cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սեն Փեթերսպուրկ
Մշակոյթ
Սեն Փեթերսպուրկը համաշխարհային նշանակութեան մշակութային կեդրոն է․ այն յաճախ կ՛անուանեն «Մշակութային մայրաքաղաք»։ Քաղաքին մէջ կը գտնուի մշակութային ժառանգութեան 8464 առարկայ (պատմական եւ մշակութային յուշարձաններ), այսպէս՝ 4213 դաշնային նշանակութեան մշակութային ժառանգ, որ կը կազմէ ՌԴ տարածքին պետութեան կողմէ պահպանուող բոլոր յուշարձաններու գրեթէ 10%-ը։ Սեն Փեթերսպուրկի մէջ կը գործէ աւելի քան 200 թանգարան եւ անոնց մասնաճիւղերը (ինչպէս՝ Էրմիթաժ (գրեթէ 3 մլն արուեստի գործ եւ համաշխարհային մշակոյթի յուշարձան), Ռուսական թանգարանը (ռուսական արուեստի ամենամեծ թանգարանը), կեդրոնական ռազմածովային թանգարանը, Ռուսաստանի նկարիչներու ակադեմիայի թանգարանը, Քաղաքային քանդակագործութեան թանգարանը, Սեն Փեթերսպուրկի պատմութեան թանգարանը, Պետրոս Մեծի մարդաբանութեան եւ ազգագրութեան թանգարանը (Քունսթքամերա), Փեթերկոֆի, Օրանիենբաումի, Ցարսքոյէ Սելոյի, Պաւլովսքի, «Պուշկինսքայա, 10» արուեստի կեդրոնը, Էրարթա ժամանակակից արուեստի թանգարանը, Ա․ Պուշկինի համառուսաստանեան թանգարանը, Լենինկրատի պաշտպանութեան եւ շրջափակման թանգարանը եւ այլն), Լենէկսբօ ցուցահանդէսային համալիրը, աւելի քան 70 թատրոն (ինչպէս՝ Մարիինեան թատրոնը, Ալեքսանդրինսքի թատրոնը, Միխայլովսքի թատրոնը, Գ․ Թովսդոնոգովի անուան թատերական մեծ թատրոնը, Ն․ Աքիմովի անուան կատակերգութեան ակադեմիական թատրոնը, Փոքր թատերական թատրոնը, Սեն Փեթերսպուրկի Լենսվէթի անուան ակադեմիական թատրոնը, Պալտիքայի տուն, Վ․ Քոմիսարժեվսքայայի անուան ակադեմիական թատերական թատրոնը, «Լիցեդէի» ծաղրածուական թատրոնը, Սեն Փեթերսպուրկի պետական մեծ կրկէսը եւ շատ ուրիշներ), 1100 գրադարան (-որոնցմէ խոշորերն են Ռուսաստանի ազգային գրադարանը (հանրային), Ռուսաստանի Գիտութիւններու ակադեմիայի գրադարանը, Պ․ Ելցինի անուան նախագահական գրադարանը), աւելի քան 50 առօրեա-մշակութային հաստատութիւններ, աւելի քան 50 շարժանկարներ։ Սեն Փեթերսպուրկի մէջ կը գործէ քանի մը ստեղծագործական համալսարան՝ Սեն Փեթերսպուրկի Ռիմսքի-Քորսաքովի անուան երաժշտանոցը, Ա․ Վականովայի անուան ռուսական բեմապարի ակադեմիան, Ռուսաստանի բեմական արուեստներու պետական հաստատութիւնը, Սեն Փեթերսպուրկի Ռեպինի անուան գեղանկարչութեան, քանդակագործութեան եւ ճարտարապետութեան ուսումնարանը, Սեն Փեթերսպուրկի Շտիգլիցի անուան գեղարուեստա-արդիւնաբերական ակադեմիան, Սեն Փեթերսպուրկի Ռերիխի անուան գեղարուեստական ուսումնարանը։ Քաղաքին մէջ կը գործէ մօտ 10 շարժանկարի արուեստանոց, -որոնցմէ հիներէն են «Լենֆիլմ»-ը, «Լեննաուչֆիլմ»-ը։
2011-ին Սեն Փեթերսպուրկի մէջ տեղի ունեցած է մօտ 1000 ցուցահանդէս, աւելի քան 120 առաջին ներկայացում, գրեթէ 300 փառատօն, -որոնցմէ են «Մարիինսքի» բեմապարի միջազգային փառատօնը, «Սպիտակ գիշերներու աստղերը» արուեստներու միջազգային փառատօնը, «Արուեստներու հրապարակ» միջազգային ձմեռնային փառատօնը, «Dance Open» բեմապարի միջազգային փառատօնը, «Սեն Փեթերսպուրկի պալատներ» միջազգային երաժշտական փառատօնը, «Սպիտակ գիշերուան» ճազի միջազգային փառատօնը, «Աւանկարտէն մինչեւ մեր օրեր» արուեստներու միջազգային փառատօնը, «Փառատօններու փառատօն» միջազգային շարժապատկերի փառատօնը, Օլկինոյի մէջ հեծանիւներու միջազգային փառատօնը, «Պալտիքայի տուն» միջազգային թատերական փառատօնը, «Մանկութեան տօն» մանկապատանեկան միջազգային մրցոյթ-փառատօնը։
1981-1990-ականներուն Լենինկրատի մէջ գործած է Լենինկրատի ռօք ակումբը, որ քաղաքին մէջ սկիզբ դրած է ռօք հաւաքականներու օրինականացման։ Ակումբի կազմաւորման մասնակցած են «Փիքնիք», «Աքուարիում», «Զոոբարք», «Միֆի», իսկ աւելի ուշ նաեւ «Աուքցիոն», «Կինօ», «Ալիսա», «Փոփ-մեխանիկա», «ԴԴՏ», «Նոլ» եւ շատ ուրիշ ռօք խումբեր։ Այսօր քաղաքին մէջ կը գործէ Վիկտոր Ցոյի «Քամչատքա» ակումբ-թանգարանը․ Պոգոսլովսքիի գերեզմանոցին մէջ գտնուող երգիչի գերեզմանը անոր երկրպագուներու համար ուխտագնացութեան վայր է։
26 Մայիս 2013-ին քաղաքի հիմնադրման 310-ամեակին նուիրուած տօնակատարութեան ժամանակ Սեն Փեթերսպուրկի մասին բազում երգեր կատարուած են։ Իսահակեան հրապարակին մէջ՝ սիմֆոնիկ նուագախումբի նուագակցութեամբ մէկ ժամուան ընթացքին 4335 մարդ կատարած է 14 երգ։
Ճարտարապետութիւն
1990-ին Սեն Փեթերսպուրկի պատմական կեդրոնը եւ արուարձաններու պալատ-զբօսայգիները ներառուած են ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ։ Պետութեան պաշտպանութեան տակ կը գտնուի մօտ 8000 ճարտարապետական յուշարձան ։ 2005-ին ընդունուած է մշակութային ժառանգութեան պահպանման Փեթերսպուրկեան ռազմավարութիւնը ։ Քաղաքին վեհութիւն կը հաղորդեն ճարտարապետական համալիրները, խիստ ուղիղ փողոցները, ընդարձակ հրապարակները, այգիներն ու զբօսայգիները, գետերն ու բազմաթիւ ջրանցքները, առափները, կամուրջները, նախշաւոր ցանկապատները, յուշարձաններն ու զարդարուած քանդակները։ 18-20-րդ դարերու ճարտարապետական համալիրներէն են Պետրոպաւլովեան ամրոցը, Ալեքսանդր Նեւսքիի մայրաւանքը, Սմոլնիի ուսումնարանը, Պալատական հրապարակը՝ Ձմեռնային պալատով, Ծովակալութեան շէնքը, Նեւայի պողոտան, Վասիլեւսքի կղզիի Սլաքը՝ Սակարանի շէնքով, ծերակոյտի հրապարակը՝ Պետրոս Ա.-ի արձանով, Օստրովսքիի հրապարակը, Արուեստներու հրապարակը, Իսահակի հրապարակը եւ 20-րդ դարու երկրորդ կիսուն ստեղծուած Ապստամբութեան հրապարակը։
Փեթերսպուրկի սրընթաց զարգացումը մարտահրաւէր էր բազմադարեայ պատմութիւն ունեցող, դանդաղ զարգացող եւ աճող քաղաքի մասին աւանդական պատկերացումներուն ։ Պետրոս Ա.-ը հիմնած է քաղաքը Վենետիկի ու Ամսթերտամի օրինակով․ սալայատակ փողոցներու փոխարէն Սեն Փեթերսպուրկը պէտք է ծածկուեր ջրանցքներու ցանցով, որմով բնակիչները պէտք է նաւարկէին թեթեւ նաւակներով։ Թէեւ Պետրոսի երազանքը այդպէս ալ չիրականացաւ, ճիշդ արտասահմանեան այդ փորձը հիմք դարձաւ յետագայ կառուցման համար։ Քաղաքի 1716-ի գլխաւոր յատակագիծի հեղինակը դարձաւ իտալացի ճարտարապետ Տոմէնիքօ Անտրիա Թրեզինին․ ուղղահայաց փողոցները, լայնարձակ պողոտաները նոր մայրաքաղաքի բնորոշ գիծը դարձան։ Այսպիսի նախագծումը կ՛երեւի Վասիլեւսքի կղզիի եւ «եռատամի» օրինակի վրայ՝ Ծովակալութեան շէնք-Նեւայի պողոտայ, Կորոխովայա փողոց, Վոզնեսենսքի պողոտայ։ Քաղաքի կեդրոնական հատուածի գրեթէ ամբողջ կառուցապատումը կատարուած է աւելի ուշ, սակայն երկրաչափօրէն կառուցուած հրապարակները եւ փողոցները որոշեցին քաղաքի կերպարը մինչեւ մեր օրերը։ Այդտեղ վճռորոշ դեր խաղցած է Պետրոս Ա.-ի անձը․ ան անձամբ ընտրած է Նեւայի պողոտայի, Ծովակալութեան շէնքի, Պետրոպաւլովեան ամրոցի վայրերը, վարած է քաղաքաշինական խիստ կարգապահութիւնը ։ Պետրոսի հրամանով բոլոր շէնքերը պէտք է կառուցուէին քարէ (ասոր հետ մէկտեղ Ռուսաստանի մնացած քաղաքներուն մէջ արգիլուեցաւ իբրեւ շինարարութեան հիմնական նիւթ օգտագործել քարը)։ Այդ ժամանակներուն տարածում գտած է պետրոսեան barocco ոճը, որու ներկայացուցիչներն են իտալացիներ Տ․ Թրեզինին, Ճովաննի Մարիա Ֆոնթանան, Նիկոլօ Միքէտտին, ֆրանսացի Ժան Պադիսդ Լեպլոնը, գերմանացիներ Անդրէաս Շլիւտէրը, Գէորգ Եոհան Մատարնովին, ռուս Միխայիլ Զեմցովը։ Քաղաքին մէջ պահպանուած են այդ ոճով կառուցուած քանի մը շէնքեր՝ Պետրոպաւլովեան ամրոցը՝ Պետրոպաւլովեան տաճարով, Ամառնային պալատը, Քունսթքամերան, Տասներկու խորհուրդներու շէնքը, Մենշիքովի պալատը։ 18-րդ դարու կէսերուն սկսաւ գերակշռել ելիզաւետեան barocco ոճը, որ կը ներկայացնէին ճարտարապետներ Վարֆոլոմէյ Ռաստրելլին (Ձմեռնային պալատը, Սմոլնի մենաստանը, Փեթերկոֆի մեծ պալատը, Ցարսկոյէ Սելոյի Եկատերինայի մեծ պալատը) եւ Սաւվա Չեւաքինսքին (Նիկողայոսի ծովային տաճար) ։
1844-ին Նիկոլա Ա. կայսրը հրաման արձակած է արգիլել քաղաքին մէջ Ձմեռնային պալատի տանիքէն բարձր քաղաքացիական շինութիւններ կառուցել ։ 18-րդ դարու երկրորդ կիսուն քաղաքի ճարտարապետութեան մէջ գերակշռող դարձաւ դասականութիւնը։ Այդ ոճի հիմնական ճարտարապետներն էին Վասիլի Պաժենովը (Միխայլովսքի ամրոց), Ժան Պատիստ Միշէլ Վալէն Տելամօտը (Գեղարուեստի ակադեմիայի շէնք, Մեծ Քոսթինի գաւիթ), Անթոնիօ Ռինալտին (Մարմարէ պալատ), Իւան Ստարովը (Տաւրիկեան պալատ, Ալեքսանդր Նեւսքիի սուրբ երրորդութեան տաճար), Ջակոմօ Քուարենկին (Սմոլնիի ուսումնարանի շէնք, Ցարսկոյէ Սելոյի Ալեքսանդրի պալատ), Չարլզ Քամերոնը (Պաւլովսք պալատ) եւ աւելի ուշ ժամանակաշրջանի (19-րդ դարու սկիզբ)՝ ռուսական ամպիր ոճի ներկայացուցիչներէն էին Անտրէ Վորոնիխինը (Կազանի տաճար), Անդրէեան Զախարովը (Ծովակալութեան գլխաւոր շէնք), Ժան Ֆրանսուա Թոմա տէ Թոմոնը (Վասիլեւսքի կղզիի Սլաք), Քարլ Ռոսսին (Միխայլովսքի պալատ, Գլխաւոր շտապի շէնք, Ալեքսանդրինսքի թատրոն, ծերակոյտի եւ սինոդի շէնք), Վասիլի Ստասովը (Վերափոխման տաճար, Սուրբ երրորդութեան տաճար), Աւկուսդ Մոնֆերանը (Իսահակի տաճար)։ 19-րդ դարու կիսուն ճարտարապետութեան մէջ գերակշռող դարձաւ էկլեկտիկան՝ Անտրէյ Շտակէնշնեյտերը (Մարինոյի պալատ, Պելոսելսքի-Պելոզէօրսքի պալատ), Ալեքսանդր Պրիվլովը (Պօղոս-Պետրոսի լիւթերական եկեղեցի), Կոնստանտին Տոնը (Մոսկուայի կայարանի շէնք), Ալֆրէտ Փարլանտը (Քրիստոսի արեան յարութեան տաճար)։ Դարակիսուն կը սկսի նոր առափներու եւ կամուրջներու կառուցապատումը, մեծ թափ կ՛առնէ եկամտաբեր տուներու շինարարութիւնը։ Այդ ժամանակաշրջանում կը ձեւաւորուին Լիտէյնի, Վլատիմիրի եւ Զակորոտնի պողոտաները ։
20-րդ դարու սկիզբը քաղաքին մէջ ի յայտ կու գան արդի ոճի շէնքեր, որոնցմէ են «Զինկէր» ընկերութեան տունը, Ելիսէեւի խանութը, «Աստորիա» հիւրանոցը, Վիտեպսքի կայարանը։ Այդ ժամանակաշրջանուն զանգուածային բնոյթ կը կրէր եկամտաբեր տուներու, մասնաւոր առանձնատուներու եւ հանրային շինութիւններու զարդարուն ապակէնախշերով ։ Յաջորդեց neoclassicism ոճը (Լեւ Թոլսթոյի հրապարակի վրայ գտնուող «Աշտարակներով տուն»-ը), որ 1920-ականներուն փոխարինուեցաւ constructivism-ով  (Ա․ Գորկիի անուան մշակոյթի պալատ, Լիտէյնի պողոտային վրայ գտնուող Մեծ տուն) եւ ստալինեան ամպիրով (Մոսկուայի հրապարակի, Մոսկուայի պողոտայի, Ստաչեկ պողոտայի, Կալինինի հրապարակի համալիրներ, Լենինկրատի մետրոպոլիտէնի առաջին հերթափոխի կայարաններ)։ 1923-էն կը սկսի նոր թաղամասերու բնակելի շէնքերու շինարարութիւնը՝ համալիրային կառուցապատման սկզբունքով։ 1960-ականներու սկիզբը կը սկսի խրուշչյովկաներու, իսկ 1970-ականներէն՝ նաւ-տուներու զանգուածային կառուցումը։ Միեւնոյն ժամանակ ի յայտ կու գան նաեւ անհատական նախագիծերով կառուցուած շէնքեր՝ «Յոբելեանական» մարզանքի պալատը, Յաղթանակի հրապարակի համալիրը, «ՄերձՊալտիքա» հիւրանոցը, Վ․ Լենինի անուան մարզահամերգային համալիրը, «Պուլկովօ» օդակայանի շէնքը ։
Վերջին շրջանին պատմական կեդրոնոին մէջ շինութիւններ կը քանդուին․ ոչնչացուած են Փրէոպրաժենսքի գունդի (ամենահիներէն մէկը Ռուսաստանի մէջ) եւ սակրաւոր գումարտակի զօրանոցները (Քիրոչնայա փողոց), 5 տուն Նեւայի պողոտայի վրայ, 18-րդ դարու կորպուս, Չիչերինի տան ներքին բաժինը, Ապստամբութեան փողոցի եւ Լիտէյնի պողոտայի վրայ քանի մը տուներ, Վոզնեսենսքի պողոտայի տուներէն մէկը, շարք մը շէնքեր Փեթրոկրատի հատուածին մէջ եւ այլն։ Քանդած տուներէն որոշները ճարտարապետութեան պետական յուշարձանի կարգավիճակ ունեցած են։ 2008-ին ուժի մէջ մտած են օրէնսդրութեան մէջ կատարուած փոփոխութիւնները, որոնցմով հանուած է դաշնային նշանակութեան յուշարձաններու սեփականաշնորհման արգելքը․ օրէնքը Ռուսաստանի մէջ գործած է 2002-էն։ Սեփականաշնորհման այդ ցանկին մէջ կրնան յայտնուիլ քաղաքի մօտ 650 կառոյցները, որոնք դեռեւս դաշնային պահպանման ցանկին մէջ կը գտնուին ։
Քաղաքի արտացոլումը գրականութեան եւ արուեստի մէջ
Դասականութեան դարաշրջանին Ռուսական կայսրութիւնը Փեթերսպուրկի հանդիսաւոր, աշխոյժ կերպարը կը քարոզէր իբրեւ կատարեալ քաղաք, որ ծնած է ի հեճուկս աղէտներուն։ Եւրոպայի մէջ Եկաթերինա Բ.-ը Հիւսիսային Շամիրամի համբաւ կը վայելէր, իսկ Փեթերսպուրկի կ՛անուանէին Հիւսիսային Փալմիրա։ Պալատական բանաստեղծները կը գովերգէին այն իրենց ներբողներուն մէջ, Ֆէոտոր Ալեքսէեւի շրջապատի բնանկարիչները վեդուտաներ կը ստեղծէին՝ անծայրածիր պողոտաներու եւ հրապարակներու տեսարաններով, ուր վիթխարի շինութիւններու ֆոնին մարդոց երեւոյթները չէին նշմարուիր ։ Ա․ Պուշկինը «պղինձէ հեծեալ»-ում (1833) Փեթերսպուրկի կերպարը ստեղծած է իբրեւ մտահայեցողապէս յօրինուած տարածք, Լուսաւորութեան դարաշրջանի բանապաշտութեան պտուղ, որ վեր կը յառի ճահիճներու վրայ՝ միապետի ցանկութեամբ եւ անհամար մարդկային կեանքերու գնով։ Կոկոլի «Փեթերսպուրկեան պատմուածքներ»-ուն մէջ «ամէն ինչ թաց է, հարթ, հաւասար, անգոյն, մոխրագոյն, մշուշոտ»․ հեղինակը տպաւորական երանգներով կը նկարէ կայսրութեան մայրաքաղաքը իբրեւ «մարդու համար թշնամական սատանայական ուժերու գինարբուքի վայր մը, որու տակ միշտ կը շարժի երերուն հողը՝ սպառնալով ներս քաշել վսեմ, սակայն սառ շէնքերը, անհոգի կառավարական պաշտօնատուներ եւ անոնք լեցնող բազում փոքր, դժբախտ պաշտօնեաներուն» (Ս․ Վոլքով) ։
Բացի Կոկոլէն Փեթերսպուրկի դէմ էին ոտքի ելել նաեւ Մոսկուայի անոր սլաւէանոֆիլ ընկերները․ «Ինքդ քո մէջ ժողովրդականութեան լիարժէք զգացումը ազատագրելու առաջին պայմանը Փեթերսպուրկի ամբողջ սիրտով եւ հոգիով ատելն է»,- գրած է օրինակ Իւան Աքսաքովը ։ Ցարական մայրաքաղաքի քարէ մեծակոյտերը, որոնք չեն նախատեսուած հանդիսաւոր գնացքներու եւ եկամտաբեր տուներու լաբիւրինթոս կեանքի համար, անառողջ գոլորշացումներու եւ յաւիտենական մշուշի վարագոյրի հետեւը իրենց անէծքները կ՛ուղարկէին Նիքոլա Նեկրասովի եւ Ֆէոտոր Տոստոեւսքիի հերոսները ։ Անոր «Դեռահասը» վեպի հերոսը կը պնդէ․ Այդ սառէ հսկայէն, ջրհեղեղէն կամ հրդեհէն անխուսափելի վախճանի վերաբերեալ կանխագուշակումները իրենց յետագայ զարգացումը գտան «արծաթէ դարու» գրականութեան մէջ։ Միխայիլ Քուզմինի օրագրի գրառման համաձայն՝ Փեթերսպուրկի մտաւորականները կը նայէին «մութ գործարաններուն այնպիսի մռայլ եւ վախեցած հայեացքով, ինչպէս քաղաքային աշտարակէն պահակները կը նային քաղաքի պատերուն մօտ կանգնած հոներուն» ։ Հետազօտողները յիշատակման ենթակայ կը գտնեն այն, թէ ինչպէս է Փեթերսպուրկը նկարագրել Փէօդր Չայքովսքին իր «Պիքովայա տամա»-ին մէջ ։ Մստիսլաւ Տոտուժինսքիի ուրուանկարներուն մէջ, Ալեքսանդր Պլոքի քաղաքային բանաստեղծութիւններուն եւ Անտրէյ Պելիի «Փեթերսպուրկ» վէպին մէջ ցոյց կը տրուի կայսրական մայրաքաղաքի դժոխային, անդրշիրիմեան հովիկը։ Այս ստեղծագործութիւնները իրենց բնոյթով հոգեհանգիստ են, ուր Փեթերսպուրկը ցոյց կը տրուի իբրեւ «մահուան դատապարտուած, սակայն դեռ հրաշագեղ՝ մահէն առաջ, խաբուսիկ գեղեցիկ» (Եւկէնի Զամէադին) ։
Այսպիսի առասպելագործութենէն Փեթերսպուրկի պաշտպանութեամբ նէոկլասիցիզմի տեսանկիւնէն հանդէս եկած են «Արուեստի աշխարհ»-ի նկարիչները՝ Ալեքսանդր Պենուայի գլխաւորութեամբ, որ գանգատուած է․ «Թւում է՝ չկայ ամբողջ աշխարհի մէջ քաղաք մը, որ նոյնքան քիչ համակրանք վայելեր, ինչ որ Սեն Փեթերսպուրկը» ։ 18-րդ դարու պատմութեան ջրանկարներուն եւ լուսաւորչական յօդուածներուն մէջ («Գեղատեսիլ Փեթերսպուրկ», «Փեթերսպուրկի գեղեցկութիւնը» եւ այլն) Պենուան նշած է հին քաղաքի հերոսական կարգի եւ իւրօրինակ բանաստեղծական հրաշագեղութեան մասին․ «Ամբողջ Փեթերսպուրկի մէջ կը թագաւորէ զարմանալիօրէն խոր եւ հեքիաթային երաժշտականութիւն» ։ Այս հայրենաբաղձական շարժառիթները աւելի ուշ նկատուած են Աննա Ախմադովայի ստեղծագործութիւններուն մէջ։ Մայրաքաղաքի Մոսկուա տեղափոխուելով (1918)՝ ռուսական մշակոյթը մերկացնողէն վերածուեցաւ Նեւայի վրայ գտնուող քաղաքի «եղերամայր եւ պաշտպան», որ դեռ ոչ վաղ անցեալին անմարդկային կը թուէր ։ Ախմադովայի «Requiem» պոէմէն մէջ քաղաքը կը ներկայանայ իբրեւ տառապեալ, քանի որ 20-րդ դարու կէսերուն
Կրօնք
Սեն Փեթերսպուրկի մէջ կը գործէ 268 կրօնական միաւորում՝ Ռուս ուղղափառ եկեղեցւոյ (131 միաւորում), Հոգեգալստականներու (23 միաւորում), Աւետարանչական-լիւթերական եկեղեցւոյ (19 միաւորում), Աւետարանչական քրիստոնեաներ-մկրտչականներու (13 միաւորում), ինչպէս նաեւ հուդայական, Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցւոյ, Եօթերորդ օրուան երկրորդ գալստեան եկեղեցւոյ, պուտտայական, մուսուլմանական, Հայ առաքելական եկեղեցւոյ, Հին ծիսակարգային եկեղեցւոյ, պահաիի եւ այլն։
Կրօնական միաւորումներու սեփականութիւնն է կամ անոնց տնօրինութեան տակ կը գտնուի 229 պաշտամունքային կառոյց։ Անոնցմէ են դաշնային նշանակութեան հետեւեալ ճարտարապետական յուշարձանները՝ Սուրբ Իսահակի տաճարը, Քազանի Աստուածամօր տաճարը, Սուրբ Սամփսոնի տաճարը, Սմոլնիի տաճարը, Պետրոպաւլովսքի տաճարը, Նիկողայոսի ծովային տաճարը, Վլատիմիրի տաճարը, Սոֆիայի տաճարը, Ֆէոտորի տաճարը, Քրիստոսի արեան յարութեան տաճարը, Ալեքսանդր Նեւսքիի սուրբ երրորդութեան մայրավանքի տաճարը, ուղղափառ վանքերը՝ Ալեքսանդր Նեւսքիի մայրավանքը, Սուրբ Յովհաննէսի վանքը, Յարութեան Նովոտեւիչիէ վանքը, Սուրբ Քաթարինէ եկեղեցին, կաթոլիկ սուրբ Եկատերինա Ալեքսանդրիացիի բազիլիկը, Սուրբ Անթօնիոս Հրաշագործի կաթոլիկ վանքը, Պօղոս-Պետրոսի լիւթերական եկեղեցին, Հոլանտական բարենորոգչական եկեղեցին, Տաճարային մզկիթը, Մեծ հրէական ժողովնատունը, Պուտտայական տաճարը եւ այլն։ Քաղաքին մէջ կը գործեն Սեն Փեթերսպուրկի հոգեւոր ակադեմիան եւ Սեն Փեթերսպուրկի ռուս ուղղափառ եկեղեցւոյ հոգեւոր ճեմարանը եւ «Մարիա՝ առաքեալներու թագուհի» բարձրագոյն կաթոլիկ ճեմարանը։ Քաղաքին մէջ կը գտնուին Ալեքսանդր Նեւսքիի, Եոհան Քրոնշտատսքիի, Քսէնիա Փեթերսպուրքցիի մասունքները ։
Մարզանք
Մարզանքային մշակոյթի կարեւոր կեդրոն է Փ․ Լեսգաֆդի անուան ֆիզիկական մշակումի, մարզանքի եւ առողջութեան ազգային պետական համալսարանը։
Քաղաքին մէջ տեղակայուած են հետեւեալ մասնագիտական ակումբները՝
Դիւանագիտական ներկայացուցչութիւններ
ՌԴ երկրորդ քաղաքին մէջ բացուած են 50 օտարերկրեայ հիւպատոսարաններ ։ Անոնք ոչ միայն մուտքի եւ ելքի թոյլտուութիւն կը տրամադրեն ռուսաստանցիներուն, այլեւ կ՛օգնեն ֆիզիկական եւ իրաւաբանական անձերու, կը նպաստեն մշակութային եւ տնտեսական կապերու զարգացման։ Շատերը կը սպասարկեն Հիւսիսարեւմտեան տարածաշրջանի ուրիշ մարզեր՝ Կարելիայի Հանրապետութեան, Մուրմանսքի, Արխանկելսքի, Նովքորոդի եւ այլ մարզերու բնակիչներուն։
1990-2000-ականներու ընթացքին Սեն Փեթերսպուրկի մէջ սկիզբ դրուեցաւ միջազգային առարկաներու հիմնադրմանը։ Հիւսիսային մայրաքաղաքին մէջ բացուած են հետեւեալ հիւպատոսութիւնները
Հայերը Սեն Փեթերսպուրկում
Սեն Փեթերսպուրկի մէջ հայերը սկսած են բնակիլ քաղաքի հիմնադրումէն (1703) ի վեր: Ռուսաստանի քաղաքական ու տնտեսական կեանքին մէջ ունենալով նշանակալից դեր՝ Փեթերսպուրկը սկիզբէն եւեթ դէպի իրեն ձգած է մեծ թիւով հայերի։ Քաղաքի հայ բնակչութիւնը հիմնականին կազմուած է վաճառականներէ, արդիւնաբերողներէ, պետական պաշտօնեաներէ եւ փոքր թիւով ազնուականներէ։ Անոնց ընդհանուր թուաքանակի մասին հաւաստի տեղեկութիւններ չկան։ Յայտնի է միայն, որ 18-րդ դարու վերջը եղած է շուրջ հարիւր տուն հայ ։
19-րդ դարուն որոշակի թիւ կազմած է նաեւ հայ ուսանող երիտասարդութիւնը, որու շատ ներկայացուցիչներ մասնակցած են լուսաւորական-դեմոկրատական եւ յեղափոխական շարժումներուն։ Նախապէս հայերը կեդրոնացած էին Վասիլեւեան կղզիին մէջ։ Շատ հայ վաճառականներ եւ արդիւնաբերողներ քաղաքին մէջ հիմնեցին առեւտրական գրասենեակներ ու գործարաններ։ 1758-ին նորջուղայեցի Իսախանեան եղբայրները այստեղ հիմնած են Ռուսաստանի մէջ առաջին փայատիրական ընկերութիւններէն մէկը՝ Իրանի հետ առեւտուրի համար։ 18-րդ դարու կիսուն մետաքսագործական գործարաններ հիմնած են Արտէմի Մանվիլովը, Պոկտան Ախուերդովը, Պետրոս Շիրուանովը, Մանուչարեան եղբայրները։ 1760-ականներու սկիզբը առեւտրական գրասենեակ կը հիմնէ Հ. Լազարեանը, որու ջանքերով 1770-ին կը կառուցուի Ս. Քաթարինէ հայկական տաճարը Նեւսքի պողոտայի վրայ, իսկ 1791-ին՝ հայկական գերեզմանատան Ս. Յարութիւն եկեղեցին։ 1779-ին կը հիմնուի Փեթերսպուրկի եւ Մոսկուայի հայկական եկեղեցիներու միացեալ հոգաբարձութիւնը։ Առաջին հոգաբարձու կ՛ընտրուի Հ. Լազարեանը։
1781-ին Գ. Խալդարեանը կը հիմնէ հայկական տպարան (մինչեւ 1789), ուր հրատարակուած առաջին գործն էր մայրենի լեզուի «Այբբենարանը»։ 19-րդ դարու քաղաքի հայկական գաղութին դերը կը մեծնայ՝ Հայաստանին եւ հայ ժողովուրդին վերաբերող հարցերուն մէջ Ռուսաստանի դերի մեծացման զուգընթաց, մանաւանդ Արեւելեան Հայաստանը Ռուսաստանին միացուելէն ետք։ Այս շրջանին Փեթերսպուրկի եւ Մոսկուայի հայկական շրջանները հանդէս կու գային միասնաբար։ Յետագային գաղութը ձեռք կը բերէ առաւելապէս մշակութային նշանակութիւն։ 19-20-րդ դարերուն Փեթերսպուրկի հայ նշանաւոր գործիչներէն եղած են Ա. Խուդաբաշեանը, Կ. Եզեանը, Ք. Պատկանեանը, Ն. Ադոնցը, Հ. Օրբելին եւ ուրիշներ ։
Նիկողայոս Մառի ջանքերով 19-րդ դարու վերջը, 20-րդ դարու սկիզբը Փեթերսպուրկի համալսարանը կը դառնայ կարեւոր հայագիտական օջախներէն մէկը ։
2003-ի տուեալներով Սանկա Փեթերսպուրկի մէջ կ՛ապրի շուրջ 60 000 հայ ։
Գրականութիւն
<references group="Ն">
Կուսթաւ Ե.
Կուսթաւ Ե. (Gustaf V, Օսքար Կուսթաւ Ատոլֆ, 16 Յունիս 1858 - 29 Հոկտեմբեր 1950), Շուէտ թագաւոր Օսքար Բ. եւ Նորվեկիոյ Թագուհի Սոֆիա Նասսաւցիին աւագ որդին է: 1907 թուական ին թագաւոր եղած է եւ շարունակած՝ մինչեւ իր մահը:
Կենսագրութիւն
Թագաւորը չափաւոր մէկն էր, ժողովրդական շարժումներու եւ թէ գործառուներու ամսականներու սահմաններու մասին օժանդակութիւն ցոյց կու տար: Թագաւորը, նոյնաժամանակ ըլլալով, գլխաւոր հրամանատար եղող վերջին Շուէտ թագաւորն է (1907-1939):
Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ ի միջոցին Գերմանիոյ աւելի մօտ եղած է: Գերմանական ծագում ունեցող թագաւորին կինը, թագաւորին Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ ի միջոցին ցուցաբերած քաղաքականութեամբ ազդեցիկ եղած է: 18 Դեկտեմբեր 1904-ին Սկանտինաւեան թագաւորի հետ միանալու համար ժողով մը գումարած են: Թագաւորը Սկանտինաւիայի հետ դաշնակից ըլլալ եւ Գերմանիոյ քով պատերազմի մտնել կ'ուզէր, բայց նոյնաժամանակ ալ ուշադրութիւնները վրան գրաւել չէր ուզեր: Նախարար Հանսոնը կը խորհէր, որ եթէ կառավարութիւնը Գերմանիոյ պահանջքերը մերժէր, թագաւորը կառավարութեան հրաժարութեան մասին շատ մեծ ճնշում մը պիտի ընէր (Գերմանիան հիւսիսային Ֆինլանտիա յի եւ Նորվեկիա յի հողերու վրայ եղող ռազմական բազաներու նման բազաներ կը պահանջէր): 1947-ին այս գիտելիքին ճշդութիւնը քննարկուեցաւ: Նախարար Հանսոնի յայտարարութեան համեմատ թագաւորը Գերմանիոյ հետ կարելիութիւն ունեցող որեւէ պայքարէ հեռու մնալ կը փափաքէր: Էրնսդ Վիկտորս, Կուսթաւ Ե. եւ Իշխան Կուսթաւը Շուէտի մէջ դաշնակիցներու (Գերմանիոյ) համար զինուոր եւ ռազմային կառք պարունակելը առաջարկեցին Շուէտ կառավարութեան, բայց Շուէտ կառավարութիւնը այս առաջարկութիւնը մերժեց, որովհետեւ Գերմանիոյ երեսէն առնուելիք կարելի պատիժները գուշակած էին:
Մահ
Կուսթաւ Ե. 29 Հոկտեմբեր 1950-ին վախճանած է եւ իր տեղը մեծ մանչը Կուսթաւ Զ. Ատոլֆ-ը անցած է:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:16 Յունիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:29 Հոկտեմբերի մահացածներ
Ճէյմս Պաղեան
Ճէյմս Ֆիլիփ Պաղեան (անգլերէն՝ James Philipp Bagian, ), Ամերիկահայ երկրաչափ, մարզիկ, բժշկագէտ, առաջին հայ տիեզերագնացը։
Ծագում
Ճէյմս Ֆիլիփ Պաղեան ծնած է 22 Փետրուար 1952-ին, ԱՄՆ-ի Փենսիլվենիա նահանգինՖիլատելֆիա քաղաքին մէջ։ Նախնիներուն մականունը եղած է Կունտեպաղեան, բայց ԱՄՆ-ի ներգաղթային ծառայութեան աշխատակիցները կրճատած են եւ դարձուցած՝ Պաղեան ։
Ճէյմս Պաղեանի հօր մեծ հայրը՝ Նազարէթ Կունտեպաղեան, Միացեալ Նահանգներ գաղթած է 1913-ին Արաբկիրէն։ Ամուսնացած է ԱՄՆ-ի Մալատիա նահանգին մէջ, աւելի շուտ՝ (1908-ին), գաղթած Սաթենիկին հետ։ Ճէյմս Պաղեանի հայրը՝ Ֆիլիփը, ինչպէս նաեւ անոր եղբայրներն ու քոյրերը հարիւր տոկոսով հայ են, ծնած ԱՄՆ-ի մէջ։ Ճէյմսին մայրը Գերմանուհի է ։
Հայրը օդաչու եղած է։
Կրթութիւն
Յաճախած է Ֆիլատելֆիոյ կեդրոնական միջնակարգ դպրոցը։
1969-1973 թուականներուն ուսած է «Drexel» համալսարանին մէջ՝ ստանալով երկրաչափի դիրքը։ Ապա ուսումը շարունակած է «Thomas Jefferson» համալսարանին մէջ եւ 1977-ին, ստացած է բժշկական գիտութիւններու բժիշկի կոչումը։
Թռիչք տիեզերանաւով
13-18 մարտ 1989-ին, որպէս բժշկակենսաբանական մասնագէտ, առաջին անգամ թռիչք կատարած է ամերիկեան տիեզերանաւով։ Ան մարդկային գործօններու, շրջակայ միջավայրի եւ տիեզերանաւորդներու բժշկութեան վերաբերեալ բազմաթիւ աշխատութիւններու հեղինակ է։
Ճէյմս 337 ժամ անցուցած է տիեզերքի մէջ։
Այժմ Պաղեանը կը զբաղի կենսաբժշկական աշխատանքներով եւ կը ղեկավարէ «բուսակերներու առողջութեան պահպանման» ազգային կեդրոնը։
Ընտանիք
Հայ տիեզերագնացը ամուսնացած է ամերիկացի Տանթ Պենսընին հետ։ Ունին չորս զաւակ։
50px|«Դիսքավերի» (STS-29) «Տիսքաւըրի» (STS-29)
Թռիչք՝ 13 Մարտ, 1989-ին, 14։57։00 UTC Վայրէջք՝ 18 Մարտ, 1989-ին 14։35։51 UTC
Անձնակազմ STS-29 ի անձնակազմը լրիւ յանձնուած էր 61-H արշաւախումբի կազմին, բայց 1988-ին, թռիչքին ծրագիրին թիւ 1 մասնագէտը կը նշանակուի Ճէյմս Պաղեանը։
50px|«Կոլումպիա» (STS-40) «Քոլումպիա» (STS-40)
Թռիչք՝ 5 Յունիս, 1991-ին 13։24։51 UTC Վայրէջք՝14 Յունիս, 1991-ին 15։39։11 UTC
Ալֆրետ Ինոք
Ալֆրետ Լուիս Ինոք, անգլիացի դերասան. ճանչցուած է ամէնէն շատ իր Տին Թոմաս դերով Հերի Փոթըրի ֆիլմերուն մէջ, ինչպէս նաեւ Ուէս Կիպինզ ABC կայանի տրամաHow to Get Away with Murder հեռուստաշարին մէջ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:2 Դեկտեմբերի ծնածներ
Մոնոմախի թագ
Մոնոմախի թագ, ինքնակալութեան խորհրդանիշ Ռուսաստան ի մէջ, ռուսական մեծ իշխաններու թագը։
Աւանդութեան համաձայն, բիւզանդիոնի կայսրը՝ Կոստանդին Մոնոմախ, Մոնոմախի թագը (ոսկեայ նրբահիւս սրածայր գլխարկ՝ պսակուած խաչով, սամոյրով, թանկարժէք քարերով, XIV դ․ միջինասիական գործ) ուղարկած է իր թոռանը՝ Կիեւի մեծ իշխան Վլատիմիր Մոնոմախ ին։
Մոնոմախի թագով առաջինը թագադրուած է ցար Իւան IV-ը (1547 թուականին)․ սովորութիւնը պահպանուած է մինչև 1721 թուական, երբ Մոնոմախի թագը փոխարինուած է կայսերական թագով։
Այսօր կը պահուի Մոսկուա յի Քրեմլին Զինապալատ ին մէջ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Պատմութիւն
Ռոմա ՖԱ-ի ֆութպոլիստներու ցանկ
Այս Ռոմա ֆութպոլային ակումբի առաւել հայտնի ֆութպոլիստներու ցանկն է։ Ցանկին մէջ հիմնականին ընդգրկուած են Ռոմայի կազմին մէջ 100 եւ աւելի պաշտոնական խաղերու մասնակցած ֆութպոլիստները, կան նաեւ ֆութպոլիստներ որոնք չեն հասած 100 հանդիպման սահմանին, սակայն իրենց զգալի աւանդը ունեցած են խումի պատմութեան մէջ։
Խաղացողներու տուեալները ներառուած են մինչեւ 2012 թուական յուլիս 29-ը եւ նշուած են միայն առաջին խումբի ելոյթները. պատերազմական շրջանի արդիւնքները ներառուած չեն, հանդիպման ընթացքին փոփոխութեամբ մտած ֆութպոլիստներու արդիւնքները ներառուած են։
Ֆութպոլիստներ
«Ազգութիւն» սիւնակին մէջ նշուած է այն երկիրը, որուն ազգային հաւաքականին հանդես եկած է ֆութպոլիստը, եթէ հանդես եկած է Ոսկեգոյն սիւնակը կը նշանակէ, որ ֆութպոլիստը կը մտնէ Ռոմայի պատմութեան լաւագոյն 11 ֆութպոլիստներու ցանկին մէջ։ Արծաթագոյն սիւնակին մէջ նշուած ֆութպոլիստները տեղ գտած են Ռոմայի «Փառքի սրահի» ցանկին մէջ, սակայն ոչ լաւագոյն 11 ֆութպոլիստներու։ Թաւատառերով նշուած են Ռոմայի ներկայիս կազմին ֆութպոլիստները
Ալպերթ Այնշթայն
Ալպերթ Այնշթայն, թարգմանութեան այլ տարբերակով՝ Ալպերթ Էյնշթէյն (գերմ.` Albert Einstein, լսել [ˈalbɐt ˈaɪ̯nʃtaɪ̯n]) (14 Մարտ 1879 - 18 Ապրիլ 1955), ծնունդով գերմանացի տեսաբան բնագէտ՝ ֆիզիքոս, որ զարգացուց յարաբերականութեան ընդհանուր տեսութիւնը` բնագիտութեան՝ ֆիզիքայի երկու հիմնասիւներէն մէկը։ Այս նուաճումին համար Այնշթայնին յաճախ կը համարեն ժամանակակից բնագիտութեան՝ ֆիզիքայի հայր  ։ 1921 թուականին նա արժանացել է ֆիզիկայում Նոբելյան մրցանակի «տեսական ֆիզիքայի մէջ իր աւանդի եւ յատկապէս իր՝ ֆոտոէֆեկտի օրէնքի բացայայտման համար» ։ Անոր հանրայայտ զանգուած-էներկիա համարժէքութեան բանաձեւը՝ E=mc^2, երկու անգամ համարուած է «աշխարհի ամենայայտնի հաւասարումը»։ 1921 թուականին ան արժանացաւ բնագիտութեան՝ ֆիզիքայի մէջ Նոպէլեան մրցանակի «տեսական բնագիտութեան՝ ֆիզիքայի մէջ իր աւանդին եւ յատկապէս իր` ֆոթոէֆեքթի օրէնքի բացայայտման համար»։ Վերջինս վճռական դեր խաղցաւ բնագիտութեան՝ ֆիզիքայի մէջ քվանդային մեքանիքայի հիմնադրման գործին մէջ։
1917 թուականին Այնշթայնը ուսումնասիրեց նաեւ լոյսի ջերմային յատկութիւնները, որոնք լոյսի ֆոթոնային տեսութեան հիմք հանդիսացան։ Ան յարաբերականութեան ընդհանուր տեսութիւնը կիրառեց որպէսզի կերպաւորէ տիեզերքի կառուցուածքը որպէս ամբողջութիւն։
1933 թուականին, երբ Ատոլֆ Հիթլերը եկաւ իշխանութեան, Այնշթայն կը գտնուէր Միացեալ Նահանգներ, ուրկէ ան այլեւս չվերադարձաւ Գերմանիա, հակառակ անոր, որ ան Պեռլինի Գիտութիւններու Ակադեմիայի փրոֆեսոր էր։
Բնակութիւն հաստատելով Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ, ան 1940 թուականին քաղաքացիութիւն ստացաւ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նախօրէին Այնշթայն նախազգուշացուց նախագահ Ֆրենքլին Ռուզվելթը, որ Գերմանիան հնարաւոր է, որ կը զբաղի միջուկային զէնքի մշակումով եւ խորհուրդ տուաւ սկսիլ համապատասխան հետազօտութիւններ, որոնք ի վերջոյ յանգեցուցին Մենհեթըն նախագիծի ստեղծման։
Այնշթայն հիմնականին մէջ դաշնակից ուժերուն կողմնակից էր, բայց արմատապէս դէմ էր հիւլէի կորիզի՝ միջուկի տրոհման նոր յայտնագործութիւնը որպէս զէնք կիրառելու գաղափարներուն։
Յետագային բրիտանացի փիլիսոփա Պերթրան Ռասըլի հետ կը ստորագրէ Ռասըլ-Այնշթայնի մանիֆեսթը, որ կը պարզաբանէր միջուկային զէնքի կարեւորութիւնը։ Այնշթայն մինչեւ կեանքին վերջը կը համագործակցէր Փրինսթոնի` Նիւ Ճըրզիի Առաջատար ուսումնասիրութիւններու կաճառին՝ ինստիտուտին հետ:
Գիտնականը հրատարակած է աւելի քան 300 գիտական յօդուածներ եւ 150-էն աւելի ոչ գիտական աշխատութիւններ: Անոր մտաւոր ձեռքբերումները եւ ինքնատիպութիւնը «Այնշթայն» եւ հանճար բառերը դարձուցած են հոմանիշներ։
Գիտութեան մէջ անոր մեծագոյն նուաճումը յարաբերականութեան տեսութիւնն է, որ արմատապէս փոխեց մարդու պատկերացումները տարածութեան, ժամանակի եւ նիւթի՝ մաթերիայի մասին։ Գիտական պատմաբանները անոր յարաբերականութեան յատուկ տեսութիւնը կը դասեն ամենամեծ բնագիտական՝ ֆիզիքական տեսութիւններու շարքին՝ Այզաք Նիւթոնի մեքանիքայէն եւ Ճէյմս Մաքսուէլի ելեկտրատինամիքայէն ետք։ Այս երեք մեծ յայտնագործութիւնները դարձան ժամանակակից բնագիտութեան՝ ֆիզիքայի (1895-1904) հիմնաքարերը, որոնք ապահովեցին բնագիտութեան՝ ֆիզիքայի առաջատար դերը բնագիտութեան մէջ։ Հսկայական նշանակութիւն ունի նաեւ լոյսի ճառագայթման քվանդային տեսութիւնը։ Ան տեսականօրէն առաջադրած է լոյսի մասնիկի՝ ֆոթոնի գաղափարը, որ փորձով յայտնագործուեցաւ 1922 թուականին ԱՅ. Քոմփթոնի կողմից։ Լուսաէֆեքթի ուսումնասիրութեամբ զբաղած են շատ գիտնականներ (Հ. Հերց, ԱՅ. Սթոլեթով, Ֆ. Լենարտ եւ ուրիշներ), սակայն այդ ուշագրաւ երեւոյթի քվանդային տեսութեան մշակումը տուած է Այնշթայն։ Ան առաջադրած լուսաէֆեքթի հիմնական հաւասարումը, որ այլ բան չէ, քան էներկիայի պահպանման եւ փոխակերպման օրէնքը լուսաէֆեքթի գործընթացին մէջ։ Ծանօթանալով Այնշթայնի հետ՝ մեծագոյն սրախօս Պեռնարտ Շոուն դիմած է մեծագոյն գիտնականին. «դուք ութ հոգի էք, ընդամէնը ութ հոգի»։ Այնշթայն չէ հասկացած զայն, շփոթուեր է։ Շոուն շարունակեր է. «Փիւթակորաս, Պտղոմէոս, Արիստոտէլ, Գոբեռնիկոս, Կալիլէյ, Քեփլէր, Նիւթոն, Այնշթայն։
Վաղ տարիներ
Ալպերթ Այնշթայնը ծնած էր 14 Մարտ 1879-ին, գերմանական՝ Ուլմ քաղաք, ոչ հարուստ հրեայ ընտանիքին մը մէջ։ Իր հայրը՝ Հերման Այնշթայնը (1847-1902) փոքր ընկերութեան համասեփականատէր էր, որ կը զբաղէր անկողնային մահիճներու եւ փետուրեայ լցօն անկողնային մահիճներու արտադրութեամբ։ Մայրը՝ Փաոլին Այնշթայն (1858-1920), կը պատկանէր այն սերունդին որոնք եգիպտացորենի առեւտուրով զբաղուող (Julius Derzbacher) Յուլիոս Տերցպախերի (1842 թ. մականունը փոխած են Քոխ) եւ (Jette Bernheime) Յեթը Պերնհայմերի հարուստ ընտանիքին ։ 1880 թ. ամրան անոնց ընտանիքը հաստատուեցաւ Միւնիխ, ուր Հերման Այնշթայնը եղբօր՝ Յակոբին հետ, հիմնեցին փոքր ընկերութիւն, որ զբաղուեցաւ ելեկտրական սարքերու առեւտուրով։ Միւնիխի մէջ ծնաւ Ալպերթի փոքր քոյրը՝ Մարիան (Մայա, 1881-1951)։
Ան իր գիտելիքներով փայլուն աշակերտ չէր դպրոցին մէջ (բացառութիւն էր թուաբանութիւնը եւ լատիներէնը): Այնշթայնին տհաճ էր աշակերտներու կողմէն նիւթի մեքենական սերտման արմատացած համակարգը (ըստ իրեն այն կը վնասէր ուսուցման եւ ստեղծագործական միտքին), ինչպէս նաեւ ուսուցիչներու իշխող վերաբերմունքը աշակերտներու նկատմամբ, եւ այդ իսկ պատճառներով ան յաճախակիօրէն կը վիճէր ուսուցիչներուն հետ։
1894-ին Այնշթայններու ընտանիքը Միւնիխէն տեղափոխուեցաւ Իտալական Փաւիա (Pavia) քաղաք՝ Միլանի մօտ, ուր Հերման եւ Յակոբ եղբայրները հիմնեցին իրենց նոր ընկերութիւնը։ Ալպերթը բարեկամներու հետ որոշ ժամանակ մնաց Միւնիխ, որպէսզի աւարտէ (gymnasium) երկրորդական դպրոցի բոլոր 6 դասարանները։ Այդպէս ալ չստացաւ վկայական՝ 1895-ին եւ ան մեկնեցաւ ընտանիքին մօտ՝ Փաւիա։ Այնշթայնի՝ Արաուի (Aarau, Switzerland) վկայականը (մեծ մասամբ գնահատակաները ամենաբարձր 6 նիշերու աստիճանով էին):
1895-ի աշնան, Ալպերթ Այնշթայն մեկնեցաւ Զուիցերիա, Զուրիխի Գիտարուեստական բարձրագոյն դպրոցի ընդունելութեան քննութիւնները յանձնելու եւ բնագիտութեան (Physics) ուսուցիչ դառնալու համար։ Թուաբանութեան քննութիւնը հրաշալիօրէն իրեն օգնեց եւ միեւնոյն ժամանակ իրեն չօգնեցին բուսաբանութեան եւ ֆրանսերէնի քննութիւնները, եւ խոչընդոտ դարձան իրեն բարձրագոյն դպրոց ընդունման մէջ։ Սակայն դպրոցի տնօրէնը անոր խորհուրդ տուաւ դիմել Արաուի (Զուիցերիա) դպրոցի աւարտական դասարան, որպէսզի վկայական ստանայ եւ կրկին փորձէ։
Արաուի (cantonal high school) Քանթոնական դպրոցին մէջ, Ալպերթ Այնշթայնը, իր ազատ ժամանակը նուիրեց Ճէյմս Մաքսվելի ոլեկտրամագնիսական դաշտի տեսութեան ուսումնասիրութեան։ 1896-ի Սեպտեմբերին, ան յաջողութեամբ յանձնեց դպրոցի բոլոր աւարտական քննութիւնները, բացի ֆրանսերէնէն եւ վկայական ստացաւ, իսկ 1896-ի Հոկտեմբերին, ընդունուեցաւ Գիտարուեստական դպրոց՝ մանկավարժական կաճառ։ Այստեղ ան ընկերացաւ առաջին տարին ուսանող, մաթեմադիկոս Մարսէլ Կրոսմանի հետ (1878-1936), ինչպէս նաեւ ծանօթացաւ բժշկական կաճառի ուսանողուհի Միլեւա Մարիչին հետ, որ իրմէ մեծ էր 4 տարիով, եւ ով յետագային դարձաւ իր կինը։ Այդ տարի Այնշթայնը հրաժարեցաւ գերմանական քաղաքացիութիւնէն։ Որպէսզի Զուիցերիական քաղաքացիութիւն ստանար, անհրաժեշտ էր վճարել 1000 Զուիցերիական ֆրանք, սակայն թշուառ նիւթական վիճակը թոյլ տուաւ անոր վճարել այդ գումարը միայն 5 տարի ետք։ Այդ տարի հօր ընկերութիւնը վերջնականապէս սնանկացաւ, ծնողները տեղափոխուեցան Միլան, ուր Հերման Այնշթայնն արդէն առանց եղբօր բացաւ ելեկտրական սարքերու վաճառքով զբաղուող ընկերութիւն։
Գիտարուեստական դպրոցի ուսուցման ոճը եւ մեթոտաբանութիւնն էականօրէն կը տարբերուէր պրուսական դպրոցի ոսկրացած եւ իշխող ուսուցումէն. այդ պատճառով երիտասարդն աւելի դիւրին կը սորվէր։ Ան ունէր առաջնակարգ ուսուցիչներ՝ երկրաչափ Հերման Մինքովսքին (անոր դասախօսութիւններուն Այնշթայնը յաճախ կը բացակայէր, որուն համար յետագային զղջաց) եւ վերլուծաբան Ատոլֆ Ուրվիցը։
Գիտական գործունէութեան սկիզբ
1900 թուականին Այնշթայն աւարտեց Զիւրիխի (Zurich) արհեստագիտական (Technical) բարձրագոյն դպրոցը՝ ստանալով թուաբանութեան (mathematic) եւ բնագիտութեան (Physics) ուսուցիչի վկայական։ Ան յաջողութեամբ յանձնեց քննութիւնները, բայց ո՛չ փայլուն։ Շատ Փրոֆեսէօրներ բարձր կը գնահատէին ուսանող Այնշթայնի ընդունակութիւնները, սակայն ոչ ոք ցանկացաւ օգնել իրեն շարունակելու գիտական ասպարէզը։ Այնշթայն յետագային կը յիշէր.
Թէեւ 1901-ին Այնշթայն ստացաւ Զուիցերիոյ (Switzerland) քաղաքացիութիւն, մինչեւ 1902-ի գարնան չկարողացաւ մշտական աշխատանք գտնել՝ նոյնիսկ որպէս դպրոցի ուսուցիչ։ Աշխատանք եւ գումար չունենալուն պատճառով ան երբեմն օրերով քաղցած կը մնար։ Այդ պատճառ դարձաւ լեարդի հիւանդութեան, որ գիտնականը տառապած է մինչեւ կեանքին վերջը։
Հակառակ անոր 1900-1902 թուականի զրկանքներուն, Այնշթայն ժամանակ կը գտնէր բնագիտութեան (Physics) ուսումնասիրութեան համար։ 1901-ին Պերլինի «Բնագիտութեան տարեգիրքեր» ամսագիրը հրատարակեց իր առաջին յօդուածը՝ «Մազականութեան Տեսութեան Հետեւանքները» (գերմ.՝ Folgerungen aus den Capillaritätserscheinungen), ուր ան վերլուծած էր հեղուկներու հիւլէններուն (անգլ.՝ Atoms) ձգողական ուժը՝ հիմնուելով մազականութեան տեսութեան վրայ։ Դժուարութիւնները յաղթահարելու համար օգնեց նախկին դասընկեր՝ Մարսէլ Կրոսմանը, որուն խորհուրդով Այնշթայնին ընդունեցին Պեռնի (Զուիցերիոյ քաղաք - անգլ.՝ Bern -Switzerland ) «Յայտնագործութիւններու արտօնագրման գրասենեակ»՝ որպէս երրորդ կարգի փորձագէտ, որուն համար ան տարեկան կը ստանար 3500 ֆրանք (ուսանող տարիներուն ան կ՝ ապրէր ամսական 100 ֆրանքով)։
Այնշթայն արտօնագրման գրասենեակ աշխատեցաւ 1902-ի Յուլիսէն մինչեւ 1909-ի Հոկտեմբերը։ Հիմնականօրէն կը զբաղէր յայտնագործութիւններու դիմումներուն փորձագիտական գնահատմամբ։ 1903-ին ան դարձաւ գրասենեակին մշտական աշխատակիցը։ Գործի բնոյթը Այնշթայնին առիթ կու տար, որ ողջ ազատ ժամանակը նուիրէ տեսական Բնագիտութեան «ֆիզիկայի» բնագաւառին ուսումնասիրութիւններուն։
1902-ի Հոկտեմբերին, Այնշթայն Իտալիայէն ստացաւ հօր հիւանդութեան մասին լուրը․ Հերման Այնշթայն մահացաւ որդւոյն ժամանումէն քանի մը օր ետք։
6 Յունուար 1903-ին Այնշթայն ամուսնացաւ 27-ամեայ Միլեւա Մարիչին հետ։ Իրենք ունեցան 3 երեխայ։ Այնշթայնի մայրը դէմ էր, որ իր որդին ամուսնանայ քրիստոնեայ կնոջ հետ, քանի որ իրենց ընտանիքը կը շարունակէր հետեւիլ հրէական աւանդոյթներուն։ Սակայն իրենք ամուսնացան ։
1905 թուական՝ «Հրաշքներու տարի»
1905 թուականը Բնագիտութեան պատմութեան մէջ մտած է որպէս «Հրաշքներու տարի» (լատ.՝ Annus Mirabilis) ։ Այդ տարին Գերմանիոյ առաջատար «Բնագիտութեան տարեգիրքեր» ամսագիրը հրատարակեց Այնշթայնի 3 բացառիկ յօդուածները, որոնցմով սկիզբ դրուեցաւ նոր գիտական յեղափոխութեան.
Յարաբերականութեան Յատուկ Տեսութիւն
19-րդ դարուն Ելեկտրամագնիսական երեւոյթներու նիւթական կրողը կը համարուէր ենթադրական միջավայրը կամ մթնոլորտը՝ եթերը։ Սակայն 20-րդ դարու սկիզբը պարզուեցաւ, որ այդ մթնոլորտի յատկութիւնները դժուար է համապատասխանեցնել դասական բնագիտութեան հետ։ Մէկ կողմէն լոյսի շեղումը կ՝ եզրակացնէր այն միտքը, որ եթերը բացարձակապէս անշարժ է, միւս կողմէն ալ Ֆիզոյի բնութեան փորձը կ՝ ենթադրէր, որ եթերը մասնակիօրէն շարժուն է։ Սակայն 1881 թուականին Ալպերթ Մայքըլսընի փորձերը ցոյց տուին, որ ոչ մէկ «եթերային քամի current » գոյութիւն ունի։
1892 թուականին Հենտրիք Լորենցը (անկախ իր կամքէն) եւ Ճորճ Ֆիցճերալտը ենթադրեցին, որ եթերը անշարժ է, իսկ ցանկացած մարմինի երկարութիւնը կը կրճատուի իր շարժումին ուղղութեամբ։ Սակայն չպարզուեցաւ եւ կամ չբացայայտուեցաւ այն հարցը, թէ ինչո՞ւ երկարութիւնը կը կրճատուի ճիշդ այն համեմատութեամբ, որպէսզի փոխհատուցէ «եթերային քամին» եւ թոյլ չտայ յայտնաբերելու եթերի գոյութիւնը։ Միաժամանակ կ՝ ուսումնասիրուէր այն հարցը, թէ համակարգողները փոխարկութիւններու ժամանակ Մաքսուելի հաւասարումները (Maxwell's equations) անփոփոխ են։ Ճշգրիտ բանաձեւերը առաջին անգամ գրած են Ճոզեֆ Լարմորը (1900 թուական) եւ Հենրի Փուանքարէն (ֆր.՝ Henri Poincaré) (1905 թուական)։ Վերջինս ապացուցեց իրենց խմբային յատկութիւնները եւ առաջարկեց անուանել անոնք Լորենցի փոխարկութիւններ (transformation تحويلات لورينتز )։
Այնշթայն, խորհելով այդ թեմաներու շուրջ, ենթադրեց, որ առաջինը կը ներկայացնէ երկրորդի մօտաւոր արդիւնքը՝ փոքր արդիւնքները, իսկ այն, ինչ կը համարուէր եթերի յատկութիւններ, շարժման եւ ժամանակի առարկայական յատկութիւններու ապացոյց կամ փաստարկի ցուցարկումն է։ Այնշթայն հասաւ այն եզրակացութեան, որ անհեթեթ է եթեր հասկացութիւն օգտագործել միայն այն բանի համար, որ ապացուցուի անոր ուսումնասիրման անկարելիութիւնը եւ որ խնդիրը ուժականութեան մէջ չի կայանար, այլ աւելի խորը՝ շարժաբանութեան մէջ է (kinematics)։ «Շարժուող մարմիններու Ելեկտրատինամիքան (electrodynamics) » յօդուածով ան առաջարկեց 2 կանխադրոյթ՝ յարաբերականութեան ընդհանուր սկզբունք եւ լոյսի արագութեան հաստատունութիւն։ Անոնցմէ դիւրիւթեամբ դուրս կը բերուի լորենցեան կրճատումը, Լորենցի փոխարկութեան կամ ձեւափոխութեան բանաձեւերը, համաժամանակութեան յարաբերականութիւնը, եթերի ոչ անհրաժեշտ ըլլալը, արագութիւններուն գումարման նոր բանաձեւը, արագութեան աճին զուգընթաց անշարժութեան կամ անգործունէութեան (inertial) յաւելումը եւ այլն։ Իր միւս յօդուածին մէջ, որ լոյս տեսաւ տարուան վերջը, յայտնուեցաւ E=mc^2 բանաձեւը, որ կը բացայայտէ զանգուածի եւ ուժի կամ ուժգնութեան կապը (تكافؤ الكتلة والطاقة)։
Գիտնականներու մէկ մասը անմիջապէս ընդունեց այդ տեսութիւնը, որ աւելի ուշ ստացաւ «յարաբերականութեան յատուկ տեսութիւն» անուանումը։ Մաքս Փլանք (1906) եւ ինքը՝ Այնշթայն (1907), կառուցեցին «ռելաթիվիսթական տինամիքան եւ թերմոտինամիքան» յարաբերականութեան ուժականութիւնը եւ ջերմուժականութիւնը (relativistic dynamics and thermodynamics)։ Այնշթայնի նախկին ուսուցիչ Հերման Մինքովսքին 1907 թուականին ներկայացուց յարաբերականութեան տեսութեան շարժաբանութեան մաթեմատիկական կամ քանակական օրինակը քառաչափ ոչ Եւկլիտեսեան ( non-Euclidean اللاإقليدية) տարածութեան տեսքով եւ մշակեց այդ տարածութեան անփոփութիւններու (invariant) տեսութիւնը (այդ ուղղութեամբ առաջին արդիւնքները հրապարակեց Հենրի Փուանքարէն (Henri Poincaré, 1905)։
Սակայն բաւական թիւով գիտնականներ «նոր ֆիզիքան» համարեցին յեղափոխական։ Այն կը մերժէր եթերը, բացարձակ տարածութիւնը եւ բացարձակ ժամանակը, եւ կը վերանկատէր նիւթոնեան (Mewtonian mechanics) մեքանիքան, որ շուրջ 200 տարի կը ծառայէր բնագիտութեան որպէս հիմնասիւն եւ անփոփոխօրէն կը հաստատուէր նկատողութիւններով։ Յարաբերականութեան տեսութեան մէջ ժամանակի հաշուարկումը տարբեր համակարգերուն մէջ տարբեր ձեւի կ՝ ընթանար, անշարժութեան կամ անգործունէութեան (inertial frame عطالية) եւ ժամանակի երկարութիւնը (Time dilation تمدد الزمن أو الإبطاء الزمني) կախուած են արագութիւնէն, լոյսէն աւելի արագ շարժում անհնար է, առաջացնելով «երկւորեակներու տարակերպը կամ յարակածիքը(Paradox)». այս բոլոր անսովոր հետեւանքները անընդունելի էին գիտական հասարակութեան պահպանողական մասին համար։ Գործը կը բարդանար նաեւ այն հարցով, որ յարաբերականութեան յատուկ տեսութիւնը սկիզբէն չէր ենթադրեր ո՛չ մէկ նոր տեսանելի արդիւնքներ, իսկ Ուոլթըր Քաուֆմանի (1905-1909) փորձերը շատերը մեկնաբանեցին, որպէս յարաբերականութեան յատուկ տեսութեան անկիւնաքարի մերժում։ Որոշ Բնագէտներ արդէն 1905 թուականէն ետք փորձեցին մշակել այլընտրանքային տեսութիւններ (օրինակ՝ Ուոլթըր Ռիցը 1908), սակայն աւելի ուշ պարզուեցաւ այդ տեսութիւններուն եւ փորձերուն ո՛չ ուղղելի, կամ ո՛չ ուղղիչ անհամապատասխանութիւնները ։
Շատ ականաւոր բնագէտներ հաւատարիմ մնացին դասական մեխանիքային եւ եթերի տեսութեան, այդ գիտնականներէն՝ Հենտրիկ Լորենցը, Ճոզեֆ Ճոն Թոմսընը, Ֆիլիփ Լենարտը, Օլիվըր Լոճը, Ուոլթըր Ներնսթը եւ Ուիլհըլմ Ուինը։ Այսուհանդերձ, անոնցմէ մէկ քանիսը (օրինակ՝ Լորենցը) չէին մերժեր յարաբերականութեան յատուկ տեսութեան արդիւնքները, սակայն այդ բոլորը Լորենցի տեսութեան շրջանակներուն մէջ կը մեկնաբանէին՝ նախընտրելով դիտել Այնշթայն-Մինքովսքիի «տարածութիւն-ժամանակ տեսութիւնը», որպէս զուտ մաթեմաթիկական հնարք մը։
Յօգուտ յարաբերականութեան յատուկ տեսութեան (special theory of relativity النظرية النسبية الخاصة կամ the invariant theory نظرية اللاتغير ), ճշգրտութեան փաստացի որոշիչն էր՝ կատարուած փորձերը ստուգելու համար այդ տեսութիւնը։ Աստիճանաբար կուտակուեցան նաեւ այդ տեսութեան փորձերով հաստատուած հաստատումներ։ Անոնց վրայ հիմնուած են նաեւ դաշտի «քուանթային» քանակի, մասի (quanta) տեսութիւնը (quantum, الكم في الفيزياء), արագացուցիչներու տեսութիւնը. նկատի առնելով աշխարհային տեղորոշումը համակարգի նախագծման եւ աշխատանքի ժամանակ ։
Քանակական Տեսութիւն
«Անդրմանիշակագոյն աղէտ» (ultraviolet Catastrophe) անունով պատմութիւն մտած խնդիրին լուծման համար, ինչպէս նաեւ տեսութեան ու փորձի համապատասխան համադասութեան համար, Մաքս Փլանք 1900 թուականին ենթադրեց, որ նիւթի կողմէն լոյսի կլանումը եւ ճառագայթումը կը կատարուի մասերով եւ ճառագայթուող մասի ուժգնութիւնը կամ զօրութիւնը կախուած է լոյսի յաճախականութենէն։ Որոշ ժամանակ այս վարկածը նոյնիսկ անոր հեղինակը կը դիտէր որպէս պայմանական չափաբերական կամ մաթեմաթիկական հնարք, սակայն Այնշթայն իր երկրորդ յօդուածին մէջ առաջարկեց երկար ճանապարհ ունեցող այդ տարբերակին ընդհանրացումը եւ յաջողութեամբ այն կիրառեց (photoelectric effect) լուսելակտրական ներգործութեան յատկութիւնները բացատրելու համար։ Այնշթայն թեզ մը ներկայացուց, ըստ որուն, ոչ միայն լոյսի ճառագայթումը կը կատարուի մասերով, նաեւ տարածումն ու կլանումը։ Աւելի ուշ «քուանթային» քանակական, մասի (quantum)(الكم في الفيزياء) այդ մասերն ստացան ֆոթոն (Photon فوتون) անունը։ Այդ աւարտաճառը իրեն թոյլ տուաւ բացատրել լուսելակտրական ներգործութեան 2 հանելուկները՝ թէ ինչո՞ւ ֆոթոններու հոսքը չի յառաջանար լոյսի իւրաքանչիւր յաճախականութեան ժամանակ, այլ՝ որոշակի շեմքէն սկսած, որ կախուած է միայն մետաղի տեսակէն, իսկ թռչող էլեքթրոններու (electrons) ուժգնութիւնը եւ արագութիւնը կախուած էին ո՛չ թէ լոյսի (intensity) ուժգին ելեկտրական հոսանքէն, այլ միայն յաճախականութենէն։ Այնշթայնի՝ լուսելակտրական ներգործութեան տեսութիւնը բարձր ճշգրտութեամբ կը համապատասխանէր փորձերու միջոցով ձեռք բերուած տուեալներուն, որոնք ալ 1916 թուականին իր փորձերով հաստատեց Ռոպըրթ Միլլիքենը (Robert Millikan)։
Սկիզբը բնագէտներուն մեծամասնութիւնը միեւնոյն տեսակէտը չունէին, նոյնիսկ Փլանք ( Max Planck - Max Karl Ernst Ludwig Planck) եւ Այնշթայն ստիպուած էր համոզել «քուանթային» քանակական, մասի (quantum)(الكم في الفيزياء) ճշմարիտ ըլլալու փաստը։ Սակայն աստիճանաբար փորձերով ապացուցուած տուեալներ ձեռք բերուեցան, որոնք համոզեցին թերահաւատներուն Ելեկտրամագնիսական ուժգնութեան որոշակի (discrete) ըլլալու փաստը ։ Այդ բանավէճի վերջակէտը դրաւ Քոմփթոնի էֆեքթը (Compton effect - Debye developed a theory to explain the Compton effect) (1923 թ.)։
1907 թուականին Այնշթայն հրապարակեց ջերմութեան «քուանթային» քանակական տեսութունը (հին տեսութիւնը ցած ջերմաստիճանի պայմաններուն բաւականին կը տարբերէր փորձառական տուեալներէն)։ Աւելի ուշ՝ 1912 թուականին, Փիթըր Տեպայը (Peter Debye - Peter Joseph William Debye ), Մաքս Պորնը (Max Born) եւ Թեոտոր ֆոն Քարմանը (Theodore von Kármán) ճշդեցին Այնշթայնի ջերմունակութեան տեսութիւնը, որպէս արդիւնք հասան փորձառական տուեալներու հետ գերազանց համապատասխանութեան ։
Պրաունեան Շարժում
1827 թուականին Ռոպըրթ Պրաունը մանրադիտակով ուսումնասիրեց եւ նկարագրեց ջուրին մէջ լողացող ծաղկեփոշիի քաոսային՝ Պրաունեան (Brownian motion) շարժումը ։ Այնշթայն, հիմնուելով մասնիկներու «Molecules» տեսութեան վրայ, մշակեց նման շարժման վիճակագրա-մաթեմաթիկական օրինակ «mathematical model» եւ ըստ իր օրինակին կարելի եղաւ նաեւ ճշգրիտ գնահատել մասնիկներու «Molecules» չափերը եւ իրենց քանակութիւնը միաւոր ծաւալին մէջ։ Միեւնոյն ատեն նման արդիւնքներու հասաւ նաեւ Մերիան Սմոլուքովսքին (Marian Smoluchowski), որուն յօդուածը տպագրուեցաւ Այնշթայնի յօդուածէն քանի մը ամիս ետք։ Այնշթայնը «Մասնիկներու չափերու նոր սահմանում»-ի մեքենականութեան վերաբերեալ (to determine the mechanisms) վիճակագրական աշխատութիւնը (statistical work) ներկայացուց գիտարուեստական (technical) բարձրագոյն դպրոցին մէջ որպէս ատենախօսութիւն եւ նոյն թուականին՝ 1905-ին, ստացաւ բնագիտութեան (physics) ոլորտէն ներս՝ բնագիտութեան դոկտորի կոչում, որ համարժէք է գիտութիւններու թեկնածու աստիճանին։ Յաջորդ տարի Այնշթայն զարգացուց իր տեսութիւնը նոր յօդուածով՝ «Պրաունեան շարժման տեսութիւն»ով եւ յետագային այդ թեմային բազմաթիւ անգամ անդրադարձաւ։
Շուտով (1908-ին) Ժան Փապթիսթ Բերրինիի (Jean Baptiste Perrin) չափումները «measurements» ամբողջովին հաստատեցին Այնշթայնի օրինակի համապատասխանութիւնը, որ դարձաւ մասնկային-շարժողական տեսութեան «molecular-kinetic theory» առաջին փորձարարական ապացոյցը, որ այդ տարիներուն կ՝ ենթարկուէր աշխոյժ քննադատութեան եւ դրական քննադատողներուն կողմէն։
Մաքս Պորնը Max Born 1949 թուականին գրած է «Կը կարծեմ, որ Այնշթայնի այս ուսումնասիրութինները աւելի կը համոզեն ֆիզիքոսներուն բնագէտներուն, որ աթոմները եւ մասնիկները իրողութիւն են, ջերմունակութեան տեսութեան «theory of heat» եւ բնութեան օրէնքներուն մէջ՝ հաւանականութեան հիմնարար դերին մասին, քան միւս բոլոր աշխատանքները»։ Վիճակագրական «ֆիզիքայի» բնագիտութեան վերաբերեալ Այնշթայնի աշխատանքները աւելի յաճախ կը մէջբերուին, քան իր յարաբերականութեան տեսութեանը նուիրուծ աշխատութիւնները ։ Այնշթայնի կողմէն դուրս գրուած «ծաւալման ազդակիցի կամ համարտադրիչի բանաձեւը» (Diffusivity or diffusion coefficient formula الانتشار) եւ «տարածման կամ ցրման համակարգողներու» հետ անոր կապը կիրառելի դուրս եկաւ խնդիրներու լուծման ընդհանուր դասին մէջ, «Ծաւալման Մարքովեան ընթացքներուն կամ եղանակներուն» (Markov process - In probability theory and statistics, a Markov process named after the Russian mathematician Andrey Markov), ելեկտրատինամիքայի մէջ եւ այլն ։
Աւելի ուշ «Ճառագայթման թուային «quantum» «كم» տեսութիւն»ով (1917 թ.) Այնշթայն, ելլելով վիճակագրական նկատառումներէն, առաջին անգամ ենթադրեց ճառագայթման նոր տեսակի առկայութիւնը, որ կը կատարուէր արտաքին Ելեկտրամագնիսական դաշտի ազդեցութեան տակ (ստիպողական ճառագայթ)։ 1950-ական թուականներուն սկիզբները առաջարկուեցաւ ստիպողական ճառագայթման սկզբունքով գործող ռատիոալիքներու «radioawaves» ընդաձակողը՝ մազերը, իսկ յետագայ տարիներուն այն նաեւ լոյսի ընդաձակողներու՝ լէյզըրներու «laser» տեսութեան հիմք հանդիսացաւ։
Պեռն-Զիւրիխ-Փրակա-Զիւրիխ-Պերլին (1905-1914)
1905 թուականին Այնշթայնի կատարած աշխատանքները թէեւ ոչ անմիջապէս, սակայն իրեն բերաւ համաշխարհային ճանաչում։ 1905 թուականի Ապրիլ 30-ին ան Զիւրիխի համալսարան ուղարկեց իր դոկտորական ատենախօսութեան յօդուածը՝ «Մոլեքուլներու չափերու նոր սահմանում» թեմայով։ Գրախօսներն էին Փրոֆէսօրներ Քլիայները եւ Պուրխարտը։ 1906 թուականի Յունուար 15-ին ան ստացաւ բնագիտութեան բնագաւառի գիտութիւններու դոկտորի աստիճան։ Ան նամակագրական կապի մէջ կը մտնէ եւ կը հանդիպի համաշխարհային ճանաչում ունեցող բնագէտներու հետ, իսկ Փլանքը Պերլինի մէջ յարաբերականութեան տեսութիւնը կը ներառէ իր ուսումնական դասընթացքի մէջ։ Թէեւ 4 տարիէն աւելի (մինչեւ 1909 թուականի Դեկտեմբերը) Այնշթայնը կը շարունակէ իր աշխատանքը արտօնագրման պաշտօնական գրասենեակին մէջ, բայց նամակներուն մէջ իրեն կը դիմեն «պարոն Փրոֆէսօր»ով, 1906 թուականին պաշտօնն (ան դարձաւ 2-րդ դասի փորձագէտ) ու աշխատավարձքը բարձրացրացուցին։ 1908 թուականի Հոկտեմբերին Այնշթայնին հրաւիրեցին Պեռնի համալսարան՝ իր կամաւոր եւ ընտրողական «optional» դասընթացներ կարդալու, սակայն առանց որեւէ վճարումի։
1909 թուականին ան Զալցպուրկի մէջ կը մասնակցի բնագէտներու համագումարին, ուր հաւաքուած էին գերմանական բնագիտութեան ողջ ընտրանին, եւ այստեղ ան առաջին անգամ հանդիպեցաւ Փլանքին։ Նամակագրութեան 3 տարիներու ընթացքին անոնք արագ մտերմացան եւ պահեցին այդ ընկերութիւնը մինչեւ կեանքի վերջ։ Համագումարէն ետք Այնշթայն վերջապէս ստացաւ անկախ «freelance» (առանց մշտական գործատէրի) փրոֆէսօրի վարձատրուող պաշտօն՝ Զիւրիխի համալսարանին մէջ (1909 թուական, Դեկտեմբեր), ուր իր հին ընկերը՝ Մարսէլ Կրոսմանը երկրաչափութիւն կը դասաւանդէր։ Աշխատավարձքը քիչ էր, մանաւանդ 2 զաւակ ունեցող ընտանիքի մը համար, եւ 1911 թուականին Այնշթայն առանց տատամսելու ընդունեց Փրակայի գերմանական համալսարանի բնագիտութեան ամպիոնը ղեկավարելու հրաւէրը։ Այդ ժամանակաշրջանին Այնշթայնը շարունակեց թերմոտինամիքային, յարաբերականութեան եւ քուանթային տեսութեան վերաբերեալ յօդուածներու շարքի հրատարակութիւնը։ Փրակայի մէջ ան կը վերսկսի ձգողականութեան տեսութեան ուսումնասիրութիւնները՝ իր առջեւ նպատակ դնելով ստեղծել ձգողականութեան (gravitation (gravity)) յարաբերականութեան տեսութիւն եւ իրագործել բնագէտներու հին երազանքը, այն է՝ այդ բնագաւառէն հանել Նիւթընեան հեռազդեցութիւնը։