cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Աւետիք Տիգրանակերտցի
Գործունէութիւն
Օգտուելով հայ եւ օտար աղբիւրներէ՝ մշակած ու կազմած է աստղաբաշխութեան, տոմարագիտութեան, աշխարհագրութեան, երաժշտութեան վերաբերեալ գործեր։ Ձեռագիր վիճակով մեզի հասած են 1684-1709 թուականներուն գրած աստղագիտական-տոմարագիտական ստուարածաւալ «Տեֆթեր գիրք»ը, 1695-1709 թուականներուն կազմած «Ըստուռլապ»ը, որուն մէջ նկարագրուած են աստղաբաշխական զանազան գործիքներ, 1700 թուականին գրած «Ոսկեփորիկ»ը, 1719 թուականին կազմած «Զիճ գիրք»ը, ապա «Ախտարացոյց»ը, «Աշխարհացոյց»ը։
1701-1712 թուականներուն, օտար եւ հայ պատմիչերու երկերուն հիման վրայ, շարադրած է խիստ կարեւոր ժամանակագրութիւն մը՝ «Աղի սակապատմագիր», սկսելով աշխարհի արարչագործութենէն, հասցնելով մինչեւ Աստուածատուր Համատանցի կաթողիկոսին գահ բարձրանալու թուականը՝ 1714 թուականը։
Հայ պատմագրութեան համար որոշակի արժէք ունին աշխատութեան վերջին մասերը, որ կը վերաբերին Հայաստան ի 16-17-րդ դարերու քաղաքական անցուդարձերուն։ Ուշագրաւ են նաեւ «Աշխարհացոյց»ի մէջ Աւետիք Տիգրանակերտցիի, իբրեւ ականատեսի, Փոքր Ասիա յի եւ Կիլիկիա յի հայաբնակ վայրերու մասին հաղորդած տեղեկութիւնները եւ, յատկապէս, Հապէշստանին վերաբերող «Վասն որ կամի Հէպէշին երկիրն գնալ, այսպէս է» խորագրով հատուածը։
Աշխատութիւններ
Աւետիք Տիգրանակերտցիի աշխատութիւններու ձեռագրերը մեծ մասամբ գտնուած են Վենետիկի Մխիթարեաններու մատենադարան ին մէջ։ Երեւան ի Մեսրոպ Մաշտոց ի անուան Մատենադարան ի մէջ պահպանուած են անոր ժամանակագրութեան երեք օրինակներ (ձեռագիր №1492, 7424, 6243)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ մշակութային գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ աստղագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ տոմարագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ պատմիչներ Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
13 Մայիս
13 Մայիս, տարուայ 133-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 134-րդ) օրն է 12 Մայիս 13 Մայիս  14 Մայիս
Ծնունդներ
Տես նաեւ՝ 13 Մայիսի ծնածներ
Մահեր
Տես նաեւ՝ 13 Մայիսի մահացածներ
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Մայիս
Վարուժան Գոճեան
Վարուժան Հայկ Գոճեան, հայ ջութակահար եւ խմբավար։ Հանրայայտ դաշնակահար, երաժիշտ Ժագ Գոճեանի եղբայրը:
Ջութակահար Միհրան Գոճեանին եղբայրը։
Կենսագրութիւն
Գոճեան ծնած է Պէյրութի։ Նախնական կրթութիւնս ստացած է « Մեսրոպեան » վարժարանին մէջ։ Ութ տարեկանին սկսած է ջութակի դասեր առնել: Առաջին դասատուն եղած է հայրը: Ապա ինը ամիս աշակերտած է Օննիկ Սիւրմէլեանին: Հազիւ 11 տարեկան պատանի, իր վրայ ուշադրութիւն հչարիրած է՝ իբրեւ տաղանդաւոր ջութակահար։
1949 թուականին, «Մեսրոպեան» վաժարանէն թերաւարտ, գացած է Փաիզ եւ յաճախած Մխիթարեաններու « Մուրատ-Ռաֆայէլեան » վարժարանը։ Չորս տարի հետեւեցած է Փարիզի Պետական Երաժշտանոցի դասընդացքներուն։
1952 թուականին ջութակի առաջին մրցանակով աւարտած է Փարիզի երաժշտանոցը, ապա՝ Ֆիլատելֆիոյ երաժշտանոցը։ 1956 թուականին Լոս Անճելըսի Ֆիլհարմոնիքի մէջ եղած է խմբավար։ 1968 թուականին Լոս Անճելըսի մէջ հիմնադրած է Հայ սիմֆոնիք երաժշտութեան ընկերութիւնը, որուն դիրիժորն եղած է։
Իբրեւ ջութակահար՝ հանդէս եկած է Միացեալ նահանգներու, Եւրոպա-ի, Միջին Արեւելքի մէջ։ Ղեկավարած է Չիքակո-ի, Նիւ Եորքի, Ֆիլատելֆիոյ սիմֆոնիք նուագախումբերը։ 1973-1980 թուականներուն եղած է Սթոքհոլմի սիմֆոնիք նուագախումբի գլխաւոր դիրիժորը, նոյն ժամանակ՝ Սիէթլի սիմֆոնիք նուագախումբի ղեկավար, 1981-1984 թուականներուն՝ Եութայի սիմֆոնիք նուագախումբի ղեկավար, 1985 թուականէն՝ Սանթա Պարպարայի սիմֆոնիք նուագախումբի անդամ, ետքը՝ ղեկավար :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ջութակահարներ Ստորոգութիւն:Հայ ջութակահարներ Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ Ստորոգութիւն:Հայ Խմբավարներ Ստորոգութիւն:Խմբավարներ
Երեւումն Ս. Խաչի
'''Երեւումն Ս. Խաչի,''' Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ տօներէն: Այս տօնը կ՚ոգեկոչէ այն երեւումը, որ տեղի ունեցած է Երուսաղէմի մէջ, Կիւրեղ Երուսաղէմացի պատրիարքի եւ Կոստանդին Բ. կայսրի օրով, 351 թուականին:
Երեւման Ս. Խաչին Պատմականը
Ս. Պենտեկոստէի (հոգեգալուստ) օրը, Մայիս ամսուան սկիզբը, Ս. Խաչին լուսաւոր նշանը կը տարածուի երկինքին վրայ, Յիսուս Քրիստոսի խաչելութեան վայրէն՝ Գողգոթայէն մինչեւ Քրիստոսի համբարձման վայրը՝ Բեթանիոյ Ձիթենեաց լեռը:
Փայլող խաչը երեւելի կը դառնայ բոլորին անխտիր։ Այդ շրջաններուն բնակիչները վկաները կը հանդիսանան Ս. Խաչին երեւման, որուն փայլքը աւելի ուժեղ էր քան արեւուն ճառագայթները: Ժողովուրդը այս հրաշքը տեսնելով, կը շտապեն դէպի տաճար իրենց ունեցած հաւատքը ամրապնդելու նպատակով: Մեծ ուրախութիւն կը տիրէր այդ շրջաններէն ներս, մարդիկ գոհութիւն կը յայտնէին Աստուծոյ Իր կատարած աննկարագրելի յայտնութեան համար:
Օրուան պատրիարքը՝ Կիւրեղ Երուսաղէմացի, այս հրաշքին ականատես ըլլալէ ետք, հարկ կը համարէ պաշտօնական նամակ մը գրել Կոստանդին Բ. կայսրին, ներկայացնելու եւ նկարագրելու համար տեղի ունեցած հրաշքը: Կիւրեղ պատրիարք այս նամակով կ'ուզէ կայսրը համոզել, որ հեռու մնայ եւ չպաշտպանէ արիոսականութիւնը, որ ուղղափառ եկեղեցւոյ դաւանութեան հակառակ էր, եւ վերստին հետեւի երեւցող Ս. Խաչին հաւատքին եւ դաւանանքին: Այս երկնային հրաշքին շնորհիւ, շատեր կը մկրտուին Քրիստոսի անունով, իսկ Ս. Կիւրեղ Երուսաղէմացի պատրիարքը զայն եկեղեցական տօնի կը վերածէ եւ մինչեւ օրս այս տօնը կը յիշատակուի նոյն անուան տակ: Այս հրաշալի երեւոյթը կը դառնայ յիշատակութեան արժանի տօն հայ եւ յոյն եկեղեցիներուն կողմէ եւ կը տօնուի Յինանց՝ Զատկուան յաջորդող հինգերորդ Կիրակին։
Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ Ս. Խաչին Նուիրուած Չորս Տօները
Հայ Առաքելական եկեղեցին Ս. Խաչին նուիրուած չորս տօն ունի՝ Խաչվերաց, Գիւտ Խաչի, Երեւումն Ս. Խաչի եւ Վարագայ Ս. Խաչի:
Խաչվերաց
Կը կոչուի նաեւ Մեծ Խաչ։ Այս տօնը հայերու, յոյներու եւ հռոմէացիներու Յայսմաւուրքներուն մէջ ներկայ է, բոլորին կողմէ մեծ շուքով կը յիշուի 14 Սեպտեմբերին։
Գիւտ Խաչի
Ս. Խաչափայտի Գիւտն է Կոստանդիանոսի մօր՝ Հեղինէի ձեռքով։ Այս տօնը փոխադրուած է Խաչվերացի եօթներորդ Կիրակիին։
Ըստ քրիստոնէական եկեղեցիներու ընդունած աւանդութեան, Մեծն Կոստանդիանոս Կայսեր մայրը Հեղինէ թագուհին 327-ին Երուսաղէմ ուխտի կ'երթայ: Այդ առիթով ցանկութիւն կ'ունենայ Քրիստոսի Խաչափայտը տեսնել եւ անկէ մասունք մըն ալ հետը տանիլ: Երկար որոնումներէ ետք, կարելի կ'ըլլայ գտնել Խաչափայտին տեղը:
Ցոյց տրուած վայրին վրայ կատարուած պեղումներէն կը յայտնաբերուի երեք խաչ, որոնցմէ երկուքը՝ Քրիստոսի աջին ու ձախին խաչուած աւազակներուն խաչերն էին, իսկ երրորդը՝ Տիրոջ: Խաչերը նոյնանման ըլլալուն պատճառով, դժուարութիւն կ'ունենան որոշելու Քրիստոսի Խաչափայտը: Ճշդելու համար գտնուած երեք խաչափայտերէն այն մէկը, որուն վրայ խաչուեցաւ Յիսուս Քրիստոս` նոր մեռած պատանիի մը մարմինը կը դպցնեն երեք խաչափայտերուն: Անոնցմէ վերջինին հպումին` պատանին կը վերակենդանանայ Սրբուհի Հեղինէին ներկայութեամբ։ Ան Քրիստոսի խաչափայտը կը զետեղէ իր կառուցած Ս. Յարութիւն տաճարին մէջ:
Խաչափայտը գտնողը կ'ըլլայ Յուդա անունով հրեայ պատմագէտ մը, որ գիւտէն եւ հրաշքէն շշմած` քրիստոնէութիւնը կ՚ընդունի: Ապագային կը դառնայ Ս. Քաղաքի նշանաւոր Ս. Կիւրեղ Պատրիարքը, որուն օրով լուսաճաճանչ խաչը 351-ին կը տեսնուի երկնակամարին վրայ :
Երեւման Խաչ
351-ին, երբ Կիւրեղ Եպիսկոպոս Երուսաղէմի Պատրիարք էր, Հոգեգալստեան տօնին կանուխ առաւօտուն, լուսաւոր խաչ մը արեւու նման շողարձակ՝ կը կանգնի երկնակամարին վրայ Գողգոթայէն մինչեւ Ձիթենեաց լեռ։ Ճաճանչումը կը տեւէ ժամեր եւ Երուսաղէմի ժողովուրդը ամբողջական հիացումով կը դիտէ արեգակի լոյսը խափանող փայլքը։
Վարագայ Խաչ
Ս. Խաչին նուիրուած այս տօնը ազգային է բնոյթով, որովհետեւ դէպքը տեղի ունեցած է Հայաստանի հողին վրայ եւ որուն հեղինակները եւս հայեր եղած են։ Այս տօնը հրաշալի երեւումն է Հռիփսիմեանց խաչափայտին՝ Վարագայ լերան վրայ, 653-ին։ Այս տօնը զուտ հայկական է։
Դէպքը տեղի կ'ունենայ 653-ին, Վանի Վարագ լերան վրայ, Հայոց Ներսէս Գ. Շինող Կաթողիկոսին օրով:
Հռոմի Կղոդիոս կայսեր Պատրոնիկէ Դշխոն Երուսաղէմ ուխտի կ'երթայ, եւ վերադարձին, Խաչափայտէն մասունք մը հետը Հռոմ կը տանի: Մասունքը, տակաւին Հռոմի հեթանոսութեան շրջանին կ'անցնի Ս. Հռիփսիմէ Կոյսին ձեռքը: 300-ական թուականներուն, շուրջ 40 կոյս, Հռոմի հեթանոս եւ ցանկասէր կայսրէն փախուստ տալով՝ կ'ուղեւորուին դէպի Հայաստան: Անոնք որոշ շրջան մը թաքնուած կը մնան Վարագ լերան վրայ։ Ըստ աւանդութեան, Կոյսերուն երթը պիտի շարունակուէր մինչեւ Վաղարշապատ, որպէսզի խաչափայտին մասունքը զերծ մնար հեթանոս աչքերէ. ուստի, հալածանքներու ատեն Ս. Հռիփսիմէ եւ Ս. Գայեանէ խոհեմութիւն կը համարեն զայն թաքցնել Վարագ լերան Գալիլիա կոչուած ժայռին մէջ: Կոյսերը Վաղարշապատ հասնելով կը նահատակուին հայոց Տրդատ հեթանոս թագաւորին կողմէ:Քրիստոնէական կրօնքի պաշտօնականացումէն ետք, Վարագ լերան վրայ կը կառուցուի Ս. Խաչ Վանքը: 653-ին, օր մը, վանքին երկու ճգնաւորները՝ Թոդիկ եւ Յովէլ, աղօթքի պահուն պարզ աչքով կը նշմարեն լուսաւոր մասունք մը, որ լուսաւոր հետքով կու գայ եւ կը հանգչի Ս. Սեղանին վրայ։ Ըստ աւանդութեան, Ս. Ներսէս Շինողի օրով, Վարագայ լեռը յանկարծ կը լուսաւորուի, եւ լուսափայլ խաչը թռչելով՝ կը տեղաւորուի եկեղեցւոյ խորանին վրայ, եւ եկեղեցին կը լեցուի լոյսով եւ անուշահոտութեամբ։ Լոյսը կը մնայ մինչեւ իրիկուն, ապա կը շիջի։
Հոն կը ժամանեն Ներսէս կաթողիկոսը եւ Վարդ Պապիկը եւ կը հաստատեն Վարագայ խաչին տօնը, որ այնուհետեւ տարուէ տարի կը նշուի։ Երկու ճգնաւորներուն հետ դէպքին ականատես կ'ըլլան վանք ուխտի եկած հաւատացեալներ:
Հայրերու Օր
Հայրերու օր, ամէնամեայ տօն` նուիրուած հայրերուն: Կը նշուի շարք մը երկիրներու մէջ։
Պատմութիւն
ԱՄՆ-ի մէջ առաջին անգամ այս տօնը նշուած է 19 Յունիս 1910-ին։ Տօնը հաստատելու նախաձեռնողը եղած է Ուաշինկթըն նահանգի Սփոկէն քաղաքի բնակչուհի տիկին Տոտտը (1882-1978)։ Ան ցանկացած է իր երախտագիտութիւնը յայտնել հօրը՝ յանձինս Ամերիկայի միւս հոգատար հայրերուն, որոնք մասնակցութիւն ունին երեխաներու դաստիարակութեան մէջ։ Տիկին Տոտտի հայրը Ուիլիամ Սմարթն էր, որու կինը մահացած էր 6-րդ երեխային ծննդաբերելու ժամանակ։ Միայնակ հայրը կը դաստիարակէր ինչպէս նորածինին, այդպէս ալ միւս հինգ երեխաներուն։ Բարեգործ Ուիլիամը քաղաքացիական պատերազմի ւէտէրան էր եւ երեխաներու հետ կը բնակէր ագարակի մէջ։
Ամերիկայի մէջ այդ օրը դարձաւ ազգային տօն 1966-ին, երբ նախագահ Լինտոն Բ. Ջոնսոնը Յունիսի երրորդ Կիրակին յայտարարեց ազգային տօն ։
Աւանդոյթի համաձայն՝ ամէնամեայ հանդիսութեան ժամանակ սովորական քաղաքացիները կը շտապեն իրենց օգնութիւնը ցուցաբերել ցած եկամուտ ունեցող հայրերունն, որոնք միայնակ կը դաստիարակեն իրենց երեխաներուն։ Ժամանակի ընթացքին միւս երկիրները, ւր կը յարգուին ընտանեկան արժէքները, հետեւեցան Միացեալ Նահանգներու օրինակին եւ այդ օրը սկսան նշել իբրեւ հայրերուն մեծարման օր։
Հայրերու օրը, Յունիսի 2012-ի յունիսի երրորդ Կիրակի օրուընէ սկսած, ինչպէս ԱՄՆ-ի մէջ, կը նշուի նաեւ հետեւեալ երկիրներու մէջ՝
Տօնը Ռուսաստանի մէջ
Ռուսաստանի մէջ հայրերուն օրը սկսած է նշուիլ համեմատաբար վերջերս ու չի համարուիր պաշտօնական տօն, չնայած «Союз Отцов» համառուսական հասարակական կազմակերպութիւնը քայլեր ձեռնարկած է, որպէսզի հայրերուն օրը դառնայ պետական տօն։ Համապատասխան օրինագիծը 2014-ին պատգամաւոր Ա․ Գ․ Սիտէաքինի («Հայերու միութեան» ներկայացուցիչ) կողմէ մտած է Պետդումա։
Մոսկուայի մէջ հայրերուն օրը սկսած են նշել քաղաքի կեդրոնը 2014-էն․ «Папа Фест» անուամամբ անվճար փառատօնը ամէն տարի կը կազմակերպուի «Հայրութիւն» ֆոնտի կողմէ Մ․ Կորքիի անուան մշակոյթի եւ հանգստի կեդրոնական պուրակին մէջ («Музеон» պուրակի տարածքին) եւ Նկարիչներու կեդրոնական տան մէջ։ Տօնը տեղի կ՚ունենայ «հայրերուն միութեան» օգնութեամբ Մոսկուայի կառավարութեան (Հանրային կապերու կոմիտէն եւ բնակչութեան սոցպաշտպանութեան դեպարտամենտը) ընկերային պատասխանատու կազմակերպութիւններու, մետիայի ներկայացուցիչներու եւ ՌԴ-ի Պետդումայի պատգամաւորներու մասնակցութեամբ։
Որոշ մարզերու մէջ հայրերու օրը կը նշուի արդէն քանի մը տարի եւ օրենքով հաստատուած է ։ Օրինակ՝ 2002-էն այս տօնը կը նշուի Չերեբովեցիի մէջ, 2003-էն՝ Նովոսիպիրսքիի մէջ, իսկ 2006-էն՝ Վոլկոկրատի մէջ, Լիպեցքիի, Քուրսքիի եւ Ուլէանովսքիի մարզու մէջ։ 2009-ին Արխանգելսքի մարզին մէջ հաստատուած է մարզային տօն՝ Հօր օր։ Տօնի շրջանակներուն տեղի կ՚ունենայ մարզային մրցոյթ «Հայր՝ պատասխանատու պաշտօն» եւ երեխաներուն ըստ արժանւոյն դաստիարակող հայրերուն պարգեւատրում Արխանգելսքի մարզի մարզպետի պատուոյ պատուոգրով եւ Արխանգելսքի մարզի մարզպետի շնորհակալութեամբ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Տօներ Ստորոգութիւն:Տղամարդիկ
Երեւումն Ս. Խաչի
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Քրիստոնէութիւն Ստորոգութիւն:Քրիստոնէական տօներ
Վահան Թէքէեան Միջնակարգ Վարժարան (Լիբանան)
Վահան Թէքէեան միջնակարգ վարժարան, իննամեայ երկսեռ միջնակարգ վարժարան, Լիբանանի մէջ։ Ունի նաեւ մանկապարտէզի բաժին։
Հիմնումը
Հիմնուած է 1951-ին՝ ՌԱԿ «Պայքար» ակումբի եւ Թէքէեան Մշակութային Միութեան ջանքերով։ Ներկայիս Թէքէեան Մշակութային Միութեան սեփականութիւնն է։ Կը ղեկավարուի ԹՄՄ Հիմնադիրներու Մարմնի կողմէ նշանակուած հոգաբարձութեամբ։
Շենքային պայմաններ Առաջին շրջանին իբրեւ նախակրթարան գործած է Պուրճ Համուտի հայահոծ շրջանի Սանճաք թաղամասի իրարմէ հեռու գտնուող, վարձուած հինգ տարբեր շէնքերու մէջ։ Վարժարանը 1965-ին օժտուած է նոր, սեփական շէնքով։ 1951-77-ին ունեցած է 1132 շրջանաւարտ։ 1973-74-ին ունեցած է 885 աշակերտ։
Քաղաքացիական պատերազմի եւ անոր յաջորդող տարիներուն Քաղաքացիական պատերազմի եւ անոր յաջորդող տարիներուն աշակերտութեան թիւը նուազած է։ 1991-ին ունեցած է նաեւ միջնակարգ բաժին։ 2002-ին աշակերտութեան թիւը 188 էր։ 1991-էն մինչեւ իննսունականներու աւարտը, դպրոցին կից գործած է «Արմենական արիական շարժում» սկաուտական երկսեռ շարժումը։
Տնօրէններ
Վահան Էլմայեան
Երուանդ Պապայեան
Մանիա Գաֆէսճեան-Գազէզեան
Երուանդ Պոզոյեան
Արմէն Իւրնէշլեան
Ազատուհի Գայսէրլեան
Կալինա Շեմեմեան-Նաճարեան
Հրատարակութիւններ
Տարեգիրք
«Թէքէեանի Ձայն» աշակերտական պարբերաթերթ
«Արմենական Արի» սկաուտական պարբերաթերթ
Mobitel (Վրաստան)
Mobitel-ի գրասենեակը տեղակայուած են Թիֆլիս, Պաթում, Քութաիս, Թելավ, Ռուսթավ, Գուրջաան, Զուգդիդ, Սենակ, Փոթի, Գորի, Զեստափոն, Սամտրեդիա քաղաքներուն մէջ։
6 Մարտ
6 Մարտ, տարուան 65-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 66-րդ) օրն է 5 Մարտ 6 Մարտ  7 Մարտ
Ծնունդներ
6 Մարտի ծնածներ
Մահեր
6 Մարտի մահացածներ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մարտ
Գրիգոր Միսքճեան
Գրիգոր Միսքճեան (1865, Կ. Պոլիս - 5 Օգոստոս 1915), հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1865 թուականին Կ.Պոլիս՝ հայ կաթոլիկ ընտանիքի մէջ։ Բժիշկ Ստեփան Միսքճեանի եղբայրն է։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է Կ. Պոլսոյ Միջա-գիւղի մէջ (Օրթաքէօյ)։ Ստացած է դեղագործական կրթութիւն ու զբաղած է դեղագործութեամբ։ 1915 թուական Ապրիլ ին բանտարկուած է Կ. Պոլսոյ բանտին մէջ, ապա՝ աքսորուած Չանղըրը։ Անունը փորագրուած է Չանղըրըի հաւաքուած համրիչին՝ 99 հատիկներէն մէկուն վրայ։ 1915 թուականի 5 Օգոստոս ին՝ դարձեալ Օրթագիւղէն աքսորուած է։ Գոնիայէն 2 ժամ հեռաւորութեան վրայ գտնուող վայրի մը մէջ, Անգարայի մօտ, սրախողխողի ենթարկուած է, եղբօր՝ Ստեփանի հետ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:1865 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1915 մահեր Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս ծնածներ Ստորոգութիւն:5 Օգոստոսի մահացածներ
13 Մարտ
13 Մարտ, տարուան 72-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 73-րդ) օրն է։
Տօներ
Ստորոգութիւն:Մարտ
Թագուհիի Վզնոց
Թագուհիի վզնոց (Collier de la reine), 1785-1786 թուականներուն խարդախութեան մասին աղմկահարոյց եւ սկանդալային քրէական գործ, Ֆրանսայի թագուհի Մարի Անթուանէթի համար իբր թէ նախատեսուած վզնոցին տիրանալու նպատակով, որ տեղի ունեցած է նախքան Ֆրանսական Յեղափոխութիւնը։ Այս գործի բոլոր մանրամասնութիւնները են չեն բացայայտուած։
Գործի Էութիւն
Լիուտովիկոս ԺԵ-ի մահէն ետք ֆրանսացի Պեմեր եւ Պասանժ ոսկերիչներու ձեռքը մնացած էր 2 միլիոն լիվր հսկայական արժողութեամբ հրաշալի ադամանդեայ վզնոցը, որ պատրաստուած էր թագաւորի սիրահարին՝ Տիուպարիի համար։ Թագաւորի մահէն ետք սիրահարը զրկուեցաւ իր հարստութիւններէն, իսկ նման թանկարժէք զարդի համար նոր գնորդ գտնելը դիւրին չէր։ 1781-ին ոսկերիչները փորձեցին համոզել նոր թագուհի Մարի Անթուանէթին ձեռք բերելու համար վզնոցը, բայց թագուհին, դրամական սղութիւնը նկատի ունենալով, չհամարձկեցաւ այդպիսի մեծ գումար պահանջել Լիուտովիկոս ԺԶ-էն։
Որոշ ժամանակ ետք պալատական տիկիններէն մէկը՝ խաբեբայ եւ բախտախնդիր Ժանն Լամոտ Վալուան, որ ինք զինք կը համարէր թագուհիի մտերիմներէն (չնայած ՝ Մարի Անթուանէթ 1793-ին իր մահապատիժէն առաջ յայտարարած է, որ կեանքին մէջ երբէք անոր ծանօթ չէ եղած), ոսկերիչներու խնդրանքով համաձայնած էր համոզել Մարի Անթուանէթին։ Քանի մը օր ետք Լամոտ ոսկերիչներուն կը յայտնէ, որ թագուհին կը գնէ վզնոցը, իսկ այդ գործարքի բանակցութիւնները յանձնարարուած է ճանչցուած անձերէն մէկուն։ Միեւնոյն ժամանակ համախոհները կարդինալը կը ներշնչեն գնել վզնոցը թագուհիին համար, որ խոստացած է հետագային զայն փոխհատուցել։ Ժաննը կարդինալը համոզելու համար ըսած էր, որ թագուհին կ'ուզէ 2 Փետրուարի տօնակատարութեան ժամանակ կրել վզնոցը եւ կը խոստանայ վճարել մաս-մաս ։
2 Փետրուարին, երբ տօնակատարութեան ժամանակ թագուհին առանց վզնոցի կը ներկայանայ, կոմսուհի Ժաննը կարդինալին եւ ոսկերիչներուն կ'ըսէ, որ թագուհին վզնոցի գինը չափազանց բարձր կը համարէ։ Ոսկերիչները գինը կ'իջեցնեն։ Որմէ ետք Ժաննը կ'ըսէ, որ թագուհին քանի դեռ չէ վճարած վզնոցի դիմաց, անիկա իրը չի համարուիր։ Առաջին` 80 000 լիվրի վճարման ժամկէտը լրանալէ ետք գումարի վճարումը կ'ուշանայ։ Կոմսուհին կարդինալին կը փոխանցէ գրութիւն մը, ուր թագուհին կ'ըսէր, որ կ'ուզէր հանդիպիլ կարդինալին եւ գումարը անձամբ վճարել։ Այդ գրությունը կասկածելի կը թուի Ռոկանին, իսկ ոսկերիչները նամակ կ'ուղարկեն թագուհիին։ Կեղծարարներու բախտը կը բերէ, քանի որ Մարի Անթուանէթ առանց կարդալու նամակը կ'այրէ։ Պասանժ Ռոկանին կը հարցնէ, թէ արդեօք վստահ է այն անձէն, որու միջոցով փոխանցուած է վզնոցը (այդ «անձը» Ռեթռ տէ Վիլիետն էր, որ այդ ժամանակ ձի հեծնած Ճենովա կը գնէր, Ֆրանսայէն կարելի եղսծին չափ հեռու մնսլու համար։ Երկրորդ նամակէն ետք թագուհին կը կանչէ ոսկերիչներուն։ Զանոնք լսելէ ետք խիստ զայրացած թագուհին կ'երթայ թագաւորի մօտ` պահանջելով կարդինալը պատժել ։ Թագուհիի վզնոցի գործի մէկ այլ տարբերակին մէջ կ'ըսուի, որ ոսկերիչները անհանգստնալով այդ մասին կը տեղեկացնեն Լիուտովիկոս ԺԶ-ին եւ շուտով, 15 Օգոստոս 1785-ին Կարդինալ տէ Ռոկանը, իսկ քանի մը օր ետք մատամ Լամոտ Վալուան եւ քանի մը այլ անձնաւորութիւններ (որոնց մէջ՝ յայտնի արկածախնդիր Կալիոստրան, որ տը Ռոկանի ընկերներու եւ խորհրդատուներու շարքին մէջ կը դասուէր) կը կալանաւորուին կողոպուտի մեղադրանքով եւ թագուհիի համար վզնոց գնելու անուան տակ զայն իւրացնելու մեղադրանքով եւ կը նետուին Պաստիլ։ Լա Մոտը, իմանալով այդ մասին, այրած էր զինք վարկաբեկող բոլոր թուղթերը, սակայն ոչ ան, ոչ ալ Կալիոստրան փախչած էին։
Դատական Գործընթացներ
Վզնոցի մասին գործը քննուած է Փարիզի խորհրդարանի մէջ։ Դատարանին մէջ պարզուած է, որ Ռոկան միանգամայն անկեղծօրէն ինքզինք կը համարէր թագուհիի հաւատարմատար եւ իր սիրուհիի` Լամոտի խաբէութեան զոհ դարձած էր։ Լամոտին հայտնի էր կարդինալի` Մարի Անթուանէթը տեսնելու կրքոտ ցանկութիւնը, որպէսզի անոր բարեսրտութեան արժանանայ եւ այդպիսով ուղղէ իր խախտուած քաղաքական ասպարէզը: Կարդինալը ամէն գնով կը ձգտէր Ֆրանսայի առաջին նախարարի պաշտօնը ստանցնել։ Այդ գործին հիմնական խոչընդոտը թագուհիի թշնամութիւնն էր անոր նկատմամբ ։ Օգտուելով Ռոֆանի դիւրահաւատութենէն՝ կոմսուհի Լամոտը Վերսալի այգիի մէջ անոր համար կասկածելի ժամադրութիւններ կը կազմակերպէր թագուհիի հետ։ Թագուհիի դերով հանդես կու գար այլ անձ (դատարանը պարզած է, որ ատիկա եղած է մոտիստ Նիքոլ Լեկէն, որ կը բնակէր Օլիվա մականունով)։ Յստակ պարզ չէ, թէ կարդինալին վզնոցը գնելու ուղարկողը թագուհիի տեղ ներկայացնող այդ կինը եղած է, թէ` Լամոտը ։
Նաեւ պարզ չէ, թէ ինչ դեր խաղացած է Լամոտի այդ բոլոր գործողութիւններու մէջ ինքը՝ Մարի Անթուանէթը։ Ժամանակակիցները հիմք ունէին մտածելու, որ կարդինալի գլխին սարքած բանտարկութիւններէն շատերու մասին ան տեղեակ եղած է։ Ամէն պարագային, այն փաստը, որ կարդինալը կը համարէր, որ թագուհին առանց թագաւորի գիտութեան ընդունակ է վարկով զարդ գնել ու գաղտնի ժամադրութիւն նշանակել, չի կրնար լաւագոյնս վկայել Մարի Անթուանէթի հեղինակութեան մասին։
Դատավճիռ
Դատավճիռը կայացած է 31 Մայիս 1786-ին՝ երկարատեւ դատական գործընթացէ ետք։
Կարդինալ տէ Ռոկանը զրկուեցաւ կոչումներէ եւ աքսորուեցաւ Օւէրն աբբայութիւն։ Կալիոստրօն 10 ամիս Պաստիլի մէջ մնալէ ետք արդարացուեցաւ եւ ազատ արձակուեցաւ։
Լամոտ Վալուան դատապարտուեցաւ մարմնական պատիժի եւ երկու ուսերու վրայ դրոշմաւորման եւ մարմնավաճառներու Սալպետրիէր բանտին մէջ ցկեանս ազատազրկման։ Հեռակայ կարգով մարմնական պատիժի եւ դրոշմաւորման դատապարտուած էր նաեւ անոր ամուսինը` Կոմս տէ լա Մոտը, որ վաճառած էր վզնոցի քարերու մէկ մասը եւ թաքնուած Լոնտոնի մէջ. ան խուսափեցաւ այդ բոլոր պատիժներէն: Թագաւորական խարդավանքներու «զոհի» լոյսի տակ ներկայացած Ռոկանի արդարացումը շատ դրական ընդունուեցաւ ընդդիմութեան կողմէ։ 21 Յունիս 1786-ին Ժանն Լամոտը Կրեւսի հրապարակին վրայ մտրակներով գանակոծեցին, ապա դահիճը անոր ուսին "V" — voleuse ("գող") տառը դրոշմեց։
Նիկոլ Լակէն, որ ամուսնացած էր, ձերբակալուեցաւ Պելճիքայի մէջ եւ Փարիզ վերադարձուեցաւ։ Ան արդարացուեցաւ, քանի որ պատկերացում չունէր իր դերակատարման մասին։
Շուտով Լամոտ յաջողեցաւ բանտէն փախչիլ եւ մենկիլ ամուսինին քով՝ Լոնտոն։ Ան թագուհիի մասին հրապարակեց աղմկահարոյց եւ մերկացնող յիշողութիւններ, որոնց մէջ կը գերակշռէին անուղղակի փաստերը եւ յօրինուածքները, սակայն յեղափոխութեան շատ գործիչներ անոնց վստահութեամբ վերաբերուեցան։
Վզնոցի գործի քննութիւնը նպաստած էր երկրին մէջ դժգոհութեան աճին։ 12 Յունիս 1789-ին Պաստիլի գրաւումով կազմաքանդուեցան հին կարգերը եւ Ֆրանսան միապետականութենէն վերածուեցաւ հանրապետութեան։
Թիուիլրիի Գանձ
1789-ին Լիուտովիկոս ԺԶ-ը ֆրանսական հեղափոխութեամբ հարկադրոֆած էր լքել Վերսալը։ Ան իր նստավայրը տեղափոխեց Թիուիլրի պալատ։ 10 Օգոստոս 1792-ին, գրաւուելով Թիուիլրի պալատը, Փարիզի բնակչութիւնը տապալեց միապետութիւնը: 24 Մայիս 1871-ին վերսալցիների հետ փարիզեան կոմունարներու մարտերու ժամանակ Թիուիլրիի մեծ մասը այրեցաւ։ Կոմունայի ճնշումէն ետք պալատին մէջ կատարուեցան աւերակներու մաքրութեան աշխատանքներ։ Տեղեկութիւններ կան, որ այդ աշխատանքներու ժամանակ աշխատողներէն մէկը` Օկիւստ Տոլոնէն, յայտնաբերած է երկաթէ արկղիկ։ Արկղիկի կափարիչը զարդարուած եղած է երեք պուրպոնեան շուշաններով։
Գտածօն տեղափոխուած է Ֆրանսայի ներքին գործոց նախարարութիւն, ուր հանդիսավոր կերպով բացուած է կառավարութեան ղեկավար Տիէրի, նախարարներու եւ Փարիզի ոստիկանապետի ներկայութեամբ։ Արկղիկին մէջ յայտնաբերուած են բազմաթիւ թանկարժէք զարդեր, ինչպէս շքեղ վզնոց, որ նոյնականացուեցաւ իբրեւ հանրայայտ "թագուհիի վզնոց"։ Այս բացահայտումը միայն կը վկայէ, որ Մարի Անթուանէթը գողերու խումբին մէջ էր ։
Չնայած անոր, որ Պրուսիոյ դէմ պատերազմէն ետք Ֆրանսան դրամի խիստ կարիք ունէր, սակայն հանրային սկանդալէն խուսափելու համար գանձը յանձնուած է ոչ թէ գանձարան, այլ Պուրպոններու գերդաստանի ներկայացուցիչներուն, մասնաւորապէս Ամսթըրտամի մէջ բնակող արքայադուստր Ամալիա Պուրպոնցիի։
Վզնոցը այժմ զիրկոն քարերով վերականգնուած վիճակի մէջ կը պահուի Շաթօ տը Պրետէուլ պալատին մէջ, որը տեղակայուած է Փարիզէն 35 քմ հարաւ գտնուող Շեւրէզ հովիտին մէջ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսական Մեծ Յեղափոխութիւն Ստորոգութիւն:Գողցուած զարդեր Ստորոգութիւն:Քաղաքական սկանդալ (արւմտ.) Ստորոգութիւն:Մարի Անթուանէթ Ստորոգութիւն:Թանկարժէք իրեր
Սայքս-Փիքոյի համաձայնագիր (1916)
Համաձայնագիրի նախագիծը պատրաստած էին դիւանագէտներ՝ անգլիացի Մարք Սայքսը եւ ֆրանսացի ժորժ Փիքոն (ուրկէ յառաջացած է Սայքս-Փիքոյի անուանումը)։ Գաղտնի ստորագրած են Անգլիոյ արտաքին գործոց նախարար՝ Քրէյն ու Ֆրանսայի դեսպան՝ Պ. Գամպոնը Լոնտոնի մէջ, 1916-ի Մայիսին։
Ստորոգութիւն:Հայկական հարց Ստորոգութիւն:Պայմանագիրներ
Լուկանսքի Ժողովրդական Հանրապետութիւն
Լուկանսքի Ժողովրդական Հանրապետութիւն (Луганская Народная Республика) կամ ԼԺՀ (ЛНР), ինքնահռչակ պետություն, Ուկրաինայի արեւելքը։ Ճանչցուած է Ռուսիոյ, Հարաւային Օսեթիայի եւ Տոնեցքի Ժողովրդական Հանրապետութեան կողմէ: Բոլոր այլ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան անդամները այս շրջանը կը համարեն իբր Ուքրանիոյ մաս կազմող տարածաշրջան: Ուքրանիա զայն կը համարէ իբր գրաւած տարածք։ Լուկանսքի Հանրապետութեան տարածքը՝ 8352,6 ք. քմ, բնակչութիւնը՝ 1 197 100։ Այստեղ կը գործածուին Գրիվնան, Ռուսական ռուպլին, Եւրոն եւ ԱՄՆ տոլարը։
Փետրուար 21-ին Ռուսիոյ նախագահ Վլատիմիր Փութին Լուհանսքի եւ Տոնեցքի ժողովրդական հանրապետութիւններու անկախութիւնը ճանչցաւ եւ Փետրուար 22-ի արաւոտեան յայտարարեց Ռուս խաղաղապահներու մուտքը երկու հանրապետութիւններուն մէջ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկրներ
Գրիգոր Ակոբեան
Գրիգոր Ակոբեան, լիբանանահայ քանատաբնակ անուանի գեղանկարիչ :
Կենսագրութիւն
Լիբանանի եւ Ք անատայի մէջ իր բնակութիւնը հաստատած Գրիգոր Ակոբեան նկարչական արուեստին մէջ մեծ վաստակ ունի շուրջ 50 տարիներու վրայ տարածուած իր ստեղծագործութիւններով եւ բազմաթիւ ցուցահանդէսներով:
Ցուցահանդէս եւ ստեղծագործական ոճը
Ստեղծագործական բոլոր փուլերուն՝ ստեղծագործական կեանքին մէջ Գրիգոր Ակոբեան քանի մը անգամ յետադարձ ակնարկ մը նետելով գործերուն վրայ` ցուցահանդէս կազմակեպած է: Ամէնէն հին գործը 1966 թուականի է, իսկ ամէնէն նորը` 2017-ի:
Իր ձեռքով թուղթ շինած եւ արժանացած է Քեպեքի արուեստի կազմակերպութեան մրցանակին
Չիները 2200 տարի առաջ թուղթի գիւտը կատարած են: Մինչեւ այսօր շատ բան չէ փոխուած: Իրենք կ՛առնէին յատուկ բոյսերը եւ կը ծեծէին, ապա հեղուկ մը կը պատրաստէին, որմէ ետք կը ճնշէին, ապա դուրսը կը դնէին, որ չորնայ եւ թուղթ մնայ: 1989-ին, երբ Մոնրէալ գացի երկու ցուցահանդէս ունէի` մէկը Մոնրէալ, միւսը` Թորոնթօ, 3 տարի հոն մնացի եւ չկրցայ վերադառնալ հոս:
«ԿԻԼԻԿԻԱ» թանգարանին նուիրեց «Այբ» գիրին շուրջ զարգացուցած իր արուեստի նոր գործը
10 Յունիս 2019-ին, Սուրբ Աստուածածին Վանքի Վեհարանին մէջ, Վեհափառ Հայրապետը ընդունեց վաստակաշատ արուեստագէտ Գրիգոր Ակոբեանը: Արուեստագէտը այս առիթով Կաթողիկոսարանի «ԿԻԼԻԿԻԱ» թանգարանին նուիրեց «Այբ» գիրին շուրջ զարգացուցած իր արուեստի նոր գործը:
Իբրեւ գնահատանք նկարչական բնագաւառին մէջ իր բերած կարեւոր նպաստին։
Յարութիւն Լութֆեան
Յարութիւն (Արթին) Լութֆեան (Լիւթֆիւեան) (1860, Պրուսա - 1915, Աթրանոս), հայ դեղագործ։
Կենսագրութիւն
Յարութիւն Լութֆեան ծնած է 1860 թուականին, Պրուսա նահանգի կեդրոն Պրուսա քաղաքին մէջ։ Պրուսայի Սեթ պաշը թաղամասին մէջ, ունեցած է սեփական դեղատուն եւ դեղագործ աշխատած։
1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ ծառայած որպէս զինուորական դեղագործ։ 1915 թուականին, Պրուսա քաղաքի մօտակայ, Աթրանոս գիւղին մէջ գնդակահարած են, ի թիւս 100 այլ հայերու՝ 55 տարեկան հասակին։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ Ստորոգութիւն:Պրուսա ծնածներ Ստորոգութիւն:1915 մահեր Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր Ստորոգութիւն:1860 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Աթրանոս մահացածներ
Կարմիր Գիրք
Կարմիր գիրք, հազուագիւտ եւ ոչնչացման վտանգի տակ գտնուող անասուններու, բոյսերու եւ սունկերու (լրացման եւ խմբագրման ենթակայ) ցուցակ մըն է։ Կարմիր գիրքերը կ'ըլլան տարբեր մակարդակներու՝ միջազգային, ազգային եւ տարածաշրջանային։
Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութիւնը
Բնութեան պահպանութեան միջազգային միութիւնը (ԲՊՄՄ) 1948-ին միաւորած եւ գլխաւորած է աշխարհի երկիրներուն մեծ մասին պետական, գիտական եւ հասարակական կազմակերպութիւններու բնութեան պահպանութեան նուիրուած աշխատանքները։ Անոր առաջին որոշումներէն է 1949-ին տեսակներու գոյատեւման մշտական յանձնաժողովին (Species Survival Commission) կամ, ինչպէս ընդունուած է անուանել ռուսալեզու գրականութեան մէջ Հազուագիւտ տեսակներու յանձնաժողովին ստեղծումը։
Յանձնաժողովին հարցերէն էր անհետացման վտանգին տակ գտնուող բոյսերու եւ անասուններու հազուագիւտ տեսակներու վիճակին ուսումնասիրութիւնը, միջազգային եւ ազգամիջեան համաձայնագիրերու մշակումը եւ նախապատրաստումը, այդպիսի տեսակներու ցուցակներու կազմումը եւ անոնց պահպանման համապատասխան հրահանգներու մշակումը։
Յանձնաժողովը իր աշխատանքները սկսած է մշակելով հազուագիւտ տեսակներու պահպանման մօտեցման ընդհանուր սկզբունքներ, որոշած է այն տեսակները, որոնց իրօք կը սպառնար անհետացման կամ ոչնչացման վտանգը, մշակած անոնց դասակարգման համակարգը, հաւաքած այդպիսի տեսակներուն մասին կենսաբանական տեղեկութիւններ, որպէսզի յայտնաբերուին հիմնական սահմանափակող գործօնները։ Աշխատանքին սկիզբը չկար «հազուագիւտ տեսակ» հասկացութիւնը։ Յանձնաժողովը իր հիմնական նպատակը կը դարձնէ այս կամ այն պատճառով ոչնչացման վտանգի տակ գտնուող անասուններու համաշխարհային տեղեկագիրերու ստեղծումը։ Յանձնաժողովին նախագահ Փիթըր Սքոթ (Piter Scott) կ'առաջարկէ այդ ցանկը անուանել Կարմիր գիրք (Red Data Book), քանի որ կարմիր գոյնը վտանգ կը խորհրդանշէ։
ԲՊՄՄ Կարմիր գիրքին հրատարակումը
1963-ին լոյս կը տեսնէ ԲՊՄՄ Կարմիր գիրքին առաջին հրատարակութիւնը՝ փոքր տպաքանակով։ Անոր երկու հատորներուն մէջ տեղեկութիւններ կային կաթնասուններու 211 տեսակներու եւ ենթատեսակներու, ինչպէս նաեւ՝ թռչուններու 312 տեսակներու եւ ենթատեսակներու մասին։
1966 - 1971 թուականներուն լոյս կը տեսնեն երկրորդ հրատարակութեան երեք հատորները։ Անիկա ունէր երկթերթ հաստ օրացոյցի տեսք մը, որուն իւրաքանչիւր թերթ կրնար փոխարինուիլ նորով։ Գիրքը նախկինին պէս վաճառքի համար չէր նախատեսուած. անիկա կը բաժնուի բնապահպանական հաստատութիւններուն, կազմակերպութիւններուն եւ գիտնականներու։ ԲՊՄՄ-ի Կարմիր գիրքին երկրորդ հրատարակութեան մէջ զգալիօրէն բազմացած է տեսակներու քանակը, որովհետեւ ժամանակի ընթացքին հաւաքուած էին բաւական շատ լրացուցիչ տեղեկութիւններ։
Գիրքին առաջին հատորին մէջ տեղեկութիւններ կային կաթնասուններու 236 տեսակներու (292 ենթատեսակներու), երկրորդին մէջ՝ թռչուններու 287 տեսակներու (341 ենթատեսակներու), երրորդին մէջ՝ սողուններու 119 տեսակներու եւ ենթատեսակներու եւ երկակենցաղներու 34 տեսակներու ու ենթատեսակներու մասին։ ԲՊՄՄ-ի Կարմիր գիրքը աստիճանաբար կը կատարելագործուի եւ կը լրացուի։
Երրորդ հրատարակութեան մէջ, որուն հատորները կը սկսին լոյս տեսնել 1972-էն սկսեալ, ընդգրկուած են տեղեկութիւններ կաթնասուններու 528 տեսակներու ու ենթատեսակներու, թռչուններու 619 տեսակներու, սողուններու եւ երկակենցաղներու 153 տեսակներու ու ենթատեսակներու մասին։
Առաջին սիւնակը նուիրուած էր ներկայի վիճակին եւ կարգավիճակին բնութագրման, յաջորդը՝ աշխարհագրական տարածման, բնակավայրի նկարագրման, գործող եւ առաջադրուող պահպանման չափանիշներուն, կենդանաբանական այգիներուն մէջ պահուող անասուններու բնութագրման եւ տեղեկատուական աղբիւրներուն։
Գիրքը երբ կը սկսի վաճառուիլ, կը մեծնայ անոր տպաքանակը։ 1978-1980 թուականներուն լոյս տեսած վերջին չորրորդ «տիպային» հրատարակութիւնը կը ներառէ կաթնասուններու 226 տեսակներ ու 79 ենթատեսակներ, թռչուններու 181 տեսակներ եւ 77 ենթատեսակներ, սողուններու 77 տեսակներ եւ 21 ենթատեսակներ, երկակենցաղներու 35 տեսակներ եւ 5 ենթատեսակներ, ձուկերու 168 տեսակներ եւ 25 ենթատեսակներ, կաթնասուններու 7 տեսակներ եւ ենթատեսակներ, թռչուններու 4 եւ սողուններու 2 տեսակներ։ Տեսակներու թիւին կրճատումը վերջին հրատարակութեան մէջ արդիւնք է ոչ միայն լաւ պահպանութեան, այլեւ՝ վերջին տարիներուն ստացուած առաւել ստոյգ տեղեկութիւններու։ ԲՊՄՄ-ի Կարմիր գիրքին վրայ աշխատանքը կը շարունակուի։ Անիկա մշտական գործող փաստաթուղթ մըն է, քանի որ անասուններու գոյութեան պայմանները կը փոխուին եւ նորանոր տեսակներ կրնան յայտնուիլ աղէտալի վիճակի մէջ։ Անոր հետ միատեղ մարդուն գործադրած ջանքերը արդիւնաւէտ են, որոնց մասին կը վկայեն գիրքին կանաչ էջերը։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Կարմիր գիրքեր
Զահլէ
Զահլէ (زحلة‎‎), քաղաք Լիբանանի մէջ, Պեքայի մարզին կեդրոնը։ Ըստ 2013-ի տուեալներուն բնակչութեան թիւը 56.000 է (Իսկ ըստ 2006-ի տուեալներուն բնակչութեան թիւը 100.000 էր) ։ Անիկա Լիբանանի երրորդ մեծ քաղաքն է, Պէյրութէն եւ Թրիփոլիէն ետք։ Բնակչութեան մեծամասնութիւնը քրիստոնեաներ են։ Լիբանանի մելկիթեան (յոյն կաթոլիկ) եկեղեցւոյ կեդրոնն է։ Զահլէն Պեքայի հովիտին զարդը կը համարուի։ Քաղաքը յայտնի է իր մաքուր օդով, առողջարաններով եւ իւրօրինակ խոհանոցով։
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Զահլէն մայրաքաղաք Պէյրութ էն 55 քմ. դէպի արեւելք հեռաւորութեան վրայ կը գտնուի։ Ան միակ կաթոլիկադաւան քաղաքն է Մերձաւոր Արեւելքի մէջ։ Յայտնի է իր հին եկեղեցիներով, բացօթեայ ճաշարաններով, եզակի խոհանոցով եւ Ուատի ալ Արէյիշի մէջ գտնուող պաղպաղակի գործարանով։ Պէյրութէն Զահլէ ինքնաշարժով կարելի է հասնիլ 30-50 վայրկեանէն։ Քաղաքին կեդրոնը ծովէն 900 մ. բարձրութեան վրայ կը գտնուի։
Պատմութիւն
Զահլէն հիմնուած է շուրջ 300 տարի առաջ, Ժը. դարու սկիզբը:Անիկա կոչուած է «Պեքայի Հարսը»: Երիտասարդ քաղաքը բաժնուած էր երեք առանձին թաղամասերու, որոնցմէ իւրաքանչիւրը ունէր իր կառավարիչը։ Ժթ. դարուն քաղաքը կարճ ժամանակի ընթացքին կը դառնայ շրջանին առաջին անկախ քաղաք-պետութիւնը, ունենալով իր սեփական դրօշն ու հիմնը։ 1777 եւ 1797 թուականներուն Զահլէ հրոյ ճարակ կը դառնայ, իսկ 1860-ին ոչ միայն կը հրկիզուի, այլեւ կողոպուտի կ'ենթարկուի։ «Մութասարիֆ»ներու կառավարման շրջանին (1861-1914) Զահլէ դարձեալ կը բարգաւաճի։ Երկաթուղային գիծը, որ կառուցուած էր 1885-ին, կը զարգացնէ անոր տնտեսութիւնը  Զահլէն Պեքայի եւ Սուրիոյ հովիտներուն համար դարձնելով ներքին «նաւահանգիստ»։ Անիկա կը դառնայ նաեւ գիւղատնտեսական կեդրոն։ Քաղաքը առեւտրական կեդրոն կը համարուէր Պէյրութի ու Դամասկոսի, ինչպէս նաեւ Մուսուլի ու Պաղտատի միջեւ։  Զահլէն լիբանանեան բանակին օրրանը կը համարուի։ Երկրին քաղաքական կեանքին մէջ եւս կարեւոր դեր կը խաղայ անիկա ։
Գործարաններ
Զահլէն Լիբանանի արդիւնաբերութեան կեդրոն համարուող քաղաքներէն է:Նշանաւոր է տարբեր տեսակի ոգելից ըմպելիներու, կաթնեղէնի, պանրեղէնի, բանջարեղէնի եւ պտուղներու պահածոյացման գործարաններով:Քաղաքը յայտնի է նաեւ կերպընկալի, անկողիններու, կաշիի, կօշիկի, ապակիի, գորգերու, սալիկներու, անուշեղէններու, քաղցրաւենիքներու, խաւաքարտի եւ թուղթի գործարաններով:
Զահլէի Հայերը
Զահլէ քաղաքին մէջ հայերը գլխաւորաբար հաստատուած են Ա. համաշխարհային պատերազմի տարիներուն։ 1918-ի զինադադարէն ետք անոնց մեծ մասը վերադարձած է Կիլիկիա։ Կիլիկիոյ հայաթափումէն ետք, սակայն, Զահլէի հայերուն թիւը կրկին աճած է։ 1927-ին բնակած է շուրջ երկու հազար հայ։ Զահլէի մէջ իրենց մասնաճիւղերը ունին ՀԲԸՄ-ը (1927-էն), ՀՄՄ-ը (1927-էն), ԼՕԽ-ը (1934-էն) եւ ՀՄԸՄ-ն (1927-էն)։
Տնտեսութիւն
Զահլէի տնտեսութեան հիմքը կը կազմեն մանածագործութիւնը, սնունդի արդիւնաբերութիւնը եւ գիւղատնտեսութիւնը։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Լիբանանի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Պեքայի մարզ
Սարգիս Աւետումեանց
Սարգիս Աւետումեանց, ծնեալ՝ 4 Դեկտեմբեր 1854-ին (Կալկաթա), Թադէոս Աւետումեանի որդին, Հնդկահայ բժիշկ։
Նախ կ՛ուսանի իր հօր մօտ, իսկ 8 տարեկան հասակին կը յաճախէ Անգլիական՝ «Լա Մարտինիէր» ուսումնարանը, ուր 8 տարի ուսանելէ ետք կ՛աւարտէ՝ ոսկէ շքանշանով։ 1870-ին կը մտնէ Կալկաթայի Բժշկական վարժարանը եւ կ՛աւարտէ 1875-ին։ 1876-ին կը մեկնի Լոնտոն եւ կը մտնէ Բժշկական Բարձրագոյն Գոլէճը, ուր 1879-ին՝ բժիշկ-վիրագէտի կոչում կը ստանայ։ 1881-ին կը մեկնի «Նետլի», ուր զինուորական բժիշկի վկայկականը ստանալով, նոյն տարուան Հոկտեմբերին, կը սկսի ծառայել իբրեւ զինուորական բժիշկ։ 1885-ին Անգլիական պետութիւնը զինք Եգիպտոս կ՛ուղարկէ, ուրկէ՝ կարճ ժամանակ ետք, Պոմպէյ կը վերադառնայ։ 1886-1887-ին կը ծառայէ Աֆղանիստանի կողմերը։ 1890-ին կ՛անցնի Եւրոպա, 1891-ին Եգիպտոս եւ ապա Լոնտոն՝ բժշկուելու համար։ Այնտեղէն կ՛անցնի Վիեննա եւ 1892-ին նորէն Հնդկաստան՝ ծառայելու։
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:1854 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Կալկաթա ծնածներ
Էլպիս Կեսարացեան
Էլպիս Կեսարացեան, (1830, Պոլիս, Պէշիկթաշ - 1911 Աղեքսանտրիա):
Թուրքիոյ առաջին կին լրագրողը կը համարուի:
1862-1863 թուականներուն կը հրատարակէ առաջին հայերէն կնոջական պարբերականը՝ «Կիթառ»ը:
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1830-ին, Պոլսոյ Պէշիկթաշ թաղին մէջ:
Իր ամբողջ կեանքին ընթացքին կ'աշխատի կիներու դաստիարակութեան համար եւ անհրաժեշտ կը համարէ հաւաքականութեան զարգացման համար կիներու ազատութիւնը։
Կրթութիւնը ստացած է Օրթագիւղի եւ Պէշիկթաշի հայկական վարժարաններուն մէջ։
1872-ին ուսուցչութեամբ զբաղած է Մաքրուհեաց վարժարանին մէջ։ Աշխատակցած է պոլսահայ մամուլին։
1861-ին հիմնած է «Կիթառ» պարբերականը, ուր իր յօդուածները ստորագրած է Էլպիս Կեսարացեան Ե. Կ. Տ. Հայուհի։ Փաստօրէն կը հանդիսանայ հայ առաջին կին խմբագիրը։
Հայ առաջին կնոջական թերթը՝ «Կիթառ»ը լոյս կը տեսնէ ընդամէնը 7 ամիս եւ կը դադրի՝ նիւթական դժուարութիւններու պատճառով։ Ամսագիրին առաջին թիւը լոյս կը տեսնէ 1 Օգոստոս 1862-ին, Պոլսոյ մէջ, որուն նշանաբանն էր՝ «Մեր հրաւէրը հայ կիներուն»։
«Կիթառ»ի առաջին իսկ ամսագիրին մէջ Էլպիս Կեսարացեան կնոջ իրաւունքներու վերաբերեալ 4 յօդուած կը հրապարակէ. «Ուղերձ երիտասարդ կանանց», «Ծառայութիւն հասարակութեան», «Հայրենասիրութեան ոգի» եւ «Իրաւունքներ ունենալը յանդգնութիւն չէ»։
Էլպիս Կեսարացեանի անձնական կեանքին մասին գրեթէ ոչինչ յայտնի է։
Էլպիս Կեսարացեան այնուհետեւ շուրջ 15 տարի հեռացած է գրական հրապարակէն։ 1879-ին լոյս ընծայած է «Նամականի առ ընթերցասէր հայուհիս» գրքոյկը, ուր զետեղուած են անոր խրատական եւ մանկավարժական յօդուածները։
Անոր խօսքերէն՝"Կանայք նման են սոխակներուն, որոնք փոխանակ ինքնուրոյն երգելու, թոյլ կու տան ագռաւ-տղամարդոց հպարտութենէն փքանալու ։"
Քասոս
Քասոս (յուն․՝ Κάσος), հարաւ Էգէականի կղզի, հարաւային Տոտեքանիսա, Յունաստան։ Կը գտնուի Կրետէին եւ Քարփաթոսին միջեւ։
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Լեռնային կղզի է։ Բարձրագոյն կէտերն են՝ Փրիոնոս (601մ․), Փորիոլաս (504մ․), Քորաքաս (494մ․), Սիսֆի, Թրուլես, Տոմաթա, Այ Եորղիս եւ Միրթօ։
Քասոսին մայրաքաղաքն է Ֆրի։ ՄՆացեալ բնակավայրերն են՝ Այիա Մարինա, Արվանիթոհորի, Էմպորիոս, Փանայիա եւ Փոլի։
Բնակչութեան թիւը տարիներուն ընթացքին նուազած է․ ԺԹ․ դարասկիզբին թիւը 12 000 եղած է, 1911-ին, իտալացիներուն վայրագութիւններէն ետք թիւը հասած է 1 855 հոգիի, իսկ 2001-ին 990 բնակիչ ունեցած է։ Սակայն վերջին տասնամեակին թեթեւ աճ մը արձանագրած է եւ 2011-ի եւ 2022-ի մարդահամարները արձանագրած են յաջորդաբար 1 200 հոգի եւ 1224 հոգի։
Կղզիին բնակիչներուն գլխաւոր զբաղումը նաւագնացութիւնն է, մասնաւորաբար առեւտուրի բաժինը։ Սակայն տնտեսութիւնը յենուած է նաեւ անասնապահութեան, զբօսաշրջիկութեան,ձկնորսութեան, մեղրաբուծութեան եւ հողագործութեան վրայ։
Բնապահպանում
Քասոս Եւրոպական Կենսադրութեան ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 (NATURA 2000) կողմէն յայտարարուած է Յատուկ Պահպանման Գօտի Էլէոնորա Բազէին Falco eleonorae եւ Օտուինի ճային Larus audouinii համար։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Տոտեքանիսայի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Չինաստանի Ազգային Թանգարան
Չինաստանի ազգային թանգարան (չին.՝ 中國國家博物館), թանգարան, երկրի խոշորագոյն թանգարանը (70.000 մ.քառ) եւ ամենաշատ այցելուող թանգարանը աշխարհի մէջ : Տեղակայուած է Փեքինի Տէանանմէն հրապարակէն դէպի արեւելք: Կը գտնուի ՉԺՀ մշակոյթի նախարարութեան գերատեսչութեան ներքոյ, նպատակ ունի պահպանել եւ հանրամատչելի դարձնել չինական արուեստն ու պատմութիւնը:
Պատմութիւն
Թանգարանը իր մէջ կը ներառէ երկու այլ թանգարաններ, որոնք արդէն շինութեան տարածքին մէջ էին մինչեւ 2003-ի միացումը: Անոնք էին Չինական յեղափոխութան թանգարանը՝ շինութեան հիւսիսային թեւին եւ հարաւային թեւին մէջ՝ Չինական պատմութեան ազգային թանգարանը: Երկուքն ալ սկսած են գործել 1959-էն, երբ ՉԺՀ կազմաւորման տասնամեակի առթիւ այս թանգարաններու համար ստեղծուեցան առանձին շինութիւններ : Այն ունի 313 մեթր երկարութիւն, 149 մեթր լայնութիւն եւ 40 մեթր բարձրութիւն (4 յարկ) : Շէնքի ճակատը զարդարուած է 11 սիւներով:
Հաւաքածոներ
Ամենաարժէքաւոր ցուցանմուշներու շարքէն արժէ առանձնացնել հետեւեալ նմուշները. զոհաբերութեան եռոտանի Դին՝ 3000 տարուան հնութեամբ (Շանի դինաստիա) եւ 833 քկ քաշով, որ կը համարուի անթիկ ժամանակաշրջանի խորորագոյն պրոնզէ նմուշը աշխարհին մէջ, գինիի համար նախատեսուած խորանարդաձեւ պրոնզէ անօթ՝ զարդարուած 4 ոչխարի գլուխներու նկարներով (Շանի դինաստիա), ոսկեզօծ պրոնզէ պիտակ՝ վագրի մարմինի ձեւով, (Ցինի դինաստիա), թաղման ծիսակարգերու նեֆրիտէ կոստյում՝ ոսկեայ ժապաւէնաթելով (2000 տարեկան) Խանի դինաստիա) եւ մեծաքանակ հաւաքածոյ եռագոյն սան-ցայի (Թանի դինաստիայ) եւ կերամիկական արտադրանքներ (Սունի դինաստիա) :
Այլ կիրառում
Փեքինի կեդրոնական մասին մէջ գտնուելու պատճառով թանգարանի ճակատային մասը յաճախ կ՚օգտագործուի ժամանակացոյց տեղադրելու համար՝ թուարկելով ազգային կարեւորութիւն ունեցող այս կամ այն միջոցառման սկիզբը: Առաջին այսպիսի կիրառումը կապուած էր 1997-ի Հոնքոնկի գերիշխանութեան մասին: Երկրորդը՝ Մակաոյի գերիշխանութեան մասին 1999 թ: Իսկ երրորդ անգամ տեղադրուած էր հետհաշուարկ՝ 2008-ի Ողոմպիական խաղերու մեկնարկի սկիզբը: Այսպիսի վերջին կիրառումը կապուած էր Expo 2010 միջազգային ցուցահանդէսի անցկացման հետ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ազգային թանգարաններ Ստորոգութիւն:Չինաստանի թանգարաններ Ստորոգութիւն:Թանգարաններ Ստորոգութիւն:Չինաստանի մշակոյթ
Առանց Արեւի (ֆիլմ)
«Առանց Արեւի» (ֆր.՝ Sans Soleil), Քրիս Մարքերի վաւերագրական ֆիլմը (1983), անուանուած է ի պատիւ Մոտեսթ Մուսորկսքիի համանուն ձայնային ցիկլի:
Բովանդակութիւն
Փոքր մասերու բաժնուած «ըստ Վերտովի» տեսանիւթը (ինչպէս ճիշդ բեմադրիչի կողմէ նկարուած, այնպէս եւ VideoBank-էն ստացուած) կ՛ուղեկցի կանացի ձայն, որ դատողութիւններ կ՛ընէ ազատ թեմաներու դիմելով մահացած բեմադրիչին (մտածածին):
Պատկերագրական շարքը հիմնականին կը ձեւաւորուի Թոքիոյի ապագայապաշտական կեանքի տեսարաններէն եւ Կուինիա Պիսաույի նախագիծերէն (ըստ բեմադրիչի՝ «Ափրիկէի ամենամոռցուած երկիրը») : Անձնակազմէն դուրս ձայնը կը բացատրէ, որ այս երկու աշխարհագրական բեւեռները կը մօտեցնէ հակուածութիւնը հոգեկանին, հաւատը դէպի աշխարհի ամէն բանի շնչաւորուածութիւն:
Անսպասելի, երբեմն տարաբանական միաւորումը անհամատեղելի, առաջին հայեացքէն, իմաստային շարքերը բնորոշ են ոչ միայն անձնակազմէն դուրս բնագիրին, այլ նաեւ մոնտաժային մասերուն[4]: :Օրինակ, մեթրոյին մէջ ննջող ուղեւորներու դէմքերը համակցուած ճափոնական շարժանկարչութենէն վերցուած տեսարաններու հետ: Ժամանակ առ ժամանակ բեմադրիչը կը խորասուզուի լիրիկական շեղումներու մէջ ինչպէս հիչկոկեան «Գլխապտոյտ» ֆիլմի հերոսներու երթուղիի կրկնութիւնը Սան Ֆրանսիսքոյի փողոցներով :
Համբաւ
Պատմութեան մէջ լաւագոյն ֆիլմի համար քուէարկութեան ժամանակ 846 քննադատներ (Sight & Sound, 2012) «Առանց Արեւի» ֆիլմի համար տուած են նոյնքան ձայներ, որքան Ռիտլի Սկոտի «Սայրի վազորդ» եւ Տէյվիտ Լինչի «Կապոյտ Թաւիշ» ֆիլմերու համար :
2007-ին Մարքերի ֆիլմը թողարկուեցաւ անգլերէն լեզուով (փոքր տարբեր Ֆրանսական բնօրինակէն) DVD ֆորմատով Criterion Collection ընկերութեան կողմէ («Թռիչքուղի» ֆիլմի հետ մէկ սկաւառակի վրայ) :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1983
Առաջին Բոյժ Օգնութիւն
Առաջին բուժ օգնութիւն, hիւանդ կամ վնասուածքի ենթարկուած անհատին օգնելու նպատակով կիրառուած անմիջական դարմանումը կը կոչուի Առաջին բուժ օգնութիւն :
Բոյժ օգնութեան տեսակները
Տնային դարմանումը օգնութիւն է եւ ոչ առաջին բուժ օգնութիւն: Այն կը կիրառուի աննշան վնասուածքներու եւ ոչ լուրջ վիճակներու ժամանակ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Բշժկութիւն Ստորոգութիւն:Առաջին Խնամք Ստորոգութիւն:Առաջին Օգնութիւն Ստորոգութիւն:Շտապ Օգնութիւն
Եկեղեցական Տօներ
Եկեղեցական տօներ, աստուածապաշտութեան կամ ծէսի եւ պաշտամունքի բաղկացուցիչ հիմնական բաժիններէն։ Կը կատարուին եկեղեցական հանդիսաւոր արարողութիւններով, նուիրուած են որոշակի դէպքերու ու անձերու ոգեկոչումներուն կամ ուղղակի միջոց են հոգեւոր խորհրդածութիւններու։ Նպատակն է նուիրուիլ օրուայ խորհւորդին, Աստուծոյ փառաբանութեան եւ կրօնական պաշտամունքին, ապրիլ հոգեւոր բարեպաշտական կեանքով եւ խորհիլ հոգեւոր արժէքներու մասին։ Քրիստոնեական, ինչպէս եւ Հայ եկեղեցւոյ տօները նուիրուած են Յիսուս Քրիստոսին, Աստուածածնին, խաչին, սուրբերուն եւ մարտիրոսներուն, ինչպէս նաեւ ազգ-եկեղեցական նշանակութիւն ունեցող իրադարձութիւններուն (հայոց համար այդպիսին են Թարգմանչաց, Վարդանանց տօները)։ Շարք մը քրիստոնէական տօներու հետ միախառնուած են նաեւ հեթանոսական շրջանի տօներու որոշ տարրեր եւ ժողովրդական սովորոյթներ։ Կիրակին Տերունական օր է, նուիրուած է Յիսուս Քրիստոսի Յարութեան եւ միշտ կը նշուի իբրեւ եկեղեցական տօն։ Շաբաթուայ մնացած օրերը սրբոց եւ պահոց օրեր են։
Հայ եկեղեցւոյ գլխաւոր հինգ եկեղեցական տօներ
Հայ եկեղեցւոյ գլխաւոր հինգ եկեղեցական տօները կը կոչուին Տաղաւար.
Աստուածածնի, Խաչի եւ Եկեղեցւոյ տօները Տէրունի տօներու մասեր են եւ նոյնպէս կը համարուին Տէրունի, քանի որ կը կատարուին ի պատիւ եւ յանուն Տիրոջ։ Սրբոց օրերը նուիրուած են սուրբերու յիշատակին։ Հայ եկեղեցին ունի Ընդհանրական (Տիեզերական) եկեղեցւոյ սուրբերու եւ զուտ Հայ եկեղեցւոյ սուրբերու տօներ։ Սուրբերու կարգին դասուած են նաեւ հրեշտակները, որոնց նուիրուած տօներ եւս ունի Հայ եկեղեցին։ Հայ եկեղեցւոյ տօները կ՚ըլլան շարժական եւ անշարժ։
Անշարժ տօներ
Անշարժ են այն տօները, որոնք հաստատուն կերպով կապուած են ամսաթիւերուն եւ ոչ թէ շաբաթուայ օրերուն։ Անոնք են 5 Յունուարէն մինչեւ 13-ը ներառող իննեակ օրերու տօները.
Հաստատուն օրեր ունին Աստուածածնի Վերափոխման (15 Օգոստոս) եւ Խաչվերաց (14 Սեպտեմբեր) տօները, բայց Հայ եկեղեցին զանոնք կը նշէ այդ օրերուն ամենամօտ Կիրակի օրը։ Սրբոց յիշատակը կը կատարուի ոչ թէ ամիսներու հաստատուն օրերով, այլ եօթնեակի դրութեամբ, որ շաբաթներու յաջորդութիւնն է։ Շաբաթուայ մէջ միայն Երկուշաբթի, Երեքշաբթի, Հինգշաբթի եւ Շաբաթ օրերուն կրնան սուրբերու յիշատակները նշուիլ։
Շարժական տօներ
Շարժական տօները կապուած են Սուրբ Զատիկ (Յարութեան) տօնի հետ համաձայն Լուսնի լրումին։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Տօներ
Թմբկաբերդի Առումը
«Թմկաբերդի առումը», վիպերգը գրած է Յովհաննէս Թումանեան։ «Թմկաբերդի առումը» կը համարուի Յ․ Թումանեանի երկրորդ գլուխ գործոցը «Անոյշ»էն ետք։ Ան դիւցազներգութիւն մըն է, որուն հիմնական գաղափարը մարդու գործի անմահութեան խորհուրդն է։
Տեղերու եւ անձերու անուններ
Վիպերգին մէջ յաճախ կը յիշուին հետեւեալ տեղերու եւ անձերու անունները՝
•Ջաւախք- հնագոյն հայկական տեղամաս։ Եղած է Մեծ Հայքի հիւսիսային գաւառներէն մէկը։
•Ապուլ- Ջաւախքի ամենաբարձր կէտը:
•Ֆիրտուս- 10-11-րդ դարու պարսիկ մեծ բանաստեղծ:
•Քախեթ- Արեւելեան Վրաստանի շրջան։ Նշանաւոր եղած է իր գինիներով։
•Թաթուլ իշխան- Պատմանական գրական հերոս, յօրինուած Թումանեանի կողմէ:
Վիպերգը
«Թմկաբերդի առումը» վիպերգը Յովհաննէս Թումանեան գրած է 1902 թուականին։ Ան առաջին անգամ տպուած է «Մուրճ» ամսագրին մէջ 1905 թուականին։ Այնուհետեւ Թումանեանի ողջութեան վիպերգը տպուած է վեց անգամ։ Յովհաննէս Թումանեան վիպերգին նիւթը քաղած է ժողովրդական բանահիւսութէն էն, զորս Երուանդ Լալաեան ը «Թմկաբերդի առումը» վերնագրով գրի առած է իր «Ջաւախքի բուրմունքը» բանաստեղծական ժողովածուին մէջ։ Թումանեան կը ձգտի վիպերգին կարելի եղածին չափ պատմական իրադարձութեան բնոյթ տալ եւ փիլիսոփայական ընդհանրացումներ կատարել։ Վիպերգին գլխաւոր նիւթն է լաւ ու բարի գործի անմահութեան գաղափարը։ Թումանեան կը մատնանշէ թէ ինչպէս կանանց մատնութիւնը պատճառ կը դառնայ ամրոցներու գրաւման, միեւնոյն ժամանակ, ան կ'ուսումնասիրէ համանման այլ աւանդազրոյցներ։ Յովհաննէս Թումանեան այս վիպերգը գրելէ առաջ՝ 1901-ին, կ'այցելէ Թմբկաբերդ: Կը դիտէ բերդի աւերակները դիմացի Գումուրդա գիւղէն, ապա այդ տպաւորութիւններէն ներշնչուած կը գրէ վիպերգը։
«Թմկաբերդում պատմեցին ինձ, թէ մի ժամանակ Թմկաբերդում իշխում էր մի հայ իշխան։ Պարսից թագաւորը եկել, երկար պաշարել է այս բերդը, սակայն չի կարողացել գրաւել։ Իշխանի կինը սիրահարուել է պարսից շահին եւ ծածուկ առել նրա հաճութիւնը իր հետ ամուսնանալու, թէ ինքը սպաննէ իր ամուսնոյն եւ բերդը յանձնէ շահին։ Շահն այսպիսով տիրել է բերդին եւ հարցրել է մատնիչ իշխանուհու․«Ես եմ գեղեցի՞կ, թե՞ ամուսինդ»։ Եւ երբ սա պատասխանել է, թէ՝ ամուսինս գեղեցիկ էր, շահը հրամայել է կապել նրան ձիու պոչից եւ քաշ տալ մինչեւ մեռնելը՝ ասելով․ «Եթէ ամուսինդ շահից գեղեցիկ էր, ինչո՞ւ սպաննեցիր»։»։
Թումանեան վիպերգին մէջ կ'արծարծէ դրական մարդու հարցը։ Թումանեանին միշտ մտահոգած է մարդու հարցը, ինչպէս նկատելի է իր քառեակներուն ու «Հազարան պլպուլ» անաւարտ վիպերգին մէջ։ Թումանեանը կը փառաբանէ մարդու լաւ գործը, որը անմահութեան հասնելու միակ գրաւականն է: Մարդու լաւ գործը դարէ դար կը յիշուի:
«Թմկաբերդի առում» դիւցազնը, զորս աշուղը կը պատմէ, մարդկային լաւութեան փառաբանումն է։ Թումանեանը վիպերգին մէջ ոչ մէկ հրաշապատում տարր չ՛օգտագործեր, այլ կը փորձէ կարելի եղած չափով անոր պատմական իրադարձութեան բնոյթ տալ։
Երբ Նատիր շահը, չի յաջողիր գրաւել Թմուկ բերդը, կ'որոշէ սիրաշահիլ բերդի չքնաղ իշխանուհիին սիրտը։ Իշխանուհին անանուն է․ ինչպէս «Փարւանա» պալատի հերոսուհին․ ասիկա իմաստուն գեղարուեստական քայլ մըն է, կանացի կերպարներու բնաւորութեան ընդհանրացման խոր արտայայտութիւն։ Թմկայ իշխանուհին վիպերգի գլխաւոր հերոսուհին է, որուն գործունէութեան հետ կապուած է վիպերգի գործողութեան ընթացքն ու վախճանը։ Իսկ ո՞վ է կինը։ Հերոսին անսահման ուժ եւ կարողութիւններ ներշնչող, բայց նոյն ատեն զայն խորտակող անձը. ինչպէս կ'ըսէ Ֆարսի անմահ պլպուլ Ֆիրտուսին․
Ի՞նչը կը յաղթի կեանքում հերոսին,
Թէ չըլինին կինն ու գինին։