cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ամանորեան Եւ Սուրբ Ծննդեան Աւանդութիւններ Ու Սովորութիւններ
Ամանորեան Ճաշատեսակներ
Տարեհացը կը պատրաստուէր ընկոյզով եւ չիրերով, վրան կը ցանէին քունջիթ (սըմսըմ) կամ այլ սերմեր, դարձեալ նոյն աղերսով եւ բացատրութեամբ: Տարեհացի վրայ յաճախ կը նկարէին երկնային մարմինները՝ ծիածանը, արեւը, լուսինն ու աստղերը եւ համաստեղութիւնները: Սա փաստ մըն էր, որ տարեհացի սովորութիւնն ալ հին էր եւ նախաքրիստոնէական:
Կաղանդի հացերու երկրորդ տեսակը մարդակերպ քաթաներն են: (ի դէպ, քաթա բառը անցնելով ֆրանսերէնին դարձած է «gateau», հետագային ձեւափոխուելով դարձած՝ անգլերէն cake-ը), «ասիլ», «վասիլ» կամ «բասիլ» անուններով: Այս քաթաներն ալ գուշակութեան համար են նախատեսուած: Հիմա ալ, յատկապէս եւրոպական ամսագրերու մէջ կը հանդիպինք խմորեղէններով զարդարուած տօնածառերու. այս երեւոյթն ալ կապուած է հնագոյն ժողովուրդներու աւանդութիւններու հետ:
Իսկ երրորդ տեսակի հացերը՝ «կլկալ« կամ «սամսա» կը կոչուէր եւ կը պատրաստուէր երկրագործական գործիքներու տեսքով, կամ հիւսք՝ Անահիտի ծամերու տեսքով, կամ կլոր՝ հորի բերանի տեսքով, վրան ցանուած հորի պարունակութեան համեմատ՝ ցորեն, գարի, քունջիթ, կանեփ, եւ այլն…, որպէսզի արմտիքներու հորերը առատ ըլլան: Այսօր եւս տանտիկինները խմորեղէնները կը պատրաստեն նմանատիպ ձեւերով, վրան քունջիթ ցանելով:
Հետագային երբ Ամանորը դարձաւ քրիստոնէական նոր տարին եւ կապուեցաւ Յիսուս Քրիստոսի ծննդեան հետ (Դեկտեմբեր 25-ը հեթանոսական դիցարանին մէջ Միհրին նուիրուած տօն եղած է), եկեղեցին ժողովրդական տօնախմբութիւնները սանձելու եւ ժուժկալ դարձնելու համար Ամանորի շրջանը պահք սահմանեց, որ կը լուծարուի Յունուար 6 –ին, Սուրբ Ծննդեան օրը: Ուրեմն հայկական Ամանորի սեղանի ճաշերը պահքային էին. մարդիկ գաղտնաբար պահպանելով հին աւանդութիւնները, կը պատրաստէին արմտիքներով եւ չիրերով ուտելիքներ, որու արմատները դարձեալ կ’երկարին մինչեւ նախահեթանոսական պաշտամունքի բնորոշ տարրերուն, այնպէս՝ ինչպէս Անահիտ դիցուհիի կերպարը կը յամենայ հիւսկերու խորհրդանիշով կամ կին-աղամաններու տեսքով:
Կաղանդի օրերուն մինչեւ այսօր ալ կ’եփուի աւանդական անուշապուրը, որ դարձեալ տօնածիսական ճաշ է, եւ որ իրարու նուէր կը տանէին տուն այցելելու ժամանակ. իսկ տուն եկողներուն, տան աւագ անդամը՝ նահապետը կը նուիրէր կարմիր խնձոր՝ մէջը դրամ խրած կամ մարդակերպ գաթաներ:
Սովորութիւններ, Հաւատալիքներ Եւ Նախապաշարումներ՝ Հայկական Տարբեր Շրջաններու Մէջ
Ամանորի նախօրէին սովորութիւն եղած է թոնրատան սեւցած առաստաղին ու պատերուն վրայ ալիւրով նկարել երկնային լուսատուները. հիմա ալ տօնածառի խաղալիքներ կան այդ պատկերներով ու խորհրդանիշերով:
Գիւղերու մէջ կար այն հաւատալիքը, որ կաղանդի գիշեր ժամը 12-ին, գետերու ջուրերը մէկ ակնթարթ կանգ կ’առնէին եւ ով որ այնտեղ գտնուէր եւ բան մը խնդրէր Աստուծմէ՝ կը կատարուէր, կամ եթէ խմէր այդ ջուրէն՝ կը հարստանար: Կանայք աղբիւրի ջուրին մէջ ցորենի հատիկներ կը լեցնէին՝ առատութիւն հայցելով, իսկ ոմանք ալ մարդակերպ վատը խորհրդանշող գաթաները կը նետէին գետին մէջ, որպէսզի գետը իր հետ տանէր նախորդ տարուան վատն ու դժբախտութիւնը: Այս բոլոր արարողութիւնները ջուրի պաշտամունքային ծէսերէն մնացած վերապրուկներ են, որոնք այսօր եւս կ’արտայայտուին Սուրբ Ծննդեան եւ Մկրտութեան (Ջրօրհնէքի) արարողակարգի ընթացքին, երբ եկեղեցականները օրհնելով ջուրը, կը բաժնեն հաւատացեալներուն, որոնք իրենց հերթին տուն կը տանին:
Սովորութիւն եղած էր նաեւ տօնի նախօրէին մաքրել եւ լուալ տունն ու շրջակայքը, լոգնալ եւ նոր հագուստներ հագնիլ, ներել եւ հաշտուիլ բոլոր խռովածներու հետ, որպէսզի մաքուր սրտով դիմաւորէին Ամանորը. իրարու շնորհաւորել, իրարու նուէրներով ուրախացնել, ճոխ սեղաններ պատրաստել եւ հիւրեր ընդունիլ. լիարժէք ուրախանալ, որպէսզի ամբողջ տարին ուրախ անցնէր:
Ճիշդ կէս գիշերին, աղբիւրներէն վազող ջուրերը մէկ ժամ ոսկի կը հոսէին: Ուստի, ով որ կրնար ճիշդ ժամուն աղբիւրէն ջուր առնել, այդ ջուրը ոսկիի կը փոխուէր: Աղբիւր կը վազէին աղջիկ թէ տղայ, դոյլը կը լեցնէին եւ կը դառնային տուն, առանց մէկու մը հետ խօսելու:
Ոմանք աղբիւր կ'երթային մկրատով: Ամանին մէջ լեցուած ատեն ջուրը մկրատով կը կտրէին:
Աղջիկներ հաւկիթ մը կը լուային եւ թոնիրին բերանը կը դնէին, ամանի մը մէջ եղած ածուխի եւ հինայի մէջտեղ: Երբ հաւկիթը ածուխէն սեւցած կը գտնէին, կը տխրէին որ իրենց բախտն ալ սեւ պիտի ըլլար: Եթէ հաւկիթը հինայէն կարմրէր, կ'ուրախանային. բախտը իրենց ժպտած կ'ըլլար:
Աղջիկներ աւելով թոնիրը երեք անգամ կ'աւլէին. աւելը իրենց բարձին տակ կը դնէին: Առտու եթէ աւելէն ճղիկ մը կոտրուած չըլլար՝ իրենք զիրենք բախտաւոր կը զգային:
Իւրաքանչիւրը առարկայ մը կը դնէր սեղանին վրայ եւ կ'երթար քնանալու: Յաջորդ առտու կանուխ կ'երթար ստուգելու առարկաները: Եթէ մէկուն առարկան տեղէն շարժած ըլլար, կը նշանակէր թէ ինքն էր բախտաւորը, եթէ աղջիկ էր առարկային տէրը, բախտը շուտով պիտի բացուէր:
Խարբերդի մէջ
Խարբերդի մէջ, Նոր Տարուան երեկոյեան, ճաշասեղանը շատ հարուստ պէտք է ըլլար պահքի յատուկ կերակուրներով, պտուղներով, օղիով ու գինիով, մանաւանդ քաղցրեղէններով, ինչպէս՝ գաթա, բոկեղ, անուշապուր:
Դեկտեմբեր 31-ը նուէրներ բաշխելու օրն էր: Բարեկամներ ու ազգականներ ընծաներ կը փոխանակէին, հարսներ իրենց ձեռքով հիւսուածքները (գդակ, քսակ, թաշկինակ, եւայլն), իսկ փեսաներն ալ պտուղներ (տանձ, նուռ, խնձոր), հայելի, պարսկական շալ, Ակնի լաջակ, ոսկեղէն զարդարանք, գուլպայ, կօշիկ եւ այլ բաներ կը նուիրէին մտերիմներու: Պատանիներ «գօտեկախ» կ՝ընէին. այսինքն՝ տուներու երդիքներէն վար կ՝իջեցնէին չուաններ, որոնց ծայրը անցուած կ՝ըլլար տոպրակ մը: Տանտիկիններ անոնց մէջ կը լեցնէին շաքարեղէն, մրգեղէն, ձմերուկի կամ սեխի խարկուած կուտ, եւայլն: «Գօտեկախ»ի այս սովորութեան կը հանդիպինք Դատեմ (Դատըմ) գիւղին մէջ: Բազմաշէնի (Պիզմիշին/Սարըչուպուք) մէջ նոյն բանը կը կատարուէր Ծննդեան գիշեր, իսկ Գոմք (Ենիքափը) գիւղին մէջ` Նոր Տարուան յաջորդող արշալոյսին: Կաղանդի օրը հիւրը միշտ պայման էր որ յիշէր նաեւ կաղընտելը (կաղանդել), այսինքն երեխաներուն անուշեղէններ նուիրելը: Իսկ փոքրիկները, Նոր տարուան առաջին առտուն երբ կ'արթննային, իրենց նուէրները՝ չամիչ, ընկոյզ, չոր թութ, նուշ, պաստեղ, ռոճիկ, Կաղանդ պապային կողմէ լեցուած կը գտնէին տան պատին ցիցերէն կախուած իրենց գուլպաներուն եւ գոգնոցներուն գրպաններուն մէջ, ինչպէս նաեւ անկողինի կողքի սեղանիկին վրայ: Խարբերդ քաղաքին մէջ, Նոր Տարուան նախորդած այդ իրիկունը, տան պատանիները պատրաստութիւններ կը տեսնէին նաեւ իրենց հայրը «կախելու»:
Այսպէս, երբ իրիկունը հայրը տուն կը վերադառնար, պատանի զաւակները վրան կը յարձակէին, մէջքին հաստ չուան մը կ՝անցնէին ու առաստաղէն կախել կը փորձէին: Հօր «չարչարանք»ը վերջ կը գտնէր միայն այն ատեն երբ ան կը համաձայնէր իրեն հետ բերած քաղցրեղէն նուէրները բաժնել տնեցիներուն:
Չափահասներուն համար տօնական խրախճանքը ծայր կ`առնէր Նոր Տարուան երեկոյեան, իսկ կէս գիշերին, գիւղերուն մէջ (օրինակ՝ Բազմաշէն, Դատեմ, Բարջանճ) սովորութիւն էր աղբիւր երթալ եւ Նոր տարուան ջուրը կուժերու մէջ լեցուած` բերել տուն: Այսպէս, ամբողջ գիւղի երկսեռ երիտասարդութիւնը երգելով կ՝ուղղուէին դէպի գիւղի աղբիւրները: Ոմանք նոյնիսկ այդ ցուրտ օդին աղբիւրներու աւազաններուն մէջ լոգանք կ՝առնէին, որովհետեւ ըստ տեղական աւանդութեան, այդ օրը ջուրերը կախարդիչ յատկութիւն կ՝ունենային եւ անհատը կրնար բժշկել ֆիզիքական զանազան ցաւերէ: Ասիկա նաեւ կը համարուէր աղբիւրներու ոգիներէն Նոր Տարուան համար բարի մաղթանքներ խնդրելու արարողութիւն մը:
Այսպէս, գիւղացիներ, յատկապէս աղջիկները, այդ օրը աղբիւրի ակին ու գուռին վրայ, ինչպէս նաեւ ասոնց բոլորտիքը կը ցանէին ցորենի, գարիի, սիսեռի հատիկներ, նոր ծննդաբերած կովու կամ ոչխարի առաջին կաթով պատրաստուած պանիր (տեղական բարբառով՝ խեր), բամպակի կուտ, ոլոռն եւ պայտ (նալ):
Նոր Տարուան այդ իրիկունը սովորութիւն է նաեւ որ գիւղացիներ իրենց հետ աղբիւր բերէին բկեղներ (բլիթ), որոնք օղակաձեւ շինուած հացեր են: Նախ կը թաթխէին զանոնք աղբիւրին ջուրին մէջ, ապա տուն կը դառնային ու բկեղները կը կերցնէին ախոռի ու գոմի անասուններուն՝ անոնց բեղմնաւորութիւն շնորհելու յոյսով:
Գիւղերուն մէջ սովորութիւն էր նաեւ որ նորապսակ հարսները իրենց ամուսնութեան յաջորդած առաջին Նոր Տարիէն ետք միայն արտօնութիւն կ՝ունենային այցելելու իրենց ծնողներուն տուները: Այնպէս որ անոնք եւս իրենց կարմիր կուժերը շալկած կ՝երթային նոյն այդ գիշերը դէպի աղբիւր եւ այնտեղէն ջուր առնելով կը տանէին իրենց ծնողներուն: Այդ յատուկ օրուան համար նոր հարսները կը հագուէին իրենց լաւագոյն հագուստները: Խրախճանքը կը կրկնուէր նաեւ Նոր Տարուան առաւօտուն: Սեղաններուն վրայ կը դրուէին բազմազան անուշեղէններ, ինչպէս նաեւ առատ գինի: Մեծ ու պզտիկ փոխադարձ այցելութիւններու կ՝երթային՝ շնորհաւորելով Նոր Տարին: Իսկ Հապուսի (Իքիզտեմիր) եւ Բազմաշմէն գիւղերուն մէջ Կաղանդի յաջորդած օրը զանազան ուրախութիւններու շարքին տեղի կ՝ունենար նաեւ գոմէշներու մարտ, ձիարշաւ եւ ըմբշամարտ:
Ս. Ծննդեան Ընդունուած Սովորութիւններ
Ծննդեան օրը կը կատարուէր ջուրին մէջ մխրճուած խաչը դուրս հանելու աւանդական արարողութիւնը: Ճրագալոյցին յաջորդող օրը՝ Յունուար 6-ին, առտու կանուխ կը ղօղանջէր եկեղեցւոյ զանգակը ու ժողովուրդը դարձեալ կը փութար այնտեղ՝ տօնելու համար Քրիստոսի Ծնունդը: Այդ օրը կը կատարուէր խաչը ջուրէն հանելու աւանդական արարողութիւնը: Ասոր համար դարձեալ կ՝ընտրուէր ամէնէն մեծ նուիրատուութիւն ընողը: Խաչը դրուած կ՝ըլլար ջուրով լեցուած մեծ կաթսայի մը մէջ: Քահանան կը ձայնէր. «Ո՞վ պիտի ըլլայ Ս. Խաչին կնքահայրը»: Եւ աճուրդը ծայր կ՝առնէր: Մէկը կ՝առաջարկէ տասը ղուրուշ, ուրիշ մը մէկ օխա (1 օխա = 1,28 քկ.) մանած, մէկ ուրիշ մը մէկ օխա մոմ կամ մէկ լիթր ձէթ: Ի վերջոյ Տէր Հայրը իր ընտրութիւնը կը կատարէր, ընտրեալ կնքահօր եկեղեցական շապիկ կը հագցնէին եւ կնքահայրը ջուրէն դուրս կը հանէր խաչը:
10 Հոկտեմբեր
10 Հոկտեմբեր, տարուան 283-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 284-րդ) օրն է։
Ամանորեան Եւ Սուրբ Ծննդեան Աւանդութիւններ Ու Սովորութիւններ
Ս. Ծննդեան Ընդունուած Սովորութիւններ
Եկեղեցական արարողութիւնը հազիւ աւարտած, աշակերտները իրենց վարժապետին ընկերակցութեամբ կ՝այցելէին տուները՝ «Աւետիս» երգելու համար: Վարժապետը այս ձեւով ամէն տունէ կը ստանար քանի մը ղուրուշ նուէր: Նոյն «Աւետիս»ները շահութաբեր ձեռնարկներ էին նաեւ պատանիներուն համար: Այսպէս, երկար թելի մը կապուած պայուսակ մը իրենց ձեռքին, անոնք կ`ելլէին տուներու տանիքները ու երդիքներէն վար իջեցնելով ծրարը` կը սկսէին “Աւետիս երգել“: Տանտիկինները պայուսակները կը լեցնէին հաւկիթով, իւղով, խաւուրմայով: Փոքրիկները այս պաշարը տուն կը տանէին, կ՝եփէին ու կ՝ուտէին:
10 Հոկտեմբեր
Տօներ
Ստորոգութիւն:Հոկտեմբեր
Ամանորեան Եւ Սուրբ Ծննդեան Աւանդութիւններ Ու Սովորութիւններ
Ս. Ծննդեան Ընդունուած Սովորութիւններ
Ծննդեան այդ օրը նաեւ Տօնապետ անունը կրող տղամարդոց անուանատօնն է: Այնպէս որ բոլոր Տօնապետներուն տուներուն սեղանները այդ օրը ճոխ կ՝ըլլային ու տան մէջ կը կատարուէին հիւրընկալութիւն ու խրախճանք:
Ռումտիկինի մէջ
Ռումտիկինի մէջ, Նոր Տարին եւ Ս. Ծնունդը գրեթէ միասին կը տօնէին:
Նոր Տարուան առաջին օրը տան տիկինը աղբիւր կ'երթար իրեն հետ տանելով բոկեղ հաց, ցորեն ու գարի: Բոկեղ հացը աղբիւրին «գլուխը կ'անցընէր», իսկ ցորենը եւ գարին աղբիւրին գուռը կը ցանէր ու կ'ըսէր.
Տան տիկինը կը կաղընդէր նաեւ տան եզներն ու կովերը, մասնակից դարձնելու զանոնք Կաղանդի բարիքներուն: Նոր Տարուան իրարու տուն կ'երթային ու կ'ըսէին.
Բարկ գինին կը հոսէր ջուրի փոխարէն եւ իրարու կ'ըսէին. : Ծնունդին, ամէն ընտանիք կը պատրաստէր աղով Քաթա եւ բոկեղ հաց:
Քաթային խմորը ընտիր ալիւրով կը պատրաստուէր. զայն կը շաղէին հաւկիթով, իւղով ու կաթով: Խմորը գունդերու վերածելով, մէջը առատ աղով խորիս կը լեցնէին, երեսը կը նաշխէին, հաւկիթի դեղնուց կը քսէին ու կ'եփէին թոնիրին մէջ:
Իսկ բոկեղ հացը կը պատրաստուէր առանց խորիսի, կը պատրաստուէր շիրիկով (թահին): Խմորին վրայ չամիչ կը դնէին ու դարձեալ կ'եփէին թոնիրին մէջ:
Պատանիներ սրածայր կեռ ձողի մը ծայրը գունաւոր թաշկինակ մը կը կապէին ու խթման գիշեր տուներու բուխերիկներէն վար կը կախէին ու կ'ըսէին.-
Տան մեծ մայրը կամ տանտիկինը աւետման լուրը առնելով, կը փութար տղոց թաշկինակը լեցնելու քաթայով եւ մրգեղէններով: Կէս գիշերին, եկեղեցւոյ զանգը կը ղօղանջէր ու ժողովուրդը եկեղեցի կը հրաւիրէր: Տուն վերադարձին, այր մարդիկ կը նստէին «օտա»ն, տան երեխաները, հարսներն ու աղջիկները կու գային անոնց ձեռքերը համբուրելու եւ ստանալու իրենց նուէրները: Նոր հարսներուն ընդհանրապէս ոսկեղէն կը նուիրէին, անոնց կուրծքերէն կամ ճակատներէն կախելու համար:
Մարաշի Մէջ
Հայկական ու հայաբնակ բոլոր շրջաններուն նման, Մարաշի մէջ եւս բոլոր տօները կ’ուղեկցուէին ծիսական աւանդոյթներով, ինչպէս` Կաղանդի գիշերը “Աւետիս“ երգող խումբերու շրջայցերը եւ նուէրներ պահանջելը:
Մարաշցի հայոց տօնականիին առաւել ուշագրաւ բաժինը տօներուն նուիրուած բանահիւսական նիւթերն էին: Ժողովրդական տօնախմբութիւնները կ’ուղեկցուէին տօներուն նուիրուած յատուկ երգերով, երգային մրցոյթներով, նուագածութիւններով, զուարճախօսութիւններով, որոնք տօնական հանդիսակարգին մաս կազմելով, լաւագոյնս կ’արտացոլէին ժողովրդական ստեղծագործութեան կենսուակ ջիղը մարաշահայոց մէջ: Շրջանառուած են բազմաթիւ քառեակներ, որոնք այնքան պատկերաւոր կերպով կը ցոլացնեն մարաշցի հայուն սրտին բաղձանքներն ու հոգեկան կարօտները: Այս երգ-քառեակները թէեւ թրքերէն, սակայն կը հնչէին հայ ժողովրդական տաղերու խորքով ու շունչով, բոլորին ալ շարայարողները Մարաշի հայ ժողովրդական աշուղները եղած են: Ժամանակակիցներու վկայութեամբ բոլոր երգերը բերնուց կը սորվէին եւ կ’երգուէին ժողովուրդին կողմէ:
Կաղընտէսի տօնակատարութիւնը կը սկսէր նախորդ օրուընէ՝ Դեկտեմբեր 31-ի ընթրիքի սեղանին շուրջ: Եկեղեցական կանոնացուած սովորութեամբ՝ Ծնունդի նախորդող շաբաթը պահք է եւ Նոր տարուան տօնն ալ այդ շաբթուան մէջ զուգադիպելով, մարաշցի հայեր խստօրէն կը հետեւէին պահքի յատուկ կերակուրներ ճաշակելու կանոնին, նոյնիսկ Նոր տարուան տօնին մսեղէն եւ կենդանական ծագում ունեցող մթերքներ չէին ուտեր: Այդ շաբաթ խստօրէն արգիլուած էր նաեւ իրիկնամուտին եւ գիշերը որեւէ գործ աշխատիլ, այլապէս՝ «Քրիստոսը կը նեղուէր»:
Մարաշի մէջ այս տօնին բնորոշ համահայկական սովորութիւններէն կարելի է համարել Նոր Տարուան գիշերը 10-12 տարեկան տղոց շրջայցերը եւ տօնը շնորհաւորելու աւանդոյթը: Ընտանիքին անդամները հազիւ ընթրիքի սեղանին շուրջ բոլորած, կը սկսէին «Կաղընտէս» պտտող տղոց այցելութիւնները: Պատանի տղաք իրենց տան մեծերէն «կաղընտուելէն», այսինքն՝ իրենց կաղանդի նուէրները ստանալէ ետք, տանիք կ’ելլէին եւ ուրախ - զուարթ ձայներ կ’արձակէին, կանչելով՝ «Կաղընտէ՜ս, պապուդ քէսէն եէս»:
Այսպէս տանիքէ - տանիք ցատկելով տուներու բուխերիկներէն պզտիկ տոպրակ մը կամ քսակ մը պարանով վար իջեցնելով Նոր Տարուան գալուստը կ’աւետէին «Աւետիս»ներ երգելով:
Ս. Ծննդեան Ընդունուած Սովորութիւններ
Ծննդեան տօնը կ’ուղեկցուէր եկեղեցական եւ ժողովրդական արարողութիւններու յատուկ ծիսակարգով, որ սերտ աղերսներ ունէր բուն Հայաստանի գաւառներուն մէջ տարածուած ծէսերուն եւ սովորութիւններուն հետ:
Սուրբ Ծնունդը հայկական տարբեր շրջանակներու մէջ կը կոչուէր նաեւ պզտիկ Զատիկ, որ Մարաշի բարբառով հանդէս կու գար համանման` Պտիկ Զատակ ձեւով:
Կաղընտէսի նման, Ծննդեան տօնակատարութիւնը եւս կը սկսէր նախորդ օրուընէ, քանի որ տօնին կը նախորդէր թաթախման երեկոն՝ խթման գիշերը եւս հայ ընտանիքները կը դիմաւորէին առատ սեղաններու շուրջ: Ծննդեան նախապատրաստութիւնը կը սկսէր նախորդ օրուընէ նաեւ այն պատճառով, որ ծիսական ընդունուած կարգով կը լուծուէր Ծննդեան նախորդող պահքի շաբաթը՝ յատուկ հանդիսաւորութեամբ եւ համապատասխան արարողութիւններով:
Ծննդեան նախորդող օրը ընդունուած էր կենդանի զենել, յատկապէս հարուստ ընտանիքներ յատուկ այդ օրուան համար խնամուած ոչխար կամ ուլ կը մորթէին եւ անով կը պատրաստէին Ծննդեան տօնի մսեղէններով յագեցած կերակուրները:
Ծննդեան տօնի բուն ժողովրդական հանդիսակարգը կը կեդրոնանար խթման գիշերուան յատուկ ճաշատեսակներով եւ զանազան խորտիկներով բեռնաւորուած ընթրիքի սեղանին շուրջ: Սովորաբար երեկոյեան ժամերգութենէն վերադառնալով Ծնունդին նախորդող մէկ շաբաթեայ պահքը կը բանային կէսօրին՝ մատաղի կամ պարզ մսաջուր խմելով:
Այդ երեկոյ տօնական սեղանը կը զարդարէին մսեղէնները՝ ոչխարի լիցքը, քիւֆթէի տեսակները՝ խաշուած կամ սաճի վրայ խորովուած, մէջէվ քիւֆտօ (միջուկով), կշկուռ, նաեւ հում քիւֆտօ, առատ իւղով պատրաստուած բրինձի կամ ծեծածի փիլաւները, վրան՝ միսի կտորներ, պիստակ եւ նուշ: Սեղանի զարդերն էին չոր միրգերով, չամիչով եւ ռուպով պատրաստուած խոշապը եւ զանազան անուշեղէնները:
Ընդունուած սովորութեան համաձայն Ծննդեան տօնին տան փոքրերը իրենց գոց սորված քանի մը համար «Աւետիս»ները երգելով նուէրներ կը ստանային իրենց մեծերէն: Տօնի առիթով բոլոր մանուկները նոր պարեգօտ, գդակ, կօշիկ կը հագուէին, որ մեծ ուրախութիւն կը պատճառէր անոնց, սովորոյթ մը որ պահպանուած է մինչեւ մեր օրերը եւ Ծննդեան տօն կամ Զատիկ ըսելով կը հասկնանք նաեւ մանուկներու տօն:
Ժամանակակից հեղինակներ կը մատնանշեն Մարաշի մէջ Կիրակի կամ տօն օրերուն եկեղեցական արարողութեանց ժողովուրդի խուռներամ ներկայութիւնը, նաեւ մարաշցիներու խոր յարգանքն ու ակնածանքը եկեղեցական կանոնացուած տօներուն եւ ծիսական արարողութիւններուն հանդէպ:
Վանի Մէջ
Նոր Տարուան առաջին օրը, Վանեցիները կը զգուշանային անհաճոյ վարմունքէն եւ ձախորդ գործերէն, հաւատալով, որ տարին ինչպէս կը սկսէր, նոյն ձեւով ալ կը վերջանար:
Իրենց յատուկ խմորեղէններէն էին բօկեղ, կլոճ, որոնք կը տրուէին աղքատներուն, կերակուրներուն հետ, իսկ Յունուար 1-ին, երիտասարդները տօնին հացը կը տանէին աղբիւր, կը թրջէին եւ կը պահէին մինչեւ տարեվերջ, հացակարօտ չմնալու մտադրութեամբ:
Կարնոյ Մէջ
Տարի հացը, որուն մէջ կը զետեղուէր դրամ, սեղանին մէջտեղը կը դրուէր. ընտանիքին ամենամեծ անդամը, ընտանիքին թիւին համեմատ (ներկայ թէ բացակայ) կը բաժնէր նկանակը, բախտաւորը կ'ըլլար ան, որուն շերտին մէջէն կ'ելլէր դրամը:
Զէյթունի Մէջ
Զէյթունցի ընտանիքը` նահապետական էր. մէկ յարկի տակ կ’ապրէին ընտանիքի բոլոր տղաները իրենց ծնողներու, կանանց եւ զաւակներուն հետ:
Դեկտեմբեր 31-ի գիշերը շատ յաճախ ձիւն ու ցուրտ, ընտանիքի բոլոր անդամները բուխերիկի շուրջ հաւաքուած ուրախութիւն կ’ընէին. կանայք պատրաստած կ’ըլլային օրուան յատուկ ուտելիքները՝ ոսպնաթան, տաքապուր, հափուսա, փոշեջուր. մառաններէն կը բերէին չամիչ, ընկոյզ, սուճուխ, պաստեղ, լեպլեպու, նարինջ, նուռ, սերկեւիլ, եւայլն, եւ կը շարէին սուֆրիին (ցածլիկ սեղան) վրայ: Շատ յաճախ տան մեծ հայրիկը կամ մեծ մայրիկը հեքիաթ կը պատմէր: Յանկարծ ծխնելոյզէն տոպրակ մը կը կախուէր. Զէյթունի մէջ, ինչպէս հայկական բոլոր շրջաններուն մէջ, Կաղանդի գիշերը 14-18 տարեկան պատանիները քանի մը հոգիէ բաղկացած խումբեր կը կազմէին եւ շրջելով տունէ - տուն, իրենց պարկը կը կախէին ծխնելոյզէն եւ տան անդամներէն կաղընտաս (կաղանդչէք, կաղանդի առիթով տրուած նուէր) կ’ուզէին: Զէյթունի տուները շինուած ըլլալով աստիճանաձեւ, մէկուն տանիքը միւսին բակը կը հանդիսանար. հետեւաբար դիւրին էր կրակարանի անցքէն յարաբերիլ տանտէրերու հետ: Տնեցիները կը լեցնէին պարկը սեղանի բարիքներով, երբեմն նաեւ չորս կամ ութ մէթէլիւքնիւց (1 մեթելիք = 0,25 ղուրուշ = 10 փարա) մը կը նուիրէին: Իւրաքանչիւր հայ կը հաւատար, որ տան բարիքներէն կաղանդչէք տալով, իր տան բարիքները կ’աւելնային: Ուրախութիւնն ու կերուխումը կը շարունակուէր մինչեւ կէս գիշեր:
Առտու տան բոլոր անդամները կը շտապէին եկեղեցի տարուան առաջին պատարագին ներկայ գտնուելու: Վերադարձին կը սկսէին իրար շնորհաւորել. մեծահասակները տունը նստած կը սպասէին իրենց զաւակներուն եւ թոռներուն, որոնք հերթաբար կը մօտենային եւ կը շնորհաւորէին զանոնք: Կը շնորհաւորէին եւ կ’օրհնէին նաեւ տան անասունները եւ թռչունները: Ապա այցելելով դրացիներուն կը շարունակէին շնորհաւորանքները:
Սովորութիւն կար այս առիթով յատուկ այցելել եւ շնորհաւորել քահանան: Իւրաքանչիւր տան մեծ մայրիկը կամ մեծ հարսը աման մը ցորեն, կամ ձաւար, կամ իփմոն-ծեծմոն (եփած-ծեծած) սիսեռ, կամ ձէթով օռուզ ապուր (բրնձապուր), կամ տապկուած հացիկներ, երբեմն ալ հալվօ (հալվա, հրուշակ) վերցնելով կ’երթար երէցի տունը, ուր հիւրասէր երէցկինը իւրաքանչիւր նոր հիւրը կը դիմաւորէր եւ կը հիւրասիրէր զայն իր պատրաստած ոսպնաթանով եւ տաքապուրով: Մինչ մանուկները հաւաքուելով իրարու հետ կը խաղային եւ կը զուարճանային: Դեկտեմբեր 29-էն մինչեւ Յունուար 5-ը պահքի շրջան է: Յունուարի 5-ին տան բոլոր անդամները պարտաճանաչօրէն կը յաճախէին եկեղեցի մասնակցելու պատարագին եւ Յիսուս Մանուկի Ջրօրհնէքին: Իւրաքանչիւր հաւատացեալ կ’օրհնուէր խմելով այդ ջուրէն եւ վերադարձին ամէն ընտանիք իր հետ կը տանէր քիչ մը օրհնուած ջուր:
Պահքը կը լուծարէին ճաշակելով չոր նուիկի (վայրի բանջար) տապակայ. այն յիշողութեամբ, որ Յիսուս ծնած ըլլալով մսուրի մէջ, Աստուածածինը իրեն պարուրած էր այդ բանջարի տերեւներով: Ապա երեքական գաւաթ կը խմէին իրենց տնական օղիէն եւ կը ճաշակէին մատաղի միսն ու արգանակը, բրինձ-ապուր, ձուածեղ, քամած մածուն, կարագ ու մեղր:
Զէյթունցիները կը հաւատային, թէ Կաղանդի օրը, լոյսի եւ խաւարի ոգիները կը գտնուէին դէմ¬յանդիման: Սոյն հաւատալիքը կը ջանային փոխանցել իրենց զաւակներուն: Ընդհանրապէս խօսակցութեան նիւթը կ'ըլլար Վարդանանց պատերազմը: Եթէ օրը նպաստաւոր ըլլար, ճիրիտ կը խաղային եւ հրացանաձգութիւն կը կատարէին:
Մարդիկ Ե՞րբ Սկսած են Նոր Տարուան Մաղթանքներ Կատարել Իրարու
Նոր տարուան առիթով մաղթանքներ կատարելը շատ հին սովորութիւն մըն է: Յստակ չէ, թէ ան ե՛րբ սկիզբ առած է, կամ ուրկէ՞ եկած է: Բայց մարդկութեան պատմութեան ընթացքին մենք կը հանդիպինք անոր՝ տարբեր դարերու եւ տարբեր շրջաններու մէջ:
Գտնուած են պապիրոսի վրայ գրուած մաղթանքներ՝ Եգիպտոսի փարաւոններու օրերէն: Չինաստանի մէջ երկար ժամանակ սովորութիւն էր բարձր դասակարգի ընտանիքներուն ղրկել բրինձի թուղթէ պատրաստուած այցելութեան քարտեր, որոնց վրայ գունաւոր մելաններով եւ գեղեցիկ ձեռագիրներովով գրուած կ'ըլլային ղրկող անձին անունը եւ պաշտօնը:
Որքան հասցէատէրը բարձր դասակարգի պատկանող անձ մը ըլլար, այնքան քարտը մեծ կ՛ըլլար: Եւրոպայի մէջ Ժե. դարուն հարուստները նոյնիսկ իրենց քարտերը երբեմն գունազարդարել կու տային:
1843-ին, Լոնտոնի մէջ սըր Հենրի Քոլը Ճոն Քալքոթ Հարսլի գծագրիչէն կը խնդրէ իրեն համար ստեղծել քարտ մը, որ կը ներկայացնէ Ս. Ծննդեան ճաշի սեղանին շուրջ հաւաքուած ընտանիք մը եւ կը բովանդակէ «Մերի Քրիսմըս էնտ հէփփի նիւ եիր» մաղթանքը:
Այս գաղափարը շատ շուտ կը տարածուի, յատկապէս՝ տպագրական կարգ մը աժան միջոցներու շնորհիւ: Ապա, 1840-ին անգլիական դրոշմաթուղթին յայտնաբերումը անոր բաշխումը անոր մեծ յաջողութեամբ կը պսակէ:
1930-ական թուականներուն, Միացեալ Նահանգներու մէջ կը հաստատուի «Սիզընզ կրիթինկզ»-ը (եղանակի մաղթանքներ), որուն նորոյթը կը տարածուի ամբողջ աշխարհին մէջ Բ. Համաշխարհային պատերազմէն ետք: Միակ պարտաւորութիւն՝ զայն գրել Դեկտեմբեր 1-ի եւ Յունուար 31-ի միջեւ, պահարանին վրայի դրոշմաթուղթին վրայ կնքուած թուականը իբրեւ փաստ…
Ռոբերտ Մարգարեան
Ռոբէրտ Մարգարեան  (ծն.՝1969, Թեհրան), հայ բանաստեղծ։
Կենսագրութիւն
Նոր սերունդի խոստմնալից գրողներէն Ռ. Մարգարեան ծնած է Թեհրան: Նախնական կրթութիւնը ստացած է տեղւոյն ալիք, Գոհար եւ Քուշէշ-Մարիամեան դպրոցներուն մէջ, իսկ բարձրգոյն ուսումը, Թեհրանի համալսարանին մէջ։ Աւարտած է գիտական Ֆաքիւլթէի բնագիտութեան ճիւղը։ Ներկայիս տնօրէնն է Իրանի Իսլամական Հանրապետուդեան Ռատիօ-Հեռուստատեսութեան Հայերէն բաժնի հաղորդումներուն։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
1990 թուական
1990 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 90րդ տարին է
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1990 մահեր
Անստոյգ օրով
Ստորոգութիւն:1990
Ներքի Գիւղ
Ներքի գիւղը ըստ աւանդութեան Քեսապ շրջանի առաջին գիւղն է ուր կը հաստատուին հայերը։ Ներքի գիւղը կազմուած է 3 թաղերէ՝ Վերի թաղ (աղբիւրէն վեր), վարի թաղ (աղբիւրին մօտ գտնուող թաղ) եւ Խայիթը՝ աղբիւրէն բաւական վար։
Հակիրճ պատմութիւն
Գիւղը կը գտնուի Քեսապ աւանէն 2 քմ. հարաւ-արեւելք։ Շրջանը հաստատուող առաջին հայերը հիմնեցին Ներքի գիւղը։ Ժամանակ մը ետք, գիւղի բնակիչները կը բարձրանան ներկայ Քեսապ աւանի վայրը եւ կը հիմնեն աւանը։ Աւանը գտնուելով Կասիոս լեռան ստորոտին ապահովութիւն կը ներշնչեր գիւղացիներուն։
1915-ին Օգոստոս ամսուն գիւղացիները կը տարագրուին դէպի Համա, ետքը Հոմս, ապա Դամասկոս եւ մինչեւ Ամման Յորդանան։ Վերապրողները կը մնան Յորդանան մինչեւ 1918։ 1920-ին գիւղ կը վերադառնան միայն 50 անձ, 24 այլ գիւղացիներ մնալով շրջանէն դուրս։ Այսպէս գիւղի բնակչութեան մօտ 60 տոկոսը զոհուեցաւ տարագրութեան ժամանակ։
1939-ի սահմանագծումով գիւղը կը մնայ Սուրիոյ մէջ սակայն գիւղացիներուն արտերուն եւ պարտէզներուն մեծ մասը կ՛ըլլայ թրքական կալուած։
1993-ի տուեալներով գիւղը ուներ 162 բնակիչ այսինքն 34 տուն։
Սուրբ Աստուածածնայ տօն
Մինչեւ 1939 քեսապցիները կ՚երթային Պարլում ուխտագնացութեան Յուլիս ամսուն Վարդավառին. Սակայն 1939-ին սահմանագծումով Պարլում կը մնար Թուրքիոյ մէջ եւ Քեսապի հայ առաքելական եկեղեցին կ՚որոշէ ուխտագանցութիւնը ընել Օգոստոսին Սուրբ Աստուածածնայ Երկուշաբթին Ներքի գիւղի մէջ տեղոյն փոքր մատուռը ըլլալով ուխտագացութեան վայր։ Կիրակի եւ երկուշաբթի օրերը գիւղը կը լեցուի բազմահազար ուխտաւորներով որոնք կ՚ուգան Լաթաքիայէն, Հալէպէն, Գամիշլիէն, Դամասկոսէն եւ Պէյրութէն։ Բերիոյ դեմի առաջնորդ հայրը Հալէպէն Քեսապ կ՚ելլէ պատարագելու համար։ Սրբազան հայրը կ՚օրհնէ հերիսան որ կը բաժնուի ժողովուրդին։ Կերուխում, պար կը տեւեն մինչեւ երկուղաբթի իրիկուն։
Սիվտիկի ուխտավայր
Փոքր ուխտավայր մը որ կը գտնուէր Թուրքիոյ սահմանէն մօտ 30 մեթր հեռու։ Գմբէթաւոր փոքրիկ կառոյց մը ուր արաբներ, յոյն օրթոտոքսներ իբր ուխտատեղի կը գործածէին Աստոաւծածնայ օրը։ 1990-ական թուականներուն թուրքերը ականով պայթեցուցին մատուռը զան հիմնովին քանդելով։ Յոյները սահմանէն քիչ մը հեռու կալերուն տեղը կառուցին նոր մատուռ մը։
Բնորոշիչ Կառոյցներ
Գիւղին գլխաւոր կառոյցներն են՝
Ներքի գիւղը գլխաւոր կողմնորոշողը վստահաբար աղբիւրին մօտ գտնուող նշանաւոր վիթվարի սօսի ծառն է որուն բունը 6,20 մեթր շրջագիծ ունի։ Այս ծառը տնկուած է 1880-ական թուականներուն Չագալճըգի եւ Չինարճըգի աղբիւրներուն մօտ տնկուած սօսի ծառերուն հետ։
Պետրոս Սիւնեցի
Պետրոս Սիւնեցի, ապրած է Զ. դարու սկիզբը։ Կոչուած է քերթող, ինչ որ ապացոյց է թէ մաս կազմած է Յունաբան դպրոցի շարժումին։ Եղած է Սիւնեաց եպիսկոպոս, մասնակցած է Ներսէս Բ. Բագրեւանդացիի կազմած Դուինի Բ. ժողովին 554 թուին։
Իր մասին Ստեփանոս Օրբէլեան շատ մեծ դրուատիքով կ'արտայայտուի.-
Ուստի Պետրոս Սիւնեցին եղած է լաւ պատրաստուած մատենագիր մը։
Ան կը համարուի Սրբոց Թարգմանչաց աստղահոյլէն մէկը՝ 36 մատենագիր կաթողիկոսներու, եպիսկոպոսներու, վարդապետներու ու միակ աշխարհական՝ Գրիգոր Մագիստրոսի կողքին, որոնք իբրեւ թարգմանիչ կամ ինքնագիր հեղինակներ՝ գործեցին եւ արդիւնաբերեցին Ե.-ԺԲ. դարերուն :
Դժբախտաբար գրած գործերէն պատառիկներ միայն հասած են մեզի։ Միաբան Էջմիածնի մանրազննին խուզարկութենէ ետք, գտած են ներքեւ յիշուած գործերը։
Այս գործերը միաբանի կողմէ հրատարակուած են Էջմիածնի «Արարատ» ամսաթերթին մէջ, 1902-ին, (էջ 80-98 եւ 183-203)։
Գրական Յատկանիշները
Իր այս գործերուն մէջ Պետրոս Սիւնեցի ունի Յունաբան լեզու մը, բայց նուազ խաթարուած։ Անոնք իբրեւ կրօնական արտադրութիւններ ունին որոշ արժէք. մանաւանդ իր առաջին գործը «Գովեստ Աստուածածնի»
Պետրոս Սիւնեցիի կորսուած գործերուն մէջ ամենակարեւորն է իր պատմութիւնը, որմէ փոքր հատուած մը կը գտնուի աղուանից պատմութեան երկրորդ գրքի առաջին գլուխին մէջ։ Կաղանկատուացին այդ հատուածի հեղինակին անունը չի տար, մինչդեռ Ստեփանոս Օրբէլեան նոյն հատուածը մէջբերելով կը վերագրէ Պետրոս Սիւնեցիին։
Այս հատուածը որոշ գաղափար մը կու տայ այդ կորսուած գործի մասին, որ հաւանաբար նուիրուած պիտի ըլլար Սիւնեաց իշխաններու վրաց ժողովուրդներու վիպակներու հաւաքումին։ Այդ հատուածին մէջ կը պատմուի Սիւնեաց Բաբիկ իշխանի քաջագործութիւնը Շապուհ թագաւորի ժամանակ Դ. դարուն։ Այս գործը շատ կը յիշեցնէ Յովհան Եպս. Մամիկոնեանի Տարօնի պատերազմը, որ այս անգամ կը պատմէ Մամիկոնեան դիւցազուններու քաջագործութիւնները։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ քերթողներ Ստորոգութիւն:Հայ եպիսկոպոսներ Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ
Թ. Ռ. Նայթ
Թէոտոր Ռէյմընտ "Թ. Ռ." Նայթ (Theodore Raymond "T. R." Knight, ծնած 26 Մարտ, 1973 Մինէափոլիս, Մինէսոթա, ԱՄՆ) Ամերիկացի դերասան մըն է: Ան ճանչցուած է իբրեւ Դկ. Ճորճ Օմալի ABC կայանի բժշկական տրամա Grey's Anatomy հեռուստաշարին մէջ։ Ան հինգ տարեկանէն ի վեր եղած է բեմական դերասան, ինչ որ իրեն հասցուցած է Broadway թատերական բեմերու, ոչ-Broadway, ինչպէս նաեւ թատերական ներկայացումներ իր տնային նահանգ Մինէսոթայի մէջ։ Ան ստացած է Drama Desk Award մրցանակի պաշտօնակարգում մը իր MCC Theater ընկերութեան Scattergood թատրոնին համար 2003-ին:
Վաղ Կեանք
Նայթը ծնած է Մինէափոլիս, Մինէսոթայի, ԱՄՆ, ուր հինգ տարեկանին միացաւ Guthrie Theater թատերական խմբակին. : Ան յաճախած է Annunciation Catholic School Մէնեափոլիսի մէջ : Ան ստացած է Conners Foundation Scholarship իբրեւ Ֆրէշմէն եւ յաճախեց Children's Theatre Company ուսումնարանը: Նաեւ աշխատած է Red Owl մեծ նպավաճարական խանութին մէջ իր եղբօր հետ: Շարունակած է ուսումը University of Minnesota համալսարանին մէջ կարճ ժամանակահատուածի մը մէջ. : Ան կիսատ ձգելով իր ուսումը նետուեցաւ դերասանական եւ թատերական ասպարեզին մէջ։ իր սկզչնական կետը ըլլալով Guthrie Theater ընկերութիւնը :
Բեմային
Source: Playbill Vault
Source: Internet Off-Broadway Database
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:26 Մարտի ծնածներ Ստորոգութիւն:1973 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասաններ
Ապաթարց
Ապաթարց, հայերէնի կէտադրական բացայայտութեան նշաններէն մէկը։
Ապաթարցը կը գործածուի՝ Օրինակ՝ Ժանն տ’Արք։
Ժխտական խոնարհման կազմութեան ատեն
Բացառութիւն կը կազմեն ունիմ եւ կամ բայերը, որոնց սահմ. եղ. ներկայ եւ անցեալ անկատար ժամանակներուն ժխտական ձեւերը կը կազմուին չ մասնիկի կցումով եւ առանց ապաթարցի։
Այսպէս՝ չունիմ, չունէի -չկամ, չկայի։
Ուեզլի Շուլթզ
Ուեզլի Շուլթզ, ան գլխաւոր երգիչն ու կիթառահարն է Ամերիկեան The Lumineers խումբին, որ կը բաղկանայ 3 անդամներէ՝ Ուեզլի Շուլթզ, Ճերեմայա Ֆրէյթս եւ Նէյլա Փեքարեք:
Կեանք եւ գործընթացք
Ուեզլին ծնած եւ մեծցած է Նիւ Ճըրսիի, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ : Շուլթզին ամէնէն մտերիմ բարեկամը եղած է Ճոշ Ֆրէյթսը, որ մահացած է թմրամոլութեան պատճառաւ 2002 թուականին, 19 տարեկանին : Ճոշին մահէն ետք, Ուեզլին կապուեցաւ անոր փոքր եղբօր հետ՝ Ճերեմայա Ֆրէյթսին որ թմբակահար մըն է: Անոնք սկսան միասին նուագել ու իրենց ցաւերը արտայայտել երաժշտութեան միջոցաւ, երգեր գրելով եւ կարճ համերգներ կատարելով Նիւ Եորքի շուրջ : Երկու ընկերները շրջապտոյտեր կատարեցին «Ուեզլի Ճերամայա» խմբակի անունով, եւ հրատարակեցին իրենց առաջին ալպոմը որ կը պարունակէ The Lumineers խումբին նշանաւոր երգերը, օրինակ՝ «Flowers In Your Hand» եւ «Darlene»:
Ժամանակ մը ետք, իրենց խումբին կը միանայ դասական ջութակահարը՝ Նէյլա Փեքարեքը ու կ'ըլլայ 3-րդ անդամը The Lumineers խումբին :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:30 Դեկտեմբերի ծնածներ
10 Մայիս
10 Մայիս, տարուան 130-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 131-րդ) օրն է։ 9 Մայիս 10 Մայիս  11 Մայիս
Տօներ
Ստորոգութիւն:Մայիս
408 (թիւ)
408 (չորս հարիւր ութ) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 407-ի եւ 409-ի միջեւ
Շուն
Ընտանի շուն կամ շուն (յոգնակի՝ շուներ), կը պատկանին՝ շուներու կաթնասուն ընտանիքին։ Ան գորշ գայլի ենթատեսակներէն է, աշխարհի մէջ տարածուած եւ ընտելացած անասուններէն մէկը։ Ընտելացուած շուները գոյութիւն ունեցած են աւելի քան 33.000 տարի առաջ։ Անոնց նախորդները չեն գոյատեւած սառոյցի դարաշրջանին, որոնցմէ ետք՝ հնագոյն ընտելացուած շուներու մնացորդները, յայտնաբերուած են Ելիսեւիչի (Պրեանսկի շրջան) վերինփալեոլիթեան բանակավայրէն եւ վերապրած են մինչեւ 19.000 տարի։
Ընտելացումէն ի վեր՝ շուները պատմական դեր ունեցած են մարդու կեանքէն ներս։ Ապրելով մարդու հետ՝ մասնակցած են որսորդութեան, հսկած են տիրոջն ու բնակատեղիին։ Աշխարհի տարածքին շունը լայնօրէն կ՛ընկալուի որպէս մարդու լաւագոյն ընկեր-բարեկամը։ Հին Եգիպտոսի մէջ շունը տարբեր դասակարգերու սիրելի ու գրեթէ սրբազան կենդանին էր։
Գիւղացիներու Արշաւանք
Գիւղական խաչակրաց արշաւանք, Խաչակիրներու Առաջին Արշաւանքի առաջին փուլ։ Մօտ 6 ամիս տեւած է՝ ապրիլ 1096–էն մինչեւ հոկտեմբեր 1096։ Հասարակ գիւղացիներու բանակը, որ գլխաւորուած էր Պետրոս Ճգնաւորի ու Վալտեր Գոլեակի կողմէ, գործնականօրէն ամբողջապէս ջախջախուած են Իկոնիոյ սուլթան Կիլիջ Արսլան I-ի գլխաւորած, քանակով գերակշռող եւ լաւ զինուած սելճուքներու բանակէն։ Գիւղական խաչակրաց արշաւանքը յայտնի էր նաև որպէս Ժողովրդական խաչակրաց արշաւանք կամ Աղքատութեան խաչակրաց արշաւանք:
Արշաւանքի սկիզբ
Շարժման հոգեւոր առաջնորդ դարձաւ միաբան Պետրոս Ամյենցին, որ «Ճգնաւոր» կոչուած էր։ Ցնցոտիներով, էշի վրայ նստած շրջելով՝ ան խաչակրաց արշաւանքը կ՛աւետէր Հյիւսիսային Ֆրանսայի եւ Ֆլանդրիայի մէջ։ Շատերը անոր կը հաւատային որպէս Աստուծոյ մարգարէ։ Պետրոսը կը պնդէր, որ աւետելը անոր տրուած է Քրիստոսի կողմէն եւ այն յղումը ցոյց կու տար, որ իբրեւեւ թէ այդ մէկը ապացուցում է։ Անոնց կողմէն հաւաքած բանակի մեծ մասը անգրագէտներու, հանցագործներու ամբոխ էր, եւ անոնք ցանկացած մեծ քաղաք կ՛ընդունեն որպէս Երուսաղէմ։ Բայց արշաւանքին իրենց մասնակցութիւնը կը բերէին նաեւ անկեղծ ուխտաւորները, որոնք ոչ մէկ շահ չէին հետապնդեր, այլ կը ցանկային գոհացնել զԱստուած։
Այդ առաջին խաչակիրներու խումբերը իրենց հետ չէին վերցուցած ո'չ պաշարներ, ո'չ ալ գումակ եւ ոչ մէկ կարգապահութիւն չէին գիտեր։ Զօրքի առաջապահ ջոկատին մէջ, որ գլխաւորուած էր Վալտեր Գոլեակի կողմէ, կար ընդամէնը ութ ձիաւոր։ Խաչակիրները դէպի Արեւելք կը շարժէին` ճամբուն ընթացքին ողորմութիւն հաւաքելով, թալանելով, գողութիւնով, սպաննելով եւ բռնութիւններ կիրառելով:
Ըստ որոշ պատմիչներու, այս կերպ Հռոմի Կաթոլիկ Եկեղեցին դիտմամբ պլանաւորածեւ իրականացուած է «աւելորդ բերաններու» ոչնչացումը. Կոստանդնուպոլիս հասած է խաչակիրներու կէսէն ոչ աւելին։
Հրէաների ջարդ
«Աղքատութեան» խաչակիրներու յարձակմանը առաջինը ենթարկուեցան եւրոպաբնակ հրէաները, թէեւ անոնք քաղաքներու պաշտպանութեան համար եպիսկոպոսներուն մեծ գումար վճարած էին։ Պետրոս Ամյենցու հետեւորդները հրէական ջարդեր կազմակերպեցին Ռուանի եւ Քյոլնի մէջ. այս քաղաքին մէջ ալ արշաւանքը սկսաւ։ Հրէաները տեսնելով, որ խաչակիրները նոյնիսկ երեխաներուն չեն խնայեր, Մայնց քաղաքին մէջ զանգուածային ինքնասպանութիւն կատարեցաին՝ նույնիսկ ծծկերներուն սպաննելով, կամ ալ ստիպելով անոնց կրօնափոխ ըլլալ եւ քրիստոնեայ դառնալ : Նոյն ճակատագրէն չխուսափեցան նաեւ Մոզել, Տրիր, Շպայէր եւ Վորմս քաղաքները։
Հետագայ իրադարձութիւններ
Առաջինը Հունգարիոյ թագաւորութեան մօտեցաւ Վալտեր Գոլեակի անջատ անջատ ջոկատը։ Հունգարիոյ թագաւոր Կալման I Գրքասերը գիւղացիներու բանակին սպասելով՝ զօրքերը սահմաններ հանեց։ Կալմանը թոյլ տուցաւ խաչակիրներուն իր տարածքներով անցնիլ եւ նոյնիսկ խոստացաւ երբեմն անոնց պարէն ապահովելով, եթէ անոնք կարգ ու կանոնը պահպանեն։ Բայց Չեխիոյ իշխան Բրժետիսլաւ II ջախջախեց տեղանքը աւիրած դուքս Էմիգո Լեյնինգենի զօրքերը, եւ այդ լուրը արշաւանքի միւս մասնակիցներուն հասաւ։
Պայմանագիրը խախտելով՝ չքաւորները սկսան իրենց սովորական գործով զբաղիլ՝ թալանով։ Արդիւնքը այն էր հունգարական զօրքերու հետ բախման համար զօրքէն մնաց ընդամենը քանի մը հարիւր մարդ, որոնք Կոստանդնուպոլիս հասան դժուարութեամբ։ Հետագային, հետեւելով կարգ ու կանոնին՝ նոյն այս ճանապարհով անցան Պետրոս Ամյենցու աղքատները։
Կոստանդնուպոլիս
1096–ի աշնան, Կոստանդնուպոլսոյ մէջ մօտ 180 000 մարդ հաւաքուեցաւ։ Երկար թափառումներէ չարացած եւ ուժասպառ խաչակիրներու այս «բանակը» Բիւզանդիոնի կայսեր Ալեքսիոս Կոմնենոսի համար վտանգաւոր կը դառնար։ Մասնագիտական բանակի փոխարէն Կոմնենոսը սովեալներու բազմութիւնը տեսաւ եւ այդ մէկը որպէս ծաղրանք համարեց, Պապի կողմէն, հասկանալով, որ նմանատիպ զօրքերը ի վիճակի չեն կռիւ բանալու լաւ զինուած մուսուլմաններու հետ։ Սանձարձակ ուխտաւորները, իրենց ժամանման պահէն սկսած, քանի մը շաբաթուայ ընթացքին տասնեակ տուներ թալանեցին եւ աւերեցին, քանի մը դղեակներ, հարիւրաւոր առեւտրական կրկպակներ եւ նոյնիսկ եկեղեցիներ, թէեւ յոյները անոնց սնունդ կը մատակարարէին եւ կացարան տրամադրում՝ անոնց յայտնուելէ ետք այս ու այն կողմ չփախչելով։ Սկզբը Ալեքսիոսը կը համոզէր Ճգնաւորին՝ սպասել խաչակիր-ասպետներուն Փոքր Ասիոյ մէջ, սակայն եկւորներու հանդուգն արարքը հնարաւորինս ստիպեց շուտ ազատիլ անոնցմէ։
Արշաւանքի վերջ
Բիւզանդական նաւատորմը քրիստոնեայ աշխարհազօրայիններուն Ոոսփորի միջով ուղարկեց, ուր անոնք ճամբար հարուածեցին Ցիվիտոտի մօտակայքը։ «Չքաւորները» կարգապահութիւն չէին ցուցադրեր, եւ Պետրոս Ճգնաւորի խորհուրդներուն հակառակ, գիւղացիներու ջոկատները ինքնակամ սկսան ցրուել սելճուքներու տարածքներով։
Գիւղացիներէն թիւով ամենաշատը Ռենո Դե Բրեյի գլխաւորութեամբ դէպի Սելճուքեան պետութեան մայրաքաղաք Նիկեա շարժեցաւ, ճամբուն ընթացքին գրաւելով թոյլ եւ սակաւաթիւ կայազօրով հսկող թրքական Խերիգորդոն ամրոցը : Սակայն Կիլիջ Արսլան I-ը ամրոցը անջատեց ջուրի աղբիւրներէն, եւ անոնք շուտով ստիպուած յանձնուեցան։ Այնուհետեւ սուլթանը լրտեսներ ուղարկեց Ցիւիտոտի ճամբար՝ լուրեր տարածելու, թէ իբրեւ ֆրանկները Նիկէան գրաւած են:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Խաչակիրներու Առաջին Արշաւանք Ստորոգութիւն:11-րդ դարու Խաչակրաց Արշաւանքներ
Ապակի
Ապակին կը պատրաստուի աւազի եւ կալաքարի սոտիումի բնածխատ խառնուրդէ մը, կիրի կրածինի բնածխատ եւ ապակիի բեկորներու հետ: Այս ամբողջը փուռի մը մէջ կը տաքցուի: Խառնուրդը կը հալի եւ կը վերածուի հեղուկ ապակիի: Հալած ապակիի զանգուածը կաղապարին մէջ կը յառաջանայ եւ կը սկսի հալիլ: Այն ատեն կը ձեւաւորեն զայն: Հարթ ապակի ունենալու համար՝ հեղուկ ապակին կը հոսեցնեն հալած անագի վրայ։ Ապակին պաղելով կը ստանայ անագի կատարելապէս ողորկ մակերեսը: Ան կ'անցնի պաղելու բաժինին մէջ, որպէսզի չճեղքուի: Վերջապէս, ապակին կը կտրուի զանազան չափերու ադամանդէ դանակի մը միջոցաւ:
Ապակեթել
Ապակին կարելի է թելի վերածել, երբ հալած վիճակի մէջ, փուռի ելքին, կ'անցնի պզտիկ ծակերէ: Ապակեթելերը,- աւելի տոկուն քան պողպատը,- կը գործածուին նաւու կամ ինքնաշարժի պատեան կառուցանելու համար:
Շիշեր
Շիշեր շինելու համար՝ ապակիի խմորը կը դնեն մետաղեայ կաղապարի մը մէջ եւ ճնշուած օդով կը փչեն մէջը, որ անակին կու տայ կաղապարին ձեւը: Շիշը կաղապարէն դուրս կը հանեն եւ ուրիշ կաղապարի մը մէջ կը դնեն: Շիշին մէջ օդ կը փչեն, որպէսզի վերջնական ձեւը տան:
Ձեռակերտ ապակին
Որոշ ապակիներ տակաւին կը պատրաստուին ձեռակերտ ձեւով: Փչող մը հալած ապակիի զանքուածէն մաս մը կ'առնէ եղէգնափողի մը միջոցով: Ապակեգործը կը փչէ եղէգնափողին մէջ որպէսզի ապակին ուռեցնէ եւ անոր տայ պէտք եղած չափն ու ձեւը:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայերէն
Մարգարիտ Բաբայեան
Մարգարիտ Բաբայեան, ծնած է 24 Դեկտեմբեր 1874-ին, իսկ մահացած է 18 Հոկտեմբեր 1968-ին: Դուստր բժշկապետ Աւետիք Բաբայեանի, կ’աւարտէ նախ Թիֆլիսի կայսերական երաժշտանոցը՝ իբրեւ դաշնակահարուհի, կ’անցնի Տրէզտըն, կ’աշակերտի բրոֆ. Ֆ. Շօլցի, ուր կը սկսի երգի դասեր առնել. Թիֆլիսի կայսերական երաժշտանոցը կը հրաւիրուի իբրեւ երգեցողութեան դասատու, երկար չի մնար հոն, համաշխարհային պատրազմէն առաջ Բարիզ կը հաստատուի ուր ցարդ ունի իր երգանոցը: Օրիորդ Մ. Բաբայեան շատ մը նշանաւոր երգիչներ մարզած է, իր աշակերտն է օրինակ նշանաւոր Բօլ Տըրէն, որ վերջերս (1938) Գահիրէ արքայական օբերայի թատրոնին մէջ երգեց բուռն ծափեր խլելով:
Օր. Բաբայեան, մեծատաղանդ երգչուհին, Կոմիտաս վարդապետի մաս մը ժողովրդային երգերը դաշնաւորած է:
Կազ
Կազ, նիւթի չորս հիմնական տեսակներէն մէկն է (միւսները՝ պինդ, հեղուկ եւ փլազմա) ։
Մաքուր կազը կրնայ կազմուած ըլլալ առանձին ադոմներէ (անկենդան կազ կամ ադոմային կազ, ինչպէս նէոնը), միատիպ ադոմներէն կազմուած տարրական մասնիկներէն կազմուած (օրինակ թթուածին), կամ զանազան ադոմներէն կազմուած միացութեան մասնիկներէն (օրինակ ածխածինի երկթթուակ)։ Կազը կը պարունակէ զանազան մաքուր կազեր, ինչպէս օդը։
Կազին առանձին մասնիկները ընդարձակօրէն տարանջատուած են։ Այդ տարանջատումը կազը կը դարձնէ անգոյն եւ անտեսանելի՝ մարդուն համար։
La mamma
Թեման
«La Mamma» երգը սիրուած մօր մասին է, որուն կեանքին վերջին ժամերուն սատարելու կու գան հարազատներն ու մտերիմները։
Ֆրանս Կալլ՝ երգի բնագիրին հեղինակ Ռոպեր Կալլի դուստրը, կը պատմէ. «Կը յիշեմ՝ փոքրիկ աղջիկ էի, երբ համերգի ժամանակ Շարլ Ազնաւուրի հետ կատարեցի «La Mamma» այնչափ յուզիչ երգը: Ինծի այնպէս մը կը թուէր, թէ այդ պահուն քովս էին երգի բանաստեղծական բնագիրին հեղինակ հայրս եւ անոր մայրիկը՝ իմ սիրելի տատիկս, որ իր ապրած կեանքով, իր հոգիին ջերմութեամբ եւ իր մահով ներշնչած էր հօրս՝ գրելու այդ բանաստեղծութիւնը»:
Դասակարգում
(La Mamma երգի ազնաւուրեան կատարման՝ տարբեր երկիրներու 1963-1965 թթ. հիթ-շքերթներուն մէջ զբաղեցուցած տեղերը )
Միջերկրածովեան Ընտանեկան Տենդ (Հայկական Հիւանդութիւն)
Հայկական հիւանդութեան բժշկական, գիտական անուանումը հետեւեալն է՝ «Միջերկրածովեան ընտանեկան տենդ» (Mediterranean familial fever) կամ՝ «Պարբերական տենդ» (Periodic disease): «Հայկական հիւանդութիւն» (Armenian disease) անուանումը ոչ գիտական է։ Անիկա այսպէս կոչուած է հայերու կողմէ, որովհետեւ յաճախակի երեւոյթ մըն է հայերուն մէջ : Իսկ Հայաստանի մէջ անիկա կոչուած է «Երեւանեան հիւանդութիւն»: Կը կարծուի, որ հայերուն 0.2-1.5 տոկոսը ունի այս հիւանդութիւնը։
Յաւելեալ
Այս հիւանդութիւնը կը յայտնուի առաւելաբար Միջերկրական ծովու շրջապատի երկիրներուն մէջ, այսինքն՝ Իսրայէլ, Լիբանան, Սուրիա, Եգիպտոս, Թուրքիա, Յորդանան, Յունաստան եւ Հիւսիսային Ափրիկէի երկիրները։ Անիկա կը յայտնուի նաեւ Մերձաւոր Արեւելքի կարգ մը երկիրներու մէջ։ «Հայկական հիւանդութիւն»-ը առաւելաբար տեսնուած հիւանդութիւն մըն է՝ հրեաներու, հայերու, արաբներու, թուրքերու եւ յոյներու մօտ։ Հիւանդութիւնը ժառանգական ծինային հիւանդութիւն մըն է, որ կը փոխանցուի ծինային թաքուն (recessive) ժառանգականութեամբ։ Այսինքն, երբ հայր եւ մայր ունին այս հիւանդութեան ծինը, անոնց զաւակներէն իւրաքանչիւրը 25 տոկոսով հաւանականութիւնը կ'ունենայ զարգացնելու այս հիւանդութիւնը։ Իսկ երբ ծնողներէն մէկը միայն ունի ծինը, անոնց զաւակները կը ժառանգեն ծինը, սակայն՝ ոչ հիւանդութիւնը։
Վերոյիշեալ ժողովուրդներուն 1/200-րդը կը տառապի այս հիւանդութենէն եւ անոնց 1/5-1/7-ը կ'ունենայ անոր թաքուն ծինը։
Ֆրանսացի եւ ամերիկացի ծինաբաններ գտած են անոր պատճառ տուող ծինը եւ եկած են այն եզրակացութեան, որ ծինային որոշ այլափոխութիւն մը (mutation) տեղի կ'ունենայ թիւ 16 երփնամարմինին (chromosome) վրայ գտնուող մէկ ծինին մէջ։
Ինչպիսի՞ Տենդ Մըն Է
«Հայկական հիւանդութիւն»-ը ո՛չ մանրէական բորբոքում (imflamation) մըն է, որ կը յայտնուի հիմնականօրէն տենդով։ Ախտաբանականօրէն մարմինի որոշ օրկաններու շճաթաղանթը (serosa) կ'ախտահարուի եւ տեղի կ'ունենայ շճաթաղանթի ոչ մանրէական բորբոքում (serositis): Ախտահարումը կը յառաջանայ արեան ճերմակ գնդիկներէն՝ նիւթրոֆիլներու (neutrophiles) կուտակումով օրկաններու շճաթաղանթին մէջ։ Մասնաւորապէս կ'ախտահարուին՝ որովայնամիզը (peritoneum), թոքամիզը (pleura), սրտապատեանը (pericardium) եւ յօդապատեանները (synovium): Այս օրկաններու շճաթաղանթները կ'ախտահարուին միասնաբար կամ անջատաբար։ Միասնաբար ախտահարումի պարագային կը յառաջանայ բազմաշճաթաղանթաբորբ (polyserositis):
«Հայկական հիւանդութեան» զարգացումի ընթացքին մարմինին մէջ սխալմամբ եւ առատօրէն կ'արտադրուի յատուկ բնասպիտ (protein) մը, որ amyloid կը կոչուի։ Այս բնասպիտը կը կուտակուի որոշ օրկաններու մէջ, մասնաւորապէս՝ երիկամներուն մէջ։ Amyloid-ի կուտակումը երիկամներուն մէջ կը յառաջացնէ երիկամներու քայքայում եւ աշխատանքի թերացում։
«Հայկական հիւանդութիւն»-ը կը յայտնուի չորս ձեւերով.
Ձեւեր
«Հայկական հիւանդութեան» բոլոր ձեւերը կը բնորոշուին երկարատեւ եւ կրկնուող ընթացքով։ Ախտանշանները կը սկսին 5-15 տարեկան անձերու հետ։ Յատկանշական ախտանշաններն են՝ շատ մեղմ կամ ուժգին ցաւ եւ անբացատրելի բարձր ջերմ ու դող։ Իւրաքանչիւր նոպայի տեւողութիւնը եւ նոպաներու յաճախականութիւնը կը տարուբերին նոյն անձին մօտ։ Ամէն մէկ նոպա ընդհանրապէս կը տեւէ 12-72 ժամ եւ կը պատահի ամէն 3 կամ 4 շաբաթը մէյ մը։ Կը կարծուի, որ որոշ ազդակներ պատճառ կը դառնան նոպաներուն յառաջացման, ինչպէս՝ ֆիզիքական հարուած (trauma), յոգնութիւն եւ զգացական-հոգեբանական ճնշուածութիւն ու ընկճուածութիւն։ Նոպայի մը ընթացքին ենթական կ'ունենայ հիւանդագին ծանր վիճակ։
Դարմանում
«Հայկական հիւանդութիւն»-ը հիմնաւոր դարման չունի, քանի որ ան ծինային հիւանդութիւն մըն է: Սակայն կան միջոցառումներ, որոնք կը մեղմացնեն հիւանդութեան ընթացքը եւ ցաւը: Այդ միջոցառումներն են.
1.- Դեղամիջոցներ` Cholchicin դեղը, որ օգտակար է ջերմին եւ ցաւին: Անոր գործածութեամբ նոպաներու յաճախականութիւնը զգալիօրէն կը նուազի կամ բնաւ տեղի չ'ունենար: Անիկա նաեւ արգելք կը հանդիսանայ  amyloid-ի կուտակումին եւ amyloidosis-ի զարգացումին: Այս հիւանդութենէն տառապող անհատը շարունակ պէտք է գործածէ Cholchicin-ը: Անիկա ունի իր կողմնակի վնասները, որոնցմէ կարեւորագոյններն են` փորհարութիւն, նողկանք եւ փորի փքուածութիւն:
2.- Մարմնամարզանք:
«Հայկական հիւանդութեան» ընթացքին amyloid բնասպիտի կուտակումով երիկամները կը դադրին գործելէ ու տեղի կ'ունենայ երիկամներու թերացում եւ նոյնիսկ` փճացում: Այս պարագային ենթական պարտադրաբար կ'ենթարկուի երիկամներու հերթական տրամալուծումի (kidney dialysis) եւ կամ`  երիկամներու փոխպատուաստումի (kidney transplant):
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ
10 Մարտ
10 Մարտ, տարուան 69-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 70-րդ) օրն է։
Տօներ
Ստորոգութիւն:Մարտ
Գիւտ Աղանեան
Գիւտ Աղանեան, թարգմանիչ, խմբագիր, հնահաւաք-հրատարակիչ։
Ծնած է Տփխիս (Թիֆլիս), 1856 Մարտ 1-ին։ Սկզբնական կրթութիւնը կը ստանայ Տիրուհի Մամիկոնեանի՝ անդրանիկ մասնաւոր օրիորդաց ուսումնարանին մէջ 1863-ին, ուր կ'աշակերտէ Գարեգին Մուրատեանցին, իսկ 1865-ին կը մտնէ Ներսիսեան դպրոց, ուրէ 1873-ին ուսումն աւարտելով կը սկսի ուսուցչութեամբ զբաղիլ։ Սկզբնական շրջանին երբ դեռ ան դպիր Յարութիւն Առաքելեանց կը կոչուէր, Հաւլաբարի Ս. Մինաս եկեղեցւոյ մօտ ուսումնարան մը կը բանայ, ուր անձամբ դաս կու տայ, 1876-ին դպրոցէն ներս ուսուցիչի պաշտօն կը ստանայ (ընդհատած է՝ 1891-1901, ապա կրկին ծառայած), իսկ 1885-էն ճարտարագիտական ուսումնարանի կրօնուսոյց եղած է։