cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Միհր
Միհրի պաշտամունքի վերաբերեալ առաջին յիշատակությունը կը վերաբերի՝ Հայկական լեռնաշխարհին մէջ գոյութիւն ունեցած, Միտաննի թագաւորութեան։ Միհրի գլխաւոր տաճարը Դերջան գաւառի Բագառիճ աւանին մէջ կը գտնուէր։ Անոր նուիրուած է նաեւ Գառնիի հեթանոսական տաճարը։ Անոր նուիրուած տաճարի աւերակներ յայտնաբերուած են Արտաշատ մայրաքաղաքի տարածքին. այն կառուցուած է սեւ մարմարէ եւ վերակառուցուած՝ առաջին դարուն, Տրդատ Ա.-ի կողմէ։ Նեմրութ լեռան վրայ գտնող Անտիոքոս Ա.-ի դամբարանին մօտ կառուցուած արձանախմբում կա նաեւ Միհրը՝ նստած Արամազդի ձախ կողքին։ Միհրի անունից է ծագել հայոց հեթանոսական սրբավայրերուն տրուող ընդհանուր՝ մեհեան անուանումը, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ հայկական եւ օտար անձնանուններ՝ Միհրան, Միհրդատ, Միհրներսեհ, Մեհրուժան եւ այլն։ Միհրի աստուածութեան վիպական մարմնաւորումներ՝ «Սասնա ծռեր» էպոսի Մեծ եւ Փոքր Մհերներն են։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայկական աստուածներ
Սերիֆոփուլա
Սերիֆոփուլա (յուն․՝ Σεριφοπούλα Σερίφου), Էգէական ծովու անբնակ կղզիակ, Սերիֆոս, Քիքլատես, Յունաստան։ Կը գտնուի Սերիֆոսին հիւսիս-արեւելքը։
Տարածութիւնն է 1,75 քլ²։ Կղզիին հողը հարուստ է մետաղի տեսակներով․ երկաթ, մանգան եւ մանգանի երկաթ։ Սերիֆոփուլային վրայ կը գտնուի Աստուածածին վանքը, որ ունի ջրամբար մը։ Ժամանակին կղզիակին վրայ արմտիք կը մշակուէր եւ նաեւ կղզիակը կը վարձուէր որպէս արօտավայր։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Աղձնիքի Այր Մարդոց Տարազներ
Աղձնիքի Այր Մարդոց Տարազներ, Հայաստանի Աղձնիք շրջանի տղամարդոց հագուկապին ամբողջութիւնն է։
Աղձնիքի մէջ այր մարդոց ներքնազգեստին համար կը գործածէին ճերմակ կտաւ։ Շալվարը (շըլուար) կը կարէին բուրդ կերպասէ եւ սեւ կը ներկէին։ Կար շալվարի յատուկ տեսակ՝ մատանի շալվարը, որուն փողքաբերանները եւ կողքի կարերը կը զարդարէին ասեղնագործութեամբ։
Ելակը եւ ապան կ'ամբողջացնէին Աղձնիքի արական տարազը։
Գլխարկ
Աղձնիքի այրերը կը գործածէին գլխարկի երկու տեսակ՝ գդակ եւ քոլոզ, որուն շուրջ փուշի կը փաթթէին։
Կոյրերու Միջազգային Օր
Կոյրերու միջազգային օր, համաշխարհային ամսաթիւ, որ կոչուած է ուշադրութիւնը հրաւիրել այն մարդոց նկատմամբ, որոնք ընդմիշտ կորսնցուցած են իրենց տեսողութիւնը եւ կը գտնուին կեանքի դժուար իրավիճակի մէջ։ Օրը կը նշուի ամէն տարի 13 |Նոյեմբերին ։
Պատմութիւն
1784-ին Փարիզի մէջ յայտնի մանկավարժ Վալենդին Հաույը, առանց կառավարութեան եւ ոչ պետական բարեգործական կազմակերպութիւններու օգնութեան, բացառապէս միայն անձնական միջոցներով եւ իր սեփական տան մէջ բացաւ աշխարհի առաջին դպրոցը կոյր երեխաներուն համար «Աշխատաւոր կոյրերու արհեստանոց» անունով։ Արհեստանոցի առաջին աշակերտը դարձաւ եկեղեցւոյ գաւիթի մօտը գտնուած Ֆրանսուա տը Լէզիուէր անունով տղան։ Յետոյ դպրոց ընդունուեցան նաեւ Ֆրանսուայի տարեկից եւս տասնմէկ անապաստան երեխայ։ Մինչ այդ աշխարհի մէջ յայտնի չէր որեւէ ուսումնական հաստատութիւն կոյրերու համար։ Հաույը կոյրերուն ուսուցանելու համար կը կիրառէր իր մեթոդը՝ կոյրերու համար մտածուած «uncial» տառատեսակի միջոցով։
Չնայած նիւթական մեծ դժուարութիւններուն՝ Հաույը կրցաւ ստեղծել դպրոցին կից տպարան եւ այդտեղ հրատարակեց ուռուցիկ-գծային «uncial» տառատեսակով տպագրուած քանի մը գիրք կոյրերու համար։ Անոնք աշխարհի մէջ կոյրերու համար առաջին գիրքերն էին։ Այդ գիրքերով տեսողութիւն չունեցող մարդիկ կը սորվէին՝ մինչեւ Պրայլի վեցակէտ տառատեսակի ի յայտ գալը։
Վալենդին Հաույի գործունէութիւնը ուշադրութիւն գրաւեց նաեւ Ռուսական կայսրութեան արքունիքին մէջ։ Ռուսական կայսր Ալեքսանդր Ա.-ը 1803-ին Վալենդինին առաջարկութիւն ուղարկեց՝ այդ ժամանակ Ռուսաստանի մայրաքաղաք Սենթ Փեթերսպուրկի հիմնել ուսումնական հաստատութիւն տեսողութեան մասնակի կամ լրիւ կորուստ ունեցող մարդոց համար, որ մանկավարժը ընդունեց եւ 1806-ին ժամանեց Փեթերսպուրկ։ Հաույը գտաւ նուիրեալ ուսուցիչներ, եւ երբ դպրոցը պատրաստ էր բացուելու, Ռուսական կայսրութեան լուսաւորութեան նախարարութեան գրասենեակէն եկաւ պատասխան. «Ռուսաստանի մէջ կոյր երեխաներ չկան»։ Այդ ժամանակ Վալենդինը սկսաւ ինք փնտռել աշակերտներ, որ առանձնապէս դժուար չէր. անոնց մեծ մասին ան հանդիպեցաւ Սմոլնի անկելանոցի մօտակայքը։ Վալենդին Հաույը պատրաստ էր ոչ միայն սորվեցնել կոյր աշակերտներուն, այլեւ կերակրել երեխաներուն իր հաշուին։ Ալեքսանդր Ա.-ի հրաւիրից չորս տարի ետք՝ 1807-ին, կայսրը հաստատեց Սենթ Փեթերսպուրկի աշխատաւոր կոյրերու ուսումնարանի համար հաստիքը, կանոնադրութիւնը եւ պիւճէն։ Այս ամսաթիւը յետագային համարուեցաւ Ռուսաստանի մէջ կոյրերու համար առաջին ուսումնադաստիարակչական հաստատութեան հիմնադրումը։
Ծանոթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր Ստորոգութիւն:Կոյրեր
Հաուըրտ Գարակէօզեան Հաստատութիւն
Հաուըրտ Գարակէօզեան Հաստատութիւն, «Հաուըրտ Գարակէօզեան յիշատակի հիմնարկ» հիմնուած՝ 1921 թուականին։
Հիմնադրման Նպատակը
Հաստատութիւնը հիմնուած է հայ որբ եւ կարիքաւոր մանուկներու խնամք, բուժում եւ կրթութիւն մատակարարելու նուիրական առաքելութեամբ:
1921-ին, Պոլսոյ մէջ, հիմնուած է «Որբանոց Տուն» մը, որ նախադրեալը կը կազմէ Հաուըրտ Գարակէօզեան Հաստատութեան, այնուհետեւ իր սաներով տեղափոխուած է Փարիզ: 1939 թուականէն սկսեալ իր գործունէութիւնը ծաւալած է Սուրիոյ եւ Լիբանանի մէջ։ Հայաստանի անկախացումէն ետք հաստատութիւնը սկսած է լայնածաւալ գործունէութիւն իրականացնել նաեւ հայրենիքի ու Ղարաբաղի մէջ :
Սկզբնական շրջանին հաստատութեան գործունէութիւնը կը սահմանափակուի գաղթական ու սննդակարօտ հայ աշակերտներուն ճաշի մատակարարումով, առանց համայնքային խտրութեան:
Հաստատութեան Գործունէութիւնը Լիբանանի Մէջ
Հաուըրտ Գարակէօզեան յիշատակի հիմնարկը, Լիբանանի մէջ, կը գործէ 1941 թուականէն ի վեր։ 2001 թուականին տարեկան պիւտճէն կը կազմէր 556 հազար տոլար։ Ունի շուրջ 50 հոգանոց անձնակազմ՝ բժիշկներ, բուժքոյրեր, ընկերային ծառայողներ եւ այլն։
Նպատակն է բարելաւել մինչեւ 14 տարեկան հայ պատանիներու ֆիզիքական, բարոյական ու հոգեկան վիճակը։ Ունի ընկերա-բժշկական կեդրոն (7 դարմանատուներով) Պուրճ Համուտի Նոր Մարաշ թաղամասին մէջ եւ մանկաբուժական դարմանատուն մը՝ Այնճարի մէջ։ Լիբանանի հայկական դպրոցներէն ներս կը հետեւի աշակերտներուն առողջութեան, թերաւարտ հայ երիտասարդներուն, կանանց եւ մայրերու համար կը կազմակերպէ լեզուի, կարի, նկարչութեան, հարկաշինութեան, մեքենագրութեան, շտապ օգնութեան եւ այլ դասընթացքներ։
Լիբանանեան Ամերիկեան Համալսարան
Լիբանանեան Ամերիկեան Համալսարանը (անգլ.՝ Lebanese American University, արաբ.՝ الجامعة اللبنانية الأميركية) անհատական եւ ինքնիշխան Ամերիկեան համալսարան եւ պրպտումի ուսումնարան մըն է, որ կը գտնուի Լիբանանի մէջ: Համալսարանը պայմանագրուած է Board of Regents of the University of the State of New York համագործակցութեան կողմէ, ինչպէս նաեւ հաստատուած է Commission on Institutions of Higher Education of the New England Association of Schools and Colleges (CIHE–NEASC) յանձնակարգին կողմէ : Համալսարանը ունի երկու ուսումնարանային վայր, մէկը Պէյրութի մէջ, միւսը՝ Պիպլոս: Ունի շատ մը ուսման տեսակներ, ինչպէս արուեստ, առեւտուր, ճարտարագիտութիւն, հիւանդապահութիւն, գիտութիւններ, դեղագործութիւն եւ բժշկութիւն:
Հաուըրտ Գարակէօզեան Հաստատութիւն
Հաստատութեան Գործունէութիւնը Լիբանանի Մէջ
Մասնակցած է Պէյրութի արուարձաններէն՝ Ֆանար եւ Ռաուտա թաղամասերուն մէջ, հայերու համար բնակարաններու կառուցման աշխատանքներուն։
Լիբանանեան Ամերիկեան Համալսարան
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Համալսարաններ Ստորոգութիւն:Համալսարաններ ըստ երկրի Ստորոգութիւն:Լիբանան
Հաուըրտ Գարակէօզեան Հաստատութիւն
Հաստատութեան Գործունէութիւնը Հալէպի Մէջ
1948-ին, ընդառաջելով Բերիոյ Թեմի Առաջնորդ Գերաշնորհ Տէր Զարեհ Արք. Փայասլեանի առաջարկին, հաստատութիւնը 1 Մարտ 1949-ին կը ստանձնէ 1944-1948 տարիներուն Հալէպի մէջ գործող Հայկ Թիւֆէնքճեան «Ազգային Մանկանց Դարմանատուն»ը, զայն վերանուանելով Հաուըրտ Գարակէօզեան Դարմանատուն, ուր կը հիմնաւորուի հաստատութեան առողջապահական գործունէութիւնը:
Մինչ այդ, ազգային բարերար Միհրան Գարակէօզեանի նախաձեռնութեամբ, 21 Յուլիս 1947-ին, Հալէպի մէջ կը հիմնուի «Անանուն Բարերարի Ձեռնարկ»ը, բարերարութեամբ ամերիկահայ բարերար Վարդան Ճինիշեանի:
1982-ին Դարմանատունն ու Հաստատութեան կեդրոնը կը փոխադրուին Հայ Աւետարանական Քրիստոսի Եկեղեցւոյ շրջափակին մէջ, ուր կը գործեն մինչեւ օրս :
Հաստատութիւնը իր ծառայութիւնը ծաւալած է Սուրիոյ տարածքին՝ Հալէպ, Լաթաքիա, Քեսապ, Ռագգա, Գամիշլի, Տերիք, Հասիչէ, Թէլ Ապիատ եւ Ռասուլ Այն:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Կազմակերպութիւններ Ստորոգութիւն:Լիբանանեան կազմակերպութիւններ
Աղձնիք
Աղձնիքը, ըստ Մովսէս Խորենացի ի (ըստ այլ ուսումնասիրողներու՝ Անանիա Շիրակացի ի) «Աշխարհացոյցի», կը հանդիսանար Մեծ Հայքի երրորդ նահանգը։ Ասուրաբաբելական արձանագրութիւններուն մէջ կը յիշատակուի Ալզի, ուրարտական սեպագիր արձանագրութիւններուն մէջ՝ Ալզինի ձեւով։
Վարչական բաժանում
Աղձնիքը բաղկացած էր հետեւեալ 11 գաւառներէն.
Աշխարհագրութիւն եւ Երկրաբանութիւն
Աղձնիքը կը գտնուէր Արեւմտեան Տիգրիսի եւ Հայկական Տաւրոսի միջեւ, մօտ 18.000 քմ2 տարածութեամբ եւ ունէր 10 գաւառ։
Ի տարբերություն նախորդող երկու նահանգների (Բարձր Հայքի ու Ծոփքի) Աղձնիքի տարածքը քանիցս ենթարկուած է տարածքային վերափոխումներու։ Ան հիւսիսէն սահմանակից է Ծոփքին և Տուրուբերան ին, արեւելքոէն Մոկքին և Կորճայքին, իսկ հարաւէն Հիւսիսային Միջագետքի եզրին  գտնուող՝ Հայոց Միջագետքին ։ Նահանգը կը գտնվուէր Տիգրիսի աւազանին մէջ, եւ որ կը կազմէր անոր հարաւային եզրագիծը։ Աղձնիքի հիւսիսարեւելեան հատուածը Հայկական Տաւրոսի լեռնաբազուկներու վրայ էր եւ ցրտաշունչ ձմեռներ կ'ունենար։ Իսկ հարաւարեւմտեան հատուածը հարթավայրային էր և կիսաանապատային կլիմա ունէր։
Բնական պայմաններով կը բաժնուի երկու հակադիր մասերու՝ հիւսիսային, որ Հայկական Տաւրոսի շրջանի մէջ ունի դաժան կլիմա, եւ հարաւային, որուն կլիման տաք է, մակերեւոյթը՝ հարթավայրային։
Դաշտային մասերն էին Անգեղտուն (Քեղ), Նփրկերտ եւ Աղձն (Արձն, Արզն) գաւառները, իսկ լեռնային մասին մէջ՝ Կեթիկ, Տատիկ, Ազնուաց ձոր, Երխեթք, Գզեղխ, Սալնաձոր եւ Սանասունք (Սասուն) գաւառները։
Արտաշէսեաններու եւ Արշակունիներու օրով Աղձնիքը Մեծ Հայքի չորս բդեշխութիւններէն մէկն էր։ Աղձնիքի խոշոր կեդրոն Տիգրանակերտը «արքունի քաղաք» էր եւ ունէր ներքին ինքնավարութիւն։ Քաղաքը կը կառավարէր թագաւորի նշանակած քաղաքապետը՝ «շահապը»։
Պատմութիւն
Արաբական տիրապետութեան շրջան
Աղձնիքի վիճակն արմատապէս փոխուեցաւ արաբական նուաճումներէն ետք (640-650), երբ դաշտավայրային մասին մէջ հաստատուեցաւ արաբական Տիար-ռապիա ցեղը։
VIII դարուն վերջին Աղձնիքին մէջ ստեղծուեցաւ արաբական ամիրայութիւն։ Հայութիւնը մնաց Աղձնիքի լեռնային մասին մէջ՝ շարունակելով իր ձեռքին պահել Հայկական Տաւրոսէն դէպի Միջնաշխարհը տանող լեռնանցները։
Գրականութիւն
Ինճիճեան Ղ., Ստորագրութիւն Հին Հայաստանեայց, Վնտ., 1822
Հիւպշման Հ., Հին Հայոց տեղւոյ անունները, Վեն., 1907
Երեմեան Ս. Տ., Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»ի, Երեւան, 1963
Յակոբեան Թ. Խ., Հայաստանի պատմական աշխարհագրութիւն, Երեւան, 1968
Յարութիւնեան Բ. Ն., Մեծ Հայքի վարչա-քաղաքական բաժանման համակարգն ըստ «Աշխարհացոյց»ի
Ստորոգութիւն:Մեծ Հայք
Փիւնիկ (թերթ, Պոսթըն)
Գրական բաժինին մէջ ներկայացուցած է հայ եւ օտար գրականութեան նմուշներ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Հռիփսիմէ
Հռիփսիմէ, կը նշանակէ ընկեցեալ (ծ.թ. անհտ.- 301), քրիստոնեայ նահատակ կոյս, սուրբ:
Պատմական ակնարկ
Ըստ Հայոց Պատմիչներուն, Հռոմի Ս. Պօղոս առաքեալի վանքի մէջ աղօթական կեանքով կ'ապրէին շուրջ 300 կոյսեր, որոնց մեծաւորուհին էր՝ Գայեանէ անունով կոյս մը: Փոքր տարիքին այս վանքին մէջ կը մեծնար թագաւորական ծագում ունեցող սքանչելի գեղցկութեամբ օրիորդ մը՝ Հռիփսիմէ անունով:Հեթանոս Կայսր՝ Դիոկղետիանոս, հմայուած Հռիփսիմէի գեղեցկութեամբ կ'ուզէր հետը ամուսնանալ: Կայսեր հետապնդումներէն փախչելով Գայեանէ եւ Հռիփսիմէ շուրջ 70 կոյսերու հետ ( Ս. Շողակաթ, Ս. Նունէ եւ ուրիշներ՝ տարբեր տուեալներով ընդամէնը՝ 40 հոգի) կը ձգեն Հռոմը: Կոյսերը նախ կ'երկրպագեն Քրիստոսի տնօրինական տեղերը (Պաղեստինի Ս. Վայրեր), ապա Եդեսիայէն կ'անցնին Մեծ Հայք՝ հաստատուելով Հայոց մայրաքաղաքը՝ Վաղարշապատ, եւ կ'ապրին այգիներուն մէջ: Կայսրը կը խնդրէ Հայոց Տրդատ Թագաւորէն, որ գտնէ Հռիփսիմէն եւ ուղարկէ իրեն: Տրդատ Թագաւոր կը յայտնաբերէ փախստական կոյսերը եւ մեծ ցանկութեամբ լցուելով կ'ուզէ ամուսնանալ Հռիփսիմէի հետ: Սակայն կոյսերը կ'ընդիմանան: Ի վերջոյ կը հրամայէ բերել Գայեանէն, Հռիփսիմէն եւ 32 այլ կոյսերը աննկարագրելի չարչարանքներու ենթարկելէ վերջ գլուխները սուրով հատել կու տայ: Դեպքէն ինը օր ետք բանտէն ազատուած Գրիգոր Ս. Լուսաւորիչը թաղելով նահատակներուն, Վաղարշապատի հիւսիս- արեւելեան կողմը կը կառուցէ Հռիփսիմեանց Վկայարանը կամ Հանգստարանը, որուն շինաքարերը «մեղքերը քաւող» Տրդատը բերած է Մասիս սարէն, Գայանյանց կույսերուն՝ առանձին, իսկ հիւանդութեան պատճառով Հնձանք վայրին մէջ միայնակ մնացած կոյսին՝ Հնձանքի մէջ, ուր հետագային Նահապետ Ա Եդեսացի կաթողիկոսը կառուցեր է Սուրբ Շողակաթ վանքը: Սուրբ Հռիփսիմէի վկայարանի վրայ Կոմիտաս Ա Աղցեցի կաթողիկոսը 618 թուականին կառուցեր է Էջմիածնի Սուրբ Հռիփսիմէ եկեղեցին, որու խորանի գետնայարկը մատուռին մեջ այսօր զետեղուած  կը մնայ սրբուհիին տապանը։ Իսկ Եզր Ա Փառաժնակերտցի կաթողիկոսը Սուրբ Գայանէի կոյսերու մատուռի տեղը բարձրացուցեր է Էջմիածնի Սուրբ Գայանէ վանքը։ Այս տաճարներու ներքեւ մեծամեծ քարերով շինուած գետնափորեր կան, ուր ամփոփուած են կոյսերու ոսկորները։
Սրբադասում
Գրիգոր Լուսաւորիչը Հռիփսիմէին եւ միւս նահատակներուն տեղաւորած է սուրբերուն կարգին, իսկ անոնց յիշատակի օրը մտցուց եկեղեցւոյ տօնացոյցին մէջ, որովհետեւ Մեծ Հայքի մէջ քրիստոնէութեան տարածման եւ պետական կրօն դառնալուն էապէս նպաստած են Հռիփսիմեանց Կոյսերը:
Որպէս սուրբեր Հռիփսիմէն և Գայանէն կը նշուին ոչ միայն հայերուն, այլև յունարէն, լատիներէն, արաբերէն, ղպտիերէն, ռուսերէն Հայսմաւուրքներու մէջ։
Ագաթանգեղոսի տեսութիւն
Հայաստան եկած կույսերու թիւը, ըստ Ագաթանգեղոսի, 70-էն աւելի էր, նահատակուածները՝ 37։ Հանուանէ յիշատակուած են Հռիփսիմէն, Գայանէն, Նունէն, Շողակաթը և Մարիանէն։
Քրիստոնէական գրականութիւն
Հռիփսիմեանց կոյսերու նահատակութիւնը հիմք հանդիսացեր է հայ քրիստոնէական գրականութեան վաղ յուշարձաններէն մէկուն՝ Հռիփսիմեանց վկայաբանութեան համար, որը անցնելով Ագաթանգեղոսի և Մովսէս Խորենացիի Պատմութիւններու մեջ, լայն տարածում ստացեր է ինչպէս հայ, այնպէս ալ ողջ միջնադարեան քրիստոնէական գրականութեան էջերուն մէջ։
Սուրբ Հռիփսիմէ վանքի օծման կապակցութեամբ 618 թուականին Կոմիտաս Ա Աղցեցի կաթողիկոսը գրեր է Սբ. Հռիփսիմեանց կոյսերուն նուիրուած շարականը. Հայ եկեղեցին Սուրբ Հռիփսիմեանց կոյսերու յիշատակը կը տօնէ Սուրբ Զատկին յաջորդող կիրակիէն յետոյ՝ երկուշաբթի օրը։
Տես նաեւ
Ստորոգութիւն:Քրիստոնէութիւն Ստորոգութիւն:Հայ Սուրբեր
Գրիգորիս Աղուանեան
Կենսագրական գիծեր
Ծնած Վանի մէջ 1827 թուականին (ըստ Կ․ Պոլսոյ Ս․ Փրկչեան Օրացոյցի 1832)։ Ժամանակի ալֆաներուն քով եկեղեցական գիրքերը բերանացի սորվելով սկսաւ եկեղեցիին մէջ դպրութիւն ընել։ 1862 թուականին աբեղայ ձեռնադրուեցաւ, իսկ 1879 Ապրիլ 13-ին եպիսկոպոս։
1874-ին հրաժարած է եւ իբրեւ փոխանորդ անոր յաջորդած է Լիմ անապատի միաբան Թադէոս վարդապետ:
Ինչպէս տաճկահայքի, այնպէս ալ ռուսահայքի մէջ վարած է պաշտօններ եւ ամէն տեղ ալ ձգած փառաւոր գործունէութեան հետքեր։
Վախճանած է 1893 Դեկտեմբեր 8-ին Հին Ջուղայի մէջ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Եպիսկոպոսներ
34 (թիւ)
34 (երեսունչորս)՝ զոյգ երկնիշ բնական թիվ է 33-ի եւ 35-ի միջեւ
Ծանոթագրություններ
Ստորոգութիւն:34
Սրբուհի Մառք
Սրբուհի Մառք, ծնած է Իսթանպուլ։ Յաճախած է Պէյօղլուի Անարատ Յղութեան Քոյրերու եւ Էսաեան վարժարանները։ Հետեւած է պետական ուսուցչանոցի դասընտացքներուն։ Վկայուած է Երեւանի Պետական Համալսարանէն։ Ուսուսցչագործած է Պեզճեան, Անարատ Յղութեան եւ Վիեննական Մխիթարեան վարժարաններուն մէջ։ Տնօրէնութեան պաշտօն ստանձնած է Նիւ Եորքի Ս․ Սարգիս Յակոբեան շաբաթօրեայ վարժարանէն ներս։
Աշխատակցած է ընդհանրապէս Մարմարա օրաթերթին։
Ունի անտիպ մանկապատանեկան թատերգութիւններ։
1971֊ին հաստատուած է Նիւ Եորք ։
Ազարիա Սասնեցի
Ազարիա Սասնեցի (Անյայտ - 1628), Հայ տաղասաց, աստղագէտ, տոմարագէտ։
Ճալալիներու արշաւանքներու ժամանակ գերի առնուած է, ազատելէ ետք շրջած է Փոքր Ասիա, Իտալիա եւ Կ. Պոլիս։
Աշխատութիւններ
Ազարիա Սասնեցին առաւել յայտնի է աստղագիտական եւ տոմարագիտական աշխատութիւններով («Ցաղագս գիտութեան Երկնից բարձրութեան եւ եւթն պարունակացն», «Ցաղագս գիտութեան Արեգական թաւալմանց»)։ Ունի պատմագիտական աշխատութիւններ եւ թարգմանութիւններ իտալերէնէն։
«Ողբ ի վերայ հարուածոց արեւելեան գաւառացն եւ աշխարհին Հայոց ի ձեռաց ճելալեանց» երկին մէջ մանրամասն նկարագրած է ճալալիներու զօրագլուխ Կարա–Եազիճիի արշաւանքները, Արեւմտեան Հայաստանի գաւառներու, Սեբաստիոյ ասպատակութիւնն ու աւերումը։ Երկը չունի միջնադարեան դասական ողբերու պերճութիւնն ու քնարականութիւնը, բայց գրական յուշարձան է ու պատմական արժէքաւոր աղբիւր, ուր դէպքերը նկարագրուած են բանաւոր վիպերգներու յատուկ հնարանքներու, ժողովրդական բառ ու բանի օգտագործմամբ։
Ստորոգութիւն:Հայեր Ստորոգութիւն:Տաղասացներ) Ստորոգութիւն:Աստղագէտներ Ստորոգութիւն:Տոմարագէտներ
Յակոբ Յակոբեան (գրող)
Յակոբ Մնացական ՅակոբԵան, Սովետական հայ գրող:
Կենսագրութիւն
Ծնած է Գանձակ, 1866-ին, արհեստաւոր ընտանիքի մը մէջ։ Յակոբեանի հայրը իր տղան քահանայ կամ արհեստաւոր դարձնելու նպատակ ունէր, բայց մայրը կը յաջողի զաւակը ճեմարան ուղարկել։ Ճեմարանին մէջ արգիլուած էին հայերէն լեզուն եւ գրականութիւնը, Յակոբեան կը կազմակերպէր դասէ դուրս հաւաքոյթներ քանի մը գրասէր աշակերտներուն հետ, որոնց ընթացքին հայերէն կը կարդային եւ գրականութիւն կը քննարկէին։
Յակոբեան տակաւին ճեմարանի 6–րդ դասարանի ուսանող, մասնակցած է աշակերտական գաղտնի հաւաքոյթներու եւ գրած՝ բանաստեղծութիւններ։ «Հիւսիսի ագռաւը» իր բանաստեղծութիւնը կը փակցնէ եկեղեցւոյ պատին, որու պատճառաւ կը վռնտուի ճեմարանէն։ Յակոբեան կը մեկնի Թիֆլիս, ուր դեղատան մը աշկերտ կը դառնայ։ Կը սկսին զրկանքներով, դառնութիւններով եւ թափառումներով լի կեանքի տարիները։ Դեղատունէն հեռանալով՝ Յակոբեան այս անգամ կը մեկնի Պաքու՝ նաւթահանքերուն մէջ բանուորութիւն կ'ընէ ապա մեքենագիտական գործարանի մը գանձապահի պաշտoնը կը ստանձնէ, յետոյ Էյզենշմիտի գործարանի հաշուապահութիւնը։ 1894-ին, վերադառնալով Թիֆլիս, Յակոբեան  քանի մը հիմնարկներու հաշուապահական պաշտօնները կը վարէ, մինչեւ Սովետական կարգերու հաստատումը՝ 1921 թուական:
Մահացած է Թիֆլիսի մէջ, 1935-ին։
Ստեղծագործութիւններ
Յակոբ Յակոբեանի գրական գործունէութիւնը կը սկսի 1893-ին։ Սկզբնական շրջանի բանաստեղծութիւնները տպագրուած են «Մուրճի» մէջ։ «Նոր հոսանք» ամսագրին մէջ տպագրուած են «Մաքառման ժամին», «Էթափը», «Գործարան», «Գիւղը հարաւում» եւ այլ բանաստեղծութիւններ։ Ազդուած է ազգային շունչով գրողներէն, յատկապէս՝ Ռ. Պատկանեանէն։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:29 Մայիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:13 Նոյեմբերի մահացածներ
Խոր Վիրապ
Խոր Վիրապ, Խոր Վիրապի վանք, ճարտարապետական յուշարձան, 17-րդ դարու վանք-ամրոց Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Ոստան Հայոց գաւառին մէջ, Արաքս գետին ձախ կողմը, Փոքր Վետի գիւղին մօտ, պատմական Արտաշատ քաղաքին մօտակայ բլուրներէն մէկուն վրայ (այժմ՝ Հայաստանի Արարատի մարզի Լուսառատ գիւղին մօտ, 1 քմ Հիւսիս-Արեւմուտք)։ Եղած է Գրիգոր Լուսաւորիչի նուիրուած նշանաւոր ուխտատեղիներէն մէկը։
Պատմութիւն
Վիրապը օձերով, թունաւոր միջատներով լեցուն խոր փոս էր, ուր ցկեանս բանտարկութեան դատապարտուած ոճրագործներուն։ Ըստ Ագաթանգեղոսի, Տրդատ Գ.ը թագաւորը քրիստոնեաներու հալածանքի շրջանին Գրիգոր Լուսաւորիչին նետած է Արտաշատի արքունական բանտի գուբը, ուր Լուսաւորիչը ապրած է մօտ 14 տարի։ Լուսաւորիչը Խոր վիրապէն դուրս գալէն ետք, ստանալով արքայի աջակցութիւնը, քրիստոնէութիւնը կը դարձնէ Հայաստանի պետական կրօն։ Մօտ 642-ին Ներսէս Գ. կաթողիկոսը սրբազան վիրապին վրայ կը կառուցէ մատուռ մը, որ, ճարտարապետ Մ. Մնացականեանի կարծիքով, 10-րդ դարու արաբ պատմիչ Ալ-Մուքատտասիի նկարագրած՝ սպիտակ կրաքարէ, ներսը 8 սիւներով, բոլորաձեւ կեդրոնակազմ կառոյցն է։ Մատուռը իր ծաւալատարածական կազմով եւ կառուցուածքային սկզբունքով որոշ նմանութիւն ունեցած է Զուարթնոցին։ Աւերուած շինութեան տեղը 1662-ին կառուցուած է մատուռ մը, որ կանգուն է մինչեւ օրս։ Մատուռի Աւագ խորանէն աջ գտնուող մտոցը ուղղաձիգ աստիճաններու (ներկայիս՝ մետաղեայ) միջոցով կը տանի ներքնայարկ, ուր 4,4 մ տրամագիծով, 6 մ խորութեամբ, գմբէթանման գոգաւոր ծածկով վիրապն է։ Ամբողջ համալիրէն կիսաաւերակ տեսքով պահպանուած է նաեւ բուրգաւոր պարիսպը, որուն պատերուն երկայնքով տեղադրուած են սեղանատունը, վանական խուցերը եւ այլ օժանդակ վանքային կառոյցներ։ Պարսիպէն ներս, կեդրոնը, Ս. Աստուածածին գլխաւոր եկեղեցին է, որուն արեւմուտեան մասին կից կառուցուած է զանգակատունը։
13-րդ դարէն սկսեալ Խոր Վիրապը բացի կարեւոր սրբատեղի ըլլալէն, դարձած է կրթութեան եւ գիտութեան համահայկական կեդրոն. 1255-ին Վարդան Արեւելցին վանքին մէջ կը հիմնէ բարձրագոյն դպրոց, որուն նշանաւոր սաներէն կը դառնայ Վարդան Արեւելցին, Եսայի Նչեցին, Յովհաննէս Երզնկացին, Գէորգ Սկեւռացին, Ներսէս Մշեցին, որ յետագային Խոր Վիրապի դպրութիւնը բարձրացուց նոր մակարդակի։
16-րդ դարուն Հայաստանի քաղաքական եւ տնտեսական ծանր դրութեան պատճառով վանքին շինութիւնները կը վնասուին։ 1666-1669 թուականներուն Դաւիթ վրդ. Վիրապեցին կը վերաառուցէ վանքին պարիսպները եւ ներսը գտնուող շինութիւնները։
1669-ին սկսած են վիրապէն հողահանութեան աշխատանքները եւ անոր վրայ 14-րդ դարուն կառուցուած մատուռի փոխարէն Սուրբ Գրիգոր եկեղեցւոյ կառուցումը։ Վիրապը ունի մօտ 4.5 մ տրամագիծ եւ 6.5 մ խորութիւն։ Այն արտաքուստ գոտեւորուած է կրաքարէ սալերով, ունի արձանագրութիւններ, բարձրաքանդակներ։
1703-ին աւարտին հասած է կեդրոնական Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ հիմնովին վերակառուցումը։ 19-րդ դարու վերջին այդ եկեղեցւոյ արեւմտեան ճակատին կից կառուցուած է սիւնազարդ զանգակատունը։
1970-1980-ականներուն Վազգէն Ա. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի ջանքերով նորոգուած են վանքին պարիսպներն ու այլ շինութիւնները։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայաստան
Աշպահեան
Աշպահեան, հայկական մականուն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Լիբանանի Երաժշտանոց
Լիբանանի Երաժշտանոց, բուն անունով՝ Լիբանանի Ազգային Բարձրագոյն Երաժշտանոցը (Ֆրանսերէն՝ Le Conservatoire libanais national supérieur de musique), հիմնադրուած է 1930-ական թուականներուն՝ Ուատիհ Սապրային կողմէ, որ ստեղծագործած է Լիբանանի քայլերգին երաժշտութիւնը: Սապրային նպատակն էր հիմնել դպրոց մը՝ լաւագոյն երաժշտական ուսում ապահովելու:
Երաժշտանոցը, որուն տնօրէնն է Ուատիհ Ղոլմիէն, ունի աւելի քան 4800 աշակերտներ եւ 250 ուսուցիչներ : Երաժշտանոցին վարչական կեդրոնը կը գտնուի Պէյրութ, սակայն ունի տարբեր ճիւղեր Տրիպոլսոյ, Ժունիէի, Տհուր Էլ Շուէյրի, Զահլէի, Ալէյի եւ Սիդոնի մէջ:
1999 թուականէն ի վեր, երաժշտանոցը կը կառավարէ 2 նուագախումբեր՝ Լիբանանի Ազգային Սիմֆոնիկ Նուագախումբը եւ Լիբանանի Ազգային Արաբական Երաժշտութեան Նուագախումբը: Վերջինս հիմնադրուած է 2000 թուականի Յուլիսին եւ կը բաղկանայ 48 երաժիշտներէ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պէյրութ
Շանթ (թերթ)
«Շանթ», գրական, հասարակական ամսաթերթ։ Լոյս է տեսել 1910 թուականին, Պոսթըն (5 թիւ)։ Հիմնադիր-խմբագիր՝ Շահան Նաթալի։
Անդրադարձած է Միացեալ Նահանգներու եւ այլ երկիրներու մէջ ընթացող ընկերվարական շարժումներուն, «Ընկերվարական լուրեր» բաժինին մէջ տպագրած է տեղեկութիւններ գործադուլներու, Եւրոպայի ընկերվարական կուսակցութիւններու վերաբերեալ։
Գրական բաժինին մէջ տեղ գտած են երիտասարդ գրողներու գործերը, ինչպէս նաեւ նմուշներ ռուս եւ արեւմտա-եւրոպական հեղինակներու ստեղծագործութիւններէն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ռուպիքս Քիւպ
Ռուպիքս Քիւպ, Ռուպիքս քիւպ խաղը հնարուած է Հունգարիոյ մէջ ։ Եռաչափ ձերային գլուխկոտրուկ-խորանարդ մըն է, որը հունկարացի քանդակագործ եւ ճարտարապետութեան մասնագէտ Էրնէօ Ռուպիք ստեղծած է 1974-ին ։
Սկզբնական շրջանին խորանարդը կը կոչուէր կախարդական խորանարդ ։ 1980-ին Ռուպիքի կողմէն ստանալով արտոնագիր՝ ամերիկեան Ideal Toy Company խաղալիքներ պատրաստող ընկերութիւնը կ'սկսի Ռուպիքս քիւպներ արտադրելու գործընթացին, իսկ որոշ ժամանակի ընթացքին, խաղալիքը Գերմանիոյ մէջ մրցանակ կը շահի (տարուայ լաւագույն գերմանական խաղալիք)։ 2009 Յունուարին, աշխարհի չորս կողմերը կը վաճառուի 350 միլիոն օրինակ Ռուպիքի խորանարդներ , եւ ատոր շնորհիւ այն դարձած էր թիւ մէկ խճանկարային խաղը  եւ, ընդհանրապէս՝ աշխարհի մէջ թիւ մեկ խաղալիքը։
Դասական ռուպիքս քիւպներու խորանարդերը ունեն 3×3×3 չափսերը եւ հաւասարապէս կը կրեն խորանարդի վեց գոյները, սովորաբար՝ ճերմակ, կարմիր, կապոյտ, նարնջագոյն, կանաչ, եւ դեղին)։ Անոր մեքենականութիւնը այնպէս մըն է, որ հնարաւոր է խորանարդի բոլոր երեսները հանգիստ կերպով պտտեցնել։ Խաղը աւարտելու (լուծելու) համար պէտք է այնպէս մը ընել, որ խորանարդի իւրաքանչիւր երես ունենա համասեռ գոյն։
Մրցանիշներ
Դասական 3×3×3 ռուպիքս քիւպներու ամենաարագ հաւաքումը գրանցուած է 6 Մայիս 2018 թուականին՝ Քամպոճային մէջ: Անիկա աւստրալացի 22 տարեկան Ֆելիք Զեմտեկսը մրցանիշային 4.22 երկվայրկեանի հաւքած է:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Տրամաբանութիւն Ստորոգութիւն:Խաղալիքներ
Սրբուհի Եանգեան
Սրբուհի Եանգեան, Յեղափոխական գործիչ եւ հայուհի մը որ կը նուիրէ իր կեանքը ժողովուրդին ծառայելու։
Կենսագրութիւն
Սրբուհի Եանգեան 1890-ական թուականներուն կը տպաւորուի իր ուսուցիչ՝ Ժիրայր Պոյաճեանի յեղափոխաշունչ հայրենասիրութենէն եւ շատ կանուխէն կ՚ուխտէ լծուիլ յեղափոխական եւ հասարակական գործունէութեան։
Իր առաջին գործերէն կ՚ըլլայ Ռուբէնի խումբին կազմութեան աշխատանքներուն մասնակցութիւնը։ Ան կը կազմէ վստահելի ազգայիններու հանգանակիչ յանձնախումբ մը, որուն մղիչ ուժը կ՚ըլլայ եւ յեղափոխական նպատակներու համար դրամահաւաք կը կատարէ։ Տարեցները Սրբուհին՝ Օրիորդ կը կոչեն, իսկ երիտասարդները՝ Հօրքոյր։ Իբրեւ իր շրջանի Դաշնակցութեան կեդրոնական դէմք ու պատասխանատու գործիչ, ան Աստղիկ անունով կապ կը պահէ Ռուբէնի հետ։
1988-ին, Կովկասէն սուրհանդակ մը Ռուբէնէն նամակ մը կը բերէ, Կարնոյ գծով Երզնկա երթալու եւ Օրդ. Սրբուհիին յանձնելու։ Այդ նամակով, որպէս թէ զինեալ խումբ մը սահմանը պիտի անցնի Տերսիմ երթալու, հետեւաբար միջոց եւ դիւրութիւն կը խնդրուի։ Սուրհանդակը սահմանը անցած պահուն Կարնոյ մէջ կը ձերբակալուի եւ նամակը երեւան կ՚ելլէ։ Կառավարութիւնը այդ նամակը կը յանձնէ հայախօս, փորձառու եւ հայերէն գրել-կարդալ գիտցող, Կովկասի շրջապատին ծանօթ Էրզրումցի ոստիկանապետի մը, որ նամակը իր հասցէին տանի։ Ոստիկանը կու գայ Երզնկա եւ նամակը կը յանձնէ Օրդ. Եանգեանին, որպէս Կովկասէն եկող սուրհանդակը։ Օրիորդը նամակը կը քննէ, Ռուբէնի գիրը եւ կեղծ ստորագրութիւնը։ Ոստիկանը քանի մը օր կը մնայ իր տունը։ Սակայն բան մը չտեսնելով կը հեռանայ տունէն եւ քանի մը տարիվ կառավարութիւնը կը դադրեցնէ իր հետապնդումները։
Սակայն թշնամին միշտ պատրուակ մը կը փնտռէ Սրբուհին եւ շրջանի յեղափոխական երիտասարդները բանտարկելու եւ չարչարանքի տակ խոստովանութիւններ կորզելու համար։ Վերջապէս քիւրտի մը սպանութեան պատճառով, հայ լրտեսներու ցուցմունքին համաձայն, տասնեակ մը հայ յեղափոխականներ կը մեղադրուին ու կը ձերբակալուին։ Կը ձերբակալուի նաեւ Սրբուհի Եանգեանը, որպէս յեղափոխականներուն պետը։ Սրբուհի բանտին մէջ պատասխանատուութիւն կը ստանձնէ իրենց վերագրուած ոճիրին համար, որպէսզի ընկերները փրկէ։ Ի վերջոյ երիտասարդները ազատ կ՚արձակուին, իսկ ինք ցմահ բանտարկութեան կը դատապարտուի։ Եօթուկէս տարիէն, սահմանադրութեան առթիւ, բոլոր քաղաքական բանտարկեալներուն նման, Սրբուհին ալ ազատ կ՚արձակուի։ Այնուհետեւ, հայուհիին տունը ուխտատեղի կը դառնայ, ուր քաղաքէն ու գիւղերէն կ՚երթան «Խանըմ Էֆէնտիին» մօտ սէր ու յարգանք յայտնելու։
Տարիներուն բանտարկութեան հետեւանքով, Սրբուհի տկարացած էր, սակայն կուսակցական եւ ազգային աշխատանքները անվարան շարունակեց։ Առաջին գործը եղաւ տիկնանց խնամակալ մարմին մը կազմել՝ Աղջկանց Բարձրագոյն Վարժարան ին օգնելու համար։ Ան կազմեց նաեւ նուիրեալ հայուհիներու խումբեր խնամատարական աշխատանքներ կատարելու՝ հիւանդներու, աղքատներու, եւ ամէն տեսակի կարօտեալներու օգնութեան հասնելու համար։ Սրբուհի Եանգեան անփոխարինելի դեր կատարած է Երզնկայի եւ շրջապատին հայ կիներու ազգային-հասարակական նուիրում ներշնչելու տեսակէտէ։
1915-ի Հայոց Ցեղասպանութեան, բռնի տեղահանութեան ատեն, Սրբուհին ալ տարագիրներու բազմութեան հետ անորոշ ուղղութեամբ կը քշուի։ Ակն քաղաքի մօտերը, երբ եղբօր աղջիկը կը մեռնի, ինք իր ձեռքով կը թաղէ։ Քանի մը օր ետք, սպառած ու հիւանդկախ կ՚իյնայ ճամբու երկայնքին եւ հոն ալ կը մնայ։ Ամբողջ կեանք մը իր ժողովուրդի ծառայութեան նուիրած յեղափոխական հայուհիին գերեզմանը կը մնայ անյայտ։
Միհրան Ասքանազեան
Միհրան Ասքանազեան (1854 - 1904), հայ գրող, խմբագիր, մանկավարժ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Կ. Պոլսոյ Գատըգիւղ թաղամասը։ Անդրանիկ սանն է Պոլսահայ մանկավարժ ու հրապարակագիր՝ Ռեթէոս Պէրպէրեանի։ Պատանի տարիքէն նետուած է ուսուցչական ասպարէզ, դասաւանդելով հայ լեզու։ Ուսուցչագործած է Պոլսոյ Կեդրոնական, Պէրպէրեան, Արամեան, Մեզպուրեան վարժարաններուն մէջ։ Տնօրէն եղած է Ռոտոսթոյի ազգային վարժարանին։ 1896-ին գաղթած է Եգիպտոս։ Հոն շարունակած է վարել ուսուցչական պաշտօններ մինչեւ իր մահը՝ 20 Դեկտեմբեր 1904-ին։
Աշխատութիւններ
Ասքանազեան 4 Յունուար 1891էն սկսեալ հրատարակած է «Ծաղիկ Մանկանց» կրթական շաբաթաթերթը՝ 22 թիւ, որ Պոլսահայ ուսուցիչներու կողմէ գրուած մասնագիտական յօդուածներ կը պարունակէր։ Եգիպտոս տեղափոխութենէն ետք՝ 1903 - 1904-ին հիմնած է տպարան, ուրկէ լոյս ընծայած է «Պարտէզ» գրական, գիտական, մանկավարժական թերթը, որ իր մահուամբ կը դադրի գիրծելէ։«Պարտէզ»ի մէջ հեղինակած է «Մտային Հովեր» անուն յօդուածաշարք մը։ Աշխատակցած է նաեւ Եգիպտոսի «Փեթակ» հանդէսին՝ «Մեղրածած» ծածկանունով :
Երկեր
Գրագիտութիւն (երեք հատոր), Պոլիս, 1884
Հոմանիշներու Բառարան (անտիպ)
Աղբիւրներ
Պոտուրեան Հ. Մկրտիչ Վ., Հայ Հանրագիտակ, Հատոր Բ., Պուքրէշ, 1938
Ստորոգութիւն:1854 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1904 մահեր Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Սրբուհի Վարդանեան
Սրբուհի Վարդանեան ։
Յաճախած է Սուրբ խաչ եւ Պայծաո Տայեան վարժարաննեբ եւ աշակերտած Ինտրայի եւ Շահան Պէրպէրեանի։ Աշխատակցած է Իսթանպուլահայ եւ սփիւրքահայ մամուլին՝ բանաստեղծութիւններով, քրոնիկներով, գրական-գեղարուեստական եւ երաժշտական յօդուածներով։ Իր ամունոյն՝ Հայկազ Վարդանեանի հետ միասին մեկենասած են Կոմիտաս Վարդապետի քարաձայն պատարագի տպագրումը, Արմենուհի Թէրզեանի հեղինակութիւններուն հրատարակումը, եւ նաեւ փրկած Տիգրան Չուխաճեանի Ինտիանա օբերային ձեոագիրները։
Խորանարդ
Խորանարդ, նաեւ՝ խորան, կանոնաւոր վեցանիստ է, հինգ հնարաւոր ուղղաձեւ բազմանիստերէն մեկն է:
Նկարագրութիւն
Խորանարդը ուղղաձեւ վեցանիստ է, որու բոլոր նիստերը քառսիներ են։ Ունի 12 կող, 8 գագաթ, ամեն գագաթին կը միանան փոխուղղահայեաց 3 կողեր։
Խորանարդը զուգահեռանիստի մասնավոր ձեւ է։
Բնութագրական տուեալներ
Կողի a երկարութեան պարագային՝ Ծաւալը՝ V=a3 Մակերեւոյթի մակերեսը՝ S=6a2 Անկիւնագիծը՝ a\sqrt 3
Տարածական Կէտերը
Խորանի համար մը, որուն արտագծքւած ոլորտի շառաւիղը R է, եւ խորանարդի գագաթներէն di-ի վրայ գտնուող տուեալ կէտի համար ունենք՝
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երկրաչափական մարմիններ
Գուրգէն Անտոնեան
Գուրգէն Անտոնեան, հայ գրականագէտ, բանասիրական գիտութիւններու դոկտորր եւ գիտութեան վաստակաւոր գործիչ։
Ճէյսըն Տերուլօ
Ճէյսըն Ճոէլ Տեսրուլօ (Jason Joel Desrouleaux, ծնած թ. Սեպտեմբեր 21 1989 թուականին Մայամի, Ֆլորիտա), աւելի յայտնի է որպէս Ճէյսըն Տերուլօ (Jason Derulo), ամերիկացի երգիչ, երգերու հեղինակ եւ պարող: 2009 թուականին իր անհատական երաժշտական ասպարէզը սկսելէն ի վեր ամբողջ աշխարհին մէջ վաճառած է աւելի քան 30 միլիոն մեներգ: Մարտ 2010-ին հրատարակած է իր դեգնածութեան արուեստային ալպումը` «Jason Derulo», որուն կը  յաջորդէ «Future History» անուանումը կրող երկրորդ ալպումը Սեպտեմբեր 2011-ին: Անոր երրորդ արուեստային ալպումը, որ «Tattoos» կը կոչուի, հրատարակուծ է Սեպտեմբեր 2013 -ին: Ճէյսընի «Everything Is 4» կոչուող չորրորդ ալպումը հրատարակուած է Մայիս 2015-ին:
Գուրգէն Անտոնեան
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կուսապատ։ Իր նախնական կրթութիւնը ստացած է իր ծննդավայրին մէջ եւ ապա ընդունուած Երեւանի Պետական համալսարանի բանասիրական կաճառը, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1934 թուականին:
Ճէյսըն Տերուլօ
Կեանքը
Ճէյսըն Ճոէլ Տեսրուլօն ծնած է Սեպտեմբեր 21 1989 -ին Մայամիի մէջ, Ֆլորիտա: Անոր ծնողները հայիթացիներ են : Ան ընտանիքի երեք երեխաներէն ամենաերիտասարդն է :
Գուրգէն Անտոնեան
Վարած պաշտօններ
Ուսումը աւարտելէ ետք իբրեւ ուսուցիչ պաշտօնավարած է Ազրպէյճանի Լենինի անուան մանկավարժական համալսարանէն ներս՝ 1937-1974 թուականներուն, 1947 թուականէն սկսեալ վարելով նոյն համալսարանի հայոց լեզուի եւ գրականութեան ամպիոնի վարիչի պաշտօնը:
1974-1984 թուականներուն ուսուցչութեան պաշտօն վարած է Ստեփանակերտի մանկավարժական համալսարանէն ներս, դարձեալ վարելով անոր հայոց լեզուի եւ գրականութեան ամպիոնի վարիչի պաշտօնը :
Ճէյսըն Տերուլօ
2006-12: «Jason Derulo» եւ «Future History»
Ճէյսըն Տերուլօ իր երաժշտական ասպարէզը սկսած է երգեր գրելով այնպիսի կատարողներու համար, ինչպիսիք են`Լիլ Ուէյն, Շոն Քինկսթըն, Ճէսի Վենթուրա եւ այլ երգիչներ : 2006 թուականին ան կը յաղթէ Showtime at the Apollo հեռուստային յայտագրին մէջ, իսկ աւելի ուշ երաժշտական արտադրող Ճէյ Ար Ռոթըմի հետ ծանօթանալէ ետք, ան պայմանագիր կը ստորագրէ Beluga Heights Records եւ Warner Bros. Records ձայնագրման ընկերութիւններու հետ: Ճէյ Ար Ռոթըմը, HitQuarters հրատարակչութեան հետ հարցազրոյցի մէջ խօսելով Ճէյսընի մասին, ըսած է․ «Ճէյսըն Տերուլօ ունի ամենատպաւորիչ աշխատանքային բարոյագիտութիւններէն մէկը, որ ես հանդիպած եմ» :
Գուրգէն Անտոնեան
Աշխատութիւններ
Անտոնեան հեղինակ է գրականութեան առընչուող բազմաթիւ յօդուածներու, որոնց մէկ մասը հրատարակուած է «Նիզամին եւ հայ գրականութիւնը» (1947), «Սամէդ Վուրդուն» (1958), «Հայ Ատրպէյճանական բարեկամութիւնը գրականութեան մէջ» (1962) աշխատութիւններուն մէջ:
Ճէյսըն Տերուլօ
2006-12: «Jason Derulo» եւ «Future History»
Օգոստոս 4 2009 -ին կը հրատարակուի Ճէյսընի դեգնածութեան` «Whatcha Say» մեներգը, որ կը գլխաւորէ Billboard Hot 100 հիթ շքերթը : Դեկտեմբեր 8 2009-ին ան կը հրատարակէ «In My Head» երգը, որ Billboard Hot 100-ի մէջ կը գրաւէ 5-րդ հորիզոնականը : Նոյն տարուայ Դեկտեմբերէն մինչեւ Յունուար 2010 ան նաեւ ելոյթներ կ'ունենար երգչուհի Լէյտի Կակաի շրջագայութեան ժամանակ :  Փետրուար 24 2010-ին կը հրատարակուի «Ridin' Solo» երգը, որ Billboard Hot 100-ին մէջ 9-րդ հորիզոնականը կը գրաւէ :
Գուրգէն Անտոնեան
Աշխատութիւններ
Անոր աշխատութիւններէն մի քանին լոյս տեսած է նաեւ ռուսերէն լեզուով, որոնցմէ է «Հայ եւ ատրպէյճանական ժողովուրդներու բարեկամութեան արտացոլումը 19-20-րդ դարու գրականութեան մէջ» աշխատութիւնը:
Ճէյսըն Տերուլօ
2006-12: «Jason Derulo» եւ «Future History»
Փետրուարի 26 2010-ին Ճէյսըն կը հրատարակէ իր դեգնածութեան արուեստային ալպումը` «Jason Derulo» : Այդ Billboard 200 ալպումներու հիթ շքերթին մէջ կը գրաւէ 11-րդ հորիզոնականը : Ալպումը ծանուցելու համար ան նաեւ կը սկսի իր համերգային շրջագայութիւններու շարքը, որ կը սկսի Օգոստոս 2010-ին եւ կ'աւարտի Մարտ2011-ին :
Սեպտեմբեր 16 2011-ին կը հրատարակուի Ճէյսընի երկրորդ` «Future History» կոչուող արուեստային ալպումը : Այդ Billboard 200-ին մէջ կը գրաւէր 29-րդ հորիզոնականը, իսկ ալպումի «Don't Wanna Go Home», «It Girl» եւ «Breathing» երգերը կը գրաւեն հորիզոնականներ միջազգային շարք մը հիթ շքերթներու մէջ։ 2012-ի ամրան Ճէյսըն ամերիկացի երգչուհի Քելլի Ռոուլընտի հետ միասին եղած են աւստրալական «Everybody Dance Now» պարային հեռուստածրագրի դատական կազմի անդամներէն :
2013-2015: «Tattoos» եւ «Everything Is 4»
Սեպտեմբեր 20 2013-ին հրատարակուած Տերուլօ-ի «Tattoos» անուանումը կրող երրորդ արուեստային ալպումը : Ալպումի «Talk Dirty» մեներգը, որ համագործակցութիւն է Թու Չէյնզի հետ, Billboard Hot 100 հիթ շքերթին մէջ գրաւեց երրորդ հորիզոնականը եւ դարձաւ հիթ : Այդ նաեւ գրաւեց առաջին հորիզոնականը Աւստրալիոյ, Գերմանիոյ, Իսրայէլի, Մեծ Բրիտանիոյ եւ քանի մը այլ երկիրներու հիթ շքերթներուն մէջ : Ալպումի «Wiggle» մեներգը, որու մէջ իր մասնակցութիւնը ունի նաեւ Սնուփ Տօկը, գրաւեց հինգերորդ հորիզոնականը Billboard Hot 100 հիթ շքերթ եւ նոյնպէս դարձաւ հիթ : Հիթ շքերթներուն մէջ նաեւ յաջողութիւն ունեցան ալպումի «The Other Side», «Marry Me» եւ «Trumpets» երգերը : Ալպումը ծանուցելու նպատակով Տերուլօն Փետրուար 2014 -էն սկսաւ իր համերգային շրջագայութիւններու շարքը : Նոյն տարուայ ապրիլին «Tattoos» ալպւմը վերահրատարակուեցաւ «Talk Dirty» անուամբ :
Մայիս 29 2015 -ին վաճառքի դրուեցաւ Տերուլօ-ի «Everything Is 4» կոչուող չորրորդ արուեստային ալպումը : Ալպումի «Want to Want Me» երգը Billboard Hot 100-ին մէջ գրաւեց հինգերորդ հորիզոնականը, սակայն գլխաւորեց Աւստրիոյ , Իսրայէլի , Մեծ Բրիտանիոյ եւ քանի մը այլ երկիրներու հիթ շքերթներ: Յունիս 2015-ին սկսաւ ամերիկեան «պարէ, եթէ կրնաս» (So You Think You Can Dance) նախագիծի 12-րդ եթերաշրջանը, ուր Տերուլօ ընդգրկուած էր ժիւրիի կազմին մէջ :
Գուրգէն Անտոնեան
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ճէյսըն Տերուլօ
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1989 ծնունդներ Ստորոգութիւն:21 Սեպտեմբերի ծնունդներ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի երգիչներ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի երգահաններ
Խորէն (անձնանուն)
Խորէն, պարթեւական ծագումով հայկական արական տարածուած անուն։
Հաուըրտ Հիւզ
Հաուըրտ Ռոպարտ Հիւզ (Howard Robard Hughes Jr., ) Ամերիկացի տնտեսագէտ, առեւտրական, դրամարկու, ֆիլմի արտադրիչ եւ ֆիլմի բեմադրիչ: Իր ժամանակին ան նկատուած էր իբրեւ աշխարհի ամէնէն նիւթապէս յաջող անձը: Ան սկզբնականօրէն ճանչցուած էր իբրեւ ֆիլմի արտադրիչ, որմէ ետք ան դարձեալ դարձաւ ճանչցուած օդանաւային ճարտարարուեստի աշխարհին մէջ։ Աւելի ուշ, ան ճանչցուած էր իր տարօրինակ ապրելակերպին համար, ինչ որ վատացաւ իր շարունակական ցաւէն որուն պատճառն էր օդանաւի արկած է:
Անոր հռչակը սկսաւ վաղ 1920ական թուականներուն ԱՄՆ-ի ֆիլմի աշխարհին մէջ, երբ բարձր պիւտճէյով լաւ մակարդակի ֆիլմեր արդադրեց, ինչպէս The Racket (1928), Hell's Angels (1930), եւ Scarface (1932): Այս բոլորէն ետք ան տնօրինեց RKO ֆիլմի ընկերութինը:
Հյուզը հիմնեց Hughes Aircraft Company օդաաւային ընկերութիւնը 1932-ին, գործի առնելով բազմաթիւ ճարտարապետներ եւ ձեւաւորողներ: Ան կ'անցնէ 1930ականները օդանաւային նոր մրցանիշներ կոտրած է, ինչպէս նաեւ շինած է Hughes H-1 Racer եւ H-4 Hercules (Spruce Goose) օդանաւները: Ան ստանցնեց եւ բարելաւեց Trans World Airlines ընկերութիւնը, որմէ ետք ան գնեց Air West ընկերութիւնը եւ զայն վերանուանեց Hughes Airwest: Հյուզ նաեւ կար Flying թերթին «51 Հերոսները Օդանաւային Սաւառնումի» ("51 Heroes of Aviation"), տեղադրուած 25րդ դիրքին վրայ: Այսօր ան իր անուամբ ունի «Հաուըրտ Հյուզի Բժշկական Ուսումնարան»-ը (Howard Hughes Medical Institute):
Թորոս Ռոսլին
Թորոս Ռոսլին, 13-րդ դարու 2-րդ կիսուն հայ կիլիկեան դպրոցի մանրանկարիչ եւ գրող: Ստեղծագործած է Հռոմկլայի մէջ եւ արուեստագէտներու կողմէ անուանուած է «վերածնութեան Նախակարապետ», «զարդանկարի գեղագէտ»:
Կեանքն ու գործունէութիւնը
Թորոս Ռոսլին միջնադարեան հայկական ձեռագրութեան ամէնէն ուշագրաւ դէմքերէն է: Հիմնուելով արեւմտաեւրոպական արուեստի իր իմացումին վրայ` Ռոսլին մատուցած է լայն տարողութեամբ զրուցական պատմագրութիւն` շարունակելով հանդերձ նախորդներուն աւանդութիւնները ։ Ռոսլինի ստեղծագործութիւնը Կիլիկիոյ մանրանկարչութեան դպրոցի բարձրագոյն արտայայտութիւններէն է:
Արտաքին յղումներ
«սեբաստիայի Աւետարանը» (1262, ձեռ. թիւ 539, Բալթիմորի Ուոլտերս պատկերասրահ)
Այլ էջեր
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ Ստորոգութիւն:Հայ մանրանկարիչներ
Էջմիածնի Թուղթի Գործարան
Էջմիածինի թուղթի գործարան, Ժը. դարու 80-ական թուականներուն Սիմէոն Երեւանցիի կողմէ կառուցուած թուղթի գործարան Էջմիածինի մէջ։ Գործարանը գործած է 5-6 տարի, եւ Սիմէոն կաթողիկոսի մահէն ետք, դադրած է գործելէ։ Ժը. դարու վերջերուն եւ Ժթ. դարու սկիզբները Մամատ խանի արշաւանքներու, այնուհետեւ ռուս-պարսկական պատերազմի հետեւանքով, գործարանը աւերուած է, որմէ ետք Հայաստանի մէջ թուղթի գործարան այլեւս չէ կառուցուած։
Կառուցման Պատմութիւն
1771-ին, Էջմիածինի մէջ կ'աւարտի տպարանի կառուցումը, որ անհրաժեշտ էր եկեղեցական գրականութիւնը տպելու համար։ Սակայն թուղթի բացակայութեան պատճառով, տպարանի աշխատանքները շուտով կը վտանգուին։ Այդ ժամանակաշրջանին, թուղթը մեծ դժուարութեամբ կը բերուէր Եւրոպայէն: Սիմէոն Երեւանցի կը ձեռնարկէ թուղթի գործարանի կառուցման աշխատանքներուն։
1772-ին, ան Կոստանդնուպոլսոյ Մատրասեցի Չաքիկենց Գրիգորէն կը խնդրէ թղթաշէն վարպետներ ուղարկել Էջմիածին, բայց ի զուր։ Երկու տարի ետք, Հնդկաստանի Փիլիպոս վարդապետէն կը խնդրէ իրեն ուղարկել «զթղթաշինութեան խրատն», որ կ'օգնէր առանց օտարներու օգնութեան գործարան կառուցել։ Երեք տարուան նամակագրութենէ ետք, Չաքիկեանի միջոցով կը յաջողի Փարիզէն բերել տալ երկու վարպետներ՝ Մուսիօ Պեյսօնին եւ Մուսիօ Տեսիօռին։ Վերջիններս Կոստանդնուպոլսոյ մէջ Չաքիկեանի հետ պայմանագիր մը կնքելէ ետք, կ'ուղղուին Էջմիածին։ 1775-ի Մարտին, կը սկսին գործարանի շինարարական աշխատանքները։ Սակայն ֆրանսացի վարպետները եւ իրենց թարգմանիչ՝ Ստեփանը, կը փորձէին ամէն գնով ձգձգել շինարարութիւնը, յաւելեալ գումարներ կը կորզէին, որպէսզի թղթաշինութեան արհեստը գաղտնի պահէին տեղաբնակներէն։ Խնդիրը այն էր, որ վարպետները իրաւունք չունէին թղթաշինութեան արուեստը տարածել եւ գաղտնի համաձայնած էին այս աշխատանքին։
4 Յունուար, 1776-ին, կ'արտադրուի առաջին թուղթը, որ սակայն վատորակ էր: Սիմէոն կը սպառնայ վարպետները պատժել։ Վերջիններս կը խոստանան նոր մաղ պատրաստել եւ լաւորակ թուղթ արտադրել։
Գործարանի ղեկավարումը կը վստահուի առաջին հայ թղթագործ վարպետ՝ Նիկողայոսին, որ սորված էր պարսիկ վարպետներու մօտ եւ իւրացուցած էր նաեւ ֆրանսացի վարպետներու հմտութիւնը։
Կառուցման Ծախսեր
Էջմիածինի երկու գործարաններուն կառուցման եւ կահաւորման վրայ ծախսուած է ընդհանուր առմամբ 18.000 ղրուշ (թուրքական մանրադրամ)՝ չհաշուած վարպետներու, բանուորներու եւ սնունդի ծախսերը։
Շինարարութեան վրայ ամէն օր աշխատած է 1235 քարհատ (օրական 20-25 փարա ), 279 խառատ (12-15 փարա), դարբիններ (25 փարա), 4217 մշակ (6 փարա), 318 որմնադիր բանուոր (15 փարա) եւ այլն։
Գործարանին Մէջ Օգտագործուած Գործիքներ
Թղթագործարանի գործիքները պատրաստուած են փայտէ, քարէ եւ տարբեր մետաղներէ)։
Փայտեայ գործիքներէն կարեւոր էր մանկեանան կամ մամլիչը, որ նման էր Հայաստանի ձիթհանքերուն մէջ կիրառուող սեղմիչներուն։ Կազմուած էր 12-15 մ. երկարութիւն ունեցող երկու կամ չորս գերաններէ, արջէ, բուրղուէ (պողոսիկ) եւ կախքարէ։ Մանկեանան կ'օգտագործուէր թուղթ մամլելու համար։ Թուղթի բաղադրութիւնը ծեծելու եւ մանրացնելու համար պատրաստուած են փայտեայ սանդեր։
Պղինձէ պատրաստուած են տարբեր չափերու ամաններ, ծորակներ, խառնիչներ եւ այլն։
Լաւորակ թուղթ ստանալու համար, մեծ նշանակութիւն ունեցած են մաղերը, որոնք պատրաստուած են պարբերաբար։ Որոշ մանր գործիքներ, որոնք անհրաժեշտ էին տարբեր չափումներու համար, գնուած են ֆրանսացի վարպետէ մը։
Հումք
Թղթաշինութեան համար որպէս հիմնական հումք օգտագործուած է քաթանի փալաս։ Սիմէոն Երեւանցին քաթանի ձեռք բերման համար դիմած է Պայազիտի, Կարսի, Կարնոյ վարդապետներուն, ինչպէս նաեւ Աստրախանի Յովսէփ Արղութեան վարդապետին, որպէսզի վերջինս Ռուսիոյ քաղաքներէն փալասներ հաւաքէ եւ ուղարկէ Էջմիածին։
Բացի քաթանէն, օգտագործուած է նաեւ բամպակ, կանեփ, կտաւատի ցօղուն։ Որպէս օժանդակ նիւթ՝ օգտագործուած է կալաքար, թորթոն, բորակ, պնձարջասպ, շիբ, սոսինձ, նշաշտայ։ Բոլոր նիւթերը ներմուծուած են Թուրքիայէն։
Արտադրանքի Կիրառում
Արտադրուած թուղթը օգտագործուած է յատկապէս տեղական կարիքները հոգալու համար, մասամբ բաւարարած է այլ վանքերու եւ թեմական առաջնորդներու կարիքները։ Թուղթի առանձին օրինակներ ուղարկուած են Վրաց Հերակլ արքային, Կոստանդնուպոլսոյ եւ Ռուսիոյ հայոց հոգեւոր առաջնորդներուն եւ այլոց։ Տեղին թուղթը գլխաւորապէս օգտագործուած է տպարանին մէջ․. տպուած են շարք մը աշխատանքներ, որոնցմէ առաւել կարեւոր է Սիմէոն կաթողիկոսի «Պարտավճար»-ը։ Արտադրուող նիւթը օգտագործուած է նաեւ գրագրութիւններու համար։
Թուղթը բաւականին կոշտ էր, բաց յարդագոյն, գորշ կամ ոչ շատ սպիտակ գոյնի։ Ունէր ջրանկար դրոշմ՝ մէկ կողմը պատկերուած էր «Սուրբ Էջմիածին» բառերու փակագիրը, որմէ ներքեւ Սիմէոն կաթողիկոսի սկզբնատառերն էին՝ «Ս․ Կ․», իսկ միւս էջին վրայ փակագրով գրուած էր «թուին ՌՄԻԷ» (1776) եւ Գրիգոր Միքայէլեանի (Չաքիկեան) անուան եւ ազգանուան սկզբնատառերը՝ «Գ․ Մ․»։ Քանի որ գործարանի եւ տպարանի կառուցման ծախսերը հոգացած էր Գրիգոր Չաքիկեանը, Սիմէոն Երեւանցին շինութիւններու ճակատին արձանագրութիւններ կը փորագրէ իր անունով։ Տպագրուող գիրքերուն առաջին էջին վրայ եւս կը նշուէր Չաքիկեանի անունը։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի գործարաններ
Ուրար
Ուրար, նեղ ու երկար, շուրջ 3 մ երկարութեամբ եւ 10-12 սմ լայնքով գունաւոր եւ ծաղկաւոր երիզ, զոր ուրարակիրն ու սարկաւագը կը կրեն իրենց ձախ ուսին վրայ։ Ուրարը յունարէն «օրարիօն» բառն է, որ կը նշանակէ ոսկիով գործուած : Ուրարը սովորաբար կ'ունենայ երեք խաչ. մէկը՝ ուսին վրայ, մէջտեղը, միւս երկուքը՝ ետեւէն ու առջեւէն։
Ուրարը կը տրուի օրհնութեամբ եւ ձեռնադրութեամբ: Անիկա սարկաւագին զգեստաւորման անհրաժեշտ մասը կը կազմէ:
Ուրարը կը խորհրդանշէ հրեշտակի թեւերը, որովհետեւ սարկաւագը կը կատարէ հրեշտակի պաշտօն: Ձախ ուսին ուրար կրելը նշան է, որ այդ կրօնաւորը Քրիստոս Աստուծոյ լուծը միայն կիսաչափ իր վրայ կը կրէ եւ տակաւին կարողութիւն չունի ամբողջութեամբ ստանձնելու։
Տօնական եւ հանդիսաւոր օրերուն կ'օգտագործուին երեք մարդու հասակով երկայնք ունեցող եւ երեքի փոխարէն հինգ խաչ ունեցող ուրարներ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւորականներու զգեստ
1915 թուական
1915 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 15րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1915 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1915
Ապրեսեան
Ապրեսեան, հայկական մականուն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով
Համաշխարհային Մաքրութեան Օր
Համաշխարհային մաքրութեան օր (անգլ.՝ World Cleanup Day), համաշխարհային ընկերային գործողութիւններու ծրագիր է, որու նպատակն է պայքարիլ ծովափերուն, գետերուն, անտառներուն եւ փողոցներուն մէջ կուտակուած աղբի եւ թափոններու դէմ: Այն սովորաբար տեղի կ՚ունենայ ամէն տարի Սեպտեմբեր ամսուն։ Կան բազմաթիւ կազմակերպութիւններ, որոնք կ՚օժանդակեն Համաշխարհային մաքրութեան օրուան միջացառումներու իրականացման: Երկրի օրուայ նման Համաշխարհային մաքրման օրը քաղաքական չէ եւ չի հանդիսանար որեւէ ազգային կամ համաշխարհային քաղաքական կուսակցութեան կամ որեւէ անջատ գաղափարախօսութեան մաս:
Շարժման սկիզբ
Շարժումը ծնած է 2008-ին Էսթոնիայի մէջ, էսթոնացի ձեռնարկատէր Ռայնէր Նիլվակը հրաւիրած է իր չորս ընկերներուն եւ առաջարկած անոնց փորձել երկիրը մաքրել աղբէն։ 3 Մայիսին երկրի փողոցներ դուրս եկած են 50 հազար անձ՝ բնակչութեան 4%-ը։ Շարժումը յետագային վերածուած է կամաւորական շարժման՝ միտուած մէկ օրուայ ընթացքին մաքրելու երկիրը :
Շարժման արդէն միացած է 150 երկիր՝ Ազրպէյճանը, ԱՄՆ-ն, Արժանթինը, Աւստրալիան, Պելճիքան, Պրազիլը, Գերմանիան, Սպանիան, Ինտոնեսիա, Իրլանտան, Իտալիան, Իրանը, Քանատան, Հարաւ Ափրիկեան Հանրապետութիւնը, Յորդանանը, Ղազախստանը, Ճափոնը, Մոզամբիկը, Ռուսաստանը, Վիեթնամը, Թանզանիան, Քենիան, Ֆրանսան եւ այլն ։ Ընդհանուր առմամբ 14,5 միլիոն անձ ներգրաւուած է շարժման մէջ։
Շարժումը Հայաստանի մէջ
2018-էն Հայաստանը միացած է համաշխարհային շարժման։ Կը նախատեսուի, որ 15 Սեպտեմբերին Հայաստանի մէջ՝ ինչպէս ողջ աշխարհին, տեղի կ՚ունենայ Համաշխարհային մաքրութեան օրը եւ շարժման մասնակցելու է մինչեւ 100 հազար անձ։ Շարժումը տեւելու է երեք ժամ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Տօներ Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր
Վոլփրամ
Վոլփրամ, (Անգլ.՝ Tungsten, or wolfram), քիմիական տարր մը, որուն նշանն է W (Wolframium), կարգահամարը՝ 74, աթոմական զանգուածը՝ 183,81:
Պատմութիւն
Վոլփրամը յայտնաբերած եւ WO3-ի ձեւով անջատած է Քարլ Վիլհեմ Շէելէն (Carl Wilhelm Scheele) 1781-ին, թունկսթեն հանքանիւթէն, որուն իբրեւ արդիւնք կը ստացուի դեղին, ծանր քար մը (Վոլփրամի եռաթթուիդ (trioxide)), որ հետագային վերանուանուած է՝ շէելիթ։
1783-ին սպանացի քիմիագէտ Էլհույեար (Elhuyar) եղբայրները կը յայտարարեն, թէ սաքսոնական Վոլփրամիթ հանքանիւթէն ստացած են նոր մետաղ մը։
Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի տարիներուն Վոլփրամ քաղաքական գործընթացներուն համար ունեցած է նշանակալի դերակատարութիւն։ Փորթուկալ, իբրեւ Եւրոպայի այս տարրին գլխաւոր մատակարարը, ճնշման տակ էր երկու կողմերէն, որովհետեւ Փանասքերայի մէջ (Panasqueira) Վոլֆրամի հանքավայրեր ունէր։ Վոլփրամ այդ օրերուն ռազմարդիւնաբերութեան կարեւոր նիւթերէն եղած է։
Անուանումը
Անունը ստացած է Վոլփրամիթ հանքանիւթէն, որ կը նշանակէ «Գայլի փրփուր» (Spuma Lupi կամ Wolf՝ գայլ, Rahm՝ փրփուր): Շուէտերէն tungsten («ամուր քար») անունը կը գործածուի անգլերէնի մէջ։
Բնութեան Մէջ
Վոլփրամ հազուագիւտ տարր է, երկրակեղեւին մէջ պարունակութիւնը 1•10−4 զանգուած%, տարածութեամբ 55րդն է: Կը յառաջացնէ հանքանիւթեր, որոնցմէ արդիւնաբերական նշանակութիւն ունին Վոլփրամիթը՝ (FeMn) WO4 եւ շեէլիթը՝ CaWO4։
Բնութենական յատկութիւններ
Պահուածքին յատկութիւնները կախեալ են մաքրութեան աստիճանէն եւ վերամշակման եղանակէն։ Սովորական պայմաններուն, օդին մէջ քիմիապէս կայուն է։ Միացութիւններուն կը ցուցաբերէ +2-էն +6 ժանգահարման աստիճաններ (առաւել կայուն է վեցարժէք Վոլփրամը)։