cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Աշխարհի Եօթը Հրաշալիքներ
Արտեմիսի Տաճար
Միւս հրաշալիքը յունական աստուածուհի Արտեմիսի մարմարէ տաճարն էր Փոքր Ասիոյ Եփեսոս քաղաքին մէջ։ Տաճարը կառուցուած է Ք. Ա. 550-ին, շինարարութիւնը տեւած է 120 տարի։ Նախագծած է յոյն ճարտարապետ Քերսիֆրոնեսը։ Շէնքը զարդարող արձան-արձանիկներու մէկ մասի հեղինակը Ֆիտիասն է։ Արտեմիսի տաճարը կանգուն եղած է 100 տարի։ Ք. Ա. 356-ին եփեսացի Հերոստրատեսը, փառամոլութեան մոլութենէն կուրցած, հրդեհած է տաճարը։ 25 տարի ետք անիկա վերակառուցուած է, սակայն աւերուած է երկրաշարժներու պատճառով։ Տաճարի հարթաքանդակներէն քանի մը հատը կը պահուին Բրիտանական թանգարանին մէջ։
Փեթրա
Փեթրա ժայռափոր քաղաքը Առաջաւոր Ասիոյ Էտոմ կամ Իտումէա երկրի, աւելի ուշ՝ Նաբաթէական թագաւորութեան մայրաքաղաքն էր։ Քաղաքը ներկայիս Յորդանանի տարածքին մէջ է՝ ծովի մակերեւոյթէն 900 մ բարձրութեան վրայ՝ ժայռերու մէջ։ Ք. Ա. 6-րդ դարէն քաղաքը կորսնցուցած. է իր նշանակութիւնը։ Փեթրայի մէջ յայտնաբերուած են լաւ պահպանուած պալատներ, դամբարաններ, հնագոյն թատրոն եւ այլ շինութիւններ։
Չինական Մեծ Պարիսպը
Չինական մեծ պարիսպը հսկայ յուշարձան մըն է, որ 2450 քմ երկարութեամբ (ճիւղաւորումներով՝ 6–6, 5 հզ. քմ) կը ձգուի արեւելքէն արեւմուտք, բարձրութիւնը 6, 6 մ է։ Պարիսպի սկզբնահատուածները կառուցուած են Ք. Ա. 4-3-րդ դարերուն, իսկ Չինաստանի միաւորումէն (Ք. Ա. 221) ետք կանգնած է պաշտպանական հոծ պատը։
Քոլիզէում
Քոլիզէումը հին հռոմէական ճարտարապետական յուշարձան մըն է՝ 50-հզ-տեղանոց ամփիթատրոն. կառուցուած է 75–80 թուականներուն։ Նախատեսուած էր կլատիաթորներու մարտերու եւ ներկայացումներու համար։ Պահպանուած է Քոլիզէումի մէկ մասը։
Չիչեն-Իցա
Չիչեն-Իցա քաղաքը կը գտնուի Մեքսիքայի Եուքատան թերակղզիի վրայ, մայա ժողովուրդի քաղաքական եւ մշակութային կեդրոնն էր։ Հաւանաբար հիմնադրուած է 8-րդ դարուն։ 11-րդ դարու կէսէն Չիչեն-Իցան տոլտեկներու պետութեան մայրաքաղաքն էր, որ 1178-ին աւերած են Մայապան, Ուշմալ եւ Իցմալ քաղաք-պետութիւնները։ Բազմաթիւ պեղումներով բացայայտուած են քաղաքի յուշարձաններէն քանի մը հատը՝ Կուկուլկանի տաճարը (24 մ բարձրութեամբ իննաստիճանի բուրգ է), Յովազների տաճարը, Զինուորներու տաճարը, Կարակոլ աստղադիտարանը, գնդակախաղի 7 ստադիոն եւ այլն։ Պահպանուած են նաեւ աստուածներու ոճաւորուած արձաններ, հարուստ զարդապատկերներով բարձրաքանդակներ։
Մաչու-Փիչու
Մաչու-Փիչու քաղաքը, որ ներկայիս Փերուի տարածքին մէջ է, յայտնի է նաեւ «Ինկերու կորած քաղաք» անունով, իսկ բառացիօրէն կը նշանակէ «հին գագաթ»։ Կառուցած է ինկերու տիրակալ Փաչակուտեկը 1440-ին, գոյատեւած է մինչեւ 1532։ Շուրջ 400 տարի այդ քաղաքը մոռցուած էր։ 1911-ին յայտնաբերած է ամերիկացի հետազօտող, Եէլի համալսարանի փրոֆեսոր Հայրեմ Պինգհեմ։
Թաժ Մահալ
Թաժ Մահալը (հայերէն՝ Թագի պալատ) Ճահան շահի կնոջ դամբարանն է (այնտեղ հետագային թաղուած է նաեւ Ճահան շահը), կառուցուած է 1630–1652 թուականներուն՝ Ճամնա գետի ափին՝ Ագրայի մօտ։ 74 մ բարձրութեամբ հինգ գմբեթանի շէնք մըն է՝ կից պարտէզով։
Յիսուս Քրիստոսի արձան (Ռիօ տը Ժանէյրօ)
Յիսուս Քրիստոսի արձանը Ռիօ տը Ժանէյրօ քաղաքի մերձակայքին մէջ կը գտնուի՝ Կորկովադու լերան վրայ՝ ծովի մակերեւոյթէն 704 մ բարձր։ Կառուցուած է 1922–1931 թուականներուն, բարձրութիւնը 37 մ է։ Հեղինակներն են Հէիտոր տա Սիլվան եւ Փօլ Լանդովսկին։ Վերջին 75 տարուան ընթացքին 2 անգամ նորոգուած է։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Աշխարհի եօթը հրաշալիքներ Ստորոգութիւն:Հին աշխարհ (արւմտ.)
Դուինի Պաշարում
Դուինի պաշարում կամ Դուինի ճակատամարտ (مدينة الحصار), ճակատամարտ, որ տեղի ունեցած է 6 դեկտեմբեր 640-ին, Բագրատունեաց Հայաստանի եւ Հայկական լեռնաշխարհ-ի վրայ ներխուժած արաբներու միջեւ։
Հայկական զօրքերը գլխաւորուած էին հայոց սպարապետ եւ Հայաստանի մարզպան Թէոդորոս Ռշտունիի, կողմէ, ով իր բանակով կը փորձէր կեցնել արաբական ուժերու ներթափանցումը Պարսկաստանէն Հարաւային Կովկաս:
Նախապատմութիւն
Է. դարու առաջին կիսուն արաբական նուաճումներու արդիւնքը այն էր, որ պատմութեան թատերաբեմին վրայ նոր պետութիւն մը կը յայտնուի, ուրկէ ալ կը սկզբնաւորուի իսլամի գաղափարախօսութիւնը: Նոր ձեւաւորուած պետութիւնը կարճ ժամանակամիջոցի ընթաքին, կրնայ կարեւոր նուաճումներու հասնիլ եւ երկրին արտաքին սահմանները ընդարձակել։
Այն բանէն ետք, երբ արաբական հեծելազօրը Պարսկաստան նուաճեց եւ վճռական ճակատամարտի ընթացքին յաղթեց Բիւզանդական կայսրութեան, անխուսափելի դարձաւ նաեւ հայ-արաբական բախումը։
634-ին, Թէոդորոս Ռշտունին, որ Հայոց սպարապետն էր, Հայաստանի մարզպան դարձաւ՝ Արեւելեան եւ Արեւմտեան Հայաստաններու միացեալ զօրքերը գլխաւորող անձ։ Փաստացիօրէն, արաբական արշաւանքներու նախօրէին Արեւելեան եւ Արեւմտեան Հայաստաններու ղեկավարութիւնը հմուտ կը գտնուէր քաղաքական եւ պետական գործիչ Թէոդորոսի ձեռքերուն մէջ։ 640-ին, արաբները արշաւանք կը կազմակերպեն դէպի Հայաստան։ Օմար խալիֆի հրամանով Իյատ իպն Ղանեմ արաբական զօրքերը կ՛առաջնորդէ Ասորիքը գրաւելու, ապա նաեւ Վերին Միջագետքը գրաւելով հաստատուած է յարակից տարածքներու մէջ։
639-ին, արաբական զօրքերը Եփրատը կ՛անցնին եւ բազմաթիւ քաղաքներ գրաւելով Հայաստանի մատոյցներուն կը հասնին։
640-ին, արաբական զօրքերը Արզանն ու Բաղէշը գրաւելով, Աղձնիքէն Հայաստան կը ներխուժեն: Հայաստան այս տարիներուն հիւծած էր, որու պատճառը Հայաստանի տարածքին ընթացող պարսկա-բիւզանդական պատերազմներն էին։ Առաջին արշաւանքի ընթացքին արաբները ծանր պարտութիւն կը կրեն Տարոնի մէջ, սակայն առաջ անցնելով Բզնունեաց երկիրը, Կարինը, Աղձնիքը, Ձորան եւ այլ քաղաքներ կը գրաւեն։
Խլաթի մէջ, անոնք բանակցութիւններու միջոցով պայմանագիր կնքած են Խլաթի կուսակալ Փաթրիքի հետ, որ անոնց համար հնարաւորութիւն մը կը ստեղծէ Կարինը գրաւելու:
Դուինի պաշարում եւ աւերում
Արաբական ներխուժման լուրը ստացած Թէոդորոս Ռշտունին վաղուց իր զօրքերով Աղթամարէն Ձորա տեղափոխուած էր, սակայն քաղաքը թալանուած եւ կողոպտուած տեսած էր։
Դուին ներխուժելու ժամանակ, արաբները լուրջ դիմադրութեան կը հանդիպին Թէոդորոս Վահնունի, Խաշեան եւ Շապուհ Ամատունի իշխաններու կողմէն։ Արաբներու յառաջխաղացքը կանխելու նպատակով իշխանները Դուին տանող Մեծամօրի կամուրջը կ՛աւերէին: Միեւնոյն ժամանակ քաղաքի բնակչութիւնը կը տարահանուէր։
Դուինի ուղղութեամբ շարժող հայոց մարզպանական զօրքերը կը տեղափոխուին Նախիջեւան: Ի պատասխան անոր, արաբները կը սկսին Դուին ներթափանցելու գործընթացը։ Դուինը գրոհելու ժամանակ, արաբները իրենց ամբողջ ռազմավարական կարողութիւնները կը բանեցնեն, որոնք ձեռք բերած էին Բիւզանդիոնի եւ Սասանեան Պարսկաստանի դէմ մղուած մարտերու ընթացքին։ Արաբները կը շարունակէին Դուինի դարպասները ռմբակոծել։ Վիրաւորելով քաղաքի հայ պաշտպանները, ի վերջոյ արաբները կը յաջողին սանդուխներու միջոցով քաղաք ներթափանցել։
Ուրբաթ,6 հոկտեմբեր 640-ին ՝ արաբները արդէն քաղաքը ներխուժած էին։ Յամառ դիմադրութենէ ետք, քաղաքը կ'իյնայ։ Արաբները կողոպուտի կ'ենթարկեն քաղաքի եկեղեցիները եւ Դուինի գանձարանը կը մտնեն։ Դուինի պաշարման եւ գրաւման արդիւնքը այն էր, որ աւելի քան տասներկու հազար մարդիկ կը զոհուին, իսկ երեսունհինգ հազարը կը գերեւարուին։
Թէոդորոս Ռշտունի լսելով այդ մասին եւ տեղեակ ըլլալով արաբական զօրքերու հետադարձ երթուղիի վերաբերեալ, կը դարանակալէ անոնց Կոգովիտ գաւառը։ Այս քայլով Հայաստանի մարզպանը յոյս ունէր հանկարծակի յարձակումով Դուինը եւ Հայաստանը ազատագրել, ինչպէս նաեւ ազատել հայ գերիներուն։
Սակայն հայերու յարձակումը կը ձախողի եւ արաբական բանակը Վերին Միջագետք կը վերադառնայ, իրեն հետ տանելով հայ գերեալները, որոնք հետագային Պաղտատի եւ այլ քաղաքներու շուկաներուն մէջ որպէս ստրուկներ կը վաճառուէին :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի Ճակատամարտներ Ստորոգութիւն:Արաբական Արշաւանքները Հայաստանի Վրայ Ստորոգութիւն:Դուին Ստորոգութիւն:640
Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ Վիրահայոց Թեմ
Հայ առաքելական եկեղեցւոյ Վիրահայոց (Վրաստանի) թեմ, ՀԱԷ թեմ, որ կ՛ընդգրկէ Վրաստանի Հանրապետութեան տարածքը։ Թեմի առաջնորդանիստը կը գտնուի Թիֆլիսի մէջ սուրբ Գէւորգ եկեղեցւոյ մէջ: 2013 թ. դրութեամբ Հայ առաքելական ուղղափառ սուրբ եկեղեցւոյ վիրահայոց թեմը ունի 16 հոգեւորականներ, գործող 46 եկեղեցիներ :
12-18-րդ դարեր
Կ՛ենթադրուի, որ թեմը հիմնուած է XII դարուն։ Առաջնորդանիստը եղած է Տփղիս (Թիֆլիս) քաղաքի Ս. Գէւորգ եկեղեցին (XIII դարէն): Թեմակալ առաջնորդներու մասին ամենահին յիշատակութիւնը կը վերաբերի XII դ. 70-ական թթ.: Կը յիշատակուի Բարսեղ (Բասիլիոս) արքեպիսկոպոսը, որ 1178-ին մասնակցած է Հռոմկլայի եկեղեցական ժողովին։ Նախքան թեմի հիմնուիլը, դեռեւս VII դ. վիրահայ համայնքը ղեկավարած են հայ եպիսկոպոսներն ու քահանաները, հայերը ունեցած են իրենց եկեղեցիներն ու մատուռները։ 754-ին Տփղիսի մէջ կառուցուած է հայկական Հրեշտակապետաց եկեղեցին (1593-ին աւերուած է, հիմնովին վերակառուցուած է 1781-ին եւ վերջնականապէս քանդուած 1937-ին): Պատմիչ Ուխտանեսի վկայութեամբ, 850-ական թթ. Տփղիսի մէջ գործած է հայ Կիրակոս քահանան, որ գերազանց տիրապետած է վրաց գիրին ու գիտութեանը։ 931-ին կառուցուած է Հարանց վանքը (վերանորոգուած է 1430, 1715-ին, իսկ 1900-ին՝ հայ մեծահարուստ բարերար Ա. Մանթաշովի միջոցներով): Եկեղեցւոյ կից եղած է հայկական գերեզմանատուն։ Ըստ հս-արմ. արտաքին պատի արձանագրութեան, Կաթողիկէ Ս. Գէւորգ եկեղեցին կառուցած է հայազգի իշխան Ումէկը 1251-ին՝ վերակառուցելով արաբական արշաւանքներու ժամանակ հիմնահատակ քանդուած եկեղեցին։ Եկեղեցւոյ հիւսիսային պատի տակ կը գտնուին գուսան Սայեաթ-Նովայյի (աւանդութիւն) եւ գեղանկարիչ Գէւորգ Բաշինջաղեանի գերեզմանները։ Եկեղեցւոյ բակին մէջ թաղուած են հայ նշանաւոր զօրավարներ կոմս Մ. Լոռիս-մելիքովը, գեներալներ Ա. Տէր-ղուկասովը, Հ. Լազարեանը, Բ.Շելկովնիկովը եւ ուրիշներ։
Յետագայ դարերուն Տփղիսի մէջ կառուցուած են բազմաթիւ եկեղեցիներ՝ Մուղնիի Ս. Գէւորգը (կառուցուած է 1356-ին, նորոգուած՝ 1752, 1860-ին), նորաշէնի Ս. Աստուածածինը (կառուցուած է 1507-ին, նորոգուած՝ 1650, 1795, 1830-ին): Վերջինիս ներսը պահպանուա են XVIII դ. պալատական նկարիչ Յովնաթան Յովնաթանեանի որմնանկարները։ Յիշատակութեան արժանի են նաեւ Թիֆլիսի Բեթղեհեմի Ս. Աստուածածին (կառուցուած է XIII դ. 2-րդ կիսուն, նորոգուած՝ 1718, 1884, 1898-ին, ներկայիս վերածուած է վրացական եկեղեցւոյ), Կուսանաց Ս. Ստեփանոս (կառուցուած է 1727-ին, նորոգուած՝ 1868, 1910-ին), Ս. Նշան Նիկողայոս (կառուցուած է 1703-ին, նորոգուած՝ 1784, 1868-ին) եկեղեցիները, Խոջիվանքի գերեզմանատան եկեղեցին։ Վերջինս հայ իշխան Բեհբութովները 1655-ին կառուցած են որպէս տապանատուն, որ վերածուած է պանթէոնի։ Այստեղ թաղուած են հայ մեծանուն իշխաններ, բարձրաստիճան հոգեւորականներ, մշակոյթի յայտնի դէմքեր Րաֆֆին, Ղազարոս Աղայեանը, Մուրացանը, Գրիգոր Արծրունիին, Ջիւանին, Նար-դոսը, Պերճ Պռօշեանը, Գաբրիէլ Սունդուկեանը, հ. Թումանեանը, Ա. Ծատուրեանը, մ. Եկմալեանը եւ ուր.:
19-րդ դար
1804-ին Թիֆլիսի մէջ գործած է շուրջ 35 հայկ. եկեղեցի եւ մէկմենաստան։ Վիրահայոց թեմի առաջնորդներէն շատերը եղած են ականաւոր հոգեւորականներ, մտաւորականներ, հաս-քաղ. գործիչներ, որոնք ազգանուէր աշխատանք կատարած են ոչ միայն Վրաստանի, այլեւ համայն հայութեան կեանքին մէջ։ Անոնցմէ վեցը՝ Սարգիս Դ Վրաստանցին, Յովհաննէս Ը Կարբեցին, Ներսէս Է Աշտարակեցին, Մակար Ա Թեղուտցին, Գէւորգ Է Սուրէնեանցը, Գէւորգ Զ Չորեքչեանը, յետագային օծուած են Ամենայն հայոց կաթողիկոս, Գարեգին Յովսէփեանը՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս։ Վիրահայոց թեմի առաջնորդներ եղած են բանաստեղծ, մանկավարժ, հաս-քաղ. գործիչ Յարութիւն վրդ. Ալամդարեանը, Ստեփանոս արք. Արղութեանը, որուն օրով Թիֆլիսի մէջ կառուցուած է թեմի եռայարկ առաջնորդարանը։ 1824-ին Ներսէս արք. Աշտարակեցին հիմնած է Ներսիսեան դպրոցը, որ նշանակալից դեր խաղացած է հայոց կրթ., հոգեւոր եւ մշակութ. կեանքին մէջ։
1826–28-ի ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ Թիֆլիսի մէջ Ներսէս արք. Աշտարակեցի եւ Հ. Ալամդարեանի նախաձեռնութեամբ ստեղծուած են հայկ. կամաւոր. գումարտակներ՝ ռուս. բանակի կովկասեան կորպուսի ռազմ. գործողութիւններուն աջակցելու նպատակով։ 15 մայիս 1827 թուականին Ս. Գէւորգ եկեղեցւոյ գաւթին մէջ առաջին գումարտակը յանձնուած է յատուկ զինադրօշ։ Առաջին աշխարհամարտի ժա- մանակ Վ. թ-ի եռանդուն աջակցութեամբ հայկ. կամաւոր. ջոկատներ ստեղծուած են Կովկասեան ռազմաճակատին մէջ գործող ռուս. բանակը համալրելու եւ Հայաստանը թրքական լուծին տակէն ազատագրելու նպատակով։
Վիրահայոց թեմին մէջ իր գործունէութեամբ աչք մտած է յատկապէս արքեպիսկոպոս Կարապետ Բագրատունին։ Անոր առաջնորդութեան 20 տարիներու ընթացքին կառուցուած են շուրջ 60 եկեղեցի, բազմաթիւ հայկ. դպրոցներ, որոնցմէ նշանաւոր են նոր Կարապետեան վարժարանը (հիմն. 1842–44-ին) Ախալցխային մէջ եւ Մեսրոպեան արական դպրոցը՝ Ախալքալաքին մէջ։ 1837-ին Վրաստանի մէջ կը հաշուէր 198 հայկ. եկեղեցի, վանք ու մատուռ, իսկ 1903-ին, ներառեալ Արդուին-արտանուշ շրջանը, եկեղեցիներու թիւը հասած է 256-ի։ Խորհրդ. իշխանութեան տարիներուն ծաւալուած բռնութիւններու եւ հալածանքներու հետեւանքով փակուած են թեմի տարածքին մէջ գործող գրեթէ բոլոր եկեղեցիներն ու վանքերը։ Թիֆլիսի մէջ քանդուած են Կուկիոյ Ս. Գրիգոր (կառուցուած է 1789-ին), Հաւլաբարի Ս. Կարապետ (կառուցուած է 1400-ին, վերակառուցուած 1790-ին), Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ (կառուցուած է 1894-ին), Խարփուխի Ս. Սարգիս (կառուցուած է 1716-ին), Հարանց վանք, Հրեշտակապետաց, Մետեխիի Ս. Վարդան (կառուցուած է 1893-ին), Ջիգրաշենի Աւետեաց Ս. Աստուածածին (կառուցուած է 1704-ին), Նաւթլուղի Ս. Գէւորգ (կառուցուած է 1897-ին), Խոջիվանքի եւ այլ եկեղեցիներ ու վանքեր։ Վրաստանի մէջ VII–XX դդ. կառուցուած է մօտ 650 հայկ. եկեղեցի, որոնցմէ կանգուն են շուրջ 320-ը։
Խորհրդային տարիներուն բռնագրաւուած եկեղեցիներու վերադարձ
Ներկայիս Վիրահայոց թեմը կը պահանջէ վրաց իշխանութիւններէն վերադարձնել խորհրդային իշխանութեան տարիներուն բռնագրաւուած Թիֆլիսի Սուրբ Նորաշէն Աստուածածին, Սուրբ Նշան, Մուղնեցոց Սուրբ Գէւորգ, Երեւանցոց Սուրբ Մինաս, Շամխորեցոց Կարմիր Աւետարան եկեղեցիները, Ախալցխայի մէջ՝ Սուրբ Նշան եկեղեցին։ Վրաց իշխանութիւնները դեռեւս չեն ընդառաջած այդ պահանջին :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Վիրահայոց թեմ Ստորոգութիւն:Հայ առաքելական եկեղեցւոյ թեմեր
Շոնդել
Շոնդել Լէյն, ճանչցուած է իբր Շոնդել, Պարպատեան երգչուհի եւ երգահան։ Ան արձակեց իր ալպոմը Շոնդելիկենս Նոյեմբեր 2008-ին։ Իր երկրորդ ալպոմը, Ոչ Ծանրութիւն, արձակեց Սեպտեմբեր 2010-ին։ «T-Shirt», եւ «Impossible», յաջողեցաւ համեստ միջազգային յաջողութիւն։
Շոնդելիկենս (2008-2009)
Շոնդել սկսաւ աշխատիլ իր արուեստանոց ալպոմ 2008-ի սկիզբը, եւ շարունակեց ալպոմը 6 ամսուայ մէջ։ Ալպոմին վերնագիրը տրուած էր իրենք իր ալպոմ ճարտարագէտ որ գործածեց Շոնդելիկենս իբր կատակ Շոնդըլին եւ իր արտադրողին հետ երբ խաղ կը խաղային որ պիտի շինեն անուներ իր անունով ։ «T-Shirt», Շոնդել իր մեներգ երգը արձակած է Յուլիս 2008-ին եւ հասաւ թիւ 36-րդ Միացեալ Նահանգներու ամենալաւ երգի։ Սակայն, սրածայր առաջին 10 էր Պելճիքայի եւ Անգլիոյ մէջ։.
Իր երկրորդ մեներգը իր ալպոմէն, «Stuck With Each Other», հատկանշուի Էյքոն, արձակուած է Փետրուար 2009-ին Միացեալ Նահանգներուն մէջ եւ Մայիս 2009-ին անգլիոյ մէջ։ Մեներգը ձախողեցաւ ծանացումին մէջ Մ.Ն., բայց հասաւ 23-րդ թիւը Անգլիոյ մէջ։ Շոնդել պտտեցաւ աջակցելով Անգլիոյ Նոր Պզտիկներուն Պլոգ Աշխարհի Պտոյտին Յունուար 2009-ին։ Շոնդել Պիյոնսէին հետ էր Ես Եմ-ի մէջ... Պտոյտը Մայիսէն մինչեւ Յունիս 2009։
Շոնդել հիւրընկալն էր Իմ Հաւագոյթ Գրոց. եւ Ընդհանրական Մոդոյն 2009-ին Ծանրագոյն Պրոմ Նորաձեւութիւն Իսկական շարք։ Ինք կատարեց Բարձր դպրոցի Հաւագոյթին Նիու Եորք Քաղաքին Յունիս 2009-ին, բայց նախ ձգեց 3 աշակերտներ մրցումի որ գծեն հագուստ որ երգչուհի Գեթ Տէ Լունա գլխաւոր դերակատար հագուեցաւ Ծանրագոյն Հաւագոյթին համերգին։
2012-ին, Շոնդելիկենս ծախեց 50000 օրինակ Մ.Ն. մէջ։
Ոչ Ծանրութիւն (2009-2010)
Շոնդելին երկրորդ ալպոմը, Ոչ Ծանրութիւն արձակուեցաւ Միացեալ Նահանգներուն մէջ 21 Սեպտեմբեր 2010-ին ։ Շոնդել հաստատեց որ ալպոմը գործնական է որ ուզեց փոխել իր իսկական ձայնը արձանագրութեան համար ։ Մինչդեռ վերնագիրը «Ոչ Ծանրութիւն» կը խորհրդանշուի աղօթք, Շոնդել հաստատեց ինք հարմարեցուած իր կեանքին եւ ընթացքին, դրդեց ինզինքը որ մագլցի աւելի բարձր եւ չունենայ բան մը որ կը ձգէ իրեն վար կամ բռնէ իրեն ։ Շոնդել համագործակցեց Պրունո Մարսին, Դոնի Գանալ եւ Տարգչիլտի հետ ուրիշ արձանագրութիւններու հետ ։ Իր առաջին շաբթուայ արձակաց երգին, Ոչ Ծանրութիւն եղաւ թեւ 81-րդ ծանագման տախտակին վրայ, ծախելով 7000 օրինակ ։ Վերջը նոյն տարին Շոնդել կրցաւ գրել Րիհանային հետ երգը «Man Down» 5-րդ արուեստանոցէն ալպոմ, Բարձր (2010) :
Մեներգ երգը ալպոմէն, «Impossible», արձակուած էր Փետրուար 2010-ին մատնային բեռնել, բայց ձախողեցաւ յաջողիլ մինչեւ Մայիս 2010-ին: Մինչ այդ ատենէն եղած է իր յաջող մեներգը, որ հասաւ թիւ 13 ծանուցման տախտակին : Երկրորդ մեներգ ալպոմը, «Perfect Nightmare», արձակուած է Օգոստոս 2010-ին։ «Say Hello To Goodbye» ղրկուած էր փօփ ձայնասփիւռի 15 Մարտ 2011-ին, իր երրորդ մեներգը ։ Երկուքն ալ ձախողեցան, բայց երկուքն ալ հասցրեցին ծանացման տախտակին Փօփ երգերու վրայ։ Ոչ Ծանրութիւն ծախած է շուրջ 150000 օրինակ 2012-ին Մ.Ն. մէջ։
Փոխադրուիլ Դէպի Հանրապետութիւն Արձանագրութեան եւ Երրորդ Արուեստանոց Ալպոմ (2011- մինչեւ հիմա)
Շոնդել երգեց Ճումպո Գանալ Սենեակ Նիու Եորք Քաշաքին մէջ 15 Յուլիս 2011-ին, ուր բացայայտեց լուրեր իր նոր մեներգին եւ երրորդ արուեստանոց ալպոմին։ Եւ բացայայտուեցաւ որ մեկնեցաւ Ընդհանրական Մադայն եւ միացաւ Ընդհանրական Հանրապետութեան։ Մեներգը իր գալիք ալպոմէն կը կոչուի Ցոլացում եւ կատարեց Սուայն Գլոյտ Սեպտեմբեր 2011-ին։ Երգեր ալպոմէն կը սպասուէր որ ցցուէր Շոնդելին տարեդարձին։ Ի մէջ ասոնք հաստատեցին կ'աշխատին ալպոմին վրայ էին Րոքուիլտըր, Դոնի Գանալ եւ Տը Րաններզ. ։ Հետեւող վերակառուցումը Ընդհանրական Երգ Խումբին ուր Մաթայն Արձանագրութիւնները բաժնուած էր Ընդհանրական Մաթայն Հանրապետութեան Խումբին եւ միացուած է Կղզի Տեֆ Ճամ Երգ Խումբի։ Յետոյ ձգեց, Ընդհանրական Հանրապետութեան գոցուեցաւ եւ տեղը բոլոր արուեստագէտները փոխադրուեցան նոր արթնացել Հանրապետութեան Արձանագրութեան։ Շոնդել հիմա կ'աէձանագրէ Հանրապետութեան Արձանագրութեան ։ Դեկտեմբեր 2012-ին, Շոնդել կը հաստատէ որ «Put Me On Blast» կրնայ մեներգել իր երրորդ գալիք արւեստանոց ալպոմին, եւ ինք արդէն նկարահանած է երգը իր մեներգը Լոս Անճելոս, Գալիֆօրնիայի մէջ։ Իր երրորդ ալպոմը նախատեսուած է իր արձակած 2013-ին, բայց, չէր արձակուած, եւ ոչ ապագայ օր որոշուած էր ։
Մարդասիրութիւն
Շոնդել նաեւ ճանցուած է ներակցումը բարեսիրութեան գործին մէջ։ Ան տուած է իր տաղանդը բարձրացում ֆոնդին հիւանդներուն որ ունին Ալզհայմըր, Միասին Օգնենգ համերգին,, աղջիկներու ուսման որ Ան Առաջին Հիշեց Երգը հիմքը, , եւ կուրծքի հիւանդութեան հետազոտութեան բարեգործութեան. ։
Տիսքօկրաֆի
Արուեստանոց ալպոմներ
Ուրիշ Կատարումներ
2 Դեկտեմբեր 2010, Շոնդել վերնագրեց Ելեկտրական 94.9-ի Լսողական Կաղանդի 3OH! Թագաւորական մարզանքի մէջ։
27 Փետրուար 2011, Շոնդել խաղցաւ վերշագրող կիկ 90 աստիճան բապ Հարաւային Էբդոնի մէջ։
28 Փետրուար 2011, Շոնդել խաղցաւ վերնագրող կիկ գիշերային ակումբի Գարտիֆի մէջ։
15 Մայիս 2011, Շոնդել խաղցաւ վերնագրող ցուցման Աստղ 102.1 Աստղ Ճամ Բիճերո Ֆորկի մէջ։
3 Յուլիս 2011, Շոնդել կատարեց Ալդամոնդ Գարուն, Ֆլորիտա Կարմիր, Տաք եւ անցարգել շղթայ։
Մկրտիչ Աշճեան
Մկրտիչ Աշճեան (Կոսկոս), հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Տրապիզոնի նահանգի կեդրոն Տրա­պի­զոն քաղաքին մէջ։ Բժշկական կրթութիւն ստացած է ու Տրապիզոնի մէջ որպէս վիրաբոյժ աշխատած է։ 1877 - 1878 թթ., Ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ, որպէս զինուորական վիրաբոյժ ծառայած է Օսմանեան բանակին։ Ղայըխճի (նաւավար) Մեհմեդի նաւակով փախած ու հասած է Սուխում, տեղի ՀՅԴ կոմիտէին զեկուցելով՝ երկրի մէջ տիրող կացութեան մասին։ Իսկոյն կոմիտէն Տրապիզոնի շրջանի հայութիւնը նաւերով Կովկաս տեղափոխման որոշում կը կայացնէ։ Սակայն գերմանական նաւատորմը կը սկսի ռուսական ծովեզերքը ռմբակոծել, զոր ծրագիրի յաջողութեան արգելք կը հանդիսանայ։
Հայոց Մայր (յուշարձան)
«Հայոց մայր» յուշարձան (իտալ.՝ La Madre del'Armenia) անագապղինձաձոյլ յուշակոթող, որ տեղադրուած է Ֆլորենսայի Գթասրտութեան եկեղեցական կազմակերպութեան մուտքի մօտ եւ ցուցադրուած է շարք մը եւրոպական քաղաքներու մէջ։
Պատմութիւն
«Հայոց մայր» յուշարձանը նուիրուած է հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակին։ Յուշարձանը ցուցադրուած է Ֆլորենցիոյ, Սիենայի, եւրոպական շարք մը քաղաքներու մէջ՝ Մարսէլի, Փարիզի, Պրիւքսէլ ի, Ժընեւ ի, Կոպենհագենուն մէջ։ 2015 թուականի ապրիլ ամսուն յուշարձանը ցուցադրուած է Վատիկանի մէջ, ուր Հռոմի պապը պատարագ մատուցած է  հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին  ։
Հեղինակ
Քանդակագործ՝ Վիգէն Աւետիս
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ
Հրանդ Գըլըճեան
Գըլըճեան Հրանդ (ծն․՝ 1896, Սեբաստիա), Փրոֆ. ջութակահար:
Ուսումը առած է տեղւոյն Ամերիկեան Գոլէճին մէջ։ Ջութակի իր առաջին փրոֆէսօրը եղած է Նշան Պէկեան: Հ. Գըլըճեան մատաղ հասակին ցոյց տուած է երաժշտութեան փայլուն կարողութիւն, այդ նկատելով է որ թելադրած է անոր Պէկեան՝ պարզ մեղեդիներ շարադրել եւ ինքը 12 տարու պատանին քաջալերուած՝ գրած է Սեփաստիոյ Արամեան վարժարանի քայլերգը:
Հետեւած է նաեւ Ազգ. Արամեան վարժարանի Զ. կարգին, ուսանելու համար Հայ եկղ. պատսութիւն, մատենագրութիւն եւ հայկական երաժշտութիւն, միեւնոյն ատեն պաշտօնավարելով յիշեալ վարժարանին մէջ:
Համաշխարհային պատերազսին իր կեանքը ազատած է խիստ դժուարին զինուորական եզական մը անսխալ ձայնագրելուն փոխարէն: 1920-1923 իբր երաժշտութեան դաստիարակ պաշտօնավարած է Գոնիայի Ճէնանեան Գոլէճին մէջ։ 1924-1929 նոյն պաշտօնով դասախօսած է N.E.R,ի Յունաստանի Կեդրոնական Որբանոցին մէջ ի Սիրա:
Ներսէս Զաքարեան
Ծնած է Իզմիթ 1883թ.։ Ընթացաւարտ Իտատի, Առեւտռրական եւ Ֆրէրներու վարժարաններէն։ Թուրք լեզուի մասնագէտ՝ պաշտօնավարած է Պոլիս եւ այլուր կարգ մը դպրոցներ։ Հնչակեան գործիչ։ Ազգ. Երեսփոխան ընտրուած Կէտիկ փաշայէն։ Հրատարակութիւնները «Քերական Օսմ. Լեզուի», «Ապագայ» եւ «Նոր Աշխարհ» թերթերը։
Հրանդ Գըլըճեան
1938 կը գտնուի Պուէնոս Այրէս ուր 1932էն ի վեր կը պաշտօնավարէ Հայ Կեդրոնի «Արսլանեան» վարժարանին մէջ՝ իբր տեսուչ:
Իր երաժշտական հեղինակութիւններն են․
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1896 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Սեբաստիա ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ ջութակահարներ
Մեսրոպ Արք. Աշճեան
'''Մեսրոպ Արք. Աշճեան''' (աւազանի անունը՝ Հրայր,, աճիւնները ամփոփուած են Անթիլիասի մէջ (Լիբանան), եկեղեցական եւ հասարակական գործիչ, Արքեպիսկոպոս։ ՀՀ ԳԱԱ պատուաւոր դոկտոր (2001)։
Կենսագրութիւն
Մեսրոպ Աշճեան ծնած է Պէյրութի մէջ։ Աւարտած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան Դպրեվանքը (1961, Անթիլիաս)։
Մեսրոպ Աշճեան Մարդը
Իբրեւ ուսուցիչ, տեսուչ, առաջնորդ, հասարակական գործիչ եւ Քրիստոնեայ Հայաստանի 1700- ամեակի վարիչ քարտուղար, պաշտօնները չէին որ կը բնորոշէին իր «ընելիք»ը կամ կ'արժեւորէին զինք, այլ ինք էր որ նոր իմաստ ու սահմանում կու տար անոնց: Իր պաշտօնին մղիչ ուժը կը դառնար նորարարութեանց, կոթողական ծրագիրներու իրագործման, եւ այս ուղղութեամբ իրեն հետ զօրաշարժի կ'ենթարկէր ամէն տարիքի ու սեռի մարդուժեր:
Ազատ ու անկախ Հայաստանի երազը իր կեանքին ու առաքելութեան հետ շաղախած, ան նաեւ իր նուիրեալ մասնակցութիւնը կը բերէ հայրենակերտումի վեհ գործին: Ան իր կեանքին վերջին աւելի քան տասը տարիներուն Հայաստանի մէջ իր բազմաճիւղ գործունէութեամբ, մեծապէս կը նպաստէ հայրենիքի հզօրացման: Նուիրումով կը ծառայէ, կը դառնայ կարիքաւորներու հայրը, կը կանգնի մտաւորականներու եւ զինուորներու կողքին:
Հայկական պատմական յուշարձաններու պահպանութեան հիմնադրամի նախագահ՝ Մեսրոպ Արք. Աշճեանը
10 Դեկտեմբեր, 1998-ին, նամակ մը կը յղէ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Գլխաւոր քարտուղար՝ Ֆետերիքօ Մայորին, ուր վերջինիս ուշադրութեան կը հրաւիրէ Նախիջեւանի մէջ Հին Ջուղայի (այժմ` Ջուլֆա) հայկական գերեզմանատան աւերման փաստը: Ան նամակին մէջ կ'ընդգծէ, որ «սա մտածուած ծրագիր մըն է, որուն նպատակը այս հնագիտական եւ պատմական արտակարգ վայրին ոչնչացումն է», եւ գերեզմանատունը կ'ենթարկուի կազմակերպուած աւերի` կամ Նախիջեւանի հանրապետութեան իշխանութիւններու կողմէ, կամ անոնց գաղտնի համաձայնութեամբ: Կը նշուի, որ Ազրպէյճանի Հանրապետութիւնը, որուն մաս կը կազմէ Նախիջեւանի ինքնավար հանրապետութիւնը, ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի անդամ է, իսկ այս կազմակերպութեան սկզբունքներուն դէմ է դաշնակից պետութիւններուն մէջ ծաղկած քաղաքակրթութիւն ներկայացնող յուշարձաններու գիտակցուած աւերումը:
Հայկական պատմական յուշարձաններու հիմնադրամին նախագահը յոյս կը յայտնէ, որ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն կը միջամտէ, «որպէսզի ազրպէյճանական իշխանութիւնները հետամուտ ըլլան անմիջապէս դադրեցնելու Ջուղայի գերեզմանատան քանդումը, եւ իրենց տեղը վերստին զետեղեն արդէն իսկ տեղափոխուած քարերը»:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:3 Յունուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:2 Դեկտեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:1941 ծնունդներ Ստորոգութիւն:2003 մահեր Ստորոգութիւն:Հայ եկեղեցական գործիչներ Ստորոգութիւն:Պէյրութ ծնածներ Ստորոգութիւն:Նիւ Եորք մահացածներ
Արարատ Մարզը Արցախեան Ազատագրական Պատերազմի Ընթացքին
Արարատ մարզը, Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ վարչատարածքային բաժին է: Հիմնուած է 4 Դեկտեմբեր 1995-ին։ Այս տարածքին մաս կը կազմեն նաեւ Արարատի, Արտաշատի, Մասիսի նախկին վարչական շրջաններու տարածքները։ Սահմանակից է Արմավիրի, Կոտայքի, Գեղարքունիքի եւ Վայոց ձորի մարզերուն եւ Երեւանին, իսկ հարաւէն եւ արեւմուտքէն սահմանակից է Նախիջեւանի Հանրապետութեանն ու Թուրքիոյ հետ: Տարածքը՝ 2096 քմ2, բնակչութիւնը՝ 311 հազար, ունի 97 համայնք, 94 գիւղական բնակավայր (2002)։ Այս տարածքին մէջ կը գտնուին ինչպէս նաեւ՝ Արարատ, Մասիս, «Հեղի եւ մարզկեդրոն Արտաշատ քաղաքներըօ»։
Ղարաբաղեան Շարժումը Արարատ Մարզին Մէջ
Սկսած է 1988-ի գարնան՝ մարզի տարածքը դարձած էր Ղարաբաղեան շարժման կեդրոններէն։ Շարժումը դրսեւորուած է տարբեր ձեւերով՝ հանրահաւաքներով, գրականութեան հրատարակումով եւ տարածումով, ինչպէս նաեւ գործադուլներ, հացադուլներ եւ դասադուլներ կազմակերպելով։ Այս Շարժման աւելի տարածուած ձեւը դարձած էր գրեթէ բոլոր գիւղերուն մէջ կամաւորական խումբերու կազմաւորումը:
Շարժման Փուլեր
Շարժումը ունեցած է զարգացման քանի մը փուլ՝ Ղարաբաղեան պատերազմի ընթացքին վերաբերեալ։ Առաջին փուլը ուժերու համախմբման, սահմանամերձ գօտիին մէջ հերթապահութեան հաստատման, ընդհատակեայ կազմակերպութիւններու ստեղծման եւ ամրապնդման շրջանն էր։ Երկրորդ փուլը բնութագրուած է պատերազմական գործողութիւններու զարգացմամբ՝ կամաւորական շարժման ուժեղացումով պայմանաւորուած, համընդհանուր բնոյթ ձեռք բերած է։ Երրորդ փուլը կապուած է Շուշիի ազատագրման, Լաչինի մարդասիրական միջանցքի բացումի շնորհիւ ռազմաճակատին վրայ աոաջացած բեկման հետ։ Մարզին մէջ աւարտած է հայրենասիրական ուժերու միաւորումը։ Չորրորդ փուլի ընթացքին, (1992-1994) մարգի կամաւորական խումբերը ՊԲ զօրամիաւորումներու կազմին մէջ մասնակցած են Մարտակերտի, Լաչինի, Քելբաջարի, Զանգելանի, Ֆիզուլիի, Աղդամի, Կուբաթլուի եւ այլ շրջաններու ազատագրմանը։ Զինադադարէն ետք մարզի ազատամարտիկներուն մէկ մասը ՀՀ բանակի ստորաբաժանումներուն մէջ անցած է։
Ստեղծուած Խուբեր
1988-ին ստեղծուած են Արտաշատի «Մուշի Երկրապահ միացեալ ջոկատներու վարչական կեդրոնները (միացեալ ջոկատներու գլխաւոր հրամանատար Լ. Սաղաթելեան, անդամներ՝ Յու. Ստեփանեան, Հ. Ասատրեան, Մ. Մարգարեան, Մ. Աւագեան, Ս. Մանջիկեան, Խ. Տաթեւսեան, Հ. Մնացակատեան, Է. Վարդանեան, Հ. Խաչատուրեան, Ա. Գոլեզեան, Կ. Վարդանեան, Մ. Յովհաննիսեանին՝ Արտաշատի մօտոհրաձգային գումարտակը (հրամանատար՝ Մ. Աւագեան): Ջոկատներ 1-ին առանձին, Արտաշատի, «Արծիփ5», «Արծիւ-28» գումարտակներու կազմերուն մէջ մասնակցած են Արարատի (Երասխ), Կապանի, Գոփսի, Նոյեմբերեանի, ԼՂՀ Շահումեանի (Պուզլուխ, էրքեա Մանաշիդ, Վերինշէն), Լաչինի, Մարտակերտի (Յակոբ Կամարի, Տրմպոն, Ումուտլու, Չլդրան Ֆիզուլիի (Մարջալու, Մուսաբեյլխ, Հորադիզ, այլ շրջաններու ինքնապաշտպանական եւ ազատագրական մարտերուն։
Շրջանէն ՀՀ «Արիութիւն» մետալով պարգեւատրուած է 41 եւ զոհուած է 45 ազատամարտիկ:
Մասիսի շրջանին մէջ բնակող ազրպէյճանցիները Շարժման առաջին փուլին ընթացքին, առանց որեւէ միջադէպի, աստիճանաբար հեռացած են շրջանի գիւղերէն: Հետագային շրջանի Մասիս աւանին մէջ, Այնթապ, Դարակերտ, Խարբեոլ, Ջոոհովիտ, Արեւաբոյր, Աայաթ-Նովա եւ այլ գյուղերուն մէջ կազմաւորուած են կամաւորական ջոկատներ։ 1989-ին Մարմարաշէնի մէջ կազմաւորուած կամաւորական ջոկատը (հրամանատար՝ Գ. Մանուկեան) «Շինջոկատ» անունով մեկնած է ԼՂՀ Հադրութի շրջան եւ մասնակցած է Խծաբէոլ, Պետասաշէն, Ապիտակաշէն, Արփագյադուկ գիւղերու ինքնապաշտպանական մարտերուն։ Նոյեմբեր 1989-ին շրջանի կամաւորական ջոկատներու միաւորմամբ ստեղծուած է Մասիսի կամաւորական ջոկատը, որ 1991-ին անուանակոչուած է «Զոտուա Անդրանիկ» (հրամանատար՝ Գ. Մանուկեան)։ 1993-ին ջոկատի հիմքի տակ կազմաւորուած է Մասիսի մօտոհրաձգային գումարտակը։ Ջոկատները առանձին, «Զօրավար Անդրանիկ» մարտական ջոկատի կամ գումարտակի կազմերուն մէջ մասնակցել են ՀՀ Արարատի (Երասխ),Նոյեմբերեանի (Ասկեպար), Մեղրիի, ԼՂՀ Ասկերանի (Խոջսղիի), Շահումեանի, Մարտակերտի, Շուշիի, Լաչինի, Կուբաթլոփ, Ֆիզուլիի շրջաններու ինքնապաշտպանական եւ ազատագրական մարտերուն։
Պարգեւատրութիւններ
Ստորոգութիւն:Արցախեան պատերազմ Ստորոգութիւն:Արարատ մարզի պատմութիւն
Ներսէս Դանիէլեան
'''Ներսէս եպս. Դանիէլեան''', (16 Մայիս 1868, Եարփուզ - 1915), ուսուցիչ, վարդապետ, առաջնորդ:
կենսագրութիւն
ծնած է Եարփուզ (Մարաշ) Մայիս 1868-ին: Ուսումը աւարտած է Սամաթիոյ Սահակեան վարժարանը 1886-ին, նախապէս 1883-ին աշակերտելով Սիսի մայրավանքին: Շրջանաւարտելէ ետք ուսուցչութիւն կ’ընէ Ատանայի մէջ։ 1890-ին Վեհապետեան Մկրտիչ եպ.էն վրդ. կը ձեռնադրուի: Մինչեւ 1895 Առաջնորդական փոխանորդ Իսկէնտէրունի: Հայկական դէպքին՝ իբր Զէյթունի ապստամբութիւն կազմակերպող՝ 1896-ին 7 ամիս կը բանտարկուի Հալէպ: Ներման արժանանալով՝ կ’աքսորուի Դամասկոս: Յետոյ Օրմանեան պատրիարքի բարեխօսութեամբ կը բերուի Պոլիս ուր 1898էն սկսեալ պատրիարքին անձնական քարտուղարութիւնը կ’ընէ եւ 10 տարի Սկիւտարի քարոզութիւն: Երկիցս կը ձերբակալուի եւ 8 Յուլիս 1905-ին Եըլտըզի դժոխային մեքենային դէպքին պատճառաւ դարձեալ կը ձերբակալուի եւ Վեհապետեան սրբայանի հետ 3 գիշեր ի դիպահոջ կը մնայ Եըլտըզ՝ ուրկէ ազատ կ’արձակուի: 1907-ին Կիլիկիոյ Ս. կաթողիկոսին եւ Օրմանեան պատրիարքի երաշխաւորութեամբ Սիս կ’ուղեւորի: Կիլիկիոյ ջարդէն ետքը Մարաշի եւ Էրզինի պատերազմական ատեանի առջեւ կը դատուի իբր գործակից Մուշեղ եպ.ի: Հակառակ իր սահմանադրասէր զգացումներուն՝ որով Հաճընի ինքնապաշտպանութեան առթիւ 600 Իսլամներու կեանքը պաշտպանած էր, երեքուկէս ամիս բանտերու մէջ տառապելէ ետք ազատ կ’արձակուի:
Դանիէլեան Եպ. իբրեւ գրող՝ հետեւող եղած է Մկրտիչ Խրիմեանի, որմէ վարձատրուած լանջախոչով: Սսական Վարդ ծածկանունը ընդունած է Հայրիկէն: Կը ստորագրէր նաեւ Սսական վարդապետ: 1910-ին Հաճընէն Ատանա փոխադրուած է Առաջնորդական պաշտօնով: 1914-ին Եսզղատ կը մեկնի իբրեւ Առաջնորդ: Եպիսկոպոս ձեռնադրուած է 1911 Մարտին: Եղած է Ս. Գ. Հնդակեան՝ շատ կանուխէն: Ներսէս եպ. Դանիէլեան զոհ եղած է Եոզղատի արիւնալի սպանիդին:
Աշխատակցած է շատ մը թերթերու երկերն են՝ Կեանքը Առանց Հաւատքի քարոզգիրքը եւ Կաթիլ մը Ջուր Այրած Սրտերու՝ հրատարակուած: Անտիպներ՝ Կեանքը Առանց Յոյսի եւ Առանց Սիրոյ, Կաթողիկոսութիւն Հայոց Կիլիկիոյ, Կիլիկիոյ Հայոց Գաւառաբարբառը, Արիւնոտ Ծրար, Սրտի Սփոփանք, Վերջին Լեւոնի Ողբերգը:
Արարատ Ղարիպեան
Արարատ Սահակ Ղարիբեան,, լեզուաբան եւ ուսուցիչ:
Կենսագրութիւն
Արարատ Ս. Ղարիբեան ծնած է Արտաշատի շրջանի Այգեզարդ (Դարղալու) գիւղը, 1899-ին: Միջնակարգ ուսումը կը ստանայ Երեւանի Մանչերու Երկրորդական Վարժարանին մէջ։ 1923-1927 թուականներում կը հետեւի Երեւանի Պետական Համալսարանի պատմա-լեզուական բաժանմունքի դասընթացքներուն, աշակերտելով Հ. Աճառեանի:1928-1948 թուականներուն, որպէս դասախօս կը պաշտօնավարէ Երեւանի Պետական Համալսարանին մէջ, իսկ 1934-ին կը դառնայ հիմնադիր վարիթը Խաչատուր Աբովեանի անուն Մանկավարժական Հիմնարկի Հայոց լեզուի ամբիոնին, պաշտօն, զոր կը վարէ մինչեւ 1960 թուականը, միաժամանակ դասաւանդելով հայոց լեզուի պատմութեան, հայ բարբառադիտութեան, պատմական գերականութիւն եւ հայոց լեզուի դասաւանդման մեթոդիկա:
Երկեր
Ղարիբեան կը մահանայ 1977-ի Մարտ 1-ին:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:27 Յունուարի ծնունդներ Ստորոգութիւն:1 Մարտի մահացածներ Ստորոգութիւն:ՀԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիրներ Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ Ստորոգութիւն:Գիտնականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ Ստորոգութիւն:ՀԽՍՀ գիտութեան վաստակաւոր գործիչներ Ստորոգութիւն:ԵՊՀ շրջանաւարտներ
Էռնեստ Դուլգարեան
Էռնեստ Դուլգարեան (ծնած՝ 11 Ապրիլ 1988, Պաքու), հայ երգահան:
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1988-ին, Պաքու: 1989-ին ընտանիքին հետ տեղափոխուած է Հայաստան: 2004-ին աւարտած է Ալավերդիի Ռոմանոս Մելիքեանի անուան երաժշտական դպրոցի դաշնամուրի դասարանը: 2008-ին, Վանաձորի Միքայէլ Թաւրիզեանի անուան երաժշտական ուսումնարանի երաժշտութեան տեսութիւն բաժինը :
2012-ին, Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցի երգահաններու բաժինի Էդուարդ Միրզոյեանի ստեղծագործական դասարանը` ըլլալով անոր վերջին ուսանողը:
Ուսումը շարունակած է նաեւ երաժշտանոցի մագիստրոսի աստիճանի` Վարդան Աճեմեանի ստեղծագործական դասարանէն ներս:
Մրցանակներ
2012-ին Ս. Փեթերսպուրկի մէջ կայացած Եուրի Ֆալիքի անուան երգահաններու միջազգային մրցումին արժանացած է առաջին մրցանակին: Նոյն թուականին ան դարձած է Փարիզի մէջ կայացած Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան եւ ԵՈՒՆԵՍՔՕի կազմակերպած «Սայեաթ-Նովա» երգահաններու միջազգային երկրորդ մրցումի մրցանակակիր : Յաղթած է նաեւ միջազգային շարք մը մրցումներ։
2014-ի 27 Յուլիսէն 5 Օգոստոսին Չեխիոյ մայրաքաղաք Փրակի մէջ կայացող «Անթոնին Տվորժաք» երգահաններու միջազգային 5-րդ մրցումին գրաւած է երկրորդ հորիզոնականը ։ Համաձայն մրցումի կանոններուն՝ Դուլգարեան հինգ օրուան ընթացքին գրած է երկու նոր ստեղծագործութիւն՝ մասնակիցներուն առաջարկուած երաժշտական նիւթերու հիման վրայ։ Երգահանը գրած է կրկնակի խուսափերգ (ֆիուկ) լարային քառեակի համար եւ «Էքսփրոմ»չ լարային նուագախումբի եւ հարուածայիններու համար՝ արժանանալով դատական կազմի բարձր գնահատականին :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ Ստորոգութիւն:Պաքու ծնածներ Ստորոգութիւն:1988 ծնունդներ Ստորոգութիւն:11 Ապրիլի ծնածներ
Հայերը Պաքուի մէջ
Հայերը Պաքուի մէջ, Պաքուի մէջ հայերը բնակած են հնագոյն ժամանակներէն։ 500-ին Արցախի հայոց Վաչագան Բարեպաշտ թագաւորը քաղաքին մէջ կառուցել տուած է առաջին հայկական եկեղեցին։ 1820-ին Պաքուի մէջ ապրած է 434 հայ։ 1899-ի մարդահամարի տուեալներով՝ Պաքուի բնակչութեան ընդհանուր թիւը 182897 էր, որմէ՝ 22506 հայ։ 1915-ի տուեալներով՝ Պաքուն ունեցած է 86,5 հազար հայ բնակիչ։ Յետագայ տարիներուն այդ թիւն կ՚աճէր։ 1918-ի սկիզբները հայերու թիւը անցած է 90 հազարէն։ Հաշուի առնելով, որ քաղաքը ունէր ընդամէնը մօտ 200 հազար բնակիչ, այդ կը նշանակէ, որ հայերը քաղաքի բնակչութեան մօտ կէսն էին։ Իսկ նկատի ունենալով, որ կովկասեան թուրքերը՝ որոնք 1936-ին Ստալինի կողմէ կնքուեցան «ազրպէյճանցիներ» անուամբ, այդ ժամանակ կը կազմէին բնակչութեան մօտ 1/4-ը, պարզ կը դառնայ, որ Պաքուի մէջ հայերը 1-ին տեղը կը գրաւէին, թուրքերը 2-րդ, իսկ ռուսերը՝ 3-րդ տեղը, մնացած ազգերը՝ համեմատաբար փոքր թիւ կը կազմէին։ Ահա ինչու Պաքուն, 80-տոկոսանոց հայկական բնակչութեամբ Թիֆլիսի հետ իրաւամբ կը համարուէր Կովկասի հայկական քաղաքներէն մէկը։ Ցաւոք, 15 Սեպտեմբեր 1918-ին՝ 9-ամսեայ պայքարէ ետք Պաքուն ըինկաւ օսմանեան բանակի եւ անոնց եղբայրակից կովկասեան թուրքերու ձեռքը։ Հայերու թիւը արագ կրճատուեցաւ. միայն այդ օրերուն 30 հազար հայ ոչնչացուեցաւ։
Տնտեսական գործունէութիւնը
Պաքուի հայերը ծաւալած են տնտեսական, առեւտրական ու շինարարական լայն գործունէութիւն, աչքի ինկած են յատկապէս նաւթարդիւնաբերութեան ասպարէզին մէջ։ Պաքուի մէջ առաջին արդիւնաբերական նաւթահորը, որ սկսած է գործել 1869-ին, պատկանած է Ի. Միրզոէվին։
19-րդ դարու վերջը, կարճ ժամանակամիջոցի մէջ, Պաքուի մէջ ու նահանգումներուն կազմակերպուած են շարք մը հայկական ընկերութիւններ։ Հայ գործարարներ իրենց գործիմացութեան ու եռանդի շնորհիւ վաստակած են մեծ հարստութիւն եւ ազդեցութիւն՝ կարեւոր դեր խաղալով ամբողջ նահանգի տնտեսութեան զարգացման գործին մէջ։ «Միրզոէվ եւ եղբ.», «Մանթաշէվ եւ ընկ.», «Ղուկասով եղբ.», «Լիանոզով եւ ընկ.», «Արաֆելով եւ ընկ.», «Փիլիպոսեանց եղբայրներ», «Աստուածահաճոյ ձկնարան», «Արամազդ», «Արարատ», «Մասիս», «Աստղիկ», «Սիւնիք», «Արալօ-Կասպիական» եւ հայերուն պատկանող տասնեակ այլ ընկերութիւններ զբաղուած են գերազանցապէս նաւթարդիւնաբերութեամբ, ունեցած սեփական փոխադրամիջոցներ (ինչպէս՝ ծովային), իրենց արտադրանքնը արտահանել մօտիկ ու հեռու շուկաներ։ Յովհաննէս Մինասի Միրզոյեանի կողմէ հիմք դրուեծ է Պաքուի նաւթաարդիւնաբերութեանը։ Ան առաջինն էր, որ 1868-ին հիմնեց կերոսինի երկու գործարան եւ առաջինն էր, որ արտահանեց կերոսինը։ Միրզոյեանի ջանքերով 1871-ին հիմնուեցաւ առաջին արդիւնաբերական հորատանցքը, իսկ 1872-ին՝ երկրորդը ։ Միրզաբեկեանները զբաղուած են ծխախոտագործութեամբ, Մայիլեան եղբայրները, Կամոէվները, Փիթոէվները, Վենեցովները նշանակալի դեր խաղցած են ձկնարդիւնաբերութեան զարգացման գործին մէջ, Արունեանները՝ գինեգործութեան, Փիլիպոսեանները՝ տուրմագործութեան։ Պաքուի առաջին դրամատուներու (Թիֆլիսի առեւտրական դրամատան մասնաճիւղ, Փոխադարձ վարկի ընկերութիւն) հիմնադիրները եղած են հայեր։ 1907-ին Պաքուի մէջ արտադրուող 448 միլիոն փութ նաւթի 54,4 տոկոսը, 1917-ին՝ 368 միլիոն փութի 53 տոկոսը պատկանած է հայերուն։ 1907-ին քաղաքին մէջ գործող 154 ընկերութիւններէն 89-ը եղած են հայկական։ Պաքուի մէջ Անդրկովկասի տուրմի առաջին գործարանը 1891-ին հիմնած են Փիլիպոսեանց եղբայրները։ Այն միակ ձեռնարկութիւնն էր ամբողջ Կովկասի մէջ, որ կ՚արտադրէր ընտիր տուրմ՝ տուրմէ–մինոյն ու տուրմէ անուշներ, ինչպէս նաեւ բարձրորակ քարամելի զանազան տեսակներ։ Արտադրանքը տարբեր միջազգային ցուցահանդէսներուն մէջ արժանացած է 3 ոսկիէ մետալի ։ Քաղաքի խոշորագոյն առեւտրական տունը պատկանած է Թումանեան եղբայրներուն։ Հայերը զգալի կշիռ ունեցած են տնտեսութեան նաեւ այլ՝ մասնաւորապէս մետաքսագործութեան, բամբակագործութեան ճիւղերու մէջ։ Պաքուն դարձած էր Անդրկովկասի հայերու հասարակական-քաղաքական եւ մշակութային կեդրոններէն մէկը :
Հայկական եկեղեցին
1863-69-ին Պաքուի հայերը կառուցած են Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին (Կոյսի աշտարակի մերձակայքին մէջ)։ Այն քանի մը անգամ նորոգուած ու վերակառուցուած է. եկեղեցիին կից կը պահպանուէին 18-19-րդ դարասկիզբի թուակիր հայերէն արձանագրութիւններով տապանաքարեր։ Խորհրդային իշխանութեան տարիներուն այն միակ գործող հայկական եկեղեցին էր ամբողջ Ազրպէյճանի մէջ։
1895-ին օծուած է Պաքուի հայկական գերեզմանատան Սուրբ Յարութիւն մատուռ-եկեղեցին, 1911-ին՝ Պաքուի հայութեան միջոցներով կառուցուած Ս. Թադէոս եւ Բարդուղեմէոս եկեղեցին (ունեցած է 1500-տեղանոց աղօթասրահ, ընդարձակ նախասրահ եւ աչքի զարկած է վեհ ճարտարապետութեամբ ու շքեղ կահաւորմամբ)։ Քանդուած է 1930-ականներուն, տեղը կառուցուած է Պաքուի երաժշտանոցի շէնքը։ Հայկաշէն թաղամասին մէջ մինչեւ 1920-ականները գործած է Ս. Թարգմանչաց եկեղեցին :
Կրթութիւն
Պաքուի մէջ առաջին հայկական դպրոցը 1860-ին բացուած է Ա. Տէր-Ղեւոնդեանի ջանքերով։ 19-րդ դարավերջը կը գործէր հայկական 12 դպրոց։ 1903-ի մարդահամարի տուեալներով՝ Պաքուեցիներու մէջ բարձրագոյն կրթութիւն ունեցողներու թիւի 1,2 տոկոսը ռուսեր էին, 1,5-ը՝ հայեր, իսկ թաթարները պարսիկներու հետ կազմած են 0,1 տոկոսը։ 1930-50-ականները գործած են 80 հայկական միջնակարգ դպրոցներ, մանկավարժական, հայկական ֆակուլտետներ՝ Պաքուի համալսարանին մէջ ու մանկավարժական ուսումնարանին մէջ։ Վերջին հայկական ուսումնական հաստատութիւնը (դպրոց) Պաքուի մէջ փակուած է 1983-ին :
Հասարակական-քաղաքական կեանքը
Հայ համայնքի հասարակական կեանքը կազմակերպած են բազմաթիւ բարեգործական, մշակութային, երիտասարդական կազմակերպութիւններ։ Պաքուի մէջ գործած են հայ ազգային կուսակցութիւնները (ՀՅԴ, ՍԴՀԿ), Ռուսական կայսրութեան մէջ գործող գրեթէ բոլոր ազդեցիկ կուսակցութիւններու (ՌՍԴԿ, ՌՍԴ(բ)Կ եւ այլն) հայ ներկայացուցիչները։ Համայնքի ներքին ազգային կեանքը, այլ կազմակերպութիւններու հետ, տնօրինած է Հայոց կեդրոնական ազգային բիւրոյի ներկայացչութիւնը, 1917-էն՝ Պաքուի Հայոց ազգային խորհուրդը (կազմալուծուած է 1920-ին)։ 1905-ի Փետրուարին, երբ ցարական իշխանութիւններու հրահրմամբ թաթարները (ազրպէյճանցիները) սկսած են կոտորել անզէն հայերուն դաշնակցականները կազմակերպած են ինքնապաշտպանութեան ջոկատներ՝ Նիկոլ Դումանի գլխաւորութեամբ :
Խորհրդային տարիներուն
Ռուսաստանի մէջ 1917-ի Հոկտեմբերեան յեղաշրջումէն ետք, 31 Հոկտեմբերին, Պաքուի մէջ հռչակուած է խորհրդային իշխանութիւն։ Ապրիլ 1918-ին կազմաւորուած է Պաքուի Ժողովրդական կոմիսարներու խորհուրդը՝ Ստեփան Շահումեանի նախագահութեամբ։ Ժողկոմ խորհին մէջ բարձր պատասխանատու պաշտօններ զբաղեցրեուցած են նաեւ շարք մը այլ հայ գործիչներ՝ Գ. Ղորղանովը (զինուորական կոմիսար), Արտաշէս Կարինեանը (լուսժողկոմ) եւ այլք։ Պաքուի կոմունան գոյատեւած է մինչեւ 1918-ի թուրքական արշաւանքը։ 15 Սեպտեմբերին Պաքուն գրաւած թուրք հրոսակները կոտորած են աւելի քան 30 հազար հայ։
1950-ականներէն ետք հայ ազգային կեանքը սկսած է անկում ապրիլ։ Դադարած են գործել հայկական կազմակերպութիւնները, փակուած է հայկական թատրոնը, հայ երեխաները սորված են ռուսական դպրոցներու մէջ, իսկ Հայ եկեղեցին թոյլ էր անոնց համախմբելու համար :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական սփիւռք Ստորոգութիւն:Հայերը Պաքուի մէջ
Հայերը Երուսաղէմի մէջ
Հայերը Երուսաղէմի մէջ հաստատուած են վաղնջական ժամանակներէն։ Անոնց ներկայութիւնը վկայուած է դեռեւս նախաքրիստոնէական ժամանակներուն՝ պատմական հեռաւոր անցեալին։
Իբրեւ ձեւաւորուած համայնք, Երուսաղէմի հայկական համայնքը Միջնադարէն մինչ օրս կը գործէ։ Սկզբնական ժամանակներուն Երուսաղէմ մեկնած են հիմնականին հայ ուխտագնացներ եւ հոգեւորականներ, որոնք կ՚այցելէին Յիսուս Քրիստոսի գերեզմանը։ Բացի այդ, Երուսաղէմ կը մեկնէին նաեւ հայ ուսանողներ եւ առեւտրականներ։
Անկէ ետք անոնց հիմնական մասը հաստատուեցաւ քաղաքին մէջ։
Այսօր Երուսաղէմի մէջ կը բնակի շուրջ 3 հազար հայ՝ հիմնականին արհեստաւորներ, բժիշկներ, ձեռնարկատէրեր, հոգեւորականներ, մտաւորականներ։ Այստեղ կը գտնուի Երուսաղէմի հայոց պատրիարքութիւնը՝ Սրբոց Յակոբեանց վանքով ու վանքապատկան կալուածքներով, հայկական տպարանով։
Երուսաղէմը հայ մշակոյթի եւ մատենագիտութեան կեդրոններից է։ Սրբոց Յակոբեանց վանքի թանգարանին մէջ կը պահուին տարբեր ժամանակներու ուխտաւորներու ձեռքով Երուսաղէմ բերուած հայ վարպետներու պատրաստած ոսկիէ, արծաթէ, փայտէ իրեր, ձեռագրակազմեր, կանթեղներ, վարդապետական եւ եպիսկոպոսական գաւազաններ, Կիլիկիոյ հայոց թագաւոր Հեթում Ա.-ի մականը, Թորոս Ռոսլինի նկարազարդ ձեռագրերու հիմնական մասը։ Վանքի ձեռագրատան մէջ կը պահուի հայերէն ձեռագրերու՝ աշխարհի երկրորդ հաւաքածոն։
Հայրենիք-Սփիւռք կապերու ամրապնդման, հայապահպանութեան կ՚աջակցին Հայկական բարեսիրական, Հայ երիտասարդաց միութիւնները, «ՀԵՄ» եռամսեայ թերթը, «Սիոն» գրական ամսագիրը։
Կը գործեն երգի-պարի, թատերական խումբեր, Երուսաղէմի ժառանգաւորաց եւ Սրբոց թարգմանչաց վարժարանները։ Փօքրաթիւ հայեր կ՚ապրին նաեւ Իսրայէլի այլ քաղաքներու մէջ։
Պատմութիւն
6-րդ դարուն Երուսաղէմ կ՚այցելէ վարդապետ Անաստասը, որ ուխտագնացութենէն բացի Երուսաղէմ եկած էր որոշ ուսումնասիրութիւններու համար։ Ըստ անոր վկայութեան, Երուսաղէմի հայակական եկեղեցիներու թիւը կը հասնի եօթանասունի։
Վիկթոր Ազարիայի «Երուսաղէմի հայկական թաղամասը» աշխատութեան մէջ կը նշուի, որ Հին Երուսաղէմի մէջ հայերը ունեցած են իրենց առանձին թաղամասը։
Արաբական նուաճումներէն ետք Երուսաղէմի մէջ ստեղծուած իրադրութիւնը հայ համայնքի համար աւելի բարեկեցիկ էր, քանի Բիւզանդիոյ կառավարութեան շրջանին։
7-11-րդ դարերուն Երուսաղէմի վրայ իշխող արաբ եւ իսլամադաւան այլ իշխանաւորներ ճանչցած են հայ համայնքի ինքնուրոյնութիւնն ու անոր իրաւունքները որոշ քրիստոնէական սրբավայրերու նկատմամբ։ 11-րդ դարուն Երուսաղէմի հայկական թաղամասը, որ հին քաղաքի չորս թաղամասերէն մէկն է, արդէն իսկ զբաղեցուցած է իր ներկայիս (շուրջ 120000 մ) տարածքը։ Կիլիկեան հայոց թագաւորներու օրօք հայերը աւելի ամրացած են Երուսաղէմի մէջ Քաղաքի հայ բնակչութիւնը աւելցած է 11-րդ դարու վերջը -12-րդ դարու սկիզբը, երբ այն նուաճած են խաչակիրները, որոնց բանակին մէջ եղած են հայեր Կիլիկիայէն եւ Սուրիայէն: Կիլիկիոյ Թորոս Բ. իշխանապետի (1145-1169) եւ Երուսաղէմի թագաւոր Ամալրիխի (1162-1173) միջեւ բանակցութիւններ եղած են 30 000 հայերու Կիլիկիայէն Պաղեստին վերաբնակեցնելու վերաբերեալ (Երուսաղէմի թագաւորութեան ռազմական ուժը մեծցնելու նպատակով)։
Երուսաղէմի մէջ բնակող հայերը հիմնականին կեդրոնացած էին քաղաքի փողոցներէն մէկուն մէջ, որ կը կոչուէր Հայկական։ Պատմիչները կը վկայեն, որ այդ շրջանին Երուսաղէմի մէջ հաստատուած հայկական միաբանութեան անդամներու թիւը հասած է 500-ի, իսկ աշխարհիկ բնակչութիւնը շուրջ 1000 ընտանիք էր։ Ստորոգութիւն:Հայկական սփիւռք Ստորոգութիւն:Հայեր ըստ երկիրի Ստորոգութիւն:Հայեր Ստորոգութիւն:Երուսաղէմ Ստորոգութիւն:Պաղեստին
Հայոց Մայրաքաղաքներու Աղբիւր-Յուշակոթող
«Հայոց մայրաքաղաքներու աղբիւր-յուշակոթող», Երեւանի 2800-րդ տարեդարձին նուիրուած յուշարձան: Կը գտնուի Երեւանի Արաբկիր վարչական շրջանի Վահագն Դաւթեան զբօսայգիին մէջ։ Յուշարձանը տեղադրուած է 2018-ին, Երեւանի 2800-ամեակի տօնական միջոցառումներու պարունակին մէջ ։
Նկարագրութիւն
Եռակողմ յուշակոթողը կը խորհրդանշէ Հայաստան-Արցախ-Սփիւռք եռամիասնութիւնը։ Յուշակոթողը կազմուած է 12 սալիկէ, որոնցմէ իւրաքանչիւրին վրայ գրուած է Հայաստանի մայրաքաղաքներուն անունները՝
Յուշաղբիւրը ստեղծուած է Ռազմիկ Բլիկեանի միջոցներով: Բացման արարողութեան ներկայ գտնուած են Երեւանի քաղաքապետի տեղակալներ Արամ Սուքիասեան եւ Դաւիթ Օհանեան, ճարտարապետ Տիգրան Բարսեղեան, բարեգործ Ռազմիկ Բլիկեան, պաշտօնատար անձինք, հիւրեր :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երեւան
Նուարդ Մատոյեան Տարագճեան
Նուարդ Մատոյեան Տարագճեան Պատմաբան, բանասէր, լեզուագէտ, կրթական մշակ, մտաւորական, դասախօս, հրապարակագիր, հասարակական գործիչ, գրող: Բժիշկ Պետրոս Տարագճեանի տիկինը:
Կենսագրութիւն
Նուարդ Մատոյեան Տարագճեան նախակրթութիւնը ստացած է Հալէպի Կիլիկեան Վարժարանին մէջ։ Միջնակարգ եւ երկրորդական ուսումը ստացած է Պէյրութի Հ.Բ.Ը.Միութեան Դարուհի Յակոբեան Աղջկանց Երկրորդական վարժարանին մէջ։
Բանասիրութեան գծով բարձրագոյն ուսումը ստացած է Երեւանի Պետական Համալսարանի Հայոց լեզուի եւ գրականութեան բաժանմունքին մէջ (1966-1971) եւ վկայուած՝ Մագիստրոսի տիտղոսով։ 1969-ին համատեղ ընդունուած է նոյն համալսարանի Ռոմանօ-Գերմանական լեզուներու բաժինը, որուն աւարտական տարեծրջանը բոլորած է 1980-1981։ Վկայուած է Անգլերէն լեզուի եւ Գրականութեան Մագիստրոս։
Համեմատական լեզուաբանութեան գծով 1971-1976-ին, ընդունուած է Փարիզի Սորպոնի Համալսարանի Արեւելեան Կենդանի Լեզուներու Դպրոցը։ Հայրենի լեզուաբան Ագադեմիկոս Գէորգ Ջահուկեանի յանձնարարութեամբ՝ աշակերտած է ֆրանսացի հայագէտ Փրոֆ․ Ֆրետերիք Ֆէյտիի, որուն ղեկավարութեամբ պատրաստած է Դոկտորայի թեզը՝ « Արեւելահայերէնի եւ Արեւմտահայերէնի Ձեւաբանական Տարբերութիւնները» գիտական աշխատութիււնը։
Հայոց պատմութեան, հայոց լեզուի եւ համեմատական լեզուաբանութեան բնագաւառներէն ներս իր կատարած աշխատանքին մղիչ ոյժը եղած են դպրոցական տարիներու գաղափարապաշտ մտաւորականներ, նուիրեալ ուսուցիչներ՝ Գերսամ Ահարոնեան, Վահէ Վահեան, Արա Թոփճեան, Հմայեակ Գրանեան, Երեւանի Համալսարանի մեծանուն դասախօսներ, ներհուն գիտնականներ՝ Գէորգ Ջահուկեան, Էդուարդ Աղայեան, աշխարահռչակ հայագէտ՝ Ֆրետերիք Ֆէյտի, եւ Փարիզաբնակ հմուտ լեզուագէտ՝ Հայկ Պէրպէրեան։
Սուրիոյ մէջ շրջան մը դասաւանդած է հայերէն եւ օտար լեզու հայկական եւ արաբական վարժրաններու մէջ։
1981-1989-ին կը պաշտoնավարէ Հալէպի Պետական Համալսարանին մէջ՝ դասաւանդելով անգլերէն լեզուի հնչիւնաբանութիւն եւ քերականութիւն։ Յաջորդող տարիներուն կը զբաղի պատմագիտական ուսումնասիրութիւններով։
Ուսումնասիրութիւններ, դասախօսութիւններ
Դասախօսութիւններով հանդէս եկած է Սուրիոյ, Լիբանանի, Յորդանանի, Կիպրոսի եւ Ֆրանսայի տարբեր քաղաքներու մէջ։
Գրական Ստեղծագործութիւններ
Նուարդ Մատոյեան Տարագճեան «ՀԱՅԱՊԱՏՈՒՄ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ» 455 էջ հատորը լոյս տեսած է Պէյրութ 2016-ին: Հրատարակութիւն ԿԱՐՊԻՍ Լ. ՆԱԶԱՐԵԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԻ, ԹԻՒ 20: Շարուածք, էջադրում եւ կողք՝ ՍԻՓԱՆ, Հրատարակչատուն, Պէյրութ-Լիբանան:
Հրատարակութեան պատրաստ են ՝ «Հայրենապատում», «Անկախութեան Ուղիով», «Հայագիտական Ուսումնասիրութիւններ», «Գրական Դէմքեր», «Հ․Բ․Ը․Մ․ Նուպարեան Տեսիլքով», «A Crime Against Humanity» աշխատութիւնները։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հալէպ ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ Դասախօսներ Ստորոգութիւն:Հայ Պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ Բանասէրներ Ստորոգութիւն:Հայ Գրողներ Ստորոգութիւն:Հասարակական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ Հրապարակագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ Լեզուագէտներ
Ստեփան Ծաղիկեան
Ստեփան Ծաղիկեան (1886, Խոտորջուրի (Մոխրակուտ գիւղ) - անյայտ), Նեմեսիս գործողութեան շրջանակին մէջ Թուրքիոյ ռազմածովային ուժերու նախկին նախարար Ճեմալի մահապատժի մասնակից։
Կենսագրութիւն
Ուսումը կը ստանայ Տրապիզոն: 1908-ին ան կ’անդամակցի Հ.Յ.Դաշնակցութեան շարքերուն: 1914-ին կամաւոր կ’արձանագրուի եւ կ’ընդունուի Անդրանիկի գունդին մէջ։ Հանրապետութեան շրջանին կը դառնայ Սեպուհի զինակիցը եւ իր մասնակցութիւնը կը բերէ Շիրակի եւ Իջեւանի պոլշեւիկեան խլրտումներուն հաշուեյարդարին : Խորհրդայնացումէն ետք վրաստան անցնելով, Պետրոս Տէր Պօղոսեանի եւ Արտաշէս Գէորգեանի հետ կ’իրագործէ հայ ժողովուրդի դահիճներէն Ճեմալ փաշայի ահաբեկումը, Թիֆլիսի մէջ ,օր ցերեկով,Չեկայի շէնքին առջեւ, 21 Յուլիս 1922-ին : Ապա գաղտնօրէն կը լծուի պոլշեւիկեան բռնակալութեան զոհ գացած հայ բանտարկեալներուն եւ աքսորեալներու օգնութեան գործին,անոնց հասցնելով սնունդ եւ հագուստներ: Ի վերջոյ, Ստալինեան հալածանքներու շրջանին կը ձերբակալուի ինք ալ:
Մահուան թուականն ու պարագաները ծանօթ չեն:
Ալեքսանդր Ա․ Սահինեան
Ալեքսանդր Արամի Սահինեան (15 Յուլիս 1910, Վարդաբլուր - 4 Նոյեմբեր 1982, Երեւան), հայ ճարտարապետ:
Կենսագրութիւն
Նախնական ուսումը ստացած է Թիֆլիսի 76-րդ դպրոցը, որն ալ աւարտելէ ետք, 1926- 1930 թուականներուն ուսուցչական պաշտօնով կը մեկնի Թումանեանի շրջանի Ճոճկան Գիւղը: 1930 թուականին մուտք կը գործէ Երեւանի Նորաբաց Շինարարական (Հետագային Պոլիտեխնիկական(Բազմարուեստներու) Համալսարանի) Ճարտարապետութեան բաժանմունքը: 1937 թ.-ին ուսումն աւարտելէ ետք, 1938-1940 թթ. կը պաշտօնավարէ «Հայպետնախագիծ» հիմնարկին մէջ: