cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Արսիդա
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սարոնիքոս ծոցի կղզիներ Ստորոգութիւն:Էգէականի կղզիներ Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ ըստ երկիրի Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Ռուանտայի ցեղասպանութիւնը
Ռուանտայի ցեղասպանութիւն, տեղի ունեցած է 1994-ին, իշխանութեան գլուխ անցած ժամանակաւոր կառավարութեան կողմէն։ Ընթացքին զոհուած են 800․000 անմեղ թութսիներ, այսինքն երկրի բնակչութեան 20 տոկոսը ։ Ցեղասպանութեան պատճառը երկրի բնակչութիւնը կազմող երկու ցեղախումբերուն` թութսիներուն եւ հութուներու միջեւ գոյութիւն ունեցող դարաւոր թշնամութիւնն էր։
Պատմութիւն
1990-ին, այս երկու ցեղախումբերուն միջեւ գոյութիւն ունեցող թշնամութիւնը եւ ատելութիւնը կը սրուի, երբ հութուները կ'ամբաստանեն թութսիները՝ երկրին մէջ ընկերային, տնտեսկան, եւ քաղաքական ծանր կացութիւն ստեղծած ըլլալու մեղադրանքով։ Սակայն թութսիներուն դէմ իրագործուած ցեղասպանութիւնը կը սկսի, երբ Ռուանտայի նախագահ Հապիարիմանայի (հութու ցեղախումբին մաս կը կազմէր) օդանաւը վար կ'առնուի թութսի ծայրայեղականներուն կողմէ, 6 Ապրիլ, 1994-ին։
1994-ի 7 Ապրիլին Հապիարիմանա նախագահը կը սպաննուի եւ այդ թուականէն սկսեալ երկրին իրավիճակը կը վատթարանայ սկիզբ տալով սարսափելի նախճիրի մը, որ 7 ապրիլէն մինչեւ 19 Յուլիս կը պատճառէ աւելի քան 800 հազար զոհ եւ գաղթականութեան կը մատնէ աւելի քան երկու միլիոն մարդ ։
Փէեօ Եավորով
Փէեօ Եավորով (բուն մականուամբ՝ Քրազոլով,), պուլկար յայտնի հրապարակագիր եւ բանաստեղծ։
Ռուանտայի ցեղասպանութիւնը
Պատմութիւն
Ջարդերը կը տեւեն 100 օր, մինչեւ որ թութսի յեղափոխականներ կը գրաւեն երկրի մայրաքաղաք Քիղալին : Ցեղասպանութեան վերջ տուած է ըմբոստներու ուժերու հրամանատար Փոլ Քակամէն։
Փէեօ Եավորով
Կենսագրական գիծեր
Ծնած Չիրփան։ Ուսանած է Ֆիլիպէ, ժամանակ մը աշխատած է իբրեւ հեռագրական պաշտօնեայ։
Ռուանտայի ցեղասպանութիւնը
Պատմութիւն
Մայրաքաղաք Քիկալիի մէջ կառուցուած է ցեղասպանութեան զոհերուն նուիրուած յուշակոթող մը ։
Փէեօ Եավորով
Կենսագրական գիծեր
Եղած է Պուլկարիոյ ազգային թատրոնի ու մատենադարանի քարտուղար, որ յայտնութիւն մը եղած է իր «Քալիոբա» քերթուածով։ «Ամպերու Ստուերներուն Ետեւէն» հատորին մէջ ամփոփուած են իր բոլոր բանաստեղծութիւնները։
Կանուխէն տոգորուած ընկերվարական գաղափարներով։ 1902-1913 Մակեդոնիա յաջորդաբար վարեց 5 թերթերու խմբագրութիւնը։
Պալքանեան պատերազմին, թունդ ախոյեան իր հայրենակիցներուն իրաւանց՝ ընդդէմ մեղադրեց Բ. Լօթթի։
Եավորով բանաստեղծ ու յեղափոխական իր «Հայեր» մեծասքանչ եղեռերգով պանծացուցած է հայ ազգը եւ վշտակցած է անցեալ դարու թրքահայութեան ողբերգութեան, հոգեպէս մաշելով հայ ժողովուրդին հետ։
«Հայեր» բանաստեղծութիւնը թարգմանած են Ար. Սեւան, Գէորգ Կառվարենց եւ ուրիշներ։
Եավորովին նուրիուած կիսանդրին
Իբրեւ երախտագիտութեան արտայայտութիւն սոֆիաբնակ հայութիւնը կանգնեցուցած անոր կիսանդրին՝ գործ արուեստագէտ Գրիգոր Ահարոնեանի, Ցար Բորիս պարտէզին մէջ 1935 թուականին։
Արմէն Տիգրանեանի Անուան Երաժշտական Դպրոց
Արմէն Տիգրանեանի անուան երաժշտական դպրոց, կրթադաստիարակչական ուսումնական հաստատութիւն Երեւան ի Շէնգաւիթ վարչական համայնքին մէջ։
Պատմութիւն
1949-ին Երեւանի Շէնգաւիթ համայնքին մէջ բացուած է Սայեաթ-Նովայի անուան երաժշտական դպրոցի մասնաճիւղ, որ 1950-ին վերափոխուած է ինքնուրոյն դպրոցի եւ վերանուանուած է հայ մեծ երաժիշտ Արմէն Տիգրանեան ի անունով։ Տնօրէնը եղած է Բաբգէն Սարգսեանը։ 1971-ին սկսած է դպրոցի նոր շէնքի շինարարութիւնը, որ աւարտած է 1975-ին, տնօրէն Ֆելիքս Յակոբեանի օրով։ Նոր բաժիններ բացուած է, աւելցած է աշակերտներու թիւը։
1990-ական թուականներուն, ուսուցչական անձնակազմի ուժերով եւ Սարգիս Ալաջաջեան ի ղեկավարութեամբ դպրոցին մէջ ստեղծած է կամերային նուագախումբ։
1997-2001 թ. դպրոցը գլխաւորած է Ֆլորա Մարտիրոսեան ը, որուն օրով վերանորոգուած է դպրոցի մեծ դահլիճը, նպաստաւոր փոփոխութիւններ կատարուած են ատակութեան համակարգին մէջ զեռուցում ունենալու համար։
2001-ին, տնօրէն նշանակուած է Սվետլանա Մուրատեանը։ Դպրոցին մէջ ուսուցիչներու երգչախումբ ստեղծուած է՝ Հէնրի Մանկասարեանի ղեկավարութեամբ ։
Դպրոցի շէնքի ճակատը կը զարդարէ «Երաժշտութիւն» բարձրաքանդակը (կոփածով պղինձ, 1980, 10 x 5 մ, քանդակագործ՝ Արարատ Յովսէփեան, համահեղինակ՝ Գրիգոր Գէորգեան)։
Բաժիններ
Երաժշտական դպրոցին մէջ հետեւեալ բաժինները կը գործեն՝
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երաժշտական Դպրոցներ
Մալալա Եուսուֆզայ
Մալալա Յուսուֆզայ, իբրեւ երեխայ ան դարձաւ աղջիկներու ուսման ջատագով եւ պաշտպան, որուն պատճառով Թալեպան շարժումը մահուան սպառնալիք ուղղեց անոր։
Պատմութիւն
9 Հոկտեմբեր 2012-ին զինեալ մը կրակեց Մալալայի վրայ, երբ ան դպրոցէն տուն կը վերադառնար : Ան փրկուեցաւ եւ շարունակեց բարձրաձայնել կրթութեան, ուսման կարեւորութեան մասին։ Մալալա 2013-ին Խաղաղութեան Նոպէլեան Մրցանակի թեկնածու նշանակուեցաւ։ 2014-ին ան կրկին նշանակուեցաւ եւ նուաճեց՝ դառնալով ամէնէն կրտսեր անձը, որ կը ստանայ Խաղաղութեան Նոպէլեան մրցանակը։ Մալալա յաճախած է հօրը՝ Զիաւտին Եուսաֆզայի հիմնադրած դպրոցը։ Երբ Թալեպան սկսաւ Սուաթի մէջ յարձակիլ աղջիկներու վարժարաններուն վրայ, Մալալա խօսք մը արտասանեց Փաքիստանի Փէշաուար քաղաքին մէջ, Սեպտեմբեր 2008-ին։ Անոր խօսքին վերնագիրն էր՝ «Թալեպան ինչպէ՞ս կը յանդգնի ուսման իմ տարրական իրաւունքս խլել» :
2009-ին Եուսաֆզայ «Պի. Պի. Սի.»-ի կայքին համար սկսաւ blogging-ի՝ ուսման իրաւունքը զլանալու Թալեպանի սպառնալիքին տակ ապրելու մասին : Ան օգտագործեց Կուլ Մաքայ ծածկանունը։ Սակայն նոյն տարուան Դեկտեմբերին բացայայտուեցաւ անոր ինքնութիւնը։ Հանրային հարթակի ընդարձակումով, Մալալա շարունակեց խօսիլ բոլոր կիներու ուսման իրաւունքին մասին։ Այս գործունէութեան համար ան 2011-ին թեկնածու նշանակուեցաւ Մանուկներու Խաղաղութեան Միջազգային Մրցանակին : Նոյն տարին անոր շնորհուեցաւ Փաքիստանի Ազգային Երիտասարդական Խաղաղութեան Մրցանակը:
թիրախ Թալեպանիի
Երբ 14 տարեկան էր, Մալալա եւ ընտանիքը տեղեկացան, որ Թալեպան մահուան սպառնալիք հրապարակած է անոր դէմ։ Թէեւ Մալալա վախցաւ հօրը (հակաԹալեպան գործիչ) անվտանգութեան համար, բայց եւ այնպէս ընտանիքին հետ ենթադրեցին, թէ արմատական այդ խմբաւորումը իրականութեան մէջ վնաս չի հասցներ երեխայի մը։ 9 Հոկտեմբեր 2012-ին, երբ Մալալա դպրոցէն տուն կը վերադառնար, նոյն հանրակառքը բարձրացաւ մարդ մը եւ ուզեց գիտնալ, թէ ո՞ր աղջիկն է Մալալան։ Երբ ընկերները դէպի Մալալան նայեցան, զինեալը կրակեց անոր վրայ։ Մալալա գլուխէն եւ վիզէն ծանրօրէն վիրաւորուելով փոխադրուեցաւ Փէշաուարի զինուորական հիւանդանոցը։ Յաւելեալ բուժման համար զայն տեղափոխեցին Պիրմինկհամ, Անգլիա :
Յարձակումէն ետք
Անգլիոյ մէջ բուժուելէ ետք, Մալալա Մարտ 2013-ին սկսաւ յաճախել Պիրմինկհամի մէկ դպրոցը։
Յարձակումը յառաջացուցած էր Եուսաֆզայի զօրակցութեան եւ աջակցութեան միջազգային ալիք մը, որ շարունակուեցաւ անոր բուժման ընթացքին։ ՄԱԿ-ի մէջ Մալալա 2013-ին խօսք մը արտասանեց իր 16-րդ տարեդարձին օրը։ Մալալա նաեւ գրեց իր ինքնակենսագրութիւնը. «Ես Մալալան եմ. կրթութեան համար պայքարող աղջիկը, որուն վրայ կրակած են»: Գիրքը հրատարակուեցաւ 2013-ին  :
Դժբախտաբար, Թալեպանը այս պարմանուհին տակաւին թիրախ կը նկատէր։ Հակառակ Թալեպանի սպառնալիքներուն, Եուսաֆզա կը մնայ հաստատակամ պաշտպանը կրթութեան ուժին։
10 Հոկտեմբեր 2013-ին, ճանչնալով եւ գնահատելով անոր աշխատանքը, Եւրոպական Խորհրդարանը Մալալա Եուսաֆզային շնորհեց Մտածումի ազատութեան Սախարով մրցանակը : Նոյն տարին թեկնածու նշանակուեցաւ Խաղաղութեան Նոպէլեան մրցանակին։ Ան չշահեցաւ մրցանակը, սակայն յաջորդ տարին (2014) կրկին թեկնածու նշանակուեցաւ։ Նոյն տարուան օգոստոսին «Լինին.Օրկ»-ը ուղղակի հաղորդուող զրոյց մը սկսաւ Դիմատետրի վրայ, Շերիլ Սէնտպըրկի եւ Եուսաֆզայի հետ՝ ամբողջ աշխարհի մէջ աղջիկներու ուսման անհրաժեշտութեան մասին։ Մալալա խօսեցաւ իր պատմութեան, ներշնչման, ընտանիքին, ապագայի ծրագիրներուն մասին եւ պատասխանեց ընկերային ցանցեր օգտագործողներու զանազան հարցումներուն։
Հոկտեմբեր 2014-ին Եուսաֆզայ ստացաւ Խաղաղութեան Նոպէլեան մրցանակը, Հնդիկ երեխաներու իրաւունքներու պաշտպան գործիչ Կայլաշ Սաթիարթիի հետ : 17-ամեայ Եուսաֆզա դարձաւ ամէնէն երիտասարդ անձը, որ կը նուաճէ Խաղաղութեան Նոպէլեան մրցանակը։ Շնորհաւորելով Եուսաֆզայը՝ Փաքիստանի վարչապետ Նաուազ Շարիֆ ըսաւ. «Մալալա Փաքիստանի պարծանքն է, իր հայրենակիցներուն հպարտութիւն ներշնչած է: Մալալայի նուաճումը անզուգական եւ անհաւասարելի է: Աշխարհի աղջիկները եւ տղաքը պէտք է առաջնորդուին Մալալա Եուսաֆզայի պայքարով եւ յանձնառութեամբ:
ՄԱԿ-ի ընդհանուր քարտուղար Պան Քի Մուն Մալալան նկարագրեց իբրեւ «խաղաղութեան խիզախ ու նուրբ ջատագով, որ դպրոց յաճախելու պարզ արարքով մը համաշխարհային ուսուցիչ դարձաւ :
Մալալան՝ Այսօր
18-րդ տարեդարձին օրը, 12 Յուլիս 2015-ին, որ նաեւ կը կոչուի Մալալայի Օր, մանկամարդ գործիչը շարունակեց կրթութեան համաշխարհային աշխատանքը` Լիբանանի մէջ բացումը կատարելով սուրիացի գաղթական աղջիկներու դպրոցին, որուն ծախսերը կը հոգայ «Մալալա ֆոնտ»-ը։ Դպրոցը նախատեսուած է 14-18 տարեկան շուրջ 200 աղջիկներու համար :
«Այսօր, իբրեւ չափահաս` իմ առաջին օրս, աշխարհի երեխաներուն անունով ես կը պահանջեմ ղեկավարներէն՝ փամփուշտներու փոխարէն ներդրումներ ընել գիրքերու», յայտարարեց Եուսաֆզայ դպրոցի դասարաններէն մէկուն մէջ։ Նոյն օրը, «Մալալա ֆոնտ» կայքին միջոցով նաեւ իր համակիրներուն կոչ ուղղեց. «Տեղադրեցէ'ք ձեր նկարը, ձեր նախասիրած գիրքը բռնած, եւ ըսէք, որ ինչո՞ւ դուք կ'ընտրէք` #BooksNotBullets-ը, իսկ աշխարհի ղեկավարներուն ալ ըսէ'ք, որ դրամական յատկացումներ ընեն փոփոխութեան իսկական զէնքին՝ կրթութեան» : Եուսաֆզա նաեւ գրեց. :
Հոկտեմբեր 2015-ին Եուսաֆզայի կեանքի մասին «Ան զիս Մալալա անուանեց» վաւերագրական շարժապատկերը հրապարակուեցաւ, բեմադրութեամբ Տէյվիս Կուկէնհէյմի («Էն Ինքոնվինիընթ Թրութհ», «Ուէյթինկ Ֆոր Սիւբըրմէն» շարժապատկերներու բեմադրիչ)    :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1997 ծնունդներ Ստորոգութիւն:12 Յուլիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:Փաքիստան ծնածներ
Ռոալտ Ամունտսըն
Ռոալտ Ամունտսըն, Նորվեկիացի ճանապարհորդ, հետախոյզ, ըստ Ռ. Հանթֆորտի՝ «Բեւեռային երկրներու Նափոլէոն», բեւեռային հետազոտութիւններու ամէնանշանաւոր դէմքերէն մեկը ։ Առաջին ճանապարհորդն է, որ կատարած է ծովային անցում հիւսիս-արեւմտեան անցումով (Քանատական Արշիպելի Archibelle նեղուցներով), իսկ աւելի ուշ հիւսիս-արեւելեան ճանապարհով (ընդհուպ Սիպիրիոյ ափերը)՝ առաջին անգամ փակելով Բեւեռային շրջանի շուրջերկրեայ տարածութիւնը։ Հիւսիսային Սառուցեալ Ովկիանոս ճանապարհորդութեանց համար օդանաւային ջրասաւառնակները եւ ղեկավարելի օդապարիկները (Dirigeable, Airships), օգտագործման առաջիններէն էր։ 1903-ին ան կը կազմակերպէ իր առաջին արշաւախումբը, որ բաղկացած էր 7 անդամներէն։ Գիտարշաւը կը տեւէ 3 տարի 1906-ին ճանապարհորդները գիտական հարուստ պաշարով կը վերադառնան։ Այնուհետեւ 1910-ին Ամունտսըն կ՛ուղեւորուի Հիւսիսային բեւեռ, բայց այնտեղ իրմէ առաջ արդէն եղած էր Ամերիկացի Ռոպերթ Փիրը (Robert Pear)։
Ամունտսընն ունէր աշխարհի տարբեր երկրներու պարգեւներ՝ ԱՄՆ-ի բարձրագոյն պարգեւը՝ կոնգրէսի Ոսկէ մետալը։ Ամունտսընի անունով կոչուած են ծով՝ Հարաւային Բեւեռի ափին, լեռ՝ Հարաւային Բեւեռի ափին, ծոց ու գոգահովիտ՝ համապատասխանաբար՝ Հիւսիսային Սառուցեալ Ովկիանոսը եւ յատակը։
Վարդուհի Վարդերեսեան
Վարդուհի Վարդերեսեան, հայ դերասանուհի, ՀԽՍՀ եւ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ։
ՀՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ Գէորգ Ապաճեանի կինն է։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1928 թուականի Մարտ 19-ին, Ռումանիոյ մայրաքաղաք Պուխարեստի մէջ։ Վարդուհին յաճախած է քաղաքին հայկական եկեղեցիին կից կառուցուած հայկական վարժարան, ուր ունեցած է նշանաւոր ուսուցիչներ, որոնք Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան փլուզումէն ետք Ռումանիա գաղթած հայ քաղաքական գործիչներ: Վարդուհին աշակերտը եղած է Վազգէն Ա. Կաթողիկոսին, ով ծնած էր Ռումանիա եւ 1937-1938 թուականներուն Պուխարեստի հայկական դպրոցին մէջ կը դասաւանդէր Ռումանիոյ աշխարհագրութիւն ու պատմութիւն :
Յետագային Վարդուհի Վարդերեսեան կ՛ամուսնանայ դերասան, թատերագէտ Գէորգ Ապաճեանի հետ։ 1946 թուականին տեղափոխուած է Հայաստան։ Առաջին անգամ բեմ բարձրացած է Նուպարաշէնի ինքնագործ թատրոնին մէջ։ 1947 թուականին ընդունուած է Լենինականի (ներկայիս՝ Գիւմրի) դրամատիկական թատրոնին կից աշխատող արուեստանոցը եւ նոյն թուականէն սկսեալ դերեր ստանձնած է թատրոնին մէջ։
1958 թուականին տեղափոխուած է Երեւանի Սունդուկեանի անուան թատրոն։ Կերտած է բազմաթիւ դերեր թատրոնի մէջ՝ Շիրվանզադէի «Պատուի Համար»՝ Մարգարիտ, Չեխովի «Բալենու այգի»՝ Ռանեւսկայա, Դիւրենմաթի «Ծեր Տիկնոջ Այցը»՝ Քլերի Ցախնասեան, Սարոյեանի «Իմ Սիրտը Լեռներում»՝ Ջոնի, Շանթի «Հին Աստուածներ»՝ Իշխանուհի եւ այլն։ Խաղացած է նաեւ արեւմտահայ դերերու մէջ՝ «Պաղտասար Աղբար»՝ Անոյշ եւ այլն։ Նկարահանուած է «Պատուի Համար», «Մօր Սիրտը», «Ճանապարհ Դէպի կրկէս», «Հայրիկ», «Կարինէ» եւ այլ ֆիլմերու մէջ։ Հայաստանի Ազգային ռատիոյի ոսկէ ֆոնտին մէջ ունի աւելի քան 100 ձայնագրութիւն։ 1958 թուականէն սկսեալ նկարահանուած է հեռուստաներկայացումներու մէջ։ Ան եղած է առաջին հեռուստաներկայացումի դերասանուհիներէն մէկը։ 1985 թուականին հրաւիրուած է Սուրիոյ Հալէպ քաղաքի «Ադամեան» թատրոն, ուր արժանացած է ոսկէ մետալի։ Ստացած է բազմաթիւ պետական բարձրագոյն պատուոգիրներ, մրցանակներ, շնորհակալագրեր։ 1965 թուականին արժանացած է ՀԽՍՀ, 1988 թուականին՝ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստի կոչումին։ 1995 թուականին պարգեւատրուած է Հ.Հ. «Մովսէս Խորենացի» մետալով, 2001 թուականին՝ Երեւանի պատուաւոր քաղաքացիի կոչումով, 2013 թուականին՝ Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանով ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասանուհիներ Ստորոգութիւն:1924 ծնունդներ Ստորոգութիւն:19 Մարտի ծնածներ Ստորոգութիւն:Երեւանի պատուաւոր քաղաքացիներ Ստորոգութիւն:Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանի ասպետներ Ստորոգութիւն:Պուխարեսթ ծնածներ Ստորոգութիւն:Մովսէս Խորենացիի մետալակիրներ
1771 թուական
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1771 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1771
Ռոպըրթ Տրիւզ
Ռոպըրթ Տրիւզի, ամերիկացի պատմագէտ եւ Վանտերպիլթ համալսարանի դասական հնադարեան ուսումնասիրութեան պատուակալ փրոֆէսոր։
Գիրքեր
Ռոպըրթ Տրիւզի հեղինակած է 8 պատմութեան գիրքեր, որոնցմէ են՝
Ռիմա Գառօնէ
Ռիմա Գառօնէ, ծնած է Թեհրան։
Կենսագրութիւն
Նախնական եւ միջնակարգ կրթութիւնը ստացած է «Քուշեղ- Դւթեան-Մարիամեան» աղջկանց միջնակարգ վարժարանին մէջ։
Պատանեկան տարիքէն իսկ գիրքի եւ գրականութեան հանդէպ զգայուն, հմուտ՝ պարսկերէնի, թարգմանած է Հաֆեզի եւ Սաէպէ Թապրիզիի կենսափիլիսոփայական ստեղծագործութիւններէն հատընտիրներ, «Ալիք» օրաթերթի եւ «Հուր» ամսագրի մէջ։
1969-ի իր «Առաւօտեան ծաղիկներ» քերթուածներու հատորէն եկք, ողբերգական իր մահէն վերջ, 1972-ին, թեհրանի «Ալիք»ի տպարանէն ի լոյս ընծայուեցաւ կարապի իր երգը՝ «Անաւարտ համանուագ, ուր մէկտեղուած են 200-է աւելի քերթուածներ, արձակ էջեր եւ քսանի մօտ թարգմանութիւններ:
Զաւակը բանաստեղծ Արամ Գառոնէի եւ եղբօր աղջիկը բանաստեղծ Գեղամ Սարեանի՝ Ռիմա Գառօնէ, Յակոբ Կարապենցի արդար հաստատումով «դեռեւս նորափթիթ մի ծաղիկ թէ՛ կեանքում եւ թէ գրականութեան մէջ»:, ողբերգականօրէն կանխահաս մահով մը կնքեց իր կեանքը 26 Յուլիս 1971-ին (իր 29-րդ տաեդարյէն երեք օր ետք) Կասպից ծովու ալիքներուն մէջ, երբ տակաւին շատ բան կ՝ ակնկալէր իրմէ անմիջական մեր գրականութիւնը։
Առատաբուխ, գրեթէ հեղեղային յորձքով մը մուտք գործած է նորագոյն հայ մանաստեղծութեան մէջ՝ 1969-ին հրատարակելով առաջինետ իր հատորը, «առաոօկեան ծաղիկներ», ուր ամփոփուած են 120-է աւելի քերթուածներ. Սիրոյ տրտմութեան ու բերկրանքի, մտորումներու եւ յոյզերու բիւրեղներ՝ որոնք Իրանահայութեան աւանդաշունչ մթնոլորտէն, Սփիւռքեան որականութեան մէջ իր ինքնայատուկ «կլիմայ»ով յատկանշող այս գաղութի հայատրոփ կեանքէն կը բխին, խորքի թէ ձեւի իրենց մասնայատկութիւններով երկդաձգումն են ներանձնական- վիպապաշտիկ զգայութիւններու, կանացի ապրումներու, երազանքի եւ իմաստասիրական յածումներու։
Սիրոյ, սրտի, յոյսերու, երազանքի, կեանքի հարցականներուն հանդէպ խարխափանքի եւ որոնումներու, Հայուն իւրայատուկ յաճախ տրտում ու երբեմն կենսուրախ տրամադրութիւններու, բնութեան հետ եղբայրացման հոգիի մըը թեւաբախումները՝ այդ քերթուածները թերեւս շատ քիչ ոան ունին իրենց «նոր»ութիւնը հիմնաւորող. այսուհանդերձ, վաւերական վկայութիւնն են հոգիի մը՝ որ սփոփանք կը փնտռէ գրական-ստեղծագործական երկունքի մէջ :
Յակոբ Վարդովեան
Յակոբ Վարդովեան (յայտնի է իբրեւ Կիւլլիւ Յակոբ (Güllü Agop), ), հայ բեմադրիչ, դերասան, թատերական գործիչ։ Թրքական թատրոնի հիմնադիր  ։
Ռոզ Ալ Եուսուֆ
Ֆաթիմա Ալ Եուսուֆ (արաբ. فاطمة اليوسف‎), նաեւ յայտնի է որպէս Ռոզ Ալ Եուսուֆ (արաբ.`روز اليوسف‎) (10 Ապրիլ 1989, 1958) , եգիպտացի դերասանուհի եւ լրագրող :
Յակոբ Վարդովեան
Կենսագրութիւն
Կարեւոր դեր խաղացած է թուրք թատրոնի զարգացման գործին մէջ :
Վարդովեանի ներկայացումները թարգմանուած են ժամանակի յայտնի գրագէտներ Էպուզզիա Թեֆիքի, Ալի Պէյի, Ռեճայիզատէ Էքրեմի, Նամք Քեմալի, Ահմետ Միտհաթ Էֆենտիի կողմէ եւ բեմադրուած են Վարդովեանի թատրոնին մէջ:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ Ստորոգութիւն:Հայերը Օսմանեան կայսրութեան մէջ Ստորոգութիւն:18 Օգոստոսի ծնածներ
Ռոզ Ալ Եուսուֆ
Արաբական Մարդկային Զարգացման զեկոյց 2005. Արաբական աշխարհին մէջ կանանց բարձրացման ուղղութեամբ անոր նկարագրեցին որպէս «բեմի ռահվիրայ եւ ամենաերիտասարդ դերասանուհիներէն մէկը» : 1925-ին հիմնադրած է Ռոզ Ալ-Եուսուֆ լրատուական ամսագիրը : Արաբական Մարդկային Զարգացման զեկոյցը 2005-ին ըսաւ, որ «ան իր ժամանակուան եզակի կինն էր» : Ան ըսած էր, «Ես այս կնոջ պատրաստեցի» :
Անձնական կեանք
Ան ծնած է Լիբանան, թրքական ծագում ունեցող ընտանիքի մէջ։ Անոր որդին Իհսան Ապտուլ Քուտուսն էր:
Ս. Պատարագ
Պատարագ ( նուէր, ընծայ), քրիստոնէական գլխաւոր աստուածապաշտական արարողութիւն։ կը խորհրդանշէ Յիսուս Քրիստոսի զոհաբերութիւնը։
Ս. Պատարագը Սիրոյ խորհուրդն է, որովհետեւ անով Հայր Աստուած սրբագործուած հացն ու գինին Ս. Հոգիին ներգործութեամբ կը վերածէ Իր Միածին Որդւոյն Մարմնին ու Արեան՝ անոնք բաշխելով ու ճաշակողները միաւորելով Իրեն հետ:
Ս. Պատարագի արարողութեան բուն առանցքը կը կազմէ Հաղորդութեան խորհուրդը, որ հաստատուած է Յիսուս Քրիստոսի կողմէ՝ Խորհրդաւոր ընթրիքին ընթացքին։ Ան Քրիստոսի ինքնազոհաբերման խորհուրդն է, որուն ընթացքին Անմահ Գառն Աստուծոյ՝ իբրեւ հաշտութեան զոհ, խորհրդաւոր կերպով կը պատարագուի Ս. Սեղանին վրայ՝ բաշխելով մեզի իր Ս. մարմինն ու արիւնը, որմով կը վերականգնի ի սկզբանէ հաստատուած հաղորդակցական կապը։ Պատարագի արարողութեան գիրքը կը կոչուի Պատարագամատոյց կամ Խորհրդատետր: Պատարագի արարողութեան կարգը առաջին երեք դարերուն ընդհանուր էր բոլոր քրիստոնէական եկեղեցիներուն մէջ ։ Ս. Գրիգոր Լուսաւորունչ Կեսարիայէն բերելով Բարսեղեան Պատարագամատոյցը, զայն կ'աւանդէ հայ եկեղեցւոյ: Ժամանակի ընթացքին այդ Պատարագամատոյցը հայացած ու մշակուած է հայ եկեղեցւոյ հայրերուն կողմէ եւ այսօր ալ կ'օգտագործուի մեր եկեղեցւոյ մէջ:
«Երկինքը երկրի վրայ». այսպէս հասկցուած է Ս. Պատարագը վաղնջական օրերուն, այսպէս կ'ըմբռնեն քրիստոնեաները Ս. Պատարագին խորհուրդը: Պատարագով ողջ եկեղեցին հոն գտնուող հաւատացեալներուն հետ միասին կը դառնայ երկինք երկրի վրայ եւ դրախտ՝ կենաց ծառին անմահարար պտուղներով: Ըստ Ս. Յովհան Ոսկեբերան հայրապետին՝ Ս. Պատարագի ընթացքին երկինքը կը բացուի եւ հրեշտակները կ'իջնեն: Թէեւ Պատարագը երկրի վրայ կը կատարուի, սակայն երկրային ընծայով չէ, այլ երկինքէն իջնող Հացով (Յովհաննէս 6:41), Ով կեանք կու տայ աշխարհին :
Բովանդակութիւն եւ ընթացակարգ
Պատարագը կը բովանդակէ Յիսուսի մարդեղութեան ողջ խորհուրդը, կեանքին դրուագները եւ անոր բոլոր փրկագործութեան տնօրինութիւնները՝ Ծնունդէն մինչեւ Համբարձում եւ Հոգեգալուստ, որոնք կ'արտացոլան խորհրդապաշտական գործողութիւններով՝ Աստուածաշնչեան ընթերցումներով, սաղմոսներու եւ շարականներու կատարմամբ, խրատներով, քարոզներով ու աղօթքներով։
Պատարագը բաղկացած է չորս հիմնական մասերէ.
Պատարագի ընթացքին կը կատարուի հաղորդութիւն՝ հաւատացեալները կը ճաշակեն Յիսուս Քրիստոսի մարմինն ու արիւնը խորհրդանշող սրբազան հաց եւ գինի։ Դարերու ընթացքին պատարագը կրած է ծիսական փոփոխութիւններ։ Քրիստոնէական տարբեր դաւանանքներու մէջ կ'ընթանայ տարբեր ձեւերով։ Սովորաբար Հայաստանեայց Առաքելական Ս. եկեղեցին պատարագը կը կատարէ Կիրակի, սրբոց եւ տէրունական օրերուն։ Պատարագի լեզուն հին հայերէնն է՝ գրաբարը։
Պատարագին մասնակցող գլխաւոր դերակատարները
Պատարագին մասնակցող գլխաւոր դերակատարները պատարագիչ քահանան, սարկաւագը եւ դպիրներն են: Դպիրները կը ներկայացնեն ժողովուրդը, եւ այն, ինչ որ կ'երգեն, ժողովուրդին անունով կ'ըլլայ, թէ՛ պատասխան, թէ՛ գոհունակութեան արտայայտութիւն եւ թէ խնդրանք: Պատարագիչ քահանային եւ ժողովուրդին, այսինքն՝ դպիրներուն միջեւ միջնորդը սարկաւագն է՝ քահանային օգնականը եւ սպասաւորը:
Կալենց Թանգարան
Կալենց թանգարան, բացուած է 27 Ապրիլ 2010-ին՝ Յարութիւն Կալենցի 100 եւ Արմինէ Կալենցի 90-ամեակի կապակցութեամբ։
Ս. Պատարագ
Պատրաստութիւն, զգեստաւորում եւ լուացում
Ս. Պատարագի առաջին՝ պատրաստութեան մասը կը սկսի զգեստաւորման արարողութեամբ: Քահանային աւանդատուն մտնելը, նախկին հանդերձները հանելը եւ աւելի պայծառները հագնիլը կը խորհրդանշէ հին, մեղաւոր մարդոց մերկանալը, նորը՝ զՔրիստոս հագնիլը եւ սրբութեամբ ու արդարութեամբ նորոգուիլը: Խոյրը կը խորհրդանշէ իմաստութեան պսակը եւ փրկութեան սաղաւարտը, քահանային ուրարը՝ Քրիստոսի Աւետարանին լուծը, զոր քահանան կը պատրաստուի կրել:
Կալենց Թանգարան
Պատմութիւն
«Կալենց» թանգարանը կառուցուած է Արմինէ եւ Յարութիւն Կալենցներու տուն-արուեստանոցի հիման վրայ, թանգարանի կառուցման նախագիծը կեանքի կոչուած է Արմինէ եւ Յարութիւն Կալենցներու որդիի՝ Սարօ Կալենցի ջանքերով։ Դեռ 1968-ին Խորհրդային Հայաստանի կառավարութիւնը որոշում ընդունած էր Յարութիւն Կալենցի թանգարանի կառուցման վերաբերեալ, որ խորհրդային տարիներուն այդպէս ալ իրականութիւն չդարձաւ։
Ս. Պատարագ
Պատրաստութիւն, զգեստաւորում եւ լուացում
Պատարագիչը խորհուրդի կատարման ընթացքին գլուխը չի ծածկեր, այլ պաշտամունքը կը մատուցէ բաց գլուխով, որ կը խորհրդանշէ պատարագիչ հոգեւորականին համարձակութիւնը եւ սիրտին պարզութիւնը: Իսկ խորհուրդին մասնակցող միւս հոգեւորականները՝ եպիսկոպոսները, աբեղաները եւ քահանաները, գլուխները կը ծածկեն, որովհետեւ Խորհուրդի կատարման ընթացքին հարկ է բոլոր զգայարանները ծածուկ պահել: Դպիրները, «Խորհուրդ խորին» շարականը երգելով, քահանային եւ սարկաւագին հետ կու գան բեմին առջեւ, եւ քահանան կը լուայ ձեռքերը՝ ծածուկ աղօթելով (սաղմոս ԻԵ.): Լուացումը կը խոհրդանշէ մեղքերէն մաքրուիլը, որմէ ետք միայն կարելի է բարձրանալ Ս. Սեղան:
Կալենց Թանգարան
Պատմութիւն
Յարութիւն Կալենցի մահէն ետք ընտանիքը ձեռնամուխ եղաւ թանգարանի ստեղծման։ Շինարարական աշխատանքները սկսած են 2002-ին եւ աւարտած 2010-ին։
Ս. Պատարագ
Խնկարկութիւն
Լուացումէն ետք քահանան, դառնալով դէպի ժողովուրդը, Աստուածածնին բարեխօսութեամբ հրապարակայնօրէն կը խոստովանի իր մեղքերը: Այս օրինակով ալ ժողովուրդը մինչեւ հաղորդուիլը պարտաւոր է մաքրուիլ՝ խոստովանիլ իր մեղքերը, ապա միայն ճաշակել:
Կալենց Թանգարան
Ցուցադրութիւն
Թանգարանը ունի երկու յարկ. մէկուն մէջ ներկայացուած է Յարութիւն Կալենցի, միւսին՝ Արմինէ Կալենցի արուեստը։ Թանգարանին մէջ կը պահուին Յարութիւն եւ Արմինէ Կալենցներու 1000-ից աւելի աշխատանքներ, գրաֆիկական գործեր, ինչպէս նաեւ արխիւային նիւթեր, որոնցմէ ցուցասրահներուն մէջ ներկայացուած են շուրջ 300-ը։
Միջոցառումներ
«Կալենց» թանգարանի ծրագրերուն մէջ ընդգրկուած են ժամանակակից արուեստի ցուցադրութիւններ, ուսուցողական եւ գիտական ուսումնասիրութիւններու ծրագրեր, արուեստի արդի խնդիրներուն վերաբերող քննարկումներ, կինոդիտումներ, հրատարակչական նիւթերու պատրաստում եւ տարածում ։
Ս. Պատարագ
Նախամուտ
Խոստովանելէն ետք պատարագիչը սաղմոսերգութեամբ բեմ կը բարձրանայ, մեծ վարագոյրը կը փակուի եւ դպիրները կ'երգեն հոգեւոր մեղեդի մը կամ օրուան պատշաճ տաղը, իսկ քահանան կ'ընթերցէ Նարեկացիին աղօթքը, որ ուղղուած է Ս. Հոգիին: Այս աղօթքով քահանան կը հայցէ Ս. Հոգիին օգնութիւնը՝ Խորհուրդը կատարելու: Վարագոյրին փակուիլը կը խորհրդանշէ մեղքի պատճառով մարդոց եւ Աստուծոյ միջեւ բաժանումը:
Կալենց Թանգարան
Հասցէ
Թանգարանը կը գտնուի Երեւանի Արաբկիր համայնքի՝ Յարութիւն Կալենցի 18 հասցէին վրայ։
Ս. Պատարագ
Առաջադրութիւն
Աղօթքէն ետք քահանան կը դնէ սաղաւարտը եւ ընծայարան կ'երթայ, ուր սարկաւագին ձեռքէն վերցնելով նուիրական հացը կամ նշխարը՝ կը դնէ մաղզմային վրայ եւ գինին խաչաձեւ կը լեցնէ սկիհին մէջ: Այնուհետեւ Ոսկեբերանի Աղօթքով («Տէր Աստուած մեր») քահանան կը դիմէ Հայր Աստուծոյ ու Աղօթքի աւարտին սկիհը կը ծածկէ քօղով: Կը սկսի խնկարկութիւնը: Ճաշու պաշտօն քահանան բուրվառով կը խնկարկէ սուրբ սպասը եւ այդպէս կու գայ Ս. Սեղանին առջեւ:
Կալենց Թանգարան
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Երեւանի թանգարաններ
Ս. Պատարագ
Առաջադրութիւն
Կը խնկարկէ (վարագոյրը կը բացուի) ու կ'իջնէ բեմէն՝ թափօրով շրջելով ժողովուրդին մէջ, այնուհետեւ կրկին կը բարձրանայ բեմ («աշխարհագալոց»):
«Աշխարհագալոց»՝ կը խորհրդանշէ Յիսուս Քրիստոսին մարդեղացումը, մեր բնութեան հաղորդ ըլլալը, Աւետարանի անուշահոտ բուրմունքին տարածումը (խնկարկութիւն), իսկ դարձեալ բեմ ելլելը՝ երկինք բարձրանալը: Աշխարհագալոցին կը յաջորդէ «Ժամամուտ»ը կամ Պատարագի սկիզբը:
Ողջոյն
Մինչ սարկաւագը «Աստուծոյ երկրպագեսցուք» կ'ըսէ, պատարագիչ քահանան կէս մը կը բանայ Սկիհին ծածկոցը, որպէսզի Ս. Հացը երեւի մաղզմային եզերքէն, եւ թեթեւ մը դէպի ձախ կ'երթայ, որպէսզի Ընծան ժողովուրդին կողմէ տեսնուի եւ ձեռնամած կը կանգնի։ Իսկ բուրվառակիր սարկաւագը խնկարկելէ ետք, կ'երկրպագէ Ս. Սեղանին եւ քահանային ձեռքը համբուրելով՝ կը ստանայ ողջոյնը ու ժողովուրդին դառնալով կը հրահանգէ, որ սրբութեան համբոյրով զիրար ողջունեն։ Ապա Խորանէն վար իջնելով՝ Քրիստոսի յայտնութեան աւետիսը կը փոխանցէ Եկեղեցւոյ դասին մէջ սպասող երիցագոյն եկեղեցականին։
Մինչ այդ, դպիրները ժողովուրդին հետ միասին կ'երգեն հետեւեալ շարականը.
«Ողջոյն»ին եւ անոր փոխանցումին իմաստը
«Ողջոյն»ը Յիսուս Քրիստոսի աներեւութաբար Սեղան իջնելուն եւ յայտնուելուն աւետիսն է։ Իրարու փոխանցուող ողջոյնը Քրիստոսի յայտնութեամբ հաւատացեալներուն վրայ իջնող երկնային խաղաղութեան եւ անոր առթած ուրախութեան արտայայտութիւնն է։ Այդ պահուն, Յիսուս Քրիստոսի յայտնութեամբ հաւատացեալները կը դառնան մէկ սիրտ, մէկ հոգի, մէկ ամբողջութիւն եւ մէկ եղբայրութիւն, ուր կը տիրէ սէրը եւ կը սփռուի երկնային խաղաղութիւնը ներկաներուն վրայ, որոնք միաբերան կ'օրհնեն միասնական Ս. Երրորդութիւնը։ Հետեւաբար, ողջոյն տուող իւրաքանչիւր անձ կ'ըսէ. Քրիստոս ի մէջ մեր յայտնեցաւ|, իսկ ողջոյնը ստացողը կը պատասխանէ.
Քրիստոսի դարաշրջանին զիրար համբուրելը բարեւելու ձեւ մըն էր։ Այս իմաստով Պօղոս առաքեալ կը յանձնարարէ հաւատացեալներուն, որ զիրար ողջունեն «սուրբ համբոյրով» (Հմմտ. Հռ 16.16։ Ա.Կր 16.20։ Բ.Կր 12.12)։
Անցեալին «Ողջոյն»ի բանաձեւին կ'ընկերանար ողջագուրումը, որ ձեւական չէր, այլ՝ իրական, ինչպէս սարկաւագին հրահանգը կ'ըսէր։ Որովհետեւ առաջին դարու քրիստոնէական փոքր համայնքները հաւատքի շատ սերտ ընտանիք մը կը կազմէին, եւ ոչ ոք անպարկեշտ բան կը տեսնէր ընտանիքի մը անդամներուն միջեւ փոխանակուած համբոյրին մէջ։ Որքան Եկեղեցիները կը մեծնան, այնքան «ողջոյն»ը կը ձեւափոխուի։ Սկզբնական համբոյրը կը փոխանակուի ողջագուրումով, երբ իւրաքանչիւրը միւսին ուսը կը համբուրէր։ Յետոյ այս ալ կը փոխուի, եւ իրարու թեթեւ խոնարհումի մը ձեւը կը ստանայ՝ աջ ձեռքը կուրծքին դրած։ Իսկ կարգ մը այլ Եկեղեցիներու մէջ անիկա կը վերածուի պարզ ձեռք թօթուելու արարողութեան մը։
Ս. Սկիհին շղարշը
«Ողջոյն»ի պահուն Ս. Սկիհի շղարշը եւ նշխարին յաչս ժողովուրդին յայտնուիլը կը խորհրդանշէ Ս. Կոյս Մարիամ Աստուածածինին արգանդը, շղարշին կէս բացուիլը կը նշանակէ Աստուածամօր արգանդին բացումը, իսկ Նշխարին երեւիլը՝ նշանակ է Քրիստոսի աշխարհ յայտնուելուն ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Քրիստոնէական ծիսակատարութիւններ Ստորոգութիւն:Քրիստոնէական ժամերգութիւն Ստորոգութիւն:Կրօնական վարք եւ փորձ Ստորոգութիւն:Պատարագ Ստորոգութիւն:Կրօնական արարողութիւններ
Սեդրակ Սարգիսեան
Սեդրակ Սարգիսեան, (1936, Պէյրութ, Լիբանան - 21 Փետրուար, 2017, Պէյրութ, Լիբանան), ծագումով հայ Լիբանանցի թմբուկ նուագող, Լիբանանի Արհեստավարժ երաժիշտներու սենտիքայի փոխնախագահ ։ Սարգիսեան շահած է բազմաթիւ մրցանակներ Միջին Արեւելքի եւ Եւրոպայի մէջ իր թէ աւանդական եւ թէ արդիական կտորներուն համար արաբական նուագին մէջ։ Անոր երգագրութիւններն ու կտորները կերպարանաւորուած են աւելի քան 30 ձայնագրութիւններու եւ ֆիլմի երաժշտութիւններու մէջ, անոցնմէ 5-ը Ֆարիտ Ալ Աթրաշի հետ:
Կեանքը
Սեդրակ Սարգիսեան ծնած է Պէյրութ, Լիբանան, 1936-ին: Երաժշտութեան հանդէպ անոր սէրը սկսած է փոքր տարիքէն, ներշնչուած իր մեծ եղբօր թմբուկի տաղանդէն, որ կը նուագէր տունը եւ ընտանեկան հաւաքոյթներու: Այս պատճառով, Սեդրակ 18 տարեկանին սկսած է թմբուկ նուագել: Անոր ընտանիքը միշտ քաջալերող չէ եղած Սեդրակին երաժշտութեան ասպարէզին, որովհետեւ երաժշտութիւնը այն ժամանակ չէր նկատուեր բարձր մակարդակի գործ մը ու այս պատճառով անոնք կը կոտրեն Սեդրակին թմբուկը:
Սակայն, առանց վախի, Սեդրակ շարունակեց նուագել եւ արձանագրուեցաւ երաժշտանոց որպէսզի ստանայ աւելի բարձր ուսում: Անոր տաղանդը շուտով ճանչցուեցաւ եւ ան գերազանցեց թմբուկի երաժշտութեան մէջ:
Սարգիսեան սկսաւ զբօսաշրջութիւններ կատարել պարուհի՝ Նատիա Ճամալի հետ 1958 թուականին եւ անոր հետ համերգներ կատարած է մինչեւ 1962 թուական երբ սկսած է նուագել Սամիրա Թուֆիքի հետ: Սեդրակ նուագած է բազմաթիւ Միջին Արեւելք երաժիշտներու հետ, օրինակ՝ Ֆէյրուզ, Մուհամմատ Ապտուլ Ուահապ, Ֆարիտ Ալ Աթրաշ, Սապահ Ֆախրի, Ապտուլ Հալիմ Հաֆեզ, Ֆայզա Ահմատ, Ուարտա, Սապահ եւ Մաժիտա Ալ Ռումի: Ան նաեւ նուագած է բազմաթիւ պարողներու հետ, օրինակ՝ Նատիա Ճամալ, Սամիա Ճամալ, Թահիա Քարիոքա, Ֆիֆի Ապտու, Նաժուա Ֆուատ, Սուհեր Զաքի, Սամարա, Ամանի, Ռանին, Նուրա եւ Շահրաման:
Սեդրակ Սարգիսեան շարունակեց նուագել, նուագի դաս տալ եւ ձայնագրել մինչեւ իր մահը 2017 թուականին: Ան կ'ապրէր Հայկական թաղամասին մէջ՝ Պուրճ Համուտ եւ դասընթասքներ կու տար ամբողջ աշխարհին շուրջ, ինչպէս նաեւ կը մասնակցէր համաշխարհային համերգներու: Ան ձայնագրած է աւելի քան 20 աւանդական Միջին Արեւելքի երաժշտութիւններ, գրեթէ բոլորը «Hollywood Music Center»-ին հետ:
Սեդրակ Սարգիսեան մահացած է 21 Փետրուար 2017-ին, Պէյրութ, Լիբանանի մէջ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1936 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Պէյրութ ծնածներ Ստորոգութիւն:2017 մահեր Ստորոգութիւն:Պէյրութ մահացածներ Ստորոգութիւն:21 Փետրուարի մահացածներ
Ժիրայր Փանոսեան
Փանոսեան ծնած է Պէյրութ: Նկարչական բարձրագոյն կրթութեան տիրացած է Փարիզի մէջ: 1987-էն ի վեր անհատական ցուցահանդէսներ տուած է Լիբանանի տարբեր շրջաններու մէջ: Քրոջը՝ Մարալ Փանոսեանին հետ հիմնադրած է «Այբ թու զետ» արուեստի հիմնարկը :
1987-էն սկսեալ ցուցադրած է իր գործերը:
2011 Նոյեմբերին ունեցած է գծագրութեան ցուցահանդէս «colors of Lebanon» Տէմիրճեան Հաստատութեան մէջ :
2013-ի Սեպտեմբերին Այնճարի «Գալուստ Կիւլպենկեան» սրահին մէջ տեղի ունեցած է այնճարցի գեղանկարիչին անհատական ցուցահանդէսը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Աթալանդի կղզիակ
Աթալանդի կղզիակ (յուն․՝ Αταλάντη (Σαρωνικού)), Սարոնիքոս ծոցի կղզիակ, Ատիկէի ափերուն մօտիկ, Յունաստան։ Կը գտնուի Սալամանային եւ Փիրէային միջեւ։
Հնադարին, կղզին ծանօթ էր Աթալանդա կամ Աթալանդի անունով՝ Ստրապոն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սարոնիքոս ծոցի կղզիներ Ստորոգութիւն:Էգէականի կղզիներ Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ ըստ երկիրի Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Երուանդ Թէրզեան
Կենսագրութիւն
Թէրզեան ծնած է 9 Փետրուար 1939-ին, հայ հօրմէ եւ յոյն մօրմէ: Դպրոցը կ՛աւարտէ Աղեքսանդրիոյ մէջ, ապա՝ կը յաճախէ Գահիրէի Ամերիկեան համալսարանը: 1960-ին կը տեղափոխուի Միացեալ Նահանգներ։ 1963-ին Ինտիանա համալսարանէն կը ստանայ աստղագիտութեան ճիւղին մէջ մագիստրոսի վկայական, իսկ 1965-ին կ՛արժանանայ դոկտորի աստիճանին:
Գիտական
Դոկտոր Երուանդ Թէրզեան կեանքը կը նուիրէ կրթութեան, հանրային ծառայութեան եւ գիտական հետազօտութիւններու:
Ան կ՛ուսումնասիրէ տիեզերքը, ուսանողներու եւ առհասարակ հանրութեան համար ոգեւորիչ փորձառութիւններ ապահովելու համար: Մեծ ազդեցութիւն կ՛ունենայ երիտասարդ ուղեղները ոգեշնչելու եւ կրթելու հարցին մէջ :
Թէրզեան ութ տարի կ՛աշխատի NASA-ի յանձնախումբերուն մէջ, իսկ 20 տարի կը ղեկավարէ NASA-ի Նիւ Եորքի տիեզերական դրամաշնորհներու համախմբումը, որ կը ներառէ 19 համալսարան եւ գիտական կեդրոն։
12 տարի աստղագիտութեան նիւթով կը դասախօսէ Ամերիկացի աստղագէտներու ընկերակցութեան անդամներուն: Յայտնի է աստղային եղափոխութեան ոլորտին մէջ իր ուսումնասիրութիւններով, ինչպէս նաեւ հեռաւոր մոլորակային համակարգերու միջեւ ջրածնային գօտիներու յայտնագործումով : Թէրզեան աւելի քան 235 գիտական յօդուածի համահեղինակ է եւ 7 գիրքի խմբագիր ։
Մանկավարժական
Թէրզեան 1965-էն ի վերշ կը դասաւանդէ ու ուսումնասիրութիւններ կը կատարէ «Քորնել» համալսարանին մէջ ։ Ան կ՛արժանանայ բազմաթիւ մրցանակներու։
1965-1967 թուականներուն կը դառնայ Փորթօ Ռիքոյի «Արեսիպօ» աստղադիտարանի գիտական աշխատակից, 1967-1972 թուականներուն` աստղագիտութեան փրոֆէսօրի օգնական, 1968-ին կը նշանակուի Քոռնելի համալսարանի աստղագիտութեան բաժանմունքի փոխտնօրէն։ 1968-1974 թուականներուն` նոյն համալսարանի ռատիոֆիզիկայի եւ տիեզերական հետազօտութիւններու կեդրոնի տնօրէնի օգնական, 1972-1977 թուականներուն` աստղագիտութեան տոցենդ եւ 1977-ին՝ Քոռնելի համալսարանի աստղագիտութեան փրոֆէսօր :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1939 ծնունդներ Ստորոգութիւն:9 Սեպտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:Աղեքսանդրիա ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ
Աղբիւրներ
Մահացած է աստղագէտ Երուանդ Թերզեան
Dr. Yervant Terzian, PhD. | 1939 - 2019 | Obituary
Կարօ Մեհեան
Կարօ Մեհեան կամ (Կ․ Մեհեան) ծ․ Կարօ Ղազարոսեան (1898–1984), արձակագիր, հասարակական ու մշակութային գործիչ։
Կենսագրութիւն
Յաճախած է Ռոտոսթոյի ազգային եւ թրքական վարժարանները, ապա Պոլսոյ Արդի Կրթարանը, որուն ընթացքը աւարտած է 1914–ին աշակերտելով Ռուբէն Զարդարեանի։ Առաջին աշխարհամարտի տարիներուն կը ձերբակալուի ու կ'աքսորուի անապատ։ Զինադադարէն ետք Կարօ Ղազարոսեան կը վերադառնայ Պոլիս եւ կ՛ընտրուի Հ.Մ.Ը.Մ.ի Մաքրիգիւղի վարչութեան անդամ։ Կ՚աշխատակցի «ճակատամարտ» թերթին։
1922–ին կը հաստատուի Պուլկարիա, ուր կը դառնայ Հ.Մ.Ը.Մ.ի կազմակերպութեան Շրջանային Վարչութեան անդամ։ 1925-ին կը հրատարակէ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Պուլկարիոյ շրջանին պաշտօնաթերթը։ 1927-ին կը հրատարակէ «Մարզիկ»ը, նոյնպէս Հ.Մ.Ը.Մ.ի Պուլկարիոյ շրջանի պաշտօնաթերթը։ 1938-ին կ'անցնի Ֆրանսա, ուր աշխատանքի մեծ բաժին մը կ'ունենայ «Հ.Մ.Ը.Մ.ի քսանամեայ յուշարձան»ի խմբագրութեան գործին մէջ։ Ապա կ'անցնի Պուլկարիա իբրեւ Հ.Մ.Ը.Մ.ի գործիչ։
Մինչեւ Բ. աշխարհամարտ կը նուիրուի ուսուցչական եւ հրապարակշական աշխատանքներու։1920-1940ին իր աշխատակցութիւնը կը բերէ «Յուսաբեր», «Յառաջ», «Հայրենիք», «Արմենիա» եւ Պոլսոյ «Աղդարար» թերթերուն։ Շրջան մը կը վարէ Աելանիկ «Հորիզոն»ը։
1772 թուական
1772 թուական, նահանջ տարի, 18րդ դարու 72րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1772 ծնունդներ
Կարօ Մեհեան
Կենսագրութիւն
1944-ի Հոկտեմբերին, երբ ռուս համայնավարները կը գրաւեն Պուլկարիան, ան ալ ուրիշ ազգայիններու հետ (ընդհանրապէս դաշնակցական գործիչներ ու վարիչներ) ձերբակալուելով կ'աքսորուի Սիպերիա, ուր կալանքի տակ կը մնայ աւելի քան տասը տարի։
1772 թուական
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1772 մահեր
Ստորոգութիւն:1772
Կարօ Մեհեան
Կենսագրութիւն
Աքսորավայրին մէջ տաժանելի կեանք մը ապրելէ ետք, Ստալինի մահէն ետք ազատ կ'արձակուի եւ կ'ապաստանի Ֆրանսա, ուր կը վարէ Հ. Յ.Դաշնակցութեան թանգարանի տնօրէնութիւնը եւ կ՚աշխատակցի հայ մամուլին։ Կը մահանայ 1984-ին։
Գործեր
Պատմուածքները, հեքիաթները եւ արձակ էջերը ամփոփուած են 11 հատորներու մէջ։ Ասոնցմէ գլխաւորներն են.
1983-ին արժանացած է Գավուքճեան–Այվազեան գրական մրցանակին իր «Որպէս երազ անկրկնելի» պատմուածքներու հատորին համար։
Կ. Մեհեան տուած է ազգային շունչով օծուն շահեկան պատմուածքներ, հեզասահ եւ վճիտ լեզուով։
Ֆիտայական Շարժման «Զօրավար Անդրանիկ» Թանգարան
Ֆիդայական շարժման «Զօրավար Անդրանիկ» թանգարան, բացուած է 1995-ին, Անդրանիկ Օզանեանի 130-ամեակի առիթով։ Երկու տարի ետք փակուած է եւ կրկին վերաբացուած է 16 Սեպտեմբեր 2006-ին Կոմիտասի անուան պանթէոնի հարեւանութեամբ։
Ցուցադրութիւն
Երկյարկանի թանգարանի երկու ընդարձակ դահլիճներուն մէջ կը ներկայացուին ‎ֆ‎իտայական շարժման նշանաւոր գործիչներու կեանքը, գործունէութիւնը, անձնական իրերը՝ Արաբոյէն մինչեւ Արցախեան շարժում։ Առանձին ցուցատախտակներով կը ներկայացուին ֆիտաական շարժման պատմութիւնը, ֆետայիներու, հայդուկներու (Անդրանիկ, Աղբիւր Սերոբ, Մախլութօ, Սեւքարեցի Սաքոյ, Գարեգին Նժդեհ եւ ուրիշներ) մասին նիւթեր, նկարներ, փաստաթուղթեր, անձնական բազմաթիւ իրեր, որոնք 30 տարիներու ընթացքին հաւաքուած են թանգարանին հիմնադիր տնօրէն Իլյիչ Բեգլարեանի կողմէն։
Առանձին կը ներկայացուին նշանաւոր զօրավար Անդրանիկի անձնական իրերը՝ բերուած Պուլկարիայի անոր տունէն։ Ցուցանմուշներու շարքին են փաստաթուղթեր, նամակներ, ձեռագրեր, գործիքներ, թերթեր, գիրքեր, շքանշաններ եւ այլն։ Թանգարանին մէջ կը ներկայացուին բազմաթիւ գիրքեր եւ ալպոմներ հայդուկներու, Հայկական հարցի, Արցախեան պատերազմի մասին։
Թանգարանի հետաքրքիր եւ արժէքաւոր իրերէն են Անդրանիկի՝ Պալքանեան պատերազմին մասնակցած թուրը, Առաջին Կամաւորական Գունդին, որուն հրամանատարն էր Անդրանիկը, շեփորը, Անդրանիկի՝ Պուլկարիոյ տան մանրակերտը, ծննդավայրի՝ Շապին Գարահիսարի յատակագիծը, Մշոյ Սուրբ Առաքելոց վանքի յատակագիծն ու զանգը, Արա Շիրազի կերտած Անդրանիկի քանդակը, Անդրանիկին՝ Դսեղի մէջ նուիրուած դաշոյնը, Թումանեանի եւ Անդրանիկի՝ Թի‎‎ֆլիսին մէջ 1917-1918 տարիներուն հրատարակած «Հայաստան» օրաթերթի բոլոր համարները, թերթի խմբագրատան գրիչը, գրասենեակային իրերը, Մախլութոյի (Սմբատ զօրավար) անձնական իրերը՝ հին փաթի‎ֆոնը (patyphone), ժամացոյցը, Սերոբի դաշոյնը, եւ այլն։
Թանգարանին մաս կը կազմէ նաեւ շինութեան կից փոքրիկ պուրակը, ուր տեղադրուած են ‎քանի մը ‎ֆետայիներու քանդակները։
Հասցէ
Թանգարանը կը գտնուի Կոմիտասի անուան զբօսայգիին մէջ, հայոց մեծերու պանթէոնի հարեւանութեամբ՝ Կաշեգործներու 233 հասցէով։
Մումպայ
Մումպայ քաղաք նախկին անունով Պոմպէյ Հնդկաստանի մէջ, շուրջ 13 միլիոն բնակչութեամբ,
Ընդհանուր տեղեկութիւն
Մոնպէյ (Մինչեւ 1995՝ Պոմպէյ) Հնդկաստանի Մահարաշթրա նահանգի մայրաքաղաքն է: Հնդկաստանի ամենամեծ եւ աշխարհի իններորդ մեծ քաղաքն է: Բնակչութիւնը 13 միլիոնի շուրջ է: Քաղաքը Սալսէթթէ կղզիին վրայ կառուցուած է: Քաղաքին ոստան մասին մէջ 20 միլիոն բնակիչ կայ: Մոմպէյը աշխարհի ամէնէն խճողուած երրորդ քաղաքն է: Քաղաքը խորունկ բնական նաւահանգիստ մը ունի: Մումպէյը Հնդկաստանի վաճառականութեան, տնտեսական եւ մշակութային մայրաքաղաքն է: Պոլիուուտ անուամբ համբաւաւոր Հնդկական շարժանկարչութիւնը այս քաղաքի մէջ կը գտնուի: Այս պատճառաւ քաղաքը Հնդկաստանի ուրիշ շրջաններէն աւելի շատ գաղթողներ կ'ընդունի եւ իր մէջ զանազան տարբեր լեզուներ եւ մշակոյթներ կը պարունակէ:
Անուանումը
Տասնվեցերորդ դարուն Փորթուկալցիները այս տեղը անուանած են լաւ անդունդ նշանակող «Պոմ Պահիա»: Այս անունը հետագային Անգլերէնի վերածուելով «Պոմպէյ» եղած է: 1995-ին անունը Հնդկական Աստուածուհի Մումպէյի անուամբ Մոնպէյի կամ Մոմպէյի կը փոխուի: Բազմաթիւ մարդիկ Պոմպէյ անունը մինչեւ հիմա կը գործածեն:
Պատմութիւն
Քաղաքի այսօրուան տարածքը 7 կղզիներ էին:Այս կղզիներուն մէջ վաղեմի դարերէն ի վեր մարդաբնակչութիւն կար, բայց կարեւոր առեւտրային եւ ժողովրդական կեդրոններ չէին: 1554-ին Փորթուկալցիները տարածքը կը գրաւեն, 1661-ին տարածքը Անգլիացիներու կ'անցնի: 1668 -ին Անգլիացիները այստեղը Անգլիոյ Արեւելք Հնդկաստան Ընկերութեան կը վարձեն: Ընկերութիւնը հոս բնական նաւահանգիստ մը կը գտնէ եւ այս տեղը Հնդկաստանի առաջին նաւահանգիստը կը դառնայ: Քաղաքի բնակիչներու թիւը շուտով կ'աւելնայ: 1817 եւ 1845-ի միջեւ մեծ ծրագիրի մը շնորիւ կղզիները կը միանան: Աւելի ուշ Ամերիկայի ներքին պատերազմը եւ Սիւվէիշի անցքի բացումը, տարածութեան վաճառականութիւնը կը զարգացնէ եւ քաղաքը Հնդկաստանի կեդրոններէն մէկը կը դառնայ: 1906-ին Քաղաքի բնակչութեան թիւը կը հասնի 1 միլիոնի: 1940-ներուն քաղաքը Հնդկաստանի անկախութեան շարժման կարեւոր կեդրոնը կը դառնայ: 1970-ներուն դէպի քաղաք մեծ գաղթ մը տեղը կ'ունենայ եւ Մումպէյը Հնդկաստանի ամենախճողուած քաղաքը կը դառնայ:
Կլիման
Մումպայի դիրքը կը մեղմացնէ անոր կլիման եւ կը դարձնէ աւելի տանելի, քան նոյն լայնութեան ուրիշ քաղաքի մը կլիման։ Մումպայի համար ամենալաւ ժամանակը Հոկտեմբերէն փետրուարն է, երբ այնքան խիստ տաք չ'լլար։ Անոնցմէ յետոյ օդը կը տաքնայ եւ Յունիսի սկիզբին կը սկսի մուսսոնային անձրեւներու շրջանը, որը կը տեւէ մինչեւ Սեբտեմբերի վերջը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ Ստորոգութիւն:Քաղաքներ ըստ երկիրի
Տէյվիտ Պոուի
Տէյվիտ Պոուի, բրիտանացի երաժիշտ, դերասան եւ երաժշտական արտադրիչ: Եղած է փոփ երաժշտութեան աշխարհի կեդրոնական դէմքերէն աւելի քան 4 տասնամեակ եւ կը ճանչցուի որպէս մեծ նորարար յատկապէս 1970-ական թուականներուն կատարած աշխատանքներուն համար : Պոուին յայտնի էր իր բնորոշ ձայնով, ստեղծագործութիւններու իմացական խորութեամբ եւ ձգողութեամբ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Բրիտանացի երգիչներ Ստորոգութիւն:Բրիտանացի դերասաններ Ստորոգութիւն:8 Յունուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:10 Յունուարի մահացածներ
Մեքսիքա
Մեքսիկա (México; Մեքսիքայի Միացեալ Նահանգներ Estados Unidos Mexicanos), պետութիւն է Հիսիսային Ամերիկայի հարաւը։ Սահմանակից է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն, Կուաթեմալային եւ Պելիզին: Արեւմուտքի եւ հարաւի ափերը կ'ողողեն Խաղաղ, իսկ արեւելքը՝ Ատլանտեան ովկիանոսի ջուրերը։ Արեւմուտքին՝ կը գտնուին նաեւ Մեքսիքայի ծոցը եւ Քարիպեան ծովը:
Այն կը զբաղեցնէ գրեթէ երկու միլիոն քառակուսի քիլոմեթր տարածք (աւելի քան 760.000)։ Մեքսիքան հինգերորդ խոշոր երկիրն է Ամերիկայի մէջ, 13-րդ երկիրն աշխարհի մէջ եւ 2-րդ ամենախոշոր սպանախօս երկիրը՝ ըստ տարածքի չափերու (Արժանթինէն յետոյ)։
Բնակչութիւնը կը գերազանցէ աւելի քան 120 միլիոնը : Մեքսիքան աշխարհի 11-րդ ամենախիտ բնակեցուած անկախ պետութիւնն է աշխարհի պետութիւններու մէջ եւ առաջինը սպանախօս երկիրներու մէջ։ Այն նաեւ Լատինական Ամերիկայի երրորդ ամենաբնակեցուած երկիրն է։ Մեքսիքան դաշնային հանրապետութիւն է եւ վարչականօրէն բաժանուած է 31 նահանգների եւ 1 մայրաքաղաքային ինքնավարութիւն ունեցող դաշնային Մեքսիքօ շրջանի միջեւ։
Նախաքոլումպոսեան ժամանակաշրջանին Մեքսիքայի տեղաբնիկ ժողովուրդները եղեր են հնդկացիները: Այս տարածքներուն ստեղծեր են իրենց մշակոյթը եւ ազգային առանձնայատկութիւնները ացտեկները, մայաները եւ շատ այլ ցեղեր։ 1521 թուականին Մեքսիքայի ներկայիս տարածքը գրաւեր են սպանացի (conquistadors) տիրողները՝ (Hernán Cortés) Էռնան Քորթեսի գլխաւորութեամբ։ Նուաճումէն յետոյ, այն վերածուեցաւ Մեքսիքայի հաւասար նահանգի եւ ստացաւ Նոր Սպանիա անուանումը։ Բազմաթիւ խռովութիւններու պատճառով 1821 թուականին սպանական կառավարութիւնը պաշտօնապէս կը ճանչնայ Մեքսիքայի Միացեալ Նահանգներու անկախութիւնը, որպէս Սպանիայէն անկախ երկիր։ Յետ անկախացման ժամանակահատուածը կը բնութագրուի տնտեսական անակայունութեամբ եւ այն նաեւ դարձաւ տարբեր իրադարձութիւններու պատճառ։
Ի վերջոյ այն յանգեցաւ ամերիկա-մեքսիքական պատերազմի սկսման եւ տարածքային անհամաձայնութիւններու Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու հետ։ Ի վերջոյ, Մեքսիքական որոշ հողեր կցուեցան Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն։ Բացի այս պատերազմէն, տեղի ունեցան այլ իրադարձութիւններ՝ Ֆրանս-մեքսիքական պատերազմի եւ Մեքսիքական քաղաքացիական պատերազմի սկիզբը, առաջին եւ երկրորդ կայսրութիւններու ստեղծումը եւ ներքին բռնապետութեան հաստատումը։
Վերջին իրադարձութիւններու հետեւանքով Մեքսիքայի մէջ 1910 թուականին սկսաւ յեղափոխութիւն, որուն ամենախոշոր արդիւնքը դարձաւ այն, որ 1917 թուականին հրապարակուեցաւ Մեքսիքացի օրէնքներու ժողովածուն՝ Սահմանադրութիւնը: Այժմ Մեքսիքան աշխարհի տնտեսապէս առաջատար երկիրներու շարքին է   :
Բնակչութիւն
Հին շրջանին (մինչեւ 16-րդ դար) Մեքսիքայի տարածքին զարգացած եղած են հնդկացիներու (թոթոնակներ, թոլթեկներ, ացթեկներ, մայաներ) գեղարուեստական մշակոյթները։ Զբաղուեր են խեցեգործութեամբ եւ փայտէ իրերու, մանր քանդակներու պատրաստմամբ։
Սակայն սպանացիներու կողմէ Մեքսիքայի նուաճումը կործանարար ազդեցութիւն ունեցաւ հնդկացիներու ինքնատիպ մշակոյթի վրայ։ Այդուհանդերձ, բնիկներու գեղարուեստական աւանդոյթները որոշակիօրէն ներգործեցին գաղութային շրջանին ձեւաւորուած արուեստի վրայ, եւ երկու մշակոյթներու համատեղումը կանխորոշեց Մեքսիքայի հետագայ ազգային արուեստի աւանդոյթները։
Ներկայիս Մեքսիքան Լատինական Ամերիկայի առաւել զարգացած երկիրներէն է. կ'արդիւնահանեն արծաթ, ոսկի, նաւթ, գունաւոր եւ հազուագիւտ մետաղներ։ Կը մշակեն ցորեն, բրինձ, շաքարեղէգ, սրճենի, եգիպտացորեն (հայրենիքը Մեքսիքան է)։
Մայրաքաղաք Մեխիկոն աշխարհի խոշորագոյն քաղաքներէն է, ուր կը զուգակցուի հին դարերու ու ժամանակակից ճարտարապետութիւնը։ Հանրայայտ են գեղանկարիչներ Տիեկօ Ռիվերան, Խոսէ Օրոսքոն, Տավիտ Սիքեյրոսը, Ֆրիտա Քալոն, գրողներ Քառլոս Ֆուենթեսը, Օքթավիօ Փասը եւ ուրիշներ։
Աշխարհագրութիւն
Մեքսիքա պետութիւնը կը գտնուի Արեւմտեան կիսագունդի մէջ՝ 14°, 33 °N եւ 86 ° եւ 119 ° աշխարհագրական լայնութիւններու մէջ։ Մեքսիքայի տարածքի մեծ մասը կը գտնուի Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ, սակայն անոր տարածքի հարաւային փոքր հատված մը՝ Ներքին Քալիֆորնիայի նահանգը կը գտնուի Կեդրոնական Ամերիկայի մէջ: Մեքսիքայի կեդրոնական ամերիկեան տարածքը կը կազմէ ամբողջ տարածքի 12 %-ը : Սակայն ընդհանուր առմամբ Մեքսիքան կը համարուի հիւսիս-ամերիկեան պետութիւն՝ Քանատայի եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու հետ միասին :
Ամենաբարձր լեռը Օրիսապա գործող կոնաձեւ հրաբուխն է՝ 5675 մեթր բարձրութեամբ։ Այն կը գտնուի նաեւ 18.491 ծովի մակարդակէն բարձրութեան վրայ : Մեքսիքայի ընդհանուր տարածքը կը կազմէ 1.972.550 քմ²: Այն տարածքի մեծութեամբ աշխարհի 14-րդ ամենախոշոր պետութիւնն է, իսկ սպանախօս երկիրներու մէջ՝ երկրորդը։ Սահմանակից է հիւսիսէն Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն (3,141 քմ), իսկ հարաւէն՝ Կուաթեմալային եւ Պելիզին: Ափերը կ'ողողեն Խաղաղ ովկիանոսի ջուրերը։
Կենսաբազմազանութիւն
Մեքսիքան կենսաբանական աղբիւրներով աշխարհի 18-րդ առաջատար երկիրն է։ Այստեղ տարածուած են աւելի քան 200,000 տարբեր տեսակներ, որոնք կը կազմեն աշխարհի կենդանական աշխարհի եւ կենսաբազմազանութիւններու 10-12 %-ը։ Մեքսիքան աշխարհի մէջ առաջատարն է՝ սողուններու տարածուածութեամբ (707 յայտնի տեսակներ), երկրորդը՝ կաթնասուններու տարածուածութեամբ (438 տեսակներ), չորրորդը՝ երկկենցաղներու բազմազանութեամբ (290 տեսակներ)։ Չորրորդ տեղը կը զբաղեցնէ նաեւ բոյսերի թուով (26000 տեսակի բոյսեր)։ Անոնց 2500 տեսակները կը համարուին վտանգուած տեսակներ եւ արձանագրուած են կարմիր գիրքին մէջ։
2002 թուականի տուեալներով, Մեքսիքան երկրորդ ամենաարագ անապատացող երկիրն է աշխարհի մէջ։ Այս ցուցանիշով ան կը զիջի միայն Պրազիլիային: Մեքսիքայի տարածքի 170,000 քմ² տարածքը կանաչ գօտիներ են՝ անտառներ, ազգային զբօսավայրեր եւ ազգային արգելոցներ: Ատոնք իրենցմով կը ներառեն 34 կենսոլորտային պահուստներ (անփոփոխ էքօհամակարգեր), 67 ազգային զբօսավայրեր, 4 բնական յուշարձաններ (պաշտպանուած է անժամկէտ իրենց գեղագիտական, գիտական ​​կամ պատմական արժէքը) եւ այլն։
Մեքսիքայի տարածքին յայտնաբերուած են Ամերիկայի տարածքին հանդիպող տարբեր տեսակի մշակաբոյսեր եւ ուտելի բոյսեր: Մեքսիքայի տարածքին կը մշակուի կակաո, ավոքատօ, լոլիկ, եգիպտացորեն, վանիլ, Կուավա, ցուկկինի, եւ այլն։ Այստեղ կ'աճեցնեն են նաեւ լոպիի տարբեր տեսակներ, չիլի պղպեղներ (Հալափենօ) եւ այլն։
Մեքսիքայի մէջ կ'ապրին տարբեր տեսակի կենդանիներ, որոնց մեջ կան նաեւ էնտեմիք կենդանատեսակներ, օրինակ՝ Մեքսիքական մկնային դաշտամուկ, Մեքսիքական գայլ, Մեքսիքական գորշ սկիւռ, Մեքսիքական հողի սկիւռ, Մեքսիքական ծովամուկ եւ այլն։ Կ'ապրին նաեւ այլ կենդանատեսակներ, օրինակ՝ Վիրճինեան դաշտամուկ, փոքր խոյատելֆին, յագուար ամերիկեան յովազ, ամերիկեան սեւ արջ, ամերիկեան արագիլ, գորշ աղուէս եւ այլն։
Մարզաշխարհ
1968 թուականին Մեքսիքայի մէջ տեղի ունեցեր են XIX Ողիմպիական խաղերը՝ Մեքսիքան դարձնելով առաջին լատինա-ամերիկեան երկիրը, ուր մեկնարկեր են խաղերը : 1970 եւ 1986 թուականներուն այստեղ տեղի ունեցեր են ֆուտպոլի աշխարհի առաջնութեան խաղերը :
Մեքսիքայի ամենայայտնի մարզաաձեւը ֆուտպոլն է։ Կ'ենթադրուի, որ ֆուտպոլը Մեքսիքա բերած են քոռնեցի հանքագործները 19-րդ դարու վերջաւորութեանը։ 1902 թուականին բրիտանական ազդեցութեամբ ձեւաւորուեցաւ հինգ-թիմային լիկան :
Մեքսիքայի մասնագիտական պեյսպոլի լիկան կը կոչուի Liga Mexicana de Beisbol: Թէեւ կը զիջի Միացեալ Նահանգների, Քարիպեան երկիրներու եւ Ճափոնի թիմերուն, Մեքսիքայի խումբը նոյնպես ունեցեր է միջազգային ձեռքբերումներ։
2013 թուականին Մեքսիքայի պասքէթպոլի թիմը խումբը յաղթեց Ամերիկայի պասքէթպոլի առաջնութեանը եւ ձեռք բերաւ 2015 թուականի առաջնութիւնը հիւրընկալելու պատիւը :
Յայտնի մեքսիքացի մարզիկներն են կոլֆեր Լորենա Օչոան, Անա Կեվարան՝ 400 մեթր թռիչքով աշխարհի նախկին ախոյեան եւ 2004 թուականի Աթէնքի ողիմպիական խաղերու փոխ-ախոյեան Ֆերնանտօո Փլաթեսը։
Առողջապահութիւն
1990 թուականէն Մեքսիքան կը գտնուի բնակչութեան առողջութեան անցումային փուլի մէջ, մահուան ախտանիշներու ցուցանիշները նոյն են ինչպէս Գերմանիայի եւ Ճափոնի նման բարձր զարգացած երկիրներուն մէջ : Բժշկական ենթակառուցուածները զարգացած են գլխաւորապէս խոշոր քաղաներու մէջ, մինչդեռ գիւղական բնակչութիւնն ունի առաջադէմ բժշկական սարքաւորումներու կարիք, եւ հիւանդ յաճախորդները ստիպուած են մօտ բնակավայրեր տեղափոխուիլ համապատասխան բժշկական օգնութեան կամ խնամքի համար։
Պետութեան կողմէ ֆինանսաւորուող Մեքսիքական սոցիալական անվտանգութեան հիմնարկը (IMSS) եւ Պետական աշխատողներու սոցիալական անվտանգութեան եւ ծառայութիւններու հիմնարկը (ISSSTE) էական դեր կը խաղան առողջապահութեան եւ սոցիալական անվտանգութեան հարցերուն մէջ։ Մեծ կարեւորութիւն ունին նաեւ մասնաւոր առողջապահական ծառայութիւնները, որոնք կ'ապահովեն բժշկական ծառայութիւններու 13%-ը :
Հանրային համալսարաններու մէջ յաճախ տեղի կ'ունենան բժշկական վերապատրաստումներ։ Կուատալախարայի համալսարանը ամերիկացի ուսանողներուն վերապատրաստելու պայմանագիր ունի Միացեալ Նահանգներու հետ։ Մասնաւոր բուժօգնութեան, դեղօրայքի արժէքը Մեքսիքայի մէջ աւելի ցածր է, քան Հիւսիսային Ամերիկայի այլ գործընկերներու մօտ :
Կրթութիւն
2004 թուականին Մեքսիքայի մինչեւ 14 տարեկան բնակիչներու գրագիտութեան մակարդակը կը կազմէր 97 %, 15 տարեկանէն բարձր՝ 91 % : Համաձայն ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային տուեալներու՝ այս ցուցանիշով Մեքսիքան կը զբաղեցնէ 24-րդ տեղը :