cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Բժշկական Գիտութիւնները Հայաստանի մէջ
Բուժման ամենաարդիւնաւէտ ձեւերը ըստ Հերացիին
Մխիթար Հերացին դեղաբուժութեան մէջ գլխաւոր տեղը հատկացուցած է բուսաբուժութեան: Բոյսերէն բացի՝ անոր դեղատոմսերուն մէջ կը հանդիպին կենդանական ծագման դեղանիւթեր (եզան լեղի, լեարդ), ինչպէս նաեւ հանքային պատրաստուկներ (հայկավ, ծծումբ, զինք, պորակ եւ այլն):
Պրէյլի Այբուբենը
Պրէյլի Այբուբենը, (Braille) տեսողութեան հարցեր ունեցող մարդոց համար նախատեսուած ուռուցիկ-կէտային համակարգ մըն է, որ 1824-ին ստեղծած է ֆրանսացի Լուի Պրէյլը (Louis Braille)` 15 տարեկանին։ Լուի Պրէյլ կօշկակարի զաւակ էր եւ տեսողութիւնը կորսնցուցած էր երեք տարեկանին։
Բժշկական Գիտութիւնները Հայաստանի մէջ
Բուժման ամենաարդիւնաւէտ ձեւերը ըստ Հերացիին
Բուժման ֆիզիքական ձեւերու շարքին մեծ տեղ հատկացուցած է ջրաբուժմանը. ինչպէս նաեւ մերսումներուն եւ մարմնամարզական վարժութիւններուն: Ան լուրջ ուշադրութիւն դարձուցած է հոգեբուժման, օրինակ՝ ներշնչման, այդ նպատակով օգտագործած է նաեւ երաժշտութիւնը: 1908 թուականին «Ջերմանց մխիթարութիւն»-ը հանգամանորեն ուսումնասիրուած եւ թարգմանուած է գերմաներէն (Էռնեսթ Զէյթել): Մխիթար Հերացին մեծ աշխատանք կատարած է նաեւ բժշկական հայերէն եզրաբանութիւններու ստեղծման ուղղութեամբ:
Պրէյլի Այբուբենը
Գրութեան Եղանակը
Պրէյլի գիրերը պատկերելու համար կը կիրարկուին վեց կէտանի բջիջներ։
Կէտերուն ուռուցիկութիւն կը տրուի թուղթին հակառակ կողմէն։ 0,5 մմ բարձրութիւնը շօշափելով, կարելի է կէտերը զգալ։ Կէտերուն հեռաւորութիւնը շուրջ 2,5 մմ է, բջիջներունը` հորիզոնական ուղղութեամբ՝ 3,75, ուղղաձիգ ուղղութեամբ՝ 5 մմ։
Լատինական Տառեր
Աւանդական վեցկէտանի Պրէյլը ունի 26=64 տարբեր նշաններ ։ Անոնք օգտագործելով կը ստացուին ինչպէս տարբեր այբուբեններու տառերը, այնպէս ալ թուանշանները, կէտադրական նշանները. անգլերէնին մէջ նաեւ՝ առանձին բառեր եւ տառերու համադրութիւններ։
Պրէյլի Այբուբենին Գրամեքենան
Պրէյլի Այբուբենին գրամեքենան վեց ստեղներով գրամեքենայ մըն է, որ առիթ կ'ընծայէ օգտագործողին գրելու պրէյլեան տառատեսակով, սովորական տպագիր էջի մը վրայ :
Առաջին պրէյլեան գրամեքենան, որ մեծ ընդունելութիւն գտած է, յօրինած է Ֆրենք Հէյվըն Հոլը (Իլինոյսի կոյրերու դպրոցի տեսուչ) եւ զայն հանրութեան ներկայացուցած՝ 1892-ին :
Յիշատակութիւն
Ամէն տարի, 4 Յունուարին միջազգային մակարդակով կը նշուի Պրէյլի Այբուբենին համաշխարհային օրը՝ ի յիշատակ Լուի Պրէյլի ծննդեան եւ անոր կատարած ջանքերուն: Թէեւ միջոցառումը պետական ​​տօն չի համարուիր, սակայն 2019-էն սկսեալ ՄԱԿ-ի կողմէ ճանչցուած է իբրեւ տօնակատարութեան պաշտօնական օր ։
Բժշկական Գիտութիւնները Հայաստանի մէջ
Բժշկագիտութեան վերելքը
Բժշկագիտութիւնը Հայաստանի մէջ նոր վերելք ապրած է 1828 թուականին, երբ Արեւելեան Հայաստանը միացած է Ռուսաստանին: 1833 թուականին Հայաստան եկած է մասնագիտական կրթութիւն ստացած առաջին հայ բժիշկը՝ Ս. Լոռու-Մելիքեանը: Աշխատած են նաեւ բժիշկներ Գ. Տեր-Կարապետեանը (Կարապետով), Հ. Հովհաննիսեանը, Ա. Տեր-Աւետիքեանը եւ ուրիշներ:
19-րդ դարու 2-րդ կէսին անուանի բժիշկներ Դ. Ռոսթոմեանը, Ա. Պապաեանը, Ա. Պուտատեանը, Մ. Առուսթամեանը, Վ. Արծրունին եւ ուրիշներ իրենց աշխատութիւնները գրած են ռուս առաջադէմ բժշկագիտութեան սկզբունքներով: Հայկական բժշկագիտութիւնը մեծ նուաճումներ ձեռք բերած է խորհրդային կարգերու հաստատումէն ետք: 1922 թուականին հիմնադրուած է ԵՊՀ բժշկագիտական բաժանմունքը (1930 թուականին՝ Երեւանի Բժշկական դպրոցը, 1995 թուականին՝ Երեւանի պետական բժշկական համալսարանը), որ դարձած է բժշկագիտութեան գիտահետազոտական կեդրոն:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Գիտութիւնը Հայաստանի մէջ Ստորոգութիւն:Բժշկութիւն
Անի
Անի Քաղաք, աւերուած միջնադարեան բերդաքաղաք Արեւմտեան Հայաստանի մէջ։ Կը գտնուի Կարսի մէջ՝ Արդի Հայաստանի սահմանին։ Կառուցուած է Ախուրեան գետի աջ ափին, եռանկիւնաձեւ սարահարթի մը վրայ։ Ներկայիս հոն բնակութիւն չկայ։ Անիէն ոչ հեռու կը գտնուի Օճաքլը գիւղը, որուն անունով երբեմն թուրքերը կ'անուանեն Անին ։
Հազարումէկ եկեղեցիներու քաղաք՝ Անին
Հազար ու մէկ եկեղեցիներու քաղաք՝ Անին եղած է Հայաստանի ամէնէն հռչակաւոր մայրաքաղաքներէն մէկը 961-1053 թուականներուն` Բագրատունիներու թագաւորութեան օրերուն:
Արքունիքը Կարսէն Անի տեղափոխած է Աշոտ Գ. Բագրատունին: Անին նշանաւոր էր իբրեւ երկիրին տնտեսական, առեւտրական, արհեստագործական եւ մշակութային մեծ կեդրոն։ Ունեցած է շուրջ 100 հազար բնակիչ:
Անիի Մասին Յիշատակումներ
Անին շատ հին ժամանակներէն ի վեր բնակելի վայր եղած է. Շիրակի այդ տարածքին վրայ գտնուած են Ք.Ա. առաջին հազարամեակին պատկանող կիկլոպեան շինութիւններու (մեծածաւալ քարերով, առանց շաղախի խոշոր շինութիւն) մնացորդները. Անիի շրջակայ ձորերուն մէջի քարանձաւներն ալ եղած են բնակելի վայրեր. անոնցմէ մէկուն մէջ գտնուած է Ք.Ա. երկրորդ հազարամեակէն մնացած պրոնզէ ապարանջան. քաղաքին մօտակայ գերեզմանադաշտէն յայտնաբերուած են Ք.Ա. 8-7րդ դարերու իրեր: Քաղաքը իր անունը առած է Բարձր Հայքի Դարանաղի գաւառի (այժմ, Քէմախ, Թուրքիոյ մէջ Եփրատի ձախ ափին) Անի բերդաքաղաքէն, որ հեթանոսական շրջանին հռչակաւոր էր Արամազդ չաստուածի մեհեանով եւ թագաւորներու գերեզմաններով:
Անիի մասին առաջին յիշատակումները կը վերաբերին վաղ միջնադարուն՝ Ե. դարուն՝ որպէս Կամսարական իշխանական տան ամրոցներէն մէկը։ Հայ մատենագիրներէն այդ մասին կը վկայեն Եղիշէն ու Ղազար Փարպեցին։ Աւատատիրական յարաբերութիւններու սկզբնաւորման շրջանին Մեծ Հայքը կը գտնուէր Արշակունիներու թագաւորութեան իշխանութեան տակ։ Արաբական տիրապետութեան ընթացքին՝ Թ. դարու սկիզբը, Շիրակի դաշտի Անի ամրոցը կը պատկանէր Շիրակի եւ Արշարունքի տէր Կամսարական իշխանական տան. Աշոտ Մսակեր Բագրատունի, 780-ական թուականներուն կը գնէ Կամսարականներուն հողատարածքը Արշարունիք եւ Շիրակ գաւառները՝ Անի ամրոցով։ Վերջիններս Հայաստանէն կը հեռանան ու Բիւզանդական Կայսրութեան ծառայութեան կը մտնեն (790-826):
Զարգացած միջնադարուն՝ 961-1045 թուականներուն, Անին Բագրատունիներու թագաւորութեան մայրաքաղաքն էր։ Վերջինիս սահմաններուն մէջ ընդգրկուած էին Հայկական լեռնաշխարհի գրեթէ բոլոր գաւառները՝ Սեւանայ Լիճ, Վանայ եւ Ուրմիոյ Լիճ լիճերուն միջեւ։ ԺԳ. դարու պատմիչ Սիպթ իպն ալ-Ճաուզին կը յայտնէ, որ նախքան սելճուքներու կողմէ Հայաստանի գրաւումը (Մանազկերտի ճակատամարտ), հայոց մայրաքաղաքին բնակչութիւնը կը հասնէր մէկ միլիոնի, որոնց մէկ մասը կը սպաննուէր, իսկ ողջ մնացածները գերի կը տարուէին ։ Աւելի ուշ, Վրաց թագաւորութեան հզօրացման հետ, Արեւելեան Հայաստանի մէջ կը ստեղծուի Զաքարեան իշխանապետութիւնը, որու կեդրոնը դարձեալ կը դառնայ Անին ։ Անի, Աշոտեան եւ Սմբատեան պարիսպներով պաշտպանուած, բաղկացած էր Միջնաբերդէն, բուն քաղաքէն, արուարձաններէն եւ Քարանձաւային ու Ստորերկրեայ Անիէն: Հազարումէկ եկեղեցիներու քաղաք, անուանի էին յատկապէս Մայր տաճարը, Գագկաշէն, Առաքելոց, Ս. Փրկիչ, Ապուղամրենց Ս. Գէորգ եւ Հովիւի եկեղեցիները: Անի քաղաքը հիւրընկալած է հազարաւոր մարդիկ` դառնալով մշակութային հանգոյց եւ շրջանային պետութիւն`միջնադարեան Բագրատունեաց հարստութեան ժամանակաշրջանին: Հայկական ճարտարապետութեան պատմութեան մէջ Անին յայտնի է իբրեւ պաշտամունքի կառոյցներու նշանաւոր կեդրոն։ Ը. դարէն սկսեալ Հայաստանի մէջ ճարտարապետութեան զարգացումը կանգ կ'առնէ արաբներու տիրապետութեան շրջանին։ Մայրաքաղաք դառնալէ ետք Անիի շինարուեստի զարգացումը կ'ընթանայ վաղ միջնադարու հայկական ճարտարապետութեան ամբողջ ժառանգութեան, անցեալի յուշարձաններու յատակագծային եւ ծաւալային յօրինուածքներու վերստեղծման ու վերամշակման ուղիով, փաստօրէն սկսելով այն տեղէն, ուրկէ արհեստականօրէն ընդհատած էր անոնց աստիճանական զարգացումը։ Ախուրեան գետը եւ հին կամուրջի մը փլատակները բնական սահման կը գծեն` հայ-թրքական տագնապալի յարաբերութիւնները պատկերելով: Երկու երկիրները երկար ատենէ տարակարծիք են, Ա. Համաշխարհային պատերազմի ընթացքին Օսմանեան կայսրութեան տիրապետութեան տակ իրականացուած հայերու զանգուածային սպանութիւններու շուրջ, եւ Թուրքիա իր սահմանը Հայաստանի հետ պաշտօնապէս փակած է 1993-ին` հակադարձելով Հայաստանի եւ Թուրքիոյ դաշնակից Ատրպէյճանի միջեւ տարածքային հակամարտութեան:
Անին Բագրատունիներու Թագաւորութեան Սկզբնական Շրջանին
Բագրատունիներու թագաւորութեան սկզբնական շրջանին Անին երկրին կարեւորագոյն բերդերէն մին էր եւ թագաւորութեան գանձին մէկ մասը հոն կը պահուէր. Աշոտ Գ. Ողորմած (953-977), երկրին մէջ խռովութիւնները դադրեցնելէ եւ ապահովութիւնը հաստատելէ ետք`961-ին, մայրաքաղաքը Կարսէն Անի կը փոխադրէ: Այդ միջոցին Անի Միջնաբերդին շուրջ տարածուած փոքր բերդաքաղաք մըն էր. Անանիա Ա. Մոկացի կաթողիկոս (946-968), Անիի մէջ կ'օծէ Աշոտ թագաւորը, քանի մը տարի ետք Աշոտ կը շինէ Անիի ներքին պարիսպը, որ Աշոտաշէն կը կոչուի. Աշոտի օրով կը շինուի քաղաքին ջրմուղի սարքաւորումը, երկաթէ եւ կաւէ խողովակներով:
Քաղաքը շատ խիտ էր կառուցապատուած. տուները, սովորաբար, մէկուկէս կամ երկյարկանի էին, բաղկացած երեքէն վեց բնակելի եւ օժանդակ սենեակներէ: Գլխաւոր փողոցին լայնքը 4-5 մեթր էր, մայթերուն քարէ նստարաններ կային: Անիին ջրմուղը միջնադարուն համար խիստ բարդ համակարգ մըն էր` կաւէ եւ երկաթէ խողովակներով, որոնք կը սնուցանէին Անի քաղաքին վեց բաղնիքները:
Անիի Մայր Տաճարը
Անիի շէնքերը, եկեղեցիները հայ ճարտարապետութեան լաւագոյն գործերն են։ Անին հայկական թագաւորութեան միջնադարեան մայրաքաղաքն էր` Մետաքսի ճամբու հիւսիսային «թեւքերին»: Անին 100 հազար բնակիչ ունեցող մեծ քաղաք էր` յայտնի իբրեւ հազարումէկ եկեղեցիներու քաղաք: Հիմա Անիի լքեալ մայր տաճարն ու եկեղեցիները կը կորսուին կիզիչ արեւէն թօշնած խոտի մէջ։ Մայր տաճարը ծանօթ է նաեւ որպէս՝ '''Անիի Ս. Աստուածածին Կաթողիկէ եկեղեցի''', կը գտնուի երբեմնի հզօր Անիի արեւմտեան մասին մէջ։ Տաճարը 989 թուականին հիմնադրած է Սմբատ Բ. Տիեզերակալ Հայոց թագաւորը։ Սակայն ան յանկարծամահ ըլլալուն պատճառով, սոյն բացառիկ կառոյցի շինարարութիւնը աւարտած է 1001-ին, Գագիկ Ա․ Բագրատունի Հայոց թագաւորի կնոջ ձեռամբ՝ Քաթրանիտէ թագուհիին։ Տաճարի գմբէթին վրայ զետեղուած է մարդահասակ արծաթեայ խաչ մը, իսկ Սմբատ Բ. թագաւորը Հնդկաստանէն բերել տուած է բիւրեղեայ հսկայ ջահ մը։ «Հայոց Աստուածասէր» Քաթրանիտէ թագուհին, որ Սիւնեաց Վասակ Ա. թագաւորին դուստրն էր, Անիի Մայր Տաճարը, պերճ շինութիւններով զարդարելու համար, չէ՛ խնայած նոյնիսկ իր հարսանեկան օժիտը (Հ․ Խաչատրեան «Հայոց թագուհիներ»)։ Ներկայիս Մայր տաճարը անբնակ եւ աւերակ վիճակի մէջ է։ Առասպելը կը պատմէ, որ Քաթրանիտէ թագուհիին երազին մէջ յայտնուած հրեշտակը յանձնարարած է հովանաւորել տաճարին կառուցումը: Հրեշտակը թագուհիին կը խոստանայ, որ կառոյցին շինարարութեան ընթացքին չի լքեր եւ եկեղեցին կը պահէ, մինչեւ որ արաբները տեսնեն Քրիստոսի գալուստը :
Ս. Փրկիչ եկեղեցի
1035-ին այս մեծ եկեղեցին ստացած է իր ամբողջական տեսքը։ Եկեղեցւոյ պատերուն երկար եւ նրբագեղ արձանագրութիւնները շատ բան կը պատմէին ժամանակաշրջանի մասին։ Արձանագրութիւնը կը նշէր, որ Պահլաւունի իշխանը այս եկեղեցին կառուցած է Ս. խաչի մասունքները պահպանելու համար։ Այս սրբազան մասունքը ձեռք բերած էր Կոստանդնուպոլիսէն։ Միւս արձանագրութիւնները կը պատմեն 1193-ին վերականգնման մասին։ Ներկայիս եկեղեցին փլուզման եզրին կը գտնուի եւ միայն երկաթէ սիւներով ամրացուած կը մնայ։ եթէ փլուզումը կանխարգիլող միջոցներ չձեռնարկեն, այս շինութիւնը քանի մը տարիէն կանգուն չի մնար։ 1912-ին ռուս հնագէտները արեւելեան ճակատի քարերուն մեծ մասը վերականգնած են, սակայն 1975-ին եկեղեցւոյ արեւելեան կէսը փոթորիկի մը ընթացքին փլած է։ Եկեղեցւոյ մնացած մասը 1989-ին երկրաշարժի ատեն ցնցուած է, եւ այսօր ամբողջութեամբ փլելու վտանգի եզրին է։ Պատմաբաններ Անիի կարեւորութիւնը` իբրեւ մոռցուած միջնադարեան արժէքի, շատոնց շեշտած են եւ ատոր շնորհիւ Անի այժմ ներառուած է ԻՒՆԵՍՔՈ-յի Աշխարհի ժառանգութիւն կայքի փորձարական ցանկին :
Անիի Աշոտեան պարիսպները
961-ին հայոց Բագրատունի թագաւորներէն Աշոտ Գ. Հայաստանի մայրաքաղաքը Կարսէն կը տեղափոխէ Անի։ Մօտաւորապէս 964-ին ան Անիի նեղ հատուածին վրայ կառուցել կու տայ իր նոր քաղաքին պարիսպները՝ միջնաբերդէն վար, դէպի հիւսիս։ Անին այնքան արագ աճած է, որ հետագային դէպի հիւսիս երկարող պաշտպանական կառոյցներու երկար շարքի՝ Սմբատեան պարիսպներու կառուցումը աւարտին հասցնելու համար մէկ սերունդէն աւելի ժամանակ անհրաժեշտ եղած է։ Հետագային Աշոտեան պարիսպները, ի վերջոյ, դուրս եկած են գործածութենէն եւ աւերակներու վերածուած են։ Աշոտեան պարիսպներն ունեցած են վեց կամ եօթ կիսաշրջանաձեւ աշտարակներ։ Կ'ենթադրուի, որ իւրաքանչիւր աշտարակի ներսը մատուռ մը եղած է, իսկ անոնց միջեւ դարպաս եղած է։
Նիկողայոս Մառ Աշոտեան պարիսպներն ուսումնասիրած է 1893-ին։ Պեղումները բացայայտած են, որ աւելի ուշ շրջանին տուները կառուցուած էին աշտարակներու կողքին։ Մառ կ՛ենթադրէր, որ այդ տուներու մէջ ապրած են Անիի ամէնէն աղքատ բնակիչները, քանի որ այդ աւերակներուն մէջ չէր գտած արուեստի գործի որեւէ հետք, վաճառականութեան կամ առեւտրային գործունէութիւն։ 1910-ին Մառ Աշոտեան պարիսպներուն ներսը ինկած հատուածը կ՛անուանէ «ներքին քաղաք» կամ «հին քաղաք», իսկ Աշոտեան պարիսպներու ու Սմբատեան նոր պարիսպներու միջեւ գտնուող հատուածը՝ «նոր քաղաք»։
Թագաւորական Պալատը
Թագաւորական պալատին ընդհանուր մակերեսը 3500-4000 քմ. է։ Պալատին սրահներուն պատերը զարդարուած էին որմնանկարներով։ Կը գործէր եօթ սրահներէ բաղկացած պալատական բաղնիք՝ պաղ ու տաք ջուրի աւազաններով, խողովակաշարի միջոցով օգտագործուած ջուրի հեռացմամբ։
Մայրաքաղաք հռչակուելէն ետք բաղնիքը կը զարդարուի բազմաթիւ տուֆակերտ գեղեցիկ կոթողներով, որոնցմէ շատերը ունին համաշխարհային արժէք։
Անի Զաքարեաններու շրջանին
Վրաստանի թշնամիներուն դէմ իրենց տարած յաղթանակներով վրացական բանակին ու արքունիքին մէջ արագօրէն բարձրացող Արծրունիներու տոհմէն Զաքարեան իշխանները 1199–ին կ'ազատագրեն Անին: Անին կ'ըլլայ իրենց իշխանութեան մայրաքաղաքը: Քաղաքը կը սկսի դարձեալ ծաղկիլ: Կը կառուցուին դղեակներ, կը հիմնուին արհեստանոցներ, առեւտրականութիւնը կը յառաջանայ: Անի նստող Զաքարեան իշխանը կը կոչուի «շահնշահ», «թագաւոր» եւ վրաց Բագրատունիներու արքունիքին մէջ թագաւորէն յետոյ ամենաբարձր անձը կը նկատուի: Պատմիչներ այս իշխանութիւնը կը կոչեն «պետութիւն», «պետական իշխանութիւն», «թագաւորութիւն», «աշխարհակալ տէրութիւն»:
Անին Մոնկոլ-թաթարներու շրջանին
236–ին մոնկոլ-թաթարները քաղաքը կը գրաւեն, կը թալանեն, բնակչութիւնը սուրէ կ'անցընեն, անեցիներու 1249–ի եւ 1260-ի ապստամբութիւնը անյաջող կ'անցնի, Մոնկոլներու տիրապետութեան շրջանին ալ Զաքարեանները կը շարունակեն իրենց իշխանութիւնը: Մոնկոլներու եւ թրքական ցեղերու տիրապետութեան տակ, բարձր տուրքերու եւ աննպաստ քաղաքականութեան հետեւանքով, Անին անկում կը կրէ եւ անեցիներ կը սկսին գաղթել: Քաղաքին աւերակները ներկայիս կը գտնուին Թուրքիոյ տարածքին մէջ գտնուող հայկական Կարս նահանգի` հայ-թրքական սահմանին մօտ, Գիւմրիէն 30 քմ. հարաւ-արեւմուտք:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Անի Ստորոգութիւն:Համաշխարհային ժառանգութիւն Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ նախկին բնակավայրեր Ստորոգութիւն:Համաշխարհային ժառանգութիւն Թուրքիոյ մէջ Ստորոգութիւն:Արեւելեան Անատոլիոյ հնավայրեր Ստորոգութիւն:Հայկական եկեղեցիներ
1892 թուական
1892 թուական, նահանջ տարի, 19րդ դարու 92րդ տարին
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1892 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1892 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1892
Նաժաֆ
Քաղաքը հիմնադրուած է 791 թուականին Հարուն Էլ Ռաշիտ խալիֆայի կողմէ։ Ան Իրաքի Շիիթ համայնքի կրօնական կեդրոնն է։ Այդտեղ կը տպահանուի Մոհամմատ մարգարէին զարմիկ եւ Իսլամ կրօնի դարձի եկող առաջին անձ Ալի Իմամին դամբանը, որ է նաեւ Շիիթ Իսլամներու առաջին Իմամը։
Շիիթներուն համար Նաժաֆ քաղաքը նկատուած է սուրբ քաղաք, Նաժաֆ քաղաքի մէջ թաղուիլը կ'ապահովէ երկինք մուտքը ։
Մայա Անճելու
Մայա Անճելու (, ծնած Մարկրիթ Աննի Ճոնսըն, անգլ.՝ Maya Angelou կամ Marguerite Annie Johnson) Ամերիկացի բանաստեղծ, յիշատակագիր, վիպագիր, եւ քաղաքական գործօն: Ան հրատարակած է 7 ինքնակենսագրական գործեր, 3 շարադրութիւններու հաւաքածոներու գիրքեր, քանի մը բանաստեղծական գիրքեր, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ թատերագիրներ, ֆիլմեր եւ հեռուստաշարներ 50 տարուայ ընթացքին: Ան արաժանացած է տասնեակաւոր մրցանակներու եւ 50է աւելի պատուոյ վկայականներ: Անճելուն ամէնէն շատ ծանօթ է իր ինքնակենսագրականներով, որոնք կը կեդրոնանան իր մանկութեան եւ երիտասարդութեան տարիներուն վրայ: Իր առաջին գիրքը, վերնագրուած «Գիտեմ Ինչու Վանդակուած Թռչունը Կ'երգէ» (անգլ.՝ I Know Why The Caged Bird Sings), հրատարակուած 1969 թուականին, իրեն արժանացուց համաշխարհային հռչակի:
Լեւոն Ահարոնեան
Լեւոն Ահարոնեան, Իրանահայ գործարար, բարերար։ Իրանի փոխադրամիջոցի «Սաթի» ընկերութեան հիմնադիր եւ սեփականատէր։
Ուրթ (գետ)
Ուրթ (ֆր.՝ Ourthe), 165 կիլոմեթր երկարութիւն ունեցող գետ Պելճիքայի Թագաւորութեան Վալոնիա երկրամասին մէջ, Արտէնեան լեռնաշղթային մէջ: Կ՛առաջանայ Արեւմտեան Ուրթ եւ Արեւելեան Ուրթտ գետերու միախառնումով: Մաաս գետի աջակողմեան վտակներէն է:
Լեւոն Ահարոնեան
Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է հայկական պատմական Սալմաստ գաւառի Հաֆթուան գիւղը: 1980-ական թուականներուն երկար տարիներ եղած է Թեհրանի Հայոց Թեմական խորհուրդի անդամ եւ ատենապետ։
Ուրթ (գետ)
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Արեւմտեան Ուրթի ակունքը կը գտնուի պելճիքական Լիւքսեմպուրկ նահանգին մէջ՝ Լիպրամոնդ-Չեւինյի քաղաքէն ոչ հեռու: Արեւելեան Ուրթի ակունքը նոյնպէս Լիւքսեմպուրկ նահանգին մէջ է, Լիւքսեմպուրկ պետութեան հետ սահմանէն ոչ հեռու, Կուվէ քաղաքին մօտակայքը: Նիսրամոնտ քաղաքին մօտ Ուրթի երկու հատուածերը կը միանան, որմէ ետք գետը նախ կը հոսի հիւսիսարեւմտեան ուղղութեամբ, ապա՝ դէպի Հիւսիս: Նուասօ քաղաքին մօտ Ուրթ գետը կարճ տարածութեան վրայ կը հոսի Նամիւր նահանգով, Տիւրպուա համայնքը անցնելէ ետք մուտք կը գործէ Լիէժ նահանգ եւ այդ նահանգին կեդրոնը՝ Լիէժ քաղաքին մէջ կը միանայ Մաասին:
Լեւոն Ահարոնեան
Կեանք եւ գործունէութիւն
Հայաստանի վերանկախացումէն ետք ան առանցքային դերակատարութիւն ունեցած է Իրան-Հայաստան առեւտրատնտեսական յարաբերութիւններու ձեւաւորման եւ զարգացման գործին մէջ։ Գործիչի անմիջական ջանքերով կառուցուած է Իրանը Հայաստանին կապող ժամանակաւոր կամուրջը։
Ուրթ (գետ)
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Ուրթ գետի կարեւոր վտակներէն են Ամփլեվի եւ Ֆեստրոմ: Գետին ափերուն գտնուող համեմատաբար մեծ քաղաքներն են Ուֆալիզ, Լա Ռոշ ան Արտէն, Հոտտօն, Տիւրպուա, Ամուար, Էսնեու:
Լեւոն Ահարոնեան
Կեանք եւ գործունէութիւն
1993 թուականին, ան իր գործընկերներուն հետ հիմնադրած է Իրան-Հայաստան առեւտուրի պալատը, զոր ղեկավարած է երկար տարիներ ։
Ուրթ (գետ)
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Լիէժ նահանգին մէջ (Անկլեր) 1991-2001 տարիներուն կատարուած են Ուրթի ջրահոսքի չափումներ, որոնց արդիւնքով պարզ դարձած է, որ գետին հունով իւրաքանչիւր վայրկեան կը հոսի միջին հաշուով 241 խորանարդ մեթր ջուր: Վարարումներու ժամանակ այդ ցուցանիշը հասած է վայրկեանը 310,5 խորանարդ մեթրի, իսկ աւելի երաշտ տարիներուն կազմած է 110,4 խորանարդ մեթր մէկ վայրկեանի մէջ: . :
Լեւոն Ահարոնեան
Կեանք եւ գործունէութիւն
Բարերարի միջոցներով կառուցուած է Թեհրանի Զէյթուն թաղամասի հայոց ազգային «Ա. Ա. Ահարոնեան» մանկապարտէզը։
Ան բարերարութիւններ կատարած է նաեւ Հայաստանի մէջ. իր ներդրումով վերանորոգուած են դպրոցներ, հիմնանորոգուած է Հայաստանի Բնութեան թանգարանը:
Լեւոն Ահարոնեան եղած է նաեւ «Յոյս» հասարակական-մշակութային հանդէսի հիմնադիրը ։
Ահարոնեան գործօն դերակատարութիւն ունեցած է իրանահայութեան ազգային-հասարակական կեանքին մէջ: Վաստակաւոր գործարարը կը համարուի Իրան-Հայաստան առեւտուրի պալատի հիմնադիրը եւ երկու երկիրներուն միջեւ օդանաւային թռիչքի հաստատման նախաձեռնողը ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր Ստորոգութիւն:Հայ գործարարներ Ստորոգութիւն:Հայ բարերարներ
Փիէր Շամմասեան
Ասպարէզ
Շամմասեան ընդհանրապէս կը շրջի եւ համերգներ կու տայ սփիւռքի հայաշատ օճախներու մէջ: Անտրէ Ճատաա յի, Միշէլ ի եւ Ժան-Փիէր Շիխանի ներուն հետ յաջողած է  վերակենդանացնել Լիբանանեան Le Théâtre de Dix-Heures թատրոնը : Ան  Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ եւ  Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան անդամ է:
Պօղոս Բէկ Փիրումեան
Պօղոս Բէկ Փիրումեան, ռազմական գործիչ, ռուսական բանակի գնդապետ:
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1862-ին, Արցախի Խաչէնի Նախիջեւանիկ գիւղը : Դանիէլ Ա. Փիրումեանի հօրեղբօրորդին: 1874-ին աւարտած է Շուշիի զինուորական ուսումնարանը եւ 1878-ին` Թիֆլիսի ռազմական ուսումնարանը: 1878-ին ծառայած է ռուսական բանակին մէջ:
Ռազմական գործունէութիւն
Մինչեւ Ա. Համաշխարհային պատերազմը, ծառայելով ռուսական բանակին մէջ, հասած է գունդի հրամանատարի աստիճանի` գնդապետի զինուորական կոչումով:
Ան ծառայած է Ալեքսանդրապոլի (այժմ` Գիւմրի) մէջ, ապա` Արտահանի մէջ տեղակայուած զօրամասերու մէջ, ի վերջոյ տեղափոխուած է Ծայրագոյն Արեւելք:
Պօղոս Բէկ Փիրումեանը պատերազմի առաջին տարիներուն` մինչեւ 1916, կռուած է Արեւմտեան ռազմաճակատին վրայ: 1916-ին տեղափոխուած է Կովկասեան ճակատ եւ նշանակուած` հայկական հինգերորդ հրաձգային գունդի հրամանատար, որուն անձնակազմը հիմնականին մէջ համալրուած էր արցախցիներով: Գունդը ծանր մարտերով 1917-ին նահանջած է Մշոյ դաշտէն եւ հաստատուած՝ Նոր Պայազետի շրջանը: Իր հինգերորդ հրաձգային գունդը, ստացած է Մահապարտներու գունդ անուանումը:
5-րդ գունդը Սարդարապատի ճակատամարտին մարտական իսկական սխրանքներ գործած է :
Պօղոս Բէկ Փիրումեան 1921-ին, չդիմանալով պոլշեւիկեան իշխանութիւններու բռնութիւններուն եւ արհաւիրքներուն, Երեւանի մէջ ինքնասպան եղած է՝ 19 Յունուար 1921-ին :
Քոսութիւն
Քոսութիւնը (scabies) մորթային զօրաւոր փոխանցիկ հիւանդութիւն մըն է, որ կը յատկանշուի շատ ուժգին քերուըտուքով: Տիզ կոչուած մակաբոյծի մը վարակումով կը յառաջանայ քոսոտութիւնը:
Տիզ մակաբոյծի յատկութիւնները
Շուներ եւ կատուներ կը վարակուին քոսութեամբ, բայց` տարբեր տեսակ տիզ-մակաբոյծներով: Հետեւաբար շուներու եւ կատուներու քոսութիւնը փոխանցիկ չէ մարդոց:
Տիզը կը մխրճուի մորթին մէջ եւ հոն կը տեղաւորէ իր հաւկիթները, որոնք վարակուող անհատին մօտ կը զարգացնեն զգայունացում մակաբոյծի սպիտակուցներուն դէմ: Այս զգայունացումը կը յառաջացնէ քերուըտուք: Քոսութեան թխսաւորումը կը տեւէ մօտաւորապէս 6-8 շաբաթ:
Քոսութեան ախտանշանները
Քոսութեան ախտանշանները ի յայտ կու գան վարակումէն 1-2 ամիս ետք: Այս ժամանակամիջոցին, հակառակ որ ախտանշաններ չեն տեսնուիր, վարակուած անձը կրնայ վարակել ուրիշ անձ մը:
Քոսոտութեան առաջին ախտանշանը զօրաւոր եւ մնայուն քերուըտուքն է, որ կը սկսի անյայտօրէն եւ առանց ազդանշանի, մարմնի զանազան բաժիններուն վրայ: Հիւանդը կը հակազդէ քերուըտուքի զգացումին` քերելով մորթին որոշ մէկ բաժինը:
Քերուըտուքին հետ կամ քանի մը օրեր ետք մարմնի զանազան բաժիններուն վրայ կը յայտնուին կարմրագոյն կամ սրճագոյն պզտիկ թելանման բշտիկաւոր բարձրութիւններ` 2-6 մմ երկարութեամբ, որոնք յաճախ շատ դժուարութեամբ կը նշմարուին: Այս վէրքերը նախ կը յայտնուին մատներու միջեւ եւ ետքը` դաստակին եւ անութներուն վրայ, արմուկին ետեւը, ծունկին վրայ, ոտքին ետեւը եւ կողմերը, փորի ամբողջ շրջապատը, պորտին շուրջը, կրծքապտուկներուն վրայ եւ շուրջը, արտաքին սեռային օրկաններու շուրջը եւ յետոյքին վրայ:
Վարակուած անձին ամբողջ մարմնին վրայ ընդհանրապէս միայն 10-15 տիզ կ՛ապրին, որոնք կը յառաջացնեն հազարաւոր բշտիկներ:
Քոսութեան տիզը անձէ անձ կը փոխանցուի ուղղակի դպչելով. այսինքն վարակումը կը յառաջանայ, երբ քոսոտ անձի մը մարմինը հպի առողջ մարդու մը մարմնին: Վարակուած անձի մը մորթին տիզերը կը փոխանցուին առողջ անձին, եւ կը պատահի վարակումը: Տեսնուած է, որ վարակուած անհատի մը անկողինը կրնայ փոխանցման միջոց ծառայել: Սակայն սեռային յարաբերութիւնը նկատուած է քոսութեան փոխանցման հիմնական պատճառներէն մէկը: Վարակուած անձը կրնայ փոխանցել հիւանդութիւնը առողջ անհատի մը, մինչեւ այն ատեն որ ինք չէ դարմանուած եւ մինչեւ 24 ժամ իր դարմանումէն ետք:
Քոսութիւնը տարածուած հիւանդութիւն մըն է բոլոր երկիրներուն մէջ: Անիկա շուտով կրնայ համաշխարհային համաճարակ մը դառնալ: Քոսութիւնը համաճարակի ձեւով կը յայտնուի խիտ հաւաքականութիւններու մէջ, օրինակ` մանկամսուրներու, դպրոցներու, բանտերու, բանակի, ծերանոցներու եւ անտուններու կեդրոններուն մէջ:
Քոսութիւնը կը պատահի հաւասարապէս երկու սեռերուն մէջ եւ առանց խտրութեան` գոյնի, տարիքի եւ ժողովուրդներու ընկերատնտեսական կացութեան: Ամէն տարի ամբողջ աշխարհի մէջ կը տեսնուին մօտաւորապէս 300 միլիոն քոսութեան պարագաներ: Մանուկներու մօտ միայն գլխու քոսոտութիւնն է, որ կը պատահի:
Քոսութեան ախտաճանաչումը կը կատարուի ընդհանրապէս մորթաբուժի (dermatologist) պարզ քննութեամբ` տեսնելով մորթին վրայ քոսութեան իւրայատուկ ախտանշան բշտիկները: Սակայն մորթաբուժը երբեմն կը հարկադրուի յայտնաբերել տիզը մանրադիտակային քննութեամբ:
Քոսութեան դարմանումը
Քոսութեան դարմանումը տեղի կ՛ունենայ հետեւեալ գործընթացով.
Շատ քիչ պարագաներուն դարմանումէն ետք, մինչեւ երեք շաբաթ թերուըտուքը կրնայ շարունակուիլ, հակառակ որ բոլոր տիզերը մեռած կ՛ըլլան:
Քոսութենէ տառապող անձը կրնայ ունենալ մորթային երկրորդական վէրքեր եւ բորբոքումներ, եթէ ան շարունակ քերէ քոսութեան վէրքերը: Այս պարագային հակաբորբոքումի դեղեր պարտադիր կը դառնան:
Գոյութիւն ունի յատուկ քոսութեան տեսակ մը, որ կը կոչուի Նորվեկեան քոսութիւն: Անիկա կը պատահի այն անձերուն մօտ, որոնք շատ տկար դիմադրողականութիւն կ՛ունենան հետեւեալ պատճառներով` տարեցութիւն, ընկալուած դիմադրողականութեան անբաւարարութեան ախտանիշ (AIDS), մարդկային դիմադրողականութեան անբաւարարութեան ժահր (HIV) եւ աւշագեղձային ուռ (lymphoma): Անհատը կը վարակուի հազարաւոր տիզերով` հակառակ պարզ քոսութեան, ուր միայն 10-15 տիզերով կը պատահի վարակումը:
Սըմէնթա Փաուըր
Սըմէնթա Ճէյն Փաուըր (անգլ.՝ Samantha Jane Power, ծնած ) Ամերիկացի ակադեմիկոս եւ Փուլիծըր Մրցանակակիր գրող: 28 Ապրիլ, 2021 թուականէն սկսեալ, ան կը գլխաւոորէ ԱՄՆի Միջզգային Մշակման Գործակալութւիւնը (անգլ.՝ United States Agency for International Development կամ USAID): Փաուըր նախնապէս ներկայացուցած է ԱՄՆ ՄԱԿի մէջ, 2013 թուականէն 2017: Ան անդամ է ԱՄՆի Դեմոկրադական Կուսակցոութեան:
Արտաշէս Բ.
Արտաշէս Բ (88 - 129) Հայոց թագաւոր եւ Սանատրուկի որդի, որու մահէ ետք՝ Սմբատ Բագրատունի Բիւրատեան՝ Երուանդ Թագաւոր. ի կոտորածէն ազատելով՝ 69 թուին պարսիզ Դարեհ թագաւորին խնամոց յանձնեզ, ուր զարգացացաւ մինչեւ 88 թուականը։ Դարեհ վաէձատրելու համարԱմբաւ Բագրատունին իր տարած յաղթութեանց համար՝ հրամայեց որ Արտաշէսը Հայաստան տանի եւ թագաւորական գահը բարձրացնէ։ Այդ ատենները Ուստէացիք արդէն ապստամբած էին Երուանդէն, զորս ընկճելու գացած էր ինքը անձամբ Երուանդ։ Դիւրին եղաւ Ամբատայ Արտաշէսը Հայաստան մտցնել, որ այդ ժամանակի նշանաւոր պատերազմիկ Արգամի պատգանաւոր դրկելով յորգորեց իրեն միանալ, խոստանալով անոր պատիւ եւ իշխանութիւն։
Արտաշէս թագաւորական գահոին տիրանալէ ետք Մարաց եւ Պարսից զօրքերը վարձտրելով ետ ղրկեց. Սմբատը Հայոց սպարապետ եւ Արգամը իրեն փոխանորդ հարգեզ։ Յաջորդ տարին (89-ին) Արտաշատ քաղաքը նորոգել եւ ընդխրձակել սուաւ, զարդարէց զայն ընդարձակ ապարանքներով, եւ որովհետեւ Ներոնիա կոչուած էր՝ հրամայէց կրկին Արտաշատ կոչել զայն։ 90 թուականին Ալանները Տաստանցիներու եւ Վրացիներու հետ միազած Հայաստանի վրայ յարձակեցաւ։
Արտաշէս բանակին գլուխպ անցած թշնամիները վանելու գնաց եւ այդ մարտին մէջ Ալանաց թագաւորին որդին Սաթէն գերի բռնէց։ Յաջորդ օրը երբ երկու թշնամի բանակներ Կուր գետին երկու կողմը դէմ առ դէմ բանակած էին՝ Սաթէնի քոյրը Սաթէնիկ թարգմանի միջոցաւ խնդրեց Արտաշէսէն որ ազատ արձակէ իր եղբայրը։ Արտաշէս, սիրահարուեցաւ Սաթէնիկին, պատգամաւոր ղրկեց Ալանաց թագաւորին եւ փոխան Սաթէնի, Սաթէնիկը կնութեան խնդրեց եւ այս ամուսնութիւնը խնամիական կապով խաղաղեցուց երկու ազքերը,-Հայերը եւ Ալանները։ Արտաշէս շատ մը բարեկարգութիւններ ըրաւ, այլ եւ այլ ազգերէ գաշթականներ բերելով բնակեցուց Հայաստանի լեռներուն ու դաշտերոն վրայ (Մ. Խորենացի Բ. ծգ.), շատ մը կամուրջներ շինել տուաւ ու բազմաթիւ վարժարաններ բանալով դրացի ազգերու նախանձը արառեց։ Արտաշէս 41 տարի թագաւորելէ ետք մերաւ, արուն յաջորդեց որդին Արտաւազդ։
Ո՛չ մէկ հայ թագաւորի թաղումը շքեղ եղած է, ինչպէս Արտաշէսինը։Ժողովուրդը երգերով անմահացուց իր բարեկարգիչ եւ բարեզարգիչ արքան ու շատերը, ինչպէս կը գրէ Մովսես Խորենացին, իրենք թաղել ուզեցին իրենց սիրելի թագաւորին հետ։
Մայրիկ (ֆիլմ)
Մայրիկ, ֆրանսահայ բեմադրիչ Հանրի Վերնէօյի կենսագրական ֆիլմն է՝ նկարահանուած 1991 թուականին։ Ֆիլմը կը պատմէ Հայոց ցեղասպանութեան մասին եւ կը ներկայացնէ Ֆրանսա գաղթած հայ ընտանիքի մը պատմութիւնը։
Ստեղծման Պատմութիւն
Իր ընկերոջ՝ հայազգի գրող Հանրի Թրուայայի առաջարկով կը նկարահանէ «Մայրիկ» եւ «Փողոց Բարատի, Տուն 588» (Մալաքեաններու տան հասցեն Մարսէյ քաղաքի մէջ)։ Այդ պատմակենսագրական ֆիլմերուն մէջ իր ընտանիքի օրինակով ան կը պատմէ հայոց ցեղասպանութեան եւ անոր հետեւանքներուն մասին։ Ֆիլմի թատերագրութիւնը գրուած է աւելի քան 40 տարբերակներով, բայց միայն մէկը 1985 թուականին հրապարակուեցաւ եւ թարգմանուեցաւ տասը լեզուով, ընդհանուր 200,000 օրինակով։ Գիրքի հայերէն տարբերակը հրատարակուած է 1988 թուականին ԱՄՆ-ի մէջ։
Նիւթ
Ֆիլմը կը պատմէ 1921 թ. Հայոց ցեղասպանութեան ժամանակ Մարսէյ տեղափոխուած հայ ընտանիքի մը մասին։ Վեցամեայ երեխայի հիշողութիւններու միջոցով կը ներկայացուի ընտանիքին պատմութիւնը՝ պարուրուած սիրով եւ հոգատարութեամբ։ Ազատ Զաքարեանը նաւահանգիստ կ'իջնէ ծնողներուն եւ երկու մորաքոյրներուն հետ։ Ընտանիքին մեծերը շատ բաներէ իրենք զիրենք կը զրկեն երեխային լաւ կրթութեան եւ ճարտարապետ դառնալուն համար։
Դուինի Եկեղեցական Ժողով (այլ կիրառումներ)
Դուինի Եկեղեցական Ժողով անուանումը կրնայ ունենալ յետեւեալ կիրառումները՝
Շարլ Ազնաւուրի արձան
Շարլ Ազնաւուրի արձան, յուշարձան Կիւմրիի Շարլ Ազնաւուրի հրապարակին մէջ։ Տեղադրուած է 22 Սեպտեմբեր 2001-ին։ Արձանը ընդգրկուած է Կիւմրիի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։ Արձանին բացման անձամբ ներկայ գտնուած է Շարլ Ազնաւուրը :
Պատմութիւն
Արձանին տեղադրման նախաձեռնութիւնը եղած է 1996-ին, 1997-ին մեկնարկած են աշխատանքները, իսկ 2001-ին տեղի ունեցած է արձանին հանդիսաւոր բացումը: Բացման արարողութեան ժամանակ Շիրակի մարզպետ Ֆելիքս Փիրումեան բարձր գնահատած է 1988-ի երկրաշարժի հետեւանքներու վերացման համար եւ հայ ժողովուրին դժուար պահուն անոր սատարելու Ազնաւուրի ծառայութիւնը: Ապա յայտարարուած է Կիւմրիի աւագանիի որոշումը՝ Աստղի հրապարակը Շարլ Ազնաւուր վերանուանելու եւ անոր՝ Կիւմրիի պատուաւոր քաղաքացիի կոչում շնորհելու մասին:
Ազնաւուրի արձանը կանգնած է կրանիթէ պատուանդանի վրայ։ Անոր թիկունքին կառուցուած է կամար մը, որուն ճարտարապետը Արթիւր Թարխանեանն է, որ նոյնպէս ներկայ գտնուած է արձանին բացման հանդիսութեան:
Արձանին ընդհանուր բարձրութիւնը պատուանդանի հետ միասին կը կազմէ 6 մեթր 70 սմ: Արձանը պրոնզաձոյլ է, իսկ պատուանդանը՝ կրանիթ:
Մոսկուա
Մոսկուա (Москва), Ռուսաստանի դաշնութեան մայրաքաղաք, դաշնային նշանակութեան քաղաք, կեդրոնական դաշնային շրջանի եւ Մոսկուայի մարզի վարչական կեդրոն, հերոս-քաղաք։
Բնակչութեան թիւով Ռուսաստանի խոշորագոյն քաղաքն է 12 500 123 մարդ (2018), ամենաբնակեցուած քաղաքն է, որ ամբողջութեամբ տեղակայուած է Եւրոպայի մէջ, բնակչութեան թիւով կը մտնէ աշխարհի քաղաքներու առաջին տասնեակին մէջ : Մոսկուայի քաղաքային համախմբման կեդրոն։
Մոսկուայի մեծ իշխանութեան, Ռուսական թագաւորութեան, Ռուսական կայսրութեան (1728-1730-ականներուն), Խորհրդային Ռուսաստանի եւ ԽՍՀՄ պատմական մայրաքաղաք: Մոսկուայի մէջ կը գտնուին Ռուսաստանի դաշնութեան պետական իշխանութեան դաշնային մարմինները (բացառութեամբ Սահմանադրական դատարանի), օտար պետութիւններու դեսպանատուները, ռուսական խոշորագոյն առեւտրային կազմակերպութիւններու եւ հասարակական միաւորումներու գլխամասերը:
Այն տեղակայուած է Մոսկուա գետի վրայ, Արեւելա-եւրոպական հարթավայրի կեդրոնը, Օքա եւ Վոլկա գետերու միջագետքին մէջ։ Ինչպէս դաշնութեան հպատակ Մոսկուան սահմանակից է Մոսկուայի եւ Քալուկայի մարզերի հետ:
Մոսկուան՝ Ռուսաստանի զբօսաշրջութեան կարեւորագոյն կեդրոնն է: Մոսկովեան Քրեմլը, Կարմիր հրապարակը, Նովոտեւիչի վանքը եւ Համբարձման եկեղեցին կը մտնեն ԵՈՒՆԵՍՔՕ-յի համաշխարհային ժառանգութեան մէջ : Այն կարեւորագոյն փոխադրութեան հանգոյց է:
«Ֆորպս» ամսագրի 2011-ի տուեալներով Մոսկուան տոլարային միլիարատէրներու քանակով (79 հոգի) աշխարհի մէջ կը գրաւէ առաջին տեղը։
1980-ին Մոսկուայի մէջ տեղիի կ՛ունենայ 22-րդ ամառային Ողիմպիական խաղերը։
Անուան ծագումաբանութիւն
Քաղաքի անուան ծագումաբանութիւնը կու գայ գետի անունէն ։ Մոսկուայի տեղանուան ստուգաբանութիւնը հաստատուած չէ ։ Վերջին տարիներուն մասնագէտներու շրջանին մեծ տարածում ստացած են գետի պալթեան եւ սլաւոնական ծագումաբանութեան վարկածները։ Երկու վարկածներու մէջ բառի հիմնական իմաստն էր «հեղուկ», «խոնաւ», «ցեխոտ» բառերը ։
Աշխարհագրական դիրք
Մոսկուան կը գտնուի Ռուսաստանի եւրոպական մասի կեդրոնը, Վոլկա եւ Օքա գետերու միջագետքին մէջ, Սմոլենսքօ-Մոսկովեան բարձրաւանդակի սահմանագիծին (արեւմուտքէն), Մոսկովորեցքօ-Օքայան հարթութեան մէջ (արեւելքէնէն) եւ Մեշէօրքեան ցածավայրի մօտ (հարաւ-արեւելքէն)։ 2014-ի տուեալներով՝ քաղաքի տարածքը կը կազմէ 2561,5 քմ2։ Տարածքի մօտաւորապէս մէկ երրորդը (900 քմ2) կը գտնուի Մոսկուայի օղակաձեւ ճանապարհին ներսը (ռուս.՝ МКАД-Московская кольцевая автомобильная дорога), մնացած մասը՝ 1641 քմ-ին օղակաւոր ճանապարհէն դուրս ։
Ծովի մակարդակէն միջին բարձրութիւնը կը կազմէ 156 մ։ Ամենաբարձր կէտը կը գտնուի Թեփլոստանեան բարձրավայրին մէջ եւ կը կազմէ 255 մ, ամենացած կէտը՝ Պեսետինեան կամուրջներու մօտ է, ուր Մոսկուա գետը կը հեռանայ քաղաքէն, այդ կէտի բարձրութիւնը հաշուած ծովի մակարդակէն կը կազմէ 114,2 մեթր ։ Մոսկուայի երկարութիւնը (առանց շերտընդմէջեան տարածքները հաշուելու) հիւսիսէն հարաւ Մոսկովեան օղակաւոր մայրուղիի սահմաններուն մէջ՝ 38 քմ, սահմաններց դուրս՝ 51,7 քմ, արեւմուտքէն արեւելք՝ 39,7 քմ։
Քաղաքը տեղակայուած է Մոսկուա գետի միջին հոսանքին մէջ՝ անոր երկու ափերուն։ Բացի այս գետէն, քաղաքի տարածքով կը հոսին տասնեակ այլ գետեր, որոնցմէ ամենախոշորներն են Մոսկուայի վտակները, Սխոտնեան, Խիմքան, Փրեսնեան, Նեկլիննայան, Եուզան եւ Նիշէնքան (ձախակողմեան), ինչպէս նաեւ Սենունը, Քոտլովքան եւ Կրեւոտնեան (աջակողմեան) ։ Շատ մանր գետեր (Նեկլիննեան, Փրեսնեան եւ այլն) քաղաքի սահմաններուն մէջ կը հոսին ջրանցքներով։ Մոսկուայի մէջ կան նաեւ շատ այլ ջրաւազաններ. ՄՕԱՃ-ի տարածքին մօտ փոքր գետեր եւ լիճեր, որոնցմէ շատերը կը հոսին հաւաքատեղիներու մէջ, ինչպէս նաեւ մօտ 240 բաց ջրաւազաններ (լիճեր եւ լճակներ):
Մոսկուան կը գտնուի Մոսկուայի ժամանակի ժամային գօտիին մէջ։ Կիրառելի ժամանակի տեղաշարժը UTC յարաբերութեամբ կը կազմէ +3:00: Կիրառելի ժամանակի եւ աշխարհագրական լայնութեան համապատասխան միջին արեւային կէսօրը Մոսկուայի մէջ կը սկսի 12:30-ին:
Ժամային գօտի
Մոսկուան կը գտնուի ժամային գօտիին մը մէջ, որ միջազգային չափանիշով կը նշուի ինչպէս Moscow Time Zone (MSK)։ Միջազգային ժամանակէն՝ UTC, կը շեղի եւ կը կազմէ +4։00։
27 Մարտ 2011-էն՝ մշտական ամառային ժամանակի անցնելէն ետք, եւ 1930-էն գործող հրամանային ժամանակը հաշուի առնելով՝ Մոսկուայի կեդրոնը աստղագիտական կէսօրը կը սկսի 13։30 ։
Կլիմա
Մոսկուայի կլիման չափաւոր ցամաքային է՝ յստակ արտայայտուած եղանականութեամբ։ Ձմեռը (օրական միջին ջերմաստիճանը 0 °C-ից ցած է) կը տեւէ հիմնականին Նոյեմբերի երկրորդ կէսէն մինչեւ Մարտի վերջ։ Օրացոյցային ձմեռուան ընթացքին կը դիտարկուին ոչ շարունակական (3-5 օր) խիստ սառնամանիքներու շրջափուլեր (գիշերային ջերմաստիճանը մինչեւ -20 °C, աւելի հազուադէպ՝ -25..-30 °C)։ Բայց Դեկտեմբերի ու Յունուարի սկիզբը տաքացումներ, երբ ջերմաստիճանը -5..-10 °C-էն կը բարձրանայ մինչեւ 0 °C, երբեմն՝ +5..+10 °C։ Ըստ ՎՎՑ օդերեւութաբանական կայանի տուեալներուն (1981-2010-ականներուն նորման)՝ տարուան ամենացուրտ ամիսը Փետրուարն է (միջին ջերմաստիճանը կը կազմէ -6,7 °C) ։ Փոփոխական եղանակները բաւականին կարճ են։ Երբեմն նոյնիսկ ամառային ջերմաստիճանները կը դիտուին Ապրիլի սկիզբը, իսկ Մայիսի վերջը եւ Յունիսի սկիզբը կը գրանցուի ցուրտերու վերադարձ։ Ամառը (ցերեկային միջին ջերմաստիճանը բարձր է +20 °C եւ օրական միջին ջերմաստիճանը բարձր է +15 °C) կը տեւէ Մայիսի կէսերէ մինչ Սեպտեմբերի սկիզբը, ցերեկային ջերմաստիճանը յաճախ կը գերազանցէ 30 °C (միջինը 6-8 օր ամառային եղանակի ընթացքին, 2010-ին՝ 1,5 ամիս։ 35 °C ջերմաստիճանը վերջին 30 տարիներու ընթացքին գերազանցուած է 18 անգամ, որմէ 16-ը 2010-ին)։ Ամենատաք ամիսը Յուլիսն է (1981-2010-ականներու միջին ջերմաստիճանը կազմած է +19,2 °C)։
1981-2010-ականներու դիտարկում ներով միջին տարեկան ջերմաստիճանը կը կազմէ +5,8 °C։ Մետեոդիտարկում ներու ողջ պատմութեան ամենատաք շրջանը եղած է 2008-ը. միջին ջերմաստիճանը կազմած է +7,3 °C, ամենացուրտը՝ 1888-ը (+1,7 °C)։ 1961-1990-ականներու դիտարկումներով միջին տարեկան ջերմաստիճանը կազմած է +5,0 °C, քամիի տարեկան միջին արագութիւնը՝ 2,3 մ/վ, օդի տարեկան միջին խոնաւութիւնը՝ 77 %, Դեկտեմբերին կը հասնի 85 %, Մայիսին կ՛իջնէ մինչեւ 64 % ։
130-ամեայ դիտարկումներու շրջանին օդի ամենաբարձր ջերմաստիճանը դիտարկուած է 29 Յուլիս 2010-ին եւ ՎՎՑ օդերեւութաբանական կայանին մէջ կազմած է +38,2 °C, «Պալչուկ» օդերեւութաբանական կայանին մէջ, քաղաքի կեդրոնը եւ Տոմոտետովօ օդակայանին մէջ արտասովոր շոգի ընթացքին՝ +39,0 °C ։ ամենացած ջերմաստիճանը գրանցուած է 17 Յունուար1940-ին եւ կազմած է -42,2 °C (Թիմիրեազեւսքեան գիւղատնտեսական ակադեմիայի օդերեւութաբանական կայան՝ ԹԳԹԱ), Մոսկուայի հենքային օդերեւութաբանական կայանին մէջ բացարձակ նուազաչափը կը կազմէ -38,1 °C (Յունուար1956)։
Տարուան ընթացքին Մոսկուայի մէջ եւ հարակից տարածքին կը թափի 600-800 մմ մթնոլորտային տեղումներ, որոնց մեծամասնութիւնը՝ ամառային շրջանին է։ Տեղումներու մակարդակը կը փոփոխուի բաւական մեծ միջակայքի մէջ. հնարաւոր է ինչպէս մեծ քանակի տեղումներ (օրինակ՝ Յուլիս 2008ին՝ 180մմ տեղումներ ), այդպէս ալ փոքր քանակի տեղում էներ՝ (օրինակ՝ 2010 թուականի յուլիսին՝ 13 մմ)։ Ցերեկուայ տեւողութիւնը տատանւում է է 7 ժամ 00 րոպէից (դեկտեմբերի 21) մինչեւ 17 ժամ 34 րոպէ (յունիսի 21)։ Հորիզոնէն արեւի առաւելագոյն բարձրութիւնը՝ 11°-ից (21 Դեկտեմբեր) մինչեւ 58° (21 Յունիս)։Հիւսիսափայլի տարեկան ժամերու քանակը կը կազմէ 1731 ժամ (2001-2010-ականներուն միջինը 1900 ժամ)։ Մոսկուայի տարածքին հազուադէպ չեն նաեւ մառախուղը եւ ամպրոպը։ Ժամանակ առ ժամանակ Մոսկուայի մէջ տեղի կ՛ունենան այնպիսի տարերային եղանակային երեւույթներ, ինչպիսին են մրրիկները, տեղատարափ անձրեւները եւ նոյնիսկ փոթորիկները։ 20 Յունիս1998-ի լոյս 21-ի գիշերը մայրաքաղաքի վրայ թափուեցան քաղաքի պատմութեան ընթացքին ամենակործանարար փոթորիկները ։
Բուսականութիւն
Չնայած Մոսկուայի մեծաքանակ կառուցապատման՝ քաղաքի կանաչ տարածքներու մակերեսը (Մոսկուայի ճարտարապետութեան յանձնաժողովի 2007-ի տուեալներուն) կը կազմէ 34.3 հազար հա (կամ քաղաքի ընդհանուր տարածքի 1/3-ը)։
Քաղաքի տարածքին կը գտնուի նաեւ Եղջերու կղզին (Լոսինի Օսթրով) Ազգային բնական պարկի մէկմասը, բազմաթիւ զբօսայգիներ եւ հանգիստի գօտիներ։
Կենդանական աշխարհ
Մոսկուայի կենդանական աշխարհը բազմազան է։ Օրինակ, Եղջերու կղզի զբօսայգիին մէջ կան ոչ միայն սքիւռներ, ոզնիներ եւ նապաստակներ, այլեւ աւելի խոշոր վայրի կենդանիներ, ինչպիսին են վարազը եւ հիւսիսային եղջերուն, պտաւոր եղջերուն։ Կան նաեւ գիշատիչներ՝ աղուէս, ջրաքիս, սպիտակ կզաքիս։ Եղջերու կղզիի Վերխնեյուզեան մասին մէջ կը բնադրուին բադեր եւ ձկնկուլներ, հազուագիւտ փասիաններ եւ գորշ կաքաւներ։ Իւան Ահեղի ժամանակներէն Եղջերու կզղին կը գտնուի յատուկ պահպանութեան տակ, իսկ 1983-էն՝ ինչպէս բնական ազգային պարկ ։
Պիթցեվսքեան անտառին մէջ նոյնպէս կան բազմաթիւ գիշատիչ կենդանիներ։ Այստեղ կ՛ապրին ոզնիներ, հողափորիկներ եւ նոյնիսկ մայրաքաղաքին մէջ այդքան հազուադէպ չղջիկներ, նապաստակներ՝ սպիտակ եւ գորշ, դաշտամուկ, աքիսներ, սքիւռներ։ ՄերձՄոսկուայէն կու գան հիւսիսային եղջերուն եւ վարազը։ Կը ձուադրեն բադերը, կը բնադրէ՝ ջրահաւը ։
Մոսկուայի մէջ կը հանդիպի այնպիսի հազուագիւտ կենդանի, ինչպիսին է քնամուկը։ Մոսկուայի մէջ անոր թաքստոցներ գտնուած են Պիթցեւեան անտառին մէջ, Եղջերուակղզային անտառապուրակին մէջ, Իզմայլովեան անտառին մէջ։ Հազուագիւտ է սեւ ժանտաքիսը, որ կ՛ապրի գետերու աւազաններու մէջ, որու ափերով կը տեղափոխուին անտառ, բացատ եւ թփուտներ։ Փաստացի բնակման վայրեր յայտաբերուած են քաղաքի քանի մը տեղերը՝ Սեւ լիճի մօտ, Սխոտնի գետի աւազանին մէջ, ինչպէս նաեւ Քրիլատսքայա եւ Պրաթէեւսքայա գետառներու մէջ (1985-2000-ականներու ինկած ժամանակահատուածին) ։
Նապաստակներ Մոսկուայի մէջ կարելի է տեսնել Իզմայլովեան անտառին մէջ, Քուզմինեան անտառապուրակին, Պիթցեւեան անտառին մէջ եւ Սերեպեանի Պորին մէջ։ Աքիսները կ՛ապրին անտառային զանգուածներու՝ Եղջերու կղզիին մէջ, Իզմայլովեան, Քուզմինեան, Պիրիւլեվեան, Պիտցեւեան, Ֆիլի-Քունցեւեան անտառային պուրակներու մէջ, գետերու հովիտներուն մէջ՝ Ռուտնեւսքի, Սեւ, Ալէօշկինի, Չեչէօրնի, Սեթունի, Ռամէնսքի, Պրատովսքի, Սխոտնի, Քլէազմի, գետառներու մէջ՝ Մարինսքի, Պրատէեւսքի, Մնէօվնիքովսքի, աւելի յաճախ՝ Թուշինսքի, ինչպէս նաեւ Խիմքինեան ջրապահեստարանի արեւմտեան ափին :
Գոյութիւն ունի Մոսկուայի Կարմիր գիրքը, ուր թուարկուած են Մոսկուայի՝ հազուադէպ եւ անհետացող կենդանատեսակները։ Այնտեղ կը յիշատակուին սովորական ոզնին, գաճաճ փոքրաչղջիկը, սպիտակ կզաքիսը եւ աքիսը, սպիտակ նապաստակը, գորշ նապաստակը, անտառամուկը, սովորական գերմանամուկը ։
Մոսկուայի մէջ ամենախոշոր գիշատիչը սովորական աղուէսն է, կը հանդիպի Եղջերու կղզիի զբօսայգիին մէջ, Քուզմինսքի անտառապուրակին, Պիտցեւեան անտառին մէջ եւ այլուր։
Թռչուններէն այստեղ կը հանդիպին մեծ եւ փոքր վարուժնակը[35], գորշ բադը, սովորական ոսկեակնը, սեւ ուրուրը եւ ճահճային սպիտակամազը, բազէներու քանի մը տեսակ, աքարը, փարփարը , կիվիվը, կտցարը , անտառակտցարը , լճային փոքր ճայը , վայրի աղաւնին , սովորական տատրակը , ականջաւոր եւ ճահճային բուերը , տնային բուն , աղաւնին, ճնճղուկը եւ ագռաւները, ինչպես նաեւ սովորական այծկիթը եւ ծղնին , գորշ եւ կանաչ փայտփորիկները եւ նոյնիսկ ափային ծիծեռնակները ։
Ecology
Մոսկուայի Ecology-ական իրավիճակի վրայ կ՛ազդ է քաղաքին արեւմտեան եւ հիւսիս արեւմտեան քամիներու գերիշխումը ։ Քաղաքային ջրային աղբիւրներու որակը աւելի լաւ է քաղաքի հիւսիս-արեւմուտքէն։ Արժեհամակարգի բարելաւման կարեւոր գործօն կը համարուի զբօսայգիներու, այգիներու պահպանումը եւ ծառերու շատացումը բակերում է, որոնք տուժած են վերջին տարիներուն կէտային կառուցապատման արդիւնքում է։
Շրջակայ միջավայրի հսկողութիւնը Մոսկուայի մէջ իրականացնում է են 39 ինքնադարձ կայուն կայաններ, որոնք կը վերահսկեն օդին մէջ 22 աղտոտող նիւթերու մակարդակը եւ աղտոտութեան ընդհանուր մակարդակը ։
Մթնոլորտային օդի ամենաբարձր մակարդակի աղտոտումը կը նկատուի խոշոր մայրուղիներու եւ արդիւնաբերական գօտիներու շրջանին մէջ, յատկապէս կեդրոնը, քաղաքի արեւելեան եւ հարաւարեւելեան շրջաններուն մէջ։ Մոսկուայի մէջ ամենաաղտոտած շրջաններն են՝ Քաբոթնեան, Քոսինօ Ուխթոմսքին եւ Մարյինոն։ Պատճառը քաղաքի տարածքին Մոսկովեան նաւթաարդիւնաբերական գործարանն է, Լիւպերէցքի եւ Քուրեանովսքի օդարկութեան կայանները ։ Մոսկուայի էկոլոգիապէս մաքուր շրջանները կը պատկանին Քրիլատսքոյէ, Քուրքինօ, Միտինօ, Սթրոկինօ եւ Յասենեւօ շրջանները։
Մոսկուայի օդը աղտոտող հիմնական աղբիւրն է ինքնաշարժային փոխադրամիջոցի կողմէ արտանետուող կազը ։ Օդը կ՛աղտոտեն նաեւ ջերմաելեկտրակայանները, գործարանները, շիկացած ասֆալտի գոլորշիները։
Mercer խորհրդատուական կազմակերպութեան վարկածով, Մոսկուան ճանչցուած է Եւրոպայի ամենաաղտոտած մայրաքաղաքներէն մէկը (2007-ին Մոսկուան վարկանիշին մէջ կը զբաղեցնէ 14-րդ հորիզոնականը )։
Առաջին բնակեցումներ
Մոսկուայի տարիքը յստակ յայտնի չէ։ Առաջին բնակավայրերը առաջացած են Մոսկուայի տարածքին նեոլիթի դարաշրջանին, մօտ մ.թ.ա. 8000 տարի առաջ: Ցարիցինօ այգիին մէջ յայտնաբերուած է Ֆատէանովեան մշակոյթի միջին րրոնզեդարեան շրջանի բնակավայր, ինչպէս նաեւ պրոնզեդարեան շրջանի բնակավայրեր՝ Քրեմլի բլուրի մօտակայքը։ Առաջին հազարամեակի վերջերէն սկսած ժամանակակից Մոսկուայի շրջանին մէջ բնակութիւն հաստատած են սլաւոնականը՝ վէատիչները եւ կրիւիչները։ Վէատիչները կը կազմէին Մոսկուայի սկզբնական բնակչութեան հիմնական մասը։ Քրեմլի տարածքին տեղի ունեցող հնագիտական պեղները կը վկայեն այն մասին, որ XI դարու վերջերը այդտեղ արդէն բնակավայր եղած է ։
Առաջին յիշատակուած տարեգրութիւնը կը համարուի Հիփաթեան տարեգրութիւնը 4 Ապրիլ 1147-ի ուրբաթ օրը, երբ ռոսթովա-սուզտալացի իշխան՝ Եուրի Տոլկորուքին Մոսքով անունով քաղաքին մէջ կ՛ընդունի իր ընկերներուն եւ դաշնակիցներուն իշխան Սովեւթոսլաւ Օլկովիչի գլխաւորութեամբ : 1156-ինայստեղ կառուցուած էին նոր փայտեայ ամրութիւններ: Ընդհանուր տարածքը մեծցած է 3-4 անգամ : 12-րդ դարուն կեչակեղեւէ պատրաստուած պատուոգիրին մէջ Մոսկուան յիշատակուած է որպէս Քուչքով: 1237-1238-ականներուն՝ Ռուսիոյ վրայ մոնղոլ թաթարական ասպատակութիւններու ժամանակ, Մոսկուան կողոպտուեցաւ, հրդեհուեցաւ, սակայն այն շուտով վերականգնուեցաւ :
Իշխանութեան մայրաքաղաք
XIII դարու երկրորդ կիսուն իշխան Դանիէլ Ալեքսանտրովիչի (Ալեքսանտր Նեւսքիի որդին) իշխանութեան ժամանակ Մոսկուան դարձած է ինքնուրոյն անկախ իշխանութեան կեդրոն։ Քաղաքի՝ առեւտրային ուղիներու խաչմերուկին վրայ գտնուիլը կը նպաստէր անոր աճին եւ զարգացման ։ 14-րդ դարուն Մոսկուայի կալուածքները ընդլայնուեցան, անոնց միացան Քոլոմէնսքի եւ Մոժայսքի իշխանութիւնները։
XIV դարուն տեղի կ՛ունենայ Մոսկուայի զարգացումը՝ իբրեւ Մոսկովեան մեծ իշխանութեան կեդրոն։ Եուրի Տանիլովիչէն սկսած մոսկովեան իշխանները կը կրեն Վլատիմիրսքի Մեծն իշխան տիտղոսը ։ XIV դարուն Մոսկուա կը տեղափոխուի միտրոպոլիտներու նստավայրը, իսկ 1589-ին հիմնուած է Մոսկովեան պատրիարքարանը ։ Այսպիսով, աճած է քաղաքի նշանակութիւնը՝ իբրեւ կրօնական կեդրոն։ Իշխան Իվան Քալիթայի օրօք Մոսկուայի մէջ սկսած է աստիճանաբար շինարարութիւն, կառուցուած են առաջին քարէ շինութիւնները (մինչ այդ քաղաքը ամբողջովին փայտէ կառուցուած էր) ։ XIV դարուն է եւ XV դարու սկիզբները Մոսկուան խոշոր առեւտրային եւ արհեստի քաղաք էր; Անոր կազմին կը մտնէ Քրեմլի, Քիթա-քաղաքի տարածքները, ինչպէս նաեւ Զամոսքովորեչյեի, Զանեկլիմէնյէի եւ Զայաովզյէի բնակավայրերը ։
Ռուսական միասնական թագաւորութեան մայրաքաղ
XV դարու վերջը Իվան Վասիլյեվիչ Գ. իշխանի օրօք Մոսկուան կը դառնայ ռուսական խոշորագոյն պետութեան մայրաքաղաք, իսկ XVI դարու սկիզբը Վասիլի Իվանովիչ Գ. իշխանի օրօք՝ ռուսական միասնական պետութեան մայրաքաղաք ։ Նոր կարգավիճակը նպաստած է քաղաքի աճին եւ այն տնտեսական եւ մշակութային կեդրոն դառնալուն ։ Կը զարգանար արդիւնաբերութիւնը եւ արհեստները՝ զէնքի, գործուածքներու, կաշուէ իրերուի, խեցեղէնի, ոսկերչական իրերու արտադրութիւնը, շինարարութիւնը։ Մեծ բարձունքներու հասաւ մոսկովեան ճարտարապետութիւնը։ Մոսկուայի սահմանները բաւականին ընդլայնուեցան. 16-րդ դարու վերջերուն անոր կազմին մէջ մտան Պելի քաղաքի եւ Զեմլէանօ քաղաքի տարածքները։ Ստեղծուած է պաշտպանական կառոյցներու համակարգ ։ XIV-XVIII դարերուն Մոսկուայի մէջ քանի մը անգամ տեղի ունեցած են խոշոր ապստամբութիւններ եւ հրդեհներ։
1565-ին Իվան Ահեղ իշխանի կողմէ Ռուսական պետութիւնը օփրիչինայի եւ զեմշչինայի բաժնելէն ետք, քաղաքը դարձաւ վերջինիս մայրաքաղաքը :
Խառն շրջան
1605-ին Մոսկուան կը մտնէ ինքնակոչ կեղծ Տիմիդրի Ա. թագաւորի զօրքերը։ Ինքնակոչի իշխանութիւնը քաղաքին մէջ եղած է 1606-ին, քաղաքացիական ապստամբութեան ընթացքին ան սպանուած է Մոսկուայի բնակիչներու ձեռքով։ 1608-1610-ականներուն նորընտիր Վասիլի Շոյսկի թագաւորի օրօք, Մոսկուան կը պաշարուի Թուշինոյի ճամբարին հաստատուած երկրորդ ինքնակոչ կեղծ Տիմիդրի Բ.-ի զօրքերու կողմէ։ Այդ ժամանակահատուածին Մոսկուայի հաղորդակցութիւնը պետութեան այլ շրջաններու հետ կը բարդանայ։ Պաշարումը կը յաջողի հանել 1610-ին, երբ Միքայէլ Սքոբին-Շոյսկի զօրքերը շուէտական վարձկաններու հետ Նովկորոտի կողմէ կը մօտենան Մոսկուային։
1610-ին Վասիլի Շոյսքիի զօրքերու Քլուշինսքի ճակատամարտին պարտութիւնէն ետք Մոսկուան գրաւած են Ստանիսլաւ Ժոլքեւսքիի լեհական զօրքերը։ 1611-ին Փրոքոբիյ Լէաբովնովի, Իվան Զարուցքիի եւ իշխան Տիմիդրի Թրուպեցքիի ղեկավարութեան տակ Առաջին տարածքային աշխարհազօրի՝ քաղաքը լեհերէն ազատելու փորձերը յաջողութեամբ չեն աւարտած։ 1612-ին Երկրորդ տարածքային աշխարհազօրի զօրքերը Քուզմա Մինինի եւ իշխան Տիմիդրի Փոժարսքիի գլխաւորութեամբ՝ 4 Նոյեմբերին ջախջախելով լեհական զօրքերուն, ազատագրած են Մոսկուան լեհերէն՝ ստիպելով 1612-ին յանձնել իրենց կայազօրը Քրեմլի մէջ եւ հեռանալ Մոսկուայէն։
Ռոմանովներու իշխանութեան առաջին 100-ամեակ
Մոսկուայի մէջ 1613-ին թագաւոր օծուած Միքայէլ Ֆէօտորովիչը, որ սկիզբ դրած է Ռոմանովներու հարստութեան աւելի քան 300-ամեայ կառավարման։
17-րդ դարուն Մոսկուայի կազմին վերջնականապէս կը մտնէ Զեմլեանի քաղաքը, կ՛աւարտի Մոսկովեան Քրեմլի շինարարութիւնը եւ այն ձեռք կը բերէ ժամանակակից տեսք։ Կը ստեղծուին Յամսքայա, Մեշչանսքայա, Նեմեցքայա արուարձանները։ Մեծ նշանակութիւն ձեռք կը բերէ թագաւորական Քոլոմէնսքոյէ նստավայրը։ 17-րդ դարու կէսը եւ երկրորդ կէսը Մոսկուայի մէջ յայտնի դարձած է շարք մը ընկերային եւ քաղաքական ապստամբութիւններով։
Մայրաքաղաքի կարգավիճակի կորուստէն ետք
1712-ին Ռուսաստանի մայրաքաղաքը տեղափոխուած է Սանկտ Փեթերսպուրկ։ 1728-ին Պետրոս Բ.-ի օրօք Մոսկուա տեղափոխուած է կայսերական պալատը, որ այստեղ գտնուած է մինչեւ 1732-ը, երբ Աննա Եոհանովնան կրկին վերադարձուցած է այն Սանկտ Փեթերսպուրկ ։ Մոսկուան պահպանած է մայրաքաղաքի «հնագոյն մայրաքաղաք» տիտղոսը եւ եղած է կայսրերու թագադրման վայր։ Այդ տիտղոսը կը կիրառուի Մոսկուայի, իբրեւ քաղաքի՝ պատմական տարիքը ընդգծելու համար, ուր առաջին անգամ ստեղծուած է ռուսական ցարի գահը։ Պրոկհաուսի եւ ԵՊրոնի հանրագիտական բառարանին մէջ Մոսկուան կ՛անուանուի իբրեւ «Ռուսաստանի առաջին մայրաքաղաք» (первопрестольная столица России)։ Սերկէյ Օժէկովի եւ Նաթալիա Շուէտովայի բացատրական բառարանը «первопрестольный» բառը կը բացատրէ, իբրեւ հնագոյն մայրաքաղաք։ Այդ եզրը լայնօրէն կը կիրառուի նաեւ այժմ հասարակական կեանքի տարբեր ոլորտներուն մէջ որպէս հոմանիշ եւ Մոսկուայի ոչ պաշտօնական անուանում։
1812-ին Հայրենական պատերազմի ժամանակ Մոսկուան գրաւած են Նափոլէոնի զօրքերը եւ մայրաքաղաքը խիստ տուժած է հրդեհէն։ Տարբեր գնահատումներով, մոսկովեան հրդեհի արդիւնքով այրած է շինունութիւններու 80%-ը։ Մոսկուայի վերականգնման գործընթացը տեւած է աւելի քան երեսուն տարի, կառուցուած է Քրիստոս Փրկիչ տաճարը (ռուս.՝ Храм Христа Спасителя)։ 19-րդ դարու վերջերը Մոսկուայի մէջ շահագործման յանձնուած է տրամուղին։
1851-ին բացուած է Մոսկուա Սանկտ Փեթերսպուրկի հետ միացնող երկաթուղային հաղորդակցութիւնը։
1896-ին Նիքոլա Բ. կայսրի թագադրման հետ կապուած միջոցառումներու ժամանակ, Խոդինսքի դաշտին մէջ տեղի ունեցած է մեծ քանակութեամբ զոհերու պատճառ դարձած խոշոր հրմշտոցը, որ ստացած է «Խոդինսքի ողբերգութիւն» անուանումը։
Դեկտեմբեր 1905-ին Մոսկուայի մէջ տեղի ունեցած են յեղափոխական անհանգստութիւններ եւ փողոցային մարտեր։
1917-ի իրադարձութիւններ եւ քաղաքացիական պատերազմ
Օգօստոսի 1917-ի կէսերուն Մոսկուայի մէջ տեղի ունեցած է Համառուսական պետական համաժողով, որ գումարուած է Ժամանակաւոր կառավարութեան կողմէ։