cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մատթէոս Ջուղայեցի
Կենսագրութիւն
1391 թուականին Երնջակի Ապրակունեաց վանքին մէջ կը գրէ իր առաջին աշխատութիւնը՝ «Մեկնութիւն Ղուկասու Աւետարանին»։ Գրիգոր Տաթեւացիին աշակերտելէ ետք, 4-5 տարի անց, Ջուղայեցին սկսաւ ինքնուրոյն աշխատութիւններ մեկնաբանել։ 1392 թուականին Աղթամարի մէջ գտնուած ժամանակ՝ Մատթէոսը կը վիճի մուսուլմանի մը հետ, որուն մասին կը պատմէ իր «Վասն Հարցման Անօրինաց․ Զանազան Պատասխանիք» խորագրով աշխատանքին մէջ։ 14-րդ դարու 90-ական թուականներէն Ջուղայեցին արդէն ճանչցուած վարդապետ էր Սիւնիքի եւ Վասպուրականի մէջ։ Այդ տարիներուն Լենկ Թեմուրի զօրքերն կ՛ասպատակէին Հայաստանի նահանգներն ու շրջանները, գերի կը տանէին բնակիչները, կ՛աւերէին գիւղերն ու քաղաքները։ Այս իրադարձութիւններուն մասին Ջուղայեցին գրած է 1395 թուականին՝ Տաթեւի վանքի մէջ։ Լենկ Թեմուրի զօրքերը 13 տարի պաշարման մէջ կը պահեն Երնջակի բերդը, ուր կը գտնուէր նաեւ Մատթէոս Ջուղայեցին։ Այնտեղ ան կը գրէ Յակոբ Մծբնայ հայրապետին նուիրուած տաղ մը։ Յայտնի չէ, թէ Ջուղայեցին պաշարումէն երբ դուրս եկած է, սակայն յայտնի է, որ 1393 թուականին կը գտնուէր Տանձափարախ անապատին մէջ, ուր գրած է «Վասն Քարոզութեան Բանի» աշխատութիւնը։
1395 թուականինան մշտապէս կը հաստատուի Տաթեւի մէջ։ Շուտով ձեռք կը բերէ մեծ փորձ դասախօսական ոլորտէն ներս եւ մի քանի տարի անց կը դառնայ Տաթեւի համալսարանի գլխաւոր վարդապետերէն մէկը։ Ասոր մասին, 1402 թուականին, կը վկայէ Թովմա Սիւնեցի գրիչն իր յիշատակարանին մէջ՝ Ծար գաւառի Քարավաճառ գիւղին մէջ։ Ըստ 1407 թուականի իր ինքնագիր յիշատակարաններէն մէկուն՝ Ջուղայեցին միաժամանակ կը վարէր նաեւ Տաթեւի վանքի վանահօր պաշտօնը։ 1407 թուականին ան ոմն Մըմբարաքշահի պատուէրով կը նկարագրէ ժամանակի քաղաքական իրավիճակը, ընդօրինակած՝ աւետարանի մը վերջաւորութեան մէջ։
1411 թուականէն ետք Ջուղայեցիի մասին որեւէ յիշատակութիւն չկայ։
Ստեղծագործական կեանք
Ստեղծագորելծով շուրջ 3-4 տասնամեակ (1380-1410-ական թուականներ)՝ Մատթէոս Ջուղայեցին ձգած է գրական հարուստ ժառանգութիւն՝ գանձեր ու տաղեր (Գրիգոր Ծերենցի պատուէրով), բազմաթիւ մեկնութիւններ, մօտ 50 քարոզ, Գրիգոր Տաթեւացիի թաղման (Յունուար, 1410) արտասանած դամբանականը։ Որոշ երկեր պահպանուած են իր իսկ ինքնագիրով։ Գաղափարական պայքար մղած է միարարական շարժման դէմ՝ հայ եկեղեցւոյ ազգային-դաւանական անկախութեան համար։ Անոր ստեղծագործութիւններն ունին պատմա-ճանաչողական արժէք, հարուստ տեղեկութիւններ կը պարունակեն Լենկթեմուրի եւ Քարաքոյունլուներու շրջանի՝ Հայաստանի ներքին կեանքի, քաղաքական վիճակի, ընկերային-տնտեսական յարաբերութիւններու, դասային կառուցուածքի, քաղաքային ու գիւղական համայնքներու, կենցաղի, զբաղումներու, հարկատեսակներու, արհեստաւորական եւ գիւղատնտեսական աշխատանքներու, միջնադարեան թատրոնի, ժամանակի բնական գիտութիւններու վերաբերեալ։ Պահպանուած են Մատթէոս Ջուղայեցիի օրինակած քանի մը արժէքաւոր գրչագրեր։
14-րդ դարուն հին Ջուղան փոքրիկ գիւղաքաղաք մըն էր, որ կը գտնուէր Արաքսի յայտնի կամրջին քով։ Այստեղէն կ՛անցնէր միջազգային նշանակութիւն ունեցող կարաւանային ճամբաներէն մէկը ։ Ջուղան այդ ժամանակ վերածուած էր առեւտրական հանգրուանի, իսկ ջուղայեցիները որպէս առեւտրականներ ու միջնորդներ կը մասնակցէին այդ առեւտուրին։ Այդ իսկ պատճառով Ջուղայեցիի աշխատութիւններուն մէջ կան առեւտուրի եւ արհեստի մասին բազմաթիւ տուեալներ։ 17-րդ դարու հեղինակ Վարդան Բաղիշեցին իր «Ով ոք են արարեալ զլուծմունքս եւ զքաղուածոյս գրոց» ցուցակին մէջ Գրիգոր Տաթեւացիի եւ Առաքել Սիւնեցիի հետ միասին կը յիշատակէ նաեւ Մատթէոս Ջուղայեցիին։
1750 թուականին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ լոյս կը տեսնէ անոր «Վասն քարոզութեան բանի, առեալ ի վարդապետութենէ սուրբ հօրն Եւագրեայ․․․» աշխատութիւնը։
Մխիթարեան հայագէտները կ՛արհամարհէին միջնադարեան հայ մատենագրութեան բոլոր այն գործիչները, որոնք բացայայտօրէն դէմ հանդէս եկած էին կաթոլիկ եկեղեցւոյ գաղափարախօսութեան եւ Վատիկանի կողմէ Արեւելք ուղարկած քարոզիչներուն։ 14-րդ դարու երկրորդ կէսին Տաթեւի դպրոցի հիմնադիրներ ու ղեկավարներ Յովհան Որոտնեցին, Գրիգոր Տաթեւացին եւ անոնց աշակերտները ուժեղ պայքար մղեցին Հայաստանի մէջ կաթոլիկութեան եւ հայ միարարներու դէմ։ Այդ աշակերտներէն մէկն ալ Մատթէոս Ջուղայեցին էր։
Քարոզներ եւ ձեռագիրներ
Ջուղայեցին գրած է մօտ 50 քարոզ։ Ատոնք գրուած են Աստուածաշունչէն վերցուած բնաբաններով, որոնք, որպէս կանոն, 7 պատուիրաններն էին։ Քարոզներունած գրու թուականը յայտնի չէ։ 1391 թուականին գրուած «Ի Գլխոյն Ղուկասու Հաւաքումն Բանից» աշխատութիւնը եւս քարոզներ կը պարունակէ։
Ջուղայեցին զբաղած է նաեւ ձեռագիրներու ընդօրինակմամբ։ Անոր բազմացուցած ձեռագիրներէն յայտնի են՝
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ
Մատթէոս Վրդ. Հաճեան
Իր նշանաւոր երկն է.« Մատթէոսի Աւետարանը» (1898 թ., ոտանաւոր), գրած է հին աւանդական հեքիաթներ օրինակ.- «Տաղարան Հոգեւոր» (1910 թ.), ժողովրդական ոտանաւորներ (իր ծննդավայրին), առածներ եւ անէծքներ, ուր տպուած է Թիֆլիս:
Աղբիւրներ
Յուշարձան 1919, էջ 89
397 (թիւ)
397 (երեք հարիւր իննսունեօթ) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 396-ի եւ 398-ի միջեւ
398 (թիւ)
398 (երեք հարիւր իննսունութ) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 397-ի եւ 399-ի միջեւ
Հիւսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետութիւն
Հիւսիսային Կիպրոսի Թրքական Հանրապետութիւնը, ՀԿԹՀ (թրքերէն՝ Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti), կ'օգտագործուի նաեւ միայն Հիւսիսային Կիպրոս անուանումը (թրքերէն՝ Kuzey Kıbrıs), մասամբ ճանչցուած պետութիւն, որ կը գտնուի Կիպրոս կղզիի հիւսիսային մասը։ 1975-1983 թուականներուն կրած է Հիւսիսային Կիպրոսի Թրքական Դաշնային Հանրապետութիւն անուանումը (թրքերէն՝ Kuzey Kıbrıs Türk Federe Devleti)։
Որպէս անկախ պետութիւն Հիւսիսային Կիպրոսի Թրքական Հանրապետութիւնը ճանչցուած է միայն Թուրքիոյ կողմէ, որ, ըստ ՄԱԿ-ի բանաձեւերու այս տարածքը, առնուած է Կիպրոսի Հանրապետութեն էն՝ 1974 թուականի ներխուժման ժամանակ։ Աշխարհի պետութիւններու մեծ մասը կը համարեն, որ Հիւսիսային Կիպրոսը՝ Կիպրոսի Հանրապետութենէն գրաւուած տարածք է ։
ՀԿԹՀ-ը կը հանդիսանայ Իսլամական Քոնֆերանս կազմակերպութեան դիտորդ անդամ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հիւսիսային Կիպրոս
Կարապետ Մատիկեան
Մատիկեան Կարապետ, հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Անգարայի նահանգի կեդրոն՝ Անգարա քաղաքին մէջ։ Աւարտած է Կոստանդնուպոլսոյ Օսմանեան դեղագործական վարժարանը։ Անգարայի մէջ ունեցած է սեփական դեղատուն եւ որպէս դեղագործ աշխատած է։ Մահացած կամ սպանուած է 1916 թուականին, Անգարա։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:1906 մահեր Ստորոգութիւն:Անգարա ծնածներ
Քաղաքավարութեան Վնասները
Քաղաքավարութեան Վնասները, դասական գրական երկ։ Հայ երգիծանքի մեծ վարպետ Յակոբ Պարոնեանի ամենայայտնի գործերէն մէկը։
Այս անջատ ու կարճ պատմուածքներու հաւաքածուն ունի հասարակաց մէկ գիծ, որուն նպատակն է ցոյց տալ, թէ՝ մարդ յաճախ զոհ կը դառնայ քաղաքավարութեան։ Նուրբ երգիծանքով եւ պարզ ոճով գրուած այս գործը կը խարազանէ Պոլսոյ որոշ խաւի մը՝ ի գին ամէն ինչի, եւրոպական քաղքենիութիւնը ընդօրինակելու հապճեպը։ Պարոնեան իր սրամիտ ոճով կը ներկայացնէ բռնի քաղաքավարութեան զոհերը, երեւան հանելով զայն շահագործող աներես ու անկիրթ պատեհապաշտներ։
«Քաղաքավարութեան Վնասները» ընդհանուր խորագրին տակ, բայց առանց առանձին վերնագիրներու, այս կարճ պատմուածքներու շարքը պարբերականօրէն լոյս տեսած է հեղինակին խմբագրած «Խիկար» թերթին մէջ, 1886-1887 տարիներուն։ Յետագային, «Քաղաքավարութեան Վնասները» ամփոփուած է առանձին հատորի մը մէջ եւ արժանացած է բազմաթիւ վերահրատրակութիւններու, աշխարհի զանազան քաղաքներու մէջ։ Անգլերէն թարգմանութիւնը կատարած է Ժագ Անդրէասեանը՝ «Perils of Politeness» վերնագրով։
Նշումներ
Ստորոգութիւն:Հայ դասական գրականութիւն
Հիւսիսային պողոտայ (Երեւան)
Հյուսիսային պողոտան, հսկայ փողոց մըն է որ կը գտնուի Երեւանի կեդրոնը։ Պողոտան երկար կապ մը կը հաստատ է օփերայի շէնքին եւ Հանրապետութեան հրապարակին միջեւ։ Անոր երկարութիւնը աւելի քան 500 մեթր է։ Պողոտային փողոցին մէջ կան նաեւ բնակարաններ, ճաշարաններ, խանութներ եւ գրասենեակներ ։
Պատմութիւնը
Հիւսիսային պողոտային առաջին ճարտարապետն էր Ալեքսանտր Թամանեանը։ Յետագային այս պողոտան վերամշակուեցաւ ճարտարապետ` Նարեկ Սարգսեանի կողմէ ։
Բացումը
Հիւսիսային պողոտային օրինաւոր բացումը եղած է 16 Նոյեմբեր, 2007 թուականին:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երեւանի փողոցներ
399 (թիւ)
399 (երեք հարիւր իննսունինը) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 398-ի եւ 400-ի միջեւ
(239) Ատրասթէա
(239) Ատրասթէա (Adrastea), աստղակերպ աստղակերպներու հիմնական գօտիին մէջ։ Յայտնաբերուած է 18 Օգոստոս 1884-ին Եոհան Փալիսայի կողմէ Վիեննայի մէջ ։
Միջին հեռաւորութիւնը Արեգակը կը կազմէ 2,968903 ա. մ., առաւելագոյնը կը մօտենայ 2,2791 ա. մ. հեռաւորութեան վրայ եւ կը հեռանայ 3,6587 ա. մ. ։ Արեգակի շուրջ մէկ ամբողջական պտոյտ կը կատարուի 1868,5 երկրային օրուան ընթացքին, իր ուղեծիրով շարժումով կը միջինէ 0,192668 աստիճան/օր արագութեամբ։ Աստղակերպի ուղեծիրի եւ խավարածրի հարթութիւնները իրարու հետ կը կազմեն 6,16° անկիւն։
Արտաքին յղումներ
Ատրասթէա
Վահան Ն. Հիւսիսեան
Վահան Հիւսիսեան, ծնած է Շ.Գարահիսար,ազգային հասարակական գործիչ։
Ազգային վարժարանը աւարտելէն ետք28 տարեկանին կը ստանցն է հօրը վաճառատունը,սակայն հանրային գործունէութեան իր եռանդին պատճառաւ շուտով կ՛անցնի դաշնակցութեան շարքերուն մէջ եւ կը դառնայ անխոնջ կազմակերպիչ տեղւոյն երտասարդութեան։
Հիւսիսեան հիմնած թատրոն,լսարան իր ընկերներուն հետ ինչպէս նաեւ արհեստակցական դպրոցներ եւ քարոզչական ու կրթական գործերով յաճախ այցելած է շրջակայ հայաբնակ գիւղերը, դառնալով բոլորի պաշտամունքի առարկան: Դահիճները չկարենալով իր հետքը գտնել, ձերբակալած են ծերունի հայրը եւ կախած Սեբաստիոյ մէջ։ 2-15 Յունիս 1915-ին ծայր առած են ընդհանրումները հայկական թաղին մէջ։ Վահանը անցած է գործի, ուրիշ նուիրեալներու հետ ղեկավարելով ապստամբութեան գործը :
Դուինի Եկեղեցական Ժողով (506)
Դուինի եկեղեցական ժողով, 506 թուականին Մարզպանական Հայաստանի մայրաքաղաք Դուինի Բաբգէն Ա. Ոթմսեցի կաթողիկոսի գլխաւորութեամբ հրաւիրուած ազգային-եկեղեցական ժողով։ Քննարկուած են դաւանական խնդիրներ, մասնաւորապէս նեստորականութեանը եւ քաղկեդոնականութեանը առնչուող հարցեր քննելու, անոնց հանդէպ հայ եկեղեցւոյ դիրքորոշումը պարզելու նպատակով։
Դուինի Կաթողիկէ եկեղեցին
Ժողովին մասնակցած են 20 եպիսկոպոս, վանականներ, երէցներ, 14 նախարար՝ մարզպան Վարդան Մամիկոնեանի (505–509 թուականներ) գլխաւորութեամբ, Սիւնեաց եկեղեցւոյ ներկայացուցիչներ, ինչպէս նաեւ Վրաց եւ Աղուանից եկեղեցիներու կաթողիկոսներն ու եպիսկոպոսները։ Պահպանուած է միայն մէկ ժողովական՝ «Թուղթ Հայոց ի Պարսս, առ ուղղափառս» վերնագրով առաջին թուղթը, որ գրած է Բաբգէն Ա. Ոթմսեցին։
Ժողովի արդէն հրաւիրուած էին, երբ Սիմէոն Բեթ-Արշամացու գլխաւորութեամբ Պարսկաստանի քրիստոնեայ ուղղափառ ասորիները, որոնք յատկապէս Սելեւկիայի 499 թուականի ժողովէն (ուր նեստորականութիւնը հռչակուած էր Պարսկաստանի քրիստոնեաներու պաշտօնական դաւանութիւն) յետոյ հալածանքներու ենթարկուած էին նեստորականները, պաշտպանութիւն հայցած Հայ եկեղեցիէն, միաժամանակ խնդրած, որ Հայոց կաթողիկոսը գրով հաստատէ, թէ ինչն է ճշմարիտ դաւանութիւնը, քանի որ նեստորականները պարծեցած էին, թէ հայերը, յոյները, վրացիներն ու աղուանները եւս իրենց հաւատքը ունին։ Բաբգէն Ա. Ոթմսեցին, ի պատասխան այդ խնդրանքի, Հայ եկեղեցւոյ եւ ժողովի անունէն հաւաստած է, որ Հայ եկեղեցին Նեստորի եւ անոր կողմնակիցներու վարդապետութիւնը կը մերժէ։ Նամակը գրուած է հայերէն ու պարսկերէն եւ կնքուած բոլոր ժողովականներու ստորագրութեամբ։ Այս ժողովին ընդունուած է մեզ չհասած «Պայման նամակը» (որ նաեւ «Հաւատոյ նամակ» կը կոչուի), որով մերժուած ու լռելեայն դատապարտուած է Քաղկեդոնի ժողովը եւ Լեւոնի տոմարը։
Դուինի այս ժողովը երեւոյթ էր Հայ եկեղեցւոյ դաւանական դրութեան յստակեցման եւ զարգացման, անոր հականեստորական, հակաքաղկեդոնական դիրքորոշման ճշդման գործին։ Դուինի Ա. ժողովը հանրագումարն էր դաւանական այն պայքարին, որ Հայ եկեղեցին նախորդ տասնամեակներուն մղած է քրիստոնէական տարբեր հոսանքներու՝ քաղկեդոնականութեան, նեստորականութեան, եւտիքականութեան դէմ։ Միաժամանակ Հայ եկեղեցւոյ հեղինակութեան եւ դիրքի ապացոյցն էր 6-րդ դարու քրիստոնեայ Արեւելքի մէջ ծաւալուած դաւանական վէճերուն մէջ։ Տարբեր դաւանանքներու պատկանող դրացի քրիստոնեաները, գիտակցելով Հայ եկեղեցւոյ նշանակութիւնը եւ դերը Արեւելքի քրիստոնեայ եկեղեցիներու մեջ, աշխատած են ձեռք բերել Հայ եկեղեցւոյ հովանաւորութիւնը եւ տեսնել իրենց դաւանական այն պայքարը, որ Հայ եկեղեցին նախորդ տասնամեակներուն մղած է քրիստոնէական տարբեր հոսանքներու՝ քաղկեդոնականութեան, նեստորականութեան, եւտիքականութեան դէմ։
Միաժամանակ Հայ եկեղեցւոյ հեղինակութեան եւ դիրքի ապացոյցն էր 6-րդ դարուն քրիստոնեայ Արեւելքի մէջ ծաւալուած դաւանական վէճերուն։ Տարբեր դաւանանքներու պատկանող դրացի քրիստոնեաները, գիտակցելով Հայ եկեղեցւոյ նշանակութիւնը եւ դերը Արեւելքի քրիստոնեայ եկեղեցիներու մեջ, աշխատած են ձեռք բերել Հայ եկեղեցւոյ հովանաւորութիւնը եւ տեսնել իրենց դաւանանքէն։
Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Քաղկեդոնականութիւն
Քաղկեդոնականութիւնը Քաղկեդոնի տիեզերական ժողովի կանոնները ընդունած եկեղեցիներու դաւանաբանական ուսմունքի անուանումն է հայ միջնադարեան գրականութեան մէջ։
Քաղկեդոնի Տիեզերաժողովը տեղի ունեցաւ 451 թուականի աշնան, Կ. Պոլսոյ արուարձան՝ Քաղկեդոնի մէջ, Բիւզանդիոյ կայսր՝ Մարկիանոսի նախաձեռնութեամբ։ Քաղկեդոնի Տիեզերաժողովը հերքեց միաբնականութիւնը ընդունած Եփեսոսի 449 թուականի ժողովին կանոնները եւ հաստատեց երկաբնականութիւնը։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Կրօն
Լալա Միսկարեան-Մինասեան
Լալա Միսկարեան-Մինասեան ծնած է 6 Ապրիլ 1946-ին, [Https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B1%D6%80%D5%B3%D5%AB%D5%BD Արճիս] գիւղը, (Տաւուշի մարզ, Նոյեմբերեանի շրջան), գրող, հրապարակագիր, մանկավարժ, խմբագիր եւ դասախօս։
Կենսագրութիւն
Լալա Միսկարեան-Մինասեան ծնած է մանկավարժներու ընտանիքի մը մէջ: Բարձրագոյն կրթութիւնը ստացած է Երեւանի Պետական Համալսարան ի բանասիրական ճիւղէն: Համալսարանական տարիներուն կը հանդիպի ապագայ ամուսինին` Բիւզանդ Մինասեանին, կ'ամուսնանայ ու Երեւանի մէջ կ'ունենայ առաջնեկին։ 1973-ին կը տեղափոխուին Հալէպ, ուր կը ծնի երկրորդ տղայ զաւակը:
Գործունէութիւն
Աշխատանքային գործունէութիւնը կը սկսի Ազգային Քարէն Եփփէ Ճեմարանին մէջ որը եւ Միսկարեան-Մինասեանին մանկավարժական գործունէութեան դարբնոցը կը դառնայ, ուր կ'աշխատի մինչեւ 2011թ.:
Կը դասավանդէ Մխիթարեան եւ Սարգիս Չեմպերճեան Կրթասիրաց վարժարաններուն, ինչպես նաեւ Կիլիկեան Ճեմարան ին մէջ։
1995Էն, hիմնադրութեան առաջին իսկ օրէն մինչեւ օրս, կը դասախօսէ Համազգայինի Հայագիտական Հիմնարկ էն ներս, դասաւանդելով հայ գրականութիւն, հայ ժողովրդական բանահիւսութիւն եւ գրականութեան տեսութիւն նիւթերը:
2007-2009 թուականներուն եղած է խմբագիր Ազգ. Քարէն Եփփէ Ճեմարանի Շրջանաւարտից Միութեան «Շաւիղ» պարբերականին:
Հետեւողականօրէն աշխատակցած է գաղութիս մէջ հրատարակուող մամուլին, ինչպէս՝ «Օշական» պարբերաթերթ, «Գանձասար» շաբաթաթերթ, Հալէպահայ գրողներու «Երթ» պարբերական, ինչպէս նաեւ սփիւռքեան այլ հրատարակութիւններու, ինչպէս՝ « Ազդակ », « Ասպարէզ » օրաթերթեր, « Բագին » պարբերական եւ այլն:
Երկեր
2007-ին լոյս կ'ընծայէ իր առաջին գիրքը՝ «Յոյսի Հորիզոններ»-ը : Գիրքը հեղինակին յուշերն են՝ կապուած ծննդավայրին, հայրենի երկրին, սովետական իրականութեան առնչուած կարգ մը դէպքերուն եւ իր հոգիին վրայ անոնց ձգած անդրադարձին։ Հատորը կը հրատարակուի Բերիոյ Հայոց Թեմ ի «Այգ» մատենաշարով, իսկ 20 նոյեմբեր 2007-ին, Հալէպի մէջ տեղի կ'ունենայ հատորին գինեձօնը։
2010-ին, կը հրատարակուի երկրորդ գիրքը՝ «Հող ու Երկինք» պատմուածքներու ժողովածուն, Բերիոյ Հայոց Թեմի «Այգ» մատենաշարով։
2016-ին Լա­լա Միս­կար­եան-Մի­նաս­եան կը հեղինակէ  «Սուր­ի­ա­կան Օրագ­րու­թիւն»ը: Գիրքը «Արաբական գարուն» անուան տակ մեծ պետութիւններու սանձազերծած պատերազմի բերած արհաւիրքներու ֆիզիքական, տնտեսական ու հոգեկան ազդեցութիւններուն անդրադարձն է Հալէպի ու Սուրիոյ բնակչութեան վրայ՝ հեղինակի ընդվզումին ու խորհրդածութիւններուն դրոշմով :
Գիրքը, որ բաղկացած է 374 էջերէ, արժանացած է «Գէ­որգ Մե­լի­տի­նե­ցի» գրա­կան մր­ցա­նա­կ ին եւ հրատարակուած Մե­ծի Տանն Կի­լիկ­իոյ Կա­թո­ղի­կո­սու­թեան տպարանը, Ան­թիլ­ի­աս, 2016-ին, խմբագրութեամբ` տոքթ. Ար­մե­նակ Եղ­իայ­եա­ն ի: Նոյեմբերի 30ին, Հալէպի մէջ տեղի կ'ունենայ գիրքին շնորհանդէսը :
Հեղինակի յատկապէս ա՛յս գիրքը առաւել լայն ուշադրության կ'արժանանայ ընթերցասէր հայ հասարակութեան, մշակութային-գրական շրջանակներու ինչպէս նաեւ հայ եւ օտար լրատուամիջոցներու կողմէ   :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1946 ծնունդներ Ստորոգութիւն:6 Ապրիլի ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Սարգիս Մինասեան
Սարգիս Մինասեան (, խմբագիր եւ մանկավարժ։
Գրական ծածկանունն է Արամ Աշոտ։ Պարտիզակի բարձրագոյն վարժարանէն կ'անցնի Կեդրոնական վարժարան եւ կ'աւարտէ զայն։
Բացառիկ կարողութեան շնորհիւ Հրանդի աջակցութեամբ 1894-ին կը մեկնի Ժընեւ, ուր կը հետեւի քաղաքական եւ ընկերային գիտութիւններու մինչեւ 1903 թուականը։ Երկար ատեն կ'աշխատակցի «Դրօշակ» պարբերաթերթին։
Կ'անցնի Ամերիկա եւ կը վարէ «Հայրենիք» թերթի խմբագրութիւնը։ 1905-ին կը վերադառնայ Ժընեւ, ուր կը մնայ մինչեւ 1909։ Ապա կ'անցնի Պոլիս եւ կը զբաղի ուսուցչութեամբ ու գրականութեամբ։
Ժընեւի մէջ անանուն հրատարակած է Սերոբ Աղբիւրի կենսագրականը։
Զաք Էֆրոն
Զաքարի Տէյվիտ Ալեքսանտր Էֆրոն, (Zachary David Alexander "Zac" Efron, ծնած է 18 Հոկտեմբեր, 1987 թուականին, Քալիֆորնիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ :) Ան Ամերիկացի դերասան եւ երգիչ մըն է որ իր գործընթացքը սկսած է 2000ական թուականներուն: Անոր առաջին գլխաւոր դերը եղաւ High School Musical-ի ֆիլմերուն մէջ (2006–2008): Զաք նաեւ կարեւոր դերեր ունեցած է հետեւեալ ֆիլմերուն մէջ՝ Hairspray (2007), 17 Again (2009), New Year's Eve (2011), The Lucky One (2012), Neighbors (2014), Dirty Grandpa (2016) եւ Neighbors 2: Sorority Rising (2016):
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասաններ Ստորոգութիւն:1987 ծնունդներ Ստորոգութիւն:18 Հոկտեմբերի ծնածներ
Արցախի Տիգրանակերտ Եկեղեցւոյ Ճարտարապետութիւնը
Արցախի Տիգրանակերտը, որ կը գտնուի Ասկերանի շրջանի Խաչենգետ ներգնահովիտին մէջ՝ գետէն հարաւ ինկած Վանքասար կոչուող լերան համեմատաբար ցած բարձունքներէն մէկուն վրայ եւ այդ լանջին կից գոգաւորութեան մէջ՝ Արքայական աղբիւրներու (Շահբուլաղ) հարեւանութեամբ, կը կրէ Տիգրան Մեծի անունը։
Եկեղեցւոյ Յատակագծային Եւ Ծաւալատարածական Յօրինուածքը
Արեւելքէն արեւմուտք ձգուող ուղղանկիւն աղօթասրահը (21,4 x 6,8 մ) արեւելքին վրայ կ'աւարտի ներսէն կիսաշրջանաձեւ` ոչ խորադիր (3,4 մ), դուրսէն հինգանիստ աբսիդով։ Պահպանուած են եկեղեցւոյ արեւելեան ճակատի աբսիդի հարաւային կողմի երկու նիստերը միայն (մէկ շարք բարձրութեամբ` 0,68 մ), որոնք կարելիութիւն են կու տան պարզելու նիստերու քանակը։ Դուրսէն հինգանիստ աբսիդով ներսէ թէ՛ կիսաշրջանաձեւ (Բայբուրդ, Ջրվէժ, Շողագավանք, Վանստան) եւ թէ՛ փայտաձեւ (Ոսկեվազ, Ջարջառիս, Էջմիածին, Պեմզաշէն) միանաւ եկեղեցիներ` յատակագծային տարբեր համաչափութիւններով յայտնի են նաեւ այլ տեղերու մէջ։
Տիգրանակերտի եկեղեցին կը բարձրանայ 28,85 x 11,25 մ չափերու ուղղանկիւն` եռաստիճան (1,2 մ բարձրութեամբ) որմնախարսխի վրայ, որ հիմնականին (բացառութեամբ արեւելեան, մասամբ նաեւ հարաւային կողմի) պահպանուած է եւ շէնքի պարագծային պատերուն արտաքին մակերեւոյթէն դուրս կու գայ 1 մ չափով։ Աստիճաններու բարձրութիւնը քիչ մը կը գերազանցէ անոնց լայնութիւնը (բարձրութիւնը հիմնականին 0,41 սմ է, իսկ լայնութիւնը` 0,33 սմ)։ Եռաստիճան բարձր որմնախարիսխը եկեղեցւոյ պատի արտաքին մակերեւոյթին մէկ մասն է եւ յատակէն բարձր է։ Հիմնախարիսխներու այսպիսի կառուցուածքը թելադրուած է երկրաշարժային ազդեցութիւններու նկատմամբ շէնքի դիմացկունութեան ուժեղացման անհրաժեշտութենէն։ Ատոնց միջոցով կը փոքրանար պատերու ստորին մասերու վրայ ինկող բեռնուածութիւնը։ Այսպիսի լուծումը կը նպաստէր նաեւ շէնքի գեղագիտական ընկալման` կը զօրանար շէնքի հոյակապ տպաւորութիւնը։ Արտաքուստ շեշտուած աբսիդով միանաւ եկեղեցին այսօր տեղադրուած է ուղղանկիւն հարթակի վրայ, ուր որմնախարիսխը չի կրկներ հինգանիստ աբսիդի ուրուագիծը։ Բացի անկէ, խորանի արտաքին նիստերը ծածկուած էին կրաշաղախի շերտով։ Եկեղեցւոյ արեւելեան կողմը վաւերացուած այսպիսի իրավիճակ կը խօսի շինարարական երկու շրջանի եւ վերակառուցման մասին։ Հաւանաբար, արտաքուստ շեշտուած աբսիդը հետագային ներառուած է ուղղանկիւն պարագիծին մէջ։
Եկեղեցւոյ հարաւ-արեւելքէն կցուած է 4,9 x 3,45 մ ներքին չափերով սենեակ մը։ Այս կառոյցի հարաւային (որ եկեղեցւոյ հետ ընդհանուր է), արեւելեան եւ արեւմտեան պատերուն առաջին շարքի անկիւնաքարերը համաժամանակեայ են եկեղեցւոյ, որովհետեւ մեկնական կերպով կապուած են պազիլիքայի որմի հետ։ Նոյնը կարելի չէ ըսել սենեակի հարաւային ու արեւելեան պատերուն մասին (ասոնք ամբողջութեամբ վերակառուցուած են)։ Այս կցակառոյցի գործառոյթի եւ ծաւալի մասին դժուար է խօսիլը, որովհետեւ անիկա բաւական շատ վերակառուցուած եւ վերաօգտագործուած է։ Նախնական կառոյցէն պահպանուած են միայն վերը նշուած` եկեղեցւոյ հետ ընդհանուր որմին պատկանող քանի մը քարեր միայն։ Հնարաւոր կարելի է համարել, որ այս սենեակը կառուցուած է եկեղեցւոյ վերակառուցման ժամանակ, որովհետեւ արտաքինէն շեշտուած աբսիդով եկեղեցիները (Ջրվէժ, Ոսկեվազ, Ջարջառիս, Պեմզաշեն եւ այլն) սովորաբար կից կառոյցներ չունին ու արտաքին սրահ կամ որեւէ կառոյց ունեցող բոլոր միանաւ եկեղեցիներու աբսիդը առնուած է պատերու ուղղանկիւն պարագիծի մէջ։ Տուեալ պարագաներու գործ ունինք արտաքինէն շեշտուած աբսիդի հետ։
Եկեղեցւոյ հարաւ-արեւելեան մուտքին դիմաց` արտաքին կողմէն (ներկայիս 2,7 x 2, 5 մ չափերով) սալայատակ բացուած է, որ դէպի հարաւ կը շարունակուի։ Այս սալերը աւելի փոքր են, քան պազիլիքայի աղօթասրահի յատակասալերը։ Եկեղեցւոյ հարաւակողմին վրայ բացուած այս հատուածները թոյլ կու տան խօսելու, որ այստեղ ապագային նոր շինութիւններ եւս պիտի յայտնաբերուին։ Տիգրանակերտի միանաւ սրահը կառուցուած է կրաքարի կոպիտ կտորտանքներով եւ կրաշաղախով կապակցուած հիմքի վրայ։ Այսօր արդէն յստակեցած են եկեղեցւոյ արտաքին չափերը. 27,3 մ երկարութիւն եւ 9,3 մ լայնութիւն, գրաւած տարածքը՝ 253,89 քառ. մ։ Արցախի Տիգրանակերտի կեդրոնական թաղամասին մէջ պեղուած այս միանաւ սրահը Անդրկովկասի համանման ամենախոշոր կառոյցներէն մէկն է։ Անոր այդ ազդեցիկ չափերով ու շուրջը բացուած կառուցապատմամբ պայմանաւորուած է նաեւ հինգ մուտքի առկայութիւնը։ Ատոնցմէ չորսը հիւսիսային եւ հարաւային պատերուն մէջ բացուած են. ամէն կողմի վրայ մէկ զոյգ (հարաւային կողմին վրայ 1,15 մ եւ 1,6 մ լայնութիւններով, հիւսիսայինին` 1,2 մ եւ 1,4 մ)։
Արեւմտեան մուտքը ունի 1,5 մ լայնութիւն։ Եկեղեցւոյ հարաւ-արեւելեան մուտքը արտաքին կողմէ վերակառուցումներու ենթարկուած է, որուն արդիւնքով որմնախարիսխի երրորդ աստիճանի օգտագործման հաշիւին պատը լայնցած է` հասնելով 1,6 մ-ի։
Մուտքերու այսպիսի «առատութիւն» վաղքրիստոնէական միանաւ սրահներուն մէջ չէ վաւերացուած։ Արտաքուստ շեշտուած աբսիդով եկեղեցիներուն մէջ առաւելագոյնը երկու մուտքեր կը հանդիպին (Բայբուրդ, Պեմզաշեն)։ Ընդհանրապէս վաղմիջնադարեան միանաւ սրահներու մուտքերը մեծ մասամբ արեւմտեան կողմին վրայ են, երբեմն հարաւային եւ արեւմտեան (Կառնուտ, Գառնի, Էջմիածին, Լեռնակերտ եւ այլն), քիչ հանդիպող` հիւսիսային եւ արեւմտեան (Դուին, Փաշվաք) կամ միայն հարաւային (Աւան, Ագարակ)։
Դուռերու բացուածքներուն ստորին նշագծումները (բացառութեամբ հարաւ-արեւելեան մուտքի) նոյնպէս չեն համապատասխաներ յատակի մակարդակին` անկէ բարձր են։ Հիւսիսային պատին մէջ բացուած մուտքերուն դիմաց` հիմնախարիսխի ստորին աստիճանի մակարդակին վրայ, դրուած են 0,5 x 0,6 մ չափերու մէկական քարեր։ Աղօթասրահի յատակը սալապատ է, որ նոյնպէս հիմնականին պահպանուած է։ Կը բացակային արեւմտեան կողմի յատակի սալերը։ Սալահատակը այս հատուածին մէջ աւելի քայքայուած է, որովհետեւ յատակը այստեղ նստուածք տուած է, որ պատճառ դարձած է սալերուն մէջ ճաքերու յառաջացման եւ, ի վերջոյ, անոնց փշրման ու քայքայման։ Սալայատակին զգալի վնաս հասցուցած է նաեւ եկեղեցւոյ աւերումէն ետք` անոր ներսը բնակելի եւ տնտեսական նպատակներով օգտագործելու հանգամանքը։ Յատակի սալերը ուղղանկիւնաձեւ են եւ ունին տարբեր չափեր (0,4 x 0,45 – 0,76 x 1,50 մ)։ Սալաքարերը, անընդհատ ոտքի տակ ըլլալով, բաւական ողորկ դարձած են. որոշ սալերու մէջ առկայ են նաեւ փոսիկներ։ Յատակի երկու սալաքարերուն վրայ փորագրուած են երկրաչափական պատկերներու պարզունակ համադրումներ (եռանկիւններ, քառակուսիներ, շեղանկիւններ)։ Մուտքերը (բացառութեամբ հարաւ-արեւմտեանի, որ ունի աղօթասրահի յատակի մակարդակը) աղօթասրահի յատակէն 10 սմ բարձրացած են։
Հետաքրքիր լուծում ունի եկեղեցւոյ ներքնատեսքը։ Բեմը 2,5 մ դէպի արեւմուտք երկարած է ու աղօթասրահի մակարդակէն բարձրացած՝ 0,5 մ։ Այս հատուածը ամբողջութեամբ սալապատուած է, որմէ դէպի աղօթասրահ կ'իջնեն երկու աստիճաններ։ Առաջադիր այս հարթակը, ըստ երեւոյթին, ժամանակին երեք կողմերուն (բացառութեամբ արեւելակողմի, ուր բեմին շարունակութիւնը կազմին մէջ է, եւ դէպի աղօթասրահ իջեցնող մուտքին) ցանկապատուած եղած է, որուն մասին կը վկայեն պեղումներէն յայտնաբերուած բազրիքի սիւնիկներու ճարտարապետական մանրամասներ։
Ներքին տարածութեան այսպիսի տրոհում կ'ենթադրուի նաեւ Զուարթնոցի տաճարին մէջ, ուր նոյնպէս գտնուած են սիւնիկ-բազրիքներ։
Տիգրանակերտի եկեղեցւոյ ամենանշանակալից գտածոներէն մէկը կաւէ (8 սմ տրամագիծով) փոքրիկ սկաւառակն է։ Անոր մէկ երեսին վրայ փորագրուած է շրջանին ներգծուած հաւասարաթեւ խաչ, իսկ միւսին` մորթէ գլխարկ կրող, պեխ-մորուքով տղամարդու դիմապատկեր։ Սկաւառակն ունեցած է միջանցիկ երկու անցք, որոնց օգնութեամբ կապուած է ինչ-որ փաթոյթի կամ տուփի եւ իւրօրինակ «դրոշմակնիքի» դեր կատարած է։ Սկաւառակի վրայ կայ հայերէն արձանագրութիւն՝ «ԵՍ ՎԱՉ[է] (կամ ՎԱՉ[ԱԳԱՆ]) ԾԱՌԱՅ Տ[ԵԱՌՆ]»:
Սկաւառակը գտնելու հանգամանքներուն, պատկերագրութեան եւ հայերէն տառատեսակներուն քննութիւնը առիթը կու տայ զայն վերագրելու 5–7-րդ դարերուն։ Տիգրանակերտի եկեղեցիէն գտնուած այս սկաւառակը, փաստօրէն, Արցախի տարածքին յայտնաբերուած ամենահին հայերէն արձանագրութիւններէն մէկն է եւ Խաչենագետի ներքնահովիտի վաղքրիստոնէական-հայկական դիմագիծի լաւագոյն փաստարկը։
Շինարարական Արուեստի Հմտութիւնը
Եկեղեցւոյ արեւելեան մուտքին տակ խորացումը կարելիութիւնը տուած է պարզելու կառոյցի հիմքի եւ հիմնատակի կառուցման կերպը։ Եկեղեցին բնական ամուր հիմնատակ չունենալով, ինչպես Տիգրանակերտի ամրացած հատուածները, անոր համար արհեստական հիմնատակ պատրաստած են։ Պազիլիքայի հիմքը կրաշաղախով ամրացած միջին եւ մանր անկանոն քարերով շինուած 0,6 մ բարձրութեամբ հարթակն է, որմէ անցումը դէպի պատը շինուած է որմնախարիսխի միջոցով։ Մեծ մասամբ վաղմիջնադարեան պազիլիքաներու հիմքը այսպիսի եղանակով կը շինուէր։ Որոշ պարագաներու (Քասախի պազիլիքայի եւ Էջմիածինի Մայր տաճարի հնագոյն շէնքին մէջ) հիմքերը սրբատաշ քարերէն են։ Հիմքերը, իրենց վրայ կրելով կառույցի որմնախարիսխն ու պատերը, կը կրկնեն անոնց պարագիծը ու յատակագիծին կը հաւասարին որմնախարիսխի երրորդ աստիճանի լայնութեան։ Ընդհանրապէս միջնադարեան կառոյցներուն որմնախարիսխներն ու պատերը յատակագիծին կամ հաւասար են վերջիններուս լայնութեան, կամ քիչ մը աւելի լայն են։ Տիգրանակերտի պազիլիքայի որմնախարիսխները հաւասար են հիմքերու լայնութեան եւ եռաստիճան են։ Տեղանքի թեքութենէն ու շէնքի նշանակութենէն կախեալ՝ որմնախարիսխները վաղմիջնադարեան պազիլիքաներուն մէջ ունեցած են մէկ (Քասախի միանաւ եկեղեցի), երկու (Լեռնակերտ, Ջարջառիս) եւ երեք աստիճաններ (Ջրվէժ, Պեմզաշենի միանաւ եկեղեցի)։ Տիգրանակերտի եկեղեցւոյ որմնախարիսխը, պարուրելով կառոյցը բոլոր կողմերէն եւ շինիչ նշանակութիւն ունենալէն զատ, յօրինուածքին կը հաղորդէ նաեւ վեհութիւն եւ հաստատականութիւն։ Դուռերուն խոռոչները մինչեւ 10-15 սմ բարձրացած են աղօթասրահի մակարդակէն ու մէկ աստիճան շեմեր կը կազմեն։ Այսպիսի լուծումը նպաստած է դուռերու խոռոչներուն պատերու ու հիմքերու ամրապնդման եւ կանխած է շէնքի ներս մթնոլորտային տեղումներու ներթափանցումը։
Եկեղեցւոյ պատերը կառուցուած են աւանդական եղանակով` «միդիս» եռաշերտ երկճակատանի սկզբունքով։ Որմածքին մէջ օգտագործուած քարերը երեսի կողմէ մշակուած եւ պարագիծով շրջատաշուած ու տեղադրուած են պատի երկու կողմերուն վրայ։ Արանքը լեցուած է տարբեր մեծութեան քարի կտորներով համալրուած հեղուկ կրաշաղախը, որ, ներթափանցելով բոլոր կարերու եւ անցքերու մէջ, բացառած է քարաբետոնի դատարկութիւններու գոյացումը եւ ապահովել համաձոյլ կառուցուածք։ Քարերը այստեղ ունին պատի երեսապատման, ներպատային քարալիցքի կաղապարի, մասամբ նաեւ պատի վրայ ինկող բեռնուածութիւնը ընդունող շինարարական գործառոյթներ։ Պատերէն պահպանուած է հիմնականին կրաշաղախի լիցքը (մօտ 3 մ բարձրութեամբ), որուն մէջ դրօշմուած կ'երեւին պատի շարքերու սրբատաշ քարերու բուները, իսկ քարերը պոկուած են։
Սրբատաշ քանի մը քարեր պահպանուած են միայն աղօթասրահի հարաւային պատի ներքին երեսի արեւելեան եւ արեւմտեան հատուածներուն մէջ։ Պատերուն հաստութիւնը 1,20–1,25 մ է։ Որմի ստորին շարքերը շարուած են աւելի մեծ քարերէ (1,90 x 0,98 մ), քան վերինները։ Այսպիսով կը հեշտանար պատի կառուցումը, կ՚ապահովուէր պատի պաշտպանութիւնը վնասուածքներէն եւ կը բարձրանայ սեյսմակայունութիւնը։ Որմածքի հորիզոնական կարանները մշակուած են 0,5–1,0 սմ լայնութիւն ունեցող, 45 աստիճանի թեքութեամբ տաշուած եզրակոսներով, որ շինիչ ըլլալէ զատ, պատի հարթութեան հաղորդած է արտայայտչականութիւն` ստեղծելով որոշակի ռիթմ եւ մասշտաբ։ Քարերը ունին հատած բուրգի ձեւ` սրբատաշ հիմքով, որոնք գագաթամասով ագուցուած են (0,3–0,6 սմ խորութեամբ) կրաշաղախի մէջ։ Կարանները, որոնք յառաջացած են քարերու միացման տեղերուն մէջ` սեպաձեւ են, որոնք նպաստած են կրաբետոնէ միջուկի հետ այդ քարերու լաւ կապակցման։ Միջնադարեան կառոյցներուն վրայ ընդհանրապէս, Տիգրանակերտի եկեղեցւոյ մէջ նոյնպէս կրաշաղախը շատ ամուր է (կը հաստատուի ճաքերու բացակայութեամբ, որոնք յատուկ են ցածորակ շաղախներուն), որ պայմանաւորուած է կուրի բարձր ցուցանիշներով։ Կրաշաղախի բաղադրութեան հետազօտման նպատակով եկեղեցւոյ տարբեր հատուածներու շաղախներէն վերցուած են նմուշներ։ Ուսումնասիրութիւնները կատարուած են ֆիզիքաքիմիական եղանակներով։ Նմուշներուն մէջ որոշուած են խոշոր լցիչի (աւազի) տարբեր հատուածներու տոկոսային քանակութիւնները, ջրակլանման գործակիցները, ծաւալային զանգուածները, կիր-աւազ յարաբերակցութիւնը։ Մանրադիտակային հետազօտութեան արդիւնքին մէջ, որ կատարուած է պ.գ.թ. Ք. Նաւասարդեանի կողմէ, կ՚երեւին, որ նմուշները կը տարբերին իրենց բաղադրութեամբ եւ ինչ-որ չափով կարբոնատացման աստիճաններով։
Աղիւսակէն կ'երեւի նաեւ, որ 11 եւ 12 նմուշներու բոլոր ցուցանիշները իրար շատ մօտ են եւ որոշ չափով կը տարբերին եկեղեցւոյ միւս հատուածներէն վերցուած նմուշներէն, որ կարելիութիւնը կու տայ ենթադրելու, որ կրաձոյլ այդ հատուածի կրաշաղախը պէտք է ապահովեր աւելի մեծ կրողունակութիւն։ Այդ մէկը այդպէս է, քանզի փորձանմուշը վերցուած է աբսիդի արտաքին նիստերու վրայ լեցուած շաղախէն։ Այստեղ գործ ունինք հետագայ վերակառուցումներու հետ, որովհետեւ անտրամաբանական կ'ըլլար ծածկել պատի սրբատաշ ճակատը։
Տարրալուծարանի քննութիւնը պարզած է, որ աւազային լցիչը բոլոր նմուշներուն մէջ ներկայացուած է կրաքարով եւ խճաւազով։ Դասական շաղախներուն մէջ գերազանց ամրութիւն ապահովելու համար կը պահանջուէր առնուազն աւազի եւ կուրի երկուքը մէկուն յարաբերակցութիւն։ Բաւարար կը համարուէր (նայած թէ ինչ շինիչ հանգոյցներու եւ ինչ կառույցներու մէջ պիտի օգտագործուէր շաղախը) նաեւ գոնէ մէկը միւսին յարաբերակցութիւնը։ Եկեղեցւոյ մէջ օգտագործուած շաղախներու այդ յարաբերակցութիւնը պահպանուած է։
Այս կղմինտրները բնորոշ են 5–6-րդ դարերուն։ Հակառակ ամբողջական օրինակներ չգտնուելուն,վաղմիջնադարեան այլ յուշարձաններէն յայտնաբերուած կղմինտրները թոյլ կու տան կատարել որոշ վերականգնումներ։ Տափակ կղմինտրները պատրաստուած են ուղղանկիւնաձեւ` դէպի ներքեւ նեղցող հատուածով։ Բեկորային նիւթի մէջ առկայ են փորակավոր կղմինտրի ինչպէս կիսաշրջանաձեւ, այնպէս ալ երկթեք տարբերակները։ Այսպիսի կղմինտրներ յայտնի են նաեւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Նոր Հայկաջուր գիւղէն արեւելք գտնուող Կիաւուր կալա հնավայրի եկեղեցւոյ մէջ։ Վաղմիջնադարեան կղմինտրներու այս տիպերը տարածուած եղած են ոչ միայն Հայաստանի մէջ, այլեւ Անդրկովկասի մէջ։ Այս մասին կը խօսին արեւելեան սեւ ծովու մերձաւոր տարածքին մէջ` Պիթիունթի մէջ պեղուած 6-րդ դարու պազիլիքայէն յայտնաբերուած կղմինտրները։ Ուսումնասիրողներէն ոմանք կը կարծեն, որ վաղմիջնադարեան կղմինտրներու այս ձեւը հին ծագում ունի, որուն մասին կը վկայեն ք.ա.1-ին եւ 2-րդ դարերուն Արտաշատի, Դուինի եւ դրացի Աղուանքի մայրաքաղաք Կապաղակի մէջ գտնուած կղմինտրները, որոնք, սակայն, վաղմիջնադարեան օրինակներէն իրենց չափերով մեծ են։ Տիգրանակերտէն յայտնաբերուած կղմինտրներուն մէջ չկան 7-րդ դարուն բնորոշ աւելի նուրբ եւ մանրահատիկ կաւով պատրաստուած ու լաւ թրծուած կղմինտրներ։ Այս հանգամանքը նոյնպէս կը վկայէ եկեղեցւոյ` աւելի վաղ թուագրութեան մասին։ Յայտնաբերուած են նաեւ քիչ քանակութեամբ աղիւսներ` պատրաստուած ոչ բարձրորակ կարմիր կաւէ։
Ճարտարապետական Փոքր Ձեւերը Եւ Զարդարանքը
Կառոյցի ճակատներու ձեւաւորման հարցին մէջ յատկապէս կարեւոր են շքամուտքերը, որոնք կը գտնուին եկեղեցւոյ հիւսիսային, հարաւային եւ արեւմտեան ճակատներուն վրայ։ Այս մուտքերը, հաւանաբար, ունեցած են նաեւ շքակամարներ։ Այդ կը վկայեն հիւսիսային ճակատի արեւմտեան կողմի մուտքի երկու կողմերուն վրայ` հիմնախարիսխի երկրորդ աստիճանի վրայ դրուած քարերը եւ երրորդ աստիճանի վրայ քարերու դրօշմուած հետքերը։ Հիւսիսային պատի մուտքի երկու կողմերուն վրայ որմնախարիսխի վրայ դրօշմուած հետքերն ալ կը խօսին այն մասին, որ ժամանակին այստեղ «հանգչած են» կամարներ։ Շքակամար ունեցած է նաեւ արեւմտեան մուտքը, քանզի կամարակիր որմնասիւներու խարիսխ-քարերը պահպանուած են մուտքի երկու կողմերուն` որմնախարիսխի աստիճաններուն վրայ։
Այս շքամուտքերը յպուած եղած են պազիլիքայի պատերուն եւ մեկնական կերպով կապուած չեն որմին հետ։ Հարաւային շքամուտքին պատկանող որմնասեան բեկորներ ու խոյակ յայտնաբերուած են պեղումներու ընթացքի, որոնք այդ հանգոյցը վերականգնելու հնարաւորութիւն կը ստեղծեն։ Անոնց հիմքի չափերը ճշգրտօրէն կը համապատասխանեն որմնախարիսխի վրայ դրօշմուած հետքերու չափերուն։
Պազիլիքայի պեղումներուն ընթացքին բացուած են նաեւ ճարտարապետական բազմաթիւ մանրամասներու բեկորներ. համարեա ամբողջական երկու որմնախոյակներ, երեք քառորդ շրջանաձեւ հատոյթով կրկնակի սիւնիկներու մինչեւ 1 մ բարձրութեամբ պահպանուած որմնասիւների, քիւերու դրուագներ, եւ մէկ խարիսխ։
Խոյակները (երկարութիւնը` 0,82 մ, լայնութիւնը` 0,5 մ, բարձրութիւնը՝ 0,4 մ) բնորոշ են վաղ միջնադարուն եւ ունին զուսպ յարդարանք։ Անոնք սեղանաձեւ են, վերը ունին թակաղակ (0,1 մ), որոնց վրայ, հաւանաբար, յենուած են շքամուտքը պարփակող կամարները։ Խաչային ու այգային յօրինուածքներ պատկերող զարդաքանդակներով պատուած խոյակները նոյնպէս տիպական են վաղ միջնադարուն։ Յօրինուածքի իշխողն է երկու խոյակներու միջեւ կետազարդ շրջանագիծի մէջ վերցուած հաւասարաթեւ խաչը։ Խոյակներէն մէկուն` դիմային ճակատում խաչը պարուրուած է խաղողի ողկոյզով ու տերեւով զարդարուած որթագալարով, որ անընդմէջ կը շարունակուի նաեւ խոյակի միւս` երկու նիստերուն վրայ։ Ի յաւելում այս թեմայի, կողային ճակատներէն մէկուն վրայ դարձեալ պատկերուած է կետազարդ շրջանագիծին (աւելի փոքր չափերու) ներգծուած հաւասարաթեւ խաչ եւ վեցթերթեայ վարդեակ, իսկ միւս ճակատին վրայ` միայն այդպիսի վարդեակ մը։
Երկրորդ խոյակի յօրինուածքի գլխաւոր թեման նոյնպէս կէտազարդ շրջագիծի մէջ վերցուած հաւասարաթեւ խաչն է, որուն երկու կողմերուն վրայ փորագրուած են քառակուսիի մէջ ներգծուած քառաթերթ շուշաններ։ Խոյակի միւս երկու նիստերէն մէկը զարդանախշեր չունի, որուն հանդիպակաց նիստի վրայ փորագրուած է եօթը թերթիկով ծաղիկներով վարդեակ։ Խոյակներու 10 սմ բարձրութեամբ վերնամասը քառա-թերթ ծաղիկներու կրկնուող քայլով եւ ոլորազարդով փորագրուած հորիզոնական գօտի է, որ կը պարագծէ բոլոր երեք նիստերը։
Քանդակազարդ այս խոյակները եւ պեղումներց գտնուած` առանձին կանգնած կոթողներու պատկանող բեկորները հար եւ նման են Հայաստանի զանազան յուշարձաններուն մէջ պահպանուած (Երերոյք, Ծիծեռնավանք, Կողբ, Աղիտու) վաղքրիստոնէական քանդակներուն։
Խարիսխը խոյակներու համեմատ աւելի կոպիտ մշակուած է։ Անիկա երկմաս կառուցուածք ունի` կազմուած մօտաւորապէս քառակուսի (0,54 x 0,56 մ) ու 0,24 մ բարձրութեամբ սալէ եւ նոյնքան բարձրութեան տորաձեւ բարձակէ։ Այս խարիսխը եկեղեցւոյ ներսը ոչ մէկ տեղ չի տեղադրուիր եւ, հաւանաբար, պատկանած է արտաքին սիւնասրահի կամ այլ կառոյցի մը։
Հայկական ճարտարապետութեան մէջ քիւերը առաջնակարգ շինիչ նշանակութիւն ունին։ Անոնք պատի հարթութենէն զգալիօրէն յառաջացող հորիզոնական` երկու մասէ բաղկացած սալեր են։ Տիգրանակերտի եկեղեցւոյ մէջ եւս քիւերը ունին երկմաս կառուցուածք` բաղկացած վերնասալէ (9, 10, 11 սմ բարձրութեամբ) ու անոր տակը դասաւորուած ատամնաշարերէ։ Բարձրութեան հիմնական մասը կը կազմեն ատամնաշարերը (14, 18, 19, 20 սմ), որոնք ճակատային մասին մէջ մշակուած են բաւական խոր քանդակուած ատամներու շարքի քանի մը տարբերակներով։
Տիգրանակերտի պազիլիքան, դժբախտաբար, պահպանուած պատուհաններ չունի, որպէսզի կարելի ըլլար աւելի մանրամասն ներկայացնել զանոնք։ Սակայն պեղումներու ընթացքին բացայայտուած պսակներու բեկորները խօսուն են եւ կը յուշեն, որ ժամանակին եկեղեցին ունեցած է կամարաձեւ վերնամասով լուսամուտներ, որոնք բնորոշ են վաղքրիստոնէական հայկական ճարտարապետութեան։
Միջնադարեան ճարտարապետներն ու քարագործ վարպետները շատ լաւ կը տիրապետէին իրենց գործին։ Հաստատ է, որ ամէն մէկը քիչ թէ շատ նշանակալից կառոյց ունեցած է իր նախագիծը եւ շինիչ լուծումներու որոշակի հիմնաւորումը։ Անոնք իրենց իմացութիւնները օգտագործած են նաեւ անմիջապէս շինարարութեան ընթացքին։ Նշագծման հետքեր պահպանուած են նաեւ Տիգրանակերտի եկեղեցւոյ մէջ յայտնաբերուած ճարտարապետական մանրամասներու վրայ։ Յատկապէս պարզորոշ կ'երեւին քիւերու հարթ մակերեսի վրայ սուր գործիքով եղած զուգահեռ գիծերը, որոնց հետեւելով քանդակուած են ատամնաշարերը։ Ուշագրաւ է նաեւ, որ եկեղեցւոյ պատկանող քարերուն վրայ նշմարելի են վարպետի նշաններ։ Ոչ մեծ խաչի տեսքով վարպետի նշանը յայտնաբերուած է եկեղեցւոյ հարաւ-արեւմտեան անկիւնը` շարքի մէջ` դուրսի կողմէն։ Այդպիսի նշան ունի նաեւ եկեղեցւոյ հարաւային կողմին վրայ միաշար պատի մէջ վերաօգտագործուած` եկեղեցւոյ պատկանող սալաքար մը։
Ստորեւ կը ներկայացուի արտաքուստ շեշտուած միանաւ եկեղեցիներ՝
Նախնական դիտարկումներով պազիլիքան կանգուն եղած պէտք է ըլլար մինչեւ 9-րդ դարու վերջերը, որմէ ետք աւերուած է: Աւերումէն ետք տարհանուած են պատերու մշակուած քարերը, որոնց բուները կ'երեւին շաղախի կանգուն հատուածներուն մէջ: Հետագային` վերակառուցումներ կատարուած են, եկեղեցւոյ համաժամանակեայ կցուած կառոյցի պահպանուած աւերակներուն հարաւ-արեւելեան կողմէ աւելցած է սենեակ մը, որուն արեւելեան պատը պազիլիքայի մշակուած միակոր խոշոր քարերով շարուած է, իսկ միւս երկու պատերը` անմշակ մանր քարերով: Այս կացարանի, ինչպէս նաեւ վերի շերտերուն մէջ բացուած պատերու մնացորդներու շինարարական կերպը յարիր չեն եկեղեցւոյ դասական ոճին, կառուցողական սկզբունքներուն եւ ակնյայտօրէն կը ցուցեն կառուցման այլ ժամանակ:
Տիգրանակերտի պազիլիք եկեղեցին իր համամասնութեամբ կը յարէ երկայնական տիպի պաշտամունքային կառոյցներու դասական համաչափութեան: Աղօթասրահի լայնութեան եւ երկարութեան յարաբերութիւնը վաղմիջնադարեան միանաւ նմանատիպ յուշարձաններու մէջ տարբեր է. 1:1,4 (Ոսկեվազ, Շողագաւանք), 1:1,5 (Էջմիածին), 1:1,7 (Լուսակերտ, Բատիկեան), 1:2 (Փարպի, Ջրվէժ, Բայբուրդ), 1:2,5 (Պեմզաշէն, Ջարջառիս, Վանստան): Թ. Թորամանեանը այսպիսի ձգուած համաչափութիւնը կը համարէր 4–5-րդ դարերու, «ամենավաղ շրջանի քրիստոնէական ճարտարապետութեան ոճ կամ պահանջ» 20: Տիգրանակերտի պազիլիկայոն մէջ այդ յարաբերութիւնը 3,0 է, որ բացառիկ երեւոյթ է: Գորիսի շրջանի Վերիշէն գիւղի Սբ. Հռիփսիմէ եկեղեցւոյ մէջ նոյնպէս մօտաւորապէս այդպիսի ցուցանիշ կ'արձանագրուի` 1:2,8, որ, սակայն, ենթարկուած է հետագայ վերակառուցումներու: Տիգրանակերտի եկեղեցին, հաւանաբար, նախապէս ունեցած է փայտէ ծածկ: Քարէ թաղով ծածկը նոյնպէս կարելի չէ լիովին բացառել, որովհետեւ պեղումներու ընթացքին բացուած են կրաշաղախի զանգուածեղ կտորներ ու միակոր սրբատաշ քարի պլոքներ, որոնք կրնային պատկանիլ ոչ միայն գմբեթարդին, այլեւ՝ թաղին: Այսպիսի թաղով միանաւ պազիլիքայի հնաւանդ օրինակ է Կառնուտի պազիլիքան, որ մօտաւորապէս նոյն թռիչքը ունի (6,25 մ), որքան Տիգրանակերտի միանաւ սրահը (6,8 մ):
Տիգրանակերտի եկեղեցւոյ տանիքը կղմինտրապատ եղած տ (պահպանուած չէ): Կղմինտրի բազմաթիւ բեկորներ գտնուած են կառոյցի հիւսիս-արեւմտեան մուտքի արտաքին կողմը` լիցքի 2, 6 մ խորութեան մէջ: Յայտնաբերուած են նաեւ քիչ քանակութեամբ աղիւս` պատրաստուած ոչ բարձրորակ կարմիր կաւէ:
Հայոց Ազգային Խորհուրդ (Պաքու)
Բաքուի Հայոց ազգային խորհուրդը, ստեղծուած է 1917-ին։ Կարեւոր դեր խաղցած է Ազրպէյճանի հայութեան հասարակական-քաղաքական կեանքին մէջ. փաստօրէն իրականացուցած է պետական, քաղաքական տէրեր։ Խորհուրդը մասնաճիւղեր ունէր Շամախու, Գիոքչայի, Նուխիի, Արեշի շրջաններուն մէջ, որոնք լծուեցան տեղական խնդիրներու պատճառով։ Ընդհանուր խորհուրդին ընտրուած էր վարչութիւն, որը և իր կազմին ընտրած էր նախագահ։ 1917-էն մինչև 1918-ի Ապրիլ Ազգային խորհուրդն իր տրամադրութեան տակ ունեցած է զորամիաւորումներ, որոնք բաղկացած էին մեծ մասամբ ռուսական բանակի հայազգի կադրային սպաներէ ու զինւորներէ։ 1918-ին այդ զորամիաւորումներն անցած են Բաքուի կոմունայի ենթակայութիւնը, միացած է կոմունայի բանակին և 1918-ին Մայիս-Սեպտեմբերին վճռորոշ դեր խաղցած է թւրքական արշաւանքին դիմագրաւելու գործին։
Անդրկովկասեան յատուկ կոմիտէն, Անդրկովկասեան սէյմը, ապա Բաքուի կոմունայի ղեկավարութիւնը Ազրպէյճանի հայութեանը վերաբերող բոլոր հարցերը լուծում էին Բաքուի Հայոց ազգային խորհուրդի միջոցով ու համաձայնութեամբ։ Բաքուն պաշարած թուրք-գերմանական զինվորական հրամանատարութիւնը քաղաքը յանձնելու վերջնագրով դիմած էր Հայոց ազգային խորհուրդին։ Սեպտեմբերի 15 1918-ին, Բաքուն թուրքերու կողմէն գրաւելէն ետք, խորհուրդը կարճ ժամանակով դադրած է իր գործունէութիւնը և վերսկսած անգլիական զորքը Բաքու մտնելէն էտք (Դեկտեմբեր 1918)` իրականացնելով նախկին տէրերը։
Խորհուրդի ջանքերն ուղղուած են Բաքուի հայ աղետեալներու վիճակը թեթևցնելու, փախստականներուն իրենց բնակավայրերը վերադարձնելու, հայ ռազմագերիներուն ու պատանդներուն փրկելու, հիւանդներուն, որբերուն, վիրաւորներուն խնամելու և այդ նպատակով դրամական միջոցներ հայթայթելու գործին։ Աղետեալներու, գերիներու իրավունքները պաշտպանութեամբ Ազգային պորհուրդը դիմումներ հղած է հասարակական, պետական, զինւորական մարմիններուն։ Այդ ժամանակաշրջանին Ազգային ժողովի պատուաւոր նախագահն էր Շամախու թեմի առաջնորդ Բագրատ արքեպիսկոպոս Վարդազարեանը։ 1918-ին Ազրպէյճանի Հանրապետութեան կառավարութիւնը դիմած է Ազգային խորհուրդին` կառավարութեան կազմին ու խորհրդարանին համատեղ աշխատելու առաջարկութեամբ։ Խորհուրդն նախ մերժած է այդ առաջարկը՝ չարագործներու հետ չհամագործակցելու պատճառաբանութեամբ, սակայն անգլիացիներու խորհուրդով ընդունած է։ Ազգային խորհուրդը 1918-ի Հոկտեմբերին, կառավարութենէն գաղտնի, խորհուրդի անդամ տնտեսագէտ Բախշի Իշխանեանի միջոցով տուեալներհաւաքած է Բաքուի հայ բնակչութեան ֆիզիքական ու նիւթական կորուստներու մասին։ Անտանտի երկիրներու Բաքուին ներկայացուցիչ անգլիական զինւորական իշխանութիւններու կարգադրութեամբ ստեղծուած է պաշտօնական յանձնաժողով, որուն համաձայն՝ թրքական արշաւանքի հետևանքով Բաքուի հայ խաղաղ բնակչութեան մարդկային կորուստները կազմած են 30 հազար, նիւթական կորուստները 453,2 միլիոն ռուբլի։ Բաքուի Հայոց ազգայինխորհուրդի ամբողջ գործունէութիւնը, կառավարութեան և խորհրդարանի անդամներ նշանակելու անոր իրաւասութիւնը, Ազրպէյճանի հայութեան տնտեսական, մշակութային ու քաղաքական գործունէութիւնը ղեկավարելու լիազորութիւնները կը վկայեն, որ 1918-ին Ազրպէյճանի տիմոքրատական հանրապետութիւնն ստեղծուած է պետական իշխանութեան մարմիններ ունեցող երկու ժողովուրդներու՝ հայերու ու թուրք-թաթարական համաձայնութեան հիման վրայ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Բաքու Ստորոգութիւն:Հայերը Ազրպէյճանին մէջ Ստորոգութիւն:Ազրպէյճանի պատմութիւն
Արքայական Հրեշտակ
Արքայական հրեշտակ, արքայական ձուկ-հրեշտակ (լատ.՝ Pygoplites diacanthus), արեւադարձային ծովային ձուկ ձուկ-հրեշտակներու ընտանիքէն։ Pygoplites ցեղի միակ տեսակը։
Նկարագրութիւն
Արքայական հրեշտակի երկարութիւնը 10-25 սմ է։ Մարմինը դեղին է՝ ուղղահայաց սպիտակակապտաւուն, ծայրերը մուգ զոլերով։ Մէջքային լողակի հետին մասը մուգ կապոյտ է՝ բազմաթիւ կապոյտ կէտերով։ Սեռական երկձեւութիւնը արտայայտուած չէ։ Կեանքի տեւողութիւնը՝ մինչեւ 15 տարի ։
Տարածուածութիւն
Տարածուած է Կարմիր ծովի, Հնդկական եւ Խաղաղ ովկիանոսներուն եւ Տահիտիի մօտակայքի մէջ։ Աւստրալիայի հիւսիսարեւելեան ափի Մեծ Արգելախութին մէջ այն ամենայաճախ հանդիպող ձուկ-հրեշտակն է։ Ձուկերը կ'ապրին 1-50 մ, յաճախ՝ 10-20 մ խորութեան մէջ՝ կորալեան խիտ բուսականութիւն եւ ապաստարաններ ունեցող վայրերու մէջ։
Կենսակերպ
Ձուկերը յաճախ մէնակեաց են, սակայն երբեմն կ'ապրին եւ զոյգերով։ Անոնք միշտ շարժման մէջ են․ սնունդ յայթայթելու համար քարանձաւները ու արգելախութերը կը «խուզարկեն»։
Սնունդ
Արքայական հրեշտակը կը սնուի միայն սպունգներով եւ ascidiacea-ներով։
Հմայեակ Ա. Քհնյ. Մինոյեան
'''Հմայեակ Ա. Քհնյ. Մինոյեան''', աւազանի անունով՝ Սարգիս, որդի Պօղոսի եւ Ովսաննայի, ծնած է 1918-ին, Ճէպէլ Էլ Աքրատի մէջ։
6 տարեկանին կորսնցուցած է իր հայրը, որուն մահէն ետք ընտանիքով փոխադրուած են Ազէզ: Նախնական կրթութիւնը ստացած է Ազէզի Ազգ. Սահակեան Վարժարանէն ներս։
Իր կեանքը կերտելու համար, ան փոխադրուած է Հալէպ եւ շնորհիւ ֆրանսերէն լեզուին, պաշտօնի կոչուած է ֆրանտական ընկերութեան մը մէջ, ուր պաշտօնավարած է նախ որպէս օգնական եւ ապա ընդհանուր հաշուապահ։ Իսկ յետոյ նոյն պաշտօնը շարունակած է հիւսուածեղէնի ընկերութեան մը մէջ։
Փոքր տարիքէն մօտ եղած է եկեղեցիին ու Կիրակնօրեայ դպրոցին։ Մաս կազմած է Հալէպի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցւոյ դպրաց դասին, ուր տարիներ ծառայելէ ետք, ձեռնադրուած է սարկաւագ, ձեռամչ՝ Տ. Արտաւազդ Արք. Սիւրմենեանի։
1938-ին պսակուած է Մարի Փիլաւճեանի հետ եւ բախտաւորուած երկու մանչ եւ երեք աղջիկ զաւակներով։
1989-ին, հանգստեան կոչուելով փոխադրուած է հոգեւորական իր կամաւոր ծառայութիւնը մինչեւ իր վախճանումը՝ իր քահանայական ձեռնադրութեան քառասուն վեցերորդ տարեդարձի օրը՝ 22 Փետրուար 2000-ին։
Տէր Հմայեակի օծումը կատարած է Տ. Օշական Արք. Չոլոյեան, Մոնթրէալի Ս. Յակոբ եկեղեցւոյ մէջ։ Մարմինը ամփոփուած է Սէնթ Տորոթէ գերեզմանատան մէջ, Լաւալ :
Արքայախնձոր
Արքայախնձոր ( լատիներէն՝ Ananas comosus), խոտաբոյսերու ցեղ։ Հայրենիքը հարաւային Ամերիկայի հիւսիս-արեւելքն է։ Այս տեսակը՝ արքայախնձոր կարեւոր պտուղ է, լայնօրէն տարածուած է արեւադարձային երկիրներուն մէջ։
Կենսաբանական նկարագիր
Երկրային խոտաբոյսեր, փշոտ է։ Բազմաթիւ կողմնակի արմատները մշակելէն անմիջապէս ետք տերեւը կը կլանէ, խոնաւութիւն կը հաւաքէ հոն։ Կը դարձնէ մսոտ հիւթալի (վերապահելով խոնաւութեան), եզրերը փշոտ ատամնաւոր, երկարութիւնը մինչեւ 80 սմ է, ծածկուած հաստ հիւսուածքներով։ Համաձայն խորին բջջային շերտի մեծ բջիջներու գտնուող հիւսուածքի՝ պտուղը անձրեւոտ եղանակին խոնաւութիւն կը կուտակէ։ Ձեւաւորուած է վարդագոյն տերեւներով, բարձրութիւնը կը հասնի մինչեւ 60 սմ, խիտ ծածկուած է երկսեռ ծաղիկներով։ Ծաղկումը կը տեւէ 15-20 օր, եւ արդիւնքը այն է, միանվագ ոսկեգոյն-դեղին է, որ կը հանդիսանայ խթան, ծաղկակիցը եւ առանցքը ծաղկաւոր։
Տարածութիւն
Յայտնի է 8-9 տեսակ, տարածուած է արեւադարձային երկիրներուն մէջ, Պրազիլի, Կուինէայի եւ Փարակուէյի մէջ։ Պրազիլի մէջ դեռեւս կ'աճի արքայախնձորի վայրի տեսակը, իսկ Հոլանտայի մէջ կ'աճեցնեն ջերմոցներուն մէջ։
Նշանակութիւն Եւ Օգտագործութիւն
Արքայախնձորը արժէքաւոր սնունդի տեսակ է։ Զարմանալի բուժական յատկութիւնները պայմանաւորուած են միջուկին մէջ պարունակուող սննդարար նիւթերով։ Անոր մէջ պարունակուող ամենաօգտակար նիւթը կը համարուի բրոմելինը։
Տերեւները բազմաթիւ ուժեղ մանրաթելեր են, որուն շնորհիւ արքայախնձորը կ'օգտագործուին որպէս մանրաթել եւ մշակութային արժէք ։
Արտադրութիւն
Անանասի առաջատար արտադրողը 2012 թուականին Միացեալ Նահանգներն էր (12.3%), Թաիլանդը (11.4%) եւ Ֆիլիբինները (10,9%)։
Տեսակներ
Ըստ բազայի գործարանի տուեալներու ցանկը կը ներառի 9 տեսակներ։
Պելճիքայի Հայերը
Հայերը Պելճիքայի մէջ հաստատուած են ուշ միջնադարուն՝ 15-րդ դար էն սկսած։ Անոնք կը զբաղէին առեւտուրով Պրիւկկէ, ինչպէս նաեւ՝ Պրիւքսէլ եւ Անդուերբէն քաղաքներու մէջ։ 19-րդ դար էն հայերու թիւը այստեղ սկսած է աւելնալ՝ ի հաշիւ արհեստաւորներու եւ ուսանողութեան. ի դէպ՝ Կանտի համալսարանը աւարտած է նաեւ հայ մեծ բանաստեղծ Դանիէլ Վարուժան ը, որու անունը կը յիշատակուի այդ համալսարանը աւարտած նշանաւոր մարդոց ցուցակին մէջ։ Ներկայիս Պելճիքա յի մէջ կը բնակի 11.000 հայ։