cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Յովսէփ վրդ. Գալայճեան
Կենսագրութիւն
1931-ին Հռոմի Ս. Նիկողայոս Եկեղեցիին մէջ քահանայ կը ձեռնադրուի։ Տարի մը Լեւոնեան Ժառանգաւորացի մէջ դասաւանդըլէ ետք կը մեկնի Պէյրութ եւ Հայ Կաթողիկէ Պատրիարքարանին մէջ կը ստանձնէ Քարտուղար-Դիւանապահի պաշտօնը։ Ազատ ժամերուն կը յաճախէ Լիբանանի Երաժշտանոցը, 7 տարի. յետոյ երեք տարի ալ երքեհոնի դասեր կ՛առնէ Ամերիկեան Երաժշտանոցի տեսուչէն. միեւնոյն ատեն կը հետեւի ձայնապարզութեան։ Պէյրութի մէջ կը կազմէ «Կիլիկիա» երգչախումբը եւ համերգներ կը սարքէ տասը տարի։ Դասաւանդած է Հայ Քոյրերու վարժարանին մէջ։
1946-ին ֆիլատելֆիա կը Հրաւիրուի Կարտինալ Աղաճանեանին կողմէ, որպէս եկեղեցւոյ օգնական Հովիւ։ Հոն կը կազմէ Կոմիտաս երգչախումբը եւ համերգներ կը կազմակերպէ։ 1948-ին Տիթրոյթ կու գայ, ուր կը կազմէ երգչախումբ մը. նաեւ կը կատարէ Հրատարակչական աշխատանք։ Գերապայծառութեան տիտղոսին կ՛արժանանայ 1973-ին, ձեռամբ Գերապայծառ Երուանդ Թ.Ծ.Վ. Գորտիկեանի։ Սոյն տիտղոսը իրեն նուիրուած էր Սրբազան Քահանայապետ Պօղոս Զ.ի կողմէ։
Գործերը
Իր հրատարակուած գործերն են.
Ութը տարի լոյս ընծայած է «Վարդենիք» պարբերաթերթը (1950-1958): Աշխատակցած է Լիբանանի «Ազդակ» եւ «Եփրատ» թերթերուն եւ «Աւետիք» ամսագրին։
Հայր Յովսէփ Գալայճեան՝ իր մանկութենէն, հարազատ պատկերներ կ՛արտայայտէ ։
Զարուհի Գալեմքարեան
Զարուհի Գալեմքարեան,, հայ բանաստեղծուհի։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Կ.Պոլիս եւ մահացած՝ Նիւ Ճըրզի (ԱՄՆ)։ Յաճախած է Աղա Տայիի Դպրատունը եւ Արամեան վարժարանը եւ աշակերտած՝ Նազարէթ Տաղաւարեանի։ Աշխատակցած է պոլսահայ եւ ամերիկահայ մամուլին։ Ունեցած է իր սիւնակը Բիւզանդիոն օրաթերթին մէջ։ Օգտագործած է Եւտերպէ եւ Գ. Զարուհի գրչանունները։ 1921-ին հաստատուած է ԱՄՆ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Պանի Եաս
Պանի Եաս (արաբերէն ՝ بَنُو ياس) արաբական Միացեալ Էմիրութւններու մէջ Նաճտի ծագումով ցեղային դաշնակցութիւն է : Ան դաշնակցութիւն ունէր տարածաշրջանի շատ այլ ցեղերու հետ : Ցեղային դաշնակցութիւն, որը բաղկացած է՝ Տուպայէն մինչեւ Քաթար հարաւ-արեւելք Խաուր ալ Ուտայտ ցեղերէ, կը կոչուէր «Պանի Եաս» դաշնակցութիւն [3]: Ցեղը ղեկավարած է իրենց իշխանները ՝ Ալ Նահիան, որոնք իրենց վարչական կեդրոնը ունեցեր են Ալ Տաֆրա եւ այժմ Ապու Տապի (քաղաք): Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու եւ Ապու Տապիի իշխող ընտանիքը ՝ Ալ Նահիանը, որը Ալ-Ֆալահիներու շառաւիղ է, կը պատկանի եւ կը ղեկավարէ այս ցեղը, ինչպէս եւ Տուպայի, Ալ Մաքթումի էմիրները՝ իշխանները, որը շառաւիղ է «Ալ-Ֆալասի»ներու:
Պատմութիւն
Պանի Եասը սերտ յարաբերութիւններ ունէր «Տաուահիր» ցեղի հետ, որ աւանդաբար դէմ էր «Պուրայմի Ովասիս»ի մէջ «Նաաիմ»ի եւ «Պանի Քաապ»ի հետ:
Շառաւիղներ
Պանի Եասը կը բաղկանայ բազմաթիւ շառաւիղներէ ինչպէս՝:
Աղբիւրներ
Britain's ‘special position’ in the Gulf: Its origins, dynamics and legacy
Փեթրա
Փեթրա (Յորդանան), ժայռերու մէջ փորուած քաղաք մըն է: Քաղաքը իր փառքի գագաթնակէտը ապրած է Ք. Ե. առաջին դարուն, ժամանակի ընթացքին իր բնակիչներէն պարպուելէ առաջ:
Ք. Ա. մօտաւորապէս 8-րդ դարու վերջաւորութեան կազմուած այս քաղաքը կ'աճի, մինչեւ որ ան փառքի իր գագաթնակէտին կը հասնի Ք. Ե. մօտաւորապէս 50 թուականին. այդ թուականին է, որ կը շինուին ամէնէն գեղեցիկ տաճարները եւ գերեզմանները:
Փեթրա կը գտնուի Հռոմէական կայսրութեան արեւելքը տանող ճամբաներու խաչմերուկին, ուրկէ կու գային` խունկը, ոսկին, արծաթը, զմուռսը եւ համեմները: Սակայն Ք. Ե. մօտաւորապէս 8-րդ դարուն առուտուրի ճամբաները փոխուեցան: Կամաց-կամաց Փեթրա դարձաւ մեռած քաղաք մը :
Պատմական ակնարկ
Փեթրան իր շրջակայքով բնակուած է նախապատմական ժամանակներէն: Ան կը գտնուի Չինաստանէն եկող Մետաքսի ճամբուն, Հնդկաստանէն եկող Համեմներուն ճամբուն եւ արաբական աշխարհէն եկող ճամբուն վրայ:
Նապաթեցիները Փեթրա հաստատուած են Ք.Ա. 6-րդ դարուն: 4-րդ դարուն քաղաքը կը տարածուի աւելի քան տասը քիլոմեթրի վրայ: իսկ կ'ենթադրուի, որ 50 թուականին հոն կ'ապրէր քսանէն մինչեւ յիսուն հազար մարդ: Քաղաքը կը գրաւուած է հռոմէացիներուն կողմէ. ապա, 4-րդ դարուն դարձած է քրիստոնեայ քաղաք:
747 թուականի երկրաշարժէն ետք քաղաքը ամբողջովին լքուած է:
19-րդ դարուն զուիցերիացի մը վերագտած է այս վայրը եւ սկսած է իր շուրջիններուն խօսիլ անոր մասին: Բազմաթիւ հնագէտներ հետաքրքրուած են եւ Փեթրա դարձած է աշխարհահռչակ հնագիտական վայր մը:
Այժմ ան Յորդանանի ամէնէն շատ այցելու ընդունող զբօսաշրջական վայրն է :
Յակոբ Ասլանեան
Յակոբ Ասլանեան, ։
11 տարեկանին գաղթած է Պոլիս եւ սկսած է աշխատիլ ոսկերշական շուկային մէջ, իբր յօրինող արուեստագէտ։ Մինչեւ այսօր կը շարունակէ այս ասպարէզը։
Մեծ հիացում ունեցած է գրականութեան հանդէպ, եւ այս ուղղութեամբ ինքզինքը զարգացուցած։ Ինքնաշխատութեամբ սորված է հայերէն կարդալ-գրել։
Իր ամենամեծ փափաքը իրականացած է 1985-ին, երբ իր մէկ գրութիւնը տարած է «Մարմարա» օրաթերթի խմբագրապետ Ռոպէր Հատտէճեանի, խնդրելով որ հրատարակէ զայն։ Վեհոգի գրագէտը սիրով ընդառաջած է անոր խնդրանքին եւ քաջալերած է որ շարունակէ գրել։
Նշան Ամիրալեան
Նշան Ամիրալեան, հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Նշան Ամիրալեան ծնած է մօտաւորապէս 1875 թուականին, Հալէպի նահանգի՝ Մարաշի գաւառի կեդրոն, Մարաշ քաղաքին մէջ։ 1898 թուականին աւարտած է Պալթիմորի բժշկական համալսարանը (ԱՄՆ)։ Մահացած է Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918) ընթացքին։
Յակոբ Ասլանեան
Եւ այսպէսով Յակոբ Արսլանեան ցարդ կը շարունակէ գրել թրքերէնով, եւ իր գրութիւնները կը թարգմանուին հայերէնի։ Տպաւորիչ կերպով կը պատմէ իր յուշերը :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Նշան Ամիրալեան
Աղբիւրներ
Յարութիւն Մինասեան // Օսմանեան կայսրութեան մէջ եւ Թուրքիոյ Հանրապետութեան մէջ բռնաճնշումներու եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ //։ Լուսաբաց հրատարակչատուն, 2014 — 520 էջ։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Սերկէյ Կալիցքի
Սէրկէյ Նիքոլայէվիչ Կալիցքի (Серге́й Николаевич Галицкий, անգլ.՝ Sergey Nikolayevich Galitsky, ծնած Սէրկէյ Նիքոլայէվիչ Յարութիւնեան) Ռուս միլիարատէր, հիմնադիր եւ համա-տէր Magnit ընկերութեան (Ռուսիոյ ամէնէն մեծ փոքրաքանակ վաճառական ընկերութիւնը), եւ FC Krasnodar ոտնագնդակի խումբի նախագահ:
Վաղ կեանք
Սէրկէյ Յարութիւնեան ծնած է 14 Օգոստոս, 1967 թուականին, Լազարեւսքոյէ շրջանին մէջ, Սոչի, Հարաւային Ռուսիա: Մայրը ռուս է, հայրը՝ հայ: Ան այժմ կը գործածէ մօր մականունը:
Կենսագրութիւն
1993 թուականին ան աւարտեց Քուպան Պետական Համալսարանի Տնստեսագիտութեան բաժանմունքէն: Տարի մը ետք, ան հիմնեց «Tander» ընկերութիւնը, որ մեծաքանակ անուշահոտներ եւ շպարատեսակ կը ծախէր: 1998 թուականին հիմնեց իր առաջին կեդրոոնը, եւ 1998 թուականի Ռուսական տնտեսական տագնապէն անմիջապէս ետք բացաւ առաջին նպարավաճառական «Magnit» խանութը, Քրասնօտարի մէջ: 2000 թուականին, դարձաւ փոքրաքանակ առուծախի եւ հիմնեց ամէնամեծ ցանցը նվարավաճարական խանութներու Ռուսիոյ մէջ: 2006 թուականին ընկերութեան արժէքն էր $1.9 միլիար ԱՄՆ:
Կալիցքին «ռուս օլիկարքներէն» մէկն է յուշուած Հակահարուածել Ամերիկայի Հակառակորդները Պատժամիջոցներով Վաւերացում (անգլ.՝ Countering America's Adversaries Through Sanctions Act կամ պարզապէս՝ CAATSA) ԱՄՆ խորհրդարանի որոշման մէջ, դարձած օրէնք ԱՄՆի նախկին նախագահ Տոնըլտ Թրամփի կողմէ 2017 թուականին:
Անձնական կեանք
Ան ամուսնացած է Վիքթորիա Կալիցքայայի հետ եւ անոնք ունին մէկ դուստր՝ Փոլինա Կալիցքայա:
Նիքօ Լոմոուրի
Նիքօ Իոսիֆի Լոմոուրի (ნიკო ლომოური, 7 (19) Փետրուար, 1852,Արբօ գիւղ, (ներկայիս Գորիի մունիցիպալիտետ) — 17 (30) Ապրիլ, Գորի), վրացի գրող եւ բանաստեղծ :
Կենսագրութիւն
Նիքօ Լոմոուրի, ծնած է Քարթլիի Արբօ գիւղին մէջ, վանականի ընտանիքի մէջ։ Լոմոուրին գրել ու կարդալ սորված է եկեղեցւոյ ատենադպիրի մօտ, ապա ընդունուած է Գորիի հոգեւոր ուսումնարան, որ զայն աարտելէ ետք՝ 1869 թուականին, սորված է Թիֆլիսի հոգեւոր սեմինարիա։ Սեմինարիան աւարտելէ ետք Լոմոուրի մեկնած է Կիեւ։ Կիեւի մէջ կրթութիւն ստանալէ ետք վերադարձած է Վրաստան եւ դարձած Թիֆլիսի արքունի ուսումնարանի տեսուչ։ Երեք տարի ետք սկսած է մանկավարժական գործունէութեամբ զբաղուած է Գորիի գիմնազիայի մէջ՝ շարունակելով երեք տարի։
Մահացած է Գորիի մէջ՝ 17 Ապրիլ 1915 թուականին :
Ստեղծագործութիւն
Նիկճ Լոմոուրիի առաջին բանաստեղծութիւնը տպագրուած է «Մնատոբի» ամսագրին մէջ 1871 թուականին, բայց անոր առաջին նշանակալի գործը՝ «Կրակ» (ალი, ալի) պատմուածքն է, որ տպագրուած է «Իվերիա» ամսագրին մէջ 1879 թուականին։ Անոր կը հետեւի մանկական պատմուածքներու ժողովածուն : Անոնցմէ մէկուն՝ «Քաջանա» պատմուածքի հիման վրայ 1941 թուականին նկարահանուած է ֆիլմ : Լոմոուրին վրացերէն թարգմանած է Ճորճ Գորդոն Բայրոնի ստեղծագործութիւններէն :
Իր ստեղծագործութիւններուն մէջ Նիքօ Լոմոուրին պատկերած է վրացական գիւղի կեանքը. անոր ստեղծագործութիւններու հերոսներն են նախկին կալուածատէրեր, հարուստ գիւղացիներ, դարբիններ, վաշխառուներ։ «Քրիստոնիայ լեզգիներ» պատմուածքին մէջ Նիքօ Լոմոուրին պատկերած է գիւղացի Սիմոն Լուկաշուիլիի ու իշխանութեան ներկայացուցչի վեճը։ Ասկէ ետք, երբ Լուկաշուիլին կը մերժէ տանտէրին կաշառք տալ, տանտիրոջ մարդիկը կը ներխուժեն Լուկաշվիլիի տունը ու կ՛աւերեն զայն։ Լուկաշուիլիին կը տանին տանտիրոջ տուն ու կը կապեն սեանը ::
Լոմոուրիի ստեղծագործութեան լեզուն աչք կը մտնէ ազատութեամբ ու հարստութեամբ։ Սիւժէն կը զարգանայ համաչափօրէն, լաւ կազմուած են երկխոսութիւնները։ Բնութեան նկարագրութիւնը միշտ կապուած է սիւժէի զարգացման հետ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:19 Փետրուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:30 Ապրիլի մահացածներ
Քենճի Ժիրաք
Քենճի Ժիրաք, ծնուած Քենճի Մայէ, ։ Գադալան գնչու ծակումով երգիչ մըն է ու ճանչցուած դարցաւ «The Voice 3։ ամենէն սիրուն ձայնը» հեռատեսիլի ծրագրի շնորհիւ։
Սկզբնաւորութիւն
2013-թուականի Օգոստոսին Մէթռ Կիմսէն «Պելլա» երգը ետ աոաւ «gypsy» ոճով ու համացանցին վրայ յայտնի եղաւ, այսպէս երգի մրցումին կրցաւ մասնակցիլ ու յաղթական ելաւ։ Իրեն երաժշտական ոճը ֆլամենքօէն ներգործուած է։
Յաջողութիւն
Քենճիին առաջին ցայնասկաւառկը «Քենճի» անունով լոյս կը տեսնէ սեպտեմբեր 2014-ին ու այդ շաբաթը կը դառնայ ամէնէն ծախուածը Ֆրանսայի մէջ։ Այսպէս, երկու հատ ոսկի սալիկ կը ստանայ սեպտեմբերին եւ ամիս մը յետոյ ադամանդէ սալիկ։ NRJ միւզիք Ըուորտ 2014-ին իրէն կը գնահատեն որպէս տարուան ամէնայ լաւագոյն ֆրանսախօս երգիչը եւ կը նշեն «Քոլոր խիթանօ»ն տարուայ ֆրանսախօս երգը Ֆրանսային մէջ շրջապտոյտ մը կընէ ու «Անսամպլ» երկրորդ ցայնասկաւառակին շնորհիւ ալ կը յաջողուի։
Զոհուած Ազատամարտիկներու Յիշատակի Թանգարան (ԼՂՀ)
Զոհուած ազատամարտիկներու յիշատակի թանգարան, հիմնադրուած է 2002-ին։
Հասցէ
Պատկերասրահը կը գտնուի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Ստեփանակերտ քաղաքին մէջ, Վազգէն Սարգիսեանի 1 հասցէին վրայ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:ԼՂՀ թանգարաններ Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Ստեփանակերտ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Օրեպրօ, Շուէտ)
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան, Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին նուիրուած առաջին յուշարձանը Շուէտի մէջ։
Պատմութիւն
Յուշարձանը նուիրուած է 1915-ի Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին։ Տեղադրուած է 29 Մայիս 2015-ին, Շուէտի Օրեպրօ քաղաքին մէջ, Հայոց Ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի միջոցառումներու շրջանակին մէջ ։ Յուշարձանին վրայ հայերէն, արամերէն, յունարէն եւ շուէտերէն գրուած է. «Մենք երբեք չենք մոռնար»։
Ելոյթներով հանդէս եկած են Շուէտի մէջ գտնուող Ասորի ուղղափառ եկեղեցւոյ առաջնորդ Մար Իգնատիոս Աֆրամ Բ., Շուէտի մէջ Հայաստանի դեսպան Արտակ Ապիտոնեան, Օրեպրոյի նահանգապետ Մարիա Լարսըն եւ քաղաքային խորհուրդի նախագահ Ակնեթա Պլոմը ։
Պսակ Քհնյ. Պէրպէրեան
'''Պսակ Քհնյ. Պէրպէրեան ''', Աւազանի անունով Գրիգոր, որդի Կարապետի եւ Սիլվայի, ծնած է Հալէպ, 1979-ին։
Նախնական կրթութիւնը ստացած է Ազգ. Հայկազեան ապա՝ Ազգ. Զաւարեան վարժարաններէն, զոր աւարտելէ ետք, յաճախած է Ազգ. Քարէն Եփփէ ճեմարան միայն մէկ տարի։
Մանկութեան տարիներուն եղած է դպիր Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ մէջ եւ ապա յաճախած՝ կիրակնօրեայ վարժարան։
1991-ին մեկնած է Լիբանան եւ ընդունուած Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան «Զարեհեան» դպրեվանքը իրրեւ սան ստանալու համար կրօնական դաստիարակութիւն։ Ժաոանգաւորաց նախապատրաստական դասարանէն մինչեւ 3րդ կարգ հետեւած է դպրեվանքի ուսման։
Իսկ 1994-ին կր վերադաոնայ Հալէպ եւ կը մտնէ կեանքի ազատ ասպարէզ ու կր հետեւի ոսկերչութեան։
1998-ին կը կատարէ, իր զինուորական ծաոայութիւնը սուրիական հայրենիքին, մինչեւ 2000։
Իր աոօրեայ աշխատանքին զուգահեո ան հետաքրքրուած է ազգային-մշակութային կեանքով։ Անդամակցած է Հալէպի Համազգայինի մեծ ընտսնիքին ու ծաոայած՝ մշակութ՚ային կեանքին։
Հետագային ընտրած է իր կեանքի ընկերը՝ օրդ. Ալին կիրակոսեանը, որուն հետ պսակուած է 1 Մարտ 2003-ին, Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցւոյ մէջ ձեռամբ Տ. Մաշտոց քհնյ. Արապաթլեանի եւ բախտաւորուած է երկու մանչ զաւակնևրով՝ Կարօ եւ Յակոբ։
Տարիներ ետք իր մէջ կ՝ արթննայ հոգեւորական ըլլալու փափաքը։ Աո այդ 2007-ին կը ներկայացնէ իր դիմումնագիրը Բերիոյ Հայոց Թեմի Աոաջնորդ՝ Տ. Շահան Ս. Եպս. Սարգիսեանին եւ կրօնական ժողովին։
Իր դիմումնագիրը ընդունուելով եւ Աոաջնորդ Սրբազան Հօր տնօրինումով, դարձեալ կը մեկնի դպրեվանք եւ երկու տարի կը հետեւի քահանայից դասընթացքին։ Աւարտելէն ետք սարկաւագ կը ձեոնադրուի իր եօթ քահանայացու դասընկերներուն հետ ձեոամբ Գերշ. Տ. Շահան Ս. Եպս. Սարգիսեանի Անթիլիասի Ս. Լուսաւորիչ մայր տաճարին մէջ։
Իր քահանայական ձեոնադրութիւնն ու օծումը տեղի կ՝ ունենան ձեոամբ Թեմիս Աոաջնորդ Տ. Շահան Ս. եպս. Սարգիսեանի եւ խարտաւիլակութեամբ Հոգշ. Տ. Սիփան Վրդ. Քէչէճեանի, Գամիշլիի Ս. Յակոբ եկեղեցւոյ մէջ 24 Յունուար 2010-ին, վերակոչուելով Տ. Պսակ։
Աոաջնորդ Սրբազան Հօր տնօրինութեամբ նորընծայ Տ. Պսակ քահանան իր քաոասնօրեայ պատրաստութեան ժամանակաշրջանը անցընելէ ետք Հալէպի Ս. քաոասնից Մանկանց եկեղեցւոյ յարակից սենեակին մէջ, Սրբազան Հօր տնօրինումով հոգեւոր հովիւ կը նշանակուի Գ՚ամիշլիի Ս. Յակոբ եկեղեցւոյ։ կարճ ժամանակ մը կը գործակցի Տ. Յակոբին հետ։ Սակայն վերջինիս անհանգստութեան պատճաոով, երբ ան հանգստեան կը կոչուի Տ. Պսակ Ս. Յակոբ եկեղեցւոյ միակ քահանան կ՝ ըլլայ ։
Ան բնաւորութեամբ հանդարտ եւ սակաւախօս է։
Հայ Կաթողիկէ Ս. Խաչ - Հարպոյեան Բարձրագոյն Վարժարան
'''Հայ Կաթողիկէ Ս. Խաչ - Հարպոյեան Բարձրագոյն Վարժարան''', Հայ Կաթողիկէ Պատրիարքութեան Ս. Խաչ-Հարպոյեան Բարձրագոյն Վարժարանը անգլերէն արեւելումով Հայ Կաթողիկէ միակ կրթական հաստատութիւնն է Լիբանանի մէջ։ Ան կը գտնուի լեռնալիբանանի Մեթնի շրջանի Զալքայի արուարձանին մէջ։ Վարժարանը կը բաղկանայ չորս յարկանի շէնքէ մը, Հայ Կաթողիկէ Ս. Խաչ եկեղեցւոյ կից։
Վարժարանի յարկերուն տակ կը գտնուին երկու բացօթեայ եւ երկու գոց խաղադաշտեր, մարմնամարզի սրահ մը, համակարգիչի եւ գիտութիւններու տարրալուծարաններ, գրադարան եւ թատերասրահ։
Հիմնադրութիւն
Հայ Կաթողիկէ Ս. Խաչ - Հարպոյեան Բարձրագոյն Վարժարան hիմնադրուած է 1987 - 1988 տարեշրջանին։
Առաքելութիւն
Հայ Կաթողիկէ Պատրիարքութեան Ս. Խաչ-Հարպոյեան Բարձրագոյն Վարժարանի առաքելութիւնն է քրիստոնէական ոգիով դրսեւորուած բարձրորակ ուսում եւ հայեցի դաստիարակութիւն ջամբել իր աշակերտներուն, անոնց մէջ ամրապնդելով քրիստոնէական հաւատքին հիմքերը, եւ սորվեցնելով անոնց ապրիլ հայօրէն եւ դառնալ յաջողակ ու պարկեշտ հայորդիներ, պարծանք բերելով իրենց ազգին ու Հայրենիքին, միեւնոյն ժամանակ ըլլալով հասարակութեան արդիւնաւէտ անհատները եւ իրենց ապրած երկրին պարկեշտ քաղաքացիները։ Վարժարանիս տնօրէնութիւնը կը հաւատայ եւ, հետեւաբար, ի գործ կը դնէ Մարդկային Իրաւունքներու Համաշխարհային Հռչակագրի 26-րդ յօդուածը, որ կ'ըսէ, թէ «իւրաքանչիւր անհատ իրաւունք ունի ուսում ստանալու»: Այսպիսով, տնօրէնութիւնս հաւասար առիթ կ'ընծայէ բոլոր ուսումնատենչ աշակերտներուն, անկախ անոնց պատկանելիութենէն, հպատակութենէն, հաւատքէն, ուսումնական կարողութենէն ընկերատնտեսական կարգավիճակէն, որուն համար վարժարանը տնօրինող եւ հովանաւորող կողմը խորապէս կը հաւատայ թէ, ընտանիքներուն նիւթական դժուարութիւնները որեւէ արգելք պէտք չէ հանդիսանան իւրաքանչիւր աշակերտի ուսումնառութեան իրաւունքին։ Կրթական մեր այս օճախը իր աշակերտները հաստատ քայլերով դէպի համալսարան կ'առաջնորդէ ակադեմական հարուստ ծրագրով մը, ուր անոնց կը շնորհուի բարձրորակ ուսում մանկապարտէզէն մինչեւ երկրորդական նաեւ արուեստից (BP եւ BT բաժանումներով) դասարաններուն մէջ, առիթը տալով իրենց լաւագոյնս պատրաստուելու պետական քննութիւններուն, ինչպէս նաեւ ամերիկեան ուսումնական ծրագիրներուն։
Պատմական
1987-1988
Հիմնադրութիւն եւ սկիզբ կրթական Ա. Տարեշրջանի (138 աշակերտ)
2002-2003
12-րդ դասարանի ընկերա-տնտեսական բաժնի բացում
2009-2010
11-րդ դասարանի գիտական բաժնի բացում 12-րդ դասարանի կենսաբանական բաժնի բացում
Մանկամսուրի բաժնի բացում
2010-2011
Արուեստից բաժնի բացում
2012-2013
1/1/2013
www.sourpkhatchcollege.com կայքէջի մեկնարկ
2014-2015
468 աշակերտ
- Արուեստից բաժնի «BT3» դասարանի բացում
- Ամերիկեան Ծրագրի Բաժանմունքի բացում
- Ուսումնական Յատուկ կարիքներ Ունեցող Աշակերտներու Բաժանմունքի բացում
Ուսումնական Ծրագիր
Լիբանանեան, ինչպէս նաեւ շուտով Ուսումնական Ամերիկեան ծրագիրներով, Ծաղիկ դասարանէն սկսեալ, ներառեալ նաեւ արուեստից բաժանմունքը, Ս. Խաչ-Հարպոյեան Վարժարանի կրթական համակարգը աշակերտակեդրոն է եւ կը հետապնդէ աշակերտութիւնը հաստատ քայլերով համալսարան առաջնորդելու նպատակ։ Ուսումնական ծրագիրը կը նպատակադրէ աշակերտները պատրաստել յաջողութիւն ձեռք ձգելու՝ շարունակաբար փոխուող ժամանակակից աշխարհին մէջ եւ զանոնք հասցնելու բարձր դիրքերու։
Ուսումնական ծրագիրը ձեւաւորուած է աշակերտներուն առիթ ընձեռելու՝ կրթական պահանջներու չափանիշերը նուաճելու, ինչպէս նաեւ զանոնք կը մղէ կեանքի մնայուն ուսանողներ դառնալու, որոնք կ'արժեւորեն, մարդկային բազմազանութիւնն ու ամբողջականութիւնը եւ գերազանցին հասնելու ձգտումը։
Ս. Խաչ-Հարպոյեան Բարձրագոյն Վարժարանի ուսումնական ծրագիրը կը միտի հասնելու կրթական տարբեր ունակութիւններ ունեցող բոլոր աշակերտներուն։ Այս ծրագիրը մշակուած է ապահովելու համար որակեալ կրթութիւն, ուղղելու աշակերտները՝ դառնալու ստեղծագործներ, քննադատական մտածողներ, խնդիր լուծողներ, հասարակութեան մէջ մշակութային առումով գիտակից եւ ընկերային գետնի վրայ պատասխանատու անհատներ։
Մեր աշակերտներուն արձանագրած պատուաբեր յաջողութիւնները թէ՛ պետական քննութիւններուն եւ թէ՛ համալսարանական կեանքէն ներս լաւագոյն ապացոյցներն են Հայ Կաթողիկէ Ս. Խաչ - Հարպոյեան Բարձրագոյն Վարժարանի յարատեւական յաջողութիւն արձանագրող եւ իր գոյութիւնը արդարացնող աւելի քան քառորդ դարեայ պատմութեան։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայկական կրթական հաստատութիւններ
Ճոմոյ Քենեաթա
Ճոմոյ Քենեաթան Քենիան ղեկավարած է որպէս վարչապետ 1963-էն մինչեւ 1964-ը եւ ապա՝ որպէս առաջին նախագահ 1964-էն մինչեւ 1978-ը: Ան եղած է երկրի առաջին սեւ նախագահը եւ նշանակալի դեր խաղցած է Քենիան Անգլիականական կայսրութեան գաղութատիրութենէն անկախ հանրապետութիւն ստեղծելու ընթացքին: Ափրիկէցի ազգայնական գաղափարաբանութեամբ եւ պահպանողական ըլլալով, ան Քենիայի ափրիկեան ազգային միութիւնը (ՔԱԱՄ) Kenya African National Union (KANU) 1961-էն մինչեւ իր մահը գլխաւորած է:
Կենսագրութիւն
Քենեաթան ծնած է քիքուեու ցեղի գիւղացի ընտանիքի մը մէջ անգլիական արեւելեան Ափրիկէի Քիամպու բնակավայրին մէջ։ Ուսանած է Միսիոնարական դպրոցի մը մէջ, եւ զանազան աշխատանքներ կատարած է մինչեւ քաղաքականութեան մէջ մտնելը: 1929-ին Լոնտոն ճամբորդած է ցեղապատկան հողերու խնդիրները քննարկելու համար: 1930-ականներուն ան սորված է Մոսկուայի եւ Լոնտոնի տարբեր համալսարաններուն մէջ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1897 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1978 մահեր Ստորոգութիւն:22 Օգոստոսի մահացածներ
Քենիա
Քենիա (պաշտօնապէս՝ Քենիայի հանրապետութիւն սուահիլերէն՝ Jamhuri ya Kenya ), պետութիւն մըն է Ափրիկէի արեւելքին: Տարածքի մեծութեամբ աշխարհին 47րդն է, բնակչութեան թուաքանակով՝ 33րդը, Բրիտանական համագործակցութեան անդամ է։ Դրամական միաւորն է քենիական շիլլինկը։
Ընդհանուր Տեղեկութիւններ
Բնակչութեան կենսամակարդակը ցածր է, աշխարհին վրայ՝ 128րդը։ Քենիայի ամենաբարձր լեռն է Քենիան (5199 մ), Ափրիկէի բարձրութեամբ երկրորդն է։ Միւս բարձր լեռներն են՝ Ապերտերը, Մաուն, Էլկէյոն։ Քիչ չեն հրաբուխներով շրջապատուած իջուածքները։ Ջուրի պաշարները կը կազմեն երկրի տարածքի 2 %-ը։ Այնտեղ է Վիքթորիա քաղցրահամ լիճը, որը մակերեսի մեծութեամբ Ափրիկէին մէջ առաջինն է, աշխարհին վրայ՝ երկրորդը։
Անկախացում 1963-ին
Բնիկ քենիացիներու օրէնսդիր մարմնի առաջին ուղղակի ըտնրութիւնները կայացած են 1957-ին: Թէեւ պրիթանացիները յոյս ունէին յանձնել իշխանութիւնը տեղացի «չափաւոր» մրցակիցներուն, կառավարութիւնը ձեւաւորեցաւ Ճոմոյ Քէնեաթայի գլխաւորած ՔԱԱՄ Քենիայի ափրիկէական ազգային միութիւնը 90%: Քենիայի գաղութային վիճակի վերջը եկաւ 12 Դեկտեմբեր 1963-ին՝ անկախութեան հետ միասին: Միացեալ թագաւորութիւնը զիջեց Քենիայի վրայ ունեցած իր գերիշխանութիւնը: Զանզիպարի սուլթանը տուաւ իր համաձայնութիւնը, որ Քենիան պիտի ըլլայ ինքնիշխան, անկախ երկիր մը: Միաժամանակ, Քենիայի բանակը յաղթեցաւ Շիֆթայի պատերազմը սոմալիացիներուն դէմ, որ կ'ուզէին Սոմալիոյ միացուցել իրենց ցեղակիցները: 1967-ի Հոկտեմբերին կնքուեցաւ կրակի դադարեցման համաձայնագիր, սակայն խաղաղութեան հարաբերական անկայունութիւնը պահպանուեցաւ մինչեւ 1969 թուականը: Հետագայ ներխուժումներէն ապահովագրուելու համար 1969-ին Քենիան կնքեց դաշնագիր Եթովպիոյ հետ, որն ոյժին մէջ է մինչեւ հիմա: 12 Դեկտեմբեր1964-ին հռչակուեցաւ Քենիայի հանրապետութիւնը եւ Ճոմոյ Քենեաթան դարձաւ երկրին առաջին նախագահը: 1978-ին անոր մահէն ետք նախագահ դարձաւ Դանիէլ արափ Մոին պահպանեց ըլլալով 1979, 1983 եւ 1988 թուականներու ընտրութիւններու անընդդիմադիր թեկնածու: 1983 թուականի ընտրութիւնները կայացան մեկ տարի աւելի շուտ եւ ուղղակի արդիւնք էին 2 Օգոստոս 1982 թուականի չյաջողած ռազմական յեղաշրջումի:
Աշխարհագրական Տուեալներ
Քենիան կը տարածուի հասարակածէն հիւսիս եւ հարաւ՝ հիւսիսային 5րդ եւ հարաւային 5րդ զուգահեռականերու եւ արեւելեան 34° եւ 42° միջօրէականներու միջակայքին։ Հարաւ-արեւելքին ափերը կ'ողողէն Հնդկական ովկիանոսի ջուրերը: Անիկա սահմանակից է հարաւէն եւ հարաւ-արեւմուտքէն Թանզանիոյ, արեւմուտքէն Ուկանտային, հիւսիսին Եթովպիոյ եւ հիւսիս-արեւմուտքին՝ Սոմալիոյ: Տարածքը 581 309 քմ2 է եւ բնակչութիւնը՝ 48 միլիոն՝ 2017 Յունուարի դրութեամբ: Որոշ միջազգային առեւտրային կազմակերպութիւններ Քենիան կը դասակարգեն որպէս Ափրիկէական Մեծ եղջիւրին մաս մը:, նաեւ հիմնադիր անդամն է Արեւելեան ափրիկէական ընկերակցութեան: Քենիան ունի տաք եւ խոնաւ արեւադարձային քլիմա իր Հնդկական ովկիանոսի ափամերձ շրջանին: Մայրաքաղաք Նայրոպիին շուրջ սաւաննաներուն քլիման աւելի սառն է, առաւելաբար Քենիա լերան շուրջ, որ մշտապէս գագաթներուն ունի ձնածածկոյթ:
Տնտեսութիւն
Մարդկային զարգացման գործակիցը Քենիայի համար 0.555 է, աշխարհի 186-էն՝ 145րդն է: 2005-ի դրութեամբ, քենիացիներու 17.7%-ը կ'ապրէ օրական $1.25-էն պակասով: 2017-ին, Համաշխարհային դրամատունը գործարարութեան մատչելիութեան ցուցանիշով Քենիան դասակարգած է 92րդը: Կարեւոր գիւղտնտեսական բնագաւառը ամենավատ զարգացածն է եւ անարդիւնաւետը, որ ներգրաւած է աշխատոյժի 75%-ը համեմատած զարգացած երկիրներու 3%-ի հետ: Տնտեսութիւնն զգալիորէն ընդլայնուած է, ինչին նպաստած է զբօսաշրջութեան բնագաւառի, բարձրագոյն կրթութեան հեռուստահաղորդակցութեան բարձր ցուցանիշները եւ գիւղտնտեսութեան ընդունելի 2015-ի ետերաշտային արդիւնքները, յատկապես կենսական կարեւոր թէյի բնագաւառին: 2007-ին Քենիայի տնտեսութիւնն աճած է 7%-էն պակասով եւ անոր արտաքին պարտքը կտրուկ պակսեցաւ: Սակայն, սա իրավիճակը կտրուկ փոխուեցաւ 2007 Դեկտեմբերի վիճելի ընտրութիւններէն ետք, որուն հետեւեցաւ երկիրը պատած քաոսը: Մեկ տասնամեակ անց ներկայիս հեռուստահաղորդակցութիւնը եւ դրամային աշխուժութիւնը կը ներառէ ՀՆԱ-ի 62%-ը: ՀՆԱ-ի 22%-ը կուգայ գիւղտնտեսութենէն, որուն մէջ զբաղած է աշխատոյժի 75%-ը: Բնակչութեան մի փոքր մասը կը ստանայ պարենային օգնութիւն: Արտահանման կարեւոր ճիւղ մըն է մանածագործական արտադրանքը, որը կը կազմէ $400 միլիոն տարեկան:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ Ստորոգութիւն:Ափրիկէի երկիրներ Ստորոգութիւն:Ափրիկէի աշխարհագրութիւն
Լուսին
Լուսին-ը (Խորհրդանիշ: ) Երկիր մոլորակի միակ եւ Արեգակնային համակարգի մեծութեամբ հինգերորդ բնական արբանեակն է։ Ունենալով Երկրի տրամագծի 27%-ը եւ խտութեան 60%-ը՝ Լուսինը ունի Երկրի զանգուածի 1⁄81-ը։ Միջին հեռաւորութիւնը Երկրի եւ Լուսնի կեդրոններու միջեւ կը կազմէ 384,467 քմ.։ Գիշերները կ'արտացոլէ Արեգակի լոյսը Երկրագունդի այն կիսագնդին մէջ, ուր չեն հասնիր Արեգակի ճառագայթները։ Լուսինը իր խտութեամբ երկրորդ արբանեակն է Յուպիտերի Իո արբանեակէն ետք։ Լուսինը Երկրի հետ անհամադէպ պտոյտի մեջ է՝ մշտապէս շրջուած ըլլալով դէպի մոլորակը միեւնոյն կողմով։ Այն Արեգակէն ետք ամենապայծառ մարմինն է երկնքին մէջ, չնայած այն հանգամանքին, որ անոր մակերեւոյթը իրականին մէջ շատ մուգ է եւ արտացոլման գործակցով մօտ է ածուխին։ Երկնքին մէջ Լուսնի յայտնութիւնը եւ լուսնային փուլերու պարբերականութիւնը հնագոյն ժամանակներէն կարեւոր մշակութային ազդեցութիւն ունեցած են։ Լուսնի ձգողութենական ազդեցութիւնը կ'առաջացնէ ովկիանոսի մակընթացութիւնները եւ երկրային օրուան տեւողութեան երկարացման մէջ։ Լուսնի ընթացիկ ուղեծրին հեռաւորութիւնը մօտ երեսուն անգամ մեծ է Երկրի տրամագիծէն, որուն պատճառով Լուսինը երկնքին մէջ նոյն չափով կ'երեւի ինչպէս Արեւը եւ թոյլ տուած է մօտաւորապէս ամբողջութեամբ ծածկել։ Չափերու այդ տեսողական համընկնումը ակնյայտ զուգադիպութիւն է։ Երկրի պատմութեան աւելի վաղ ժամանակաշրջանին մէջ Լուսինը աւելի մօտ էր Երկրին եւ ունէր աւելի մեծ տեսանելի չափեր քան Արեգակը։ Լուսինը ձեւաւորուած է մօտ 4,5 միլիառ տարի առաջ՝ Երկրի ձեւաւորումէն անմիջապէս ետք։ Չնայած նախկինին Լուսնի ձեւաւորման քանի մը ենթադրութիւն կար, ներկայիս ամէնէն տարածուած բացատրութիւնն այն է, որ Լուսինը ձեւաւորուած է Երկրի եւ Մարսի փոխազդեցութեան պատճառով առաջացած մնացորդներէն։ Լուսինը միակ երկնային մարմինն է, ուր մարդ արարածը ոտք դրած է։ Սովետական Միութեան Լուսնային ծրագիրը առաջինն էր, որ 1959 թուականին անօդաչու տիեզերանաւ ուղարկեց դէպի Լուսին։ Միացեալ Նահանգներու ՆԱՍԱ-ի Աբոլո ծրագիրը առ այսօր միակ մարդու կողմէն իրականացուած գիտարշաւն է այլ դէպի երկնային մարմին։ Այս ծրագրի շրջանակներուն մէջ Լուսնէն բերուած է աւելի քան 380 քկ. լուսնային ժայռ, որ օգտագործուեցաւ Լուսնի երկրաբանական ծագումը, անոր ներքին կառուցուածքի ձեւաւորումը եւ երկրաբանական ձեւաւորման ապագայ պատմութիւնը բացաայտելու համար։ 1972 թուականին Աբոլո 17-ի արշավանքէն ետք Լուսին այցելած են միայն անօդաչու տիեզերանաւերը։ 2004 թուականին սկսած Ճաբոնը, Չինաստանը, Հնդկաստանը, Միացեալ Նահանգները եւ Եւրոպական տիեզերական գործակալութիւնը՝ իւրաքանչիւրը բաց ձգած է իր ուղեծրակայանները։ Այս տիեզերանաւերը նպաստած են լուսնային ջրի յայտնագործմանը։ Ապագային նախատեսուած են Լուսնի վրայ նոր հետազօտութիւններ ներառեալ կառավարութիւններու եւ մասնաւոր հատուածի ջանքերով։ Լուսինը կը մնայ Տիեզերքի պայմանագրի տակ՝ բոլոր ազգերու համար ազատ խաղաղ նպատակներով հետազօտելու։
Անունը եւ ստուգաբանութիւնը
Հայերէն Լուսին բառը առաջացած է լոյս բառէն, անուանումը թերեւս ստացած է գիշերը լուսաւորելու պատճառով։ Լատիներէն luna բառը նոյնպէս թարգմանաբար կը նշանակէ լուսաւոր։
Լուսնի առաջացումը
Յառաջացած են քանի մը վարկածներ 4,527 ± 0,010 միլիառ տարի առաջ Լուսնի առաջացման բացայայտման համար, ընդամէնը 30-50 միլիոն տարի անցած էր Արեգակնային համակարգի առաջացման պահէն ։ Այս վարկածներէն էին.
Այս վարկածներէն եւ ոչ մէկը չի կրնար բացատրել Երկիր-Լուսին համակարգի բարձր անկիւնային պահը : Այսօրուայ դրութեամբ գերակայող վարկածն է Հսկայական բախման վարկածը, ըստ որուն Երկիր-Լուսին համակարգը ձեւաւորուած է հսկայական մարմնի նոր ստեղծուած պրոտո-Երկրի հետ բախման արդիւնքին մէջ ։ Այսպիսի հսկայական բախումները Արեգակնային համակարգի ձեւաւորման փուլում սովորական բան էին։ Ըստ բախման վարկածի՝ 4,36 միլիառ տարի առաջ պրոտո-Երկիրը բախում ունեցած է պրոտո-մոլորակ Թեայի հետ։ Հարուածը եղած է ոչ կեդրոնական։ Արդիւնքին մէջ հարուածող մարմնի մեծ մասը, ինչպէս նաեւ երկրային մանտիայի մէկ մասը դուրս մղուած են երկրամերձ ուղեծիր։ Այս նիւթէն ալ հաւաքուած է պրոտո-Լուսինը մօտաւորապէս 60,000 քմ. ուղեծրի վրայ։ Երկիրը հարուածի արդիւնքին մէջ ստացած է պտոյտի արագութեան կտրուկ աւելացում։ Բախման համակարգչային ձեւաւորման արդիւնքին մէջ ստացուած Երկիր-Լուսին համակարգի անկիւնային պահը, ինչպէս նաեւ Լուսնի միջուկի չափերը կը համընկնին իրական տուեալներու հետ։ Այս սիմուլիացիաները նոյնպէս ցոյց կու տան, որ Լուսնի նիւթի մեծ մասը հարուածող մարմնիններէն է, այլ ոչ պրոտո-Երկրէն ։ Այնուամենայնիւ, վերջին հետազօտութիւններու արդիւնքները ցոյց կու տան, որ Լուսնի մեծ մասը կազմուած է Երկրի նիւթէն այլ ոչ հարուածող մարմնէն ։ Երկնաքարերը ցոյց կու տան, որ Արեգակնային համակարգի այլ մարմինները, այնպէս են ինչպէս Մարսը եւ Վեստան ունին Երկրէն չափազանց տարբերուող իզոտոպային թթուածնի- եւ վոլֆրամի կազմուածք, այն դէպքում, երբ Երկիրը եւ Լուսինը ունին համարեայ միեւնոյն կազմութիւնը։ Բախումէն յետոյ Երկրի եւ Լուսնի նիւթերը հաւանաբար միախառնուած են հաւասարեցնելով անոնց իզոտոպային կազմուածքը, չնայած այս տեսակէտէ նոյնպէս կը վիճարկուի : Բախման արդիւնքին մէջ ծագած հսկայական քանակով ուժը կարողութիւն ունէր հալեցնել Երկրի կեղեւը, այսպիսով ստեղծելով մակմայի ովկիանոսը։ Նորաստեղծ Լուսինը կարողութիւն ունէր նոյնպէս ունենալ սեփական մակմայի ովկիանոս, անոր խորութեան գնահատականները կը խօսին մօտ 500 քմ. խորութեան մասին, ամբողջ շառաւիղով ։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Հսկայական բախման վարկածը կը բացատրէ շատ առանձնայատկութիւններ, կան որոշ խնդիրներ, որոնք կը մնան չբացայայտուած, անոնց հիմնական մասը կը վերաբերուի Լուսնի կառուցուածքին։ 2012 թուականին հրատարակուած Ապոլոն առաքելութեան կողմէ բերուած Լուսնի նիւթի տիտանի իզոտոպային վերլուծութեան արդիւնքները ցոյց տուին, որ Լուսինը ունի նոյն կազմուածքը ինչպէս Երկիրը ինչպէս կը հակասի այն գաղափարին, որ Լուսինը ձեւաւորուած է Երկրի ուղեծրէն հեռու։
Ֆիզիքական բնութագրերը
Ներքին կառուցուածքը Լուսինը տարբերակուած մարմին է, ունի երկրաքիմիական տեսանկիւնէն տարբեր կեղեւ, մանտիա եւ միջուկ։ Ներքին միջուկի ծածկոյթը, որ ունի 240 քմ. շառաւիղ, հարուստ է երկաթով, արտաքին հեղուկ միջուկը հիմնականին մէջ կազմուած է հեղուկ երկաթէ եւ ունի մօտ 300-330 քմ. շառաւիղ։ Միջուկի շուրջ կը գտնուի 480-500 քմ. շառաւիղով սահմանային, մասնակիօրէն հալած շերտ, որ ենթադրաբար առաջացած է մակմայի լուսնային ովկիանոսի համաշխարհային հատուածական բիւրեղացումէն մօտ 4,5 միլիառ տարի առաջ, երբ առաջացաւ Լուսինը ։ Լուսնի կեղեւը մօտ 50 քմ. հաստութիւն ունի։ Լուսինը Իոյէն ետք խտութեամբ երկրորդ արբանեակն է Արեգակնային համակարգին մէջ։ Սակայն լուսնի ներքին միջուկը փոքր է՝ մօտ 350 քմ., որ կը կազմէ Լուսնի 20%-ը՝ ի տարբերութիւն շատ այլ երկրանման մարմիններու 50%-ի։ Լուսնային միջուկը կազմուած է երկաթէ՝ լեգիրուած փոքր քանակութեամբ ծծումբով եւ նիկելով։
Լուսնի տեղագրութիւնը չափուած է լազերային բարձրաչափի եւ ստերեօ պատկերներու քննոթեան միջոցով ։ Տեղագրական ամենատեսանելի հատուածը Հարաւային բեւեռ-Էյտկեն աւազանն է՝ 2240 քմ. տրամագծով, Լուսնի ամենամեծ խառնարանը եւ ամենամեծ յայտնի խառնարանը Արեգակնային համակարգին մէջ ։ 13 քմ. խորութեամբ անոր յատակը Լուսնի ամենացած բարձրութիւնն է ։ Ամենաբարձր կէտը կը գտնուի հիւսիս-արեւելեան մասին մէջ, եւ կ'ենթադրուի, որ այս հատուածը հնարաւոր հաստցած է Հարաւային բեւեռ-Էյտկենի հակեալ հատուածէն ։ Այլ մեծ աւազանները, օրինակ՝ Անձրեւներու ծովը, Պարզութեան ծովը, Ճգնաժամներու ծովը, Սմիթի ծովը եւ Արեւելեան ծովը նոյնպէս ունին ցած բարձունքներ եւ բարձր եզրաշերտ։ Լուսնի անտեսանելի կողմի միջինը 1.9 քմ-ով աւելի բարձր է տեսանելի կողմէն։
Հրաբուխներ
Մուգ եւ համեմատաբար անարտայայտիչ լուսնային հարթավայրերը, որոնց կարելի է պարզօրէն տեսնել անզէն աչքով, կը կոչուին Լուսնի ծովեր, քանի որ հնագոյն ժամանակներու աստղագէտները կը կարծէին, որ անոնք լեցուած են ջրով ։ Անոնք այժմ յայտնի են որպէս հնագոյն բազալտէ լավայի քարացած, անծայրածիր աւազաններ։ Ի տարբերութիւն երկրային երկաթաքարի՝ ծովային երկափաքարը աւելի շատ երկաթ կը պարունակէ անոր մեջ, լիովին կը բացակային ջրի պատճառով փոխուած հանգային աղերը ։ Այս լավաներու մեծամասնութինը աւազաններու փոխազդեցութեան արդիւնքին մէջ ժայթքած են կամ թափուած են ցածրավայրեր։ Տեսանելի կողմի ծովերուն մէջ կան քանի մը երկրաբանական հոծատարածքներ, ուր կան վահանաւոր հրաբուխներ եւ հրաբխային գմբէթներ ։ Ծովերը բացառապէս կը գտնուին լուսնի տեսանելի կողմէն եւ կը ծածկեն անոր 31%-ը՝ ի տարբերութիւն անտեսանելի կողմին մէջ գտնուող քանի մը ցրուած կտորներու, որոնք կը ծածկեն անոր միայն 2%-ը ։ Կ'ենթադրուի, որ ան կապուած է տեսանելի կողմի կեղեւի տակ գտնուող ջերմաարտադրող տարրերու խտացման հետ, որոնք կարելի է տեսնել Լուսնային հետախոյզի (Lunar Prospector) կամմա ճառագայթային սպետրաչափի շնորհիւ ստացուած երկրաքիմիական քարտէսներուն մէջ, եւ որոնց պատճառով կեղեւի տակ գտնուող մանտիան կը տաքնայ, մասնակիօրէն կը հալի, կը բարձրանայ մակերես եւ դուրս կը ժայթքի ։ Լուսնի բազալտէ ծովերու մեծ մասը ժայթքած են Իմբրիեան ժամանակաշրջանին մէջ՝ 3-3.5 միլիառ տարի առաջ, թէեւ որոշ ռատիոչափական նմոյշներ 4.2 միլիառ տարուան հնութիւն ունին, իսկ ամենաերիտասարդ ժայթքումները միայն 1.2 միլիառ տարի առաջ յայտնուած են :
Լուսնի աւելի բաց գոյն ունեցող հատուածները կը կոչուին terrae կամ բարձրաւանդակ, քանի որ անոնք աւելի բարձր են քան բազմաթիւ ծովերը։ Անոնք 4.4 միլիառ տարուան հնութիւն ունին եւ իրենցմէ կը ներկայացուին Լուսնի մակմային ովկիանոսի պլագիոկլասային կուտակումներ ։ Ի տարբերութիւն Երկրի վրայ գտնուող լեռներու՝ Լուսնի լեռները կերտուածական գործընթացներէն չեն ձեւաւորուիր ։ Տեսանելի կողմի ծովերու խտացումը կ'արտացոլէ անտեսանելի կողմի բարձրաւանդակներու զգալիօրէն աւելի հաստ կեղեւ, որ կարող է ձեւաւորուած ըլլալ քանի մը տասնեակ միլիոն տարիներ առաջ Լուսնի առաջացումէն յետոյ ։
Խառնարաններ Լուսնի վրայ խառնարաններու առաջացումը սկսած են ուսումնասիրել 18-րդ դարու 80-ական թուականներէն։ Կար 2 հիմնական վարկած՝ այն, որ առաջացած է հրաբուխէն եւ երկնաքարէն։ Հրաբխային տեսութեան դրոյթներու համաձայն, որ քաշուած է 18-րդ դարու 80-ական թուականներէն գերմանացի աստղագէտ Յոհան Շրյոտերի կողմէ, Լուսնի խառնարանները ձեւաւորուած են մակերեսին հզօր ժայթքումներու արդիւնքէն։ Սակայն 1824 թուականին գերմանացի մէկ այլ աստղագէտ՝ Ֆրանց ֆոն Գրույտույզենը, առաջադրեց երկնաքարի տեսութիւնը, որուն համաձայն Լուսնի հետ երկնային մարմնի բախումէն արբանեակի մակերեսը սեղմուած է, եւ արաջացուցած է խառնարանը։ Մինչեւ 20-րդ դարի 20-ական թուականները երկնաքարի վարկածի դէմ քաշուած էր այն փաստը, որ խառնարանները կլոր ձեւ ունին, թէեւ մակերեսին հակեալ հարուածները պէտք է աւելի շատ ըլլան քան ուղիղները, որ կը նշանակէ, որ եթէ խառնարանները երկնաքարէն առաջացած ըլլային, ապա անոնք պէտք է ձուաձեւ ըլլան։ Սակայն 1924 թուականին նորզելանտացի գիտնական Չարլզ Ջիֆորդն առաջին անգամ տուաւ մոլորակի մակերեսին երկնաքարի հարուածի ճիշդ նկարագրութիւնը։ Կը հասկցուի, որ այդպիսի հարուածէն երկնաքարի մեծ մասը կ'անհետանայ հարուածի տեղին մէջ եւ որ խառնարանի ձեւը կախեալ չէ ընկնելու անկիւնէն։ Ի օգուտ երկնաքարի տեսութեան կը խօսի այն փաստը, որ խառնարաններու թուի կախումը իրենց տրամագծէն կը համընկնի երկնաքարի թուի կախեալ չափի հետ։ Աւելի ուշ՝ 1937 թուականին, այս տեսութիւնը ընդհանրացուց խորհրդային ուսանող Կիրիլ Ստանյուկովիչը, որ արդիւնքին մէջ դարձաւ գիտութիւններու բժիշկ։ Տուեալ տեսութիւնը կը մշակուէր անոր եւ խումբ մը գիտնականներու կողմէ 1947-1960 թուականներուն, իսկ ապագային ուսումնասիրուած է նաեւ այլ հետազօտողներու կողմէ։ Դէպի Լուսին կատարած թռիչքները, որ 1964 թուականէն իրականացած են ամերիկեան «Ռեյնջեր» սարքերը, ինչպէս նաեւ Արեգակնային համակարգի այլ մոլորոկներուն մէջ յայտնաբերուած խառնարանները, միացուցին Լուսնի վրայ գտնուած խառնարաններու ծագման վերաբերեալ բանավէճերը։ Լուսնի եւ աստղակերպ բախման շնորհիւ կրնանք Երկրէն տեսնել Լուսնի երկնաքարային խառնարանները։ Փարիզի Ֆիզիքայի հիմնարկի գիտնականները կ'ենթադրեն, որ 3.9 միլիառ տարի առաջ Լուսնի եւ խոշոր աստղակերպերու բախման հետեւանքով Լուսինը շրջուած է :
Ջրի առկայութիւնը Հեղուկ ջուրը Լուսնի մակերեւոյթին չի պահպանուիր։ Արեւային ճառագայթումէն ջուրը արագ կը քայքայուի ֆոտոդիսոցիացիայի հետեւանքով եւ կը կառչի տիեզերքին մէջ։ 1960-ական թուականներէն գիտնականներն առաջ քշած են վարկած մը՝ ըստ որուն հնարաւոր է, որ Լուսնի վրայ սառոյց եղած է, որ առաջացած է երկնաքարի հետ փոխազդեցութենէն, կամ Լուսնի՝ թթուածնով հարուստ ժայռերու եւ արեւային քամիէն առաջացած ջրածնի ռեակցիայէն, որուն արդիւնքին մէջ ջրի հետքեր մնացած են, որոնք հնարաւոր է որ պահպանուէին սառը ջերմաստիճանին մէջ՝ Լուսնի ցանկացած բեւեռներու ստուերոտ խառնարաններուն մէջ  ։ Համակարգչային ձեւաւորումը ցույց կու տայ, որ մակերեսի 14,000 քմ² կարող է մշտապէս ստուերին մէջ գտնուիլ ։ Լուսնի վրայ օգտագործելի քանակութեամբ ջրի առկայութիւնը կարեւոր գործօն է Լուսինը բնակավայր դարձնելու համար, սակայն Երկրէն ջրի փոխադրումը՝ Լուսին, չափազանց թանկարժէք է ։ Հետագայ տարիներուն ջրի առկայութեան այլ վկայութիւններ գտնուած են ։ 1994 թ. Կլեմենտինի տիեզերանաւի միջոցով կատարուած բիստատիկ ռատարային փորձը ցոյց տուաւ մակերեսին մօտ ջրի սառեցուած փոքր քանակութիւնը։ Աւելի ուշ ըստ Արեսիբո աստղադիտարանի կատարած ռատարային ուսումնասիրութիւններու՝ այդ գտածոները կարող են երիտասարդ խառնարաններէն առաջացած ժայռեր ըլլալ ։ 1998 թուականին Լուսնային հետախոյզի վրայ տեղակայուած նեյտրոնային սպեկտրոմետրը ցոյց տուաւ ջրածնի բարձր կոնցետրացիաներ բեւեռներուն մօտ գտնուող հողի խորութեան առաջին մեթրին ։ 2008 թուականին Ապոլո 15-ի կողմէ Երկիր բերուած հրաբխային լավայի կտորներու ուսումնասիրութիւնները փոքր քանակութեամբ ջուր ցոյց տուին այդ կտորներուն մէջ ։
Ձգողութիւն եւ մագնիսական դաշտերը
որտեղ δW-ը մակընթացութեան պոտենցիալն է, Q-ը՝ կենտրոնախոյս պոտենցիալը, V-ը՝ ձգողականութեան պոտենցիալը։ Վերջինս սովորաբար դասակարգին են որպես գօտիական, սեկտորական եւ տեսսերական հարմոնիկաներու։
ուր Pnk-ը՝ Լեժանտրի բազմանդամն է, G-ը՝ ձգողութեան հաստատումը, ML-ը՝ Լուսնի զանգուածը, λ-ն եւ θ-ն՝ երկարութիւնը եւ լայնութիւնը։
Կ'ենթադրուի, որ մոլորակներու մագնիսական դաշտի աղբիւր կը հանդիսանայ տեկտոնական աշխուժութիւնը։ Օրինակ Երկրի մագնիսական դաշտը կը ստեղծուի միջուկին հալած մետաղի շարժումներէն, Մարսինը՝ նախկին աշխուժութիւններու հետեւանք է։
«Լունա 1»-ը 1959 թուականին հաստատեց Լուսնի վրայ միատարր մագնիսական դաշտի բացակայութիւնը։ Մասաչուսեթի արուեստագիտական հիմնարկի գիտնականներու հետազօտութիւններու արդիւնքները կը հաստատեն այն վարկածը, ըստ որուն Լուսինն ունեցած է հեղուկ միջուկ։ Այս կը հաստատէ Լուսնի առաջացման ամենայայտնի վարկածը․ այն, որ Լուսինն առաջացած է Երկրի հետ մօտ 4.5 միլիառ տարի առաջ Մարսի չափեր ունեցող տիեզերական մարմնի բախումէն, որուն հետեւանքով Երկրէն մեծ հալած կտոր պատռած է, որ հետագային վերածուած է Լուսնի։ Փորձնականօրէն յաջողեցաւ ապացուցել, որ գոյութեան վաղ շրջանին մէջ, Լուսինն ունեցած է Երկրի մագնիսական դաշտին նման դաշտ ։
Մթնոլորտը
Լուսնի մթնոլորտը այնքան ցանցառ է, որ կարելի է ըսել, թէ գրեթէ մթնոլորտ չկայ, մթնոլորտի ընդհանուր զանգուածը աւելի քիչ է քան 10 մետրիկ թօն ։ Այս փոքր զանգուածի ստեղծած մակերեւութային ճնշումը մօտ 3×10-15 մթն (0,3 նՊա), ան կը փոխուի լուսնային օրուանէն կախուած։ Լուսնի մթնոլորտի առաջացման աղբիւրները կը ներառեն կազի արտաժայթքումները եւ մագնիսական ցնդումը, ատոմներու ցնդումը լուսնի հողէն արեգակնային քամիի իոններու ազդեցութեան տակ ։ Մթնոլորտի կազմի մեջ յայտնաբերուած են՝ նատրիի եւ կալիի, որոնք առաջացած են մագնիսական ցնդման հետեւանքով, այս տարրերը նոյնպէս յայտնաբերուած են Մերկուրիի եւ Իոյի մթնոլորտներուն մէջ, հելիում-4, բերուած արեգակնային քամիով, ինչպէս նաեւ արգոն-40, ռատոն-222 ու պոլոնիում-210: Այնպիսի չեզոք մասնիկներու բացակայութիւնը, ինչպէս թթուածինը, ազոտը, ածխածինը, ջրածինն ու մակնեզիումը, որոնք կան ռեգոլիտի մեջ, հասկնալի չէ։ Ջուրի շոգին արձանագրուած է Չանդրաեան-1 սարքի միջոցով տարբեր լայնութիւններու վրայ, առաւելագոյն նկատուած լայնութիւնը եղած է ~60-70 աստիճանը, շոգին հնարաւոր առաջացած է ռեգոլիտէն ջուրի սառոյցի սուբլիմացիայի հետեւանքով ։ Այս կազերը կրնան կամ վերադառնալ Լուսնի մակերեւոյթ ձգողութեան ուժի ազդեցութեան տակ, կամ դուրս մղուիլ տիեզերք արեգակնային ճառագայթման ճնշման տակ, կամ եթէ անոնք իոնացուած են, քշուիլ արեգակնային քամիի մագնիսական դաշտի կողմէն։
Կապը երկրի հետ
Ուղեծիրը Լուսինը Երկրի շուրջ հաստատուն աստղերու նկատմամբ կը կատարէ ամբողջական պտոյտ մը 27,3 օրուաՆ ընթացքին։ Սակայն, քանի որ Երկիրը կը պտտի Արեգակի շուրջ իր ուղեծրով, Լուսնի նոյն փուլը Երկրէն կ'երեւի աւելի երկար ժամանակահատուածի մէջ, քան անոր սիտերիկ պարբերութիւնն է, որ կը կազմէ մոտ 29,5 օր։ Ի տարբերութիւն արբանեակներու եւ այլ մոլորակներու մեծամասնութեանը, Լուսնի ուղեծիրը աւելի մօտ է խաւարածրի հարթութեանը քան մոլորակի հասարակածային հարթութեանը։ Արեգակը եւ Երկիրը կ'ազդեն Լուսնի ուղեծրի վրայ բազմաթիւ թոյլ ազդեցութիւններով, օրինակ՝ Լուսնի ուղեծրի հարթութիւնը դանդաղ կը պտտի, որ կ'ազդէ Լուսնի շարժման մնացած ցուցիչներուն։ Այս հետեւանքային ազդեցութիւնը թուաբանականօրէն կը բացատրուին Կասինիի օրէնքներով։
Հարաբերական չափերը Որպէս բնական արբանեակ Լուսինը բաւական մեծ է Երկրի համեմատութեամբ. տրամագծի չորրորդ մասը եւ զանգուածի 1/81 մասը ։ Այդ առումով ան Արեգակնային համակարգի ամենամեծ արբանեակն է, չնայած Քարոնը աւելի մեծ է գաճաճ մոլորակ Պլուտոնի համեմատ (Պլուտոնի զանգուածի 1/9 մասը) ։ Այնուամենայնիւ Երկիրը եւ Լուսինը կը համարուին մոլորակ-արբանեակ համակարգ, այլ ոչ թէ կրկնակի մոլորակներու համակարգ, քանի որ անոնց բարիկենտրոնը՝ համակարգի ծանրութեան կեդրոնը, կը գտնուի երկրագունդի ներսը՝ անոր մակերեւոյթէն 1,700 քմ. տակ :
Տեսքը երկրէն Լուսինը կը գտնուի անհամադէպ պտոյտի մեջ, այսինքն՝ ան կը պտտի իր առանցքի շուրջ նոյն ժամանակին մէջ, այսինքն ան կը պտտի իր ուղեծրով Երկրի շուրջ։ Այս կը հանգեցնէ անոր, որ ան գրեթէ միշտ նոյն կողմով շրջուած է դէպի Երկիր։ Լուսինը իր պատմութեան վաղ ժամանակներուն մէջ աւելի արագ կը պտտի, սակայն անոր պտոյտի արագութիւը նուազած է եւ փակուած է իր այժմեան դիրքին մէջ Երկրի մակընթացային ուժի ազդեցութեան տակ ։ Լուսնի այն կողմը, որ միշտ շրջուած է դէպի Երկիր կ'անուանեն Երկրին ուղղուած կողմ, իսկ հակառակ կողմը՝ Երկրին հակառակ կողմ։ Երկրին հակառակ կողմը նաեւ կ'անուանեն մութ կողմ, սակայն ըստ էութեան այն նոյն չափով կը լուսաւորուի ինչպէս եւ Երկրին ուղղուած կողմը. ամրան լուսնային օրը մէկ անգամ ։ Լուսինն ունի բացառիկ ցած ալպեդօ, անոր անդրադարձման ցուցանիշը մօտ է ածուխի ցուցանիշին։ Չնայած անոր՝ այն երկրորդն է պայծառութեամբ Երկրի երկնակամարին մրջ, Արեգակէն ետք ։ Սա մասամբ պայմանաւորուած է հակադիր էֆեկտով, Լուսնի պայծառութիւնը իր քառորդ փուլի մէջ մօտ տաս անգամ աւելի փոքր է, քան լիալուսնինը ։ Բացի անկէ, տեսողական համակարգի գունային հաստատումի համաձայն, ան կը սահմանուի մարմնի գոյնի եւ անոր շրջապատի յարաբերութիւնը, քանի որ Լուսնին շրջապատող երկինքը համեմատաբար մուգ է եւ ան կ'երեւի որպէս պայծառ մարմին։ Լիալուսնի եզրերը կ'երեւին նոյնքան պայծառ, ինչպէս եւ անոր կեդրոնը։ Լուսինը կը թուի աւելի մեծ երբ ան մօտ է հորիզոնին, սակայն սա մաքուր հոգեբանական ազդեցութիւն է, որը յայտնի է որպէս Լուսնային պատրանք, ան առաջին անգամ բացատրուած է VII դարուն ։ Լիալուսնի անկիւնային չափը երկնակամարին կը կազմէ մօտ 0,52°, մօտաւորապէս նոյնն է ինչպէս եւ Արեգակը։ Լուսնի ամենամեծ լայնութիւնը երկնամարին փոփոխուող է, մինչդեռ ան մօտաւորապէս նոյն սահմաններուն մէջ կը գտնուի ինչպէս եւ Արեգակինը, ան կը տատանուի կախեալ Լուսնի փուլէն եւ տարուան եղանակէն, ամենաբարձրը կ'ըլլայ Լիալուսինը ձմրանը։ Լուսնի մահիկի ձեւը եւս կախուած է անոնցմէ, թէ Երկրի որ լայնութենէն է դիտարկումը, օրինակ հասարակածին մօտ գտնուող դիտողը կարող է տեսնել ժպիտի նմանող Լուսնի մահիկ ։ Լուսնի եւ Երկրի միջեւ հեռաւորութիւնը կը տատանուի 356 400-էն 406 700 քմ. միջակայքի մէջ, ամենամօտ եւ ամենահեռու։ 19 Մարտին ան ամենամօտը կը գտնուէր Երկրին իր լիալուսնի փուլին սկսած 1993 թուականէն ։ "Սուպերլուսինի", ինչպէս կ'անուանէին, լիալուսնի փուլը այդ օրը համընկաւ անոր ուղեծրի ամենամօտ կէտին հետ, եւ հետեւաբար ան կ'երեւէր 30 տոկոսով աւելի պայծառ եւ 14 տոկոսով աւելի մեծ, քան երբ ան ամենահեռու կէտին գտնուի  :
Պատմականօրէն եղած են երկար քննարկումներ Լուսնի մակերեւոյթի առանձնայատկութիւններու ժամանակի ընթացքի փոփոխութեան մասին։ Այսօր այս պնդումներէն շատերը կը համարուին պատրանքներ, որոնք պայմանաւորուած եղած են տարբեր լուսաւորութեան պայմաններու դիտարկումներու, վատ աստղագիտական տեսանելիութեան, կամ նկարներու սխալանքներու հետ։ Այնուամենայնիւ, կազի արտաժայթքումներ ժամանակ առ ժամանակ եղած են, որոնք կարող են պատասխանատու ըլլալ դիտարկուած Լուսնի փոփոխման երեւոյթներուն մասի մը համար։ Վերջերս կարծիք յայտնուած է, որ Լուսնի մակերեւոյթի մօտ 3 քմ. տրամագծով մասը փոփոխութեան ենթարկուած է կազի արտաժայթքման հետեւանքով մօտ մէկ միլիոն տարի առաջ ։ Լուսնի դիտուող տեսքը կարող է փոփոխուիլ նաեւ Երկրի մթնոլորտի պատճառով. տարածուած էֆեկտներէն է 22° խորունկ օղակի երեւալը երբ Լուսնի լոյսը կը բեկուի բարձր փետրա-շերտաւոր ամպերու ջուրի բիւրեղներուն մէջ, եւ աւելի փոքր թագ օղակներու երեւալը, երբ Լուսինը կ'անցնի նօսր ամպերու միջով :
Լուսնի փուլերը Լուսնի դիտուող ձեւերը, որոնք պայմանաւորուծ են դիտորդի նկատմամբ Լուսնի լուսաւորուած կիսագնդի տարբեր դիրքերով։ Երբ Լուսինը գտնուի Արեգակի եւ Երկրի միջեւ մեզ կ'ուղղուի անոր չլուսաւորուած մասը, այսինքն ան չ'երեւիր։ Այդ փուլը կը կոչուի նորալուսին, 1-2 յետոյ Լուսնի սկաւառակի աջ կողմին մէջ կ'երեւի լուսաւոր մահիկ։ Մէկ շաբաթ յետոյ Լուսնի եւ Արեգակի երկայնութիւնները կը տարբերին 90°–ով եւ կ'երեւի Լուսնի սկաւառակի աջ կէսը՝ առաջին քառորդ։ Յաջորդ շաբաթուան ընթացքին լուսաւոր մասը հետզհետէ կը մեծնայ, իսկ շաբաթուան վերջին Երկրին կ'ուղղուի անոր լուսաւոր մասը՝ լիալուսին։ Անոնցմէ յետոյ լուսնի սկաւառակի լուսաւոր մասը արեւմտեան մասէն հետզհետէ կը մաշուի եւ մէկ շաբաթ յետոյ կ'երեւի Լուսնի սկաւառակի ձախ կէսը՝ վերջին կամ երկրորդ քառորդ։ Այնուհետեւ սկաւառակը կը ստանայ մահիկի տեսք եւ վերջապէս տեսադաշտէն կ'անհետանայ։ Լիալուսնէն 1-2 օր առաջ կամ ետք Լուսնի լուսաւոր մասէն կ'երեւի շատ նեղ շերտ, միաժամանակ կը նշմարուի նաեւ մնացած թոյլ լուսաւորուած մասը՝ մոխրագոյն լոյս, որ կ'առաջացնէ Երկրի լուսաւոր մասէն ընկած ճառագայթներու անդրադարձմամբ։ Լուսնի իրար յաջորդող միատեսակ փուլերու միջեւ ընկած ժամանակամիջոցը հաւասար է 29,5306 օրուայ։ Ան կ'օգտագործուի Լուսնի փուլերու հասակը որոշելու համար եւ ընկած է եւ լուսնա–արեգակնային օրացոյցներու հիմքին մէջ։
Մակընթացութիւններու վրայ ազդեցութիւնը Երկրի վրայ մակընթացութիւնները եւ տեղատուութիւնները կ'առաջանան հիմնականին մէջ Լուսնի ձգողութեան աստիճանահակ Երկրի տարբեր կողմերուն մէջ տարբերութեան պատճառով՝ մակընթացային ուժեր։ Այս ուժերը կ'առաջացնեն երկու մակընթացային ուռուցիկութիւններ Երկրի վրայ, որոնք առաւել ցայտուն կ'երեւին ծովի մակերեւոյթի բարձրացմամբ մակընթացութիւններու եւ տեղատուութիւններու ընթացքին։ Քանի որ Երկիրը իր առանցքի շուրջ կը պտտի մօտ 27 անգամ աւելի արագ, քան Լուսինը Երկրի շուրջ, այս ուռուցիկութիւնները կը ձգուին Երկրի մակերեւոյթով աւելի արագ կը շարժի քան Լուսինը եւ կը կատարեն մէկ ամբողջական պտոյտ մոլորակի պտոյտին համընթաց մէկ օրուայ ընթացքին ։ Ովկիանոսներուն մէջ մակընթացային ազդեցութիւնը կ'ուժեղանայ նաեւ այլ գործօններու ազդեցութեան տակ՝ ջրի շփման կապը Երկրի պտոյտի հետ ովկիանոսի յատակի միջոցով, ջրի շարժման թուլութիւնը, ովկիանոսներու աւազաններու ծանծաղացումը ցամաքին մօտենալուն եւ տարբեր ովկիանոսներու աւազաններու փոխազդեցութիւնները ։ Արեգակի ձգողութեան ազդեցութիւնը Երկրի ովկիանոսներու վրայ համարեայ երկու անգամ փոքր է Լուսնի ազդեցութենէն, եւ այս երկու երկնային մարմիններու ձգողութեան ազդեցութիւններու համագործակցութիւնը կը հանգեցնէ գարնանային եւ քառակուսային մակընթացութիւններու ։
Լուսնի մակերեւոյթը նոյնպէս կ'ունենայ մակընթացութիւններ, որոնց ջերմաստիճանը կը կազմէ ~10 սմ 27 օրուայ ընթացքին, բաղկացած երկու մասնիկներէ՝ հաստատունը, կապուած Երկրի հետ, եւ փոփոխական մասնիկը, կապուած Արեգակի ազդեցութեան հետ ։ Երկրի կողմէն ստեղծուած մասնիկը կ'առաջանայ լիբերացիայի պատճառով։ Եթէ Լուսնի ուղեծիրը ըլլար ճշգրիտ շրջանաձեւ, այնտեղ միայն կ'ըլլային արեգակնային մակընթացութիւններ ։ Լիբերացիան միեւնոյն ժամանակ կը փոխէ Լուսնի երեւալու անկիւնը, թոյլ տալով Երկրէն դիտողին տեսնելու անոր մակերեւոյթի մօտ 59%: Այս մակընթացային ազդեցութիւններու հաւաքական ազդեցութիւնը կ'առաջացնէ լուսնաշարժներ։ Լուսնաշարժները յաճախ չեն ըլլար եւ այնքան ուժեղ չեն, որքան երկրաշարժները, սակայն անոնք կրնան տեւել մինչեւ մէկ ժամ, շատ աւելի երկար քան երկրաշարժները, ջրի բացակայութեան պատճառով, որ կարող էր թուլացնել ցնցումները։ Լուսնաշարժներու գոյութիւնը անսպասելի յայտնագործութիւն էր, որը կատարեցին Ապոլոն ծրագրով Լուսնի մակերեւոյթին տեղադրուած սեյսմոմետրները 1969-էն 1972 թուականները ։