cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Բարձր Հայքի Կանացի Զգեստներ
Աղջիկներու զգեստները երկու մասերու կը բաժնուէին. առաջինը կը հասնէր մինչեւ 18-20 տարեկան, իսկ երկրորդ մասը անկէ ետք: Այս երկու խմբաւորումները իրարմէ կը տարբերուէին միայն գլխու զարդարանքով:
Կարին հարուտ եղած է արհեստներով եւ առեւտուրի զարգացումով՝ շնորհիւ իր աշխարհագրական դիրքին. այս մէկը իր անդրադարձը ունեցած է նաեւ տարազներու վրայ, որոնք յատուկ եղած են բազմատեսակութեամբ եւ ճոխութեամբ:
Մակտանայի Լուրճան
Մակտանայի Լուրճան (მაგდანას ლურჯა), Եկատերինա Գաբաշուիլիի համանուն պատմուածքի հիման վրայ 1955 թուականին նկարահանուած գեղարուեստական ֆիլմ։
Նիւթ
Ֆիլմին մէջ պատկերուած է Վրաստանը XIX դառի վերջերուն։ Ածուխի հարուստ վաճառական Միտուան սատկող աւանակին կը թողնէ ճանապարհին ու կը հեռանայ։ Աղքատ այրի Մակտանա Սեսիաշւիլիի երեխաները՝ վեցամեա Միխոն ու երեքամեա Կատոն, կը գտնէն աւանակին։ Երեխաները անոր կ'անւանէն Լուրճա (Կապուտաչիա) եւ կը խնամեն։ Լուրճան լաւ օգնական կը դառնայ այրիին տնտեսութեան մէջ. վերջինը կը զբաղէր մածունի առեւտուրով։ Սակայն Միտուան, գիտնալով իր աւանակին, կը կաշառէ դատաւորին եւ կը խլէ կենդանունը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1955
Անթուան Քեհեայեան
Անթուան Քեհեայեան (Սըր, ), հայ ուսուցիչ եւ կրթական պատասխանատու։
Կենսագրութիւն
Գաղթականութեան ճամբուն վրայ, անցած է զանազան քաղաքներէ եւ վերջապէս հաստատուած Կիպրոս։ Անթուան Քեհեայեան նախ կը յաճախէ Կիպրոսի Թերրա-Սանթա վարժարանը, ապա, նախակրթարանը աւարտելէ ետք, միջնակարգի տարիները կ՚անցընէ Կիպրոսի Ամերիկեան Ակադեմիային մէջ, ուր կը սորվի հաշուապահութիւն եւ անգլերէն լեզու։
Երկրորդական ուսումը կը շարունակէ Պէյրութի «International college»-ին մէջ ։ Ապա կը մտնէ կեանքի ասպարէզ, նախ պաշտօնեայ, սակայն շուտով՝ ուսուցիչ, երբ կը հանդիպի Լեւոն Շանթին։ Սըր-ը կ'ըսէ.
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:31 Յունուարի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Կարապետ Պասմաճեան
Կարապետ Պասմաճեան, հայ դեղագործ, բժշկութեան պատմաբան, բառարանագիր։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Պոլիս։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրի ծխական դպրոցում։ 1880-ին ընդունուած է Պոլսոյ բժշկական վարժարանը, հետեւած՝ դեղագործութեան։ Աւարտած է Փարիզի համալսարանի պատմաբանասիրական բաժինը։ Միաժամանակ զբաղած է արեւաելեան ժողովուրդներու լեզուներու, պատմութեան եւ բանասիրութեան ուսումնասիրութեամբ։ Ճամփորդած է Արեւելքի երկրները եւ ուսումնասիրած այդ երկրներու ժողովուրդներու լեզուներն ու սովորութիւնները։ Վերադառնալով Կ.Պոլիս՝ ցանկացած է հաստատուիլ այնտեղ։ Կ. Պոլսոյ մէջ, քաղաքական շարժառիթով, ձերբակալուած է եւ բանտարկուած։ Որոշ ժամանակ անցած, ազատ արձակուած է եւ տեղափոխուած Փարիզ, ուր ալ վերջնականապէս հաստատուած է։
1890-ականներու սկզբներէն, վերջնականապէս նուիրուած է բանասիրական աշխատանքի։ Այնուհետեւ, մինչեւ խոր ծերութիւն, զբաղուած է հայ ժողովուրդի պատմութեամբ, գրելով յիսունէն աւելի աշխատութիւն՝ հայերէն, ֆրանսերէն եւ անգլերէն։ 1893-ին լոյս տեսած է անոր առաջին գիտական աշխատութիւնը, նուիրուած ասուրա-բաբելական բեւեռագիր արձանագրութիւններու վերծանման։ Անոր յաջորդած է նոր հետազօտութիւններ, բոլորն ալ նուիրուած՝ բեւեռագիր արձանագրութիւններուն։ Նոյն տարիներէն սկսեալ, աշխատակցած է հայագիտական հանդէսներուն («Բազմավէպ», «Բիւրակն», «Անահիտ» եւ այլն)։ 1899-ի Փարիզի մէջ հիմնադրած է «Բանասէր» հնագիտական եւ պատմական հանդէսը, որ շարունակուած է մինչեւ 1908-ը։ «Բանասէր»ի էջերուն մէջ տպագրուած են անոր եւ այլ պատմաբաններու արեւելագիտական, յատկապէս հայագիտական հետազօտութիւնները։ 1901-ին հայերէն եւ ֆրանսերէն աշխատութիւններ գրած է «Զուարթնոց»ի ճարտարապետական ոճի առանձնայատկութիւններուն եւ Զուարթնոցի մէջ յայտնաբերած բեւեռագիր արձանագրութիւններուն մասին։ 1899-1907 թթ. Փարիզի մէջ հրատարակած է «Բանասէր» պատմագիտական, հնախօսական եւ գրականագիտական հանդէսը, որուն էջերուն մէջ՝ հայ բժշկութեան ու Հայաստանի պատմութեան վերաբերեալ յօդուածներ տպագրած է։ Ուսումնասիրած է Ամիրտովլաթ Ամասիացիին «Անգիտաց անպէտը» եւ կատարած՝ անոր գլուխներու լատիներէն եւ ֆրանսերէն թարգմանութիւնները։ Այնուհետեւ Կ. Պոլսոյ, Փարիզի, Վենետիկի, Վիեննայի եւ այլ քաղաքներու մէջ հրատարակած է նոր գիրքեր։ Նկատելի աշխատանք տարած է հայ հին մատենագրութեան բնագիրներու գիտական հրատարակութեան բնագաւառին մէջ։ 1927 թուականին Վիեննայի մէջ լոյս ընծայած է Ամիրտովլաթ Ամասիացիին «Անգիտաց անպէտ» բժշկական արժէքաւոր աշխատութիւնը։
Կարապետ Բասմաջյանն առաջին անգամ մեկ գրքով տուած է հայ դրամագիտութեան պատմութեան ուրվագիծը։ Հեղինակ է հայ բժշկութեան պատմութեան հարցերին վերաբերող բազմաթիվ հոդվածների, որոնք հրատարակուած են ֆրանսիական պարբերականներում։ Զբաղուած է նաեւ հայկական բժշկական եզրականութեան հարցերով։
Կարապետ Պասմաճեան, եղած է Փարիզի Հայ բժիշկներու ընկերութեան անդամ, Ֆրանսական բժշկա-պատմաբաններու ընկերութեան ցկեանս անդամ։ Պարգեւատրուած է Ֆրանսայի հանրային կրթութեան գործիչի ոսկէ պատուանշանով։
Առանձին գիրքերով լոյս տեսած երկերէն յիշատակութեան արժանի են նաեւ «Իսկական Պատմութիւն Հայոց» (Կ. Պոլիս, 1914, 1927), «Առձեռն Բառարան Հայ Աշխարհիկ Լեզուի», «Հայկական Ընդհանուր Դրամագիտութիւն» (Վենետիկ, 1936) եւ այլն։ Անոր երկերուն մանրամասն մատենագիտութիւնը՝ Մ. Պոտուրեանի «Հայ Հանրագիտակում» է ։
Մահացած է 1942 թուականին, Փարիզ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ Ստորոգութիւն:Հայերը Օսմանեան կայսրութեան մէջ Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ
Ցոլակ Ամերիկեան
Կենսագրութիւն
Ծնած է Տրապիզոն: Փոքր տարիքին հօրեղբօր հետ տեղափոխուած է Պաթում, ուր ստացած է իր նախնական կրթութիւնը: Այնուհետեւ մեկնած է Վենետիկի Մխիթարեան վարժարան՝ շարունակելու իր միջնակարգ ուսումը, սակայն երկար չմնալով վերադարձած է Պաթում, ուր սկսած է մաս կազմել սիրողական ներկայացումներու, որոնցմէ են «Արշակ Բ.», «Վարդան Մամիկոնեան», «Ղարաբաղի աստղագէտը», «Խաչագողի յիշատակարանը» եւ ուրիշներ:
Ցոլակ հակառակ նիւթական դժուարութիւններու, կրցած է մեկնիլ Փարիզ, Մարսէյլ, Յունաստան եւ Եգիպտոս, դիտելու եւ ուսումնասիրելու ժամանակի անուանի դերասաններու ներկայացումները:
Շրջագայութենէն ետք վերադարձած է Կովկաս եւ անդամակցած՝ Ամօ Խարազեանի թատերախումբին:
Որոշ ժամանակ ետք՝ 1910 թուականին մեկնած է Էրզրում, ուր հիմնած է թատերական խումբ մը, հանդէս գալով Շիրվանզատէի «Չար ոգին», «Պատուի համար», «Նամուսը», Յակոբ Պարոնեանի «Մեծապատիւ մուրացկանները», «Պաղտասար աղբարը» եւ բազմաթիւ այլ ներկայացումներով:
Դերեր
Ցոլակ կարեւոր դերեր ստանձնած է, բեմակից ըլլալով Սիրանոյշի, Վահրամ Փափազեանի, Սեւումեանի եւ ժամանակուան անուանի դերասաններուն եւ դուրս գալով Կովկասի սահմաններէն բազմաթիւ հայահոծ շրջաններու մէջ ունեցած է ներկայացումներ:
Թատրոնի կողքին Ցոլակ դերեր ստանձնած է նաեւ ժապաւէններու մէջ, որոնցմէ կարեւորագոյններէն են․
Կոչում
1947 թուականին արժանացած է Խորհրդային Հայաստանի Ժողովրդական արուեստագէտի կոչման:
Արցախեան Ազատամարտ
Արցախեան ազատամարտ (նաեւ գոյամարտ, պատերազմ), Արցախի հայ բնակչութեան պայքարը յանուն Հայաստանի հետ միացման եւ ընդդէմ ազրպէյճանական յարձակողականի: Հակամարտութեան երկրորդ կողմն էր Ազրպէյճանը, որ կը ձգտէր նուաճել Արցախը: Չարդախլի հայկական գիւղին մէջ 1987-ին տեղի ունեցած հայ-ազրպէյճանական ընդհարումներէն՝ ազրպէյճանական ԽՍՀ-ի մէջ սկսաւ հայերու բնաջնջումը, որմէ ետք հակամարտութիւնը աստիճանաբար վերածուեցաւ հայ-ազրպէյճանական լայնածաւալ պատերազմի  :
Արցախեան գոյամարտը 20-րդ դարասկիզբին
Արցախեան գոյամարտը սկիզբ առած է 1918-1920 թուականներուն: Այս շրջանին Արցախը մաս չէր կազմեր որեւէ պետութեան, ընդ որում նաեւ՝ Ազրպէյճանի: Օսմանեան Թուրքիոյ ճնշման տակ ստորագրուած Պաթումի պայմանագիրով, նոր կազմաւորուող Հայաստանի Տեմոկրատական (Ռամկավարական)Հանրապետութեան սահմաններէն դուրս մնացած էին բազմաթիւ հայաբնակ տարածքներ, որոնց մէջ էր նաեւ՝ Արցախը: Անոնցմէ օգտուեցան նաեւ նորաստեղծ Ազրպէյճան կոչուած պետութեան ղեկավարները՝ Արցախը, Զանգեզուրը, Նախիջեւանը եւ այլ հայկական հողեր իրենց պետութեան մաս յայտարարելով, սակայն տեղի հայ բնակչութիւնը վճռական դիմադրութիւն ցոյց տուաւ յարձակողներուն: Այնուամենայնիւ Գարտմանն ու Նախիջեւանը մնացին Ազրպէյճանի վերահսկողութեան տակ:
Իր ինքնորոշման իրաւունքը իրագործելու համար, Արցախի ժողովուրդը կ'ընտրէ ժողովրդական ներկայացուցչութիւն (խորհրդարան)՝ Արցախահայութեան Համագումարը, որ 1918-1920 թուականներուն կը հանդիսանայ Արցախի գերագոյն լիազօր կառավարիչը: Ազրպէյճանական պետութիւնը կը փորձէ Արցախի Հանրապետութիւնը բռնի ուժով իրեն ենթարկել Օսմանեան Թուրքերու օգնութեամբ:
Արցախեան գոյամարտը 20-րդ դարու վերջերուն
1988-ին Ազրպէյճան սանձազերծ կ'ընէ Հայ-Ազրպէյճանական պատերազմը: Լաւ զինուած Ազրպէյճանական բանակը, ջոկատներէն կը սկսի լայնածաւալ յարձակումներ կատարել Հայ-Ազրպէյճանական սահմանի ամբողջ երկայնքով: Պատերազմի յորձանուտին մէջ հայերը միացեալ ուժերով կը ստեղծեն հայոց ազգային բանակ, որ 20-25 հազար հայերէ կը բաղկանար: Ազրպէյճանի բանակը՝ 75-80 հազար: Սակայն հայերը կը յաջողին ետ մղել թշնամիին գրոհը եւ ազատագրել Արցախը: Ազրպէյճանական բանակի հարուածներուն զոհ կ՝ երթան հազարաւոր հայ խաղաղ բնակիչներ: Հայկական կողմը կը կորսնցնէ Արծուաշէնը, Մարտակերտի, Մարտունիի, Շահումեանի շրջաններու մէկ մասը: Հայկական ուժերու վճռական գործողութիւններուն թշնամին չկարենալով դիմադրել եւ վախնալով աւելի ծանր կորուստներ կրելէ, զինադադար կը խնդրէ, որ կը կնքուի 12 Մայիս 1994-ին: Հայերը կ՝ ունենան հինգ հազար զոհ (ինչպէս նաեւ՝ հազարաւոր զոհեր խաղաղ բնակչութեան շրջանէն), իսկ ազրպէյճանցիները՝ քառասուն հազար։ Արցախեան գոյամարտին մէջ հայ ազգը ցոյց տուաւ իր միասնականութեան ուժը, կրցաւ կասեցնել թշնամիին յարձակումները եւ ազատագրել հայկական տարածքներու մէկ մասը:
Արցախեան ազատագրական պատերազմ
Արցախեան ազատագրական պատերազմը Արցախի Հանրապետութեան դէմ Ազրպէյճանի Հանրապետութեան յարձակողականի հետեւանքով ծագած զինուած հակամարտութիւնն է 1988–1994-ին: Կը կոչուի նաեւ Արցախեան ազատագրական պատերազմ 1988–1994 կամ արցախա-ազրպէյճանական զինուած հակամարտութիւն: 1988-էն մինչեւ 1991-ի Ապրիլ 30 կրած է հիմնականին տեղային բնոյթ եւ դրսեւորուած համապարփակ շրջափակման, պետական ու անհատական ունեցուածքի աւարառութեան, բերքի եւ ցանքատարածքներու փճացման կամ բերքահաւաքին խոչընդոտելու, հայկական բնակավայրերու, մերձակայ օժանդակ տնտեսութիւններու ու արտադրական ձեռնարկութիւններու վրայ աւազակային յարձակումներու եւ հակաօրինական այլ գործողութիւններու տեսքով: Անոնց յաջորդած են կազմակերպուած ու բացահայտ զինուած ներխուժումները եւ տարածքներ գրաւելու, հայ ազգաբնակչութիւնը բռնի տեղահանելու նպատակով իրականացուած լայնածաւալ ռազմական գործողութիւնները:
Արցախեան շարժման առաջին օրէն իսկ (1988, Փետրուար) Ազրպէյճանի մէջ սկսած է սանձարձակ հակահայկական քարոզչական պատերազմ: «Հայերը բնաջնջել, հողն արեամբ նուաճել» եւ այլ մոլեռանդ կոչերով հագեցած ազրպէյճանական պետական քարոզչութիւններ գրգռած են ամբոխը, որոնց հետեւանքով Ազրպէյճանի մէջ սկսած են հայերու նկատմամբ բացայայտ բռնարարքներ ու ջարդեր: Թշնամին դիմած է տնտեսական շրջափակման ամենատարբեր ձեւերու՝ արտաքին աշխարհէն, մանաւանդ Հայաստանէն ԼՂԻՄ-ի մեկուսացման, ժողովրդատնտեսական բեռներու, սննդամթերքի, վառելանիւթերու եւ առաջին անհրաժեշտութեան այլ իրերու ներկրման կամ տեղափոխման արգելափակումը: Դադրեցուած է երկաթուղային շարժակազմերու եւ բեռնատար ինքնաշարժներու մուտքը ԼՂԻՄ, արգելափակուած են մարզի ներքին հաղորդակցութեան ճամբաները: Սկսած են Սումկայիթի, Գանձակի, Պաքուի հայ բնակչութեան ջարդերն ու տեղահանութիւնները (տես Սումկայիթ ջարդեր,Պաքուի ջարդեր, Կիրովապատի ինքնապաշտպանութիւն), որոնք պատերազմական գործողութիւններու իւրօրինակ կը դրսեւորէին՝ ուղղուած Արցախի ու արցախցիներու դէմ, քանի որ այդ քաղաքներու հայերուն մեծ մասը արցախեան ծագում ունէին կամ ծնած էին Արցախի մէջ: Ազրպէյճանական յարձակումներուն մէջ առաջին թիրախներ դարձած են Հիւսիսային Արցախի բնակավայրերը: Տակաւին, 1987-ի վերջերուն ազրպէյճանական ԽՍՀ ՆԳՆ ստորաբաժանումները բռնութիւններ իրագործած են մարշալներ Յովհաննէս Բաղրամեանի ու Համազասպ Պապաջանեանի ծննդավայր Չարդախլու գիւղին մէջ եւ զայն հայաթափել: Այս մէկը եւ 12-14 Յունուար 1990-ի Ազատի, Գետաշէնի ու Մանաշիտի վրայ յարձակումները դարձած են Հիւսիսային Արցախի հայութեան բացայայտ բռնի տեղահանութեան սկիզբը, որ իր աւարտին հասած է հակամարտութեան հերթական փուլի ընթացքին: Յարձակողականի մէջ նախապատրաստութիւնները, այդ թուականի՝ 1988-ի Փետրուարէն մինչեւ 1991-ի Ապրիլ ինկած ժամանակամիջոցին, ազրպէյճանցիներու աւազակախումբերու, ազրպէյճանական ԽՍՀ ՆԳՆ ՄՀՆՋ-ի եւ ԽՍՀՄ ներքին զօրքերու ստորաբաժանումներու համատեղ պատժիչ գործողութիւնները, անձնագրային ռեժիմի պահպանման քողին տակ իրականացուած ձերբակալութիւնները, բռնութիւնները եւ սպանութիւնները, արցախահայութիւնն ի վերջոյ դրած են, զինուած ինքնապաշտպանութեան դիմելու անհրաժեշտութեան առջեւ: Մանաւանդ, 30 Ապրիլ 1991-ին Կեդրոնի ձեռնարկած «Օղակ» ռազմական գործողութիւնը, որու ընթացքին հայաթափուած են Հիւսիսային Արցախի Գետաշէն ու Մարտունաշէն բնակավայրերը, Հատրութի շրջանի ծայրամասային գիւղերը եւ Շուշիի շրջանի Բերդաձորի ենթաշրջանը, փաստօրէն հաստատած է հիմնահարցը պատերազմի միջոցով լուծելու Ազրպէյճանի որդեգրած քաղաքական գիծի անշրջելիութիւնը: ՂԱՊ-ը կարելի է բաժնել հինգ հիմնական փուլերու, որոնք ընդմիջուած են ընդհանուր եւ կարճատեւ գործնական զինադադարներով:
Օղակ գործողութիւն
«Օղակ» ռազմական գործողութեան նախնական յաջողութիւններով ոգեւորուած Ազրպէյճանի ղեկավարութիւնը իր ենթակայութեան տակ դրուած խորհրդային բանակի ստորաբաժանումներու միջոցով, շարունակած է մարտական գործողութիւնները Շահումեանի մէջ: ՀՀ սահմանամերձ շրջաններուն մէջ, Գետաշէնի ենթաշրջանի եւ Շահումեանի մէջ ինքնապաշտպանական կամաւորական ջոկատներու գործողութիւնները համակարգելու, անհրաժեշտ եզրեր պատրաստելու, նիւթական, ռազմական եւ կազմակերպչական օժանդակութիւն ապահովելու, ազրպէյճանական ՄՀՆՋ-ականներու ճնշման եւ յարձակումները դիմագրաւելու, մարզի պաշտպանութիւնը կազմակերպելու նպատակով 1990-ին ԼՂ Ազգային խորհուրդի («Պաշտպանութիւն») ժամանակաւոր խումբի հիմքի վրայ կազմաւորուած է Ինքնապաշտպանութեան ընդյատակեայ կոմիտէ: Ստեղծուած են նաեւ ինքնապաշտպանական ուժեր, որոնք կազմաւորած եւ զինած են արագ հակազդման ջոկատներ եւ ղեկավարած հայկական բնակավայրերու ինքնապաշտպանութիւնը: 1991-ի Ապրիլին գործած է Համակարգող գաղտնի խորհուրդը (անդամներ՝ Վ. Բալաեան, Ժ. Գալստեան, Գ. Պետրոսեան, Մ. Պետրոսեան, Ս. Սարգսեան եւ Ռ. Քոչարեան): Հետագային, Երեւանի մէջ 4 Մայիս 1991-ին, ստեղծուած է ՀՀ Պաշտպանութեան կոմիտէ, Արցախի մէջ 26 Մարտ 1992-ին՝ Պաշտպանութեան (ինքնապաշտպանութեան) կոմիտէ, 15 Օգոստոս 1992-ին՝ Պաշտպանութեան պետական կոմիտէ (ՊՊԿ): 14 Յուլիս 1991-ին, խորհրդային եւ ազրպէյճանական զօրքերը ներխուժած են Մանաշիտ, Պուզլուխ եւ Էրքեճ: Թշնամիին հետագայ յառաջխաղացքը կասեցուած է Վերինշէնի մատոյցներուն մէջ: Արցախահայութեան համար այդ դժուար օրերուն, 2 Սեպտեմբեր 1991-ին հռչակուած է Արցախի Հանրապետութեան անկախութիւնը, որու հետ պետական հիմքերու վրայ դրուած է ազրպէյճանական յարձակողականը դիմագրաւելու, հայ բնակչութեան անվտանգութիւնն ու կենսագործունէութիւնը ապահովելու խնդիրները: Ընդ որուն, պետական շինարարութեան եւ ԶՈԻ կազմաւորման գործընթացները տեղի ունեցած են զինուած ընդհարումներու եւ տեղաբնոյթ մարտերու, Արցախի բնակավայրերու վրայ մշտական յարձակումներու ու ռմբակոծումներու պայմաններուն մէջ: Խորհրդային զօրքերը Սեպտեմբերին հեռացած են Շահումեանի շրջանէն, որմէ օգտուելով՝ ինքնապաշտպանութեան շրջանային ուժերը 14-18 Սեպտեմբերին կրցած են ազատագրել Պուզլուխ, Մանաշիտ ու Էրքեճ գիւղերը եւ դիրքեր գրաւել Մարտունաշէնէն շուրջ չորս քմ. հեռաւորութեան վրայ: Այս եւ 30 Հոկտեմբեր 1991-ին Հատրութի շրջանի Տող գիւղի ազրպէյճանական թաղամասի ռազմական յենակէտերու անվտանգութիւնը ազատամարտիկներու առաջին նշանակալի յաջողութիւններն էին:
Մարտ 1992
1992 Մարտ ամիսը նշանաւոր եղած է Ազրպէյճանի զինուած կազմաւորումներու կողմէ Արցախի խաղաղ բնակավայրերու մշտական հրթիռահրետակոծութիւններով եւ սպառազինութեան ու ռազմական ուղղաթիռներու կիրառմամբ լայնածաւալ յարձակումներով: Միաժամանակ չեն դադրած նաեւ օտարերկրեայ միջնորդական առաքելութիւնները, իսկ որոշ տէրութիւններու կողմէն՝ նոյնիսկ բացահայտ սպառնալիքները: 1992-ի գարնանային պատերազմաշրջանի սկիզբներուն հակառակորդը յաջողած է ռազմաճակատի առանձին տեղամասերուն մէջ ժամանակաւոր յաջողութեան հասնիլ: Օր ըստ օրէ սաստկացող մարտական գործողութիւնները հրամայաբար պահանջած են կատարելագործել ոչ միայն ինքնապաշտպանական ուժերու կառուցուածքային ու մարտական որակները, այլեւ կառավարման համակարգը: Այդ խնդիրները մասնագիտական բարձր մակարդակով լուծելու համար անհրաժեշտ էր ունենալ ԻՊՈւ փորձառու հրամանատար եւ պաշտպանութեան խորհուրդ: Հաշուի առնելով Արկադի Տէր-Թադէոսեանի, ռազմական գործողութիւններու ղեկավարման ընթացքին ձեռք բերած հեղինակութիւնը՝ սպայի ու աֆղանական պատերազմի հարուստ փորձառութիւնը եւ մինչ այդ ԻՊՈւ հրամանատարի պարտականութիւններու յաջող կատարումը, Արցախի Հանրապետութեան ԳԽ Նախագահութիւնը 4 Մարտ 1992-ին, զինք նշանակած է Արցախի ԻՊՈւ հրամանատար: Նոյն օրը հաստատուած է նաեւ Արցախի պաշտպանութեան խորհուրդի կազմը, որուն մէջ ընդգրկուած են Վ. Բալաեանը, Օլեգ Եսաեանը, Արկադի Կարապետեանը, Արթուր Մկրտչեանը (նախագահ), Սերժ Սարգսեանը, Արկադի Տեր-Թադեւոսեանը, Ռոբերտ Քոչարեանը:11 Մարտին, Ասկերանի ինքնապաշտպանութեան շրջանային ուժերը ռազմագործողութիւն ձեռնարկած են մինչ այդ զիջած դիրքերը վերադարձնելու նպատակով: Ծաւալած մարտերու արդիւնքին մէջ թշնամիին խմբաւորումը գլխովին ջախջախուած է: Նոյն օրը ԻՊՈւ ռազմագործողութիւն սկսած են նաեւ Սրխաւենդի ռազմավարական կեդրոններուն անվտանգութեան նպատակով: Սրխաւենդի ու շրջակայ գիւղերու ազատագրումով ապահովուած է Արցախը կեդրոնին հետ կապող Խաչենագետի կամուրջի եւ Կիչան գիւղով անցնող ինքնաշարժի ճամբուն անվտանգութիւնը, գրաւուած է զգալի քանակութեամբ ռազմամթերք:
Ապրիլ 1992
Ապրիլ 1992-ին, առաւել ցայտուն արտայայտուած են Ազրպէյճանի որդեգրած «բնաջնջողական պատերազմի» քաղաքականութեան տարրերը: Ուժեր ու միջոցներ կեդրոնացնելով Արցախի սահմանագիծի ամբողջ տարածքին՝ առանձին տեղամասերուն մէջ թշնամին փորձած է բացայայտել ԻՊՈւ պաշտպանութեան համեմատաբար թոյլ օղակները, մշտական ռմբակոծումներու միջոցով աւերել խաղաղ բնակավայրերը եւ հոգեբանօրէն ընկճել բնակչութիւնը: Բոլոր ռազմական գործողութիւնները ներգրաւուած են նաեւ ԽՍՀՄ 4-րդ բանակի 23-րդ բաժանմունքի (Կիրովապատի մէջ տեղակայուած) սպաներուն: Իսկ Շուշիի ռազմական գործողութեան անմիջապէս նախորդած է 29 Ապրիլ 1992-ին Ստեփանակերտի մատոյցներուն մէջ տեղի ունեցած մարտը: Արցախի ԻՊՈւ-ի աշխուժ գործողութիւններուն սպասող թշնամին հոգեբանական լարուած իրավիճակին մէջ կորսնցուցած է հաւասարակշռութիւնը եւ նախայարձակ եղած է: Կասեցնելով հակառակորդին յառաջխաղացքը եւ կենդանի ուժին մեծ կորուստներ պատճառելով՝ հայ մարտիկները յաջողութեամբ ետ մղած են բոլոր գրոհները: Այս մէկը Շուշիէն ու Ջանհասանէն ձեռնարկած թշնամիին ցամաքային վերջին յարձակումն էր:
Այդպիսով, Ազրպէյճանի կողմէն սանձազերծուած պատերազմը նոր թափ ու ծաւալներ ընդունած էր: Ազրպէյճանական կողմը առաջինը կիրարկած էր մարտական ծանր միջոցներ, այդ թիւին մէջ՝ Տ–72 թնդանօթներ, «Կրատ» ռմբակոծման կեդրոններ: Արցախի ԻՊՈւ թուապէս ու սպառազինութեամբ գերակշռող թշնամիին արժանի հակահարուած հասցուցած են, ոչ միայն պաշտպանելով հանրապետութեան սահմանները, այլեւ վնասազերծելով Ազրպէյճանի ռազմական յենակէտերը: Գարնանային պատերազմաշրջանի կէսերուն Արցախի մէջ թշնամիին գլխաւոր զինադաշտը շարունակած է մնալ Շուշին, որու հետ ռազմավարական գիծ կը կազմէին Քէօսալար, Ջանհասան, Կարագեաւ գիւղերը:
Ստեղծուած իրավիճակին մէջ Շուշիի ազատագրումը կը դառնար պարտադրուած անհրաժեշտութիւն. Անոր համար առկայ էին տնտեսական ու ռազմական բոլոր նախադրեալները:
Շուշիի ազատագրում
Շուշիի ազատագրման գործողութեան նախապատրաստումը կատարուած է քանի մը փուլերով՝ դիւանագիտական, լրատուաքարոզչական եւ ռազմական: 8 Մայիս 1992-ին, ժամը 2:30-ին ԻՊՈւ շուրջ 1200 մարտիկներէ կազմուած գրոհային չորս խումբեր ձեռնամուխ եղած են իր ուժով զիրենք գերազանցող թշնամին ջախջախելու Շուշիի եւ Ստեփանակերտի շրջակայ յենակէտերուն մէջ: Մարտական գործողութիւնները ծաւալած են «26»-ի (հիւսիսային), Շոշի (արեւելեան), Լաչինի (հարաւային) եւ Ջանհասան-Քէօսալարի (հիւսիսարեւմտեան) ուղղութիւններով:
Ռազմական գործողութեան մանրակրկիտ նախապատրաստութեան, հմուտ ղեկավարման, բոլոր աստիճաններու հրամանատարներու հնարամիտ փոխհամագործակցութեան, հայ ազատամարտիկներու վճռական գործողութիւններու շնորհիւ, երկու օրուան մէջ, յաջողած է ճնշել թշնամիին դիմադրութիւնը եւ ազատագրել ռազմավարական տեսակէտէն կարեւոր Շուշի քաղաքը: Շուշիի ազատագրմամբ հնարաւոր կը դառնար նաեւ Լաչինի ռազմագործողութիւնը՝ Արցախի շրջափակման օղակի ճեղքումը (տես Լաչինի մարդասիրական միջանցքի բացումը):
Շուշիի ազատագրումը վերջնականապէս հողմացրիւ ըրած է քանակով ու միջոցներով գերակշռող թշնամին սեփական ուժերով յաղթելու անհնար առասպելը: Միւս կողմէն, բարոյահոգեբանական խորտակիչ հարուած հասցուցած է հակառակորդին, որ այդպէս ալ հետագայ մարտական գործողութիւններու ամբողջ ընթացքին չկրցաւ յաղթահարել պարտուածի բարդոյթը:
Շուշիի յաղթանակը հիմք հանդիսացած է ԻՊՈւ ջոկատները Արցախի Հանրապետութեան ՊԲ-ի վերակազմաւորելու նախապատրաստութեան համար: Շուշիի ռազմահանգրուանի կորուստէն ետք, թշնամին մեծ ուժերով ու միջոցներով յարձակումներ ձեռնարկած է Արցախի Հանրապետութեան սահմաններու քանի մը հատուածներուն մէջ: 10 Մայիսին, յարձակում սկսած է Աղդամ - Ասկերան - Ստեփանակերտ ռազմավարական գիծով: Մասնաւորապէս, Աղդամի յենակետէն գրոհած է Սառնաղբիւր, Արանզամին, Փրջամալ, Նախիջեւանիկ, Դահրազ գիւղերը եւ ժամանակաւորապէս գրաւած այդ բնակավայրերը: Տակաւին, 8 Մայիսին, Ասկերանի շրջանի Ջանհասան_Քէօսալար գիւղերու վրայ յարձակումէն ԻՊՈւ հրամանատարութեան ուշադրութիւնը շեղելու մտադրութեամբ, թշնամին գրոհած էր Քարագլուխը: Պահակակէտերուն մէջ գտնուող Նորագիւղի վաշտի մարտիկները եւ անոնց օգնութեան հասած Սարդարաշէնի եւ Խնձրիստանի ինքնապաշտպանական ջոկատները, զգալի կորուստներ պատճառելով, ստիպած են որ թշնամին ձգէ Արցախի սահմանները ու հեռանայ: 10 Մայիսին, վերստին յարձակման անցած հակառակորդը որոշակի յաջողութեան հասած է Սառնաղբիւրի մէջ: Ասկերանի պաշտպանական շրջանի ուժերը երեկոյեան ձեռնարկած սրընթաց հակագրոհով ազատագրած են ինչպէս Սառնաղբիւրը, այնպէս ալ վերոյիշեալ գիւղերը եւ թշնամին դուրս մղած Արցախի տարածքէն՝ խափանելով Շուշի հասնելու անոր ծրագիրներու իրականացումը: 10 Մայիսին, իրավիճակը կտրուկ դարձած է նաեւ Մարտակերտի մէջ: Վեց միաւորներու աջակցութեամբ յարձակման ենթարկուած ու գրաւուած է Մարաղան, 1 թնդանօթի ու 3 ՀՄՄ-ի ուղեկցութեամբ՝ Չայլուն: Մինչ Չայլուի մէջ յամառ մարտեր կ՝ ընթանային, ստացուած պահեստազօրի ու մարտական միջոցառումներու օգնութեամբ, հայ մարտիկները 12 Մայիսին ազատագրած են Մարաղանը: 11 Մայիսի երեկոյեան Շուշիի մէջ դիրքերը ամրապնդելէ եւ Արցախի սահմաններու քանի մը հատուածներուն մէջ թշնամիին յարձակումները ետ մղելէ ետք, ԻՊՈւ նախաձեռնած են Բերդաձորի ռազմական գործողութեան: 12 Մայիսին, վերահսկողութեան տակ առնուած է Զառըսլի գիւղը, քանի որ ԻՊՈւ շտապը գործնական տեղեկութիւններ ստացած էր հակառակորդին յարձակման անցնելու մտադրութեան մասին: ԻՊՈւ ստորաբաժանումները յուսալիօրէն փակած են դէպի Շուշի թշնամիին հնարաւոր սողանցքերը: Լիսագոր - Զառըսլու ուղեհատուածը նախօրօք ականապատուած էր: 13 Մայիսին, թշնամին մարտական զօրքն ու հետեւակը յարձակման անցած էր՝ Զառըսլին ներխուժելու նպատակով, սակայն ականի վրայ թնդանօթը պայթած է, զրահամեքենան նռնականետով խոցուած եւ կանխուած է հետագայ այլ միջոցառումներու յառաջխաղացքը: Ծայր առած է փոխադարձ հրաձգութիւն, որու ընթացքին կորսնցնելով շուրջ 40 զինուոր՝ հակառակորդը նահանջած է: Լիսագոր-Բերդաձոր գիծով ռազմական գործողութիւնը սկսած է հիմնականին երկու ուղղութիւններով՝ խճուղիի աջ ու ձախ կողմերով եւ Ջանհասան_ Քէօսալար գիւղերէն: Ճնշելով հակառակորդին դիմադրութիւնը միայն 2 գիւղի մէջ՝ վերահսկողութեան տակ առնուած է Շուշիի շուրջ 17 գիւղերը: Այնուհետեւ հարուածային զօրախումբերը դուրս եկած են Լիսագորէն աջ եւ ձախ ինկած բարձունքները, որոնցմէ յատկապէս հեռուստաաշտարակի բարձունքի գրաւումը կանխորոշուած է յենակէտի վերածուած այդ բնակավայրի հետագայ ճակատագիրը: Լիսագոր - Մեծշէն - Հինշէն գիծով յարձակումը շարունակած են Ակնաղբիւրի, Աւետարանոցի, Շոշի, Սղնախի, ՀՀԴ վաշտերը եւ այլ ստորաբաժանումներ, որոնք ալ ազատագրած են Բերդաձորի ենթաշրջանի գիւղերը: 18 Մայիսի առաւօտեան, հրետանային նախապատրաստութենէն ետք, ԻՊՈւ կազմաւորումները յարձակման անցած են Լաչինի ուղղութեամբ եւ վերահսկողութեան տակ առած զայն:
Սիմոն Փայասլեան
Սիմոն Փայասլեան (ծնած 1950 թուականին, Հալէպ, Սուրիա), Ամերիկահայ հնագէտ, գրագէտ եւ խմբագիր մըն է որ Պոսթըն Համալսարանի Հայագիտութեան Չարլզ Ք. եւ Էլիզապէթ Մ. Քէնոսեանի ատենապետն է 2007 թուականէն ի վեր: 2002 թուականէն 2007 ան ատենապետն էր Հայոց Ցեղասպանագիտութեան եւ Արդի Հայ Պատմութեան Գալուստեան բաժանմունքի, Քլարք Համալսարանէն ներս:
Փայասլեան Զարեհ Ա. Կաթողիկոսին եղբօրորդին է: Իր առաջնի Դոկտորայի վկայականը ստացած է Քաղաքական Գիտութեան ոլորտին մէջ Ուէյն Սթէյթ Համալսարանէն ներս, որմէ ետք ստացած է երկրորդ Դոկտորայի վկայականը Քալիֆորնիոյ Համալսարան, Լոս Անճելըսէն, Ռիչըրտ Յովհաննիսեանի հովանիին տակ, եւ իր թեզը վերնագրուած էր՝ «United States Policy toward the Armenian Question and the Armenian Genocide»:
Արցախեան Ազատամարտ
Շուշիի ազատագրում
Այսպիսով, Արցախի ԻՊՈւ ստորաբաժանումներու յուլիսեան հակայարձակման արդիւնքին մէջ, Մարտակերտի մեծ մասը ազատագրուած է: 12 Օգոստոսին, թշնամիին Թարթառի եւ Քէլբաջարի միաւորները միաժամանակ յարձակման անցած են Մարտակերտի ռազմաճակատի ամբողջ երկայնքով: Այդ փուլին մէջ կարեւոր նշանակութիւն ունեցած է Վազգէն Սարգսեանի նախաձեռնութեամբ կազմաւորուած «Արծիւ-մահապարտներ» կամաւորական գումարտակի մասնակցութիւնը ռազմական գործողութիւններուն մէջ: Ռազմական գործողութիւններու հետագայ ընթացքը ցոյց տուաւ, որ Արցախի ԻՊՈւ-ի, բանակային ենթակառոյցներու ու ծառայութիւններու ձեւաւորման, կեդրոնացուած հրամանատարութեան ու շտապներու համակարգուած աշխատանքը ճիշդ ժամանակին էր եւ զինուորներու համընդհանուր հերոսութեան ու տոկունութեան հետ վճռորոշ դեր խաղացած էր: Արդէն զգալի էր նաեւ թիկունքի աջակցութիւնը: 15 Ապրիլ 1995-էն մինչեւ 1 Նոյեմբերի նորոգման վերականգնողական յենակէտի անձնակազմը նորոգած է մեծ թիւով S–72 թնդանօթներ, ՀՄՄ-ներ, հակաօդային պաշտպանութեան զինամթերք եւ այլ միջոցներ:
1992 Մայիս-Հոկտեմբեր ամիսներուն ԻՊՈւ մարտիկները ոչնչացուցած են 1 ՍՈւ–24, 2 ՍՈւ–24 Ռ, 1 ՍՈւ–25, 2 ՄԻԳ–25 ինքնաթիռներ, 5 ՄԻ–24 եւ 3 ՄԻ–8 ուղղաթիռներ: Հակաօդային պաշտպանութեան անձնակազմի այդ գործողութիւններուն շնորհիւ կասեցուած են թշնամիին նշանառու հարուածները ԻՊՈւ-ի դիրքերուն եւ խաղաղ բնակավայրերուն մէջ: Նոյեմբեր ամսուան մարտերուն, սպառելով յառաջխաղացքի հնարաւորութիւնները Մարտակերտի մէջ՝ Դեկտեմբերին հակառակորդը փոխած է հարուածի ուղղութիւնները՝ նպատակ ունենալով յաջողութեան հասնիլ Մարտունիի, Լաչինի, Հատրութի եւ նոյնիսկ ՀՀ Զանգեզուրի մէջ: Ստեղծուած իրավիճակին մէջ Արցախի ԻՊՈւ հրամանատարութիւնը Մարտունիի ՊՇ ստորաբաժանումներու աշխուժ զօրաշարժերով ստիպած է հակառակորդին մեծ ուժեր կեդրոնացնել Ժտանովի, Ֆիզուլիի մէջ՝ շեղելով անոր ուշադրութիւնը գլխաւոր հարուածի՝ Մարտակերտի ուղղութիւնէն:
Այսպիսով, 1992-ի վերջը փաստօրէն թշնամին սպառած էր իր յարձակողական հնարաւորութիւնները, ստեղծուած էր ուժերու հաւասարակշռութիւն:
1993-ի հայկական լայնածաւալ յառաջխաղացքը եւ Արցախի ամբողջական ազատագրումը
Նախապատրաստուելով ձմեռնային պատերազմաշրջանին՝ Ազրպէյճանի զինուած ուժերը զինամթերքով, սպառազինութեան, նիւթական պաշարներու գերակշռութիւն ստեղծած են ռազմաճակատին վրայ եւ Յունուար 1993-ին, յարձակողական գործողութիւններ ծաւալած են Մարտակերտի, Ասկերանի, Մարտունիի, ինչպէս նաեւ Լաչինի ուղղութիւններով: Յունուարեան մարտերու ընթացքին, Արցախի ԻՊՈւ ստորաբաժանումները, կայծակնային եւ ուժգին հակահարուածներ հասցնելով, կասեցուցած են քանի մը անգամ գերակշռող հակառակորդին ճնշումը եւ անառիկ պահած վերահսկողութեան տակ առնուած դիրքերը: Այս առումով աչքի ինկած են յատկապէս Ասկերանի եւ Մարտակերտի ՊՇ-ներու մարտիկները, Լաչինի միջանցքի, Կիչանի, Փառուխի, «Ուրիանա» լերան դիրքերու պաշտպանները: Թշնամին կորսնցուցած է հետեւակի 2 գումարտակ, 7 թնդանօթ, հինգ ՀՄՄ, չորս ռազմական ինքնաթիռ եւ մէկ մարտական ուղղաթիռ, մարտադաշտի մէջ ձգած մեծ քանակութեամբ հրազէն, զինամթերք եւ այլ նիւթական պաշարներ: 1993-ի Փետրուար-Մարտ ամիսներուն, Արցախի ԻՊՈւ մարտական գործողութիւնները ծաւալած են Մարտակերտի տարածքի ազատագրման եւ Ազրպէյճանի ԶՈւ Լաչին_քէլբաջարեան խմբաւորման ջախջախման նպատակով: Ռազմական գործողութեան յաջորդ փուլը Մարտակերտի արեւմտեան մասի ազատագրումն էր: Մարտակերտի, Մարտունիի եւ Շուշիի ՊՇ-ներու կողմէն համատեղ տեղի ունեցած կայծակնային ռազմական գործողութիւնը աւարտած է Ազրպէյճանի ԶՈւ Լաչին-քելբաջարեան խմբաւորման ջախջախումով. ազատագրուած են երկու տասնեակէ աւելի գիւղեր, վերցուած՝ զէնք ու զինամթերք եւ սարքեր: Օմարի լեռնանցքին վրայ սահմանուած է կայուն վերահսկողութիւն:
ԻՊՈւ Ապրիլ 1993-ի սկիզբը աւարտելով քէլբաջարեան ռազմագործողութիւնը՝ ձեռնամուխ եղած են նոր մարտական գործողութիւններու: Աղտամի ռազմակեդրոններու ոչնչացման նախապատրաստական մարտերու ժամանակ, 12 Յունիս 1993-ին, Մարզիլու գիւղին մէջ զոհուած է Մոնթէ Մելքոնեանը: 12 Յունիսին, երկրորդ, երրորդ, հինգերորդ ՊՇ-ներու եւ Կեդրոնական եզրակացութեան զօրամասերը, չորրորդ ՊՇ-ի քանի մը ստորաբաժանումներ սկսած են Մարտակերտի եւ շրջանի բռնագրաւուած մասերու ազատագրման շտապ գործողութիւնը: Ընկճելով հակառակորդին երրորդ հրաձգային, ներքին զօրքերու եւ թնդանօթային զօրամասերու յամառ դիմադրութիւնը, յաղթահարելով համատարած ականադաշտերը եւ չէզոքացնելով օդին մէջ անոր ունեցած բացարձակ առաւելութիւնը՝ հայկական ստորաբաժանումները Աղտամի ուղղութեան մէջ գրաւած են մարտավարական նշանակութեան կարեւոր բարձունքներ եւ դուրս եկած Աղտամ_Մարտակերտ մայրուղիի բնագիծը: Թշնամին, զգալի կորուստներ կրելով Մարզիլլիի, Խրամորթ, Փափրաւենդ գիւղերու մէջ, ստիպուած էր ռազմաճակատի Կուպաթլուի, Ճապրայիլի եւ Մարտակերտի ուղղութիւններէն այստեղ տեղափոխած մարդուժ եւ զինուժ՝ անոր հետ իսկ բարենպաստ պայմաններ ստեղծելով Մարտակերտի լեռնային մասի ուղղութեամբ հակայարձակման անցնելու համար: Այդ ուղղութեամբ տեւական ու դաժան մարտերէն ետք, 26 Յունիս 1993-ին, ազատագրուած են Մարտակերտի հեռուստաաշտարակի եւ «Փուշկենեալ» բարձունքները: Նոյն օրը չորրորդ ՊՇ-ի զօրամասերը մտած են Մարտակերտ, որմով փաստօրէն աւարտած է մարտակերտեան ռազմագործողութիւնը: Երրորդ, հինգերորդ, վեցերորդ ՊՇ-ներու զօրամասերը անցած են տիրապետող բարձունքներու, մասնաւորապէս Ետտիխրման, Պոզթաղ լեռներու, Պոյահմէտլի, Փափրաւենդ, Թազախաչինեալ, Աղտարա լեռնաշղթայէն երկարող գիծին եւ հիմնական ճանապարհներու պաշտպանութեան: Մարտակերտի ազատագրումը ունեցած է ոչ միայն ռազմաքաղաքական կարեւոր նշանակութիւն, այլեւ հնարաւորութիւն ստեղծած է՝ վնասազերծելու Աղտամի հզօր ռազմակեդրոնները: Միւս կողմէն, տեղական ուժերով տեղի ունեցած ռազմագործողութիւններու շնորհիւ Հատրութի մէջ ազատագրուած են Նորաշէնը, Այգեստանը եւայլն, վերահսկողութեան տակ առնուած ենշրջակայքին մէջ տիրապետող բարձունքներ եւ ոչնչացուած թշնամիին՝ Հատրութն ու շրջակայ բնակավայրերը հրետակոծող ռազմակեդրոնները:
Աղտամի ազատագրումը
Աղտամը թշնամիին ամէնէն վտանգաւոր ռազմական յենադաշտն էր Արցախ ներխուժելու համար, միւս կողմէն, ամէնէն հզօր հրաձգութեան դիրքերէն մէկն էր, ուր Ազրպէյճանցիները ժամանակին տիրացած էին խորհրդային բանակի զինամթերքի մեծ քանակութեամբ պահեստներուն: Հակառակորդը, բազմապատկելով Աղտամի մէջ կեդրոնացած սպառազինութիւնը ու մարդուժը, մեծ թափով նախապատրաստուած էր վերսկսելու յարձակումը Ասկերան - Ստեփանակերտի ուղղութեամբ: Աղտամի եւ անոր շրջակայքին մէջ գտնուող հրաձգութեան դիրքերու ճնշման ռազմական գործողութիւնները սկսած են 4 Յուլիս 1993-ին: ԻՊՈւ եւ ՊՇ ստորաբաժանումներու՝ հարաւէն 2-րդ ՊՇ, հարաւ-արեւմուտքէն 3-րդ ՊՇ եւ հիւսիս-արեւմուտքէն 6-րդ ՊՇ ստորաբաժանումներու գործողութիւնները յաջողութեամբ պսակուած են եւ 23 Յուլիսին, Աղտամ վերահսկողութեան տակ դրուած է (տես Աղտամի ռազմական յենակէտի վնասազերծման ռազմական գործողութիւն 1993): Աղտամի ռազմագործողութեան արդիւնքին մէջ վերացած է Ստեփանակերտին սպառնացող մշտական վտանգը, մայրաքաղաքի ու շրջակայ գիւղերու բնակիչները ազատած են հեռահար հրթիռահրետակոծութիւններէն, թշնամիին ստացած է ռազմական ու բարոյահոգեբանական մեծ հարուած, որովհետեւ Աղտամը ինքնաշարժի ճամբաներու եւ երկաթուղիներու մեծ հանգոյց էր, այնտեղ էր նաեւ հանրապետական նշանակութեան օդակայանը: Այդ հաղորդակցութեան կարեւոր միջոցներէն զրկուիլը կաթուածահար կ՝ ընէր ոչ միայն Արցախի արեւելեան, այլեւ հարաւային սահմաններու տարածքով կեդրոնացած թշնամիին խմբաւորումներու գործողութիւններն ու թիկունքի ապահովումը: Հետեւաբար պատահական չէր, որ այդ պարտութիւնէն ետք Ազրպէյճանի ղեկավարութիւնը դիմեց Արցախի ղեկավարութեան՝ զինադադարի խնդրանքով: Ազրպէյճանը առաջին անգամ դիմեց Արցախի Հանրապետութեան հետ ուղղակի շփումներու: Ստեղծուած իրավիճակին մէջ թշնամիին յարձակման միակ հնարաւորութիւնը օդուժն էր, սակայն Արցախի Հանրապետութեան պաշտպանութեան բանակի ՀՕՊ-ի կատարելագործուած միջոցներու առկայութիւնն ու հակաօդայիններու մասնագիտական վարպետութիւնը կաշկանդած են թշնամի գործողութիւնները նաեւ օդին մէջ: Կորսուածը ետ բերելու նպատակով Ազրպէյճանական հրամանատարութիւնը հարուածի հիմնական ծանրութիւնը փոխադրած է հարաւ արեւելեան եւ հարաւային ճակատ՝ Ֆիզուլիի, Ճապրայիլի, Կուպաթլուի եւ Զանգելանի ուղղութիւններով: Թշնամին աշխուժացած էր նաեւ Հատրութի ՊՇ ուղղութեամբ, որ պայմանաւորուած էր այստեղ Ազրպէյճանական մեծաքանակ ուժերու առկայութեամբ եւ հետագայ կեդրոնացմամբ, ինչպէս նաեւ հայկական ուժերու պաշտպանութեան ճակատային գիծի տարածքով:
Արցախի ԻՊՈւ հրամանատարութիւնը իր հերթին շահագրգռուած էր Հատրութի շրջանին մէջ պաշտպանական մարտերով հիւծել թշնամիին հարուածային խմբաւորումները, անցնիլ վճռական հակայարձակման ու լուծել հարաւ արեւելեան ու հարաւային սահմաններու, ինչպէս նաեւ Լաչինի մարդասիրական միջանցքի անվտանգութեան խնդիրը: Հատրութի շրջանի ազատագրման, Ֆիզուլիի, Ճապրայիլի, Կուպաթլուի շրջաններու ռազմական դիրքերուն ճնշման օգոստոսեան ռազմագործողութիւնը ռազմաքաղաքական մեծ նշանակութիւն ունեցած էր: Վերացուած է Արցախի արեւելեան ու հարաւային սահմաններու, ինչպէս նաեւ Ստեփանակերտ-Գորիս ինքնաշաժի մայր ճամբաներուն սպառնացող մշտական սպառնալիքը, անվտանգ դարձած են Ֆիզուլիի, Ճապրայիլի, Կուպաթլուի վտանգաւոր ռազմակայանները, ջախջախիչ պարտութեան մատնուած են այդ շրջաններուն մէջ կուտակուած թշնամիին խմբաւորումները, Արցախի շուրջ ընդլայնուած է անվտանգութեան գօտին եւ ԻՊՈւ հաստատուած են նպաստաւոր բնագիծերուն մէջ: Հատրութէն հարաւ Արցախի ԻՊՈւ ստորաբաժանումները շարունակելով հետապնդած են հակառակորդը՝ գրեթէ հասած են մինչեւ Իրանի սահմանը: 24 Հոկտեմբեր 1993-ին արցախեան զինուած կազմաւորումներու քանի մը ուղղութիւններով սկսած հակայարձակումը պսակուած է նոր յաջողութեամբ, ճնշած են Հորադիզի երկաթուղային հանգոյցի հրաձգութեան դիրքերը, որմով, փաստօրէն, Ազրպէյճանէն մեկուսացուած են Զանգելանը եւ Ճապրայիլի ու Կուպաթլուի՝ տակաւին չազատագրուած ռազմական յենակէտերը: Թշնամիին Հորադիզ_Կուպաթլու_Զանգելանի զօրախումբի ջախջախման ռազմագործողութիւնը աւարտին հասած է 1 Նոյեմբերին, երբ Արցախի ԻՊՈւ մարտիկները իրենց վերահսկողութիւնը հաստատած են Զանգելան կեդրոնի եւ ռազմական յենակէտերու վերածուած մօտակայ բնակավայրերու նկատմամբ: Առաջին, երկրորդ, վեցերորդ ՊՇ եւ կեդրոնական ենթակայութեան ստորաբաժանումներու փոխ-համագործակցուած գործողութիւնները յաջողութեամբ պսակուած են ռազմաճակատի ամբողջ տարածքով: Սահմանամերձ գօտիի հարաւ արեւելեան, հարաւային եւ հարաւ արեւմտեան հատուածներուն մէջ թշնամիին ռազմական դիրքերուն պարտադրուած ու անհրաժեշտ վնասազերծումը լիովին չէզոքացած է դէպի Արցախ ներխուժելու, ինչպէս նաեւ խաղաղ բնակավայրերու ռմբակոծումներու վտանգը:
18 Փետրուար 1994-ին Քէլբաջարի հիւսիսային մասի եւ Օմարի բարձրադիր լեռնանցքի ազատագրումը կարեւոր նշանակութիւն ունեցած է Մարտակերտի ազատագրական մարտեր մղող ՊԲ ստորաբաժանումներու թիկունքը ապահովելու առումով: Վերահսկողութիւն սահմանուած է Օմարի ռազմավարական կարեւորութեան լեռնանցքի վրայ, գլխովին ջախջախուած է այդ ուղղութեամբ ամիսներէ ի վեր կուտակուած թշնամիին զինուժը, շարքէն հանուած կամ առգրաւուած են մեծ քանակութեամբ զէնք ու զինամթերք, այդ թիւին մէջ՝ թրքական արտադրութեան սպառազէն: Օմարի ռազմագործողութեան յաջող ելքը կանխորոշած է նաեւ հիւսիսային ռազմաճակատին մէջ ՊԲ ստորաբաժանումներու յառաջխաղացման յաջողութիւնը: Ընդհանուր առմամբ, Փետրուարին, թշնամին կորսնցուցած է աւելի քան երկու տասնեակ միաւոր զինամթերք եւ շուրջ 1000 զինուոր ու սպայ: 28 Փետրուարին 1994-ին եւ 1 Մարտին, Երեւան ու Պաքու ժամանած են Ռուսաստանի պաշտպանութեան փոխնախարար, գնդապետ Գ. Քոնտրատեւը եւ յատուկ յանձնարարութիւններու գծով դեսպան Վ. Կազիմիրովը՝ աջակցելու 18 Փետրուար 1994-ի ՀՀ-ի, Արցախի եւ Ազրպէյճանի միջեւ զինադադարի մասին ձեռք բերուած համաձայնութեան իրականացման: Այս գծով, 1 Մարտին, ՊԲ զօրամասերն ու ստորաբաժանումները զինադադարի հրաման ստացած են։ 1994-ի գարնանային պատերազմաշրջանի լայնածաւալ շտապ ռազմագործողութիւններու արդիւնքին մէջ, երկուստեք մեծաքանակ մարդկային, իսկ Ազրպէյճանի համար նաեւ տարածքային կորուստները անհնար դարձուցած են պատերազմի շարունակումը: Առաւել եւս, Մարտակերտի ու Աղտամի շրջաններուն մէջ ՊԲ սրընթաց հակայարձակման եւ թշնամիին՝ Արցախի սահմանակից վերջին ռազմահանգրուանի՝ Միրպաշիրի կորստեան սպառնալիքի տակ, Ազրպէյճանի մէջ հասունցած է նաեւ ներքաղաքական նոր ճգնաժամ, որ ստիպած է թշնամիին հաշտուիլ ու համակերպիլ ստեղծուած իրավիճակին հետ:
Զինադադարի հաստատում
Ակնյայտ էր, որ ստեղծուած իրավիճակին մէջ, ազրպէյճանական կողմը այլեւս չէր կրնար իր թուական ու ռազմական կարողութիւններով ճակատիլ: Հետեւաբար, հասունացած էր զինադադարի հաստատման պահը, որ ալ ճիշդ ժամանակին բնորոշեց Ռուսաստանը: Վերջինս, միտում ունենալով չէզոքացնել շարք մը երկիրներու շահագրգիռ միջամտութեան ու իր «ազդեցութեան գօտի» ներթափանցման փորձերը, առանց նախապայմաններու ու քաղաքական հարցերու արծարծման, վճռական քայլեր ձեռնարկեց զինադադար հաստատելու ուղղութեամբ: Անոր զուգահեռ, Ռուսաստան առաջին հերթին նպատակ կը հետապնդէր իր միջազգային վարքանիշը վերականգնել Անդրկովկասի մէջ։
Տակաւին,5 Մայիսին, Բիշքեկի մէջ Խրխզիստանի, Ռուսաստանի եւ ԱՊՀ միջ-խորհրդարանական խորհրդաժողովի միջնորդութեամբ՝ Ազրպէյճանի, Արցախի եւ Հայաստանի խորհրդարաններու ղեկավարները ստորագրած են համաձայնագիր մը, ըստ որուն զինադադարի որոշումը վերջնականացած է: Բիշքեկեան համաձայնագրութեան Ազրպէյճան միացած է աւելի ուշ՝ 8 Մայիսին: Ռուսաստանի միջնորդութեամբ զինդադարի վերաբերեալ համաձայնագիրը ՀՀ, Արցախի եւ ԱՀ պաշտպանութեան գերատեսչութիւնները ստորագրած են 11 Մայիսին: Համաձայնագիրը ի զօրու եղած է 12 Մայիսին: Ազրպէյճանի կողմէ բիշքեկեան համաձայնութեան խափանումէն ետք, այս աշխատանքներուն միջամտած է ՌԴ պաշտպանութեան նախարար՝ Պ. Գրաչովը, նպատակ ունենալով դադրեցնել զինուած հակամարտութիւնը՝ մնացած հարցերու լուծումը ձգելով քաղաքագէտներուն: 16 Մայիս 1994-ին, Մոսկուայի մէջ հանդիպելով ՀՀ պաշտպանութեան նախարար՝ Ս. Սարգսեանի, ՀՀ պետնախարար Վ. Սարգսեանի, Արցախի ՊԲ հրամանատար Ս. Պապաեանի եւ Ազրպէյճանի պաշտպանութեան նախարար Մ. Մահմետովի հետ՝ ան առաջարկած է 17 Մայիսին, 00 ժամուն զինադադար յայտարարել: Այս մէկը մեծ դժուարութեամբ ընդունած է նաեւ Ազրպէյճան եւ մէկ ամիս ետք տուած իր համաձայնութիւնը: Մոսկուայի մէջ հաստատուած զինադադարի համաձայնագիրով դադրած են պատերազմական գործողութիւնները, եւ սկսած է Արցախեան հակամարտութեան խաղաղ կարգաւորման բանակցութիւններու փուլը: ՂԱՊ-ը տեղի ունեցած է համայն հայութեան՝ Հայաստանի եւ սփիւռքի ռազմական կարողութիւններու՝ մարդկային ուժի, նիւթական եւ այլ միջոցներու լայնածաւալ օգտագործումով, ինչպէս նաեւ բարեկամ երկիրներու, միջազգային յառաջադէմ հասարակութեան բարոյական ու հոգեբանական մշտական աջակցութեամբ: ՂԱՊ-ի յաղթական աւարտէն ետք, Ազրպէյճանի իշխանութիւնները ստիպուած, որոշ ժամանակ հրաժարեցան հակամարտութեան հիմնախնդիրը ռազմական ճանապարհով լուծելու քաղաքական գիծէն: Արցախի տարածքին շուրջ ստեղծուած է որոշ անվտանգութեան գօտի, որ թոյլ կու տայ Արցախի ազգաբնակչութեան անվտանգութիւնը ապահովելէ բացի, երկրին մէջ ծաւալած նաեւ բնականոն կենսական ու ընկերա-տնտեսական գործունէութիւն:
Փարնասոս
Փարնասոս (յուն․՝ Παρνασσός) լեռ․ կ՛երկարի Ֆոքիդա, Ֆիոթիդա, Վիոթիա նահանգներուն մինչեւ,Կեդրոնական Յունաստան, Յունաստան։ Բարձրագոյն գագաթն է Լեաքուրա (2457)։
Լերան հարաւ-արեւմտեան լանջերուն կը գտնուի Տելֆիի պատգամախօսը։ Անոր շնորհիւ լեռը հնադարէն մինչեւ այսօր «սրբավայր» է՝ Ողիմպոսին համահաւասար։
Փարնասոս հիւսիս-արեւմուտքէն կը միանայ Կիոնային, իսկ հարաւէն՝ Քիրֆի լերան։
Տեղեկութիւններ
Փարնասոսին բարձրադիր լանջերուն վրայ կը գտնուին բազմաթիւ մեծ ու փոքր գիւղեր․ Արահովա (960 մ․ բարձրութիւն), Տելֆի (570 մ․ բարձրութիւն), Աղորեանի (950 մ․ - 830 մ․ բարձրութեան վրայ), Վարեանի (900 մ․ բարձրութիւն), Ամֆիքլիա (400 մ․ բարձրութիւն), Փոլիդրոսոս (350 մ․ բարձրութիւն), Անօ Թիթորէա (400 մ․ բարձրութիւն)։ Յունաստանի երկար պատմութեան ընթացքին, Փարնասոս Յունաստանի հարաւի յունական ցեղերուն մարտկոցը եղած է, ընդէմ հիւսիսէն արշաւողներուն․ ինչպէս օրինակ պարսիկներուն դէմ Թերմոփիլեսի ճակատամարտին ընթացքին (Ք․Ա․480)։
1821-ի Յունական Յեղափոխութեան ընթացքին, լերան վրայ եւ շրջակայքը տեղի ունեցան յոյներուն եւ օսմանցիներուն միջեւ վճռական կռիւները՝ Ալամանայի եւ Ղրավիային։
Լերան վրայ կը գործէ Յունաստանի ձիւնագնացութեան մեծագոյն կեդրոնը։ Կը գտնուի Փարնասոսին երկու բարձրագոյն գագաթներուն միջեւ՝ Ֆթերոլաքա (1640) եւ Քելարեա (2260)։
Դիցաբանութիւն
Փարնասոս ընծայուած էր Ափոլոնասին եւ Քորիքեադես յաւերժահարսերուն։ Լեռն է ուր Ափոլոնաս Օրֆէաս կը ճանչնայ եւ անոր կը նուիրէ ոսկի քնարը եւ վայրի կենդանիները հանդարտեցնելու շնորհը՝ իր ձայնով ու երգով։
Բնապահպանում
Փարնասոս իր հարուստ բուսական եւ կենդանական աշխարհի պատճառով (օրինակ՝ քեֆալոնեան մայրի, փարնասոսի փարչուկ, գիշատիչ թեւաւորներ, գայլեր, վայրի խոզեր, ախազենր, աքիսներ, եւայլն), 1938-էն յայտարարուած է Յունաստանի ազգային պուրակ։ Պուրակը սահմանուած է Տելֆիին, Արահովային եւ Աղորեանիին միջեւ։
Լեռը պահպանուած կենսավայր է եւ մաս կը կազմէ եւրոպական ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 բնապահպանման գօտիին GR2410002 արձանագրութեամբ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Կեդրոնական Յունաստանի լեռներ Ստորոգութիւն:Յունաստանի լեռներ Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի լեռներ Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լեռներ Ստորոգութիւն:Լեռներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Լեռներ
Բարունակ Ֆերուխան
Պարունակ Ֆերուխան, եղած է անվանի ջութակահար, ապա ֆինանսներու նախարարութեան եւ պաշտւնեայ Պաքըրքիէօյ (Makriköy) կառավարման։ Ան մեծ եղեռնի զոհերէն է։
Կենսագրութիւն
Հայկական ծագում, Պարունակ Ֆերուխան ծնած է Պոլիսին մէջ, Օսմանեան կասյրութեան։ Հայոց ցեղասպանութեան ժամանակ, ինքը կը պատկանի երկրորդ պահակախմբի միայն երկու վերապրածներու, որոնք մնացեր չանքըրը 19 օգոստոսի 1915 թ.։ Ինքը բանտարկված է Անգարային մէջ 20-24 օգոստոսին եւ սպաներ է երթուղին Յոզղաթի։
Գրիգոր Մսերեան
Գրիգոր Մսերեան, հասարակական գործիչ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրատարակիչ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Զմիւռնիոյ մէջ 1846-ին, եղբօրորդին է՝ Մաքիստրոս Մսերեանի, իր նախնական կրթութիւնը ստացած է Իզմիրի՝ Աղաբեկեան-Մամուրեան, ապա՝ Մեսրոպեան վարժարաններուն մէջ, աշակերտած է Վիեննայի Մխիթարեանց տեղական վարժարանի Հ․ Արսէն Այտընեանի տեսչութեան միջոցին, որուն կողմէ գնահատուած է իր ուշիմութեան եւ յառաջդիմութեան պատճառաւ։
Հազիւ ստացած նախակրթութեան հիմերը, կը ստիպուի նետուիլ գործի ասպարէզ եւ սակայն իր յառաջդիմելու եւ զարգանալու փափաքը զինք հետզհետէ յառաջ կը մղեն ու իր շահած բոլոր դրամները կը վատնէ շարունակ ինքնազարգացման գործիքներու, Ֆրանսերէն գիրքեր գնելու, եւ այդպէսով հաղորդակցութեան կը մտնէ օտար մտքին հետ։ Հետզհետէ կը կազմաւորուի այդ կերպով իր մտաւորական հասունութիւնը եւ կը դաւանի Լիթրէի դրական փիլիսոփայութեան։
Հայ մտաւորականութեան Իզմիրեան դպրոցին գլխաւոր ջիղերէն եղած է Գրիգոր Մսերեան, իբր ամէնէն գործունեայ տիպարներէն մէկը, անոնցմէ որոնք ջանացած են միշտ օգտակար հանդիսանալ Հայ Ազգին եւ Գրականութեանտը։
Գործունէութիւն
Առեւտրական ասպարէզին մէջ եւս ոչ նուազ բանիբուն՝ իր ճարտարամտութեան, նշաններն ցոյց կու տան Զուիցերեան վաճառատան մը մէջ կարեւոր պաշտօնի մը կոչուելով, եւ սակայն իր դրական գործունէութեան միջոցին միշտ անտես չէ ըրած բանասիրական ու իմաստասիրական խնդիրները, որոնց նկատմամբ իր ունեցած մասնաւոր հակումը գրաւած է իր ազատ բոլոր ժամերը։
Գործակցելով Իզմիրեան այն հոսանքին, զոր նոյն միջոցին գոյութիւն ունէր որով եւրոպական ամէնէն գեղեցիկ գործերը կը հայացուէին ու կը հրատարակուէին։ Գործակցելով Տէտէեաններուն հետ, 1872—76-ին թարգմանած ու հրատարակած է Ա․ Տիւմայի «Փօլին», Օ․ Ֆէօյէի «Աղքատ Երիտասարդի Մը Վէպը», Ա․ Աշարի «Յետվիճի Երդումը եւ Ր․ Ֆեպրի «Փարիզն Ամերիկա» երկերը։ Աւելի վերջերը ինքը եղաւ գրեթէ Հայոց մէջ իրապաշտ դպրոց մը ստեղծելու առաջին յանդուգն քայլը առնողը՝ թարգմանելով «Պօքաչիոյի Տասնօրեակները» եւ հրատարակելով «Յովնաննա Բաբուհի» անունը վէպը եւ թարգմանելով Էմիլ Զոլայի մէկ գեղեցիկ գրական տեսութիւնը Լիթրէի եւ Հիւկոյի մասին։
Իր մտահոգութիւնը եղած է Հայ Ազգին տառապանքն ու կեղեքումները․ տարիներով վշտակից եղած է Ազգին ցաւերուն եւ իբր հրապարակագիր եւ բարեկամ եւրոպական դիւանագիտական անձերու, ոչ մէկ աշխատանք խնայած է այդ ցաւերուն դարմանման համար։
Տէտէյեանի տպագրական գործունէութեան շիջումէն վերջ, ինք քանի մը համախոհներու հետ, 1878-ին հաստատած է տպարան մը, որուն գործութիւնը չէ կրցած բեղմնաւոր ըլլալ՝ իր գործակիցներուն հետզհետէ գործէ քաշուելուն պատճառաւ, որով ամբողջ բեռը մնացած է իր վրան։
Մետեօրան պարբերական մըն էր, որ սկսաւ հրատարակուիլ 1878-ին իր խմբագրութեամբ եւ կը պարունակէր գրական, ազգային, դիտական, գեղեցիկ եւ լուրջ յօդուածներ եւ որոնց մէջ կը յուզուէին գլխաւորաբար ազգային հարցեր, ու հասարակական խնդիրներ եւն․։
Մետեօրան, ինչպէս կը գրէ Մսերեան, իր յառաջաբանին մէջ, «Առ այժմ լոկ հաւաքածու մըն է գիտական, ազգային եւ գրական գործերու ու թարգմանութիւններու, հետեւաբար իր էջերը բաց են ամէն գրիչներու համար որոնք իրենց ազգին ու հայրենեաց կ'ուզեն նուիրուիլ։ Մետեօրայի նպատակն է ժամանակիս ոգւոյն եւ Եւրոպայի գիտական շարժման արձագանք ըլլալ, միեւնոյն համակրութեամբ ընդունելով նաեւ աստուածաբանական, հոգեբանական եւ գրական հայեացքներով գրուած կարեւոր յօդուածները։»
Ստորոգութիւն:15 Օգոստոսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
1864 թուական
1864 թուական, նահանջ տարի, 19րդ դարու 64րդ տարին
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1864 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1864 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1864
Գրիգորիեան Օրացոյց
Գրիգորիեան օրացոյց՝ միջազգայնօրէն ամենալայն կիրառութեան օրացոյց է Կոչուած է Գրիգորիոս XIII պապի անունով ով անիկա մտցրած է Հոկտեմբեր 1582-ին: Անիկա ճշգրտած է Յուլիեան օրացոյցը, որը կը պարունակեր օրացուցային տարուայ 0.002% անճշտութիւն:
Ռուբէն Սեւակ
Ռուբէն Սեւակ, բանաստեղծ եւ արձակագիր։
Կենսագրութիւն
Բուն անունով Ռուբէն Չիլինկիրեան։ Ծնած է Սիլիվրի, Պոլսոյ մօտ։ Նախակրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին ագգային վարժարանին մէջ, ապա հետեւած՝ Պարտիզակի Ամերիկեան երկրորդական վարժարանի դասընթացքներուն, երկու տարի։ Անցած է Պոլիս, ուր փայլուն նիշերով աւարտած է Պոլսոյ Պէրպէրեան վարժարանը։ 1905-ին մեկնած է Զուիցերիա, ուր համալսարանական ուսումը ստացած է Լոզանի համալսարանին մէջ, վկայուելով իբրեւ բժիշկ։
1910-ին, Փարիզի մէջ, ամուսնացած է գերմանուհի Հելեն ֆոն Պրաամին (Եաննի Ապել) հետ, որուն ծանօթացած է իր ընկերոջ՝ եգիպտահայ Լեւոն Ազնաւուրեանին միջոցով։ Վկայուելէ ետք, 1911-1914 թուականներուն Լոզանի հիւանդանոցներէն մէկուն եւ դարմանատան մը մէջ իբրեւ օգնական բժիշկ աշխատած ու մասնագիտական հմտութիւն ձեռք բերած է։ 1912-ին, Լոզանի մէջ, ծնած է որդին՝ Լեւոնը, իսկ 1914-ին, Կ. Պոլսոյ մէջ, դուստրը՝ Շամիրամը։ Ուսանողութեան տարիներէն, սկսած է հետաքրքրուիլ հայրենիքի ազատութեան պայքարի գաղափարով։
Եղած է Հ.Յ.Դ.-ի անդամ։
Կրած է Ռուբէն Սեւակ գրական ծածկանունը։
1914-ին, կնոջ հետ վերադարձած է Կ. Պոլիս եւ հաստատուած՝ Բերա թաղամասին մէջ։ 1915-ին, դասախօսութիւններով հանդէս եկած է հայ բժիշկներու կազմակերպած հիւանդապահութեան դասընթացքին մէջ։ Երազած է Կ. Պոլսոյ մէջ բժշկական գիտահանրամատչելի պարբերական մը հիմնել։ Բազմաթիւ յօդուածներու, պատմուածքներու, հանրամատչելի զրոյցներու, քնարական խորհրդածութիւններու եւ բանաստեղծութիւններու հեղինակ է։
Գրական վաստակ
Գրական ամբողջական վաստակը (քերթուածներ, արձակ էջեր, վիպակներ) առաջին անգամ հրատարակուած է Փարիզի «Նահատակ գրագէտներու բարեկամներ»ուն կողմէ։
Անոր բանաստեղծական գլխաւոր գործերն են՝ «Սիրոյ Գիրք» (1910), «Թրուպատուրները», «Մարդերգութիւն» եւ այլն։
Սեւակի «Բժիշկին գիրքէն փրցուած էջեր» արձակ գործը իր տաղանդին փայլուն մէկ նմոյշն է։ Բժիշկի առօրեայէն «փրցուած» այս պատմուածքները ներկայացուած են հոգեբանական խոր վերլուծումներով։
Ռուբէն Սեւակ եւ Հայոց Ցեղասպանութիւնը
1909-ի գարնան, երբ Ատանա քաղաքին մէջ երիտթրքական իշխանութիւններու կազմակերպած արիւնահեղութեան զոհ կը դառնայ երեսուն հազար հայ, Ռուբէն Սեւակ կը դառնայ ազգային գործիչներէն մէկը, որ Օսմանեան Յեղափոխութենէն «գինովցածները» կը զգուշացնէր՝ Արշակ Չօպանեանի, Անդրանիկ Օզանեանի, Փարամազի եւ միւսներուն նման, ահազանգող վտանգին մասին։ Այդ զգուշացումը ո՛չ միայն կ'արտայայտէր իր բանաստեղծութիւններուն, ինչպէս օրինակ «Գիւղական եկեղեցիին մէջ», «Գիւղական գերեզմանին մէջ», «Վրէժին սերմնացանը», «Վերջին օրօր», «Վերջին հայերը», այլեւ նամակներուն ու հրապարակագրական ելոյթներուն մէջ։
Օրինակ՝ 8 Օգոստոս 1908-ին, հրապարակային ելոյթի մը ընթացքին, ՌուբԷն Սեւակ յայտնած է."Ամբողջ Եւրոպայի մէջ, աշխարհի ամէնէն շքեղ կեդրոններէն մինչեւ ամենամութ ու խաւարին անկիւնները ես չեմ տեսեր ու չեմ ալ կրնար հաւատալ, որ գտնուի տակաւին ՄԷԿ ՈՒՐԻՇ ԱԶԳ, որ ամէն օր ու ամէն վայրկեան ապրէր դերասանի ճշմարտապէս կեղծ ու գերեզմանօրէն ծիծաղելի այն կեանքը, որ դարերէ ի վեր մեր կեանքը եղաւ մեր ստրկացած թրքահայերուս կեանքը… Տառապիլ ու ստիպուած ըլլալ ամենաերջանիկ կերպարանք մը ցոյց տալու… անպատուուիլ, բռնաբարուիլ, գետնաքարշ տապալիլ ու ստիպուած ըլլալ գոհութեան ջերմագին աղաղակներ բարձրացնելու… ժպտիլ այնպիսի մէկ վայրկեանիդ, որ արիւն արցունք պիտի պոռտկար աչքերէդ, մաղթանքի ճիչեր հանել կոկորդէդ այն բռնակալ ձեռքին համար, որ զքեզ կը խեղդէ, մեռնիլ ու հոգեպէս մեռնիլ ու ապրիլ ձեւացնել, ահա դերասանական ահռելիօրէն կեղծ կեանքը, որ մերը եղաւ այնքան երկար տարիներ։ Արդ ինչպէ՞ս կ'ուզէք որ այսպիսի պայմաններու մէջ ժառանգօրէն ու բնածինօրէն մեր ամէնէն անկեղծ յատկութիւնը մեր կեղծելը չ'ըլլար ու մեր բնական յարմարութիւնը՝ դերասանութիւնը։"Այնուհետեւ Ռուբէն Սեւակ կը զգուշացնէր՝ «Ներսի գաւառներու մէջ կոտորածի վախ կայ, կը լսէ՞ք ԿՈՏՈՐԱԾԻ ՎԱԽԸ», ու կը պահանջէր «մարդկօրէն կատղիլ», այսինքն՝ զինուած ազատագրական պայքար մղել։