cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Դաւիթ Դաւիթեան
Սրտի հիւանդութիւն մը մանկութենէն հալածած է Դաւիթեանը։ Ան Եգիպտոսէ վերադարձին արդէն քալքսյուած էր։ 23 Ապրիլ 1911-ին Մարզուանի մէջ յաջող նուագահանդէս մը տալէ յետոյ անկողին կը մտնէ եւ երկրորդ առաւօտե կաթուածահար կը մեռնի։
Պիլ Քլինթըն-Մոնիքա Լիուինսքի գայթակղութիւնը
Մեղադրանքներ Աեռական Կապի Վերաբերեալ
1996-ի Ապրիլին ղեկավարութիւնը Լիուինսքին տեղափոխած է Փենթակոն, քանի որ կը գտնէր, որ ան շատ ժամանակ կ'անցընէր Քլինթընի մօտ : Քլինթընի ինքնակենսագրականի համաձայն, 1997-ին Սպիտակ տունէն ԱՄՆ-ի ՄԱԿ-ի ներկայացուցիչ Պիլ Ռիչարտսընէն խնդրած են հարցազրոյց կատարել Լիուինսքիի հետ՝ վերջինիս ՄԱԿ-ի մէջ աշխատանքի տեղաւորելու համար: Ռիչարտսըն կատարած է խնդրանքը եւ Լիուինսքիի աշխատանք առաջարկած է, սակայն վերջինս հրաժարած է : «The American Spectator» գրած է, որ Ռիչարտսըն աւելի շատ բան իմացած է Լիուինսքիի գործի մասին, քան պատմած է մեծ ժիւրիներուն :
Դաւիթ Դաւիթեան
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:24 Ապրիլի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ ջութակահարներ
Պիլ Քլինթըն-Մոնիքա Լիուինսքի գայթակղութիւնը
Մեղադրանքներ Աեռական Կապի Վերաբերեալ
Լիուինսքի Քլինթընի հետ ենթադրեալ յարաբերութիւններու մասին խոստովանած է Լինտա Թրիփին: Թրիփ համոզած է Լիուինսքիի պահել նուէրները, որոնք անոր տուած էր Քլինթըն եւ չոր քիմմաքրման միջոցով չմաքրել Լիուինսքիի կապոյտ զգեստի վրայ մնացած սերմնահեղուկի հետքը: Թրիփ այդ մասին պատմած է գրական գործակալ Լուսիէն Հոտպերկի հետ զրոյցի ժամանակ: Վերջինս Թրիփին խորհուրդ տուած է գաղտնի գրառումներ կատարել, ինչոր Լինտան սկսած է 1997-ի Սեպտեմբերին : Հոլտպերկը կոչ ուղղած է Թրիփին ձայնագրութիւնները տալ անկախ փաստաբան Քեննէթ Սթարին եւ հասցնել այն մարդոց, որոնք կ'աշխատէին Փաուլա Ճոնսի գործը : 1997-ի աշնան Հոլտպերկ լրագրողներու հետ սկսած է խօսիլ ձայնագրութիւններու մասին: Յատկապէս, ան սերտ յարաբերութիւններու մէջ եղած է «Newsweek-ի» լրագրող Մայքըլ Իզիկովի հետ :
1998-ի Յունուարին, երբ Լիուինսքի՝ իբրեւ վկայ, մասնակցած է Փաուլա Ճոնսի գործին, ան ժխտեր է, որ սեռական կապ ունեցած է նախագահ Քլինթընի հետ: Ան փորձած է համոզել Թրիփին՝ ստել Ճոնսի դատավարութեան ժամանակ: Ատոր փոխարէն Թրիփ ձայնագրութիւնները տուած է Սթարին, որ կը հետաքննէր Ուայթուոթերսի խայտառակութիւնը եւ շարք մը այլ աղմկահարոյց գործեր: Ունենալով իրեղէն ապացոյցներ Քլինթըն-Լեւիսնքի սեռական կապի մասին՝ փաստաբանը ընդլայնած է հետաքննութիւնը, որպէսզի գործին մէջ ներառէ նաեւ Լիուինսքին եւ Ճոնսի գործին մէջ անոր հնարաւոր կեղծ վկայութիւնը:
Ժխտումը Եւ Ատոր Յաջորդած Խոստովանութիւնը
Խայտառակութեան մասին նորութիւնը առաջին անգամ յայտնուած է 17 Յունուար 1998-ին «Drudge Report»-ի մէջ, ուր նշուած էր, որ «Newsweek»-ի խմբագիրները կ'ուսումնասիրեն հետաքննող լրագրող Մայքըլ Իզիկովի ուսումնասիրութիւնները : Զանգուածային լրատուամիջոցներու մէջ նորութիւնը յայտնուած է 21 Յունուարին՝ The Washington Post օրաթերթին մէջ :
Պատմութիւնը քննարկուած է քանի մը օր, եւ չնայած Քլինթընի կողմէ ժխտման փաստին՝ Սպիտակ տան մէջ ներկայացուող հարցադրումները օրէ օր կ'աճէին: 26 Յունուար-ին նախագահ Քլինթըն կնոջ հետ միասին ելոյթ ունեցած է Սպիտակ տան մէջ կազմակերպուած մամլոյ ասուլիսին՝ հաստատապէս ժխտելով Լիուինսքիի հետ կապուած խայտառակութեան մէջ իր մասնակցութիւնը: Ան ըսած է.
Հիմա ես պէտք է վերադառնամ, որ աշխատիմ Քոնկրէսին ուղղուած տարեկան ելոյթիս վրայ: Ես անոր վրայ աշխատած եմ նաեւ երէկ՝ մինչեւ ուշ գիշեր: Բայց ես բան մը կ'ուզեմ ըսել ամերիկեան ժողովուրդին: Կ'ուզեմ, որ զիս լսեն: Կ'ուզեմ դարձեալ կրկնել. Ես սեռական յարաբերութիւններ չեմ ունեցեր այդ կնոջ՝ միսս Լիուինսքիի հետ: Ես երբեւիցէ ոչ մէկուն չեմ խնդրած ստել, ոչ մէկ անգամ: Այդ փաստարկները կեղծ են: Եւ ես պէտք է վերադառնամ ամերիկեան ժողովուրդին ծառայելու աշխատանքիս: Շնորհակալութիւն:
Փորձագէտները սկսան քննարկել, թէ արդեօք նախագահ Քլինթոնը պիտի անդրադառնա՞յ այս խայտառակութեան՝ Քոնկրեսին ուղղուած տարեկան ելոյթի ժամանակ: Նախագահը, սակայն, իր ելոյթին մէջ չանդրադարձաւ այդ խնդիրին: Հիլըրի Քլինթըն աջակցած է ամուսինին՝ խայտառակութեան ամբողջ ընթացքին: 27 Յունուարին NBC պատկերասփիւռի «Today» հաղորդաշարի ժամանակ ան ըսած է. «Ասիկա մեծ պատմութիւն է բոլոր անոնց համար, որոնք կ'ուզեն գտնել զայն եւ գրել ատոր մասին: Ասիկա կարելի է բնութագրել իբրեւ դաւադրութիւն, որ ուղղուած է ամուսինիս դէմ: Այս դաւադրութիւնը սկսած է այն ժամանակ, երբ ամուսինս յայտարարեց նախագահական մրցավազքին մասնակցելու մասին»:
Յաջորդ քանի մը ամիսներու ընթացքին, ինչպէս նաեւ ամրան ամիսներուն ԶԼՄ-ները կը քննարկէին, թէ արդեօք տեղի ունեցած են այս դէպքերը եւ արդեօք Քլինթըն ստած կամ խոչընդոտած է արդարադատութեան իրականացման: Սակայն ոչինչ կարելի եղած է յայտնաբերել, բացառութեամբ ձայնագրութենէն: Պատճառն ալ այն էր, որ Լիուինսքի չէ ցանկացած քննարկել գործը կամ վկայութիւն տալ այդ մասին: 28 Յուլիս 1998-ին Լիուինսքի ստացած է գործնառութեան մասնակի շնորհք՝ մեծ դատական կազմին կողմէ իրականացուող դատավարութեան ժամանակ : Բացի ատկէ, Լիուինսքի Սթարին յանձնած է նաեւ կապոյտ զգեստը, որուն վրայ, իբրեւ թէ, եղած է Քլինթընի սերմնահեղուկը: Սերմնահեղուկի ուսումնասիրութիւնը կրնար տալ բոլոր հարցումներու պատասխանները, չնայած անոր, որ Քլինթըն քանի մը անգամ ժխտած էր իր մասնակցութիւնը :
17 Օգոստոս 1998-ին Քլինթըն մեծ դատական կազմին գրաւոր ցուցմունք տուաւ, որուն համաձայն ան «սխալ ֆիզիքական յարաբերութիւններ» ունեցած է Լիուինսքիի հետ: Նոյն երեկոյեան ամերիկեան պատկերասփիւռի կայաններէն տուած հարցազրոյցի ժամանակ, ան խոստովանած է, որ Լիուինսքիի հետ յարաբերութիւնները եղած են «ոչ տեղին» :
Կեղծ Վկայութեան Մասին Մեղադրանք
Ճոնսի դատական գործի ժամանակ, իր ցուցմունքերուն մէջ Քլինթընը հերքած է, որ «սեռային յարաբերութիւններ ունեցած է» Լիուինսքիի հետ: Ապացոյցներու հիման վրայ (կապոյտ զգեստ), որոնք ներկայացուած էին Թրիփի կողմէ, Սթար եկած է այն եզրահանգման, որ դատարանին մէջ նախագահի վկայութիւնները եղած են կեղծ:
Ցուցմունք տալու ժամանակ, Քլինթընի հարցուցած են. «Դուք երբեք սեռային յարաբերութիւն ունեցա՞ծ էք Մոնիքա Լիուինսքիի հետ, ինչպէս այդ եզրը բացատրուած է Deposition Exhibit 1?-ի» մէջ: Դատաւորը որոշած է, որ Քլինթըն պէտք է ծանօթանայ «սեռային յարաբերութիւն» եզրի ամբողջական բացատրութեան: Այնուհետեւ, բացատրութեան հիման վրայ, որ կազմուած էր անկախ իրաւախորհրդատուական մարմինի կողմէ, Քլինթըն պատասխանած է. «Ես երբեք սեռային յարաբերութիւններ չեմ ունեցած Մոնիքա Լիուինսքիի հետ»: Քլինթըն աւելի ուշ յայտարարած է. «Ես կը կարծէի, որ բացատրութիւնը, որ կը ներառէ իմ մասնակցութեամբ ցանկացած գործողութիւն, կը ներառէ անոր մարմինի տարբեր մասերու հետ յարաբերութիւն, որոնք թուարկուած են այստեղ («հաճոյք պատճառելու կամ ցանկացած մարդու մօտ սեռային գրգռուածութիւն յառաջացնելու նպատակով): Այլ բառերով, Քլինթըն հերքած է, որ ան երբեք «կապ» չէ ունեցած Լիուինսքիի սեռային անդամներու, հետոյքի, աճուկի, կուրծքերու, մարմինի որեւէ այլ հատուածի կամ ալ, աւելի եւս, հեշտոցի հետ: Ասոր համաձայն, «սեռային յարաբերութիւն» եզրակացութեան մէջ ի նկատի կ'առնուէր օրալ սեքսի «մատուցումը», սակայն չէր ներառուեր օրալ սեքսի «ստացումը» :
Երկու ամիս ետք, երբ Սենատը չկրցաւ վերջնական մեղադրանք առաջադրել, նախագահ Քլինթընի նկատմամբ կայացած է մեղադրական դատավճիռ՝ քաղաքացիական դատաւոր Սիւզան Ուեպպըր Ռայթի նկատմամբ անյարգալից վերաբերմունքի համար : Արքանզասի մէջ Քլինթընի իրաւաբանական գործունէութեան հրամանը սառեցուած է: Հետագային անոր հրամանը սառեցուած է նաեւ ԱՄՆ-ի բարձրագոյն դատարանի կողմէ : Ան կեղծ վկայութիւններու համար տուգանուած է 90000 ԱՄՆ տոլար : Քլինթըն հրաժարած է բողոքարկել դատաւորի նկատմամբ անյարգելից վերաբերմունքի մասին դատավճիռը` նիւթական պատճառներէն ելլելով, սակայն առաջուան նման պնդած է, որ իր ցուցմունքները հիմնուած եղած են Ռայթի «սեռային յարաբերութիւն» եզրի մեկնաբանութեան վրայ :
Ամբաստանում
1998-ի Դեկտեմբերին ԱՄՆ դեմոկրատական կուսակցութիւնը, որուն անդամն էր նախագահ Քլինթըն, փոքրամասնութիւն կը կազմէր ԱՄՆ Քոնկրեսի երկու պալատներուն մէջ: Քոնկրեսի դեմոկրատ որոշ անդամներ եւ ընդդիմադիր Հանրապետական կուսակցութեան ճնշող մեծամասնութիւնը կը կարծէին, որ Քլինթընի տուած ցուցմունքները կեղծ են, իրականացուած է արդարադատութեան կոպտագոյն խախտում, որոնք հիմք կը հանդիսանան նախագահ Քլինթընի նկատմամբ ամբաստանութեան գործընթաց սկսելու համար: Ներկայացուցիչներու պալատի ճնշող մեծամասնութիւնը կողմ քուէարկած է՝ Քլինթընի նկատմամբ ամբաստանութիւն սկսելու գործընթացին, որուն յաջորդած է Սենատի 21-օրեայ դատական գործընթացը:
Սենատի բոլոր դեմոկրատ անդամները կողմ քուէարկած են թէ՛ կեղծ վկայութիւններու, եւ թէ՛ արդարադատութեան իրականացման խոչընդոտելու մեղադրանքներու հանմանը: Տասը հանրապետականներ կողմ քուէարկած են երկու մեղադրանքներու հանման օգտին: Այդ սենատորներն էին Ճոն Չաֆին (Ռոտ Այլենտ), Սիւզան Քոլինզը (Մէյն), Սլէյտ Կորթոնը (Ուաշինկթոն), Ճիմ Ճեֆֆորտսը (Վերմոնթ), Ռիչարտ Շելպին (Ալաւամա), Օլիմփիա Սնոուն (Մէյն), Արլեն Սփեքթըրը (Փենսիլվանիա), Թետ Սթիւենսը (Ալասքա), Ֆրետ Թոմփսոնը (Թենըսի) եւ Ջոն Ուորները (Վիրճինիա): Հինգ հանրապետականներ կողմ քուէարկած են արդարադատութեան իրականացման խոչընդոտելու մեղադրանքը հանելու օգտին՝ Չաֆին, Քոլինզը, Ճեֆֆորտսը, Սնոուն եւ Սփեքթըրը:
Նախագահ Քլինթըն արդարացուած է բոլոր մեղադրանքներէն եւ շարունակած զբաղեցնել իր պաշտօնը: Եղած են փորձեր նախագահը մեղադրելու Ներկայացուցիչներու պալատի միջոցով, սակայն այդ փորձերը ձախողած են:
Ազդեցութիւնը 2000-ի Նախագահական Ընտրութիւններու Վրայ
Խայտառակութիւնը, հաւանաբար, մեծ ազդեցութիւն ունեցած է 2000-ի նախագահական ընտրութիւններու վրայ՝ երկու հակադարձ ձևերով: Դեմոկրատական կուսակցութեան նախագահի թեկնածու եւ, այդ ժամանակ, երկրի գործող փոխնախագահ Ալպերթ Կոռ յայտարարած է, որ Քլինթընի շուրջ ծաւալուած խայտառակութիւնը եղած է «բեռ», որ կը պակսեցնէ կուսակցութեան խանդավառութիւնը: Այդ պատճառով, կրճատուած է նաեւ դեմոկրատական կուսակցութեան համակիրներու քանակը: Քլինթըն յայտարարած է, որ խայտառակութեան հետեւանքով Կոռի քարոզարշաւը բաւականին «չափաւոր» եղած է, եւ եթէ նախագահ Քլինթըն Կոռի քարոզարշաւը կատարէր Արքանզասի եւ Նիու Հեմփշիրի մէջ, Կոռ պիտի ստանար աւելի շատ թիւով քուէներ անկախ անկէ, թէ ինչ կատարուեցաւ Ֆլորիտայի մէջ :
Քաղաքագէտները հաստատած են երկու տեսակէտներն ալ: 2000-ի նախագահական ընտրութիւններէն առաջ եւ ետք, ABC News-ի մեկնաբան Ճոն Քոքրէյն Լիուինսքիի խայտառակութիւնը կապած է ընտրողներու երեւոյթի հետ, զորս ան կոչած է «Քլինթընէն յոգնածութիւն» : Հարցումը ցոյց տուած է, որ խայտառակութիւնը նախկինին պէս իր ազդեցութիւնը կ'ունենայ Քլինթընի ցած քուէարկութեան վրայ, իսկ վերլուծաբանները, ինչպէս օրինակ Վանտերպիլթի համալսարանի փրոֆեսէօր Ճոն Կիրը, եկած են այն եզրակացութեան, որ «Քլինթընէն յոգնածութիւնը կամ իր տեսակին մէջ բարոյական յետահայեաց քուէարկութիւնը մեծ ազդեցութիւն ունեցած է Ալպերթ Կոռի կարելի առիթներու վրայ» : Ուրիշ վերլուծաբաններ ալ պաշտպանած են Քլինթընի փաստարկը, եւ պնդած, որ Քլինթընի քարոզարշաւի մասնակցութենէն Կոռի հրաժարումը, ազդած է նաեւ անոր քաղաքական երեւոյթին վրայ   :
Կողմնակի Խայտառակութիւններ
Խայտառակութեան ժամանակ նախագահ Քլինթընի կողմնակիցները կը նկատէին, որ այս հարցը անձնական է եւ կը վերաբերի միայն սեռային յարաբերութեան: Անոնք կը նշէին, որ այս հարցը եսասիրական է, մանաւանդ այն մարդոց համար, որոնք կը պահանջէին նախագահի հրաժարականը: Օրինակ, ԱՄՆ Ներկայացուցիչներու պալատի հետաքննութեան ժամանակ պարզուած է, որ Հենրի Հայտը, որ Պալատի իրաւաբանական կոմիտէի հանրապետական ղեկավարն էր ու Պալատի յառաջատար կառավարիչը, նոյնպէս սեռային գաղտնի յարաբերութիւններ ունեցած է՝ երկրի գլխաւոր իրաւաբանի պաշտօնի վրայ գտնուելու ժամանակ: Հայտը, որ Լիուինսքիի գործի դատական լսումներու ժամանակ 70 տարեկան էր, հերքած է այդ «երիտասարդական անհետեւողականութիւնը»: Այդ ժամանակ ան եղած է 41 տարեկան :
Հետաքննութիւնը, որուն գործունէութիւնը լայնօրէն կը լուսաբանուէր ԶԼՄ-ներու մէջ, աշխուժօրէն տեղեկատուութիւն կը փնտռէր բոլոր այն մարդոց դէմ, որոնք բացայայտ կողմ կ'արտայայտուէին Քլինթընի ամբաստանութեան: Բրիտանական «The Guardian» պարբերականը գրած է.
«Hustler» ամսագրի հրատարակիչ Լարրի Ֆրինթը առաջարկած է 1 միլիոն տոլար փոխյատուցում: Ան եղած է Հանրապետական կուսակցութեան երդուեալ թշնամի եւ փորձած է անժխտելի փաստեր գտնել Քոնկրեսի հանրապետական անդամներու դէմ, որոնք պայքար կը ծաւալէին նախագահ Քլինթընի ամբաստանութեան համար:
Չնայած այն հանգամանքին, որ Ֆլինթը կը յայտարարէր, թէ 10 հեղինակաւոր հանրապետականներու դէմ ունի ակնյայտ մեղադրական փաստեր, գովազդային գործակալութեան օգնութեամբ հանրութեանը հասաւ միայն մէկը: Լուիզիանա նահանգէն քոնկրեսական Ռոպերթ Լիւինկսթոնը լքեց քոնկրեսը, երբ իմացաւ, որ պարոն Ֆլինթը պատրաստ է խօսելու իր սեռային գաղտնի յարաբերութիւններու մասին:
Հանրապետական քոնկրեսական Ռոպերթ Լիւինկսթոնը, ինչպէս կ'ակնկալուէր, Քոնկրեսի յաջորդ նստաշրջանին պէտք է ստանար Ներկայացուցիչներու պալատի խօսնակի պաշտօնը : Այս լուրը տարածուած էր նշանակումէն քանի մը շաբաթ առաջ, երբ Ֆլինթը դեռ չէր իմացած անոր սիրային կապերու մասին: Այդ պատճառով ալ, Լիւինկսթոն հրաժարական տուաւ եւ կոչ ուղղեց Քլինթընին նոյնը ընել:
Ֆլինթ նաեւ կը նշէր, որ քոնկրեսական Պոպ Պար, որ Հանրապետական կուսակցութեան խմբակցութեան միւս ղեկավարն էր, ունեցած է արտամուսնական կապ: Պար եղած է երկու պալատներու ալ առաջին օրէնսդիրը, որ Լիուինսքիի խայտառակութեան շրջագիծին մէջ, կոչ ուղղած է Քլինթընի հրաժարականը :
Ինտիանա նահանգի հանրապետական քոնֆրեսական Տեն Պերթըն յայտարարած է. «Ոչ ոք, անկախ, թէ որ կուսակցութեան կը ծառայէ, ոչ ոք, անկախ, թէ իշխանութեան որ ճիւղին կը ծառայէ, չի կրնար խուսափիլ սեռային, ենթադրեալ, յարաբերութիւններու պատասխանատուութենէն» : 1998-ին Պերթըն խոստովանած է, որ ինք 1983-ին նոյնպէս ունեցած է սիրային կապ, որմէ երեխայ ծնած է :
Ներկայացուցիչներու պալատի խօսնակ Նիութ Կինկրիչը, որ ընտրուած էր Ճորճիայէն եւ 1994-ին կը ղեկավարէր հանրապետական յեղափոխութիւնը, 1998-ին խոստովանած է, որ սեռային կապ ունեցած է Պալատի փորձառական շրջանի մէջ եղող մէկու մը հետ, չնայած որ ամուսնացած էր իր երկրորդ կնոջ հետ: Այդ ժամանակ ան կը ղեկավարէր Քլինթընի ամբաստանութեան շարժումը՝ Լիուինսքիի գործի շրջագիծին մէջ կեղծ վկայութիւն տալու համար :
Այտահօ նահանգէն հանրապետական Հելեն Չենաուեթ Հաճը պահանջած է Քլինթընի հրաժարականը, չնայած այն փաստին, որ խոստովանած է, որ 1980-ականներուն 6 տարի յարաբերութիւններու մէջ եղած է ռանչոյի ամուսնացած սեփականատիրոջ հետ :
Անձնական Ընկալում
Պատմաբան Թէյլըր Պրանչ կը կարծէր, որ Քլինթըն խնդրած է իրմէ փոփոխութիւններ իրականացնել «Քլինթընի յիշողութիւններ. Նախագահը ըմբշամարտային պատմութեան մէջ» գիրքին մէջ, որ հրատարակուած է 2009-ին: Հիմնական փոփոխութիւնը կապուած էր Քլինթընի խոստովանութեան հետ, ուր ան կը նշէր, որ Լիուինսքիի հետ սիրավէպը սկսած է, որովհետեւ «ուղեղս մթագնած էր, ես ուղղակի չէի հասկնար, թէ ի՛նչ կ'ընէի»: Պրանչ կը գրէ, որ Քլինթըն ինք զինք կը զգար «խեղդուած, չգնահատուած, թէ Լիուինսքիի խայտառակութեան ժամանակ, թէ 1994-ին Քոնկրեսի ընտրութիւններուն մէջ դեմոկրատներու պարտութեան ժամանակ, նախորդ Յունուարին մօր մահուան ժամանակ, եւ թէ շարունակուող Ուայթուոթերսի հետաքննութեան ժամանակ» : Քլինթըն, ի լուր աշխարհի, խոստովանած է, որ Լիուինսքիի հետ կապը եղած է «բարոյական ահաւոր մեծ սխալ» եւ, ի պատասխան հանրապետականներուն, յայտարարած է, որ «եթէ մարդիկ ունին զայրոյթի անկառավարելի դրսեւորումներ, ապա ատոր պատճառով անոնք կրնան ընել ոչ հաւասարակշռուած, աւերիչ գործողութիւններ» :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սեռային խայտառակութիւններ
Վիպապաշտ Ժամանակաշրջանի Երաժշտութիւն
Վիպապաշտ Ժամանակաշրջանի Երաժշտութիւն, գաղափարական եւ գեղարուեստական ուղղութիւն մը:
Պատմութիւն
19րդ դարու առաջին կիսուն Եւրոպայի եւ Ամերիկայի մէջ ծնունդ կ'առնէ գաղափարական եւ գեղարուեստական իւրայատուկ ուղղութիւն մը՝ Վիպապաշտութիւնը (Romantisme), որ կ'ընդգրկէ մշակոյթի բոլոր բնագաւառները:
Վիպապաշտութիւնը բնորոշող յատկութիւններ
Վիպապաշտներուն կը բնորոշէր ստեղծագործական ազատութիւնը, անցեալի հանդէպ հետաքրքրութիւնը, զգացական ապրումներու արտայայտումը, ժողովրդային արուեստի գնահատումը, քնարականութիւնը, ազգային պատմութեան անդրադարձը եւ բնութեան հանդէպ սէրը:
Իւրաքանչիւր երկրի մէջ Վիպապաշտ երաժշտութիւնը ունեցած է իւրայատուկ ազգային երանգ եւ երբեմն նոյն երկրին մէջ ձեւաւորուած են տարբեր ուղղութիւններ:
Կարգ մը երկիրներու մէջ ուղղութիւնը դրսեւորուած է երաժշտահաններու ստեղծագործութիւններուն մէջ (Պ. Ի. Չայկովսկին եւ Ա. Ն. Սկրիապինը Ռուսիոյ մէջ, Պ. Սմեթանան եւ Ա. Տվորժաքը Չեխիոյ մէջ, Է. Կրիկը Նորվեկիոյ մէջ, հայ երաժշտահաններ՝ Տ. Չուխաճեանն ու Ա. Սպենդիարեանը եւ ուրիշներ):
Երաժշտական սեռեր
Վիպապաշտ դարաշրջանին կը տիրապետէ նուագարանային երաժշտութիւնը: Լայն տարածում կը գտնէ դաշնամուրը: Կը զարգանան տարբեր տեսակի մանրանուագներ (Bagatelle, Moment musical, Arabesque եւ այլն): Կը ստեղծուին նուագարանային նոր սեռեր (Poeme symphonique, Fantaisie symphonique եւ Musique a programme): Կը գրուին յայտնի (Opera)-ները եւ (Ballet)-ները:
Երկիրներ
Երաժշտութեան արուեստին մէջ Վիպապաշտութիւնը ժամանակագրական կարգով ի յայտ կու գայ հետեւեալ երկիրներուն մէջ.-
Աղբիւրներ
«Երաժշտութիւն, Պատմութիւն եւ Տեսութիւն», Նարդուհի Էքիզեան-Մարկոսեան, Պէյրութ 2017, էջ 37:
Գրիգոր Դաւիթեան
Գրիգոր Դաւիթեան ( 12 Դեկտեմբեր 1886, Սեբաստիա - 1924 (Ապրիլ)), բժիշկ:
Կենսագրութիւն
Դաւիթեան զաւակն էր դատական պաշտօնեայ Ստեփան Դաւիթեանի, մօր կողմանէ ժառանգած էր Ակնայ ամիրայական ընտանիքներէն՝ Միսաքեաններու արիւնը: Նախնական կրթութիւնը Սեբաստիա ընելէ վերջ, ուսումը կը շարունակէ Պոլիս, Ռոպէրթ գոլէճի մէջ, ուր կը ծանօթանայ իրեն տարեկից Միհրան Գարակէօզեանի հետ, ծանօթութիւն մը՝ որ ապագային պիտի սերտանար աւելի սեղմ կապերով:
Երեք տարի գոլէճ մնալէ վերջ (1885-1888) առանց աւարտելու կ’անցնի Փարիզ ու կը հետեւի բժշկական համալսարանի դասընթացքին, զոր կ’աւարտէ 1894-ին:
Գործունէութիւն
Իր արձակուրդներու ընթացքին քանիցս ճամբորդութիւններ կ’ընէ Անգլիա, Սկովտիա: Իր երիտասարդ տարիներու կրած ազդեցութիւններով կը բացատրուի այն պարագան որ ինք միշտ հիացող մը եղած է անկլօսաքսոն կրթութեան վրայ:
1895-ին կը վերադառնայ Պոլիս: Բերայի հայ շրջանակի մէջ առաջին մէկ օրէն ուշադրութիւն կը գրաւէ իր հանրանուէր պատրաստակամութիւնը. յաջողաբար կ’անդամակցի Բերայի Աղքատախնամին իբրեւեւ բժիշկ-ատենապետ, Բերայի Ազգային վարժարաններու հոգաբարձութեան եւ թաղական խորհուրդին:
1908-ին Օսմանական Սահմանադրութիւնը խանդավառած էր թրքահայ կեանքը, հանրային գործերը նոր թափ առած էին:
Տքթ. Դաւիթեան, որ խղճամիտ եւ խելացի գործունէութեամբ ու իր անշահախնդիր ուղիղ նկարագրով համակրանքի մթնոլորտ մը ստեղծած էր իր շուրջը, 1 Մարտ 1908-ին կը հրաւիրուի Ազգային Հիւանդանոցի բժշկապետութեան պաշտօնին ու միանգամայն Ազգ. Կեդրոնական վարժարանին խնամակալ ժողովի անդամակցութեան:
Անիկա Ազգային Հիւանդանոցի բժշկապետութիւնը կը վարէ 13 տարի, մինչեւ 1921: Այդ երկրորդ շրջանին, թէեւ ծանրաբեռնուած յաճախ շատ աւելի պատասխանատու պարտականութիւններով, ան իր պաշտօնը կը վարէ բժշկական կոչումի լայն ու մարդկային հակացողութեամբ մը: Այս երկար շրջանին ան Ազգին տունը կը ջանայ օժտել կարելիին չափով, բժշկական տիպար սպասարկութեամբ. հիւանդանոցը փորձարկութեան դաշտ մը կ’ըլլայ հայ բժշկական ուսանողներու, որոնք կը հետեւէին տեւականապէս Տքթ. Դաւիթեանի դարմանումներուն: Այդ ուսանողներէն մէկ քանին իրմէ վերջ. մինչեւ այսօր նոյնքան ձեռնհասութեամբ կը վարեն Ազգ. հիւանդանոցի բժշկական հոգատարութիւնը:
1911-1912 թուականներուն, Պոլսոյ Հայ բժշկական Միութեան կազմութիւնն ալ կը պատկանի որքան Տքթ. Թորգոմեանի եւ Տքթ. Մատթէոսեանի նոյնքան ալ Տքթ. Դաւիթեանի նախաձեռնութեան:
Ազգ. Կեդրոնական վարժարանի խնամակալութեան մէջ ան վարած է, 1908-էն մինչեւ 1914, ատենապետի պաշտօնը. Վեցամեայ այդ շրջանին վարժարանը խմորումներու ենթարկուած էր, խնամակալութեան մէջ կային հակոտնեայ տարեր. Տքթ. Դաւիթեան յաջողեցաւ սակայն անկողմնակալ հաւասարակշռութիւն մը ստեղծել անոնց միջեւ ու վարժարանը բարձրացնել նոր պահանջներու համապատասխան մակարդակի:
1913-ին Պոլսոյ մէջ պահանջը զգացուեցաւ գործօն եւ բանիմաց նոր Քաղաքական Ժողովի մը: Տքթ. Դաւիթեան նկատուեցաւ յարմարագոյն անձերէն մէկը: Ինքը ստանձնեց վարչութեան ատենապետութիւնը:
1915-ի աքսորէն հրաշքով զերծ մնաց:
1918 Հոկտեմբերեան զինադադարին Տքթ. Դաւիթեան համախորհուրդ Օրմանեան արքեպիսկոպոսի –որ ատենապետն էր լուծեալ կրօնական ժողովին, եւ Հայկ Խօճասարեանի, որ ատենապետն էր լուծեալ Ազգ. Ժողովին – Տքթ. Դաւիթեան թելադրեց պարտ. փոխանորդ Գաբրիէլ եպ. Ճէվահիրճեանի որ թագրիրով պահանջէ կառավարութենէն Ազգ. Սահմանադրութեան վերահաստատումը:
19 Փետրուար 1919-ին երբ աքսորական պատրիարք Զաւէն Սրբազան Պոլիս կը հասնի չկրցաւ յարմարագոյն թեկնածու մը գտնել Քաղաքական Ժողովին՝ քան Տքթ. Դաւիթեանը...:
Նոր վարչութիւնն էր որ կազմակերպեց խնամատարութիւնը, որ աստիճանաբար պիտի վերածուէր ինքուրոյն եւ չափազանց կարեւոր օրկանի մը: Որոշ թիւրիմացութիւններ ստիպեցին սակայն այդ Քաղաքական Ժողովը, որ 1919-ի յունիսին իր հրաժարականը ներկայացնէր:
Նորընտիր վարչութեան մէջ սակայն նմանապէս Տքթ. Դաւիթեանը եղաւ գլխաւոր դերակատարը, ըլլալով Բ. ատենապետ եւ երտաքին յարաբերութիւններու պատասխանատու...:
Տքթ. Դաւիթեանի նախաձեռնութեան կը պատկանի այդ օրերու «Տեղեկատու Դիւան»ի կազմակերպութիւնը, որ վարչութեան լուծումէն վերջն անգամ երկար ժամանակ իր հսկողութեան տակ պահեց այդ Դիւանը: Իր հանրային գործունէութեան վերջին փուլը եղած է իր մասնակցութիւնը Ազգ. Խնամատարութեան:
Տքթ. Դաւիթեան իր կեանքի վերջին տարիներուն, յոգնած՝ Ազգային մթնոլորտը թունաւորող թիւրիմացութիւններէն, սփոսանք փնտռեց այլապէս իր սրտին մօտիկ գործի մը մէջ։ Պոլսոյ մէջ Տիարք Արամ եւ Սարգիս Գարակէօզեաններու հիմնած որբանոցի (Հաուըրտ Գարակէօզեան ՀՕՄի) տնօրէնութիւնը կը ստանձնէ, որ 5 Նոյեմբեր 1921-ին կը բացուի Գուզկունչուգ, ուր կը փոխադրուի Տքթ. Դաւիթեան ընտանեօք:
1923-ին երիկամունքի անողոք հիւանդութիւն մը կը ստիպէ Տոքթէօրը անցնիլ Վիեննա, ապա Փարիզ եւ վերջապէս 1924-ի գարնան Գլամառ կ’անցնի, ուր այդ տարին Ապրիլի վերջերը կը փակէ իր աչքերը եւ 30-ին իր մարմինը կ’ամփոփուի Փէռ Լաշէզ:
Իր մահէն քիչ ետք, 1924 Յուլիսին Տիար Միհրան Գարակէօզեան կը գնէ Ֆրանսա, Կոտինիէռի շաթօն ուր կը վերաբացուի 1924 Հոկտեմբերին Գարակէօզեան ՀՕՄը:
Տոքթէօրին սկսած գործը կը շարունակեն այնուհետեւ, նոյնպէս նուիրումով եւ նոյնքան խղճմտութեամբ այրի տիկին Արուսեանկ Դաւիթեան եւ իր զաւակ պ. Նուպար Դաւիթեան:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:12 Դեկտեմբերի ծնածներ
Լեւոն Տէր Պետրոսեան
Լեւոն Տէր Պետրոսեան (9 Յունուար 1945, Հալէպ, Սուրիա), նախկին գիտաշխատող, արեւելագէտ, քաղաքական գործիչ: Ան Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին նախագահն է:
Վաղ կեանք եւ ուսում
Լեւոն Տէր Պետրոսեան ծնած է 9 Յունուար 1945-ին, Հալէպ: 1946-ին կը ներգաղթէ Հայաստան:
1968-ին կ'աւարտէ Երեւանի Պետական Համալսարանի բանասիրական բաժանմունքի արեւելագիտութեան բաժինը: Տէր Պետրոսեան իր բարձրագոյն ուսումը կը շարունակէ Լենինկրատի համալսարանին մէջ, զայն կ'աւարտէ 1971-ին եւ աւարտաճառը կու տայ 1972-ին: 1987-ին, նոյն համալսարանէն կը ստանայ տոքթորական վկայականը: 1972-էն 1978, իբրեւ կրտսեր գիտաշխատող, կ'աշխատի Երեւանի Ա. Մ. Աբեղեանի անուան գրականութեան հիմնարկին մէջ։ 1978-էն 1985 կը վարէ Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանի գիտական քարտուղարի պաշտօնը, ապա 1985-էն ի վեր կը դառնայ աւագ գիտաշխատող, նոյն հաստատութենէն ներս:
Ամուսնացած է Լիուտմիլա Տէր Պետրոսեանի հետ: Ունին որդի մը՝ Դաւիթ:
Գիտական աշխատութիւններ
Տէր Պետրոսեան հեղինակ է աւելի քան 70 գիտական աշխատութիւններու, որոնք գրուած են հայերէն, անգլերէն եւ ռուսերէն լեզուներով: Անոնք կը վերաբերին հայ միջնադարեան թարգմանական գրականութեան եւ հայ-ասորական մշակութային առնչութիւններուն: Ան անդամ է Հայաստանի գրողներու միութեան, ֆրանսական ասիական ընկերութեան եւ Վենետիկի Մխիթարեան ակադեմիային, ինչպէս նաեւ պատուաւոր տոքթոր է Լա Վերնիի, Սոֆիայի, Սորպոնի եւ Սթրասպուրկի համալսարաններէն:
Ան կը տիրապետէ հայերէնի, ասորերէնի, արաբերէնի, գերմաներէնի, ֆրանսերէնի, ռուսերէնի եւ այլ վտանգուած լեզուներու:
Ղարաբաղեան շարժում եւ Հայաստանի վերանկախացում
19 Մայիս 1988-ին կը հիմնուի Ղարաբաղ կոմիտէն ու Լեւոն Տէր Պետրոսեան կը դառնայ Ղարաբաղ ի «ղեկավարը»: Կոմիտէութեան այլ անդամներու հետ, 10 Դեկտեմբեր 1988-էն 31 Մայիս 1989 Մաթրոսքայա Թիշինայի մէջ կը բանտարկուի: 1989-ին, Տէր Պետրոսեան կ'ընտրուի իբրեւ Հայոց Ազգային Շարժման վարչութեան անդամ, ապա իբրեւ Շարժման վարչութեան ատենապետ: 27 Օգոստոս 1989-ին, կ'ընտրուի Հայաստանի Խորհրդային Սովետական Հանրապետութեան Գերագոյն Խորհուրդի անդամ: Ան կը վերընտրուի 20 Մայիս 1990-ին եւ 4 Օգոստոսին կը դառնայ Հայաստանի Գերագոյն Խորհուրդի նախագահ:
Ա. նստաշրջան
16 Հոկտեմբեր 1991-ին, Լեւոն Տէր Պետրոսեան կ'ընտրուի Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին նախագահ: Անոր ծրագիրը կը բաղկանար չորս գլխաւոր բաժիններէ. առեւտրական զարգացում, ռազմավարութիւն, իրապաշտ արտաքին քաղաքականութեան հիմնում, Լեռնային Ղարաբաղի հարցի լուծում:
Բ. նստաշրջան
22 Սեպտեմբեր 1996-ին, Տէր Պետրոսեան երկրորդ անգամ ըլլալով կ'ընտրուի Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ, ինչ որ շատ մը միջազգային կազմակերպութիւններու եւ այլոց կողմէ կը նկատուի իբրեւ խարդախութիւն: 200,000 հոգի կ'իջնէ ցոյցի ընդդէմ Տէր Պետրոսեանի: Իր ընտրութենէն տարի մը ետք, ան պատկերասփռուած յայտարարութեամբ մը կ'արգիլէ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան գործունէութիւնը՝ զայն նկատելով ահաբեկչական, երկրի անվտանգութեան սպառնալիք եւ քայքայման նպաստ կողմ:
Հրաժարական
Զանազան կողմերէ ճնշումի ենթարկուած, Լեւոն Տէր Պետրոսեան 3 Փետրուար 1998-ին կը ներկայացնէ իր հրաժարականը: Այս դէպքին պատճառներէն մէկը Լեռնային Ղարաբաղի հարցին լուծման նպատակով Ատրպէյճանի հետ կապը վերահաստատելու գաղափարն էր, իսկ այլ պատճառ մը կը նկատուի իր ղեկավարած կուսակցութեան վարած քաղաքականութիւնը:
2008-ի ընտրութիւններ
21 Սեպտեմբեր 2007-ին, մօտաւորապէս 10 տարուան բացակայութենէ ետք, Տէր Պետրոսեան Հայաստանի վերանկախացման 16-րդ ամեակին առիթով կ'արտասանէ ճառ մը, որուն մէջ ծանրօրէն կը քննադատէ Քոչարեանը: Ապա, 26 Հոկտեմբեր 2007-ին, Տէր Պետրոսեան իր թեկնածութիւնը կ'առաջադրէ 2008-ի նախագահական ընտրութիւններուն: Ան Քոչարեան ի կառավարութիւնը կ'ամբաստանէ փտածութեամբ եւ հինգ տարուան ընթացքին 3-էն 4 միլիար տոլար գողութեամբ: Ան կը քննադատէ կառավարութեան յայտարարած տնտեսական աճը եւ կ'ըսէ թէ Քոչարեան եւ վարչապետ Սերժ Սարգսեան Լեռնային Ղարաբաղի հարցին շուրջ հասած են լուծումի մը, որ կը նմանի 10 տարի առաջ առաջադրուածին: Ընդդիմական կուսակցութիւններ նեցուկ կը կանգնին այս ժամանակ, ինչպէս Ստեփան Տեմիրճեանի ղեկավարած Հայաստանի Ժողովուրդի կուսակցութիւնը, Արամ Սարգսեանի Հայաստանի Հանրապետական կուսակցութիւնը, Սոցեալ-Դեմոկրատ Հնչակեան կուսակցութիւն ը, Ժիրայր Սեֆիլեանի «Ազատագրում» շարժումը, «Նոր ժամանակներ» կուսակցութիւնը եւ Րաֆֆի Յովհաննիսեանի ղեկավարած Ժառանգութիւն կուսակցութիւնը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ արեւելագէտներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահներ Ստորոգութիւն:1945 ծնունդներ Ստորոգութիւն:ԵՊՀ-ի Շրջանաւարտներ Ստորոգութիւն:ԵՊՀ շրջանաւարտներ
Պոսթըն
Պոսթըն (Boston), ԱՄՆ-ի Մասսաչուսէթս նահանգի կեդրոնն է։ Քաղաքը յայտնի է նաեւ Նոր Անգլիա անունով։ ԱՄՆ-ի ամենահին քաղաքներէն մէկն է։ Պոսթընը Նոր Անգլիայի ամենամեծ քաղաքն է։ 2014 թուականի դրութեամբ բնակչութիւնը 645.966 է ։ Այս ցուցանիշով Պոսթընը ԱՄՆ 24-րդ ամենամեծ քաղաքն է ։
Աշխարհագրական դիրք
Քաղաքը շատ կոմպակտ եւ յարմարաւէտ դիրք ունի։ Ընդհանուր մակերեսը կը կազմէ 232,1 կմ²։ Քաղաքի մեծ մասը կը գտնուի ծովի մակարդակէն 5-7 մեթր բարձր, իսկ Պելիվիւ Հիլը 101 մ բարձրութեան վրայ է։
Պատմութիւն
Պոսթընը հիմնադրուեր է 1630 թ. 17 Սեպտեմբեր-ին։ Հիմնադրումէն յետոյ այստեղ բացուեր է առաջին անգլալեզու քոլէճը՝ Հարվըրտի համալսարանը։
Կլիման
Պոսթընը, ինչպէս Նոր Անգլիան, կը գտնուի մայրցամաքային կլիմայական գօտիին մէջ, քանի որ գերիշխող արեւմտեան հոսանքները կը մեղմացնեն ովկիանոսի ազդեցութիւնը։ Ամառը, գլխաւորապէս տաք է եւ խոնաւ, ձմռանը ցուրտ է, քամի եւ ձիւնառատ։ Ամենատաք ամիսը Յուլիսն է, ցերեկային միջին ջերմաստիճանը +28 °C։ ամէնէն ցուրտ ամիսը Յունուարն է, գիշերային միջին ջերմաստիճանը −6 °C։ Տարեկան միջին տեղումներու քանակը 1000—1100 մմ։ ամէնէն շատ տեղումները Դեկտեմբեր-Մարտ ինկած հատուածի մէջ է։ Գարնանը եւ ամռան սկիզբը յաճախակի կ'ըլլան մառախուղեր։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Մասսաչուսէթս Ստորոգութիւն:1630 թուականին հիմնադրուած բնակավայրեր
Սուրիա
Սուրիա ( سوريا կամ سورية‎‎), պաշտօնապէս՝ Սուրիոյ Արաբական Հանրապետութիւն, ( الجمهورية العربية السورية‎‎ (Ալ-Ժումհուրիա Ալ-Արապիա Ալ-Սուրիա) պետութիւն՝ Ասիոյ մէջ։ Մայրաքաղաքը՝ Դամասկոս։
Արեւմուտքէն սահմանակից է Լիբանանին ու Միջերկրական ծովուն, հարաւէն՝ Իսրայէլին ու Յորդանանին, արեւելքէն՝ Իրաքին եւ հիւսիսէն՝ Թուրքիոյ։ Կիպրոս կղզին կը գտնուի Սուրիոյ ծովեզերքէն 125 Քմ. հեռաւորութեան վրայ։ Սուրիոյ տարածութիւնը շուրջ 185.000 քառ. Քմ. է եւ Հայաստանի Հանրապետութեան կը գերազանցէ՝ աւելի քան 6 անգամ։
Պատմութիւն
Տարածաշրջանին ամէնէն վաղ արձանագրուած քաղաքակրթութիւնը Ք.Ա. շուրջ 3500-ին կը վերագրուի: Հիմնուած է Էպլա թագաւորութիւնը, որ կը գտնուէր ներկայի Սուրիոյ հիւսիսը՝ Իտլիպի մօտ։ Էպլան կը զարգանար  Միջագետք ի (Շումեր, Ասորեստան եւ Աքքադի թագաւորութիւն), ինչպէս նաեւ՝ հիւսիսի մէջ բնակող հուրրիներուն եւ հաթեթներուն առեւտրական կապերուն շնորհիւ։ Փարաւոններու դամբարաններուն մէջ գտնուած նուէրները կը հաստատեն, որ Էպլան հին Եգիպտոսի հետ նոյնպէս շփումներ ունեցած է։ Էպլան կը կործանի Մարիին հետ վարած երկարատեւ պատերազմներուն իբրեւ հետեւանք։ Սարգոն արքայի թոռ՝ Նարամ Սուէնի գրաւումէն ետք, Ք.Ա. 23րդ դարուն Էպլան կը դառնայ Աքքատական տիրութեան մէկ մասը։
Ք.Ա. 23րդ դարու սկիզբը հուրրիներ կը հաստատուին Սուրիոյ հիւսիս-արեւելեան մասին մէջ, իսկ մնացեալ մասին կը տիրեն ամորիտները, որոնց անունով հարեւան աշուրա-բաբելացիներ Սուրիան կը կոչեն Ամուրրու։ Եամհատը (ներկայիս Հալէպը) հիւսիսային Սուրիոյ վրայ կ'իշխէ երկու հարիւրամեակներու ընթացքին, թէեւ արեւելեան Սուրիան Ք.Ա. 19րդ եւ 20րդ դարերուն գրաւուած էր Ասորական տէրութեան կողմէ, որ կը կառավարէր Շամշի Ատատ Ա.-ի հարստութիւնը։ Եամհատ նկարագրուած է Մարիի գրատախտակներու վրայ իբրեւ Միջին Արեւելքի հզօր պետութիւն մը, որ Բաբելոնի Համմուրապիէն աւելի կալուածատէրեր ունէր։ Եամհատ իր գերիշխանութիւնը կը տարածէ Ալալախին, Քատնային, հուրրիներու պետութեան եւ Եփրատին հովիտին վրայ մինչեւ Բաբելոնի սահմանը։ Եամհատ կը գրաւուի եւ կ'աւերուի Եպլային հետ միասին Փոքր Ասիայէն ներխուժած հնդեւրոպական հիթիթներուն կողմէ շուրջ Ք.Ա.1600 թուականներուն։
Այնուհետեւ Սուրիա կը դառնայ տարբեր օտար տէրութիւններու մարտադաշտ, ինչպէս՝ Հիթիթներու, Միթանիներու, Հին Եգիպտոսի, Ասորեստանի եւ նուազ չափով՝ Բաբելոնի։ Սկիզբը հիքսոս եգիպտացիները կը գրաւեն հարաւի մեծ մասը, իսկ հիթիթները եւ միթանիները՝ հիւսիսը։ Սակայն, Ասորեստան ի վերջոյ կը հասնի առաւելութեան, աւերելով Միթանիներու տէրութիւնը եւ կը գրաւէ մինչեւ հիթիթներու եւ Բաբելոնի տիրապետութեան տակ գտնուող տարածքները։
Արամէացիներ Եւ Փիւնիկեցիներ
Ք.Ա. 14րդ դարուն տարածաշրջանին մէջ կը յայտնուին զանազան սեմական ժողովուրդներ, որոնցմէ էին՝ արամէացիները: Հիքսոսները կը պայքարէին հիթիթներուն դէմ՝ Սուրիոյ ամբողջ արեւմուտքը վերահսկելու համար, պայքարը կը հասնի իր գագաթնակէտին Ք.Ա. 1274-ին Քատեշին ճակատամարտի ընթացքին:
Հիթիթներու կործանումէն եւ Ասորեստանի անկումէն ետք Ք.Ա. 11րդ դարու վերջը, արամէացի ցեղերը վերահսկողութիւն կը ստանան ներքին տարածքներու՝ Պիթ Պահիանիի, Արամէական Դամասկոսի եւ Համաթի (ներկայիս՝ Համա) վրայ։ Անկէ ետք տարածաշրջանը կը ճանչցուի Արամէա կամ Արամ անունով։ Իսկ սեմական արամէացիներու եւ հնդեւրոպական հիթիթներու միախառնումները կը հիմնեն Սուրիոյ հիւսիսը եւ Փոքր Ասիոյ հարաւը (ներկայիս Թուրքիա) կեդրոնացած կարգ մը մարզեր։
Ք.Ա. 13րդ դարէն սկսեալ Սուրիոյ ծովափնեայ շրջանները (ինչպէս նաեւ՝ Լիբանան եւ Պաղեստին) կը գրաւեն փիւնիկեցիները եւ կը հաստատեն քանի մը քաղաք-պետութիւններ։ Այս ծովափնեայ տարածքներէն անոնք կը տարածեն իրենց ազդեցութիւնը Միջերկրական ծովու շուրջը, ներառեալ Մալթա յի, Սիկիլիոյ, Իպերիական թերակղզիին գաղութները, ինչպէս նաեւ Ափրիկէի հիւսիսը՝ Ք.Ա. 9րդ դարուն մեծագոյն Կարթագեն քաղաքը։
Դասական Շրջան
Ք.Ա. 539-ին պարթեւներու Աքեմենեան տէրութիւնը Բաբելոնէն կը գրաւէ Սուրիան, դէպի հարաւ-արեւմուտք Ասիա նուաճելու արշաւին ընթացքին։ Չորս դար ասորիներու տիրապետութեան տակ գտնուած պարթեւները արամերէնը կը վերածեն Աքեմենեան տէրութեան (Ք.Ա. 539 - 330) դիւանագիտական լեզուին, իսկ Սուրիան կ'անուանեն՝ Էպեր-Նարի։ Աղեքսանտր Մեծ ի գլխաւորութեամբ Մակեդոնական տէրութիւնը շուրջ Ք.Ա. 330-ին կը գրաւէ Սուրիան եւ անոր իբրեւ հետեւանք Ք.Ա. 323 - 64 կը հանդիսանայ Սելեւկեան յոյներու Գոելե-Սիրիա նահանգը։ Յոյները տարածաշրջանին կու տան «Սուրիա» անունը։ Սուրիան հայերուն տիրապետութեան տակ եղած է Ք.Ա. 83-ին, Մեծն Տիգրանի նուաճումէն ետք, որ այդ երկրին բնակիչներուն համար փրկութիւն կը համարուի Սելեւկիդներէն եւ հռոմէացիներէն։ Հայերուն վերահսկողութիւնը կը տեւէ երկու տասնամեակ, մինչեւ որ հռոմէացիները  կրկին կը նուաճեն Սուրիան։ Հռոմի կայսրը՝ Կնէոս Պոմպէոս, որ գրաւած էր Անտիոքը Ք.Ա. 64-ին, Սուրիան կը դարձնէ Հռոմի գաւառներէն մէկը։ Արամէախօս Փալմիրա հարուստ թագաւորութիւնը 2րդ դարուն կը խոյանայ դէպի Սուրիոյ հիւսիսը։ Փալմիրցիներ կը հիմնեն առեւտրական կապերու ցանց մը, ինչ որ շրջանը կը դարձնեն Հռոմէական կայսրութեան ամէնէն հարուստ քաղաքներէն մէկը։
Մինչեւ Հռոմի կողմէ գրաւուիլը, հիւսիսային Միջագետքի Ատիապենէ թագաւորութիւնը Ք.Ե.10-էն մինչեւ117 կը վերահսկէր Սուրիոյ հիւսիս-արեւելքը։ Սուրիոյ վրայ վերահսկողութիւնը ի վերջոյ հռոմէացիներէն կ'անցնի Բիւզանդիոնի, Հռոմի կայսրութեան բաժանումէն ետք։
Սուրիա նշանաւոր տեղ կը գրաւէր քրիստոնէութեան պատմութեան մէջ։ Թարսուսցի Սաւուղը, որ ծանօթ էր Պաւղոս առաքեալ (Պօղոս) անունով, կը յայտնուի իբրեւ քրիստոնէական եկեղեցւոյ նշանաւոր անձ մը Սուրիոյ Անտիոք քաղաքին մէջ, որմէ ետք ան կը սկսի իր առաքելական ճամբորդութիւնները։
Միջին Դարեր
Մուհամմէտի առաջին կապը Սուրիոյ ժողովուրդին հետ եղած է Յունիս 626-ին : Մուհամմէտ մեծ (800ք.մ.) տարածութիւն կտրելով Մետինայէն Սուրիոյ Տումա քաղաքը հասած է իր 1000 հետեւորդներուն հետ, քանի որ ան տեղեկութիւն ստացած էր, որ տեղացի քանի մը ցեղեր նպատակ ունէին յարձակելու Մետինայի վրայ։ Գիտնականներու կարծիքով, ասիկա Մուհամմէտին ամէնէն կարեւոր ճամբորդութիւնը եղած էր, թէեւ վաղ աղբիւրները այս մասին քիչ խօսած են։
640-ին Սուրիան կը գրաւուի Խալէտ իպն Ալ-Ուալիտի գլխաւորած արաբներու Ռաշիտուն բանակին կողմէ։ Է. դարու կիսուն Ումայեաններու հարստութեան առաջնորդները իրենց մայրաքաղաքը կը փոխադրեն Դամասկոս։ Յաջորդող տարիներուն երկրին ուժը կը նուազի: 750-ին Ումայեանները գահընկեց կ'ըլլան  Աբբասեաններու կողմէ, որոնք տէրութեան մայրաքաղաքը կը փոխադրեն Պաղտատ։ Ումայեաններու տիրապետութեան շրջանին պաշտօնական դարձած արաբերէնը կը դառնայ գերակշռող լեզու մը, դուրս մղելով բիւզանդական ժամանակաշրջանին յունարէնը եւ արամերէնը։
Օսմանեան Տիրապետութիւնը
1864-ին օսմանեան Սուրիոյ վրայ կը կիրարկուի Թանզիմաթը, ըստ որուն երկիրը կը բաժնուի վիլայէթներու՝ Հալէպ, Զօրի սանճաք, Պէյրութ եւ Դամասկոս։ Աւելի ուշ՝ Լեռնային Լիբանանին եւ Երուսաղէմ ին կը տրուին առանձին կարգավիճակներ։ Ա. համաշխարհային պատերազմին Օսմանեան կայսրութիւնը հակամարտութեան մէջ կը մտնէ Գերմանիոյ եւ Աւստրիա-Հունգարիոյ կայսրութեան կողմէ։ Ան, ի վերջոյ, պարտութիւն կը կրէ եւ կը կորսնցնէ վերահսկողութիւնը ամբողջ Մերձաւոր Արեւելքին վրայ, իր տեղը զիջելով Անգլիական կայսրութեան եւ Ֆրանսային։ Հակամարտութեան ընթացքին, քրիստոնեայ տեղացիները՝ հայերն ու ասորիները ցեղասպանութեան կ'ենթարկուին եւ Տէր -Զօր կը դառնայ անոնց մահուան արշաւի վերջին հանգրուանը։
Ֆրանսայի Մանտաթ
1920-ին Հաշեմիթներու ստեղծած Սուրիոյ թագաւորութեան քանի մը ամիս տեւած գոյութենէն ետք տեղի կ'ունենայ Մայսալունի ճակատամարտը։ Ֆրանսական զօրքերը կը գրաւեն Սուրիան, որմէ տարի մը ետք, ըստ Սան Րեմոյի համաժողովին, Ազգերու Լիկան կը վճռէ Սուրիան Ֆրանսայի մանտաթին տակ դնել։ Սուրիա եւ Ֆրանսա անկախութեան պայմանագիր մը կը կնքեն Սեպտեմբեր 1936-ին եւ Հաշիմ ալ-Ատասսի կը դառնայ առաջին նախագահը։ Սակայն, պայմանագիրը երբեք ուժ չ'ունենար, որովհետեւ Ֆրանսայի օրէնսդիր մարմինը կը հրաժարի զայն վաւերացնելէ։ Ֆրանսա իր զօրքերը Սուրիայէն կը հանէ Բ. համաշխարհային պատերազմէն ետք, Ապրիլ 1946-ին, երկիրը յանձնելով մանտաթի ընթացքը ձեւաւորուած հանրապետական կառավարութեան ձեռքը։
Անկախութեան Տարիներ
Սուէզի ճգնաժամին հետեւանքով Նոյեմբերի 1956-ին Սուրիա համաձայնագիր մը կը կնքէ Խորհրդային Միութեան հետ, ինչ որ համայնավարներուն հնարաւորութիւն կու տայ ռազմամթերքի տրամադրումին դիմաց կառավարութեան վրայ տարածել իր ազդեցութիւնը։ Թուրքիա կը սկսի անհանգստանալ Սուրիոյ ռազմական ուժին հզօրացումէն, քանի որ կը կարծէր, որ Սուրիա փորձեր պիտի ընէր ետ գրաւելու Իսքենտերոնը: Միայն ՄԱԿ-ին մէջ կայացած թէժ քննարկումները թոյլ կու տան նուազեցնելու պատերազմին վտանգը։ 1 Փետրուար 1958-ին Սուրիոյ եւ Եգիպտոսի նախագահներ Շուքրի ալ-Քուաթլի եւ Ապտէլ Նասսըր կը ստեղծեն Միացեալ Արաբական Հանրապետութիւնը եւ սուրիական բոլոր կուսակցութիւնները, ինչպէս նաեւ համայնավարները, կը դադրեցնեն իրենց գործունէութիւնը։ Այդուհանդերձ, Սուրիոյ Պաասի սպաներ իրենց կուսակցութեան համար կ'որոշեն ստեղծել Ռազմական կոմիտէ մը, որուն առաջին դէմքերը կը հանդիսանան բարձրաստիճան զինուորականներ՝ Մուհամմէտ Ումրան, Սալահ Ժատիտ եւ Հաֆիզ ալ-Ասսատ: Սուրիա կ'անջատուի միութենէն 28 Սեպտեմբեր 1961-ին, Սուրիոյ մէջ տեղի ունեցած յեղաշրջումէն ետք։
Սուրիոյ Արաբական Հանրապետութեան Ստեղծումը
Համադաշնութենէն դուրս գալէն ետք երկիրը կը սկսի ղեկավարել ազատական նախագահ Նազիմ ալ-Գուտսի. ան ազգային ծրագիրներուն մեծ մասը նախկին տէրերուն կը վերադարձնէ։ 8 Մարտ 1963-ին տեղի կ'ունենայ յեղաշրջում մը, որուն իբրեւ հետեւանք իշխանութիւնը կը ստանձնէ «Պաաս» ( արաբերէն՝ վերածնունդ) կուսակցութիւնը, որուն ղեկավարի դերը կ'ամրապնդուի յաջորդ տարի ընդունուած սահմանադրութեամբ։ Երկիրը կը գլխաւորէ Ամին ալ-Հաֆիզ, որ կը սկսի իրականացնել արմատական ընկերվարական փոփոխութիւններ։ Կ'իրականանայ տնտեսութեան հիմնական ճիւղերու ազգայնացումը։ 23 Փետրուար 1966-ին կը կատարուի հերթական յեղաշրջումը, իշխանութիւնը կ'անցնի Հաֆէզ Ասատի։
1967-ին Վեցօրեայ պատերազմին ընթացքին Իսրայէլ կը գրաւէ Գոլանի բարձունքները։ 1973-ին Սուրիա այլ արաբական երկիրներու հետ միասին կը յարձակի Իսրայէլի վրայ։ Արաբները չեն յաջողիր ջախջախել Իսրայէլը ու 18 օր ետք պատերազմը կը դադրի: Գոլանի բարձունքները կը մնան Իսրայէլի վերահսկողութեան տակ եւ այդպէս կը շարունակուի մինչեւ օրս։ 1976-ին Լիբանանի կառավարութեան խնդրանքով սուրիական զօրքերը կը մտնեն այդ երկիրը՝ քաղաքացիական պատերազմը կանխելու համար։ Պատերազմը կ'աւարտի 1990-ին, սակայն, զօրքերը դուրս կը բերուին միայն 2005-ին, վարչապետ Ռաֆիգ Հարիրիի սպանութենէն ետք։ 1980-1988 թուականներուն Իրան-Իրաք պատերազմին Սուրիան կ'աջակցի Իրանին։ 1976-1982 «Մուսլիմ եղբայրներու» գլխաւորած «իսլամական ապստամբութեան» տարիները կ'ըլլան։ Գլխաւոր իրադարձութիւնը կը դառնայ Փետրուար 1982-ին իրականացած Համայի կոտորածը, որուն զոհ կ'երթայ 40 հազար հոգի : 10 Յունիս 2000-ին, Հաֆէզ Ալ-Ասատի մահէն ետք, որ երկիրը ղեկավարած էր 30 տարի, նախագահ կ'ընտրուի անոր որդին՝ Պաշշար Ալ- Ասատ:
Տարածքային բաժանում
Սուրիա բաժանուած է 14 նահանգներու։
Կլիմայ եւ բնակլիմայական պայմաններ
Կլիման մերձարեւադարձային միջերկրածովային է, արեւելքը՝ չոր ցամաքային։ Ամրան Արաբական եւ Սուրիական անապատներէն յաճախ կը փչէ «Խամսին» կոչուող տօթակէզ քամին։ Սուրիոյ տարածութեան մեծ մասին մէջ բուսականութիւնը անապատային եւ կիսանապատային է (հացահատիկ, փշոտ խոտեր եւ թուփեր)։ Ծովամերձ գօտիին մէջ կը գերակշռեն մշտադալար կաղնին, դափնին, մրտենին, դափնեվարդը եւ մայրին: Կան ձիթենիի, թթենիի, թզենիի եւ խաղողի այգիներ։ Լեռներուն մէջ կ'աճին մշտադալար կաղնիներ, նոճիներ, ովասիսներուն մէջ՝ փիւնիկեան արմաւենի։ Բազմազան է նաեւ կենդանական աշխարհը. տարածուած են շերտաւոր բորենին, գայլը, շնագայլը եւ աղուէսը։ Լեռներուն մէջ կը հանդիպինք սուրիական արջի, անտառային կատուի եւ այծի։ Մեծ է կրծողներուն ու սողուններուն թիւը։
Բնական հարստութիւն
Երկիրին ընդերքէն կ'արտահանուի քարիւղ, երկաթ, մակնիզիում, պղինձ, քրոմ, ծծումբ, ֆոսֆորիթներ, կերակուրի աղ եւ գորշ ածուխ։
Ժողովրդագրութիւն
Ժողովուրդին մեծ մասը կ'ապրի Եւփրատ գետի հովիտին եւ առափնեայ բերրի դաշտավայրերուն մէջ։ 2008-ի տուեալներով երկիրին մէջ գտնուող փախստականներու եւ կացարան փնտռողներուն թիւը կը կազմէ շուրջ 1.852.300 հոգի։ Անոնց մեծամասնութիւնը Իրաքէն եկողներն էին (1.300.000), միւսները՝ Պաղեստինէն (543.400) եւ Սոմալէն (5.200) : ՄԱԿ-ի կողմէ իբրեւ «մեր ժամանակներու մեծագոյն մարդկայնական աղէտ» կ'որակուի շուրջ 9.5 միլիոն սուրիացիներու, բնակչութեան կէսին տեղահանութիւնը Մարտ 2011-ին սկսած Քաղաքացիական Պատերազմէն ետք։ Չորս միլիոն սուրիացիներ երկիրէն դուրս կ'ապրին իբրեւ գաղթականներ։
Համաշխարհային ժառանգութիւն
ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային ժառանգութեան վայրերը Սուրիոյ մէջ
Ազգեր
Սուրիա կը համարուի նաեւ քանի մը այլ ազգային խումբերու հայրենիքը՝ թուրքմեններու (թիւով շուրջ 100. 000), չերքէզներու (100.000), յոյներու, եւ հայերու (շուրջ 100.000), որոնք հոն հաստատուած են Հայոց Ցեղասպանութենէն ետք։ Հայերը գլխաւորաբար կ'ապրին Հալէպ ի, Դամասկոս ի եւ Քեսապ ի մէջ։
Ժամանակին Սուրիոյ մէջ կը բնակէին մեծ թիւով հրեաներ, յատկապէս՝ Դամասկոսի, Հալէպի եւ Քամիշլիի մէջ։ Հալածանքներու պատճառով, 19րդ դարու երկրորդ կէսին անոնք կը գաղթեն Անգլիա, Միացեալ Նահանգներ եւ Իսրայէլ։ Անիկա կը տեւէ մինչեւ 1948, այսինքն՝ պետութեան ստեղծումը։ Ներկայիս միայն փոքրաթիւ հրեաներ մնացած են Սուրիոյ մէջ։ Արաբական աշխարհէն դուրս, մէկ միլիոն արաբներու եւ այլ Մերձաւոր Արեւելեան ծագումով սուրիացիներու գաղութ մը կը գտնուի Պրազիլի մէջ։ Արժանթին ի արաբներու մեծ մասը Սուրիայէն եւ Լիբանանէն եկած են։
Ազգայնամոլ ծայրահեղականներու ցուցաբերած անհանդուրժողութիւնը
Սուրիոյ քաղաքացիական պատերազմէն սկսեալ, սիւննի դաւանանքին հետեւող մահմետականներ, կը սկսին անհանդուրժողութիւն ցուցաբերել հայերուն, ինչպէս նաեւ այլ քրիստոնեայ փոքրամասնութիւններուն հանդէպ։ Սիւննիներու մեծամասնութիւնը Պաշշար Ասատի կառավարութեան դէմ էր, որովհետեւ Ասատ ալաւի դաւանանքին կը պատկանէր։ Ալաւիները աղանդաւորներ կը նկատուին սիւննիներուն կողմէ։ Այս պատճառով, անոնք չէին ուզեր աղանդաւորի մը կողմէ կառավարուիլ։ Քրիստոնեաները, մեծ մասամբ Ասատի կառավարութեան կողքին կը կանգնին, որովհետեւ այդ կառավարութիւնը քրիստոնեայ փոքրամասնութիւնները իր հովանիին ներքեւ կը պահէր։ Այս պատճառով, սիւննիները կը սկսին քրիստոնեաները ատել։ Կը սկսին իրենց մզկիթներուն մէջ, քրիստոնէութեան դէմ խօսիլ։ Օրինակ՝ թէ քրիստոնէութիւնը բազմաստուածային եւ հեթանոսական կրօն մըն է, որովհետեւ երեք աստուածներու կը հաւատայ։
Թուրքիան յենարան ունեցող «Սուրիական Ազատ Բանակ» կոչուած ահաբեկչական զօրքը, կը սկսի հայ գործատէրերու գործարանները գողնալ Շայխ Նաժժար, Ռամուսէ եւ Արգուպ ճարտարուեստաքաղաքներուն մէջ։ Ահաբեկիչները հարց կու տային այդ թաղամասի բնակիչներուն, թէ ո՛ր գործատեղը հայու կը պատկանի, ապա կը գողնային զայն։ Ոչ֊իսլամականին գողնալը արտօնուած է ըստ Քուրանին եւ իսլամական աստուածաբանութեան․ «Աստուած աւարը թոյլ տուաւ իբր օրինական եւ բարի: Ան այս մէկը օգտագործեց իսլամներու  միասնութեան համար: Ուրեմն վայլեցէ՛ք ձեր գողցածը»:
Իպն Իսհաք (327) «Եւ Ան (Աստուած) ձեզ ստիպեց ժառանգել անոնց երկիրը, անոնց տուները, անոնց ունեցուածքը եւ այն երկիրը, որ դուք չէք տրորած: Եւ Աստուած ամէն ինչի վրայ իրաւասու է:»
Քուրան 33․27
Լեզուներ
Երկրին պաշտօնական լեզուն արաբերէնն է։ Սուրիոյ արաբերէնը իր յատուկ բարբառը ունի, որ կը կոչուի՝ սուրիական բարբառ։ Քիւրտերը կը գործածեն քրտերէնի Քումանճի բարբառը։ Հայերը կը խօսին արեւմտահայերէն, իսկ թուրքմենները՝ արեւելեան ազերիներու լեզուն։ Օտար լեզուներէն կը տիրապետէր ֆրանսերէնը, որ տարածուած էր երկու համաշխարհային պատերազմներու ընթացքին, Ռուսերէնը, որ անկախութեան տարիներուն դուրս կը ձգուի իբրեւ երկրորդ լեզու։ Կը գործածուի նաեւ՝ անգլերէն ը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ասիական երկրներ Ստորոգութիւն:Արաբական երկրներ Ստորոգութիւն:Սուրիա
Կրաց
Գրաց (Graz, Gradec), քաղաք Աւստրիոյ հարաւ–արեւելեան մասը, Շտիրիա երկրամասին մէջ։ Ան Շտիրիոյ նահանգակեդրոնն է։ Իր մեծութեամբ Գրացը Աւստրիոյ երկրորդ քաղաքն է։ Տարածքը 127,6 քառ. ք․մ․ է, իսկ բնակչութիւնը՝ 257 898 (2010-ի տուեալներով)։ Քաղաքին մէջ կը գործէ թրամուայի գիծ։ Այստեղ ծնած են յայտնի դերասան, Գալիֆորնիոյ նախկին նահանգապետ Առնոլտ Շվարցենեկերը եւ Աւստրիոյ նախագահ Հայնց Ֆիշերը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Աւստրիոյ քաղաքներ
Don't Stop the Music
«Don't Stop the Music» (Մի դադրեցուր երաժշտութիւնը), Պարպատոսցի երգչուհի Ռիհաննայի Good Girl Gone Bad (2007) երրորդ սթուտիական ալպոմի չորրորդ երգը, որ թողարկուած է 7 Սեպտեմբեր 2007-ին։
Այլ Տարբերակներ եւ Մասեր
Անգլիացի փոփ եւ ճազ երգիչ Ճէյմի Կալումը ձայնագրած է երգին ճազային մասը իր The Pursuit (2009) հինգերորդ սթուտիական ալպոմին համար : Կալումին տարբերակը գրաւած է Netherlands Singles Chart հիթ-շարքի 28-րդ հորիզոնականը :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ռիհաննայի երգեր
Ռոպերթ Մուկապէ
Ռոպերթ Մուկապէ, զիմպապուէացի պետական եւ քաղաքական գործիչ, Զիմպապուէի նախկին նախագահ (1987-2017):
Գործունէութիւն
18 Ապրիլ 1980 թուականէն մինչեւ 31 Դեկտեմբեր 1987 թուականը Զիմպապուէի վարչապետը եղած է։ 1975-2017 թուականներուն Զիմպապուէի իշխող Զիմպապուէի ափրիկէական ազգային միութիւն - Հայրենասիրական Ճակատ (ԶԱԱՄ-ՀՃ) կուսակցութեան նախագահը եղած է: 30 Յունուար 2015-էն մինչեւ 30 Յունուար 2016-ը Ափրիկէական միութիւնը գլխաւորած է: Դաւանանքը կաթոլիկութիւնն է. ճիզուիտական դպրոցէն ներս սորված է: Ստացած է ուսուցչի կրթութիւն: Իշխանութեան գալով, հաստատած է միակուսակցական դրուածք: Յայտնի է «ճերմակ ագարակատէրերու» հետապնդումներով (2001) եւ Միացեալ Նահանգներ ուն հասցէին քննադատական խօսքերով: Քաղաքականութեան մէջ յայտարարած է ընկերվարութեան նուիրում, կողմնակից եղած է արդիւնաբերութեան ազգայնացմանը եւ կենսական անհրաժեշտ ապրանքներու «կոշտ գիներու» հայեցակարգին:
Մանկութիւն՝ 1924–1945
Ռոպերթ Կապրիէլ Մուկապէի հայրը, Կապրիէլ Մաթիպիրին հիւսն էր, երբ մայրը՝ Պոնան կը դասաւանդէր վարդապետութիւն գիւղի երեխաներուն համար Պոնան եւ Կապրիէլը ունէին վեց զաւակ, անոնք կը պատկանէին զեզուրու ցեղախումբին, որ շոնաներու ամենափոքր ճիւղերէն մէկն էր։ Մուկապէի հօր պապը Մաթիպիրի կեղծանունով, XIX դարուն ծառայած էր Լոպենկուլա թագաւորին : Ճիզուիտները խիստ կարգապահ էին եւ անոնց ազդեցութեան տակ Մուկապէն ինքնակառավարման կարգապահութիւն ձեռք բերած է, նաեւ դառնալով ջերմեռանդ կաթոլիկ: 1930-ականներուն, Մուկապէն բանավէճ մը ունեցած է ճիզուիտներէն մէկուն հետ, որուն արդիւնքին Մուկապէի ընտանիքը վտարուեցաւ գիւղէն ֆրանսացի առաջնորդ հայր Ժան-Պաթիսթ Լուպիերին կողմէ: Անոնք հաստատուեցան եօթ մղոնաչափ հեռաւորութեամբ գիւղի մը մէջ, թէեւ երեխաները թոյլատրուած էին մնալ տարրական դպրոցէն ներս:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:6 Սեպտեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:21 Փետրուարի ծնածներ
Եսայի Ջանփոլատեան
Եսայի Ջանփոլատեան, հայ բարերար, հասարակական եւ քաղաքական գործիչ եւ վաճառական:
Կենսագրական գիծեր
Պատմաբան Թադէոս Յակոբեան իր «Երեւանի պատմութիւնը» աշխատութեան մէջ գրած է.
Եսայի Ջանփոլատեան մեծ աշխատանք տարած է Երեւանի զարգացման մէջ: Յայտնի է որպէս Երեւանի առաջին թատրոնի հիմնադիր: 1903 թուականին գնած է Երեւանի առաջին Պետական գաւառական ուսումնարանի շէնքը, որ յետագային նորոգուելով վերածուեցաւ թատրոնի, որ յայտնի էր «Ջանփոլատեան թատրոն» անունով: Այդտեղ ելոյթ ունեցած է Կոմիտասը՝ իր Գուսան երգչախումբով: Առաջին անգամ այդտեղ ելոյթ ունեցած է Արմէն Տիգրանեանի « Անուշ » օփերան :
Իբրեւ բարերար
Յայտնի վաճառականը կատարած է բարեգործութիւններ։ Անոր նիւթական օժանդակութեամբ նորոգուած են բազմաթիւ հին եկեղեցիներ: Շինած է դպրոցներ եւ հիմնած՝ հիմնադրամներ․ թոշակ յատկացուցած է կարիքաւոր աշակերտներու, աջակցած է«Նոր Մամուլ» պարբերականին եւ «Կռան» գրակական-հասարակական ամսագրի հրատարակութեան ։
Մեծ Եղեռնի տարիներուն գացած է Էջմիածին, հանդիպած է գաղթականներուն հետ ու անոնց ապահոված է կացարաններ եւ տուներ, նոյնիսկ անոնցմէ մի քանիին իր տան մէջ ապաստան տալով:
Իբրեւ քաղաքական գործիչ
Ջանփոլատեան աշխոյժ եղած է նաեւ քաղաքական կեանքի մէջ։ 1915-1916 թուականներուն, ան ընտրուած է Համահայկական Առաջին Համագումարի պատգամաւոր եւ Ս․ Փեթերսպուրկի մէջ մասնակցած է Համագումարի աշխատանքներուն։ Համագումարի հիմնական խնդիրներէն էր գաղթական հայերու համար օգնութիւն կազմակերպելը, որուն լիարժէք մասնակցած է Ջանփոլատեան ։
Պարգեւներ
Պարսկաստանի հետ կատարած իր յաջող վաճառականութեան համար 1900 թուականին Պարսկաստանի շահի կողմէ ստացած է «Առիւծ եւ արեւ» շքանշանը :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ բարերարներ Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ վաճառականներ Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Թիֆլիսի Պետրոս Ադամեանի Անուան Պետական Հայկական Դրամատիկական Թատրոն
Թիֆլիսի Պետրոս Ադամեանի Անուան Պետական Հայկական Դրամատիկական Թատրոն, Հայաստանի սահմաններէն դուրս գործող միակ պետական թատրոնը աշխարհին մէջ ։