cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մեքքա
Մուհամմէտ եւ Մեքքայի գրաւումը
Մուհամմէտ կը մահանայ 632-ին՝ իր ումմային (իսլամական համայնքին) ձգելով միասնութեան ոգին։ Իսլամութիւնը կը սկսի արագօրէն տարածուիլ եւ միւս քանի մը տարիներուն ընթացքին Հիւսիսային Ափրիկէէն կ'անցնի Ասիա եւ Եւրոպա յի կարգ մը երկիրներ։ Իսլամական կայսրութեան ուռճացման զուգընթաց Մեքքա կը շարունակէ ուխտաւորներ գրաւել իբրեւ կարեւոր եւ սրբազան կեդրոն տարեկան հաժը իրականացնելու համար։ Այն պատճառով, որ հաժը իրականացնելը բաւական ծախսալից եւ բարդ էր, ուխտաւորները նաւով կը ժամանէին Ժետտա, ուրկէ ցամաքի ճամբով, յաճախ նաեւ միանալով Սուրիայէն եւ Իրաքէն եկող կարաւաններուն, Մեքքա կ'երթային։
Ուխտագնացութիւն
Դէպի Մեքքա ուխտագնացութիւնը կը գրաւէ միլիոնաւոր իսլամներ։ Գոիւթիւն ունի երկու տեսակի ուխտագնացութիւն՝ հաժ եւ ումրա։ Հաժը, որ հիմնական ուխտագնացութիւնն է, կը կատարուի տարին մէկ անգամ Մեքքայի եւ շրջակայ տարածքներուն մէջ։ Հաժի ընթացքին ազգային տարբեր պատկանելութեան միլիոնաւոր մարդիկ մէկ վայրի մէջ ուխտագնացութեան կու գան։ Իւրաքանչիւր չափահաս, առողջ իսլամ, որ նիւթական եւ ֆիզիքական կարողութիւն ունի Մեքքա ճամբորդելու համար, պէտք է իր կեանքին ընթացքին նուազագոյնը մէկ անգամ հաժ կատարէ։ Ի տարբերութիւն հաժի, ումրան պարտադիր չէ, սակայն Ղուրանի մէջ խորհուրդ կը տրուի ասիկա եւս կատարել ։ Յաճախ ումրան կը կատարուի պարզապէս ալ-Հարամ մզկիթ այցելութեամբ։
Կլիմայ
Մեքքայի բնորոշ է տաք անապատային կլիման։ Ինչպէս բազմաթիւ սէուտարաբական քաղաքները, այնպէս ալ Մեքքան կը պահպանէ իր տաք եղանակը նոյնիսկ ձմրան ընթացքին: Ամրան օդը շատ տաք է: Նոյեմբեր եւ իւնուար ամիսներուն ընթացքին Մեքքայի մէջ մերթ ընդ մերթ կրնայ քիչ քանակութեամբ անձրեւ տեղալ:
Տեսարժան վայրեր
Մեքքայի մէջ կը գտնուի աշխարհի ամէնէն մեծ մզկիթը՝ Ալ-Հարամը։ Մզկիթին ներսը կը գտնուի Քաապան, որ կը ճշդէ իսլամներու աղօթելու ուղղութիւնը։ Մզկիթը ծանօթ է նաեւ Մեծ մզկիթ անունով ։
Քաղաքին ընդարձակման գործողութիւնները կը շարունակուին եւ իրենց մէջ կ'ընդգրկեն նաեւ Ալ-Հարամ մզկիթին մօտակայքը 601 մ բարձրութիւն ունեցող Ապրաժ ալ-Պայթ աշտարակներու կառուցումը ։ 2012 -ին շինարարութեան աւարտէն ետք, աշտարակները աշխարհի տարածքին իրենց բարձրութեամբ երրորդը կը համարուին։ Աշտարակներու կառուցման նպատակով քանդուած է Այժատ ամրոցը, որ հակասութիւններու պատճառ դարձած է Թուրքիոյ եւ Սէուտական Արաբիոյ միջեւ ։
Զամզամ ջրհորը Մեքքայի ջուրին ամէնէն նշանաւոր աղբիւրն է։ Մեքքայի Քըշլան (թրքերէնի թարգմանաբար Kışla բառը կը նշանակէ զօրանոց) օսմանեան ամրոց էր, որ կը գտնուէր Մեծ մզկիթին դիմաց եւ պաշտպանական նշանակութիւն ունէր։ Սակայն սէուտական կառավարութիւնը ոչնչացուցած է այս կառոյցը, որպէսզի բաւականաչափ տեղ ապահովէ ժամանակակից հիւրանոցներու եւ վաճառականներու կեդրոններու կառուցման համար ։ Հիրան (حِـرَاء) Մեքքայի մօտակայքը՝ Ժապալ ալ-Նուր (جَـبَـل الـنُّـوْر, «Լոյսի լեռ») կոչուող լերան վրայ գտնուող քարանաձաւ մըն է։ Այս քարանձաւը նշանաւոր է, որովհետեւ Մուհամմէտի առաջին յայտնութիւնը տեղի ունեցած է Ժըպրայիլ հրեշտակին միջոցով (جِـبْـرَائِـيْـل). վերջինս քրիստոնեաներու կողմէ նշանաւոր է Գաբրիէլ հրեշտակ անունով ։ Ղուրանին դարպասը կամ Մեքքային դարպասը Ժետտա-Մեքքա մայրուղիին վրայ կը գտնուի եւ կը նշէ այն սահմանը, որ ոչ իսլամները չեն կրնար հատել։ Ասիկա Մուհամմէտի ծննդավայր՝ Մեքքա տանող մուտքն է։ Դարպասը նախագծուած է եգիպտացի ճարտարապետ Սամիր Էլ ապտի կողմէ 1979-ին։ Կառոյցը ունի գիրքի մը տեսքը, որ կը ներկայացնէ Ղուրանը՝ դրուած գրքակալի մը վրայ ։
Նիլ Տոնալտ Ուոլշ
Նիլ Տոնալտ Ուոլշ (ծն.՝ 1943 թ., անգլերէն՝ Donald Walsch), ամերիկացի գրող, հեղինակած է «Զրոյցներ Աստուծոյ Հետ», «Բարեկամութիւն Աստուծոյ Հետ», «Աստուծոյ Հետ միասին» եւ ուրիշ այլ գործեր։
Անոր գործերը մարդու հոգեւոր զարգացման մասին են։ Ուոլշը իր գրառումները անուանած է «Զրոյցներ Աստուծոյ հետ. անսովոր երկխօսութիւն»։ Որոշ ժամանակ անց նոյն վերնագիրով տպագրուեցան երկրորդ եւ երրորդ գիրքերը։ Հրապարակուած գիրքերը Ամերիկայի մէջ մեծ յաջողութիւն ունեցան։ 130 շաբաթ շարունակ գիրքերը «New York Times»-ի մէջ առաջատարն էին։ «Զրոյցներ Աստուծոյ հետ» գիրքէն յետոյ հրատարակուեցան նաեւ «Բարեկամութիւն Աստուծոյ Հետ» եւ «Աստուծոյ Հետ Միասին» գիրքերը, որոնք ընթերցողներու շրջանակէն ներս, ո՛չ պակաս յաջողութիւն ունեցան։ Նիլ Տոնալտ Ուոլշը հեղինակած է 15 գիրք, որոնք մարդու հոգեւոր զարգացման մասին են։ Ան կ՛ապրի կնոջ՝ Նենսիին հետ, Օրիկըն նահանգի մէջ։ Նրանք միասին ստեղծել են «Re-Creation» հասարակական կազմակերպութիւնը, որուն նպատակը մարդոց օգնած է, որպէսզի անոնք ձգտին ներքին կատարելութեան միջոցով ճանչնալ իրենց։ 2001 թուականին կազմակերպութիւնը վերանուանուած է «Conversation with God Foundation»։ Այս ոչ առեւտրային կազմակերպութիւնը կ՛առաջարկէ նաեւ ծրագիրներ եւ սեմինարներ անոնց համար, որոնք ընտրած են սեփական աճի ու հոգեւոր զարգացման ճանապարհը։ Մեր օրերուն Ուոլշի «Զրոյցներ Աստուծոյ Հետ» գիրքը արդէն հինգերորդ տարին է՝ կը գլխաւորէ «New York Times»-ի ամենակարդացուող գիրքերու ցանկը։ Վաճառուած է 12 միլիոն տպաքանակ։ Թարգմանուած է 28 լեզուներով։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1943 ծնածներ Ստորոգութիւն:10 Սեպտեմբերի ծնածներ‏‎ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի գրողներ
Արսէն (անձնանուն)
Արսէն, յունական ծագումով (Αρσένιος} հայկական արական տարածուած անուն։
Արաբական Գարուն
«Արաբական Գարուն»‎‎ (الربيع العربي) ինչպէս նաեւ՝ «արաբական գարուն եւ ձմեռ», «արաբական զարթոնք», «համաարաբական յեղափոխութիւն», «արաբական ապստամբութիւններ», ցոյցերու եւ հանրահաւաքներու յեղափոխական ալիք Մերձաւոր Արեւելքի եւ Հիւսիսային Ափրիկէի մէջ, որ սկսած էր արաբական երկիրներուն մէջ 18 Դեկտեմբեր2010-ին։ Ան սկսաւ Թունիսի, Եգիպտոսի եւ Եմենի մէջ տեղի ունեցած յեղափոխութիւններէն եւ շարունակուեցաւ Լիպիոյ մէջ ու Սուրիոյ մէջ ՝ քաղաքացիական պատերազմի տեսքով։ Վերջինս կը շարունակուի մինչ այժմ, իսկ Լիպիոյ մէջ աւարտեցաւ 2012 թուականին՝ իշխանափոխութեամբ։
Անոր յաջորդեցին քաղաքացիական ապստամբութիւնը Պահրէյնի մէջ, զանգուածային բողոքի ցոյցերը Ալճերիոյ ։ Բողոքի ցոյցեր տեղի ունեցած են նաեւ Իրաքի, Յորդանանի մէջ , Մարոքի մէջ եւ Օմանի մէջ ։ Ինչ կը վերաբերի Քուէյթի, Լիբանանի, Մորիթանիոյ, Սէուտական Արաբիոյ, Սուտանի եւ Արեւմտեան Սահարայի մէջ տեղի ունեցած սակաւաթիւ հանրահաւաքներուն, ապա անոնք էական նշանակութիւն չեն ունեցած եւ ոչինչով չեն աւարտած։
Բողոքի ցոյցերու ընթացքին կ'օգտագործուէին քաղաքացիական դիմադրութեան քարոզչութեան բոլոր մեթոտները՝ գործադուլներ, ցոյցեր, երթեր եւ հանրահաւաքներ, ինչպէս նաեւ կազմակերպութիւններու համար հասարակական լրատուամիջոցներու օգտագործումը, տեղեկատուութեան փորձերու նկատմամբ պետական հալածանքները եւ համացանցային գրաքննութիւնը։
Շատ ցոյցեր կը հանդիպէին իշխանութեան բռնի արձագանքին։ «Ժողովուրդը կ'ուզէ իշխանութեան անկումը» الشعب يريد إسقاط النظام՝ այս կարգախոսը ցուցարարներու հիմնական կարգախոսն դարձած էր արաբական աշխարհի մէջ։
Ան սկսաւ Թունիսի մէջ 18 Դեկտեմբեր2011-ի իրադարձութեամբ, երբ Մուհամմատ Պուազիզի անունով երիտասարդ մը ինքնահրկիզուեցաւ՝ ի նշան բողոքի ոստիկանական կաշառակուրծի եւ դաժան վերաբերմունքի դէմ։ Թունիսի ցոյցերու յաջողութեամբ անկարգութիւններու ալիքը տարածուեցաւ Ալճերիոյ, Յորդանանի, Եմենի եւ Եգիպտոսի մէջ, իսկ աւելի ուշ՝ այլ երկիրներու մէջ։ Ամենազանգուածային եւ կազմակերպուած ցոյցերը տեղի կ'ունենային «Զայրոյթի օրը»՝ որպէս կանոն ուրբաթ օրը՝ կեսօրուայ աղօթքէն ետք։ Ցոյցերը առաջացուցին նմանատիպ անկարգութիւններ տարածաշրջանէն դուրս։
2012 թուականի մայիս ամիսի դրութեամբ յեղափոխութիւնները 4 երկիրներու ղեկավարներու տապալման հասցուցին։ Թունիսի նախագահ Զէյն ալ-Ապիտին պըն Ալին 14 Յունուար2011-ին յեղափոխութենէն ետք փախավ Սէուտական Արաբիա։ Եգիպտոսի նախագահ Հոսնի Մուպարաքը 11 Փետրուար2011-ին՝ 18-օրեայ զանգուածային բողոք-ցոյցերէն ետք հրաժարական տուաւ՝ աւարտելով իր 30-ամեայ նախագահութիւնը։ Եմենի նախագահ Ալի Ապտալլահ Սալեհը 27 Փետրուար2012-ին հեռացաւ իշխանութենէն՝ ցգելով այն նոր նախագահին, որ պէտք է ընտրուէր վաղաժամկէտ ընտրութիւններու արդիւնքով։ Նախկին լիպիական առաջնորդ Մուամմար Քատտաֆին գահընկեց եղաւ 23 Օգոստոս2011-ին, երբ Ազգային Անցումային խորհուրդը իր ձեռքին մէջ կեդրոնացուց Պապ Ալ-Ազիզը։ Ան սպաննուեցաւ 20 Օգոստոս2011-ին իր հայրենի Սիրթ քաղաքին մէջ, երբ Ազգային Անցումային խորհուրդը քաղաքը վերցուց իր հսկողութեան տակ։
Տարածաշրջանին մէջ այդ անկարգութիւններու արդիւնքով որոշ առաջնորդներ յայտարարեցին հրաժարական տալու մտադրութեան մասին՝ իրենց կառավարման ժամկէտն աւարտելէն ետք։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յեղափոխութիւններ Ստորոգութիւն:Արաբական երկիրներու պատմութիւն
Թիֆլիսի Վանօ Սարաճիշվիլիի Անուան Պետական Երաժշտանոց
Պատմութիւն
Կոնսէրուատորիան հիմնադրուած է 1917 թուականի մայիսի 1-ին։ 1924 թուականին կոնսէրուատորիան ստացած է պետական կոնսէրուատորիայի կարգավիճակը։ 1947 թուականին ուսումնական հաստատութիւնը անուանուակոչուած է ի պատիւ վրացի քնարադրամատիկական Վանոյ Սարաջիշուիլու։
Տարբեր ժամանակներու ընթացքին կոնսէրուատորիան ղեկավարուած է վրացի եւ ռուս երաժիշտներու կողմ է՝
Ներկայիս կոնսէրուատորիայի ղեկաւարն է պրոֆեսոր Ռեզոյ Կիկնաձէն։
Կոնսէրուատորիան Վրաստանի երաժշտական կեանքի կենտրոնն է։ Ուսումնական հաստատութեան պատկերի մէջ տեղի կ'ունենան երաժշտական փառատօններ, միջազգային երաժշտական մրցոյթներ, համերգներ եւ այլ միջոցառումներ։
Ծանօթագրութիուններ
Ստորոգութիւն:Թբիլիսիի համալսարաններ
Բարբարոսա (ռազմական գործողութիւն)
Քաղաքական իրավիճակ
Գերմանիոյ նացիոնալ-սոցիալիստներու կառավարման ժամանակ երկրին մէջ կը սկսին մեծանալ ռեւանշիստական տրամադրութիւնները։ Նացիստական քարոզչամեքենան կը հորդորէր Գերմանիոյ ղեկավարութեան գրաւել արեւելքի տարածքները։ Դեռ 1930-ական թուականներու կէսերուն գերմանական կառավարութիւնը կը յայտարարէր ԽՍՀՄ-ի հետ պատերազմի անխուսափելիութեան մասին։ Պլանաւորելով հարձակած է Լեհաստանի վրայ՝ գերմանական կառավարութիւնը որոշեց ապահովել իրեն արեւելքէն (հնարաւոր է՝ պատերազմի մէջ մտնէին Անգլիան եւ Ֆրանսան): Օգոստոս 1939 թուականին Գերմանիոյ եւ ԽՍՀՄ-ի միջեւ կնքուեցաւ չյարձակելու պայմանագիր, որ Արեւելեան Եւրոպան կը կիսէր իր հետ կապուած անոնց փոխադարձ շահերը։
1 Սեպտեմբեր 1939 թուականին Գերմանիա յարձակեցաւ Լեհաստանի վրայ, որուն արդիւնքին 3 սեպտեմբերին Մեծ Բրիտանիան եւ Ֆրանսան պատերազմ հայտարարեցին Գերմանիոյ վրան։ ՌԿԿԱ լեհական արշաւանքի ժամանակ Խորհրդային Միութիւնը իր զօրքերը մտցուց Լեհաստան եւ բռնագրաւեց Արեւմտեան Ուքրաինան եւ Արեւմտեան Պելառուսիան: Գերմանիոյ եւ ԽՍՀՄ-ի միջեւ յայտնուեցաւ ընդհանուր սահման։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1941 Ստորոգութիւն:Պատերազմներ
Մածուն
Մածուն, կաթնամթերք, որու պատմութիւնը կը ձգուի հազարամեակներ։ Օժտուած է բարձր պիոքիմիական աշխուժութեամբ եւ կը պարունակէ կենդանի կաթնաթթուային մանրէներ, որոնք կը չեզոքացնեն օրգանիզմին մէջ առկայ բացասական ցպիկներու ազդեցութիւնը։ Հարուստ է նաեւ կենսանիւթերով եւ օրգանիզմի համար օգտակար բազմաթիւ տարրերով։
Մածունի հայրենիքը կը համարուի Հայկական լեռնաշխարհը ։ Մածուն բառը կազմուած է մած արմատէն, որմէ եւ կազմուած են մածանել, մածնուլ բայերը՝ կպչիլ, թանձրանալ, մակարդուիլ իմաստներով ։
Հայաստանի մէջ սնունդի մէջ կաթնամթերքներու, մասնաւորապէս՝ մածունի լայն գործածութեան մասին կը վկայեն հնագիտական բազմաթիւ գտածոները։ Նախնադարուն մարդիկ կաթի աւելցուկը թողած են երկար ժամանակ, կաթը վերափոխուած է «թթու կաթի»՝ մածունի։ Պատահական այդ յայտնագործութիւնն ալ աստիճանաբար լայն կիրառութիւն ունեցած է։
Այսօր ալ մածունի ստացման՝ մածուն մերելու եղանակը նոյնն է, ինչ հազարամեակներ առաջ։ Եռացած կաթի մէջ քիչ քանակութեամբ թթուած մածուն խառնելով՝ կը մակարդեն կաթը։ Շնորհիւ ցպիկասպան յատկութեան, 5-6 օրական մածունը հրաշալի դեղամիջոց է աղեստամոքսային հիւանդութիւններու, թունաւորումներու, այրուածքներու, վէրքերու դէմ։
Յայտնի է, որ Կոստանդնուպոլիսէն հրաւիրուած բժիշկը մածունով բուժած է Ֆրանսայի արքայ Ֆրանչիսք Առաջինի վաղահաս ծերութիւնը։ Մեր նախնիներուն յայտնի եղած է նաեւ մածունէն խնոցիի մէջ հարելով կարագ ստանալը։
Աւանդական հայկական մածունը կը բարելաւէ մարսողութիւնը, կը բարձրացնէ ախտամերժումը։ Մածունը կը հանդիսանայ հայ ընտանիքի սննդակարգի անբաժանելի մասը։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ուտեստներ
Երեւանի Արձաններ
Երեւանի արձաններ ցուցակը կը ներկայացնէ Հայաստանի Հանրապետութեան մայրաքաղաք Երեւանի փողոցներուն եւ հրապարակներուն մէջ տեղադրուած մեծածաւալ ստեղծագործութիւնները  ։ Ցուցակին մէջ չկան առանձին յուշահամալիրներու մաս կազմող արձաններ, գերեզմաններուն եւ պանթէոններուն մէջ տեղադրուած յուշարձաններ, յուշարձան աղբիւրներ, յուշատախտակներ եւ խաչքարեր։
Արաբական Արշաւանքները Դէպի Պարսկաստան
Արաբական արշաւանքները դէպի Պարսկաստան (Պարսկաստանի իսլամական նուաճում, նաեւ Իրանի արաբական նուաճում ), Սասանեան Պարսկաստանի գրաւումը իսլամ արաբներու կողմէ 651-ին եւ Իրանի մէջ զրադաշտականութեան աստիճանական անկումը։
Իսլամութեան վերելքը կը զուգադիպի Պարսկաստանի քաղաքական եւ ռազմական անկման հետ։ Երկու գերհզօր կայսրութիւններ՝ Սասանեան Պարսկաստանն ու Արեւելահռոմէական կայսրութիւնը քսան տարի տեւած քայքայիչ պատերազմին հետեւանքով կը հիւծին։ Խոսրով Բ. Փարուէզի սպանութենէն ետք չորս տարուան ընթացքին գահ կը բարձրանան 10 տարբեր թեկնածուներ, վերջինը՝ Յազկերտ Գ., ութ տարեկան երեխայ։
Արաբները առաջին անգամ Սասանեան Պարսկաստանի վրայ կը յարձակին 633-ին, երբ զօրավար Խալէտ իպն Ուալիտ կը ներխուժէ Միջագետք (ներկայիս Իրաք), որ Սասանեաններու քաղաքական եւ տնտեսական կեդրոնն էր : Սակայն Խալէտի դէպի բիւզանդական տարածք տեղափոխումը, պարսիկներուն թոյլ կու տայ հակայարձակման անցնելու եւ ետ բերելու կորսուած տարածքները։ Երկրորդ ներխուժումը կը սկսի 636-ին Սաատ իպն Ապի Ուաքասի գլխաւորութեամբ, որու օրով արաբները վճռական յաղթանակ կը տանին Քաթիսիոյ ճակատամարտին: Այդ պարտութեան հետեւանքով պարսիկները կը կորսնցնեն Իրանէն արեւմուտք ինկած տարածքները. Զագրոսի լեռնաշղթան նորաստեղծ արաբական Ռաշիտուն Խալիֆայութեան եւ Սասանեաններու միջեւ բնական սահման կը դառնայ։ Հակառակ անոր որ պարսիկները անդադար ասպատակութիւններ կ'իրականացնէին կորսուած տարածքներուն, 642-ին Խալիֆա Օմար կը հրամայէ նոր արշաւանք մը կազմակերպել դէպի Պարսկաստան: Անիկա վերջ կը գտնէ 651-ին, վերջինիս լիակատար պարտութեամբ եւ ներառմամբ Խալիֆայութեան կազմին մէջ։ Պարսկաստանի արագ նուաճումը, որ հնարաւոր կը դառնայ լաւ համաձայնուած եւ մեծ տարածութիւններ ունեցող տարբեր զօրաջոկատներու շնորհիւ, Օմարի մեծագոյն նուաճումն էր, որ անոր մեծ ռազմական եւ քաղաքական գործիչի հեղինակութիւն կու տայ :
Իրանցի պատմաբանները, արաբական մէջբերումներ ընելով, կը պաշտպանեն իրենց նախնիները եւ տեսակէտ կը յայտնեն, որ «ի հակադրութիւն որոշ պատմաբաններու, պարսիկները արաբներու դէմ կռուած են երկար ու կատաղի» ։Արդէն 651-ին Իրանի քաղաքային բնակավայրերու մեծ մասը կը գտնուէր արաբներու իշխանութեան տակ. բացառութիւն կը կազմէին Տրանսօքսիանան եւ մերձ-կասպեան նահանգները: Հակառակ որոշ տեղերու մէջ կազմակերպուած տեղային դիմադրութեան, ոչ մէկը յաջողութեամբ կը պսակուի։ Արաբական տիրապետութեան օրով տեղի կ'ունենան տարբեր ապստամբութիւններ, սակայն ամէն անգամ Խալիֆային կողմէն ուղարկուած օգնական ուժերը կը յաջողին ճնշել խռովութիւնները։ Օրինակ կրնայ ծառայել Պուխարայի բազմաթիւ ձախող ապստամբութիւնները։ Սակայն Իրանի իսլամացումը աստիճանական գործընթաց էր։ Այդ ժամանակի ընթացքին տեղի կ'ունենան բազմաթիւ վայրագութիւններ, այդ թիւին մէջ զրադաշտական սրբազան ձեռագիրներու այրումն ու մոգերու սպանութիւնը : Քաղաքական անկախութիւնը կորսցնելով, պարսիկները կը պահպանեն իրենց ազգային դիմանկարը պարսիկներու եւ պարսկական մշակոյթի շնորհիւ։ Հակառակ անոր, իսլամութիւնը վերջ ի վերջոյ գերիշխող կրօն կը դառնայ. շատեր զայն կ'ընդունէին քաղաքական, ընկերային, մշակութային կամ կրօնական պատճառներէ մեկնելով, իսկ ուրիշներ՝ հաւատալով իրենց ուղղուած յորդորներուն ։
Պատմագրութիւն եւ նորագոյն ուսումնասիրութիւններ
Սակայն վերջերս պատմաբանները կը սկսին կասկածիլ նուաճման աւանդական պատմութենէն։ Փարվանեհ Փուրշարիաթին 2008-ին լոյս տեսած իր «Սասանեան կայսրութեան անկումն ու կործանումը. Սասանեան-պարթեւական համադաշնութիւն եւ Իրանի արաբական նուաճում» (անգլ.՝ Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran) գիրքին մէջ նոր մօտեցում մը կը ներկայացնէ այս իրադարձութիւններու ուսումնասիրութեան նկատմամբ։
Փուրշարիաթիի տեսութեան հիմքը այն էր, որ ի հակադրութիւն ներկայիս տարածուած կարծիքին, Սասանեան Պարսկաստան բաւական ապակեդրոնացած էր. համադաշնութիւն մը կնքած էր պարթեւներուն հետ: Ըստ անոր, հակառակ Սասանեաններու տարած յաղթանակներուն, Բիւզանդական կայսրութեան դէմ, պարթեւները անսպասելիօրէն դուրս կու գան համադաշնութենէն, որովհետեւ պարսիկները ընդունակ չէին պաշտպանուելու իսլամներու յարձակումներէն :Առաւել եւս հիւսիսային եւ արեւելեան հզօր պարթեւական ընտանիքները կը նահանջեն իրենց յենակէտերը, կը հրաժարին Սասանեաններուն հետ կռուելէ, առանձին հաշտութիւն կը կնքեն արաբներուն հետ։
Սասանեան կայսրութիւնը մինչեւ նուաճում
Ք.ա. Ա.դարէն Հռոմէական կայսրութեան (հետագային Բիւզանդական կայսութեան) եւ Պարթեւաստանի (հետագային Սասանեան Պարսկաստան) միջեւ սահմանը կ'անցնէր Եփրատ գետէն: Բազմաթիւ պատերազմներ հիմնականին մէջ տեղի կ'ունենային հիւսիսային ժայռոտ շրջաններու կամ սուրիական անապատին մէջ։ Երկու կայսրութիւններուն համար հարաւէն եկող միակ վտանգը քոչուոր արաբներու ասպատակութիւններն էին։ Այդ իսկ պատճառով երկու կայսրութիւններն ալ կը դաշնակցէին փոքր կիսանկախ արաբական ցեղերու հետ, որոնք որպէս պաշտպանիչ ուժ կը ծառայէին քոչուորներու յարձակումներուն դէմ կռուելու։ Բիւզանդացիներու դաշնակիցներն էին քրիստոնեայ Ղասանիտները, իսկ Սասանեաններունը՝ հեթանոս Լախմիտները: Երկու արաբական փոքր իշխանութիւններն ալ մշտապէս կը պայքարէին իրարու դէմ, սակայն այդ երեւոյթը շատ քիչ կ'ազդէր Բիւզանդիոնի եւ Պարսկաստանի վրայ։ Զ. եւ Է. դարերուն, կարգ մը պատճառներու հետեւանքով, դարաւոր հաւասարակշռութիւնը կը խախտի։
Բիւզանդա-սասանեան պատերազմ (612–629)
Երբ պարսից Խոսրով Բ. Փարուէզ կը ճնշէ Վահրամ Չոբինի ապստամբութիւնը, ամբողջ ուժը կը բանեցնէ իրեն օգնութիւն ցուցաբերած բիւզանդացիներուն դէմ։ Առաջին տասնամեակին ընթացքին ան կը հասնի մեծ յաջողութիւններու. պարսիկները գրեթէ կը վերականգնեն Աքեմենեան կայսրութիւնը (550–330 թուականներ):
Սակայն Բիւզանդական կայսրութիւնը, Հերակլիոս կայսեր ղեկավարութեամբ, 622-ին պատասխան հարուած կը հասցնէ եւ 627-ին Նինուէի ճակատամարտին բիւզանդական զօրքը կը ջարդէ Սասանեանները։ Անկէ ետք Հերակլիոս կը մօտենայ Սասանեաններու մայրաքաղաք Տիզբոնին: 629-ին Խոսրովի զօրավարներէն Շահրպարազ կը համաձայնի յետպատերազմեան սահմաններու վերականգնման։
Խոսրով Բ.-ի սպանութիւնը
Պարտութեան հետեւանքով Խոսրով Բ. Փարուէզ 628-ին գահընկէց կ'ըլլայ եւ կը սպաննուի։ Անկէ ետք 628-632 թուականներուն միջեւ ինկած ժամանակահատուածին գահը կը գրաւեն 10 թագաւոր եւ թագուհի։ Անոնցմէ վերջինը՝ Յազկերտ Գ.-ը, Խոսրովի թոռն էր, սակայն գահ բարձրանալու ատեն ան հազիւ 8 տարեկան էր ։
Մուհամմէտի օրերուն
Ըստ իսլամական աւանդութեան, 628-ին Մուհամմէտ բազմաթիւ նամակներ կը ղրկէ իշխաններուն, արքաներուն եւ ցեղապետերուն՝ կոչ ընելով ընդունելու իսլամութիւնը։ Աւանդութիւնը կը փաստէ, որ նամակները նոյն օրը կը հասնին Պարսկաստան, Բիւզանդական կայսրութիւն, Եթովպիա, Եմեն եւ Հիրա (Իրաք) : Այս ամէնը, սակայն կասկածի տակ կը դրուին ներկայի պատմաբաններու կողմէ : Յատկապէս այն փաստը, որ Խոսրով կրնար նամակ ստացած ըլլալ Մուհամմէտէն : Պարսկական արարողակարգերը չափազանց բարդ էին եւ դժուար թէ այն ժամանակ փոքր տարածքային ուժի առաջնորդի մը նամակը փոխանցուէր շահնշահին :
Գրեթէ բոլոր աւանդութիւնները կը փաստեն, որ Խոսրով կատղած, կ'ոչնչացնէ նամակը. միակ տարբերութիւնը այն է, թէ ինչպէս ան կ'ոչնչացնէ :
Խալիֆայութեան վերելքը
Ապու Պաքր իր որոշումներով եւ գործողութիւններով սկիզբ կու տայ աշխարհի ամենամեծ պետութիւններէն մէկուն :Առաջին հակամարտութիւնը տեղի կ'ունենայ Սասանեաններու հետ։ Այստեղ արաբական զօրքի հրամանատարն էր Խալետ իպն ըլ-Ուալիտը։
Առաջին ներխուժումը Միջագետք (633)
Նախայարձակ կ'ըլլան թերակղզիին հիւսիս արեւելքին մէջ բնակող արաբական ցեղերը, որոնք կ'ասպատակեն Սասանեաններու տիրոյթ Միջագետքը: Շուտով Ապու Պաքր ինքզինք այնքան հզօր կը համարէ, որ յարձակում կը գործէ հիւսիս-արեւելքի մէջ գտնուող Սասանեաններուն վրայ, իսկ հիւսիս-արեւմուտքի մէջ Բիւզանդական կայսրութեան վրայ։ Ասիկա ունէր 3 պատճառ՝ Յաջողութիւն ապահովելու համար Ապու Պաքր կը յայտարարէ, որ Պարսկաստան արշաւող զօրքը կը կազմուի միայն կամաւորներէ եւ կը ղեկավարուի լաւագոյն իսլամ զօրավարի՝ Խալետ իպն ըլ-Ուալիտի կողմէ։ Ապու Պաքր կը հրամայէ սահմանային գօտիի արաբական ցեղերուն ենթարկուիլ Խալետի հրամաններուն, իսկ վերջինիս առջեւ կը դնէ Ալ-Հիրան գրաւելու նպատակը։ Մարտ 633-ի երրորդ շաբթուան ընթացքին Խալետ 10,000 հոգինոց զօրքով կը սկսի իր արշաւանքը։ Անոնց կը միանան նաեւ 8,000 արաբական քոչուորներ, այդպիսով զօրքին թիւը կը հասնի 18,000-ի։
Միջագետքի մէջ Խալետ մինչեւ Մայիս 633 կը նշէ չորս անընդմէջ յաղթանակներ։ Պարսկական արքունիքը կը գտնուի քաոսային իրավիճակի մէջ։ Մայիսի վերջին շաբաթը իսլամ արաբներուն համար կը յիշատակուի Հիրա կարեւոր քաղաքին պաշարմամբ եւ գրաւմամբ։ Մէկ ամիս տեւած հանգիստէն ետք, Յուլիսին, Խալետ կը պաշարէ Ալ Անպար քաղաքը։ Պաշարումը կը տեւէ քանի մը շաբաթ եւ Յուլիսին կ'իյնայ արաբներուն ձեռքը։ Այնուհետեւ Խալետ կը շարժի դէպի հարաւ, մէկ յաղթանակ եւս կը տանի եւ կը գրաւէ Այն ըլ Թամր քաղաքը։ Այդ պահուն Իրաքի մէկ մասը արդէն իսլամներու ձեռքը կը գտնուէր։
Շուտով Խալետ կը վերադառնայ Արաբիա եւ կը ջախջախէ ապստամբ արաբական ցեղերը։ Երբ ան Օգոստոսին կը վերադառնայ, կը պարզուի, որ պարսիկները մեծ զօրք կը հաւաքեն։ Ան կ'որոշէ ճակատամարտ մղել առանձին ջոկատներով, քանի դեռ անոնք իրարու չէին միացած։ Սասանեանները ունէին չորս ջոկատ, որոնք կազմուած էին պարսիկներէն եւ քրիստոնեայ արաբներէն: Խալետ հանճարեղ ծրագիր մը կը մշակէ. ան զօրքը կը բաժնէ երեք մասերու եւ գիշերով կը յարձակի պարսիկներուն վրայ երեք ուղղութիւններէ։ Պարսկական ամբողջ զօրքը կ'ոչնչացնէ մայրաքաղաք Տիզբոնը զայն ձգելով անպաշտպան։ Սակայն Խալետ նախ կ'որոշէ ոչնչացնել հարաւի եւ արեւմուտքի մէջ մնացած բոլոր պարսկական ուժերը։ Ան կ'արշաւէ սահմանային Ֆիրազ քաղաք, ուր ան յաղթանակ կը յայտարարէ Սասանեաններու, բիւզանդացիներու եւ քրիստոնեայ արաբներու միացեալ ուժերուն դէմ։ Ասիկա Միջագետքի նուաճման անոր վերջին ճակատամարտը կը համարուի։ Երբ Խալետ կը պատրաստուէր յարձակելու Տիզբոնի մօտակայքը գտնուող Քաթիսիա բերդին վրայ, Խալիֆան կը հրամայէ անոր անցնիլ Բիւզանդական կայսրութեան կողմը եւ Սուրիոյ նուաճումը սկսիլ :
Երկրորդ ներխուժումը Միջագետք (636)
Ապու Պաքրի կտակին համաձայն, անոր յաջորդ Խալիֆա Օմարը պէտք էր շարունակէր Միջագետքի եւ Սուրիոյ գրաւումը։ Սակայն Միջագետքի մէջ իրավիճակը ըստ օրէ կը վատանար։ Ապու Պաքրի օրով Խալետ իր 9000 հոգինոց զօրքին կէսը առնելով կը սկսի արշաւել դէպի Սուրիա։ Սակայն անոր հեռացումէն անմիջապես ետք պարսիկները կ'անցնին հակայարձակման։ Արաբները ստիպուած կը ձգեն գրաւուած տարածքները ու կ'անցնին սահմաններու պաշտպանութեան։ Օմարը օգնական ուժեր կ'ուղարկէ, սակայն անոնք կը ջախջախուին կամրջի ճակատամարտին: Պարսիկները չեն կրնար զարգացնել յաջողութիւնները եւ պարտութիւն կը կրեն Պուվայպի ճակատամարտին: 635-ին Յազկերտ Սասանեան դաշինք կը կնքէ բիւզանդական կայսեր Հերակլիոսի հետ։ Վերջինիս աղջիկը կ'ամուսնանայ Յազկերտին հետ։ Քանի դեռ Հերակլիոս կը պատրաստուէր մեծ արշաւանք կազմակերպելու Լեւանտ, Յազկերտ կը հրամայէ մեծ զօրք հաւաքել, որպէսզի դուրս մղէ արաբները Միջագետքէն։ Երկու միապետերը պէտք էր արշաւէին իսլամ արաբներու դէմ եւ յաղթէին անոնց։
Քաթիսիոյ ճակատամարտը
Օմար խալիֆա կը հրամայէ արաբական զօրքերուն նահանջել սահմանային շրջաններ. ան նպատակադրած էր նոր զօրք կազմել եւ դարձեալ արշաւել դէպի Միջագետք։ Օմար կը ցանկար անձամբ ղեկավարել զօրքը, սակայն Խալիֆային կից խորհուրդը դէմ կը կենայ այդ գաղափարին։ Խալիֆան Միջագետքի մէջ գտնուող զօրքերու գերագոյն հրամանատար կը նշանակէ Սաատ իպն Ապի Ուաքասը: Վերջինս Յունիս 636-ին կը ժամանէ Քաթիսիա։
Բիւզանդացիները իրենց յարձակումը կը սկսին Մայիս 636-ին, սակայն Յազկերտ չի յաջողիր ժամանակին հաւաքել զօրքը եւ օգնութիւն ցոյց տալ իր դաշնակիցներուն։ Օմար, այդ դաշինքին մասին տեղեկանալով, կ'օգտուի այդ ձախողութենէն։ Ան ուժերուն մեծ մասը կ'ուղղէ Բիւզանդական կայսրութեան դէմ Եարմուք գետի ափին։ Խալիֆան Յազկերտին կ'առաջարկէ իսլամութիւնը ընդունիլ եւ հաշտութիւն կնքել։ Հերակլիոս կայսրը հրամայած էր բիւզանդական զօրքերու գերագոյն հրամանատար հայազգի Վահանին չյարձակիլ արաբներուն վրայ, քանի դեռ ան չէր ստացած այդպիսի հրաման անձամբ կայսրէն։ Սակայն օգոստոս 636-ին Վահան կը յարձակի եւ պարտութիւն կը կրէ :
Հակառակ Բիւզանդական կայսրութեան կրած պարտութեան, Սասանեան Պարսկաստան տակաւին կը մնար վտանգաւոր հակառակորդ մը։ Սասանեանները հաւաքած էին հսկայական բանակ մը իրենց կայսրութեան տարբեր անկիւններէն, իսկ զօրքը կը ղեկավարէին պարսից լաւագոյն հրամանատարները։ Բերուած էին նաեւ ռազմական փիղեր։ Սակայն երեք ամսուան ընթացքին պարսկական ամբողջ բանակը կը ջախջախուի Քաթիսիոյ ճակատամարտին, որմով կ'աւարտի Սասանեաններու գերիշխանութիւնը Պարսկաստանէն դէպի արեւմուտք : Այս յաղթանակը կը համարուի իսլամութեան աճման վճռական կէտերէն մէկը, որուն շնորհիւ արաբները կը գրաւեն ամբողջ Միջագետքը։ Պարսից մայրաքաղաք Տիզբոնը կ'իյնայ երեք ամսուան պաշարումէն ետք՝ Մարտ 637-ին։
Միջագետքի նուաճումը (636–638)
Տիզբոնի գրաւումէն ետք միաժամանակ քանի մը ջոկատ կ'ուղարկուի Բիւզանդական կայսրութեան հետ սահմանակցող Քարքիսիա եւ Հիթ բերդերու գրաւման համար։ Պարսկական բանակի որոշ մնացորդներ աշխոյժ էին Տիզբոնէն հիւսիս-արեւելք եւ Տիգրիսէն հիւսիս Տիկրիտի ու Մոսուլի մէջ։
Տիզբոնէն նահանջելով, պարսկական բանակը կը համախմբուի Տիզբոնի մօտակայքը գտնուող Ճալուլա բերդին մօտ։ Վերջինս ռազմավարական մեծ նշանակութիւն ունէր, քանի որ հոնկէ ճամբաները կը տանէին Միջագետք, Խորասան եւ Ատրպատական: Պարսկական ուժերը կը ղեկավարէր զօրավար Միհրանը, որու տեղակալներն էր Քաթիսիոյ մէջ պարսից զօրքերու հրամանատար Ռոստամի եղբայր զօրավար Ֆառուխզատ։ Օմար կ'որոշէ պարտութեան մատնել այս զօրքը, ապա արշաւել Տիկրիտ ու Մոսուլ: Ապրիլ 637-ին արաբական 12,000 հոգինոց զօրքը պարտութեան կը մատնէ պարսիկներու Ճալուլա բերդին մերձակայքը։ Այնուհետեւ իսլամները եօթը ամիս կը պաշարեն եւ կը գրաւեն Ճալուլան։ Անկէ ետք կատաղի դիմադրութիւն մը տեղի կ'ունենայ եւ Տիկրիտը կ'իյնայ։ Մոսուլը կը յանձնուի եւ ինքնակամ կ'ընդունի իսլամական գերիշխանութիւնը։ Ճալուլայի եւ Մոսուլ-Տիկրիտի գրաւմամբ ամբողջ Միջագետքը կ'անցնի արաբներու ձեռքը ։
Ճալուլայի մէջ ջախջախուած պարսկական զօրքը զօրավար Միհրանի գլխաւորութեամբ կ'ապաստանի Խանիքէն քաղաքի մերձակայքը։ Արաբները կը սկսին զանոնք հետապնդել եւ ջախջախել պարսիկները Խանիքէնի ճակատամարտին։ Պարսիկները կը նահանջեն Հուլուան: Արաբները կը պաշարեն եւ Յունուար 636-ին կը գրաւեն քաղաքը : Արաբ հրամանատարը Խալիֆայէն կը խնդրէ թոյլ տալ, արշաւելու Պարսկաստանի խորքերը, սակայն Օմար կը մերժէ անոր խնդրանքը եւ անոր կը գրէ բաւական հետաքրքրական նամակ մը.
Պարսիկներու ասպատակութիւնները Միջագետք (638–641)
Փետրուար 638-ին վրայ կը հասնի ռազմական գործողութիւններու դադարեցումը։ Միջագետքը կը գտնուէր իսլամներու լիակատար վերահսկողութեան տակ։ Պարսիկները նահանջած էին Զագրոսի լեռնաշղթայէն արեւելք։ Սակայն պարսիկները չէին կորսնցուցած Միջագետքը ետ նուաճելու յոյսերը եւ կը շարունակէին ասպատակելու քաղաքականապէս անկայուն տարածաշրջանը։ Սկզբնական շրջանին թիւին մէջ էր Զագրոսի լեռնաշղթան, որ կը դառայ երկու պետութիւններու միջեւ նոր սահման մը։ 638-ին Պարսկաստանի եօթը մեծ իշխաններէն զօրավար Հորմուզան կը սատկացնէ յարձակումները Միջագետքի վրայ։ Օմար կը հրամայէ կասեցնել զինք եւ շուտով Հոմուզան կը ստիպուի հաշտութիւն կնքել արաբներուն հետ։ Սակայն Հորմուզան կը խախտէ պայմանագիրը եւ կ'ապստամբի, սակայն կը պարտուի։ 640-ի վերջը Յազկերտ օգնական ուժեր կ'ուղարկէ եւ Հորմուզ դարձեալ կ'արշաւէ արաբներու դէմ։ Տուստար բնակավայրի մօտակայքը Հորմուզան կը պարտուի, գերի կ'իյնայ եւ կ'ուղարկուի Մետինա: Այնտեղ ան կ'ընդունի իսլամութիւնը եւ կը դառնայ Խալիֆային խորհրդականը։ 644-ին Օմարի սպանութեան պատասխանատուներէն կը համարուի։ Յունուար 641-ին, քանի մը ամսուան պաշարումէն ետք, արաբները կը գրաւեն Շոշան։ Այնուհետեւ քանի մը շաբթուան պաշարման հետեւանքով կը յանձնուի Խուզիստանի վերջին ռազմական յենակէտը :
Նահաուանտի ճակատամարտը (642)
Խուզիստանի գրաւումէն ետք Օմար խաղաղութիւն կը ցանկար։ Հակառակ անոր որ Սասանեան Պարսկաստան բաւականաչափ թոյլցած էր, սակայն արաբներու միտքին մէջ տակաւին կը մնար ահարկու գերուժ։ Խալիֆան չէր ուզեր անիմաստ պատերազմիլ պարսիկներուն հետ։ Ան կը ցանկար Իրանի մնացած մասը ձգել պարսիկներուն։ Օմարի խօսքերէն.
637 -ին Ճալուլայի ճակատամարտին կրած պարտութեան հետեւանքով, Յազկերտ կ'անցնի Ռէյ, ապա նոր մայրաքաղաք՝ Մերվ, ուրկէ հրամաններ կը սկսի տալ իր զօրավարներուն անընդհատ ասպատակելու Միջագետքը։ Շահնշահը կոչով մը կը դիմէ ժողովուրդին եւ անոր կ'արձագանգեն բազմաթիւ մարդիկ ամբողջ կայսրութեան տարածքէն՝ տարիներ շարունակ ծառայած ռահվիրաներէն մինչեւ նորակոչիկները։ Բոլորը կը հաւաքուին Նահաուանտի մօտ տալու վերջին եւ ճակատագրական ճակատամարտը։ 100,000 հոգինոց պարսկական զօրքը կը դրուի Մարտան Շահի հրամանատարութեան տակ։
Պարսկաստանի նուաճումը (642–651)
Քանի մը տարի ետք Օմար կ'ընդունի նոր, յարձակողական ռազմավարութիւն մը եւ կը պատրաստուի աւարտին հասցնել Սասանեան Պարսկաստանի նուաճումը։ Նահաուանտի ճակատամարտը իսլամական պատմութեան ամենավճռական յաղթանակներէն մէկը կ'ըլլայ : Ճակատամարտը Պարսկաստանի նուաճման բանալին կը դառնայ։ Պարտութենէն ետք Յազկերտ կը շրջի ամբողջ երկրի տարածքին եւ կը փորձէ նոր զօրք մը հաւաքել։ Սակայն չի յաջողիր։ Օմար կը փորձէ բռնել կամ սպաննել Յազկերտը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պատերազմներ Ստորոգութիւն:7-րդ դարու պատերազմներ
Բերկրուհի Շահրիկեան
Կենսագրութիւն
1912-ին որդեգրուած է տեղւոյն Ազգանուէր Հայուհեաց Միութիւն ծրագիրն էր բարձագոյն ուսումով օժտել զանոնք որպէսզի հետագային ծառայէին որպէս ուսուցչուհի։ Սակայն պատերազմի ահաւոր օրերուն լուծարքի կ՛ենթարկուի կազմակերպութիւնը, այսուհանդերձ կը շարունակեն դպրոցը մինչեւ աւարտ։
Բերկրուհի կ՛ամուսնանայ Սեբաստացի Սարգիս Մօրուքեան ի հետ. կը բախտաւորուին երկու դուստրերով։ Նախքան իրենց ԱՄՆ հաստատուիլը, քանի մը տարի կ՛ապրին Գուպա, ուր կը ծնի իրենց որդին։ 1944-ին վերջնականապէս կը հաստատուին Տիթրոյթ:
Բերկրուհի Մօրուքեան ը հրատարակած է ՀԻՆ ՕՐԵՐ ՆՈՐ ԱՊՐՈՒՄՆԵՐ հատորը (ՏԻԹՐՈՅԹ, 1979), ուր կը պատմէ իր յուշերը գաւառի կեանքէն։ Գրած է նաեւ Եղեռնապատում գրքոյկը, հայկական ջարդի մասին (ՏԻԹՐՈՅԹ, 1980):
Բերկրուհի Մօրուքեան ը սրտաբուխ տողերով կը նկարագրէ երբեմնի գաւառը, օժտուած իր դպրոցներով, եկեղեցիներով, ուխտատեղիներով, սովորութուններով, կանանց տարազներու ճոխութեամբ, հայահոծ բնակչութեամբ, բնութեան գեղեցկութեամբ եւ առատ բերքերով։
«Հին Օրեր Նոր Ապրումներ» հատորը կը պարունակէ նաեւ հայրենասիրական բանաստեղծութիւններ, ինչպէս նաեւ Առաջին Աշխարհամարտ ի շրջանի Պոլսահայ կեանքը պատկերացնող դէպքը։ Գիրքին վերջին մասը յատկացուած է «սփիւռքահայ ցաւեր» ը շօշափող հարցերու։
Իր ոճը հաճելի է ու պատկերալից :
Սուրբ ՅովհաննԷս եկեղեցի (Տող)
Սուրբ ՅովհաննԷս եկեղեցի, Հայ առաքելական եկեղեցւոյ տաճար Արցախի Հանրապետութեան Հադրութի շրջանի Տող գիւղի կեդրոնը։ Ներկայիս կը գտնուի բարւոք վիճակի մէջ։
Եկեղեցի
Եկեղեցւոյ ծածկը յենուած է չորս սիւներու վրայ, որոնք կառուցուած են Կավաքի քարհանքի քարերով։ Այն ունի 12,9 x 21,7 մ չափեր։
Թաղակապ առաստաղը բարձր է, այդ իսկ պատճառով տանիքի թեքութիւնները համեմատաբար մեծ են։ Այդ թեքութեան շնորհիւ կիսակլոր ելուստներով ծածկասալերը մէկը միւսին վրայ նստած են եւ կը կազմեն ընդհանուր անջրանցիկ մակերեւոյթ մը։
Եկեղեցին ունի քարէ խաչկալ, որու վրայ կայ ընդարձակ արձանագրութիւն
Ըստ Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարեանի Սուրբ ՅովհաննԷս եկեղեցին կառուցուեր է 13-րդ դարուն։ Տողի Սուրբ ՅովհաննԷս եւ Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցիներուն շատ աւելի հնագոյն սրբավայրի գոյութիւնը հաստատող իրական ապացոյցներ։ Երկու եկեղեցիներուն մէջ ալ բեմի աջ կողմին, խորանի մուտքի դիմաց, դահլիճի մակարդակէն քիչ բարձր՝ կը նշմարուի հաստահեղոյս սիւնի խարիսխի զանգուած։
Եկեղեցու միակ մուտքը արեւմտյան կողմից է։ Այն բացվում է դեպի պարսպապատ բակ։ Բակի հարավարեւմտյան անկյունում շրջանաձեւ աշտարակն է։ Աշտարակից երեւում է գյուղի համայնապատկերը։
Բակ
Բակին մէջ պահպանուեր են բազմաթիւ տապանաքարեր, որոնք ունին արժէքաւոր վիմագրութիւններ։ Տապանաքարերու արժէքը ոչ միայն արձանագրութիւններն են, որոնք կը վկայեն պատմական յատկապէս դէմքերու ու դէպքերու մասին, այլեւ բարձրարուեստ քանդակազարդերը, որոնք հնարաւորութիւն կու տան պատկերացնելու երկրամասի բնակիչներու մշակութային-գեղարուեստական պատկերացումներու եւ ազգագրական առանձնայատկութիւններու ընդհանուր պատկերը։
Մատուռ
Գրականութեան մէջ կը վկայէ, որ եկեղեցւոյ հիւսիս-արեւմտեան պատին կից եղեր է նեղ ու երկար մատուռ։ Այն կը հանդիսանայ դամբարան։ Այնտեղ ամփոփուած են եղեր մելիքներն ու մելիքազուններն, այդ թիւին մէջ եւ Մելիք Եկանն ու անոր որդին Մելիք Եսային։ Ներկայիս մատուռ-դամբարանատունն՝ կարելի է ըսել եկեղեցւոյ գաւիթը, չէ պահպանուեր։
Սեւ Յունուար
Նաեւ վիրաւորուած էին աւելի քան 700 հոգի։ ա Գործողութիւնները տեղի ունեցած են Ազրպէյճանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութեան մայրաքաղաք Պաքուի մէջ :
Նախապատմութիւն
Ազրպէյճանական արիւնոտ յունուարը տեղի ունեցաւ խորհրդային իշխանութիւններու վերակառուցման դարաշրջանին՝ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութեան կարգաւորման հիմքին վրայ։
1989 թուականին Ազրպէյճանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութեան մէջ «Ժողովրդական Ճակատ» քաղաքական կազմակերպութիւն կը կազմուի, որ իր հերթին Ազրպէյճանի ազգային շարժման ղեկավար դարձաւ :
Ազրպէյճանի ազգային շարժման հիմնական պատճառը Ղարաբաղեան հարցը դարձաւ, որուն պատճառով ալ Ազրպէյճանական ազգայնական, ծայրահեղականներու շարժումը ստեղծուեցաւ։
Այսկէ ետք, դեկտեմբեր 1989-ին լարուած իրավիճակ ստեղծուեցաւ Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութեան մէջ՝ ԽՍՀՄ եւ Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան սահմանի վրայ։ 4-19 դեկտեմբերին ինկած ժամանակահատուածին մէջ խորհրդային բանակը ձեռնամուխ եղաւ սահմանամերձ ազրպէյճանական բնակավայրերէն բնակչութեան տեղահանման։
Խորհրդային իշխանութիւնները կ՛ըսէին, որ ռազմական գործողութիւնները կը դադրեցուին իրադրութեան հանդարտմանը զուգընթաց։ Սակայն ազրպէյճանական լրատուամիջոցները սկսան սպառնալիք ներկայացնել ռուսական կառավարութեան։
Պատմութիւն
31 դեկտեմբերին ազրպէյճանական ուժերը խախտեցին Իրանի հետ կնքաուած պայմանագիրը եւ սկսան Արաքս գետը անցնիլ։ Լրատուամիջոցներու հաւաստմամբ, Իրանի անկարգութիւններուն ներկայ գտնուած են մօտ 800 մարդ։
10 յունուար 1990-ին տեղի կ՛ունենայ ԽՍՀՄ Գերագոյն Խորհուրդի նախագահական ընտրութիւններ, որմէ ետք բանաձեւ մը կը սահմանուի։ Ըստ բանաձեւերու, խորհրդային իշխանութիւնները հետեւողական պէտք է ըլլան ԽՍՀՄ սահմաններուն մէջ տեղի ունեցող իրադարձութիւններուն եւ հատկապէս Նախիջեւանի մէջ տեղի ունեցող իրադարձութիւններու մասին։
Խորհրդային իշխանութիւնները նաեւ կը նշեն, որ խստօրէն կը դատապարտուին Իրանի հետ սահմանին վրայ տեղի ունեցած միջադէպը։
Խորհրդային իշխանութիւններու մշտական քննադատութիւնները ազրպէյճանական պաշտօնեաներու զայրոյթի առիթ կու տայ։ Ազրպէյճանի մէջ ծայրահեղական խումբեր կը կազմուին՝ Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրի լուծման համար։
Անոնց առաքելութիւնը նաեւ Ազրպէյճանի անկախ պետութեան ստեղծումն էր։ Ազրպէյճանը հատկապէս ոգեշնչուած էր այն միջադէպքով, որ միաւորուած էին Գերմանիոյ Ընկերվարական Հանրապետութիւնը եւ Դաշնային Հանրապետութիւնը եւ քանդուած էր Պեռլինի պատը։
Երբ ջարդերը սկսան, ծայրահեղականներու ձեռքը ինկան հայերու, ռուսերու եւ խառն ընտանիքներու բնակութեան ճշգրիտ հասցէներ։ Ջարդարարներու ձեռքին էին ոչ միայն հասցէները, այլեւ Պաքու քաղաքի քարտէսը, որուն մէջ խաչերով նշուած էին հայահոծ վայրերը՝ զանգուածային սպանութիւններու եւ բռնութիւններու ուղեցոյցը։
Նոյն ժամանակահատուածին մէջ Մոսկուա կ՛որոշէ Ազրպէյճանը պատժելու հարցը եւ որոշում կայացուեցաւ Խորհրդային 2-րդ բաժինի բանակը Պաքու մտցնել՝ Ազրպէյճանի ԽՍՀ-ի մայրաքաղաք։
Խորհրդային բանակը ժամանեց Պաքու, այն ժամանակ, երբ քաղաքի հայ բնակչութիւնը իսպառ վերացած էր եւ զանգուածային արիւնահեղութիւններ կատարուած էին։
20 յունուար 1990-ին Խորհրդային կարմիր բանակը Ազրպէյճանի ժողովրդական ճակատը գրոհեց։ Երկրին մէջ ծայրահեղ ծանր իրավիճակ ստեղծուեցաւ։
Ռուսական զօրքերը Պաքուն շրջապատեցին երեք կողմերէն։ Խորհրդային պաշտպանութեան նախարար Տմիթրի Եազովն կ՛ըսէ, որ խորհրդային զօրքերու թիւը 40 հազարի կը հասնէր։
Խորհրդային բանակը կ՛րցաւ մէկ օրուայ ընթացքին լուրջ վնասներ հասցնել Պաքուի կեդրոնախոյզ իշխանութիւններուն եւ վնասազերծել ազրպէյճանցի ցուցարարներուն։
Ռուսական բանակը կրակ բացաւ նաեւ ոստիկաններու ուղղութեամբ։ 20 յունուար 1920-ին Ազրպէյճանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութեան մէջ զոհուեաւ մօտ 131-170 մարդ, իսկ մօտ 800-ը աղետի զոհ դարձան։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ազրպէյճանական ԽՍՀ Ստորոգութիւն:1990
Փենսիլվանիոյ Պալէ
Փենսիլվանիայի պալեթ (անգլ.՝ Pennsylvania Ballet), ամերիկեան պալէի առաջատար թատրոններէն մէկը Ֆիլատելֆիոյ մէջ։
Թատրոնի պատմութիւնը
Փենսիլվանիոյ պալէն հիմնադրուած է 1963 _ին Պարպարա Վայսպրկըրի կողմէ, Ճորճ Պալանչինի հետեւորդներէն մէկն էր։ Պալեթը կը համարուի Ֆիլատելֆիոյ յառաջատար մշակութային հաստատութիւններէն մէկը, լաւ հեղինակութիւն կը վայելէ իր կատարողական արուեստով, ժամանակակից եւ դասական խաղացանկի բազմազանութեամբ ստացած է քննադատներու բարձր գնահատանքը։
1995 _ին Փենսիլվանիոյ պալեթի հոգաբարձուները Ռոյ Կայսրը կ'ընտրեն որպսէս գեղարուեստական ղեկավար։ Ռոյ Կայսրը, որ 1979 -ին պալեթ ընդունած էր Բարբարա Վայսպերկր, որ 1990 -ին մենապարող դարձած էր։ Մինչեւ իր ներկայիս պաշտօնը ստանձնելը Կայսեր 1992 -ին բեմէն հեռանալէն ետք կը դառնայ թատրոնի գլխաւոր պալէի եւ գեղարուեստական ղեկավար Քրիստոֆըր Դամբուազի օգնականը։
Կայսեր գլխաւորութեամբ թատրոնը ընդլայնեց իր բալանչինեան խաղացանկը պալէի ղեկավարներ Մերս Քանինհեմի, Քրիստոֆըր Դամբուազի, Թրէյ Մակինտայրի, Մէթյու Նինանի, Դաւիթ Փարսոնսի, Վալ Կանիպարոլիի, Բենիամին Միլպիյի եւ Քրիստոֆըր Ուիլթոնի նորանոր պալեթներով։ Յաջողութեան հասած է յատկապէս վերջինիս «Կարապի լիճ» եւ Մեթյու Նինանի «Կարմինա Պուրանա» պալեթները։
Ներկայիս թատրոնը ունի 37 պարողներ, ամէն թատերաշրջան կը ներկայացնէ 6 ծրագիր՝ դասական եւ նոր աշխատանքներով, որ կը հրապուրէ բազմատեսակ հանդիսատեսի եւ պարողներու առջեւ նոր մարտահրաւէրներ։ Թատրոնը նաեւ հիւրախաղերով հանդիսացած ամբողջ Փենսիլվանիոյ եւ Նիու Եորքի։ 2005 -ի Օգոստոսի առաջին անգամ մասնակցած է տինպուրկի միջազգային փառատօնին։
Թատրոնը ներկայիս
Փենսիլվանիոյ պալեթի 14 անդամներ նկարահանուած են Տարրեն Արոնոֆսկու «Սեւ կարապ» ֆիլմին մէջ (2010)-ին։
Ռիօ-Անթիրիօ կամուրջ
Ռիօ-Անթիրիօ կամուրջ (յուն․՝ Γέφυρα Ρίου – Αντιρρίου) եւ կամ պաշտօնապէս անուանուած՝ «Խարիլաոս Թրիքուփիս» կամուրջ:
Փենսիլվանիոյ Պալէ
Թատրոնը ներկայիս
2012-2013 թուականներուն խաղաշրջանի պալլատը կը ներկայացնէ վեց ներկայացում Ֆիլատելֆիոյ երաժշտական ակադեմիոյ մէջ եւ Մերիամ թատրոնին մէջ։ Թատրոնը ծրագրուած է 2012-ի Հոկտեմբեր-ին ուր հիւրախաղերով հանդէս կու գայ Մակ Քարտեր թատրոնին մէջ, իսկ 2013-ին Յունիս-ին ներկայ կը գտնուի «Պալեթն Ամերիկայի» ծրագրին, որ տեղի կ'ունենայ Յոն Քենետիի անուան կատարողական արուեստի կեդրոնին մէջ։ Այս ելոյթներուն հետ մէկտեղ Փենսիլվանիոյ պալեթ Բ.-ը հանդէս կու գայ կրթական եւ ուսուցման ծրագիրներով։
Ռիօ-Անթիրիօ կամուրջ
Կայմապարան կամուրջ մը, որուն կառուցման աշխատանքները կ'աւարտին 2004-ի ամրան։
Փենսիլվանիոյ Պալէ
Պարողներ
Փենսիլվանիոյ պալեթի պարողները 2012-ին դրութեամբ ՝
Փենսիլվանիայի պալեթ Բ.
Փենսիլվանիայի բալետ Բ.-ը ստեղծուած է 2002-ին Ճոյս եւ Հերպըրտ Քիների կողմէ։ Պալեթի այս ճիւղը ստեղծուած է որպէս նախամասնագիտական ուսումնական հաստատութիւն։ Այստեղի պարողները փորձերը յաճախ կը կազմակերպեն հիմնական պալեթի պարողներուն հետ եւ մեծ ներկայացումներու ժամանակ կը հանդիսանան այս կամ այն պալեթը։ Երկրորդ պալեթը կազմուած է 8 պարողներէ, որոնք ղեկավարուած են Ուիլիամ Տըկրեկորին։ Այստեղի պարողները ընդգրկոած են նաեւ շատ կրթական եւ ուսումնական ծրագրերուն մէջ։
Ուսումնական ծրագրեր
Փենսիլվանիայի բալետը մեծապես ընդլայնել է իր ուսումնական ծրագրերը, որի արդյունքում ամեն տարի այստեղ սովորում են 11000 երեխաներ։ Փենսիլվանիայի բալետ II-ը շուրջ 25 շոու է կազմակերպում Ֆիլատելֆիայի համայնքների համար։
Գեղարվեստական կազմ
Ռոյ Կայսերը Փենսիլվանիայի բալետի գեղարվեստական ղեկավարն է։ Նա թատրոնի գլխավոր պարողն էր մինչեւ 1992 թվականը։ Մասնակցում է նաեւ Նյու Յորքի Բալետմեյստերական ինստիտուտի ծրագրերին
Ջեֆրի Գրիլբերը թատրոնի բալետմեյստերն է 1986 թվականից։ Նա իր կարիերան սկսել է թատրոնում 1975 թվականին, երբ ընդունվել է որպես ուսանող, այնուհետեւ շարունակել է իր կարիերան հասնելով գլխավոր պարողի։
Թամարա Հեդլին ընդունվել է թատրոն 1975 թվականին, եղել է թատրոնի գլխավոր պարուհիներից մեկը։
Ուիլյամ Դեգրեգորին թատրոնի գլխավոր պարողներից է եղել։ Դարձել է Փենսիլվանիայի բալետ II-ի ղեկավարն այն ստեղծվելու օրվանից՝ 2002 թվականից։
Մայքլ Շերիդանը պարել է թատրոնում եւ այժմ հանդիսանում է գեղարվեստական ղեկավարի օգնականը։
Մեթյու Նինանը Փենսիլվանիայի թատրոնի բալետմեյստերներից է։ Պարել է թատրոնում 1994-2007 թվականներին։
Քրիստին Քոքսը Փենսիլվանիայի բալետի երեխաների բաժնի ղեկավարն է։ Հանդիսանում է նաեւ Բալետ Իքս թատրոնի համահիմնադիրը։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Թատրոններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Պալէթի թատրոններ Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի թատրոններ
Ռիօ-Անթիրիօ կամուրջ
Կարեւոր խաչմերուկ մը, որ Պելոպոնեսը Πελοπόννησος եւ Ատիկէն Αττική կը կապէ Յունաստանի մայր ցամաքամասի արեւմտեան մասին՝ Կեդրոնական Յունաստանի արեւմտեան բաժինին ու Իփիրոսին։
Ռիօ-Անթիրիօ երթեւեկութեան կամուրջը մաս կը կազմէ Յոնիան Մայրուղիին (Α5) եւ Եւրոպական Մայրուղիին (Ε55)։ Կ'ընդգրկէ նաեւ մայթուղի եւ հեծիքներու համար նախատեսուած վազքուղի մը։
Դիրքը
Կամուրջը կը գտնուի Ռիօ Նեղուցին վրայ եւ իրարու կը կապէ իր երկու ծայրամասերուն գտնուող՝ Ռիօ քաղաքը (Պելոպոնես) եւ Անթիրիօ գիւղը (Էթոլօաքարնանիա)։ Կամուրջին արեւելեան կողմը կը գտնուի Կորնթոսի Ծոցը, իսկ արեւմտեան կողմը՝ Փաթրայի Ծոցը։
Պատմութիւն
1880-ին Յունաստանի վարչապետ Խարիլաոս Թրիքուփիս, առաջիններէն է, որ Ռիօ նեղուցին վրայ երկաթագծային կամուրջի մը կառուցման տեսլականը կ'ունենայ, Կորնթոսի Ջրանցքին կառուցման աշխատանքներուն ընթացքին։
3 Յունուար 1996-ին, կամուրջին ճարտարապետական աշխատանքները կ'իրագործուին յունա-ֆրանսական ընկերակցութեան կողմէ, զոր կը գլխաւորէ ֆրանսական «Vinci» ընկերութիւնը։ Ընկերակցութեան մաս կը կազմեն յունական շինարարական ու ճարտարագիտական ընկերութիւններ․ «ΤΕΒ», «J&P-ΑΒΑΞ», «Αθηνά», «Προοδευτική» եւ «Παντεχνική»։ Կամուրջին կառուցման աշխատանքները կը գլխաւորէ հայազգի ճարտարապետ՝ Պերճ Միքայէլեան։ 1999-ին կը սկսին կառուցման բարդ աշխատանքները։
7 Օգոստոս 2004-ին, կամուրջին պաշտօնական բացումը տեղի կ'ունենայ եւ 12 Օգոստոս 2004-ին, կամուրջը հանրութեան կը յանձնուի․ Աթէնքի ողիմպիական խաղերուն բացումէն մէկ օր առաջ։
«Խարիլաոս Թրիքուփիս» անուանում
25 Մայիս 2007-ին, կամուրջին կառուցման ընկերակցութեան վարչական շէնքին մէջ, բացառիկ հանդիսութեամբ մը Յունաստանի Հանրապետութեան նախագահ Քարոլոս Փափուլիաս Ռիօ-Անթիրիօ կայմապարան կամուրջը կ'անուանէ «Խարիլաոս Թրիքուփիս», որովհետեւ ԺԹ․ դարու Յունաստանի վարչապետ Խարիլաոս Թրիքուփիս երկաթագծային կամուրջի մը տեսլականը ունեցած էր։ Սակայն այդ օրերուն, Յունաստանի տնտեսական պայմանները չէին ներեր նման կամուրջի մը կառուցումը։
Նկարագրութիւն
Կայմապարան կամուրջը կը յենի չորս սիւներու վրայ եւ երկարութիւնն է 2,252 մ․ իսկ երկու անցուղիներով միասին՝ 2,883 մեթր։ Լայնքն է 27,2 մ․։ Երկու անցուղիներն են՝
Կամուրջին հիմերը «պառկած» են ծովուն յատակը 700 մ․ ծովային ժայռոտ խորքի վրայ։ Կամուրջին հիմերուն խորութիւնը ծովու մակերեսէն 65 մ․-ի կը հասնի։
Շրջանը ենթակայ ըլլալով զօրաւոր քամիներու եւ երկրաշարժի յաճախակի ցնցումներու, որոնք Եւրոպայի ամենաշխուժներէն են, կամուրջը նախագծուած է, որպէսզի դիմանայ՝
Կամուրջը այնպէս մը կառուցուած է, որ մայր ցամաքէն տարեկան 35 մմ. հեռացող Պեղոպոնեզ (Փելոփոնէս) թերակղզիին հետ «շարժելու» հնարաւորութիւնը ունենայ։
Տե՛ս նաեւ
516 Արոուքա կամուրջ
Փաթրա
Փաթրայի Ծոց
Կորնթոսի Նեղուցը
Կորնթոսի Ծոցը
Կորնթոսի Ջրանցքը
Կորնթոս
Յոնիական Ծով
Յոնիական կղզիներ
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Կամուրջներ Ստորոգութիւն:Յունաստանի կամուրջներ Ստորոգութիւն:Եւրոպայի կամուրջներ Ստորոգութիւն:Կայմապարան կամուրջներ
Զատիկ Մուրատեան
Զատիկ Համբարձում Մուրատեան, (ծնած է Ռումանիա, Պուխարեսթ 10 Յուլիս 1930-ին - մահացած է Փարիզ, Ֆրանսա 22 Յունուար 2020-ին) Նշանաւոր աստղաբնագէտ հայազգի աստղաֆիզիկոս: Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտութիւններու դոկտոր (1965): Ռումանիոյ գիտութիւններու ակադեմիայի ակադեմիկոս (1994): Անոր անունը սերտօրէն առնչուած պիտի մնայ նաեւ Ֆրանսայի աստղաբնագիտական աշխարհին հետ։ Արդարեւ, ինք էր, որ նախագծած էր Փիրենեաններու շրջանին մէջ հաստատուած Փիք տիւ Միտի աստղադիտարանին համար մինչ օրս գործող 8 մեթրնոց արեգակնային հեռադիտակը եւ ղեկավարած՝ անոր կառուցման աշխատանքները։
Կենսագրութիւն
Զատիկ Մուրատեանը ծնած է 1930 թուականին, Ռումանիա Պուխարեսթ: 1954 թուկանին աւարտեր է Պուխարեսթի համալսարանը: 1957-1980 թուականներուն եղեր է Պուխարեսթի աստղագիտական հիմնարկի, 1959-1997 թուականներուն՝ Փարիզի աստղադիտարանի Մետոնի մասնաճիւղի գիտական խումբի ղեկավար, 1997 թուականէն՝ գիտաշխատող :
Աշխատանքները կը վերաբերին Արեգակի ֆիզիկային, մասնաւորապէս՝ Գոյնոլորտէն արեւապսակ նիւթի արտահոսքին (արեւային քամի), տաքնալու ժամանակ հրուիվիժակներու անհետացմանը, մագնիսական հոսքեր յառաջացնող պինդ մարմնի պտոյտ ունեցող տիրոյթներուն: Անոր բացահայտած «Մուրատեանի էֆեքթը» թոյլ կու տայ շառաւիղային արագութիւններու միջոցով բացայայտել Արեգակի վերին շերտի ընթացող երեւոյթները :
Գիտական ժառանգութիւն
Զատիկ Մուրատեանը 200-է աւելի գիտական յօդուածի հեղինակ եւ համահեղինակ էր եւ շատ ծանօթ անուն տեսաբան-աստղագէտներու եւ արեգակի բնոյթով զբաղող մասնագէտներու շրջանակին մէջ:
Զատիկ Մուրատեան կը մահանայ 22 Յունուար 2020-ին, Փարիզեան մերձաւոր արուարձաններէն Պուլոնեի մէջ
Աղբիւրներ
հեռացեր է անուանի աստղաֆիզիկոս Զատիկ Մուրատեանը
Ստորոգութիւն:Հայ աստղաֆիզիկոսներ Ստորոգութիւն:Ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտութիւններու դոկտորներ Ստորոգութիւն:Պուխարեսթի համալսարանի շրջանաւարտներ Ստորոգութիւն:Ռումանիայի գիտութիւններու ակադեմիայի ակադեմիկոսներ
Կրեմմի Մրցանակ
«Կրեմմի» (անգլ.՝ Grammy), Ամերիկեան ձայնագրման ակադեմիական երաժշտական մրցանակն է, հիմնուած է 1958 թուականի 14 Մարտին ԱՄՆ ձայնագրման ընկերութիւններու կազմակերպութեան կողմէ։ Կը հանդիսանայ ժամանակակից երաժշտական արդիւնաբերութեան ամենահեղինակաւոր մրցանակը, որու հեղինակութիւնը կարելի է համեմատել սինեմաթոկրաֆիք Օսքար մրցանակի հետ։ «Կրեմմի» ամենամեայ մրցանակը կը պարգեւատրէ 108 բաժամունքներու՝ 30 երաժշտական ժանրերով, ձայնագրման ակադեմիայի լիազօրուած անդամներու քուէարկութեան արդիւնքով։ Կրեմմի մրցանակաբաշխութեան առաջին արարողութիւնը տեղի ունեցաւ 1959 թ. Մայիս 4-ին  :
2011 թ. Ապրիլ 6-ին ձայնագրման ակադեմիան յայտարարեց մրցանակաբաշխութեան բաժանմունքներու փոփոխութիւններու մասին, որու հետեւանքով բաժամունքներու թիվը 108-էն պակսեցաւ մինչեւ 78 ։ 2012 թ. Փետրուար 12-ին Լոս Անճելոսի «Staples Center» համալիրին մէջ կայացաւ Կրեմմիի 54-րդ մրցանակաբաշխութիւնը այդ օրէնքներով։
Ծանօթագրութիններ
Ստորոգութիւն:Մրցանակներ
Հին Հռոմի Երաժշտութիւնը
Հին Հռոմի երաժշտական մշակոյթը ինքնատիպ էր եւ բազմազան: Գոյութիւն ունէին երաժշտական-բանաստեղծական սեռեր՝ հարսանիքի, յաղթանակի եւ յիշատակի երգեր, որոնք յաճախ կը կատարուէին Tibia փչողական նուագարանի նուագակցութեամբ: Յաճախ մայրաքաղաքին մէջ կը հաւաքուէին տարբեր երկիրներէ եկած կատարողներ, որոնց մեծամասնութիւնը ըլլալով ստրուկներ՝ հրապարակային ելոյթներով կը զուարճացնէին տէրերը: Հին Հռոմի մէջ երաժիշտներն ու պարուսոյցները մեծ յարգանք կը վայելէին. ազնուական ընտանիքներու մէջ ընդունուած էր երեխաներուն ուսուցանել երգեցողութիւն, նուագ, պար, սակայն անոնց ելոյթները կը սահմանափակուէին ընտանեկան շրջանակով:
Աղբիւրներ
«Երաժշտութիւն, Պատմութիւն եւ Տեսութիւն»,Նարդուհի Էքիզեան-Մարկոսեան, 2017, Պէյրութ
Սուրճ Արապիքա
Սուրճ արապիքա Սուրճի տեսակ է, նախ ի յայտ եկած է Եթովպիա յի լեռներու հարաւ-արեւմտեան լանջերուն։ Այդ յայտնի է որպէս "Արապիայի սուրճի թուփ", "լեռնային սուրճ" կամ "Արապիքա սուրճ". Արապիքա սուրճը կը համարուի սուրճի առաջին տեսակը, որ մշակուած է Եթովպիայի հարաւ-արեւմուտքի մէջ, աւելի քան 1,000 տարի առաջ։
1857 թուական
1857 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 57րդ տարին
Մահեր
Ստորոգութիւն:1857
Երեւանի Դրօշակ
Երեւանի դրօշը հաստատուած է որպէս Հայաստանի Հանրապետութեան մայրաքաղաքի խորհրդանիշ Երեւանի խորհուրդի 2004 թուականի Սեպտեմբեր 27-ին N 12/1 որոշմամբ։
Դրօշակին կեդրոնը պատկերուած է կապոյտով երիզուած պրոնզագույն Երեւանի Զինանշանը՝ շրջապատուած 12 կարմիր եռանկիւնիներով, որոնք կը խորհրդանշեն Հայաստանի 12 մայրաքաղաքները։ Ֆօնի սպիտակ գույնը կը խորհրդանշէ յստակութիւն ու պարզութիւն։ Դրօշակի հեղինակներն են Կարապետ Աբրահամեանը եւ Կարապետ Փաշեանը։
Աւետիք Իսահակեան
Աւետիք Իսահակեան, մեծատաղանդ բանաստեղծ եւ արձակագիր։