cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Բարձր Հայք
Աշխարհագրութիւն
Նահանգին Եկեղիք գաւառին Երիզա աւանին մէջ կը գտնուի Անահիտ աստուածուհիին մեհեանը։ Նոյն գաւառին Թիլ աւանին մէջ կը գտնուէր պտղաբերութեան աստուածուհիին՝ Նանէի ն մեհեանը։
Մեծ Հայքի արեւմտեան սահմանին գտնուելով՝ Բարձր Հայք հինէն ի վեր ենթարկուած է օտար տէրութիւններու յարձակումներուն։ 62-էն Բարձր Հայք մտած է Արշակունեաց Հայոց թագաւորութեան կազմին մէջ։
Ըստ Փաւստոս Բիւզանդի, Բարձր Հայքի Անի ամրոցին մէջ թաղուած են Հայոց Արշակունի թագաւորները։ 301-էն ետք Բարձր Հայքի Եկեղեաց գաւառին մեծ մասը դարձած է Գրիգոր Լուսաւորիչի տոհմին սեփականութիւնը։
Մեծ Հայքի 387-ի բաժանումէն ետք Բարձր Հայք կազմած է Հռոմէական Հայաստանի հիմնական մասերէն մէկը, որուն գերագոյն կառավարիչը կայսեր կողմէն նշանակուող կոմսն էր։ Նահանգը մասնատուած էր շարք մը նախարարութիւններու։ Բարձր Հայքի վարչական վիճակը կը փոխուի բիւզանդական Հուստինիանոս Ա. կայսեր կատարած վերափոխութիւններուն հետեւանքով։ Հայկական նախարարութիւնները կը վերցուին, 380-ական թուականներէն սկսեալ Բարձր Հայքի մէջ աստիճանաբար կ'ուժեղանայ բիւզանդական ազդեցութիւնը։
Է. դարու առաջին կէսին Բարձր Հայք դարձած է պարսկա-բիւզանդական պատերազմներու թատերաբեմ, նոյն դարու կէսերէն ենթարկուած է արաբական յարձակումներուն։ Նահանգը այնուհետեւ դարձած է Բիւզանդիոնի եւ արաբական արիւնոտ բախումներու թատերաբեմ։
885-էն Բարձր Հայք մտած է Բագրատունեաց Հայոց թագաւորութեան մէջ, բացառեալ Կարինէն, որ կը շարունակէ մնալ խալիֆութեան սահմաններուն ռազմականը։
1314-ին ամբողջ Բարձր Հայքը ենթարկուած է ծանր հարկահանութեան, փակուած են եկեղեցիները, բնակչութեան մէկ մասը հաւատափոխ եղած է, ոմանք վաճառած են իրենց զաւակները կամ փախած այլեւայլ վայրեր։
1394-ին Բարձր Հայքը գրաւած են Լենկ-թեմուրին հրոսակները եւ նահանգին բնակչութիւնը ենթարկուած է նորանոր արհաւիրքներու։ 1514-ին նահանգը գրաւած է օսմանեան Թուրքիան։ 1555 եւ 1639 թուականներուն թուրք-պարսկական պայմանագիրով Բարձր Հայքը վերջնականապէս անցած է Թուրքիոյ՝ ընդգրկելով Էրզրումի փաշայութեան մէջ։
Ստորոգութիւն:Բարձր Հայք Ստորոգութիւն:Փոքր Ասիոյ պատմական շրջաններ
Ոսկեդար
Հայ գրականութեան ոսկեդար, 405 -ին Հայ գիրերու գիւտին յաջորդող ժամանակաշրջանն է, որ ընդգրկած է գրեթէ ողջ Ե. դարը, որուն ընթացքին կը ստեղծուին ժողովուրդին կողմէ կարեւոր գրական յուշարձաններ։ Քրիստոնէութիւնը կը տարածուի Թադէոս եւ Բարդողիմէոս առաքեալներուն միջոցով, որմէ ետք հայ հեղինակներուն գրած աշխատութիւնները կամ յունարէն կամ ասորերէն էին։ Ոսկեդարը կը սկսի Սահակ-Մեսրոպի առաջին աշակերտներէն, որոնք բացի թարգմանութիւններէն կը գրեն նաեւ իրենց անձնական գործերը։
Հայ առաջին պատմիչներն էին Ագաթանգեղոս, Փաւստոս Բիւզանդ, Եղիշէ, Ղազար Փարպեցի եւ Մովսէս Խորենացի։Հայ առաջին թարգմանիչներն էին Մեսրոպ Մաշտոց, Սահակ Պարթեւը, Եկեղիացի, Յովսէփ Պաղնացի եւ Վանանդեցի։Հայ առաջին փիլիսոփաներն էին Եզնիկ Կողբացի եւ Դաւիթ Անյաղթ (Դաւիթ Արմենիոս)։
Պատմական Ակնարկ
Արշակունեաց հարստութեան անկման շրջանին, երբ հայ պետութիւնը երկուքի բաժնուած էր յունական եւ պարսկական տիրապետութեան ներքեւ, երբ վտանգի տակ էր հայ ժողովուրդին ազգային գոյատեւումը, երեւան կու գայ հայ մտաւորականութիւնը, որ նոր յենարանով կ'օժտէ Հայաստանը, գիրը եւ գրականութիւնը: Այնուհետեւ լեզուն, եկեղեցին եւ դպրոցը կը դառնան հայ ժողովուրդին ինքնաճանաչման եւ ինքնապաշտպանութեան ամուր բերդերը, որոնց շուրջ կը համախմբուի քաղաքականօրէն տկարացած հայ ժողովուրդը : Ս. Մեսրոպ հնարելով հայերէն տառերը, հիմնովին կը փոխէ հայոց ազգային դիմագիծը: Եւ իր ստեղծագործ միտքին շնորհիւ, Իր աշակերտներուն հետ հայ եկեղեցւոյ լեզուն կը դարձնէ գրական լեզու եւ կը դառնայ առաջին ուսուցիչը եւ իր աշակերտները կ'որակէ իբրեւ առաջին թարգմանիչներ :
Երէց եւ կրտսեր թարգմանիչները կարճ ատենուան մը ընթացքին հայութեան առջեւ կը բանան յոյն եւ ասորի դպրութեանց ամբողջ գանձարանը:
Առաջին անգամ կը թարգմանուի Աստուածաշունչը Ս. Մեսրոպի եւ Սահակի ձեռքով: Աստուածաշունչին թարգմանութիւնը նոր դարագլուխ մը կը բանայ հայ մշակոյթին զարգացման համար: Մեծ թիւով գիտնականներ կը պնդեն, որ անով կը սկսի բուն հայ մշակոյթը: Ան ոչ միայն հայ լեզուին յաղթանակն էր` թագուհի թարգմանութեանց, այլ նոր աշխարհի մը յայտնագործումը հայութեան առջեւ: Սրբազան այդ մատեանին մէջ մեր ժողովուրդը կը գտնէր իմաստասիրական, բանաստեղծական, պատմական, բարոյախօսական, յեղափոխական եւ կրօնական բազմաթիւ գիրքեր: Կորիւն անդրադառնալով Աստուածաշունչի թարգմանութեան արժէքին` կը գրէ.
Կորիւն եւ իր վկայութիւնը կը պատկանին հինգերորդ դարուն:Նիկողայոս Ադոնց այս մասին կը գրէ.
Աստուածաշունչին հետ հետզհետէ կը թարգմանուին այդ օրերու ամէնէն հռչակաւոր հեղինակներու գործերը, մեծ մասամբ` կրօնական, դաւանաբանական, վկայաբանական եւ իմաստասիրական բովանդակութեամբ:
Շնորհիւ Թարգմանչաց առաքելական գործին` քրիստոնէութիւնը արմատ կը նետէ հայ կեանքի բոլոր խաւերէն ներս եւ մասնայատուկ նկարագիր կու տայ նաեւ մշակութային ստեղծագործութիւններուն:
Video Phone
Video Phone, ամերիկացի երգչուհի Պեյոնսէի I Am... Sasha Fierce երրորդ սդուտիական ալպոմին երգը։ Երգը այս ալպոմին ութներորդ եւ վերջինն էր։ Շնորհիւ երգչուհի Լետի Գագայի երգը ունեցաւ ռեմիքս տարբերակ եւ տուէթով կատարուեցաւ Պեյոնսէի եւ Լետի Գագայի կատարմամամբ։
Շաւարշ Գարագաշ
Շաւարշ (Պօղոս) Գարագաշ, հայ դերասան։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Կոստանդնուպոլիս։
Նախնական կրթութիւնն ստացած է տեղի Մխիթարեաններ ու դպրոցին մէջ, ապա ուղարկուած է Վենետիկ, ուր երեք տարի սորվելէ ետք վերադարձած է Կոստանդնուպոլիս։
Խաղցած է Արշակ Պենկլեան ի խումբէն ներս՝ 1893-էն սկսեալ։ Առաջին անգամ հանդէս եկած է «Ջաղացպանին աղջիկը» փիեսին մէջ։ «Քիւչիւկ Իսմայիլ»ի խումբին մէջ խաղցած է որպէս երկրորդ թենոր։ Ա. Պենկլեանի հետ խաղցած է Տ. Չուխաճեան ի «Լեպլեպիճի հոր-հոր աղա» օփերեթ ին մէջ։
Պատերազմէն յետոյ աշխատած է հայկական եւ թրքական խումբերու մէջ։ Գլխաւոր դերերէն են Օթելլօ, Կորրադօ եւ այլն։
1930-ականներուն ղեկավարած է պոլսահայ «Ազգային տրամաթիկ» թատերախումբը, հիմնականօրէն աշխատած է Ա. Մնակեանի խաղացանկով ։
Վիգէն (երգիչ)
Վիգէն Տէրտէրեան (արեւելահայերէն՝ Վիգեն Դէրդէրյան եւ լատինատառ՝ Vigen եւ Viguen Derderian, պարսկերէն՝ ویگن دردریان‎; ), պարսկահայ նշանաւոր փոփ երգիչ եւ դերասան։ Նշանաւոր էր որպէս Իրանեան Երգի Թագաւոր եւ Ճազի Սուլթան։ Ծնած էր Իրանի Համատան քաղաքը եւ լայնատարած յաջողութիւն գտած Պարսկաստանի մէջ եւ միջազգային բեմերու վրայ։ Իրանեան Յեղափոխութենէն ետք գաղթած է ԱՄՆ։ Մահացած է Քալիֆորնիոյ մէջ։ Նշանաւոր երգերէն են`
Արձանագրած է 600-է աւելի երգեր մեծաւ մասամբ պարսկերէն։ Նաեւ երգած է հայերէն լեզուով։
Ազգանուէր Հայուհեաց Ընկերութեան
Ազգանուէր Հայուհեաց Ընկերութեան, հիմնուած է 11 Ապրիլ 1879-ին, Պոլիս, Զապէլ Ասատուր ի նախաձնութեամբ։ Վերակազմուած 4 Հոկտեմբեր 1908-ի ։ Նպատակը եղած է կրթել արեւելեան գաւարնեռու Հայ աղջիկները : 1880-ին Քղիի մէջ կը բանայ առաջին դպրոցը: 1912ին ընկերութիւնը գաւառներու մԷջ ունի 23 դպրոց, 2000է աւելի աշակերտուհինէր: Ընկերութիւնը գործած է մօտ 22 տարի, նպատակ ունենալով Պոլսոյ եւ գաւառներու մէջ դպրոցներ բանալ աղջիկներու համար ։
18 Մարտ
18 Մարտ, տարուան 77-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 78-րդ) օրն է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:18 Մարտի ծնածներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:18 Մարտի մահացածներ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մարտ
Միսաք Վեհունի
Միսաք Վեհունի,, արաբակիրի Ճիկէրեան գերֆաստանէն։
Ծնած 1892-ին։ Հայրը՝ Սարգիս Ճիկէրեան, զաւակներուն ապագային համար կը ձգէ Արաբկիրը Պէյրութ գալու մտադրութեամբ։ Սակայն դժբախտաբար Ատանայի կոտորածին, տղուն Միսաքի աչքին առջեւ թուրքերը կ'ըսպաննեն Սարգիսը։ Իսկ պատանի Միսաք թուրք ձեւանալով երեք օր թուրքերուն քով իբր թուրք կը մնայ եւ Մուհամմէտ անուն թուրք շէյխ մը իրական թուրք կարծելով կ'ազատէ զայն եւ Սերայ կը տանի։ Ապա Ատանայի Աօաքելական եւ Կաթողիկէ եկեղեցիները կ'ապաստանի եւ 15 օր ետք երբ այս եկեղեցիները կ'այրեն թուրքերը, Թրբանիի գործարանը կ'երթայ։ Երկու օր ետք, Թուրք կառավարութիւնը երբ ամբողջ ոտարականները կը հաւաքէ, զինք ալ կը ձերբակալեն եւ 360 հոգիով կը տանին Նոր Խան։ Վանին մէջ Կէօվտէրէլեանի զինուորներէն է ըսելով երկու օր առանց կերակուրի եւ ջուրի կը պահեն։ Պատանի Միսաք տեսնելով թէ կացութիւնը գէշ է եւ պիտի ջարդեն զինք, կ'որոշէ ամէն գնով փախչիլ։ Նամակ մը կ'առնէ ժողովուրդէն եւ դուրսը սպասող ոստիկանին առջեւէն մեծ դժուարութեամբ անցնելով նամակը Ատանայի Առաջնորդարանը կը տանի։ Ասոր իբր հետեւանք Առաջնորդը դիմում կ'ընէ Վալիին ու հիւպատոսներուն եւ 360 հոգին ալ կ'ազատին։ Անկէ յետոյ անցնելով Մէրսին, կու գայ Պէյրութ 1912-ին։
Պրն. Միսաք Վեհունի ծանօթ Հնչակեան եւ քաղաքիս յայտնի ազգայիններէն էր։ Եղած է անդամ ազգային բազմաթիւ մարմիններու, ինչպէս Ազգային Միութեան, Հայկական Ակումբին եւ զանազան Թաղական խորհուրդներու։ 1918-ին Ազգային Միութեան կազմուելուն մէջ մեծ դեր կատարած է։ Վերջերս Թեմական ժողովի փոխ Ատենապետ էր եւ Դամասկոսի Ազգ. Երեսփոխան։ Ամուսնացած է Անժէլ Թէրզեանի հետ։ Զաւակներն են Անգինէ, Արշամ եւ Արմասդ։ Պրն. Վեհունի մեռաւ 4 Հոկտեմբեր 1950-ին:
Պրն. Վեհունիին եղբայրներէն Միհրան նահատակուեցաւ Ա. Ընդհ Պատերազմին 5 Հնչ. ընկերներով զորս Տիգրանակերտ տարին դատավարութեան համար ու հոն սպաննեցին Լիքոսեան վրդ.-ին հետ։ Իսկ Պրն. Մուշեղ այժմ կը գտնուի Պէյրութ եւ կը զբաղի վաճառականութեամբ։ Պրն. Մուշեղ գործօն դեր ունեցած է ժամանակին Պէյրութի Գեղարուեստասիրաց Միութեան մէջ :
Մեսրոպ Թերզեան
Մեսրոպ Եպս․ Թերզեան (10 Նոյեմբեր 1914, Ատանա - 13 Յունուար 1971), Եպիսկոպոս եւ բանասէր։
Արհաւիրքի օրերուն, հայրը կորսնցնելէ ետք, ընտանիքին հետ կը փոխադրուի Լիբանան։ 1928 Թ․ի Հոկտեմբերին կը մտնէ Զմմառու Հայ վանքի նորընծայարանը, ու կը յաճախէ Պէյրութի Սէն Ժօզէֆ համալսարանը, ու իր ուսումը աւարտելէ ետք, 1934-ին կը ղրկուի Հռոմ, եկեղեցական բարձրագոյն ուսում ստանալու համար։ Հռոմի մէջ ան կը հետեւի իմաստասիրական եւ Աստուածաբանական դասընթանցէներուն, տեղւոյն Գրիգորեան Համալսարանին մէջ։ 1940-ին կը ձեռնադրուի քահանայ։ Ձեռնադրութենէն ետք, կը հետեւի եկեղեցական իրաւաբանութեան մասնաճիւղին։ Իրաւաբան վարդապետի տիտղոսին համար կը պատրաստ է ՀԱՅ ԿԱԹՈՂԻԿԷ ՊԱՏՐԻԱՐՔՈՒԹՅՈՒՆԸ ԺԸ․ ԴԱՐՈՒՆ աւարտաճառը։
1945-ին կը վերադարնայ Պէյրութ, ուր կը ստանձնէ Աւետիք ամսաթերթի եւ Մսիս շաբաթաթերթի խմբագրապետութիւնը։ Ժողովրդապետութեան եւ տնօրէնութեան պաշտօններ վարելէ ետք, 1958-․ին Զմմառու Հայ վանքին ու նորընծայարանին մեծաւոր կ՛ընտրուի։
1963-ին կ՛օծուի եպիսկոպոս, ու կը նշանակուի Կիլիկիոյ Հայ Կաթողիկէ Պատրիարքական Թեմի ընդհանուր փոխանորդ։ Պաշտօն մը, զոր կը վարէ մինչեւ իր վախճանումը՝ 1971-ի Յունուար 13-ը։
Տերզեանի Բանասիրական ու Պատմագրական Գործերը
Մեսրոպ Եպս․ Տերզեանի գրչին կը պատկանին բանասիրական ու պատմագրական գործերը․
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1914 ծնունդներ Ստորոգութիւն:10 Նոյեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:Ատանա ծնածներ Ստորոգութիւն:1971 մահեր Ստորոգութիւն:13 Յունուարի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկոսներ Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Բարձր Հայքի տարազ
Բարձր Հայքի տարազ, հայկական ազգային հագուստի տարատեսակ, որ տարածուած էր ինչպէս Բարձր Հայքի նահանգներու, այնպէս ալ Կարսի, Ախալցխայի Արտուինի գաւառի, Ախալքալաքի,  Ալեքսանտրափոլի մէջ  եւ այլուր: Այս տարազը աչքի կ'իյնայ իր ազգային ինքնատիպութեամբ, շքեղութեամբ, կտորի տեսակի, գոյներու համադրութեան իւրօրինակութեամբ։ Այստեղ ամենօրեյ եւ տօնական կամ հարսանեկան տարազը ունէր միատեսակ ձեւուածք. ատոնց տարբերութիւնը կտորի տեսակի եւ շքեղ կամ սովորական զարդարանքի մէջ էր։
Պատմութիւն
Բարձր Հայքը, իր կեդրոն հանդիսացող Կարին քաղաքով, առեւտրական հինգ մեծ ճանապարհներով կապուած էր շրջակայ եւ հեռաւոր երկիրներու հետ։
Կարինի մէջ կար միջազգային մեծ շուկայ, ուր կը վաճառուէին թէ՛ ռուսական, թէ՛ եւրոպական ապրանքներ։ Քաղաքի բնակչութիւնը կը զբաղուէր գերազանցապէս արհեստներով եւ առեւտրով։ Կարինի մէջ տարածուած արհեստներէն էին ոսկերչութիւնը, դերձակութիւնը, կոշկակարութիւնը, պղնձագործութիւնը, զինագործութիւնը։
Արեւելեան Հայաստանը Ռուսաստանին միացուելէն յետոյ 1829—1831 թուականներու կազմակերպուած գաղթի հետեւանքով Բարձր Հայքի տարազը 90.000 հայ գաղթականներու հետ միասին տարածուեցաւ անոնց նոր բնակութեան վայրերու՝ Շիրակի, Ախալցխայի, Ջավախքի, Ծալկայի շրջաններուն մէջ: Գաղթի հետ միասին տարածուած զգեստը երկար ժամանակ պահպանուեցաւ նոր բնակավայրերուն մէջ։ Միայն Ախալցխայի մէջ բնակութիւն հաստատեցին Կարինէն, Արտահանէն եւ անոր շրջակայ գիւղերէն գաղթած մօտ 6000 ընտանիք: Կովկաս գաղթած հայերու շնորհիւ նոր բնակութեան վայրերուն մէջ զգալի զարգացման հասած են Ոսկերչութիւնը, գլխաշոր-եազմայի, տրեզի արտադրանքը, ժանեակագործութիւնը, որմով կը զարդարէին գլխու յարդարանքի մասերը: Կարնոյ հայերը իրենց հետ Հայաստանի ռուսական մասը բերին նաեւ նիւթական մշակոյթի եւ կենցաղի բազմադարեան աւանդները աշխատանքային գործիքներէն սկսած ընդհուպ մինչեւ շինարարական գիտարուեստը։
Կանացի զգեստներ
Բարձր Հայքի քաղաքաբնակներու եւ գաւառներու գիւղերու տարազներու միջեւ կան որոշակի տարբերութիւններ: Կանանց տարազի մէջ գործածական էր վերնազգեստի չորս տեսակ, որոնք իրարմէ կը տարբերուէին ոչ միայն կտորի որակով, այլեւ զարդաձեւերով: Մահուդէն (կիսաբրդեայ հաստ գործուածք) կարուած վերնազգեստը կը կոչուէր ճուփփա, մետաքսէնը՝ ֆայ, լահուր, խրխա, թաւիշէնը՝ ղաթիֆան, բրդեայ գծաւոր կտորէն կարուածը՝ փութալի: Ղաթիֆան, խրխան, փութալին տօնական վերնազգեստ էին, իսկ  ճուփփան երկու տեսակ կ'ըլլար ամենօրեայ եւ տօնական: :
Տարածուած էր վերնազգեստի վեց տարբերակ։ Առաջին տարբերակը կը կարուէր մութ կարմիր, մութ կանաչ, մանիշակագոյն, մութ կապոյտ գոյնի թաւիշէն կամ մութ կապոյտ գոյնի մահուդէն։ ճուփփան կը կարուէր առանց աստառի, իսկ ղաթիֆան, խրխան, փութալին անպայման աստառով։ Վերնազգեստ-ճուփփայի, ղաթիֆայի, խրխայի կուրծքի բացուածքը մեծ էր, շուրջը, ինչպէս նաեւ քղանցքի, թեւաբերանի եզրերը զարդարուած ոսկեթելով կամ արծաթաթելով արված ասեղնագործությամբ։ Բարձր Հայքի կանանց վերնազգեստի ասեղնագործության մոտիվը բուսանախշերն են, որ կատարվում էին երկու եղանակով՝ ուռուցիկ հարթակարով եւ հաստ ոլորված ոսկեթելի միջոցով։ ։ Վերջին տարբերակաը ոսկեթելը կ'ամրացուէր կտորի վրայ ուրիշ բամբակեայ թելով աննկատելի կարով: Կուրծքի բացուածքէն սկսած մինչ գօտկատեղը աջ ու ձախ փեղկերու եզրերուն կը կարուէր երեք չապրասթ, որոնցմով վերնացգեստը կիպ կը գրկէր իրանը, իսկ գօտկատեղէն ներքեւ կը մնում բաց, որ կը ծածկուէր գոգնոցով։ Ոսկեթելէն հիւսուած տրեզ կը կարուէր նաեւ թեւի կարի եւ նոյն կարի ուղղութեամբ շարունակուող կողքի կարերու վրայ, մինչեւ գօտկատեղ։ Տրեզի գործածութիւնը երկու կամ երեք շարքով, յատկապես քղանցքը, բացի զարդաձեւ ըլլալէն, ունէր նաեւ զգեստի եզրերը ձիգ պահելու եւ ընդգծելու նպատակ: Այս տարբերակը տարածուած էր Կարինի, Ախալցխայի, Ալեքսանտրափոլի մէջ:
Երկրորդ տարբերակը առաջինէն կը տարբերուէր կողքերը աւելցուած հատուածներու տեղադրման դիրքով: Այս տարբերակի ետեւի հիմնական կտորը նոյն ձեւն ու չափը ունէր, ինչ որ առաջին տարբերակը։ Թեւաբերանը կը կտրուէր ալիքաձեւ եւ կ'ասեղնագործուէր աւելի շքեղ: Նոյն զարդանախշերով կ'ասեղնագործուէին նաեւ կուրծքի բացուածքի եւ քղանցքի եզրերը։ Բացի ասեղնագործութեամբ զարդարելէն, եզրերուն, թեւի ու կողքի կարերու վրայ կ'ամրացուէր ոսկեթել տրեզ։ Թեէ՛ առաջին, թեէ՛ երկրորդ տարբերակը տարածուած էր Արտուինի, Կարսի, Ախալքալաքի մէջ։
Երրորդ տարբերակը կը կարուէր բամբակեայ մութ կապոյտ կտորէն, առանց ուսակարի: Չորրորդ տարբերակին յատուկ էին ասեղնագործութեան իւրօրինակ նախշերը։ Այն տարածուած էր յատկապէս Ալեքսանտրափոլի մէջ։ Վերնազգեստի հինգերորդ տարբերակը ունէր ամբողջական ետեւամաս, առջեւի աջ ու ձախ փեղկերուն զուգահեռ կողքերուն կը միացուէր մէկական ամբողջական հատուած, իսկ քղանցքի, այդ հատուածի եւ ետեւամասի կտորի միջեւ մէկական եռանկիւնաձեւ յաւելուած։ Այս տարբերակը կը զարդարուէր նոյն եղանակով, որը, ինչպէս առաջին, երկրորդ եւ չորրորդ տարբերակները, տարածուած էր 19-րդ դարու վերջը, Ախալքալաքի եւ Ախալցխալի շրջաններուն մէջ։
Կանանց զգեստի կարեւոր բաղկացուցիչ մասերէն էր գոգնոցը, որու ձեւը Կարինի, Կարսի, Արտուինի, Ախալցխայի, Ախալքալաքի, Ալեքսանտրափոլի մէջ նոյնն Էր, բայց իւրաքանչիւր վերոյիշեալ վայրի մէջ կ'ասեղնագործուԷր իւրօրինակ զարդանախշով։ Գոգնոցը սովորաբար կ'ունենար 65—86 սմ լայնութիւն եւ 100—115 սմ երկարութիւն։ Վերեւի եզրին կ'ամրացուԷր 3,0—3,20 մ երկարութեան եւ 3—4 սմ լայնութեան գօտին՝ «գոգնոցի կապը»։ Գօտին կը հիւսԷին դեղին եւ կարմիր գունի մետաքսէ թելէն, եզրերու զարդանախշերու համար կ'օգտագործուԷր նաեւեւ սպիտակ, սեւ եւ կանաչ գոյնի մետաքսաթել։ Գօտիները կ'ունենային նաեւ մակագրութիւններ, կը նշուԷր պատրաստման տարեթիւը, պատուիրատուի անունը, ազգանունը:
Կանանց զգեստի կազմութեան մէջ կարեւոր նշանակութիւն ունէր կրծկալը, որմով կը ծածկուէր վերնազգեստի կուրծքի մեծ բացուածքը։ Այն կ'ասեղնագործուէր ոսկեթելով:
Ախալցխայի, Ախալքալաքի, Ալեքսանտրափոլի գործածական էր կարճ վերնազգեստ-բաճկոնը՝ սալթան։
Կանանց տարազի բաղկացուցիչ մասը կը կազմէր նաեւ վերարկուն (ֆարաճան), որը կը կարուէր գործարանային սեւ կամ շագանակագոյն բրդեայ կտորէն։ Այն կ'երկարէր մինչեւ ոտքի կոճերը եւ թիկունքը կ'ունենար դարսեր, թեւերը երկար էին, իսկ առջեւի բացուածքի աջ ու ձախ փեղկերը կը միացնէին իրարու հետ բազմաթիւ կոճակներու միջոցով։
Կանանց գլխու յարդարանքր եւ իւրօրինակ էր։ Այն առանձնայատուկ շքեղութիւն ու տեսք կու տար զգեստին, կանայք կը սանտրէին մազերը, երկու հիւսք ընելով, կը հագնէին մութ կարմիր գոյնի գլխարկ երկար փնջիկով։ Գլխու յարդարանքի բաղկացուցիչ մասերէն էին մարգարտաշար քունքակախիկները՝ իւրաքանչիւր կողմը 5-էն 6-ական զոյգ։ Իւրաքանչիւր զոյգը միացուած էր լայնակի գծիկներով, որոնք նոյնպէս մարգարտաշար էին։ Զոյգի ծայրը ներքեւը կը միացուէր եւ կը կախուէր մէկ ոսկեայ դրամ։ Մարգարտաշար կախիկները կը միացուէին կտորի նեղ ժապաւէնի վրայ եւ այդ ժապաւէնը կը կապուէր գլխարկի վրայէն: Գլխու յարդարանքի մասերէն էր ճակտնոցը, որը բաղկացած էր երկու շարք ոսկեայ դրամներու շարանէն, ընդ որում կեդրոնի քիթի ուղղութեամբ, մէկ մեծ դրամ կը տեղաւորուէր, որ կը կոչուէր միջանոց։ Դրամներու քանակը կը հասնէր 200-ի։
Բարձր Հայքի գաւառական նորահարսի տարազի ամենայատկանշական մասերն են թեզանիքէն կախուած մետաքսեայ անձեռոցիկանման կտորները:
Տղամարդկանց զգեստներ
Բարձր Հայքի մէջ տղամարդկանց տարազը 19-րդ դարու սկիզբը ընդհանրութիւն ունէր կանանց տարազի հետ։ Զգեստի այդ ընդհանրութիւնը կ'արտայայտուէր յատկապէս վերնազգեստի մէջ։ Կարինի հայ տղամարդկանց վերնազգեստը կը կարուէր նոյն նիւթէն, նոյն ձեւուածքը ունէր եւ նոյն անունը կը կրէր, ինչպէս կանանց վերնազգեստ֊ճոփփան էր։ Տարածուած էր տղամարդկանց զգեստի երկու տեսակ, առաջինը բաղկացած էր հետեւեալ մասերէն՝ սպիտակեղէն, ելակ, վերնազգեստ, գօտի, անդրավարտիք, գլխու յարդարանք եւ ոտնաման։
Տղամարդկանց տարազի երկրորդ համալիրը կը կոչուէր «կովկասեան», որու բաղկացուցիչ մասերն էին սպիտակեղէնը, արխալուղը, գօտին, շալվարը, չուխան, գլխու յարդարանքը:
Տօնական արխալուղը կը կարուէր սեւ գոյնի մետաքսեայ կտորէն: վերնամասը մինչեւ գօտկատեղը կիպ էր: Թեւքերը հիմքը լայն էին, թեւքաբերանը համեմատաբար՝ նեղ: Թեւքաբերանը, օձիքը, աջ եւ ձախ փեղկերը կը զարդարուէր մէկ շարք ոլորուած ոսկեթելով: Անդրավարտիքը սեւ բրդեայ կտորէն էր, վերնամասը խոնճայով: Արխալուղի վրայէն կը կարուէր արծաթեայ կամ կտորէ գօտի: Փեսայի շալվարը շականակագոյն բրդեայ կտորէն էր:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական տարազներ
Պըռնի Սենտըրզ
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:8 Սեպտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի պետական գործիչներ
Կուկըլ Քրոմ
Կուկըլ Քրոմը (Google Chrome) ցանցային դիտարկիչ է, որ թողարկուաղ է Կուկըլ ընկերութեան կողմէ եւ կ'օգտագործէ WebKit շարժիչը։
Տարածուածութիւն
Կուկըլ Քրոմը ամենատարածուած պրաուզերն է աշխարհի վրայ, հարցման մասնակիցներու 37%-ը կը նախընտրէ այս պրաուզերը։
Պատմութիւն
6 տարի շարունակ Google կազմակերպութեան գլխաւոր տնօրէն Էրիք Շմիտդը հաւանութիւն չէր տար նոր ցանցային դիտարկիչ ստեղծելու միտքին։ Ան չէր ուզեր մասնակցիլ վեպ-զննարկիչներու կատաղի կռիւներուն։ Սակայն երբ մի քանի ծրագրաւորողներ կը ստեղծեն Կուկըլ Քրոմ ցանցային դիտարկիչի ցուցադրական տարբերակը, Շմիտդ այնքան կը հաւնի, որ ան կը փոխէ իր կարծիքը։ Այսպէս կը ստեղծուի Կուկըլ Քրոմ ցանցային դիտարկիչի առաջին տարբերակը։
Պաշտօնական Թողարկում
Կուկըլ Քրոմը պաշտօնապէս իր օգտագործողներուն կը ներկայանայ 2 Սեպտեմբեր 2008-ին։
Առանձնայատկութիւնները
Կուկըլ Քրոմի նպատակն է իր ցանցային դիտարկիչը դարձնել աւելի անվտանգ, արագ եւ հաստատուն։ 9 Յունիս 2009-ին Կուկըլ Քրոմի ստեղծողները տուին ոչ պաշտօնական հարցազրոյց, ուր նշեցին իրենց հետագայ ռազմավարութիւնը, որ կը կայանար ցանցային դիտարկիչը դարձնել առաւելագոյնս թեթեւ եւ արագ ու միեւնոյն ժամանակ նուազագոյն հնարաւորութիւններով ապահովուած, իսկ աւելի շատ հնարաւորութիւններ կարելի էր ձեռք բերել բեռնելով յատուկ լայնացումները, որոնք հասանելի են Chrome Web Store համացանցային խանութին մէջ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ճարտարագիտութիւն
Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի (Գանձակ)
Գանձակի Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, հայկական եկեղեցի ներկայիս Ատրպէյճանի Հանրապետութեան Գանձակ քաղաքին մէջ, պատմական Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգի տարածքին մէջ։ Կը գտնուի Գանձակի Նորաշէն թաղամասի եզրին տարածուած հայկական գերեզմանատան կողքին ։
Պատմութիւն
Յայտնի է, որ եկեղեցին կառուցուած է 18-րդ դարուն։ Հողաշէն ու անշուք Սուրբ Սարգիս եկեղեցին ուխտատեղիի համբաւ ունէր։ Անոր վերաբերեալ 1881 թուականին վերաբերուող վաւերագրերուն մէջ կան որոշ ։ Յայտնի է, որ 1904 թուականին վանահայր նշանակուած է Անանիա քահանայ Շիրակունին ։
Ըստ 19-րդ դարու վերջը «Նոր-Դար» պարբերականի, Սուրբ Սարգիս եկեղեցին արդէն 1890 թուականին կը գտնուէր խարխուլ դրութեան մեջ ։
1905-1906 թուականներուն հայ-թրքական կոտորածներէն ետք, եկեղեցին յայտնուած էր աւերակ վիճակի մէջ։ Կառոյցի վերանորոգումը սկսած եւ աւարտած է գանձակեցի Նիկողայոս Ղուկասեանցը։ Վերաօծումը տեղի ունեցաւ 4 Յունիս 1917 թուականին ։
ԽՍՀՄ շրջան
Խորհրդային կարգերու հաստատումէն ետք Սուրբ Սարգիս եկեղեցին վերածուած էր «Ժողովուրդներու բարեկամութեան պալատի» եւ կը գտնուէր քաղաքի 9-րդ նրբանցքին մէջ ։
Ատրպէյճանական Հանրապետութիւն (1990-ականներէն)
Ըստ որոշ տեղեկութիւններու, այժմ տաճառը վերանորոգուած է թրքական ոճով եւ կ՛օգտագործուի որպէս թանգարան։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գանձակի հայկական տաճարներ Ստորոգութիւն:Տաճարներ
Անուշաւան Արք. Դանիէլեան
Անուշաւան Արքեպիսկոպոս Դանիէլեան (29 Յունուար, 1951, Պէյրութ), Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան միաբանութեան անդամ, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու Արեւելեան թեմի առաջնորդ ։
Կենսագրութիւն
Աւազանի անունով՝ Թորգոմ Դանիէլեան, վեցերորդ զաւակը Անդրանիկ եւ Արաքսի Դանիէլեաններուն, ծնած է 29 Յունուար, 1951-ին։ Նախնական ուսումը ստանալէ ետք Պուրճ Համուտի Ազգային Քառասնից Մանկանց վարժարանին մէջ, 1963-ին ընդունուած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Անթիլիասի դպրեվանքը։ Աստուածաշունչի եւ եկեղեցական հայրերու գործերու ընթերցումները կազմաւորած են իր ամբողջ աշխարհահայեացքը՝ ծառայութեան, ընծայումի եւ սիրոյ ու զոհողութեան ճշմարիտ ըմբռնումին հանդէպ։ Անոր կեանքը լեցուն եղած է Դպրաց դասի, Կիրակնօրեայի եւ մանաւանդ Հ.Մ.Ը.Մ.-ականի յիշատակներով։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:29 Յունուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:1951 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Պէյրութ ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ եպիսկոպոսներ
Գէորգ Պաղտասարեան
Գէորգ Երուանդի Պաղտասարեան  (26 յունուար1936, Ծաղկահովիտ, Արագածոտնի մարզ), մեքենագործ։ Բնագիտաթուաբանական գիտութիւններու տոքթոր (1978), մասնագէտ (1983), ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիոյ անդամ (1994), թղթակից անդամ (1990), ՀՀ գիտութեան վաստակաւոր գործիչ :
Կենսագրութիւն
1958-ին Երեւանի պետական համալսարանի բնագիտաթուաբանական բաժինը աւարտած է։ 1958-1964 թթ. ՀԽՍՀ ԳԱ մեքենագիտութեան հիմնարկի գիտաշխատող եղած է, 1964-1979 թթ.` առաջատար գիտաշխատող, 1978-1998 թթ.` մագնիսաառաձգականութեան բաժինի վարիչ, 1978-1979 թթ.` հիմնարկի տնօրէն, 1988-2001 թթ.` ԵՊՀ թուաբանական ոճի եւ ոճելաւորման ամպիոնի վարիչ, 1992-1994 թթ.` կիրառական թուաբանութեան հիմնարկի ատենապետ, 1994-1998 թթ.` Խաչատուր Աբովեանի անուան ՀՊՄՀ վերատեսուչ, 1998-2002 թթ.` ՀՀ բարձրագոյն որակաւորման հանձնաժողովի նախագահ, 2002-2007 թթ.` ԵՊՀ վերատեսուչ խորհրդական։ 2007-էն ԵՊՀ թուաբանական ոքի եւ ոճելաւորման ամպիոնի մասնագէտ է։ Աւելի քան 200 գիտական աշխատութիւններու հեղինակ է։ Անոր ղեկավարութեամբ ու խորհրդատուութեամբ շուրջ երկու տասնեակ թեկնածուական եւ տոքթորական ատենախօսութիւններ պաշտպանուած են :
Ռուսիոյ Դաշնութեան տեսական եւ կիրառական մեքենագիտութեան ազգային կոմիտէի արտասահմանեան անդամ է։
=Գործունէութիւն= Աշխատանքները շերտաւոր անիզօտրոպ սալերու եւ թաղանթներու կը վերաբերի ոչ գծային ստիպողական ճիշդ չափերով եւ թեւաբախղում տատանումներու հետազօտմանը։ Հաղորդիչ բարակ մարմիններու մագնիսաառաձգական տեսութիւն կառուցած է, պիեզոմագնիս միջավայրերու մէջ մագնիսաձայնային ալիքներու տարածման տեսական հիմքերը մշակած է :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ Մեքենագէտներ Ստորոգութիւն:1936 ծնունդներ Ստորոգութիւն:ՀՀ ԳԱԱ Ակադեմիկոսներ (արւմտ.) Ստորոգութիւն:ՀՀ գիտութեան Վաստակաւոր Գործիչներ Ստորոգութիւն:ՀՀ ԲՈՀ Նախագահներ (արւմտ.) Ստորոգութիւն:ԵՊՀ Շրջանաւարտներ (արւմտ.) Ստորոգութիւն:Ֆիզիքա-թուաբանական Գիտութիւններու Տոքթորներ Ստորոգութիւն:Հայ Մասնագէտներ
Տարինա Կամսարական
Տարինա Կամսարական (բուն անունով Արտեմիս Տօրա (Տօրիա) Կամսարական, ), եգիպտահայ քանդակագործ, ֆրանսագիր վիպասանուհի։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Աղեքսանդրիա, Եգիպտոս։ Արմենակ Կամսարականի զաւակներէն Տարիա Կամսարական, Արամ եւ Երուանդ եղբայրներէն ամենափոքրը։
Ան իր մանկութիւնը ապրած է Աղեքսանդրիոյ Պոլքլի շրջանը։ Փոքր տարիքին Տարիա կրթութիւնը ստացած է հարուստ ընտանիքներու ժամանակի սովորութիւններուն համապատասխան` ունենալով յոյն, անգլիացի եւ ֆրանսացի խնամող դաստիարակներ:
Ան տիրապետած է երեք լեզուներու եւ իր ամբողջ կեանքին ընթացքին ալ կը պահէ երեք լեզուներու հմտութիւնը: Ան ծանօթ էր նաեւ արաբերէնին, հայերէնին եւ քիչ մըն ալ թրքերէնին։ Հայերէնը կը սորվի յայտնի մանկավարժ Էլպիս Կեսարացեանէն։
Տարիա 13 տարեկանէն սկսած է ֆրանսերէն գրել՝ բանաստեղծութիւններ եւ իր երեւակայութիւնէն բխած պատմուածքներ։  Իր ընթերցումներու առաջին աղբիւրը եղած է ֆրանսացի եւ անգլիացի դասական գրականութեան հեղինակներու՝ իր ծնողքին ունեցած հարուստ գրադարանը:
Ուսումը աւարտած է 1924-ին, Աղեքսանդրիոյ ֆրանսական  երկրորդական վարժարանէն` «Lycée Français d’Alexandrie»: Ոգեշնչուած նկարչութեան եւ քանդակագործութեամբ, որոշած է արձանագործ-նկարիչ դառնալ։
Աշխատութիւններ
Տարիա Կամսարական Ֆրանսերէն հատորներու հեղինակ է «Anne Serag» գրական ծածկանունով. Voyage avec une ombre «Ճամբորդութիւն ստուերի հետ» վէպը, 232 էջ, զոյգի մենակութեան եւ թիւրիմացութեան մասին է (հրատարակուած է 1957, ֆրանսերէն) եւ L’anneau de feu «Հրեղէն օղակ» վէպը, 355 էջ (հրատարակուած է 1965 Ֆրանսերէն) ։
Տարիա Կամսարական իր ֆրանսերէն «Fatalisme du sang» վիպակին մէջ պատմած է իր աչքերով տեսած Փորթ Սայիտի մէջ Մուսա լեռան խիզախ մարտիկներու կեանքը: Նոյն վիպակը հայերէնի թարգմանած է «Արեւ» օրաթերթի խմբագիր Միքայէլ Կիւրճեան «Արիւնին ճակատագրականութիւնը» խորագրով եւ հրապարակած է «Արեւ» օրաթերթի թերթօնով՝ (թիւ 5 Դեկտեմբեր 1922 մինչեւ թիւ 80 Մարտ 16 1923) :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ Ստորոգութիւն:Հայ վիպասաններ Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Աշխարհբէկ Քալանթար
Աշխարհբէկ Քալանթար, հայ հայագէտ, հնագէտ եւ պատմաբան։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Լոռիի մարզի Արդվի գիւղը։ նախնական կրթութիւնը ստացած է Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանին մէջ, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1907 թուականին եւ ընդունուած՝ տեղի մարմնակրթական ուսումնարանը:
Բարձրագոյն ուսումը ստանալու համար մեկնած է Սեն Փեթերսպուրկ եւ հետեւած՝ տեղի համալսարանի պատմական եւ լեզուաբանական բաժիններու դասընթացքներուն, ուրկէ գերազանցութեան վկայականով շրջանաւարտ եղած է 1911 թուականին: Սեն Փեթերսպուրկ գտնուած ժամանակ աշակերտած է վրացի արեւելագէտ, հայագէտ ու լեզուաբան Նիկողայոս Մառին, որուն հետ տակաւին աշակերտական տարիներէն մասնակցած է Անիի պեղումներուն:
Քալանթար 1938 թուականին Ստալինեան բռնութեան ժամանակ ձերբակալուած եւ աքսորուած է. ենթադրաբար մահացած է 1942 թուականին:
Գործունէութիւն
Քալանթար 1912 թուականին դարձած է Սեն Փեթերսպուրկի Հնագիտական հիմնարկի, իսկ 1914-ին Կայսերական հնագիտական ընկերութեան անդամ: Նոյն տարին նշանակուած է Սեն Փեթերսպուրկի Ասիական թանգարանի գիտական աւանդապահ: Նիկողայոս Մառ բացակայութեան ժամանակ Քալանթարի վստահած է Անիի պեղումներու հսկողութիւնն ու ղեկավարութիւնը:
Հայաստանի Առաջին հանրապետութեան ազգային խորհուրդի նախագահ Աւետիս Ահարոնեանի յանձնառութեամբ Քալանթար ստանձնած է Անիէն Հայաստան փոխադրութիւնը աւելի քան 6000 իրերու, որոնք այսօր կը պահպանուին Հայաստանի Պատմութեան  պետական թանգարանին մէջ։
1921 թուականին Քալանթար Թիֆլիսէն Երեւան փոխադրած է Մշոյ Սուրբ Առաքելոց վանքի նշանաւոր դուռը, ինչպէս նաեւ Անիի հնադարեան դրամի ժողովածուն եւ բազմաթիւ ձեռագրեր:
Քալանթար 1917 թուականին պատմաբան ու բանասէր Նիկողայոս Ադոնցի հետ միասին կազմակերպած է Վանի հնագիտական երկրորդ արշաւախումբը:
Ուսուցչական պաշտօն ստանձնած է Թիֆլիսի Անդրկովկասեան համալսարանէն ներս, ուր ստացած է ուսուցչապետի կոչում:
Համաշխարհային Ա. պատերազմին Քալանթար փոխ-գնդապետի կոչումով եղած է զօրավար Անդրանիկի թարգմանիչ-խորհրդականը:
Աշխատութիւններ
Քալանթար իր արկածախնդրական կեանքը գրի առած է օրագիրին մէջ, որ առաջին անգամ լոյս տեսած է 1994-ին՝ անգլերէն լեզուով, իսկ 2007 թուականին հայերէն լեզուով:
Ան եղած է առաջին հայերէն հնագիտութեան դասագիրքի հեղինակ։
Ան հեղինակ է աւելի քան 70 աշխատութիւններու, որոնցմէ են «Անիի պեղումները», «Ազգային թանգարանի հարցը», «Ն. Մառի պեղումները Անիի մէջ», «Վիշապներու դարաշրջանի ջրաբաշխական համակարգը» եւ այլ աշխատութիւններ:
Երեւանի համալսարանի եւ Հնութիւններու պահպանութոան կոմիտէի հիմնադրումթիւնը
Աշխարհբէկ Քալանթար եղած է Երեւանի Պետական համալսարանի եօթ հիմնադիր-դասախօսներէն մին. անոր ջանքերով հիմնուած է հնագիտութեան եւ արեւելագիտութեան ամպիոնները։
Քալանթար ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանեանի եւ նկարիչ Մարտիրոս Սարեանի հետ միասին 1919 թուականին հիմնած է Հնութիւններու պահպանման կոմիտէն։
1935 թուականին նշանակուած է Խորհրդային Միութեան Գիտութիւններու ակադեմիայի հայկական բաժանմունքի գիտական խորհուրդի անդամ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ հնագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ատանայի Կոտորած
Ատանայի կոտորած, կը վերաբերի՝ 1909 թուականի Ապրիլ 1-4 եւ 12-14-ին, Օսմանեան Թուրքիոյ Ատանայի եւ Հալէպի վիլայէթներու հայ բնակչութեան զանգուածային ջարդին, որ կազմակերպուած է թրքական իշխանութիւններու կողմէ։
Ապտուլ Համիտ Բ.-ի մենատիրական իշխանութեան տապալումը եւ Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումը (1908) էական փոփոխութիւն չկատարեցին արեւմտահայերու բարդ իրավիճակին մէջ, սակայն աշխուժութիւն յառաջացուցին ազգային-քաղաքական կեանքէն ներս։ Ատանայի եւ ընդհանրապէս Կիլիկիոյ հայերը, որոնք ինքնապաշտպանութեամբ դիմակայած էին 1890-ական թթ. ջարդերը, կարողացան յառաջդիմել տնտեսական, մշակութային ու հասարակական ասպարէզներու մէջ՝ իրենց ձեռքում կեդրոնացնելով երկրամասի առեւտուրն ու արդիւնաբերութիւնը։ Սահմանադրական կարգերէն դժգոհ թրքական յետադիմական ուժերը սկսան հայերուն ամբաստանել որպէս «Հուրիէթ» (նկատի ունենալով սահմանադրական կարգերու հաստատումը Թուրքիոյ մէջ) բերողներու, որոնք իբրեւ թէ կը հետապնդէին իշխանութիւնը թուրքերէն խլելու եւ «հայկական թագաւորութիւնը» վերականգնելու նպատակ։
1909-ի Մարտ 31-ին, Ատանայի վալիի գլխաւորութեամբ կայացած նահանգային խորհուրդի նիստին ընդունուեցաւ հայերուն ոչնչացնելու որոշում։ Ջարդը սկսելու վերաբերեալ յատուկ գաղտնի գրութիւններ ուղարկուեցան գաւառներ։ Կոտորածի նախօրէին, իշխանութիւնները մեծաքանակ զէնք ու զինամթերք բաժնեցին իսլամադաւան բնակչութեան, բանտերէն արձակեցին շուրջ 500 ոճրագործներ։ Ապրիիլ 1-ին թուրք ամբոխը խուժեց քաղաքի փողոցները, հրապարակները, թաղամասերը եւ սկսան կոտորել հայերուն։ Առաջին ջարդը տեւեց երեք օր։ Ապրիլ 12-ին կարգ ու կանոնը «վերականգնելու» նպատակով Ռումելիայէն Ատանա ուղարկուած երիտթրքական վաշտերու քաղաքին մէջ երեւալը առիթ հանդիսացաւ վերսկսելու ջարդը, որ իր չափերով եւ իրականացման եղանակներով գերազանցեց նախորդին։
Խուժանի հետ կոտորածին մասնակցեցան տեղ հասած կանոնաւոր զօրամասերը։ Ջարդեր տեղի ունեցան Ատանայի բոլոր գաւառներուն մէջ եւ Հալէպի վիլայէթի արեւմտեան եւ հիւսիսային շարք մը հայաբնակ շրջաններու մէջ։ Ատանայի կոտորածին զոհ գնաց շուրջ 30.000 հոգի, որոնցմէ աւելի քան 20.000-ը՝ Ատանայի վիլայէթին մէջ։ Տասնեակ հայաբնակ քաղաքներ ու գիւղեր աւերակի վերածուեցան ու հրկիզուեցան։ Տէօրթ Եօլ, Հաճըն, Սիս, Զէյթուն, Շէյխ Մուրատ, Ֆընտըճագ եւ շարք մը այլ բնակավայրեր հերոսական ինքնապաշտպանութեամբ կասեցուցին տասնեակ հազարաւոր թուրքերու յարձակումը եւ փրկուեցան ջարդէն։ Երիտասար Թուրքերը դատաքննութեան սկսան, որ սակայն ձեւական բնոյթ կը կրէր. կառավարութիւնը կը ցանկանար գոհացնել եւրոպական հասարակական կարծիքը, մեղմել հայ բնակչութեան բողոքները եւ մեղսակցութենէ զերծ մնալ։ Կոտորածի իսկական ղեկավարներն ու պատասխանատուները մնացին անպատիժ։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութիւն Ստորոգութիւն:1909
Ինսթակրամ
Ինսթակրամ (Instagram), լուսանկարներու եւ տեսագրութիւններու փոխանակման անվճար ծրագիր մը, որուն միջոցով օգտուողները կրնան լուսանկարել եւ տեսագրել, «Filter»ներ օգտագործել, ինչպէս նաեւ տարածել զանոնք իրենց ընկերային ցացերուն միջոցով ։ Ինսթակրամի մէջի լուսանկարները քառակուսի ձեւաչափով կը դրուին, ինչպէս Kodak Instamatic եւ Polaroid, ինչպէս նաեւ 6х6 իւրաքանչիւր միջին «format»ի տեսախցիկներուն։ Իսկ բջիջային լուսանկարչական ծրագիրներուն մեծամասնութիւնը կ'օգտագործէ կողմերու 3։2 յարաբերութիւնը։
Ինսթակրամը համատեղելի է iPhone, iPad եւ iPod Touch-ի հետ iOS 4.3-ով եւ աւելի բարձր, ինչպէս նաեւ Open GL ES 2-ով Անտրոյտ 2.2 եւ բարձր հեռախօսներու հետ։ Կը տարածուի App Store-ի եւ Google Play-ի մէջ ։
Ինսթակրամի հիմնադիրն է Քեւըն Սիսթրոմը:
Ապրի 2012-ին, դիմատետրը (Facebook) կը գնէ Ինսթակրամը՝ 1 միլիառ ԱՄՆ տոլարով ։
«Ինսթակրամ» ընկերային ցանցը հրապարակած է «Ինսթակրամ սթորիզ» կոչուող նոր ծառայութիւն մը, որ համացանցին մէջ կարճ տեսաձայնագրութիւններով բաժնեկցելու կարելիութիւն  կու տայ, այնուհետեւ` ատոնք նկարներով, «էմոթիքոն»-ներով եւ գրութեամբ ամբողջացնելու:
«Սնեփչեթ» ցանցին նման, «Ինսթակրամ» այժմ թոյլ կու տայ տեղադրել լուսանկար եւ տեսանիւթ` «սլայտ-շօ»ի տեսքով, որ կը պահպանուի 24 ժամ, այնուհետեւ կը ջնջուի :
Ծանոթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սոցիալական ցանցեր Ստորոգութիւն:IOS-ի ծրագրային ապահովում Ստորոգութիւն:2010 ի հայտ եկած կայքեր Ստորոգութիւն:Android-ի ծրագրային ապահովում Ստորոգութիւն:OpenGL օգտագործող ծրագրեր Ստորոգութիւն:Iphone Ստորոգութիւն:Apple iOS Ստորոգութիւն:Լուսանկարչություն Ստորոգութիւն:Լուսանկարների հոսթինգ
Մեսրոպ Ծայրագոյն վարդապետ Ճուրեան
Մեսրոպ Ծայրագոյն Վարդապետ Ճուրեան, (1931-2008), հոգեւորական
Հայ Կաթողիկէ զմմառեան միաբան Հայր Մեսրոպ Ծայրագոյն վարդապետ Ճուրեան ծնած է Քեսապ, սուրիա 1931-ին: 1945-1953՝ ուսանած է Զմմառու Նորընծայարանին մէջ, ապա մեկնած Հռոմ, ուր Յիսուսեան հայրերու Գրիգորեան Համալսարանին մէջ հետեւած է իմաստասիրական եւ աստուածաբանական բաձրագոյն կրթութեան: Կուսկարօն քահանայ ձեռնադրուած է 1959-ին, ձեռամբ կարդինալ Աղաճանեանի: Աստուածաբանական ուսումը ամբողջացուցած է Յիսուսեան Հայրերու Պէյրութի Սէն Ժոզէֆ Համալսարանին մէջ։ Հովուական-Ժողովրդապետական եւ կրթական բեղուն գործունէութիւն ծաւալած է Լիբանանի, Սուրիոյ եւ Հռոմի մէջ:Տարիներ շարունակ վարած է Պուրճ Համուտի Հայ Կաթողիկէ Աւետիք Պատրիարքական պաշտօնաթերթին խմբագրութիւնը, միաժամանակ ստորագրելով տարաբնոյթ յօդուածներ:Ճուրեան Վարդապետի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ առաւելաբար հոգեւոր-կրօնական ու եկեղեցական տասնեակ մը գիրքերէ ու հարիւրաւոր յօդուածներէ եւ թարգմանութիւններէ:Մատենագիտական իր աշխատանքին հիմնական վաստակը Ցուցակ Զմմառու Մատենադարանի Հայերէն Հնատիպ Գիրգերուն արժէքաւոր աշխատանքն է (լուսատիպով հրատարակուած 1938-ին), որ կ'ընդգրկէ Զմմառու Մատենադարանին մէջ գտնուող 1512-1800 թուականներուն հրատարակուած 335 Հայերէն գիրքերու ամբողջական ցուցակը, վերստուգուած Զարբհանալեանի Հայկական Մատենագիտութիւն եւ Անասեանի Հայ Հնատիպ Գրգի Մատենագիտական Ցուցակ աշխատութիւններուն տուեալներով ու հետեւելով անոնց մեթոտաբանութեան: Բաց աստի, Աւետիքի էջերուն մէջ ցրուած կը մնան Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ պատմութեան նուիրուած իր յօդուածները, որոնք հաւանաբար փոքր մասնիկներն են Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ Պատմութիւնը անտիպ հատորին: Իր թուղթերուն մէջ կը մնայ նաեւ Հայ Ծիսագիտութեան Պատմութիւն հատորի ձեռագիրը: Ճուրեան վարդապետի մահով անիրագործելի մնացին նաեւ Ե.-ԺԵ. դարերու Հայ Եկեղեցւոյ ընդհանուր պատմութիւնը գրելու իր մտադրութիւնը, ինչպէս նաեւ զանազան աշխատանքներ:
Ճուրեան վարդապետ վախճանեցաւ 16 Նոյեմբեր 2008-ին, Զմմառ:
Պոսթընի Հայերը
Պոսթընի Հայերը, Պոսթընի Հայերը բնակութիւն հաստատեր են 1880-ական թթ.։ Մինչ այդ կը յիշուի, որ 1682-ին այստեղ հաստատուած է հունգարահայ Ստեփան Զադորին։ 1890 թուականին Սարգիս Շաղլեանը Պոսթընի մէջ հիմներ է շաքարեղեգի գործարան (մասնաճիւղեր ունեցեր է Գալիֆորնիայի մէջ)։ 2003 թուականին Պոսթընի եւ շրջակայքի մէջ ապրեր է 60 հազարէ աւելի հայ՝ մտաւորականներ, բանուորներ, արհեստաւորներ, առեւտրականներ։ 2013-ի տուեալներով, Պոսթընի մէջ ապրած է մօտաւորապէս 80.000 հայ։
Առաջին հայկական եկեղեցին կը գործ 1923 թուականէն։ Այնտեղ կը գտնուի ԱՄՆ-ի Հայ կաթողիկէ եկեղեցիին կէնդրոնը՝ Սուրբ Խաչ եկեղեցին։ Կան նաեւ աւետարանական եկեղեցիներ։ Եկեղեցիին կողքին կը գործէ ամէնօրեայ  մէկօրեայ դպրոցներ։ Համայնքի ազգային կիանքը կը կազմակերպէ  ՀՅԴ-ի, ՌԱԿ-ի տեղական կազմակերպութիւնները՝ իրենց մշակութային, մարզական, երիտասարդական կառոյցներով, ՀԲԸՄ-ի մասնաճիւղը, հայրենակցական (այնթապցիներ, խարբերդցիներ, արաբկիրցիներ, մարաշցիներ, սեբաստացիներ, համավասպուրականցիներ) միութիւններուն մասնաճիւղերը։
Պոսթընի մէջ Է ՌԱԿ-ի Արեւելեան շրջանային վարչութեան գրասենեակը։ կը Գործէ բազմաբնոյթ մասնագիտական կազմակերպութիուններ. Հայկական ուսումնասիրութիւնները եւ հետազօտութիւնները ազգային ընկերակցութիւնը (NAASR), Ժամանակակից հայագիտական ուսումնասիրութիւններու եւ փաստագրման Զօրեան հիմնարկութիւնը (կը գտնուի Քեմպրիճ քաղաքին մէջ՝ Պոսթընի մերձակայքին մէջ), Հայ դերասանները, Հայ բժիշկները ընկերութիւնները, Ամերիկայի հայկական գրադարանները եւ թանգարաններուն միութիւնը (ALMA)։
Կը գործեն նաեւ Համազգային մշակութային միութեան թատերախումբը, «Համաստեղ» գրադարանը։
Լոյս կը տեսնեն «Հայրենիք», «Հայ սիրտ» պարբերականները, ("The Armenian Review") եւ ("The Armenian Spectator Mirror") շաբաթաթերթերը։ Պոսթընի մէջ լոյս կը տեսէն նաեւ «Պայքար» օրաթերթը, «Հայրենիք» ամսագիրը։
կը գործեն հայկական ռատիօ-հեռատեսիլային ծրագրեր հայերէն եւ անգլերէն։ Հարվըրտի համալսարանը ու հայագիտական ամբիոն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայեր Ստորոգութիւն:Ամերիկայի հայերը
Անդրանիկ Սարեան
Անդրանիկ Սարեան, ծնած է Իրան ի Չարմահալ գաւառի Սինագան գիւղը:
Միջնակարգի կրթութիւնը ստացած է Կալկաթայի Հայոց Մարդասիրական Ճեմարանին մէջ։ 1935-ին վերադառնալով Պարսկաստան, գործ ձեռնարկած է Իրանի նաւթարդիւնաբերական ընկերութեան մէջ։
Ա. Սարեան կը կազմէ իր ընտանեկան բոյնը եւ կը լծուի հանրային հասարակական բեղուն գործունէութեան։ Իր երկարատեւ ծառայութեան վերջին եօթը տարիներուն եղած է վարիչ խմբագիրը նոյն ընկերութեան «Կերոն» (Մաշալ) անգլերէն շաբաթաթերթին Ապատանի մէջ, մինչեւ իր հանգստեան կոչուիլը 1968-ին։ Աշխատակցած է «Անի», «Շիրակ»,«Նաւասարդ» ամսագրերուն, «Ալիք» օրաթերթին, «Նայիրի», «Նոր կեանք», «Հայրենիքի Ձայն» շաբաթերթերուն եւ « Նոր Օր» եռորեային։ Տասնեակ տարիներու ընթանցքին զբաղած է հրապարակագրութեամբ եւ գրաքննադատութեամբ։
Ունեցած է բեմական բեղուն գործունէութիւն, որով 1985-ի Փետրուարին, Հայ Մշակութային Արարատ կազմակերպութեան կողմէ պարգեւատրուած է մեծարանքի հանդիսութեան ընթացքին։ Արժանացած է առաջին մրցանակի՝ Հայկաշէն Ուզունեան եւ ֆրանսահայ Գրողներու Էլիզ Գավուքճեան-Այվազեան գրական մրցանքներուն, իր պատմուածքներու զոյգ հատորներուն համար։ Նոյնպէս եղած է մրցանակաւորը Ներսէս Շնորհալի Գրական ֆոնտին, իր «Անլոյս Քառուղիներուն մէջ» անուամբ հատորին համար։ Եղած է նաեւ առաջին մրցանակաւորը Բաբգէն եւ Անահիտ Խանճեան գրական մասնաւոր յատկացումի, 1986-ին, « Նաւասարդ» ամսագրի մէջ լոյս տեսած լաւագոյն նորավիպագրութեան համար։
Ցարդ հրատարակուած գործերն են.
Պատմութիւն Չարմահալ Գաւառի, ստուարածաւալ պատմագրական աշխատասիրութիւնը(1891),
Պատմուածքներ, Ա. եւ Բ. հատոր (1986),
Հայկական վագրը, վէպ (Պէյրութ, 1986):
Ունի հրատարակութեան պատրաստ ութը հատորներ։ Եղած է Իրանի Հայ Ժողովրդական թատրոն ընկերակցութեան հիմնադիր անդամներէն։ Ա. Սարեան տաղանդաւոր նորավիպագիր մըն է։ Հաճելի եւ առինքնող է իր ոճը։ Գիտէ ճարտարօրէն համեմել եւ շահեկան դարձնել իր նիւթերը, նորանոր յղացումներով։ Յաջողած վէպ մըն է «Հայկական Վագրը», որով հեղինակը նորութիւն մը կը բերէ վիպագրութեան սեռին մէջ, ներմուծելով հայ կռփամարտիկի տիպարը։ Վարպետութեամբ կը կատարուի դէպքերու շարայարումը, միշտ լարուած ուշադրութեան մէջ պահելով ընթերցողը։ Հեղինակը վարպետ դարձուածքով մը համակրելի կը դարձնէ օտար հերոսուհին, ընդգծելով անոր դէպի հայկականութիւն ընթանալու գաղափարական ձգտումները :
Սան Ֆրանսիսքօ
Սան Ֆրանսիսքօ (San Francisco, պաշտօնապէս Սան Ֆրանսիսքօ քաղաք եւ շրջան, քաղաք եւ Հիւսիսային Քալիֆորնիոյ  մշակութային ու ֆինանսական կեդրոնը: Սան Ֆրանսիսքօն բնակչութեամբ 13-րդ ամենախոշոր քաղաքն է Միացեալ Նահանգներուն եւ չորրորդը` Քալիֆորնիոյ մէջ 2017-ի դրութեամբ 884.363 բնակչութեամբ: Այն կը զբաղեցնէ մօտ 121,4 քմ քառակուսի տարածք, հիմնականին Սան Ֆրանսիսքօ թերակղզիի հիւսիսը` ըլլալով երկրորդ ամենախիտ բնակեցուած մեծ քաղաքը ԱՄՆ-ի եւ հինգերորդ ամենախիտ բնակեցուած ԱՄՆ շրջանը` հետ մնալով միայն չորս Նիւ Եորքէն:
Սան Ֆրանսիսքօն հիմնադր 29 Յունիս 1776-ին երբ սպանացի գաղութարարները հիմնադրեցին Սան Ֆրանսիսքօի Փրեսիտիոն Ոսկիէ դարպասէ ի քանի մղոն հեռաւորութեան վրայ : 1849-ին Քալիֆորնիոյ ոսկիէ տենդը խթանեց քաղաքի աճին` դարձնելով ամենամեծ քաղաքը ԱՄՆ-ի արեւմտեան ափին: Սան Ֆրանսիսքօն դարձաւ քաղաք-շրջան 1856-ին : Սան Ֆրանսիսքոյի կարգավիճակը իբրեւ Արեւմտեան ափի խոշորագույն քաղաք գագաթնակէտին հասաւ1870-1900-ականներուն, երբ Քալիֆորնիոյ բնակչութեան մօտ 25%-ը կը բնակէր քաղաքին մէջ : Քաղաքի երեք քառորդ մասը աւերուեցաւ 1906-ի երկրաշարժի եւ հրդեհի պատճառով, սակայն քաղաքը արագօրէն վերականգնուեցաւ` ընդունելով Պանամա-խաղաղովկիանոսեան միջազգային ցուցահանդէսը ինը տարի ետք: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ քաղաքը հիմնական նաւահանգիստն էր, ուրկէ կը մեկնէին ծառայութեան Խաղաղ ովկիանոսեան թատերաբեմ: Այստեղ ծնունդ առաւ ՄԱԿ-ը 1945 -ին  Պատերազմէն ետք տեղի ունեցաւ լայնածաւալ ներգաղթ, ազատականացաւ հասարակութիւնը, որու շրջանակին մէջ բարգաւաճեցաւ «հիպի» ենթամշակոյթը, Սեքսուալ հեղափոխութիւնը, Խաղաղութեան կողմնակիցներու շարժումը, որ աճեց ի հակադրութիւն Վիեթնամի պատերազմին: Քաղաքականապէս քաղաքին մէջ կը քուէարկէին հիմնականին լիպերալ Դեմոկրատական կուսակցութեան օգուտին:
Զբօսաշրջային տեսանկիւնէն Սան Ֆրանսիսքօն յայտնի էր իր զով ամառներով, մառախուղով, սրընթաց լեռներով, էկլանտիկ խառը ճարտարապետութեամբ եւ տեսարժան վայրերով, ներառեալ Ոսկիէ Դարպասներ կամուրջով,իւրատեսակ թրամուէյով: Սան Ֆրանսիսքոյի մէջ կը գտնուին հինգ խոշոր դրամատուներու գլխամասեր եւ տարբեր ընկերութիւններ, ինչպիսին են Levi Strauss & Co.-ը, Gap Inc.-ը, Fitbit-ը, Salesforce.com-ը, Dropbox-ը, Reddit-ը, Square, Inc.-ը, Dolby-ը, Airbnb-ը, Weebly-ը, Pacific Gas and Electric Company-ը, Yelp-ը, Pinterest-ը, Թուիթթերը, Ուպերը, Lyft-ը, Mozilla-ը, Ուիքիմետիա Հիմնադրամը, Craigslist-ը եւ Weather Underground: Քաղաքին մէջ կան մեծ թիւով կրթական եւ մշակութային հաստատութիւններ, ինչպիսին են Սան Ֆրանսիսքոյի համալսարանը, Քալիֆորնիոյ Սան Ֆրանսիսքօ համալսարանը, Սան Ֆրանսիսքոյի պետական համալսարանը, Տէ Եոնգ թանգարանը, the Ժամանակակից արուեստի Սան Ֆրանսիսքոյի թանգարանը եւ Քալիֆորնիոյ գիտութեան ակադեմիան:
2019-ի դրութեամբ Սան Ֆրանսիսքօն Միացեալ Նահանգներուն մէջ կեանքի մակարդակով լավագոյն քաղաքն է :
Պատմութիւն
Ժամանակակից մարդու հետքերու վերաբերեալ հնագիտական պեղումները ունին մօտ 5000 տարուան պատմութիւն: Օհլոն ժողովուրդի Ելանի ցեղախումբը կը բնակէր քաղաքի վայրը գտնուող քանի մը փոքր գիւղերու մէջ, երբ սպանացի ճանապարհորդները տոն Գասպար տէ Պորտոլայի գլխաւորութեամբ ժամանեցին այստեղ 2 Նոյեմբեր1769-ին, որ եւրոպացիներուն առաջին փաստաթղթաւորուած այցելութիւնն էր Սան Ֆրանսիսքոյի ծովախորշ: Եօթ տարի ետք 28 Մարտ1776-ին սպանացիները հիմնադրեցին Սան Ֆրանսիսքօ նաւահանգիստը:
Սպանիայէն Անկախանալէն ետք1821-էն տարածքը դարձաւ Մեքսիքայի մաս: Մեքսիքական իշխանութեան ժամանակ տարածաշրջանին մէջ հիմնադրուեցան ագարակներ: 1835-ին անգլիացի Վիլիամ Ռիչարտսոնը հիմնադրեց այստեղ առաջին ագարակը, այժմեան Փորթսմուտի հրապարակի տեղը: Ալկալտ Ֆրանսիսքօ տէ Հարոյէն ետք միասին ան նախագծեց ընդլայնուող բնակավայրի փողոցները եւ աւանը կոչուեցաւ Երպա Փուենա, որ սկսաւ գրաւել ամերիկայի բնակիչներուն: Քոմոտոր Ճոն Տ. Սլոատը կցեց Քալիֆորնիան ԱՄՆ-ին 7 Յուլիս1846-ին Ամերիկա-մեքսիկական պատերազմի ժամանակ: Երպա Պուենան անուանափոխուեցաւ Սան Ֆրանսիսքօ յաջորդ տարուան 30 Յունուարին եւ Մեքսիքան պաշտօնապէս ճանչցաւ տարածքը իբրեւ ԱՄՆ-ի մաս: Չնայած իր աշխարհագրական լաւ դիրքին եւ նաւահանգստին, Սան Ֆրանսիսքօն կը մնար փոքր բնակավայր:
Քալիֆորնիոյ ոսկիէ տենդը այստեղ բերաւ արկածներ փնտռողներուն (յայտնի որպէս «քառասունիններ», քանի որ տեղի ունեցաւ 1849-ին):
Տնտեսութիւն
Փոխադրամիջոցի, առեւտրային, արդիւնաբերական, նիւթական եւ մշակութային կարեւոր կեդրոն է։ Տեղադրուած է նեղ զառիթափ թերակղզիի վրայ։ Արեւելեան մասին մէջ Սան Ֆրանսիսքօ ծովածոցն է, որ Խաղաղ ովկիանոսին կը միանայ Ոսկէ դարպաս նեղուցով։ 674 հազար բնակչութիւն (1980-ին), արուարձաններով (Օքլենդ, Պերքլի, Ալամետա, Սանթա Քլարա, Ռիչմոնտ եւ այլն)՝ 5,5 միլիոն (1982-ին)։ Ունի 3 օդակայան։ Զարգացած է մեքենաշինութիւնը, մետաղամշակումը, նաւաշինութիւնը (ինչպէս՝ ռազմական), սարքաշինութիւնը, ելեկտրոնային սարքաւորումներու արտադրութիւնը։ Կայ սնունդի, նաւթաւերամշակման, քիմիական, բազմագիր արդիւնաբերութիւն, սեւ մետաղագործութիւն։ Սան Ֆրանսիսքոյի մէջ կան ԱՄՆ-ի 5 խոշոր դրամատուներու վարչութիւնները։
Գիտութիւն
Սան Ֆրանսիսքոյի մէջ կը գտնուի Քալիֆորնիոյ համալսարանի բժշկական կեդրոնը, Քալիֆորնիոյ նահանգի, Սան Ֆրանսիսքոյի, «Կոլտըն Կէյթ» («Ոսկէ դարպաս») համալսարանները, երաժշտանոցը եւ այլ ուսումնական հաստատութիւններ։ Գիտական հիմնարկներէն են Քալիֆորնիոյ Գիտութիւններու Ակադեմիան, Բժշկական գիտութիւններու ԳՀԻ, Ախտաբաններու եւ մանրէաբաններու ամերիկեան ընկերութիւնը եւ այլն։ Խոշորագոյն գրադարաններն են․ Սան Ֆրանսիսքոյի հանրայինը, համալսարաններունը, իրաւաբանականը։ Խոշորագոյն թանգարաններն են․ Սան Ֆրանսիսքոյիի արուեստի թանգարանը, Ասիոյ արուեստի եւ մշակոյթի կեդրոնը, Պատուաւոր լեգիոնի Քալիֆորնիական պալատը (Գեղեցիկ արուեստներու թանգարան) եւ այլն։ Կան օփերային եւ դրամատիկական թատրոններ։
Հայերը Սան Ֆրանսիսքոյի մէջ
Սան Ֆրանսիսքոյի հայ համայնքը սկսած է կազմաւորուիլ 1980-1990-ականներուն։ 1912-ին Սան Ֆրանսիսքոյիի հայերու թիւը (Օքլենտի հետ) 150 էր։ Համայնքը սկսած է ստուարանալ առաջին համաշխարհային պատերազմէն ետք։ 1924-ին Սան Ֆրանսիսքոյի մէջ (Օքլենտի եւ Պերքլիի հետ) կար 1500 հայ։ Հայերու հոսքը Սան Ֆրանսիսքօ շարունակուած է ընդհուպ մինչեւ երկրորդ համաշխարհային պատերազմը եւ անկէ ետք․ 1962-ին Սան Ֆրանսիսքոյի եւ անոր արուարձաններուն մէջ (Սան Մաթէօ, Պերլինկէյմ, Ռետուտ սիթի, Փալօ Ալթօ, Սան Խոսէ, Պերքլի, Սանթա Քլարա, Ռիչմոնտ եւ այլն) կը բնակէր 6 հազար հայ, 1970-ականներու սկիզբը՝ շուրջ 10 հազար․, 1983-ին՝ 25․000։
Սան Ֆրանսիսքոյի առաջին հայ բնակիչներու մեծ մասը վասպուրականցիներ էին, խարբերդցիներ, բաղէշցիներ եւ այլն․ զբաղուած են դերձակութեամբ, խոհարարութեամբ, նպարավաճառութեամբ, գորգավաճառութեամբ, ծաղկավաճառութեամբ եւ այլն։ 1980-ականներուն Սան Ֆրանսիսքոյի հայերը ներգրաւուած են կեանքի բոլոր ասպարէզներուն մէջ․ կան արհեստաւորներ, բանուորներ, առեւտրականներ, ապահովագրական ընկերութիւններու գործակալներ, դրամատուներու ծառայողներ, ճարտարապետներ, ազատ արուեստներու բնագաւառի աշխատողներ։ Համայնքի ազգային-հասարակական կեանքը կը կազմակերպեն զանազան միութիւններ, կազմակերպութիւններ եւ այլն։ 20-րդ դարու սկիզբէն կը գործեն հայ ազգագրական կուսակցութիւններու տեղական մասնաճիւղերը։ 1924-ին հիմնուած է «Հայ եղբայրասիրաց միութիւնը», 1920-ականներու սկիզբը՝ Պերքլիի համալսարանի հայ ուսանողներու «Երեւան» ակումբը։ Կը գործեն Ամերիկահայ առաջադիմական միութեան տեղական կազմակերպութիւնը (1938-էն), ՀԲԸՄ, ՀՕՄ, Հայ կարմիր խաչի, ինչպէս նաեւ հայրենակցական միութիւններու, «Թեքէեան», «Համազգային» եւ այլ մշակութային միութիւններու մասնաճիւղերը։
Կան սակաւաթիւ հայ կաթոլիկներ։ Հայկական եկեղեցիներուն կից կը գործեն կիրակնօրեայ կամ երեկոյեան դպրոցներ։ 1980-ին բացուած է նորակառոյց Հայ կեդրոնը՝ սրահով եւ «Գռուզեան- Զաքարեան» ամէնօրեայ վարժարանով։ Սան Ֆրանսիսքոյի հայ համայնքը զարգացած մամուլ չէ ունեցած։ 1924-1925-ականներուն հրատարակուած է «Ծիածան» ամսաթերթը (խմբագիր՝ Ս․Մ․ Ծոցիկեան), որ 1926-ին փոխադրուած է Տեդրոյտ։ 1921-ին Սան Ֆրանսիսքոյի մէջ հիմնուած է «Մասիս» ակումբը, որ ունեցած է թատերախումբ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն ետք թատերախումբ պահած էր Սան Ֆրանսիսքոյի Հայ մշակութային միութիւնը, որ գործած է մինչեւ 1958։ 1960-ականներու սկիզբը հիմնուած է «Հայ դրամատիկ թատերախումբ»-ը, որ գործած է 16 տարի։
Այսօր Սան Ֆրանսիսքոյի մէջ կը բնակի 40.000 հայ։
Քոյր քաղաքներ
Ստորեւ ներկայացուած են Սան Ֆրանսիսքոյի քոյր քաղաքները։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սան Ֆրանսիսքօ Ստորոգութիւն:Խաղաղ Ովկիանոսի նաւահանգիստներ
Բենիամին Նուրիկեան
Բենիամին Նուրիկեան, ամերիկահայ արձակագիր։
Կենսագրութիւն
Բենիամին Նուրիկեան ծնած է Խարբերդի Հիւսէյնիկ գիւղը։ Յաճախած է Խարբերդի կեդրոնական վարժարանը, աշակերտելով Թլկատինցիի։ 1913 թուականին մեկնած է Ամերիկա, ուր հետեւած է Նիւ Եորքի Գոլումպիա համալսարանի գրական-պատմագիտական ճիւղերուն։ Ստացած է «Պսակաւոր Արուեստից» (1920) եւ «Մագիստրոս Արուեստից» (1921) կոչումները։