cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հայոց Ցեղասպանութիւն
Հայոց Ցեղասպանութեան Կազմակերպում
Իթթիհատի յեղափոխութենէն ետք՝ 1908-ին, թուրքերուն դիմաց կը յառաջանայ ինքնահաստատուելու եւ ազգային ինքնութիւնը դիրքորոշելու նոր հարց մը։ Կայսրութեան օսմանեան ինքնութեան ձեւաւորումը կ'աւարտի սահմանադրութեամբ, որ կը հաւասարեցնէ Օսմանեան կայսրութեան բնակչութեան տարբեր խումբերը եւ թուրքերը կը զրկէ կայսրութեան կարգավիճակէն։ Բացի ատկէ, այս գաղափարախօսութիւնը կ'ընկրկէր փանթուրքիզմի զայրացուցիչ գաղափարախօսութեան եւ իսլամական ուսմունքին առջեւ։ Իր հերթին, իսլամական գաղափարախօսութեան դիրքերը կը խարխլէին շիիտական Պարսկաստանի առկայութիւնը եւ Իթթիհատի ղեկավարներու աթեիստական աշխարհայեացքները։ Երիտթուրքերու ամէնէն կարկառուն գաղափարախօսը հոգեբան եւ բանաստեղծ Զիա Գյոքալփն էր, որ սկզբունքներ կը ձեւակերպէ, որոնցմով Օսմանեան կայսրութիւնը կը մասնակցի Ա. Համաշխարհային Պատերազմին։ Այս սկզբունքները կը ներառէին թրքախօս իսլամներով բնակած Թուրան երկիրը, ընդ որում, Թուրանի տարածքը պէտք է ընդգրկէր թուրք ցեղին ողջ տարածութիւնը։ Փաստացիօրէն ոչ թուրքերը ոչ միայն իշխանութենէն, այլեւ քաղաքացիական հասարակութենէն բացառող այս ըմբռնումը ընդունելի չէր հայերուն եւ Օսմանեան կայսրութեան այլ ազգային փոքրամասնութիւններուն համար։ Կայսրութեան հիմնական բնակչութեան համար ամէնէն յարմար փանթուրքիզմը՝ իբրեւ հիմնական գաղափարախօսութիւն, քանի մը տարիներու ընթացքին կ'ընդունուի Իթթիհատի բոլոր ղեկավարներուն կողմէն։ Առաջին հերթին կրօնապէս ինքնորոշուած հայերը թիւրիմացաբար կը գտնէին թուրքիզմը իբրեւ չարեաց փոքրագոյնը, քան իսլամութիւնը ։ 1912-ին, պալքանեան պատերազմին, հայերը մեծամասնութեամբ հակած էին օսմանիզմի գաղափարախօսութեան կողմը, իսկ հայ զինուորները, աւելի քան 8,000 կամաւորներ, որոշիչ դեր կը խաղային թրքական զօրքերուն մէջ։ Ըստ անգլիական դեսպանին վկայութիւններուն՝ բազմաթիւ հայ զինուորներ բացարձակ խիզախութիւն կը ցուցաբերէին։ Հայկական կուսակցութիւնները՝ Հնչակեանն ու Դաշնակցութիւնը, կ'ունենան հակա-օսմանեան դիրքորոշում։ Դաշնակցականներու ներկայացուցչութիւնը Թիֆլիսի մէջ կը կազմակերպէ հայամէտ ջոկատներ՝ Թուրքիոյ դէմ գործողութիւններուն համար, իսկ հնչակեաններու ներկայացուցիչները իրենց ռազմական օգնութիւնը կ'առաջարկէին Կովկասի ռուսական զօրամասին։ 2 Օգոստոս 1914-ին, Թուրքիա գաղտնի պայմանագիր մը կը կնքէ Գերմանիոյ հետ, որուն յօդուածներէն մէկը Օսմանեան կայսրութեան արեւելեան սահմաններու փոփոխումն էր դէպի Ռուսական կայսրութեան իսլամական ազգերը տանող միջանցք ստեղծելու նպատակով, որ կ'ենթադրէր փոխուած տարածքներուն մէջ հայերուն բնաջնջումը։ Այս քաղաքականութիւնը օսմանեան կառավարութեան կողմէն կը բարձրաձայնուի 30 Հոկտեմբեր 1914-ին՝ պատերազմի մէջ մտնելէն ետք։ Յայտարարութեան մէջ պնդում կար թուրք ցեղին բոլոր ներկայացուցիչներուն «բնական» միաւորման մասին ։
Գերմանիոյ հետ պայմանագիր կնքելէն անմիջապէս ետք, Օսմանեան կայսրութեան մէջ կը սկսի քրիստոնեաներու հանդէպ ոչ համաչափ կիրարկուող ունեցուածքի բռնագրաւումը։ Նոյեմբեր 1914-ին, կը յայտարարուի «ժիհատը», որ կը բոցավառէ իսլամ բնակչութեան հակաքրիստոնէական ազգայնամոլութիւնը։ Էնվերի ու Ճեմալի հրամանով Պոլսոյ անգլիական եւ ֆրանսական բնակչութիւնը իբրեւ կենդանի վահան կ'օգտագործուէր ճակատին մէջ, յարձակումներու ատեն։ Լայն տարածում կը գտնէ թշնամական տարածքներուն մէջ, խռովարար ցեղային համայնքներու օգտագործման ռազմավարութիւնը. այսպէս՝ Թուրքիա կը դիմէ Ռուսական կայսրութեան իսլամներուն՝ կոչ ընելով անոնց միանալ ժիհատին, Մեծն Բրիտանիա աշխուժօրէն կ'աջակցի արաբական խռովութիւններուն, իսկ Գերմանիա՝ ուքրանական ազգայնականներուն։ Օսմանեան կառավարութիւնը կը փորձէ Դաշնակցութիւնը օգտագործել ռուսական Անդրկովկասի մէջ, բնակող հայոց ապստամբութիւնը կազմակերպելու համար՝ յաղթանակի պարագային խոստանալով թրքական իշխանութեան տակ ստեղծել հայկական շրջան մը, բայց Դաշնակցութեան ներկայացուցիչները կը յայտարարեն, որ իւրաքանչիւր կողմի հայ պէտք է հաւատարիմ մնայ իր կառավարութեան: Այս մերժումէն կատղած «Յատուկ կազմակերպութեան» ղեկավար Պեհայէտտին Շաքիր կը հրամայէ գնդակահարել դաշնակցական ղեկավարները։ Ճակատին միւս կողմէն Ռուսական կայսրութեան արտաքին գործերու նախարարը կ'առաջարկէր Թուրքիոյ հայերն ու քիւրտերը օգտագործել՝ երկրին մէջ խռովութիւն յառաջացնելու համար։ Կովկասի փոխարքայ Վորոնցով-Դաշքով հայերուն կոչ կ'ընէ միանալու Ռուսական կայսրութեան եւ կը խոստանայ, որ Ռուսական կայսրութիւնը հաւատարիմ կը մնայ Թուրքիոյ հայկական շրջաններու ինքնավարութեան նախագիծին, բայց այս խոստումները կանխամտածուած խաբկանք էին։ Վորոնցով-Դաշքովին նախագիծը կ'ենթադրէր Կովկասի, Թրքահայաստանի եւ Պարսկաստանի մէջ, ստեղծել ռուսերուն կողմէն ղեկավարուող զօրաջոկատներ։ Կը ձեւաւորուի հինգ գումարտակ՝ համալրուած 1878-ին, Թուրքիայէն գրաւուած տարածքներու եւ Թուրքիայէն փախած հայերէն։ Հայկական ստորաբաժանումները կը տեղակայուին Թուրքիոյ սահմանին այն նկատառումով, որ սահմանին այն կողմին մէջ գտնուող հայերը ընդդիմութիւն կը բարձրացնեն։ Անատոլիոյ հայերը կը պատրաստուէին ինքնապաշտպանութեան՝ օգնութիւն ստանալով Ռուսական կայսրութեան կամաւորներէն։ Նմանատիպ ինքնակազմակերպում մը տեղի կ'ունենայ Թուրքիոյ կողմէն հրահրուող Կովկասի իսլամներուն մօտ։ Ընդհարումներ տեղի կ'ունենան հայերուն եւ թուրքերուն միջեւ, օրինակ՝ Վանի հեռագրագիծի Ռազմական կողմնակի գործողութիւնը եւ 1914-ի վերջին եւ 1915-ի սկիզբները Պիթլիսի բախումները, բայց անոնք տեղային բնոյթ ունէին։ Հայկական հիմնական բնակչութիւնը կողմնակից չէր հակա-օսմանեան քաղաքականութեան։ Ռուսական քարոզչութիւնը քիւրտերու շրջանին մէջ, դեռ քիչ յաջողութիւններ ունէր։ Հակամարտութեան կողմերու՝ «էթնիկ եղբայրներու» մասին ճարտարաբանութիւնը հակառակորդին տարածքին մէջ, կը քողարկէին այդ բնակչութեան իբրեւ թնդանօթի միս գործածելը ։
Թուրքիոյ կողմէն Պարսկաստանի եւ ռուսական Անդրկովկասի որոշ տարածքներու գրաւումէն ետք, քանի մը հազար իսլամ կամաւորներու միացումը օսմանեան զօրքերուն պատճառ կը հանդիսանան ռուսական սահմաններէն ռուսական իսլամներու արտաքսման, ինչպէս նաեւ՝ ջարդին։ Նմանատիպ քաղաքականութիւն կը տարուէր նաեւ Թուրքիոյ հայերուն դէմ։ Ցուցադրական այս դաժան միջոցները ցոյց կու տան, որ զինուորականներու եւ արեւելեան Անատոլիոյ ոչ կանոնաւոր ձեւաւորումներուն համար ասիկա արդէն «կանոնաւոր խաղ» էր, անոնք չէին տատաներ դաժան միջոցներ կիրարկելու որեւէ միջադէպ զսպելու համար, որոնք ըստ անոնց տեղային չէին համարուեր։ Բայց մինչեւ Մարտ 1915-ի վերջը, հայերուն ջարդերը կը կրէին հրապարակային եւ նախազգուշական բնոյթ մը՝ ընդդէմ հնարաւոր յուզումներու, որոնք որակապէս կը տարբերէին Իթթիհատի ղեկավարներուն կողմէն քողարկուող աւելի ուշ տեղի ունեցած արտաքսումներէն եւ սպանութիւններէն ։
Ա. Համաշխարհային պատերազմը հնարաւորութիւն կ'ընձեռէ երիտթուրքերուն հաշուեհարդար ընելու կայսրութեան հպատակ հայերուն հետ՝ իրականացնելով 1911-ին Սալոնիկ քաղաքին մէջ, տեղի ունեցած գաղտնի ժողովին որոշումը։ Ան կը նախատեսէր, որ կայսրութեան տարածքին մէջ բնակող իսլամները պէտք է թրքանան, իսկ քրիստոնեաները՝ բնաջնջուին։ Համագումարին մէջ, որոշուած էր.
Ծրագիրին հեղինակներն էին Թալէաթ փաշան (ներքին գործերու նախարար), էնվեր փաշան (ռազմական գործերու նախարար), Ճեմալ փաշան (Պաղեստինեան ճակատի հրամանատար), Պեհայէտտին Շաքիր բէկ (երիտթրքական կեդրոնական կոմիտէի անդամ) եւ ուրիշներ։ Մտադրելով հայերը ոչնչացնել՝ անոնք կը ցանկային վերացնել Հայկական հարցը։ Հայերը եւ Հայաստանը արգելք կը հանդիսանային Երիտթրքական ծրագիրին իրականացման։ Անոնց երազած «Մեծ Թուրան»-ը պէտք է ձգուէր Պոսֆորէն մինչեւ Ալթա։ Ա. Համաշխարհային պատերազմի տարիներուն երիտթուրքերը ջարդեր կը կազմակերպէին նաեւ կայսրութեան տիրապետութեան տակ գտնուող ասորիներուն, յոյներուն եւ արաբներուն նկատմամբ։
Առաջին Սպանութիւններ
Արեւելեան ռազմաճակատին՝ Սարիղամիշի մօտ, 1915-ին Էնվերի զօրքերը պարտութիւն կը կրեն ռուսական զօրքերուն կողմէն։ Իբրեւ արդիւնք, օսմանեան բանակը կը շպրտուի Թաւրիզէն եւ Խոյէն։ Ռուսական բանակին յաղթանակին էականօրէն կ'օգնեն Ռուսական կայսրութեան մէջ բնակող հայ կամաւորականներուն գործողութիւնները, որոնք կ'ազդեն Իթթիհատի մէջ հայերուն մասին ընդհանուր պատկերացում կազմելուն ։ Էնվեր հրապարակայնօրէն շնորհակալութիւն կը յայտնէ Թուրքիոյ հայերուն Սարիղամիշի ճակատամարտին ընթացքին հաւատարմութեան համար՝ նամակ յղելով Գոնիայի արքեպիսկոպոսին։ Էրզրումէն Կոստանդնուպոլսոյ ճամբուն վրայ, ան նոյնպէս երախտագիտութիւն կը յայտնէ հայերուն՝ «Օսմանեան կառավարութեան ամբողջական նուիրուածութեան» համար։ Բայց Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, Էնվեր «Թանին» թերթին խմբագիրին եւ Օսմանեան խորհրդարանի փոխնախագահին կը յայտարարէ, որ պարտութիւնը հայոց դաւաճանութեան արդիւնքն էր, եւ եկած է ժամանակը արեւելեան շրջաններէն հայերը արտաքսելու։ Պատմագէտ Ստ. Աստուրեան դիրքորոշման նմանատիպ փոփոխութիւնը կը դիտարկէ իբրեւ՝ Էնվերի սեփական հեղինակութիւնը փրկելու փորձ եւ պարտութեան համար արդարացում։ Փետրուարին, օսմանեան հայերուն դէմ կը ձեռնարկուին արտակարգ միջոցներ։ Մինչեւ ցեղասպանութիւն երիտթուրքերը կը սկսին հայերուն եւ կայսրութեան տարածքին մէջ գտնուող այլ քրիստոնեաներուն զինաթափումն ու ոչնչացումը։ Օսմանեան կայսրութեան մէջ ծառայող քրիստոնեաները պարտադրաբար կը կատարէին ամէնէն դաժան եւ հիւծալի աշխատանքները։ Այնուհետեւ կը տանէին հեռու վայրեր եւ կը գնդակահարէին զիրենք։ Օսմանեան բանակին շուրջ 100,000 հայ զինուորներ կը զինաթափին, քաղաքացիական հայ բնակչութենէն, կը գրաւուի 1908-էն թոյլատրուած զէնքը։ Ըստ ականատեսներու՝ զինաթափման կը յաջորդէ հայ զինծառայողներու դաժան սպանութիւնը. անոնց վիզերը կը կտրէին եւ ողջ -ողջ կը թաղէին։
Թուրքիոյ մէջ, ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորկընթաուն այս զինաթափումը կը բնորոշէ իբրեւ հայոց բնաջնջման նախերգանք ։ Ֆրանսացի հրապարակախօս Ռենէ Պինոն կը գրէ. Կարգ մը քաղաքներու մէջ, իշխանութիւնները կը սպառնային զանգուածային պատիժներով, ինչպէս նաեւ բանտերուն մէջ, իբրեւ պատանդ կը պահէին հարիւրաւոր մարդիկ։ Հայերը կը զինաթափէին եւ դաժանօրէն կը խոշտանգէին։ Հաւաքուած զէնքը յաճախ կը լուսանկարուէր եւ իբրեւ «դաւաճանութեան» ապացոյց կ'ուղարկուէր Իսթամպուլ, որ կը դառնայ հայոց համընդհանուր հետապնդման պատճառներէն մէկը ։
Հայոց Տեղահանման Կազմակերպում
Հայոց զինաթափումը հնարաւոր կը դարձնէ Օսմանեան կայսրութեան հայկական ազգաբնակչութեան դէմ պարբերական գործողութիւնը, որ կը ներառէր հայոց համընդհանուր տեղահանումը դէպի անապատ, ուր անոնք դատապարտուած էին մահուան կողոպտիչ աւազակախումբերէն կամ սովէն ու ծարաւէն։ Տեղահանման կ'ենթարկուին կայսրութեան գրեթէ բոլոր հիմնական կեդրոններու, ինչպէս նաեւ սահմանամերձ շրջաններու հայերը, ինչպէս նաեւ ռազմական գործողութիւններ կը ծաւալին ։
Սկիզբը իշխանութիւնները կը հաւաքեն առողջ տղամարդիկը՝ յայտարարելով, որ բարեացակամ տրամադրուած կառավարութիւնը, մեկնելով ռազմական անհրաժեշտութենէն, կը պատրաստուի հայերը վերաբնակեցնել նոր տուներու մէջ։ Հաւաքուած տղամարդիկ կը բանտարկուին բանտերու մէջ, այնուհետեւ կը քշուին անմարդաբնակ վայրեր եւ կ'ոչնչացուին հրազէնի կամ սառէ զէնքի օգնութեամբ։ Ապա կը հաւաքագրուին ծերունիները, կանայք եւ երեխաները, որոնց նոյնպէս կը յայտնեն, որ անոնք պէտք է վերաբնակին։ Զանոնք կը քշեն շարասիւներով՝ ժանտարմներու հսկողութեան տակ։ Անոնք, որոնք ի վիճակի չէին այլեւս երթալու, կը սպաննէին. բացառութիւն չէին նաեւ յղի կիները։ Ոստիկանները ըստ հնարաւորութեան, կ'ընտրէին երկար երթուղիներ կամ մարդոց կը ստիպէին ետ երթալ նոյն երթուղիով, մինչեւ ծարաւէն ու քաղցէն մեռնէին:
Թալէաթ հրամայած էր սպաննել բոլոր աքսորեալ հայերը՝ ինչպէս տղամարդիկ, այնպէս ալ կիներն ու երեխաները։ Ան բազմաթիւ հեռագիրեր ուղարկած է այդ մասին Հալէպի կուսակալին: Վրայ կը հասնի արտաքսումներու վերջը. «Սկսէ՛ք գործել նախկին հրամաններու համաձայն, եւ այդ կատարեցէ՛ք որքան կարելի է շուտ, Ձեզի արդէն հաղորդուածն է, որ ճեմիյէթի ցուցմունքով որոշուած է լիովին ոչնչացնել Թուրքիոյ մէջ ապրող հայերը։ Ով որ դուրս կու գայ այդ որոշման դէմ, չի կրնար մնալ պաշտօնական դիրքին մէջ։ Ինչքան ալ դաժան ըլլան ձեռնարկուող միջոցները, պէտք է վերջ տրուի հայոց գոյութեան։ Որեւէ ուշադրութիւն մի դարձնէք ո՛չ տարիքին, ո՛չ սեռին եւ ո՛չ ալ խղճմտանքին» ։
Այդ գիշեր հայ մտաւորականներու առաջին հոսքը՝ թիւով 235 հոգի, կը ձերբակալուի Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։ Ձերբակալուածներուն ընդհանուր թիւը այս գործողութեան իբրեւ արդիւնք, կը կազմէ 2345 հոգի։ Տեղահանութեան մասին օրէնքի ընդունումէն ետք՝ 30 Մայիս 1915-ին, ձերբակալուածները կը տեղաբաշխուին ամբողջ կայսրութեան տարածքով, եւ անոնց մեծամասնութիւնը կը սպաննուի։ Շատ քիչեր, ինչպէս՝ Վրթանէս Փափազեան եւ Կոմիտաս կը փրկուին առանձնայատուկ միջամտութեան իբրեւ արդիւնք։ Թէեւ հայերը օրէնքին մէջ չէին յիշուած, բայց պարզ էր, որ օրէնքը գրուած էր անոնց համար։
Տեղահանման կ'ենթարկուի նաեւ Ալեքսանտրեթի եւ Ատանայի հայ ազգաբնակչութիւնը։ 9 Մայիսին Օսմանեան կայսրութեան կառավարութիւնը կ'որոշէ տեղահանել նաեւ արեւելեան Անատոլիոյ համակեդրոնացման ճամբարներու հայերը։ Այն մտահոգութեամբ, որ տեղահանուող հայերը կրնան համագործակցիլ ռուսական բանակին հետ, ապա տեղահանութիւնը պէտք է իրականացուէր դէպի հարաւ, բայց պատերազմական թոհուբոհի մէջ այդ հրամանը չի կատարուիր։ Վանի հերոսամարտէն ետք, կը սկսի տեղահանման չորրորդ հանգրուանը, ըստ որուն պէտք էր տեղահանուէին սահմանամերձ շրջաններուն մէջ եւ Կիլիկիոյ մէջ բնակող բոլոր հայերը ։
21 Յունիսին՝ տեղահանումներու եզրափակիչ հանգրուանին, Թալէաթ կը հրամայէ տեղահանել Օսմանեան կայսրութեան արեւելեան շրջանի տասնեակ գաւառներուն մէջ ապրող «բոլոր հայերը», բացի անոնցմէ, որոնք պետութեան համար պիտանի կը համարուէին։ Տեղահանումը կ'իրականացուէր երեք սկզբունքներու համաձայն՝
Հայերուն կ'արգիլուէր բանալ սեփական դպրոցներ, հայկական գիւղերը իրարմէ պէտք էր հեռու ըլլային հինգ ժամուան ճամբով։ Հակառակ առանց բացառութեան բոլոր հայերուն տեղահանելու պահանջին՝ Իսթամպուլի եւ Էտիրնէի (Ադրիանապոլսոյ) հայ ազգաբնակչութեան զգալի մասը չի տեղահանուիր այն մտահոգութեամբ, որ օտարերկրեայ քաղաքացիները այդ գործողութեան ականատեսը կ'ըլլան։ Իզմիրի հայկական բնակչութիւնը կը փրկուի նահանգապետ Ռահմի բէկին կողմէն, որ կը կարծէր, թէ հայոց տեղահանումը մահացու վտանգի կ'ենթարկէր քաղաքին առեւտուրը։ 5 Յուլիսին տեղահանման սահմանները արեւմտեան նահանգներու (Անգարա, Էսքիշեհիր եւ այլն), Կիրկուկի, Մոսուլի, Եփրատի հովիտի հաշուին մէկ անգամ եւս կ'ընդարձակուին եւ մօտաւորապէս 13 Յուլիս 1915-ին Թալէաթ կը յայտարարէ, որ տեղահանութիւնը կ'իրականացուի «Հայկական հարցին վերջնական լուծման համար», որ փաստացի կը նշանակէր Օսմանեան կայսրութեան մէջ, հայոց հարցին վերացումը ։
Առաջին Տեղահանումներ
Մարտ 1915-ի կէսերուն, անգլիա-ֆրանսական ուժերը կը յարձակին Տարտանելի վրայ։ Իսթամպուլի մէջ մայրաքաղաքը Էսքիշեհիր տեղափոխելու եւ տեղի բնակչութիւնը տեղահանելու նախապատրաստական աշխատանքները կը սկսին։ Վախնալով հայոց դաշնակիցներուն միանալէն՝ Օսմանեան կայսրութեան կառավարութիւնը կը մտադրէր տեղահանել Իսթամպուլի եւ Էսքիշեհիրի միջեւ ինկած ողջ հայ բնակչութիւնը։ Այն ատեն Իթթիհատի կեդրոնական կոմիտէի քանի մը համագումարներ կը կազմակերպուին, որոնց ընթացքին «Յատուկ կազմակերպութեան» ղեկավար Պեհայէտտին Շաքիր ապացոյցներ կը ներկայացնէ արեւելեան Անատոլիոյ մէջ, հայկական խումբերու գործունէութեան վերաբերեալ։ Խորհրդակցութեան ղեկավար Թալէաթ փաշա կատաղի ատելութեամբ կ'ազդարարէ, որ «պէտք է մաքրել հայերուն հաշիւը» եւ կը խոստանայ այդ մէկը իրականացնելու համար ոչինչ խնայել։ Երիտթուրքերու ղեկավար գործիչները (Նազըմ, Շաքիր, Շիւքրի, Ճաւիթ եւ ուրիշներ) միաբերան կը պահանջեն բնաջնջել բոլոր ոչ թուրք ժողովուրդները, ներառեալ՝ քիւրտերն ու արաբները, բայց առաջնահերթութիւն կը համարեն հայերուն ոչնչացումը․
Կ'ընդունուի հայոց բնաջնջման որոշումը եւ կը յանձնարարուի կառավարութեան իրականացնել զայն։ Կը կազմուի այդ հարցով զբաղող գործադիր կոմիտէ (բժիշկ՝ Նազըմ, բժիշկ Պեհայէտտին Շաքիր ու լուսաւորութեան նախարար Միտհաթ Շիւքրի) եւ լիազօրներ կը կարգուին վիլայեթներու մէջ։ Կը յանձնարարուի՝ հայերը բնաջնջել բոլոր միջոցներով։ Թալէաթի գլխաւորութեամբ կը ստեղծուի հայոց բնաջնջման տաս հազարանոց յատուկ կազմակերպութիւն մը՝ «Թեշքիլաթը մահսուսէ» լայն ճիւղաւորմամբ (50-ական հոգիով), եւ համապատասխան հրահանգներ կ'ուղարկուին բոլոր նահանգները։ 18 Փետրուար 1915-ի գաղտնի հրահանգին մէջ ըսուած էր.
15 Ապրիլին Թալէաթի, էնվեր փաշայի ու Նազըմի ստորագրութեամբ տեղական իշխանութիւններուն կ'ուղարկուի հայերուն համատարած բռնագաղթի ու ջարդերու կազմակերպման հրաման, ուր նշուած Էր․
Գազանաբար կը հոշոտուի 60,000 հայ զինուորական։ Թրքական զօրահաւաքը կ'ուղեկցուէր համատարած շուրջկալներով, որոնց ատեն մարդոցմէ «զէնքեր» հաւաքելու եւ պատերազմական տուրք գանձելու պատրուակով կ'աւերուէին հայերուն տուները, կը կողոպտուէր անոնց ունեցուածքը, կը ձերբակալուէին ու կ'աւերուէին շատերը։ Ռուսական հետախուզութիւնը 15 Մարտ եւ 3 Ապրիլ 1915-ին, Թուրքիոյ վերաբերեալ կը հաղորդէր․
Շաքիրի, որ կը պնդէր, որ «ներքին թշնամին» ոչ պակաս վտանգաւոր է, քան «արտաքին թշնամին», կը տրուին լայն իրաւասութիւններ։ Մարտի վերջին եւ Ապրիլի սկիզբին «Յատուկ կազմակերպութիւնը» կը փորձէ կազմակերպել Էրզրումի հայոց ջարդերը եւ հակահայկական քարոզչութեան համար նահանգ կ'ուղարկէ Իթթիհատի ամէնէն գլխաւոր գործակալները, ինչպէս՝ Ռեշիտ բէկը (Reşit Bey), որ աւելի դաժան ձեւերով՝ ներառեալ ձերբակալութիւններն ու կտանքները, Տիարպեքիրի մէջ, զէնք կը փնտռէր, այնուհետեւ կը դառնայ հայոց ամէնէն մոլեռանդ մարդասպանը։ Թաներ Աքչամի կարծիքով հայոց զանգուածային տեղահանութեան որոշումը ընդունուած էր Մարտին, բայց այն փաստը, որ «Իսթամպուլէն տեղահանութիւնը այդպէս ալ չ'ըլլար», կը նշանակէ, որ այդ պահուն հայոց ճակատագիրը կախուած էր պատերազմի հետագայ ընթացքէն ։
Վանի Հերոսամարտը
Սարիղամիշի պարտութենէն ետք, Վան քաղաքը ռազմավարական մեծ նշանակութիւն ունէր ոչ միայն թուրքերու, այլեւ ռուսերու համար։ 1914-էն, Հ.Յ.Դ.-ն, քաղաքին մէջ մեծ ազդեցութիւն ունենալով, գաղտնի, մեծ թիւով զինամթերք պաշարած էր։ Անդրանիկի հրամանատարութեամբ ռուսական կամաւորականներու՝ Սարային մօտենալէն Օսմանեան իշխանութիւնները դաշնակցականներէն կը պահանջեն յանձնել թրքական բանակէն փախած հայ դասալիքները, քաղաքը կը կտրեն հեռախօսային կապէն եւ կը սկսին տեղի բնակչութենէն շորթումները։ Փետրուար 1915-ին, Վանի մէջ՝ կայսրութեան միակ շրջանին մէջ, ուր հայերը մեծամասնութիւն կը կազմէին, նահանգապետ կը նշանակուի Էնվերի աներձագը՝ Ճեւտէթ բէկ, որ նշանաւոր էր բռնութիւններու հանդէպ իր հակումներով եւ զէնքի հաւաքագրման ատեն հայոց ահաբեկումներով։ Ճեւտէթ նոր վերադարձած էր Պարսկաստանի անյաջող արշաւանքէն, եւ իրեն կ'ուղեկցէր քանի մը հազար քիւրտ ու չերքէզ ոչ կանոնաւոր զինուորներ, այսպէս կոչուած «մսագործի գումարտակները»։ Թրքական կառավարութիւնը 1914-ին,կը պնդեն, որ Վանի մէջ հայեր ու քանի մը պարսկական ցեղեր կը զինեն Թուրքիոյ թշնամիները։ Վանի հայ ղեկավարները կը փորձեն հանգստացնել իշխանութիւնները եւ հաւատարմութիւն կը յայտնեն Ճեւտէթին։ Մարտ 1915-ի սկիզբը Ճեւտէթ Շատախի հայերէն մահուան եւ աքսորի սպառնալիքով կը պահանջէ 18-45 տարեկան բոլոր տղամարդիկը (4,000 տղամարդ, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ դասալիքներ) բանակին մէջ, աշխատելու համար։ Հայերը կը տրամադրեն միայն 400 հոգի, իսկ մնացեալին փոխարէն կ'առաջարկեն վճարել այսպէս կոչուած «ազատման հարկ» (բանակին մէջ, ծառայելու փոխարէն օրէնքով թոյլատրուած որոշակի գումարի վճարում), որ կը մերժուի Ճեւտէթին կողմէն։ Միջադէպ մըն ալ տեղի կ'ունենայ, երբ Ճեւտէթ հայ-թրքական ութ հոգինոց խումբ մը կ'ուղարկէ Շատախ գիւղ, ուր պէտք է քննարկէին հայը բանտին մէջ պահելու պատմութիւնը։ Ճամբան խումբին բոլոր չորս հայ անդամները կը սպաննուին։ 17 Ապրիլին Ճեւտէթ «մսագործի գումարտակները» կ'ուղարկէ վերացնելու Շատախի հայերը, բայց անկարգապահ զօրքը կը յարձակի մօտակայ գիւղերուն վրայ  ։
Զանգուածային սպանութիւնները կը սկսին 19 Ապրիլին, երբ Վանի շրջակայքը, կը սպաննուի շուրջ 2,500 հայ, իսկ յաջորդող քանի մը օրերուն՝ եւս 50,000: Հայոց վրայ յարձակումները կը հրահրուէին Իթթիհատի կողմէն, որ հետագային կը խոստանան Վանի երկու ժեներալ-նահագապետերը՝ Իպրահիմ Արուաս եւ Հասան Թաշին ։ Իսլամներուն մահուան սպառնալիքով արգիլուած էր օգնել հայերուն։ Վանի հայերը, սպասելով յարձակման, քանի մը շաբաթ կ'ամրացնեն քաղաքին իրենց հատուածը եւ չորս շաբաթներու ընթացքին, արդիւնաւէտ դիմադրութիւն կը ցուցաբերեն։ Վանի հայ բնակչութիւնը կը կազմէր մօտաւորապէս 30, 000 հոգի, որոնցմէ միայն 1,500-ը զինուած էր։ Զէնքը շատ յաճախ կ'ըլլար ինքնաշէն տարբերակով։ 16 Մայիսին, երբ ռուսական բանակը կը մօտենայ Վանի, թուրքերը հարկադրուած կը հեռանան, եւ ռուս հրամանատար Նիքոլաեւ Վանի մէջ, կը հռչակէ հայկական կառավարումը։ Վեց շաբաթէն, ռուսերը կը պահանջեն տանիլ այն հայերը, որոնք կրնային հեռանալ  ։
Վանի իրադարձութիւնները նախապէս մշակուած բնոյթ չունէին, հայերը կը փորձէին հնարաւոր փախուստի միջանցք պահել դէպի Պարսկաստան, իսկ Ճեւտէթ պատժամիջոցներ կ'օգտագործէր իրեն տեսանելի «հայկական վտանգը» ճնշելու համար։ Անոր գործողութիւնները այն ատենուան համար բնորոշ չէին։ Նոյն ժամանակահատուածին մէջ, տեղին կ'ունենան նաեւ Պիթլիսի քիւրտերու եւ Պաշկալէի ասորիներու ապստամբութիւնները:
Տեղահանութիւններու Շարունակութիւն
Եթէ ընդհանուր տեղահանութիւնները նախապէս ծրագրուած չէին, այնուամենայնիւ Մարտ 1915-ին խորհրդակցելէն ետք Իթթիհատի ներկայացուցիչները կը սկսին քարոզել հայոց զանգուածային սպանութիւնները։ Վանի իրադարձութիւնները եւ ըստ թրքական պաշտօնական վիճակագրութեան՝ 150,000 իսլամներու սպանութիւնները (Խալիլ Պերքթայ կը ներկայացնէ հայոց կողմէն 1915-ին, Անատոլիոյ մէջ, սպաննուած 12, 000 իսլամներու թիւը) նոյնպէս իբրեւ առիթ կ'օգտագործուին իշխանութիւններուն կողմէն հակահայ գործողութիւններուն համար։ 24 Ապրիլ 1915-ին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, կը ձերբակալուին 235 երեւելի հայեր, որոնք հետագային կ'աքսորուին։ Անոնց կը հետեւի 600 հայերու ձերբակալութիւնը, այնուհետեւ 5000-ի։ Անոնց մեծամասնութիւնը կը սպաննուի Իսթամպուլի մերձակայքը։ Այս գործողութիւնները որեւէ հիմք չունէին, եւ ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորկընթաուի հետ զրոյցի մը ընթացքին, Թալէաթը այս գործողութիւնները կը բնութագրէ իբրեւ «ինքնապաշտպանութիւն»։ 30 Մայիս, 1915-ին Օսմանեան կայսրութեան նախարարներուն խորհուրդով կ'ընդունուի Տեղահանութեան մասին օրէնքը, ըստ որուն ռազմական հրամանատարութիւնը լիազօրուած ճնշած էր բնակչութեան զինուած ապստամբութիւնները եւ տեղահանած դաւաճանութեան կամ լրտեսութեան մէջ կասկածուողները։ Օրինակ հաղորդելու նպատակով, կը նախատեսուէին տեղահանուածներուն պահակներ եւ կորսնցուցած ունեցուածքի փոխհատուցում տրամադրել, բայց գործնականին մէջ այս պայմաններէն ոչ մէկը չ'իրականանար: Հայոց բնաջնջման գործին մէջ, գլխաւոր դերակատարութիւնը ունէր Էրզրումի մէջ տեղակայուած «Յատուկ կազմակերպութիւնը» (تشکیلات مخصوصه), որ ունէր մինչեւ 34,000 անդամ, որոնց գերակշիռ մասը կը կազմէին «չեթերը»՝ բանտերէն ազատ արձակուած յանցագործները։ «Յատուկ կազմակերպութիւնը» անմիջապէս կ'ենթարկուէր Թալէաթին։ Առաջին անգամ ան ինքզինք կը ցուցադրէ 1914 -ին, ռուսական զօրքերու նահանջի շրջաններուն մէջ, հայոց դէմ բռնութիւններուն ատեն՝ Վանի դէպքերէն վեց ամիս առաջ, որ հայոց տեղահանութեան պաշտօնական պատճառը կ'ըլլայ։ Զանգուածային սպանութիւններուն մէջ, գործօն մասնակցութիւն կ'ունենայ նաեւ երկիրի յատուկ ծառայութիւնները ղեկավարող եւ մահուան յատուկ գումարտակներ ստեղծած Պեհայէտտին Շաքիրը ։
18 Ապրիլին Էրզրումի մերձակայքը, տեղի կ'ունենայ թրքական զանգուածային հանրահաւաք մը, որուն ընթացքին, հայերը կը մեղադրեն դաւաճանութեան մէջ, իսկ անոնց օգնող իսլամները կը նախազգուշացնեն, որ անոնք նոյնպէս կը կիսեն հայոց ճակատագիրը։ Յաջորդող շաբաթներու ընթացքին, Էրզրումի նահանգի հայերը թրքական յարձակումներու առարկայ կը դառնան։ Մայիսի կէսերուն ջարդեր տեղի կ'ունենան Խնուսի մէջ եւ անոր մերձակայքը, ուր կը սպաննուի 19,000 հայ։ Նահանգի միւս գիւղերուն հայերը կը տեղահանուին Էրզրում, անոնցմէ շատերը կը մահանայ անօթութենէն, ծարաւէն եւ տանջալլկութենէն, իսկ ողջ մնացածները Կամախի կիրճի լանջերէն կը նետեն գետը։ Էրզրումի 65,000 հայ բնակչութեան մեծամասնութիւնը Յունիս-Յուլիս 1915-ին, կը տեղահանուի կամ կը սպաննուի Կամախի կիրճերուն մէջ, մնացեալները կը տեղահանեն Հալէպ կամ Մուսուլ, ուր քանի մը հոգի կը յաջողի ողջ մնալ։ Էրզրումի մէջ, կը ձգեն շուրջ 100 հայ, որոնք կ'աշխատէին ռազմական կարեւորագոյն հարցերուն մէջ։ Երզնկայի հայերը նոյնպէս հիմնականին մէջ, կը սպաննուին Կամախի կիրճերուն մէջ։ Պեյպուրթի՝ Էրզրումի նահանգին եւս մէկ քաղաքի հայերէն սկիզբը՝ դրամ կը վերցնեն եւ երիտասարդ աղջիկներուն՝ անվտանգութեան երաշխիքներ կու տան, ապա անոնց վրայ կը յարձակին «չեթերը»։ Դէպի Երզնկա ետ փախչողները կը գնդակահարեն ոստիկանները ։
Օրտուէն կիները եւ երեխաները Սամսոն տեղափոխուելու պատրուակով կը բարձրացնեն բեռնանաւերը, ապա, կը տարուին բաց ծով եւ նաւէն դուրս կը նետուին։ Կարմիր մահիկի հիւանդանոցի հայուհիները կ'անարգուին. Տրապիզոնի նահանգապետը կը բռնաբարէր զանոնք եւ կը պահէր իբրեւ հարճեր ։ Թրքահայաստանի հարաւային մասը հայերէն կը մաքրուի։ Հակառակ Պիթլիսի հայոց օրինապաշտութեան՝ Ճեւտէթ սկիզբը՝ անոնցմէ փրկագին կը պահանջէ, ապա շատերը կախաղան կը բարձրացնէ։ 25 Յուլիսին քաղաքը կը շրջապատուի Ճեւտէթի զօրքերուն կողմէն, եւ կարճ պաշարումէն ետք քաղաքին հայկական մասը անձնատուր կ'ըլլայ։ Տղամարդիկ կը սպաննուին, իսկ երիտասարդ աղջիկներուն կու տան տեղացի թուրքերուն ու քիւրտերուն, մնացեալ հայ բնակչութիւնը, կ'ուղարկուի հարաւ, որոնք խեղդամահ կ'ըլլան Տիգրիսի մէջ։ Պիթլիսի մէջ, ընդհանուր առմամբ կը սպաննուի 15,000 հայ, անոնց տուները կը տրուին թուրք եւ քիւրտ մուժահիրներուն ։
Միաժամանակ սպանդի կ'ենթարկուի Պիթլիսի շրջակայ գիւղերու հայ բնակչութիւնը։ Պիթլիսէն ետք, Ճեւտէթ կ'ուղեւորուի Մշոյ նահանգ, ուր թուրքերու ու քիւրտերու մայիսեան յարձակումներէն ետք, կը տիրէր ժամանակաւոր խաղաղութիւն։ Ճեւտէթի՝ նահանգ այցելելէն ետք, կը սկսին հայութեան ղեկավարներու կտտանքները, տղամարդիկ կը սուինահարուին, կիները եւ երեխաները կը փակուին ախոռներուն մէջ եւ ողջ-ողջ կը հրկիզուին։ Ապա, Ճեւտէթն ու թուրք-քրտական ջոկատները կը յարձակին Սասունի հայութեան վրայ, որոնք կը պաշտպանուին, մինչեւ որ կը վերջանայ զինամթերքն ու սնունդը։ Սեւ ծովու ծովափնեայ քաղաքներուն մէջ, հայերը նաւերու մէջ կը նստեցնեն, այնուհետեւ ջրախեղդ կ'ընեն։ Բնաջնջման կ'ենթարկուին նաեւ աւետարանական եւ կաթողիկէ դաւանանքի հայերը։ Խարբերդի մէջ, 13,000 հայ զինուորներու հետ կը սպաննուի նաեւ ամերիկացի միսիոնարներու կողմէն հիմնադրուած Եփրատ վարժարանի ուսանողներն ու դասախօսները։ Նոյն բախտին կ'արժանանան նաեւ՝ Մերզիֆոնի հայերը, ուր ամերիկեան աւետարանական միսիոնարներու ղեկավարութեամբ կը գործէր Անատոլիոյ վարժարանը։ Մարզուանի 12, 000 հայոց մեծամասնութիւնը տեղահանելէն ետք, վարժարանի նախագահը ամերիկեան դեսպանի միջոցով Էնվերէն ու Թալէաթէն վարժարանի անդամներուն համար անվտանգութեան երաշխիքներ կը ստանայ, բայց նահանգապետը կը յայտարարէ, որ ինք տեղեակ չէ երաշխիքներու մասին եւ մնացեալ հայերը կը տարհանէ անապատ, ուր անոնք կը մահանան։ Տեղահանման կ'ենթարկուին նաեւ Անգարայի հայերը, որոնց մեծ մասը կաթողիկէ էր ։
Ի տարբերութիւն այլ տեղահանութիւններու, որոնք տեղի հայ համայնքներու շրջանակներուն մէջ, չէին տարբերիր իշխանութիւններու տեսանկիւնէն անմեղներուն «մեղաւորներէն», Կիլիկիոյ տեղահանութիւնները արդէն տարբերութիւն չէին դներ հայ յեղափոխական եւ այլ համայնքներու միջեւ։ Այս տեղահանութիւնները կապ չունէին նաեւ սահմանի մօտիկութենէն եւ կը վերաբերէին Օսմանեան կայսրութեան բոլոր հայերուն։ Այս տեղահանուածներուն չէին տրամադրեր սնունդ, որ փաստացի կը նշանակէր սովամահութիւն։ Անոնք պաշտպանուած չէին եւ ճամբան կ'ենթարկուէին օսմանեան անկանոն ուժերու, քիւրտերու, չերքէզներու եւ այլ իսլամական ցեղերու կողոպուտին ու բռնութիւններուն, որուն իբրեւ արդիւնք, անապատին մէջ գտնուող վերջնակէտ կը հասնէր տարհանուողներուն մօտաւորապէս 20%-ը միայն։ Նոյն բանը տեղի կ'ունենայ ողջ Արեւելեան Անատոլիոյ հայերուն հետ։ Արեւմտեան նահանգներու հայերը համեմատաբար անխոչընդոտ կը հասնին մինչեւ Տէր Զօր, ուր հետագային, շատերը կա՛մ կը մահանան, կա՛մ կը սպաննուին։ Անատոլիոյ հայ համայնքներու ընդհանուր կազմաքանդման գործընթացը կը սկսի 24 Ապրիլ, 1915-ին, երբ կը ձերբակալուին եւ Անգարա կը տարհանուին Կոստանդնուպոլսոյ հայ համայնքին ղեկավարները։ Յունիսի կէսերուն գրեթէ բոլորը սպաննուած էին։ Այդ ընթացքին, գրեթէ ամբողջութեամբ ոչնչացուած էին Պիթլիսի եւ Էրզրումի հայ համայնքները։ 9 Յունիսին Ներքին գործերու նախարարութիւնը Էրզրումի նահանգապետին նամակ կ'ուղարկէ՝ պահանջելով վաճառել տեղահանուած հայոց ունեցուածքը, որոնց վերադարձը չէր ակնկալուեր։ 1915-ի ամրան, տեղահանութեան աշխարհագրութիւնը կ'ընդարձակի՝ ներառելով ներկայիս Սուրիոյ շրջանները։ Ըստ տեղահանութիւններու նախագիծին՝ հայերը պէտք չէ գերազանցէին տեղի բնակչութեան 10%-ը, որ կ'արտացոլէր երիտթուրքերու վախը հայոց կուտակումներէն։ Փաստեր կան կարծելու, թէ Տէր Զօրի անապատին շուրջ գտնուող ճամբարներու մինչեւ 150,000 հոգիի սպանութիւնը կատարուած է չերքէզներու, չեչեններու եւ արաբներու կողմէն ։
Սպանութիւններու վերաբերեալ ամէնէն արժէքաւոր վկայութիւններէն մէկը ձգած են օսմանեան արաբ չորս պաշտօնեաներ, որոնք ռուսական կողմ կ'անցնին եւ հետագային տեղահանութիւններու մանրամասնութիւնները կը պատմեն Մարք Սայքսին։ 1915-ին Տրապիզոնի մէջ գտնուող հրամանատար Սաիտ Ահմետ Մուխտերա ալ-Պահաժայի խօսքերով՝ ան գիտէր, որ հայոց տեղահանութիւնը կը նշանակէր ոչնչացում, եւ ինք տեղեակ էր դասալիքները առանց դատի գնդակահարելու գաղտնի հրամանէն։ Հրամանատար Սաիտ Ահմետ յայտնած է, որ գաղտնի հրամանին մէջ «դասալիքներ» բառին փոխարէն գրուած էր «հայեր», որ կը վկայէ, թէ կեդրոնական իշխանութիւնները կը գիտակցէին իրենց արարքներուն սխալ ըլլալը եւ ամէն ձեւով կը փորձէին քողարկել զանոնք ։
Հայոց սպանութիւնները կ'ուղեկցուէին կողոպուտով ու գողութեամբ։ Վաճառական Մեհմետ Ալիի (Mehmed Ali) խօսքերով՝ Ասենթ Մուսթաֆա եւ Տրապիզոնի նահանգապետ Ճեմալ Ազմի իւրացուցած էին հայոց՝ 300,000 - 400,000 թրքական ոսկեայ ֆունտ արժողութեամբ թանկարժէք իրեր (այդ օրերուն՝ շուրջ 1,500,000 ԱՄՆ տոլար)։ Հալէպի, ԱՄՆ հիւպատոսը կը զեկուցէր Ուաշինկթըն, որ Թուրքիոյ մէջ կը գործէր «յափշտակութիւններու հսկայական համակարգ մը»։ Տրապիզոնի հիւպատոսը կը յայտնէր, որ ամէն օր կը տեսնէ, ինչպէս է «թուրք կիներուն եւ երեխաներուն ամբոխը գիշանգղերու պէս կը հետեւէր ոստիկանութեան ու կը տանէր ամէն ինչ, որ կրնային», եւ որ Տրապիզոնի մէջ Իթթիհատի Քոմիսարին տունը լեցուն էր ոսկիով եւ թանկարժէք իրերով, որոնք կողոպուտներէն իր բաժինը կը կազմէին ։
1915-ի ամրան վերջը, կայսրութեան հայ բնակչութեան զգալի մասը սպաննուած էր։ Հակառակ Օսմանեան կայսրութեան իշխանութիւններու փորձերուն՝ ծածկելու ատիկա՝ Եւրոպա հասած փախստականները կը պատմէին հայ բնակչութեան ոչնչացման մասին։ 27 Ապրիլ 1915-ին Ամենայն հայոց կաթողիկոսը կոչ կ'ընէ ԱՄՆ-ին եւ Իտալիոյ թոյլ չտալու եւ դադրեցնելու ջարդերը։ Դաշնակից պետութիւնները հրապարակայնօրէն կը դատապարտեն օսմանեան իշխանութիւններու թոյլտուութեամբ թուրքերու եւ քիւրտերու կողմէն հայոց ջարդերը, բայց պատերազմի պայմաններուն մէջ այլ բան անկարող էին ընելու հայոց վիճակը թեթեւցնելու համար։ Մեծն Բրիտանիոյ մէջ պաշտօնական հետաքննութենէն ետք, կը հրատարակուի «Օսմանեան կայսրութեան մէջ, վերաբերմունքը հայոց նկատմամբ» փաստաթուղթերու գիրքը, իսկ Եւրոպայի եւ ԱՄՆ-ի մէջ, փախստականներու համար հանգանակութիւններ կը սկսին։ Կեդրոնական եւ Արեւմտեան Անատոլիոյ հայոց ոչնչացումը կը շարունակուի նաեւ 1915-ի Օգոստոսէն ետք ։
Բժշկական Փորձարկումներ հայոց Վրայ
Օսմանեան հայոց ոչնչացման իբրեւ արդարացում, կը գործածուէր նաեւ կենսաբանական հիմնաւորումը։ Հայերը կ'անուանուէին «վտանգաւոր մանրէներ», որոնց կը վերագրուէր կենսաբանական աւելի ցած կարգավիճակ մը, քան իսլամներուն։ Այս քաղաքականութեան գլխաւոր քարոզիչը բժիշկ Մեհմետ Ռեշիտն էր՝ Տիարպեքիրի նահանգապետը, որ առաջինը կը հրամայէ տեղահանուողներուն ոտքերը պայտել։ Ռեշիտ նաեւ կը կիրարկէր հայոց խաչելութիւնը՝ նմանակեղծելով Քրիստոսի խաչելութիւնը ։ 1978 -ին թրքական պաշտօնական հանրագիտարանը Ռեշիտը կը բնութագրէ իբրեւ «հոյակապ հայրենասէր» ։
Տանելի կենցաղային պայմաններու եւ դեղորայքի բացակայութիւնը թրքական բանակին մէջ, կը յանգեցնեն համաճարակի տարածման՝ խլելով իւրաքանչիւր տասներորդ զինուորին կեանքը։ Երրորդ բանակի բժիշկ Թեւֆիկ Սալիմի հրամանով բծաւոր տիֆի դէմ պատուաստանիւթ գտնելու նպատակով Երզնկայի կեդրոնական հիւանդանոցին մէջ, փորձեր կը կատարուին հայ զինուորներու եւ ռազմական ուսումնարաններու սաներուն վրայ, որոնցմէ շատերը կը մահանան։ Ապացոյցները ցոյց կու տան այս բոլորին մէջ, Պեհայէտտին Շաքիրի մասնակցութիւնը։ Փորձերը անմիջականօրէն կ'անցընէր Իսթամպուլի բժշկական դպրոցի պրոֆեսոր Համտի Սուաթ, որ հիւանդները կը ներարկէր տիֆով վարակուածի արիւնով։ Պատերազմի աւարտէն ետք, այս գործին քննման ատեն Իսթամպուլի ռազմական դատարանին կողմէն Համտի Սուաթ կը տեղափոխուի բժշկական դպրոցին դարմանատունը «սուր փսիխոզ» ախտորոշմամբ հարկադիր բուժման ։
Այսօր Թուրքիոյ մէջ, Համտի Սուաթ կը համարուի թրքական մանրէաբանութեան հիմնադիրը, եւ անոր նուիրուած է Իսթամպուլի յիշատակի տուն-թանգարանը։ Անոր փորձարկումները կը հաստատուին Օսմանեան զինուած ուժերու գլխաւոր համաճարակային տեսուչ Սուլէյման Նումանի (Süleyman Numan) կողմէն։ Փորձարկումներուն կ'ընդդիմանան Թուրքիոյ գերմանացի բժիշկներ, ինչպէս նաեւ քանի մը թուրք բժիշկներ։ Անոնցմէ մէկն էր՝ Ճեմալ Հայտար (Cemal Haydar), որ անձամբ ներկայ գտնուած էր փորձարկումներուն եւ 1918-ին ներքին գործոց նախարարին բաց նամակով զանոնք բնութագրած է իբրեւ «բարբարոսական» եւ «գիտական յանցագործութիւն»։ Հայտարի կ'աջակցի Երզնկայի Կարմիր մահիկ հիւանդանոցի գլխաւոր բժիշկ Սալահետտին, որ իր աջակցութիւնը կ'առաջարկէ իշխանութիւններուն բժշկական փորձարկումներու կազմակերպիչներուն եւ իրագործողները գտնելու գործին մէջ։ Պաշտպանութեան նախարարութիւնը կը հերքէ իր հասցէին հնչող մեղադրանքները, բայց Հայտար եւ Սալահետտին կը պնդեն իրենց համոզումները։ Անցումային շրջանի քաղաքական խառնաշփոթին իբրեւ արդիւնք, փորձարկումներու մեղաւորները կը յաջողին խոյս տալ պատիժէն։ Համտի Սուաթ կը հրապարակէ իր հետազօտութիւններուն արդիւնքները, ուր կը նկարագրէր «դատապարտուած յանցագործներու»ն վրայ իր փորձարկումները ։ 1919-ին ռազմական դատարանին անցուցած հետաքննութեան իբրեւ արդիւնք, յայտնի կը դառնան հայ երեխաներու եւ յղի կիներու թունաւորման փաստեր Տրապիզոնի ծառայութիւններու եւ առողջապահութեան բաժանմունքի ղեկավար Ալի Սաիպի կողմէն (Ali Saib)։ Թոյնէն հրաժարողները կը ստիպէին զայն ընդունիլ բռնի ուժով կամ զիրենք կը խեղդէին ծովը։ Տեղահանումներու իբրեւ արդիւնք, ողջ մնացած եւ Միջագետքի ճամբարներ հասած հայերը Սաիպ կը սպաննէր՝ մորֆինի մահացու չափաբաժին մը կամ թունաւոր նիւթեր ներարկելով։ Ֆրանսացի եւ թուրք ականատեսները կը հաստատեն հիւանդանոցներուն եւ դպրոցներուն մէջ, երեխաներու թունաւորուելու փաստերը։ Սաիպ կ'օգտագործէր նաեւ շարժական շոգեբաղնիքներ (Etüv), որոնց մէջ երեխաները կը սպաննէին գերտաք շոգիով ։
Հայոց Ինքնապաշտպանութիւնը
Անտիոքէն ոչ հեռու՝ Մուսա լերան շրջանին մէջ, ապրող հայ բնակչութիւնը, կանխազգալով սպանութիւնները, Յուլիս 1915-ին իշխանութիւններէն կը փախչի լեռները եւ հոն յաջող ինքնապաշտպանութիւն մը կը կազմակերպէ՝ թրքական զօրքերուն յարձակումները կանխելով եօթ շաբաթ։ Մօտաւորապէս 4,000 հոգի կը փրկուի ֆրանսական ռազմական նաւերով եւ կը տեղափոխուի Պոր-Սաիտ։ Փրկուողներուն մէկ մասը հետագային կը մտնէ ֆրանսական Արեւելեան լեգէոնի կազմին մէջ եւ ինքզինք կը դրսեւորէ յատկապէս 1918-ին Արարի մէջ, թուրքերու դէմ կռուելու համար։ Մուսա լերան ինքնապաշտութեան մասին գրուած է Ֆրանց Վերֆելի հանրաճանաչ «Մուսա լերան քառասուն օրերը» վէպին մէջ ։
Հայկական ինքնապաշտպանութիւններ տեղի կ'ունենան նաեւ Ուրֆայի, Մշոյ եւ քանի մը այլ վայրերու մէջ։
Թուրքերն ու Գերմանացիները Ընդդէմ հայոց Բնաջնջման
Իսլամներու կողմէն հայերուն օգնութիւն ցուցաբերելը բաւական բարդ խնդիր էր, որովհետեւ հայերուն օգնութիւն ցուցաբերողը մահուան կը դատապարտուէր։ Այնուամենայնիւ, յայտնի են թրքական ընտանիքներու կողմէն հայ երեխաներու փրկութեան, ինչպէս նաեւ օսմանեան իշխանաւորներուն ընդդիմանալու բազմաթիւ դէպքեր, որոնք կը հրաժարէին մասնակցելէ հայ բնակչութեան սպանութիւններու գործին մէջ։ Տեղահանութիւններու դէմ կ'արտայայտուի Հալէպի քաղաքապետ Մեհմետ Ճելալ պէյ՝ յայտարարելով, թէ ապրելու իրաւունքը իւրաքանչիւր մարդու բնական իրաւունքն է, եւ կ'արգիլէ որեւէ ճնշում հայ բնակչութեան դէմ. նոյնը կ'ընեն նաեւ Զմիւռնիոյ եւ Ադրիանապոլիսոյ նահանգապետեր Ռահմի եւ Ատիլ բէկերը։ Ճելիլ բէկ Յուլիս 1915-ին պաշտօնանկ կ'ըլլայ։ Տէր Զօրի անապատին մէջ, համակեդրոնացման ճամբարի հրամանատար Ալի Սուետ Բէկ կը փոխարինուի՝ հայոց հանդէպ բացառիկ դաժանութիւն ցուցաբերած Զէքի բէկով։ Երիտթուրքերու առաջնորդներէն մէկը՝ Ճեմալ փաշա, իր յուշերուն մէջ կը գրէր, որ սարսափած էր հայոց դէմ կատարուած յանցագործութիւններէն եւ փորձած էր թեթեւցնել անոնց վիճակը, բայց պատմաբանները այս հարցին կը վերաբերին մեծ կասկածով ։
Օսմանեան Կայսրութիւնը եւ Հայաստանի Հանրապետութիւնը 1918-1923 թուականներուն
Ըստ Մուտրոսեան հաշտութեան պայմանագիրի ն՝ դաշնակից տէրութիւնները կը պարտաւորուէին պատժել թուրքերը եւ պարգեւատրել հայերը։ Ռազմավարական կարեւոր ճամբաներու վրայ վերահսկողութեան անհրաժեշտութիւնը պնդելով, ինչպէս նաեւ ռազմագերիներու ազատումը եւ Անդրկովկասէն թրքական զօրքերու դուրս բերումը՝ Մեծն Բրիտանիա կը համաձայնի հայկական վեց նահանգներէն «թրքական զօրքերու դուրսբերման» պահանջը փոխարինելու «անկարգութիւններու պարագային այդ նահանգները զօրք մտցնելու դաշնակիցներու իրաւունքով»։ Այնուամենայնիւ, դաշնակից ուժերը չէին պատրաստուած կատարելու պայմանագիրին այդ կէտը։ Երեւանի նահանգէն տեղահանման ատեն, թրքական բանակը կը կողոպտէ եւ կը տանի՝ ինչ որ հնարաւոր էր՝ սննդամթերքի պաշար, տնային անասուններ, աշխատանքի գործիքներ, հագուստ, կահոյք, նոյնիսկ դռներ, պատուհաններ եւ երկաթագիծի գերաններ։ Երբ հայկական բանակը 1918-ին կը գրաւէ Ալեքսանդրապոլը, երկաթագիծի կայարանին մէջ, ոչ մէկ գնացքաքարշ կամ վակոն չկար։ 1918-1919 թուականներու ձմեռը սնունդէն, հագուստէն ու դեղորայքէն զրկուած Հայաստանին կ'ուղեկցին մարդոց զանգուածային մահերը։ Անօթութեան եւ ցուրտի պայմաններուն մէջ, ողջ մնացածները կը դառնային բծաւոր տիֆի զոհեր։ Իբրեւ արդիւնք, կը մահանայ շուրջ 200,000 հայ, այսինքն՝ Հայաստանի բնակչութեան 20%-ը։ 1919 -ին 8,7 ծնեալներու դիմաց մահացողներուն թիւը կը կազմէր 204,2 հոգի ամէն 1000 բնակչի դիմաց։ Հայաստանէն նահանջի ատեն, թրքական բանակին գործողութիւնները, ըստ կարգ մը պատմաբաններու կը գնահատուին իբրեւ ցեղասպանութեան շարունակութիւն ։
Թուրքիոյ Հայ Բնակչութիւնը
Ամէնէն վիճելի հարցերէն մէկը զոհերու թուաքանակն է, որուն պատասխանը շատ յաճախ կախեալ է քաղաքական նախապատուութիւններէն։ Զոհերու ճշգրիտ հաշուարկ հնարաւոր չէ ընել, եւ գնահատականը կը հիմնուի ուղղակի յայտանիշներու եւ վկայութիւններու վրայ։ Նման յայտանիշներէն կը համարուի Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայ բնակչութեան թուաքանակը։ Հայկական հարցին յյառաջացումէն ի վեր, հայոց ժողովրդագրական կշիռը Թուրքիոյ մէջ կը դառնայ քաղաքական հարց՝ ձգտելով ցոյց տալ, որ հայերը իսլամական բնակչութեան կողքին կը կազմէին չնչին փոքրամասնութիւն մը։ 1864-1866 թուականներու բարեփոխումներու քողին տակ Էրզրում նահանգը (նախկին Էրմենիստան նահանգութիւն) կը բաժնուի պատուաւորներուն (Mutasarrıf) կողմէն կառավարուող եօթ մասերու։ Էրզրում նահանգին մէկ մասը կը տրուի Տիարպեքիր գաւառին։ Այնուամենայնիւ, նահանգին բնակչութեան կազմին մէջ, հայերը մեծամասնութիւն կը կազմէին, եւ 1878 -ին ամբողջական շրջաններու հեռացման եւ ուրիշներու յաւելումին հետեւանքով Էրզրումի նահանգը կը բաժնուի չորս նահանգներու՝ Էրզրումի նահանգ, Վան, Հաքյարի եւ Մուշ։ 1886 -ին Բարձր դուռը Հայկական լեռնաշխարհը կը բաժնէ այս անգամ աւելի փոքր վարչական միաւորներու։ Շրջանին վերջին վերաձեւումը տեղի կ'ունենայ 1895-ին. ութ նահանգները կը միանան՝ ձեւաւորելով վեց նոր վարչական միաւորներ։ Ժողովրդագրական հաշուարկներուն մէջ, օսմանեան կառավարութիւնը ուղղափառ հայերը կաթողիկէ եւ աւետարանական հայերէն, յոյներէն եւ ասորիներէն առանձին կը հաշուէր, մինչդեռ թուրքերը, թուրքմենները, քիւրտերը, զլպաշերը, եզիտիները եւ ուրիշներ միասին կը հաշուէր միասին ։
1844-ին, Օսմանեան կայսրութեան մէջ ըստ առաջին մարդահամարին, Ասիական Թուրքիոյ մէջ, կար շուրջ 2,000,000 հայ։ 1867-ին Փարիզի Համաշխարհային ցուցահանդէսին, կայսրութեան ղեկավարութիւնը Փոքր Ասիոյ մէջ, կը յայտարարէ 2,000,000, իսկ եւրոպական Թուրքիոյ մէջ՝ 400,000 հայերու մասին: Հայոց պատրիարքութեան տուեալներով՝ 1878 -ին Օսմանեան կայսրութեան մէջ, հայոց թիւը կը կազմէր 3,000,000, 400, 000՝ եւրոպական Թուրքիոյ մէջ, 600, 000՝ Փոքր Ասիոյ արեւմուտքին մէջ, 670, 000՝ Սեբաստիոյ Տրապիզոնի, Մաժաքի եւ Տիարպաքիրի նահանգներուն մէջ։ 1881-1893 թուականներու պաշտօնական մարդահամարին մէջ, հայոց թիւը կտրուկ կը նուազի՝ 1,048 143 հոգիի։ Օսմանեան կայսրութեան տարեգիրքին մէջ (Salname) 1882 -ի՝ ոչ իսլամ տղամարդոց կողմէն վճարուող հարկ հաշուարկուած է 462,870 թրքական ֆունտի չափով, բայց ըստ նոյն տարեգիրքին՝ Թուրքիոյ նախարարներու խորհուրդը երկու անգամ աւելի հարկեր կ'ակնկալէր ոչ իսլամ բնակիչներէն։ Ըստ պաշտօնական մարդահամարին, կարգ մը քաղաքներու մէջ, հայոց գոյութիւնը չէ արձանագրուած, հակառակ անոր, որ անոնց գոյութեան մասին յստակ աղբիւրներ կան։ Օսմանեան կայսրութեան 1907-1908 թուականներու մարդահամարը նոյն հարցերը կը յառաջացնէ, ինչպէս նախորդը։ Ըստ այդ մարդահամարին՝ Էրզրումի, Պիթլիսի ու Վանի հայ բնակչութիւնը մնացած է նոյնը՝ Հակառակ 1894-1896 թուականներու ջարդերուն։ Ռայմոնտ Գէորգեան, մանրամասն ուսումնասիրելով ժողովրդագրական տուեալները, կը կարծէ, որ այդ մարդահամարը կապ չունէր հայ բնակչութեան իրական թիւը արտացոլելու հետ եւ միայն կը կրկնէր նախորդ մարդահամարին տուեալները, որոնք իրենց հերթին կը նուազեցնէին երկու անգամ։ 1912-ին Հայոց պատրիարքութիւնը Վանի, Պիթլիսի, Խարբերդի եւ Էրզրումի նահանգներու հայ բնակչութեան թիւը գնահատած է 804,500 հոգի։ 1914-ին պատրիարքութիւնը կու տայ աւելի ստոյգ տուեալներ, որոնք կայսրութեան տարածքին մէջ կը խօսին 1,845,450 հայոց մասին։ Բնակչութեան՝ մէկ միլիոնէն աւելի նուազումը կարելի է բացատրել 1894-1896 թուականներու ջարդերով, Թուրքիայէն փախուստով եւ հարկադրաբար իսլամացումով։ Բացի ատկէ, մարդահամարը ամբողջական չէր, որովհետեւ պատրիարքութեան գրագիրները մուտք չունէին բոլոր հայաբնակ վայրերը, մանաւանդ եթէ անոնք կը վերահսկուէին քրտական ցեղերու կողմէն։ Այս փաստը աւելի բնորոշ է Տիարպեքիրի նահանգին համար, որուն հայ բնակչութիւնը, ըստ պաշտօնական տուեալներու, կը կազմէր 73,226 հոգի, ըստ պատրիարքութեան հաշուարկներուն՝ 106,867, իսկ 1915-ի գարնան, նահանգէն կը տեղահանուի 120, 000 հայ։ Պաշտօնական օսմանեան վիճակագրութիւնը 1915-ին կայսրութեան հայ բնակչութիւնը կը հաշուէր 1,295,000 հոգի ։
Ըստ «Պրիթանիքա» հանրագիտարանին, գոյութիւն ունին 1 միլիոնէն մինչեւ 3,5 միլիոն թուական տուեալներ, ուր Օսմանեան կայսրութեան հայ բնակչութեան թիւը կը տատանի 1,500,000 եւ 2,500,000 հոգիի միջեւ։
Զոհերուն Թիւը
28 Սեպտեմբեր 1915-ին, Տիարպեքիրի նահանգապետ Ռեշիտ պէյ Թալէաթին ուղղուած հեռագիրին մէջ կը յայտնէ, որ նահանգէն տեղահանած է 120,000 հայ, նոյն ժամանակահատուածին մէջ, պաշտօնական օսմանեան վիճակագրութիւնը ցոյց կու տար երկու անգամ նուազ թիւ ։ Օգոստոս 1915-ին Էնվեր փաշա Էրնստ Եաքհի (Ernst Jackh) կը յայտնէ 300,000 սպաննուած հայոց մասին։ Ըստ Յովհաննէս Լեփսիուսի՝ սպաննուած է շուրջ 1 միլիոն հայ, իսկ 1919 -ին՝ դարձեալ ըստ Լեփսիուսի տուեալներուն՝ 1, 100, 000 հայ։ Անոր տուեալներով՝ միայն Անդրկովկաս թրքական ներխուժման ատեն սպաննուած է 50-էն 100 հազար հայ։ «Օգնութեան գերմանական միութենէն» (Deutscher Hilfsbund Deutscher Hilfsbund für christliches Liebeswerk im Orient) Էրնստ Զոմմեր տեղահանուածներուն քանակը կը գնահատէ 1,400,000, իսկ ողջ մնացածներունը՝ 250,000 ։ 20 Դեկտեմբեր 1915-ին Հալէպի մէջ, Գերմանիոյ հիւպատոս Ռյոսլեր կը յայտնէ, թէ մեկնելով 2,5 միլիոն հայոց ընդհանուր թիւէն՝ 800,000 զոհերու թիւը հաւանական կը թուի եւ կրնայ աւելի շատ ըլլալ։ Միաժամանակ ան կը նշէ, որ եթէ հիմք վերցուի հայ բնակչութեան 1,5 միլիոն թիւը, ապա զոհուածներուն թիւը համապատասխանաբար պէտք է նուազեցնել (այսինքն՝ զոհուածներուն թիւը կը կազմէ 480,000) ։
Համաձայն Լեփսիուսի՝ բռնի կերպով կ'իսլամանայ 250,000-էն 300, 000 հայ, ինչ որ կայսրութեան կարգ մը իսլամ առաջնորդներու դժգոհութիւնը կը յառաջացնէ։ Այսպէս, Կուտինայի մուֆտին իսլամին հակասող հը համարէ հայոց բռնի իսլամացումը։ Իսլամացումը անհաւատ երիտթուրքերու առաջնորդներու համար չունէր հոգեւոր իմաստ, բայց այդ կը հետապնդէր հայկական նոյնականացումը, աւերելու եւ հայոց քանակը նուազեցնելու քաղաքական նպատակներ, իբր թէ, որ խափանուի հայոց կողմէն ինքնավարութեան կամ անկախութեան պահանջները "Dr. Lepsius took considerable care with the figures he used, although perhaps he should have been more circumspect in accepting the figure of 1,845,450 given by the Armenian patriarchate in Constantinople as the number of Armenians living in the Ottoman Empire. Nevertheless, it is unlikely to be far wrong, if we accept the figures that Enver Pasha gave to Dr. Ernst Jackh as early as the end of August 1915 for the number of Armenians dead (300,000) and those quoted by the German Embassy on October 4, 1916. Of the approximately 2 million Armenians living in the empire, 1,500,000 had been deported and between 800,000 and 1,000,000 of those had been killed. Lepsius initially estimated the number of Armenians who had died in the empire at 1,000,000; in the 1919 edition of the Bericht he revised that figure to 1,100,000. Lepsius put the number of eastern Armenians killed during the Ottoman invasion of Transcaucasia in 1918 at between 50,000 and 100,000. Another German closely involved at the time, Ernst Sommer of the Deutscher Hilfsbund, estimated in 1919 that 1,400,000 Armenians had been deported, of whom at the time scarcely more than 250,000 were alive (Sommer, 1919). <…> Lepsius also estimated that the number of Armenians forcibly converted to Islam was between 250,000 and 300,000. There was no religious element in the forced conversions to Islam at this time. The Ittihadist rulers of the empire were unbelievers. By contrast, some Turkish Muslim leaders, imams and hodjas, expressed disapproval at what the Armenians were compelled to endure. The harsh measures against the Armenians of Kutahia were declared theologically invalid by the local mufti Forced conversion had instead a political motive: to destroy the Armenians' identity, to turn Armenians into «Turks» so that they would appear in the other column of statistics and thus weaken or nullify any Armenian demands for autonomy or independence. Some Armenians appear to have returned to their faith after the armistice, but no figures exist for them." ։
«Վերջնական Որոշման» Ընդունում
Միւս վիճելի հարցը կը հանդիսանայ Թուրքիոյ հայ բնակչութեան բնաջնջման վերաբերեալ որոշման ընդունման ժամանակը։ Այս հիմնախնդիրը ուսումնասիրող պատմաբանները (Հոլոքոստի պատմաբաններու նմանութեամբ) կը բաժնուին երկու խումբի՝ «համայնավարներու», որոնք կը կարծեն, թէ թուրքերը հայոց բնաջնջման ծրագիրներ կը մշակէին եւ Ի. դարասկիզբի իրադարձութիւնները կը համարեն 1915-ի հայոց զանգուածային բնաջնջման խաղափորձ, եւ «ֆունկցիոնալիստներու», որոնք կը կարծեն, թէ իրադարձութիւնները կը կրէին բաւական դիպուածային բնոյթ եւ տեղի ունեցած են Ա. համաշխարհային պատերազմի ատեն ծագած հայկական վտանգին մասին պատկերացումներու ազդեցութեան ներքոյ։ Այսպէս, «համայնվար» Վահագն Դադրեան՝ կարեւոր պատճառ կը տեսնէ հաւատամքի փոփոխութիւններուն անկարող ներկայացող իսլամութեան մէջ։ Դադրեան իր հայեացքները կը հիմնաւորէ անով, որ սպանութիւնները հիմնականին մէջ, տեղի կ'ունենային Ուրբաթ օրուան աղօթքէն ետք, որուն ընթացքին, մոլլաները հայոց դէմ ժիհատի կը կոչէին։ Անոր ընդդիմադիրները կը հակադարձէին՝ օրինակ բերելով իսլամներու կողմէն հայերուն օգնութիւնը եւ ընդգծելով այն փաստը, որ հայոց նկատմամբ բռնութիւնները Օսմանեան կայսրութեան մէջ, կը սկսին Թանզիմաթի ժամանակաշրջանէն ետք, երբ կայսրութիւնը կը հրաժարի հոգեւոր օրէնքներու գերակայութենէն եւ կը կանգնի արդիականացման ճամբուն վրայ։ «Ֆունկցիոնալիստներ» Ռոնալտ Սունի եւ Տոնալտ Պլոքսհեմ, օրինակ, հայերը վերացնելու պատճառները կը տեսնէին Սարիղամիշի մէջ, Օսմանեան կայսրութեան պարտութեան մէջ։ Վերլուծելով «ֆունկցիոնալիստներու» տեսակէտերը՝ մէկ այլ ուսումնասիրող՝ Ասատուրեան, կը նշէ, որ ցեղասպանութեան գաղափարները կը հասունցնեն ընկերային տարբերակման հողի եւ նպատակ ունեցող միֆերու վրայ՝ յատուկ տիրող խումբին։ Այնուամենայնիւ ուսումնասիրողներու մէջ գոյութիւն ունի որոշակի համաձայնութիւն մը այն հարցին շուրջ, որ «վերջնական որոշում» ընդունուած է մինչեւ 1915-ի Վանի ապստամբութիւնը։ Այս բանավէճին մէջ, ծայրահեղ մօտեցումներ ունին Հայաստանի մեծ թիւով պատմաբաններ՝ գտնելով, որ Օսմանեան կայսրութեան ողջ պատմութիւնը հայոց բնաջնջման նախերգանքն էր, եւ Թուրքիոյ պատմաբանները, որոնք մեծ մասամբ կը մերժեն հայկական համայնքին նպատակաուղղուած ոչնչացումը ։
Մշակութային Եղեռն
Հայ բնակչութեան բնաջնջումը, կ'ուղեկցուէր հայկական մշակութային ժառանգութեան դէմ ուղղուած գործողութիւններու շարքով։ Հայկական յուշարձաններն ու եկեղեցիները կը պայթեցնէին, գերեզմանները կը վերածուէին դաշտերու, ուր կը զբաղէին եգիպտացորենի եւ հացահատիկի մշակմամբ, քաղաքներու հայկական թաղամասերը կ'աւերուէին կամ կը բնակեցուէին թուրք կամ քիւրտ բնակչութեան կողմէն եւ կ'անուանափոխուէին ։
1914-ին Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց պատրիարքութեան հաշուեկշռին մէջ կը հաշուեն ոչ նուազ քան 2549 ծխական համայնք, որուն մէջ աւելի քան 200 վանք եւ 1,600 եկեղեցի ։ Ցեղասպանութեան քաղաքականութեան իրականացման ընթացքին, եւ հին զտումներէն ետք, կը վերացուին բազմաթիւ հայկական ճարտարապետութեան յուշարձաններ։ Մեծ թիւով տաճարներ կ'աւերուին, աւելի շատերը կը վերածուին մզկիթներու եւ իջեւանատուներու։ Մինչեւ 1960, թրքական քաղաքականութիւնը կը կայանար Թուրքիոյ տարածքին մէջ, հայոց գոյութեան վկայութիւններու վերացման մէջ։ Միայն 1960-ական թուականներուն, գիտնականները հայկական հոգեւոր ժառանգութեան յուշարձաններու գրանցման եւ փրկութեան հարց կը բարձրացնեն։ 1974-ին, Թուրքիոյ մէջ գիտնականները կը նոյնականացնեն հայկական եկեղեցիներու եւ վանքերու 913 շինութիւն։ Յուշարձաններու կէսէն աւելին չէր պահպանուած մինչեւ մեր օրերը, իսկ մնացածներէն 252-ը քանդուած են եւ միայն 197-ն կը գտնուին այս կամ այն չափով պիտանի վիճակի մէջ ։
1980-ական թուականներու վերջերուն եւ 1990-ական թուականներու սկիզբներուն, անգլիացի պատմաբան եւ գրող Ուիլիամ Տալրիմփլ կը գտնէ հայկական պատմական յուշարձաններու շարունակական աւերման ապացոյցներ։ Կարգ մը յուշարձաններ խարխլուած էին երկրաշարժներէն ու իշխանութիւններու անուշադրութենէն, բայց կային նաեւ գիւղացի ոսկի որոնողներու կողմէն քանդուած շինութիւններ, որոնք կը փնտռէին հայկական գանձեր, որոնք, ըստ անոնց, թաղուած են եկեղեցիներու տակ, կան նաեւ փլուզումներու կանխամտածուած ակնյայտ օրինակներ։ Աւելի վաղ ֆրանսացի պատմաբան Ջ. Մ. Թիերի հեռակայ կարգով կը դատապարտուի երեք ամիս հարկադիր աշխատանքներու այն բանին համար, որ փորձած էր վերստեղծել Վան քաղաքին հայկական եկեղեցւոյ յատակագիծը։ Ան նաեւ կը նշէր, որ 1985-ին, իշխանութիւնները կը ցանկային քանդել Օշավանք հայկական եկեղեցին, բայց չեն յաջողիր, որովհետեւ տեղի բնակիչները կ'ընդդիմանան, որոնք եկեղեցին կ'օգտագործէին իբրեւ հացահատիկի պահեստ։ Ուիլիամ Տալրիմփլի կարծիքով՝ հայկական յուշարձաններու ոչնչացումը կ'արագանայ թրքական պաշտօնատար անձերուն վրայ յարձակող հայկական ահաբեկչական կազմակերպութիւններուն ի յայտ գալէն ետք ։