cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մոնկոլ-թաթարներու Տիրապետութիւնը Հայաստանի Մէջ
Զաքարեան իշխանապետութիւն
11-րդ դարուն Մերձաւոր Արեւելքը ասպատակած սելճուք թուրքերը կը հիմնեն իրենց սուլթանութիւնները ու ամիրայութիւնները։ 12-րդ դարու ընթացքին վրաց Բագրատունիներու գլխաւորութեամբ հայ-վրացական բանակը կ՝ ազատագրէ Արեւելեան Հայաստանը՝ Այրարատ, Գուգարք, Տայք, Սիւնիք եւ Արցախ նահանգները, ինչպէս նաեւ Վասպուրականի ու Ուտիքի  մասը մը։ Հայկական հողերը Վրաց թագավորութեան հովանիին  ներքեւ կը միաւորուին, եւ կը հիմնադրուի Զաքարեան իշխանապետութիւնը։
Զաքարէ եւ Իվանէ եղբայրներուն չյաջողեցաւ վերջնական աւարտին հասցնել Հայաստանի ազատագրութեան գործը։ Ուժեղ հակառակորդները՝ Հայաստանի հարաւը Աիւբյանները, իսկ արեւմուտքին Իկոնիայի սելճուքները, կեցուցին Զաքարեաններու  հետագայ առաջխաղացումը։
Հայաստանի ազատագրուած շրջանները դժբախտաբար Զաքարեան եղբայրներու օրով չվերածուեցան անկախ հայկական պետութեան եւ մաս կազմեցին Վրացական թագաւորութեան։ Առանձին-առանձին գործող իշխանութիւնները թոյլ էին եւ ի վիճակի չէին պաշտպանելու իրենց սահմանները թշնամիներու ներխուժումներէն։ Քոչվոր ժողովուրդներու ճնշմանը դիմագրաւելու մեծ հնարաւորութիւններ չուներ նաեւ Վրաստանը, որ կորսնցուցած էր երբեմնի հզորութիւնը։ Ուստի քաղաքական թատերաբեմին մէջ յայտնուած մոնկոլները, մէկը միւսի ետեւէն գրաւելով բազմաթիւ երկիրներ, շուտով սպառնացին Հայաստանի ։
Մոնկոլներու առաջխաղացում
Մոնկոլական ցեղերը, որոնք յայտնի էին նաեւ թաթար անուանումով, 10-11-րդ դարերուն քոչւորական կեանք վարած են ներկայիս Մոնկոլիայի տարածքին եւ Արեւելեան Սիբիրի հարավային շրջաններուն։ Մոնկոլներու բնակութեան շրջանի բնապատմական պայմանները կը բնորոշէին անոնց տնտեսութեան զարգացման խիստ որոշակի ուղղութիւնը՝ որպէս քոչւորական անասնապահութիւն։ Առաւել ուժեղ ցեղային միութեան անունով անոնք կոչուած են նաեւ թաթարներ։ Միմեանց դեմ կռուող ցեղերուն միաւորողն ու մոնկոլական կայսրութեան հիմնադիրը Ճէնկիզ խանն էր (1155–1227)։ Անոր ստեղծած տերութիւնը ներառել է Մոնկոլիան, Սիբիրու հարավը, Չինաստանի հիւսիսը, Միջին Ասիան։ Մայրաքաղաքը Կարակորումն էր (1235)։ Ճէնկիզ խանէն յետոյ մեծ խան ընտրուած որդիին՝ Ուգեդեյի (Հոքաթայ) օրով մոնկոլները Արեւելքի մէջ նուաճած են նաեւ Չինաստանի հիւսիսը (1231–1234) եւ պատերազմ սկսած Կորեայի դէմ։ ։
1236 թուականին մոնկոլական 150 հազարանոց բանակը, Ճէնճիզ խանի թոռ Բաթու խանի գլխաւորութեամբ, ներխուժած է Կամա-Վոլգայի Պուլկարիա, նուաճած զայն, 1237 թուականին կռուած ալաններու, ղփչաղներու եւ Վոլգայի միջին հոսանքի շրջանի ժողովուրդներու դէմ, 1237–40 թուականներուն նուաճած է Ռուսիոյ իշխանութիւնները։
1241 թուականի գարնանը Պաթու խանի հիմնական ուժերը ներխուժած են Հունգարիա, պարտութեան մատնած հունգարական 60 հազարանոց զորքին։ Մոնկոլական  այլ խումբ մը ներխուժած է Լեհաստան, պարտութեան մատնած լեհ-գերմանական աշխարհազորին։ Արեւելեան Չեխիա ներխուժած մոնկոլական առանձին խումբերու  հետ մղուած են, 1241 թուականի վերջը մոնկոլական ամբողջ զորքը Հունգարիայէն ժամանակակից Ավստրիայի եւ Խորվաթիայի տարածքներով շարժուած է դէպի Ադրիատիկ ծով։ 1242 թուականին, ծովափնիայ ամրոցներու անյաջող պաշարումէն ետք, Պաթու խանը Պոսնիայի, Սերբիայի եւ Պուլկարիոյ տարածքներով նահանջած է Կեդրոնական Եւրոպայէն։ Նոյն թուականի վերջերուն մոնկոլները վերադարձած են Վոլգայի ստորին հոսանքի տափաստանները, ուր հիմնած են մոնկոլական տերութեան արեւմտեան ուլուսը (վարչական միաւոր)՝ Ոսկէ Հորդան (1266-1502)։ Թեեւ ռուսական երկրները չեն մտած անոր կազմի մեջ, բայց ռուս իշխանները մոնկոլական խաներու հարկատուներն էին եւ անոնցմէ  հրովարտակ (յառլիկ) կ՝ ըստանային իշխանաւարելու համար։
1267–1279 թուականներուն անոնք նուաճած են Հարաւային Չինաստանը, մինչեւ 1273 թուականը՝ Կորեայի տարածքի մեծ մասը, 1274 եւ 1281 թուականներուն երկու անյաջող արշաւանք ձեռնարկած Ճաբոնի դէմ։ Մոնկոլական եւ չինական զորքերը 1277, 1282, 1287 թուականներու արշաւանքներէն ետք գրաւած են Բիրման, սակայն 1291 թուականին վտարուած են այնտեղէն։ Մոնկոլա-չինական զորքի եւ նաւատորմի բազմաթիւ յարձակումները Վիետնամի վրայ (1257–58, 1284–85, 1287–88 թուականներ) անյաջողութեան մատնուած են։
Մոնկոլները Հայաստանի մէջ
Մոնկոլ-թաթարներու տիրապետութեան ժամանակաշրջանին 13-րդ դարու 2-րդ տասնամեակին մոնկոլ-թաթարական հորդաները, նուաճելով Միջին Ասիան եւ Իրանի հիւսիսային սարահարթերը, 1220-1221 թուականի ձմրան Ջեբէ-Նոյոնի եւ Սուբեդեյ Բահաթուրի գլխաւորութեամբ հետախուզական արշաւանքներ  կատարած են Հայաստան ու Այսրկովկաս։ 1220 թուականին 20 հազարանոց մոնկոլական առաջապահ հեծեալ բանակը մտաւ Հայաստան։ Մոնկոլներն արդէն կը մօտենային վրաց մայրաքաղաք Տփղիսի (Թիֆլիսի) մատոյցներուն, երբ անոնց դէմ ելան հայ-վրացական զորքերը՝ վրաց թագաւոր Գեւորգի Լաշայի (1191–1223) եւ Իվաէ  աթաբեկի գլխաւորութեամբ։ Դարան մտած մոնկոլական զորամասը ճակատամարտի թեժ պահուն հարուածեց թիկունքէն եւ վճռեց մարտի ելքը։ Մոնկոլները շրջապատեցին հայ-վրացական բանակը եւ յաղթանակ տարած՝ ետ վերադարձան։
1236–1245 թուականներուն մոնկոլական զորքերը գրաւած են Այսրկովկասը, Հայաստանը, Փոքր Ասիան՝ բացի Կիլիկիոյ հայկական պետութեան եւ Նիկիայի կայսրութեան տարածքներէն։
1236 թուականի ամրան մոնկոլ-թաթարներու 30 հազարանոց բանակը ներխուժեց Զաքարեան իշխանապետութիւն։ Զորքերուն կ՝ ուղեկցէին բազմաթիւ քոչւորական ցեղեր՝ իրենց անասուններով, ընտանիքներով եւ ունեցուածքով։ Հայաստանի մէջ իշխաններէն իւրաքանչիւրը քաշուած էր իր տոհմական ամրոցը եւ կը մտածէր միայն սեփական կալուածքներու պաշտպանութեան մասին։ Բաժնուելով առանձին զորամասերու՝ մոնկոլները շարժեցան դէպի երկրի տարբեր գաւառներ։ Հայ իշխաններու մեծ մասը փախաւՎրաստան, իսկ միւսները հպատակուեցան մոն մոնկոլներուն եւ պահպանեցին իրենց տիրոյթները։
Քոչւոր մոնկոլներու ճանապարհին ինկած փոքր քաղաքները գրաւելէն ետք անոնք պաշարեցին քաղաքամայր Անին։ Ռամիկները, յարձակեցան եւ սպանեցին մոնկոլներու պատուիրակներուն։ Թշնամին գործի դրաւ պաշարողական մեքենաները եւ քանդեց քաղաքի պարիսպները։ Մոնկոլները ներխուժեցին քաղաք եւ կոտրեցին  մեծ թիւով անեցիներու։ Կենդանի մնացած բնակիչներու մեծ մասը՝ արհեստաւորներ, կանայք եւ մանուկներ, ստրկութեան վաճառվեցին։ Անիի ճակատագրին արժանացան Դուինը, Կարսը, Արմաւիրը եւ այլ քաղաքներ։
Մոնկոլ-թաթարները 1242-1245 թուականներուն Պաչուի ղեկավարութեամբ գրաւած են Հայաստանի հարաւարեւմտեան նահանգները, որոնք կը պատկանէին Իկոնիայի սելճուքեան սուլթանութեանը։ Սահմանագլխին անոնք պաշարեցին Կարին քաղաքը, ուր ապաստանած էր գաւառի ամբողջ բնակչութիւնը։ Մոնկոլներու հրամանով պաշարողներու առաջին շարքին կը կռուէին եւ մեծաթիւ զոհեր կու տային հայկական եւ վրացական զորքերը։ Երկու ամիս ետք միայն մոնկոլները ներխուժեցին քաղաք եւ կոտորեցին բնակչութեանը։ 1244 թուականին գրաւուեցին նաեւ Վասպուրականը, Տարոնը, Սասունը:
Վարչական բաժաինին մէջ
Վիլայէթները կազմուած էին ռազմավարչական առաւել փոքր միաւորներէն՝ թումաններէն։ Հայաստանի տարածքը սկզբնապէս մտցուած է Ատրպատականի կուսակալութեան մեջ, որ բաժանուած էր վարչատնտեսական 5 միաւորի՝ վիլայեթներու՝
Արեւելեան Վրաստանի թագաւորութիւն եւ Զաքարեաններու աւատ, իշխանութիւն (Այրարատ, Սիւնիք, Գուգարք) կոչուած է Գիւրջիստանի վիլայէթ. Հայաստանի հիւսիս-արեւելեան շրջանները ներառում էին Գիւրջիստանի վիլայեթի 8 թումանէն 3-ը այստեղ կառաւարած են Զաքարեան տոհմի իշխանները, որոնք համարուած են մոնկոլներու պետութեան աւատառուներ եւ վարչական կառոյցի պաշտոնեաներ։
Բռնազաւթուած երկրները տնտեսապէս նուաճելու եւ տեղական խոշոր աւատատերերու տնտեսական հզորութիւնը թուլացնելու նպատակով մոնկոլ-թաթարները 1252-1259 թուականներուն ողջ կայսրութըան մէջ (Հայաստանի մէջ՝ 1254 թուականին) աէձանագրած են աշխարհագիր։ Մինչեւ Ղազանխանի (1259-1304 թուականներուն) բարեփոխումները գոյութիւն չէ ունեցած միասնական հարկման չափ, որ կամայականութիւններու ու չարաշահումներու տեղիք սուած են։ Հայաստանի վիճակը վատթարացած  է 14-րդ դարու սկզբին, երբ մոնկոլները ընդունած են մահմետականութիւնը եւ ուժեղացրած կրօն, ու հարկային ճնշումները։ Հայկական իշխանութիւններու՝ Զաքարեաններու, Վաչուտեաններու, Խաղբակեան-Պռոշեաններու, Օրբելեաններու, Արծրունիներու, Հասան-Ջալալեաններու եւ միւսներու դերը 14-րդ դարու սկզբէն քաղաքական ու տնտեսական կեանքին մէջ զգալիօրէն թուլացած է։
Անկում
Հայ իշխանի, տուները սկսած են քայքայուիլ՝ իրենց տեղը աստիճանաբար զիջելով վաչկատուն վերնախավին։ Ստեղծուած իրավիճակէն փրկուելու համար հազարաւոր հայեր տարագրուած են հայրենիքէն։ Երբեմնի բարգաւաճ քաղաքները՝ Անին, Կարսը, Դուինը եւ այլն, 13-րդ դարու 1-ին կիսին վերածուած են գիւղերու, քայքայուած են քաղաքային կեանքը ու արհեստագործութիւնը։ Հայ եւ վրաց իշխանները 2 անգամ (1249, 1259-1261 թվականներուն) ապստամբած են մոնկոլական լուծը թոթափելու համար, սակայն անյաջող։
Կիլիկեան Հայաստան
Մոնկոլները դաժան յաշուեհարդար տեսած են ապստամբներու եւ անոնց ղեկավարներու՝ հայ իշխաններ Զաքարէ Զաքարեանի, Հասան-Ջալալ Դոլայի, Վրաց Գոնդա թագուհիի եւ ուրիշներու  հետ։ 13-րդ դարու 90-ական թուականներէն իշխանութեան մէջ  սկսած է քաղաքական եւ տնտեսական ճգնաժամ, իսկ 1344 թուականին ան դադրած է գոյութիւն ունենալէն։ Հայաստանը ինկած է  հակամարտող մոնկոլ տիրակալներու (Չոբանեաններ, Ջելաիրեաններ եւ այլն) իշխանութեան տակ։
Մոնկոլ-թաթարական քոչւոր, աւատատիրական տնտեսաձեւի տիրապետութիւնը տեւական ժամանակ կասեցրած է Հայաստանի տնտեսական եւ մշակութային զարգացումը։ Մոնկոլներու մասին եզակի տեղեկություններ կը յաղորդէ պատմիչ Կիրակոս Գանձակեցին։ 1236 թուականին մոնկոլները գերած են պատմագրին, որ անոնց բանակին մէջ եղած է թարգմանիչ ու գրագիր։
1255 թուականին Նիգ գաւառի Վարդենիս գիւղի մէջ Գանձակեցին հանդիպած է Քիւրտ իշխանի տանն իջեւանած Կիլիկիոյ հայոց թագաւոր Հեթում Ա.-ին եւ գրառած անոր յայտնած տեղեկութիւնները։ Հեթում Ա.-ը կը վերադառնար Կարակորումէն, ուր Մանգու մեծ խանի հետ կնքած էր (1254 թուական) հայ-մոնկոլական դաշինք։
14-րդ դարու սկզբը ակնյայտ դարձաւ, որ մոնկոլական պետութիւնը արագօրէն դէպի կործանում կ՝ երթար։ յաճախակի դարձան գահակալական արիւնահեղ ընդհարումները, կեդրոնական իշխանութեան դէմ ուղղուած խռովութիւնները։ Կը շարունակուէր պետութեան տնտեսական կեանքի քայքայումը, անկում կ՝ ապրէր քաղաքները։ 14-րդ դարու կէսերուն մոնկոլական միասնական պետութիւը արդէն փլուզուած էր, եւ  անոր փլատակներու վրայ առաջացած  էին բազմաթիւ անկախ իշխանութիւններ։ Ստեղծուած քաղաքական ու տնտեսական քաոսի պայմաններուն մէջ խիստ ծանրացավ բնակչութեան դրութիւնը։
Քրիստոնիաներու նկատմամբ երբեմնի հանդուրժողական քաղաքականութիւնը այս շրջանին փոխարինուեցաւ հալածանքներով։ Կը քանդուէին հայկական եկեղեցիները, հայերուն կ՝ ըսպասէին իսլամ ընդունիլ։ Մոնկոլները, արաբներու եւ սելճուք-թուրքերու նման, սկսան քրիստոնիաներէն նոյնիսկ գլխահարկ գանձել։ Խանի հրամանով բոլոր քրիստոնիաները պարտաւոր էին հատուկ նշան կրել։
Դեռեւս մոնկոլական նուաճումներու շրջանին Հայաստան տեղափոխուած էին  բազմաթիւ թուրքմենական ցեղեր, որոնք էապես կը համալրէին մոնկոլական բանակը։ Անոնց տեղաշարժը դէպի Հայաստան շարունակուեցաւ մոնկոլական տիրապետութեան ընթացքին, իսկ մոնկոլական պետութեան կործանումէն յետոյ աւլի ուժեղացաւ։ Թուրքմենները, որոնք սելճուք-թիւրքերուն ազգակից էին, հաստատուեցան Հայաստանի աւերուած ու ամայացած շրջաններուն մէջ եւ տեղական իշխողներէն խլեցին իշխանութիւնը։
Թուրքմենական ցեղախումբերէն կարա-կոյունլուները բռնութեամբ տիրացան երկրի կեդրոնական շրջաններուն եւ, խոշոր զինական ուժ ունենալով, աշխոյժ կը միջամտէին անգամ մոնկոլական պետութեան մէջ ծաւալուած գահակալական կռիւներուն։ Հայաստանի հարաւարեւմտեան մասերուն մէջ հաստատուեցան  անոնց մշտական հակառակորդ ակ-կոյունլուները։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Մկրտիչ Գարակէօզեան
Մկրտիչ (Միքէ, Միքայել, Մայք) Գարակէօզեան (1880/90, Կ. Պոլիս - 15 Ապրիլ 1915), հայ բժիշկ։
1915 թուականին՝ հիւանդանոցէն ներս ծառայութեան ժամանակ, ձերբակալած են զինք, փրցուցած՝ հարիւրապետի զինուորական ուսադիրները, վերցուցած՝ սպայական սուրը եւ բանտարկած։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս ծնածներ Ստորոգութիւն:1915 մահեր Ստորոգութիւն:15 Ապրիլի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Դիմ Տանգըն
Թիմըթի Թէոտոր Տանքըն (Timothy Theodore Duncan, 25 Ապրիլ, 1976), ամերիկացի պասքէթպոլիսթ է։ Ողջ մասնագիտական ասպարեզի ընթացքին հանդէս եկած է Պասքէթպոլի ազգային ասոցիացիայի (NBA) «Սան Անթոնիո Սբըրզ» ակումբին մէջ՝ որպէս ծանր յարձակող եւ կենդոնական։
Վաղ կեանքը
Տանqընը վաղ տարիքին եղած է լողորդ։ 1989 թուականին Հիւկո կոչուող ջրհեղեղը կ'աւերէ անոր լողաւազանը, իսկ մայրը կը մահանայ 1 տարի ետք։
Տանքըննը կը ձգէ լողը եւ լրջորէն կ'սկսի զբաղիլ պասքէթպոլով։
Պասքէթպոլային Ասպարէզը
Տանքընը 4 տարի յաճախած է Ուէյք Ֆօրեսթ համալսարանը, որմէ ետք կը մտնէ 1997 թ. NBA-ի տրէֆթ։ Ան կ'ընտրուի «Սան Անթոնիո Սբըրզի» կողմէն ՝ առաջին ընտրութեամբ։ Անոր շնորհիւ Թիմը կը հաղթէ NBA-ի մրցանակը 1999, 2003, 2005, 2007 եւ 2014 թուականներուն։ Իսկ 2002 եւ 2003 թուականներուն կը դառնայ կանոնաւոր առաջնութեան ամենարժէքաւոր պասքէթպոլիսթ (MVP)։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:25 Ապրիլի ծնածներ‎ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի բասկետբոլիստներ Ստորոգութիւն:Սան Անտոնիո Սփըրսի բասկետբոլիստներ
Արշակ Եագուպեան
Արշակ Եագուպեան, հայ ուսուցիչ եր: Ծնած է Կեսարիա 1868-ին, որդին Պատ. Քերոբէ Եագուպեանի:
Նախնական ուսումը առած է Կեսարիոյ բողոքականներու դպրոցին մէջ, միջնակարգը Այնթապի Կեդրոնական Թուրքիոյ Գօլէճին մէջ ուսկից մտած Էտինպուրկի Համալսարանը ուր մէկ տարի մաթեմթիք ուսանելէ ետք 1889-ին երկու տարի Ատանայի եւ 25 տարի Պարտիզակի բարձրագոյն վարժարանի մէջ ուսողութեան եւ բնագիտութեան ուսուցիչ եղած է: 1915-ին Պարտիզակէն տարաքուած է եւ զինադադարէն յետոյ 1919-ին Զմիւռնիոյ Միջազգային Գոլէճին մէջ ուսուցչութեան պաշտօն վարած է: 1920-ին Ամերիկա կը գաղթէ ուր կը զբաղի առեւտրական գործերով: Անդամ է Յ. Բ. Ը. Միութեան :
BtoB (խումբ)
BtoB (Պի-թու-պի, ['biː.tuː.biː]?, 비투비), հարաային Քորեական երաժշտական խումբ (Պոյ պենտ), որ կազմուած է եօթ մասնակիցներէ ։ Ան կազմուած է 2012 թուականին «Cube Entertainment»-ի կողմէ։
Խումբին անունը «Born to Beat» բառակապակցութեան մասէն հասած է իրենց։ Այս անուանումը կը նշանակէ` "Ծնուած մեղեդիի համար"։ Երգին քաջալերողներուն կ'անուանեն Melody(Մելոտի)։ Խումբին եւ երգը քաջալերողներուն կարգախօսը` "Միշտ ուրախ ըլլալ"։ Մուտք գործած են «Cube DC» բաժանմունքի հովանաւորութեամբ, որ հարաւային Քորեական տաղանդներ յայտնաբերող Cube Entertainment-ի դուստր բաժանմունքն է։ Վերջին հովանաւորութեան տակ են այնպիսի խումբեր, որոնցմէ են «4minute»-ը, «BEAST»-ը, ինչպէս նաեւ երգչուհի G.NA-ը։ Մինչ խումբը մուտք կը գործէր 2012 թուականի Մարտին, ան արդեն գրաւած էր իր վրան շատ մեծ ուշադրութիւն մը ։
Խումբին մուտ գործումը կայացած է 22 Մարտ 2012 թուականին «M! Countdown»հեռուստահաղորդման ժամանակ, ուր անոնք կատարած են իրենց «Insane» եւ «Imagine» երգերը ։ Այն նոյն ժամանակ, Մարտի վերջերուն թողարկուեցաւ խումբին առաջին թուային երգը՝ «Insane»։
I'll be Your Melody
BtoB սկսած էր թողարկել նոր յաղորդում, որուն անուանումն էր «I'll be Your Melody»։
Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի (Դամասկոս)
Պատմութիւն
Վանքը, սկզբնական շրջանին, իր կալուածներով եւ հոգետունով պատկանած է Երուսաղէմի Հայոց Միաբանութեան: Անիկա եղած է Երուսաղէմ ուխտի գացող հաւատացեալներու կայան: Հոն կ'իջեւանէին Հայաստանէն, Միջագետքէն եւ Կիլիկիոյ շրջաններէն եկող հայ ուխտաւորները, որոնք քանի մը օրուան հանգիստէն ետք կը շարունակէին իրենց ուխտագնացութիւնը՝ դէպի Երուսաղէմ:
Նորոգութիւններ
Ս. Սարգիս Վանքը ժամանակի ընթացքին քանի մը անգամ վերանորոգուած է: «Սիւրիահայ Տարեգիրք»ին մէջ, Սուրէն Վրդ. Քէմհաճեան իր «Դամասկոսի Հայոց Ս. Սարգիս Վանքը եւ Հին ու Նոր Գաղութը» յօդուածին մէջ յիշած է, որ Ս. Սարգիս Վանքը նորոգուած է 1617-ին, Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքի՝ Գրիգոր Է. Գանձակեցիի (Պարոնտէր) կողմէ (1613-1645): Իսկ Տիգրան Հ. Թ. Սաւալանեանց, իր «Պատմութիւն Երուսաղէմի» առաջին հատորին մէջ նշած է, որ նորոգուած է 1632-ին:
Ս. Սարգիս Վանքի այլ նորոգութեան մասին, Տիգրան Հ. Թ. Սաւալանեանցի, «Պատմութիւն Երուսաղէմի» առաջին հատորի մէջ նշած է, որ վերանորոգուած է 1731-ին, Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքի՝ Գրիգոր Զ. Շիրուանցիի (Շղթայակիր) կողմէ (1715-1749): Սակայն, նոյն նորոգութեան մասին՝ «Սիւրիահայ Տարեգիրք», Ա. Տարի, 1929, Սուրէն Վրդ. Քէմհաճեանի «Դամասկոսի Հայոց Ս. Սարգիս Վանքը եւ Հին ու Նոր Գաղութը» յօդուածին մէջ նշած է, որ Գրիգոր Շղթայակիր պատրիարքի վախճանումէն ետք, Պետրոս Վարդապետի տեսչութեան ատեն, 1786-ին, երկրորդ անգամ ըլլալով նորոգուած է:
1838-ին Իզմիրցի Յովհաննէս Վարդապետի օրով ալ տեղի ունեցած են մասնակի նորոգութիւններ:
1890-ականներուն, հիմնուած է Ս. Սարգիս եկեղեցւոյ աղքատախնամ յանձնախումբը:
Եկեղեցին հրդեհէն ետք
1860-ին եկեղեցին հրդեհի հետեւանքով հրոյ ճարակ դարձած է: Անոր տեղը 1867-ին, թեմի առաջնորդի՝ Բառնաբաս Վարդապետ Տէր-Յովհաննէսեանի (Գանձակեցի) ջանքերով, կառուցուած է ներկայի առաջնորդանիստ եկեղեցին:
Մկրտիչ Եպիսկոպոս Աղաւնունի, «Յայսմաւուրք» աշխատութեան մէջ նշած է, որ պատմական վանքը վերանորոգուած է 1867-ին, Եսայի Դ. Պատրիարք Կարապետեանի (1864-1885) օրով: Նախնական մատուռը անվթար պահպանուած է եւ կառուցուած է ներկայի Ս. Սարգիս եկեղեցին, որուն արձանագիր-յիշատակարանը մայր դրան վրայ պահպանուած է: 1906-ին կառուցուած է առաջնորդարանի երկյարկանի շէնքը:
1860-ին Դամասկոսի մէջ տեղի ունեցած աղէտալի դէպքերուն ատեն, քրիստոնեայ վանքերուն եւ եկեղեցիներուն հետ կողոպտուած եւ հրոյ ճարակ դարձած է նաեւ Ս. Յակոբայ միաբանութեան Ս. Սարգիս վանքն ալ, իր հոգետունով, խուցերով եւ տուներով միասին: Վանեցի Գաբրիէլ վարդապետ (1852-1865) մեծ ճիգերով վերաշինած է տուները, խուցերը եւ վանքապատկան կալուածները, 1864-ին ձեռնարկած է եկեղեցւոյ վերաշինութեան, սակայն վարպետներու ապիկարութեան պատճառով, նորաւարտ եկեղեցին կարճ ժամանակ մը ետք, սկսած է հիմնովին խախտիլ: Գաբրիէլ վարդապետ զգացուած այս կացութենէն, 1865-ին վախճանած է եւ պատրիարքարանի հրահանքով թաղուած՝ եկեղեցւոյ գաւիթը:Որպէս առաջնորդ՝ իրեն յաջորդած է Բառնաբաս վարդապետ Տ. Յովսէփեան Գանձակեցին: Փլելու վտանգին տակ գտնուող շէնքը քանդուելով վերաշինուած է 1866-ին, միաբանութեան նպաստով: Այդ վերանորոգութեան արձանագրութիւնը մինչեւ օրս կը գտնուի եկեղեցւոյ մայր դրան վրայ:
Ներքին ձեւաւորում
Աւագ Ս. Սեղանի սրբանկարին վրայ պատկերուած է Ս. Աստուածածինը Յիսուս Մանկան հետ, եւ իր երկու կողմերուն Ս. Վարդան Զօրավարն ու Ս. Սարգիսը՝ 1864: Նկարիչն է Կարապետ Յ.Մ. Արաբկիրցի, Երուսաղէմէն:
Ուշագրաւ են եկեղեցւոյ գմբէթին ներքնամասը զարդարող չորս Աւետարանիչներու որմնանկարները, նկարուած՝ 15 Մայիս 1874-ին, ինչպէս նաեւ Մայր Խորանի կամարին որմնանկարները: Ս. Սեղանին վրայ, սրբապատկերին շուրջ, տախտակամած զարդարանքները շինուած են 4 Յունուար 1887-ին : Սրբանկարներու ճոխ հաւաքածոյէն յիշարժան են «Աստուածամօր Վերափոխումը» (15 Օգոստոս 1927), «Վերջին ընթրիքը» (30 Մարտ 1928-ին), «Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ» (1934) պատկերները, նկարիչ՝ Գրիգոր Մ. Խաշմանեան (Ատաբազարցի), «Մկրտութիւն» սրբապատկերը, նկարիչ՝ Ալի Օսման, եւ ուրիշներ: Եպիսկոպոսական Գահը նուիրուած է 1934-ին:
1906-ին կառուցուած է առաջնորդարանի երկյարկանի շէնքը, Յարութիւն Վեհապետեան Պատրիարքի օրով:
Քարոլին Ռաֆայէլեան
Քերոլին Ռաֆայէլեան, ամերիկահայ բարերար, ոսկերչական արտադրութեանց ձեւաւորող , աշխարհի ամենահարուստ հայ կինը ։
Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի (Դամասկոս)
Ներքին ձեւաւորում
Եկեղեցին ունի բիւզանդական ճարտարապետութեան իւրայատուկ ոճ, յար եւ նման Երուսաղէմի Ս. Յակոբ տաճարին, ուր վեղարաձեւ գմբէթը փոխարինուած է կլոր գմբէթով:
Քարոլին Ռաֆայէլեան
Կենսագրութիւն
Ռաֆայէլեան ծնած է 1966-ին Փրովիտընսի մէջ` Ռոտ Այլընտ։ Ան ամուսնացած է եւ ունի երեք զաւակներ։
Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի (Դամասկոս)
Ներքին ձեւաւորում
Մկրտութեան առաջին աւազանը, որ մինչեւ օրս կը պահպանուի, շինուած է 16 Դեկտեմբեր 1903-ին, իսկ անոր վերի սրբանկարը՝ 1901-ին (նկարիչ Մինաս Գալայճեան):
1927-ին Պօղոս Աւագեան նախաձեռնած է Աւագ խորանի մարմարէ քարը խճանկարներով (մոզայիք) շրջապատելու աշխատանքին:
Քարոլին Ռաֆայէլեան
Կենսագրութիւն
Ան 2004-ին, իր հօր հիմնադրած ոսկերչական գործարանը զարգացնելով, հիմնած է «Ալեքս էնտ Անի» ոսկերչական ընկերութիւնը, Ռոտ Այլընտի մէջ: Ընկերութիւնը նշանաւոր է առաւելաբար իր ապարանջաններով :
Գործունէութիւն
«Ալեքս էնտ Անի» ոսկերչական ընկերութիւնը Քարոլինը հիմնած է 2004- ին։ Ամերիկեան «Ալեքս եւ Անի» ընկերութեան հիմնադիր Քերոլին Ռաֆայէլեանի կարողութիւնը, ըստ «Ֆորպզ»ի, 1 միլիառ տոլար է:
Ցեղասպանութեան մասին պատմող « Խոստումը » ժապաւէնին նիւթով հայ գործատիրուհին ապարանջաններ պատրաստած է` «Քիփ տը փրոմիս» (պահէ խոստումը) գրութեամբ: Ըստ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամին, ապարանջաններուն վաճառքէն գոյացած հասոյթը տրամադրուած է հայ կարիքաւոր ընտանիքներուն: Քարոլին յաճախ գործակցած է «Հայաստան» հիմնադրամին հետ. ան տարբեր ծրագրերու իրագործման համար իր սիրայօժար մասնակցութիւնը բերած է:
Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի (Դամասկոս)
Ներքին ձեւաւորում
1990-ին կառուցուած է Ս. Սարգիս եկեղեցւոյ գաւիթը եւ հոն փոխադրուած է բանկալը: Շինութիւնը կատարուած է Ոսկան Արք. Գալփաքեանի օրով: Հիմնովին նորոգուած են եկեղեցւոյ արտաքին պատերը եւ քարապատուած: Վերանորոգուած է նաեւ զանգակատունը:
Քարոլին Ռաֆայէլեան
Գործունէութիւն
2015-էն սկսեալ «Ալեքս էնտ Անի» ընկերութիւնը հրապարակ իջեցուցած է «Քեմփ Հայաստան» ապարանջաններ, որոնց վաճառքէն գոյացած եկամուտը յատկացուցած է Միացեալ Նահանգներու հայ երեխաներու համար կրթական ճամբարներու կազմակերպման:
Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի (Դամասկոս)
Ներքին ձեւաւորում
Դամասկոսի թեմի առաջնորդանիստ Ս. Սարգիս հայկական եկեղեցւոյ շրջափակին մէջ 1991-1992-ին զետեղուած է Ս. Մեսրոպ Մաշտոցի արձանը:
Հայոց ցեղասպանութեան յուշահամալիր
1995-ին Մեծ եղեռնի 80-ամեակին առիթով, եկեղեցւոյ գաւիթին աջ կողմը, կառուցուած է Հայոց ցեղասպանութեան յուշահամալիրը: Յուշահամալիրը կառուցուած է Գնէլ Արք. Ճերէճեանի օրով, քանդակագործ Սուրիկ Կիւլնազարեանի հեղինակութեամբ: Յուշահամալիրը բաղկացած է քանի մը կոթողներէ, որոնցմէ հիմնականը կեդրոնը տեղադրուած խաչքարն է, որուն վրայ մակագրուած է՝ «Ի յիշատակ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու 80-ամեակի, 1915-1995»:
Քարոլին Ռաֆայէլեան
Գործունէութիւն
Ամերիկեան «Ֆորպս» թերթի 2016 թուականի Յունիսի թիւին կողքը նուիրուած էր Քարոլին Ռաֆայէլեանին: «Ֆորպս»-ի նշեալ թիւը յատկացուած էր ինքնուրոյն կայացած ամենահարուստ կիներուն, իսկ Ռաֆայէլեանը ցուցակին 2-րդ դիրքը կը գրաւէր:
Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի (Դամասկոս)
Հայոց ցեղասպանութեան յուշահամալիր
Իսկ պատմական մատուռը հիմնովին վերանորոգուած է 1997-ին, Գնէլ Արք. Ճերէճեանի օրով, քանդակագործ՝ երեւանցի Սուրիկ Կիւլնազարեանի եւ Հրազդան Թոքմաճեանի (գծագրիչ) ձեռքով:
Եկեղեցւոյ Մկրտութեան Աւազանը կամարակապ ու քանդակազարդ պաճուճուած է 1997-ին, Գնէլ Արք. Ճերէճեանի օրով, նախագիծ եւ իրագործում՝ Սուրիկ Կիւլնազարեանի, համակ մարմարակերտ:
1997-ին, Գնէլ Արք. Ճերէճեանի օրով, Աւագ Սեղանի տախտակաշէն չորս աստիճանները փոխարինուած են մարմարէ աստիճաններով, որոնց վրայ քանդակուած են 12 Առաքեալներու եւ չորս Աւետարանիչներու կենդանագիրները (նկարներ), քանդակագործ՝ Սուրիկ Կիւլնազարեան:
Քրիստոնէութեան ընդունման նուիրուած յուշարձան-աղբիւր
Քրիստոնէութեան ընդունման 1700 ամեակին առիթով, վանքի շրջափակին մէջ կառուցուած է նաեւ յուշարձան-աղբիւր մը, որուն վրայ քանդակուած խաչքար մը կայ. նախագիծ եւ իրագործում՝ Սուրիկ Կիւլնազարեանի :
2002-ին, եկեղեցւոյ յառաջամասը վերանորոգուած է. նախագիծ եւ իրագործում՝ Սուրիկ Կիւլնազարեանի:
11 Ապրիլ 2004 -ին Ս. Խորանի մարմարակերտ բեմը նորոգուած եւ զարդարուած է Ս. Մարիամ Աստուածամօր եւ 12 Առաքեալներու նկարներով. Քանդակագործ՝ Սուրիկ Կիւլնազարեան։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Սուրիոյ եկեղեցիներ
Ճորճ Պուչիքեան
Կենսագրական գիծեր եւ գործունէութիւն
Պուչիքեան վկայուած է որակի եւ նորոգութեան մարտահրաւէրներու տնօրինման մարզին մէջ՝ Ճարտարարուեստի եւ արհեստագիտութեան տնօրինման Քանատայի հիմնարկէն:
Ան մասնագիտացած է պաշտօններու արժեւորման, ծրագրաւորումի եւ արտադրութեան մարզի տնօրինման, ծախսերու նուազեցման եւ որակի պահպանման ընդմէջէն՝ արտադրողականութեան բարելաւումը ապահովելու, պիւտճէներու պատրաստութեան եւ գործարկումի ծախսերու քննութեան մարզերուն մէջ:
Ճ. Պուչիքեան Այնճարի բարեկարգումի խորհուրդի նախագահն է: Ան անդամ է բժշկական սարքեր ներածող սենտիքայի տնօրէն խորհուրդին, Լիբանանեան- զուիցերիական առեւտուրի պալատին:
Ան հիմնած է լիբանանեան բազմաթիւ յաջող ընկերութիւններ, որոնք նպաստած են Լիբանանի եւ միջինարեւելեան շուկաներուն մէջ միջազգային վաճառանիշերու մուտքը ապահովելու:
Իր ղեկավարած հաստատութիւններն են՝ «Թեքնոլայն», «Թեքնոլայն օֆշոր», «Պայոտայամընտ Միտըլ Իսթ», «Մետթրէյտ Ֆարմասոթիքըլ», «Սփէյս Միթըր», «Աժտատ» եւ «Անշարժ գոյքերու Պուչիքեան» ընկերութիւնները:
Պուչիքեան կը տիրապետէ հինգ լեզուներու՝ հայերէնին, արաբերէնին, անգլերէնին, ֆրանսերէնին եւ գերմաներէնին:
Ամուսնացած է եւ ունի երկու զաւակներ :
Սուրէն Դանիէլեան
Սուրէն Դանիէլեան, հայ գրականագէտ, բանասիրական գիտութիւններու տոկթոր, փրոֆեսոր։ Հայաստանի գրողներու միութեան անդամ (1996)։
Կենսագրութիւն
Ուսանած է Երեւանի Խաչատուր Աբովեանի անուան հայկական պետական մանկավարժական ինստիտուտ ի բանասիրական ‎բաժանմունքը, այնուհետեւ՝ ասպիրանտուրայի եւ սկսած է դասախօսական աշխատանքը։ 1993-2001 թուականներու միջեւ հայ գրականութիւն դասաւանդած է Էջմիածինի Գէորգեան ճեմարան էն ներս։ 1995-ին հիմնադրած է «Սփիւռք» գիտաուսումնական կեդրոնը, կազմակերպած է արեւմտահայ լեզուի, գրականութեան, մեսրոպեան ուղղագրութեան՝ շուրջ երեք տասնեակի հասնող միամսեայ վերապատրաստութեան դասընթացքներ Սփիւռք ի եւ հայրենիքի ուսուցիչներու համար։ 2013-էն Խաչատուր Աբովեանի անուան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի հայ նոր եւ նորագոյն գրականութեան եւ անոր դասաւանդման մեթոտիկայի ամպիոնի վարիչն է։ Հեղինակ է բազմաթիւ յօդուածներու. կազմած եւ հրատարակած է 50-էն աւելի ժողովածուներ՝ դասագիրքեր, ձեռնարկներ, պատմական, գիտական, գեղարուեստական հատորներ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:9 Օգոստոսի ծնունդներ Ստորոգութիւն:Ապրող անձինք Ստորոգութիւն:Երեւան ծնածներ Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ Ստորոգութիւն:Բանասիրական գիտութիւններու դոկտորներ
Անատոլի Լ. Եակոբսոն
'''Անատոլի Լ. Եակոբեան''' :
Կենսագրութիւն
Մոսկուայի մէջ՝ 1922-ին միջնակարգ ուսումը աւարտելէ ետք, մուտք կը գործէ Մոսկուայի Առաջին Պետական Համալսարանի Ֆիզիքա-մաթեմաթիկական բաժանմունքը, ուրկէ կը տեղափոխուի Լենինկրատ, եւ իր ուսումը կը շարունակէ տեղի համալսարանի Լեզուագիտութեան ու Նիւթական Մշակոյթի Պատմութեան բաժանմունքին մէջ, որուն ընթացքը կ'աւարտէ 1929-ին: Տակաւին ուսանող՝ 1925-1927 թուականներուն, ան կը մասնակցի Հին Ղրիմի, Սուդակի եւ Խերսոնեսի մէջ գործող հնագիտական արշաւախումբի աշխատանքներուն: Ն. Մառի եւ Յ. Օրբելիի գիտական դպրոցին մէջ սնած երիտասարդ գիտնականը կը սկսի մեծ հետաքրքրութիւն ցուցաբերել Հայաստանի նիւթական մշակոյթին հանդէպ: 1929-ին Յ. Օրբելիի գլխաւորած արշաւախումբին հետ՝ առաջին անգամ ըլլալով կը մեկնի Հայաստան, իսկ 1936-ին, անոր ղեկավարութեամբ կը մասնակցի Ամբերդի պեղումներուն:
1930 թուականէն սկսած Ա. Եակոբսոն պաշտօնի կը կոչուի ՍՍՀՄ Գիտական Ակադեմիայի Նիւթական Մշակոյթի Պատմութեան Ինստիտուտին մէջ եւ ուր, կը շարունակէ գիտական գործունէութիւնը միչեւ իր վերջին օրերը՝ աշխատակիցի, կրտսեր եւ ապա աւագ գիտաշխատողի պաշտօններով:
1941-ին Ա. Եակոբսոն կը ստանայ Պատմական Գիտութիւններու Թեկնածու աստիճանը: Ապա՝ Համաշխարհային Բ. Պատերազմի օրերուն, կը մասնացի Լենինկրատի պաշտպանութեան մարտերուն: 1942-ին կը տեղափոխուի Իվանովա, ուր ապաքինման շրջան մը բոլորելէ ետք կ'անցնի Մոսկուա, ուր մինչեւ 1945 կը շարունակէ աշխատիլ իր պաշտօնավարած հիմնարկի տեղի կեդրոնին մէջ: Նոյն թուականին կը վերադառնայ Լենինկրատ՝ իր պաշտօնին: 1946-1948 թուականներուն՝ Հայաստանի մէջ կ'ուսումնասիրէ ու կը չափագրէ շարք մը հայկական ճարտարապետական կոթողներ, ինչպէս՝ Տաթեւ, Խորակերտ, Գանձասար: 1961-ին, պաշտպանելէ ետք «Միջնադարեան Խերսոնես» խորագրուած իր աւարտաճառը, կ'արժանանայ Պատմական Գիտութիւններու Դոկտոր Աստիճանին:
Ա. Եակոբսոն արժանացած է «Աշխատանքային Կարմիր Դրօշ» շքանշանին, իսկ 1981-ին, ծննդեան 75-ամեակին առիթով, Հայկական ՍՍՀ Գերագոյն Սովետի Պատուոգրին:
Ա. Եակոբսոնի, յատկապէս հայկական ճարտարապետութեան հայող աշխատասիրութիւններէն յիշենք՝ ԱԿՆԱՐԿ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ 5-18 ԴԴ. Ճարտարապետութեան (1950), ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԵՒ ՎՐԱՍՏԱՆԻ ՄԻՋՆԱԴԱՐԵԱՆ ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ՓՈԽՅԱՐԱԲԵՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՆ ՈՒ ՓՈԽԱԴԱՐՁ ԿԱՊԵՐ (1970), ՊԱԼՔԱՆՆԵՐՈՒ, ԱՐԵՒԵԼԵԱՆ ԵՒՐՈՊԱՅԻ, ԱՆԴՐԿՈՎԿԱՍԻ ԵՒ ՄԻՋԻՆ ԱՍԻԱՅԻ ՄԻՋՆԱԴԱՐԵԱՆ ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏԱԿԱՆ ՕՐԻՆԱՉԱՓԱԿԱՆ ՄԻ ՔԱՆԻ ԱՌԱՆՁՆԱՅԱՏԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ (1970), ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԵՒ ԲԻՒԶԱՆԴԻԱՅԻ ՎԱՂ ՄԻՋՆԱԴԱՐԵԱՆ ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ՓՈԽՅԱՐԱԲԵՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ (1973), ՀԱՅԱՍՏԱՆ ԵՒ ՍՈՒՐԻԱ. ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԴՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ (1975), ԿՈՎԿԱՍԵԱՆ ԱՂՈՒԱՆՔԻ ԵՒ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԲՐՈՊԼԵՄՆԵՐԸ (1983) աշխատասիրութիւնները:
Բոլոր աշխատասիրութիւնները լոյս տեսած են ռուսերէնով, Լենինկրատի, եւ կամ՝ Մոսկուա- Լենինկրատի մէջ:
Ա. Լէոբոլտովիչ Եակոբսոն կը մահանայ 1984-ին, Լենինկրատ:
Նազարէթ Տաղաւարեան
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1862 թուականի Դեկտեմբեր 25-ին, Սեբաստիա քաղաքին մէջ, արհեստաւորի ընտանիքէ ներս։ 1869-1878 թուականներուն ուսանած է Կոստանդնուպոլսոյ Սկիւտար թաղամասի Ամենափրկչեան եւ Կալաթա թաղամասի ազգային վարժարաններուն մէջ։ 1878-1879 թուականներուն ուսանած է Փարիզի գործնական երկրագործութեան վարժարանին մէջ։ 1879-1881 թուականներու ուսանած է Ֆրանսայի երկրագործական բարձրագոյն ուսումնարանին մէջ եւ երկրագործութեան գիւղատնտես-ինժեների կոչում ստացած է։ 1881-1883 թուականներուն, յաճախած է նաեւ Ծառաբուծական եւ Այգեբանական վարժարաններ։ 1883 թուականին վերադարձած է Կոստանդնուպոլիս եւ աշխատանքի անցած երկրագործութեան նախարարութեան մէջ եւ նպատակ ունեցած՝ եւրոպական նորագոյն մեթոտները ներդնել Օսմանեան կայսրութեան երկրագործութեան մէջ։ Կարճ ժամանակ անց թողած է պաշտոնը եւ Սեբաստիա վերադարձած։ Այստեղ եղած է Ազգային վարժարաններու տնօրէն, բարեկարգած ու բարեփոխումներ կատարած է ուսումնական ծրագիրերուն մէջ։ Ժողովուրդին՝ եւրոպական քաղաքակրթութեան, հաղորդակից դարձնելու նպատակով, չափահասներու լսարան ու կիրակնօրեայ կրթարան հիմնադրած է։ Հիմնած է իգական սեռի դաստիարակութեան հարցերով զբաղուող «Հայուհիներու ընկերութիւն» եւ այլն։
Սակայն Սեբաստիոյ մէջ ցուցաբերածան անոր աշխուժութիւնն ու բնական գիտութիւններ տարածելու ձգտումը յարուցած է տեղի պահպանողական իշխանութիւններու եւ հայ հոգեւորականներու անբարեհաճութիւնն ու թշնամանքը, որուն հետեւանքով կրկին վերադարձած է Կոստանդնուպոլիս։ 1885-86 թուականներուն, եղած է Կոստանդնուպոլսոյ Արամեան վարժարանի տնօրէն եւ այն՝ կարճ ժամանակուան ընթացքին, օրինակելի կրթօճախ դարձրած է։ 1885-1887 թուականներուն, Կոստանդնուպոլսոյ մէջ մասնակցած է հայերէն բնագիտական առաջին հանդէսին՝ «Գիտական շարժումի» հիմնադրմանը եւ հրատարակմանը ։ Եռանդուն կերպով աշխատակցած է Կոստանդնուպոլսոյ եւ Փարիզի հայկական ու ֆրանսական պարբերականներուն։ 1885 թուականին, բնագիտական յառաջադիմական հայացքներու համար Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքարանի Ազգային խառը ժողովի Կրօնական ժողովը զինք բանադրած է։ 1887 թուականին, խուսափելով հալածանքներէ, հրաժարած է մանկավարժական գործունէութենէն եւ մեկնած՝ Գահիրէ, ապա՝ Ֆրանսա։ 1887-1893 թուականներուն ուսանած է Փարիզի համալսարանի բժշկական բաժնէն եւ, միաժամանակ, Սորպոնի համալսարանի բնագիտական բաժնէն ներս։ Սակայն հիւանդութեան պատճառով ուսումն ընդհատած է եւ Սեբաստիա վերադարձած։ 1890 թուականին կրկին մեկնած է Փարիզ եւ ուսումը շարունակած։ 1891 թուականին աւարտած է Փարիզի համալսարանի բնագիտական բաժինը։ 1892 թուականին մասնագիտացած է Փարիզի Պաստիորի մանրէաբանութեան ուսումնարանին մէջ։ 1893 թուականին աւարտած է Փարիզի համալսարանի բժշկական բաժինը եւ բժշկագիտութեան դոկտորի կոչում ստացած է։ 1893 թուականին վերադարձած է Կոստանդնուպոլիս եւ Բերա թաղամասին մէջ բացած է սեփական բուժարան։
1896 թուականին Տաղաւարեան Կոստանդնուպոլսոյ մէջ հայրենասիրական գործունէութեան համար ձերբակալուած ու բանտարկուած է։ Չորս ամիս ետք, ընդհանուր համաներման շնորհիւ ազատ արձակուած է։ 1897 թուականին Կոստանդնուպոլսի Բերա թաղամասի Ֆրանսական՝ Ս. Փրկիչ ազգային հիւանդանոցի օժանդակ բժիշկ նշանակուած է, միաժամանակ եղած է Բերայի ազգային վարժարաններու հոգաբարձու։ Դարձեալ բանտարկուած է 1900 թուականին եւ արձակուած՝ Ֆրանսայի դեսպանութեան միջնորդութեամբ։ Խուսափելով յետագայ հալածանքներէն՝ 1905 թուականին մեկնած է Եւրոպա, անցած Եգիպտոս եւ հաստատուած՝ Գահիրէ, ուր սկսած է աշխատիլ որպէս բժիշկ, մանկավարժ, մասնակցած Հայկական բարեգործական ընդհանուր միութեան հիմնադրման։ 1908 թուականի երիտթուրքական յեղաշրջումէն ետք վերադարձած է Կոստանդնուպոլիս, ընտրուած՝ խորհրդարանի երեսփոխան (Սեբաստիայէն), զբաղած՝ հողային հարցի նախագիծի մշակմամբ։ Տաղաաւարեան հասարակական եռանդուն գործունէութիւն ծաւալած է յատկապէս ազգային կեդրոնական վարչուեան մէջ (որուն քաղաքական ժողովի անդամ էր 1910-1912 թուականներուն) եւ Կոստանդնուպոլսոյ քաղաքապետարանին մէջ (1912-1913 թթ.)։ 1913 թուականին Կոստանդնուպոլսոյ քաղաքապետարանի ընդհանուր քննիչ նշանակուած է։ 1914 թուականին ՀԲԸՄ մասնաճիւղեր բանալու նպատակով այցելած է Կովկաս ։
Եղերական մահ
1915 թուականի Ապրիլ 24-ին, ի թիւս Կոստանդնուպոլսոյ 600 ակնառու հայ մտաւորականներու, ձերբակալուած եւ բանտարկուած է Կոստանդնուպոլսոյ կեդրոնական բանտին մէջ։
1915 թուականի Ապրիլ 25-ին, ի թիւս բազմաթիւ հայ մտաւորականներու, շոգեկառքով տեղափոխուած է Այաշի բանտ եւ մի քանի ամիս այնտեղ մնացած է։ Նազարէթ Տաղաւարեանն իր մասնագիտական տաղանդը գործադրած է նաեւ բանտէն ներս՝ բուժելով ու խնամելով հիւանդ ու վիրաւոր բանտարկեալները։ Կարճ ժամանակ բանտէն ներս մնալէ ետք, 13 այլ մտաւորականներու հետ, Այաշէն ուղարկուած է Տիգրանակերտ՝ իբր Պատերազմական ատեանին ներկայանալու համար։ 1915 թուականի Յուլիս 21 կամ 23-ին (կամ Սեպտեմբեր 15-ին), Տիգրանակերտ տեղափոխուելու ճամբուն վրայ աննկարագրելի չարչարանքներու ենթարկուելով, ի թիւս 13 հայ մտաւորականներու, գազանաբար սպանուած է Տիգրանակերտի ոճրագործ նահանգապետ՝ Ռեշիտի, ուղարկած չեթեներու հրոսակախումբին ձեռքով, գերմանացի զինուորականներուն աչքին առաջեւ։
Գիտական գործունէութիւն
Եղած է բազմակողմանի զարգացած գիտնական, տիրապետած էշարք մը լեզուներու։ Տաղաւարեան գրած է բազմաթիւ գիտական աշխատութիւններ՝ բժշկութեան, կենսաբանութեան, ֆիզիկայի, քիմիայի, երկրագործութեան, աստղագիտութեան, Հայաստանի պատմութեան ու հայ եկեղեցւոյ, հայ ժողովուրդի պատմութեան, հայ գիրերու գիւտի մասին (հրատարակուած են ֆրանսերէն եւ թուրքերէն լեզուներով)։ Հայերէն եւ ֆրանսերէն դասախօսութիւններ ներկայացուցած է։ 15 գիտական աշխատութիւններ, մի քանի տասնեակ բժշկական, պատմագիտական յօդուածներ հեղինակած է։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ բնագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ գիւղատնտեսներ Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Յովհաննէս Բաղիշեցի
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1678-ին Բաղէշ։ Ուսանած է Տարօնի (Մուշ) Ամրտօլու վանքին մէջ, Հայ դպրութեան պատմութեան մէջ համալսարանի դեր կատարած է։ Վանքը ունէր հարուստ գրադարան մը, կ՚աւանդուէր իմաստասիրութիւն, տրամաբանութիւն, նաեւ քերականութիւն… Համբաւաւոր վանահայր աստուածաբան Վարդան Բաղիշեցիի աշակերտ Յովհաննէս Կոլոտ 1698-ին աբեղայ՝ իսկ 1708-ին վարդապետ կը ձեռնադրուի Սուրբ Կարապետ Մուրատատու Վանքին մէջ։
1715-ին կը ձեռնադրուի Պոլսոյ Պատրիարք, կ՚ունենայ կարեւոր ներդրում մեր կրթական կեանքէն ներս։ Սկիւտարի մէջ կը հիմնէ «Դպրատուն»ը, որպէս բարձրագոյն վարժարան հոգեւորականներու։
Գրական Ասպարէզ
Կոլոտ արեւմտեան լեզուներէն թարգմանել տուած է աստուածաբանական, քարոզչական, հովուական, փիլիսոփայական, գիտական ու մեկնողական բովանդակութեամբ գիրքեր։ Ան առաջ տարաւ տպագրութիւնը, տարածեց մշակոյթն ու ընթերցումը։ Կոլոտ Մշոյ Սուրբ Կարապետի, Ամրտօլի ու Գլակի վանքերէն բերել եւ բազմագրել տուած է հազուագիւտ ձեռագիրներ։ Իր այս գործերով կազմած «Մատենադարան»ը, ժառանգ թողած է իր «Դպրատուն» դպրոցին։ Կոլոտի սկսցուցած մտաւորական շարժումը ծաղկումի ճամբուն կը մտնէ ԺԹ. դարուն, եւ 1863-ին Սահմանադրական լուսաւորուած սերունդին ճիգերով աւելի կ՚ուժեղանայ։
Կոլոտ եղած է շինարար պատրիարք մը։ Անոր հովանաւորութեամբ կառուցուած, վերաշինուած եւ նորոգուած են բազմաթիւ եկեղեցիներ։
Կոլոտ պատրիարք թաղուած է Ղալաթիոյ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցւոյ ներքեւի մատուռը։ Ան մասնաւոր սէր եւ հոգածութիւն ունեցած էր այս պատմական եկեղեցիին հանդէպ ու անձամբ հսկած՝ անոր վերաշինութեան։
Արտաքին հղումներ
Ստորոգութիւն:1741 մահեր Ստորոգութիւն:Պատրիարքներ
18 Օգոստոս
18 Օգոստոս, տարուան 230-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 231-րդ) օրն է։
Տօներ
Ստորոգութիւն:Օգոստոս
Արուսեակ (մոլորակ)
Վեներա կամ Արուսեակ (Venus; Խորհրդանիշ։ ), (հայերէն այլ անուանումներ՝ Լուսաբեր, Աստղիկ, Այգաբեր, Այգաստղ, Գիշերավար, Լուսաստղ, Առաւօտեան աստղ, Երեկոյեան աստղ), Արեգակնային համակարգի ն երկրորդ մոլորակն է։ Պտոյտին պարբերութիւնը 224, 7 երկրային օր է։ Մոլորակը իր լատիներէն անունը ստացած է Հռոմէական դիցաբանութեան Արուսեակ սիրոյ աստուածուհիէն:
Արուսեակը Երկիր երկնակամարին վրայ երեւցող մարմիններէն պայծառութեամբ երրորդն է Արեւէն եւ Լուսինէն ետք, անոր տեսանելի աստղային մեծութիւնը կը հասնի − 4,6 բաւարար պայծառի: Քանի որ Արուսեակը աւելի մօտ է Արեւուն, քան Երկիր մոլորակը, անիկա երկնակամարին վրայ բնաւ չի հեռանար Արեւէն աւելին քան 47,8° (երկիրին մակերեւոյթէն դիտողին համար)։ Իր առաւելագոյն լուսատուութիւնը կը հասնի արեւածագէն անմիջապէս առաջ կամ որոշ ժամանակ մը ետք, ուրկէ կը ծագին Առաւօտեան եւ Երեկոյեան աստղ անուանումները։
Արուսեակ կը դասակարգուի իբրեւ Երկրային խումբի մոլորակ, եւ երբեմն զայն կ'անուանեն «Երկիրին քոյրը», քանի որ երկու մոլորակները իրարու կը նմանին չափերով, ձգողական ուժով եւ կազմութեամբ։ Սակայն պայմանները այս երկու մոլորակներուն վրայ չափազանց տարբեր են։ Արուսեակին մակերեւոյթը թաքնուած է չափազանց խիտ ծծմբաթթու ամպերով, որոնք ունին բարձր արտացոլման գործակից, որ կարելիութիւն չի տար տեսնելու մակերեւոյթը տեսանելի լուսապատկերէն (սակայն Արուսեակին մթնոլորտը թափանցիկ է «ռատիօալիքներ»ու համար, որոնց միջոցով ալ կը հետազօտուի մոլորակին մակերեւոյթը)։
Արուսեակ ունի ամէնէն խիտ մթնոլորտը, որ գլխաւորաբար բաղկացած է ածխաթթու կազէ։ Անիկա կը բացատրուի անով, որ Արուսեակին վրայ կեանք գոյութիւն չունի, որ կրնայ զայն կենսազանգուածի վերամշակել ։
Խորքին մէջ անցեալին, ինչպէս կ'ենթադրուի, Արուսեակ այնքան տաքցած է, որ երկրայինի նման ովկիանոսները, որոնք կ'ենթադրուին որ այնտեղ կային, ամբողջութեամբ գոլորշիացած են, երբ ջերմաստիճանը աճած է ջերմոցային ազդեցութեան հետեւանքով , իրենց ետեւ երկարելով անապատային տեսարան մը՝ բազմաթիւ ժայռերով։ Տեսութիւններէն մէկը կ'ենթադրէ, որ ջրային գոլորշին մագնիսական թոյլ դաշտի մը պատճառով այնքան բարձրացած է, որ քշուած է Արեգակնային քամիին կողմէ դէպի միջմոլորակային միջավայր ։
Արուսեակին մակերեւոյթին Մթնոլորտային ճնշումը 92 անգամ մեծ է, քան Երկիրինը։ Մանրամասն մակերեւոյթի հեռահար քարտէսագրումը կատարուած է վերջին 22 տարուան ընթացքին, յատկապէս «Մագելան» ծրագիրի շրջանակներուն մէջ։ Արուսեակին մակերեւոյթը կը կրէ վառ արտայայտուած հրաբխային գործունէութեան հետքեր, իսկ մթնոլորտը կը պարունակէ մեծ քանակով ծծումբ։ Որոշ փորձագէտներ կը կարծեն, որ հրաբխային գործունէութիւնը Արուսեակին վրայ կը շարունակուի մինչեւ այսօր։ Սակայն այս պնդման բացայայտ ապացոյցներ չկան, քանի որ ոչ մէկ հրաբխային խորխորատներու մէջ լաւային հոսանքներ նկատուած են։ Զարմանալիօրէն փոքր քանակի հարուածային խառնարանները կը փաստեն մոլորակին մակերեւոյթին երիտասարդ ըլլալը, անիկա ունի շուրջ 500 միլիոն տարուան պատմութիւն։ Արուսեակին վրայ հիմնական աշխուժութիւն մը չէ նկատուած. թերեւս այդ պատճառով է, որ մոլորակին կեղեւը առանց ջուրի է, մակերեւոյթը կպչուն է եւ շարժուն չէ։ Նոյնպէս կ'ենթադրուի, որ Արուսեակ աստիճանաբար կը կորսնցնէ ներքին բարձր ջերմաստիճանը։
Արուսեակ միակն է Արեգակնային համակարգի ութ մոլորակներէն, որ անուանուած է աստուածուհիին անունով։
Հիմնական տուեալներ
Արուսեակէն Արեւ ինկած միջին հեռաւորութիւնն է 108 միլիոն Ք.մ. (0,723 ա. մ.)։ Արուսեակէն Երկիր հեռաւորութիւնը կը փոխուի 40-էն 259 միլիոն Ք.մ. միջակայքին մէջ ։ Անոր ուղեծիրը շատ մօտ է շրջանաձեւին, արտակեդրոնութիւնը կը կազմէ ընդամէնը 0,0068։ Անոր պտոյտին պարբերութիւնը Արեգակին շուրջ կը կազմէ 224,7 երկրային օր, միջին ուղեծրային արագութիւնը 35 Ք.մ./վ։ Ուղեծիրին թեքումը խաւարածիրի հարթութեան հաւասար է 3,4°։
Արուսեակ կը պտըտի իր առանցքին շուրջ 2° շեղումով, ուղեծիրին հարթութեան ուղղահայեաց, արեւելքէն արեւմուտք ուղղութեամբ, այսինքն մոլորակներու մեծամասնութեան պտոյտին ուղղութեան հակառակ։ Առանցքին շուրջ մէկ պտոյտը Արուսեակ կը կատարէ 243, 02 երկրային օրուան ընթացքին։ Մոլորակին արեգակնային օրը կը կազմէ 116,8 երկրային օր։ Հետաքրքրական է, որ Երկիրին հանդէպ Արուսեակ մէկ պտոյտ կը կատարէ իր առանցքին շուրջ 146 օրուան ընթացքին ։ Արուսեակին տրամագիծը կը կազմէ 12,092 Ք.մ. (միայն 650 Ք.մ.-ով փոքր, քան Երկիրինը), իսկ անոր զանգուածը կը կազմէ Երկիրին զանգուածին 81,5% (4,87 Ք.կ.)։ Արուսեակին մակերեւոյթին վրայ պայմանները արմատապէս կը տարբերին Երկիրին պայմաններէն, անոր խիտ ածխաթթու կազով հարուստ մթնոլորտին պատճառով։ Արուսեակին մթնոլորտին մեծ մասը կը կազմէ ածխաթթու կազը՝ 96.5%, իսկ մնացեալ մասին մեծամասնութիւնը կը կազմէ ազոտը՝ 3,5% ։ Արուսեակին միջին խտութիւնը կը կազմէ 5,24 գ/սմ³ ։ Մակերեւոյթին մօտ ազատ անկման արագութիւնը կը կազմէ 8,87 մ/վ², իսկ երկրորդ տիեզերական արագութիւնը՝ 10,46 Ք.մ./վ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Արուսեակ մոլորակ Ստորոգութիւն:Երկրային խումբի մոլորակներ Ստորոգութիւն:Արեգակնային համակարգի մոլորակներ
Վերադարձ Մահուան Աշխարհ
Վերադարձ մահուան աշխարհ (Return to Deathworld), Возвращение в Мир Смерти, Երեւակայական ժանր ունեցող ռուս գրողի՝ Անտ Սկալանդիսի վէպն է։ Գրուած է 1998-ին։ Գիրքին համահեղինակն է ամերիկացի գրող Հերի Հարիսոնը։ «Մահուան Երկիր» գիրքին շարունակութիւնն է, ուր Եազոն Տին Ալտի արկածներու մասին կը պատմէ։
Բովանդակութիւն
Գործողութիւնները տեղի կ'ունենան «The Mothballed Spaceship» պատմուածքին մէջ նկարագրուած իրադարձութիւններէն քանի մը տարի ետք։ Մոլորակը կը ճանչցուի իբրեւ աշխարհներու լիկայի լիիրաւ անդամ եւ Կերկ Պիեր կ'արժանանայ վարչապետի կոչման։ Եազոն Տին Ալտ մասնագիտացած խաղացող ըլլալէ բացի, տնտեսագիտութեան, արդարադատութեան, մշակոյթի եւ կրթութեան նախարարն է։ Պիրացիք կը հիմնեն նոր քաղաք մը, որ պատերազմի մէջ չէ։ Պիր կը հասնի նաւ մը, ուր Ռիվերդ Բերվիկ՝ Բարձր Խորհուրդի լիիրաւ անդամ էր եւ որու նախագիծ մը առաջարկուած էր, օգնելու պիրացիներուն, որպէսզի յաղթահարեն մօտեցող տիեզերական «օբյեկտ 001»-ը, որ ունի շարք մը վտանգաւոր յատկութիւններ։ Եազօ կը հաւաքէ մեծ խումբ մը եւ կ'ուղեւորուի ուսումնասիրելու առեղծուածային այս առարկան ՝«Արգոն»։
Յղումներ
Ստորոգութիւն:1998 վէպեր Ստորոգութիւն:Գարի Գարիսոնի գիրքեր
Արտիւր Լայսթ
Արտիւր Լայսթ ՝ գերմանացի հայագետ։ Ուսումն աւարտելուց հետո երկար ժամանակ Լեհաստանում ուսուցչի պաշտոն է վարել, ապա 12 տարի նուիրվել է հայ եւ վրացի լեզուների ուսումնասիրության 1889 թ.։ ՈՒսումնասիրելով հայոց լեզուն ու գրականությունը՝ մի շարք գրուածքներով գերմանացիներին ծանօթացրեց է հայոց գրականութեան հետ «Armenische Bibliothek» գրքերով (որ հրատարակել է հանգ. Աբգար Յովհաննիսյանը)։ Այս գրքերում նրան են պատկանում
ա) Armenische Dichterstimmen
բ) Vom Lebensborn der Morgenlandes,
որի մէջ խօսում է Ասիայի ազգերի, ի թիւս այլոց եւ հայերի, ներքին կեանքի մասին։
Լայսթն ունի գրուածքներ վրաց յայտնի դասական բանաստեղծական վէպը «Վէփխիս տղաւօսանի» (Ընձենաւոր, Der Mann in Tiger fille)։
Ստորոգութիւն:Գերմանացի հայագետներ
180 (թիւ)
180 (հարիւր ութսուն) է զոյգ եռանիշ բնական թիւ մըն է 179 եւ 181 պարզ թիւերու միջեւ
Հէնրիկ Հիւպշման
Հէնրիկ Հիւպշման (Եոհան Հէնրիկ), գերմանացի Լեզուաբան, հայագէտ, իրանագէտ։ Բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր (1872)։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Փրուսիոյ Էրֆուրթ քաղաքը։ 1868 թուականին Ենայի համալսարանին մէջ աշակերտած է Անտրէաս Շլայխըրի, ապա՝ հայագիտական բնագաւառէն ներս Ենայի եւ Թիւպինկէնի համալսարաններու փրոֆէսոր Ա. Մերքսին։
Աւարտած է Միւնիխի համալսարանի արեւելագիտութեան բաժինը (1872) եւ ստացած դոկտորի աստիճան։ Նոյն տարին Միւնիխի մէջ հրատարակած է «Հոլովումներու վարդապետութիւնը», որուն մէջ հայ լեզուին վերաբերեալ կարեւոր տեղեկութիւններ կան։ «Զրադաշտական երգ մը» (1872) ուսումնասիրութեան մէջ անոր ուշադրութիւնը գրաւած է նաեւ հայերէնը։ 1873-ին հրատարակած է քանի մը ուսումնասիրութիւններ Ավիստայի մասին։ 1873-1875 թուականներուն Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան մէջ ուսումնասիրած է այն եւ յետագային հիմնականօրէն զբաղած միայն հայերէնով։ 1875 թուականին Լայփցիկ համալսարանին մէջ դասախօսի պաշտօն ստանալուն համար ներկայացուցած է յիշատակագիր մը, արաբական տիրապետութեան շրջանին Հայաստանի վիճակի մասին քաղելով Սեփիոսէն, զոր գերմաներէնի թարգմանած է։ Հայոց լեզուի զարգացման մէջ մեծ տեղ յատկացուցած է ոչ լեզուական երեւոյթներուն՝ մշակոյթին, մշակութային փոխազդեցութիւններուն, տարածքային նուաճումներուն։
Գործունէութիւն
Լեզուներու համեմատական ուսումնասիրութեան համար կարեւոր համարած է բացառութիւններ չճանաչող հնչիւնական օրէնքներու, ինչպէս նաեւ լեզուի պատմութեան մէջ համաբանութեան գործօնի ազդեցութեան բացայայտումը։ Հնդեւրոպական լեզուներու փոխյարաբերութեան հարցը Հիւպշման ընդունած է Եոհան Շմիտթի «ալիքներու տեսութիւնը»։ 1875-ին կը հրատարակէ հայագիտութեան մասին շատ նշանակելի աշխատութիւն մը, որ ցոյց կու տար թէ՝ «ո՜ր տեղը կը գաւէ հայ լեզուն հնդեւրոպական լեզուներուն մէջ», հայերէնը համեմատական քննութեան ենթարկելով միւս հնդեւրոպական լեզուներու հետ, Հիւպշման ապացուցածէ, որ հայերէնին իրանական բնոյթ տուող բառերը պարսկական փոխառութիւններ են, իսկ հայերէնը իր բնիկ բառապաշարով, հնչիւնական եւ քերականական կառուցուածքով անկախ դիրք կը գրաւէ հնդեւրոպական լեզուաընտանիքին մէջ։ Յետագային ան աւելի մանրամասն քննութեան ենթարկած է հայերէնի հնչիւնական, քերականական համակարգերը եւ բառապաշարը։
1876-ին «Գերման-արեւելեան ընկերութեան» հանդէսին մէջ նշանակութեան արժանի յօդուած մը հրատարակած է հին հայերէն լեզուի արտասանութեան եւ տարադարձութեան մասին։
1877 Մայիս 18-ին, Լոնտոնի մէջ գումարուած Բարեսիրական ընկերութեան ներկայացուցած է խիստ հետաքրքրական տեղեկութիւն մը հայոց լեզուի ուսման կարեւորութեան մասին, բանասիրական տեսակէտով։ Այս նշանակելի աշխատութենէն ետք 1877-ին, Սթրազպուրկի համալսարանին համեմատական բանասիրութեան ուսուցչապետ անուանուեցաւ։ 1881-էն սկսեալ հայ լեզուի եւ պատմութեան վերաբերեալ հատորներու շարք մը հրատարակած է։
Սակայն ինչ որ Հիւպշմանի անունը անմոռանալի պիտի դարձնէր եւ իրեն պիտի սեփականացնէր հայագէտներու միջեւ, որոնց շատ բան կը պարտի հայ բանասիրութիւնը, այն մեծ աշխատութեանց շարքն է, զոր սկսաւ հրատարակել «Հայերէն քերականութիւն» անունին տակ։ Ասոնցմէ երկուքը հին հայերէնի մէջ պարսկերէն եւ արաբերէն բառեր – 1895, Լայփցիկ – եւ հին հայերէնի մէջ արաբերէն եւ յունարէն փոխառեալ բառեր եւ բնիկ հայերէն բառեր - 1897, որոնք կը կազմէին հայերէն քերականութեան ստուգաբանական մասը, հրատարակուած են, իսկ մնացեալ երկու մասերը չէ կրցած աւարտել Հիւպշման :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Գերմանացի հայագէտներ Ստորոգութիւն:Գերմանացի լեզուաբաններ Ստորոգութիւն:Բանասիրական գիտութիւններու դոկտորներ Ստորոգութիւն:1 Յուլիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:21 Յունուարի մահացածներ
Մալթա
Մալթա (Malta), Մալթայի Հանրապետութիւն (Republia ta՝ Malta), պետութիւնը կը գտնուի Միջերկրական ծով ու կեդրոնական մասին մէջ։ Կը մտնէ Անգլիական համագործակցութեան մէջ։ Տարածութիւնը 316 քմ2 է, բնակչութիւնը՝ 413,965 (2015), մայրաքաղաքը՝ Ուալեթա: