Գեղանկարչութիւն
Գեղանկարչութիւնը Հայաստանի մէջ
Հայկական գեղանկարչութեան սկզբնաւորումը շատ հին է։ Օրգանական եւ անօրգանական ներկանիւթերու առատութիւնն ու հարուստ գունաշարը նպաստած են գոյներու աշխոյժ օգտագործման պաշտամունքային, կիրառական եւ գեղարուեստական նպատակներով (Ք.Ա. 6-4 հազարամեակներու ժայռապատկերները, Մալաթիայէն ու Սեբաստիայէն մինչեւ Կուր-Արաքս յայտնաբերուած նէոլիթեան եւ էնէոլիթեան գունաւոր եւ նախշազարդ խեցեղէնը), իսկ հին շրջանին ու միջնադարուն Հայաստանը եղած է բազմատեսակ ներկանիւթեր ու ներկեր արտահանող։ Երկրաչափական, բուսական, կենդանական զարդաշարժառիթներով, իսկ երբեմն նաեւ կենդանի պատկերներով գունազարդ խեցեղէն գոյութիւն ունեցած է պրոնզի դարուն (Շրեշ բլուր, Թազաքէնդ, Սեւան եւ այլն, 3-2 հազարամեակ, Ք.Ա.)։ Սակայն գեղանկարչութիւնը իբրեւ արուեստի մասնագիտացուած բնագաւառ Հայաստանի մէջ մէզ յայտնի է ուրարտական ժամանակաշրջանէն (էրեբունի՝ խճանկար, որմնանկար)։ Այստեղ կիրառուած զարդանախշային շարժառիթներու (խոյեր, ցլիկներ, կենաց ծառեր, արմաւազարդեր եւ այլն) հետ կը հանդիպին կենդանի դիտուած կրօնական, որսորդական աշխատանքային պատկերներ։ Գեղանկարչութեան պահպանուած լաւագոյն օրինակ է Գառնիի բաղնիքի խճանկար յատակը (3-րդ դ․), ուր օգտագործուած են տեղական գունախճերը։ Հայաստանի մէջ ֆէոտալիզմի հաստատումն ու քրիստոնէութեան պաշտօնականացումը գեղանկարչութեան գաղափարական նոր բովանդակութիւն ու ձեւ հաղորդած են։ Գլխաւոր պատուիրատուն դարձած է եկեղեցին, որ իր որոշակի պահանջները դրած է գծագրիչ-կատարողներու առջեւ։ Այս շրջանէն պահպանուած ամենաւաղ նմուշները կը վերաբերին 4-րդ դ․ (որմնանկար՝ Մանազկերտ, խճանկար՝ Դուին, Երուսաղեմ)։ Այնուհետեւ մինչեւ 12-րդ դ․ հայկական միջնադարեան գեղանկարչութիւն (յատկապէս որմնանկարը), ոճերու ու կատարողական եղանակներու բազմազանութեամբ խոշոր նուաճումներ արձանագրած է (էջմիածինի, Աշտարակի, Տեկորիի մէջ՝ 4-5-րդ դդ․, Լմբատի, Թալինի, Հառիճի, Եղուարդի մէջ՝ 6-րժ 1դ․, Տաթեւի, Գնդեվանք ի, Աղթամարի՝ X դ․)։ XII-XIII դդ․ կոթողական գեղանկարչութիւնը համեմատաբար սակաւ է հանդիպում։ Այնուհետեւ գեղանկարչութիւնը նոր վերելք է ապրել (Անիի Տիգրան Հոնենցի եկեղեցի, Քոբայր՝ 13-րդ դ․, Հաղբատ՝ 14-րդ դ․)։ 4-րդ դարէն առանձին թերթիկներով, իսկ 9-րդ դարէն մատեաններով մէզ հասած են մանրանկարչութեան բազմաթիւ նմուշներ։ Մանրանկարչութիւնը դարձած է հայկական միջնադարեան գեղանկարչութեան առաջատար ասպարէզը։ Աբգար թագաւորի անձեռակերտ կերպարի հետ կապուած ու գրաւոր պահպանուած հնագոյն աւանդութիւնը հիմք կու տայ ենթադրելու, որ հայերը քրիստոնէութեան առաջին իսկ դարերուն ունեցած են հաստոցային նկարչութիւն։ Սակայն հաստոցային գեղանկարչութեան պահպանուած ամենաւաղ նմուշները, ըստ երեւոյթին, կը պատկանին 17-րդ դարուն։ 17-րդ-18-րդ դարերուն կոթողական ու հաստոցային գեղանկարչութեան նոր վերելքը գլխաւորապէս կապուած է Նաղաշ Յովնաթանի, անոր հետնորդներ Յովնաթանեաններու, ինչպէս նաեւ Նոր Ջուղայի հայ նկարչական դպրոցի (Մինաս Զոհրապեան, Յովհաննէս Մրքուզ) գործունէութեան։ Անոնց գործերուն մէջ, եկեղեցականի կողքին ինքնութիւն հաստատած է աշխարհիկ բովանդակութեամբ մասնագիտական երփնագիրը։ Նոր գեղանկարչութիւնը իր ձեւակերպումը ստացած է Յ․ Յովնաթանեանի, Յովհաննէս Այվազովսկիի, իսկ փոքր-ուշ՝ Ս․ Ներսիսեանի ստեղծագործութիւններուն մէջ։ Ասպարեզ եկած է նկարիչներու փայլուն համաստեղութիւն մը՝ Վ․ Սուրենեանց, Դ․ Բաշինջաղեան, որոնց դարավերջուն միացած են Փանոս Թերլեմէզեան, Ս․ Աղաջանեան, Ե․ Թադեւոսեան, եւրոպական գաղթավայրերուն մէջ՝ Վ․ Մախոխեան, Մ․ Քիւրքչեան, է․ Շահինը եւ ուրիշներ, որոնք հայկական գեղանկարչութիւնը հարստացրած են իրապաշտ արուեստի ժամանակակից արտայայտչամիջոցներով։ XX դ երկու տասնամեակներուն եւ ապա խորհրդային կարգերու հաստատումէն ետք հայկական կերպարուեստի ազգային աւանդներն ու գեղանկարչութեան նորագոյն հոսանքները համադրելու խնդիրին մէջ բացառիկ դեր խաղցած է Մ․ Աարեանի արուեստը։ Խորհրդահայ գեղանկարչութիւնը կազմաւորուած է Մարտիրոս Մարեանի, Յակոբ Կոջոյեանի, Ե․ Թադեւոսեանի, Փ․ Թերլեմէզեանի, Մ․ Աղաջանեանի, Մ․ Առաքելեանի, Վ․ Գայֆեճեանի, Գ․ Գիւրջեանի, Ալեքսանդր Բաժբէուկ-Մելիքեանի եւ այլ արուեստագէտներու ջանքերով, որոնք սկիզբէն իրենց արժանի տեղը գրաւած են խորհրդային բազմազգ կերպարուեստի ընտանիքին մէջ։ Տիրապետելով սոցիալիստական իրապաշտ մեթոտին՝ հայ երփնագրողները գեղանկարչութիւնը կը հարստացնեն մարդն ու բնութիւնը ճշմարտացի պատկերող բարձրարուեստ կտաւներով։