cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սերոբ Աղբիւր
Արտասահմանի մէջ
Թրքական իշխանութիւններու դատաստանէն խուսափելու համար, 1891-ին, Սերոբ գաղտնի կ'ուղարկեն Պոլիս: Քանի մը ամիս Պոլսոյ մէջ անցընելէ ետք, Սերոբ կը տեղափոխուի Ռումանիոյ Սուլինա քաղաքը, ուր բնակութիւն հաստատած էին Հայաստանի տարբեր շրջաններէն տարագրուած պանդուխտ հայեր: Հայրենակիցներու օգնութեամբ Սուլինիոյ մէջ կը բանայ փոքրիկ սրճարան մը, որ կը դառնայ պանդխտութեան գիրկն ինկած տեղի հայութեան մշտական հաւաքատեղին: Սերոբի ապագայ գործունէութեան վրայ մեծ ազդեցութիւն կը գործէ Հրայր Դժոխքը, որ այդ օրերուն կը գտնուէր Սուլինա քաղաքին մէջ։ Հրայրի կոչը նոր ուժով կը բորբոքեցնէ դեռ պատանեկան տարիներուն ազատագրական պայքարի գաղափարներու հաղորդակից Սերոբը:
1893-ի վերջին, հայրենիք մեկնելու հաստատ վճռականութեամբ, Սերոբ կը ձգէ Սուլինան եւ կը մեկնի Պաթում, ապա՝ Թիֆլիս: Թիֆլիսի մէջ կը ծանօթանայ Քրիստափորին եւ Ռոստոմին, որոնց խորհուրդով եւ օգնութեամբ, 1894-ի սկզբներուն, երեք ընկերներով կը վերադառնայ հայրենի Ախլաթ:
Պայքարի Սկիզբ
Իմանալով Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի կազմակերպած հայերու կոտորածներուն մասին՝ 1895-ին, բաղկացած 27 հոգինոց խումբով մը, Ախլաթի մէջ կը կազմակերպէ գաւառի հայկական գիւղերու ինքնապաշտպանութիւնը: Անոր հայդուկախումբին մէջ մարտնչած են բազմաթիւ ֆետայիներ (Պիթլիսցի Մուշեղը, Բալաբեխ Կարապետը եւ ուրիշներ), որոնք յետագային դարձած են ջոկատներու հրամանատարներ: Որոշ ժամանակով անոր խումբի անդամ եղած է նաեւ Անդրանիկը: 1896-ին, Սերոբ կազմակերպած է ինքնապաշտպանական նոր խումբեր եւ զէնք հայթայթած՝ Կովկասէն: 1897-ին, կռուած է Թեղուտի (Պիթլիսի նահանգ) եւ Սոխորդի մէջ:
Սոխորդի կռիւը
Ախլաթի շրջանի ժողովուրդը ինքնապաշտպանութեան կոչելով ՝ Սերոբ կ'ըսէր.
1895-ի դաժան օրերուն, երբ ողջ հայութեան գլխուն ծառացած էր համիտեան ջարդարար սուրը, Սերոբ մարտական խումբով կը հասնի Ախլաթ եւ անմիջապէս կը յայտնուի մարտերու հնոցին մէջ։ Թշնամիին ուշադրութիւնը առաւելապէս կեդրոնացած էր Սոխորդ գիւղի վրայ, որ շնորհիւ աշխարհագրական ամուր դիրքին, քաջակորով զաւակներուն եւ յատկապէս Խչէենց անուանի գերդաստանի՝ Ախլաթի ինքնապաշտպանութեան ոգին էր։ Սերոբ հայրենի շրջանը կոտորածէ փրկելու, ժողովուրդը ոգեկոչելու եւ մարտական ինքնապաշտպանական խումբեր ստեղծելու նպատակով, զինակիցներ կ'ուղարկէ թշնամիին կողմէ սպասուող յարձակման առաւել վտանգաւոր ուղղութիւններ, իսկ ինք տասը ֆետայիներով կը մնայ Սոխորդի մէջ։ «Բոլոր գիւղերուն մէջ, Սերոբի հայդուկներուն շուրջ կը համախմբուի տեղական, երիտասարդութիւնը, իսկ ինք՝ Սերոբ, քանի մը ընկերներու հետ կը շրջէր գիւղէ - գիւղ՝ հսկելու ապահովութեան վրայ»:
Սերոբի զինուորները, քաջածանօթ ըլլալով գաւառին, կը կարողանան կարճ ժամանակամիջոցի մէջ գիւղերուն մէջ կազմակերպել մարտունակ ինքնապաշտպանական խումբեր: Բաղէշի կոտորածէն քանի մը օր անց, թուրք զինուորներու աջակցութեամբ, հասնանցի քիւրտերն ու Տիարպեքիրի չերքէզները կը յարձակին Սոխորդի վրայ։ Սերոբ կը սանձէ շրջակայ քիւրտերու եւ չերքէզներու ալան¬թալանի նկրտումները եւ գիւղացիներու կազմած մարտական խումբով դիրքեր կը գրաւէ գերեզմանոցի մօտակայքը, իսկ ինք ֆետայիներով կը շրջի գիւղէ գիւղ, գետով բաժնուող ձորերուն մէջ, որպէսզի վճռական պահուն թիկունքէն հարուածէ թշնամին: Քիւրտերը հայերու նախապատրաստութենէն անտեղեակ, համարձակօրէն անցնելով ձորն ու գերեզմանոցը՝ կը մօտենան Սոխորդցիներու դիրքերուն: Կը սկսի մարտը, 600 զինուած քիւրտերու եւ չերքէզներու գերակշռութիւնն ակնյայտ էր։ Գիւղացիներու մարտական խումբը փոքր դիմադրութենէ ետք, կը սկսի նահանջել, եւ այդ վճռական պահուն, թշնամիին թիկունքէն կը հարուածէ Սերոբի խումբը: «Ու Սերոբ կ'ընտրէ վճռական անձնազոհութիւնը: Իրեն հետ եղող տասը մարտիկներով կատաղի յարձակում կը գործէ թշնամիին վրայ, դիակներ կ'իյնան եւ խուճապ կ'առաջանայ»: Ոգեւորուած ֆետայիներու գրոհէն՝ գիւղացիները համարձակօրէն կը նետուին թշնամիին վրայ։ Անակնկալի եկած քիւրտերը՝ մարտադաշտին մէջ կը ձգեն սպանուածները եւ քառասուն գերի ու խուճապահար կը փախչին: Հետաքրքական է, երբ գաւառապետի միջնորդութեամբ գերուածները ազատ կ'արձակուին, անոնք չհաւատալով, որ հայերը ընդունակ են նման յանդգնութեան, գաւառապետին կ'ըսեն.
Թուրքերը ի դէմս ֆետայիներու, կը սկսին կասկածիլ, որ գործ ունին առաւել կատարելագործուած զէնքերով զինուած մարտական յատուկ խումբերու հետ: Ախլաթի ինքնապաշտպանական կռիւները Սերոբի ֆետայական կեանքի առաջին մարտական գործողութիւններն էին:
1895-ին, Սերոբի խումբի առաջնորդութեամբ, Ախլաթի հայութեան մղած պայքարը մէկ անգամ եւս հաւաստեց, որ ջարդերու արհաւիրքները կարելի է կանխել միմիայն ընդհանուր ինքնապաշտպանութեան կազմակերպմամբ: Համիտեան արիւնոտ տարիներուն, երբ թրքական ջարդարարներու վայրագութիւններուն զոհ գացին 300.000 հայեր, Տարօնը Արեւմտահայաստանի այն եզակի շրջանն էր, որ զերծ մնաց կոտորածներէն Սերոբ Աղբիւրի շնորհիւ: Թրքական իշխանութիւնները կը յաջողին տեղեկանալ նահանգին մէջ հայերուն կողմէ իրականացող աշխատանքներուն մասին: Յեղափոխական շարժումները բացայայտելու եւ զանոնք ոչնչացնելու նպատակով, թրքական կառավարութիւնը կը ստեղծէ լրտեսներու մատնիչներու լայն ցանց մը, որուն հաղորդած գաղտնի տեղեկութիւններէն Բաղէշի թրքական ոստիկանութիւնը քաջատեղեակ կը դառնայ, որ Ախլաթի մէջ գործող մարտական կազմակերպութիւններու գլխաւոր դէմքը Սերոբն է:
Նեմրութի Ասլանը
1887-ի Փետրուար 27-ին, թուրքերը կը գտնեն Սերոբ Աղբիւրի հետքերը: Մեծ հայդուկն այդ ժամանակ Թեղուտ գիւղի մէջ էր։ Սերոբ այնպէս մը կ'ընէ, որ թշնամին ուշադրութիւն դարձնէ իր վրայ եւ կը վերցէ իր դահոյկներն ու ճամբայ կը բռնէ դէպի Նեմրութ: Թշնամին կը սկսի հետապնդել, բայց ձիւնը կը խանգարէ զանոնք եւ անոնք կը մխրճուին ձիւնին մէջ եւ չեն կրնար յառաջանալ:
Սերոբ երկու օր կը մնայ Նեմրութի տաք աղբիւրներուն մօտ, որմէ ետք կ'երթայ Դատվան գիւղ: Բոլորը կը կարծէին, թէ Սերոբ մահացած է: Ժողովուրդը հայդուկը տեսնելով զինք կը կոչեն «Նեմրութի Ասլան»:
Բաբշէնի կռիւը
Ֆետայական շարժման պատմութեան հերոսական էջերէն 1898 Հոկտեմբեր 20-ին, Սերոբ Աղբիւրի խումբին մղած կռիւը Պիթլիսէն ոչ հեռու՝ Բաբշէն գիւղի մօտ: Մարտը տեւած է մինչեւ ուշ երեկոյ: Սերոբի 14-16 հոգինոց ֆետայական ջոկատը կը կռուի թշնամիին քանի մը հազարնոց կանոնաւոր ջոկատին դէմ: Թշնամին թնդանօթներն անգամ գործի կը լծէ: Սակայն Սերոբն իր սակաւաթիւ ջոկատով կը կարողանայ թշնամիին էական կորուստներ պատճառել:
Բաբշէնի կռիւի ժամանակ հայդուկները կը սպաննեն 70 թուրք եւ քիւրտ զինուոր, իսկ հայդուկներէն միայն մէկ հոգի կը զոհուի: Մարտի յաղթանակը պայմանաւորուած էր Սերոբի ռազմագիտական հմտութեամբ եւ մոսին հրացաններու առկայութեամբ: Պէտք է նշել նաեւ, որ թշնամին եկած էր այլ գաւառներէ եւ շրջանին ծանօթ չէր, իսկ Սերոբ լաւ գիտէր իր հայրենի գաւառի ամէն մէկ քարը:
Հերոսամարտէն ետք, թրքական կառավարութիւնը ամէն տեղ կը հետապնդէ Սերոբը: Հեռանալով Ախլաթէն՝ Սերոբ կ'ապաստանի Սասուն:
Սերոբ եւ Գէորգ Չաւուշ
Հայկական գիւղերը իրարու հետ կը թշնամանային, նոյնիսկ արիւնալի մարտեր կը մղէին միրարու դէմ, երբ գիւղէն աղջիկ կը փախցնէին: Իսկ ատիկա անթոյլատրելի արարք էր, մանաւանդ այն օրերուն, երբ թշնամին կը կոտորէր հայերը. Անոնք պէտք էր որ համերաշխ եւ համախմբուած ըլլային:
Սերոբ կը հրամայէ, որ այնուհետեւ, ով որ աղջիկ փախցնէր գիւղէն, շատ խիստ կերպով պիտի պատժուէր: Սերոբ Աղբիւրի այս կարգադրութենէն որոշ ժամանակ մը ետք, աղջիկ փախցնելու համար Տալւորիկն ու Աղբրիկը կը թշնամանան Փսանաց գաւառին հետ: Պատճառն այն էր, որ Գէորգ Չաւուշի հօրեղբայր՝ Աւէն, փախցուցած էր Առաքելոց վանքի տնտեսուհի՝ Հերմօն:
Սերոբ կը դասաւորէ, որ Գէորգ արժանի պատիժ տայ իր հօրեղբօրը, քանի որ վերջինս նման բան չէր համարձակեր ընել, եթէ Գէորգ այդքան մեծ հեղինակութիւն չվայելէր հայդուկներու շրջանին մէջ։ Գէորգ Չաւուշ ստիպուած կը սպաննէ հօրեղբայրը: Բայց անկէ ետք, մեծ հայդուկին հոգին կը խռովի եւ ան կը լքէ Սերոբի ջոկատը եւ քանի մը օր առանձին կը մնայ:
Դաւաճանութիւն եւ մահ
Թուրք իշխանութիւնները Սերոբը վերացնելու համար, կեդրոնացուցին զինուորական ու ոստիկանական մեծ ուժեր, քրտական զինուած խումբեր եւ քաջ գիտնալով անոր տեղը՝ այնուամենայնիւ չհամարձակեցան առճակատ զինք գերեվարելու փորձեր ընել. զինք վերացնելու համար դիմեցին թունաւորելու զազրելի միջոցին: Սերոբը թունաւորելու հայրենադաւ գործը յանձն կ'առնէ՝ Խալիլի ոսկիներուն փայլքէն շլացած Գեղաշէնցի Աւէն:
Հայդուկներու վստահութիւնը շահելու դիտաւորութեամբ, ան քանի մը անգամ կու գայ Կելիէկուզան եւ կը հանդիպի գիւղի քահանայ՝ Տէր Քաջի, տան մէջ ապաստանած Սերոբին: Շողոքորթութիւնն ու ֆետայիներուն բազմիցս բերած ուտելիքը կը կատարեն իրենց սեւ գործը: Սերոբ չկասկածելով Աւէին՝ բարեկամաբար կ'ընդունի դաւաճանին թունաւորած ծխախոտը: Մինչ այդ, հայերուն ուշադրութիւնը շեղելու նպատակով թուրքերը լուրեր կը տարածեն, թէ՝ Թահսին փաշայի զօրագունդը կը պատրաստուի արշաւել Խութ–Բռնաշէն՝ տեղի քրտական ցեղերու ապստամբութիւնը ճնշելու: Բայց իրականութեան մէջ, թրքական զօրախումբը Խալիլի հրոսակախումբին միացած, կ'արշաւԷ Կելիէկուզան, ուր ապաստանած Էին Սերոբ եւ իր 12 ֆետայիներն ու ընտանիքը:
Գեղաշէնցի Աւէն արդէն հասած Էր կատարելու իր սեւ գործը եւ անյապաղ տեղեկացուցած Պշարէ Խալխին: Երկու հազար թուրք զինուորներ ու քիւրտեր կը պաշարեն գիւղը: Նկատելով թշնամիին բազմութիւնը, այդ օրհասական պահուն մրրիկի արագութեամբ կը յայտնուին Սերոբի չորս զինուորները եւ վերցնելով կիսամեռ հայդուկապետը՝ գիւղէն դուրս կը տանին:
Տեսնելով Սերոբի անկարող վիճակը՝ թշնամին համարձակօրէն կը նետուի գրոհի: Բուռ մը քաջեր հայդուկապետը փրկելու վճռականութեամբ կը դիմադրեն թշնամիին մեծաթիւ ուժերուն: Անհաւասար կռիւի ընթացքին կը զոհուին Սերոբը, որդին՝ Յակոբը, եղբայրները՝ Մխէն եւ Զաքարը: Քաջարի ֆետայուհի Սօսէն, վերցնելով ամուսինին հրացանը, կը շարունակէ քաջաբար մարտնչիլ: Թշնամիին գնդակներէն վիրաւոր՝ Սօսէ այլեւս անկարող կը դառնայ շարունակելու մարտը, իսկ թշնամին արդէն հասածէր: Պշարէ Խալիլ կը կտրէ հերոսին գլուխը եւ գերի կը բռնէ Սօսէն. Վերջինս շուտով ազատ կ'արձակուի: Թուրքերը հայերը ահաբեկելու նպատակով Սերոբի գլուխը ձողին Սասունի լեռներէն կը հասցնեն մինչեւ Բաղէշ: Այնուհետեւ ժողովուրդը Սօսէն կ'օծէ Մայրիկ պատուանունով:
Սօսէ Մայրիկ 1904 թուականի Սասնոյ ապստամբութենէն ետք տեղափոխուած է Վան, ապա՝ Կովկաս: Անոր միւս որդին՝ Սամսոնը, զոհուած է Կարնոյ մէջ։ 1920-ի վերջին, Սօսէ Մայրիկը տեղափոխոած է Կոստանդնուպոլիս, ապա հաստատուած է Եգիպտոսի Ալեքսանդրիա քաղաքը, ուր 1953-ին մահացած է: 1998-ին, անոր աճիւնները տեղափոխուած են Երեւան եւ ամփոփուած Եռաբլուրի մէջ:
Սերոբի Մահուան Վրէժը
Մեծ հայդուկին մահէն ետք, Անդրանիկն ու Գէորգ Չաուշը հետամուտ կ'ըլլան, որ բոլոր դաւաճանները կրեն իրենց արժանի պատիժը: Առաջին հերթին, կ'որոշեն պատժել դաւաճան ռես Աւէն, որ թունաւորած էր Սերոբը: Երբ վերջնականապէս կը ստուգեն Աւէի դաւաճանութիւնը 1900-ի Ապրիլ ամսուն Գէորգ Չաուշ շէնիկցի Մանուկի եւ Ղազարի հետ կը մտնեն Աւէին տունը եւ անկէ կ'իմանան բոլոր դաւաճաններուն անունները, որմէ ետք բոլորն ալ մէկ առ մէկ կը սպաննեն:
1900-ի Նոյեմբերին, Անդրանիկի, Գէորգ Չաուշի, Մակարի եւ Գալէի հետ 25 հայդուկներ Մառիկի կիրճին մէջ դարան կը մտնեն, ուրկէ պէտք էր անցներ Խալիլ պէյը: Ան իր 40 զինուած հեծեալներուն հետ էր։ Երբ հեծեալները բաւական կը մօտենան, հայդուկները կրակ կը բանան: Բազմաթիւ թշնամիներ կը զոհուին: Կը սատկի Խալիլի ձին: Խալիլը կը խուզարկեն եւ կը յայտնաբերեն 13 հայ դաւաճաններու անուններ: Անկէ ետք, Խալիլի գլուխը կը կտրեն:
Սերոբ Աղբիւրը Արուեստի Գործերուն Մէջ
Սերոբ Աղբիւրին ձօնուած են «Գլուխդ՝ Բաղէշ, մարմինդ՝ Մուշ» եւ աշուղ Ֆահրատի «Ով որ քաջ է» երգերը: Սերոբի մասին իր «Հերոսապատում» (Երեւան, 1990, 352 էջ) գիրքին մէջ ակնարկ-պատում ունի արձակագիր Սուրէն Սահակեանը, իսկ Սերօ Խանզադեան՝ Սերոբ Աղբիւրի մասին հրատարակած է գրքոյկ մը «Աղբիւր Սերոբ» վերնագրով:
Մերի Լուիզ Կրաֆամ
Մէրի Լուիզ Կրաֆամ (11 Մայիս, 1871, Մոնսոն - 17 Օգոստոս, 1921, Սեբաստիա) ամերիկացի ուսուցչուհի, դպրոցի տնօրէնուհի, քրիստոնեայ միսիոնար է: 1915 թուականին արտաքսուած է որպէս հայերու ցեղասպանութեան կարեւոր վկաներէն մէկը:
Մէյն նահանգին Մանսըն քաղաքը ծնած է: Հայրը հողագործ էր իսկ մայրը որ վատառողջ էր, 31 տարեկանին, աղջկան միջնակարգ կրթութիւնը աւարտելէ քիչ ժամանակ վերջ մահացած է: Հինգ տարեկանին ընտանիքովը տեղափոխուած է դէպի Անտովըր, որ կը գտնուի Մասաչուսեցի մէջ։ Քոյրը Վինոնան ու ինքը Քրիստոնէութեան կանոններով մեծցած են: Երիտասարդութեան ընթացքին ստացած կրօնական փորձարութեան մը շնորհիւ մասնակցած է տեղական եկեղեցւոյ ու եկեղեցւոյ ծիսակատարութիւններուն: Օհայոն՝ միսիոնարական կրթութեամբ յայտնի Օպերլինի գոլէճը սկսած է ուսանիլ միսիոնար ըլլալու նպատակով: 1894-ին շրջանաւարտ ըլլալէ ետք Մասաչուսեցի, Նիւ ճըրզիի, Ուաշինկթընի տարբեր դպրոցներ աշխատած է: Չէ յաջողած երթալ Ճափոն իբր միսիոնար:
Գրաֆամը եւ ցեղասպանութիւնը
Մերի Գրաֆամը այն սակաւաթիւ միսիոնարներէն էր, ովքեր մնացին Սեբաստիոյ մէջ, երբ Օսմանեան կառավարութիւնը խզեց դիվանագիտական յարաբերութիւնները ԱՄՆ հետ՝ վերջինիս կողմէ Առաջին համաշխարհային պատերազմին ներագրաւելու պատճառով ։ 1915 թ. Յուլիսի 7-ին Գրաֆամը իր աշակերտներու եւ 2000 հայերու հետ միասին կը տեղահանուի։ Տեղահանուածներուն «պաշտպանուելու» կոչուած ոստիկանները զինամթերք կը տրամադրուի տեղւոյն քրդերուն, որոնք կը թալանեն մարդոց եւ կ'առեւանգեն աղջիկներուն ։ Որոշ քրդական խումբեր կը քարկոծեն տեղահանուած հայերուն ։ Քալելու ընթացքին Գրաֆամն ականատես կ'ըլլայ հայերու գնդակահարութեանը, որոնք կը փորձէին ջուր խմել մօտակայ գետէն ։ Նաեւ լուրեր կը ստանան, որ մօտ տեղեր «դիակներու դաշտ» կայ ։ Գրաֆամը կը նկարագրէ իրավիճակը մինչ կը հասնէր Մալաթիա, ուր թուրք ոստիկանները իրեն կ'արգիլեն շարունակել ճանապարհը.
1915 թ. օգոստոսին Գրաֆամը կը վերադառնայ Սեբաստիա եւ կը գրէ ընտանիքին եւ ընկերներուն, որոնք Ամերիկայի լուրերը կը սպասէին։ Սեբաստիոյ մէջ Գրաֆամը ուժասպառ  էր այլեւս խնամելով հայ որբերուն։ Կը ստանձնէ պահել ֆինանսական միջոցները եւ թանկարժեք իրերը, որ կը յանձնէին իրեն հայերը ապահովութեան համար, եւ կը փորձէ արժէքաւոր ապրանքները տեղափոխել ապահով վայրեր ։ Կը պահէ նաեւ հայ աղջիկներուն, որոնց կ'առեւանգէին մուսուլմանական ընտանիքները ։ Իշխանութիւնների ուշադրութիւնը չգրաւելու համար Գրաֆամը գաղտնի կը պահէ հարիւրաւոր աղջիկներու՝ տեղաւորելով անոնց շրջակայ քաղաքներու ընտանիքներուն մօտ։ 1916 թ. կը դիմէ Օտար երկիրներո միսիոներութեան լիազօրներու ամերիկեան խորհուրդի գանձապահ Ուիլիամ Վ. Փիթին ՝ 1919 թ. Յունուարի 27-ին թուագրուած նամակով Գրաֆամը դիմեր է նաեւ ԱՄՆ լիազօր Լիւիս Հեքին՝ պատմելով հայ որբ աղջիկներու բռնի իսլամափոխութեան մասին 1919 թ. ան կը գրէ իր ապրումներու մասին՝ վերնագրելով «Սեփական պատմութիւն» ։
Անոր մահը սգացին հազարաւոր մարդիկ, ովքեր անոր պարտական էին կեանքով ։
Վերժին Հճընլեան
Հճըլեան Վերժին (1897-?), օգտագործած է Անահիտ գրչանունը։
Հրատարակած Գործեր
-	Արտի Պահեր (1919-1939) (բանաստեղծութիւններ, հեքեաթներ ել մանրավէպեր) - Իսթանպուլ, 1941։ -	Ցուշեր Ու Փուշեր - Իսթանպուլ, 1959։
Գիտա-երեւակայութիւն (science fiction)
Գիտա-երեւակայութիւն (science fiction), մօտաւոր կամ հեռաւոր ապագայի մասին պատմութիւններու ստեղծումն է՝ օգտագործելով գիտութեան եւ փորձագիտութեան տարրերը : Գիտա-երեւակայական ստեղծագործութիւններու առանձնայատկութիւնը այն է, որ դէպքերը հիմնուած են գիտական ենթադրութիւններու վրայ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Արուեստ Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Գամիշլի
Գամիշլի (արաբերէն՝ القامشلي) քաղաքը կը գտնուի Սուրիոյ հիւսիս-արեւելեան շրջանին մէջ, Դամասկոսէն 680 քմ հեռաւորութեան վրայ, բարձրութիւնը ծովի մակերեսէն կը կազմէ 508 մեթր, թրքական սահմանին վրայ։ Գամիշլին կառուցուած է պատմական Մծբինի պարիսպներէն 500 մեթր դէպի հարաւ: Ան երկաթուղագիծով հիւսիսէն կը միանայ Իրաքի Մուսուլ քաղաքին, իսկ հարաւէն Սուրիոյ Հասիչէ, Տէր Զօր, Ռաքքա, Հալէպ, Հոմս եւ Դամասկոս քաղաքներուն:
Անուան ստուգաբանութիւնը
Գամիշլին իր անունը ստացած է Թուրքիոյ մէջ համանուն գիւղէն, որ Խապուր գետի Ճաղճաղ վտակի ափին կը գտնուէր:
Ըստ այլ ստուգաբանութեան «Գամիշլի» բառը յառաջացած կ'ենթադրէ «Գամիշ» եղեգ բառէն եւ զայն կը թարգմանէ իբրեւ «Եղէգնուտ»:
Պատմութիւն
Դարեր առաջ, այս գիւղաքաղաքին մօտ, Տաւրոսեան լեռներու փէշերուն, կը բարձրանար Միջագետքի նշանաոր մեծ քաղաքը` Մծբին (յունարէն Նիսիպին):
Մծբին քաղաքը Մեծն Տիգրանի օրով մաս կազմած է հայկական պետութեան: Եղած է hայոց արքային աթոռանիստ քաղաքներէն, ուր կը պահուէր անոր գանձերուն մէկ մասը: Մծբին Է. դարուն կը գրաւուի արաբներուն կողմէ եւ բնակչութիւնը աստիճանաբար փոփոխութիւն կը կրէ, որուն հետեւանքով, պարսիկներու եւ հայերու կողքին, այստեղ բնակութիւն կը հաստատեն արաբներն ու թուրքերը, իսկ թրքական նուաճումերէն ետք` առաւելաբար թուրքերը:
Պատմական Մծբինէն պահպանուած են պարիսպներու մնացորդներ եւ քանի մը եկեղեցիներու աւերակ ու փլատակ շէնքեր: Մինչեւ Ա. Աշխարհամարտ, Գամիշլին աննշան վայր եղած է: Աշխարհամարտէն ետք, դաշնակիցները նահանջած են թրքական հողերէն, ֆրանսացիները այստեղ` Այնտիւարի մէջ հաստատած են իրենց զօրանոցները ու կազմած բանակ: 1926-ին ֆրանսացիներուն կողմէ հիմնուած է քաղաքը:
Բնակչութիւն
20-րդ դարուն սկիզբը բնակչութիւնը կը հաշուէր 7000 անձ, որուն 1/7-րդը հայերէ բաղկացած էր: 1915 թուականին, ենթարկուելով թրքական բռնութիւններուն, հայերուն մէկ մասը կ'ոչնչանայ, իսկ միւս մասը կը տարագրուի զանազան երկիրներ: Այն հողերը, որոնք այսօր Գամիշլիի կը պատկանին, անցեալին կը պատկանէին Մծբնայ ժողովուրդին:
Գամիշլիի հայ գաղութի կազմութիւնն ու ազգային կեանքը
Կ'ենթադրուի, թէ Արեւմտեան Հայաստանէն գաղթականներու հոսքը կը սկսի 1927-ին, ֆրանսացիներուն գրաւումէն անմիջապէս ետք: Որոշ տեղեկութիւններ կը հաստատեն սակայն, թէ 1925-ին Գամիշլիի մէջ իրենց բնակութիւնը հաստատած էին արդէն Հասիչէէն, Տէր Զօրէն, Ռաքքայէն, Ռաս ուլ Այնէն եւ Հալէպէն հայ ընտանիքներ: Ֆրանսական բանակի ներկայութիւնը քաջալերած էր Թուրքիոյ մէջ գտնուող սահմանամերձ քրիստոնեաներուն գաղթը դէպի Սուրիա:
1927 թուականէն ետք, հոսք մը սկսած է դէպի վերոնշեալ վայրերը: Գաղթողներ ընդհանրապէս եկած են քրտաբնակ գաւառներէն` Ճէզիրէթ Պոթանէն կամ Պշերիի լեռներէն, եւ տեղանունի հիման վրայ կոչուած էին «պշերկցիներ», նաեւ` Տիգրանակերտի, Խարբերդի, Բալուի եւ Մարտինի շրջաններէն: Անոնք ապաստան գտած էին մասնաւորապէս Հասիչէ, Գամիշլի եւ Ռաս ուլ Այն: Անոնցմէ իւրաքանչիւրը ունեցած է իր բարբառը, իսկ Տիգրանակերտի եւ Մուշի շրջանի հայ գիւղացիութիւնը մեծ մաս կը կազմէր:
Տեղւոյն հոգատար կառավարութիւնը Գամիշլի եւ Հասիչէ ապաստանած գաղթականներուն բնակութեան եւ տեղաւորման համար կը տրամադրէ ընդարձակ եւ բարեբեր հողեր` թրքական սահմանէն 50 քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ: Իսկ Հալէպի Գաղթականաց Ենթայանձնախումբին կողմէ Գամիշլի կը ղրկուի Վերապատուելի Ահարոն Շիրաճեան` նորեկ գաղթականներուն կեցութիւնը ուսումնասիրելու նպատակով:
Բնակութեան համար նշանակուած են գիւղեր եւ աւաններ` բնակչութիւնը այնտեղ տեղաւորելու եւ զայն ինքնաբաւ դարձնելու համար: Բնակութեան վայր դարձուցած են Չգըր Պազարը, Թէլ Պրագը եւ Ղարատուն: Վերջինս, իր առողջարար օդին, բարեբեր հողերուն եւ երկու գետերուն միջեւ գտնուելուն համար, ընկալած է 500 ընտանիք:
1941 թուականէն սկսեալ գործած է Հայ առաքելական առաջնորդական փոխանորդութիւնը, իսկ Հայ կաթողիկէ առաջնորդարանը գոյութիւն ունի Մեծ Եղեռնին յաջորդող առաջին տարիներէն։ Գոյութիւն ունեցած է նաեւ հայ եւ ասորի միացեալ աւետարանական եկեղեցի, ապա աշխուժօրէն գործող Հայկական Բարեգործական Ըդհանուր Միութիւն, Հայ Երիտասարդաց Ընկերակցութիւն, Հայ Մարմնամարզական Ընդհանուր Միութիւն, Ճինիշեան Յիշատակի Ձեռնարկ ու Հաուըրտ Գարակէօզեան բարեսիրական հաստատութիւններ, ինչպէս նաեւ մարզական եւ մշակութային բազմաթիւ կառոյցներ :
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Սուրիա Ստորոգութիւն:Սուրիոյ քաղաքներ
Վերապրած Մայրը (յուշարձան, Լաս Վեկաս)
«Ձերապրած մայրը» յուշարձան, յուշարձան ԱՄՆ նեւադա նահանգի Լաս Վէկաս քաղաքի հայկական սուրբ Կարապետ եկեղեցու բակին մէջ։
Պատմութիւն
Յուշարձանը կառուցուած է ի յիշատակ հայոց ցեղասպանութեան ժամանակ զոհ դարձած բոլոր կանանց։ Յուշարձանի բացումը տեղի ունեցած է 2013 թուականի մայիսին` ՀԱԷ ԱՄՆ Արեւելեան թեմի առաջնորդ, արքեպիսկոպոս Մուշեղ Մարտիրոսեանի հովանու տակ։ Յուշարձանի ստեղծման նախաձեռնողը Գարի Դերազուն է, որ նաեւ միջոցնէր նուիրաբերած է կոտորածի զոհ դարձած բոլոր կանանց յիշատակը յաւէրժացնող յուշարձանի ստեղծման համար :
Ծանոթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի հուշարձաններ Ստորոգութիւն:Հայոց ցեղասպանության հուշարձաններ
Շուշան
Շուշան, շուշանազգիներու ընտանիքի բազմամեայ սոխուկաւոր խոտաբոյսերու ցեղ։ Նշանաւոր է շուրջ 90 (այլ տուեալներով՝ 100) տեսակ։
Անունը տարբեր լեզուներով
Բազ­­մա­­­թիւ լե­­զու­­ներ կը բաժ­­նեկցին այս ծաղիկին հնա­­գոյն անու­­նը, ասո­­րերէն՝ շու­­շան, աք­­քա­­­տերէն՝ շիշ­­նու, եփ­­րա­­­յերէն՝ շո­­շան, մի­­ջին պարսկե­­րէն՝ սո­­սան, դա­­սական յու­­նա­­­րէն՝ սու­­սոն, վրա­­ցերէն՝ շրո­­շանի։ Ըստ ստու­­գա­­­բան­­նե­­­րու բո­­լորը ծաղ­­կած են շու­­շա­­­նը խորհրդան­­շող եգիպ­­տա­­­կան գրան­­շա­­­նէ մը, որ կը հնչէր «զշն» ։
Հայրենիք
Հայրենիքը կը համարուի Հիւսիսային կիսագունդը Ճափոն, Չինաստան, Հեռաւոր Արեւելք, Սիպերիա, Կովկաս, Հնդկաստան, Եւրոպա (Միջերկրական ծովու շրջանին մէջ գտնուող երկիրները), Միացեալ Նահանգներ եւ Քանատա։
Արժէքը
Մեղրատու է եւ գեղազարդիչ։ Շուշանի կարգ մը տեսակներ (սպիտակ եւ չինական շուշաններ, վագրաշուշան եւ այլն) կը մշակուին նաեւ ՀՀ-ի մէջ՝ իբրեւ գեղազարդիչ բոյսեր։ Գրանցուած է ՀՀ Կարմիր գիրքին մէջ։
Շուշանին բուժիչ յատկութիւնները
Շուշանը ունի օգտակար յատկութիւններ՝
Դաւիթ Եպիսկոպոս Երեւանցի
Դաւիթ Եպրիսկոպոս Կեսարիոյ, Երեւանցի (1744-1776), կը յաջորդէ Աւետիք եպ.ի, որուն աշակերտած եւ աշխատակցած էր։ Ճգնազգեաց վարդապետ տիտղոսուած եւ «Հայր Դաւիթ» մականուանեալ այս եկեղեցաըանը 30 տարիներ պաշտօնավարած է մեծ գործունէութեամբ, սակայն առանց շատ խաղաղութեան կաթոլիկ խմորումին պատճառաւ: Նալեանի յաջորդին Պասմաճեան Գրիգոր պատրիարքի ատեն (1764-1773) ինզն է որ մեղադրուած է օրուան պատրիարքէն, կրօնական համողումներուն համար: Պասմաճեան պատրիարք, որ կաթոլիկ համոզումներ ունէր եւ ի վերջոյ ինկաւ Հռոմի ծոցը, իր Յիշատակարանին մէջ սա տողերը գրած է իր մասին, որ բաւական յատկանշական է.
«Ոչ որպէս դետին Կեսարիոյ քաղաքին, այսինքն Դաւիթ եպիսկոպոսին, որ մեծաւ հաւատով եւ ջեռմեռանդ սրտիւ ուտէր զմիս մատաղին եւ զկնի ուտելոյն ի վերայ մնացեալ ոսկերաց նորին զկարգ թաղման մեռելոց կատարեալ եւ յետոյ ամփոփէր ի մէջ եւ ի ներքոյ հողոյ»:
Սիմէոն Երեւանցի կաթողիկոսի (1763-1780) 1777-ին գրած մէկ գրութենէն կը հասկցուի որ իր շուրջը վէճեր պակաս չեն եղած... Ասկէ որոշ կ’երեւայ թէ նոյն իսկ Կեսարացիք խնդրամատոյց եղած են եւ Սիմէոն կթղ. զայն պաշտօնէ դադրեցուցած է եւ Զաքարիա Փօքուզեան Կաղղուանցի պատրիարք (1773-1781) անոր յաջորդին ֆէրմանը ստացած է: Դաւիթ Արքեպ.ի պաշտօնէ քաշուելէն տարի մը յետոյ (1777) Էջմիածնայ նուիրակ Սահակ վրդ. Կեսարիա կու գայ ժողովարարութեան համար եւ փոխանակ իր գործով զբաղելուն՝ Դատաստանի կ’ենթարկէ Կեսարացիքը,- «Դուք զբազմամեայ ծերունի Դաւիթ վարդապետն ո՞րպէս հանիք յառաջնորդութենէ եւ զՄատթէոս վարդապետ առաջնորդ արարիք» ըսելով... Սահակ 5 ժամ հեռի գտնուող գիւղը կ’երթայ, ուր Դաւիթ եպ. կը գտնուէր: Հոն երկուքն ալ կաթողիկոսին թուղթեր կը գրեն եւ «փայեկ»ով կը ղրկեն Էջմիածին. Կեսարացիք իմանալով՝ Փայեկը կը բռնեն եւ թուղթը ձեռքէն կ’առնեն ու իրե՛նք հանրագրութիւն մը կը գրեն Սահակ վ.ի դէմ:
Սիմէոն կթղ. երբ Կեսարացւոց հանրագրութիւնը կը ստանայ, անմիջապէս նամակով ցաւ կը յայտնէ եւ սաստիկ կը պախարակէ նուիրակը որ իր իրաւասութեան սահմանէն դուրս գործերու միջամտած է եւ կը դատապարտէ զայն «որպէս խելագար եւ մոլեգնեալ»:
Դաւիթ եպ. որ մեկուսացած էր Կեսարիայէն 5 ժամ հեռու գիւղ մը հաւանօրէն մինչեւ մահը հոն կը մնայ հակառակ իր յաջորդին զինքն հեռացնելու փորձին, եւ ինչպէս սովորաբար կը պատահի Հայոց մէջ՝ յետ մահու կը պատուուի իբր «ղեկաւար ընտիր» եւ «հովուապետ արթուն», որ օգտակար եղած էր վանքին՝ անոր կրթական եւ նիւթական բարգաւաճման աշխատելով, եւ կատարելով շինութիւններ, - ինչպէս կը թուէ իր տապանաքարը: Կը թաղուի վանքին մէջ, Աւետիք եպ.ի գերեզմանին քով:
184 (թիւ)
184 (հարիւր ութսունչորս)՝ զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 183-ի եւ 185-ի միջեւ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:184
Արաբական Աշխարհ
Արաբական աշխարհ, Հիւսիսային Ափրիկէ ի եւ Արեւմտեան Ասիոյ արաբախօս պետութիւններու, տարածքներու եւ բնակչութեան, ինչպէս նաեւ Արաբական պետութիւններու դաշնակցութեան անդամ երկիրներ եւ արաբերէն որպէս պաշտօնական լեզու ունեցող երկիրներու ամբողջութիւն ։
«Արաբական աշխարհ» եզրի դասական սահմանումը կ'ընդգրկէ Արաբական դաշնակցութեան՝ Ատլանտեան ովկիանոսէն արեւմուտք՝ մինչեւ Արաբական ծով արեւելքի մէջ, եւ Միջերկրական ծով էն հիւսիսի մէջ մինչեւ Ափրիկեան պոզ եւ Հնդկական ովկիանոս հարաւ-արեւելք : Այդ երկիրներու ընդհանուր բնակչութիւնը կը կազմէ աւելի քան 400 միլիոն մարդ, որոնցմէ աւելի քան կէսը 25 տարեկանէն պակաս է ։
Արաբական ազգայնականութեան առաջին դրսեւորումները յայտնի դարձած են 19-րդ դար ու երկրորդ կէսին Օսմանեան կայսրութեան մէջ այլ ազգայնական շարժումներու հետ զուգահեռ։ 1945 թուականին կազմաւորուած Արաբական դաշնակցութիւնը կը ներկայացնէ արաբներու շահերը, ինչպէս նաեւ նպատակ ունի արաբական պետութիւններուն քաղաքական միացումը (այդ գաղափարախօսութիւնը կը կոչուի համաարաբականութիւն) ։ Ամբողջ արաբական աշխարհի համաժողովրդական ցոյցերը 2010 թուականէն մինչեւ 2011 թուականը ուղղուած էին երկիրներու կառավարութիւններուն ժողովրդավարական իրաւունքներու պաշտպանման եւ վերականգնման պահանջով։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Արաբներ Ստորոգութիւն:Արաբական դաշնակցութիւն  Ստորոգութիւն:Երկիրներու դասակարգում Ստորոգութիւն:Ազդեցութեան մշակութային ոլորտներ Ստորոգութիւն:Մերձաւոր Արեւելք Ստորոգութիւն:Հիւսիսային Ափրիկէ Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Ասիա
Նաթալի Գասապեան
Նաթալի Գասապեան (կամ՝ Նատալի Քեսաբյան) Ամերիկահայ ֆիլմի արտադրիչ է, կ'ապրի Լոս Անճելըս, Քալիֆորնիա, ԱՄՆ: Ան ճանչցուած է իր արտադրած ֆիլմերով, ինչպէս Searching, All About Nina եւ Run:
Վաղ կեանք
Գասապեան աւարտած է Հարաւային Քալիֆորնիոյ Համալսարանի Սինեմական Արուեստի Դպրոցէն: Աւարտելէն ոչ շատ ետք, ան արտադրած է կարճ ֆիլմ մը, վերնագրուած՝ Join the Club եւ բեմադրւած Եւա Վիվեսի կողմէ, որ առաջին անգամ ցուցադրուած է Սանտէնսի Ֆիլմի Փառատօնին ընթացքին: Գասապեան նաեւ ստացած է իր Առեւտրութեան Մագիստրոսի վկայականը Փէփըրտին Համալսարանէն:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայեր այբբենական կարգով
Դաւիթ Ջուղայեցի
'''Գերշ. Տէր Դաւիթ Եպս. Ջուղայեցի''' (1610 - 1683 թթ.), հայ եպիսկոպոս։
Ծնած է Նոր Ջուղա։ Սրբազան Փիլիպոսի հրամանով կ՛երթայ Բեթղեհեմ, կը ձեռնադրուի եպիսկոպոս եւ կը վերադառնայ Նոր Ջուղա։
Անոր կատարած ջանքերուն շնորհիւ կը կառուցուի Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքը։ Ան նաեւ ձեռնամուխ կ՛ըլլայ շարք մը այլ շինութիւններու կառուցման աշխատանքին մէջ։ Դաւիթ Ջուղայեցի կը մահանայ 1683-ին, Նոր Ջուղայի մէջ։
Ստորոգութիւն:Հայ եպիսկոպոսներ
Մովսէս Խորենացի
Մովսէս Խորենացի (13 Յունուար 410 - 490), Ոսկեդար ու գրող-պատմիչ, մեկնիչ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, իմաստասէր, աստուածաբան, կը համարուի հայ միջնադարեան պատմագրութեան ամենակարեւոր դէմքը՝ Պատմահայրը։ անոր «Պատմութիւն Հայոց» աշխատութիւնը եղած է ազգային ինքնաճանաչման, քաղաքական-հայրենասիրական դաստիարակութեան ուսումնական ձեռնարկ։ Հայ սերունդները ակնածանքով ու երախտագիտութեամբ կը յիշեն Խորենացիին, անուանած են անոր «Պատմահայր», «Մեծն Մովսէս», «Քերթողահայր», «Տիեզերահռչակեալ» եւ այլ պատուանուններով։
Կենսագրութիւն
Խորենացիի մասին կենսագրական տեղեկութիւնները քիչ են։ Անոնց մեծ մասը կը հաղորդէ ինքը՝ հեղինակը, իր «Հայոց պատմութեան» մէջ պատահական կերպով։ Մովսէս Խորենացին ծնած է 5-րդ դարուն սկիզբը՝ մօտ 410-415 թթ., ենթադրաբար՝ Տարօն գաւառի Խորնի կամ Խորոն գիւղը, մէկ այլ վարկածով՝ Սիւնիքի Հաբանդ գաւառի Խորեա(ն) գիւղը։ Ենթադրուած է, որ 15-16 տարեկան հասակին, այսինքն մօտ 427 թ., ան ուղարկուած է Վաղարշապատ։ Վաղարշապատի դպրոցը ան եղած է Մեսրոպ Մաշտոցի եւ Սահակ Պարթեւի կրտսեր աշակերտներէն։ Այստեղ ան ուսած է 5-6 տարի՝ բացի հայերէնէն սորված է նաեւ յունարէն եւ ասորերէն։ 431 թ.-էն յետոյ ուսուցիչները իրեն այլ աշակերտներու հետ ուղարկած են Եգիպտոսի Ալեքսանտրիա քաղաքը՝ «իսկական ճեմարանում կատարելագործուելու»։ Ան օտար լեզուներ սորուեցաւ, յատկապէս յունարէն, իւրացուցած է փիլիսոփայութիւն, քերթողական արուեստ, երաժշտութիւն, ճարտասանութիւն, աստուածաբանութիւն, պատմութիւն։ Այստեղ մօտ 5-6 տարի ուսանելէն յետոյ Խորենացին եւ իր ընկերները կը վերադառնան եւ կ’ուղղուին դէպի Յունաստան։ Սակայն ծովային սաստիկ քամիները անոնց նաւը կը քշէ դէպի Իտալիոյ ափերը։ Օգտուելով առիթէն՝ հայ երիտասարդներն կ’այցելեն Հռոմի սրբավայրերը, այնուհետեւ կը մեկնին Աթէնք։ Ձմեռը հոն անցնելէ ետք գարնան կը վերադառնան Հայաստան Սահակ Պարթեւի եւ Մեսրոպ Մաշտոցի մահուընէ ետք, այսինքն 440 թ։ Այս առիթով Խորենացին անկեղծ ու խոր հուզմունքով կ’արտահայտէ իր ապրումները. «Նոյնիսկ չհասայ տեսնելու անոնց աչքերու փակուիլը, լսելու անոնց վերջին խօսքն ու օրհնութիւնը»։ Չնայած իրեն նկատմամբ եղած հալածանքին եւ անտարբերութեան՝ Խորենացին եռանդուն կերպով կը զբաղուի գրական աշխատանքով. կը կատարէ թարգմանութիւններ, կը գրէ ինքնուրոյն երկեր։ նոյնիսկ ծերութեան տարիներուն պատմահայրը գնահատուած եւ արժանացած է մեծարանքի, ստացած է եպիսկոպոսական աստիճան։ Ան ապրած է զրկանքներով լեցուն կեանք մը՝ վախճանուելով, ենթադրաբար, 490-ական թուականներու սկիզբին հիւանդութեան ու աղքատութեան մէջ:
«Հայոց պատմութիւն»
Հիմնական յօդուած՝ Պատմութիւն Հայոց (Մովսէս Խորենացի)
Միջնադարեան ձեռագիրները Մովսէս Խորենացիին վերագրուած են ինքնուրույն և թարգմանական շարք մը երկեր՝ ճառեր, թուղթեր, ներբողականներ, հոգեւոր երգեր՝ շարականներ, քերականական, փիլիսոփայական աշխատանքներ, թարգմանութիւններ։ Բայց նրա մատենագրական վաստակի թագ ու պսակը «Պատմութիւն Հայոց» երկն է, որը՝ գրած է իշխան Սահակ Բագրատունիի խնդրանքով։ Խորենացիի «Հայոց պատմութիւնը» բաղկացած է երեք մասերէ, որոնք հեղինակը կոչեր է գիրքեր։
Առաջին գիրքը կազմուած է 32 գլուխներէ, կը կրէ «Հայոց մեծերու ծննդաբանութիւնը» վերնագիրը եւ հիմնականին մէջ կը ներբողէ հայոց Հայկ, Արամ, Արա Գեղեցիկ նահապետներուն, Պարոյր Սկայորդի, Երուանդ Ա. Սակաւակեաց, Տիգրան Մեծ թագաւորներուն։
Երկրորդ գիրքը կը կոչուի «Միջին պատմութիւն մեր նախնիքներու», կազմուած է 92 գլուխներէ և կ'ընդգրկէ Հայաստանի Արշակունիներու թագաւորութեան շրջանի պատմութիւնը՝ մինչև Տրդատ Մեծի գահակալութիւնը, երկրին մէջ քրիստոնէութիւնը որպէս պետական կրօն հռչակումը։
«Մեր հայրենիքի պատմութեան աւարտը» խորագրով վերջին գիրքը կազմուած է 68 գլուխներէ եւ կը պատկերացնէ Տրդատ արքայի մահէն ետք Հայաստանի քաղաքական կեանքին մէջ աստիճանաբար տեղի ունեցած անկումը՝ մինչև ազգային պետականութեան կորուստը, ինչպէս նաեւ հայ գիրերու գիւտը, ՍահակՊարթեւի (439 թ.) ու ՄեսրոպՄաշտոցի (440 թ.) վախճանը։
Այս գիրքերէն իւրաքանչիւրը իր հերթին բաժանուած է փոքր գլուխներու, որոնք ունին իրենց վերնագիրները։ «Պատմութիւնն», այն տեսքով, ինչպէս մեզի հասեր է, կ'աւարտի ծանօթ «Ողբ»-ով։ Սակայն Ժ. դարու պատմիչ Թովմա Արծրունին կը վկայէ, որ Խորենացին իր «Պատմութեան» շարադրանքը հասցուցեր է մինչև Հռոմէական (Բիւզանդական) Զենոն կայսեր ժամանակը (474-475 թթ, ապա՝ 475-491 թթ), այսինքն երկը ունեցեր է նաեւ չորրորդ մաս։
Աստվածաբանական աշխատություններ
Մովսէս Խորենացիի գրիչին վերագրուած են շարք մը աստուածաբանական աշխատութիւններ։ Նշանակալի է «Պատմութիւն Սրբուհւոյն Աստուածածնի և պատկերի նորա» երկասիրութիւնը, որը՝ իրմէ ներկայացուած է Մովսէս Խորենացիին յղուած Վասպուրականի մեծ իշխան Սահակ Արծրունիի նամակի ի պատասխան՝ «Պատասխանի թղթոյն Սահակայ» վերտառութեամբ։ Հեղինակը մանրամասն անդրադառցած է Մարիամ Աստուածածնի ազգաբանութեանը, մեկնաբանած է անոր կենսագրութեան առանձին դրուագներ, շարադրած է անոր պատկերի պատմութիւնը, ներբողած է Աստուածամօր։ Արժեքաւոր է նաեւ «Պատմութիւն Սրբոց Հռիփսիմեանց» վարքագրական երկասիրութիւնը, որտեղ առկայ են Ագաթանգեղոսի մօտ բացակայող՝ Հայաստանի մէջ քրիստոնէութեան տարածման առանձին մանրամասնութիւններ։ Այս աշխատութիւնը սերտորէն աղերսուած է «Ներբող ի Սուրբն Հռիփսիմէ» քնարերգական ստեղծագործութեամբ, որը 5-րդ դարու հայ եկեղեցական գրականութեան ամենանշանակալի երկերէն է։ Ճանաչողական մեծ արժէք ունի «Յաղագս Վարդավառին խորհրդոյ» ներբողը (բանասիրութեան մեջ աւանդաբար անուանուէր է «Ճառ»)։ Այստեղ հեղինակը կը փառաբանէ Յիսուս Քրիստոսի այլակերպութիւնը, ծնունդը և հրաշագործութիւնները։ Պատմագիրի անունով մեզի հասեր են փիլիսոփայ-դաւանաբանակն քանի մը երկասիրութիւններ՝ «Հարցմունք Հոբնաղի և պատասխանիք Մովսէսի Հայոց Քերթողի և Դավիթ Անյաղթ փիլիսոփայի», «Վիճումնական հարցաբանութիւն Մելիտոսի յունաց փիլիսոփային ընդ Աթէնականն Մովսէս փիլիսոփային Հայոց տրամաբանական ոճիւ», «Սրբոյն Թէովդորոսի ծննդեանն և սննդեանն եւ վարուց նորա», «Թուղթք» եւ այլն, որոնց հեղինակային պատկանելութիւնը դեռեւս պարզուած չէ։
Թարգմանութիւններ
Մովսէս Խորենացիի՝ յունարենէն կատարուած թարգմանութիււններէն արժէքաւոր է Կեղծ Կալիսթենեսին վերագրուող «Պատմութիւն վարուց Աղեքսանդրին» երկը։ Այդ թարգմանութեամբ է պայմանաւորուած հայ միջնադարեան քնարերգութեան իւրայատուկ տեսակներէն մէկուն՝ կաֆաներու ժանրային ձեւաւորումը, ինչպէս եւ մանրանկարչութեան մէջ աշխարհիկ թեմական սկզբնաւորումը։ Մովսէս Խորենացին թարգմաներ է նաև Գրիգոր Նազիանզացիի «Ճառերու» զգալի մասը։
Գիրք պիտոյից
«Գիրք պիտոյից»-ը կը համարուի Խորենացիի վաղ շրջանի ստեղծագործութիւն, ճարտասանական վարժութիւններու («նախակրթութիւններու») ժողովածու է։ Բաղկացած է 10 գլուխներէ (ըստ ընդգրկուած վարժութիւններու տեսակներու)։ Գիրքի ողջ բնագիրը յագեցած է աստուածաշնչային վկայութիւններու մէջբերումներով, հիշատակութիւններով և վերապատումներով։ Դրսեւորեր է Սուրբ Գիրքի խոր իմացութիւն, ստեղծագործական մօտեցում, վարպետութիւն, երեւակայութիւն։
Զինաւոր (անձնանուն)
Զինաւոր, հայկական արական անուն։ Առաջացած է հայերէն զինաւոր բառէն։ Գործածական անուն է Ղարաբաղի մէջ։ Անուան պարսկերէն տարբերակն է Zĩnāwar։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Վրաստանի Զինանշան
Վրաստանի Պետական Զինանշան (საქართველოს სახელმწიფო გერბი, [Սաքարթուէլոս Սախելմծիփո Կերպի] ) կը համարուի Վրաստանի պետական խորհրդանիշներէն մէկը, ընդունուած է 2004, Հոկտեմբեր 1-ին։ Ան կը ներկայացնէ կարմիր վահան, որուն վրայ պատկերուած է Սուրբ Կէօրկին` վիշապը խոցելու տեսարանին մէջ։ Վահանը վերէն կը զարդարէ Բագրատիոնիներու վրաց յայտնի միապետական տոհմի արքայական ոսկէ թագը, որ բռնած են երկու ոսկեայ առիւծները։ Վահանի ներքեւը գրուած է հետեւեալ նշանաբանը` «Ոյժը միասնութեան մէջն է» ։ Այս զինանշանը մասամբ ստեղծուած է վրացական Բագրատիոնի արքայական տան զինանշանի հիման վրայ։
Այգ (թերթ, Պէյրութ)
«Այգ», հասարակական քաղաքական օրաթերթ։ Լոյս տեսած է 1953-1975 թուականներուն։ Հրատարակիչ-տնօրէններ՝ Տիգրան եւ Լիւսի Թոսպաթ։ Խմբագիրներ՝ Երուանդ Կոպէլեան, Եղիա Նաճարեան, Մինաս Թէօլէօլեան, Նազարէթ Պէրթիզլեան, Շահանդուխտ (Սանդուխտ Պէրթիզլեան)։ Տպագրած է լիբանանեան, հայկական եւ միջազգային քաղաքական, տնտեսական, մշակութային եւ մարզական լուրեր, գրական էջեր ու յօդուածներ։ Աշխատակցած են Խորէն Գաբիկեանը, Մուշեղ Իշխանը, Տիրան Աճէմեանը, Գրիգոր Շահինեանը, Շաւարշ Նարդունին, Նշան Պէշիկթաշլեանը, Զարուհի Պահրին, Յակոբ Մնձուրին, Միքայէլ Կիւրճեանը, Լեւոն Քէշիշեանը, Լեւոն Մինասեանը, Պարոյր Մասիկեանը, Ստեփան Շահպազը, Մանասէ Սեւակը, Ճորճ Մարտիկեանը։ Փակուած է Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի հետեւանքով։ Հրատարակիչները յետագային գաղթած են ԱՄՆ, վաճառած օրաթերթի հրատարակութեան արտօնագիրը։ Տիգրան Թոսպաթը միաժամանակ Պէյրութի մէջ 1947-էն լոյս ընծայած է «Լը Սուար» ֆրանսերէն օրաթերթը։
Ստորոգութիւն:Լիբանանի հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ապատան
Ապատան կղզեքաղաքկը գտնուի Պարսից Ծոցի տելդային մէջ. Խուղիստանի հարաւակողմը, որ 1924-ին Իրանի մասկազմեց։ Անկլօ-Իրանեան նաֆթային ընկերութիւն մը կը շահագործէ տեղւոյս քարիւղի ակերը, ուր 20,000 գործաւոր կ'աշխատին եւ 7 միլիոն թօն նաֆթ կ'արտադրեն։ Բնակչութիւնը՝ ։
Հայ դաղութը հաստատուած է 1909 թուականէն սկսած, որ մեծ մասամբ Անկլօ-Իրանեան նաֆթային ընկերութեան մէջ կ'աշխատին: Առաջին եկուորները պարսկահայերն եկած են, որոնց յաջորդած են թրքահայերը, մեծ մասամբ վասպուրականցիներ, որոնք (թիւով 400) 1922-1923-ին Նէհր-Էլ-Օմարէն փոխադրուեցան։ Հայոց թիւը 1928-ի սկիսբը 610-ի բարձրացաւ եւ որոնք ունեցան իրենց աղօթատելին ու քահանան։ Հայերը հիմնեցին նաեւ «Սբոռ» ակումբը։ 1928-ին երբ Ռեզա Շահ Փահլաւին հոս այցելեց՝ հայ գաղութը ոսկի գաւազան մը նուիրեց։ Ներկայիս Աբադանի Հայոց թիւն է մօտ 2000։ Ունին վարժարան մը, ուր 200-ի չափ երկսեռ աչակերտներ կ'այցելեն. եկեղեցւոյ չէնքը կիսաւարտ կը մնայ։
Հայոց Ցեղասպանութեան յուշակոթող (Սիտնի, Աւստրալիա)
Հայոց ցեղասպանութեան յուշակոթող, յուշակոթող Աւստրալիոյ Սիտնի քաղաքի Մաքուարի այգիի հայկական գերեզմանոցի տարածքին մէջ։
Պատմութիւն
Յուշակոթողը կառուցուած է ի յիշատակ Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերուն։ Յուշարձանը կառուցուած է Սիտնիի հայկական Սուրբ Յարութիւն եկեղեցւոյ եւ Յոյսի հայկական ընկերութեան ջանքերով։ Քանդակը բաղկացած է երկու քարէ սալով շրջապատուած մեծ երկաթէ խաչէ ։ Յուշարձանը կանգնեցուած է Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգէն Առաջինի աջակցութեամբ եւ Աւստրալիոյ Թեմի առաջնորդ եպիսկոպոս Աղան Պալիոզեանի օրհնութեամբ եւ կառուցուած է Մերձաւոր Արեւելքի հայ համայնքի եւ Սիտնիի հայկական եկեղեցւոյ օժանդակութեամբ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձաններ Ստորոգութիւն:Աւստրալիոյ յուշարձաններ
Արշարունիք
Արշարունիք՝ գաւառ Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի, հինէն յայտնի էր նաեւ Երասխաձոր անունով։ Սկզբնապէս կը պատկանէր Արշակունիներու արքունական տանը, սակայն հետագային կը տրուի Արշակունիներու տան ճիւղերէն մէկուն՝ Կամսարական նախարարական տանը։ կ՝ենթադրուի, որ իր անունը ստացած է գաւառի առաջին տիրակալ՝ Արշաւիր Կամսարականի անունէն։ Գաւառը կը տարածուէր Երասխ եւ Ախուրեան գետերու կազմած արեւմտեան անկիւնին մէջ։ Արշարունիքի մէջ կը գտնուէին Կաղզւանի յայտնի աղահանքերը։
Արաբական տիրապետութեան ժամանակաշրջանին Հայաստանի բազմաթիւ այլ նախարարական տներու հետ միասին աստիճանաբար իրենց քաղաքական ազդեցութիւնը կը կորսնցնէին եւ Կամսարականները։ 8-րդ դարու վերջին Կամսարականները Շիրակի եւ Արշարունիքի իրենց կալուածքները դրամով կը վաճարեն Բագրատունիներուն։ Արշարունիքը առանձնապէս կարեւոր դեր խաղցած է Բագրատունիներու թագաւորութեան շրջանին։
Գաւառի առաւել նշանաւոր պատմական վայրերն են՝ Երուանդաշատ, Երուանդակերտ, Բագարան քաղաքները եւ Արտագերս ամրոցը։ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Տիլոս
Տիլոս (յուն․՝ Δήλος), Էգէական Ծովու ն Քիքլատես կղզեխումբին արեւելեան կողմի կղզիակ։ 1990-ին կը յայտարարուի Եունեսքոյի Համաշխարհային Ժառանգութեան Յուշարձան։ Կը գտնուի Սիրոսին արեւելքը, Ռինիա կղզիին արեւմուտքը։ Հնադարին համբաւ ունեցած է իբրեւ Արտեմիս եւ Ափոլոնաս աստուածներուն ծննդավայր։
Աշխարհագրութիւն
Տիլոս կը գտնուի Նաքսոս կղզիին հիւսիս-արեւմուտքը, Փարոս կղզիին հիւսիսը, Սերիֆոսի եւ Սիֆնոսի հիւսիս-արեւելքը, Սիրոսէն 17 ծովային մղոն արեւելք եւ Միքոնոսէն 2 մղոն հարաւ-արեւմուտք։
Տիլես (յոգնակի) անունը կը բնորոշէ Տիլոս եւ անոր հիւսի-արեւմուտքի դրացի Ռինիա ամայի կղզին՝  Փոքրիկ Տիլոս (Տիլոս), իսկ Մեծ Տիլոս (Ռինիա)։  Հին քարտէսներուն մէջ կը հանդիպինք «Sdiles» անունին, որ աղաւաղումն է «εις Δήλες» (իս Տիլես) եւ կամ «στις Δήλες» (սթիս Տիլես) ասուածքին։
Տիլոսի իւրայատուկ դիրքին շնորհիւ՝ բարձրունքներէն կը տեսնուին վերոնշեալ կղզիները, հին աշխարհագէտները տուած են Քիքլատես անունը Էգէական ծովուն կեդրոնը գտնուող կղզիներու համալիրին։ Անոր երկայնքին կը ճեղքէ բլուրներու շարք մը։  Կղզիին կեդրոնը, կը գտնուի ամենաբարձր լեռը՝ Քինթոս 115 մ․, որուն արեւմտեան լանջին կը տարածուի Տիլոսի միակ հովիտը, ուր հնադարին կը զարգանան սրբավայրը, հին քաղաքը եւ հին արուեստական «սուրբ լիճ»ը։
Կղզիին արեւալոյսը Յունաստանի ամենամեծերէն կը համարուի։  Շրջանը փչող զօրաւոր հիւսիսային քամիները կը հայթայթեն մինչեւ 30 մղոն հասնող բացառիկ տեսանելիութիւն մը։
Պատմական
Հնագիտական պեղումներէն ի յայտ եկած է թէ Տիլոս բնակուած է նախապատմական եւ նախայունական շրջաններէն, մասնաւորաբար Նոր Քարէ Ժամանակաշրջանին` Ք․Ա․ 3200 (նախաքիքլատեան մշակոյթ)։
Նոր Քարէ Ժամանակաշրջան
Այդ ժամանակաշրջանէն յայտնաբերուած են նաւաշինութեան, ձկնորսութեան եւ առեւտուրի հետքեր․ նիւթեր եւ իրեր՝ շեղբեր, ճանկեր, քարէ փշրիչներ, կարասներու կտորներ, եւայլն։  Հնագիտական պեղումները մէջտեղ բերած են շէնքերու եւ Քինթոս լեռան գագաթին վրայ հնագոյն բնակավայրի հետքեր։ Ինչպէս նաեւ Միոասեան եւ Միկինեան ժամանակաշրջաններէն զանազան նիւթեր։
Ըստ Թուքիտիտիսին, առաջին բնակիչները Քարես/ներ (Քարես՝ յոգնակի) եղած պէտք է ըլլան։  Իսկ նորագոյն շրջանին կատարուած պեղումներէն, հանգէտներ (ինչպէս օրինակ՝ դանեացի Chr. Būnkenberg «Antiquitéw prémycéniehnew» (1897),  յոյն Խրիստոս Ցունդաս Χρήστος Τσούντας «Κυκλαδικά» Քիքլադիքա (1898), Տ․ Փիփաս Δ. Πίππας  (1924), Գոստանտինոս Ռոմէոս Κωνσταντίνος Ρωμαίος «Οι Κάρες της Δήλου και η αρχαιολογική έρευνα του Θουκυδίδου» Տիլոսի Քարես/ները եւ Թուքիտիտիսին հնագիտական պեղումները (1928)) իրենց գործորուն ընդմէջէն փաստերով կը հակադարձեն թէ առաջին բնակիչները վաղահաս հին յոյներ եղած են։
Իրոտոթոս (Հերոտոսոս) իր արձանագորութիւններուն մէջ Տիլոսի առաջին բնակիչներ կը նկատէ Փելասղիները, որոնք հետագային կը կոչուին Իոնես (Յոնիացիներ)։
Վաղահաս յունական ժամանակաշրջան
Ք․Ա․ 17-րդ դարուն Տիլոս կը հաստատուին Միկինացիները։  Տիլոս կը սկսի սրբավայր դառնալ։ Երբ շրջանը Յոնիացիները կը հաստատուին, Տիլոս կրօնական կեդրոն կը դառնայ։
Դասական շրջան
Պարսկական պատերազմներու աւարտին, Ք․Ա․478-ին, Աթէնքի նախաձեռնութեամբ կը հիմնուի Տիլոսեան Դաշնադրութիւնը՝ յունական քաղաք-պետութիւններու միջեւ պայմանագիր։ Տիլոս դաշնադրութեան կեդրոնը կը հանդիսանայ։ Անոր գանձը հոն կը պահուէր մինչեւ Ք․Ա․454, երբ Փերիքլիս զայն Աթէնք կը փոխադրէ։
Պելոպոնեսեան Պատերազմին սկզբնական շրջանին երբ աթենացիներուն համար պատերազմը լաւ չէր ընթանար, Աթենացիները կը պարտադրեն Տիլոսի մաքրագործումը, կը վճռեն թէ ոչինչ պիտի ծնի կամ մեռնի կղզիին վրայ։ Իսկ Ք․Ա․ 422-ին կը վտարեն բնակիչները, որոնք կը հաստատուին Փոքր Ասիոյ Ատրամիդիօ շրջանը։
Պարսկական պատերազմներու վերջաւորութեան՝ Ք․Ա․ 478, կը ստեղծուի Տիլոսեան Դաշինքը, Աթէնքի գլխաւորութեամբ։  Մինչեւ Ք․Ա․ 454, Տիլոս կը պահպանուէր դաշինքին դրամագլուխը․ Փերիքլիս զայն Աթէնք կը փոխադրէ ։
Ժողովրդակագրութիւն
Ըստ 2011-ի մարդահամարին 24 բնակիչ կը հաշուէ, որոնք հնագիտական վայրին եւ թանգարանին պաշտօնեաներն են՝ պահակներ եւ վարչական։
Տիլոսի արեւմուտքի մասը կը գտնուի պզտիկ նաւակայքը սպասարկելու համար զբօսանաւակները, որոնք այցելուներ կը բերեն հնագիտական վայրը։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Սրբավայր կղզիներ Ստորոգութիւն:Սրբավայրեր Ստորոգութիւն:Քիքիլատեսի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
«Խոստումը» (ֆիլմ)
«Խոստում» (The Promise), 2016-ին իրլանտացի բեմադրիչ՝՝ Թերի Ճորճի նկարահանած հայոց ցեղասպանութեան մասին պատմող պատմական ֆիլմ ։
«Խոստում» ֆիլմը համաշխարհային առաջին անգամ ցուցադրուած է  11 Սեպտեմբեր, 2016-ին՝ Թորոնթոյի միջազգային ֆիլմի փառատօնին   :
Հայաստանի մէջ ֆիլմը  առաջին անգամ կը ցուցադրուի 27 Ապրիլ,2017-ին:
Նկարահանումներ
Ֆիլմը նկարահանուած է Քըրք Գրիգորեանի նախաձեռնութեամբ : Նկարահանումները սկսած են 2015-ի աշնանը Փորթուկալի եւ Քանարյըն կղզիներուն մէջ : Վերանկարահանումները տեղի  ունեցած են Նիու Եորքի մէջ մայիսին եւ  ավարտած՝  Յունիս 2016-ին :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:2016 ֆիլմեր Ստորոգութիւն:Ամերիկյան դրամա ֆիլմեր Ստորոգութիւն:Ֆիլմեր Հայոց ցեղասպանության մասին Ստորոգութիւն:Անգլերէն ֆիլմեր
Սիմոն Երեմեան
Սիմոն Երեմեան (30 Հոկտեմբեր 1871, Տրապիզոն - 1936, Միլան), հայ բնագէտ, գրող, բանասէր։ Մխիթարեան միաբանութեան անդամներէն մին ։
Խաչիկ Փափազեան
Խաչիկ Փափազեան (1875, Տիվրիկ, Տիվրիկ գաւառակ, Սեբաստիոյ գաւառ, Սեբաստիոյ նահանգ - 28/29 Մարտ 1916, Կ. Պոլիս), հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1875 թուականին Սեբաստիոյ նահանգի, Սեբաստիոյի գաւառի Տիվրիկ գաւառակի կեդրոն՝ Տիվրիկ աւանին մէջ։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրէն ներս, միջնակարգը՝ ամերիկացի մի­սի­ո­ներներու Պրուսայի նահանգի Նիկոմիդիոյ գաւառակի՝ Պարտիզակ աւանի Բիւթանիոյ բարձրագոյն վարժարանին մէջ։
Սիմոն Երեմեան
Կենսագրութիւն
Ուսանած է ծննդավայրին մէջ, ապա Վենետիկի Մխիթարեաններու մօտ, 1895 թուականին դարձած է միաբանութեան անդամ։ 1899-1905 թուականներուն խմբագրած Է «Բազմավէպ»-ը, 1901 թուականին՝ նաեւ «Գեղունի» հանդէսը։ 1896 թուականին Վենետիկի մէջ հրատարակած է «Նոր կենդանաբանութիւն եւ մարդակազմութիւն: Պատմական եւ նկարագրական», 1898 թուականին «Տարվինականութիւն կամ տեսակաց եւ մարդուս ծագման խնդիրը», 1901 թուականին՝ «Հայ բժշկարանը» աշխատութիւնները : Սիմոն Երեմեան զանազան պարբերականներու մէջ յաճախ հանդէս եկած է «Ատրուշան» կեղծանունով ։
Խաչիկ Փափազեան
Կենսագրութիւն
1897/1899 թուականին աւարտած է Կ. Պոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը, ապա պարտադիր ծառայութեան ուղարկուած՝ Եդեսիա եւ Հալէպ քաղաքները։ 1908 թուականին մեկնած է Փարիզ եւ Սան Լուիզի ու Նեկերի հիւանդանոցներուն մէջ մասնակցած է անուանի մաշկային բժիշկ-պրոֆէսոր՝ Գաուշերի դասընթացներուն։ Եղած է Թուրքիոյ առաջին մաշկային բժիշկ մասնագէտը։ Վերադառնալով Կ. Պոլիս՝ Պահչէ Գափու թաղամասին մէջ բացած է սեփական դարմանատուն։
Սիմոն Երեմեան
Աշխատութիւններ
Ուշագրաւ է «Պատկերազարդ բառգիրք գործնական գիտութեանց» (1900) աշխատութիւն-հանրագիտարանը։ Հրատարակած է գեղարուեստական ստեղծագործութիւններ՝ «Տուրկին» (1903), «Տագնապը» (1904) վիպակները, «Անէծք» (1903), «Սաթենիկ» (1904), «Ուխտը» (1905) ողբերգութիւնները, արձակ բանաստեղծութիւններ, յուշեր։ Լոյս ընծայած է գրականագիտական ուսումնասիրութիւններ՝
Խաչիկ Փափազեան
Կենսագրութիւն
1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ Մոտայի ու Տաւուտ փաշայի զինուորական հիւանդանոցներուն մէջ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած է։ Զինուորական հիւանդանոցին մէջ՝ հրեայ զինուորականի մը բուժելու ժամանակ, անկէ վարակուած է բծաւոր ժանտախտով (բծաւոր տիֆ)։ Մահացած է 1916 թուականի Մարտ 28/29-ին՝ ժանտախտէ (տիֆէ), Կ. Պոլսոյ Պալըքլըի յունական հիւանդանոցին մէջ՝ 41 տարեկան հասակին։
Ներսէս Ունանեան
Ներսէս Ունանեան (1920, Յունաստան - 1957, Մոնթէվիտէօ, Ուրուկուէյ), սփիւռքահայ քանդակագործ։
Խաչիկ Փափազեան
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:1875 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Տիվրիկ ծնածներ Ստորոգութիւն:1916 մահեր Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս մահացածներ Ստորոգութիւն:Ժանտախտէ մահացածներ
Ներսէս Ունանեան
Կենսագրութիւն
1928 թուականին ընտանիքով տեղափոխուած է Ուրուկուէյ։ Աւարտած է Մոնթէվիտէոյի համալսարանի Պլաստիկ արուեստներու դպրոցը։ Երկու տարի սովորելէ ետք մասնակցած է Ազգային սալոնի մրցոյթին եւ «Մերկ կինը» քանդակի համար արժանացած է յատուկ մրցանակի, իսկ 1942 թուականին՝ օտարերկրացիներու համար սահմանուած ոսկէ մետալի։ Նոյն մետալին Ունանեան արժանացած է 1944 թուականին՝ «Մտորում», 1948 թուականին՝ Խաչից իջեցնելը», 1949 թուականին՝ «Մայրութիւն», 1950 թուականին՝ «Կեանքի դեզինտեգրացիա» հարթաքանդակներու համար։
Սիմոն Երեմեան
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:30 Հոկտեմբերի ծնածներ
Ներսէս Ունանեան
Կենսագրութիւն
1949 թուականին կատարած է 16 նկարազարդում՝ բանաստեղծ Է․ Փինթոյի գիրքի համար։
Ստեղծագործութիւններ
1950 թուականին կազմակերպած է առաջին անհատական ցուցահանդեսը՝ ներկայացնելով տարբեր ժանրերի մօտ 70 աշխատանք (քանդակներ քարէն, գիպսէն, թրծակավէն, փորագրանկարներ, գծանկարներ)։ Ունանեանը հետեւել է տարբեր ուղղություններու։ 2000 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից հայտարարված «Հանուն մշակույթի խաղաղության» միջազգային տարուայ շրջանակներուն ի յիշատակ 1915 թուականի Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու՝ Ուրուկուէյի Հայկական գործակալութեան կողմէն կազմակերպուեց Ունանեանի 30 աշխատանքներու ցուցադրութիւնը Մոնթեվիտէոյի քաղաքապետարանի սրահին։
Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայ քանդակագործներ Ստորոգութիւն:1920 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Սամոս ծնածներ Ստորոգութիւն:1957 մահեր Ստորոգութիւն:Ուրուկուէյի քանդակագործներ
Մասսաչուսէթս
Մասսաչուսէթս (անգլերէն՝ ), նահանգ ԱՄՆ-ի հիւսիս-արեւելեան մասի մէջ։ Մասսաչուսէթսը երկրորդ հայաշատ նահանգն է Քալիֆորնիայէն յետոյ. այնտեղ կը բնակի 150.000-200.000 հայ։
Պատմութիւն
Գաղութը ստացեր է իր անունը տեղական Մասսաչուսէթ ցեղէն, որ կը նշանակէ «մեծ լեռնային տարածք» («masa»՝ «մեծ» եւ «wachusett»՝ «լեռ»): Առաջին անգամ ափ հասեր է անգլիացի ծովագնաց Պարթոլոմիւ Կոսնոլտը Bartholomew Gosnold 1602 թուականին: 1620 թուականին Քեյփ-Քոտի ափերուն հաստատուեր են (Mayflower) «Մեյֆլաուըր» նաւի ուղեւորները, որոնք լքեր են Անգլիան կրօնական հանգամանքերու պատճառով: Եւ ասոնք Մասսաչուսէթսի տարածքին հաստատեր են առաջին եւրոպական բնակավայրը՝ (Plymouth) Փլայմութի գաղութը: Վերջնականապէս հաստատուելէն առաջ՝ (Plymouth) Փլայմութի մէջ կնքեր են յայտնի Մեյֆլաուըրեան պայմանագիրը, որ կը համարուի առաջին ամերիկեան սահմանադրութիւնը: Այդ փաստաթուղթի հիմքին ինկած է քաղաքական համաձայնութեան գաղափարը՝ մեծամասնութեան կամքին ենթարկուիլը:
Իսկ 150 տարի յետոյ այդ նոյն ազատատենչութիւնը եւ անհնազանդութիւնը օգնեցին Ամերիկային անկախանալ: Նոր վայրի մէջ յարմարուելուն օգնեցին հնդկացի-Ուամփանուակները (Wampanoag peoples): 1621 թուականի առաջին բերքահաւաքի ժամանակ անգլիացիները հնդիկներուն համար կազմակերպեցին 3-օրեայ կերուխում: Այդպէս ալ առաջացեր է տօնը, որը այսօր կը կոչուի Երախտագիտութեան օր:
Շուտով յայտնուեցան նոր գաղթականներ: 1623 թուականին ստեղծուեցաւ Կլոսթըր գաղութը, 1626 թուականին՝ Նաոմքիկը (Naumkeag), որը հետագային վերափոխուեցաւ Սեյլըմ (/ˈseɪləm/) քաղաքի: 1630 թուականին ժամանեց առաջին մաքրակրօն խումբը՝ Ճոն Ուինթրոփի գլխաւորութեամբ, որն ալ դարձաւ Պոսթընի հիմնադիրը: 1636 թուականին բացուեցաւ Հարվըրտի համալսարանը՝ այդպիսի աստիճանի առաջին ուսումնական հաստատութիւնը երկրին մէջ: Մաքրակրօնները կը տարբերուէին կրօնական անհանդուրժողականութեամբ։ 1692 թուականին սկսաւ «վհուկներու դէմ որս» Սեյլըմ (/ˈseɪləm/) քաղաքին մէջ: Սեյլըմեան դատաւորութեան (Salem witch trials) մէջ 156 մեղադրանք ներկայացուեր է։ 30 մարդ ճանչցուեր են մեղաւոր, որոնցմէ 14 կին եւ 5 տղամարդ կախաղան հանուած են:
18-րդ դարու կէսին Մասսաչուսէթսը դարձաւ անգլիական գաղութներու նաւաշինութեան եւ առեւտուրի կեդրոնը: Նահանգի բնակիչները բողոքեցին մեթրոփոլիթի կողմէ հարկային ճնշումի դէմ: 1770 թուականին այդ վերածուեցաւ «Պոսթընեան սպանդի»: 1773 թուականին բռնկեցաւ «Պոսթընեան թէյախմութիւն» (Boston Tea Party) խռովութիւնը՝ դառնալով Անկախութեան պատերազմի սկիզբը: Մասսաչուսէթս գաղութի բնակիչները, զգեստափոխուելով հնդիկներու, անգլիական նաւի թէյի արկղերը վար նետեցին՝ ի նշան գաղութի համար ոչ շահաւէտ հարկային քաղաքականութեան եւ միւս երկիրներու հետ առեւտուրի սահմանափակման:
Մասսաչուսէթսը եղեր է 13 ամերիկեան գաղութներէն մէկը, որ սկսեր է Անգլիայի դէմ ապստամբութիւն: 1788 թուականի Փետրուար 6-ին Մասսաչուսէթսը վաւերացուց ԱՄՆ-ի սահմանադրութիւնը եւ դարձաւ նոր պետութեան 6-րդ նահանգը: