուած է ռատիոաստղագիտութեան զարգացման շնորհիւ։ Եթէ մինչ այդ երկնային մարմիններու եւ անոնց մէջ ընթացող երեւոյթներու վերաբերեալ մեր բոլոր գիտելիքները կը հիմնուէին այդ մարմիններու արձակած լոյսին ուսումնասիրութեան վրայ, ապա ռատիոաստղագիտութիւնը կարելի կը դարձնէ այդ գիտելիքներու խորացումը եւ ընդարձակումը երկնային մարմիններու ռատիոճառագայթման փորձարկումներով։
Երիտասարդ աստղերու համակարգերու՝ աստղասփիւռներու յայտնագործման ու ուսումնասիրութեան շնորհիւ (Վիքթոր Համբարձումեան, 1947) ամուր գիտական հիմքերու վրայ կը դրուի եւ արմատական նշանակութիւն ունեցող արդիւնքներու կը հասնի աշխարհագործութիւնը։
Նորագոյն Ժամանակներ
1957-էն սկսեալ, երբ Խորհրդային Միութեան մէջ կ'արձակուի Երկիրին առաջին արհեստական արբանեակը, աստղագիտութիւնը նոր թռիչք մը կ'ապրի։ Արհեստական արբանեակներու եւ միջմոլորակային կայաններու միջոցով կատարուող աստղագիտական փորձարկումները, որոնք ազատ են Երկիրին մթնոլորտին խանգարիչ ազդեցութենէն, զգալիօրէն կ'ընդարձակեն աստղագիտութեան կարելիութիւնները (արտամթնոլորտային աստղագիտութիւն)։ Յատկապէս, կարելի կը դառնայ երկնային մարմիններու ճառագայթման լուսապատկերին մինչեւ այսօր անմատչելի մասերու փորձարկումները։
Մոլորած մարմիններ
Ըստ նոր տեսութիւններու, Մեզի կ'այցելեն երեք ընտանիքներու պատկանող երկնային մարմիններ՝ ասուպներ (meteorite), երկնաքարեր (asteroid = աստղակերպ) եւ գիսաւորներ (comet): Առաջին երկուքը խորքին մէջ աղքատ ու մեծատուն արիւնակիցներ են: Այս մոլորած մարմիններուն աղբիւրը հակնալու համար հարկ է ունենալ արեգակնային դրութեան ամբողջական պատկերը: Մարդոց մեծամասնութեան պատկերացումը հաւանաբար այն է, թէ այդ դրութիւնը կազմուած է Արեւէն, մոլորակներէն եւ թերեւս անոնց արբանեակներէն:
Մոլորակներուն պտոյտին արտաքին գնդաձեւ նոսր Օըրթ (Oort) ամպը կազմուած է թեթեւ նիւթերէ, որովհետեւ ծանր նիւթեր, ինչպէս մետաղներ, վաղուց «ինկած են» դէպի Արեւ: Արեւուն մօտիկ «երկրային» մոլորակներ՝ Փայլածուն, Արուսեակը, Երկիրը եւ Հրատը (Mercury, Venus, Earth, Mars) կազմուած են ծանր նիւթերէ, իսկ հեռու, հսկայ մոլորակները՝ Լուսնթագ, Երեւակ, Ուրան եւ Նեպտիւն (Jupiter, Saturn, Uranus, Neptune)՝ թեթեւ մասնիկներէ: Վերջին երկուքը հայկական անուններ չունին, որովհետեւ պարզ աչքով տեսանելի չէին մեր նախահայրերուն:
Աստղագիտութիւնը Հայաստանի Մէջ
Աստղագիտութիւնը՝ իբրեւեւ գիտութիւն, Հայաստանի մէջ ձեւաւորուած է Է. դարուն՝ Անանիա Շիրակացիի ն տիեզերագիտական ու տոմարագիտական գործերով։ Շիրակացի ընդունած է Երկիրին գնդաձեւութիւնը, ճիշդ բացատրած Արեւուն եւ Լուսինի խաւարումները, Ծիր կաթինին վերագրած է աստղային բնոյթ։ Աստղագիտութեան եւ տոմարագիտութեան հարցերը ԺԱ. դարուն լրջօրէն քննարկած է Յովհաննէս Սարկաւագը «Պատճէն տոմարի» գործին մէջ, ուր տուած է տոմարագիտութեան հարցերու լրիւ շարադրութիւնը եւ հայկական օրացոյցը համեմատած այլ ժողովուրդներու օրացոյցներու հետ։ Միջին դարերուն Հայաստանի վանական բարձրագոյն դպրոցներուն մէջ (Գլաձոր, Տաթեւ) դասաւանդուած են «Տիեզերագիտութիւն» եւ «Տոմարագիտութիւն» նիւթերը։
Հայաստանի մէջ աստղագիտական հետազօտութիւններ տեղի ունեցած են քանի մը աստղադիտարաններու մէջ (Երեւանի, Բիւրականի եւ Գառնիի)։
Աստղագիտական փորձարկումներ
Աստղագիտութիւնը կը զբաղի Երկիրի սահմաններէն դուրս գտնուող մարմիններու եւ երեւոյթներու ուսումնասիրութեամբ։ Աստղագէտը միայն կը դիտէ ու կ'արձանագրէ երկնային երեւոյթները եւ իր գտած փաստերուն հիման վրայ կ'ընէ ընդհանրացումներ։ Այդ իսկ պատճառով, աստղագիտութեան ուսումնասիրման մեթոտները կը տարբերին Երկրի բոլոր գիտութիւններու ուսումնասիրութիւններու մեթոտներէ։ Այդ փորձարկումներէ ստացուած փաստերը կը կազմեն աստղագիտութեան հիմքը։ Ներկայ ժամանակներուն գիտնականներու ձեռք բերած կուտակման համար պէտք եղած է երկար ժամանակ, եւ այդ փաստերու ձեռքբերումը կը շարունակուի մինչեւ այսօր։
Աստղագիտութիւնն ամէնէն առաջ դիտողական գիտութիւն է։
Աստղագիտութեան զարգացումը աւելի մեծ թափով կը սկսի յառաջանալ, երբ իտալացի գիտնական Կալիլէօ կը ստեղծէ առաջին հեռադիտակը, ապա կը ստեղծէ աստղագիտական այլ գործիքներ։ Այդ տեսակ գործիքները մարդոց կարելիութիւն կու տան աւելի ընդլայնելու Տիեզերքին չափերը, յայտնաբերելու նոր երեւոյթներ եւ զանոնք ուսումնասիրելու տուեալ ժամանակի գիտութեան կարելիութիւններուն համապատասխան։
Դիտողական փաստերու առկայութիւնը եւ անոնց ընդհանրացումն ու ճիշդ լուսաբանումը կը զարգացնեն աստղագիտութիւնը։
Աստղագիտական դրուագ մը
Վերածնունդի գիտնականները կը հաւատային, թէ տիեզերքը դասաւորուած է, ըստ թուաբանական եւ երկրաչափական պարզ տարազներու: Վաստակաշատ աստղագէտ Քէփլըր (1571-1630) կը հաւատար, որ մոլորակներու ծիրերը կը տեղադրուին իրարու մէջ «բոյն դրած» Պղատոնական երկրաչափական ձեւերու մէջ (հաւասարակողմ բուրգ, խորանարդ եւ այլն): Ձեւերը հիմնաւորուած էին փիլիսոփայական եւ աստուածաբանական սկզբունքներով: Այս աւանդութեան արդիւնքներէն մէկը կ'ըլլայ, որ ԺԸ. դարուն գիտնականներ Թիթիուս, ապա Պոտէ կը ձեւաւորեն թուաբանական տարազ մը (Titius-Bode Law 1772), որ մեծ ճշգրտութեամբ կ'որոշէր մոլորակներուն ծիրերուն շառաւիղները (radius): Բոլոր մոլորակները ներկայ էին իրենց տեղերը, ի բացառեալ թիւ 5-էն: Թիթիուսի տարազին վրայ խոր հաւատք կ'ընծայէ իտալացի աստղագէտ Փիացցի, որ կը զննէ այդ շրջանը եւ 1801-ի Նոր Տարուան առաւօտեան կը գտնէ աղօտ նշոյլ մը: Այդ Երկնաքարերու գօտիին ամէնէն մեծ անդամը՝ շուրջ հազար քմ. իրամագիծով գաճաճ մոլորակ Սիրըցն էր (Ceres):
Պղատոնական ներշնչումով ձեւաւորուած տարազը կը յաջողի գուշակել վայր մը, ուր մեծ թիւով ժայռաբեկորներ եւ առնուազն մէկ գաճաճ մոլորակ կար: Աստղագէտ Դանիէլ Քըրքուուտ (Daniel Kirkwood) 1814-1895-ին կ'ուսումնասիրէ փոխադարձ ձգողութեան պատճառով մոլորակներու միջեւ գոյացող համահունչ (resonant) շարժումը: Խրթին հաշուարկները կ'իրականանան համակարգիչներու միջոցով: Թիթիուս-Պօտէ տարազը կարելի է այժմ տեսականօրէն արտաբերել (derive) :
Աստղագիտական Չափման Միաւորներ
Աստղագիտական միաւորներէն յայտնի է պարսեկը։ 1 պարսէեկը հաւասար է ՝ քմ-ի։ Օրինակ Երկիրին ամէնէն մօտ գտնուող աստղին՝ Քենտավրոսէն հեռաւորութիւնը հաւասար է 1,3 պարսեկի։ Պարսեկէն բացի, աստղագիտական տարածութիւնները կը չափեն նաեւ լոյսի տարիով՝ հեռաւորութիւնը, որ լոյսը կ'անցընէ մէկ տարուան ընթացքին։ 1 լոյսի տարին հաւասար է ՝ քմ։
1000 պկ = 1 քպկ (քիլոպարսեկ)
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Աստղագիտութիւն Ստորոգութիւն:Բնական գիտութիւններ
Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտ
Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտ, 2015-ին ստեղծուած թանգարան է Հայաստանի մայրաքաղաք Երեւանի մէջ։ Թանգարան-ինստիտուտը միտուած է կոմիտասագիտութեան զարգացման, Կոմիտասի ստեղծագործական ժառանգութեան հետազօտման եւ հանրահռչակման։
Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտի բացումը տեղի ունեցած է 29 Յունուար 2015-ին: Թանգարանը կը գտնուի Երեւանի Կոմիտասի անուան զբօսայգիի հարակից տարածքին մէջ։ Կառուցուած է նախկին մշակոյթի պալատի հիման վրայ, որ 1949-ին նախագծած է ճարտարապետ Կորիւն Յակոբեանը: Նորաստեղծ կառոյցի ճարտարապետը Արթուր Մեսչեանն է: Ցուցադրութեան հեղինակը եւ համադրողը Վարդան Կարապետեանն է, նկարիչ-ձեւաւորողը՝ Ալպերտօ Տորսելլոն: Ծրագիրը իրականացուցած է Թանգարաններու միջազգային խորհրդի (ICOM) Հայաստանի ազգային կոմիտէն։ Ֆինանսական ծախսերը հոգացեր են «Փիւնիկ» մարդկային ռեսուրսներու զարգացման համահայկական եւ «Լոյս» հիմնադրամները :
Թանգարան
Կառուցուած է Երեւանի Կոմիտասի անուան զբոսայգիին մէջ գտնուող նախկին մշակոյթի պալատի հիման վրայ։ Ֆինանսական ծախսերը հոգացեր են «Փիւնիկ» մարդկային ռեսուրսներու զարգացման համահայկական եւ «Լոյս» հիմնադրամները։ Թանգարանի նախագիծի հեղինակն ու ճարտարապետն է Արթուր Մեսչեանը։ Բացուած է 29 Յունուար 2015-ին ։
Թանգարան-ինստիտուտը ունի համերգասրահ, մշտական ցուցադրութիւն եւ ժամանակաւոր ցուցահանդէսներու հնարաւորութիւն։ Կառոյցի շրջանակին մէջ կը գործեն գիտահետազօտական կեդրոն, երաժշտական արուեստանոց, գրադարան, հրատարակչութիւն։ Ցուցադրութեան կազմակերպման համար թանգարանային առարկաներ յանձնուած են Եղիշէ Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանի, Հայաստանի ազգային պատկերասրահի եւ Հայաստանի Ազգային գրադարանի հաւաքածուներից։
Կոմիտասի կեանքն ու գործունէութիւնը, երաժշտական տեսական եւ հոգեւոր գործունէութիւնը, ինչպէս նաեւ բանահաւաքչական հարուստ ժառանգութիւնը ամփոփուած են թանգարանի ութ սրահներու մշտական ցուցադրութեան մէջ։ Ցուցադրութեան հեղինակն ու համադրողը Վարդան Կարապետեանն է, ձեւաւորող–նկարիչը՝ Ալպերտօ Տորսելլոն։ Ծրագիրը իրականացուցած է Թանգարաններու միջազգային խորհուրդի (ԻԿՕՄ) (անգլ.՝ The International Council of Museums (ICOM)) Հայաստանի ազգային կոմիտէն։
Սրահներ
Գիտահետազօտական կեդրոն
Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտին մէջ գործող գիտահետազօտական կեդրոնը նպատակ ունի հանգամանօրէն եւ համակարգուած հետազօտել Կոմիտասի կեանքն ու գործունէութիւնը, Կոմիտասին վերաբերող արխիւային նիւթերը: Կը կարեւորուի հայ հոգեւոր երաժշտութեան տարբեր ճիւղերու ու դպրոցներու պատմական եւ տեսական խնդիրներու ուսումնասիրութիւնը` ըստ Կոմիտասի գիտական սկզբունքներուն:
Գիտական աշխատանքներ կը կատարուին հետեւեալ ոլորտներուն մէջ.
Հրատարակչութիւն
Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտը կը հրատարակէ գիտական աշխատութիւններ, ժամանակաւոր ցուցադրութիւններու սրահին մէջ կազմակերպուած ցուցադրութիւններու պատկերագիրքեր եւ գիտական յօդուածներու ժողովածուներ :
Երաժշտական գրադարան
2017-էն Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտէն ներս կը գործէ երաժշտական գրադարանը (նախապէս որպէս առանձին կառոյց՝ Երաժշտագիտական գրադարան): Այստեղ առկայ է նոթային եւ երաժշտական-մասնագիտական բազմաժանր գրականութիւն, ինչպէս նաեւ հայկական եւ համաշխարհային երաժշտութեան բազմաթիւ ձայնապնակներ:
Նաթալի Արոյեան
Նաթալի Արոյեան ծնած է Սիտնի,Աւստրալիա: Սիտնիի օփերայի նշանաւոր աստղերէն մէկն է, եւ հռչակաւոր անուն դարձած է երաժշտութեան աշխարհին մէջ:
Կենսագրութիւն
Նաթալի Արոյեան յաճախած է Սիտնիի Ալեք Մանուկեան Հայկական Շաբաթօրեայ վարժարանը։ Ապա ուսումը շարունակած է տեղւոյն կաթողիկէ  համալսարանին մէջ  առեւտուրի եւ  տեղեկատուական արհեստագիտութեան մասնագիտութիւններով կրկնակի բարձրագոյն  վկայական ստանալէ ետք,  յատուկ  հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ օփերային արուեստի նկատմամբ:  2004-ին  կ’ընդունուի   Սիտնիի    երաժշտանոցը: 2009-ին, մասնագիտութիւնը կը շարունակէ Նիւ Եորքի Ման Գոլէճին մէջ: Ուսանած տարիներուն կը  մասնակցի   Վերտիի, Փուչինիի օփերաներուն: 2011-ին կը վերադառնայ Աւստրալիա  եւ կը շահի « Իտալական Օփերայի Հիմնադրամ» մրցանակը:  Նաթալի Արոյեան արդէն  հռչակաւոր անուն դարձած է երաժշտութեան աշխարհին մէջ:
Անոր երաժշտութեան ուղեցոյցը եւ մարզիչը եղած է օփերայի հայազգի երգչուհի մեցցօ-սոփրանօ Լիլիա Օվչեանը, իսկ իր երաժշտութեան դասընթացքը կատարելագործած է՝ շնորհիւ ՀԲԸՄիութենէն ստացած կրթաթոշակին։
Նաթալի մեծապէս երախտապարտ է իր ծնողքին՝ Սարգիսին եւ Լիւսիին, որոնք քաջալերած են զինք եւ թիկունք կանգնած իր ընտրած ասպարէզի նուաճման դժուարին ճանապարհի ընթացքին։ Անոր միակ ափսոսանքն է, որ գործի բերումով յաճախ կը բացակայի իր ընտանիքէն եւ բարեկամներու սեղմ շրջանակէն, յատկապէս տօնական օրերուն. ..
Գերշ. Տ. Հայկազուն Եպս. Նաճարեանի քահանայական ձեռնադրութեան քառասուն ամեակը
6 Փետրուար 2015-ին, Աւստրալիոյ եւ Նոր Զելանտայի Հայոց Թեմի Բարեջան Առաջնորդ Գերաշնորհ Տէր Հայկազուն Եպիսկոպոս Նաճարեանի քահանայական ձեռնադրութեան քառասնամեայ յոբելեանը Լը Մոնթաժ հանդիսասրահին մէջ, գեղարուեստական յայտագրով ելոյթ ունեցաւ միջազգային համբաւի տիրացած օփերայի երգչուհի Նաթալի Արոյեան:
Աւստրալիոյ Ցեղասպանութեան 100 ամեակի առաջին գեղարուեստական ելոյթը եւ իր «Հայկական ճամբորդութիւն մը» ստեղծագործութիւնը
Հայկական Ցեղասպանութեան հարիւրամեակին առիթով՝ Նաթալի հեղինակած է բեմական նոր ստեղծագործութիւն մը՝ «Հայկական ճամբորդութիւն մը» անունով։ Ան մարմնաւորած է անոր հերոսուհին՝ սարսափած հայ որբը, որ վերապրելով յաղթահարած է Եղեռնի պատճառած ողբերգութիւնը։ Այդ որբը եղած է իր մեծ մօրը մայրը։
18 Հոկտեմբեր 2014ին հովանաւորութեամբ Ցեղասպանութեան 100 ամեակի Աւստրալիոյ կեդրոնական յանձնախումբին եւ կազմակերպութեամբ Աւստրալիոյ Հայ Աւետարանական եկեղցոյ Chatswood-ի Concourse շքեղ հանդիսասրահին մէջ ներկայացուեցաւ An Armenian Journey գեղարուեստական յայտագիրը: Յայտագրի գլխաւոր հեղինակն է Աւստրալահայ սոփրանօ Նաթալի Արոյեան: Նաթալիի կողքին գեղարուեստական յայտագրին իրենց մասնակցութիւնը բերին Հայ եւ օտար տաղանդաւոր երգիչներ ինչպէս նաեւ ելոյթ ունեցաւ Համազգայինի <<Նայիրի>> պարախումբը եւ Համազգայինի Սիտնի Պարի համոյթը:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Սիտնիի օփերայի երգչուհի Ստորոգութիւն:Սիտնի ծնածներ
Նաֆփլիօ
Նաֆփլիօ (Ναύπλιο, կամ Անափլի Ανάπλι ՝ Բիւզանդական շրջանէն, հին յուն․՝ Նաֆփլիա Ναυπλία․) ծովափնիայ պատմական քաղաք։ Պելոպոնեսի քաղաք - նաւահանգիստ եւ Նաֆփլիէոն Ναυπλιέων Քաղաքապետութեան (կ 'ընդգրկէ Միտէա, Ասինի, Նէա Թիրինթա եւ Նաֆփլիոյի նախապէս եղած քաղաքապետութիւնները) մայրաքաղաք` Քալիքրաթիս 2010 եւ Քլիսթենիս 2018 Ծրագրերէն ետք: Արղոլիտա Շրջանային Միաւորին մայրաքաղաքն է: Բնակչութեան թիւը ըստ 2011-ի մարդահամարին 14․203 է: Յատկանշուած է իբրեւ աւանդական բնակավայր։
1828 – 1833 տարիներուն Յունաստանի մայրաքաղաք եղած է։
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Նաֆփլիօ կը գտնուի Պելոպոնեսի արեւմուտքը, Արղոլիքոս ծոցին ափերուն: Հանրածանօթ է իր Պուրծի եւ Փալամիտի ամրոցներով եւ Աքրոնաֆփլիա ժայռոտ թերակղզիով։ Հին քաղաքը տարածուած է Աքրոնաֆփլիային հիւսիսը գտնուող թերակղզիին վրայ։
Պուրծի․ կը գտնուի Արղոլիքոս Ծոցի Նաֆփլիօնի նաւահանգիստին խորշին մէջ գտնուող կղզիակի մը վրայ: Կառուցուած է Վ ենետիկցիներուն իշխանութեան ընթացքին 1473։
Փալամիտի․ կառուցուած է քաղաքին հարաւը գտնուող 216 մեթր բաձրութիւն ունեցող բլուրին վրայ Վենետիկցիներէն, 1687 թուականին։
Աքրոնաֆփլիա․ հին ժամանակաշրջանին Նաֆփլիօնին աքրոփոլիսը եղած է եւ ամրոց դարձած Հելլենիստական ժամանակաշրջանին: Թերակղզի․ կը գտնուի Պուրծիին դիմացը եւ Արղոլիքոս Ծոցին մուտքին խորը Նաֆփլիօ քաղաքին աջ կողմը: Հասանելի է միայն հիւսիսէն արուեստական պատմական կիրճէն՝ Արվանիթիա, (այժմ գեղեցիկ ծովափ): Աքրոնաֆփլիան, ծովուն մակերեսէն 45 մ․ բարձր է, արեւելքէն արեւմուտք երկարութիւնը՝ 900 մ․ է, իսկ լայնութիւնը 400 մ․։
Ճարտարապետութիւն
Աքրոնաֆփլիա քաղաքին ամենահին մասն է եւ անոր ստորոտներուն կը գտնուի Փսարոմահալաս Ψαρομαχαλάς թաղամասը․ Նաֆփլիօնի փրկուած ամենահին թաղամասն է (ԺԳ․ դար)․ անունը առած է հոն բնակող ձկնորսներէն (ψάρι = ձուկ, ψαράς=ձկնորս): Օսմանեան տիրապետութեան շրջանին քաղաքին բնակուած միակ շրջանն է։
Վենետիկցիներուն եւ Ֆրնաքներուն իշխանութեան շրջանին քաղաքը կ'ամրացուի։
Նաֆփլիօ պահպանած է աւանդական վենետիկեան ճարտարապետական ոճը: Կան բազմաթիւ շէնքեր աւանդական ոճով եւ գոյներով: Նաեւ պահպանուած են նոր դասական ոճով շէնքեր, իսկ Նաֆփլիոնի «Յունաստանի Ազգային Դրամատան» շէնքը Միքինէական ճարտարապետութեան վերարծարծումի օրինակ մըն է։