cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մխիթարեան Միաբանութիւն
Եկեղեցւոյ եւ վանքի շինարարութիւն
3 Դեկտեմբեր 1714-ին թուրքերը պատերազմ կը յայտարարեն վենետիկցիներուն դէմ։ Պատերազմի վտանգը կը ստիպէ Մխիթար Աբբահօր եւ միաբաններուն մեծ մասին լքել Մեթոնը եւ տեղափոխուիլ Վենետիկ, որ կը ծառայէ միաբանութեան իբրեւ մշտական օրրան։ Մխիթարեան միաբանները իրենց ծրագիրները իրականացնելու համար առանձին մենաստանի ու վանատան կարիքը ունէին։ Միեւնոյն ատեն անոնց համար ժամանակը խիստ աննպաստ էր. Սենատը նոր օրէնք ընդունած էր, որմով կ'արգիլուէր քաղաքին մէջ որեւէ նոր կրօնական միաբանութիւն կառուցել։ Այնուամենայնիւ, Սենատը նկատի կ'առնէ Մխիթարին խնդրանքը եւ կը քննէ զայն։ Սենատը Աբբահօր կ'առաջարկէ քաղաքէն դուրս միաբանութեան համար վայր մը ընտրել։ Մխիթար կ'ընտրէ Ս. Ղազար կղզին, որ կը պատկանէր Մենդիկանտի միաբանութեան։ 1716-ի ամրան ան կ'այցելէ կղզին։ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ Կ. Պոլսոյ պատրիարքարանի հոգեւորականները կը փորձեն ամբաստանել եւ խոչընդոտել անոր գործունէութիւնը, սակայն 26 Օգոստոս 1717-ին Սենատը, այնուամենայնիւ, Մխիթարեաններուն մշտական բնակութեան իրաւունքով կը շնորհէ Ս. Ղազար կղզին, ուր Մխիթարն ու իր միաբանները կը հաստատուին 8 Սեպտեմբերին՝ Միաբանութեան հիմնադրման տարելիցին օրը։ 1723-ին կ'աւարտին եկեղեցւոյ վերանորոգման աշխատանքները։ 1724-ին Մխիթար կը սկսի իրագործել նոր վանքի շինարարութեան իր նախագիծը եւ կ'աւարտէ 1740-ին, գրադարանով եւ սեղանատունով։ 27 Ապրիլ 1749-ին Մխիթար կը մահուան եւ կը թաղուի Ս. Ղազար կղզիին աւագ խորանին առջեւ։ Անոր գերեզմանը կը դառնայ ուխտատեղի։ 1990-ականներու սկիզբը Վիեննայի Մխիթարեաններու միաբանութիւնը վարձքով Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպանութեան կը տրամադրէ մասնաշէնք մը եւ անոր փոխարէն Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ կը ստանայ հողաշերտ մը եւ շէնք մը՝ Աւան համայնքին մէջ վարժարան հիմնելու նպատակով։ Այսպիսով, 1994-ին Երեւանի մէջ կը բացուի Մխիթարեաններու կեդրոնը, ուր կը գործէ ժառանգաւորաց դպրոցը, կայ նաեւ մատուռ մը եւ գրադարան մը։
2000-ին Իտալիոյ իշխանութիւնները նիւթական յատուկ միջոցներ կը յատկացնեն Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան վանական համալիրի շինութիւններու եւ ծածկերու ընդհանուր վերանորոգման համար։
2002-2004 թուականներուն Վենետիկի քաղաքային իշխանութիւններու աջակցութեամբ վերանորոգուած են կղզիին ափերը, շրջապատող պարիսպները, նաւամատոյցն ու հրապարակը։
Կրօնական-կաթոլիկական աշխատութիւններ
Մխիթարեան միաբանութեան հիմնադրման սկզբնական շրջանին Վատիկանի աջակցութիւնը ստանալու նպատակով կը թարգմանուին եւ կը հրատարակուին շարք մը գործեր։ Անոնցմէ են Ալպերթ Մեծի «Համառօտութիւն Աստուածաբանութեան» /1715/, Մխիթար Սեբաստացիի «Մեկնութիւն սրբոյ աւետարանին Տեառն մերոյ Յիսուս Քրիստոսի որ ըստ Մատթէոսի» /1737/, Ալփոնսոս Ռոտրիկեցիի «Կրթութիւն կատարելութեան եւ կրօնաւորականի առաքինութեան» եռահատոր գործը /1741-1742/: Նշանաւոր է յատկապէս Մ. Չամչեանի «Մեկնութիւն Սաղմոսաց» տասը հատորէ բաղկացած գործը, ուր կը ներկայացուին Դաւիթ մարգարէի սաղմոսներու քննական ուսումնասիրութիւնն ու մեկնութիւնները։ Լոյս կը տեսնեն նաեւ Չամչեանի «Պատկեր Տօնից» ճառերը, «Նուագարան օրհնութեան» մեկնութիւնը եւ «Սեղան Խնկոց» աղօթագիրքը՝ նախատեսուած տարուան տարբեր տօներու համար։ 1810-1815 թուականներուն լոյս կը տեսնէՄ. Աւգերեանի «Լիակատար վարք եւ վկայաբանութիւն սրբոց» աստուածաբանական գործը։ Այս տարիներուն Մխիթարեանները լոյս կ'ընծայեն բազմաթիւ «վարք սրբոցներ» եւ «մեկնողական» գրականութիւն, ինչպէս նաեւ Աստուածաշունչ մատեանը:
Պատմական գործեր
Այս բոլորէն բացի, Մխիթարեանները հանդէս կու գան իրենց ինքնուրոյն գործերով, որոնցմէ ամէնէն նշանաւորը Մ. Չամչեանի «Պատմութիւն Հայոցն» է, որ լոյս կը տեսնէ 1784-1786 թուականներուն՝ Վենետիկ։ 1865-1878 թուականներուն լոյս կը տեսնէ Գ. Զարբհանալեանի «Պատմութիւն հայերէն դպրութեանց» գործը։
Պատմա-աշխարհագրական գործեր
Խօսելով աշխարհագրութեան հետ առնչուող գործերուն մասին՝ առաջին հերթին հարկ է յիշել Ղուկաս Ինճիճեանի եւ Ստեփանոս Ագոնցի ջանքերով հրատարակուած «Աշխարհագրութիւն չորից մասանց աշխարհի» գործը։ 1802-1808 թուականներուն լոյս տեսած այս գործը բաղկացած էր 11 հատորներէ, «բոլորն ալ ոսկեզօծ ու կաշեկազմ»: «Շուրջ 8000 էջերէ բաղկացած այս գործին մէջ կը նկարագրուին Ասիոյ, Եւրոպայի, Ափրիկէի եւ Ամերիկայի բոլոր երկիրները, որոնց աշխարհագրական դիրքը, բուսականութիւնը, վաճառականութիւնը, տեղագրութիւնը…» /«Հայ ժողովուրդի պատմութիւն», 1974/: Լոյս կը տեսնեն Ղեւոնդ Ալիշանի «Քաղաքական աշխարհագրութիւն» /1853/, «Սիսուան» /1885/, «Այրարատ» /1890/ եւ «Սիսական» /1893/ գործերը։ Կը տպագրուին նաեւ շարք մը աշխարհագրական քարտէսներ՝ Իգնատիոս Խաչատրեանի եւ Եղիա Էնտազեանի փորագրութեամբ։ Անոնք են «Համատարած աշխարհացոյց», «Հայաստանեայց», «Երկրին աւետեաց», «Չորից մասանց աշխարհի», «Օսմանեան տէրութեան», «Սեաւ ծովու եւ շրջակայիցն» եւ «Նեղուցին Կ. Պոլսոյ»:
Լեզուաբանական եւ բառարանագիտական գործեր
1749-ին լոյս կը տեսնէ Մխիթար Սեբաստացիի «Բառգիրք Հայկազեան Լեզուի» գործը։ Հայկական բառարանագիտութեան մէջ անիկա կը համարուի առաջին լիարժէք հայերէն բառարանը։ Մխիթար աբբան եւ իր աշակերտները 1727-ին կը սկսին աշխատիլ այս բացատրական բառարանին վրայ եւ կ'ամբողջացնեն 1745-ին։ Նախապէս հայերէն բառարաններ չկային, որոնք որպէս աղբիւր կրնային ծառայել Մխիթար աբբայի բառարանին համար։ Կային միայն լատին վարդապետներու կողմէ հրատարակուած լատիներէն-հայերէն քանի մը փոքր բառարաններ։ Կար նաեւ Աստուածաշնչեան բառարան մը, որու մէջ տրուած մեկնութիւնները նոյնպէս անօգուտ էին Մխիթարին։ «Բառգիրք Հայկազեան Լեզուի» ստեղծման համար աղբիւր կը հանդիսանան հայկական հին ձեռագիրներ, գիրքեր եւ ամենայայտնի հայ հեղինակներու գործերը։ Մխիթար աբբան գլխաւորաբար կը դիմէ վստահելի աղբիւրներու, մեծապէս կ'օգտուի Աստուածաշունչի հայերէն թարգմանութենէն՝ ձեռքին տակ ունենալով նաեւ յունարէն բնագիրները։ Մխիթար Սեբաստացիի գրիչին կը պատկանին նաեւ 1730-ին լոյս տեսած «Քերականութիւն Գրաբարի Լեզուի Հայկազեան սեռի» գործը։ Այս գործին նպատակն է մաքրել հայերէնը լատինամոլութիւններէ։
Նշուած բառարաններէն բացի, լոյս կը տեսնեն նաեւ տարբեր լեզուներով այլ բառարաններ կամ, ինչպէս Մխիթարեանները կ'ըսէին՝ «առաջնորդներ»: Անոնցմէ են, օրինակ, 1804-ին Մ. Ջախջախեանի հրատարակած «Բառարան յիտալական լեզուէ ի հայ եւ ի տաճիկ բարբառ» գործը, Յարութիւն Աւգերեանի ֆրանսերէն-հայերէն եւ անգլերէն-հայերէն բառարանները։ 1820-ականներուն Հ. Աւգերեան կը հրատարակէ անգլերէն-հայերէն բառարաններ եւ քերականութիւն՝ Ս. Ղազար կղզիին մէջ հայերէն ուսանող Ճորճ Կորտըն Պայրընի օժանդակութեամբ։ Յիշատակութեան արժանի են նաեւ Մ. Չամչեանի «Քերականութիւն Հայկազեան լեզուի» /1779/, Պ. Յովհաննիսեանի «Մարդկային լեզուին սկզբան» /1857/, Ա. Այտընեանի «Քննական քերականութիւն աշխարհաբար կամ արդի հայերէն լեզուի» /1866/, Ս. Տէրվիշեանի «Հնդեւրոպական նախալեզու» /1885/ եւ այլ գործեր։
Գրական այլ գործեր
Վենետիկի Ս. Ղազար վանքին մէջ, Մխիթարեան վարդապետներ, կը հաւաքեն հայ հին գրականութեան ձեռագիր գործեր։ Շնորհիւ բառամթերքի ու քերականութեան ուսումնասիրութեան, անոնք կը վերականգնեն դասական հայերէնը՝ գրաբարը, որ միայն եկեղեցւոյ մէջ կը գործածուէր։ Կը կազմեն ծաւալուն բառարաններ՝ եւրոպացի գրագէտներէ  գործեր կը թարգմանեն գրաբարի, յետոյ աշխարհաբարի, սկսեալ՝ հին յոյն եւ լատին դասականներէն։ Վարդապետները, իրենք եւս կը գրեն նոյն ոճի գործեր՝ դիւցազներգութիւն, թատրոն եւ այլ գործեր։ Այս գործերը, մեծ մասամբ, մեր օրերուն ալ չեն կարդացուիր, բայց կը կազմեն հայ նոր գրականութեան «Դասական շրջան»ը։
Նոյն ժամանակաշրջանին՝ Գրական զարթօնք հայաբնակ այլ շրջաններու մէջ
1750-ականներէն, մշակութային լուրջ խմորումներ կ'ունենան նաեւ հայութեան արեւելեան գօտիները։ Հնդկահայ գագաթը, որ կ'ապրէր ընկերա-մշակութային աւելի զարգացած պայմաններու մէջ, կը կատարէ թարգմանութիւններ՝ արեւմտեան նոր, յառաջդիմական գրագէտներու գործերէն, կ'արտադրէ ինքնագիր գործեր, եւ նոյնիսկ՝ Ազգային ազատագրութեան վերաբերող քաղաքական երկեր։ Անդրկովկասի մէջ, նոյն տարիներուն, առանձին երեւոյթ կը կազմէ՝ Սայեաթ-Նովան, իր բանաստեղծական գործերով։ Սայեաթ-Նովան գագաթն էր գուսան-աշուղներու բազմադարեան աւանդութեան մը, որ կու գար մեր ամենահին պատմութենէն։ Կը սկսի կազմաւորուիլ նաեւ Ռուսիոյ մեծ կեդրոններու հայ մտաւորականութիւնը։ Բառարաններ կը գրուին, հայոց պատմութեան գործեր կը գրուին հայերէն եւ ռուսերէն։
Եւրոպայի մէջ կը սկսին զարգանալ հայագիտական ուսուցումները։ Կ'երեւին առաջին օտարազգի հայագէտները։ Լատիներէնի, իտալերէնի, ֆրանսերէնի կը թարգմանուին հայ դասական հեղինակներու գործերը՝ Մովսէս Խորենացի, Ներսէս Շնորհալի, Եղիշէ եւ այլն։ 1798–էն՝ Փարիզի մէջ, համալսարանական մակարդակի վրայ, կը գործէ հայագիտական ամպիոնը։
1850-ի շուրջ, աւելի զգալի կը դառնան փոփոխութիւնները՝ լեզուի մարզին մէջ։ Քիչ-քիչ զտուած՝ խօսակցական լեզուի երկու ճիւղերը, իբր գրական լեզու, կը փոխարինեն գրաբարը, որուն վերակենդանացումը ալ անկարելի կ'երեւի։ Արեւմտահայ եւ արեւելահայ աշխարհաբարներու յաղթանակը կ'ապահովուի շնորհիւ՝ ուսեալ երիտասարդ մտաւորականներու սերունդի մը, Նիկողոս Զօրայեան, Ստեփան Ոսկան, Ստեփանոս Նազարեան, Միքայէլ Նալպանդեան եւ ուրիշներ
Գրական-գեղարուեստական գործեր
ԺԹ. դարը նշանաւոր է նաեւ Մխիթարեաններու գրական-գեղարուեստական գործունէութեամբ։ Անոր հիմքն էր Մխիթար Սեբաստացիի 1727-ին լոյս տեսած «Տաղարան» ժողովածուն։ Անիկա դասականութեան առաջին ամբողջական դրսեւորումն էր հայ գրականութեան մէջ, որ իր գագաթնակէտին կը հասնի 1858-ին, արտացոլալով Արսէն Բագրատունիի «Հայկ Դիւցազն»-ին մէջ։ Դասականութիւնը կ'արտացոլայ նաեւ Ղ. Ինճիճեանի, Մ. Ջախջախեանի եւ այլոց ստեղծագործութիւններուն մէջ։ Հայկական դասականութիւնը աւելի արգասաբեր կը դառնայ վիպերգի եւ թատերախաղի ասպարէզներուն մէջ։ Առաջին դասական թատերախաղը՝ «Արկածք Տիգրանայ» վերնագիրով, կը յայտնուի Մխիթարեաններու թատրոնին մէջ 1776-ին։ Յաջորդ տասնամեակին ողբերգութիւններով հանդէս կու գան Մ. Ջախջախեան՝ «Յաղթութիւն Տրդատայ ի վերայ Հռչէի», «Դաւագործ մահ մեխին Խոսրովայ», Ե. Թովմաճեան՝ «Հայկ դիւցազն», «Հանդէս մենամարտութեան Որոտեանց» գործերով, Պետրոս Մինասեան՝ «Արշակ Բ.», «Խոսրով Մեծ», «Սմբատ Առաջին», «Երուանդ» պատմական ողբերգութիւններով եւ այլն։ Գեղարուեստական երկերէն յատկանշական են Ս. Տէրվիշեանի «Այրի մայրը եւ միամօր որդեակը», Կ. Սիպիլեանի «Տրդատայ առանձնանալը, վերջին օրերն ու մեռնիլը», Ս Գաթրճեանի «Տարւոյն չորս եղանակները կամ Նկարագիր սքանչելեաց բնութեան» գործերը եւ այլն։
Կը կատարուին նաեւ շարք մը գեղարուեստական թարգմանութիւններ՝ Ժ. Ռասինի «Երգ վասն կրօնից», Ժ. Լաֆոնթենի «Առակք» եւ այլ ստեղծագործութիւններ։ Ժթ. դարու երկրորդ կէսին դասականութիւնը կը զիջի վիպապաշտութեան: Վերջինիս հիմնադիրն էր Ղեւոնդ Ալիշան իր «Հայոց աշխարհիկ», «Պլպուլն Աւարայրի», «Հրազդան», չափածոյ, նաեւ «Յուշիկք հայրենեաց հայոց» ստեղծագործութիւններով։
Բնագիտական գործեր
Մխիթարեաններու գործունէութիւնը նպաստած է նաեւ բնագիտութեան զարգացման։ «Բազմավէպ»-ի էջերուն մէջ կը տպագրուին շարք մը գործեր, որոնցմէ են «Սկզբունք բուսաբանութեան» /1846/, «Տարերք բուսաբանութեան» /1883/, Յ. Քաւտաճեանի «Տարերք կենդանաբանութեան» /1885/, Ս. Երեմեանի «Նմոյշ հայ կենդանաբանութեան» /1879/ եւ այլն։
Տնտեսագիտական գործեր
Մխիթարեանները «Բազմավէպ» պարբերականին մէջ տեղ յատկացուցած են նաեւ տնտեսագիտութեան։ Ղ. Տէրտէրեան կ'անդրադառնայ տնտեսական գործունէութեան դասակարգման, կը յառաջացնէ շարք մը տեսութիւններ, կ'անդրադառնայ ապրանքի արժէքին եւ գինին։ Մէկ այլ յօդուածագիրի՝ Տ. Թնկրեանի գործին մէջ կարելի է նկատել Ատամ Սմիթի անմիջական ազդեցութիւնը։ Ան կ'անդրադառնայ ապրանքի, դրամի, արժէքի եւ գինի խնդիրներուն, կը փորձէ ստեղծել արտադրութեան տարրերու մասին ամբողջական տեսութիւն մը:
Թատրոն
ԺԹ. դարու առաջին կէսէն վերելք կ'ապրի թատրոնը: Կը սկսին կազմակերպուիլ սիրողական ներկայացումներ։ 1770-ականներէն ի վեր ներկայացումներ կը կազմակերպուին նաեւ Վենետիկի Ս. Ղազար վանքին մէջ։ 1790-ականներէն սկսեալ Մխիթարեանները կը բեմականացնեն հայոց պատմութիւնը ներկայացնող թատերախաղեր՝ «Վասակ Մամիկոնեան» /1792/, «Ղեւոնդեանց նահատակութիւնը» /1795/, «Մեծն Վարդան Մամիկոնեան» /1799/, «Հայկ դիւցազն» /1805/ եւ այլն։ Այս ժամանակաշրջանին կը ցուցադրուին նաեւ երկու ողբերգութիւններ՝ «Տրդատայ յաղթութիւնը» եւ «Վաճառումն Յովսէփայ»: Աւելի ուշ՝ 1820-1860 թուականներուն կը հանդիպինք նաեւ կեանքի հետ առնչուող կատակերգութիւններու՝ «Ծաղրածու Եուսուֆ», «Ճիմիճ Ահմետի նկարագիրը», «Աւրամ հրեայ», «Վաճառական Մոշօն» եւ այլն։
Տետրակներ եւ տարեգիրքեր
1799-ին Մխիթարեանները կը հրատարակեն «Տարեգրութիւն» փոքրիկ տետրակները։ 1803-ին կը դադրի «Տարեգրութեան» տպագրութիւնը եւ անոր փոխարէն լոյս կը տեսնէ «Եղանակ Բիւզանդեան» տարեգիրքը։ Քանի որ «Եղանակ Բիւզանդեանի» ընթերցողը հիմնականին մէջ եւրոպական քաղաքներու հետ առնչութիւն ունեցող վաճառականներն էին, տարեգիրքը լայն տեղ կը յատկացնէ աշխարհագրական, տեղագրական գիտելիքներուն, կ'անդրադառնայ տարբեր գիւտերու, ժողովուրդներու կենցաղին, առեւտուրին, քաղաքական դէպքերուն եւ այլն։ Այս տարեգիրքը կը շարունակուի լոյս տեսնել մինչեւ 1820։
Պարբերականներ
1812-1826 թուականներուն Վենետիկի մէջ լոյս կը տեսնէ «Դիտակ Բիւզանդեան» պարբերականը։ Այնուհետեւ աւելի քան երկու տասնամեակ Մխիթարեանները պարբերական չեն ունենար։ Այդ ընթացքին կը հրատարակուին «Դարապատում» ժողովածուները։ Բոլոր հրատարակութիւններու խմբագիրը եղած է Ղուկաս Ինճիճեանը:
Ամսագիրներ
Այնուամենայնիւ, ոչ «Տարեգրութիւնը», ոչ «Եղանակ Բիւզանդեանը», ոչ ալ «Դիտակ Բիւզանդեանը» հայ հասարակական-մշակութային կեանքին մէջ կը կատարեն այն կարեւորագոյն դերը, որքան «Բազմավէպը»: 1843-ին լոյս տեսած ամսագիրին հետ կը համագործակցին Ղեւոնդ Ալիշան, Գ. Զարպհանալեան, Յ. Զոհրապեան եւ ուրիշներ։ «Բազմավէպի» առաջին խմբագիրը եղած է Յովհաննէս Այվազովսկիի եղբայրը՝ Գաբրիէլ Այվազովսկին: Ամսագիրը, «Եղանակ Բիւզանդեանի» օրինակին հետեւելով, լայն տեղ կը յատկացնէ պատմութեան, աշխարհագրութեան, բնագիտութեան, հնագիտութեան, տեղագրութեան, առեւտուրին, գիւտերուն եւ այլն։ «Բազմավէպ»ի մէջ կը հրատարակուին բանասիրական եւ գիտական բազմաթիւ յօդուածներ։ Հետագային 1887-էն կը հրատարակուի նաեւ «Հանդէս ամսօրեայ» ամսագիրը։
Վարժարաններ
Մինչեւ Մխիթարեան միաբանութեան հիմնադրութիւնը Մխիթար Սեբաստացի դպրոցներ կը բանայ տարբեր հայաբնակ քաղաքներու մէջ։ Աշխարհի տարբեր ծագերուն 1721 էն մինչեւ մեր օրերը գործած են շուրջ 80 Մխիթարեան վարժարաններ։
Ներկայիս կը գործեն Մխիթարեաններու Պուէնոս Այրէսի, Հալէպի, Պէյրութի, Կ.Պոլսոյ, Փարիզի եւ Լոս Անճելըսի վարժարանները։
Ժառանգաւորաց դպրոցներէն ներկայիս կը գործեն երկուքը՝ Լիբանանի եւ Հայաստանի ժառանգաւորաց դպրոցները, որոնց վերապահուած է միաբանութիւնը նոր վարդապետ-միաբաններով համալրելու առաքելութիւնը։ Վերջին 10 տարիներուն միաբանութիւնը ունեցած է միայն մէկ նոր միաբան, իսկ երեք շրջանաւարտներ ներկայիս կ'անցընեն փորձառական միամեայ շրջան մը։
Աբբահայրեր
1921-ին Կիւրեղեանի մահէն ետք միաբանութիւնը նոր շրջան մը կը սկսի՝ Հայր Յովհաննէս վարդապետ Թորոսեանի ղեկավարութեամբ, իսկ աբբահօր պաշտօնը կը մնայ թափուր։ 1928-ին կ'ընդունուի միաբանութեան նոր օրէնսգիրքով վերատեսութեան ենթարկուած կանոնադրութիւնը։
Գրական Ստեղծագործութեան Սիւժէն
Գրական ստեղծագործութեան սիւժէն ( ֆր. sujet-առարկայ), գեղարուեստական երկի մը մէջ հեղինակը իր հերոսները կը դնէ որոշակի դէպքերու եւ յարաբերութիւններու մէջ, որոնց ընթացքին կը բացայայտուին անոնց նկարագիրն ու փոխյարաբերութիւնները։ Ուրեմն՝ գրական երկի մէջ պատկերուած դէպքերու, գործողութիւններու, մարդկային կապերու ամբողջութիւնը կը կոչուի սիւժէ։
Սիւժէն երկի բովանդակութեան որոշակի դասաւորումն է, ուր կը տրուին ժամանակաշրջանի իւրայատուկ գիծերը, ազգային–ընկերային հանգամանքները։ Ան նաեւ տիպարներու աճի, նկարագիրի ու էութեան դրսեւորումի ընթացքն է։
Գրական գործ մը կրնայ ունենալ գլխաւոր ու երկրորդական սիւժէտային գիծեր, որոնք միահիւսուելով՝ կը ներկայացնեն ամբողջ բովանդակութիւնը։ Օրինակ՝ Դերենիկ Դէմիրճեանի «Վարդանանք» վէպի հիմնական սիւժէտային գիծը հայ ժողովուրդի մղած պայքարն է պարսիկներու դէմ, սակայն հոն առկայ են նաեւ այլ դէպքեր, ինչպէս՝ հերոսներու անձնական հարցեր, սիրոյ պատմութիւններ, գիւղացի-նախարար հակադրութիւններ, նախարարներու միջեւ հակադրութիւններ, հայոց այրուձիին ճակատագիրը օտարութեան մէջ եւ այլն, որոնք կը միահիւսուին սիւժէտային գլխաւոր գիծին։
Նշան Թիւսիւզեան
ՆՇԱՆ  ԹԻՒՍԻՒԶԵԱՆ, (1911, Տիգրանակերտ - 26 Մայիս 1980, Լիբանան) Ազգային գործիչ, Հ.Մ.Ը.Մ.-ի Հալէպի մասնաճիւղի հիմնադիր սերունդէն:
Կենսագրութիւն
Անչափահաս տարիքին կը մեկնի Պարսկաստան՝ գործի մը ձեռնարկելու նպատակով: Սակայն շուտով Հալէպ կը վերադառնայ եւ կը պաշտօնավարէ նոր հաստատուած ելեկտրական ընկերութեան մէջ, իբրեւ գործաւորներու վերակացու, որմէ ետք մեծ եղբօր նման լումայափոխութեան գործով կը զբաղի, զոր հետագային կը շարունակէ Պէյրութի մէջ, մինչեւ գործէն դադրիլը:
1961-ին վերջնականապէս Պէյրութ կը հաստատուի:
Ան կ'ամուսնանայ երգահան Բարսեղ Կանաչեան ի աղջկան՝ Սեդայի հետ եւ զօրավիգ կը կանգնի մեծ երաժիշտ Կանաչեանի համերգներու կազմակերպութեան: Կ'ունենայ երեք աղջիկ եւ մէկ մանչ զաւակներ:
Միութենական Կեանք
Նշան Թիւսիւզեան պատանի տարիքէն կ'անդամագրուի Հ.Յ.Դ.-ի եւ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի եւ նուիրաբար կը ծառայէ անոնց շարքերէն ներս: Ան կը հանդիսանայ Հալէպի Հ.Մ.Ը.Մ.-ի սկաուտական շարժումի տարածման եւ կազմակերպման գլխաւոր դէմքերէն մէկը: Եղբ. Նշան Թիւսիւզեան կ'ըլլայ պարզ սկաուտ, ապա խմբապետ, Սկաուտական Խորհուրդի անդամ եւ Հալէպի մասնաճիւղի վարչական եւ իր նուիրական աշխատանքով կը դառնայ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի ձեռնարկներուն յաջողութեան նպաստող կարեւորագոյն դէմքերէն մէկը: 1961-ին Պէյրութ հաստատուելով ամբողջովին կը նուիրուի Հ.Մ.Ը.Մ.-ին, մաս կազմելով նաեւ Ազգային Իշխանութեան Տնտեսական Խորհուրդին: Ինչպէս Սուրիոյ, նոնյպէս Լիբանանի մէջ ան կը մասնակցի Հ.Մ.Ը.Մ.-ի բոլոր Շրջանային ժողովներուն, Ա. եւ Բ. Ընդհանուր Ժողովներուն եւ երկու անգամներն ալ կ'ընտրուի Կեդրոնական Վարչութեան անդամ, ստանձնելով գանձապահի պատասխանատու պաշտօնը:
1972-ին, հայ սկաուտութեան հիմնադրութեան 60-ամեակի տօնակատարութեան ընթացքին, Պէյրութի «Իւնեսքօ» սրահին մէջ, լիբանանեան պետութեան կողմէ շքանշանով կը պարգեւատրուի ՝ առ ի գնահատանք մարզական եւ սկաուտական կեանքին մէջ իր ունեցած կարեւոր ներդրումին:
Աշխատութիւններ
Նշան Թիւսիւզեանի աշխատութեամբ լոյս կը տեսնէ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի սկաուտներու առաջին գիտելիքներու գիրքը, որ ցարդ կը մնայ ամէնէն ամբողջականը եւ լաւագոյնը իր տեսակի հրատարակութիւններուն մէջ:
Ան աշխուժօրէն կը հետապնդէր սկաուտական գիտելիքներու նոր ու արդիական գիրքերու պատրաստութեան աշխատանքները, երբ յանկարծակի զգետնուեցաւ սրտի տագնապով, 26 Մայիս 1980-ին:
Մանուէլ Մկրեան
Մանուէլ Մկրեան, հայ դեղագործ։
Կենսագրութիւն
Ստացած է դեղագործական կրթութիւն եւ որպէս դեղագործ աշխատած է։ 1914 թուականի Յուլիսին, ի թիւս բազմաթիւ հայ մտաւորականներու, բանտարկուած է Կեսարիոյ բանտին մէջ։ Բանտէն ներս խնամք ու բժշկական օգնութիւն ցուցաբերած է թուրքերու խոշտանգած բանտարկեալ հայերուն։ Խնամած եւ բուժած է նաեւ սարսափելի խոշտանգումներէ արիւնահոս վէրքեր ստացած՝ Համբարձում Պոյաճեանին (Մեծն Մուրատ)։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ
Ժուրնալ Ազիաթիք
Ժուրնալ Ազիաթիք (ֆրանսերէն՝ Journal Asiatique), ակադեմական հրատարակութիւն ֆրանսական Ասիական ընկերակցութեան (Société Asiatique) 1822 թուականէն սկսած մինչեւ այսօր։ Լայն տեղ տրամադրած է տարիներու ընթացքին հայերէն ին եւ հայագիտական նիւթերուն ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Մամուլ
Անրի Կրեկուար
Անրի Կրեկուար,, պելճիքացի հելլենագէտ, բիւզանդագէտ եւ հայագէտ։ Սորված է Լիէժի համալսարանին եւ Սորպոնի մէջ։
Գործունէութիւնը
Փիլիսոփայութեան եւ բանասիրութեան տոքթոր (1902)։ 1909-էն դասախօսել է Պրիւսէլի Ազատ համալսարանին մէջ։ 1924-ին հիմնադրած է «Byzantion» հանդէսը։ 1930-1931-ններուն Պրիւսէլի մէջ հիմնադրած է Արեւելեան եւ սլաւոնանասիրութեան եւ պատմութեան հիմնարկը, ուր դասախօսելու հրաւիրած է նաեւ Նիկողայոս Ադոնցին։ Արժէքաւոր են Կրեկուարի ուսումնասիրութիւնները Պաուլիկեան շարժման, բիւզանդական «Դիգենիս Ակրիտաս» էպոսի մասին, ուր հեղինակը պաուլիկեաններու միջավայրին մէջ կը բաժնէ էպոսի առաջանալու եւ ձեւաւորուելու վերաբերեալ Նիկողայոս Ադոնցի եզրակացութիւնը։ Կարեւոր են Կրիկուարի յօդուածները զօրավար Նիկեփորոս Փոկասի, Հերակլիոս կայսեր հայկական ծագման, իններորդ դարոգ հայազգի նշանաւոր գործիչներուխ մասին։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պելճիքացի հայագէտներ
Խորէն Գալընեան
Խորէն Գալընեան (Գալիեան, ), հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է մօտ 1880 թուականին, Խարբերդի նահանգի կեդրոն, Խարբերդ քաղաքի մէջ՝ պատուելիի ընտանիքի մէջ։ Թուրքերը հօրն սպանած են՝ Խարբերդի իր տան տանիքը, իսկ մօրը՝ Բամբիշ Ալմաստին եւ մանուկ Խորէնին տարած եւ թուրքացուցած են՝ վերջինիս տալով Խայրուլլա անունը։ Մայրն իր խնայած 60 ոսկին տուած է որդիին բժշկական կրթութեան համար։ 1904 թուականին աւարտած է Պէյրութի ամերիկեան համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ Խարբերդի թուրքերու շրջապատէն ներս եղած է յարգուած բժիշկ Խայրուլլա։ Օսմանեան բանակին մէջ ծառայած է որպէս զինուորական բժիշկ եւ դեղագործ։ Պաշտօնի բերումով շրջած է Արեւմտեան Հայաստանի բոլոր նահանգները։
1915 թուականին՝ իրենց բնօրրաններէն տեղահանուած հայ գաղթականներու հետ, հասած է մինչեւ ՏԷր Զօր, ուր տեսած է, թէ ինչպէս շատերուն շարած ու շարքով մորթած են։ Աքսորեալները դիմած են բժիշկի օգնութեան եւ ան՝ իր ուժերու ներած չափով, գաղտնի կերպով օգնած է անոնց ու ազատած Եաթաղանէն։ Խարբերդի մէջ, թուրքերը անոր վրայ պահակ դրած են, որ ան հայերուն բժշկական օգնութիւն չցուցաբերէ։ Սակայն, այնուամենայնիւ, հնարաւորութեան ժամանակ՝ միշտ եւ ամենատարբեր հարցերով, օգնած է ազգակիցներուն։ Յետագային, զգալով իր գլխուն կուտակուող մութ ամպերը, իր ընտանիքի բեռները գաղտնի ճանապարհով ուղարկած է Հալէպ եւ օր մըն ալ վերադառնալով Կ. Պոլսէն, հաւաքած է ընտանիքը ու ծածուկ հեռացած՝ Խարբերդէն։ Այդպէս գաղթելով՝ հասած են Տիգրանակերտ (Դիարբեքիր), Մարտին, Հալէպ, Պէյրութ, Եգիպտոս։
1948 թուականին ընտանիքով հայրենադարձուած է Խորհրդային Հայաստան։
Աղբիւրներ
1912 թ., Խարբերդում)։
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան ականատեսներ Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ
Էրզրում
Էրզրում կամ Կարին, Թուրքիոյ Էրզրում մարզի վարչական կեդրոնն է։
Անուանում
Անաստասուպոլիս, Առզըռում, Առզռում, Արգիրոն, Արդուրում, Արզ, Արզան, Արզան ար-Ռում, Արզան էր Ռում, Արզարում, Արզերում, Արզը Ռում, Արզն ար ռում, Արզնե էլ-Ռում, Արծն Հոռոմոց, Արզն Ռում, Արզրում, Արտը Ռում, Բարանդիս, Կարիկալա, Գալիգուլա, Գարանիգիս, Գարանիտիդե, Էրեզ Էրում, Էրզեն Էլ-Ռում, Էրզենէրում, Էրզեն Էրում, Էրզենիռում, Էրզերում, էրզ էր-Ռում, Էրզին էրում, էրզիռում, էրզիրում, էրզյուրյում, էրզրում, էրզունիրում, էրզուրում, Թէոդոպոլիս, Թէոդոսիպոլ, Թէոդոսիոպոլիս, Թէոդոսիպոլիս, Թէոդոսիուպոլիս, Թէոդոսոպոլիս, Թէոդոսպոլիս, Թէոդոսուպոլ, Թէոդոսուպոլիս, Թէոդուպոլիս, Թվուլուս, Կալիկալա, Կալիքալա, Կարախպոլիս, Կարանա, Կարանատիդէ, Կարանիտիդէ, Կարանիտիս, Կարէն, Կարէնտիս, Կարնոյ, Կարնոյտէս, Կարնոյտիս, Կարնային քաղաք, Կարնա քաղաքի, Կարնոյ քաղաք, Կարնու քալաքի, Կարնու քաղաք, Կարունս քաղաք, Կարուց քաղաք, Քալիքալա, Քարին քաղաք):
Աշխարհագրական դիրք
Քաղաք Մեծ Հայքի Բարձր Հայք աշխարհի Կարին գաւառին մէջ, Կարնոյ սարահարթին մէջ, Եփրատ գետի ձախ կողմը, Այծպտկունք լերան հիւսիս արեւմտեան լանջերուն, ծովու մակերեւոյթէն շուրջ 2000 մ բարձրութեան վրայ։ Քաղաքէն հարաւ կ'երեւին Հաւատամք լերան բլրաշարերը։ Արեւելքէն կ'երկարի Դավաբոյնի լեռնաշղթան, իսկ հիւսիսէն եւ արեւմուտքէն քաղաքին մօտերը կը տարածուի Կարնոյ դաշտը։ Ունի զով ու առողջարար կլիմայ, առատ եւ սառնորակ խմելու ջուր։ Ձմեռը հոս երկարատեւ ու խստաշունչ է, ամառը՝ զով, կարճատեւ ։
Բնակչութիւն
Օտարներու երկարատեւ տիրապետութիւնը զգալիօրէն փոխած է Կարնոյ բնակչութեան ազգային պատկերը ի վնաս հայերուն։ 1829-ին Կարինը ունէր շուրջ 130.000 բնակիչ, որմէ 30.000 հայեր, 1909-ին՝ 60.000 բնակիչ, որմէ 15.000 (2500 ընտանիք) հայեր։ Հայերը գլխաւորաբար կը բնակէին քաղաքին հիւսիսային ու հիւսիս արեւմտեան թաղամասերուն մէջ։ Հոս կը գտնուէին նաեւ ԱՄՆ-ի, Անգլիոյ, Ֆրանսայի, եւ Ռուսաստան ի հիւպատոսութիւնները։
Տնտեսութիւն
Իբրեւ առեւտրական գլխաւոր մայրուղիներուն վրայ գտնուող քաղաք, Կարին պատմական բոլոր ժամանակներուն ալ ունեցած է տնտեսական կարեւորագոյն նշանակութիւն։ Առեւտրական սերտ կապեր ունէր Կոստանդնուպոլսոյ, Տրապիզոն ի, Թաւրիզ ի, Երեւան ի եւ Թիֆլիս ի հետ։ 1856 - 1871 թուականներուն կառուցուած Տրապիզոն-Բաբերդ-Կարին շուրջ 300 քմ երկար խճուղին ա՛լ ավելի կ'աշխուժացնէ կապը արտաքին աշխարհին հետ։ Անկէ ետք կ'աւարտի նաեւ Կարին-Հասանկալա ճանապարհին կառուցումը։ 1915-ին Կարին երկաթուղային հաղորդակցութիւն ունէր Սարիղամիշի հետ։ Այդ ճամբաներով քաղաք կը հասնէին մետաքս, բամպակէ նուրբ հիւսուածքներ, համեմներ, ապակեղէն, դեղորայք, բուսական իւղ, սուրճ, արդուզարդի առարկաներ եւ այլ ապրանքներ։ Ներքին ու արտաքին առեւտուրով եւ արհեստագործութեամբ գլխաւորաբար կը զբաղէին հայերը։ Ի. դարու սկիզբը քաղաքը ունէր քանի մը շուկայ, 12 հրապարակ, 32 կարաւանատուն եւ իջեւան, 18 բաղնիք, 150 պանդոկ, 180 հացի փուռ։ 1909-ին աւելի քան 3000 արհեստանոցներու, խանութներու եւ առեւտրական կրպակներու գրեթէ կէսը կը պատկանէր հայերուն։
Կարնոյ հայ արհեստաւորները հռչակ շահած էին ոսկերչութեան, դերձակութեան, դարբնութեան, զինագործութեան, որմնադրութեան, կաշեգործութեան, մուշտակագործութեան եւ պղնձազործութեան մէջ։ Կարնեցի կանանց ձեռքով գործուած գունագեղ ու նրբաճաշակ գորգերն ու արհեստագործական միւս ապրանքները մեծ հռչակ ունէին Հայաստանի եւ դուրսի շուկաներուն մէջ։ 1870-ական թուականներուն Կարնոյ մէջ կար ապուխտի եւ միսի 4 տնային գործարաններ, որոնք հայերուն կը պատկանէին։ Այդ օրերուն քաղաքին մէջ տարեկան 5000 միայն մեծ եղջերաւոր անասուն կը մորթուէր։ ԺԹ. դարու կէսերուն Կարնոյ մէջ կը գործէին նաեւ 6 կաշեգործական, քանի մը օղեթորման, ներկարարական եւ այլ նախաձեռնութիւններ։
Քաղաքին մօտակայքը կերակուրի աղ կ'արտահանէին։ 1880-ական թուականներուն իտալացի կոմս Քոնտ տը Պիրզանին Կարնոյ մէջ կը հիմնէ ծխախոտի մշակման գործարան մը, որու հումքին (անմշակ նիւթին) մէկ մասը  Տրապիզոնէն կը բերէին։ Ա. համաշխարհային պատերազմի նախօրեակին գերմանացի դրամատէրերը իրաւունք ունէին Կարնոյ շրջակայքը նաւթի պաշարներ որոնելու։ Կարնոյ հայերը մինչեւ 1880-ական թուականներուն համեմատաբար կ'ապրէին տնտեսապէս ապահով պայմաններու մէջ։ Անոնք աչքի կը զարնէին ջերմ հայրենասիրութեամբ, ընտանեկան յարաբերութիւններու աւանդապահութեամբ։
Կարինը ջրառատ քաղաք է, հոնկէ կը բխին շուրջ 500 յորդառատ ու սառնորակ աղբիւրներ։ Աղբիւրներ կային փողոցներուն մէջ, հրապարակներուն մէջ, նոյնիսկ տուներու բակերուն մէջ։ Ջուրին մէկ մասն ալ քաղաք կը բերուէր խողովակաշարքով Այծպտկունք լերան լանջերէն։ Կլիմային խստութեան պատճառով քաղաքին մէջ եւ շրջակայքի բանջարանոցներուն մէջ կը մշակէին միայն գետնախնձոր, կաղամբ, ստեպղին եւ բանջարեղէններու քանի մը տեսակներ։
Կարինը հայ մշակոյթի ու լուսաւորութեան մեծ կեդրոն էր։ Անոր ամենահին կրթական հաստատութիւնը Կեդրոնական մայր վարժարանն էր, զոր հիմնած էր Կարապետ Արք. Բագրատունին 1811-ին։ Հետագային այդ կրթարանը կը վերանուանուի Արծնեան եռամեայ երկսեռ վարժարան։ 1909-ին անիկա ունէր 334 աշակերտ եւ 9 ուսուցիչ։ ԺԹ. դարու վերջը եւ Ի. դարու սկիզբը Կարնոյ մէջ կը գործէին նաեւ Աղաբալեան, Արծնեան (երկրորդ), Գալֆաեան, Հռիփսիմեան, Մսրեան, Մսրեան հնգամեայ եւ Տէր-Ազարեան դպրոցները։ Կրթական գործին մէջ իր առանձնայատուկ տեղը ունէր Սանասարեան իննամեայ արական վարժարանը (1881-1916)։ 1909-ին Կարնոյ հայ աշակերտներուն թիւը 2800-էն աւելի էր։ 1878-ին Կարնոյ մէջ հիմնուած է թատերական միութիւն մը։ Մշակութային ընկերութիւններէն յայտնի էին՝ ուսումնասիրաց, Անձնուէր, Վարդանանց, Ընկերասիրաց, Սիսական, Կրթական, Աղքատասիրաց եւ այլն։ Այդ օրերուն Կարնոյ մէջ կար նաեւ 3 մանկապարտէզ։ Մինչեւ Ա. Համաշխարհային պատերազմ Կարնոյ մէջ լոյս կը տեսնէին «Յառաջ», «Սիրտ», «Ալիք», «Երկիր» եւ «Լոյս» պարբերականներրը։ 1878-ին Պերլինի վեհաժողովէն ետք Թուրքիոյ մէջ Ապտուլ Համիտի սկսած հայահալած քաղաքականութիւնը պայքարի կը կոչէ նաեւ Կարնոյ հայութիւնը։ 1881-ին Խ. Կետեկցեանի, Հ. Աստուրեանի, Բ. Նաւասարդեանի եւ Կ. Նշկեանի ջանքերով հոս կը ստեղծուի «Պաշտպան հայրենեաց» խմբակը, որ կը հետապնդէր ազգային-ազատագրական նպատակներ։ 1890-ական թուականներու կէսերուն Արեւմտեան Հայաստանի մէջ եւ Թուրքիոյ հայաբնակ շրջաններուն մէջ սկսած հայկական կոտորածներու ալիքները կը հասնին նաեւ Կարին։ Հոս կոտորածը կը սկսի 18 Հոկտեմբեր 1895-ին։ Քանի մը օրուան ընթացքին կ'աւերուին, կը հրկիզուին ու կը կողոպտուին հայերուն տուները, արհեստանոցներն ու խանութները։ Դաժանօրէն սպաննուած հայերուն թիւը 1000-ը կ'անցնի։ Գերի կը բռնուին կամ կ'առեւանգուին հարիւրաւոր կիներ ու երեխաներ։
Պատկերասրահ
Քաղաքը այսօր՝
Արեւմտեան Հայաստանի Վտարանդի Կառավարութիւն
Արեւմտեան Հայաստանի Վտարանդի Կառավարութիւն (Արևմտյան Հայաստանի վտարանդի կառավարություն, Western Armenia Government in Exile, Batı Ermenistan Sürgün hükûmeti), պաշտօնապէս՝ Արեւմտեան Հայաստանի Կառավարութիւն Արեւմտեան Հայաստանի տարածքի նկատմամբ անկախութիւնը պահանջող կազմակերպութիւն, որ հռչակուած է Արեւմտեան Հայաստանի Հայերու Ազգային Խորհուրդի կողմէ։ :
Ակունքներ
Համաձայն որոշ աղբիւրներու, Արեւմտեան Հայաստանի Վտարանդի Կառավարութեան կազմավորման գաղափարը կը պատկանի Արցախեան պատերազմի հերոս, ազատամարտիկ Լէոնիտ Ազգալդեանին, սակայն Արեւմտեան Հայաստանի Վտարանդի Կառավարութեան հիմնադրումի գաղափարը հայկական հանրային ատենաբանութեան մտաւ միայն 2000-ականներու սկիզբին, երբ մէկ շարք երկիրներու մէջ՝ Հայաստան, Ռուսիա եւ Ամերիկայի Միացիալ Նահանգներ, Եւրոպա, սկսեցաւ ձեւավորվիլ արեւմտահայերի վտարանդի կառավարութիւն հիմնադրելու հաւակնութիւններ ունեցող կազմակերպութիւններ:
Արցախեան պատերազմի աւարտէն ետք՝ 2004 թուականին Շուշիի արեւմտահայերու ժառանգ հանդիսացող շարք մը ազատամարտիկներ հիմնած են Արեւմտեան Հայաստանի Հայերու Ազգային Խորհուրդ կազմակերպութիւնը, որուն նպատակն է հայերու հայրենադարձութիւնը Արեւմտեան Հայաստան, Հայոց Ցեղասպանութան ճանաչումը, Թուրքիոյ Հանրապետութեան կողմէ տարածքային եւ բարոյական փոխհատուցում : 2007 թուականէն Արեւմտեան Հայաստանի Հայերու Ազգային Խորհուրը կ՛առաջնորդուի ազատամարտիկ Արմենակ Աբրահամեանը :
2005 թուականին Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու մէջ Մ․ Սոսիկեանը հիմնադրած է Արեւմտեան Հայաստանի Պաշտպանութեան Կոմիտէն: 2015թվականին ԱՄՆ ում հիմնվել է Արևմտյան Հայաստանի Սահմանադիր Գերագույն Իրավարար Ատյան և Արևմտյան Հայաստանի Ակադեմիա կառույցները, որոնց հիմնադիր Նախագահը Սուրիկ Ղազարյանն է։ Կառույցներըը գրանցված են ՄԱԿ-ի կենտրոնական գրասենյակում։
Ռուսիոյ Դաշնակցութիւն Արեւմտեան Հայաստանի Վտարանդի Կառավարութեան հիմնադրման խնդրով զբաղուող գործիչներէն է Կարէն Միքայելեանը, ուր խումբ մը հայ մտաւորականներ եւ հետ 2001 թուականին առաջարկուեցաւ Զուիցերիոյ Լոզանի կամ Ֆրանսայի Սեւր քաղաքներէն մէկուն մէջ կազմակերպել Արեւմտեան Հայաստանի հայութեան հիմնադիր համագումար : Գաղափարը գործադրուեցաւ 2013-2016 թուականներուն, երբ Ֆրանսայի մէջ ձեւաւորուեցաւ Արեւմտահայերու Ազգային Համագումարը, որու ղեկավար ընտրուեցաւ Ռուսաբնակ հրամանատար Նորատ Տէր-Գրիգորեանցը: 2017 թուականին Արեւմտահայերու Ազգային Համագումարէն առանձնացաւ եւ իր կառոյցը ստեղծեց Ս․ Սարադարեանը (Զուիցերիա) : Ռուսիոյ Արեւմտեան Հայաստանի գաղափարը գլխաւորապէս տարածած է Հիւսիսափայլ թերթը:
Հիմնադրութիւն
Վերջապէս, 2011 թուականի Փետրուարի 4-ին Ֆրանսայի մէջ՝ դեռ 2004 թուականին Շուշիի մէջ հիմնադրուած Արեւմտեան Հայաստանի Հայերու Ազգային Խորհուրդի հռչակագրի մէջ յայտարարուած է Արեւմտեան Հայաստանի Վտարանդի Կառավարութեան կազմաւորման մասին, զոր մինչեւ այսօր կը հանդիսանայ որոշակի յաջողութիւններու հասած եւ արեւմտահայերու շահերու ներկայացման հիմնական կառոյցը:
Այդպէսով, 2011 թուականի Փետրուար 4-էն սկսեալ գործող Արեւմտեան Հայաստանի Վտարանդի Կառավարութիւնը արդէն ընդունած է Արեւմտեան Հայաստանի Սահմանադրութիւնը, Արեւմտեան Հայաստանի դրօշակը, Արեւմտեան Հայաստանի զինանշանը եւ Արեւմտեան Հայաստանի օրհներգը :
Ղեկավար կազմ
Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահն էր Արամ Մկրտչյան: Արեւմտեան Հայաստանի Վտարանդի Կառավարութեան առաջին վարչապետն էր Արամ Մկրտչեանը։ Նոր վարչապետն է Գառնիկ Սարգիսեանը։
Հետաքրքրական փաստեր
2015 թուականի Մայիսին եւ նոյն թուականի Յունիս 1-ին ձեւաւորուած է Արեւմտեան Հայաստանի Ոտնագնդակի Դաշնակցութիւնը (կամ ֆութպոլի ֆետերացիան), իսկ նոյն թուականի Յունիս 1-ին ան կ՛անդամակցի Անկախ Ոտնագնդակային Ընկերակցութիւններու Դաշնակցութեան (Անկախ ֆութպոլային ասոցիացիաների կոնֆետերացիա) (ConIFA) ։ Կը գործէ Արեւմտեան Հայաստանի ոտնագնդակի ազգային հաւաքականը:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայաստան Ստորոգութիւն:Քաղաքականութիւն
Ռեթէոս Պէրպէրեան
Ռեթէոս Պէրպէրեան (10 Հոկտեմբեր 1848, խասքէօյ (Կ. Պոլիս) - 6 Ապրիլ 1907, Կ. Պոլիս), հայ գրող, մանկավարժ, բանաստեղծ, հրապարակախօս, տնտեսագէտ եւ թարգմանիչ, Պէրպէրեան վարժարանի հիմնադիր ։ Անոր նշանաբանը եղած է․ «Առանց կրթութեան չկայ կեանք, չկայ երջանկութիւն» ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1851-ին, Խասգիւղ, Պոլիս․ հայրը՝ սափրիչ Յակոբ, մայրը՝ Աննա։ Թաղի Ներսէսեան վարժարանին մէջ ստացած է իր նախակրթութիւնը, որ զարգացուցած Եւրոպական լեզուներու սերտողութեամբ՝ Պոլսոյ օտար վարժարաններու մէջ, բայց յատկապէս ինքնազարգացման։ Կանուխ տարիքէն դրսեւորած է մանկավարժական իր կոչումին ուղղութեամբ նուիրում։ 16 տարեկանին արդէն սկսած է անձնական դասեր տալ բարեկեցիկ ընտանիքի զաւակ իր տարեկիցներուն։ Հազիւ 25 տարեկան՝ Ռ. Պէրպէրեան, 1876-ին կը ձեռնարկէ նախ Քաղկեդոնի (Գատըգիւղ), ապա Սկիւտարի մէջ սեփական վարժարանի հիմնումին։ Եւ իր անունով կոչուած Պոլսոյ Պէրպէրեան վարժարանը բառին բուն իմաստով սերնդակերտումի օճախ դարձաւ արեւմտահայ իրականութեան մէջ՝ ներգրաւելով ոչ միայն Պոլսոյ, այլեւ գաւառներու նորահաս սերունդը գիշերօթիկի իր բաժնով։
Գործունէութիւն
Պերպերեանի բանաստեղծությունները («Առաջին Տերեւները», 1877, «Խոհք Եւ Յուշք», 1904 ժողովածուներ) կը կրեն ֆրանսական ռոմանթիզմի, մասնաւորապէս Լամարթինի ազդեցութիւնը։ Վերջինիս շարք մը բանաստեղծութիւնները թարգմանած է հայերէնի («Մահ Սոկրատա», «Լիճ» եւայլն)։ Անդրանիկ բանաստեղծութիւնները հիմնականօրէն սիրոյ եւ բնութեան երգեր են, որոնց մէջ կը գերակշռէ փիլիսոփայական խոհը։ Լեզուն գրաբար է կամ գրաբարախառն։
Պէրպէրեանի մանկավարժական ձեռնարկներուն մէջ («Դաստիարակի մը Խօսքերը», 1901, «Դպրոց եւ Դպրութիւն», 1907 եւ այլ) կը դրսեւորուին գեղեցիկի, բարիի, ճշմարտութեան սկզբունքները, որոնց դիրքերէն ան կոչ ըրած է ծառայել ժողովրդին, հրաժարիլ սերտողական մեթոտներէն, դասաւանդումը դարձնել հետաքրքիր եւ ուսանելի, ժամանակի յառաջդիմական պահանջներուն համապատասխան՝ ուսուցիչներ պատրաստել ազգին համար։ Պէրպէրեան կնոջ կրթութիւնը համարած է բարիք՝ շեշտելով այն կարծիքը, որ կինն ընտանիքի հիմքն է, իսկ ընտանիքը՝ հասարակութեան յենարանը։ Ըստ Պէրպէրեանի՝ բարոյական դաստիարակութեան ամենազօրեղ միջոցը դաստիարակի անձնական օրինակն է։
Մանկավարժական գործունէութեան առընթեր Պէրպէրեան աշխուժօրէն ներգրաւուած է հրապարակախօսական բնագաւառէն եւ հասարակական կեանքէն ներս, գրի առած է հրապարակախօսական-փիլիսոփայական գործեր։
Հանդէս է եկած նաեւ Հրաչեայ կեղծանունով ։
Արտաքին Յղումեր
Ստորոգութիւն:Անձինք Ստորոգութիւն:Գրողներ Ստորոգութիւն:Թարգմանիչներ Ստորոգութիւն:Մանկավարժներ Ստորոգութիւն:1848 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1907 մահեր Ստորոգութիւն:10 Հոկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:6 Ապրիլի մահացածներ
Ափրիկէ
Ափրիկէ, աշխարհի երկրորդ մեծագոյն ցամաքամասն է իր տարածութեամբ եւ կը բաղկանայ 53 երկիրներէ։
Ափրիկէի մեծագոյն մասը ծածկուած է տափաստաններով եւ անապատներով ( Սահարա, Քալահարի, եւլն )։
Սահարա, Ափրիկէի հիւսիսակողմը, աշխարհի ամենատաք շրջանն է։ Հասարակածը կ'անցնի Ափրիկէի մէջէն Կապոնէն մինչեւ Քենիա:
Հասարակածային գօտիին մօտիկ կը տարածուին շատ խիտ անտառներ, մինչ հարուստ դաշտագետինները կը ծածկեն արեւելքի եւ հարաւի մեծ մասը։ Հոն կ'ապրին կենդանիներու մեծ խումբեր (վագերաձի, յամոյր, իմփալա, ընձուղտ, եւ փիղ որոնք որսն են միւս կենդանիներուն առիւծի, բորենիի, ընձառիւծի )։
Հիւսիսային Ափրիկէ
Հիւսիսային Ափրիկէ մեծ մասով ծածկուած է Սահարայի անապատով։ Հոն հազուադէպորէն կ'անձրեւէ։ Ջուր դժուար է գտնել հոն, բացառեալ ովասիսները, ուր հողին մակերերեսը հազիւ կը թրջուի։ Հիւսիսային Ափրիկէ բնակուած է արաբներէ եւ սպիտակ ցեղի պերպերներէ։ Պերպեր ցեղերու կողքին ներկայ են թուարէկներ եւ մաւեր (սերած արաբ եւ պերպեր ցեղերու խառնուրդէն)։ Թուարէկները Սարահայի մէջ բնակող վաչկատուն հովիւներ են։ Կը պահեն արաբական ուղտերու կարեւոր խումբեր եւ այծեր։ Ափրիկէի հիւսիսը բաղկացած է գլխաւորապէս Մաղրիպէ (Ալճերիա, Թունիզ, Մարոք), Լիպիայէ, Եգիպտոսէ, Մաւրիտանեայէ։ Հիւսիսային Ափրիկէ կը հատկանշուի իսլամական կրօնքով։
Արեւմտեան Ափրիկէ
Արեւմտեան Ափրիկէ երկիրներէն ոմանք, ինչպէս՝ Սենեկալ, Ղանա եւ Նիկերիա տարածուն են, իսկ ուրիշներ, ինչպէս՝ Թոկօ եւ Կամպիա, փոքրատարած։ Իրենց բարեբեր հողին վրայ կը մշակուին սուրճ, քաքաօ, ձգախէժ եւ արամաւի իւղ։ Նիկերիա Ափրիկէի ամենախիտ բնակչութիւն ունեցող երկիրն է, ուր քարիւղ կայ։ Շնորհիւ իր քարիւղին՝ Նիկերիա դարձած է ճարտարարուեստական երկիր մը։ Ունի սննդեղէնի, զգեստեղէնի ու պողպանի արտադրութիւն եւ ինքնաշարժի ճարտարարուեստ։
Կեդրոնական Ափրիկէ
Կեդրոնական Ափրիկեան Հանրապետութիւն, Քամերուն եւ Գոնկօ մաս կը կազմեն կեդրոնական Ափրիկէին։ Գոնկո (կամ Զայիր) գետի ափին կը տարածուի արեւադարձային խիտ անտառը։ Գետին վրայ կը տեղափոխուին նաւով կամ մակոյկով՝ շինուած անտառի փայտէն։ Նաւու մը վրայ կայ շուկայ, դեղարան եւ ոստիկանութիւն՝ նմանելով գետին վրայ տեղափոխւող քաղաքի մը։
Արեւելեան Ափրիկէ
Արեւելեան Ափրիկէ կը բաղկանայ 7 երկիրներէ, որոնց շարքին են Եթովպիա, Սոմալիա եւ Թանզանիա: Հոն կլիման աւելի զով է, քան մոտակայ ուրիշ շրջանները։ Արդարեւ, հոն կը տիրապետեն լեռներն ու բարձրաւանդակները։ Ափրիկէի մեծ մասը ծածկուած է բարձրահասակ խոտերով եւ ծառերով։ Այս շրջանները կը կոչուին սաւաննա։ Արեւելեան Ափրիկէ ունի հսկայ տարածութիւններ, ուր կը պաշպանուին վայրի կենդանիներ, ինչպէս՝ առիւծներ, վագրեր, գետաձիեր, ընձուղտներ եւ փիղեր:
Հարաւային Ափրիկէ
Հարաւային Ափրիկէ բաղկացած է հետեւեալ երկիրներէ՝ Անկոլա, Զամպիա, Մալաուի, Նամիպիա, Զիմպապուէ, Մոզապիք, Պոթսուանա, Հարաւին Ափրիկէ եւ Մատակասքար կղզին։ Արեւելեան կողմը կան բարձր տափաստաններ, խորունկ հովիտներ եւ երկու մեծ գետեր՝ Լիմփոփօ եւ Զամպէզի: Արեւմտեան կողմը՝ Ատլանտեանը եզերող շրջանը Քալահարի անապատն է, որ կ'իշխէ։ Այս անապատին մէջ պոշիմանները կ'ապրին որսով, ինչպէս մեղրով եւ պտուղներով։ Հարաւային Ափրիկէի երկիրներուն հողին ընդէրքը կը պարունակէ ադամանդ, ոսկի, երկաթ եւ պղինձ: Հարաւային Ափրիկէ աշխարհի ամենահարուստ երկիրն է ոսկիի եւ ադամանդի հանքերով։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Ափրիկէ
16 Յուլիս
16 Յուլիս, տարուան 197-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 198-րդ) օրն է
Ծնունդներ
Ստորոգութիւն:16 Յուլիսի ծնածներ
Մահեր
Ստորոգութիւն:16 Յուլիսի մահացածներ
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Յուլիս
Նշան Հազարապետեան
Նշան Հազարապետեան մաս կազմած է Ազգային Վարչութեան. նշանակուած է Սահակ Բ. Կաթողիկոսի կողմէ:
Թռչնոց Բոյն
Պատմութիւն
Մարիա Ճէյքըպսըն եղած է Խարբերդի մէջ գործող Դանիացի եկեղեցասէր տիկնանց ընկերութեան միսիոնարուհի, այնուհետեւ հաստատուած է Լիբանանի մէջ եւ իր մարդասիրական առաքելութիւնը շարունակած Միքայէլ աւանին մէջ, ապա՝ Սայտայի մօտակայքը հաստատուած «Թռչնոց բոյն» որբանոցներուն մէջ։
1928 թուականին, երբ Ժըպէյլի մէջ փակուած է տղոց որբանոցը, «Թռչնոց բոյնը»  տեղափոխուած է անոր տեղը, ուր Մարիա Ճէյքըպսըն փրկած, խնամած ու հայեցի դաստիարակութեամբ կրթած է հազարաւոր որբ-որբուհիներու եւ արժանացած ՝ «Մամա» անուան։ Իր ցանկութեան համաձայն Ճէյքըպսըն թաղուած է «Թռչնոց բոյն» որբանոցի բակին մէջ։
1960-ին՝ Մարիա Ճէյքըպսընի մահէն ետք, «Թռչնոց բոյն» որբանոցի տնօրէնութեան պաշտօնով զբաղած են Դանիացի եկեղեցասէր տիկնանց ընկերութեան ներկայացուցիչներ Աննա Ճէյքըպսընը, Մակտա Սորենսենը, Օլուֆ Պաասկեն եւ Եոն Սկիւբին։ 1970-ին «Թռչնոց բոյնը» յանձնուած է Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան տնօրինութեան։ Նախապէս «Թռչնոց բոյնին մէջ» կրնային ուսում ստանալ նաեւ մշտապէս Ժըպէյլի մէջ բնակող հայ ընտանիքներու զաւակները։ 2002-ին «Թռչնոց բոյնը» ունեցած է 160 աշակերտ։
Ղեւոնդ Երէց
Ղեւոնդ Երէց կամ Ղեւոնդ Վանանդեցի, (Դ. Դար, Վանանդ, Այրարատ, Մեծ Հայք- 25 Յուլիս, 454 Նիշապուր, Ապար, Սասանեան Պարսկաստան): Եղած է եկեղեցական գործիչ, իսկ Ե. դարու կէսերուն հայ ազատագրական պայքարին (Վարդանանց պատերազմին) մասնակից:
Ըստ Եղիշէի եւ Ղազար Փարպեցիի, ծնունդով Վանանդ գաւառի Իջավանք գիւղէն էր (այսօրուան Կարսի շրջան), բայց հաւանաբար պաշտօնի բերումով իր գործունէութեան շրջանը դրացի Բագրեւանդ գաւառն էր:
Մեսրոպ Մաշտոցի եւ Սահակ Պարթեւի աշակերտ եղած Ղեւոնդ Երէց: Ան գործունեայ եւ կարող անձնաւորութիւն էր, խիզախութեան, նախանձախնդրութեան եւ արիութեան հոգիով լեցուն, եռանդուն եւ կորովի համարձակախօս եւ հռետոր, օժտուած առաջնորդելու առողջ ձիրքով: մասնակցած է 444-ին գումարուած Շահապիւանի ժողովին: 450-ի Ամրան գլխաւորած է Անգղի բնակչութեան յարձակումը պարսիկ մոգերուն վրայ, որոնք փորձած են տեղւոյն եկեղեցին ատրուշանի վերածել:
Պարսից արքայ Յազկերտ Բ.ի օրով հայ եկեղեցւոյ  եւ քրիստոնէութեան նկատմամբ ծաւալած հալածանքներու ատեն գլխաւորած է հաւատացեալ ժողովուրդին պայքարը զրադաշտ մոգերու ու մոգպետներու դէմ:
Վարդանանց պատերազմին ընթացքին գործնական եւ իրական կազմակերպողն ու նահատակներու այս խումբի ամէնէն հեղինակաւոր անդամը եւ կրօնական դիմադրութեան առաջնորդն էր Ղեւոնդ Երէց: Խումբին ամէնէն տարեցն էր, ան աւելի քան 70 տարեկան էր իր նահատակութեան ատեն: Ան մասնակցած է Աւարայրի ճակատամարտին (451), ելոյթներով կռուողները ոգեւորելով : Քրիստոնէութեան ջատագովման նուիրուած Ղեւոնդ Երէցին քարոզները, Պարսկաստանի նուաճողական քաղաքականութեան (որ զուգակցուած էր հայերը հաւատափոխ ընելու հետ) պայմաններուն մէջ, նպաստած են ազգային-ազատագրական պայքարին:
Աւարայրի ճակարամարտէն ետք Ղեւոնդ Երէց գերեվարուած է եւ աքսորուած Ապար, այժմ Խորասանի Նիւշապուհ քաղաքը, ուր սպաննուած է որոշ ժամանակ մը ետք: Ղեւոնց Երէցի անունը միշտ կը յիշուի հայ ժողովուրդին եւ Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցիին մէջ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ եկեղեցական գործիչներ
Սմբուկի Ձկնկիթ
Սմբուկի ձկնկիթ, բանջարեղէնային ձկնկիթէ, որ կը պատրաստուի սմբուկէ։ Կը համարուի ոչ միայն համեղ, այլ նաեւ օգտակար, քանի որ սմբուկը օգտակար է առողջութեան համար, մասնաւորապէս՝ սնունդի մեջ սմբուկի օգտագործումը կը նպաստէ արեան, լիարդին եւ երիկամներուն մէջ մաղձաճարպի իջեցման ։ Բացի այդ սմբուկի ձկնկիթը հարուստ է կենսանիւթերով եւ միկրոէլեմենտներով ։
Կասպիական Արշաւանք
Պետրոս Ա-ի կասպիական արշաւանք (Персидский поход, ), Ռուսական կայսրութեան նախաձեռնութեամբ կազմակերպուած արշաւանք է Կասպից ծովու առափնեայ շրջաններուն մէջ հաստատուելու համար ։ 1715-ին Պետրոս Ա.-ը Ա.Վոլինսկիի գլխաւորութեամբ դեսպաններ կ՛ուղղարկէ Պարսկաստան։ Անոր հանձնարարուած էր հանգամանօրէն ուսումնասիրել երկրին մէջ տիրող դրութիւնը եւ տեղեկութիւններ հաւաքել Պարսկաստանի տիրապետութեան տակ գտնուող ժողովուրդներու մասին։ Հայ ժողովուրդի քաղաքական ու տնտեսական վիճակի մասին աւելի մանրամասն տեղեկութիւններ ստանալու նպատակով Հայաստան ուղարկուեցաւ Ռուսաստանի մէջ Իսրայէլ Օրիի գործի շարունակող Մինաս վարդապետ Տիգրանեանը։
Սմբուկի Ձկնկիթ
«Ռուսաստանի մասին 500 հետաքրքիր փաստ» գիրքին մէջ կը հաստատուի, որ Ռուսաստանի մէջ սմբուկի ձկնկիթ յայտնուած է 17-րդ դարուն եւ որ այն բերուած է Իրանէն ։ 1970-ականերու սկիզբը ԽՍՀՄ-ի մէջ դրամատուներուն մէջ պահածոյացուած սմբուկի ձկնկիթը սովորաբար մեծ քանակութեամբ կը մնար խանութներու դարակներուն մէջ եւ այն շատ դժուար կը գնէին։ Այդ փաստը (որ ձկնկիթ ոչ մէկուն պէտք չէ եւ կամ հասանելի է մեծ քանակութեամբ) կը նշուի Լեոնիտ Քայտայի՝ «Իվան Վասիլեւիչը կը փոխէ մասնագիտութիւնը» ֆիլմին մէջ, «օտարերկրեայ սմբուկի ձկնկիթ» հումօրային արտայայտութեան մէջ։ Ֆիլմի ցուցադրումէն ետք սեղանին սմբուկի ձկնկիթի մատուցումը նորաձեւ կը դառնայ ։
Կասպիական Արշաւանք
Պարսկաստանի Իրավիճակը
XVIII դարու առաջին երկու տասնամեակներուն Պարսկաստանի մէջ դրութիւնը կը շարունակէր վատթարանալ։ Պարսկական լուծի տակ գտնուող ժողովուրդները, որոնց մէջ նաեւ հայերը, հարմար առիթ կը փնտրէին Պարսից լուծը թոթափելու համար։ Զէնքի ուժով զանոնք հնազանդ պահելու փորձերը այլեւս չէին յաջողեր։ Պարսկաստանի դէմ առաւել եռանդուն կը գործէր Աֆղանիստանը։ 1722-ին աֆղանները գրաւեցին երկրի մայրաքաղաք Սպահանը։
Հայ-վրացական համագործակցութիւնը
Պարսկաստանի մէջ սկսած խառնակութիւններու ժամանակ Վրաստանի ազատագրման նպատակով ապստամբութեան նախապատրաստութիւններ կը տեսնէր վրաց թագաւոր Վախթանգ Զ.-ը։ Ան բանակցութիւններ կը վարէր ցարական կառավարութեան հետ` Ռուսաստանի օժանդակութիւն ստանալու համար։ Վրաց թագաւորը, իր հերթին, այդ ամէնուն մասին յայտնած էր Արցախի հայ ազատագրական ուժերուն ու առաջարկած էր համատեղ հանդէս գալ պարսից լուծի դէմ։
Հայ ազատագրական պայքարի առաջնորդները նման իրավիճակի մէջ չէին կ՛րնար անտարբեր մնալ։ Ազատագրական պայքարը կազմակերպելու համար Վրաստանէն հայ կամաւորներու ջոկատով Սիւնիք մեկնեցաւ Դաւիթ-Բէկը։ Գանձասարի կաթողիկոս Եսայի Հասան-Ջալալեանի կոչով մօտ 10.000 միացեալ զօրաբանակով հայ մելիքներն ու հրամանատարները Գանձակի մօտ գտնուող Չոլաք վայրը։ Անոնք Վախթանգ Զ.-ի բանակի հետ ռուսասկան զօրքերու ժամանելուն կը սպասէին։ Մօտ երկու ամիս սպասելէ ետք՝ 1722 թվականի աշնանը, լուր ստացաւ Պետրոս Ա.-ի Դերբենտէն վերադառնալու եւ արշաւանքը հետաձգելու մասին։ Վրացական զօրքերը վերադարձան Թիֆլիս։ Հայկական ուժերը, տուն դառնալով, ձեռնամուխ եղան Արցախի ինքնապաշտպանութեան կազմակերպմանը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ռուս-պարսկական պատերազմներ (արւմտ.) Ստորոգութիւն:Պետրոս Ա. (արւմտ.)
Նիքոլօ Մաքիավելլի
Ան երկար տարիներ եղած է Ֆլորենսայի հանրապետութեան պաշտօնեայ, դիւանագիտական եւ զինուորական գործերու պատասխանատուութիններով։ Ան նաեւ գրած է կատակերգութիւններ, մեծ տօնախմբութեան երգեր եւ բանաստեղծութիւններ։
Ան ճանչցուած է իբրեւ արդի քաղաքագիտութեան հայրը ։ Ան եղած է Ֆլորենցիայի բարձրագոյն ատեանի ատենապետ 1498-էն 1512։ Ան գրած է իր ամենանշանաւոր գիրքը Արքայազն 1513-ին, երբ մետիչիները վերականգնեցին իրենց իշխանութիւնը ան այլեւս Ֆլորենցիայի իշխանութեան մէջ պաշտոն չէ ստանցնած։ ինք եղած է ուժեղ ղեկավար, ով կը մտածեր թէ ղեկաւար մը խիստ պէտք է վարուի իր հպատակներուն հետ եւ թշնամիները ամենայն հաւանականութեամբ ազդուած եղած են Իտալական Քաղաք-պետութիւններէն, որ խոցելի եղած են անմիաբան ըլալու պատճառով հակառակ երկիր պետութիւններու ինչպէս Ֆրանսիան:
Մաքավելանիզմը լայնօրէն օգտագործուող բացասական բնութագրում է այն քաղաքական գործիչներու որոնք անբարեխիղճ են ինչպէս բացատրուած է Արքայազն գրքին մէջ։ Այս գիրքը ինքնին մեծ համբաւ մը ձեռք բերած է, քանզի ընթերցողները հաւաստիացուցած են որ գրագէտը սորվեցուցած եւ սատարած է չար եւ անբարոյ վարքագիծ։ Այդ պատճառով Մաքավելլական եզրը յաճախ կապուած է խաբէութեան, փառասիրութեան, եւ դաժանութեան հետ։ Թէեւ Մաքավելլի ամենայն հաւանականութեամբ միայն օգտագործած է որպէս ձեւական գործիք որպէսզի գրաւէ ընթերցողներուն ուշադրութիւնը ցոյց տալու համար անոնց ղեկաւարներու գործածած արհեստիցները։
Լեզու Եւ Ոճ
Լեզուն մարդոց միջեւ հաղորդակցելու միջոցն է, որ կը ժառանգուի սերունդէ սերունդ։ Ան՝ գրագէտի արտայայտուելու հիմնական ատաղձն է, որ իւրաքանչիւր գրող կը գործածէ իւրովի։ Լեզուն գրողը չի շիներ եւ այն կ՛ենթարկուի որոշակի կանոններու, որ ընդհանուր է բոլորին համար։
Ոճը անհատական է։ Այն լեզուն գործածելու գրողի մը իւրայատկութիւնն է, յատկութիւն, որով ան կը տարբերի ուրիշ գրողներէ։ Լաւ ոճին յատուկ են սեղմութիւն, յստակութիւն, ինքնատիպութիւն, պատկերաւորութիւն, անմիօրինակութիւն, որոնք կ՛օգնեն ընթերցել առանց ճիգի ու հաճոյքով։
Ոճը նաեւ կեանքի հարցերը ընտրելու գրողի մօտեցումն է, զայն լուսաբանելու եղանակը, տիպարներ ստեղծելու սկզբունքը, երկի կառուցուածքը, տաղաչափական եւ այլ իւրայատկութիւններ։ Օրինակ՝ Աբովեանի ոճը ըսելով կը հասկնանք այն նիւթերն ու գաղափարները, որոնք ան բերաւ հայ գրականութիւն, ինչպէս նաեւ կերպարներու նկարագրութիւններու, երկի կառուցուածքի իր կերպերը։ Այդ իւրայատկութիւններն ալ յաճախ կը ծառայեն գրողի մը գրական ուղղութիւնը զատորոշելու համար։
Սուրէն Սաֆարեան
Սուրէն Սաֆարեան, հայ գեղանկարիչ։
Ստեղծագործական գործունէութիւն
Սաֆարեանական գունապնակը բաղկացած է կապոյտի, վարդագոյնի, կարմրաշագանակագոյնի յագեցած երանգներով, որոնք իւրայատուկ գրաւչութիւն կը հաղորդեն իր ստեղծագործութիւններուն: Կտաւներու գլխաւոր առանցքը կը կազմեն նկարիչի խոհերը ազատութեան, մարդկութեան ճակատագրի ու անոր ապագայի մասին:
Ուշագրաւ է նաեւ Սաֆարեանի գործունէութիւնը Հայաստանի Նկարիչներու միութեան մէջ, որուն անդամակցած է 1953 թուականին, ապա եղած է վարչութեան քարտուղարը, աւելի վերջ ալ՝ նախագահը։ Այս տարիներուն ան հանդէս եկած է շարք մը նախաձեռնութիւններով ու մտայղացումներով. անոր ջանքերու շնորհիւ կազմակերպուած է ամենամեայ «Մէկ գործի ցուցահանդէս»ը:
Նշանակալի է նկարիչի մանկավարժական գործունէութիւնը, որուն ան սկսած է նուիրուիլ 1952 թուականին՝ դասաւանդելով «Փանոս Թերլեմեզեան» գեղարուեստի ուսումնարանէն ներս, ապա՝ Երեւանի Պետական գեղարուեստաթատերական կաճառին մէջ, ուր 1976 թուականէն սկսեալ ղեկավարած է գծանկարի ամպիոնը: 1988 թուականէն սկսեալ նոյն պաշտօնը վարած է նաեւ «Խաչատուր Աբովեան» մանկավարժական կաճառին մէջ:
Սիրելի Կողովագնդակ (Dear Basketball)
Սիրելի Կողովագնդակ (Dear Basketball)․ Օսքարի մրցանակակիր, կարճ տեւողութեամբ ամերիկեան ժապաւէն, 2017-ի արտադրութիւն։
Սուրէն Սաֆարեան
Գործերը
Պատերազմական տարիները դարձած են անոր արուեստի առանցքային նիւթերէն մէկը: Պատմայեղափոխական նիւթով մեծադիր աշխատանքները զգալի տեղ կը զբաղեցնեն նկարիչի արուեստին մէջ («Անդորր», «Կռունկներ» եւ այլն):
Սիրելի Կողովագնդակ (Dear Basketball)
Հեղինակն ու պատմողն է Քոպի Պրայընթ, իսկ երաժշտութիւնը յօրինողը՝ Ճոն Ուիլիամզ։
Ժապաւէնը կը խօսի Քոպի Պրայընթի մէկ նամակին մասին՝ ուղղուած «The Players' Tribune» թերթին, որմով կը յայտարարէր իր հրաժարումը Պասքէթպոլի Ազգային Միութենէն (NBA)։
Սուրէն Սաֆարեան
Գործերը
Հայաստանի Ազգային պատկերասրահին մէջ կը ցուցադրուի հեղինակի «Հայրենի մեղեդիներ» նկարը, որու համար «1945-ի գարնան» եւ «Ազատարարները» ստեղծագործութիւններու հետ միասին 1971 թուականին ան արժանացած է «Մ. Կրեքովի» անուան արծաթէ մետալի: Սաֆարեանի վրձինած դիմանկարները բազմաբնոյթ են՝ մշակոյթի անուանի գործիչներէ (Մեսրոպ Մաշտոց, Սայաթ-Նովա, Չարենց եւ այլք) մինչեւ հասարակ գիւղացիներ ու արհեստաւորներ («Ձկնորս Արշակը», «Դարբին Գ. Սարգսեանի դիմանկարը»):
Սիրելի Կողովագնդակ (Dear Basketball)
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Ժապաւէնին բաշխումը կը կատարուի առցանց՝ «go90» սպասարկութեան կողմէն։
Ժապաւէնին տիտղոսը Պրայընթի նամակին խորագիրն է, իսկ շարժուն պատկերներու ժապաւէնի վերածման համար կը գործակցին «Կրենիթի սթուտիոզ» (Granity Studios) եւ «Պիլիվ Ինթըրթէյնմընթ Կրուփ» (Believe Entertainment Group) ընկերութիւնները։