cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ս. Սոֆիա տաճար (Կ. Պոլիս)
Տաճարը՝ իբրեւ մզկիթ (1453-1935 թուականներ)
Մեհմետ Բ. կը հրամայէ եկեղեցւոյ մզկիթին վերածելու գործընթացին զուգահեռ անմիջապէս սկսիլ եկեղեցւոյ վերանորոգման աշխատանքները: 1 Յունիս 1453-ին Մեհմետ ուրբաթօրեայ առաջին աղօթքը կ'իրականացնէ վերանորոգուած մզկիթին մէջ : Ս. Սոֆիա տաճարը կը դառնայ Կ. Պոլսոյ կայսերական առաջին մզկիթը : Քաղաքին մէջ գտնուող տուներուն մեծ մասը եւ ապագայ Թոփքափը պալատին տարածքը կը դառնան Վաքըֆի մաս: 1478-էն սկսեալ 2360 խանութներ, 1300 տուներ եւ ոչխարի գլուխ ու տոտիկ վաճառող 23 խանութներ իրենց եկամուտը կը սկսին տալ վաքֆին : 1520-ին եւ 1547-ին կայսերական հրովարտակներու համաձայն Փակ շուկայէն որոշ մասեր եւ խանութներ եւս կը տրուին վաքըֆին:
Տրդատ ճարտարապետին միջամտութիւնը
Հայոց պատմիչներէն Ստեփանոս Ասողիկ կը յայտնէ, որ յոյն հմուտ ճարտարապետները շատ մտահոգ էին վերականգնման աշխատանքներով, բայց յստակ լուծումներ չէին կրնար առաջարկել: Հրաւէր կ'ուղարկուի այդ ժամանակաշրջանին մեծ համբաւ վայելող Տրդատ ճարտարապետ ին, խնդրելով անկէ վերակառուցել Ս. Սոֆիա տաճարին գմբէթը: Տրդատ կը մեկնի Բիւզանդիոնի մայրաքաղաք եւ կ'ուսումնասիրէ տաճարին վիճակը : Կառուցման աշխատանքները կարգաւորելու համար ան նախապէս կը պատրաստէ եկեղեցւոյ յատակագիծը, որուն վրայ նախ կը լուծէ ճարտարապետական հարցերը: Այնուհետեւ Տրդատ բարձր փայտամածներ կը կանգնեցնէ մինչեւ գմբէթը՝ այդ լուծումները տաճարին վրայ կիրարկելու համար : Տեղեկութիւններ պահպանուած են, որ այդ փայտամածներուն համար արքունի գանձարանը ծախսած է 1000 ոսկի լիվեր: Կ'ըսուի, թէ գմբէթէն բացի Տրդատ վերականգնման այլ աշխատանքներ ալ կատարած է, որովհետեւ, կառոյցը վերէն վար ճաթած էր: Տրդատ կը կատարելագործէ իրեն վստահուած յանձնարարութիւնը՝ յայտնաբերելով իր բարձր հմտութիւնը, որուն մասին կը վկայեն յուշարձանին ոչ միայն ներկայ վիճակը, այլեւ Ասողիկին վկայութիւնը այն մասին, որ տաճարը վերականգնումէն ետք աւելի վայելչագեղ տեսք մը կը ստանայ: Կառուցումէն ի վեր իր բազմաթիւ փլուզումներէն ետք Տրդատ ճարտարապետին վերակառուցածը կայուն կը մնայ մինչեւ մեր օրերը՝ աւելի քան 1000 տարի: Սիմէոն Լեհացի, իր ճամբորդութեան ընթացքին տեսնելով Ս. Սոֆիա տաճարը, իր ուղեգրութիւններուն մէջ կը գրէ. «Մարդ պիտի հազար աչք ունենայ այդ արուեստը դիտելու եւ սքանչանալու համար»։
Սուրբ Կիրակոս (Տիգրանակերտ)
Պատմական տեղեկութիւններ
Եկեղեցւոյ շինութեան թուականը 1376 է․ այս թուականը արձանագրուած է եկեղեցւոյ մուտքի տախտակին վրայ։   1610-1615 թուականներուն Սիմէոն Դպիր Lեհացի իր «Ուղեգրութեան» մէջ եկեղեցին կը յիշէ իբրեւ կեդրոնական փառաւոր ու մեծ եկեղեցի, որ ունէր հինգ խորաններ։ Ըստ Պոլսոյ Պատրիարքարանի տուեալներուն, եկեղեցին կառուցուած է  ԺԶ․ դարասկիզբին։ Պատրիարքարանի պաշտօնական կայքէջին մէջ հետեւեալը գրուած է․- «Եկեղեցւոյ մասին առաջին անգամ Ղուկաս Վարդապետ Ինճիճեանի (1758-1833) աշխարհագրութիւն գրքին մէջ կը հանդիպինք, ուր ըսուած է` «''1515ին կամ 1518ին Սուրբ Թէոդորոս Մայր Եկեղեցիին մզկիթի վերածուելէն ետք, այս եկեղեցւոյ գերեզմանատան մէջն ալ կը կառուցուի սոյն եկեղեցին։ Եղած է առաջնորդանիստ եկեղեցի։ Ունէր եօթը խորաններ եւ առաստաղը փայտեայ էր։ 1722ին առաջնորդ Պետրոս վարդապետի կողմէ հիմնական նորոգութիւն տեսած է, որուն մասին պատին վրայ յիշատակարան մը կը գտնուի։ Այս քաղաքին մէջ ժամանակին մեծահարուստ հայեր կ՚ապրէին, որոնք եկեղեցին ճոխացուցած էին արծաթեղէն ու ոսկեղէն իրերով. բայց շրջան մը պատահած սովին պատճառով այս իրերը ծախուած են''»» :
19-րդ եւ 20-րդ դար
Եկեղեցւոյ մասին վերջին տեղեկութիւնները քաղուած են յաջորդաբար Տիգրան Մկունդի «Ամիտայի Արձագանքները», Շաւարշ քհնյ․Պալըմեանի «Ու ես կ՛ երթամ» եւ Մկրտիչ Մարկոսեանի «Տիգրիսի ափերէն» եւ «Մեր այդ կողմերը» գիրքերէն։
Եկեղեցին 10 Յունիս 1881-ին ամբողջութեամբ կ՚այրի, սակայն 1883-ին դարձեալ կը կառուցուի։
1913-ին, սարսափելի կայծակ մը կը հարուածէ սոխաձեւ գմբէթն ու զանգակատունը։ Միեւնոյն տարին կը կառուցուի կոթական ոճով 29 մեթր բարձրութեամբ նոր զանգակատուն մը։
Առաջին Համաշխարհային Պատերազմին Գերման սպաներուն համար իբրեւ զօրանոց կը գործածուի։ 1914-ին գեղեցիկ եւ բարձր զանգակատունը տեղացիներուն կողմէ կը քանդուի շրջակայ մզկիթներու մինարէներէն բարձր ըլլալու պատճառաբանութեամբ։ 1950-ին, պայմաններու մասամբ բարելաւումով, Սուրբ Կիրակոս կը սկսի գործել։
Եկեղեցին մինչեւ 1980-ին կանոնաւոր կը գործէ։  Սակայն հայութեան թիւը տարիէ տարի կը նուազի տնտեսական եւ շրջապատի ճնշման անհանդուրժելի պատճառներով։ Հեռացողները կը կորսնցնեն, պետականօրէն ճշդուած, եկեղեցւոյ վարչութեան անդամ ընտրուելու իրաւունքը։  Եկեղեցին ու շրջապատող շէնքերը կը մնան անխնամ, գրեթէ փլատակ վիճակի մէջ։  1992-ին, եկեղեցւոյ տանիքն ալ փուլ կու գայ։
Առաջին հիմնովին վերանորոգում
2008-ին, նոր օրէնքներու թոյլատւութեամբ՝ Տիգրանակերտէն հեռու ապրողներուն ալ վարչական ընտրուելու արտօնութիւն կը տրուի, Պատրիարքարանը կ՛ որոշէ եկեղեցին վերակառուցել եւ կը դիմէ հայ համայնքին, նամանաւանդ աշխարհին չորս կողմ տարածուած նախկին Տիգրանակերտցիներուն։ Պոլսոյ մէջ կը կազմուի «Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցւոյ հիմնարկ»ը: Վարչութիւնը պատրիարքարանին հետ խորհրդակցելէ ետք, կ՛ որոշէ եկեղեցին վերանորոգել։  2011-ին հիմնովին կը վերանորոգուի շնորհիւ եկեղեցւոյ հիմնադրամին եւ Տիարպեքիրի քաղաքապետարանի նիւթական ներդրումին։  Եկեղեցին, ինչպէս իր անցեալին`լայնատարած շէնք մը, բարձր պատերով, փայտաշէն երդիքով։  Կը վերանորոգուի նաեւ եկեղեցւոյ տարածքին մէջ գտնուող Ս. Յակոբ մատուռը։ 2011, 23 Հոկտեմբերին, հիմնովին վերանորոգուած եկեղեցւոյ մէջ կը կատարուի ա­ռա­ջին ա­րա­րո­ղու­թիւ­նը:  Կը դառնայ շրջանի հայութեան (քրիստոնեայ կամ իսլամացած) հաւաքատեղին։  Եկեղեցւոյ շրջափակին մէջ կը կառուցուի փոքր թանգարան-վաճառատուն մը, ուր այցելուները կրնան գնել տեղացի հայերուն կողմէ պատրաստուած զանազան ձեռային աշխատաքներ, որոնց նիւթն է՝ Ս․ Կիրակող եկեղեցին։  Հասոյթը եկեղեցւոյ մատակարարական աշխատանքներուն համար կը տրամադրուի։
Սակայն, թրքական բանակին եւ քրտական զինիալ ուժերուն միջեւ տեղի ունեցած բախումներուն ընթացքին (2015-ին վերջերէն մինչեւ 2016-ի սկիզբները) եւ մանաւանդ թրքական ուժերու գործողութիւններուն ընթացքին եկեղեցին մեծ վնասներ կը կրէ, ինչպէս նաեւ անոր շրջակայքը եւ Սուր թաղամասի հայկական հին շէնքերը։
2016-ին թրքական պետութիւնը Տիգրանակերտի շրջանին մէջ կը բռնագրաւէ 6300 կառոյցներ եւ տարածքներ, որոնք կը պատկանէին Տիգրանակերտի (Տիարպեքիր) քաղաքապետութեան՝ ջախջախիչ մասամբ քիւրտերէ կառավարուող, որոնց շարքին էին ասորական, քաղդէական եւ այլ քրիստոնէական եկեղեցիներ, կառոյցներ եւ մանաւանդ Հայ առաքելական Ս. Կիրակոս վերանորոգուած եկեղեցին:
Եկեղեցւոյ երկրորդ վերանորոգում
Շնորհիւ Տիգրանակերտի հայ համայնքի եւ Պոլսոյ Պատրիարքարանի համատեղ ջանքերուն, 2020-ին թրքական կառավարութեան ծախսերով կը սկսին եկեղեցւոյ վերանորոգման աշխատանքները։
ԺԹ․ դար – 1908
Ս. Կիրակոսի թաղական երկսեռ վարժարանի մասին մեզ հասած տեղեկութիւնները 1850-էն ետքն են։   1879 13 Ապրիլին կազմուած «Վիճակ Ազգային Վարժարանաց եւ Ընկերութեանց Տիգրանակերտի» վերտառութեամբ տեղեկագրի տուեալներէն, յայտնի կը դառնայ թէ  Ս. Կիրակոսի թաղի ծաղկոցը կը յաճախէր 160 երեխայ, Արական վարժարան ուսում կը ստանային 24 աշակերտ, իսկ Իգական վարժարանի աշակերտուհիներուն թիւը 150 էր:
1857-ին քաղաքի Ս. Կիրակոս, ինչպէս նաեւ Ս. Սարգիս եկեղեցիներուն կից գործած են աղջիկներու համար դպրոցներ («վարժատուն»): Ս. Կիրակոսի Հայրենասիրաց վարժատան մէջ կ՛ ուսանէին 200 տղաք եւ աղջիկներ։
1870-ական թուականներուն Ս. Կիրակոս եկեղեցւոյ Վարժարանը կիրակի օրերը կը գործէր իբրեւ «Արհեստաւորաց Դպրոց», ուր ուսուցումը անվճար էր։  Հոն աշակերտները արհեստ կը սորվէին։
1874-ին, Ս. Կիրակոս եկեղեցւոյ փակին մէջ կը վերակառուցուի Աղջկանց վարժարանը։
1886-ի սկզբներու տուեալներով, Ս. Կիրակոսի թաղական երկսեռ վարժարանի աշակերտութեան ընդհանուր թիւն է 370 (տղայ եւ աղջիկ):
1900 29 Նոյեմբերին (Դեկտեմբերի 12) «Արեւելք» թերթին մէջ լոյս տեսած Տիարբեքիրէն թղթակցութիւնը կը նշէ թէ Ս. Կիրակոս եկեղեցւոյ թաղական երկսեռ վարժարաններուն վիճակը կը բարեկարգուի, շնորհիւ հաստատութեան հոգաբարձութեան եւ տնօրենի ջանքերուն։ Դպրոցին ուսուցչական կազմը օժտուած է Արեւմտեան Հայաստանի առաւել զարգացած կրթական կենտրոններէն հրաւիրուած նոր դասատուներով։
1900-1901 ուսումնական տարեշրջանին Ս. Կիրակոս եկեղեցւոյ թաղական երկսեռ դպրոցին աշակերտութեան թիւը 754 էր, իսկ ուսուցչական կազմին թիւը 20 (13 տղամարդ, 7 կին)։
1906-1908 տարեշրջաններուն Տիարպեքիրի Ս. Սարգիսի, ապա Ս. Կիրակոսի թաղական դպրոցներուն մէջ հայրենի աշխարհագրութեան եւ ընդհանուր պատմութեան ուսուցիչն է Կարօ Սասունի, հազիւ 17 տարեկան հասակին։  Ս. Կիրակոսի թաղական վարժարանն ունէր 1200 աշակերտ եւ կը դասաւանդէին 36 ուսուցիչ-ուսուցչուհիներ։   Դպրոցը նաեւ ունէր մեծ գրադարան՝ մօտ 6000 գիրքերով:
1908 - 1915
1909-ին Ս. Կիրակոսի թաղական Աղջկանց վարժարանին կից կը հիմնուի «Հայուհեաց միութիւն»ը։   Կը կազմակերպէ լսարաններ եւ կիրակնօրեայ դասախօսութիւններ։   Բարձր դասարաններու՝ հինգերորդ եւ վեցերորդ, հայ աշակերտները «Ուսանողական միութիւն» մը կը հիմնեն, որ տարբեր կրթական ծրագրեր կ՛ իրականացնէ (սեփական գրադարան-ընթերցարանի ստեղծում, որ բաժանորդագրութեամբ տարբեր հայկական թերթեր կը ստանար):  Միութեան անդամները կը նախաձեռնեն եւ կը հրատարակեն «Արաքս» թերթը։  Աշակերտները նաեւ եկեղեցւոյ թաղային պատասխանատուներուն տարբեր բնոյթի կրթական պահանջներ կը ներկայացնեն։  Տարբեր նիւթերով կանոնաւոր բանախօսութիւններ կը կազմակերպուին․ Երկուշաբթի օրերուն՝ տղամարդոց համար, Չորեքշաբթի օրերուն՝ կիներուն համար, ինչպէս նաեւ կրթական-լուսաւորչական բնոյթի միջոցառումներ հրաւիրեալ հիւրերու մասնակցութեամբ:  Ինչպէս օրինակ, 1910 21 Փետրուարին Ս. Կիրակոս եկեղեցւոյ մէջ բանախօսութիւններով հանդէս կու գան Զաւէն Տէր-Եղիայեանը եւ Հ․Յ․Դ․ անդամ, ուսուցիչ Ֆէրիտ Ճէմիլը (Տիգրան Ամսէեան)։
Եկեղեցւոյ պարգեւատրում
2015 Յունիսին, Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցին Օսլօ կայացած ձեռնարկին ժամանակ կը պարգեւատրուի Եւրոմիութեան «Մշակութային ժառանգութիւն» մրցանակով. Սուրբ Կիրակոս եկեղեցւոյ ներկայացուցիչին կը յանձնուի «Պահպանութեան ոլորտի մեծ մրցանակը»:
Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս հայկական եկեղեցին Եւրոպայի մշակութային արժէքներու պաշտպանութեան 263 ծրագրերէն ընտրուած 28-էն մէկն է:
Ժանտախտ (Քոլերա)
Քոլերա հիւանդութիւնը հայերէնով կոչուած է ժանտախտ: Ան բարակ աղիքներու մանրէական բորբոքում մըն է : Քոլերան կոչուած է նաեւ «Հնդկախտ», որովհետեւ մնայուն հիւանդութիւն մը եղած է Հնդկաստանի մէջ :
Յարուցիչ
Ժանտախտի յարուցիչը քոլերա մանրէն է, որ կը տարածուի եւ կը փոխանցուի ոչ առողջապահական պայմաններով: Հիւանդութիւնը կը զարգանայ միլիոնաւոր մանրէներու գոյութեամբ: Քոլերան առաւելապէս կը պատահի մանուկներու, վատառողջ պայմաններու մէջ ապրողներու, ձեռքբերովի ախտամերժողութեան անբաւարարութեան համախտանիշէ (AIDS) տառապողներու, մարմնական տկար դիմադրողականութիւն ունեցողներու եւ արեան «Օ» խմբաւորում ունեցողներու: Զարգացող երկիրներու մէջ այս հիւանդութեան փոխանցումը եւ տարածումը տեղի կ'ունենայ ապականած եւ վարակուած ջուրի միջոցով, այսինքն՝ վարակուած ջուրի սպառումով եւ վարակուած ջուրով լուացուած սննդանիւթերու սպառումով: Իսկ զարգացած երկիրներու մէջ տարածումը տեղի կ'ունենայ ծովային կենդանիներու միջոցով :
Ախտանշաններ
Ժանտախտի ախտանշաններն են՝ փորհարութիւն, անզուսպ փսխում, անցաւ եւ մեծածաւալ փորհարութիւն-լուծ եւ ջերմ: Հեղուկային փորհարութիւնը յաճախ կը կոչուի «բրնձաջուր» (rice water): Յառաջացած ժանտախտէ տառապող ենթական, որ չէ դարմանուած, օրական կրնայ ունենալ 10-20 լիթր հեղուկային կղկղանք, որուն պատճառով կը յառաջանայ մարմնի սուր ջրանուազում (dehydration), մորթի տժգունութիւն, արեան ճնշումի նուազում, աչքերու խոր ինկած վիճակ եւ մահաքունանման վիճակ :
Յառաջացում
Ժանտախտը կը յառաջանայ ախտաբանական հետեւեալ ընթացքով.
Վարակուած ջուրի եւ սննդանիւթերու սպառումով քոլերա մանրէներուն մեծամասնութիւնը ստամոքս հասնելէ ետք կ'ոչնչանայ: Իսկ ապրող մանրէները կը հասնին բարակ աղիքներ, ուր անոնք կ'արտադրեն գլանաձեւ (cylindrical) յատուկ բնասպիտ (protein) մը, որ ֆլաճելլին (flagellin) կը կոչուի: Մանրէները ֆլաճելլինի միջոցով կը շարժին աղիքներու խլնաթաղանթային հեղուկին մէջ եւ կը տեղափոխուին տեղէ տեղ: Մանրէները կ'արտադրեն նաեւ թունաւոր բնասպիտ մը, որ կը յառաջացնէ մանրէներով հարուստ կղկղանք եւ ջրանման փորհարութիւն:
Ուրեմն ժանտախտէ վարակուած անհատ մը կը դառնայ քոլերա մանրէներու շտեմարան մը: Վատառողջ պայմաններու մէջ անհատին կղկղանքը հանդիպելով հանրային ըմպելի ջուրի եւ սննդանիւթերու՝ կը վարակէ զանոնք քոլերա մանրէներով, որոնք շուտով կը բազմապատկուին եւ կ'աճին:
Ժանտախտի ախտանշանները կը յայտնուին քոլերա մանրէներու թխսումէն (incubation) ետք, որ կը տեւէ 4-5 օրեր:
Ժանտախտի ախտաճանաչումը կը կատարուի քննելով հիւանդին կղկղանքը, այսինքն՝ ապացուցելով քոլերա մանրէներու գոյութիւնը կղկղանքին մէջ:
Ժանտախտէ տառապող հիւանդը ընդհանրապէս կը դարմանուի տան մէջ հակամանրէական դեղերու գործածութեամբ եւ առատ ջուր խմելով: Յառաջացած պարագաներուն դարմանումը կը կատարուի հիւանդանոցի մէջ, ուր հիւանդին կը ներարկուի ներերակային հակամանրէական դեղեր եւ առատ հեղուկներ:
Պատուաստ
Գոյութիւն ունի ժանտախտի դէմ պատուաստ մը, որ կը կիրարկուի բերանի միջոցով: Անիկա ազդու է 60-75 տոկոսով:
Համաշխարհային առողջապահական կազմակերպութիւնները այս պատուաստի գործածութիւնը կը յանձնարարեն հետեւեալ պարագաներուն՝ մանուկներու, տեղաճարակային երկիրներու մէջ ապրողներու եւ մարդկային ախտամերժողութեան անբաւարարութեան ժահր (HIV) ունեցող հիւանդներու:
Հիւանդներուն 50 տոկոսը կը մահանայ, երբ դարմանում տեղի չ'ունենար, իսկ դարմանումով՝ մէկ տոկոսը:
Ըստ միջազգային առողջապահական կազմակերպութիւններու տուեալներուն, ամբողջ աշխարհի տարածքին տարեկան մօտաւորապէս 5 միլիոն անձեր կը վարակուին ժանտախտով:
Առողջապահական խիստ միջոցառումներու կիրարկումով կարելի է կանխարգիլել Ժանտախտը: Անիկա շուտով կրնայ համաճարակի վերածուիլ, եթէ կանխարգիլելի միջոցառումները ձախողին:
Կանխարգիլում
Ժանտախտի կանխարգիլումը կ'իրականանայ հետեւեալ միջոցառումներով.
ՀՀ ԳԱԱ Հրաչեայ Աճառեանի Անուան Լեզուի Ինստիտուտ
ՀՀ ԳԱԱ Հրաչեայ Աճառեանի անուան լեզուի ինստիտուտ, 1943-ին Երեւանի մէջ հիմնադրուած գիտահետազօտական հիմնարկութիւն, որ կը զբաղուի հայերէնագիտութեան հիմնարար հարցերով, հայոց լեզուի կառուցուածքի եւ գործառութեան, հայերէնի բարբառներու, հայոց լեզուի պատմութեան եւ համեմատական քերականութեան ուսումնասիրութեամբ, կը ստեղծէ ստուգաբանական, երկլեզուեան, բարբառային բառարաններ եւ տերմինարաններ։
170 (թիւ)
170 (հարիւր եօթանասուն)՝ զոյգ եռանիշ բնական թիւ մըն է 169-ի եւ 171-ի միջեւ
ՀՀ ԳԱԱ Հրաչեայ Աճառեանի Անուան Լեզուի Ինստիտուտ
Գործունէութիւն
Ինստիտուտին մէջ համակարգուած աշխատանքներ կը ծաւալուին լեզուի հետազօտութեան հիմնարար ուղղութիւններով, կը ստեղծուին գիտական մեծ արժէք ներկայացնող բազմաթիւ աշխատութիւններ, կը պատրաստուին գիտական հետաքրքրութիւններու լայն շրջանակ ունեցող եւ հմուտ լեզուաբաններ։ Գիտաշխատողները զբաղուած եւ կը զբաղուին հայոց լեզուի կառուցուածքի եւ գործառութեան, պատմութեան եւ համեմատական քերականութեան ուսումնասիրութեամբ, գրական արեւելահայերէնի եւ արեւմտահայերէնի քննութեամբ, գրական լեզուի կանոնարկման, տերմինաբանութեան մշակման, ուսուցողական լեզուաբանութեան հարցերով, կը կարեւորուի ստուգաբանական, երկլեզուեան, բարբառային բառարաններու եւ տերմինարաններու ստեղծումը։
Աշխատանքներ կ՚ընթանան հայերէնագիտական ուսումնասիրութիւններու մէջ նոր եւ նորագոյն տեխնոլոգիաներու կիրառման ուղղութեամբ, մասնաւորապէս՝ ԳԱ ինֆորմատիկայի եւ աւտոմատացման խնդիրներու ինստիտուտի հետ համատեղ մշակուած է հայոց լեզուի համակարգչային հիմնօրինակը։ Ստեղծուած է ժամանակակից հայերէնի (արեւելահայ եւ արեւմտահայ տարբերակներ) բառապաշարի, այլեւ գրաբարի՝ ձեւաբանական բնութագրիչներով համակարգչային շտեմարան, որ կ՚օգտագործուի գրաբար եւ աշխարհաբար բնագիրներ խմբագրելու եւ սրբագրելու համար Abbyy ‎‎‎‎ֆիրմայի FineReader համակարգին մէջ։ Մշակուած է ժամանակակից հայերէնի բայերու շտեմարան Access միջավայրին մէջ. բոլոր բայերու համար կը նշուին խոնարհման հարացոյցը, ձեւային բառակազմական կաղապարը, բառարանային բնութագրերը։ Համակարգը հնարաւորութիւն կ՚ընձեռէ ինքնակամ կերպով առանձնացնել ցանկացած ձեւոյթ պարունակող, ցանկացած կաղապար կամ բնութագիր ունեցող բառերու ամբողջութիւնը։
Բաժիններ
Ինստիտուտը ունի հետեւեալ բաժինները՝
Միջոցառումներ
Լեզուի ինստիտուտը կազմակերպած է միջազգային հայերէնագիտական գիտաժողովներ, 2006-էն կը կազմակերպուի «Ջահուկեանական ընթեր­ցումներ», նաեւ երիտասարդ լեզուաբաններու հանրապետական ամէնամեայ գիտական նստաշրջաններ՝ Հայաստանի բուհերու, Արցախի ներկայացուցիչներու, այլեւ արտէրերկրի հայագէտներու մասնակցութեամբ։
Ինստիտուտին մէջ աւանդաբար կազմակերպուած են գիտական սեմինարներ, բանավէճեր, քննարկումներ։ Յիշարժան է արդի հայերէնի հոլովական համակարգին նուիրուած բանավէճը, որ տեղի ունեցած է 1966-ի նոյեմբերին եւ շարունակուած է 20 օր» ։
2003-էն ինստիտուտը կը հրատարակէ «Լեզու եւ լեզուաբանութիւն» պարբերականը, որու նպատակն էր անդրադառնալ առհասարակ լեզուի եւ լեզուաբանութեան առանցքային եւ զարգացման հեռանկարի տեսանկիւնէն առաւել ուշագրաւ խնդիրներու եւ հարցերու լուսաբանմանը (լոյս տեսած է տասնմէկ համար)։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Գիտահետազօտական ինստիտուտներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի գիտահետազօտական ինստիտուտներ Ստորոգութիւն:ՀՀ ԳԱԱ ինստիտուտներ եւ կազմակերպութիւններ
1700 թուական
1700 թուական, նահանջ տարի, 17րդ դարու վերջին՝ 100րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1700 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1700 մահեր
1701 թուական
1701 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու առաջին տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1701 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1701 մահեր
Ստորոգութիւն:1701
Թրաղոնիսի, Միքոնոս
Թրաղոնիսի (յուն․՝ Τραγονήσι Μυκόνου), Էգէական ծովու անբնակ կղզիակ, Քիքլատես, Յունաստան։ Կը գտնուի Միքոնոսին արեւելքը։
Կղզիակին վրայ կը գտնուին Փանայիա եկեղեցին, ուր կը տօնուին նաեւ Այիուս Վարնաւա եւ Վարթոլոմէօ տօները։ 11 Յունիսին տեղի կ՛ունենայ մեծ տօնախմբութիւն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Պղինձ
Պղինձ քիմիական տարր է, կը նշանակէ՝ Cu (Cuprum), տարրերու պարբերական համակարգի 4-րդ պարբերութեան 1-ին խումբի տարր։ Կարգահամարը՝ 29, աթոմական զանգուածը՝ 63,546։ d տարր է, աթոմի ելեկտրոնային թաղանթներու կառուցուածքն է 4s1 ։ К, Լ եւ М թաղանթները լրացուած են։
Բնական պղինձը բաղկացած է երկու կայուն իզոտոպէն՝ 63Cu (69,1%) եւ 65Cu (30,9%)։ Ստացուած են 58-69 զանգուածի թիւով 10 ռատիոակտիւ իզոտոպներ, որոնցմէ ամենակայունը 67Cu-ն է (Т1/2 = 58,5 ժամ)։ Մեծ քանակներով կ'օգտագործուի մարդու կողմէն։
Պատմութիւն
Պղինձը մարդկութեանը յայտնի ամենահին մետաղներէն է (երկրի վրայ կը հանդիպի բնածին պղինձ)։ Դեռ քարէ դարուն մարդը կրնար բնածին պղինձին իր ուզած ձեւը տալ քարէ գործիքներու օգնութեամբ։ Պղինձէն կացիններու, դահուկներու եւ կենցաղային այլ իրերու պատրաստումը սկիզբ դրաւ կարճատեւ պղինձի դարուն։ Ըստ հնագիտական աղբիւրներու Հայաստանի տարածքին մէջ, պղինձէ իրեր կը պատրաստէին էնէոլիթեան շրջանէն․ հին երկրագործական բնակատեղերուն մէջ (Ք․ա․ 6-5-րդ հազարամեակներ) յայտնաբերուած են պղինձէ ասեղներ, շեղբեր, կարթեր, նետագլխիկներ եւ այլն։
Հանքաքարէն պղինձի եւ անոր համաձուլուածքներու (պրոնզ) հալումը սկսած է Ք․ա․ 5-րդ հազարամեակի երկրորդ կիսուն՝ Հայաստանի եւ Անատոլիոյ տարածքին վրայ։ Պղինձի եւ աւելի ուշ պրոնզէ գործիքները դուրս մղեցին քարէ գործիքները եւ կարեւոր դեր խաղացին նիւթական մշակոյթի զարգացման գործին մէջ։ Քեոփսի բուրգը (Ք․ա․ 3000 թուականին) կառուցողները քարերը կը յղկէին պղինձէ գործիքներով։
Հին ատեն լեռնային ապարները կը վերամշակէին խարոյկի մէջ շիկացնելով։ Աւելի ուշ սկսան խարոյկի մէջ խողովակներու եւ փուքսերու օգնութեամբ օդ ներփչել։ Մեծ քանակութեամբ ածուխի առկայութեամբ ապարին մէջ պարունակուող պղինձի օքսիտները եւ քարպոնատները կը վերականգնուէին՝ անջատելով մետաղական պղինձ։
Հետագային սկսան կիրառել նաեւ պղինձի սուլֆիտային հանքանիւթերու օքսիտացնող հալումը։ Հին եգիպտացիները պղինձը կը ստանային Սինի թերակղզիի, յոյները՝ Կիպրոսի (այստեղէն ալ՝ պղինձի անուանումը) հանքերէն։
Անուանում
Պղինձի Cuprum անունն առաջացած է Կիպրոս կղզիի անունէն, ուր դեռեւս Ք.ա. 3-րդ հազարամեակին արդէն կային պղինձի հանքեր։
Հանքավայրեր
Պղինձի մեծ հանքավայրերը կը գտնուին Ռուսիոյ (Ուրալ), Ղազախստանի, ինչպես նաեւ՝ Հայաստանի մէջ, Ափրիկէի մէջ (Կատանգա, Հիւսիսային Ռոտեզիա), Ամերիկայի մէջ (Չիլի, Միացեալ Նահանգներ, Գանատա)։ Պղինձը կարեւոր կենսատարր է, միկրոտարր․ կը մտնէ ֆերմենտներու բաղադրութեան մէջ եւ կը մասնակցի բազմաթիւ կենսական փոխարկումներու։
Կը խթանէ բոյսերու աճը եւ զարգացումը, կը բարձրացնէ ցրտադիմացկունութիւնը։ Պղինձի անբաւարարութեան պարագային, որոշ բոյսեր կը հիւանդանան, դադարի ընթացքին կը պտղաբերեն, կենդանիներու մօտ կ'առաջանայ սակաւարիւնութիւն, կ'արագանան օքսիտացման հանգրուանները, կը թուլացնէ ոսկրածուծի արիւնաստեղծ գործունէութիւնը։ Պղինձի մեծ պարունակութիւնը նոյնպէս վնասակար է։
Ֆիզիքական Յատկութիւններ
Պղինձի ենթախումբին մէջ, կը գտնուին պղինձ (Cu), արծաթ (Ag) եւ ոսկի (Au) տարրերը։ Կը հանդիսանան ազնիւ մետաղներ։ Պղինձը կարմիր, թարմ կոտրուածքին մէջ՝ վարդագոյն, փափուկ մետաղ է։ Հալման ջերմաստիճանը՝ 1083 °C, եռմանը՝ 2600 °C, խտութիւնը 8960 քկ/մ3 (20 °C) է։ Ունի մեծ ջերմահաղորդականութիւն՝ 0,941 կալ/սմ․ վրկ․ աստ․ եւ ելեկտրահաղորդականութիւն (6•10−7 օհմ−1 մ−1)։ Այդ յատկութիւններով պղինձը կը զիջի միայն արծաթին։
Խառնուրդները կը փոքրացնեն պղինձի հաղորդականութիւնը, կը մեծցնեն կարծրութիւնը։ Պ․ դիամագնիսական է։ Սառած պղինձը կշռելէն կը դառնայ կարծր, փափկութիւնը կը վերականգնեն ջերմամշակմամբ (600-700 °C)։ Պղինձի քիմիական աշխուժութիւնը փոքր է։ Չոր օդին մէջ, օդ չստանար (անգամ մինչեւ 185 °C տաքցնելէն)։
Քիմիական յատկութիւններով նման է երկաթին, քոպալթին, նիքելին եւ կը տարբերի լիթիւմի ենթախումբի տարրերէն։ Մետաղներու լարուածութեան շարքին մէջ, կը գտնուի ջրածնէն ետք, թթուներէն ջրածին դուրս չի մղեր, կը լուծուի օքսիտացնող թթուներուն մէջ։
Պղինձը աղերու լուծոյթներէն դուրս կը մղուի աշխուժ մետաղներով (Zn, Fe եւ այլն)։ Միացութիւններուն մէջ ունի +1, +2 եւ հազուադէպ՝ +3 օքսիտացման աստիճաններ, առաւել կայուն է երկարժէք վիճակը։ Պղոնձի կտորը օդին մէջ, տաքցնելէն կը պատուի օքսիդի՝ CuO շերտով, 375 °C-էն բարձր՝ կ'առաջանայ Cu2O։ Յայտնի է նաեւ պղինձի (III) օքսիդը՝ Cu2О3։
Զուգաթիւեր
Բնական պղինձը բաղկացած է երկու կայուն զուգաթիւէ՝ 63Cu (69,1%) եւ 65Cu (30,9%)։ Ստացած են 58-69 զանգուածի թիւով 10 ռադիոակտիւ զուգաթիւներ, որոնցմէ ամենակայունը 67Cu-ն է (Т1/2 = 58,5 ժամ)։ Մեծ քանակներով կ'օգտագործուի մարդու կողմէն։
Ստացում
Պղինձը կը ստանան հիմնականին մէջ՝ (80 %) պիրոմետալուրգիական եղանակով՝ սուլֆիդային հանքանիւթերէն (0,5-10 %)։ Պղնձային խտանիւթը (12-45% Cu, 20-40% Տ, 10-35% Fe եւ այլն) կ'ենթարկուին ջերմամշակման (800-1400 °C) անդրադարձնող կամ ելեկտրական, երբեմն բազմայատուկ վառարաններուն մէջ, իսկ պղինձի փոքր ծուծմբի մեծ պարունակութեան դէպքին մէջ՝ եռացող շերտին մէջ։
Էներգիայի ծախսը նուազեցնելու նպատակով, վերջին ժամանակներս կը կիրառեն խտանիւթին մէջ պարունակուող սուլֆիտներու այրման ջերմութեամբ հալումը, խտանիւթի չորցուած փոշին թթուածինի կամ օդի հոսանքով կը ներփչեն շիկացած վառարանի մէջ (թթուածնակախոյթային հալում)։ Երկաթի սուլֆիտը կ'ոքսիտանայ առաջացնելով խարամ, իսկ պղինձը՝ (Cu2S-ի ձեւով) կը կուտակուի սուլֆիտային հալոյթին մէջ (շտեյն)։
Խարամէն անջատուած շտէյնը կ'ենթարկեն հետագայ օքսիտացման թթուածինով, պտտող հորիզոնական վառարաններուն մէջ, (կոնվերտեր), մինչեւ երկաթի եւ ծծումբի (ՏՕ2) լրիւ հեռացումը։ Երկաթի օքսիտները հեռացնելու համար կ'աւելցնեն քուարց։ Կը ստացուի «սեւ» պղինձ, որ կը պարունակէ 97,5-99 % Cu (նաեւ Au, Ag, Fe, Bi, Se, Տ եւ այլն)։
Ազնիւ մետաղները անջատելու եւ մաքուր պղինձ ստանալու համար «սեւ» պղինձը կ'ենթարկեն կրակային կամ ելեկտրոլիտային ռաֆինացման
Պղինձի սուլֆիդի ջրային լուծոյթի ելեկտրոլիզով.
Քիմիական Յատկութիւններ
Պղինձի օքսիտները տաքցնելէն, կը վերականգնուին ածխածինով, ջրածինով, ամոնիակով եւ այլ վերականգնիչներով։ Պղինձի (II) օքսիտին համապատասխանող հիդրօքսիտը՝ Cu(ОН)2, կ'անջատուի լուծոյթէն երկնագոյն, դոնդողանման նստուածքի ձեւով։
Միարժէք պղինձի աղերը չեն լուծուիր, օդին մէջ կ'օքսիտանան։ Առաւել կայուն են պղինձի (I) բարդ միացութիւնները՝ Na[Cu(CN)2], K3[Cu(CN)4], (NH4)2CuBr3 են։ Խոնաւութեան առկայութեամբ պղինձը կը միանայ հալոգեններու հետ սովորական պայմաններուն մէջ։
Պղինձը կ'այրի ծծումբի գոլորշիներուն մէջ, յառաջացնելով ջուրին մէջ, թոյլ թթուներուն մէջ, ամոնիաքաջուրին մէջ անլուծելի սուլֆիդներ (CuS, Cu2S)։
Ջրածինի, ազոդի եւ ածխածինի հետ պղինձը անմիջականօրէն չի միանար։ Շիկացուած պղինձը կը փոխազդէ ամոնիաքի հետ առաջացնելով նիդրիդ՝Cu3N։
Ստացած են նաե պղինձի գարպիդները՝ Cu2C2 եւ CuC2։ Պղինձը կը լուծուի ազոդական եւ խիտ (օդ ներշնչելէն՝ նաեւ նոսր) ծծումբական թթուներուն մէջ։ Պղինձի (II) աղերու լուծոյթները եւ անոնցմէ անջատուող բիւրեղահիդրատները՝ Cu(NO3)2• 6H2O, CuSO4•5H2O, CuCl2•2H2O եւ այլն գունաւոր են (երկնագոյնէն կապոյտ), անջուր Cu(NO3)2 եւ CuSO4 սպիտակ են։
Պxin4y (II) կ'առաջացնէ բազմաթիւ կոմպլեքսային միացութիւններ, որոնցմէ ամոնիակատները [Cu(NH3)4]SO4,[Cu(NH3)2]SO4 եւ այլն ունին արդիւնաբերական նշանակութիւն։
Պղինձի միացութիւնները թունաւոր են։ Այլ մետաղներու հետ կ'առաջացնէ համաձուլուածքներ եւ ներմետաղական միացութիւններ։
Ծծումբի գոլորշիներուն մէջ՝ ան կ'այրի:
Դիւրութեամբ կը վերականգնուի.
Կիրառութիւն
Պղինձը լայն կիրառութիւն ունի։ Պղինձէն կը պատրաստեն հաղորդալարեր, մալուխ, ելեկտրակոնդակդներ, գործիքներ, ջերմափոխանակիչներ, կոփածոյ եւ ձուլածոյ արձաններ, զարդեր, գեղարուեստական եւ կենցաղային իրեր եւն։ Արտադրուող պղինձի 30-40% ֊ն կ'օգտագործուի պղինձի համաձուլուածքներ ստանալու համար։
Բժշկութեան մէջ կ'օգտագործեն պղնձի սուլֆատը, նիդրատը որպէս հականեխիչ, եւ տրախոման ու շաղկապենաբորբը բուժող միջոց։
Պղինձը լայնօրէն կ'օգտագործուի ելեկդրադեքնիքային, տաքացման, մեքենաշինութեան մէջ։ Միացութիւններէն աւելի կարեւոր է պղնձարջասպը՝ CuSO4. 5H2O, որ կ'օգտագործուի գիւղատնտեսութեան մէջ, որպէս վնասատուներու դէմ պայքարի միջոց։
ՐԲՃ-29
ՐԲՃ-29 (RPG-29) ՆԱՏՕ-ի զեկոյցը (Vampir), ծառաութեան ընդութուեցաւ Խորհրդային Միութեան բանակի մէջ 1989-ին, այն վերջին հրթիռն էր Խորհրդային Միութեան անկումէն առաջ 1991 թ :
Նկարագրութիւն
ՐԲՃ-29 էն զիուորի ուսէն շալկող եւ առաձակուող հրթիռ է չ՝ առաջնորդուած է իրէն միջակայքը կը հասնի 500 Մ այս հրթիռը նախագծուած է որ գործածուի մէկ զինուորի կողմէ իսկ իրէն արձակման խողուակի գագաթին կայ տեսողութեան համակարգ 2.7× 1P38։
Երբ հրթիռը կարձակուի իրէն ութ թեւերը կը պարզէ որպէսզի պահապանէ հրթիռի հավասակշրութիւնը եւ կը շարունակէ իրէն թռիչքը մինչեւ 500 Մ հեռավորութիւն։
ՐԲՃ-29-ին սովորական հակադանկաին հրթիռ չէ ինչպէս ամէն հակադանկաին հրթիռները որ իրէնց հրթիռաին շարժիչը կաշխատի ապահաով հերավորութեան մէջ իրէն հրթիռաին շարրժիչը կ՝ աշխատի անմիչապէս երբ իրէն արձակման խողուակի բլդակը սեղմուի, կարէլի է իրէն արձակման խողուակին վրայ դնէլ գիշերաին տեսողութեան համակարգ A 1PN51-2։
2003 Իրաքի պատերազմ
ՐԲՃ-29 գործածուեցաւ ԱՄՆ-ի եւ Մեծ Բրիդանիաի բանակներու դեմ երբ սկսան Իրաքի հողերը մտնել։ 2006 Օգոստոսին հրթիռը խորտակեց Challenger 2 դանկի զրահը դանկի անձնակզմը թոյլ վերքեր ունեցան։ 2008 Մայիսին հրթիռը խորտակեց Ամերիկեան (Apramz M1) Աբրամզ Մ1 այս պատճարով ԱՄՆ-ի կառավարութիւնը արգիլեց Իրաքի կառավարութեան որ գնէ ՐԲՃ-29 վախնալով որ այս զենքերը ընկնեն ապստամբողներու ձեռքը։
2006 լիբանանի պատերազմը
Լիբանանի պատերազմի ժամանակ Իսրէլական Haaretz թերթը հայտարարեց թէ այս հրթիռը հիմանական զոհերու աղբիւրը այս հրթիռն էր։
Ծանոթագրություններ
Ստորոգութիւն:Զէնք
Ալիսը Հրաշքներու Աշխարհին Մէջ
«Ալիսը հրաշքներու աշխարհին մէջ», Անգլիացի մաթեմաթիքոս եւ գրող Լուիս Քերըլի գիրքը։ Գրուած է 1865 թուականին։ Կայ նաեւ գիրքի շարունակութիւնը՝ «Ալիսը Հայելիի Աշխարհին Մէջ»։ Գիրքը հայերէն թարգմանած են Սոնա Սեֆերեանը եւ Սամուէլ Մկրտիչեանը։
Պատմութիւն
Գիրքի պատմութիւնը կը սկսի հետեւեալ ձեւով՝ Ալիս անունով աղջիկ մը կը վազէ սպիտակ ճագարի մը ետեւէն եւ անսպասելիօրէն կ'իյնայ նապաստակներու խոր փոսի մը մէջ, ուրկէ կը հասնի փակ դռներով խորհրդաւոր սենեակի մը մէջ։ Դռներէն մէկուն ետեւը ան կը տեսնէ գեղեցիկ պարտէզ մը, բայց չի կրնար մտնել այնտեղ, որովհետեւ դուռը շատ փոքր էր։ Այնուհետեւ Ալիսը ուտելով սենեակին մէջ դրուած տարբեր կարկանդակները, ինչպէս նաեւ՝ խմելով հեղուկները, կը նկատէ որ անոնց հետեւանքով, իր հասակը կամ կ'աւելնայ, կամ կը պակասի։ Փոքրանալով ան կը յայտնուի տարբեր արարածներով լեցուն հեքիաթային աշխարհի մը մէջ, ուր կը հանդիպի այդ նոյն Սպիտակ Ճագարին, Չեշիրեան Կատուին, Որդերու Թագաւորին, Մարտեան Նապաստակին, Տոտոյին, Կրիային, եւ այլ շատ ապշեցուցիչ կերպարներու։ Իր հերթական արկածներէն մէկուն ժամանակ ան կ'արթննայ եւ կը հասկնայ, որ այս ընդամէնը երազ էր։
Գիրքի ստեղծում
Չարլզ Տոճսոն իր յայտնի գիրքը ստեղծած է 1862, Յուլիս 4-ին Ուրբաթ օրը, երբ իր ընկերոջ երեք զաւակներուն՝ 13 տարեկան Լորինի, 10 տարեկան Ալիսի, եւ 8 տարեկան Էտիթի հետ նաւակով կը շրջէր: Շրջելու ընթացքին, Չարլզ իր ուղեկիցներուն կը պատմէր Ալիս անունով աղջկայ մը արկածներուն մասին: Աղջիկները այդքան հաւնեցան պատմութիւնը, որ Ալիս խնդրեց Չարլզ էն այդ մէկը գրի առնէ:
Հրատարակում
Գիրքը լոյս տեսաւ ճիշդ երեք տարի ետք՝ 1865 թուականին, Յուլիս 4-ին։ Մինչ այդ, 1864 Նոյեմբեր 26-ին Չարլզ, Ալիսին յանձնած էր իր պատկերազարդումներով եւ «Ալիսի արկածները հրաշքներու աշխարհին մէջ» վերնագիրով ձեռագիր գիրքը։
Յակոբ Բաղդասարեան
Յակոբ Բաղդասարեան, սփիւռքի տարածքին, ան իր օժանդակութիւններով զօրավիգ կանգած էր Հայ Դատի ջատագովման։
Կենսագրութիւն
Յակոբ Բաղդասարեան զաւակն է Պետրոս եւ Մարուշ Մալիք Բաղդասարեաններու: Իր չորս քոյրերուն՝ Նորայի, Էմմայի, Ռիմայի եւ Ասիայի հետ, ան հասակ նետած է Թեհրանի մէջ։ Ան յաճախած է տեղւոյն Քուշեշ հայկական վարժարանը, մինչեւ 15 տարեկան, երբ իր հօր անակնկալ մահուան պատճառով կը պարտադրուի ստանձնելու անոր աշխատանքին պատասխանատուութիւնը՝ պահպանելով իր հօր արդար ու անկեղծ գործարարի վարկը, նոյն ժամանակ գործի կարելիութիւններ հայթայթելով Թեհրան նոր ժամանող հայորդիներու:
1973-ին, ան ամուսնացած է Հիլտա Ոսկանեանի հետ, բախտաւորուելով երկու զաւակներով՝ Փիթըր եւ Գեւիկ, իսկ 1979-ի Իրանի իսլամական յեղափոխութենէն ետք, ան ընտանիքով գաղթած է Միացեալ Նահանգներ, հաստատուելով Լոս Անճելըս: Իր ճաշարաններէն առաջինը՝ «Մասիս Քեպապ»ը, Կլենտէյլի մէջ բանալով՝ ան յաջողութիւն կը գտնէ, նպաստելով իր ընտանիքին ու նոյն ժամանակ հայ համայնքի բնարօրութեան:
Անդամակցութիւն
Յակոբ Պաղտասարեան անդամ էր Հայ կրթական հիմնարկութեան վարչութեան, ինչպէս նաեւ մօտէն կը գործակցի հայկական կազմակերպութեանց հետ, ներառեալ՝ ՀՄԸՄ-ի, ՀՕՄ-ի, Միացեալ հայկական հիմնադրամին եւ Հայկական աչքի խնամքի ծրագիրին։
Հայ կրթական հիմնարկութեան Վարժարաններու նորոգութեան ծրագիրին աշխատանքները իրագործելու նպատակով, Պաղտասարեան յաճախ կ՛այցելէ Հայաստանի գիւղական շրջանները եւ իր միջոցներով կը հովանաւորէ Հայաստանի, Արցախի եւ æաւախքի մէջ շարք մը վարժարաններու կառուցումը կամ նորոգութիւնը։
Մեծարանք, մրցանակ եւ շքանշան մատուցուած բարեգործութիւններ եւ ծառայութիւններ
31 Յունուար 2016-ին Հայ կրթական հիմնարկութիւնը, որ հիմնուած է 1950-ին, իր 65-ամեակի տօնակատարութեան ընթացքին, կը մեծարէ համայնքային եւ հանրային երկարամեայ գործիչ Յակոբ Բաղդասարեանը, իբրեւ գնահատանք՝ հայութեան եւ Հայ կրթական հիմնարկութեան իրեն մատուցած սպասարկութիւններուն եւ աջակցութեանց։ Յակոբ Բաղդասարեան կը ստանայ Հայ կրթական հիմնարկութեան «Կեանք Մը Սպասարկութիւն» մրցանակը։
Մարտ 2017-ին, Հայ Մշակութային հիմնարկութիւնը մեծարած էր տէր եւ տիկին Յակոբ եւ Հիլտա Բաղդասարեանները, համայնքին տրամադրած իրենց ծառայութիւնները դրուատելով, իսկ 2011-ին, Արեւմտեան Ամերիկայի Հայ Դատի յանձնախումբը իր տարեկան ձեռնարկին ընթացքին «Ժառանգութիւն» մրցանակը շնորհելով Յակոբ Բաղդասարեանին։
Անոր աջակցութիւններուն շնորհիւ կարելի եղած է Շամլեան Ազգային վարժարանի մարզական արդիական դաշտ մը ունենալ: Յակոբ եւ Հիլտա Պաղտասարեանները 250,000 տոլարի իշխանական նուիրատուութիւն մը կատարեցին Շամլեան Ազգային վարժարանին: Այս աջակցութեան փոխարէն, վարժարանը որոշեց Յակոբ եւ Հիլտա Պաղտասարեաններու անունով մկրտել մարզասրահը։ իսկ Հայաստանի, Արցախի եւ Ջաւախքի մէջ նորոգուած կամ կառուցուած են դպրոցներ եւ համայնքային կեդրոններ։ Սփիւռքի տարածքին, ան իր օժանդակութիւններով զօրավիգ կանգած է Հայ Դատի ջատագովման։
Արցախի մէջ Յակոբ Բաղդասարեանի բարեգործութիւնները եւ նուիրուածութիւնը գնահատելու նպատակով, Արցախի նախագահ Արկադի Ղուկասեան 2005-ին անոր շնորհած էր հանրապետութեան «Երախտագիտութիւն» շքանշանը։
2006ին, Հայ-ամերիկեան առեւտուրի գրասենեակը զինք մեծարեց «Տարուան Հայ Գործարարը» մրցանակով։
2010ին, ՀՕՄ-ի Ջաւախքի հիմնադրամը եւս մեծարեց զինք, եւ նոյն տարին, Յակոբ եւ Հիլտա Բաղդասարեանները «Կիլիկիոյ Ասպետ» շքանշանը ստացած են, ձեռամբ Արամ Ա. կաթողիկոսի:
2019 Հայ Դատի տարեկան ձեռնարկին հովանաւորութիւնը
20 Հոկտեմբերի 2019-ի Հայ Դատի տարեկան ձեռնարկը տեղի պիտի ունենայ Պեվըրլի Հիլզի «Հիլթըն» պանդոկի սրահին մէջ։ Արեւմտեան Ամերիկայի Հայ Դատի յանձնախումբը կը տեղեկացնէ, թէ Գեւիկ եւ Փիթըր Բաղդասարեաններ որոշած են ստանձնել Հայ Դատի տարեկան ձեռնարկին հովանաւորութիւնը՝ ի յիշատակ իրենց հանգուցեալ հօր՝ Յակոբ Բաղդասարեանի։
1702 թուական
1702 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու երկրորդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1702 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1702 մահեր
Ստորոգութիւն:1702
Փահիա
Փահիա (յուն․՝ Παχειά Ανάφης), Էգէական ծովու անբնակ ժայռակղզիակ, Քիքլատես, Յունաստան։ Կը գտնուի Անաֆիին հարաւը։
Անոր մերձակայ կը գտնուին Ֆթենա (արեւմուտք) եւ Մաքրա (արեւելք) ժայռակղզիակները։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Մարթա Արկերիչ
Մարթա Արկերիչ արժանթինցի դաշնակահարուհի:
Կենսագրութիւն
Արկերիչը ծնած է Արժանթին ։ Անոր հայրը արժանթինցի էր, իսկ մայրը Հրեայ։ Արկերիչի ազգանունը Քաթալոնեան ազգանուն մըն է ու շատ տարածուած է Արժանթինի եւ Սպանիոյ մէջ։
Շատ փոքր տարիքէն Արկերիչը կը ցուցաբերէ փայլուն երաժշտական կարողութիւններ։ Ան երկու ու կէս տարեկանին կը սկսի դաշնամուր նուագել։ Արդէն երեք տարեկանին ան հեշտութեամբ կրնար դաշնամուր՝ նուագել իր լսած մեղեդին։ Սակայն անոր երազանքը բժիշկ դառնալ էր, եւ ոչ դաշնակահարուհի։
Հինգ տարեկանին, Մարթային մայրը զինք կը ներկայացնէ դաշնամուրի ուսուցիչի մը՝ Վինսենզօ Սքարամուզզա, եւ ան փոքրիկ Մարթային մէջ կը նկատէ շատ մեծ երաժշտական տաղանդ։
Արկերիչ իր առաջին համերգը կը նուագէ ութ տարեկանին։ Ան կը կատարէ Լիւտվիկ Վան Պեթհովէնի առաջին դաշնամուրային համերգը, Ուոլֆկանկ Մոզարթի ռէ մինոր համերգը, ինչպէս նաեւ Եոհան Սեպասթիան Պախի հինգերորդ ֆրանսական համերգը։
Այնուհետեւ Արկերիչի ընտանիքը կը տեղափոխուի Եւրոպա։ Մարթան կը սորվի տարբեր եւրոպական քաղաքներուն մէջ, տարբեր վաստակաւոր ուսուցիչներու հետ։ Ան կը սորվի Անգլիոյ եւ Աւստրիոյ մէջ։ Ընդամէնը երկու շաբաթուան ընթացքին ան կը շահի երկու առաջին-դիրքի մրցանակ՝ Ժընեւի եւ Իտալիոյ մէջ։ 1965 թուականին ան փայլուն եւ յաջող ելոյթ մը կ'ունենայ Ֆրետերիք Շոփենի անուան դաշնակահարներու մրցոյթին։ Իր չափազանց նուրբ եւ երաժշտական նուագին շնորհիւ ան կը շահի երեք մրցանակ։ Այնուհետեւ Արկերիչը կը սկսի իր անձնական գործընթացքը։ Ան ելոյթներ ունեցած է աշխարի շատ տարբեր քաղաքներու մէջ կատարելով տարբեր ժամանակաշրջաններու երաժշտութիւններ։ Բացի մենաուագներէն ան նաեւ հանդէս եկած է տարբեր երաժիշտներու հետ՝ սենեկային ասպարէզին մէջ։ Որպէս ժիւրիի անդամ, Մարթա հրաւիրուած է տարբեր մրցոյթներու։ Արկերիչը կը զբաղի նաեւ բարեգործութեամբ եւ դէպի «մեծ բեմ» ճանապարհ բացած է տարբեր երիտասարդ դաշնակահարներու համար։ Ան ստացած է բազմաթիւ մրցանակներ, օրինակ՝ 3 Կրեմմի, որպէս տարուայ լաւագոյն կատարողը։ 2001 թուականին ան ճանաչուած է որպէս տարուայ արուեստագէտը։
Այլ տեղեկութիւններ
Արկերիչը ամուսնացած է երեք անգամ։ Անոր առաջին ամուսինը եղած է երաժշտագէտ Ռոպերթ Չենը (ազգութեամբ Չինացի) ։ Այս ամուսնութիւնէն ծնած է Լիտա Չենը, ու անոնք ամուսնալուծուեցան 1964 թուականին։ 1969-էն 1973 թուականներուն ան ամուսնացած էր Չարլզ Տութոյթի հետ , որուն հետ բազմաթիւ ելոյթներ ունեցած է։ Տութոյթի հետ ան ունի մէկ զաւակ՝ Աննի Տութոյթ։ Իսկ անոր 3-րդ ամուսինը ամերիկացի դաշնակահար Սթեֆեն Քովասեւիչն է, որուն հետ ան ունի նաեւ մէկ զաւակ՝ Սթեֆանի ։ 1990 թուականէն սկսեալ Արկերիչը տառապած է քաղցկեղով։ Երկար դժուարութիւնէ յետոյ, ան կը բուժուի, եւ 2010 թուականին, այս հիւանդութիւնը կրկին չի նեղացներ դաշնակահարուհիին: Իր բուժման առթիւ, ան կ'ունենայ մեծ համերգ մը Նիւ Եորքի սրահին մէջ։ Ներկայիս, ան կ'ապրի իր ամենափոքր զաւակին հետ, շարունակելով իր բարեգործութիւնը՝ մասնակցելով փառատօններու:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Արժանթինցի դաշնակահարներ Ստորոգութիւն:5 Յունիսի ծնածներ
Գէորգ Խատիսեան
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է 1876-ին (որոշ տուեալներով 1879), Թիֆլիս: Աւարտած է Մոսկուայի համալսարանը:
Թիֆլիսի մէջ աշխատած է իբրեւ փաստաբան, զբաղած է հասարակական-քաղաքական գործունէութեամբ: Իբրեւ հմուտ փաստաբան` մասնակցած է դաշնակցական դատերու պաշտպանութեան:
Գործունէութիւն
1912-ին եղած է Թիֆլիսի Քաղաքային խորհուրդի պատգամաւոր: 1916-1918 թուականներուն մասնակցած է Անդրկովկասի վարչական վերաբաժանման յանձնաժողովի աշխատանքներուն, հեղինակած է առաջարկուող նախագիծի մը ու քարտէսի ։
Ա. Համաշխարհային պատերազմի (1914-1918 ) օրերուն եղած է կամաւորական շարժումի գործուն կազմակերպիչներէն մէկը:
1917-ին` իբրեւ ՀՅԴ կուսակցութեան ներկայացուցիչ, մասնակցած է կովկասեան պետական-յեղափոխական մարմիններու: Իսկ նոյն թուականի Սեպտեմբեր-Հոկտեմբերին մասնակցած է Արեւելահայերու ազգային համախորհրդակցութեան:
Վարած պաշտօններ
Հայաստանի Հանրապետութեան պաշտօնեայ` կառավարութեան գործերու կառավարիչ (1919-1920), Կարսի մարզի Պետական գոյքերու վարչութեան լիազօր (1920), խորհրդարանի պատգամաւոր (1919):
1919-ին նշանակուած է Հայաստանի Հանրապետութեան (1918-1920) նախարարաց խորհուրդի գործերու կառավարիչ, ընտրուած է Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդարանի 2-րդ գումարման պատգամաւոր: Խորհրդարանին հաստատած օրէնքներու մեծ մասին նախագիծերը կը պատկանին Գէորգ Խատիսեանին:
Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք` Թիֆլիսի համալսարանի իրաւագիտութեան դասախօս եւ առեւտրական իրաւունքի ամպիոնի վարիչ:
Ընտանիք
Ամուսնացած է Յովհաննէս Թումանեանի Աշխէն դստեր հետ: Թումանեանը Գէորգ Խատիսեանին ընտանեվարի անուանած է Գիգա:
Խատիսեան մահացած  է երկաթուղիի արկածի պատճառով, 1932-ին:
Թենիս
Թենիս, գնդաթիի եւ գնդակի օգնութեամբ խաղցուող մարզախաղ։
Կանոնները
Խաղին մասնակիցները կ'աշխատին գնդակի մէկ հարուածով գնդակը ղրկել մրցակիցին կիսադաշտը, որպէսզի մրցակիցը չկարենայ զայն վերադարձնել։ Խաղին կը մասնակցին թէ՛ տղամարդիկ, թէ կանայք։ Անոնք կը մրցին մենախաղերու, զուգախաղերու եւ խառն զուգախաղերու մէջ։
Մրցակիցները գնդակը կը նետեն յաջորդաբար։ Գնդակը խաղի մէջ մտնելէ ետք, կը սկսի պայքարը՝ միաւորի համար։ Մարզիկը կրնայ երկու անգամ փորձել գնդակը ցանցին վրայէն ղրկել հակառակորդին կիսադաշտին սկզբնահատուածին։ Դէպի մրցակիցին կիսադաշտ եկող գնդակը անհրաժեշտ է վերադարձնել մրցակիցին՝ թոյլ չտալով, որ ան մէկ անգամէն աւելի դպչի գետին։ Գնդակը կարելի է վերադարձնել նաեւ՝ գետինին չդպչելով։
Եթէ մարզիկներէն մէկը սխալի, ապա մրցակիցը կը ստանայ 15 կէտ։ Նոյնը կրկնուելու պարագային, հաշիւը կը դառնայ 30-0՝ կ'արձանագրուի մէկ ընդհանուր յաղթանակ։ Եթէ խաղին հաշիւը դառնայ 40-40, ապա յաղթանակը կը շնորհուի երկու անընդմէջ յաղթութիւն տանող մարզիկին եւ այսպէս շարունակ։
Տղամարդոց մրցապայքարի Մեծ սաղաւարտի մրցոյթին, ընդհանուր յաղթանակը կը տրուի 5-րդ յաղթութեան, առաջինը հասած մարզիկին կամ զոյգին։ Կանանց մրցումներուն, յաղթանակը կը տրուի 3-րդ յաղթութեան առաջինը հասնողին։ Խաղափուլը շարունակելու համար պէտք է խաղալ նուազագոյնը 6 խաղ։
Խաղ մը (սէթ մը) յաղթելու համար պէտք է առաջինը յաղթել վեց խաղերու, նուազագոյնը` երկու խաղի տարբերութեամբ (օրինակի համար` 6-4, մինչ 6-5 յաղթական չի նկատուիր):
Կէտերը
Խաղի մը ընթացքին կէտերը կը հաշուեն հետեւեալ ձեւով.
Երբ մարզիկը 40-ի կը հասնի, խաղը կը յաղթէ, բացի եթէ հաւասարութիւն ըլլայ (40-40): Այս պարագային պէտք է մէկ կէտ աւելի նշանակել` աւանթաժ (առաւելութիւն) ունենալու համար, եւ այն մարզիկը, որ առաջինը կը նշանակէ յաջորդ կէտը, կը յաղթէ: Հետեւաբար կարելի է խաղը յաղթել 3 կամ 5 կէտերով:
Գնդակը
Թենիսի գնդակը ունի 57,6 կրամ ծանրութիւն եւ 6,51 սմ տրամագիծ։
Գոյնը՝ ճերմակ կամ դեղին։
1972-ին հեռուստատեսութեան համար կը գործածուի առկայծող դեղին գոյնը։ Թենիսի գնդակը կը ճանչցուի մակերեսէն առնուած իւրայատուկ փակ կորագիծի մը շնորհիւ։
Մարզադաշտը
Մարզադաշտը (անգլերէն court, ցանկապատուած տեղ) 40x20 մեթր չափերու կերպընկալէ ծածկոյթով, կաւաւազով կամ կանաչով ծածկուած եւ նշագծուած թենիսի խաղահրապարակ մըն է։ Բուն խաղահրապարակին երկայնքը 23.77 մ. է, լայնքը մէկ խաղացողի համար 8.23 մ., զոյգերով խաղալու պարագային`10.97 մ.։ Խաղահրապարակը մէջտեղը երկարող ցանցով մը կը կիսուի երկու հաւասար մասերու։ Ցանցին մէջտեղէն բարձրութիւնը 91 սմ. է, եզրերը աւելի բարձր են՝ 106 սմ.։
Թենիսի Պատմութիւնը
Թենիսի խաղը յառաջացած է ֆրանսական ժէօ տը փոմ խաղէն: Առաջին անգամ թենիս (թագաւորական թենիս) սկսած են խաղալ ԺԹ. դարու կէսերուն՝ Ֆրանսայի մենաստաններուն մէջ ։
Թենիս բառը եկած է ֆրանսերէն «թընէ» բառէն, որ կը նշանակէ՝ «հրամեցէք»: Այս բառն է, որ կ'արտասանուէր առաջին անգամ գնդակը նետելէ առաջ, ապա խաղը շարունակելու կարգ մը օրէնքներ կը յարգէին:
Մեզի ծանօթ թենիսի խաղը կը ծնի ԺԹ. դարուն, Անգլիոյ մէջ: Այդ օրերուն մարդիկ կը խաղային խոտին վրայ` գործածելով ձգախէժէ գնդակներ, որոնք կրնային ցատկել խոտին վրայ: Անգլիոյ մէջ ԺԹ. դարու 60-ական թուականներու կէսերուն թենիսը լայն տարածում կը ստանայ։ Այդպիսով կը յայտնուի լաուն-թենիսը (Անգլերէն` lawn մարգագետին)։
Ներկայիս աշխարհի թենիսի հզօրագոյն մարզիկներուն մեծ մասը արհեստավարժներն են։ Աշխարհի մէջ եղած են մեծ մրցանակային հիմնադրամով մրցախաղեր։ Թենիսի գլխաւոր մրցաշարքերն են ԱՄՆ-ի, Ֆրանսայի, Աւստրալիոյ բաց առաջնութիւնները, ինչպէս նաեւ Ուիմպըլտընի մրցաշարքը։ Այս առաջնութիւններուն լրումը կը կազմէ «Մեծ սաղաւարտի» մրցաշարքը։
Թենիսի ամէնէն հեղինակաւոր մրցաշարքերէն է Տեւիսի բաժակը, որ հիմնադրուած է 1900-ին։
Հայաստանի մէջ առաջին անգամ թենիսի պաշտօնական մրցումներ արձանագրուած են 1924-ին:
Կրան Շլեմ
Երբ կ'ըսեն, թէ թենիս խաղացող մը «Կրան շլեմ»ը շահած է, ասիկա կը նշանակէ, որ ան յաղթած է տարուան թենիսի ամէնէն կարեւոր չորս մրցաշարքերուն:
Այս մրցաշարքերը թենիս խաղացողներուն համար ամէնէն վարկաւոր եւ դժուար խաղերն են:
Հետաքրքրական Տեղեկութիւններ
Ան այդ յատուկ կարմիր գոյնը ունի, որովհետեւ կրահողին վրայ կը դրուի փոշի աղիւսի խաւ մը. այս ձեւով դիւրին կ'ըլլայ դեղին գնդակը տեսնելը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մշակոյթ Ստորոգութիւն:Գնդակով խաղեր
Խոսրովի Անտառ
«Խոսրովի անտառ» պետական արգելոց (նաեւ Խոսրովի անտառ), պետութեան կողմէ պահպանուող տարածք:
Հայ նոր գրականութիւն
Հայ նոր գրականութիւն
Հայը թափ կ'առնէ 19րդ դարուն, յատկապէս 1860-ական թուականներէն սկսեալ։ Բայց գրական այս շարժումին նախանշանները արդէն կ՛երեւէին 1750–ի շուրջ։ Արդարեւ, այդ թուականէն մինչեւ 1800։
Խոսրովի Անտառ
Հիմնուած է 1958-ին, Հայաստանի Արարատի մարզին հիւսիս-արեւելեան մասին մէջ, Գեղամայ լեռնավահանին եւ Մերձարաքսեան ծալքաբեկորաւոր լեռնաշղթաներուն միջեւ, 330-338-ականներուն, Խոսրով Բ. Կոտակ թագաւորին կողմէ ստեղծուած անտառին տարածքին մէկ մասին վրայ։
Արգելոցը ունի շուրջ 1700 տարուան պատմութիւն: Անոր ներկայի տարածքը պատմական անցեալին գտնուած է Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգին մէջ:
«Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցը հիմնուած է Խորհրդային Հայաստանի կեդրոնական մասին չոր նոսրանտառային, կիսանապատային բնակավայրերու, բուսական եւ անասնական եզակի համարուող համակեցութիւններու պահպանութեան նպատակով:
Արգելոցը կը տարածուի դէպի հարաւ-արեւելք, կը զբաղեցնէ 23,213,5 հա տարածք եւ կազմուած է Գառնի (4253 հա), Կաքաւաբերդ (4745 հա), Խոսրով (6860,8 հա) եւ Խաչաձոր (7354,7 հա ) տեղամասերէն :
Խոսրովի անտառ պետական արգելոցը կը գտնուի «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոց» ՊՈԱԿ-ին հովանաւորութեան տակ։ 26 Օգոստոս 2013-ին «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոց» ՊՈԱԿ-ին շնորհուած է Պահպանուող տարածքներու Եւրոպական վկայական :
1703 թուական
1703 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու երրորդ տարին է
Խոսրովի Անտառ
Հիմնադրում ու Անուանում
«Խոսրովի անտառ» անուանումը արգելոցը ստացած է Խոսրով Գ. Կոտակ թագաւորին ի պատիւ։ Խոսրովի անտառը հիմնուած է 334-338-ականերուն:
1703 թուական
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1703 ծնունդներ
Խոսրովի Անտառ
Հիմնադրում ու Անուանում
Ըստ Խորենացիի` Խոսրովի գահակալութեան ընթացքին, Գառնիի ամրոցէն մինչեւ Դուին կատարուած են անտառատնկումներ: Անտառին մէկ մասը կոչուած է «Տաճար Մայրի», իսկ միւսը՝ «Խոսրովակերտ», որ մինչեւ Երասխ կը հասնի: Հարիւրաւոր տարիներու ընթացքին անտառին «Խոսրովակերտ» հատուածը վերացած է: «Տաճար Մայրի»էն պահպանուած են առանձին հատուածներ, որոնք ձուլուած են բնական անտառին:
Արգելոցին մէջ կը պահպանուի Գ. դարաշրջանէն մեզի հասած գիհիի եւ կաղնիի անտառներ, կիսանապատային եւ Ֆրիկանային դաշտավայրերու չորասէր համակեցութիւններ  եւ այլ միջերկրածովեան մնացորդներու բուսականութեան էգոհամակարգեր, ինչպէս նաեւ այդ միջավայրերուն յարմարած հազուագիւտ անասուններու ու բոյսերու տեսակներ:
1703 թուական
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1703 մահեր
Խոսրովի Անտառ
Հիմնադրում ու Անուանում
Արգելոցին գիտական, գործնական եւ կազմակերպչական աշխատանքները 2002-էն կ'իրականացուին ՀՀ բնապահպանութեան նախարարութեան «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոց» պետական ոչ առեւտրային կազմակերպութեան կողմէ, որուն հովանաւորութեան տակ կը գտնուին՝
1703 թուական
Մահեր
Ստորոգութիւն:1703
Խոսրովի Անտառ
Աշխարհագրական Դիրքը
«Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցը կը գտնուի Արարատի մարզին մէջ, Գեղամայ լեռնավահանին հարաւային հատուածին բարձրադիր լեռնաբազուկներուն Ուղտուպար, Տասանորդ (Դահնակ), Խոսրովասար եւ լեռնային համեմատաբար ցած համակարգի Արարատեան դաշտին արեւելեան կողմէ երիզող Երանոսի եւ Երախի լեռներուն եւ անոնց լեռնաբազուկներուն վրայ։ Լեռնագագաթները, որոնք կը գտնուին համանուն լեռնաբազուկներուն եւ լեռնաշղթաներուն վրայ, հետեւեալներն են. Ուղտուսար (3170 մ), Մանկունք (2927 մ), Տասանորդ (Դահնակ 2535 մ),Կոտուց (2061 մ), Խոսրովասար (1988 մ), Երանոս (1824 մ), Իլկասար (1462 մ) եւ Երախ (1419 մ):
Արգելոցը կ'երկարի դէպի հարաւ-արեւելք: Կը զբաղեցնէ 23213,5 հա տարածք եւ կը տարածուի ծովուն մակերեսէն 700-2800 մ բարձրութիւններու վրայ:
Արգելոցին տարածքին մակերեւոյթը լեռնային է եւ գետային ցանցի մը շնորհիւ մասնատուած է խոր ձորերու, որ երկրաբանական անցեալի աշխոյժ գործունէութեան արդիւնք է: Ներկայիս կը շարունակուին լաւ արտայայտուած քայքայումի գործընթացները։ Արգելոցին տարածքին մեծ մասը տեղաբաշխուած է թեք լեռնալանջերու վրայ:
Արգելոցին տարածքի 15%-ը կը կազմեն մինչեւ 20˚ թեքութիւնները, 19%-ը` 20-30˚, 66%-ը` 30˚եւ բարձր:
Արգելոցին տարածքին շուրջ 50%-ը կը զբաղեցնէ միջին լեռնային գօտին (1500-2300 մ)։
Կլիման
Արգելոցին կլիման չոր ցամաքային է, ամառնային բարձր ջերմաստիճաններով եւ ցուրտ ձմեռով։ Արգելոցին տարածքին կը ձեւաւորուին կլիմայի հետեւեալ տեսակները՝ չոր ցամաքային, չափաւոր տաք չոր, բարեխառն եւ չափաւոր ցուրտ կլիման:
Չոր ցամաքային կլիման կ'ընդգրկէ նախալեռնային գօտին՝ 900 մ-էն մինչեւ 1300 մ բարձրութիւնները: Կլիմային այս տեսակը կը բնութագրուի մեղմ ձմեռով եւ անկայուն ձիւնածածկոյթով: Ամառը տաք է, յաճախակի են երաշտները: Գարունը եւ աշունը կարճատեւ են եւ խոնաւ: Տեղումներու տարեկան միջին քանակը 350-450 մմ. է:
Ծովու մակերեւոյթէն 1400-էն մինչեւ 2000 մ բարձրութիւնները կը տարածուի չափաւոր տաք՝ չոր եւ բարեխառն կլիմայական գօտին:
Ձմեռը ցուրտ է, կը գոյանայ կայուն ձիւնածածկոյթ մը: Գարունը խոնաւ է, յաճախակի ցրտահարութիւններով: Աշունը տաք է, երկրորդ կէսէն՝ բաւական խոնաւ։
Տարեկան տեղումներու միջին քանակը 500-600 մմ է: Անսառնամանիք օրերու քանակը 200 օր։
2000-էն մինչեւ 2500 մ բարձրութիւններու վրայ կը տարածուի չափաւոր ցուրտ կլիմայական գօտին: Ձմեռը ցուրտ է, բացարձակ նուազագոյն ջերմաստիճանը -42˚C:
Գարունը  ցուրտ է, որ կ'աւարտի Մայիսի վերջերուն։ Ամառը զով է եւ խոնաւ։ Աշունը կարճատեւ է: Տարեկան տեղումներու միջին քանակը մինչեւ 800 մմ կը հասնի: Անսառնամանիք օրերու քանակը 90-120 օր է:
Ջրագրութիւն
Արգելոցին տարածքով կը հոսին Արաքս գետի ն ձախակողմեան երկու մեծ վտակները՝ Ազատ եւ Վեդի գետերը: