cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ալենուշ Տէրեան
Կենսագրութիւն
Տէրեան կը փորձէ համոզել իր դասախօս Մահմուտ Հեսապին, որ օգնէ իրեն կրթաթոշակ ստանալու Ֆրանսայի մէջ ուսումը շարունակելու համար։ Սակայն, իգական սեռին պատկանելուն պատճառով կը մերժուի։ Այսուհանդերձ, հօր նիւթական օգնութեամբ, Փարիզ կը մեկնի եւ Սորպոնի մթնոլորտային բնագիտութեան բաժանմունքին մէջ կը շարունակէ ուսումը։ 1956-ին կ'աւարտէ եւ դասախօսական պաշտօնի առաջարկ կը ստանայ, սակայն, կը մերժէ՝ Իրանի մէջ ծառայելու համար։ Ան կը վերադառնայ իր ծննդավայրը եւ իբրեւ դասախօս կը սկսի ջերմուժականութիւն դասաւանդել Թեհրանի համալսարանի բնագիտութեան բաժանմունքին մէջ։
Գնահատականներ
Թեհրանի մէջ զինք անուանած են «իրանական աստղագիտութեան մայրը»:
Անոր ուսանողներն ու ժամանակակիցները մինչեւ օրս կը յիշեն զինք՝ որպէս հոգատար ուսուցիչ, որ կը վայելէ իր բոլոր ուսանողներուն սէրն ու յարգանքը:
Աղբիւրներ
[http://www.aztagdaily.com/archives/467118 Կին Դէմքեր. Ալենուշ Տէրեան]
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ ֆիզիկոսներ Ստորոգութիւն:1920 ծնունդներ Ստորոգութիւն:9 Նոյեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:2011 մահեր Ստորոգութիւն:4 Մարտի մահացածներ Ստորոգութիւն:Թեհրան ծնածներ Ստորոգութիւն:Թեհրան մահացածներ
Նարնջագոյն
Նարնջագոյն՝ տաք գոյն մը, որուն անունը եկած է նարինջէ, եւ ինքը կը գտնուի կարմիրին եւ դեղինին միջեւ։ Ալիքին հասակը 585-620 նանոմեդր է։
Նարեկայ Վանք
Նարեկայ վանք, 10-րդ դարու հայկական վանական համալիր էր պատմական Վասպուրական նահանգի Ռշտունեաց գաւառի Վանայ լիճի հարաւ արեւելեան ափին, Նարեկ գիւղին մէջ։ Հոն, մանուկ հասակէն Գրիգոր Նարեկացին եղբօրը հետ կը կրթուի եւ կը դաստիարակուի հօրեղբօրը՝ Անանիա Նարեկացիին քով։
Հիմնարկութիւն
Վանքը կը հիմնադրուի 10-րդ դարուն Փոքր Հայքի շրջանէն փախստական հայ կրօնաւորներէ, որոնք հալածուած Բիւզանդիոնի յոյներուն կողմէ իրենց կրօնական համոզումներուն պատճառով, կ՛ ապաստանին Վանայ լիճին հարաւը, Եղերով լերան ստորոտի բլրադաշտը, ուր կը հիմնեն Դրուց (դուրսի) անունով վանքը․ սակայն հաւանական կը թուի նա՛եւ Ս․ Սանդուխտ Կուսի անուանումը։ Վանքը հետաքային, ի պատիւ Գրիգոր Նարեկացիին կը կոչուի Նարեկայ վանք։
Թեմ, կալուած
Վանքը մինչեւ 1883 թ․ կը պատկանէր Վանի թեմին, ապա՝ մաս կազմեց Աղթամարի թեմին, Խաչատուր կաթողիկոսի օրերուն։ ։
Անոր կը պատկանէին 4 գիւղեր՝ Նարեկ, Փակխինդ, Վերին Սարեկ եւ Պախուանց։ Ունէր ընդարձակ օրավար, անշարժ հասոյթաբեր կալուած, ինչպէս նաեւ հարուստ պտղատու ծառաստան/պարտէզ, անասնաբուծարան, ձիթահան մը, եւայլ․։ ։
Վանքի նկարագրութիւն
Վանական համալիրը տարիներուն ընթացքին կը զարգանայ, կը շէննայ եւ շուրջը կը հիմնուի հայաբնակ համանուն Նարեկ գիւղը (100 տուն 1901 թ․ եւ 90 տուն 1903 թ․ )։ Վանքը պարսպապատ էր եւ կը բաղկանար հետեւեալ եկեղեցիներէն՝ Սուրբ Սանդուխտ Կուսին, Ս․ Գաբրիէլ, Ս․ Աստուածածին եւ Ս․ Գրիգորի մատուռէն, ժամատունէ մը, զանգակատունէ (կառուցուած 1812-ին) մը։ Համալիրին հարաւային կողմը կային առաջնորդարանը, ուսումնարան/դպրանոցը եւ անոր վերնայարկին վրայ՝ ուխտաւորներուն սենեակները․ (վարդավառի առթիւ ուխտաւոր/լրագրողի մը նկարագրութիւնը, մեզի կու տայ մանրամասն տեղեկութիւններ )։
Գլխաւոր եկեղեցին Սուրբ Սանդուխտ Կուսին էր․ դարպասի մուտքին ձախ կողմը։ Արտաքինէն քառակուսի, իսկ ներսէն՝ խաչաձեւ եւ քառախորան էր։ Ըստ աւանդոյթի, հարաւային խորանին տակ կը գտնուէր Ս․ Սանդուխտի գերեզմանը, նաեւ ըստ Մկրեանի՝ Ս․ Սահակի գերեզմանը։ Անոր արեւելեան պատին կից էր փոքրիկ եւ գմբէթազարդ Ս․ Գրիգորի մատուռը, ուր էր Գրիգոր Նարեկացիին գերեզմանը (տապանաքարերը Բաղիշեցի քարակոփներուն նուրբ գործն էր 1867, Մարտ, Յովսէփ վրդ․ի օրով )։ Իսկ հարաւային պատին կից, դարպասի մուտքին աջ կողմը, կը գտնուէր Ս․ Աստուածածին անսիւն եւ անխորան եկեղեցին, որ միայն արեւմտեան կողմը երկու կամարակապ խորշ ունէր։  Այս երկու եկեղեցիներուն առջեւ, կառուցուած էր քառանկիւն հաւասարաչափ՝ 11 մեթր լայնութեամբ ու երկարութեամբ ժամատունը․ ունէր վեց լուսամուտ իսկ ձեղունը կամարակապ էր։  Կ՛ ըսուի թէ հոն թաղուած էին Գ․ Նարեկացիին եղբայրները Յովհաննէս եւ Սահակ ու հօրեղբայրը՝ Անանիա ։
Շինութիւններ
Վանքը քանիցս վնասներ կը կրէ․ բնական աղէտներէ՝ ի մասնաւորի երկրաշարժ եւ կողոպուտներու թիրախ կը դառնայ։ Սակայն վանականներուն խնամքին տակ անդադար կը ճոխանայ նոր շինութիւններով եւ կամ նորոգումներով։ Կատարուած բոլոր աշխատանքներուն մասին կան քանդակագրուած եւ նաեւ նօթագրուած արձանագրութիւններ ։
10-րդ դարուն, Անանիա Նարեկացին կը հիմնէ դպրոց։ 1707 թուականին Մինաս վարդապետ Ղափանեցին հիմնովին կը նորոգէ վանքը․ այս գործին կը մասնակցի Յովհաննէս Վանեցի վանահայրը ։ 1787 թուականին վանահայր Բարսեղ վարդապետը եկեղեցիներուն արեւելեան կողմը կը կառուցէ հաւասարաչափ, քառանկիւն, ընդարձակ գաւիթ (ժամատուն), ուր թաղուած է Անանիա Նարեկացին, նաեւ կը վերաշինէ դարպասը՝ քարակերտ եւ կամարազարդ ։
1812 թուականին, վանահայր Մշեցի Յակոբ վրդ․-ի եւ Աղթամարի Յարութիւն կաթողիկոսի օրով, ժամատան արեւմտեան մուտքին առջեւ կը կառուցուի եռայարկ զանգակատունը, ձեռամբ՝ Բաղէշցի տէր Մովսէս քհնյ․-ի եւ ձեռնտւութեամբ Վանեցի բարերար Յակոբ Աղա Ղարասէֆէրեանին ։   1843 թուականին Մովսէս եւ Սահրատ (հետաքային քահանայ) կը նորոգեն բոլոր գմբէթները, իսկ 1858 թուականին վանքն ամբողջովին կը բարեկարգուի Յովսէփ վարդապետի վանահայրութեան ժամանակ ։ 1884 թուականին Արիստակէս վարդապետը վանքին մէջ վարժարան կը բանայ։
1896-ի կոտորածներուն, Վանքը կրկին կը վնասուի։ 1897 թ․ կը բացուի որբանոց վարժարանը, Ջանշեանի բարերարութեամբ, որ սակայն մի քանի տարի կը դիմանայ ։
1900 թուականներուն, Խիզանցի Յովհաննէս Վ․ Յակոբեանի օրերուն անասնաբուծութիւնն ու երկրագործութիւնը իրենց գագաթնակետին կը հասնին ։
Նարեկայ վանքի առաջնորդներ
Անանիա Նարեկացի, Գրիգոր Նարեկացի, Գրիգորի Ձագյարոյց Վ․, Արսէն կրօնաւոր (ուսուցիչ), Զաքարիա հայրապետ, Մինաս Ղափանցի Վ․, Բարսեղ Արք․, Յարութիւն Տարօնեցի, Մկրտիչ Վ․, Յովսէփ Վ․, Արիստակէս Վ․, Եղիշէ Վ․, Յովհաննէս Վ․ Յակոբեան,Մամբրէ Վ․ Մարգարեան։
Մատենագրութիւն
Նարեկավանքը զարթօնք ապրած է Անանիա Նարեկացիի, աւելի ուշ Գրիգոր Նարեկացիի վանահայրութեան տարիներուն։ Անանիա Նարեկացիի ջանքներվ վանքին մէջ հիմնուած է դպրոց, բազմաթիւ ձեռագրեր ծնունդ առած են այնտեղ, որոնցմէ մեզի հասած է չնչին մաս մը միայն։ Նշենք գլխաւորները․-
Այլ տեղեկութիւններ
Նարեկայ վանքէն 2 ք.մ. հեռու, դէպի արեւմուտք, սրբավայր համարուող այն քարայրն է, ուր Գրիգոր Նարեկացին ճգնած է։
Վանքը կը տօնէր Վարդավառին եւ Վարագայ Խաչին։
1915 թուականին Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակ Նարեկայ վանքն հիմնովին աւերուած է։
Համանուն վանքեր
Համանուն վանքեր են՝ Պօռայ Ս․ Յովհաննէս կամ Նարեկացւոյ Վանք եւ Ակնոյ շրջանի Արեկայ կամ Նարեկայ վանք (ուր, ըստ աւանդութեան հոն թաղուած են Գ․Նարեկացիի աճիւններէն մաս մը, 11-րդ դարուն առաջին կէսին )։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայկական վանքեր
Լիմոն
Լիմոն, լոլոկ (առօրեայի մէջ կ՛օգտագործուի նաեւ լիմոն) (լատ.՝ Citrus limon), սատապազգիներու ընտանիքի ցիտրուս ցեղի մշտադալար մերձարեւադարձային բոյս։
Արտաքին յատկանիշներ
Լիմոնի ծառին բարձրութիւնը 3-7 մ Է։ Սաղարթը լայն բրգաձեւ կամ օվալաձեւ Է՝ պատուած դալար փուշերով։ Տերեւները՝ բաց կանաչաւուն, ձուաձեւ կամ Էլիպսաձեւ, եզրերը՝ մանր ատամնաւոր, ունին իւրայատուկ հոտ։
Ծաղիկները՝ երկսեռ, սպիտակ, բուրաւետ, մէկական կամ զոյգերով։ Պտուղը բազմաբուն հատապտուղ Է, օվալաձեւ կամ ձուաձեւ (մաշկը դեղին Է, հարթ կամ թոյլ խորդուբորդ)։ Պտղամիսը մանր հատիկաւոր Է՝ կազմուած 8-10 բաժիններէ։ Պտուղները կը պարունակեն թթուներ (լիմոնաթթու), շաքարներ, վիտամիններ։
Եօթը համ ունեցող պտուղ
Հեռաւոր Արեւելքի հարաւային մասի անտառներուն մէջ յաճախ կարելի է հանդիպիլ փաթաթուող ծառի տեսակի մը։ Աշնան ծառը ծածկուած կ՛ըլլայ վառ կարմիր համեղ եւ հիւթալի պտուղներով։ Այդ բաւականին խոշոր ծառը կը պատկանի մագնոլիայի ծառերու ընտանիքին, այն ժողովուրդի կողմէ ստացած «կիտրոնենի » անուանումը։ Եւ իրօք, անոր պտուղներուն համը սկիզբը կը յիշեցնէ լիմոնի, բայց որքան երկար մնայ պտուղը բերանին մէջ, այնքան աւելի այլ համ կը զգացուի։ Այդ իսկ պատճառով չինացիներրը լիմոնի պտուղները կ՛անուանեն « եօթ համ ունեցող պտուղներ»։
Սակայն համային յատկութիւններով չէ որ հռչակուած է լիմոնենին։ Անոր համային առանձնայատկութիւնները մարդիկ վաղուց գիտեն․ բաւական է, որ յոգնած ուղեւորը ուտէ քանի մը պտուղ, ուժերը արագօրէն կը վերականգնուին։ Հերիք է 3-4 պտուղ, որ վերականգնուի աշխատունակութիւնը, բարձրանայ տրամադրութիւնը, անցնի քաղցի սուր զգացումը։ Իր այդ յատկութիւններուն համար լիմոնենին պարտական է իր պտուղներուն, յատկապէս սերմերուն մէջ պարունակուող բարդ կառուցուածքային գործարանական միացութեան՝ սխիզանդրինային։ Անոր խթանիչ ներգործութիւնը շատ նման է ժենշէնին, թէեւ վերջինս որոշ չափով կը զիջի իր ազդեցութեան ուժով, բայց անոր փոխարէն կը գերազանցէ ներգործութեան արագութեամբ։[1]
Կիրառութիւն
Հայրենիքը Հարաւ-Արեւելեան Ասիան Է։ Լիմոնը կը մշակեն նաեւ սենեակային պայմաններու մէջ։ Կը բազմացուի պատուաստով, օդային անդալիսով։ Տարածուած տեսակերէն են Նովոկրուզինսքի, Մեյէրի, Լեսպոն, Վիլա Ֆրանքա, Սուխումի, Կուզներու։
Իսաղոկի
Իսաղոկի (Յունարէն՝ Εἰσαγωγή) կամ «Ներածութիւն», նաեւ ծանօթ է «Ներածութիւն Պորփիւր ի» կամ «Ներածութիւն Ստորոգութեանցն Արիստոտէլ ի» անունով։ Գրուած է ազգութեամբ Արամեացի (Սրեանի բայցն դեռ ոչ Քրիստոնեայ) Պորփիւր Տիւրոս եցիի (Սուր, صور Քաղաքը) գրիչով Սիցիլիոյ մէջ, այդ ժամանակուան գերիշխող Յունարէնով։ Անոր մահուընէն ետք, մէկ հազարամեակ շարունակ եղած է Տրամաբանութեան դասական դասագիրք։ Այս աշխատութիւնը կը բովանդակէ չափազանց ազդեցիկ դասակարգային կարգաւորում մը «Ցեղ»ին եւ «Տեսակ»-ին (կենսաբանական), սկսած ընդհանուր արմամբ «Նիւթ»-էն, հասնելով «Անհատ»-ին, «Պորփիւրեան Ծառ» անունով այս ներածումը կը յիշատակէ «Ընդհանրականներու» խնդիրները (Բնազանցութեան կամ Մեթաֆիզիքայի մէջ «Ընդհանրականներն» այն բաներն են որոնք հասարակ-հայտարար ունին, կամ կրկնուող ենթականեր են, որոնք կրնան դրսեւորուիլ  շատ մասնաւոր բաներով):
Պոէտիոսի Լատիներէն թարգմանութիւնը միջնադարուն Եւրոպական դպրոցներուն ու համալսարաններուն մէջ դարձաւ դասական դասագիրք, ճանապարհ յարթելով միջնադարեան փիլիսոփայա-Աստուածաբանական զարգացումներու՝ տրամաբանութեան եւ «Ընդհանրականներու խնդիրներուն» հետ կապուած։ Բազում գրողներ, ներառիալ Պոէտիոսը, Աւերոսը (Իպ-Րուշտը, ابن رشد) Եօհանէս Տունս Սքօթը, Փիեր Ապելարտը եւ այլք մեկնաբանած են այս գիրքը։ Այլք՝ ինչպէս Ուիլլիամ Օքքամեցին ներառած են զայն իրենց տրամաբանութեան դասագիրքերուն մէջ։
Մեր՝ Հայոց մեծ փիլիսոփան՝ Դաւիթ Անյաղթ ը անիկա վերլուծած է իր «Վերլուծութիւն ներածութեանն Պորփիւրի» գիրքին մէջ։
Տարբերակներ
Ամէնահին Լատիներեն Թարգմանութիւնը, որն այլեւս գոյութիևն չունի, կատարուած էր Մարիոս Վիքթօրնիոսի կողմէն, չորորդ դարին, որուն վրայ Պոէտիոսը ծանրապէս ապաւինած է, իր թարգմանութիւնը ըրած ատեն։ Իսկ Ասորերէնի (Սրիաներէն նաև Արամերէն եւ ոչ թէ հին Ասորէստաներէն) առաջին թարգմանութիւնը կատարուած է եօթերորդ դարուն Ասորի ուղափառ Առաքելական եկեղեցւոյ Պատրիարք՝ Աթանասիոս Պալատեցիի կողմէն։ Վաղ Հայերէն թարգմանութիւն մըն ալ գոյութիւն ունի։
Ներածութիւնը կամ Իսաղոկին Արաբերէի թարգմանուեցաւ Իպն Ուլ-Մուքֆֆաի գրիջով, իր Ասորերէն (Սրիանի) տարբերակէն։ Իր Արաբերէնացուած անուան տակ Իսաղոճին (إيساغوجي) երկար ժամանակ հանդիսացաւ դասական սկզնաւորական բնաբան մը Իսլամական աշխարհին մէջ, ու մեծ ազդեցութիւն ունեցաւ Աստուածաբանութեան, Փիլիսոփայութեան, Քերականութեան, եւ օրէնսգիտութեան ուսման վրայ։ Բացի այս աշխատանքին յարմարացումներէն եւ համառօտութիւններէն, Մուսուլման փիլիսոփաներու տրամաբանութեան մասին կատարած շատ մը անկախ աշխատութիւններ կրած են նոյն Իսաղոճի
σῠμβεβηκός(إيساغوجي) անունը։ Պորփիւրի կամ ինչպէս Արաբերէն զայն կ'անուանէն Ֆէրֆերիոսի
(فرفوريوس) «Դիպուած»-ի (Լատ․՝ Accidentia Յուն․՝ συμβεβηκός) քննութիւնը, «Դիպուած»-ի եւ «Էութեան» վերաբերող երկարաձիգ բանավէճ մը բռնկեց։
Ստորոգելիները
Ստորոգելիները (Լատ․՝ praedicabilis, Այն բաները որոնք կարող են հաստատուիլ կամ կանխատեսուիլ, ատեններ կը կոչուին՝ «Հինգ բառեր»), դասական (Արիստոտէլեան) տրամաբանութեան մէջ գործածուող եզրոյթ է, զորս կը գործածուի հնարաւոր յարաբերութիւններու Դասաւորումին, ու Ստորոգելին անոր ենթական կրնայ հադնիսանալ։ Միջնադարեան վարժապետերու կողմէ դրուած, եւ ընդհանուր արմամբ արդի տրամաբաններու կողմէ որդեգրուած ցանկը հիմնուած է Արիստոտէլի բուն քառածալք դասաւորումին վրայ՝ Սահմանում (όρος՝ Հորօս) Ցեղ (γένος ) Բնայատկութիւն (ῐ̓́δῐον՝ Իտիոն) Դիպուած (σῠμβεβηκός՝ Սամպէպէքոս)։ Դասական-Արիստոտէլեան դասաւորումը Իսաղոկիի մեզ հասած Պոէտիոսի տարբերակին մէջ փոփոխուած է՝ «Տարբերական»-ն (διαφορά՝ Տիաֆորա) ու «Տեսակ»-ը (εἶδος՝ Էիտոս) փոխարինած են «Սահմանում»-ին (όρος՝ Հորօս)։
Պորփիւրեան Ծառը
Միջնադարեան դասագիրքերուն մէջ, ամէնակարեւորը համարւող «Պորփիւրեան Ծառը» կը լուսաբանէ անոր «նիւթին» տրամաբանական սահմանումը։ Մինչ օրս, Դասաբանութիւն ը կ’օգտուի Պորփիւր-ի ծառի սկզբունքներէն:
Հրանդ (անձնանուն)
Հրանդ, հայկական արական անուն։ Անուան արմատը «հուր» բառն է: Արեւելահայոց մէջ Հրանտ ձեւով է:
1952 թուական
1952 թուական, նահանջ տարի, 20րդ դարու 52րդ տարին է
• Ձմեռային եւ Ամառային Ողիմպիական խաղեր • ՄԱԿ-ի տեղափոխումը նոր շէնք • Լոնտոնի մեծ մառախուղը 1949 • 1950 • 1951 • 1952 • 1953 • 1954 • 1955
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ 1952 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ 1952 մահեր
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1952
Հրայր Սարգիսեան
Հրայր Սարգիսեան (ծնած 1973-ին), Դամասկոս ծնած լուսանկարիչ մըն է։ Իր երկը ընդհանուր ձեւով մտածելու առիթ կու տայ որոշ նիւթերու մասին, մանաւանդ պատմութիւն ու քաղաքականութիւն։ Կը ներշնչուի իր ծննդավայրին վերաբերուող յիշատակներով ու հարցերով։
Մանկութիւն եւ Ուսում
Հրայր Սարգիսեանը լուսանկարչութիւնը առաջին անգամով փորձեց իր հօրը հետ, որ արդէն լուսանկարչութեան արուեստանոցով մը կը զբաղուեր։ Հոն իր ամբողջ մանկութեան արձակուրթները անցուց, եւ 12 տարի ալ լիաժամ աշխատեցաւ դպրոցը աւարտելէ ետք։ 2010 թուականին Ամսթերտամի Ժէրիդ Րիդւիլտ ակադեմեան աւարտեց լուսանկարչութեան ճիւղին մէջ։ 2011 թուականէն ի վեր կ՚ապրի եւ կ՚աղխատի Լոնտոն։
Ոճը
«Լուսանկարչութիւնը ինծի համար միջոց մըն է պատմութիններ պատմելու, որոնք անմիջականօրէն չենք տեսներ. աւանդական լուսանկարչութեան գիտարուեստներ եւ գործիքներ գործածելը կ՚արտօնէ որ ընդարձակ ու խստամբեր պատկերներ ստեղծեմ։
Տեսարաններուն անփոփոխութիւնն ու գեղեցկութիւնը, սակայն, հակադրութեան մէջ են իրենց վերաբերուող ընկերական եւ պատմական հարցերով. Լուսանկարչութիւնն իմ գործիքն է իմ անձնական յիշատակներուն եւ անցեալին հետ կապուած պատասխաններ փնտռելու, եւ այդ տեսակետը կը գործածեմ աւելի լայն պատմութիւններ փոխանցելու, որ պաշտօնական պատմաբանները չեն յաջողած կամ չեն ուզած պատմել։ Կը փորձեմ դիտողին առիթ տալ աւելի խորը փնտռելու թէ ի՞նչ կայ պատկերին մակերեսին տակը, այդպիսով՝ իր ընդունուած պատմական եւ ընկերային գաղափարները ետ կշռելու։ Երբ դիտողը անդրադառնայ գործիս մէջ գտնուող այդ անտեսանելի տարրերէն, լուսանկարին ֆիզիքական իրականութիւնը արդեն կը կործանի։Մահապատճումի հրապարակներուն ճարտարապետական ոճն ու շրջակայքը ալ հաշուի չեն առնուիր երբ երեւակայենք կախամահ մարմինները. Գրադարաններուն անշարժ մթութիւնը կը լեցուի երբ անդրադառնաս այդ արխիւներուն տակը գտնուող պատմական բարդութիւններէն»:
Հրանդ Ածիկեան
Հրանդ Ածիկեան որդի Տիրասէր Ածիկեանի, 1936 Յունիսին Հարվըրտի համալսարանէն շրջանաւարտ, յաջող մարզիկ, Շէֆիլտի Պըրքշայրի վարժարանի ուսուցչութեան կաճառի անդամ կը նշանակուի,ուր կ’ուսուցանէ պատմութիւն, չափագիտութիւն եւ մարզական խաղեր: (Յ․Կոչ․):
Շիքակօ (ժապաւէն)
Շիքակօ ժապաւէն, (անգլերէն՝ Chicago), արտադրուած է Ռոպ Մարշալի կողմէ: Նկարահանուած է համանուն երաժշտութեամբ։
Ժապաւէնը ներկայացուած է Օսքարի 13 անուանակարգերու եւ արժանացած է վեց արձանիկի՝ ճանչցուելով իբրեւ տարուան լաւագոյն ֆիլմը:
Նախագիծ
Գործողութիւնները տեղի կ'ունենան 1920-ական թուականներուն, Շիքակոյի մէջ։ Գլխաւոր հերոսուհին՝ Շիքակոյի բնակչուհի Ռոքսի Հարթ, երկար ատենէ ի վեր ամուսնացած է Էյմոս անունով մէկու մը հետ, սակայն կ'երազէ հռչակ շահիլ եւ բեմի վրայ ելոյթներ ունենալ, ինչպէս իր կուռքը՝ գոռոզամիտ Փրիմատոննա Վելմա Քելլին: Սակայն անոր փոխարէն Ռոքսի իր ժամանակը կ'անցընէ տունը՝ ամուսինին գործէն վերադարձին սպասելով:
Ընկերութեան մէջ իրեն «արժանի» տեղը գրաւելու համար, Ռոքսի սիրավէպ մը կը սկսի կահոյքի վաճառական Ֆրետ Քէյսլիին հետ: Վերջինս կը խոստանայ Ռոքսին ծանօթացնել իր ընկերոջ, որ անձնական գիշերային ակումբ մը ունէր: Սակայն կը բացայայտուի, թէ ան կը ստէր եւ խաբած էր Ռոքսին: Ճշմարտութիւնը գիտնալով, զայրացած Ռոքսի կը սպաննէ Ֆրետ Քէյսլին, իր ամուսինին զէնքով:
Սկիզբը Էյմոս կ'ուզէ յանցանքը իր վրայ վերցնել, որովհետեւ Ռոքսի կը պնդէր, թէ զոհը կողոպտիչ մըն էր, որ կը փորձէր զինք մեռցնել: Սակայն կնոջը դաւաճանութիւնը յայտնաբերելով, Էյմոս կը մատնէ իր կինը, որ կը ձերբակալուի: Ռոքսիի կեանքը կը սկսի Շիքակոյի կանանց բանտին մէջ:
Պատահականութեան բերումով, Ռոքսի բանտին մէջ կը հանդիպի երգչուհի Վելմանին, որ զայրոյթի մը պահուն սպաննած էր իր ամուսինն ու քոյրը, երբ յայտնաբերած էր վերջիններուս սիրավէպը: Բանտին վերակացուն էր Մամա անունով մէկը, որ թէեւ խիստ կանոններ սահմանած էր, բայց յանուն փողի պատրաստ էր զիջումներ կատարելու եւ կիներուն փափաքներուն գոհացում տալու:
Ժապաւէնին գլխաւոր հերոսներէն է նաեւ նշանաւոր փաստաբան Պիլի Ֆլին, որ իր մատուցելիք ծառայութիւններուն փոխարէն կանխիկ մեծ գումարներ կը գանձէր:
Ռոքսի կ'երազէ, որ Պիլին ստանձնէ իր դատը, բայց վերջինս արդէն ստանձնած էր Վելմային դատը: Ռոքսիին խնդրանքով Մաման կապ կը հաստատէ Պիլին հետ, որ դժկամութեամբ կը համաձայնի ստանձնել նաեւ Ռոքսիին դատը, որմէ ետք Վելման ու Ռոքսին կը թշնամանան:
Պիլի իր կապերը օգտագործելով, այնպէս մը կ'ընէ որ Ռոքսիին հարցով կարելի եղած չափով մեծ թիւով մարդիկ հետաքրքրուին: Անոր պատմութիւնը մեծ արձագանգ կը գտնէ մամուլի ճամբով եւ Ռոքսիին երազը վերջապէս կ'իրականանայ եւ ան կը դառնայ հանրայայտ դէմք մը:
Ռոքսին եւ Պիլին միասին կը քննարկեն գործին մանրամասնութիւնները. անոնք պատրաստ են ամէն ինչ զոհելու, միայն թէ դատավճիռը ըլլար յօգուտ Ռոքսիի: Ռոքսիին դատէն քանի մը օր առաջ կախաղան կը բարձրանայ կալանաւորներէն մին՝ Քաթալինա Հելինսքին: Վերջինիս մահապատիժէն ետք Ռոքսին աւելի վճռական կը տրամադրուի ամէն գնով խուսափելու նման ճակատագիրէ մը:
Երաժշտութիւն
Եղանակներուն հաւաքածոն 2004-ին արժանացած է Կրեմմի մրցանակին։
Ծանօագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ֆիլմեր Ստորոգութիւն:Ամերիկեան ֆիլմեր Ստորոգութիւն:Անգլերէն ֆիլմեր
Ռամսիս Բ.
Ռամսիս Բ. (մօտ Ք.Ա. 1303 - Յուլիս կամ Օգոստոս, Ք.Ա. 1213) Հին Եգիպտոսի 19 արքայական տոհմի 3-րդ Փարաւոն, կառավարած է մոտաւորապէս Ք.Ա. 1279-1213 թուականներուն։ Յաճախ կը յիշատակուի իբրեւ Հին Եգիպտոսի մեծագոյն, ամենահզօր եւ առաւել նշանաւոր փարաւոն :
Գահ բարձրանալը
Ռամսիս Բ. գահ բարձրացաւ 14 տարեկան հասակին, շեմուի (երաշտ) եղանակի 3-րդ ամսուան 27-րդ օրը եւ թագաւորեց Ք.Ա. 1279 - 1213 թուականներուն։
Թուագրուած փաստաթուղթերը առկայ են իր թագաւորութեան իւրաքանչիւր տարուան համար, բայց այդ բոլորը ամբողջովին տարբեր են՝ կրօնական ծիսակարգերու համար նախատեսուած արձանագրութիւններէն:
Յաղթանակ նուպիացիներուն եւ լիպիացիներուն նկատմամբ
Պահպանուած են նաեւ արեւմտեան հարեւաններու՝ լիպիացիներու դէմ տարած յաղթանակի պատկերներ :
Պայքար Շերտանի ծովահեններուն դէմ (ծովահէն)
Աւելի ուշ, կառավարման 2-րդ տարիին, Ռամսիս Բ. կը յաղթէ Շերտանի ծովահէններուն, որոնք Եգիպտոսի նաւերուն բեռները կը կողոպտէին՝ Եգիպտոսի երկայնքով Միջերկրական ծովու ափին (իբրեւ արդիւնք անոնք բնակութիւն կը հաստատեն Սարտինիայի մէջ )։
Շերտանի գերիներով կը համալրեն եգիպտական զօրքերու շարքերը, որոնք յետագային փարաւոնին ծառայելով, կը մարտնչեն Սուրիոյ եւ Պաղեստինի դէմ մղուող մարտերու առաջին շարքերուն։
Շինարարական գործունէութիւնը
Խեթական պատերազմէն եըք Ռամսիս Բ. եւս 45 տարի կը կառավարէ Եգիպտոսը։ Ստորին Եգիպտոսի մէջ, Տելթայի արեւելքը ան հսկայական շինարարութիւն կը ծաւալէ : Այստեղ կը հիմնուին ջրանցքներ, կը կառուցուին քաղաքներ, ինչպէս նաեւ մայրաքաղաք Պեթ-Ռամսիսը (Ռամսիսի տուն) : Շինարարական աշխատանքներէն ետք Նեղոսի ողջ արեւելեան տելթան կը կոչուի Ռամսիսի երկիր։ Յայտնի են նաեւ փարաւոնի մեծածաւալ շինարարական աշխատանքները Նուպիայի, Թեպէի, Քառնաքի եւ Ապիտոսի մէջ:
Տաճարներ կը կառուցէ Նուպիայի, Նեղոսի արեւմտեան ափին, Ասուան քաղաքէն 280 քմ. դէպի հարաւ։ Ժայռերու մէջ փորուած երկու տաճարներէն մեծը նուիրուած Է Ամոն, Փթահ եւ Հարախթի աստուածներուն ու իրեն՝ փարաւոնին, փոքրը՝ Հաթոր աստուածուհիին եւ փարաւոնի կնոջը՝ Նեֆերթիթիին։ Մեծ տաճարի շքամուտքի երկու կողմը քանդակուած են մօտ 20 մ բարձրութեամբ հսկայ արձաններ, բոլոր աստուածները կը պատկերէ իր կերպարով։ Փարաւոնի հայացքն ուղղուած է դէպի արեւելք, դէպի ծագող արեւու կողմը։
1979 թուականին այն դասուած է Միաւորուած Ազգերու Կրթութեան, Գիտութեան եւ Մշակոյթի Կազմակերպութեան համաշխարհային համաշխարհային ժառանգութեան ցանկի մէջ։
Մահը եւ ժառանգութիւնը
Մօտ 90 տարեկան հասակին տառապած է ատամնաբուժական ծանր խնդիրներով, արթրիթիով եւ զարկերակներու երկարատեւ հիւանդութիւնով : Այսպիսով Եգիպտոսը հարստացուցած է նաեւ տարբեր բուժական պարագաներով, այդ բոլորը բերելոբ միւս կայսրութիւններէն։
Ունեցած է շատ կիներ եւ երեխաներ, կառուցած է բազմաթիւ յուշարձաններ, տաճարներ, արձաններ որոնցմէ նուիրած է եւ իր սիրելի թագուհիին:
Ռամսիս Բ.-ին կը փոխարինէ անոր 13-րդ որդին` Մեր-Նե-Փդահը։
Յետագային աւելի քան 9 փարաւոն ստացած են Ռամսիս անունը` ի պատիւ իրեն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Եգիպտոսի թագաւորներ
Ռայթ 1747
(1747) Ռայթ (Wright), էսդըրոիտ Մարսի ուղեծիրը հատող էսդըրոիտներու խումբին մէջ։ Յայտնաբերուած է 1947 թուականի յուլիս 14-ին Քառլ Վիրտանէնի կողմէն Մաունթ Հէմիլտընի մէջ ։
Միջին հեռաւորութիւնը Արեգակին կը կազմէ 1,709049 ա. մ., առաւելագոյնը կը մօտենայ 1,5203 ա. մ. հեռաւորութեան վրայ և կը հեռանայ 1,8978 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մէկ ամբողջական պտոյտ կը կատարէ 816,07 երկրային օրուաբ ընթացքին, իր ուղեծրով շարժվելով միջինին մէջ 0,441136 աստիճան/օր արագութեամբ։ Էսդըրոիտի ուղեծրի յարթութիւնը և խաւարածրի յարթութիւնը իրար հետ կը կազմեն 21,42° անկիւն։
Ըստ Տոլենի սփեքդրալ դասակարգման կը պատկանի A դասին ։
Լիմուզին
Լիմուզին, մարդատար մեքենայի տարատեսակ, որուն ներսը սովորաբար վարորդին նստատեղը միջնապատով առանձնացուած է ուղեւորներու սրահէն։
«Լիմուզին» բառը յառաջացած է Ֆրանսայի պատմական Լիմուզին (limousine) գաւառի անուանումէն։ Սկզբնական շրջանին լիմուզիններ կոչուած են վարորդի եւ ուղեւորի միջնապատով բաժնուած սրահներ ունեցող ինքնաշարժները, սակայն այժմ լիմուզին կրնան համարուիլ նոյնիսկ մոտելներ ինչպէս Hummer-ը, Smart-ը, կամ Mini-ն։
Գերմանիոյ մէջ «լիմուզին» կ՛անուանեն սովորական մարդատար սետանները։
Ստորոգութիւն:Ավտոմեքենաներ
Ուատիի Սաատէ
Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է հիւսիսային Լիբանանի Պաթրուն քաղաքի Շապթին գիւղը : 1973-ին, հրատարակելէ ետք «Գիշերը եղբայրներ չունի» խորագրեալ քերթողագիրքը, կը գաղթէ Աւստրալիա, ուր կ'աշխատի իբրեւ բանուոր:
Անոր ստեղծագործութիւններէն մի քանին թարգմանուած են գերմաներէնի, անգլերէնի, ֆրանսերէն ի, սպաներէնի եւ իտալերէնի։
Քերթողագիրքեր
Ուատիհ Սաատէ հրատարակած է` «Գիշերը եղբայրներ չունի», «Ջուրերը, ջուրերը», «Մարդ մը գործածուած օդին մէջ, կը նստի եւ կը մտածէ կենդանիներու մասին», «Աթոռը ուղեւորի մը, որ հանրաշարժէն վար իջաւ», «Հաւանաբար ամպի մը պատճառով», «Փորձ` երկու ափեր ձայնով միացնելու», «Օդին կարկտնումը» եւ «Ուատիհ   Սաատէի կեանքին մէկ ուրիշ համադրումը» խորագրեալ քերթողագիրքերը:
Սաատէի քերթուածները ծնունդն են իր հոգեկան տառապանքին: Ան կը բացայայտէ իր ցաւատանջ վիճակը զօրեղ պոռթկումով մը, որ կը ժայթքէ իր ներաշխարհի հրաբորբոք ակունքներէն: Իր անձին մէջ ան կ'եղերերգէ համամարդկային վիշտը, որ յաւիտենապէս դառն է եւ անամոք, ինչպէս` կեանքի եւ մահուան միջեւ մղուող պայքարը: Իր քնարաշունչ լաւագոյն գործը կարելի է համարել այն քերթուածաշարը, որ կը կոչուի` «Գիշերը եղբայրներ չունի…»:
Արդարեւ, «Մայրիներուն ծիածանը» խորագրեալ հատորը իր յղացքով եւ բովանդակութեամբ գնահատելի իրագործում մըն է, որուն միջոցով լիբանանահայ ընթերցողները կը ծանօթանան լիբանանցի եօթը արդի բանաստեղծներու գրական գործերուն եւ անոնց համապատասխան լեզուամտածողութեան, գրելակերպին եւ գեղարուեստական ըմբռնումներուն :
Արձակ գործերը
Գրած է նաեւ «Բացակայութեան գրութիւնը» եւ «Հովին ձերբակալումը» խորագրեալ արձակ գործերը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Լրագրողներ
Հեթում Պատմիչ
Հեթում Պատմիչ , 13-14-րդ դարերու Կիլիկեան Հայաստանի պատմագիր, պետական գործիչ։ Հեթումեաններու տոհմէն։ 1294-1305-ին՝ հայոց սպարապետ։ Շարք մը յաղթական ճակատամարտեր մղած է դրացի իսլամական իշխանութիւններուն (մանաւանդ Եգիպտոսի սուլթանութեան) դէմ։ 1305-ին սպարապետութիւնը յանձնած է իր որդի Օշինին, ընդունած է կաթոլիկութիւնը եւ մեկնած է Կիպրոս՝ կրօնաւորելու։ 1307-ին, Կղեմես V պապի յանձնարարութեամբ, գրած է թաթար-մոնկոլներու պատմութիւնը, որ արժէքաւոր տեղեկութիւններ կը պարունակէ միջնադարեան Արեւելքի, Հայաստանի, Կովկասի ու դրացի երկիրներու մասին։ Միջնադարեան ֆրանսերէնով գրած անոր երկը վերածուած  է լատիներէնի, ապագային թարգմանուած է ֆրանսերէն, իտալերէն, անգլերէն, Dutch հոլանտերէն եւ այլն։ 1842-ին Մկրտիչ Աւգերեանը լատիներէնէ գրաբար  թարգմանած է Հեթումի երկը՝ ատոր միանալով Հեթումի անունով յայտնի ժամանակագրութիւնը, որ կ'ընդգրկէ  կարեւոր տեղեկութիւններ Հայաստանի եւ ասիական ու Եւրոպական  շարք մը պետութիւններու 1096-1307-ի պատմութիւնէն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմիչներ Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ
Չեխիոյ Հայերը
Չեխիոյ Հայերը (Arménská menšina v Česku), Չեխիոյ Հանրապետութեան ազգային փոքրամասնութիւններէն մէկը, Հայկական սփիւռքի մասը։ Չեխահայ համայնքը կը պատկանի Եւրոպայի ձեւաւորուած նորաստեղծ հայկական համայնքների թվին ։
Համաձայն Չեխիոյ Հանրապետութեան վիճակագրական գրասենեակի 2009 թուականի տուիալներուն՝ Չեխիոյ մէջ կը բնակուի 2025 հայ, մինչդեռ համաձայն նոյն գրասենեակի 2005 թուականի տուիալներուն՝ երկրում բնակվում էր 1046 հայ ։ Համաձայն Չեխիայի մէջ Հայաստանի դեսպանութեան 2010 թուականի պաշտօնական տուիալներուն՝ երկրին մէջ կը բնակի աւելի քան 3500 հայազգի անձ, որոնցէն մշտական բնակութեան թոյլտւութիւն կը ստանայ աւելի քան 2 հազար մարդ, եւս 1,5 հազարը արձանագրուած է որպէս ժամանակաւոր բնակուող ։ Ոչ պաշտօնական տուիալներով Չեխիոյ մէջ կը բնակի 12.000 հայ։ Կը գործէ 2 հայկական եկեղեցի։
Պատմութիւն
Համայնքին մէջ հիմնականին երիտասարդ մասնագետներ են՝ ճարտարագետներ, նկարիչներ, լրագրողներ, երաժիշտներ, շինարարներ, բանուորներ, փոքր թիւ կը կազմեն գործարարները։ Ներկայիս Չեխիոյմէջ (հիմնականին՝ Պրահայ) կը բմակի շուրջ 10-12 հզ. հայ (ոչ պաշտօնական տուիալներով)։ 1999 թ-էն Պրահայի մէջ կը հրատարակուի ՕՐԵՐ համաեւրոպական անկախ ամսագիրը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայերը Չեխիոյ մէջ
Շմաւոն Դանիէլեան
Դանիէլեան Շմաւոն, թարգմանիչ, բնիկ Գարամանցի, զաւակը խոնարհ ընտանիքի մը: Իր միջնակարգ ուսումը ստացած է Գոնիայի Ճէնանեան Գոլէճին մէջ։ 1915-ի ընդհ. պատերազմի շրջանին կը միանայ անգլիական բանակին, իբրեւ պարզ թարգման, բազմաթիւ ուրիշ Հայերու հետ: Զինադադարէն ետք շատեր կը հանուին իրենց պաշտօնէն եւ ոմանք ալ կը լքեն իրենց ասպարեզը. սակայն պ. Դանիէլեան, արդէն հասած զինուորական բարձր աստիճանի, մեծապէս կը գնահատուի իր գերադաս մարմիններէն, շնորհիւ իր անբիծ եւ անկաշառ նկարագրին: Աշխատած է առաւելապէս Միջաետքի շրջանին մէջ, զինադադարին եւ անկէ ետք, ուր հանդիսացած է իբրեւ աննկուն պաշտպանը հայ դաղթականութեան: Դանիէլեան բաւական ատենէ ի վեր Եաֆա հաստատուած է. իր զինուորական ծառայութեան 20 ամեակի առթիւ 1936-ին՝ ոչանգլիացիի համար բացառիկ աստիճանի է հասած՝ շնորհիւ իր հաւատարմութեան եւ ստացաւ բարձր շքանշան մը - «Անդամ Բրիտանական Կայսրութեան կարգին»: Այս պարագան 12 Յունուար 1937-ին պաշտօնագրով մը իրենց հաղորդուեցաւ վարչապետ Պոլտուինի անձնական քարտուղարին կողմէ: Երկրորդ պաշտօնագիրով մ’ալ թագաւորին անձնական քարտուղարէն ստորագրուած՝ հաղորդուեցաւ թէ՝ 19 Փետրուար ին Պըքինկհէմ պալատին մէջ պիտի կայանայ նշանաբաշխութեան արարողութիւն մը, ուր թագաւորը անձամբ պիտի բաշխէ շքանշանները, եւ առ այդ Քէփթըն Դանիէլեան ալ կը հրաւիրուի ներկայ գտնուելու յիշեալ արարողութեան:
Նոամ Չոմսքի
Նոամ Չոմսքի (Avram Noam Chomsky, ), ամերիկացի լեզուաբան, պատմաբան, փիլիսոփայ, հրապարակախօս եւ դասախօս ։
Ծնած է Ֆիլատելֆիա։ Չոմսկին բնութագրուած է իբրեւ «Ժամանակակից լեզուաբանութեան հայր»ը։ Ան ճանաչողական գիտութեան հիմնադիրներէն է:
Ան կը հանդիսանայ նաեւ Մասաչուսեցի արհեստագիտական հիմնարկի (MIT), ինչպէս նաեւ Արիզոնայի համալսարանի պատուաւոր փրոֆէսօր:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Լեզուաբաններ Ստորոգութիւն:Պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Փիլիսոփաներ Ստորոգութիւն:Ամերիկացիներ
1953 թուական
1953 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 53րդ տարին է 1950 • 1951 • 1952 • 1953 • 1954 • 1955 • 1956
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1953 մահեր
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1953
Լուպնա Ազապալ
Լուպնա Ազապալ, պելճիքացի դերասանուհի։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Պրիւքսէլ՝ մարոքցի հօրմէ եւ սպանացի մօրէ:
Լուպնա Ազապալ հանդէս եկած է ամերիկացի բեմադրիչ, միջազգային մրցանակներու արժանացած  Պրէյտըն Քինկի «Սիրոյ ակնթարթներ» (2011) շարժապատկերին մէջ, որ գործերով Հայաստան մեկնող ամերիկացի քարտէսագրի եւ անոր ազգութեամբ հայուհի ընկերուհիին սիրոյ մասին է: Շարժապատկերը արժանացաւ Պերլինի շարժապատկերի փառատօնի դատական կազմի յատուկ մրցանակին: Լուպնա Ազապալ նախապէս դեր ստանձնած է նաեւ ֆրանսացի բեմադրիչ Ռոպերթ Քէշիշեանի «Արամ» շարժապատկերին մէջ, ուր Արամի դերով հանդէս եկած է Սիմոն Աբգարեան :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ ըստ ազգութեան
Էռնեսթ Տէրվիշեան
Էռնեսթ (Երուանդ) Հերբերտ Տէրվիշեան (Ernest Herbert Dervishian, 10 Oգոստոս, 1916 – 20 Մայիս, 1984), հայազգի ամերիկեան բանակի սպայ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն ցուցաբերած արիութեան համար 1945 թուականին պարգեւատրուած է Միացեալ նահանգներու Գոնկրեսի Պատուոյ շքանշանով ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1916 թուականին ԱՄՆ Ռիչմոնտ քաղաքին մէջ։ Ստացած է Երուանդ անունը ։ 1933 թուականին աւարտած է Ճոն Մարշըլի անուան միջնակարգ դպրոցը։ 1937 թուականին յանձնելով Վիրճինիա նահանգի քննութիւնները կը ստանայ իրաւագիտութեան Պսակաւոր Արուեստից (Bachelor's degree) աստիճան։ 1941 թուականի Սեպտեմբերին իր ծննդավայրէն կը մեկնի բանակ եւ ծառայութեան կ'անցնի որպէս շարքային։ Վերապատրաստուած է Հարաւային Քարոլինայի մէջ ։ 1944 թուականին, Իտալիոյ մէջ ֆաշիսթներու դէմ մարտերուն մասնակցելով, հետեւակային 34-րդ զօրաբաժնի գիտա-ճարտարարուեստութեան քսանապետ (sergeant) էր։
Հերոսական Արարքը
1944 թուականի Մայիս 23-ին Սիսթերնայի մօտ ամերիկեան ջոկատն կ'իյնայ շրջապատման մէջ։ Ամբողջ ջոկատէն ողջ կը մնայ միայն Տէրվիշեանը։ Անընդհատ դիրքը փոխելով եւ հրաձգութիւն վարելով ան կը փորձէ տպաւորութիւն ստեղծել, թէ ջոկատը մարտունակ է։ Երբ զինամթերքը կը սպառի, միայն ատրճանակով զինուած Տէրվիշեանը կ'անցնի թշնամի դիրքերը, կը խլէ մէկ գնդացիր եւ անակնկալի կը բերէ հակառակորդի ջոկատը: Որմէ ետք, ան մինակը կը գերեվարէ թշնամի 45 զինուորի, կը խլէ երեք գնդացիր եւ տասը ատրճանակ։
Գնահատականը
Պատերազմի աւարտէն յետոյ ալ Էռնեսթ Տէրվիշեանը շարունակեց իր ծառայութիւնը Եւրոպական եւ խաղաղովկիանոսեան տարբեր շրջաններու մէջ։ Զինարձակուած է աւագ ծովային ենթասպայի (Captain lieutenant) կոչումով (ըստ այլ տուեալներու գնդապետի )։ Բացի երեսփոխաններու եւ ծերակուտականներու ժողովի (Congress) Պատուոյ շքանշանէն, Տէրվիշեանը պարգեւատրուած է շարք մը երկիրներու շքանշաններով՝ լեհական վտարանդի կառավարութեան կողմէն՝ Պատուոյ մետալով, Պրոնզէ աստղով եւ իտալական հրամանատարութեան կողմէն՝ Արծաթէ խաչով, ռազմական արիութեան խաչով եւ այլն։ Զօրացրուելէն կամ զինարձակուելէն ետք (Demobilized) ՝ Տէրվիշեանը զբաղեցուցած է ռազմական բարձր պաշտօններ՝ եղած է Ամերիկեան ազգային լեգէոնի (զօրագունդ) փոխհրամանատար, ռազմական պետական կարեւոր հարցերով խորհրդական ։
Հելենա Մոզեյեւսքա
Ստորոգութիւն:Լեհ դերասանուհիներ Ստորոգութիւն:1840 ծնունդներ Ստորոգութիւն:12 Հոկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:1909 մահեր Ստորոգութիւն:8 Ապրիլի մահացածներ
Էռնեսթ Տէրվիշեան
Գնահատականը
ԱՄՆ ազգային հերոս Էռնեսթ Տէրվիշեանը մահացած է 1984 թուականին եւ թաղուած է ծննդավայրի Վեսթհեմփթըն յիշատակի պուրակին մէջ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ամերիկահայ սպաներ Ստորոգութիւն:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր Ստորոգութիւն:10 Օգոստոսի ծնածներ Ստորոգութիւն:20 Մայիսի մահացածներ
Համեստ (անձնանուն)
Համեստ հայկական իգական անուն։ Յառաջացած է հայերէն համեստ՝ «պարկեշտ» բառէն։ Նոր անուն է։ Այժմ (2015) եւս գործածական անուն է։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Համբիկ Սասունեան
Համբիկ Սասունեան, մարտիկ։
Քալիֆորնիոյ բանտարկեալներու ներման դիմումները քննող յանձնաժողովը 4 Յուլիս 2013-ին մերժեց Համբիկ Սասունեանի ներման դիմումը։ 2016 թուականին նոյնանման դիմում մը յանձնաժողովը նոյնպէս մերժած էր։
Ըստ ՀՅԴ Արեւմտեան Գրասենեակի պաշտօնական կայքէջին, Սասունեան ազատ արձակուած է եւ փոխադրուած է Հայաստան:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1963 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Պէյրութ ծնածներ Ստորոգութիւն:1 Յունուարի ծնածներ
Համբարձում Լիմոնճեան
Համբարձում Լիմոնճեան (1768, Կ.Պոլիս – 29 Յունիս, 1839, Կ.Պոլիս) հայ երգահան, երաժշտագէտ, նոր հայկական ձայնագրութեան հիմնադիրը։ Կոչուած է նաեւ Նոթաճի պապա Համբարձում:
Կենսագրութիւն
Ծնած է Կ. Պոլիս: Կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրի Զենճիրլի խան թաղի հոգեւոր դպրոցին մէջ, ուր աչքի ինկած է որպէս լաւ շարական երգող։ Երաժշտական կրթութիւնը ստացած է յոյն երաժշտագէտ Ոնոփրիոս Թաթաւլեցիին քովը, հմտանալով յունական երաժշտական խաղերուն մէջ։ Ապա աշակերտած է հայ երաժշտագէտ Զեննէ Պաւղոսին: Խորապէս ուսումնասիրած է հայկական, յունական, թրքական եւ արաբական երաժշտութիւնը, ծանօթացած է եւրոպական երաժշտութեանը։ Տիւզյան ամիրաներու նիւթական օժանդակութեամբ ձեռնարկած է հայկական նոտագրութեան ստեղծման, հետեւելով եւրոպական ձայնագրութեան։ 1813-1815 թուականներուն ստեղծած է ձայնագրութեան իր համակարգը, օգտագործելով հայկական խազերու անունները։ Այդ ձայնանիշներով գրի առած է շարք մը շարականներ եւ երաժշտական տարբեր ստեղծագործութիւններ, հիմք դնելով հայկական նոր ձայնագրութեան, որը յետագային շարունակեցին անոր աշակերտները՝ Յովհաննէս Միւհենտիսեանը եւ այլք։
Ունեցած է նաեւ ինքնուրոյն վոկալ ստեղծագործութիւններ, որոնցմէ են՝ «Ով ամենապայծառ», «Համեմատ քեզ ոչ քո նման», «Վեհ Հմայակ», «Գործք քաջուեան», «Զարթիր, զարթիր» եւ այլն, որոնցէն միայն մէկը հասած է մեզ։
Նոր Հայկական Ձայնագրութիւն
Լիմոնճեանը նոր հայկական ձայնագրութիւնը ստեղծած է 1813-15 թուականներուն, փոխարինելով խազագրությանը: Նոր նշաններու օգնութեամբ 19-րդ դարուն ձայնագրուած են երեք մատեաններ՝ Շարակնոցը, Ժամագիրքը եւ Պատարագամատույցը: Անոր ստեղծած ձայնագրութիւնը օգտագործուած է ոչ միայն հայկական, այլեւ թրքական եւ ընդհանրապէս մերձարեւելյան երաժշտութեան մէջ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1768 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1839 մահեր Ստորոգութիւն:29 Յունիսի մահացածներ
Շատախի հերոսամարտը
Շատախի հերոսամարտ․ 14 Ապրիլ 1915-էն մինչեւ կամաւորական գունդերու հասնիլը՝ Մայիսի վերջ, Շատախի հայութեան ինքնապաշտպանութեան կռիւները, երբ հայկական բնօրրանը Ցեղասպանութեան առաջին թիրախներէն կը դառնայ։ Շատախի հայութիւնը, հար ու նման իր անառիկ լեռներուն, դարեր յաջողած ու դիմադրած է թրքական եւ քրտական յարձակումներուն։  Ինչ որ աննկատ չէ անցած թրքական իշխանութիւններուն մօտ եւ այդ իսկ պատճառներով Վանի կուսակալութիւնը նախ եւ առաջ իր ուշադրութիւնը կը դարձնէ Շատախի վրայ եւ գաւառը Մեծ Եղեռնի ծրագրումին կիրարկութեան առաջին թիրախներէն կը դառնայ։
Պատմական ակնարկ
Երբ կը ծագի Համաշխարհային Ա․ Պատերազմը եւ ռուս-թրքական պատերազմը, Հ․Յ․Դ․ գաւառներուն մէջ կը լծուի ինքնապաշտպանութեան կազմակերպման գործին։   Վանի եւ Շատախի մէջ մասամբ կը յաջողի եւ ռուսական բանակի նահանջով, հայութիւնն ալ կը գաղթէ արեւելեան Հայաստան։
1908 - 2 Ապրիլ 1915
1908-ի սահմանադրական փոփոխութիւնները ուրախութեամբ կ՛ ընդունուին Շատախի հայութեան կողմէ, սակայն ըլլալով վերապահ, ձեռք կը բերեն զէնք ու զինամթերք, երիտասարդութիւնը զինավարժութեան դասերու կը հետեւի, եւայլն։ Այս աշխատանքները կը կատարեն Հ․Յ․Դ․ գործիչները։
1914-ին աշունէն արդէն, պահակախումբեր դրուած են Շատախի բոլոր մեծ գիւղերուն։ Թուրքերը, քիւրտերու օգնութեամբ կը սկսին իրենց գրգռութիւնները։  Գրեթէ ամենօրեայ են քրտական յարձակումները, որոնց կը հետեւին հայ-քրտական բախումներ։
29 Մարտ 1915-ին Շատախի երեւելիներէն Պետրոս Տէր Օհանեանը կը ձերբակալուի եւ Խումար կոչուած գիւղի ոստիկանատան մէջ կը սպաննուի: Թուրքերը Շատախի Թաղ գիւղին մէջ եօթը հայ կը ձերբակալեն: Անոնց մէջ են մտաւորական Յովսէփ Չոլոյեանը, զոր թուրքերը կը չարչարեն, կ’անդամահատեն եւ Տիգրիսի ջուրերուն կը յանձնեն: Արմշատի եւ Թաղի միջեւ կապերը կը կտրուին, երբ քիւրտեր հայեր կը սպաննեն։
Արմշատ
Քիւրտերը կը սպաննեն Ճամբորդող արմշատցի վեց հայեր եւ չորս հայ հովիւներ կը խողխողեն։ Նաեւ կը յարձակին Սըրկէթ գիւղին վրայ (Արմշատէն 3 քմ. հեռու) եւ քսան հայ կը սպաննեն: Հայերը կը հակադարձեն։
Արմշատ ․ Զուտ հայաբնակ գիւղ, որ կը գտնուի Շատախ գաւառակին հարաւ-արեւմտեան կողմը, Տիգրիսէն երեք քիլոմեթր հեռու:  1880-էն ետք, գիւղին տուներուն թիւը կը բազմապատկուի ու կը հասնի 140-ի, իսկ բնակչութեան թիւը՝ մօտաւորապէս 1200։
Դաւադրական սպաննութիւն
Կառավարութիւնը հարկ կը տեսնէ քննութիւն մը կատարել այդ բոլոր եղելութիւններուն շուրջ եւ այդ պատրուակով Դաշնակցութեան օգնութեան կը դիմէ։ Վանի կառավարիչ Ճեւտեթ փաշայի հրահանգով եւ կարգադրութեամբ Վանայ Իշխանէն կը խնդրուի, երթայ ու տեղւոյն վրայ վէճերը լուծէ ու կողմերը հաշտեցնէ։ Իշխան երեք զինակիցներով, 3 Ապրիլին, կը հասնի Հիրճ գիւղը։ Անոնք երբ կը գիշերեն Հիրճ գիւղը, ոստիկանները Իշխանն ու երկու ընկերները կը սպաննեն:
Ինքնապաշտպանութեան պատրաստութիւններ
Այդ պայմաններուն տակ հայերը կը ստիպուին Վանէն մինչեւ Շատախ եւ Արմշատ ինքնապաշտպանութեան դիմել։ Շատախի Թաղ աւանին մէջ կը կազմուի հայկական զինուորական մարմին մը, որ կը կազմակերպէ շրջանին հայկական բոլոր զինեալ ուժերը:  Արմշատ (Շատախի հարաւ-արեւմեան մասի հայկական միակ մեծ գիւղը) իր ուժերը կը կազմակերպէ այս ծիրին մէջ:
Պատասխանատուներուն մտահոգութիւնն էր ոչ միայն Թաղի բնակչութիւնը, այլ նաեւ ամբողջ գաւառի հայկական գիւղերը՝ թիւով 58, որոնք փռուած էին ընթարձակ տարածութեան վրայ՝ դաշտերու, լեռներու ու ձորերու մէջ։ Անհրաժէշտ էր անոնց երթեւեկութեան ճանապարհները կտրել։
Թաղի պահակագունդերը
Թաղը, կռիւներու կենդրոնը կը հանդիսանար, որովհետեւ հոն եւ շուրջը կեդրոնացած էին երկու կողմերուն գլխաւոր ուժերը։ 29 Մարտի եղելութիւններէն ետք, Ջրաղացի թաղի հայերը կը տեղափոխուին Վերին եւ Ներքին թաղերը․ Ջրաղացին թուրքերուն ձեռքը կը մնայ (տե՛ս Շատախ, Նկարագրութիւն՝ Թաղ բաժին )։  Հայերուն ռազմական ուժերը (պահակագունդերը) գլխաւորաբար կը կեդրոնանան հետեւեալ կէտերուն․-
Ապրիլ 1-3 երթեւեկութիւնը Ջրաղացի եւ միւս թաղերուն միջեւ խզուած էր. երկու կողմերն ալ իրենց դիրքերը կ՛ ամրացնէին։
Գաւառին տարածքին պահակագունդեր
Թաղէն զատ, գաւառին տարածքին հայկական ռազմական գլխաւոր դիրքերն էին՝
«ժամ մը հեռու․․․»․ պէտք է սեպենք ոտքով ճամբայ կտրելը։
Հելսինքի
Հելսինքի (Helsinki) Ֆինլանտայի մայրաքաղաքը, նաւահանգիստ Պալթիք ծովու Ֆիննական ծոցի ափին։
Շատախի հերոսամարտը
Սուրհանդակներ
Նաեւ, գոյութիւն ունէր թռուցիկ խումբ մը բաղկացած 30 եւ աւելի հոգիներէ, որոնք սուրհանդակի դերը կը կատարէին։
Հելսինքի
Պատմական տեղեկութիւններ
Հիմնուած է 1550-ին Վանթանիոք գետի գետաբերանին՝ Շուէտիոյ թագաւոր Կուսթաւ Վազայի հրամանով։ 1641-ին փոխադրուած է 5 քմ աւելի հարաւ՝ դէպի Էսթնես թերակղզիի ծայրը։ Քաղաքը շուէտերէն կը կոչուի Հելսինքֆորս (Helsingfors). անուանումը յառաջացած է հելսինքներ ցեղանունէն եւ շուետերէն fors «ջրվէժ» բառէն (սկզբնապէս քաղաքը հիմնադրուած է ջրվէժի մօտ)։ 1812-էն եղած է Ֆինլանտական մեծ իշխանութեան (Ռուսական կայսրութեան կազմին մէջ) մայրաքաղաքը։ 1917-ի Դեկտեմբերէն Ֆինլանտական հանրապետութեան մայրաքաղաքն է։
Շատախի հերոսամարտը
Արմշատ
Քիւրտերը Արմշատի հարաւը, Տիգրիսի միւս ափին գտնուող ասորական չորս գիւղերու վրայ կը յարձակին: Ասորիները հայերէն օգնութիւն կը խնդրեն: Արմշատի հայ երիտասարդները այդ չորս գիւղերու ասորի բնակիչները (140 հոգի), գերաններու օժանդակութեամբ գետէն կ’ անցընեն ու Արմշատ կը բերեն ու հայկական տուներուն մէջ կը պատսպարեն: Մօտակայ ուրիշ գիւղերէ հայեր ալ փախչելով Արմշատ կու գան:   Թրքական եւ քրտական վտանգը կը սաստկանայ:
Հելսինքի
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Եւրոպական մայրաքաղաքներ‎
Շատախի հերոսամարտը
Ընդհարումներ
Շատախի գաւառակի զինուորական մարմինը բոլոր գիւղերու հայութեան կը հրահանգէ հաւաքուիլ որոշուած վայրերու մէջ, մասնաւորաբար կեդրոնական եւ հիւսիսային Շատախ: Արմշատ, Հինենց, Ճնուկ եւ Ծիծանց Վանք գիւղերու հայերը Կաղպի (կամ Կաղբի) հայկական գիւղը կը մէկտեղուին: Կռիւները կը սաստկանան․ հայերուն վիճակը կը ծանրանայ երբ Շատախ կը շրջապատուի՝ արեւմուտքէն, արեւելքէն եւ հարաւէն բացի թրքական, այլ նաեւ քրտական ռազմական ուժերէ։  Անոնք, օղակը կը նեղցնեն։  Իսկ Շատախի հիւսիսային կողմը հայերը անպարտելի են ու անառիկ կը պահեն լեռնանցքները։ Քսան օր ետք, հայկական զինուորական մարմինը կ՛ որոշէ՝
1915-ի Մայիսին Կաղպի լուր կը հասնի թէ արմշատցիք պէտք է իրենց գիւղը վերադառնան` զինուած երիտասարդներու առաջնորդութեամբ: Գիւղացիները Ս. Սարգիսի բերդին մէջ կը տեղաւորուին ապահովութեան համար: Նոյն ժամանակ հայ զինեալնները Արմշատի արեւմտեան ճակատը կը պաշտպանեն: Ժողովուրդը կը վերսկսի իր դաշտային գործերով զբաղիլ։  Արմշատ կ՛ ունենայ իր զինուորական մարմինը։
Կամաւորական գունդերու մուտքը Շատախ
Մայիսին, Դրոյի եւ Արմէն Գարոյի գլխաւորած կամաւորական գունդերը Շատախ կը հասնին, կը մտնեն Թաղ։ Խանդավառութիւնը մեծ է, երբ կը լսուի թէ ռուսական ուժերը կ՛ առաջանան արեւմտեան Հայաստանի տարածքին։
Հիւսիսային Շատախ
Թուրքերուն փախուստէն եւ Թաղի յաղթանակէն ետք, Շատախը հետեւեալ պատկերը կը ներկայացնէր․-
Հելլենականութեան Դարաշրջան
Հելլենիզմ կամ Յունականութիւն, Մերձաւոր ու Միջին Արեւելքի երկիրներու պատմութեան մէջ իւրայատուկ ժամանակաշրջան (Ք.Ա. 4-րդ - Ք.Ա. 1- ին դարերուն):  Սկզբնաւորուած է Ալեքսանտր Մակեդոնացիի նուաճումներէն ետք, սկսած է գերակայել յունական մշակոյթն ու լեզուն:
Շատախի հերոսամարտը
Հիւսիսային Շատախ
Սակայն ժողովուրրդին մեծ մասը Փեսանդաշտ ապաստանած էր։ Հոնտեղի չորս հայկական գիւղերուն մէջ՝ ընդամէնը 122 տուն, կ՛ ապաստանի հայերու մեծ թիւ մը դրացի գաւառակներէն՝ Գեաւաշէն, Հայոց-ձոր, Թիմար, ինչպէս նաեւ Ներքին Շատախէն։  Ընդհանուր թիւը՝ 7000 հոգի։  Արագօրէն կը սպառի Փեսանդաշտի ամբողջ պաշարը․ հացը, կենդանիները։  Ոչինչ կը մնայ։
Հելլենականութեան Դարաշրջան
Եզրոյթի Պատմութիւնը
«Հելլենիզմ» եզրը գիտական շրջանառութեան մէջ դրած է գերմանացի պատմաբան Ճոհան Տրոյսեն (Johann Gustav Droysen,1808-1884)` անոր տակ հասկնալով «Յունական պետականութեան եւ կրթութեան տարածումը» արեւելեան ժողովուրդներու մէջ, անտեսելով Հելլենիզմի հասարակական եւ տնտեսական էութիւնը: Այնուհետեւ Հելլենիզմը մեկնաբանուած է իբրեւ միայն մշակութային (Իւ. Կերստ),  քաղաքական  (Վ. Դառն) կամ տնտեսական  (Մ. Ռոսդովցեւ) ազդեցութիւն: Հելլենիզմը բնորոշուած է նաեւ իբրեւ պատմական որոշակի ժամանակաշրջան մը՝ պայմանաւորուած յունական եւ տեղական հասարակական եւ տնտեսական, քաղաքական, մշակութային տարրերու ու սովորոյթներու փոխազդեցութեամբ  (ԱՅ. Ռանովիչ եւ ուրիշներ):  Հելլենիզմի ժամանակաշրջանին աւարտը ընդունուած է իբրեւ Ք.Ա. 30-ը, երբ Հռոմ նուաճած է հելլենիստական վերջին պետութիւնը՝ Պտղոմէոսեան Եգիպտոսը, թէեւ Հելլենիզմին բնորոշ երեւոյթները շարունակած են գոյատեւել:
Շատախի հերոսամարտը
Հիւսիսային Շատախ
Տեղ տեղ կռիւները կը շարունակուէին։ Այս կացութեան առջեւ կ՛ որոշուի կազմակերպել «պաշար հայթայթող արշաւանքներ»։ Մայիս ամսուան մէջ, կը կատարուին հինգ արշաւանքներ, Յիլի, Պատկանանց, Տրշող, Մուշիկ գիւղերուն վրայ։  Այս գիւղերուն թուրք զինիալները փախուստի կը դիմեն։
Հելլենականութեան Դարաշրջան
Հելլենիզմը Մեծ Հայքի Մէջ
Մեծ Հայքը սկիզբէն ընդգրկուած է հելլենիստական աշխարհի ոլորտին մէջ: Զարգացած են երկիրին տնտեսութիւնը, քաղաքական կեանքը, քաղաքաշինութիւնը եւ հելլենիստական մշակոյթը: Արտաշէսեան արքայատան օրով (Ք.Ա. 2-1 դարերուն) Մեծ Հայքը դարձած է հելլենիստական մեծ տէրութիւն: Ինչպէս մնացեալ ազգերու, այնպէս ալ հայերու շրջանին մէջ անիկա մեծ զարգացում ունեցած է, դժբախտաբար, մեզի հասած է ժամանակի շինութիւններէն միայն Գառնիի հեթանոսական տաճարը:
Շատախի հերոսամարտը
Արմշատ
Թուրքերը նոր բանակով եւ արդի զինամթերքով կը յարձակին հարաւէն։ 7 Յուլիս 1915-ի առաւօտեան արեւածագին, Արմշատ կը հասնի հետեւեալ լուրը՝ «ձգել ամէն ինչ վայրկեան առաջ եւ նահանջել դէպի Շատախի Թաղ եւ Վան »։
Ժողովուրդին մեծ մասը կը բռնէ գաղթի ճամբան․ Սեւտկին գիւղ, Հայոց Ձորի Հիրճ գիւղը եւ երկու օր ետք կը հասնի Վանի մօտակայ Ծվստան գիւղը ու անկէ անցնելով կը մտնէ Վան, որ արդէն ամայացած էր: Գաղթի կարաւանը ճամբան կը շարունակէ դէպի Բերկրի` անցելով Թիմարի եւ Գէօլի գիւղերէն:  Ետեւ մնացած կարաւանը աշնան վերջը կը յաջողի անցնիլ Պարսկաստանի Սալմաստ գաւառը:  Գաղթական հայերը Սալմաստի Ղալասար, Փայաջուկ, Մահլամ եւ Հավթուան հայկական գիւղերը կը հաստատուին:
Շատախը հայերէն կ՛ ամայանայ
1917-ի ապրիլին, երբ տեղի կ’ունենայ Ալեքսանտր Քերենսքիի ուժերուն մակընթացութիւնը դէպի Հայաստանի արեւմտեան հատուածը, արմշատցիները ետ Վան կ՛ անցնին ու անկէ ծննդավայր կը վերադառնան եւ կրկին կը լծուին դաշտային աշխատանքներու: Սակայն նոյն տարուան Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան պատճառով, վասպուրականցիները կրկին կը նահանջեն:  Անոնց կը հետեւին Շատախ մնացած հայերն ալ։  Կը լքուի նաեւ Կարինը:  Այդուհանդերձ, Վանի մէջ որոշ թիւով հայութիւն կը մնայ եւ առժամեայ կառավարութիւն մը կը կազմուի։
Իսկ Արմշատցիները երկու ամիս յարատեւ կռուելէ ետք, ռազմամթերքի եւ սնունդի պակասին պատճառով կը նահանջեն ու կը հասնին Սալմաստ, ուր եւս իրենց գործօն մասնակցութիւնը կը բերեն ինքնապաշտպանութեան: Անգլիական հովանաւորութեան տակ անոնք կ’անցնին Պաաքուպա (Իրաք): Անոնց մեծ մասը հետագային Խորհրդային Հայաստան կը ներգաղթէ։
Աղբիւրներ
Հայրենագիտութիւն, Սօս Վանի․ Քոքինիոյ «Զաւարեան» վարժարանի արխիւ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութիւն Ստորոգութիւն:Հայկական դիմադրութիւն Ստորոգութիւն:Հայկական հերոսամարտեր Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի մէջ հերոսամարտեր Ստորոգութիւն:Հայերու ինքնապաշտպանութեան կռիւներ
Հեծեծմունք (Պետրոս Դուրեան)
Պետրոս Դուրեան հոս կը խօսի իր մահացած բարեկամին մասին՝ այնքան պարզ ու բնական, կարծես ան իր քովը ըլլար եւ ոգեկոչելէ ետք իրենց միասին ապրած պահերը: Ապա՝ անոր մահն ու իր ցաւը, բանաստեղծը՝ անգամ մը եւս, իր հարցականները կ'ըսէ հանդերձեալ կեանքի մասին։
Ստորոգութիւն:Հայ գրականութիւն
Օֆէլիա Համբարձումեան
Օֆէլիա Կարապետ Համբարձումեան, հայ երգչուհի։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արդիստուհի (1959)։
Կենսագրութիւն
Շատ փոքր տարիքէն մասնակցած է պիոներ-դպրոցականներու քաղաքային պալատի ժողովրդական նուագարաններու անսամպլի աշխատանքներուն` իր զրնգուն ձայնով գերելով ունկնդիրները։ Ականաոր երգչուհի Արաքսիա Գիւլզադեանը կը պատմեր, որ առաջին անձերէն մեկը ինքն է որ լսած է շնորհալի դպրոցականին, եւ մօտեցած ու գովասանքի խօսքեր ըսած է անոր, իսկ հետո հորդորած է անոր, որ ստանայ երաժշտական կրթութիւն եւ ոտք դնէ երգի արհեստավարժ բնագաւառ։ Ապագայ երգչուհին ուսանած եւ աւաարտած է Ռոմանոս Մելիքեանի անուան երաժշտական ուսումնարանն ու հրաւիրուած է ռատիոյի ժողովրդական նուագարաններու անսամպլը` ուր ամբողջ կեանքը ապրելով այստեղ, իր ամբողջ կեանքը նուիրելով Արամ Մերանգուլեանի գլխաւորած անսամբպին, որը միշտ հաւատարիմ մնաց է հայ աշուղական, ժողովրդական երգարուեստին, նպաստած կոմպոզիտորական երգի ստեղծումին եւ տարածումին։ 1944 թուականէն՝ հեռուստատեսութեան եւ ռատիոյի ժողովրդական գործիքներու անսամպլի մեներգչուհին էր։
Երգեցողութիւնը առանձնացուցած է խոր արտայայտութեամբ, ազգային վառ երանգաւորումով։ Երգացանկը ընդգրկած է հիմնական հայ ժողովրդական, գուսանական եւ աշուղական, ինչպես նաեւ՝ կոմպոզիտորական երգեր։ Երգչուհիի ստեղծագործութեան մեջ առաջնային տեղ գրաւուած են գրաւել գրաւոգա Սայեաթ-Նովայի ստեղծագործութիւնները` «Ես կանչում եմ լալային», «Չկա քիզի նման» եւ այլն։ Երգած է Ֆարհադի, Միսկին Բուրջիի, Ջիվանու, Շերամի երգերը։ անոր ստեղծագործական թռիչքներուն կապակցուած էր աշուղներ Հավասու, Աշոտի եւ Շահենի ստեղծագործութիւները, որոնցմէ շատերու առաջին կատարողը ինքը եղաւ` իր կատարումները ուղեցույց դարձնելով բոլոր երգիչ-երգչուհիներուն համար։ Աշուղ Աշոտը խոստուանած է, որ «Օջախում», «Դու ծաղկավար Զանգեզուրի» եւ մի շարք ուրիշ երգեր հորինած է յատկապէս Օֆա Համբարձումեանի համար։ Շահէնն ալ իր «Էլինար» պոեմը գրած Օֆէլիա Համբարձումեանի համար` ամեն ինչ կառուցելով երգչուհիին ձայնական իւրահատկություններուն վրայ։ Շատ երգչուհիներ եւ անգամ երգիչներ կատարեցին «Օջախում» երգը, սակայն Համբարձումեանի կատարումը մնաց անգերազանցելի։ Անգերազանցելի մնացին նաեւ Ավետիք Իսահակեանի բանաստեղծութիւններու հիման վրայ գրուած շարք մը երգերու կատարումները, որոնց մէջ ակնառու դարձաւ բանաստեղծական սյուժեի ներքին ողբերգականութիւնը։
Համերգներով հանդես է եկած ԱՊՀ քաղաքներու, արտասահմանեան հայաբնակ վայրերը (Լիբանան, Սուրիա, Եգիպտոս, Ֆրանսա, ԱՄՆ)։ 21-րդ դարում բեմում այլեւս հանդես չի եկել։
Մահացած է 2016 թուական յունիսի 13-ին, 91 տարեկան հասակին ։
Ծանոթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երեւան ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ երգչուհիներ Ստորոգութիւն:Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանի ասպետներ Ստորոգութիւն:ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ
Շնաձուկ
Շնաձուկեր, ( անգլերէն՝ Shark, Selachii), ծովային ձուկ է։ Բնորոշ յատկանիշներն են՝ մարմնի ձեւը, մեծ քանակութեամբ սրածայր ատամներու առկայութիւնը։
Ներկայիս յայտնի է շնաձուկերու 450 տեսակ՝ 17 ս.մ. երկարութիւն ունեցող «Etmopterus perryi» տեսակէ մինչեւ 20 մեդրանոց կէտձուկը (որ աշխարհի ամենամեծ ձուկն է)։ Այս ենթակարգի տեսակները տարածուած են ծովերու եւ ովկիանոսներու մէջ։ Չնայած շնաձուկերու մեծամասնութիւնը կը բնակի աղի ջուրերու մէջ, որոշ տեսակներ կը յարմարի քաղցրահամ ջուրերու մէջ։ Շնաձուկերու մէջ կը գերակշռուին գիշատիչները, սակայն 3 տեսակ, որոնց կարգին կը դասուի կէտձուկը, կը սնուի փոքր ձուկերով։
Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Յարութիւն Շմաւոնեան
Յարութիւն Շմաւոնեան (1750, Շիրազ, Պարսկաստան - 1824, 2 Փետրուար, Մատրաս), հայ հասարակական գործիչ, տպագրիչ, հայ առաջին պարբերականի՝ «Ազդարար»ի հիմնադիր ։
Կենսագրութիւն
Ոսում ստացած է ծննդավայրին մէջ, քահանայ ձեռնադրուածլ Ամէնափրկիչ վանքին մէջ։ Մինչեւ 1777 թուական պաշտօնավարած է Շիրազի մէջ։ 1777-84 թթ. անցած է մենակեաց կեանքի, ինքնուրոյն ուսումնասիրել պարսկերէն եւ արաբերէն լեզուներ ու գրականութիւն, փիլիսոփայութիւն, աստուածաբանութիւն, սորվիլ արհեստներ։