cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Վանի Թագաւորութեան Քաղաքակրթութիւնը
Պետական Կարգը
Վանի թագաւորութիւնը հին արեւելեան ձեւի պետութիւն էր: Անիկա համախմբում մըն էր տարբեր երկիրներու եւ ցեղերու, որոնք իրարու միացած էին բռնի ուժով: Իւրաքանչիւր ցեղ կամ ցեղային միութիւն կը պահէր իր տեղական վարչութիւնը, զօրքը, սովորութիւնները, լեզուն եւ կրօնքը: Այդ ցեղերը յարատեւօրէն կը ձգտէին անկախութեան, իսկ պետութիւնը կը ջանար զանոնք զէնքի ուժով հպատակեցնել: Այս իմաստով, Ուրարտուի պատմութիւնը տեւական միացման եւ անջատման փորձերու պատմութիւն մըն է:
Երկրին սահմանները պաշտպանելու եւ ցեղերուն անջատողական ձգտումներուն առաջքն առնելու նպատակով կը կառուցէին բերդաքաղաքներ եւ ամրոցներ: Բերդաքաղաքները ռազմա-վարչական կեդրոններ էին եւ կը ծառայէին իբրեւ կեդրոնատեղի նահանգներու կառավարիչներուն եւ իրենց տրամադրութեան տակ գտնուող պահակազօրքին: Հիւսիսային սահմաններուն համար նման կեդրոններ կը հանդիսանային Արգիշտիխինիլին, Էրեբունին եւ Թէյշէբաինին: Նուաճուած երկիրներուն վրայ յաճախ կը կարգուէին նահանգապետեր, երբեմն սակայն իշխանութեան գլուխ կը պահուէին ցեղերու առաջնորդները՝ հարկ վճարելու պայմանով: Դրամ գոյութիւն չունէր: Տուրքերը կը վճարուէին բնամթերքով, անասուններով, մետաղով:
Պետութեան միանձնեայ ղեկավարը թագաւորն էր: Ան էր երկրին գերագոյն կառավարիչը, զօրքին հրամանատարը եւ գլխաւոր դատաւորը: Թագաւորը կը ներկայանար իբրեւ ներակայացուցիչը Ուրարտուի աստուած Խալդիի: Անոր անունով գլուխ կը հանէր շատ մը իրագործումներ, կը վարէր պատերազմ եւ կը նուաճէր երկիրներ:
Երկրի պաշտպանութեան, ինչպէս նաեւ հարստութեան եւ ստրուկներ ձեռք բերելու համար պետութիւնը ունէր զօրաւոր բանակ:
Բանակին կորիզը կազմուած էր բուն ուրարտացիներէն, որոնք մշտական զինուորական ծառայութեան մէջ կը գտնուէին: Մնայուն այդ բանակին վրայ կ'աւելնային հպատակ ցեղերէն վերցուած զօրքերը, որոնք սովորաբար կը ղրկուէին երկրին հեռաւոր սահմանները:
Բանակը բաղկացած էր հետեւակազօրքէ, հեծելազօրքէ եւ մարտակառքերէ: Զօրքը լաւապէս սպառազինուած է. հիմնական զէնքերն էին նետն ու աղեղը, սուրը, դաշոյնը, նիզակը եւ սակրը. պաշտպանութեան համար ունէին վահան եւ սաղաւարտ:
Ինչպէս հին Արեւելքի բոլոր մեծ տէրութիւններուն, Վանի Թագաւորութեան համար եւս պատերազմները կը ծառայէին ոչ միայն նուաճումներ կատարելու այլ նաեւ ստրկական ուժի տիրանալու: Պատերազմներու ընթացքին ձեռք բերուած հարիւր հազարաւոր գերիներուն մեծ մասը կը վերածուէր ստրուկներու եւ կ'օգտագործուէր քաղաքներու, ամրոցներու, տաճարներու, ջրամբարներու եւ ճամբաներու շինարարութեան մէջ: Զանոնք կ'աշխատցնէին նաեւ պետութեան, իշխող վերնախաւին եւ տաճարներուն պատկանող հանքերուն եւ երկրագործական մեծ տնտեսութիւններուն մէջ: Այսուհանդերձ, երկրին արտադրութեան հիմնական մասը, երկրագործութեան, անասնապահութեան թէ արհեստագործութեան մէջ, ազատ բնակչութեան աշխատանքին արդիւնքն էր:
Գիւղատնտեսութիւն եւ Արհեստներ
Վանի Թագաւորութեան մէջ մեծապէս զարգացաւ գիւղատնտեսութիւնը: Ցամաքային կլիմայ ունեցող Հայկական լեռնաշխարհին մէջ երկրագործութիւնը չէր կրնար յառաջդիմել առանց ոռոգումի: Այս պարագան հաշուի առնելով, ստեղծուեցաւ ջրանցքաշինութեան եւ հողերու ոռոգման ամբողջական դրութիւն մը: Ջրանցքներ բացուեցան մասնաւորապէս Վանայ լիճին շրջակայքը, Ուրմիոյ լիճին Հիւսիսը, Արաքս եւ Հրազդան գետերու եւ Արածանիի հովիտներուն մէջ: Նշանաւոր է Մենուայի ջրանցքը, որուն հետագային հայերը կու տային «Շամիրամի առու» անունը: Ան կը բանի մինչեւ այսօր: Շուրջ 75 քմ. երկարութիւն ունեցող այդ ջրանցքը տեղ-տեղ ժայռափոր է, որոշ մասերը շինուած են հսկայական քարերէ: Տուշպա-Վան քաղաքին մօտերը Ռուսա Ա. կը բանայ 25 քմ. երկարութեամբ ջրանցք մը եւ կը շինէ արուեստական ջրամբար մը «Ռուսայի ծով» անունով (Թուրքերէն՝ Քէշիշկէօլ): Կարմիր Բլուրի Թէյշեբաինի ամրոցին մօտ շինուած է ջրանցք մը, որ Հրազդան գետէն լերան մէջ փորուած փապուղիէ կ'անցնի եւ ջուրով կը մատակարարէ Արարատեան դաշտի գիւղերն ու այգիները:
Հայկական լեռնաշխարհի դաշտային շրջաններուն մէջ լայնօրէն տարածուած էին հացահատիկներու մշակումն ու մանաւանդ այգեգործութիւնը: Կարմիր Բլուրի պեղումներուն ընթացքին գտնուած են ցորենի, կորեկի, սիսեռի մնացորդներ, խաղողի կորիզներ եւ հսկայ կարասներով գինիի մառան: Գտնուած է ձիթահանք, որուն մօտ եղած է շուշմայի մնացուկներու մեծ կոյտ: Դաշտավարութեան մէջ օգտագործուած են երկաթէ խոփով արօր, երկաթէ բրիչ, մանգաղ, եղան եւ այլ գործիքներ:
Լեռնային շրջաններուն մէջ զարգացած էր անասնապահութիւնը: Սարդուրի Բ. թագաւորի արձանագրութիւններէն մէկուն մէջ կը յիշուի, որ նուաճուած ցեղերէն ան Բիայնիլի տարած էր 110 հազար խոշոր եւ 200 հազար մանր եղջերաւոր անասուններ: Միջազգային շուկաներ՝ Փիւնիկէի (Սուր քաղաք) եւ Բաբելոնի մէջ յարգի էին ուրարտական ձիերը:
Զարգացած էին մասնագիտացած արհեստները: Միջազգային հռչակի տիրացած էր մանաւանդ Հայկական լեռնաշխարհի մետաղագործութիւնը: Արհեստներէն նշանաւոր էին դարբնութիւնը, զինագործութիւնը, ոսկերչութիւնը, պղնձագործութիւնը, բրուտագործութիւնը եւ այլն: Պեղումներու միջոցով յայտնաբերուած են բազմապիսի զէնքեր՝ զրահներ, վահաններ, սաղաւարտներ, նիզակներ, սակրեր, ռազմակառքեր եւայլն: Քիչ չեն տնային-կենցաղային իրերը՝ կաթսաներ, տարբեր մեծութեան անօթներ, բաժակներ: Աւելի շատ են պերճանքի նրբաճաշակ իրերը՝ ապարանջան, օղ, զարդեր, արձաններ, տաճարական սպասներ:
Արհեստագործական իրերը կը պատրաստուէին պղինձէ, պրոնզէ, քարէ, ոսկիէ, երկաթէ, կաւէ, ոսկորէ եւ ուրիշ նիւթերէ: Գտնուած են նաեւ կաշիէ եւ բուրդէ պատրաստուած հագուստի մնացորդներ:
Ճարտարապետութիւն եւ Կերպարուեստ
Վանի Թագաւորութեան մէջ կառուցուած են բազմաթիւ քաղաք-ամրոցներ, տաճարներ, ժայռափոր սենեակներ, ջրանցքներ: Ի տարբերութիւն Ասորեստանի՝ ուր հիմնական շինանիւթը աղիւսն էր: Ուրարտուի մէջ գործածած են քարը: Բազմատեսակ քարերու առատութիւնը զարկ տուած է քարակոփութեան արհեստի զարգացումին: Բերդերը եւ պաշտպանողական միւս շինութիւնները կը կառուցուէին անտաշ քարերով եւ առանց շաղախի, իսկ տաճարներու եւ պալատական շէնքերու համար կը գործածէին սրբատաշ եւ երբեմն տարբեր գոյնի քարեր: Շինարարութեան մէջ օգտագործուած են նաեւ հում աղիւսն ու փայտը: Բերդաքաղաքներու կեդրոնական մասը սովորաբար կը յատկացուէր պարսպապատ միջնաբերդին. անոր շուրջ կը տարածուէր նոյնպէս պարիսպով շրջապատուած քաղաքը: Միջնաբերդին մէջ կը բնակէր նահանգին կառավարիչը իր պաշտօնէութեամբ եւ սպասաւորներով: Հոս էին նոյնպէս բերդապահ զօրագունդը, արհեստաւորները, մառանները եւ այլն:
Թէյշէբաինի քաղաքը (Կարմիր Բլուր) ունէր հսկայ միջնաբերդ. կառուցուած էր բլուրի մը վրայ եւ կը գրաւէր 4 հեկտար (40.000 քառ. մեթր) տարածութիւն: Մինչեւ երկու մեթր պարիսպները շարուած էին անտաշ խոշոր քարերով, որոնք կը շարունակուին հում աղիւսէ հիւսուած պատերով: Անոնց բարձրութիւնը 6-12 մեթր էր, իսկ հաստութիւնը կը հասնէր մինչեւ 3.5 մեթրի: Բլուրին ստորոտը 30-40 հեկտար տարածութեան մը վրայ փռուած էր քաղաքը՝ դարձեալ պարիսպով շրջապատուած: Թաղերն ու բնակարանները կառուցուած էին նախագծուած յատակագիծի մը հիման վրայ, ինչ որ ենթադրել կու տայ, որ նախատեսուած էր քաղաքը բնակեցնել դուրսէն քաղաքներու, իր կործանումէն ետք Թէյշէբաինիի միջնաբերդը իր մեծագոյն մասով չէր կողոպտուած: Հետեւաբար պեղումները երեւան բերին անեղծ վիճակի մէջ հսկայ քանակութեամբ հնութիւններ, որոնք լայն չափերով կը ծանօթացնեն մեզի Վանի Թագաւորութեան հին անցեալի փայլուն քաղաքակրթութիւնը:
Վանի Թագաւորութեան տարբեր շրջաններուն մէջջ կը հանդիպինք ժայռափոր կառոյցներու: Նշանաւոր են Վան քաղաքի մօտակայ լեռներուն մէջ փորուած մեծ ու փոքր սրահները: «Մհերի դուռ» կոչուած յայտնի ժայռախորշը, որուն պատերը ծածկուած են սեպագիր արձանագրութիւններով, ունի հինգ մեթր բարձրութիւն: Ժայռափոր այս շինութիւնները ծառայած են պաշտամունքային նպատակներու եւ դամբարանային թաղումներու:
Վանի ճարտարապետական արուեստին լաւագոյն նմոյշներէն կը հանդիսանայ Մուսասիրի տաճարը, որ եղած է սիւնազարդ եւ երկթեք տանիքով: Ան կը յիշեցնէ յունական տաճարներու ձեւը, այնպէս՝ ինչպէս հետագային կառուցուած Գառնիի տաճարը:
Ուրարտուի ճարտարապետութեան մէջ տարածուած էր պատերու զարդանկարումը՝ որմնանկարը: Արին-բերդի (Էրեբունի) պեղումներուն ընթացքին յայտնաբերուած են կարմիր եւ կապոյտ գոյներով ներկուած որմնանկարներու մնացորդներ: Որմնանկարները կը ներկայացնեն աստուածներ, սրբազան կենդանիներ եւ պաշտամունքի ուրիշ տեսարաններ:
Ուրարտական արուեստներուն մէջ բարձր զարգացման հասած էր քանդակագործութիւնը, որ կը կիրարկուէր առաւելաբար մետաղի վրայ: Սաղաւարտներ, վահաններ, կապարճներ, գօտիներ, կաթսաներ եւ շատ մը կենցաղային իրեր զարդարուած են բարձրագանդակներով: Մեծ վարպետութեամբ փորագրուած այդ քանդակներուն մէջ պատկերուած են կենդանիներ (առիւծ, ցուլ, խոյ, ձի), հեծեալներ, ռազմարշաւներու, կրօնական պաշտամունքի եւ առօրեայ կեանքին վերաբերող տեսարաններ: Տարբեր մետաղէ, քարէ եւ ոսկորէ պատրաստուած մարդոց եւ կենդանիներու արձանիկները: Ոսկիէ ու արծաթէ օղերն ու ապարանջաները նոյնպէս արուեստի բարձրարժէք նմոյշներ կը հանդիսանան:
Ուրարտացիները յաջողած են ստեղծել ինքնուրոյն եւ բարձրորակ մշակոյթ, որ զերծ չէր անշուշտ հին Արեւելքի երկիրներուն եւ մասնաւորաբար ասուրա-բաբելական արուեստներու ազդեցութենէն: Փոխազդեցութիւնները զգալի եւ նաեւ Փոքր ասիական, միջերկրականեան եւ յունական աշխարհի մշակոյթներուն հետ: Այս երկիրներուն հետ Վանի Թագաւորութիւնը՝ առեւտրական եւ այլ կապերու ճամբով՝ յարաբերութիւններու մէջ կը գտնուէր: Փոխադարձ ազդեցութիւննեդու երեւոյթը կը բացատրուի նաեւ այն իրողութեամբ, որ ուրարտական բնակավայրերու պեղումներուն ընթացքին կը յայտնաբերուին օտար ծագում ունեցող իրեր, իսկ ուրարտական արուեստի գործեր կը գտնուին ինչպէս մօտակայ երկիրներու, նոյնպէս նաեւ հեռաւոր Յունաստանի եւ Իտալիոյ մէջ:
Գիր եւ Լեզու
Վանի Թագաւորութեան գրութիւնները սեպագիր են: Նախապէս օգտագործուած են ասուրական սեպագիրները: Շուտով պարզացուցած են զանոնք եւ յարմարցուցած ուրարտերէն լէզուին: Մեզի հասած են շուրծ 500 ուրարտական մեծ ու փոքր սեպագիր արձանագրութիւններ: Անոնք փորագրուած են ժայռերու, պազալթէ սրբատաշ քարերու, մետաղեայ իրերու եւ կաւէ աղիւսներու ու ամաններու վրայ: Այդ արձանագրութիւններուն մէջ գործածուած բառերուն թիւը հազիւ 500-ի կը հասնի: Բառերու սակաւոթեան պատճառը արձանագրութիւններուն միօրինակութիւնն է: Արձանագրութիւնները նուիրուած են թագաւորներու տարած յաղթանակներուն, վերցուցած աւարին, ամրոցներու, տաճարներու եւ ջրանցքներու կառուցումին: Անոնք գրուած են պաշտօնական ու ցամաք ոճով, ուր բառերը անընդհատ կը կրկնուին: Սեպագիրներ գործածուած են միայն պետական գրագրութեան մէջ եւ բացի բուն ուրարտացիներէն կամ բիայինացիներէն, անոնց լեզուն անհասկնալի էր Հայկական բարձրաւանդակի միւս ժողովուրդներուն, որոնք կը խօսէին իրենց տեղական լեզուներով, մեծ մասը՝ հաւանաբար Հայերէն:
Սեպագիրներուն մէջ գործածուած ուրարտերէնը տարբեր է Հայերէնէն: Ուրարտերէնը կը պատկանի խուռիական լեզուախումբին, մինչ Հայերէնը հնդեւրոպական լէզու է: Սակայն երկու ժողովուրդներու կողք կողքի երկարատեւ գոյակցութիւնը, ապա ուրարտացիներու հետագայ միաձուլումը հայերուն մէջ պատճառ եղած է, որ երկու լեզուները իրարմէ որոշ թիւով բառեր փոխ առնեն: Այսպէս՝ հովիտ, ուղտ, ծառ, սուր, ուղի, պեղել, աւելիլ, արծիւ եւ այլ բառեր միեւնոյն իմաստով կան երկու լեզուներուն մէջ: Փոխադարձ նման ներթափանցումներ աւելի ակնբախ են տեղանուններու պարագային. օրինակ՝ Բիայնա-Վան, Տուշպա-Տոսպ, Ալզի-Աղձնիք, Էրեբունի-Երեւան, Ծուփա-Ծոփք, Գիառնինի-Գառնի]], Աբիլիանի-Աբեղանք, Ալխուրիանի-Ախուրեան]], Դիաուխի-Տայք, Ջաբախա-Ջաւախք եւ բազմաթիւ ուրիշ անուններ:
Ուրարտական սեպագիրները կը գրուէին ձախէն աջ ուղղութեամբ, առանց բառերը իրարմէ անջատելու եւ առանց տողադարձի: Սեպագիր արձանագրութիւններուն մէջ մեծ է թիւը հնչիւնի փոխարէն վանկ կամ ամբողջ բառ արտայայտող նշաններու կամ գաղափարագիրներու: Մեր օրերուն ալ կը գործածենք երբ, օրինակի համար, կը գրենք 3 կամ 5 եւ կը կարդանք «երեք», «հինգ», թէեւ տառերով գրուած չէ ե-ր-ե-ք կամ հ-ի-ն-գ: Տարբերութիւնը ուրարտական կամ հին գաղափարագիրներու պարագային այն է, որ մենք չենք գիտեր թէ ինչպէս կը կարդացուէին կամ կը հնչուէին անոնք:
Կրօնք եւ Պաշտամունք
Ուրարտուի կրօնքը բազմաստուածեան էր: Պետութեան մէջ իւրաքանչիւր ցեղ, երկիր կամ քաղաք ունէր իր առանձին աստուածը կամ աստուածները: Ասոնց յատկացուած էին քուրմեր, որոնք տաճարներու մէջ կը կատարէին կրօնական պաշտամունք, կ'ընդունէին նուէրներ տաճարին կամ աստուծոյ անունով եւ կ'ընէին անասուններու զոհաբերութիւն (ցուլ, կով, խոյ, այծ): Իշպուինի եւ Մենուա թագաւորներու կազմած «Մհերի դրան» արձանագրութիւնը կը բովանդակէ 79 աստուածներու ցուցակ մը, որուն մէջ նշանակուած է ամսական դրութեամբ իւրաքանչիւր աստուծոյ զոհուելիք անասուններուն քանակը: Այս եւ ուրիշ գրութիւններու տուեալներով, աստուածներու ընդհանուր թիւը կը մօտենայ հարիւրի: Անոնց մէջ կ'առանձնանան Խալդի, Թէյշեբա եւ Շիւինի աստուածները, որոնք կը կազմեն առաջին գլխաւոր եռեակը:
Խալդին ուրարտացիներուն մեծագոյն աստուածն էր եւ բացարձակ գերիշխող դիրք ունէր միւս աստուածներուն յարաբերաբար: Ան ռազմիկ աստուած էր եւ կը խորհրդանշէր Ուրարտուի հզօրութիւնը: Կը համարուէր նաեւ երկնքի, բարութեան եւ քաջութեան աստուածը: Վանի թագաւորները զայն կը կոչէին «իմ տէրը», անոր անունով կռուի կ'երթային, անոր կը վերագրէին իրենց յաղթանակներն ու նուաճումները: Խալդիի նուիրուած մեծագոյն տաճարը եւ սրբատեղին կը գտնուէր Մուսասիրի մէջ, ուր թագաւորները կը տանէին հարուստ նուէրներ եւ պատերազմներու ընթացքին ձեռք բերուած աւարին եւ ստրուկներուն կարեւոր մէկ բաժինը: Անոր հեղինակութիւնը այնքան մեծ էր, որ նոյնիսկ օտարներ կու գային աղօթելու: Ասորեստանի Սարգոն Բ. թագաւորը Մուսասիրը աւերելէն ետք գնաց երկրպագելու Խալդիին, ապա անոր արձանը հետը տարաւ այն համոզումով, որ գերի տարուած աստուծոյ զօրութիւնը իրեն կ'օգնէ:
Խալդիի նուիրուած տաճարներ կառուցուած էին Տուշպայի եւ պետութեան բոլոր քաղաքներուն եւ ամրոցներուն մէջ: Քանդակներուն վրայ Խալդիի աստուած կը ներկայացուի առիւծի վրայ կանգնած դիրքով:
Ասոնցմէ դուրս կային տասնեակներով ուրիշ աստուածներ, որոնց մեծ մասին պաշտամունքը տեղական բնոյթ ունէր: Շատ հաւանաբար կային այնպիսիներ, որոնց անունները չեն յիշատակուիր արձանագրութիւններուն մէջ: Սակայն յայտնի է, որ նոյն այս ժամանակներուն պաշտամունքի առարկայ էին երկնքի աստղերը, բնութեան տարրերը, կենդանական եւ բուսական աշխարհի իրական եւ երեւակայական էակները: Եղած են սրբազան ջուրերու, դաշտերու, ծառերու եւ անտառպերու աստուածներ, բարի եւ չար ոգիներ, որոնց բոլորին շուրջ անպայման որ հիւսուած պիտի ըլլային բազում աւանդութիւններ ու առասպելներ: Ասոնք եւս մեզի չեն հասած գրաւոր յիշատակարաններու ճամբով: Սակայն անոնց հետքերը կարելի է յայտնաբերել ժողովրդական հին հաւատալիքներու, Սասունցի Դաւիթի դիւցազնավէպին, այլեւայլ պատումներու, բայց մանաւանդ Հայկի ու Բէլի, Արայի ու Շամիրամի, Արամ նահապետի, Անուշաւան Սօսի, Վահագնի, Տորք Անգեղի եւ հայոց նախնի միւս հերոսներուն մասին պատմուած առասպելներուն մէջ:
Ուիլլ Սմիթ
Ուիլլարտ Քրիստոֆըր Սմիթ կրտսեր, (, ամերիկացի դերասան մը, որ հասած է լուրջ յաջողություններու թէ՛ հեռուստատեսութեան եւ՛ թե երաժշտութեան ասպարէզներու մէջ։ 2007 թուականի Ապրիլին Newsweek զինքը անուանեց Հոլիուտի ամենահզօր դերասանը։ Սմիթ 4 անգամ դարձած է Ոսկէ Գլոպըսը եւ 2 անգամ Ակադեմական Մրցանակաբաշխութեան (Օսքարի) թեկնածու։ Բազմաթիւ անգամներ տիրացած է Կրեմմի մրցանակի։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հոլիվուդյան դերասաններ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասաններ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի երգիչներ Ստորոգութիւն:25 Սեպտեմբերի ծնածներ‎
Հայկ Պոնափարթեան
Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Մալաթիա: 1895-ին ծննդավայրին մէջ մասնակցած է թուրք խուժանի դէմ մը դէմ բախումի մը եւ յաղթական դուրս եկած է: Բժշկակակ վկայական ստացած է 1908-ին: 1914-15 ծառայած է Օսմանեան բանակին, իբրեւ բժիշկ: 1914-ի կիսուն, ռուս-թրքական ճակատին վրայ ծառայութեան օրերուն, ընկերներու հետ ձիերով փախուստ տուած է թրքական բանակէն, անցած է Ծանծաղ գետը եւ յանձնուած է ռուսական զօրքին: Տեղափոխուած է Կովկաս եւ միացած է զօրավար Անդրանիկ Օզանեանի կամաւորական բանակին: 1914-1920 եղած է անոր անձնական բժիշկը, թարգմանիչը եւ թիկնապահը: 14 Սեպտեմբեր 1915-ին, Երեւանի մէջ Սիմոն Վրացեանին հետ դիմաւորած է Ամերիկայէն ժամանած հայ կամաւորներու 500 հոգինոց խումբը:
Եղած է Հ․Յ․Դ․- ի անդամ, սակայն որոշ տարակարծութիւններու պատճառով դուրս եկած է Հ․Յ․Դ․-էն եւ միացած է Զօր. Անդրանիկի կամաւորական բանակին՝ վաշտապետ- հարիւրապետ աստիճանով: 1917-ին անցած է Թիֆլիս եւ զորավար Անդրանիկի նախաձեռնութեամբ հրատարակած է արեւմտահայերու «Հայաստան» թերթը:
2-11 Մայիս 1917-ին, Երեւանի մէջ կայացած է արեւմտահայաստանցիներու առաջին համագումարը: Բժիշկ Հայկ Պոնափարթեան եղած է 59 պատգամաւորներէն մէկը: Ընտրուած է Ազգային Խորհուրդի անդամ, մէկը՝ անոր 15 անդամներէն: Յաջորդ տարիներուն եւս վարած է նոյն պաշտօնը: Պոնափարթեան մասնակցած է զորավար Անդրանիկի բոլոր արշաւանքներուն եւ կռիւներուն: Ան եղած է Զանգեզուրի հայկական ինքնապաշտպանական շրջաններէն մէկուն հրամանատարը: Անդրանիկի կողքին եղած է Կարինի պաշտպանութեան օրերուն, Փետրուար 10-27, 1918-ին:
Կարինի անկումէն ետք, մասնակցած է Զանգեզուրի պաշտպանական կռիւներուն: 1919-ին մաս կազմած է հայկական պատուիրակութեան եւ այցելած է Ֆրանսա: Այցին նպատակը եղած է Հայ ազատագրական պայքարի շարունակումը եւ հայկական Կիլիկիոյ ազատագրումը։ Ան Փարիզի մէջ հանդիպած է հայ ականաւոր գործիչներու՝ Պօղոս Նուպա Փաշայի, Գաբրիէլ Նորատունկեանի, Վահան Փափազեանի, Աւետիս Թերզիպաշեանին եւ Ֆրանսայի նախագահին:
Հայաստանի․Հանրապետութեան․ պատուիրակութիւնը 1919-ին պաշտօնական այցելութեամբ ժամանած է ԱՄՆ: Պատուիրակութեան անդամ եղած է զօրավար Անդրանիկ: Բժիշկ Հայկ Պոնափարթեան ընկերացած է զօրավար Անդրանիկի՝ իբրեւ անոր անձնական բժիշկը, թիկնապահը եւ աջակիցը: Բժիշկ Հայկ Պոնափարթեան զօրավար Անդրանիկի ընկերացած է նաեւ անոր Անգլիա եւ Եգիպտոս այցելութիւններուն, 1920-ին:
Ան եղած է անուանի հռետոր: Մահացած է Կլենտէյլ, Քալիֆորնիա, եւ թաղուած է Կլենտէյլի «Ֆորէսթ Լոն Մեմորըէլ Փարք» գերեզմանատան մէջ :
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայ հրամանատարներ
Սայիտ Աքըլ
Սայիտ Աքըլ (4 Յուլիս 1912, Զահլէ (Լիբանան) - 28 Նոյեմբեր 2014, Պէյրութ ), բանաստեղծ, փիլիսոփայ :
Աքըլը ծնունդով զահլեցի, բայց իր կեանքը գրեթէ ապրած` Պէյրութ մայրաքաղաքին մէջ, եղած է գրող, լրագրող, մամուլի հանրածանօթ գրիչ: Փոքր տարիքէն բանաստողծութիւններ գրել սկսած ըլլալուն պատճառով զինք կոչած են «փոքրիկ բանաստեղծ»: Ան յատկանշական էր իր բանաստեղծական նորարար ոճով:
1960-70 թուականներուն Սայիտ Աքըլի անունով հիմնադրուած է մրցանակ մը, կարեւոր գումար մը, որ կը յատկացուէր արժանաւոր արուեստագէտներու:
Հայրենասէր ըլլալով հանդերձ, եղած է հայասէր, դրուատած հայ ժողովուրդը ամէն առիթներով: Մասնաւորաբար շեշտած՝ հայ ժողովուրդին աշխատասիրութիւնը, ոչ ոքի ձեռք երկարելու անոր հպարտութիւնը :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1912 ծնունդներ Ստորոգութիւն:4 Յուլիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:Զահլէ ծնածներ Ստորոգութիւն:2014 մահեր Ստորոգութիւն:28 Նոյեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:Պէյրութ մահացածներ
Ասկլեպիոս
Ասքլիփիոս (Ἀσκληπιός, Aesculapius)՝ եղած է յունական դիցաբանութեան հերոս եւ բժշկութեան աստուած: Ասքլիփիոս կը ներկայացնէ բժշկական արուեստի բուժական գործօնները: Անոր դուստրերն են՝ Իղիա (Ὑγιεία Hygieia)՝ մաքրութեան եւ մաքրազտման աստուածուհին, Իասo (Ἰασώ Iaso)՝ հիանդութենէ ետք կազդուրման աստուածուհին, Աքեսօ (Aceso)՝ բուժման  աստուածուհին, Աղլայիա (Aglaea)՝ առոյգ տեսքի աստուածուհին եւ Փանաքէա (Panacea)՝  համընդհանուր դեղամիջոցներու աստուածուհին:
Ան Ափոլոնասիի զաւակներէն մէկն էր եւ անոր հետ ունէր «բուժիչ» մակդիրը: Ասքլիփիոսին գաւազանը օձերով փաթթուած ձող մըն էր, որ մեր օրերուն բժշկութեան խորհրդանիշն է:
Մահը
Զեւս Ասքլիփիոսը շանթով կը սպաննէ, որովհետեւ անոր մահէն ետք Հիփոլիտոսը բերած էր եւ փոխարէնը՝ ոսկի ստացած:
Մէկ այլ պատմութիւն մը կ'ըսէ, որ Ասքլիփիոս կը սպաննուի, որովհետեւ Ատիս (Հատէս) Hades կը կարծէ, որ մարդիկը մահէն ետ բերելէն ետք, մեռեալներու հոգիներ պիտի չմնան անդրաշխարհ երթալու: Այդ պատճառով ան կը խնդրէ իր եղբօր Զեւսին՝ զինք կասեցնելու: Ասիկա կը բարկացնէ Ափոլոնասը եւ ան կը սպաննէ Քիքլոփները, որոնք շանթեր կը շինէին Զեւսին համար: Այս արարքին համար Զեւս Ափոլոնասին կը հրահանգէ մէկ տարի ծառայել Թեսալիոյ արքայ Ադմետոսին: Տարին բոլորելէ ետք, Զեւս զայն ետ կը բերէ Ողիմպոս եւ կը վերակենդանացնէ Քիքլոփները: Ասքլիփիոսին մահէն ետք Զեւս անոր մարմինը աստղերուն միջեւ կը տեղաւորէ իբրեւ Օձակիրի համաստեղութիւն :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Առողջութեան աստուածներ Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութեան աստուածներ Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութիւն
Մաքսուտ (բժիշկ)
Մագսուտ (անյայտ - 27 Մայիս 1915), հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ազգութեամբ հայ է։ Ունեցած է բարձրագոյն բժշկական կրթութիւն։ Ծառայած է որպէս Օսմանեան ոստիկանական բժիշկ։ 1915 թուականի Մայիսին, բժիշկ Պաղ­տա­սար Վար­դա­նեա­նը (դեղագործ Վահան Վարդանեանի եղբայրը), բժիշկ Արմենակ Հայրանեանը եւ ոստիկանական բժիշկ Մաքսուտը ձերբակալուած ու բանտարկուած են (պատճառի մասին կարդալ Արմենակ Հայրանեանի կենսագրականը)։
1915 թուականի Մայիս 27-ին, Պ. Վարդանեանին, Ա. Հայրանյանին եւ Մաքսուտին խիստ ծեծի եւ տանջանքներու ենթարկելէ յետոյ, ձեռքերը կապած ու տարած են Եէնիխանէն 2 ժամ դէպի հարաւ-արեւմուտք, Իթ Տաղըի ստորոտոը՝ «Իթ Մեզարը» կոչուած վայրը (Սե­բաս­տի­այի մօտակայքը) եւ Մուամմերի հրահանգով, թուրք ոստիկան-զինուորներու ձեռքով գնդակահարած ու թաղած են։ Ոճրագործութեան ներկայ եղած են Իթթիհատի պատասխանատուներէն Ալի Շեֆիքը եւ Փերթեւ պէյը, որոնք նաեւ լուսանկարած են դէպքը։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:1915 մահեր Ստորոգութիւն:27 Մայիսի մահացածներ
Կարագ
Կարագ, կաթնամթերքային արտադրատեսակ մը, որ կը ստացուի սերուցքի կամ խնոցիացուած կաթի խմորումէն։ Անիկա կ'օգտագործուի թէ՛ որպէս հացի վրայ քսուկ եւ թէ՛ ճաշ պատրաստելու ատեն:
Կարագ պատրաստելու համար շատ կարեւոր է կաթին սննդարար, հեշտ անջատուող, իւրայատուկ եւ որակով օժտուած բաղադրամասը՝ կաթնաիւղը։ ԱՊՀ երկիրներուն մէջ կ'արտադրուի շուրջ 20 տեսակի կարագ՝ 52-82,5% իւղայնութեամբ, 16-35% ջուրի 1-2,5-3,0% չոր իւղազուրկ մնացորդային նիւթի պարունակութեամբ։ Կաթնաիւղը օրկանիզմին մէջ կը մարսուի բարձր՝ 97% գործակիցով, իսկ փլազմայի չոր նիւթերը՝ 94,1%։ Կաթնաիւղի լիարժէքութիւնը պայմանաւորուած է նաեւ անոր մէջ առկայ ճարպալուծ՝ A, E, PP, B1, C կենսանիւթերով եւ կենսաբանական այլ աշխոյժ նիւթերով։
Կարագներու ապրանքագիտական դասակարգումը
Գործարանային եղանակով կովու կաթնասերէն պատրաստուած կարագները, կը ստորաբաժանուին հետեւեալ տեսակներուն՝
Վոլոգոտեան կարագ
Բարձր ջերմաստիճաններու մէջ քաղցր կաթնասերէն պատրաստուած անարատ սերակարագ է։ Ունի ընկոյզի համ եւ հոտ։ Այդ համին եւ հոտին բացակայութեան պարագային կարագը կը դասուի անալի քաղցր սերակարագներու շարքին։ Վոլոգոտեան կարագը կը պատկանի քաղցր կարագներու ընտանիքին։
Նշանթաշ
«Նշանթաշ» Անունը
Նշանթաշ թաղամասը իր անունը առած է երէք քառերէ որուն (ՊԻՏԻ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԻ)
Կարագ
Անալի կարագ
Անալի կարագը քաղցր կամ թթու սերակարագ է, որ կը պատրաստեն կաթնաթթուային ցպիկներու մաքուր մշակումներ աւելցնելու միջոցով կամ առանց անոնց։
Աղած կարագ
Քաղցր կամ թթու սերակարագ է, որ կը պատրաստուի նոյն ձեւով, ինչպիսին անալի կարագի պարագային, այսինքն՝ սերին կ'աւելցնեն կաթնաթթուային ցպիկներու մաքուր մշակում, սակայն վերջը իբրեւ լրացուցիչ կը խառնեն միայն կերակուրի աղ։
Սիրողական կարագ
Կը պատրաստեն քաղցր, թթու եւ անալի, ջուրի քանակը պէտք է ըլլայ 20%-էն ոչ աւելի, իսկ չոր իւղազուրկ մնացորդային նիւթը՝ 2%։
Գիւղացիական կարագ
Քաղցրահամը կ'ըլլայ աղի կամ անալի, իսկ թթուասերակարագը` միայն անալի։ Իւղին քանակը անալի կարագին մէջ պէտք է ըլլայ 72,5%, իսկ աղիին մէջ՝ 71,5%-էն ոչ պակաս, ջուրին քանակը 25%-էն ոչ աւելի, չոր իւղազուրկ մնացորդը՝ 2,5%։
Պաթըրպրոտային կարագ
Կ՛ըլլայ անալի, քաղցրահամ։ Իւղիn քանակը կը կազմէ 61,5%-էն ոչ պակաս, ջուրը՝ 35%-էն ոչ աւելի, իսկ չոր իւղազուրկ մնացորդը՝3,5%։
Լրացումներով եւ համով կարագ
Լրացումներով եւ համով կարագները ունին լայն տեսականի։ Անոնք կրնան ըլլալ քաղցր՝ իւղով, քաղցր՝ տուրմով, մեղրով, հատապտուղներով։
Կարագին արատները
Կարագը ունի նաեւ արատներ։ Անոնք կրնան ըլլալ անասուններուն տուած վատ կերէն, բնակլիմայական ոչ պատշաճ պայմաններէն եւ այլն։
Կարագի արատներ կը հանդիսանան նաեւ դառն համը, որ կ՛առաջանայ անասունին դառն խոտով կերակրելու կամ այլ պատճառներով։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Սնունդ
Աւետիս Զարիֆեան
Աւետիս Զարիֆեան, հայ դեղագործ։
Ստացած է դեղագործական կրթութիւն եւ աշխատած է որպէս դեղագործ։ Կ. Պոլսոյ Գում Գափու թաղամասին մէջ ունեցած է սեփական դեղատուն։ Եղած է Կ. Պոլսոյ դեղագործներու միութեան հիմնադիր անդամներէն մէկը։ Յայտնի եղած է որպէս հանրային գործիչ։
1915 թուականին բանտարկուած է Կ. Պոլսոյ կեդրոնական բանտէն ներս, ուրկէ աքսորուած է Չանղըրը։ Անունը փորագրուած է Չանղըրըի բանտին մէջ հաւաքուած համրիչին՝ 99 հատիկներէն մէկուն վրայ։ Գեհենէ փրկուելով՝ վերապրած է։ 1936 թուականին տեղափոխուած է Փարիզ։
Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւն
Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւն, պաշտօնական անունը՝ Կաթողիկոսութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ  (անգլերէն՝ Holy See of Cilicia, պաշտօնական անունը՝ the Armenian Catholicosate of the Great House of Cilicia) Հայ Առաքելական Եկեղեցի է։ Նստավայրն է՝ Անթիլիաս, Լիբանան։ Նուիրապետական չորս աթոռներէն մէկն է, որ կը գործէ աշխարհի շարք մը երկիրներու մէջ եւ ունի եկեղեցական կառոյցներ, որոնք կը կոչուին թեմեր եւ ունին իրենց թեմակալ առաջնորդները։ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսն է՝ Արամ Ա. Քէշիշեան։
Կիպրոսի, Լիբանանի, Սուրիոյ եւ Իրանի հայկական թեմերը կը գտնուին Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան հովանիին ներքեւ։ Ունի նաեւ թեմեր ԱՄՆ-ի ու Քանատա յի մէջ։
Պատմութիւն
Հիմնուած է 1446-ին, Կիլիկիոյ Սիս քաղաքին մէջ՝ Հայոց կաթողիկոսութեան նախկին նստավայրին մէջ, 1441-ի Էջմիածինի ազգային-եկեղեցական ժողովին որոշումով հայրապետական աթոռը Ս. Էջմիածինի մէջ վերահաստատուելէն ետք: Առաջին կաթողիկոսը եղած է Կարապետ Ա. Եվդոկացին (1446-1477): Ժզ. դարու սկիզբէն, երբ թուրքերը գրաւած եւ օսմանեան կայսրութեան նահանգին վերածած են Կիլիկիան, սկսած է կաթողիկոսութեան ամենածանր ու դժուարին շրջանը: Մինչեւ Ժթ. դարու կէսը Կիլիկիա շարունակաբար ենթարկուած է թուրքերու, ինչպէս նաեւ այլ ցեղերու ասպատակութիւններուն: Յաճախ գրաւուած ու աւերուած է նաեւ Սիսը, թալանուած անոր կաթողիկոսարանը:
Գահակալներէն շատեր (Յովհաննէս Բ. Թլկուրանցիէն, 1489-1525) ստիպուած երկրորդ աթոռանիստ դարձուցած են Հալէպ ը, Ատանա ն, երբեմն ալ՝ մնացած թափառական, աքսորուած կամ սպաննուած: Յատկապէս Ժզ.- Ժէ. դարերուն Ամենայն հայոց եւ Սիսի կաթողիկոսութիւններու միջեւ վէճեր սկսած են կաթողիկոսական իրաւասութիւններու սահմաններու եւ եպիսկոպոսական  ձեռնադրութիւններու վերաբերեալ, որոնք սուր բնոյթ  ստացած են Ամենայն հայոց կաթողիկոս Փիլիպոս Ա. Աղբակեցիի եւ Սիսի կաթողիկոս Սիմէոն Բ. Սեբաստացիի (1633-48) օրով:
Ներսէս Ա. Սեբաստացիի (1648-54) օրերուն փոխըմբռնման եւ համագործակցութեան մթնոլորտ մը ստեղծուած է Մայր աթոռին եւ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան միջեւ, որ վաւերացուած է 1651-ի Երուսաղէմ ի եկեղեցական ժողովին: Ամենայն հայոց կաթողիկոս Փիլիպոս Ա. Աղբակեցի Երուսաղէմի ժողովին մասնակցելու նպատակով այցելած է Հալէպ (հոն կը գտնուի Սիսի աթոռը) եւ հանդիպած Ներսէս Ա. Սեբաստացիին հետ: Երկու հայրապետները Ս. Զատկուան տօն ին առիթով մեծ շուքով ուխտի գացած են Ս. Երուսաղէմ, ապա մասնակցած ժողովին:
1909-ի Ատանայի կոտորած ին, ապա Մեծ եղեռն ի հետեւանքով Կիլիկիան հայաթափուած է յատկապէս՝ 1920-1922-ին): Ջարդերէն փրկուածները գաղթած են առաւելաբար Սուրիա եւ Լիբանան: 1921-ի Դեկտեմբերէն Սիսը դադրած է Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան աթոռանիստը ըլլալէ, իսկ 1922-ի սկիզբը կաթողիկոսարանը մատնուած է աւերի ու թալանի: Կաթողիկոս Սահակ Բ. Խապաեան ը (1902-1939), հաւաքելով կաթողիկոսարանին հնութիւններն ու հարստութիւնները, փոքրաթիւ կիլիկիահայերու հետ տարագրուած է արաբական երկիրներ: 1922-1930-ին Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը Երուսաղէմի հայոց պատրիարքութեան, հայկական շարք մը միութիւններու ու կազմակերպութիւններու, ինչպէս նաեւ առանձին գործիչներու օժանդակութեամբ մեծ ներդրում ունեցած է կոտորածներէն փրկուած ու Սուրիո յ, Լիբանան ի եւ Կիպրոս ի մէջ ապաստանած հայութիւնը համախմբելու, հազարաւոր որբեր խնամելու, որբանոցներ ու վարժարաններ գործին մէջ: Ինը տարի Լիբանանի եւ Սուրիոյ զանազան շրջաններ տեղափոխուելէ ետք, Յուլիս 1930-ին կաթողիկոսարանը հաստատուած է Լիբանան՝ Անթիլիաս: Կիլիկիոյ աթոռը մինչեւ 1915 ունեցած է 13 թեմ՝ Սիս, Ատանա, Հաճըն, Բայաս, Բերիա (Հալէպ), Մարաշ (Ուլնիա), Ֆրնուզ, Այնթապ, Անտիոք, Մելիտենէ, Եոզկաթ (Եոզղատ), Կիւրին եւ Կիպրոս, որոնցմէ Մեծ եղեռնէն ետք միայն Հալէպի թեմը մնացած է: Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան թեմերը վերակազմաւորելու հարցով 30 Ապրիլ 1929-ին, Գէորգ Ե. Սուրէնեանց կաթողիկոսին յանձնարարութեամբ, Երուսաղէմ մեկնած է հայրապետական պատուիրակ եւ Եգիպտոս ի թեմի առաջնորդ Թորգոմ Արք. Գուշակեան: Երուսաղէմի հայոց պատրիարքութիւնը Ամենայն հայոց կաթողիկոսին օրհնութեամբ Կիլիկիոյ աթոռին  փոխանցած է պատրիարքութեան պատկանող Դամասկոս ի, Պէյրութի, Լաթաքիոյ, Անտիոքի, Հալէպի, Կիպրոսի եկեղեցիները, կալուածները, վարժարանները եւ առաջնորդարանները: Այսպիսով, 1930-ական թուականներուն Կիլիկիոյ աթոռը ունեցած է չորս վերակազմաւորուած թեմեր՝ Բերիա (Հալէպ), Դամասկոս, Լիբանան եւ Կիպրոս: Հիմնական հանգրուան մը եւ գործելու բարենպաստ պայմաններ ունենալով՝ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը հետագայ տարիներուն ապրած է իր ծաղկման շրջանը: Սահակ Բ. Խապայեան ի, աթոռակից կաթողիկոս Բաբգէն Կիւլեսերեան ի ջանքերով վերակազմուած է կաթողիկոսարանը, հիմնուած տպարան, 1930-ին վերաբացուած դարասկիզբին Սահակ Բ. Խապայեանի հիմնած Դպրեվանքը, հրատարակուած (1932-էն) կաթողիկոսարանին «Հասկ» պաշտօնական պարբերականը եւ այլն:
Կաթողիկոս Պետրոս Ա. Սարաճեան ի (1940) ջանքերով եւ ամերիկեան Նպաստամատոյց ընկերութենէն նուիրատուութիւններով գնուած է Անթիլիասի կալուածը, որ 1922-23-ին ծառայած է իբրեւ որբանոց՝ պատսպարելով Մեծ եղեռնէն փրկուած աւելի քան 1400 հայ որբեր: Անոր ջանքերով կառուցուած են նաեւ Դպրեվանքին նոր շէնքը, Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Մայր տաճարը, Ապրիլեան նահատակներու յիշատակին նուիրուած Ս. Ստեփանոս մատուռը, ուր զետեղուած է Տէր Զօր ի անապատէն հաւաքուած՝ հայ ժողովուրդի զաւակներուն անթաղ ոսկորներուն մէկ մասը:
Հոգեւոր-մշակութային կեանքի զարգացումը շարունակուած է նաեւ հետագային, յատկապէս Գարեգին Ա. Յովսէփեան ի օրով: 1952-էն ի վեր թափուր մնացած Կիլիկիոյ աթոռը սառ պատերազմի տարիներուն դարձած է քաղաքական շահարկումներու առարկայ, որու պատճառով 1956-ին երկու աթոռներու փոխյարաբերութիւնները աւելի սրած են:
1957-էն սփիւռքի շարք մը թեմեր կ'անցնին Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան իրաւասութեան ներքեւ: Անոնցմէ են՝ ԱՄՆ-ի Արեւելեան թեմին մէկ մասը, Յունաստանի թեմը եւ Իրանի երեք թեմերը (Թեհրան ի, Սպահան ի եւ Ատրպատական ի): Աւելի ուշ կազմուած են Հիւսիսային Ամերիկայի Արեւմտեան ու Քուէյթ ի եւ Արաբական ծոցի երկիրներու թեմերը: 1962-ին Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը ներգրաւուած է էքիւմենեան շարժման մէջ՝ դառնալով Եկեղեցիներու համաշխարհային խորհուրդի անդամ, դիտորդներ ուղարկած Վատիկանի Բ. ժողովին: Քենիոյ մայրաքաղաք Նայրոպիի համաժողովին (1975) Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան ներկայացուցիչ Գարեգին եպս. Սարգիսեան (1983-1995՝ Կիլիկիոյ կաթողիկոս Գարեգին Բ., 1995-1999՝ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին Ա. Սարգիսեան) ընտրուած է Եկեղեցիներու համաշխարհային խորհուրդի փոխատենապետ (մինչեւ 1983):
1991-ի Քանպերա (Աւստրալիա) համաժողովին Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան մէկ այլ ներկայացուցիչ՝ Արամ Արք. Քէշիշեան (այժմ՝ կաթողիկոս Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. Քէշիշեան) ընտրուած է Եկեղեցիներու համաշխարհային խորհուրդի կեդրոնական եւ գործադիր վարչութիւններու ատենապետ (վերընտրուած է 1998-ին):
Գործունէութիւն
Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը մեծ դեր խաղացած է 1974-ին Միջին Արեւելքի Եկեղեցիներու խորհուրդ ի հիմնադրման աշխատանքներուն մէջ: Ան իր միջեկեղեցական յարաբերութիւնները կը շարունակէ նաեւ Անկլիգան Եկեղեցւոյ եւ աւետարանական (բողոքական) եկեղեցիներ ուն հետ: Մասնակից է արաբական երկիրներու՝ յատկապէս Լիբանանի եւ Սուրիոյ անկախութեան ի նպաստ կատարուող աշխատանքներուն: Միջազգային եւ միջեկեղեցական բարձր մակարդակներու վրայ կը պաշտպանէ ճնշուած ժողովուրդներու դատը՝ միշտ գտնուելով արաբական երկիրներու կողքին: Կաթողիկոսութիւնը Միջին Արեւելքի երկիրներուն մէջ մեծ դեր կը կատարէ իսլամ-քրիստոնեայ երկխօսութեան զարգացման, այդ ժողովուրդներու համատեղ, խաղաղ գոյակցութեան պայմաններու ստեղծման ուղղութեամբ: Յատուկ ուշադրութիւն կը դարձնէ սփիւռքի, յատկապէս Միջին Արեւելքի երկիրներու հայութեան կեանքին ընկերային, մշակութային եւ հոգեւոր ոլորտներուն:
Կազմակերպած եւ առաջնորդած է սփիւռքի տարբեր գաղութներ, կառուցած  նոր եկեղեցիներ, դպրոցներ, ստեղծած մշակութային ու մարզական ակումբներ: Կաթողիկոսութեան հովանիին տակ կը գտնուին Լիբանանի Ճիպէյլ քաղաքին մէջ գտնուող հայկական որբանոցը (Թռչնոց բոյն), Լեռնալիբանանի մէջ՝ Ազգային բուժարանը, Արեւելեան Պէյրութ ի մէջ՝ Ծերանոց-կուրանոց համալիրը, հայ ժողովուրդին յատուկ բնակարաններու համալիր մը՝ Ֆանարի շրջանին մէջ (Լիբանան), ինչպէս նաեւ կրթական ու բարեգործական կեդրոններ յատկապէս Լիբանանի, Սուրիոյ եւ Յունաստանի մէջ: Կաթողիկոսարանը ունի թանգարան, ձեռագրատուն, մատենադարան, տպարան, Զարեհեան դամբարան, ուր ամփոփուած են Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան Անթիլիասի շրջանի կաթողիկոսները եւ միաբանները: Կաթողիկոսութիւնը ունի միջեկեղեցական յարաբերութիւններու, քրիստոնէական դաստիարակութեան յատուկ գրասենեակներ, բազմաթիւ գրականական մրցանակներ, կրթաթոշակներ, Խաչեր Գալուստեան մանկավարժական կեդրոն, կիրակնօրեայ վարժարաններու վարիչ-տնօրէնութիւն եւ այլն :
Միութիւններէն յայտնի է Հայաստանեայց եկեղեցւոյ համալսարանական երիտասարդներու միութիւնը: Գարեգին Բ.-ի օրով վերստին կեանքի կոչուած է Գարեգին Ա. Յովսէփեան ի օրով հիմնուած « Հասկ հայագիտական » կրօնաբանասիրական տարեգիրքը, իսկ Մայրավանքի տպարանին մէջ լոյս տեսած են հարիւրաւոր աստուածաբանական, պատմական եւ հայագիտական գիրքեր:
Ղարաբաղեան շարժման սկիզբէն, 7 Դեկտեմբեր 1988-ի աւերիչ երկրաշարժէն եւ յատկապէս Հայաստան ի անկախութեան հռչակումէն ետք, Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգէն Ա.-ի նախաձեռնութեամբ եւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Գարեգին Բ.-ի գործուն օժանդակութեամբ ամէն ճիգ ի գործ դրած է Հայ եկեղեցւոյ միութեան ու միասնութեան ամրապնդման գործին մէջ, ինչպէս նաեւ Ամենայն հայոց կաթողիկոսութեան հետ միասին իր մասնակցութիւնը բերած է մայր հայրենիքի վերաշինութեան եւ հայրենի անկախ պետականութեան ամրապնդման աշխատանքներուն:
Կանոնադրութիւն
Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը կը ղեկավարուի իր կանոնադրութեամբ, որ մշակուած է 1860-ի Ազգային սահմանադրութեան սկզբունքներով:
Թեմեր
2001-էն ի վեր, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան հոգեւոր ծառայութիւնը կը վայելեն Լիբանանի (Պէյրութ), Բերիոյ (Հալէպ), Հիւսիսային Ամերիկայի Արեւելեան նահանգներու եւ Քանատայի (Նիւ Եորք, Վենեզուելլա) հոգեւոր հովւութիւնը), Հիւսիսային Ամերիկայի Արեւմտեան (Լոս Անճելըս), Կիպրոսի (Նիկոսիա), Թեհրանի (Թեհրան), Իրանա-Հնդկաստանի (Սպահան), Ատրպատականի (Թաւրիզ), Յունաստան ի (Աթէնք), Քուէյթի եւ Արաբական ծոցի երկիրներու (Էլ Քուէյթ) թեմերը:
Արտաքին Յղումներ
Ստորոգութիւն:Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւն Ստորոգութիւն:Քրիստոնէութիւն Ստորոգութիւն:Հայ Առաքելական Եկեղեցի Ստորոգութիւն:Քրիստոնէութիւնը Լիբանանի մէջ Ստորոգութիւն:Կիլիկեան Հայաստան
Օրագիր
Պատմութիւն
Օրագիրն իր ժամանակակից բովանդակութիւնը եւ իմաստը սկսած է ստանալ Վերածնունդի Դարեշրջանէն, երբ գեղագիտութեան մէջ առաջնային դիրք կը սկսին մղուիլ մարդ անհատի անձնական ապրումները եւ փորձառութիւնը։ Եւրոպայի մէջ օրագրերը մեծ տարածում գտան յատկապէս զգայավարութեան (sentimentalism) եւ վիպականութեան (romanticism) ժամանակաշրջանին, որովհետեւ այս գեղագիտական հոսանքները հիմնական խարսխուած էին անհատի անձնական ապրումներու բացայայտման եւ վերլուծման վրայ։
Օրագրերը նաեւ կարեւոր վաւերագրական փաստաթուղթեր են, որոնք յաճախ լոյս կը սփռեն ժամանակի այս կամ այն իրադարձութեան վրայ։ Այս առումով յատկապէս կարեւոր նշանակութիւն ունին քաղաքական, ռազմական, մշակութային գործիչներու օրագրերը։ Այսպիսի նշանակութիւն ունին ԱՄՆ-ի երկրորդ նախագահ Ճոն Ատամզի, Ռուս վերջին ցար Նիքոլա II-ի, գրողներ` Լեւ Թոլսթոյի, Անտրէ Ժիտի եւ այլ անձանց օրագրերը։
Յոյն-թրքական Պատերազմներ
Առաջին պատերազմ
Պատերազմ Քրեթէի համար: Առիթը 1896 թուականին Քրեթէի մէջ բռնկած ապստամբութիւնն էր, որուն նպատակն էր ազատագրուիլ թրքական լուծէն եւ վերամիաւորուիլ Յունաստանի հետ: 1897 թուականի Փետրուարին ապստամբներուն օգնութեան հասած է յունական 2 հազարանոց ջոկատ մը, միաժամանակ քրեթական ջուրեր ժամանած են յունական ռազմական նաւատորմը: 17 Ապրիլ 1897-ին Թուրքիան պատերազմ յայտարարած է Յունաստանի դէմ: Թրքական մեծաթիւ բանակը Թեսալիոյ եւ Էպիրոսի մէջ պարտութեան մատնած է յունական փոքրաքանակ ուժերուն: 19 Մայիս-ին կնքուած է զինադադար, իսկ 4 Դեկտեմբեր-ին Կ. Պոլսոյ մէջ ստորագրուած է յաշտութեան պայմանագիր, որով Յունաստանը Թուրքիոյ զիջած է (ժամանակաւորապէս) 55 քառ. քմ տարածք Թեսալիոյ մէջ եւ վճարել ռազմատուգանք: Չնայած Յունաստանի պարտութեանը Քրեթէի մէջ, փաստօրէն վերացած է թրքական տիրապետութիւնը, կղզիին շնորհուած է «ինքնուրոյնութիւն», անիկա անցած է եւրոպական տիրութիւններու հովանաւորութեան տակ:
Օրագիր
Օրագիրը Գեղարուեստական Գրականութեան մէջ
Գեղարուեստական գրականութեան մէջ նոյնպէս լայն տարածում գտած է օրագիրը։ Բազմաթիւ հեղինակներ իրենց ստեղծագործութիւնները շարադրած են օրագրի տեսքով։ Այսպիսի ստեղծագործութիւններու դասական օրինակներ են Լու Սինի «Խելագարի Օրագիրը», Ռոպըրթ Վալզերի «Յակոբ ֆօն Կունթըն» վէպերը եւ Սիւ Թաունսենտի «Ատրիան Մոուլի Օրագրերը» վիպաշարը։ Հայ իրականութեան մէջ վաւերագրական եւ գեղարուեստական օրագրութեան հետաքրքիր նմուշներ են Կարպիս Սուրէնեանի օրագրերը, որոնք կ'ընդգրկեն շուրջ 60 տարուայ ժամանակահատուած։
Յոյն-թրքական Պատերազմներ
Առաջին պատերազմ
Յոյներու կողմը պատերազմին մասնակցած են նաեւ 600 հայեր, որոնցմէ շատերը պարգեւատրուած են Յունաստանի կառավարութեան կողմէ:
Երկրորդ պատերազմ
Օսմանեան կայսրութեան մասնատման դէմ հանդէս եկաւ թրքական քաղքենիքի շահերը արտայայտող ազգայինական շարժումը՝ Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի (Աթաթիւրք) գլխաւորութեամբ: Քեմալականները մերժեցին Օսմանեան կայսրութեան ճնշուած ժողովուրդներու՝ յոյներու, հայերու, արաբներու իրենց անկախութիւնն ու պետականութիւնը վերականգնելու ձգտումները եւ պայքար սկսան անոնց դէմ: 1920 թուականի Ապրիլին անոնք օգնութեան խնդրանքով դիմեցին Խորհրդային Ռուսաստանին, որ 1920 թուականի Յունիսին ճանչցաւ քեմալականներու կառավարութիւնը:
Յունական զօրքերը 1920 թուականի ամրան գրաւեցին Պալըքեսիրը, Պրուսան, Ատրիանապոլիսը: Մինչդեռ սուլթանի կառավարութիւնը 10 Օգոստոս 1920-ին ստորագրեց Սեւրի պայմանագիրը, որով, մասնաւորապէս, Թուրքիան Յունաստանին կը վերադարձնէր Արեւելեան Թրաքիան՝ Ադրիանպոլսոյ հետ, Կալիփոլի թերակղզին եւ Զմիւռնիան, Հայաստանը կը ճանչնար ազատ ու անկախ պետութիւն եւ այլն: Քեմալականները չճանչցան Սեւրի պայմանագիրը եւ 1920 թուականի ամրանը Խորհրդային Ռուսաստանէն ստացած նիւթական օգնութեան (10 միլիոն ռուպլի ոսկիով, մեծ քանակութեամբ զէնք եւ զինամթերք), ինչպէս նաեւ Անտանտի երկիրներէն գնած զէնքի շնորհիւ յաջող ռազմական գործողութիւններ ծաւալեցին արեւմուտքի մէջ՝ յոյներու, Կիլիկիոյ մէջ՝ հայերու, արեւելքի մէջ՝ Հայաստանի Հանրապետութեան դէմ: Քեմալականներու յաջողութիւններուն նպաստեցին եւ անոնց դիրքերը ամրապնդեցին խորհրդա-թրքական (ըստ էութեան՝ հակահայկական) Մոսկուայի պայմանագիրը (1921), Թուրքիոյ հարցի Անտանտի տիրութիւններու միջեւ եղած հակասութիւնները: 10 Յունուար 1921-ին եւ 31 Մարտ-ին Ինիոնիւ գիւղի մօտ թրքական զօրքերը յաղթեցին յոյներուն, սակայն 1921 թուականի Յուլիսին յունական բանակը գրաւեց Էսքիշեհիրը, Աֆիոն Գարահիսարը, Օգոստոսին մօտեցաւ (մինչեւ 40 կմ) քեմալականներու կեդրոն Անքարային: Թրքական հրամանատարութիւնը օտարերկրեայ մարտավարութեան օրինակով մշակեց յունական զօրքերը ջախջախելու ծրագիր (այդ գործին մէջ կարեւոր դեր խաղաց 1921-ի Նոյեմբեր - 1922 թուականի Յունուար Թուրքիոյ մէջ գտնուող խորհրդային զօրավար Մ.Վ. Ֆրունզէն): 23 Օգոստոս 1921-էն 13 Սեպտեմբեր-ը Սանգարիոս (Սաքարիա) գետի մօտ տեղի ունեցած մեծ ճակատամարտին Զմիւռնիայէն հեռացած եւ հիմնական հենակէտերէն կտրուած, եւրոպական պետութիւններու օգնութենէն զրկուած յունական բանակը պարտուեցաւ: Ատիկա արագացուց Անտանտի հակաթրքական դաշինքի քայքայումը:
20 Հոկտեմբեր 1921-ին Ֆրանսան անջատ հաշտութիւն կնքեց Թուրքիոյ հետ (տես Թուրք-ֆրանսական համաձայնագիր (1921)), որով հրաժարեցաւ Թուրքիոյ դէմ պայքարէն, իր զօրքերը հանեց Կիլիկիայէն՝ թուրքերուն տալով հայկական նոր կոտորածներու հնարաւորութիւն: 30 Օգոստոս 1922-ին Տումլու Փընարի մօտ յունական բանակը նոր պարտութիւն կրեց: 9 Սեպտեմբեր-ին թրքական զօրքերը ներխուժեցին Զմիւռնիա, կոտորեցին յոյն եւ հայ խաղաղ բնակչութիւնը, ջրասուզ ըրին այն նաւերը, որոնցմով յոյն եւ հայ կանայք, երեխաները եւ ծերունիները կը փորձէին փրկուիլ թուրք ջարդարարներէն: Մինչեւ 18 Սեպտեմբեր-ը յունական բանակը դուրս եկաւ Փոքր Ասիայէն: 11 Հոկտեմբեր 1922-ին Մուտանիա քաղաքին մէջ (Մարմարա ծովու ափին) ստորագրուեցաւ զինադադար Թուրքիոյ եւ Անտանտի երկիրներուն միջեւ, որուն 13 Հոկտեմբեր-ին միացաւ Յունաստանը: Մուտանիոյ զինադադարով, ապա Լոզանի պայմանագիրով (1922-1923) պատերազմը աւարտեցաւ:
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Պատերազմներ (արւմտ.)
Սուրէն Նշանեան
Սուրէն Նշանեան (1882 – 5 Սեպ­տեմ­բե­ր 1915), հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1882 թուականին, Ան­քա­րա­յի նա­հան­գի Կեսարիոյ գաւառի Կերմիր գիւղին մէջ։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է Կեսարիոյ ազգային վարժարանէն ներս, միջնակարգը՝ Կեսարիոյ Սուրբ Կարապետի վանքին մէջ։
1907 թուական աւարտած է Պէյրութի Սեն Ժոզեֆ Ֆրանսական համալսարանի բժշկական բաժիը։ 1909-11 թուականներուն, օգնական վիրաբոյժ աշխատած է Կ. Պոլսոյ սուրբ Փրկիչ հայոց ազգային հիւանդանոցին մէջ։ 1911 թուականէն ետք, եւս, շարունակած է բժիշկ աշխատիլ։ Աշխատակցած է հայկական մամուլին, հրապարակային բժշկական դասախօսթիւններ դասախօսած է։ Եղած է ՀՅԴ–ի գործիչ։ 1914 թուականին, Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ Անքա­րա­յի մէջ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած է։ 1915 թուականի ապրիլին, Անքարայի մէջ, ծառայութեան ընթացքին, ծանրօրէն հիւանդացած է եւ անտանելի յօդացաւերու պատճառով գամուած՝ հիւանդանոցային մահճակալին։ Զեղծարարութեան զրպարտանքով, Անքարայի մէջ, ծանր հիւանդ վիճակին, ձերբակալուած է Իթթիհատի ղեկավարներէն՝ դոկտոր Պէհատտին Շաքիրի կազմած 58 ականաւոր հայ բժիշկներու ցուցակով։ 1915 թուականին, Անքարայէն ծանր հիւանդ, անդամալոյծ, կիսամեռ վիճակի մէջ Կե­սա­րիա տարուած է։ 1915 թուականի Սեպտեմբեր 5-ին, շաբաթ գիշերով, Կեսարիոյ մէջ, առանց դատ ու դատաստանի՝ մեծ դժուարությամբ, կախաղան բարձրացուած է՝ 33 տարեկան հասակին։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:5 Սեպ­տեմ­բե­րի մահացածներ
Քարեղէն Համանուագ
Քարերի համանուագ կամ «Պազալտէ երգեհոն», բնական յուշարձան Ազատ գէտի՝ Գառնի գիւղի տարածքին գտնուող աւազանին մէջ։ Ընդգրկուած է ՀՀ բնութեան յուշարձաններու ցանկին մէջ (KT-GE037)  ։ Գտնուելու վայրը- Կոտայքի մարզ, ՀՀ
Երեւանէն - 28քմ/38ր
Կոտայքի մարզին մէջ, Գառնի գիւղէն ոչ հեռու, կը գտնուի Ազատի կիրճը, որու երկայնքով կ՛անցնի հրաբխային հոսքերու հետեւանքով առաջացած «Քարերու Համանուագ» (երեւոյթի գիտական անուանումն է` սիւնային անջատում): Պազալտէ երգեհոն Համանուագը կը ներկայանայ հսկայ հնգանկիւն եւ վեցանկիւն պազալտէ սիւներով (մօտ 50մ բարձրութեամբ), որոնք զարմանալի համաչափութեան պատճառով ձեռագործ կը թուի: Բնութեան կողմէ կերտուած, գետի վրայ կախուած այդ սիւներու շարանը կը յիշեցնէ երաժշտական գործիք` «Պազալտէ երգեհոն»: Կիրճով կը հոսի Ազատ գետը, լրացնելով քարէ շքեղութիւնը ջուրի աղմուկով:
Պատմութիւն
Բնական յուշարձանը նշանաւոր է իր հիասքանչ, արհեստական թուացող ժայռերով, որոնք կազմուած են կանոնաւոր վեցանկիւն գլաններէ։ Վերջիններս կը ձգուին ստորոտէն մինչեւ ձորի գլուխ եւ ստացած են «Քարէ Համանուագ» անուանումը։ Զարմանահրաշ այս ժայռերը գոյացած են բարձր ճնշման պայմաններով՝ հրաբխային լաւայի սառչելու եւ բիւրեղացման արդիւնքով ։
ՄԱԿ-ի Զբօսաշրջային համաշխարհային կազմակերպութեան (UNWTO) 2013-ին «Vettor Giusti» զբօսաշրջային պաստառներու մրցոյթին՝ Եւրոպա ստորոգրութեան մէջ, յաղթող ճանչցուեցաւ Հայաստանը` «Քարերու Համանուագ» պաստառով։
Վանդալութեան դրսեւորումներ
Բնական յուշարձանը պարբերաբար կ՛ենթարկուի վանդալներու յարձակումներուն։ ՀՀ բարձրաստիճան բազմաթիւ պաշտօնեաներ եւ գործարարներ իրենց առանձնատուներուն կամ իրենց պատկանող շինութիւններուն գեղեցիկ տեսք հաղորդելու նպատակով Քարերու համանուագէն պոկել պազալտի մեծ հատուածներ՝ աղաւաղելով յուշարձանի նախնական տեսքը   : Այժմ յուշարձանի առանձին հատուածներ գրեթէ ամբողջութեամբ ոչնչացուած են։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի աշխարհագրութիւն
160 (թիւ)
160 (հարիւր վաթսուն)՝ զոյգ եռանիշ բնական թիւ մըն է 159-ի եւ 161-ի միջեւ
Կարօ Փօլատեան
Կարօ (Կարապետ) Փօլատեան, ֆրանսահայ գրող, վիպագիր, հայ գրականութեան զրուցագիր։
Կենսագրութիւն
1931-ին հաստատուած է Ֆրանսա՝ Մարսէյլ, ուր չորս տարի Երկրաչափական բարձրագոյն վարժարանի ընթացքին հետեւած է։
1963-71ին Փօլատեան դարձեալ մեկնած է Եթովպիա իբրեւ տնօրէն Ազգ. Գէորգոֆ վարժարանին։ Հոն գոյութիւն ունէր 1200 հոգինոց փոքրաթիւ գաղութ մը ու դպրոցին աշակերտութիւնն ալ կը հաշուէր 150 երեխայ:
Եղած է առաջիններէն, որոնք սփիւռքեան իրականութիւնը բերած են սեւեռումի, 1946-ին հրատարակուած իր «Արեւելքի տղաքը» վէպով, ապա նաեւ «Կը հրաժարիմ հայութենէ» (1949, երկուքն ալ վերատպուած են Պէյրութ, 1978), «Արծիւները անապատին մէջ» (1958), «Վերադարձը», «Կրակէ շապիկը» եւ «Լոյսերը» անուն վիպակներով, պատմուածքներով եւ պոէմներով։ Բանաստեղծական շնչերակը միշտ կենդանի եղած է իր պատումին մէջ՝ վիպական կառոյց ունեցող ամէնէն առարկայական էջերուն իսկ տալու համար հաղորդականութիւն ջերմ ու ընտանի շունչ մը։
Ամբողջական իր գործը, վերոյիշեալ հատորներէն զատ, կ՛ընդգրկէ «Զրոյց» խորագրուած հատորներու շարք մը (Ա.-Զ. հատորներ), ինչպէս նաեւ «Հայկական Սփիւռքը իր դերակատարներով» (1973) խորագրուած աշխատասիրութիւն մը, որոնց մէջ տեսակցութիւններու եւ կեանքի ու գործի պատկերացումներու ճամբով վերծանումի կը կոչուին հանրային դէմքեր ու գործունէութիւններ, ձգտումներ եւ հոսանքներ։
Հրատարակելի մնացած են «Որդիք Որոտման» վէպը եւ «Եօթը պատմուածք»։
Մարսէյլի հայութիւնը 1979-ին նշած է Փօլատեանի գրական քառասնամեայ գործունէութեան յոբելեանը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:21 Մայիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Բիւզանդիոն
Բիւզանդիոն (յուն․՝ Βυζάντιο, Βυζαντίς), հին յունական գաղթօճախ հիմնուած Ք․ա 7-րդ դարուն Մեղարայի յոյն բնակիչներէն։ Հետագային կը դառնայ Բիւզանդական կայսրութեան մայրաքաղաքը Կոստանդնուպոլիս անունով։
Անուանում
Մեղարայի Նիսոս թագաւորին զաւակը Վիզաս Մեղարացիներու գաղթօճախներ հիմնելու ծրագրին ղեկավար կը նշանակուի։ Ք․ա 657-ին, մեղարացի գաղթականներ Վիզասի առաջնորդութեամբ կը հաստատուին Պոսֆորի Ոսկեղջիւր ծոցի ափերուն եւ կը հիմնեն յունական գաղթօճախ մը, որուն կու տան իրենց Վիզաս առաջնորդին՝ թագաւորին, անունը Բիւզանդիոն (յուն.` Βυζας - Βυζάντιο)։
Դիցաբանութիւն
Ըստ յունական դիցաբանութեան, մեղարացիները կը հետեւին Տելֆի Պատգամախօսի ցուցմունքներուն․ գաղթօճախը հիմնել «կոյրերու» քաղաքին դիմացը։ Իբրեւ կոյրեր կ'ակնարկուին Հալքիտոնայի (Նիքոմիտիա) քաղաքին բնակիչները, որոնք քաղաքը հիմնած էին աւելի կանուխ, Պոսֆորի դիմացի ասիական ափին, առանց նկատի առնելու եւրոպական ափին առաւելութիւնները։
Բիւզանդիոնի դիրքը
Համեմատելով երկու քաղաքներուն վայրերը, Բիւզանդիոնի դիրքը յարմար է պաշարումի պարագային։ Քաղաքին Աքրոփոլիսը Ոսկեղջիւր ծոցին եւ Պոսֆորի միացման կէտին գտնուելով ծովու ջուրերէն պաշտպանուած է եւ միայն արեւմտեան մասին կառուցուած են բարձր պարիսպներ։  Առաւել, Բիւզանդիոնի դիրքը կը հսկէ ծովու ճամբաները եւ հնարաւորութիւն կու տայ Պոսֆորի երկայնքին նոր գաղթօճախներու հիմնադրութեան։  Նաեւ, կլիմայական պայմանները նպաստաւոր են․ Ոսփորին ցուրտ հոսանքները անձրեւ կը բերեն բերրի դարձնելով մշակման հողերը եւ անմշակ տարածքները անտառներով հարստացնել։
Քինկսլի Քոմէն
Քինկսլի Քոմէն (Kingsley Coman, ), ֆրանսացի ֆութպոլիստ, իտալական Իւուենտուսի կիսապաշտպան, որ հիմա այս պահին հանդէս կու գայ «Պայրն Միւնիխ»էն:
Քարականտա
Գարականտա կամ ար․ Կարագանդա (Қарағанды), քաղաք Ղազախստանի մէջ, Կարագանդաի մարզի վարչական կէտրոնը։ Երկաթուղաին կայարան է Պետրոպավլովսկ-Չու երկաթուղու վրա։ Ունի 480 հազար բնակիչ (2013)։
Արդյունաբերութեան գլխավոր ճիւղը ածխարդիւնահանութիւնն է։ Ունի համալսարան, պոլիտեխնիկական, բժշկական, մանկավարժական, ֆիզիկական դաստիարակութեան ինստիտուտներ, դրամատիկական թատրոն, հայրենագիտական թանգարան, բուսաբանական այգի։ Հիմնադրուել է Կարագանդայի ածխավազանի կէտրոնի մէջ գտնուած հանքափորներու ավանի տեղը։ Քաղաք է 1934 թուականէն։
Բիւզանդիոն
Պատմական տեղեկութիւններ
Բիւզանդիոնը արագօրէն կը զարգանայ։ Կ'ամրացուի եւ ասիական ափերուն նոր տարածքներ կը գրաւէ։  Ըստ Փաֆսանիասի հնադարի ամէնէն լաւ ամրացուած քաղաքներէն եղած է։
Քինկսլի Քոմէն
«Իւուենտուս»
2014 թուականին Քոմէնը Իւուենտուսի հետ ստորագրեց 5 տարուայ պայմանագիր, ազատ գործակալի իրաւունքներով: Ան ըսաւ, որ իրմով նոյնպէս հետաքրքրուած էին Արսենալը, Լիւերպուլը, Նիւքասլը, Տոտտենհեմը, Բայեր Լեւերկուզենը, Բավարիայն եւ Փորդոն : Փորդոյ Քոմէնին հրաւիրած էր գլխաւոր մարզիչ Վիլլի Սանեօլը, որուն ֆութպոլիստը կը ճանչնար դեռ Ֆրանսայյի երիտասարդական հաւաքականէն: Քոմէնի խօսքերով այդ տարբերակը անոր լուրջ մտածելու առիթ տուաւ: Բայց այդ ժամանակ ան արդէն կը մտածէր Իւուենտուսի մասին: Օգոստոս 30-ին Քոմէնը անցկացրեց իր առաջին հանդիպումը թուրինեան ակումբին հետ (յարձակողի դիրքին վրայ), հիմնական կազմին հետ սկսաւ եւ անցկացնելով դաշտին մէջ ընդամէնը 68 րոպէ դուրս եկաւ խաղէն: Իւուենտուսի գլխաւոր մարզիչ Մասիմիլիանոյ Ալեգրին նշեց, որ երիտասարդ Քոմէնը կը խաղայ ինչպէս վետերանը: Ան կը տիրապետէր բարձր մակարդակի եւ լուրջ բնաւորութեան: Ան դեռ փոքր երիտասարդ է, եւ մենք պէտք է անոր հնարաւորութիւն տանք աճելու, բայց հիմա արդէն կ'երեւի, որ ան իսկական տաղանդ է :