cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Քրիստոնէութիւն
Թ. - ԺԱ. Դարեր
Քրիստոնէական աշխարհին մէջ, Է. Դարու սկզբէն սկսած կարեւոր փոփոխութիւններ տեղի կ'ունենան, որ առաջին հերթին կապոպած է իսլամի եւ արաբական արշաւանքներու հետ։ 771-ին, արաբները կ'անցնին Ջիբրալթարի նեղուցը, կը գրաւեն Սպանիան եւ կը ներխուժեն ներկայիս Ֆրանսայի խորքերը։
Եկեղեցիներու Բաժանումը
Քրիստոնէական եկեղեցիներու 1054 թ․ բաժանման գլխաւոր պատճառը Հարաւային Իտալիոյ տարածքների համար վէճն էր, որ այդ ժամանակ կը պատկանիր Բիւզանդիոյ։ Իմանալով, որ յունական ծեսերը այդտեղ կը մոռցուին, Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարք Միքայէլ Կերուլարիուսը կը փակէ Կոստանդնուպոլսոյ լատինական ծեսերով եկեղեցիները։ Միաժամանակ ան պահանջեց Հռոմէն հաւասարութիւն՝ քրիստոնէական այլ առանջնորնդերու նկատմամբ։ Լեւոն IX պապը մերժեց անոր եւ շուտով մահացաւ։ Ատոր ընթացքին, Կոստանդնուպոլիս կը ժամանեն պապի ներկայացուցիչները՝ Գումբերտ կարդինալի գլխաւորութեամբ։ Պատրարքը անոր հրաժարեցաւ ընդունիլ եւ միայն նամակով քննադատեց որոշ լատինական ծեսեր։ Գումբերտն ալ իր հերթին պատրիարքին մեղադրեց որոշ հերետիկոսութիւններու մէջ, իսկ 1054 թ․ Յուլիս 16-ին, ինքնակամ նզովեցաւ անոր եւ անոր հետեւորդներուն։ Միքայէլ Կերուլարիուսը պատասխանեց ատոր նոյն կերպ՝ նզովելով ամբողջ պատուիրակութիւնը։ Այսպիսով, այս եւս մէկ չգիտակցուած կը բաժնէր, որ առաջ բերաւ Արեւմուտքի եւ Արեւելքի կրօնական ընդհանրութեան վերջնական կը խզեն։
Իրականութեան մէջ, եկեղեցիներու բաժանումը շատ երկարատեւ գործընթաց էր, որ տեւած էր մի քանի հարիւրամեակ (IX-XII դդ․), իսկ ատոր աղբիւրը եկեղեցիներու ծիսակատարութեան լուրջ տարբերութիւններու առկայութիւնն էր։
Հռոմէա-պարսկական Պատերազմներ
Հռոմէա-պարսկական պատերազմներ, պատերազմներու շարք յունա-հռոմէական աշխարհի եւ իրար յաջորդող երկու իրանական կայսրութիւններու (Պարթեւաստան եւ Սասանեաններ) միջեւ ճակատամարտերը Հռոմի հանրապետութեան եւ Պարթեւաստանի միջեւ սկսած են Ք.Ա. 92 թուականին։ Յետագային անոնք շարունակուեցան անոնց իրավայաջորդ Հռոմէական կայսրութեան եւ Սասանեաններու միջեւ։ Անոնք աւարտեցան միայն արաբական նվաճումներով մ.թ. 7-րդ դարուն, որուն նախորդած էր կործանիչ 602-28 թուականներուն տեղի ունեցած բիւզանդա-սասանեան պատերազմը։
Ռեսուրսներու ծախսը պատերազմներու վրայ վերջ ի վերջոյ ճակատագրական եղաւ երկու կայսրութիւններու համար։ 6-րդ եւ 7-րդ դարերու երկարատեւ պատերազմները թողեցին անոնց խոցելի իսլամ արաբներու արշաւանքներու առջեւ։ Օգտուելով անոնց միջեւ երկարատեւ պատերազմէն, արաբները հեշտութեամբ գրաւեցին Սասանեան Պարսկաստանը, իսկ Արեւելահռոմէական կայսրութիւնը կորսնցուց Սուրիան, Պաղեստինը, Արեւմտեան Հայաստանը, Եգիպտոսն ու հիւսիսային Ափրիկէն։ Ներկայ պահուն այս հակամարտութիւնը 721 տարիով մարդկութեան պատմութեան մէջ ամենաերկարատեւն է։
Պատմական տեղեկանք
Համաձայն Ջեյմս Հովարդ-Ջոնսթոնի «Ք.Ա. 3-րդ դարէն մինչեւ մ.թ. 7-րդ դարը արեւելքի մէջ կը շարժէին կայսրերու հաւակնութիւններով, որոնք կարողացած էին տարացքային բաժանումներուն նկատմամբ գերիշղող կայուն սահմաններ ապահովել» ։ ։ Հռոմէացիներն ու պարթեւները կապ հաստատեցին գրաւելով Սելեւկեան կայսրութեան տարբեր շրջանները։
Հռոմի հանրապետութիւնը ընդդէմ Պարթեւաստանի
Պարթեւները առաջին անգամ սկսան մուտք գործել արեւմուտք Միհրդատ Ա.-ի օրով, իսկ Միհրդատ Բ.-ը Ք.Ա. 105 թուականին արդէն կը փորձէր Սուլլայի հետ կնքել դաշինք ։ Երբ Լուկուլլոսը ներխուժեց Տիգրան Մեծի Հայկական կայսրութիւն Ք.Ա. 69 թուականին, ան կապ կը պահէր պարթեւ Հրահատ Գ.-ի հետ, որպեսզի համոզէ անոր չօգնել հայերուն։ Չնայած պարթեւները պահպանեցին չեզոքութիւն, Լուկուլոսը կը մտածէր յարձակիլ անոնց վրայ ։ ։ Ք.Ա. 66-65 թուականներուն Պոմպէոսը համոզեց Հրահատին ներխուժել Մեծ Հայք։ Սակայն անոնց յարաբերութիւնները փճացան, երբ Պոմպեոսը վճռեց պարթեւներու կողմէն իրենց համարուող Հայկական Միջագետքի բախտը օգուտ Տիգրան Մեծի։ Հրահատը կրցաւ ետ վերցնել Տիգրան Մեծի կողմէն գրաւած տարածքներու մեծ մասը, բացի Օսրոյենեիէն, որ ինկաւ հռոմէացիներու ազդեցութեան տակ ։
Ք.Ա. 53 թուականին Հռոմի եռապետերէն Կրասոսը ներխուժեց Միջագետք եւ ջախջախիչ պարտութիւն կրեց պարթեւ հրամանատար Սուրենէն; այս Հռոմի ամենածանր պարտութիւնը սկսած էր Հաննիբալի կողմէն Կաննէի ճակատամարտին մէջ կրած պարտութենէն ետք ։ Յաջորդ տարի պարթեւները ասպատակեցին հռոմէական Սուրիան, իսկ Ք.Ա. 51 թուականին խոշոր արշաւանք կազմակերպեցին, սակայն շրջապատուեցան, ջախջախուեցան եւ նահանջեցին ։
Կեսարեան քաղաքացիական պատերազմի ընթացքին Պարթեւաստանը հիմնականին կը պահպանէր չեզոքութիւն։ Սակայն անոնք կապ կը պաշտպանէին Պոմպէոսի հետ, որուն պարտութենէն ետք, պարթեւական բանակը օգնութեան հասաւ Պոմպէոսի հրամանատարներէն Բասուսին։ Վերջինս շրջափակուած էր Կեսարին կողմնակից ուժերու կողմէն։ Հուլիոս Կեսարը պատրաստուէր արշաւել Պարթեւաստան, սակայն անոր մահը ազատեց պարթեւներուն, նոր հռոմէական յարձակումէն։ Պարթեւները կ՝ օգնէին Բրուտոսին եւ անոնց մէկ զորաջոկատը կը մասնակցէր Ք.Ա. 42 թուականի Ֆիլիպպայի ճակատամարտին ։ Կրասոսի պարտութենէն ետք պարթեւները Ք.Ա. 40 թուականին, Բրուտոսի նախկին աջակից հռոմէացիներուն հետ միասին ներխուժեցին Հռոմի տիրույթներ։ Անոնք հեշտութեամբ ասպատակեցին Սուրիան եւ մտան Հրէաստան, ուր անոնք գահազրկեցին Հռոմի դաշնակից Հիրկանոսին եւ գահին բազմեցուցին իրենց թեկնածուին՝ Անտիգոնոսին։ Պահ մը կը թուէր, թէ Հռոմի ամբողջ արեւելեան նահանգները կ՝ իյնան Պարթեւաստանի հսկողութեան տակ։ Սակայն քաղաքացիական պատերազմներու աւարտը վերածնաւ հռոմէացիներու նախկին հզորութիւնը Ասիոյ մէջ ։ Մարկոս Անտոնիոսը ուղարկած էր Վենտիդիոս զօրաւարին կանգնեցնելու Բրուտոսի կողմնակիցներուն, որոնք ներխուժած էին Փոքր Ասիա։ Վերջիններուս եւ պարթեւներու միասնական ուժը ջախջախուեցաւ եւ ոչնչացուեցաւ։ Երկրորդ պարտութենէն ետք պարթեւները նահանջեցին Սուրիայէն։ Մ.թ.ա 38 թուականին պարթեւական զորքը դարձեալ ներխուժեց Հռոմի տիրոյթներ, սակայն անոնց նկատմամբ վճռական հաղթանակն տարաւ Վենտիդիոսը։ Ք.Ա. 37 թուականին Հրէաստանի մէջ ։ հռոմէացիներու օգնութեամբ Անտիգոնուսի փոխարէն գահ բարձրացաւ Հերովդեսը։ Շուտով Մարկոս Անտոնիոսը ահռելի բանակով մտաւ Ատրպատական։ Սակայն անոր պաշարողական մեքենաները ոչնչացան, իսկ բանակը, անկարող ըլլաով գրաւած պարթեւական հենակետերը, մեծ զոհերով նահանջեց Մեծ Հայք։ Անյաջողութեան մէջ ան մեղադրեց Արտաւազդ Բ. արքային, որուն գերի վերցուց, իսկ Յետագային սպանեց։ Անտոնիոսը հռոմէական կայազորեր ձգեց Մեծ Հայքի մէջ, որոնք պարթեւներու օգնութեամբ ոչնչացուց Արտաւազդի տղան՝ Արտաշէս Բ.-ը։ Որոշ ժամանակ տարածաշրջանին կը գերիշխէր Պարթեւաստանը ։
Հռոմէական կայսրութիւնը ընդդէմ Պարթեւաստանի
Լարուածութիւնը երթալով կը մեծնար երկու գերտերութիւններու միջեւ, սակայն մ.թ. 1 թուականին անոնք կրցան համաձայնութեան գալ եւ խուսափիլ պատերազմէն։ Այդ արուէն այն պատճառով, որ պարթեւները համաձայնեցան ետ քաշել զորքերը Մեծ Հայքէն եւ ճանչնալ զայն հռոմէական ազդեցութեան գոտի։ Սակայն հակամարտութիւնը Հռոմի եւ Պարթեւաստանի միջեւ Մեծ Հայքի նկատմամբ իշխանութիւն հաստատելու համար միայն կ՝ աճէր ։ Մ.թ. 36 թուականին պարթեւ Արտաւան Գ.-ը փորձեց իր տղուն դարձնել հայոց արքայ ։, որ սակայն ձախողեցաւ հռոմէացիներու միջամտութեան պատճառով ։ Մ.թ. 58 թուականին պատերազմ ծագեցաւ Պարթեւաստանի եւ Հռոմէական կայսրութեան միջեւ, երբ Վաղարշի եղբայր Տրդատը դարձաւ Մեծ Հայքի արքայ։ Հռոմէացիները յարձակեցան եւ գահին բազմեցուցին իրենց թեքնածուին, սակայն 63 թուականին կրած պարտութեան հետեւանքով ստիպուած ճանչցան Տրդատը իբրեւ հայոց արքայ, բայց պայմանով, որ ան իր թագը կ՝ ըստանայ Հռոմի կայսրէն ։
2-րդ դարու պատերազմները նշանաւորուեցան Հռոմէական կայսրութեան հաղթանակներով իր ախոյան Պարթեւաստանի նկատմամբ։ 114 թուականին, կայսր Տրաեանոսը ներխուժեց Մեծ Հայք ու Միջագետք եւ անոնք 115 թուականին վերածեց հռոմէական նահանգներու։ Կայսրը գրաւեց նաեւ պարթեւներու մայրաքաղաք Տիզբոննը ու հասաւ մինչեւ Պարսից ծոց ։ Սակայն շուտով նոր նուաճուած տարածքներուն մէջ բարձրացուած ապստամբութիւնները գումարուեցան հրէական խռովութիւններուն հետ կայսրութեան ամբողջ տարածքով մէկ եւ հռոմէական լեգեոնները ստիպուած էին նահանջել։ Տրայանոսը յաջողեցաւ ճնշել ապստամբութիւնները ու պարթեւական գահին բազմեցնել իրեն ենթակայ թեկնածուի մը։ Սակայն ն այդպես ալ չհասցուց այդ տարածքները լրւ մտցնել հռոմէական համակարգի մէջ եւ անոր մահով 117 թուականին այդ տարածքները դարձեալ անցան պարթեւներուն ։
Տրաեանոսի պարթեւական արշաւանքը փոխեց հռոմէական ռազմավարութիւնը, եւ, չնայած իր յաջորդ Հադրիանոս կայսրը լքեց այդ տարածքները, հետագայ կայսրերը սկսան փորձել կատարել նուաճումներ Պարթեւաստանի հաշուին. մէկ բան, որ ոչ մէկ մինչ այդ չէր փորձած ։
161 թուականին Մեծ Հայքի նկատմամբ գերիշխանութիւն հաստատելու պատճառով եւս մէկ պատերազմ սկսաւ։ Վաղարշ Դ.-ն յաջողեցաւ հաղթել հռոմէացիներուն, գրաւել Եդեսիան ու ասպատակել Սուրիան։ 163 թուականին կայսերական ուժերու հակայարձակման հետեւանքով պարթեւները պարտուեցան, իսկ Մեծ Հայքի մէջ գահ բարձրացաւ Հռոմի թեկնածուն։ Յաջորդ տարին հռոմէացիները երկու անգամ ջախջախեցին պարթեւերուն Միջագետքի մէջ եւ 165 թուականին թալնեցին Տիզբոնը ։ ։ 195–197 թուականներուն Սեպտիմիոս Սեւերոս կայսրին արշաւանքներուն հետեւանքով կայսրութեան տարածքներ անցան հիւսիսային Միջագետքի մէջ, որոնցմէ են Մծբին ու Սինգարա բերդերը։ Սեպտիմիոսը եւս մէկ անգամ ոչնչացուց Տիզբոնը։ 216 թուականին տեղի ունեցաւ հռոմէացիներու վերջին արշաւանքներ ընդդէմ պարթեւներու, որուն ընթացքին գրաւեցաւ ու թալանուեցաւ Արբելան։ Սակայն 217 թուականին կրած պարտութեան հետեւանքով հռոմէացիները պարտաւորուեցան փոխհատուցել պատճառած վնասները ։
Վաղ շրջանի հակամարտութիւններ
226 թուակականին պարթեւ Արշակունիները պարտութիւն կրեցին պարսիկ Սասանեաններէն, որոնք դարձան Իրանական բարձրաւանդակի նոր գերիշխող ուժը։ Առաջին Սասանեան արքայ Արդաշիր Ա-ը 230 թուականին ասպատակեց Միջագետքն ու Սուրիան եւ հռոմէացիներէն պահանջեց հանձնել Աքեմենեան կայսրութեան բոլոր նախկին տարածքները ։ Ձախողուած բանակցութիւններէն ետք, 232 թուականին, կայսր Ալեքսանտր Սեւերոսն արշաւեց եւ հաղթեց Արդաշիրին ։ Իր գահակալութեան վերջը՝ 238-240 թուականներուն, Արդաշիրը դարձեալ յարձակեցաւ եւ գրաւեց ու թալանեց շարք մը քաղաքներ, անոնցմէ են Խառանն ու Մծբինը ։ Հակամարտութիւնը սրաւ Արտաշիրի յաջորդի՝ Շապուհի օրով, որ յարձակուեցաւ Միջագետքի մէջ հռոմէական տիրոյթներուն վրայ։ 243 թուականին ան պարտութիւն կրեց եւ հռոմէացիները վերագրաւեցին Խառանն ու Մծբինը ։ Խրախուսելով այդ յաջողութիւններէն, հռոմէական Գորդիան III կայսրը շարունակեց առաջխաղացումը Եփրատի երկայնքով, սակայն 244 թուականին Տիզբոնի մօտակայքին պարտութիւն կրեց ։ Գորդիանի յաջորդ Ֆիլիպ Արաբն արագօրէն հաշտութիւն կնքեց պարսիկներիու հետ։
Հռոմէական կայսրութիւնը այդ ժամանակ կը գտնուէր 3-րդ դարու ճգանաժամի մէջ, որուն ընթացքին այնտեղ կարճատեւ իշխանութեան կու գային բազմաթիւ կայսրեր։ Գումարելով անոր գերմանական յարձակումները կայսրութեան վրայ, Շապուհի համար հիանալի ժամանակ եկած էր արշաւելու ընդդէմ հռոմէացիներու։ Շապուհը յաջողեցաւ ժամանակաւորապէս գրաւել Մեծ Հայքը եւ հաղթել հռոմէացիներուն 253 թուականին։ Վերջինիս հետեւանքով շուտով ան թալանեց անպաշտպան մնացած Անտիոք քաղաքը ։ Շապուհը փորձեց զարգացնել յաջողութիւնները ու ներխուժեց Փոքր Ասիա, սակայն նորաստեղծ Պալմիրիայի իշխանի յարձակումները կանգնեցուցին անոր, որուն պատճառով ան լքեց Անտիոքը ։
Հռոմէացիները 283 թուականին յաջող արշաւանք կազմակերպեցին Սասանեան Պարսկաստան եւ երրորդ անգամ գրաւեցին ու թալանեցին Տիզբոնը։ Հռոմէացիները հաւանաբար կը շարունակէին իրենց հաղթարշաւը, եթէ կայսրը չվախճանէր այդ տարուայ դեկտեմբերին ։
Դիոկղետիանոսի օրով կարճատեւ խաղաղութենէն ետք, պարսիկները ներխուժեցին Մեծ Հայք եւ ջախջախեցին հռոմէացիներուն Խառանի մօտ 296 կամ 297 թուականին ։ ։ Հռոմէացիները կրցան հաղթանակիլ 298 թուականի Սատաղի ճակատամարտին, ուր անոնց ձեռքը ինկաւ արքայական գանձարանն ու շահի հարեմը։ Կնքուած հաշտութեան պայմանագրի շնորհիւ հռոմէացիները ստացան Տիգրիս եւ Մեծ Զաբ գետերու միջեւ ինկած տարածքները։ Այս քանի մը տասնամեակի ընթացքին տարուած ամենավճռական հռոմէական հաղթանակն էր. նախկինը կորսնցուցած էր բոլոր տարածքներն ու վիճելի տարածքները կ՝ անցնէին հռոմէացիներուն, իսկ Մեծ Հայքը դուրս կու գար պարսիկներու վերահսկողութիւնէն ։
299 թուականի սահմանները գոյութիւն ունեցան մինչեւ 330-ական թուականները, երբ Շապուհ Բ. Երկարակեացը սկսաւ իր բազմաթիւ յարձակողական արշաւանքներէն առաջինը։ Չնայած անոր շարք մը հաղթանակներուն, անոր արշաւանքները կարճատեւ ազդեցութիւն կ՝ ունենային միայն. Մծբինի երեք պարսկական պաշարումները ետ մղուեցան։ Չնայած, Շապուհը յաջողեցաւ գրաւել Ամիդն ու Սինգարան, երկուքն ալ շուտով ետ գրաւուեցան հռոմէացիներու կողմէն։ 350-ական թուականներուն Շապուհը զբաղուած էր Միջին Ասիոյ քոչւորներու հետ պատերազմելով։ Սակայն արդէն 359 թուականին ան դարձեալ գրաւեց Ամիդը։ Այս մէկը դրդեց 363 թուականին Հուլիանոս Ուրացող կայսրին կազմակերպած մեծ արշաւանքը եւ ան Եփրատի երկայնքով հասաւ մինչեւ Տիզբոն ։ Հուլիանոսը հաղթեց Տիզբոնի մերձակայքին մէջ տեղի ունեցած ճակատամարտը, սակայն, անկարող ըլլալով գրաւել քաղաքը, սկսաւ նահանջել Տիգրիս գետի երկայնքով։ Պարսիկներու անդադար յարձակումներու պատճառով հռոմէական բանակի վիճակը ծանր էր։ Անոր գումարուեցաւ նաեւ Հուլիանոսի մահը հռոմէա-պարսակական ընդհարումներէն մէկուն ընթացքին։ Անոր յաջորդ Հովիանոսը ստիպուած էր հաշտութեան պայմանագիր կնքել, որուն պայմանները բաւական ծանր էին հռոմէացիներուն համար։ Հռոմէական կայսրութիւնը Սասանեան Պարսկաստանին հանձնեց Տիգրիսէն արեւելք գտնուող տարածքները, Մծբինը, Սինգարան եւ համաձայնուեցաւ չօժանդակել Մեծ Հայքին, պարսիկներուն դէմ ։ ։ 387 թուականին Շապուհ Բ.-ի եւ Թէոդոսիոս Ա. Մեծի միջեւ կնքուեցաւ պայմանագիր, ըստ որուն Մեծ Հայքը կը բաժնուէր երկու կայսրութիւններու միջեւ։ Այս ժամանակաշրջանին երկու պետութիւն ալ խնդիրներ ունէին բարբարոսական ցեղերու հետ. Հռոմէական կայսրութիւն կը ներխուժէին գերմանական ցեղերը, ալաններն ու հոները, իսկ Սասանեան Պարսկաստան՝ հոներն ու հեփթաղները։ Այս ընթացքին տեղի ունեցան ընդամենը երկու փոքր ընդհարումներ՝ 421-422 եւ 440 թուականներուն ։
Բիւզանդա-սասանեան պատերազմներ
Մանրամասն տեղեկութիւններու համար դիտեք Բիւզանդա-սասանեան պատերազմներ էջը։
Անաստասիոսի պատերազմը
Պատերազմ բռնկեցաւ, երբ պարսից Կաւադ Ա.-ը, կայսրութենէն հարկ ստանալու նպատակով, հարձակուեցաւ եւ 502 թուականին գրաւեց անպաշտպան Կարինը (Թէոդոսիոպոլիս քաղաքը) ։ Շուտով ան պաշարեց Ամիդը։ Պաշարումը տևեց երեք ամիս եւ չնայած պաշտպաններու հերոսական դիմադրութեանը, բերդը վերջ ի վերջոյ ինկաւ ։ 503 թուականին հռոմէացիները Ամիդի անյաջող պաշարում իրականացուցին։ Նոյն ժամանակ պարսիկները ներխուժեցին Օսրոենէ եւ նոյնպէս անյաջողութեան մատնուեցան Եդեսիան պաշարելէ ետք ։ Վերջապէս 504 թուականին հռոմէացիներուն մեծ ջանքերու գինով յաջողեցաւ ետ գրաւել Ամիդը։ Նոյն տարին կնքուեցաւ ժամանակաւոր հաշտութիւն. այս պայմանաւորուած էր կովկասեան հոներու ներխուժմամբ Հայաստան։ Երկարատեւ բանակացութիւններէ ետք 506 թուականի նոյեմբերին կնքուեցաւ հաշտութեան պայմանագիր ։ ։ 505 թուականին Անաստասիոս կայսրը հրամայեց Դարա բերդաքաղաքի կառուցումը, որ դառնալու հռոմէական գլխաւոր ռազմական հենակետը տարածաշրջանին։ Միեւնոյն ժամանակ կարգի բերուեցան Եդեսիոյ, Բատնէյի եւ Ամիդի պաշտպանութիւնները։ Չնայած Անաստասիոս կայսրի օրով ոչ մի նոր խոշորածաւալ ռազմական հակամարտութիւն տեղի չունեցաւ, յարաբերութիւնները երկու պետութիւններուն միջեւ կը մնային լարուած։ Այս հատկապէս անկառու կ՝ երեւէր Դարայի կառուցման ժամանակ, քանի որ քանի մը տասնամեակ առաջ կնքուած պայմանագրով սահմանի երկայնքով նոր ռազմական ամրութիւններու կառուցումը արգիլուած էր։ Արդէն 508 թուականին Դարան կառուցուած էր։
Վրացական պատերազմ
524-25 թուականներուն Կաւադ առաջարկեց Հուստինոս Ա. կայսրին որդեգրել իր տղուն, սակայն բանակցութիւնները ձախողեցան ։ Լարուածութիւնը վերածուեցաւ պատերազմի 524 կամ 525 թուականին, երբ Վիրքը Գուրգէն արքայի ղեկավարութեամբ Սասանեաններու տիրապետութենէն ինքնակամ մտաւ Արեւելահռոմէական (Բիւզանդական) կայսրութեան կազմի մեջ ։ 526 և 527 թվականների ռազմական գործողություններ տեղի ունեցան Հայաստանում, Վիրքում և Միջագետքում ։ 526 եւ 527 թուականներուն ռազմական գործողութիւններ տեղի ունեցան Հայաստանի, Վիրքի եւ Միջագետքի մէջ։ Պատերազմի առաջին փուլին մէջ յաջողութեան կ՝ ուղղեկցէր պարսիկներուն. 527 թուականին Վիրքը գրաւեց, հռոմէական յարձակումները ետ մղբւեցան, իսկ Թանուրիս եւ Մելաբասա բերդերուն օգնութեան եկող հռոմէական զորքերը ջախջախուեցան ։ Այս անյաջողութիւնները դրդեցին Հուստինիանոս Ա կայսրին վերակազմաւորել կայսրութեան ռազմական համակարգը ։
530 թուականին պարսկական մեծ յարձակումը դէպի Միջագետք ձախողեցաւ Բելիսարիոսի կողմէն, որ ջարդեց պարսիկներուն Դարայի մերձակայքին մէջ։ Նոյն ժամանակ պարսկական մէկ այլ յարձակում մը, Հայաստանի մէջ, կանգնեցաւ Սատաղի մօտ։ 531 թուականին Բելիսարիոսը պարտութիւն կրեց պարսից զորքերէն, որուն կ՝ օժանդակէին արաբական Լախմիդներու ցեղը։ Նոյն տարին հռոմացիները յաջողեցան գրաւել շարք մը բերդեր Հայաստանի մէջ, իսկ պարսիկները գրաւեցին երկու բերդ Լազիկայի մէջ ։ Բանակցութիւնները երկու պետութեան միջեւ մտան փակուղի ։ 532 թուականի գարնանը բանակցութիւնները վերսկսան եւ սեպտեմբերին կնքուեցաւ «Առհավետ հաշտութիւն», որ դիմացաւ 8 տարիէն ալ քիչ։ Վերականգնուեցան մինչպատերազմեան սահմանները եւ կայսրութիւնը համաձայնեցաւ Պարսկաստանին վճարել 5, 000 կգ ոսկի։ Վիրքը մնաց Պարսկաստանի կազմին մէջ ։
Հուստինիանոսը ընդդէմ Խոսրովի
548 թուականի սկզբներուն Լազիկայի արքայ Գուբազը, հոգնելով պարսկական ճնշումներէն, կը խնդրէ Հուստինանոսին վերականգնել հռոմէական գերիշխանութիւնը տարածաշրջանին մէջ։ Կայսրը օգտուեցաւ հնարաւորութենէն եւ 548-9 թուականներուն հռոմէա-լազական միասնական ուժերը շարք մը հաղթանակներ տօնեցին պարսիկներու նկատմամբ, սակայն չկարողացան գրաւել կարեւորագոյն պարսկական բերդ Պետրան։ Վերջինս ինկաւ միայն 551 թուականին, սակայն այդ նոյն տարին պարսկական խոշոր արշաւանքը աւարտեցաւ արեւելեան Լազիկայի գրաւմամբ ։ Շուտով 545 թուականի հաշտութիւնը երկարաձգուեցաւ եւս 5 տարիով, պայմանով, որ հռոմէացիները տարեկան 900 կգ ոսկի հարկ վճարեն ։ Այս հաշտութիւնը չէր տարածուէր Լազիկիոյ վրայ։ Չնայած այնտեղ ռազմական գործողութիւնները շարունակուեցան եւս քանի մը տարի, ոչ մէկ կողմը չէր հասներ վճռական յաջողութեան ։ Հեփթաղներու յարձակումներուն պատճառով, Խոսրովը 562 թուականին կնքեց նոր պայամանագիր, որ պետք է ապահովեր անոնց 50-ամեա հաշտութիւն։ Պարսիկները համաձայնեցան ձգել Լազիկան, իսկ հռոմէացինրը՝ տարեկան վճարել 30, 000 սոլիդուս ։ Երկու կողմն ալ համաձայնեցան չկառուցել նոր ամրութիւններ սահմանի մօտակայքին եւ չխոչընդոտել դիւանագետներու եւ առեւտրականներու տեղաշարժին ։
Պատերազմ Հայաստանի համար
571 թուականին պատերազմը վերսկսաւ, Մարզպանական Հայաստանի եւ Վիրքի մէջ ծագած ապստամբութեան պատճառով։ Պատերազմը տեղի կ՝ ունենար նոյնիսկ Եմմէնի ու Սուրիական անապատին մէջ, ուր իրար դէմ կը պայքարէին հռոմէական եւ պարսից դրածոները ։ Հուտսին Բ.-ը օգնութիւն ցոյց տուաւ հայերուն եւ անոր ուղարկած զօրքերը ջախջախեցին պարսիկներուն, Միջագետքի մէջ ։ Սակայն հրամանատարի փոփոխութիւնը ու անձամբ Խոսրովի ժամանումը բերաւ հռոմէացիներու նահանջին։ Խոսրովը ասպատակեց Սուրիան եւ գրաւեց Դարան։ Հռոմէացիները անյաջող փորձ կատարեցին գրաւելու Մծբինը։ Առաջին անգամ հռոմէական մեծագոյն ռազմական հենակետ Դարան ինկաւ պարսիկներուն ձեռքը։ Հռոմէացիները ստիպուած վճարեցին 45, 000 սոլիդուս, որուն շնորհիւ Միջագետքի մէջ կնքուեցաւ միամյա, իսկ Յետագային՝ հինգ ամեայ հաշտութիւն ։ Սակայն Հայկական լեռնաշխարհի եւ անապատներուն մէջ կռիւները կը շարունակուէին ։575 թուականին Խոսրովը փորձեց ուժեղացնել ճնշումը կայսրութեան վրայ եւ ներխուժեց Փոքր Ասիա։ Այնտեղ ան գրաւեց ու թալանեց Սեբաստիան, սակայն Մալաթիայի մօտակայքին ան կրեց ջախջախիչ պարտութիւն եւ նահանջեց ։
Հռոմէացիները օգտուեցան պարսիկներու պարտութենէն եւ ներխուժեցին Ատրպատական։ Խոսրովը կը ցանկար հաշտութիւն կնքել, սակայն Հայաստանի մէջ տարած հաղթանակէն ետք, մտափոխուեցաւ։ Հայաստանի մէջ հռոմէացիները իրենց գործողութիւններով օտարած էին շատ հայերու ։ 578 թուականի գարնան, Միջագետքի մէջ պատերազմական գործողութիւնները վերսկսան պարսկական ասպատակութիւններով։ Զօրավար Մորիկի ղեկավարութեամբ հռոմէացիները ներխուժեցին պարսկական Միջագետք ու գրաւեցին Սինգարա բերդը։ Խոսրովը սկսաւ հաշտութեան բանակցութիւնները 579 թուականին, սակայն մահացաւ հենց նոյն տարին։ Անոր յաջորդ Հորմիզդ Գ.-ը շարունակեց ռազմական հակամարտութիւնը ։
580-ական թուականներու ընթացքին պատերազմը կը շարունակուէր անորոշ ելքով։ 582 թուականին Մորիկը մեծ հաղթանակ տօնեց, սակայն չզարգացուց յաջողութիւնը. ան շտապեց վերադառնալ Կոստանդնուպոլիս, որպեսզի փորձեր դառնալ կայսր ։ 586 թվականի հռոմեական հաղթանակը ևս չփոխեց ուժերի հարաբերակցությունը ։ 586 թուականի հռոմէական հաղթանակը եւս չփոխեց ուժերու յարաբերակցութիւնը։
Գագաթնակէտ
602 թուականին Պալքաններուն մէջ արշաւող հռոմէական բանակը Փոկասի գլխաւորութեամբ ապստամբեցաւ եւ շարժեցաւ Կոստանդնուպոլիս։ Մորիկն ու անոր ընտանիքը սպաննուեցան, իսկ Փոկասը հռչակուեցաւ նոր կայսր։ Խոսրով Բ..-ը օգտագործեց այս մէկը որպէս պատճառ սկսելու նոր պատերազմ ։ Պատերազմի առաջին փուլին մէջ պարսիկներուն կ՝ ուղղեկցէր չտեսնուած յաջողութիւն։ Խոսրովին ուղղակիօրէն կ՝ աջակցէր Մորիկի ենթադրյալ տղան եւ անուղղակիօրէն՝ հռոմէացի Նարսէս զօրավարի ապստամբութիւնը ։603 թուականին պարսից ուժերը հաղթեց հռոմէացիներուն Միջագետքի մէջ եւ պաշարեցին Դարան։ Չնայած Եւրոպայէն բերուած օգնական ուժերուն, պարսիկները, 604 թուականին տօնեցին եւս մէկ հաղթանակ եւ իննամսյա պաշարումէն ետք գրաւեցին Դարան։ Յաջորդող տարիներու ընթացքին պարսիկները մէկը միւսի ետեւէն գրաւեցին Միջագետքի հռոմէական բոլոր հենակետերը ։ Միեւնոյն ժամանակ պարսիկները ջախջախեցին Հայաստանի մէջ գտնուող հռոմէացիներուն եւ գրաւեցին ամբողջ Կովկասը ։
Հայազգի Հերակլիոս Ա.-ը հեղաշրջում իրակացուց եւ 610 թուականին հռչակուեցաւ կայսր ։611 թուականին պարսիկները արդէն ներխուժեցին Սուրիա եւ Փոքր Ասիա։ Նոյն տարին ինկաւ Կեսարիան ։612 թուականին Հերակլիոսը կազմակերպեց խոշոր հակայարձակում եւ դուրս մղեց պարսիկներուն Փոքր Ասիայէն եւ շարժեցաւ դէպի Սուրիա։ Անտիոքի մերձակայքին մէջ կայսրը ջախջախիչ պարտութիւն կրեց պարսից հրամանատարներ Շահրբարազէն եւ Շահին Վահմանզադեգանէն, որուն հետեւանքով հռոմէական պաշտպանական համակարգը փլուզուեցաւ ։ Յաջորդ մէկ տասնամեակի ընթացքին պարսիկները գրաւեցին Պաղեստինն ու Եգիպտոսը ։ Անոնք շարունակեցին իրենց առաջխաղացումը Փոքր Ասիոյ ասպատակութիւններով։ Միեւնոյն ժամանակ աւարներն ու սլաւոնները օգտուեցան իրադրութենէն եւ գրաւեցին Պալքաններու մեծ մասը. Արեւելահռոմէական կայսրութիւնը կործանման եզրին էր ։
Այս տարիներու ընթացքին Հերակլիոսը կը փորձէր վերականգնել բանակը եւ պահպանել փլուզուող տնտեսութիւնը։ Պատրիարք Սերգիուսը առաջարկեց կայսրին յանձնել եկեղեցւոյ ամբողջ ոսկին ու արծաթը, որուն շնորհիւ Հերակլիոսը յաջողեցաւ կեանքի կոչել իր ծրագիրերը ։ 622 թուականին Հերակլիոսը ձգեց մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիսը, Փոքր Ասիոյ մէջ հաւաքեց իր զօրքեը, անոնց հետ կատարեց բազմաթիւ զինավարժութիւններ եւ բարձրացուց անոնց ռազմական ոգին։ Շուտով ան սկսաւ հակայարձակում, որ ստացաւ սրբազան պատերազմի աստիճան ։ Հայաստանի մէջ ան պարտութեան մատնեց պարսկական քանի մը ուժերու, որոնցմէ է Շահաբազը ։ 623 թուականին ան հաշտութիւն կնքեց աւարներու հետ, իսկ արդէն 624 թուականին ջախջախեց Խոսրովին Ատրպատականի մէջ ։ 625 թուականին Հայաստանի մէջ Հերակլիոսը ջախջախեց Շահրբարազին, Շահինին եւ Շահրապլականին ։ 626 թուականին պարսիկները Շահրբարազի գլխաւորութեամբ եւ աւարներն ու սլաւոնները անյաջող ելքով պաշարեցին Կոստանդնուպոլիսը ։ Իսկ պարսկական մէկէ աւելի բանակ Շահինի գլխաւորութեամբ ջախջախիչ պարտութիւն կրեցին Հերակլիոսի եղբոր ՝ Թէոդորի կողմէ ։
Միաժամանակ Հերակլիոսի դաշնակից գյոկթյուրքերը յարձակեցան Կովկասի մէջ պարսկական տիրոյթներու վրայ եւ գրաւեցին Թիֆլիսը ։ 627 թուականի վերջը Հերակլիոսը իրականացուց ձմեռային արշաւանք Միջագետք, ուր, չնայած անոր լքեցին թրքական օգնական ուժերը, ան Նինուէի մօտակայքին ջարդեց պարսիկներուն։ Շարժելով հարաւ Տիգրիսի երկայնքով, ան թալանեց Խոսրովի մեծ պալատը Դաստակերտի մէջ։ Ան անկարող եղաւ գրաւել Տիզբոնը Նահրավանդի ջրանցքի կամրջիներու ոչնչացման պատճառով։ Այս պարտութիւններուն հետեւանքով Խոսրովը գահազրկուեցաւ իր որդիի՝ Կաւադ Բ.-ի կողմէն։ Վերջինս համաձայնեցաւ վերադարձնել բոլոր գրաւած տարածքները եւ ետ բերել սահմանները ետպատերազմեան դրութեան ։ Հերակլիոսը 629 թուականին մեծ արարողակարգով ետ վերադարձուց Խաչափայտը Երուսաղէմ ։
Յետագային
Այս վերջին պատերազմի կործանիչ ազդեցութիւնը ու շուրջ մէկ դար տեւած անդադար ռազմական գործողութիւնները կործանման եզրին հասցուցած էին երկու գերտերութիւններուն։ Կաւադ Բ.-ը գահակալեց ընդամենը քանի մը ամիս. Անոր մահէն ետք Պարսկաստանը մխրճուեցաւ քաղաքացիական պատերազմներու մէջ։ Սասանեան Պարսկաստանի տնտեսութիւնը քայքայուած էր, Խոսրովի արշաւանքներու հետեւանքով հարկերը բարձր էին, իսկ ֆեոդալական մասնատուածութիւնը գալով կը խորանար ։ Հռոմէական կայսրութիւնը նոյնպէս ողբալի վիճակի մէջ էր ։ Փոքր Ասիոյ տնտեսութիւնը քայքայուած էր, Պալքանեան թերակղզին կը գտնուէր սլաւոններու ձեռքին մէջ, իսկ պարսիկներէն ետ գրաւուած տարածքներու նկատմամբ իշխանութիւնը դեռևս թոյլ էր։
Ռազմավարութիւն եւ մարտավարութիւն
Երբ Հռոմն ու Պարթեւաստանը սկսան իրենց պայքարը Ք.Ա. 1-ին դարուն, թէ պարթեւները կը յաջողին հասնիլ մինչեւ Էգեեան ծով, սակայն հռոմէացիները կրցան ետ մղել դարու կեսերուն կազմակերպուած պարթեւական խոշոր արշաւանքն ու հզորացրին ճնշումը Պարթեւաստանի վրայ։ Հռոմէացիները կ՝ օգտուէին պարթեւներու թուլութիւնէն, որ ըստ Ջորջ Ռոուլինսոնի կը կայանար անոր մէջ, որ «պարթեւական ռազմական համակարգը նախատեսուած էր պետութեան պաշտպանութեան, ոչ թէ նուաճումներու համար»։ Ի տարբերութիւն անոնց, հռոմէացիները անընդհատ կը ձեւափոխէին իրենց ռազմավարութիւնը եւ արդէն Տրաեանոսի օրով կրնային յաջող յարձակումներ իրականացնել Պարթեւաստանի մէջ ։ Ինչպէս Սասանեանները 3-րդ դարու վերջը եւ 4-րդ դարուն, պարթեւ Արշակունիները եւս չէին պաշտպաներ Միջագետքը հռոմէական յարձակումներէն։ Սակայն Իրանական սարահարթին գրեթէ երբեք վտանգ չէր սպառնար, իսկ հռոմէացիները չէին կրնար կարճ ժամանակի մէջ վերջնական գրաւել այդպիսի մեծ տարածք, Միջագետքի պէս ։
Սակայն 4-րդ դարէն սկսած արդէն պարսիկները կը յարձակէին։ Անոնք կը համարէին, որ պարթեւներու օրով հռոմէացիներուն հանձնուած տարածքները իրականին իրենց կը պատկանին ։ Ի տարբերութիւն պարթեւներուն, պարսից Սասանեաններու օրով պետութիւնը աւելի կեդրոնացուած էր, որու օգնութեամբ անոնք աւելի լաւ կ՝ օգտագործէին իրենց ձեռքի տակ եղած ռեսուրսները։ Ընդհանուր առմամբ հռոմէացիները կը համարէին Սասանեանները աւելի վտանգաւոր ախոեան, քան պարթեւները։ Իրենց հերթին Սասանեանները կը համարէին հռոմէացիները իրենց հաւասար կայսրութիւն ։
Սասանեաններնու ու Արշակունիներու հիմանակն ուժը կատաֆրակտներն էին՝ ծանր, զրահապատ ազնուական հեծելազոր։ Անոնք նաեւ բաւական մեծ քանակութեամբ կ՝ օգտագործուէին հեծեալ նետաձիգներ, իսկ երբեմն ալ Ինդոսի հովիտէն բերուած մարտական փիղեր։ Սակայն անոնց հետևակը անհամեմատ թոյլ էր հռոմէականէն ։ Պատերազմներու հետ միասին երկու ախոեան գերտերութիւններու բանակին մէջ ալ կը մեծնար ծանր հեծելազոր դերը։ Ի տարբերութիւն հռոմէացիներուն, որոնք մասնագիտացած էին պաշարման արուեստին մէջ, պարթեւները ընդունակ չէին կազմակերպելու կանոնաւոր պաշարում։ Սակայն Սասանեաններու երեւան գալով, իրավիճակը կտրուկ փոխուեցաւ. վերջիններս հռոմէացիներու նման հիանալի կ՝ օգտագործէին պաշարողական տարբեր մեքենաներ ։
Մ.թ. 1-ին դարէն մինչեւ 7-րդ դարը հռոմէացիները կը պաշտպանէին իրենց արեւելեան սահմանները պաշտպանական գիծերու՝ լիմեսներիու միջոցով ։ Նոյն մարտավարութիւնը սկսած էր Շապուհ Բ. Երկարակեացէն, որ կը կիռարէին նաեւ պարսիկները ։
Գնահատական
Հռոմէա-պարսկական պատերազմները հիմնականին կը համարուին «ապարդիւն» » : Հետաքրքիր է, որ հռոմէացի պատմիչ Դիո Կասիոսն ըսես կանխազգուշացնէ, որ երկու գերտերութիւններուն միջեւ «ռազմական գործողութիւնները իրենց կը ներկայացնեն չաւարտող ցիկլ» ։ Իրականին մէջ 7 դար տեւած ռազմական գործողութիւններու հետեւանքով երկու կայսրութիւններու միջեւ սահմանը կը մնար համեմատաբար կայուն։ Ինչպէս բնութագրած է պատմաբան Ֆրայը.
Երկու պետութիւններն ալ կ՝ արդարաձնէին պատերազմները գաղափարախոսութեամբ. հռոմէացիները, որպէս խաղաղութեան եւ կարգ ու կանոնի պահապաններ, իսկ Սասանեանները որպէս Աքեմենեաններիու ժառանգներ։ Իսկ Հռոմէական կայսրութեան քրիստոնէացումէն սկսած, պատերազմները երբեմն կ՝ ընդունուէին որպէս կրօնական բնոյթ ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Պատմութիւն
Անանիա Շիրակացի
Անանիա Շիրակացի (ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ), Է. դարու հայ գիտնական։ Առաջին հայը,որ կայուն հիմքերու վրայ դրած է ճշգրիտ գիտութիւններու ուսումնասիրութիւնը Հայաստանի մէջ :
Ծննդավայրը եւ ուսումը
Անանիա Շիրակացի, որ յայտնի է (մաթեմաթիկոս) տիտղոսով, հայ մատենագրութեան ականաւոր դէմքերէն մէկն է. բնական գիտութիւններու հիմնադիրը հայ իրականութեան մէջ։ Շիրակացիէն մեզի հասած է իր ինքնակենսագրականը, ըստ որուն ան ծնած է պատմական Շիրակ գաւառի Անի աւանը, Է. դարու սկիզբը: Շիրակացի, Դպրեվանքի դպրոցին մէջ ստացած է նախնական կրթութիւնը, սորվելով հայերէն եւ յունարէն լեզուները, քերականութիւն, փիլիսոփայութիւն եւ աստուածաբանութիւն: Բայց ան համոզուած էր, որ ամէն ինչի հիմքը թիւերն են, իսկ համարողական արուեստը կը համարէր բոլոր գիտութիւններու հիմքը: Այդ օրերուն աշխարհի մէջ հմուտ մասնագէտներն ու ուսուցիչները շատ քիչ էին, գիտելիքները խորացնելու միակ միջոցը ճամբորդելն էր: Վեց ամիս Քրիստոսատուրի հետ մնալէ ետք, ան կ'ուզէ մեկնիլ Կոստանդնուպոլիս, երբ կը հանդիպի հոն եկող ծանօթներու եւ կը լսէ թէ Տիւքիկոս Բիւզանդացի կ'ապրի Տրապիզոնի մէջ, որ կը գտնուէր Պոնտոսի ծովեզերքը։ Առ այդ, ան արտասահմանի մէջ կ'ապրի 11 տարի, որուն ութն՝ յոյն նշանաւոր գիտնական Տիւքիկոս Բիւզանդացիի դպրոցին մէջ։ Ուսուցիչին հարուստ գրադարանը Շիրակացիին համար կը դառնայ երկրորդ ուսումնարան: Ան, բացի թուաբանութենէն, կ'ուսումնասիրէ նաեւ պատմութիւն, բժշկութիւն, աշխարհագրութիւն եւ այլ գիտութիւններ: Ուսումը աւարտելէ ետք, Շիրակացի կը վերադառնայ իր ծննդավայրը ու դպրոց կը բանայ. հոն կը հաւաքուին աշակերտներ Հայաստանի զանազան շրջաններէն: Դժբախտաբար սակայն ան յուսախաբ կ'ըլլայ իր աշակերտներէն, որոնք իր համբերատար եւ յարատեւող ոգին ցոյց չեն տար: Աւելին, ան իր դէմ կը գտնէ բացարձակ անտարբերութիւն, կը հալածուի իբրեւ հերետիկոս (եկեղեցիին ընդունած դաւանութեան հակառակ դաւանութիւն ընդունող մարդ, հերձուածող, աղանդաւոր) եւ իր գործերը կը նկատուին կախարդանք: Շիրակացի կը վշտանայ նաեւ ժողովուրդէն, որ չի սիրեր իմաստութիւնն ու գիտութիւնը եւ չի գնահատեր իր աշխատանքը :
Գիտական գործունէութեան ոլորտը
Մեծ է Անանիա Շիրակացիի գիտական գործունէութեան ոլորտը։ Զբաղած է փիլիսոփայութեամբ, աստղագիտութեամբ, աշխարհագրութեամբ, թուաբանութեամբ եւ տոմարագիտութեամբ։ Ան երկրակեդրոն համակարգի կողմնակից էր եւ ըստ այդմ ալ կը բացատրէր տարուան եղանակներու, գիշերուան ու ցերեկուան առաջացումը։ Որոշ համեմատութիւններու ու դատողութիւններու միջոցով կ՛եզրակացնէր, որ Արեգակը մեծ է թէ՛ լուսինէն, թէ՛ Երկրէն եւ կը գտնուի շատ մեծ հեռաւորութեան վրայ։ Իր աշխատութիւններուն մէջ Անանիա Շիրակացին նշած է աստղագիտութեան շարք մը գործնական կիրառութիւններ։ Տուած է Հայաստանի միջին լայնութեան համար ստուերաչափ կազմելու կանոնը։ Կազմած է լուսնային խաւարումներու 19-ամեայ պարբերաշրջանի աղիւսակները։ Մեծ արժէք կը ներկայացնեն Անանիա Շիրակացիի աշխատութիւններուն հանդիպող աստղագիտական հայկական տեսութիւններու մեկնութիւնները։ Թուաբանական բովանդակութիւն ունեցող աշխատութիւններէն ամէնաարժեքաւորը թուաբանութեան դասագիրքն է՝ գումարման, հանման, բազմապատկման եւ բաժանման գործողութիւններն ամփոփող աղիւսակներով։ Գիրքերը զետեղուած են նաեւ թուաբանական եւ երկրաչափական յառաջացումներ յիշեցնող աղիւսակներ։ Անանիա Շիրակացիէն մեզի հասած գործերը գիտական հետաքրքրութիւն կը ներկայացնեն նաեւ թանկարժէք քարերուն, չափ ու կշիռքներուն, բնագիտութեան եւ օդերեւութաբանութեան զանազան հարցերուն վերաբերող ուսումնասիրութիւնները։
Գործեր
Անանիա Շիրակացի ըլլալով հանճարեղ անձ մը գրած է բազմատեսակ գործեր՝
Թուաբանական
Անոր ամէնէն իւրայատուկ եւ արժէքաւոր գործերէն է թուաբանութեան դասագիրքը, որ հարիւրամեակներ շարունակ եղած է հայ երեխային եւ պատանիին թուաբանութեան դասագիրքը: Դասագիրքը, որ կը կոչուի Անանիա Խոստումն Աշակերտացն, կը բաղկանայ երկու մասերէ: Առաջին մասը կ'ընդգրկէ թուաբանական աղիւսակներ, երկրորդը՝ թուաբանական խնդրագիրք: Խնդրագիրքին մէջ ամփոփուած խնդիրները հետաքրքրական տեղեկութիւններ կը փոխանցեն Ե.-Զ. դարերուն պատմութեան, աշխարհագրութեան, տարբեր արհեստներու, առեւտրական յարաբերութիւններու, որսորդական եւ զինուորական կեանքին մասին: Գիրքին վեջաւորութեան կան վեց այլ խնդիրներ, որոնք կը կոչուին խրախճանական, որովհետեւ ընդհանրապէս կը գործածուէին խրախճանքներու ժամանակ՝ հարց-պատասխանի ձեւով:
Ժամանակագրութիւն
Այս գործը կ'ընդգրկէ աշխարհի ստեղծագործութենէն մինչեւ Է. դարու ժամանակաշրջանի պատմութիւնը (նաեւ Կայսերաց Պատմութիւն):
Աշխարհացոյց
Այս գործը կ'անդրադառնայ երեք ցամաքներուն՝ Ասիա, Եւրոպա եւ Ափրիկէ: Ամէնէն արժէքաւոր բաժինն է, երբ կը ներկայացնէ Հայաստանի 15 նահանգներուն նկարագրութիւնը: Ազդուելով ժամանակի յառաջացած ընկերային–քաղաքական ու մշակութային շարժումներէն եւ անմիջականօրէն ուսումնասիրելով բնութիւնը՝ ան կրցած է տեսնել միջնադարեան բնագիտական տեսութիւններու կրօնական ուղղուածութիւնը եւ փորձած է զանոնք փոխարինել գիտական տեսակէտներով։ Անանիա Շիրակացիի գիտա–մանկավարժական գործունէութեան եւ աշխարհայեացքի վերլուծութիւնը վկայած է ինչպէս անոր հայեացքներու բացառիկ խորութեան ու ինքնուրոյնութեան, այնպէս ալ միջնադարեան հայ առաջաւոր բնագիտական, փիլիսոփայական ու մանկավարժական միտքի զարգացման գործին մատուցած մեծ ծառայութիւններու մասին։ Անանիա Շիրակացին փաստօրէն բնական գիտութիւններու հիմնադիրն է Հայաստանի մէջ ։
Շիրակացիի ձեռագիրները՝ նուիրուած ճշգրիտ գիտութիւններուն
Պահպանուած են նաեւ Շիրակացիի «Տիեզերագիտութիւնը», «Կենդանակերպի համաստեղութիւններու մասին», «Ամպերու եւ մթնոլորտային նշաններու մասին», «Արեգակի ընթացքին (շարժման) մասին», «Երկինքի շրջագայութիւններու (օդերեւութաբանական երեւոյթներու) մասին», «Ծիր կաթինի մասին» եւ այլ աշխատութիւններ։ Շիրակացի իր աշխատութիւններուն մէջ ներառած է եգիպտացիներու, հրեաներու, ասորիներու, յոյներու, հռովմէացիներու եւ հապէշներու քով ընդունուած թուագրութեան սկզբունքները, խօսած է մոլորակներու շարժման, Արեւի եւ Լուսինի խաւարումներու եւ անոնց պարբերականութեան մասին եւ այլն։ Ընդունելով երկիրի գնդաձեւութիւնը Շիրակացի գտած է, որ արեւը կրնայ լուսաւորել երկրի երկու կողմերը օրուան տարբեր ժամերուն եւ երբ երկրի մէկ կողմը ցերեկ է՝ միւսը գիշեր։ Ան կը խօսի բարի (ճիշդ ըսողները) եւ չար (հեթանոս) գիտնականներու մասին: Կ'ընդունի, որ երկիրը եւ անոր վրայ գտնուող ամէն ինչ կը բաղկանան չորս տարրերէ.- հող, ջուր, օդ եւ կրակ: Ան բնութիւնը կը պատկերացնէ փոփոխութեան մէջ՝ քայքայման եւ ինելութեան մէջ, որոնք ինքնաբերաբար զիրար կը յաջորդեն: Բոլոր գոյակցութիւնները ենթակայ են փոփոխութեան: Ժամանակի ընթացքին այդ գոյակցութիւնները կը քայքայուին եւ անոնց փոխարէն կը կազմուին նորերը: Ըստ Շիրակացիի, այս փոփոխութիւններու ընթացքին տարրերը չեն ոչնչանար, այլ ձեւէ մը կը փոխուին այլ ձեւի: Շիրակացի խօսած է նաեւ Աշխարհի ստեղծման ու անոր ձեւին մասին եւ գրած է այսպէս.- «Երկիրը հաւկիթի նման է: Ինչպէս հաւկիթը կլոր դեղնուցը մէջտեղն է, սպիտակուցը՝ անոր շուրջը, իսկ կեղեւը կը շրջապատէ չորս կողմէն, այնպէս ալ երկիրը մէջտեղն է, օդը անոր շուրջը եւ երկինքը կը շրջապատէ չորս կողմէն:» Շիրակացին առանց վարանելու անվերապահօրէն իր կարծիքը յայտնած է Երկիրի գնդաձեւութեան մասին: Այսպիսով ան կը հակադրուէր Աստուածաշունչին եւ իր ժամանակի տարածուած կարգ մը այլ կարծիքներուն, ըստ որոնց՝ Երկիրը տափակ տարածութիւն մըն էր։ Շիրակացի երբ կ'նդունէր Երկրի գնդաձեւութիւնը, անհրաժեշտաբար պէտք էր պատասխանէր, թէ ի՛նչպէս մեծ երկրագունդը վար չէր իյնար ու կու տար շատ ինքնատիպ պատասխան մը, ըսելով.- «Կան հակադիր ուժեր, որոնք հաւասարակշռութիւն կը ստեղծեն. մէկը երկրագունդի ծանրութիւնն է, երկրորդը՝ անոր վրայ, տակէն փչող քամիներն են: Այսպիսով կը ստեղծուի հետեւեալ կացութիւնը. Երկիրը իր ծանրութեամբ հակում ունի վար իջնելու, իսկ տակէն փչող հզօր քամիները իրենց ուժգնութեամբ կը փորձեն զայն վեր պահել: Ասոր իբրեւ հետեւանք, կը ստեղծուի հաւասարակշռութիւն մը»: Շիրակացիի տեսակէտը ճիշդ չէ, սակայն Նիւթոնէն առած հարցին մասին ստեղծուած տեսակէտներէն ամէնէն տրամաբանականն է: Անանիա իր «Տիեզերագիտութիւնը» գործին մէջ բաժինով կ'անդրադառնայ «Ծիր Կաթին»ի ու կ'ըսէ, թէ ան մանր ու աղօտ լոյս ունեցող խիտ աստղերու կուտակում է: Շիրակացի այս գործին մէջ կ'անդրադառնայ նաեւ լուսինին ու կը նշէ, թէ ան իր լոյսը կ'առնէ արեգակէն: Շիրակացի լուսնի պարբերաշրջաններուն հետ կը կապէ նաեւ ծովերու տեղատուութիւնն ու մակընթացութիւնը: Ան կ'ըսէ, որ երբ լիալուսին է՝ ծովերու ջուրերը կը բարձրանան, իսկ երբ լուսինը կը փոքրանայ՝ ջուրերը կը սկսին իջնել: Ան կ'անդրադառնայ արեւի եւ լուսնի խաւարումներուն, բացատրելով, թէ երբ արեգակը իր շրջապտոյտի ընթացքին կը գտնուի Երկրագունդին հիւսիսային կողմը, իսկ լուսինը՝ հարաւային կողմը, տեղի կ'ունենայ լուսինի խաւարում: Սակայն, երբ լուսինը ինք իյնայ արեւին եւ Երկրին միջեւ՝ տեղի կ'ունենայ արեւի խաւարում:
Անանիա Շիրակացիի Գործերուն Արժէքը
Շիրակացիի ստեղծագործութիւնները մեծ ազդեցութիւն ունեցած են միջնադարեան հայ մատենագրութեան վրայ, մասնաւորաբար բնական գիտութիւններու ասպարէզին վրայ, ինչպէս՝ աշխարհագրութիւն, աստղաբաշխութիւն, երկրաչաբութիւն եւ տոմարագիտութիւն, որոնց մասին խօսող առաջին մշակը եղած է մեր իրականութեան մէջ։ Ուրեմն, այդ իմաստով ալ դժուար է մատնացոյց ընել բնական գիտութիւններով զբաղուող հետագայ ոեւէ հեղինակ, որ օգտուած չըլլայ Շիրակացիի աշխատանքներէն:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ աստղագէտներ
Իվանեան
Իվանեան, համայնք, Արցախի Ասկերանի շրջանին մէջ, տեղաբաշխուած է հանրապետութեան կեդրոնական հատուածին մէջ։ Ասկերան շրջակեդրոնէն կը գտնուի 6 քմ անդին, իսկ Ստեփանակերտէն` 10 քմ հեռաւորութեան վրայ։ Համայնքին մէջ կը գործեն գիւղապետարան, մշակոյթի տուն, առողջապահական կեդրոն, աշակերտները կը սորվին միջնակարգ դպրոցի մէջ` 198 աշակերտներ: Հեռուստատեսութիւնը եւ ռատիօն համայնքին մէջ հասանելի են: Կը գործէ 2.5 G բջիջային կապի համակարգ, անլար հեռախոսակապն առկայ է: Համացանց ծառայութիւնը հասանելի է` ապահովուած WI-FI համացանց կապով:
Անուանում
Գիւղը անուանուած է հայ ռազմական գործիչ, գեներալ-լեյտենանտ, արցախեան ազատամարտի հերոս Քրիստափոր Իվանեանի անունով։
Պատմութիւն
Ինչպէս կը վկայեն, XX դարավերջին եւ 1950-ական թուականներուն Կատարուած հնագիտական ուսումնասիրութիւնները (Ռեոսլեր, Կուչնարյովա եւ ուրիշներ) այդտեղ նախկին ժամանակներուն նշանաւոր բնակավայր մը եղած է, որուն պատմութիւնը կը սկսի մ.թ.ա 2-րդէն 1-ին հազարամեակիէն: Խոջալուի կուրգանը կառուցուած է ողորկ գետաքարերէ, որուն մէջ քարարկղ (սարկոֆակ) էր։ Եղած են պրոնզէ իրեր, թռչուն, մուրճ, մատանի, որուն վրայ թռչնի գլուխ, հագուստներու ու ամաններու զարդարանք, գոտիի թիթեղներու մնացորդներ` նուրբ խորագրութիւններով, ոսկէ զարդարուն կտորներու մնացորդներ, մարգարիտ, որուն վրայ նշաններ (ըստ էութեան արձանագրութիւն, որ Ռեոսլերի կարծիքով մովաբերէն կամ նաբաթերէն է):  Գտնուած են նաեւ օբսիդիսնէ եւ եղջիւրաքարէ պատրաստուած նետերու ծայրեր, գարնելօէ եւ այլ քարերէ բազմաթիւ մարգարիտներ, ուլունքներ, կենդանիի ոսկորներ, կենդանական կմախք, որուն վրայ իբրեւ զարդարանք` պրոնզէ թիթեղ: Ըստ Ռեոսլերի` տեղի բնակիչները կենդանիներուն կը պաշտէին, ինչպէս եգիպտացիները իրենց Ապիսին: Ռեոսլերի կարծիքով` այդտեղ` Կուր-Արաքս գետերու միջնամասին, հին ժամանակներուն մշակութային մեծ տերութիւն մը եղած է: Ռեոսլի պեղած հնագիտական նիւթերու մէկ մասը ժամանակին տեղ գտած է Թիֆլիսի Կովկասեան թանգարանին մէջ: Ներկայիս բնակավայրը կազմուած է երկու թաղամասերէ, որոնք առանձին գիւղեր էին: 1897-ին Համառուսաստանեան առաջին ընդհանուր մարդահամարի տուեալներով կը հաստատուի այդ իրողութիւնը: Ս. Սարգսեանի կարծիքով` Խոջալուն հնագոյն Կասակ-Կասալայի ձեւախեղումն է Կասալ-Խասալ-Խաչալ-Խաջալ-Խոջալ անցումներով եւ կը վերաբերի ներկայիս Պատար գետակին, որ Կուսանաց լեռներէն սկզբնաւորուելով, կը հասնի բնակավայրը եւ կը թափի Կարկառ գետ:
Փոխադրամիջոցը
Համայքային ենթակայութեան ճամբաները ասֆալթապատ են, խճէ եւ կոպճէ, ճմշակուած կապակցող նիւթերէ: Փոխադրամիջոցային կապը կարգաւորուած է: Ուղեւորափոխադրումները կ՛իրականացուին Ասկերան-Ստեփանակերտ-Ասկերան թիւ 101 եւ Նորագիւղ-Ստեփանակերտ-Նորագիւղ թիւ 118 միջշրջանային կանոնաւոր հանրակառքի երթուղիներով:
Գիւղին մօտ կը գտնուի Ստեփանակերտի օդակայանը:
Պատմամշակութային Յուշարձաններ
Կան պատմամշակութային յուշարձաններ` դամբարանադաշտ (մ.թ.ա 2-1-ին հազ) սելճուքեան դամբարան (14-րդ դար), հաշուառուած է 7 յուշարձան:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Ասկերան շրջանի բնակավայրեր Ստորոգութիւն:Իվանեան
Արտօ Չաքմաքճեան
Արտօ Սուրէնի Չաքմաքչեան (իսկական անունը՝ Յարութիւն, ), հայ քանդակագործ, նկարիչ։ Գանատայի գեղարուեստի թագաւորական ակադեմիոյ անդամ (1991)։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1933-ին Գահիրէ (Եգիպտոս), քանդակագործութեամբ սկսած է զբաղիլ տասներկու տարեկան հասակին։ 1948-ին ընտանիքով հայրենադարձած է Խորհրդային Հայաստան, 1952-ին աւարտած է Երեւանի գեղարուեստի ուսումնարանը, 1959-ին՝ Երեւանի գեղարուեստա-թատերական հիմնարկի քանդակագործութեան բաժինին մէջ։ 1964-ին, Մոսկուայի Խաղաղութեան Կոմիտէի մրցանակաբաշխութեան առաջին մրցանակի արժանացած է՝ «Հիրոշիմա» քանդակին համար։ 1975-ին Հայաստանէն մեկնած է Գանատա՝ ընտանեօք հաստատուելով Մոնթրէալի մէջ, ուր կ'ապրի մինչեւ իր մահը։ 1978-էն սկսեալ քանդակագործութիւն եւ գեղանկարչութիւն կը դասաւանդէ Քէպէքի համալսարանին մէջ։
Արտօ Չաքմաքճեանի ստեղծագործութիւնները տեղադրուած են Մոնթրէալի, ինչպէս նաեւ աշխարհի շարք մը այլ քաղաքներու հասարակական վայրերուն մէջ։ Գործերէն կը պահուին Հայաստանի ազգային պատկերասրահին մէջ, ԺԱԹ-ի մէջ, արտասահմանեան թանգարաններուն ու մասնաւոր հաւաքածոներու մէջ
Ստեղծագործական Գործունէութիւն
Զարդարիչ-կիրառական քանդակներէն են՝ «Սասունցի Դաւիթ», «Բերքահաւաք» (երկուքն ալ՝ 1959, ջնարակ), որոնք աչքի զարկած են ազգային քանդակաձեւերու իւրօրինակ մեկնաբանութեամբ։
1960-էն մասնակցած է հանրապետական, միութենական, միջազգային ցուցահանդէսներու։ 2010-ին Փարիզի մէջ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն կազմակերպած է Արթօ Չաքմաքչեանի քանդակներու ցուցահանդէսը ։
Մահացած է 1 Հոկտեմբեր 2019 )
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայ նկարիչներ Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայ քանդակագործներ Ստորոգութիւն:Պատուոյ շքանշանի ասպետներ Ստորոգութիւն:26 Յունիսի ծնածներ
1939 թուական
1939 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 39րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1939 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1939 մահեր
Ստորոգութիւն:1939
Սփիւռքահայ Երաժշտութիւն
Սփիւռքահայ երաժշտութիւն, հայկական երաժշտութեան կարեւորագոյն բաղկացուցիչներէն, որուն միջոցով կ'ամբողջանան հայ երաժշտարուեստի պատմութիւնը, Սինանեան նուագախումբը (1861 թուական, հիմնադիր՝ Գրիգոր Սինանեան, Կոստանդնուպոլիս) իմաստային, գեղագիտական, ոճային արժէքն ու բնութագիրը։
Չնայած տարբեր ազգային մշակոյթներու ազդեցութեանն ու ոճային բազմազանութեանը՝ սփիւռքահայ ստեղծագործողներն իրենց արուեստը կը խարսխեն ազգային երաժշտարուեստի հիմնական միտումներուն՝ օգտուիլ հայկական ժողովրդական ստեղծագործութիւնէն, օգտագործել հայ հնագոյն երաժշտութեան լաւագույն նմուշները, հետեւիլ Կոմիտասի աւանդութիւններուն, Արամ Խաչատրեանի ստեղծագործական սկզբունքներուն, անդրադառնալ Հայաստան երկրին, անոր անցեալին ու ներկային, դիմել հայ քնարերգութեանը եւ այլն։
Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ, XX դարուն, 1-ին տասնամեակէն սկսեալ, համախմբուած է հայ երաժիշտ ստեղծագործողներու խումբ մը, որուն առաքելութիւնը հայ ազգային երաժշտութիւնը օտար ափերուն մէջ պահպանելն է։ Այստեղ հայ երաժշտարուեստի զարգացման նախաքայլերէն է խմբերգային արուեստի տարածումը։
Խմբերգային արուեստ
Առաջին հիմնադիրներէն մէկն էր Գրիգոր Գալֆայեանը: Ան 1913 թուականին ստեղծած է հայրենասիրական երգեր («Ապրիր, Հայաստան», «Ալեչարչար», «Մինչեւ երբ» եւ այլն), յայտնի է նաեւ անոր «Պատարագը»։ Բացառիկ գործունէութիւն է ծաւալած է Գրիգոր Սիւնին, որ հաւաքած, ձայնագրած ու մշակած է ժողովրդական երաժշտութեան բազմաթիւ նմուշներ, գրած է մէներգեր եւ խմբային երգեր («Հայ երգփունջ»), նաեւ ստեղծած է երգչախումբեր։
Ուսուցիչ-խմբաւար եւ երգահան Կոմիտասի երգերէն, Վաղարշակ Սրուանձտեանը հաւաքած ու մշակած է շարք մը ժողովրդական երգեր («Հայ գեղջուկ երգեր», «Հոգու ձայներ», «Նոր երգեր», «Հայ պարեր», նաեւ մանկական երգեր, խմբային երգեր եւ օփերաներ)։
Համբարձում Պերպերեանի բազմաժանր ստեղծագործութիւնը ունի ազգային վառ ինքնատիպութիւն ու հնչերանգային եւ ռիթմային հետաքրքիր համադրում: Ուշագրաւ են անոր «Խորհուրդ Վարդանանց», «Աղօթք վաղուայ օրուայ սեմին» գործերը, «Ռեքուիեմը», մի քանի տասնեակ երգեր, տարբեր գործիքներով։
Լիզպոն
Լիզպոն, Փորթուկալի մայրաքաղաքը, ծովային նաւահանգիստ՝ Ատլանտեան ովկեանոսէն 15 քմ հեռու։
Սփիւռքահայ Երաժշտութիւն
Խմբերգային արուեստ
Հեղինակ է նաեւ օփերաներու («Պերիկլես», «Էջմիածին»), 20-էն աւելի ներդաշնակութիւններու, համերգներու, ձայնային եւ գործիքային երկերու եւ այլն։ Մեծ եղեռնի զոհերու յիշատակին նուիրուած էիր «Խորհուրդ նահատակաց» երկը։
Լիզպոն
Անուանում
Հիմնադրուած է Ք.Ա. 1-ին հազարամեակին։ Հին ատեն կոչուած է Օլիսիպօ (լատիներէն՝ Olisipo). եղած է լուզիատներ իբերական ցեղի գլխաւոր բնակավայրը։ Կ՛ենթադրեն, որ անուանումն ունի փիւնիկեան ծագում, առաջացած է ippo «ցանկապատ» բառէն (առաջին բաղադրիչը պարզ չէ) կամ ալիս-ուպպօ «ուրախ ծոց» արտայայտութենէն։
Սփիւռքահայ Երաժշտութիւն
Խմբերգային արուեստ
Ռիչարդ Յարդումեանի գործերէն հանրայայտ են դաշնամուրային համերգները, 4 մասէ բաղկացած «Հայկական սիւիտը», 2 ներդաշնակութիւնները, «Պատարագը» եւ այլ երկեր։
Լիզպոն
Պատմութիւն
Ք.Ա. 2-րդ դարուն նուաճած են հռոմէացիները, որոնք այն անուանած են Ֆելիցիտաս Յուլիա (լատիներէն՝ Felicitas Julia)։ 714-ին գրաւած են արաբները ու այն անուանած են Ալ-Օշբունի կամ Լիշբունա, որմէ առաջացած է ներկայի փորթուկալերէն՝ Lisboa ձեւը։ Արեւելահայերէն Լիսաբոն ձեւը փոխառուած է ռուսերէնէն (Лисабон), որ իր հերթին այն փոխ առած է գերմաներէնէն (Lissabon)։ Արեւմտահայերէնին մէջ տարածուած է անուան Լիզպոն ձեւը, որ փոխառուած է ֆրանսերէնէն (Lisbonne)։ Լիզպոնը 1255-էն Փորթուկալի մայրաքաղաքն է։
Սփիւռքահայ Երաժշտութիւն
Խմբերգային արուեստ
Հրանդ Բեկլարեանը գրած է «Եօթը բլուրներու արձագանքը» գործը, համերգներ, երգաշարեր եւ այլ գործեր։ Սոֆիայի «Երեւան» երգչախումբը (1933 թուական, հիմնադիր–ղեկավար՝ Գրիգոր Գրիգորով) Գրիգոր Սիւնի (1876-1939 թուականներ) գրած է «Նոր կեանքի երգեր» շարքը։
Լիզպոն
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Եւրոպական մայրաքաղաքներ Ստորոգութիւն:Փորթուկալի քաղաքներ
Սփիւռքահայ Երաժշտութիւն
Խմբերգային արուեստ
Լորիս Չոպանեանի ստեղծագործութիւնները կ'առանձնանան եւ յատուկ են իրենց հայկական թեմաներով՝ «Հայկական ռապսոդիան», «Նահատակած Ապրիլ 24-ին» ներդաշնակութիւնները, «Հայկական պարեր», «Երգեր Արարատին» եւ այլն։ ԱՄՆ-ուն մէջ հանրաճանաչ են նաեւ երգահաններ՝ Պերճ Գալայճեանը, Հայկ Պոյաճեանը, Վագգէն Մուրատեանը, Շառլ Ամիրխանեանը, Միշել Էքիկեանը, Ռուբէն Շաքարեանը եւ ուրիշներ։
Երաժիշտ կատարողներ
Հայկական երաժշտութեան պահպանումը ու տարածումը կը նպաստեն նաեւ երաժիշտ-կատարողները, որոնք աւելի շատ են, քան ստեղծագործողները։ Ամերիկահայ գաղթավայրի երգիչներէն մէկն է Փաուլօ Անանեանը, որ երկար տարիներ երգած է «Մեթրոպոլիտէն» օփերայ՝ հռչակաւոր երգիչներուն, Պենիամինօ Ճիլլիի եւ Թիթօ Սքիփայի հետ։ Նոյն թատրոնի առաջնակարգ երգիչներէն էր նաեւ Արման Թօքատեանը:
«Մե;րոպոլիտենի» հանրայայտ երգչուհիներէն են Լուսին Ամարան եւ Լիլի Չուգասզեանը, որոնք կ'ընդգրկեն հայկական երգարուեստի լաւագոյն նմուշները։ Երգարուեստիի բացառիկ մէկնաբաններէն են Քեթի Պերպերեանը, Անիթա Դարեանը, Արա Պերպերեանը, Անիթա Թերզեանը, Ռոզ Զուլալեանը, Շաքէ Վարթենիսեանը, Զապել Արամը, Մայքլ Քրմոյեանը, Նորմա Կազանչեանը եւ ուրիշներ։
Հայ դաշնակահարներ
Ամերիկահայ գաղթավայրին մէջ 1920-ական թուականներուն գործած է դաշնակահարներու մի քանի սերունդ, ճանաչուած են՝ Սիրուհի Արփին, Հերմինէ Այճեանը, Լեւել Շիրինը, Անահիտ Աճեմեանը, Լիւսի Իշխանեանը, Ֆելիքս Թագակչեանը, Լուիզ Ոսկերիչեանը, Շահան Արծրունին, Փիթր Բեկլեանը եւ ուրիշներ։ Ջութակահարներուն աւագ սերունդի ներկայացուցիչներէն է Գիսակ Վրոյրը, որ նաեւ անուանի մանկաւարժ էր։ Լոս Անճելըսի մէջ հիմնադրած է «Կոմիտաս» (1928 թուական) երգչախումբը։ Արոյրի ժամանակակիցն էր ջութակահար Հայկ Կիւտենեանը, ու անոր 1919 թուականին հրաւիրած են ԱՄՆ՝ որպէս մանկավարժ, փոխարինելու հռչակաւոր ջութակահար՝ Էժէն Իզաիին։ Յայտնի են նաեւ Վան Կալամեանը, Այտա եւ Անի Գաւաֆեանները, Վրոյր Գանթարճեանը, Փիթր Ունճեանը, Նուրհան Արմանը, Վարուժան եւ Միհրան Գոճեանները եւ ուրիշներ։
Իրան
Իրանի հայ երաժիշտները նշանակալի ներդրում ունին ոչ միայն ազգային, այլ նաեւ Իրանի ժողովրդական եւ մտարուեստական երաժշտութեան մէջ։ XVIII դարուն ընթացքին ժողովրդական երգարուեստի զարգացումը նպաստած են հայ աշուղներ Յարութիւն Օղլին, Ղուլ Սարգիս Շիրիշկանցին, Միսկին Մատթէոսը, Միսկին Ստեփանը, Մարտիրոս Մանուկեանը եւ ուրիշներ։ Իրանի երաժշտութեան մշակոյթի պատմութեան մէջ կարեւոր դեր ունի երգիչ Սարգիսը (VII դար), որուն համբաւը տարածուած էր նաեւ Հայաստանի ու Մերձաւոր Արեւելքին մէջ։ Իրանահայ երգարուեստի ճանաչուած դէմքերէն է Նիկոլ Գալանդերեանը, գրած է սիրային երգեր (շուրջ 700), մանկական երգեր, օփերաներ եւ այլն: Երաժշտութեան ներկայացուցիչներէն է Ա. Տէր-Հովհաննիսեանը. Ան XIX դարի վերջին Թեհրանի մէջ ստեղծած է Երաժշտասէրներու միութիւն եւ լարային նուագախումբ։ Յայտնի է Գրիգորեաններու տոհմը, յատկապէս՝ ջութակահար, խմբաւար Լեւոեւ Գրիգորեանը, որ Թեհրանի մէջ կազմակերպած եւ ղեկավարած է «Գուսան» երգչախումբը: Որդին՝ երգահան եւ խմբաւար Ռուբենը, պարսկական ժողովրդական երգերու առաջին գրառողն էր։ Ճանաչուած դաշնակահարներէն են Էմանուել Մելիք Ասլանեանը, Տանեա Յարութիւնեանը, Ռուբինա Սաիդխանեանը, Հայկուշ Մակարեանը, ջութակահարներ Լեոպոլդ Աւագեանը, Հրաչ Մանուկեանը, երգչուհիներ Սաթոյ Աղաբաբեանը, Թամարայ Փիլոսեանը, Մարիցայ Սանոսեանը, Յակինթ Վարդանեանը, Հերմինէ Դաւթեանը, խմբաւար Գուրգէն Մովսիսեանը։ Երգչախմբերէն են «Գուսանը», «Անուշը», «Արազը», «Հայ երգը», «Անին» եւ այլն։ 1920-ական թուականներուն Ե. Աւետիսեանը Թաւրիզի մէջ հիմնադրած է բեմապարի առաջին սրահը (1945 թուականին՝ Թեհրանի պարարուեստի դպրոց), 1939 թուականին պարուցոյց Ա. Ճամպալեանը Թեհրանի մէջ՝ հիմնադրած է պարի դպրոց։ Թեհրանի մէջ գործած է նաեւ «Պապիկեան-պար» խումբը։ Յայտնի են Թեհրանի «Արարատ», «Կարապ», «Զարթօնք», «Կարաւան» պարախումբերը։