Գեղանկարչութիւն
19-20-րդ դարեր
19-րդ դարուն Եւրոպայի մէջ (Պալքանեան երկիրներ) եւ Ամերիկայի մէջ առաջացած են նոր ազգային դպրոցներ, ուժեղացած է տարբեր երկիրներու գեղանկարչութեան փոխազդեցութիւնը։ Սալոնային-ակադեմիսաան պաշտօնական գեղանկարչութեան դէմ մղուող պայքարին կազմաւորուած է ռոմանտիզմի կրքոտ, մարտնչող գեղանկարչութիւն (Թ․ Ժերուկոն, Է․ Դելակրուան Ֆրանսայի, Քառլ Պրիւլլովը, Ալեքսանտր Իւանովը Ռուսաստանի մէջ)։ Իրապաշտ գեղանկարչութեան առաւել հետաքրքրութիւն ցուցաբերած է իրական կեանքի ճշմարիտ արտացոլման (Դ․ Կուրբէն, Ժ․ Ֆ․ Միլլէն, Օ․ Դոմիէն, Կ․ Կորոն, Բարբիզոնի դպրոցի վարպետները Ֆրանսայի մէջ, Ջոն Կոնստեբլը Անգլիոյ մէջ, Ադոլֆ ֆոն Մենցելը, Վ․ Լայբլը Գերմանիոյ մէջ, Ա.Գ.Վենեցիանովը, Պ․ Ա․ Ֆեդոտովը Ռուսաստանի մէջ)։ Դեմոկրատական իրապաշտ գեղանկարչութիւնը պատկերած է ժողովուրդի կենցաղն ու աշխատանքը, պայքարը իր իրաւունքներու համար, պատմական կարեւոր իրադարձութիւնները, հասարակ մարդոց եւ առաջադէմ գործիչներու կերպարները։ Ընկերվար-քննադատական սրութեամբ աչքի կ՚իյնայ պերեդուիժնիկներու եւ մօտ կանգնած նկարիչներու գեղանկարչութիւնը (Վասիլի Պերով, Իւան Կրամսկօ, Իլեայ Ռեպին, Վասիլի Սուրիկով, Վասիլի Վերեշչագին, Իսահակ Լեւիտան)։ Շրջակայ իրականութեան կենդանի մարմնաւորումը, անոր բնականութեան ու անմիջականութեան, մշտական փոփոխականութեան պատկերում եղած է իմպրեսիոնիզմի (Կլոդ Մոնէ, Օ․ Ռենուար, Կամիլ Պիսսարօ, Ալֆրեդ Սիսլէյ, մասամբ՝ Էդուարդ Մանէ, Էտկար Տեքա) ելակէտը 1870-ականներու սկիզբը։ 19-րդ դ․ Եւրոպայի մէջ գերիշխած է հաստոցային գեղանկարչութիւն։ Միայն 19-րդ դարու վերջը եւ 20-րդ դարու սկիզբը փորձեր են առնուած վերականգնել կոթողական գեղանկարչութիւնը։ Այդ շրջանին գեղանկարչութեան զարգացումը եղած է առանձնապէս բարդ ու հակասական, գոյակցել եւ իրարու դէմ պայքարած են իրապաշտ եւ նորաձեւ հոսանքները։ 19-րդ դարու վերջը եւ 20-րդ դարու իրապաշտ գեղանկարչութեան դեմոկրատական միտումներով, կեանքի հետ սերտ կապով կը հետեւի նախորդ դարաշրջաններու լաւագոյն աւանդոյթներուն։ Պոստիմպրեսիոնիզմի (Պոլ Սեզան, Վինսենթ վան Կոկ, Փոլ Կոկէն, Ա․ Թուլուզ-Լոտրեկ) եւ մասամբ «նորաձեւ» գեղանկարչութեան մէջ ծնունդ առած են 20-րդ դարու որոշ հոսանքներու առանձնայատկութիւնները կանխորոշող գիծեր։ 20-րդ դարուն առաջացած առաջին այդպիսի հոսանք էր ֆովիզմը։ Դրամատիրական երկիրներու խոշոր գեղանկարիչներ Պապլօ Փիքասսոն, Անրի Մատիսը, Ֆ․ Լեժէն, Ա․ Մարկէն Ֆրանսայի մէջ, Տիէկօ Ռիւերան, Խոսէ Կլեմէնտէ Օրոսկոն, Խոսէ Դաւիթ Սիկէյրոսը Մեքսիքի մէջ, Ռ․ Գուտտուզոն Իտալիոյ մէջ, Ջ․ Բելլոուզը, Ռ․ Քենտը ԱՄՆ-ի մէջ իրականութիւնն ըմբռնած եւ պատկերած են տարբեր տեսանկիւններէ։ Աշխարհը նորովի մարմնաւորած է այդ շրջանի ռուս մեծ նկարիչներու՝ Վ․ Ա․ Սերովի ընկերապէս յագեցած, սուր կերպարային նկարներուն մէջ, Միխայիլ Վրուբելի լարուած-դրամատիկական երկերուն մէջ։ Դրամատիրական երկիրներու մէջ լայն տարածում գտած են զանազան արդիապաշտ ուղղութիւններ, որոնք կ՚արտայայտեն քաղքենի հասարակութեան մշակոյթի ճգնաժամը։ Սակայն արդիապաշտ գեղանկարչութեան մէջ երբեմն անուղղակի կ՚արտացոլուին արդիականութեան «հիւանդոտ» նդիրները, անզուսպ բողոքը (օրինակ՝ արտայայտչապաշտութեան մէջ)։ Արդիապաշտ բազմաթիւ հոսանքներու մէջ (կուբիզմ, ֆուտուրիզմ, սիւրռեալիզմ) արտաքին աշխարհի առանձին տարրեր ի յայտ կու գան անսպասելի, երբեմն անտրամաբանական զուգորդումներով, յաճախ ձուլուելով վերացական ձեւերուն։ Այդ հոսանքներու յետագայ զարգացումը արդէն 1910-ականներուն հանգեցուց կերպարայնութենէն լրիւ հրաժարուելուն՝ վերացական գեղանկարչութեան։