cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սեւ Օհանեան
Վաղ կեանք
Օհանեան ծնած է Գերմանիա, եւ փոխադրուած է ԱՄՆ երբ միայն 4 ամսու էր: 20 տարեկանին, ան գրեց եւ բեմադրիչ կարճ ֆիլմ մը, շատ փոքր պիւտժէյով, ներշնջուած իր կեանքէն, վերնագրուած՝ My Big Fat Armenian Family: Ֆիլմը միջազգային սփիւռքահայութեան գետնի վրայ յաջողութիւն գտաւ: Օհանեան ֆիլմին շահոյթը գործածեց վճարելու համար իր Հարաւային Քալիֆորնիոյ Համալսարանի (անգլ.՝ University of Southern California կամ USC) կրթաթոշակը, եւ հոնկէ աւարտեց ֆիլմի արտադրութեան Մագիստրոսի վկայականով:
2013–2017: Վաղ ասպարեզ
USC համալսարանէն աւարտելէ ետք 2012 թուականին, Օհանեան արտադրած է գրեթէ 12 ֆիլմեր: Օհանեան նաեւ համա-արտադրած է Fruitvale Station ֆիլմը, գրուած եւ բեմադրուած ուրիշ USC աւարտական Ռայըն Քուկլըրի կողմէ: Fruitvale Station ֆիլմը արժանացաւ լաւորակ մրցանակներու 2013 թուականի Սանտէնս Ֆիլմի Փառատօնէն (անգլ.՝ Sundance Film Festival), ինչպէս նաեւ արժանացաւ Prize of the Future մրցանակը 2013 թուականի Քանի Ֆիլմի Փառատօնին (անգլ.՝ Cannes Film Festival):
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայեր այբբենական կարգով
Գե­ղամ Գրի­գո­րեան
Գեղամ Գրիգորեան, հայ անուանի օփերայի երգիչ (թենոր) եւ բեմադրիչ, Ալեքսանդր Սպենդիարեանի անուան օփերայի եւ պալէի ազգային ակադեմական թատրոնի գեղարուեստական ղեկավար, Լիթուական վաստակաւոր արուեստագէտ (1982), Խորհրդային Հայաստանի ժողովրդական արուեստագէտ (1985)։
Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Երեւան: Աւարտած է Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցը` Հայաստանի ժողովրդական արուեստագէտ, Փրոֆ. Սէրկէյ Դանիէլեանի դասարանը:
Գրիգորեան առաջին անգամ մեծ բեմի վրայ հանդէս եկած է 1971 թուականին, քսան տարեկանին, 1972 թուականին մենահամերգներով մեկնած է արեւմտեան Պերլին:
1975 թուականին կայացած է անոր ելոյթը Ալեքսանդր Սպենդիարեանի անուան օփերայի եւ պալէի ազգային ակադեմական թատրոնին մէջ` Էտկարի դերերգով, Տոնիցեթիի «Լուչիա տի Լամերմուր» օփերային մէջ: Այնուհետեւ Սարօն (Արմէն Տիգրանեանի « Անոյշ »), Տիրիթը (Տիգրան Չուխաճեանի « Արշակ Բ. »), Սայաթ Նովա (Ալեքսանդր Յարութիւնեանի «Սայաթ Նովա»), Կոմս Ալմաւիւա (Ռոսսինի «Սեւիլեան սափրիչ»), Ֆաուստ (Կունոյի «Ֆաուստ»):
1970-ականներուն Գրիգորեան յայտնի մեներգիչ եղած է ողջ Խորհրդային Միութեան մէջ:
1978 թուականին մասնակցած է Միլանոյի «Լա Սքալա» թատրոնի Գեղարուեստական կատարելագործման դպրոցի մրցոյթին (Scuola di Perfizionamento Artistico) եւ ընդգրկուած է այն չորս երգիչներու կազմին մէջ, որոնք հրաւիրուած են աշխատանքային փորձ կատարելու «Լա Սքալա»ի մէջ:
«Լա Սքալա»ի համերգը
Այդ տարիներուն Իտալիոյ մէջ Գեղամ Գրիգորեան ունեցած է շարք մը համերգներ: «Լա Սքալա»ի մէջ հանդէս եկած է Պինկերթոնի դերով (Փուչինիի «Մատամ Պաթըրֆլայ» օփերա): Այս ելոյթէն յետոյ ան «Լա Սքալա»ի թատրոնին հետ ստորագրած է պայմանագիր այնտեղ «Պորիս Կոտունով» եւ «Թոսքա» օփերային ներկայացումներուն գլխաւոր դերերով հանդէս գալու համար՝ խմբավար Քլաուտիօ Ապպաթոյի ղեկավարումով, որ այն ժամանակ «Լա Սքալա»ի գլխաւոր խմբավարը եղած է :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ երգիչներ
Ականջ
Մասերը
Ականջը կազմուած է երեք բաժիններէ՝ արտաքին, միջին եւ ներքին:
Արտաքին ականջը
Արտաքին ականջը կազմուած է ականջակոնքէ-ականջախեցէ (pinna) եւ արտաքին անցուղի-ցնցուղէ (external canal), որ կը վերջանայ բարակ եւ մասամբ թափանցիկ թմբկաթաղանթով (ear drum). :
Միջին ականջը
Միջին ականջը կազմուած է օդով լեցուն ականջախոռոչէ (middle ear cavity) եւ լսափողէ-Եւստաքեան խողովակէ (Eustachian tube), որ առաձգական խողովակ մըն է եւ կը բացուի քթաըմբանին (nasopharynx) մէջ։ Անիկա կ'օդաւորէ միջին ականջը եւ կը նպաստէ միջին ականջի հեղուկի արտաքսումին դէպի քթաըմբան: Ականջախոռոչի արտաքին պատն է թմբկաթաղանթը, իսկ անոր ներքին պատին վրայ կան երկու պզտիկ բացիկներ-պատուհաններ, որոնք կը կազմեն ներքին ականջին սկզբնաւորութիւնը: Այս պատուհանները կը կոչուին ձուաձեւ պատուհան (oval window) եւ կլոր պատուհան (round window): Ականջախոռոչին մէջ կը գտնուին երեք ոսկրիկներ, որոնք կը կոչուին մուրճ (maleus), սալ (incus) եւ ասպանդակ (stapes): Երեք ոսկրիկները իրարու միացած են շարժական յօդերով: Մուրճը առաջին ոսկրիկն է եւ նստած է թմբկաթաղանթին վրայ, իսկ ասպանդակը երրորդ ոսկրիկն է եւ նստած է ձուաձեւ պատուհանին վրայ :
Ներքին ականջը
Ներքին ականջը բարդ կառուցուածք մըն է եւ անոր համար կը կոչուի բաւիղ (labyrinth): Ներքին ականջը կազմուած է անդաստակէ (vestibule), խխունջէ (cochlea) եւ երեք կիսաբոլոր խողովակներէ (semicircular canals): Խխունջը ինքն իր վրայ պարուրուած է 2.5 անգամ: Անոր մէջ կը գտնուի լսողութեան Քորթեան օրկանը (organ of Corti), որ ծածկուած է տարբեր երկարութեամբ եւ հաստութեամբ շուրջ 30,000 լարերով, որոնց վրայ կը գտնուին ձայնազգաց թելանման մազային եւ յենարան բջիջները: Այս բջիջներուն միացումով կը կազմուին լսողութեան ջղային թելիկները, որոնց միացումով կը կազմուի լսողութեան ջիղը: Բարձր ձայները կ'ընկալուին խխունջի յատակի լայն բաժինին կողմէ, իսկ մեղմ ձայները կ'ընկալուին խխունջին գագաթի բաժինին կողմէ: Կիսաբոլոր խողովակներուն մէջ զետեղուած են թելանման բջիջներ, որոնք մարմինի շարժումի ուղղութիւնը եւ արագութիւնը փոխուելու միջոցին կը գրգռուին: Ասոնք հաւասարակշռութեան ջիղի սկզբնական բջիջներ են :
Յաւելեալ
Ականջի արտաքին եւ միջին բաժինները ձայն հաղորդող մասերն են, իսկ ներքին բաժինը՝ ձայն ընկալող մասն է: Արտաքին աշխարհէն թմբկաթաղանթին հասնող ձայնալիքները, այլ խօսքով՝ ձայնային ուժը կը փոխուի մեքենական ուժի. թմբկաթաղանթը կը շարժի, իր հետ շարժելով երեք ոսկրիկներու շղթան: Ասպանդակը կը խրուի ձուաձեւ պատուհանին մէջ եւ կը փոխանցէ հնչիւնը ներքին ականջ, ուր շարժումի կ'ենթարկուին լսողութեան ջիղի յենարան եւ մազային բջիջները: Հոս է, որ մեքենական ոյժը կը փոխուի ելեկտրական ոյժի եւ ձայնալիքները իբրեւ ելեկտրական ոյժ կ'ուղղուին դէպի ուղեղ, ուր լսողութիւնը կը մեկնաբանուի առողջ ուղեղաբջիջներու կողմէ: Բնական լսողութիւն ունենալու համար պէտք է ունենանք ականջի բնական ձեւով գործող արտաքին, միջին եւ ներքին բաժիններ, առանց որեւէ ձայնի փոխանցման եւ ընկալաման արգելքներու, ինչպէս նաեւ բնական ուղեղային կառուցուածք եւ գործելակերպ:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Գիտութիւն
Սերգէյ Փարաջանովի Թանգարան
Սերգէյ Փարաջանովի թանգարան, հիմնադրուած է 1988-ին Հայաստանի ժողովրդական արուեստի պետական թանգարանին մէջ կազմակերպուած Սերգէյ Փարաջանովի գործերուն Հայրենիքի մէջ առաջին ցուցահանդէսէն ետք։
Անիկա Երեւանի ամենաշատ այցելուներ ունեցող թանգարաններէն է ։ Թանգարանը կը ներկայացնէ Փարաջանովի բազմազան գրական եւ գեղարուեստական ժառանգութիւնը։
Պատմութիւն
«Ձորագիւղ» ազգագրական թաղամասին մէջ Սարգիս Փարաջանեանցի կը յատկացուի երկու կից կառոյց՝ բնակութեան եւ թանգարանի համար։ 1988-ի Սպիտակի երկրաշարժին ընկերա-տնտեսական հիմնահարցերուն պատճառով թանգարանը կը բացուի միայն Յունիս 1991-ին, Փարաջանովի մահէն մէկ տարի ետք։
Թանգարանին հիմնադիր տնօրէնը Զաւէն Սարգսեանն է։ Թանգարանը Երեւանի մշակութային կեդրոններէն մէկն է, յայտնի է իր ցուցահանդէսներով, հրապարակումներով, պատուաւոր ընդունելութիւններով՝ ներառեալ Երեւանի «Ոսկէ ծիրան» միջազգային շարժապատկերի փառատօնի հիւրերուն։ Փաուլօ Քոելօ, Վիմ Վենդերս, Միքայէլ Վարդանով, Տոնինօ Գուերա, Էնրիքա Անթոնինի, Ատոմ Էգոյեան, Նիկիտա Միխալկով, Վլատիմիր Փութին, Ալեքսանդր Լուկաշէնկօ, Եւգենի Եւտուշէնկօ, Արնոլտ Ռիւտէ, Վալտաս Ատամկուս, Տարիա Հալոնէն, Տոնալտ Կնուտ այս եւ այլ յայտնի մարդիկ այցելած են թանգարանը։
Ցուցադրութիւն
Թանգարանը կը գտնուի աւանդական կովկասեան ոճի երկյարկանի կառոյցին մէջ։ Թանգարանին հաւաքածոն կը կազմեն շուրջ 1600 ցուցանմուշներ, որոնց հիմնական մասը Փարաջանովի աշխատանքներն են՝ ինչպէս տարբեր պարագաներ, քոլաժներ, գծանկարներ, ֆիլմերու համար եղած նախագիծեր, տիկնիկներ, գլխարկներ, ինչպէս նաեւ կենդանութեան օրով Փարաջանովի կամքով Երեւան տեղափոխուած թիֆլիսեան տան կահ-կարասին եւ անձնական իրերը։ Փարաջանով խորհրդային իշխանութիւններու որոշումով 15 տարի զրկուած է շարժապատկերի արուեստէն, որոնցմէ 1974-1978 եւ 1982 թուականները անցուցած է խիստ ոճի ճամբարներու եւ բանտերու մէջ։ Թանգարանին մէջ կը ցուցադրուին նաեւ չհրատարակուած թատերական նախագիծեր,  թատերատետրեր եւ զանազան գեղարուեստական գործեր, որոնք Փարաջանով ստեղծած է բանտին մէջ գտնուած տարիներուն։ Թանգարանին ցուցադրութեան մէջ ընդգրկուած է շուրջ 700 ստեղծագործութիւն։ Ցուցանմուշներու կարգին կան երկու վերականգնուած յիշատակի սենեակներ, փառատօններու մրցանակներ՝ Ֆետերիքօ Ֆելինիի (federico fellini), Լիլիա Պրիքի (Lilya Brik), Անտրէյ Թարքովսքիի (Andrei Tarkovsky), Միքայէլ Վարդանովի (Mikhail Vartanov) եւ Եուրի Նիկուլինի (Yuri Nikulin)  ստորագրութեամբ նամակներ, թանգարան այցելած աշխարհահռչակ անձերու՝ Թոնինօ Կուերայի (Tonino Guerra), Վլատիմիր Փութինի եւ Ռոման Բալայեանի նուէրները։
Ռոման Բալայեան թանգարանին մասին ֆիլմ մը նկարահանած է՝ «Գիշերը Փարաջանովի թանգարանում» ։
Թանգարանը կազմակերպած է շուրջ 60 ցուցահանդէսներ, ինչպէս Քանի, Աթէնքի, Թոքիոյի, Մոսկուայի, Հռոմի, Թեհրանի, Հոլիուըտի եւ այլուր։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Երեւանի թանգարաններ
Հնդկական Ժողովրդական Ապստամբութիւն
Պատճառներ
Պատճառներն էին՝ հարկերու ծանրացումը, բրահմաններու (անոնցմէ կը կազմուէր բենգալական բանակը) հարկային արտոնութեան, սիփահիներու (տեղական բնակչութենէն հաւաքագրուած վարձկան զինուորներ) որոշ իրաւունքներու վերացումը, մեծ ֆեոդալներու մէկ մասի հողազրկումը, անգլիական ապրանքներու հոսքի հետեւանքով հնդկական արհեստագործութեան անկումը։ Անգլիացիներու վարած քաղաքականութիւնը լեցուցած էր բնակչութեան համբերութեան բաժակը եւ ապստամբութիւն սկսելու համար միայն առիթ էր անհրաժեշտ։ Առիթ հանդիսացաւ սիփահիներու սպառազինութեան տակ անցած նոր Էնֆիլդի հրացանը : Փամփուշտը, որը անհրաժեշտ էր բանալ կծելով, ներծծուած էր կովի եւ խոզի ճարպով (կովը հինդուիզմի մէջ կը համարուի սուրբ կենդանի, իսկ խոզը իսլամներու մօտ արգիլուած էր): Չնայած անոր, որ սիփահիներու ջոկատները խառը կազմ ունէին, հինդուստները եւ իսլամները յաջողեցան համաձայնութիւն ձեռք բերել եւ սկսաւ ապստամբութիւնը։ Ապստամբութեան շարժիչ ուժը ժողովրդական զանգուածներն էին, ռազմական միջուկը՝ սիփահիները, սակայն ղեկավարութեան մէջ կարեւոր դեր կը խաղային աւատականները։
Ընթացքը
Ապստամբութիւնը սկսած է բենգալական բանակին մէջ։ 10 մայիս 1857-ին սիփահիներու երեք գունդ, ապստամբեցան եւ գացին Դելի, ուր անոնց աջակցեցան տեղի սիփահիներն ու բնակչութիւնը։ Ապստամբները հռչակեցին Մեծ Մոնկոլներու կայսրութեան վերականգնումը եւ գահ բարձրացուցին գահաժառանգ Բահադուր շահ II-ին։
Կանպուրի եւ Լակհնաուի կառավարութիւնը
Դելիից բացի, ուր Բահադուր Շահ II-ի կառավարութենէն զատ ստեղծուած էր նաեւ սիփահիներու եւ քաղաքացիներու բարձրագոյն վարչական խորհուրդ, երկու այլ վայրերու մէջ (Կանպուր եւ Լակհնաիի) եւս առաջացած էին ապստամբական ինքնուրոյն կեդրոններ եւ կառավարութիւններ։ Ապստամբներու ղեկավարութեան պաշտպանական ռազմավարական անգլիացիներուն հնարաւորութիւն տեւեց ապստամբներու մէկ մասին մեկուսացնել Գանգեսի հովիտին մէջ։ 15 յուլիս եւ 16 յուլիս 1857-ին անգլիացիները պարտութեան մատնեցին Կանպուրի ապստամբներուն, իսկ 19 սեպտեմբեր-ին, 4 ամիս պաշարելէ ետք, գրաւեցին Դելին։ Ապստամբութեան կեդրոն դարձաւ Աուդը։ 19 մարտ 1858-ին գաղութարարները գրաւեցին նաեւ Լակհնաուն։
Պարտիզանական շարժում
Ապստամբները անցան պարտիզանական պատերազմի, որուն ընթացքին ռազմական հմուտ գործողութիւններով աչքի մտան ապստամբութեան շատ ղեկավարներ՝ Ահմէդ-շահը, Մաուլավին, Լակշմի-Բաին, եւ ուրիշներ։ 1 նոյեմբեր 1858-ին հրապարակուեցաւ Վիքթորիա թագուհիի օրակարքը ապստամբութեանը մասնակցած աւատականները ներելու վերաբերեալ, որուն հետեւանքով աւատականներու վերնախաւը հեռացաւ ապըստամբութենէն։ Մինչեւ ապրիլ 1859 գաղութարարները ճնշեցին պարտիզանական շարժումները։ Անգլիացիները դաժան հաշուեհարդար տեսան պարտուած ապստամբներու հետ։
Հետեւանքներ
Անգլիացիները հարկադրուած էին փոխել իրենց քաղաքականութիւնը Հնդկաստանի մէջ։ Դեռեւս 2 օգոստոս 1858-ին Անգլիական Պարլամենտը որոշում կայացուց վերացնել Անգլիական Օստ-Հնդկական ընկերութիւնը: Շարք մը օրէնքներով ամրապընդուեցան հնդիկ իշխաններու եւ կալուածատէրերու հողատիրական իրաւունքները։ Գիւղացիներու դժգոհութիւնը հաշուի առնելով՝ հրապարակուեցան օրրէնքներ վարձակալութեան վերաբերեալ, որոնք որոշ չափով սահմանափակեցին զամինդարիների (հողատերերու) կամայականութիւնը։
Ուղեւորութիւն Դէպի Աշխարհի Կեդրոնը
«Ուղեւորութիւն Դէպի Աշխարհի Կեդրոնը» (ֆրանսերէն՝ Voyage au centre de la Terre, անգլերէն՝ A Journey to the Centre of the Earth), ֆրանսացի գրող Ժիւլ Վեռնի գիտա-երեւակայական վէպը, որ առաջին անգամ հրատարակուած է 1864-ին։
Նիւթ
Պատմութիւնը բիւրեղագէտ Լիտենպրոքի մասին է, որ իր ազգական Աքսելին եւ վարձու ուղեկցորդ Հանսին հետ կ'իջնէ իսլանտական հրաբուխին խառնարանը։
Երկիրին ընդերքը անոնք կը յայտնաբերեն հսկայ սունկեր, պարզունակ բոյսեր, կենդանի նախապատմական արարածներ, նախնադարեան մարդու եւ բնութեան տարբեր երեւոյթներ, իսկ ամէնէն կարեւորը՝ հսկայական ստորգետնեայ ծով մը, որուն մէջ կ'ապրէին մողէսներ եւ որուն անունը կը դնեն Լիտենպրոքի Ծով:
Հեղինակային իրաւունք
Վէպին հրապարակումէն 10 տարի անց՝ 1874-ին, Լէօն Տելման Ժիւլ Վեռնը կը մեղադրէ գրագողութեամբ։ Ռընէ Տը Պոնժեսթ կեղծանուան տակ ան կը հրատարակէ «Միներվայի գլուխը» պատմուածքը։ Ժիւլ Էտցելին ուղղուած նամակով մը Վեռն կը գրէ․
Դատավարութեան ընթացքին, որ կայացած է 1875-ին, Տելման դատը կը կորսնցնէ եւ կը պարտաւորուի ծախսերը վճարել։
Ազդեցութիւնը Մշակոյթի Վրայ
Վէպին նիւթին վրայ հիմնուելով քանի մը շարժանկարներ ստեղծուած են՝ 1910-ին, 1959-ին, 1993-ին եւ 2008-ին, որոնց իրադարձութիւնները կը նկարագրեն մեր օրերը:
Արթուր Գրիգորեան (Երաժիշտ)
Արթուր Գրիգորեան, (Արտաշէս Գրիգորի Գրիգորեան, ): Հայ երաժիշտ, Հայաստանի երգի պետական թատրոնի հիմնադիր եւ գեղարուեստական ղեկավար, Հայաստանի Հանրապետութեան ժողովրդական արուեստագէտ (2011)։
Մրցանակներ եւ Պարգեւներ
Արթուր Գրիգորեան պարգեւատրուած է Հայաստանի եւ Արցախի պետական պարգեւներով եւ մրցանակներով:
Վաստակը
Արթուր Գրիգորեան ազգային երաժշտարուեստի անխոնջ պահապաններէն է, հայկական երաժշտարուեստի զարգացման եւ տարածման նուիրեալներէն: Անոր հիմնադրած երաժշտական կրթօճախին աւանդոյթները կրողներն ու շարունակողները այսօր մշակութային լայնածաւալ գործունէութիւն կը տանին ինչպէս Հայաստանի, այնպէս ալ աշխարհի բոլոր հայ գաղթօճախներուն մէջ:
Անգնահատելի է Արթուր Գրիգորեանին ներդրումը Արցախի մշակութային կեանքին զարգացման գործին մէջ։ Ան իր ստեղծագործութիւններով կերտած եւ յաջորդող սերունդներուն փոխանցած է իր մեծ սէրը Արցախին հանդէպ։ Արցախեան առաջին պատերազմին Արցախի մէջ գտնուելով՝ իր ներկայութեամբ եւ կատարումներով կանգնած է հայ զինուորներու կողքին, ոգեշնչած եւ գօտեպնդած է զանոնք՝ բարձրացնելով ազատամարտիկներուն մարտական ոգին:
Մահը
Մահացած է 4 Փետրուար 2022-ին, երկարատեւ հիւանդութենէ ետք ։
Ստորոգութիւն:Հայ երաժշտան Ստորոգութիւն:ՀՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչներ Ստորոգութիւն:ՀՀ ժողովրդական արուեստագէտ Ստորոգութիւն:«Հայրենիքին մատուցած ծառայութիւններու համար» առաջին աստիճանի շքանշանակիրներ Ստորոգութիւն:Երաժշտահաններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Մովսէս Խորենացիի շքանշանակիր
Մոսկուայի հայկական տպագրութիւն
Բոլոր հրատարակութիւններուն վրայ տպարանատիրոջ անունը յիշուած է, որպէս Օկոսա Սեմենեանց կամ Օկոսաեան Սեմեն։ Յետագային Օ․ Սեմենի հայերէն տառերը փոխանցուած են Վլատիմիր Տոթիէին, որու հայերէն հրատարակութիւններէն են՝ «Ծաղկաքաղ Յառակացն Քռիլովի, Տմիթրինի Ա․ Խեմնիցերի» (1849), Մ․ Էմինի «Վեպք Հնոյն Հայաստանի» (1850), Ս․ Նազարեանի «Ցաղագս Փորձնական Հոգեբանութեան․․․» (1851) եւ «Առաջին Հոգեղէն Կերակուր․․․» (1853), Գ․ Ախվերդեանի յայտնաբերած Սայեաթ-Նովայի տաղերը (1852), Ոսկան Երեւանցիի աշխատասիրութեամբ գուսաններ Ազբար-Ադամի, Նիրանիի, Շիրինի, Սեյյադի երգերը (1855—1859), Ստ․ Օրբելեանի «Պատմութիւն Ի Վերայծագման Տոհմին Օրբելեանց․․․» (1858), Մ․ Մսերեանի «Պատմութիւն Կաթողիկոսաց Էջմիածնի»-ն (1876)։ Մոսկուայի մէջ առաջին Հայկական տպարանը 1829—1860 թուականներու վերջերը գոյատեւած Լազարեան Ճեմարանի ապարանն է։ 19-րդ դարու 60-ական թուականներէն սկսեալ, Մոսկուայի մէջ հայերէն գիրքեր տպագրուեցան Մոսկուայի Համալսարանի, Կատկովի եւ ընկ՝․ Կուդրեավցեւի, Օ․ Հերբեկի, Ե․ Գուդվիլդովիչի, է․ Բարֆինեհթի, Վ․ Գատցուկի եւ այլ տպարաններու մէջ։ 19-րդ դարու վերջաւորութեան եւ 20-րդ դարու առաջին տասնամեակին Մոսկուայի հայկական ամենամեծ տպարանը Մկրտիչ Բարխուդարեանինն էր (վերջին շրջանին տպարանը ղեկավարեց անոր այրին՝ Քրիստինէ Բարխուդարեանը)։ Այս տպարանի հրատարակութիւնները կը հասնին շուրջ 150 անուններու։ Անոնցմէ են Յ․ Թումանեանի, Ալ․ Ծատուրեանի բանաստեղծութիւններու ժողովածուները, գրական-բանասիրական ծանրակշիռ գործեր,«Հիւսիսափայլ»-ը, «Ճռաքաղ»-ը, «Համբաւաբեր Ռուսիո»-ն եւ այլն։ Նշանաւոր էին նաեւ Ե․ Աւետիքեանի եւ Կ․ Մուրադեանցի տպարանները։
20-ականներու սկիզբի տարիներուն, բեղումնաւոր էր Հայկական գործերու կոմիսարիատի տպարանը, ուր հրատարակուած են «Կարմիր Դրոշակ» թերթը, Վ․ Ի․ Լենինի «Պետութիւն եւ Յեղափոխութիւն» գործը՝ Վ․ Տէրեանի թարգմանութեամբ (1920) եւ այլ գիրքեր։
Ստորոգութիւն:Հայկական սփիւռք
Դաւթի Պարսետ
Դաւթի Պարսետ (קלע דוד [Քելահ Տավիտ]), նախկինին յայտնի որպէս Մոգական Գաւազան (שרביט קסמים [Շարվիթ Քսամիմ]), Իսրայէլի Զինուած ոյժերու ռազմական համակարգ մըն է, որ համատեղ մշակուած է իսրայէլի Rafael Advanced Defense Systems-ի եւ ամերիկեան Raytheon ռազմական մատակարարներուն կողմէ թշնամական օդանաւերը, տրոնները, մարտավարական պալիսթիք, միջին եւ մեծ հեռահարութեան հրթիռները խափանելու համար, արձակուած 40-էն մինչեւ 300 քմ-էն մինչեւ 7.5 արագութեամբ : Դաւթի Պարսետն ստեղծուած է փոխարինելու Իսրայէլի զինանոցի MIM-23 Hawk-ը եւ MIM-104 Patriot-ը :
Stunner հրթիռները մշակուած են խոցելու համար ցածր թռչող նորագոյն սերնդի մարտավարական պալիսթիք հրթիռները, ինչպէս որ են ռուսական Իսգանտերը, չինական DF-15-ը  : Դաւթի Պարսետը գործողութեան անցած է 2017-ի ապրիլին :
Իսրայէլէն Դուրս Հետաքրքրութիւն
2010-ի Նոյեմբեր 17-ին Rafael's փոխնախագահ Լովա Տրորի հաստատած է, որ Հնդկաստանի զինեալ ոյժերը պատուիրած են Դաւթի Պարսետ համակարգ :
2015-ի Հոկտեմբերին հրապարակուեցաւ, որ Ծոցի համագործակցութեան բոլոր վեց երկիրները հետաքրքրուած են իսրայէլական Դաւթի Պարսեթ համակարգներ ձեռք բերելու համար հակազդելու համար Իրանի հրթիռային սպառնալիքին :
2016-ի Ապրիլին յայտարարուած է, Հայաստանի Պաշտպանութեան նախարարութիւնը կրնայ դիմել Իսրայէլին ՝ Դաւթի Պարսետ համակարգ ձեռք բերելու համար:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Զէնք
Յովհաննէս Թումանեան յուշարձան
Յովհաննէս Թումանեանի յուշարձանը,կը գտնուի Լոռի մարզի Դսեղ գիւղի կեդրոնը։ Յուշարձանը տեղադրուած է 1969–ին։ Ընդգրկուած է Դսեղի պատմութեան եւ մշակույթի անշարժ յուշարձանների ցանկին։
Եղիա Արշակունի
Եղիա Արշակունի, հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Եղիա Արշակունի ծնած է 1897-ին, Ատանա յի Գոզանի գաւառի՝ Սիս քաղաքին մէջ։ 1912-ին աւարտած է նախակրթարան։ 1912-1915 թուականներուն ուսանած է ամերիկացի միսիոնարներու Տարսոնի Սէն Փօլ Քոլէճին մէջ։ 1915-ին՝ ուսումը կիսատ ձգելով, ծնողներուն հետ աքսորուած է Սուրիա` Հալէպ, ապա Հոմս, ուր հօր հետ զբաղ­ած է զա­նա­զան առեւտ­րա­կան գոր­ծե­րով։ Քա­ղա­քին բրի­տա­նա­կան գրա­ւու­մէն ե­տք ծա­ռա­յած է բրի­տա­նա­կան բա­նա­կին որ­պէս թարգ­մա­նիչ։ Այդ ըն­թաց­քին մեծ դեր կա­տա­րած է հայ կա­նանց եւ որ­բե­րուն հաւա­քե­լու դժուա­րին գոր­ծին մէջ։ Որոշ ատեն մը եղած է Հոմ­ս ի որ­բա­նո­ցի ու­սու­ցիչ, ապա` տնօրէնը։ 1919-ին մեկնած է Կիլիկիա եւ Տարսոնի Քոլէճի մէջ շարունակած իր ուսումնառութիւնը։ 1921-ին, աւարտելով ուսումը, մեկնած է Պէյրութ։ 1921 - 1924 թուականներուն ուսանած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարան ի ատամնաբուժական բաժանմունքին մէջ։ Ուսման տարիներուն գործուն մասնակցութիւն ունեցած է Հայ ուսանողական միութեան աշխատանքներուն։ 1924 - 1925 թուականներուն աշխատած է Կիպրոսի Լառնաքա քաղաքին մէջ։ 1926-ին մեկնած է Յունաստան եւ շարունակած է ատամնաբուժութիւնը։ Շուտով բարեխիղճ եւ հմուտ ատամնաբոյժի համբաւ ձեռք բերած է։ Քոքինիոյ մէջ մասնակցած է ազգային եւ հասարակական կեանքին։ Գործուն աջակցութիւն ցուցաբերած է Միսաք Քէլէշեանին՝ «Սիս-Մա­տե­ան» գիրքը կազմելու եւ հրատարակելու հարցով։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր Ստորոգութիւն:1897 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Սիս ծնածներ
Արա Գեղեցիկ
Արա Գեղեցիկ, Հայկի սերունդէն սերող հայոց արքայ Արամի որդին է։ Կը մարմնաւորէ հեթանոս հայերու հաւատալիքները մեռնող եւ հառնող աստուծոյ, բնութեան զարթօնքի, նաեւ ընտանեկան առաքինութեան եւ ողջամտութեան մասին։ Շարունակած է Ասորեստանի դէմ ուղղուած հօր սկսած հայոց ազատագրական պայքարը։ Արայի պաշտամունքի վերջին եւ զարգացած փուլը տեղ գտած է «Արա Գեղեցիկ եւ Շամիրամ» առասպելին մէջ։ Արային նուիրուած տոնախմբութիւնները կը կատարուէին գարնան եւ կապուած էին բնութեան զարթօնքին հետ։ Արայի պաշտամունքի լայն տարածուածութեան մասին կը վկայեն Այրարատ, Արագած, Արայի լեռ, Արայի դաշտ, Արայի գիւղ եւ բազմաթիւ այլ տեղանուններ։ Արային նուիրուած էր հայոց հեթանոսական տոմարի վեցերորդ ամիսը, որ կը կոչուէր Արաց։
Որոշ ուսումնասիրողներ, ինչպէս Արամը կը նոյնացնեն Արամէ Ուրարտացիի հետ, այնպէս ալ ըհդհանուր պատմական զուգահեռներ կը գտնեն Արա Գեղեցիկի եւ Արգիշտի Ա. Ուրարտացիի միջեւ:
Կենսագրութիւն
Արա ամուսնացած է հայ կնոջ՝ Նուարդի հետ։ Արայի եւ Նուարդի սիրոյ ու նուիրուածութեան մասին յայտնի էր բոլորին։ Այսինքն՝ Արան իր հայոց երկրի նուիրեալն ու պաշտպանն էր։ Ասորեստանի թագուհի Շամիրամ սիրահարուած էր Արայի։ Սակայն պարզուեցաւ, որ թագուհիի սէրը Արայի հանդէպ խարդաւանք էր՝ Հայաստանին տիրելու համար։
Արա չէր ենթարկուեր Շամիրամի, սակայն այդ մէկը թագուհին չէր ուզեր։ Շամիրամ պատերազմ կը յայտարարէ Հայաստանի դէմ։ Արայի դաշտին վրայ տեղի կ'ունենայ ճակատամարտ մը, որուն ընթացքին, կռուելով իր զորքի առջեւի գիծին վրայ, Արա կը զոհուի։ Բայց Շամիրամի սպասելիքները չեն իրականանայ, որովհետեւ զինուորներուն յանձնարարուած էր պատերազմէն ետք իր մօտ կենդանի հասցնել հայոց թագաւորը։
Ծանոթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Դիցաբանութիւն
25 Յուլիս
25 Յուլիս, տարուան 206-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 207-րդ) օրն է
1830 թուական
1830 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 30րդ տարին
Դէպքեր
1830․ Թիւրքմէնչայի դաշնագրով Ռուսիոյ միացած Երեւանի, Նախիջեւան ի, Ղարաբաղի եւ Գանձակի 4 խանութիւնները, կը կազմեն «Հայկական Նահանգը» կամ՝«Հայկական Մարզ»
3 Փետրուար․ պաշտօնապէս կը ճանչցուի Յունաստանի Անկախութիւնն ու Յունաստանի Առաջին Հանրապետութիւնը
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1830 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1830 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1830
Խաչատուր Ա. Քհնյ. Գերմանիկեան
Նախնական կրթութիւնը ստացած է Զէյթունի Միացեալ Ընկերութեան Կեդրոնական Վարժարանը, որկէ շրջանաւարտ ըլլալէ ետք, իր կեանքի գերագոյն նպատակը եղած է եկեղեցւոյ եւ ազգին ծաոայաթիւնը։
Ան նետուած է ուսուցչական ասպարէզ ու նուիրուած՝ սերունդի դաստիարակութեան սրբազան գործին։ Կրթական կեանքի կողքին, իրրեւ երէց ու վարժ դպիր, ծառայած է նաեւ եկեղեցւոյ։ Զօրաւոր մղում եւ հակում ունեցած է երաժշտութեան հանդէպ։ Հետագային, ինքնաշխատութեամբ ու հետեւելով երաժշտական դասընթացքներու եւ ձայնամարզութեան, իր մէջ լաւապէս մշակած է երաժշտական գիծը ու Հայ Աոաքելական Եկեղեցւոյ շարականներուն ու պատարագի երգեցողութեան հմտանալէ ետք, ինքզինք պատրաստած է դպրապետութեան՝ առաւել չափով ծառայելու համար եկեղեցւոյ։
Առաջին անգամ իբրեւ ուսուցիչ եւ դպրապետ, ծաոայած է իր ծննդավայրի թաղային եկեղեցւոյ ու տեղւոյն ծխական վարժարանին մէջ։
Տարիներ ետք, նոյն զոյգ պաշտօններով տեղափոխուած է Տքնտըճագի շրջանը, ուր տեղւոյն եկեղեցւոյ եւ հայոց վարժարանին մէջ պաշտօնավարած է մինչեւ տարագրութեան տարին։
Իր քահանայական ձեոնադրութիւնը տեղի ունեցած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ վշտակիր Հայրապետ՝ Սահակ Բ. Խապայեան կաթողիկոսի ձեռամբ, 1925-ին, Պէյրութի Ս. Նշան Մայր Եկեղեցւոյ մէջ, վերակոչուելով Տէր Խաչատուր։
իր ժողովուրդին ծաոայած է մինչեւ 1939-ի Ալերսանտրէթի (Սանճագ) պարպումը ու Թուրքիոյ կցումը։ Այնուհետեւ գաղթող ժողովուրդին հետ կը փոխադրուի Հալէպ ու կը ներկայանայ Բերիոյ Թեմի Առաջնորդ՝ Տ. Արտաւազդ Արք. Սիւմէեանի եւ կը խնդրէ, որ տնօրինէ պարտն ու պատշաճը եւ Հալէպի մէջ քահանայագործելու արտօնութիւն շնորհէ իրեն։
Աոաջնորդ Սրբազան Հօր եւ Բերիոյ Թեմի Ազգ. Իշխանութեան տնօրինութեամբ՝ Տէր Խաչատուր հոգեար հովիւ նշանակուած է Հալէպի Ս. Գէորգ Եկեղեցւոյ 1939–ին, ուր իր գործակիցները եղած են Տ. Օշական Քհնյ. Սայեան, Տ. Մկրտիչ Մարտոյեան, Տ. Խորէն վրդ. Թաշճեան եւ ապա՝ Տ. Գարեգին Քհնյ. Քիրաղեան, որուն հետ գործակցած է երկար տարիներ։
Բերիոյ Թեմի Առաջնորդին արտօնութեամբ՝ 1971-ին կը տեղափոխուի Պէյրութ, իր զաւկին քով եւ կեանքի վերջալոյսը կ'անցնէ անոր որդիական գուրգուրանքին ու հոդածութեան տակ։
Լեւոն Պապոյեան
Կենսագրութիւն
Պապոեան Լեւոն(1888-1945), ծնած Պոլիս, Խասգիւղ գիւղը։ Լուսաւորչական համայքէն։ 1909-ին հաստատուած Պէյրութ եւ ամերիկեան ապարանի մէջ աշխատած որպէս վարպէտ զինկոկրաֆ, մեծապէս գնահատուելով տպարանի տնօրէնութենէն։ Հոն կը մնայ մինչեւ 1920 եւ այդ թուականին կը սկսի անձնական գործի։ Ընկեր կ'ըլլայ մեծահարուստ կալուածատէր Թուֆիք Կանտուրի հետ եւ միասնաբար կը բանան սիկարէթի թուղթի գործարան մը։ Իր ջանքերուն ու բացառիկ կարողութեան շնորհիւ, գործը հաջողութեամբ կը պսակուի տասնըհինգ տարի՝ մինչեւ Ռէժիին գալը։ Ապա կը սկսի թուղթի գործին ամերիկեան տպարանի մէջ իր հաշւոյն, զոր դարձեալ իր տնխոջ ջանքին շնորհիւ հաջողութեամբ գլուխ կը հանէ։ Իր մահէն յետոյ, որ տէղի ունեցաւ 1945-ին, Պէյրութ, զաւակները՝ Եդուարդ եւ Պէրճ Պապոեան շարունակեցին իր գործը եւ իրենց հօրմէն ժառանգած ուղղամտութեան ու ժրաջանութեան շնորհիւ լաւ դիրքի մը հասան։ Լեւոն Պապոեան յուսահատիլ չգիտցող աշխատասէր, ձեռնհաս, զոհաբերուող, հայ մըն էր եւ ընտանիքի տիպար հայր մը :
Խաչատուր Ա. Քհնյ. Գերմանիկեան
1977-ին ան իր աչքերը առ յաւէտ կր փակէ այս աշխարհին, երբ իննսուն չորս տարեկան էր։
Վերջին օծումն ու թաղման կարգը կատարուելէ ետք Պէյրութի մէջ, մարմինը կ'ամփոփուի Պէյրութի Ազգ. Գերեզմանատան մէջ։
Առ ի գնահատանք տարիներու իր բարւոք ծառայութեան, պարգեւատրուած է Լանջախաչով, Ծաղկեայ սեւ փիլոնով եւ Աւագութեան պատիւով ու տիտղոսով ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայեր
1831 թուական
1831 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 31րդ տարին
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1831 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1831 մահերՀոկտեմբեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1831
Նիքոլաս Բոկոզէ
Յովակիմ Գրիգորի Նիքոլաս Բոկոզէ (Joachim Gregory Nicholas Pogose, ), հայ վաճառական եւ զամինտար (տեղական կառավարիչ) Տաքայի մէջ 1868 թուականէն սկսեալ (ժամանակին Հինտուստան, հիմա՝ Պանկլատէշ)։ Տաքայի 5 հայ զամինտարներէն մէկը եղած է։ Կարեւոր անձնաւորութիւն մը եղած է Տաքայի հայ գաղութին մէջ։ Տաքայի քաղաքապետարանի 9 անդամներէն մէկը՝ 1874–75 թուականին։ Բաժնետէր՝ Տաքայի Դրամատան (Dhaka Bank):
Ուսանած է Տաքայի Գոլէճական Վարժարանին մէջ եւ ապա Տաքայի Գոլէճին մէջ։ 12 Յունիս 1848-ին, Պոկոզէ հիմնած է «Pogose Anglo Vernacular School»ը ապագային վերանուանելով Բոկոզէ Վարժարան (Pogose School), առաջին անձնական վարժարանը Տաքայի մէջ եւ վարժարանի տնօրէնը մինչեւ 1855։ Նաեւ հիմնած է «Weis House» տունը որ այժմ Պուլպուլ Լալիթաքալա Աքատեմիի կեդրոնն է։
Բոկոզէ ամուսնացած է Մարիամ Աւտալին (ծ. 1825/26), որ Յովհաննէս Աւտալի դուստրն էր՝ Կալկաթայի Հայ Գոլէճի տնօրէնն էր։ Նիքոլաս եւ Մարիամ ունեցան են 10 զաւակներ, որոնցմէ ծանօթ են Գրիգորի Յովակիմ Բոկոզէն (ծ. 1845/46), Ճոն Բոկոզէն (ծ. 1850-51), Նիքոլաս Յովակիմ Բոկոզէ (ծ. 1852/53) եւ Փոլ Բոկոզէ (ծ. 1853/54):
Մահացած է 1876 թուին, թաղուելով Տաքայի Նարինտա Քրիստոնէական Գերեզմանին մէջ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1876 մահեր
Թամար Շահնազարեան
Թամար Շահնազարեան, հայ արուեստագէտ եւ երգչուհի։
Դուստրն է հայ երգիծաբան եւ արձակագիր Կոստանդին Մելիք Շահնազարեանին:
Կեսագրական գիծեր
Ծնած է Պաքու: Ուսումը ստացած է Երեւանի երաժշտական հիմնարկէն՝ աշակերտելով Բաբալեանին՝ 1922 թուականին: Ապա ուսումը շարունակած է Երեւանի երաժշտանոցէն ներս եւ շրջանաւարտ եղած է 1931 թուականին:
Ուսումը աւարտելէ ետք եղած է «Սպենդիարեան» օփերայի եւ պալէի թատրոնի մեներգչուհի: Եղած է Սպենդիարեանի «Ալմաս»ին առաջին կատարողը:
Թամար երգելու կողքին վարած է նաեւ ուսուցչական պաշտօն, 1945-1978 թուականներուն դասաւանդելով «Կոմիտաս» երաժշտանոցին մէջ, ուր վարած է մեներգութեան ամպիոնը, ստեղծելով երաժշտա-մանկավարժական դպրոց մը: Անոր աշակերտներէն եղած են Գոհար Գալաչեան, Արշաւիր Կարապետեան, Ե. Վարդանեան, Ֆ. Կոլոսարեան եւ բազմաթիւ ուրիշ հայազգի երաժիշտներ:
Շահնազարեան աւելի յայտնի եղած է իր օփերային երգերու կատարումով. ինչպէս՝
Թամար հեղինակ է նաեւ ձայնամշակման եւ մանկական ձայնի պահպանման տարբեր հարցերու մասին խօսող գիտական աշխատութեան մը, որոնք կը կոչուին «Կոմիտասի տասն պատուիրանները երգիչին» :
Միքայէլ Նալբանդեանի յուշարձան (երեւան)
Միքայէլ Նալբանդեանի յուշարձանը, կը գտնուի Երեւանի կեդրոնի՝ Օղակաձեւ զբոսայգիին եւ գրողի անուան փողոցի վերջնամասին։ Տեղադրուած է  1965 թուականին ։ Ընդգրկուած է Երեւանի Կեդրոնի վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին։
Հեղինակներ
- Ճարտարապետ՝ Ջիմ Թորոսեան
- Քանդակագործ՝ ՀՀ ժողովրդական նկարիչ  Նիկողայոս Նիկողոսեան
Տուեալներ
Յուշարձանը կառուցուած է պղինձէ եւ որձաքարէ: Բարձրութիւնը 4,5 մ. է։
Մարգարեան
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Արամ Համբարեան
Արամ Սուրէն Համբարեան (անգլ.՝ Aram Suren Hamparian, ծնած 18 Ապրիլ, 1966) Ամերիկահայ քաղաքական գործօն մըն է, ինչպէս նաեւ Ամերիկայի Հայ Դատի Յանձնախումբի (անգլ.՝ Armenian National Committee of America կամ ANCA) տնօրէն/գործադիր վարիչ:
Համբարեանը, իբր տնօրէն, հաղորդակցութեան կէտն է Յանձնախումբին եւ ԱՄՆի կառավարութեան, Քոնկրէսի եւ մամուլի միչեւ, ինչպէս նաեւ Ուաշինկթընի եւ արտաքին գործերու:
Արեւելեան եւ Արեւմտեան ԱՄՆի մասնաճիւղերուն հետ միասին, Յանձնախումբը ունի 60է աւելի մասնաճիւղներ, տասնեակ դաշնակից կազմակերպութիւններ, հարիւրաւոր համայնքային կապեր, եւ հազարաւոր անդամներ: Համբարեան կ'աշխատի շատ մը ոլոտներու մէջ, ինչպէս օրէնսդրական, քաղաքական, հետազոտական, մամուլի, համագործակցութիւններու, ինչպէս նաեւ համայնքային գետնի վրայ ծրագիրներու: Համբարեան Քոնկրէսի բեմէն խօսած է, դասախօսած է Ազգային Պատպանութեան Համալսարանէն (անգլ.՝ National Defense University) ներս, ինչպէս նաեւ Արտաքին Ծառայութեան Հիմնարկէն (անգլ.՝ Foreign Service Institute) եւ USAID-էն ներս: Ան յուշուած է շատ մը մամլոյ յօդուածներ մէջ, տարբեր հարթակներու վրայ, ներառեալ՝ The New York Times, The Wall Street Journal, The Washington Post, Associated Press, Reuters, եւ խօսած է CNN կայանէն:
Ուղղական հոլով
Ուղղական Հոլով, գոյականներու ուղղական հոլովը կը ցուցնէ բան մը ընող կամ եղող առարկան։
Ուղղական հոլովով դրուած բառերը կը պատասխանեն ո՞վ, ի՞նչ(ը) հարցումներուն։ Վարդանը կը նկարէ։ Գրիգորը կը սորվի դասը։ Ծառը կը ծաղկի։ Այս նախադասութեանց մէջ Վարդանը, Գրիգորը, ծառը գոյականները գրուած են ուղղական հոլովով։ Ասոնք կը ցուցնեն նկարող, սորվող, ծաղկող առարկան եւ կը պատասխանեն ո՞վ, ի՞նչը հարցումներուն։
Եզակի ուղղականը բառի ուղիղ ձեւն է, անիկա հոլովական վերջաւորութիւն չի ստանար (կրնայ միայն յօդ ստանալ)։
Ուղղականը ենթակայի հոլովն է։ Ենթական միշտ կը գրուի ուղղական հոլովով։ Օրինակ՝ Վարդը կարմիր է, Գետը կը հոսի, Անձրեւը կը տեղայ, Արեւը կը լուսաւորէ նախադասութեանց մէջ վարդը, գետը, անձրեւը, արեւը ուղղական հոլովով գրուած գոյականները ենթակայ են։
Ուղղական հոլովով կը գրուին նաեւ նախադասութեան այլ անդամներ։
Պետրոսը լաւ վարպետ մըն է նախադասութեան մէջ ուղղականով գրուած է ոչ միայն Պետրոսը ենթական, այլեւ վարպետ բառը, որ ստորոգեալի մաս է։
Վարպետ բառը դարձեալ ուղղական հոլովով է եւ Պետրոսը ենթակային գոյական որոշիչն է։
Ստորոգութիւն:Հայոց լեզու Ստորոգութիւն:Քերականութիւն Ստորոգութիւն:Հոլովներ
Մեխակ
Մեխակ, հայերէն Խաղամ, (Diánthus), մեխակազգիներու ընտանիքի միամեայ կամ բազմամեայ խոտերու, հազուադէպ՝ կիսաթուփերու ցեղ։
Կենսաբանական նկարագրութիւն
Դաշտային մեխակը եւ մեխակի ծառը նոյնը չեն: Որոշ պարագաներու, բուժումներու մէջ անոնց օգտագործումը կը համընկնի, օրինակ՝ պաղարութեան կամ նեարդային լարուածութեան պարագային, իբրեւ ցաւազրկիչ օգտագործելու պարագային, սակայն կազմութեամբ անոնք տարբեր են: Պէտք է նշել նաեւ, որ դաշտային մեխակը կ'աճի գրեթէ ամէնուր, ինչպէս նաեւ՝ Սիպերիոյ մէջ, իսկ մեխակի ծառը կը սիրէ արեւադարձային կլիմայ :
Մեխակին յատկութիւնները
Մեխակին քիմիական կազմը շատ մեծ է։ Անոր օգտակար յատկութիւնները կը բացատրուին կենսանիւթերու, հանքանիւթերու եւ եթերային իւղերու մեծ պարունակութեամբ։
Մեխակին կոկոնները կը պարունակեն` А, В խումբի (В1, В2, В3 կամ РР, В4, В6, В9), С, Е եւ К կենսանիւթեր։ Մեխակը կը պարունակէ օգտակար հանքանիւթեր` կրածին, նատրոն, փոսփոր, երկաթ, մագնէս, պղինձ եւ զինկ։
Մեխակը կը պարունակէ նաեւ Օմեկա-3 եւ Օմեկա-6 չյագեցած ճարպաթթուներ։
Մեխակին բուժիչ յատկութիւնները
Մեխակը կարելի է օգտագործել իբրեւ դեղամիջոց.
Տարածում
Կարելի է հանդիպիլ Եւրոպայի, Ասիոյ եւ Ափրիկէի մէջ։ Ծանօթ է շուրջ 300 տեսակ, Հայաստանի մէջ՝ 18։ Տարածուած է Արագածոտնի, Շիրակի, Լոռիի, Տաւուշի, Գեղարքունիքի, Սիւնիքի եւ այլ մարզերու մէջ։ Կ'աճի չոր, քարքարոտ լանջերուն, աւազոտ վայրերու մէջ, կիսաանապատներու, լեռնատափաստաններու, ալպեան եւ ենթալպեան մարգագետիններու մէջ։ Մշակութեան մէջ տարածուած են շատ գեղազարդիչ տեսակներ (պարտէզային, չինական, հոլանտական), որոնք կը կիրարկուին ծաղկաբուծութեան մէջ։
Մեխակի կարգ մը տեսակներ կ'օգտագործուին իբրեւ դեղաբոյսեր։
Տեսակներ
Մեխակի բազմաթիւ տեսակներ (պարտէզային կամ հոլանտկան Մեխակ, մօրուքաւոր կամ տաճկական Մեխակ, փետրաձեւ Մեխակ եւ այլն) կը մշակուին հին ժամանակներէ ի վեր․ ծանօթ են բազմաթիւ արժէքաւոր պարտէզային ձեւեր եւ տեսակեր։ Մեխակ կը կոչուի նաեւ մեխակածառի չորցած ծաղկակոկոններէ ստացուող համեմունքը կամ՝ գամերը։
Անդրանիկ Աւետիսեան
Անդրանիկ Յովհաննէսի Աւետիսեան, ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 28 դեկտեմբեր 1968-ին, Հայաստանի Շիրակի մարզի Գիւմրի (նախկին Լենինական) քաղաքին մէջ։ Անոր փիլիսոփայութեան եւ աշխատանքներու հիմնական թեմաներն են կեանք, մարդկային յարաբերութիւններ, արուեստ, սկիզբ, տիեզերք։
Հայրը նկարիչ է՝ Յովհաննէս Աւետիսեան, մայրը՝ Լաուրա Աւետիսեանը, տնային տնտեսուհի։ Հայրը կ'աշխատէր № 29 դպրոցին մէջ, ուր կը գտնուէին անոր արուեստանոցը եւ պատկերասրահը ։ Անդրանիկ այդ դպրոցին մէջ գծել կը սորվի իր հօր մօտ։ Անոր ստեղծագործական կեանքը կը սկսի 1986 ։ 1975- ին ընդունուած է № 29 միջնակարգ դպրոց, որ աւարտած է 1985 թ։ դպրոցը աւարտելէ ետք, 1985-1986 թուականներուն Լենինականի տեքստիլ գործարանին մէջ աշխատած է որպէս փականագործ։
1986-ին ընդունուած է Լենինականի Միքայէլ Նալպանտեանի անուան մանկավարժական հիմնարկը։ 1987-ին զօրակոչուած է խորհրդային բանակ, եւ երկու տարի ծառայած է սահմանապահ զօրամասին մէջ։ Ծառայութենէն ետք շարունակած է ուսումը։ 1993-ին ուսումը աւարտած է՝ որպէս հաշուողական ճարտարագիտութեան ուսուցիչ։ 1991-ին աշխատանքի ընդունուած է Հայաստանի «ԱՌՄՎՏՈՐՉԵՐՄԵՏ» ձեռնարկութեան մէջ որպէս Շիրակի մարզի բազայի պետ։ 1996 «ԱՌՄՎՏՈՐՉԵՐՄԵՏ» ձեռնարկութեան բաժնեմասի 76.2%.-ը գնած է։ Մինչեւ օրս, կ'աշխատի “ADO WOLF” (ԱՌՄՎՏՈՐՉԵՐՄԵՏ) ձեռնարկութեան մէջ՝ որպէս տնօրէն։ Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ կ'ապրի՝ Գիւմրի քաղաքում։ [Ամուսնացած է, ունի երկու երեխայ։
Ստեղծագործութիւն
Անդրանիկի ամենաճանաչուածաշխատանքները կատարուած են բնական սարդոստայնով, որուն հիմնադիրը հենց ինքն է ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ Ստորոգութիւն:Հայ գործարարներ Ստորոգութիւն:28 Դեկտեմբերի ծնածներ
Զարեհ Մոսքոֆեան
Զարեհ Մոսկոֆեան, ( ծնած է 1898, Իզմիթ,Օսմանեան կայսրութիւն - մահացած է Լիոն, Ֆրանսա 1987) եղած է ծագումով հայ օսմանացի գծագրիչ :
Ծանոթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1898 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1987 մահեր
Քադմոս
Քադմոս (յուն․՝ Κάδμος)․ Թիվայի հիմնադիրը եւ առաջին թագուորը։ Փիւնիկէի Աղինոր թագաւորին եւ Թիլեֆասային (Նեղոսին դուստր) զաւակն է եւ Եւրոպային, Ֆինքասին, Գիլիքասին եւ Թասոսին եղբայրը։
Դիցաբանութիւն
Ըստ յունական դիցաբանութեան, երբ Զեւս՝ ցուլի կերպարանափոխուած, կ՛առեւանգէ Եւրոպան, Աղինոր իր տղոց կը հրամայէ զայն փնտռեն եւ առանց անոր ետ չվերադառնան։
Քադմոս կ՛ամուսնանայ Արիս՝ պատերազմի աստուծոյ եւ Աֆրոտիթիին աղջկան՝ Արմոնիային։ Անոնց հարսանիքին ներկայ կ՛ըլլան Ողիմպոսի 12 աստուածները եւ հարսին կ՛ընծայեն արժէքաւոր նուէրներ։ Քադմոս եւ Արմոնիա կ՛ունենան մէկ տղայ՝ Բոլիդորոս եւ չորս դուստրեր՝ Աղաւի, Աւթոնօի, Ինօ եւ Սեմելի։
Ըստ Իրոտոթոսին
Ըստ Իրոտոթոսին Պատմութիւններուն (գիրք 5, Թերփսիհորի), այբուբենը Քադմոս Յունաստան բերած է եւ գիրերը կ՛անուանէ «քադմիա» կամ «ֆինիքիա»։
Իրոտոթոս, ժամանակագրականօրէն Քադմոսին կը տեղադրէ վեր ի վարոյ Ք․Ա․ 2000-ին, իսկ Էվսեվիոս կ՛ըսէ թէ Քադմոս Աթէնք եկած է Ք․Ա․1479-ին։ Ըստ Փարիօ ժամանակագրութեան, Քադմոս ծնած է Ք․Ա․ 1540-ին, իսկ Եորղոս Միսթրիոթիս դասական բանասէրը, ուսումնասիրելէ ետք Հոմերոսի եւ ուրիշ յոյներուն գրութիւնները, եզրակացուցած է թէ Քադմոս ապրած է Տրոյան պատերազմէն շատ առաջ (≈Ք․Ա․14-րդ դար)։
Աղբիւրներ
Հոմերոսեան դիւցազներգութիւններ, Եորղոս Միսթրիոթիս, 1867, էջ 119, 120
Անդրանիկ Օզանեանի Յուշարձան (Երեւան, Կեդրոն)
Անդրանիկ Օզանեանի յուշարձանը կը գտնուի Երեւանի կենտրոնի՝ Տիգրան Մեծի փողոցին մէջ, Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մայր տաճարին մօտ, տեղադրուած է 2002-ին։
Քադմոս
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութիւն Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութեան թագաւորներ
Անդրանիկ Օզանեանի Յուշարձան (Երեւան, Կեդրոն)
Տուեալներ
Յուշարձանը կառուցուած է պրոնզէ ու պազալտէ, բարձրութիւնը պատվանդանի հետ 9,5 մեթր է։
Պատմութիւն
2001-ին Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մայր տաճարին մօտ տեղադրուեցաւ Զօրավար Անդրանիկի երկրորդ արձանը տեղադրելու մասին յուշաքար։
Տա­թե­ւիկ Սա­զան­դա­րեա­ն
Տաթեւիկ Սազանդարեան, օփերային երգչուհի։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Խնձորեսկի մէջ։ Մանկութիւնը անցած է Պաքու: 1929 թուականին տեղափոխուած է Մոսկուա, երգած՝ Արեւելեան ինքնագործ խումբին մէջ։
Անդրանիկ Օզանեանի Յուշարձան (Երեւան, Կեդրոն)
Պատմութիւն
Երեւանի մէջ Զօրավարի առաջին արձանը տեղադրուեցաւ 1999-ին Երեւանի Մալաթիա-Սեբաստիա համայնքի Վահան Զատիկեանի անուան այգիին մէջ։
Փաթրիք Պապումեան
Փաթրիք Պապումեան, ծանրաբարձ, 2011-ին գերաններու բարձրացումով ծանրաբարձութեան մրցանիշ հաստատած է Գերմանիոյ մէջ, արժանանալով «ամենաուժեղ մարդ» կոչման:
Անդրանիկ Օզանեանի Յուշարձան (Երեւան, Կեդրոն)
Պատմութիւն
Զօրավար Անդրանիկին նուիրուած յուշարձաններ կան նաեւ Ուջանի մէջ, Ոսկեվանի մէջ, Նավուրի մէջ, Կյումրիի մէջ, Արտենիի եւ Անգեղակոթի մէջ։
Տա­թե­ւիկ Սա­զան­դա­րեա­ն
Կենսագրական գիծեր
Ուսանած է Մոսկուայի Հայ մշակոյթի տան երաժշտական եւ տրամաթիքական աշխատանոցին մէջ։ Երեւան գալով եղած է Երեւանի Օփերայի եւ պալէի թատրոնի մեներգչուհի։
1939 թուականին Մոսկուայի մէջ՝ Հայ արուեստի տասնօրեակին, հանդէս եկած է Ալմաստի (Սպենդիարեանի «Ալմաստ») դերերգով եւ արժանացած՝ համընդհանուր ճանաչման։
Անդրանիկ Օզանեանի Յուշարձան (Երեւան, Կեդրոն)
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայաստան
Փաթրիք Պապումեան
Կենսագրութիւն
Փաթրիք Պապումեան ծնած է Իրան, հայ ընտանիքէ ներս։ Ան եօթը տարեկանին մօր եւ մեծ մօր հետ միասին կը փոխադրուի Գերմանիա, ուր 15 տարեկանէն կը սկսի «քուլթուրիզմ»ով զբաղելու։ Գերմանիոյ մէջ  կը նուիրուի արհեստավարժ ուժային մարզախաղի: 2013 թուականին իր ուսերուն վրայ 555 քիլօ ծանրութեամբ 10 մեթր քալելով կը կոտրէ աշխարհի մրցանիշը    :
Տա­թե­ւիկ Սա­զան­դա­րեա­ն
Կենսագրական գիծեր
Երգչուհիի մեկնաբանմամբ Փառանձեմի (Տիգրան Չուխաճեանի «Արշակ Բ․»), Թամարի (Արմէն Տիգրանեանի «Դաւիթ Բէկ») եւ Ալմաստի դերերգերը հայկական օփերայի կատարողական արուեստի գոհարներէն են:
Յատուկ անոր համար գրուած են Թամարի, Շուշանի՝
Փաթրիք Պապումեան
Կենսագրութիւն
Ան Ծանրաբարձութեան մրցանիշ կը հաստատէ Գերմանիոյ մէջ, արժանանալով «ամենաուժեղ մարդ» կոչման ։ Պապումեան աշխարհի մրցանշակիրն է այս ասպարէզէն ներս (165 քկ.) եւ կը նախատեսէ յաղթանակ տանիլ նաեւ «Աշխարհի ամէնէն ուժեղ մարդ» մրցումին մէջ։ Ան նաեւ 140 քկ. դասաւորման մէջ «քուլթուրիզմ»ի 2012-ի Եւրոպայի ախոյեան է։ Փաթրիք Պապումեան հայերու մասին կ՛ըսէ.
Տա­թե­ւիկ Սա­զան­դա­րեա­ն
Կենսագրական գիծեր
Լաւագոյն կատարումներէն եղած են նաեւ Քարմէնի՝
Փաթրիք Պապումեան
Կենսագրութիւն
2011-էն ի վեր ան բուսակեր կը դառնայ եւ կը հրաժարի միսէ եւ ամէն տեսակ անասնական սնունդէ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1979 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Իրան ծնածներ Ստորոգութիւն:1 Յուլիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ ծանրաբարձներ
Տա­թե­ւիկ Սա­զան­դա­րեա­ն
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ երգչուհիներ
Նինա Կարսոյեան
Նինա Գէորքի Կարսոյեան, պատմաբան, արեւելագէտ։ Պատմական գիտութիւններու դոկտոր (1958)։
Կենսագրութիւն
Նինա Կարսոյեան ծնած է Փարիզի մէջ՝ Ռուսաստանէն արտագաղթած հայ ընտանիքի մէջ : 1933 թուականին ընտանիքին հետ բնակութիւն հաստատած է Նիւ Եորք։ 1939 թուականին ընդունուած է ԱՄՆ-ի Փենսիլվանիա նահանգին մէջ գործող կանանց Պրին Մօր քոլէճը եւ աւարտած 1943 թուականին՝ անտիկ հնէաբանի բակալաւրի աստիճանով ։ 1946 թուականին Գոլոմպիա համալսարանին մէջ ստացած է մագիստրոսի, իսկ 1958 թուականին՝ դոկտորի աստիճան՝ Բիւզանդիոնի, Մերձաւոր Արեւելքի եւ Հայաստանի պատմութեան գծով ։ Երկար տարիներ վարած է Գոլոմպիա համալսարանի հայագիտութեան եւ Բիւզանդիոնի պատմութեան ամբիոնը։ Նինա Կարսոյեանը պաշտօնավարած է նաեւ իբրեւ Փրինսթըն համալսարանի Բարձրագոյն դպրոցի տեսուչ՝ այդ պաշտօնը ստանձնող առաջին կինը դառնալով ։ Երկու անգամ ընտրուած է Ֆորտ հիմնադրամի հոգաբարձուներու խորհուրդի անդամ ։ Ն. Կարսոյեան Սմիթ քոլէճի փրոֆեսոր, ինչպէս նաեւ Գոլոմպիա համալսարանի պատուաւոր փրոֆեսոր ։ Ամերիկեան միջնադարագէտներու ակադեմիայի իսկական եւ Բրիտանական ակադեմիայի թղթակից անդամ է ։ Փարիզ լոյս տեսնող հայագիտական « Ռըվիւ տէ զ'Էթիւտ զ'Արմենիէն » հանդէսի գլխաւոր խմբագիրն է։
Գիտական հետաքրքրութիւններ
Նինա Կարսոյեանի աշխատութիւնները կը վերաբերին միջնադարեան Հայաստանի, Հայոց Եկեղեցի պատմութեան, աղբիւրագիտութեան եւ մշակոյթին, հայ-բիւզանդական, հայ-պարսկական, պարսկա-բիւզանդական յարաբերութիւններուն, հայ ազգային ինքնագիտակցութեան ձեւաւորման հարցերուն, Պաւլիկեան շարժման: Անգլերէն թարգմանուած է Փաւստոս Բիւզանդի «Պատմութիւն հայոց», Նիկողայոս Ադոնցի «Հայաստանը Յուստինիանոսի դարաշրջանին մէջ», Յակոբ Մանանդեանի «Հայաստանի առեւտուրի եւ քաղաքներու մասին.» եւ այլ հեղինակներու աշխատութիւնները ։
Ճպրան Խալիլ Ճպրան
Կենսագրութիւն
Ծնած է Լիբանան Պշարի գիւղը 1883-ին, նախնական ուսումը ստացած է գիւղի քահանայէն, ուր սորված է կարդալ ու գրել արաբերէն լեզուն եւ ուսումնասիրած է սուրբ գիրքը (Աւետարանը) ։
Ուղղաձեւ ութանիստ
Ուղղաձեւ ութանիստ՝ ուղղաձեւ ուռուցիկ բազմանիստ մըն է:
Նկարագրութիւն
Ուղղաձեւ ութանիստը հինգ կանոնաւոր բազմանիստերէն մեկն է: Ութ նիստերէն իւրաքանչիւրն իրմէ կը ներկայացնէ հաւասարակողմ եռանկիւնի եւ, այդպիսով եռանկիւնանիստ է: Կողերը 12-ն են, գագաթները՝ 6-ը:
Պղատոնի հինգ յայտնի ուռուցիկ բազմանիստերէն մեկն է:
Բնորոշող Բանաձեւերը
Կողի a երկարութեան պարագային՝
Արտագծուած ոլորտի շառաւիղը՝
Կողին կից երկնիստ անկիւնը՝
, ուր Մակերեւոյթի մակերեսը՝ Ծավալը՝
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երկրաչափական մարմիններ
Մետաքսէ
Մետաքսէ (Մետաքսէ Պօղոսեան, ), հայ գրող, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ եւ հասարակական գործիչ, Հայաստանի գրողներու միութեան անդամ, արցախեան շարժման աշխուժ մասնակից :
Կենսագրութիւն
Որպէս նաւաստի աշխատած է «Լիպեցկ» շոգենաւին մէջ, ինչով եղած է Եգիպտոս եւ Ալպանիա։ 1963-էն Հայաստանի Գրողներու միութեան անդամ էր։ 1989-91-ին եղած է Հայաստանի Մայրութեան հիմնադրամի փոխ-նախագահը, 1992-95-ին՝ արցախեան պատերազմի զինուորներու աջակցութեան յանձնաժողովի նախագահը:
Հեղինակած գիրքեր
Հեղինակ է աւելի քան երեք տասնեակ գիրքերու՝
Թարգմաններ
Թարգմանած է՝
Բանաստեղծութիւններ
1985-ին գրած է՝
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:23 Դեկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:10 Օգոստոսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Մետաղագործութիւն
Ընդհանուր Բնութագիր
Ներկայ ժամանակի արուեստագիտութեան մէջ կը տարբերին սեւ եւ գունաւոր մետաղագործութիւնը։ Ան կ'ընդգրկէ երկաթ ի հիմքով համաձուլուածքներու՝ թուշի, պողպատ ի, ֆեռոհամաձուլուածքներու արտադրութիւնը։ Մետաղներու համաշխարհային արտադրանքի մօտ 95%-ը բաժինը կ'իյնայ սեւ մետաղներ ուն։
Գունաւոր մետաղագործութիւնը կը զբաղի մնացած բոլոր մետաղներու եւ ատոնց համաձուլուածքներու արտադրութեամբ։ Մետաղագործութեան գործողութիւնները կը կիրառուին նաեւ կիսահաղորդիչներու եւ ոչ մետաղներու (սիլիցիում, գերմանիում, սելեն, թելուր, ծծումբ եւ այլն) ստացման համար։ Ընդհանուր առմամբ մետաղագործութիւնը կը զբաղի Մենտելեեւի պարբերական համակարգ ի գրեթէ բոլոր տարրերով, բացառութեամբ հալոժեններ ը եւ կազեր ը։
Մետաղագործութեան Զարգացում
Մարդիկ մետաղագործութեամբ զբաղած են հնագոյն ժամանակներէն (Ք.ա. 7-6-րդ հազարամեակներ)։ Այդ կը վկայեն Փոքր Ասիոյ մէջ պեղումներու ժամանակ յայտնաբերուած պղինձ հալեցնելու հետքերը։ Մետաղագործութեան հնագոյն օճախներէն է նաեւ Կովկաս ը։ Յիշատակութեան արժանի է Մեծամոր ի մետաղագործութեան համալիրը։ Բնածին մաքուր մետաղներու (ոսկի, արծաթ, պղինձ)՝ սկիզբը սառը, ապա տաք կռմամբ մշակելու զուգընթաց զարգացած է ժանգոտած պղնձաքարէն՝ պղինձի ստացման եւ ձուլուած շինուածքներու պատրաստման գործողութիւնը (Ք.ա․ մօտ 5-4-րդ հազարամեակներ)։
Սակայն ժանգոտած պղինձի հանքավայրերու սահմանափակ քանակը եւ պաշարներու նուազումը պայմանաւորեցին, աւելի բարդ գործողութիւններու կիրառմամբ սուլֆիտային հանքաքարի վերամշակման անհրաժեշտութիւնը։ Ատոր շնորհիւ մեծցաւ պղինձի եւ անոր համաձուլուածքներու (պրոնզներ) ստացման ու օգտագործման ծաւալը (Պրոնզի դար)։
Մօտաւորապէս Ք.ա․ 2-րդ հազարամեակի կէսերուն, մարդը սկսած է իւրացնել հանքաքարէն երկաթ ի ստացման դժուարին ու աշխատատար գործողութիւնը։ Այդ նպատակով սկիզբը՝ կը կիրառէին խարոյկներ, իսկ հետագային՝ հալման փոսեր, որոնց մէջ օդ ներփչելով (բնական հոսքով կամ փուքերով) ժանգոտացման անմիջական վերականգնումով հանքաքարը կը վերածուէր փափուկ, կռելի երկաթի (սպունգային երկաթ)։ Այս գործողութեան հետագայ զարգացումը (ածխածինով երկաթի հարստացումը, այսինքն՝ պողպատի ստացումը եւ մխումը) նպաստեց երկաթի աւելի լայն կիրառման (Երկաթի դար)։ Հետագային երկաթի մետաղագործութեան զարգացման շնորհիւ 14-րդ
դար ու կէսերուն սկսան կիրառուիլ տոմնային վառարաններ, որոնց մէջ, ստացուած թուշը վերամշակուելով կը վերածուէր պողպատի (Մարտենեան արտադրութիւն, Պեսեմերեան գործողութիւն եւ այլն)։ Բացի պղինձ ի եւ երկաթ ի ստացումէն, մարդիկ ծանօթ եղած են նաեւ ոսկիի, արծաթ ի, անագ ի, կապար ի եւ սնդիկ ի ստացման եղանակներուն։
Ոսկիի Մետաղագործութիւն
Ոսկիի ստացումը եւ անոր անջատումը արծաթէն սկսած է Ք.ա․ 2-րդ հազարամեակի կէսերուն։ Արծաթէն եւ այլ խառնուրդներէն ոսկին մաքրելու համար կիրառած են ժանգոտացման, քլորացման եւ զտման գործողութիւններ։ Ոսկիի մետաղէն աւելի ուշ սկսան կիրառել ամալկամը եւ ցիանացման գործողութիւնները, որոնք այժմ ալ հանքաքարէն ոսկիի ստացման հիմնական եղանակներէն են։ Ոսկիի կորզման համար կը կիրառուին հանքաքարի ֆլոտացիոն եւ գրաւիտացիոն հարստացման եղանակներ։
Արծաթի Մետաղագործութիւն
Արծաթի ստացումը Ք.ա․ 2-րդ հազարամեակին, եղած է հալենիտէն (կապարի հանքաքար), կապարի եւ արծաթի համաձուլուածքի ստացման եւ լիքուացիոն հալման եղանակով անոնց առանձնացման գործողութեամբ։ Արդի պայմաններուն մէջ, արծաթը կը ստացուի բազմամետաղ հանքաքարի մշակմամբ։
Ժամանակակէն Մետաղագործութիւն
Հինէն անագ ի ստացման արուեստագիտութիւնը եղած է հանքաքարի մանրման եւ պարզ գործողութիւններով հարստացման, պարզ հորանաձեւ վառարաններուն մէջ հալման, լիքվացիոն եւ ժանգոտացնող զտման փուլերով։ Ժամանակակէն արուեստագիտութիւնը կ'ընդգրկէ հանքաքարի բարդ մշակման գործողութիւններ։ Սնդիկ ի արտադրութեան առաջին եղանակները հիմնուած էին հանքաքարի թրծման ժամանակ առաջացող գոլորշիներու խտացման գործողութեան կիրառման վրայ։ Ժամանակակէն արուեստագիտութիւնը, որպէս մետաղներու եւ համաձուլուածքներու արտադրութեան հիմնական արուեստագիտական գործողութիւններ կը համախմբէ եւ կ'ընդգրկէ՝
Մետաղագործութեան հետ սերտօրէն կապուած է կոքսաքիմիական եւ հրակայուն նիւթերու արտադրութիւնը։
Մետաղամշակում
Մետաղամշակումը լայն կիռարում ունէր նաեւ զէնք ի եւ զինամթերք ի արտադրութեան ասպարէզին մէջ։ Յարձակողական եւ պաշտպանական զէնքը կազմուած էր տարբեր ձեւերու նիզակ ներէն, դաշոյններէն, թրեր էն, կացիններէն, գուրզերէն։ Գտնուած են նաեւ ոսկիէ եւ արծաթէ օրինակներ։
Վանի Թագաւորութիւն
Վանի թագաւորութեան բանակի զինուորներու զրահը եւ հանդերձանքը կազմուած են քանի մը տեսակներէ։ Դատելով Պալաւաթեան դարպասներու վրայ եղած պատկերներէն՝ Արամ թագաւորի զինուորները հանդէս կու գան երկար, մինչեւ ծունկերը հասնող գօտեկապ վերնաշապիկներով, գլուխներուն կատարաւոր սաղաւարտներով, փոքրիկ վահաններով. անոնք զինուած են կարճ թրերով եւ նետ ու աղէղով։ Այս նկարագրութենէն պարզօրէն կը նկատուի, որ այստեղ պատկերուած են թեթեւ հետեւակի մարտիկները։ Ծանր հետեւակի սպառազինութիւնը կազմուած էր նաեւ տարբեր տիպի զրահաշապակներէն, մարտական վահաններէն եւ պրոնզէ գօտիներէն։ Վերջիններս նախշազարդ են, եւ բազմաթիւ նմոյշներ կը պահուին Մյուխէն ի, Նիւ Եորք ի թանգարաններուն մէջ։
Անդին. Հայոց Ճանապարհորդութեան Տարեգրութիւն
Բովանդակութիւն
Քանի մը գլուխներէ բաղկացած ֆիլմը կը պատմէ Եւրոպական ու Ասիական երկիրներու միջեւ կանուխ շրջանէն մինչեւ այսօր գոյութիւն ունեցող մշակութային, ռազմական եւ կրօնական կապերու մասին։ Սկզբնական դեր կը խաղայ Հայաստանի մասնակցութիւնը այդ կապերու հաստատման եւ զարգացման հարցին մէջ։ Ֆիլմէն մաս մը տրամադրուած է Մետաքսի ճանապարհին եւ Համեմունքի ուղիին՝ կարեւորագոյն պատմական տարրերուն։