cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ԼըՊրան Ճէյմզ
ԼըՊրան Ռէյմըն Ճէյմզ (LeBron Raymone James, ծնած՝ Դեկտեմբեր 30, 1984, Աքրոն, Օհայօ (Akron, Ohio), ԱՄՆ), Ամերիկացի արուեստաւոր (professional) պասքեթպոլ խաղցող (basketball player): Հանդէս եկած է պասքեթպոլի Ազգային ընկերութեան (National Basketball Association) - (NBA) «Քլիվլենտ Քավալիերս» (The Cleveland Cavaliers) ակումբին՝ որպէս թեթեւ եւ ծանր յարձակող։ Մասնագիտական ասպարէզի ընթացքին երկու անգամ յաղթած է NBA-ի առաջնութիւնը, երկու անգամ արժանացած եզրափակիչ ամենաարժեքաւոր խաղցողի (MVP) կոչման, չորս անգամ ճանչցուած կանոնաւոր շրջանի (մրցման) ամէնէն արժէքաւոր խաղցող, ինչպէս նաեւ մեկնարկային մրցումներու շրջանին ճանչցուած է «Տարուան նորեկ»։ Ինը անգամ ճանչցուած է աստղ եւ հանդէս եկած բոլոր աստղերու ամենամեայ ցուցադրական խաղին, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ անգամներ ընդգրկուած է «All-NBA» եւ «All-Defensive» խորհրդանշական հաւաքականներուն։
Ծնած է Օհայօ նահանգի Աքրոն քաղաքը։ Տեղի Սենթ Վինսենթ-Սենթ Մերի աւագ դպրոցին մէջ իր անցուցած տարիներուն մամուլի կողմէն բազմաթիւ անգամ ներկայացուած է որպէս NBA-ի ապագայ գերաստղ։ Դպրոցը աւարտելէն ետք Ճէյմս կ՛որոշէ համալսարան չյաճախել եւ անմիջապէս մուտք կը գործէ 2003 թուականին պասքեթպոլի ազգային ընկերութեան նախագիծին, ուր առաջին իսկ ընտրութեամբ կ՛ընտրուի հայրենի Օհայօ նահանգը ներկայացնող «Քլիվլենտ Քավալիերս»ի (The Cleveland Cavaliers) կողմէն։ «Քլիվլենտ Քավալիերսի» կազմով Ճէյմս հասած է մինչեւ 2007 թուականի NBA-ի գերեզրափակիչ՝ 0։4 ընդհանուր հաշիւով պարտուելով «Սան Անթոնիօ Սփըրս»ին։ 2010 թուականին Ճէյմս կ՛որոշէ հեռանալ «Քլիվլենտ Քավալիերս»էն եւ նոր պայմանագիր կը կնքէ «Մայեմի Հիթ»ի հետ՝ միանալով թիմի առաջատարներ Տուէյն Ուէյտին եւ Քրիս Պոշին։ «Մայեմի»ի կազմին մէջ Ճէյմսը երկու տարի անընդհատ՝ 2012 եւ 2013 թուականներուն յաղթած է NBA-ի առաջնութիւնը։ 2014 թուականին վերադարձած է «Քլիվլենտ Քավալիերս»:
Ակումբային ասպարէզէն զատ Ճէյմսը Միացեալ Նահանգներու պասքեթպոլի ազգային հաւաքականի անդամ է, որուն կազմով մասնակցած է 2004 թուականի Աթէնքի, 2008 թուականի Բեքինի եւ 2012 թուականի Լոնտոնի Ողիմպիական խաղերուն։
Վաղ Կեանք Եւ Պատանեկութիւն
Ծնած է 1984 թուականի Դեկտեմբեր 30-ին՝ Աքրոն (Օհայօ նահանգ)։ Մայրը՝ Կլորիա Մարի Ճէյմս ծննդաբերելու ժամանակ ընդամէնը 16 տարեկան էր, իսկ կենսաբանական հայրը՝ Էնթընի Մաքլելանտ անունով, նախապէս բանտարկութեան ենթարկուած անձնաւորութիւն մը եղած է, որ ձգած է կնոջը ու զաւակաին հոգատարութիւնը ամբողջովին ձգելով վերջինիս ուսերուն վրայ ։
Կեանքի վաղաժամ տարիները յուսալից չէին երեւար ոչ ԼըՊրանին, ոչ ալ Կլորիային համար։ Իրենք գրեթէ յաճախակիօրէն կը փոխէին բնակութեան վայրը՝ մինչեւ որ մայրը ի վիճակի կ՝ ըլլայ հիմնական աշխատանք գտնել։ ԼըՊրանը ընտանեկան անյաջողութիւններու պատճառաւ դպրոցին մէջ բաւականին փակ կամ ինքնանփոփ փոքրիկ մը եղած է եւ դժուարութեամբ ընկերացած իր դասընկերներուն հետ։
Ճէյմս մարզանքով, մասնաւորապէս՝ պասքեթպոլով եւ ամերիկեան ֆութպոլով, զբաղուելով կը փափաքէր ցրել իր վրդովմունքը։ Կը սկսի խորապէս զբաղիլ ֆութպոլով՝ Ճէյմսի մարզիչ՝ Ֆրենքի Ուոքըրը, Կլորիայի հետ կը համաձայնի, որպէսզի իր որդին ապրի Ուոքըրներու ընտանիքին հետ՝ այդպէսով վերջ դնելով ԼըՊրանի անընդհատ տեղափոխութիւններուն եւ դպրոցէն բացակայութիւններուն։ Ուոքըրին այս քայլը մեծ նշանակութիւն կ՝ ունենայ պատանիին համար, եւ ան կրկին կը սկսի կանոնաւոր դպրոց այցելել։ Մարզիչի ընտանիքին հետ 18 ամիս ապրելէն ետք մայրը որդին ետ կը բերէ իր մօտ, սակայն որոշ ժամանակ անց կանխագուշակելով մօտակայ դրամական խնդիրներու յառաջացումը՝ որդւոյն կրկին կը տանի Ուոքըրի տուն։ Ուքըրներուն հետ ապրելու ժամանակ ԼըՊրանը դպրոցին մէջ շարք մը ընկերներ կ՝ ունենայ, սակայն առաւել կը մտերմանայ դասընկերներու՝ Տրու Ճոյս Գ․-ի, Շիան Քոթոնի եւ Վիլլի Մաքկիի հետ։ Դառնալով անբաժան ընկերներ՝ տղաները կը մասնակցին պասկեթպոլի դպրոցական առաջնութեան՝ 1999 թուականին յաղթելով առաջնութեան բաժակը ։ Խումբը, սակայն, կը յարուցանէ տեղացիներուն վրդովմունքը, երբ որպէս աւագ դպրոց կ՝ ընտրէ ո՛չ թէ տեղի հանրային դպրոցը, այլ՝ կը տեղափոխուի Սենթ Վինսենթ-Սենթ Մերի, ուր աշակերտները մեծ մասամբ սպիտակամորթ էին։ Սենթ Վինսենթ-Սենթ Մերիի երկրորդ տարին տղաներու պասքեթպոլային կազմը կը յաւելացուի նորեկ՝ Ռոմէօ Թրեւիսիով, որ ներկայիս կը ներկայանայ եւրոպական ակումբներուն մէջ ։ Տղաներուն ամուր ընկերութիւնը յետագային կը ծառայէ «Աւելին քան խաղ» (More Than a Game) վաւերագրական ֆիլմին կամ շարժապատկերի ստեղծման նիւթին ։
Աւագ Դպրոցի Ընթացք
Ճէյմս կը սկսի յաճախել Ակրոնի Սենթ Վինսընթ-Սենթ Մերի աւագ դպրոցը, ուր կը խաղայ եւ՛ պասքեթպոլ եւ՛ ամերիկեան ֆութպոլ։ Խաղալով որպէս լայն ընդունիչ (յարձակողական դիրք ամերիկեան ֆութպոլին), Ճէյմս կ՝ արժանանայ հանրութեան ուշադրութեան, երբ իր խումբի կազմով կ՝ արժանանայ շարք մը ճանաչողական մրցանակներու, ինչպէս նաեւ խումբը կ՝ առաջնորդէ դէպի տարածքային առաջնութեան կիսաեզրափակիչ։ ԼըՊրանի համար 4-րդ տարին, որպէս ֆութպոլիսթ, հանդէս գալու ճակատագրական կը դառնայ, երբ զուգահեռ մասնակցելով պասքեթպոլային խաղերուն՝ կը կոտրէ ձեռքի դաստակը եւ ստիպուած կը հրաժարի ամերիկեան ֆութտպոլէն։ Ըստ շարք մը մարզական վերլուծաբաններու՝ եթէ ԼըՊրան շարունակէր ամերիկեան ֆութպոլով զբաղիլ, ապա անպայման կը դառնար NFL-ի մարզիկ ։
Ճէյմսը առաջին օրէն իսկ եղած է Սենթ Վինսընթ-Սենթ Մերիի պասքեթպոլային խումբի մեկնարկային խաղացողը։ Իններորդ դասարանին անոր միջին ցուցանիշներն էին 21 միաւոր եւ 6, 2 անդրադարձ, որ իրեն կ՝ օգնէ ի վերջոյ խումբին պարգեւել Օհայոյի աւագ դպրոցներու ազգային ընկերութեան (Ohio High School Athletic Association, կրճատ՝ OHSAA) 3-րդ բաժանմունքին տիտղոսը։ Յաջորդ տարի ԼըՊրանը կը բարելաւէ միջին ցուցանիշները. 25, 2 միաւոր եւ 7, 2 անդրադարձ, ինչպէս նաեւ 5, 8 արդիւնաւէտ փոխանցում եւ 3, 8 գնդակի խլում։ Խումբը կ՝ ամփոփէ մրցաշրջանը 26–1 ցուցանիշով եւ կրկին կը դառնայ բաժանմունքի ախոյեան։ Ակնառու խաղի համար Ճէյմսին կը շնորհուի «Օհայոյի Միսթըր Պասքեթպոլ» տիտղոսը, ինչպէս նաեւ կ՝ ընդգրկուի «All-USA առաջին թիմ» խորհրդանշական հաւաքականի կազմին մէջ։
Յաջորդ տարին Ճէյմսի համար ալ աւելի յաջող կ՝ անցնի՝ իր ճանաչումը կը դարձնէ համազգային։ Մրցումներու շրջանը սկսելէ առաջ կը յայտնուի «Սլեմ» ամսագիրի կողքին վրայ, իսկ գրող, հրապարակախօս Ռայան Ճոնզը Ճէյմսին կ՝ անուանէ «Ներկայ պահին ԱՄՆ-ի լաւագոյն աւագ դպրոցի պասքեթպոլիսթ»։ Այս անգամ միջինը բերելով 29 միաւոր, 8, 3 անդրադարձ, 5, 7 արդիւնաւէտ փոխանցում եւ 3, 3 խլում՝ Ճէյմսը կրկին կը հռչակոի «Օհայոյի Միսթր պասքեթպոլ» եւ կրկին կ՝ ընդգրկուի «All-USA առաջին խումբ» խորհրդանշական հավաքականին մէջ։ Ճէյմսը կը նուաճէ նաեւ 2001–2002 խաղաշրջանի «Կէյթորէյտի տարուան պասքեթպոլ իսթ» տիտղոսը։ Դժբախտաբար, Սենթ Վինսընթ-Սենթ Մերիի խումբը չի կրնար տարի մը եւս պաշտպանել նահանգային տիտղոսը եւ կը պարտուի Ռոճըր Պէյքընի անուան աւագ դպրոցի սաներուն։ Պարտութենէն ետք ԼըՊրանը լուրջ մտադրութիւններ կը ցուցաբերէ մուտք գործելու 2002 թուականի NBA նախագիծը՝ անտեսելով NBA-ի նախագիծ մասնակցելու իրաւասութեան կանոններէն մէկը, որ կ՝ ենթադրէ, որ դիմող պասքեթպոլիսթները պէտք է առնուազն աւարտած ըլլան աւագ դպրոցը։ Խնդրագիրի մերժումը աւելի կը բարձրացնէ Ճէյմսի խանդավառութիւնը։
Մինչեւ դպրոցական վերջին տարուան սկիզբը, ԼըՊրանը արդէն յայտնուած էր «ESPN ամսագիրի» եւ «Սփորթս Իլուսթրէյթըտի» շապիկներուն։ ԼըՊրանի հուժկու խաղի ոճը կը ստիպէ աւագ դպրոցին տան հանդիպումները անցնել աւելի մեծ՝ «Ճէյմս Ա. Ռոուտզի արենային մէջ»։ երբեմն Խաղերը դիտելու կու գար մեծն Շաքիլ Օ՛նիլը, իսկ որոշ հանդիպումներ ալ կը ցուցադրուէին հեռուստատեսութեամբ՝ ESPN2 հեռուստաալիքով։ Այս խաղաշրջանին արդէն Ճէյմսի ցուցանիշներն էին՝ 31, 6 միաւոր, 9, 6 անդրադարձ, 4, 6 արդիւնաւէտ փոխանցում եւ 3, 4 խլում։ Արդէն երրորդ տարին անընդմէջ Ճէյմս կ՝ արժանանայ «Օհայոյի Միսթըր Պասքեթպոլ» եւ «All-USA առաջին խումբ» տիտղոսներուն։ Նոյն տարին Ճէյմս Կը մասնակցի աւագ դպրոցներու պասքեթպոլիսթներու շրջանակներու անցնող երեք բոլոր-աստղային խաղի՝ «EA Sports Roundball Classic», «Jordan Capital Classic» եւ «McDonald's All-American Game», իբրեւ հետեւանք ան կը կորսնցնէ NCAA-ում հանդէս գալու իրաւունքը եւ ուղղակի պաշտօնապէս կը դառնայ 2003 թուականի պասքեթպոլի ազգային ընկերութեան (NBA) նախագիծի օրինական թեկնածու։ Ճէյմսը վերջապէս կ՝ աւարտէ աւագ դպրոցը՝ ընդհանուր առմամբ իր հաշուին արձանագրելով 2657 միաւոր, 892 անդրադարձ եւ 523 փոխանցում։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1984 ծնունդներ Ստորոգութիւն:30 Դեկտեմբերի ծնածներ
Սիրին Ապտլնուր
Սիրին Ապտլնուր (سيرين عبدالنور) ծնած է 21 Փետրուար 1977, լիբանանցի երգչուհի, դերասանուհի եւ հագուստ ցուցադրող: Իր առաջին ալպոմը Leila Min Layali արձակուած է 2004-ին: Ան իր երկրորդ ալպոմը արձակեց 2006-ին Aleik Ayouni, առանձին երգ Law Bas Fi Aini (Եթէ իմ աչքերուս նայի) որ եղաւ ամենէ նշանաւոր երգը Լիբանանի մէջ 2006-ին: Ապտլնուր նաեւ Արաբական հեռատեսիլէն ելած է 1990-էն սկսեալ: 2007-ին ան ամուսնացաւ Լիբանանցի առեւտրականի հետ Ֆարիտ Րահմէ: 2011-ին ալ աղջիկ զաւակ ունեցաւ անուն ալ Դալիա --> In 2011, she gave birth to their first child, a daughter named Talia.
Ընթացքը
1992-ին Ապտլնուր իր մոտելի գործը սկսաւ եւ հագուստի ծանօցում կ'ընէր ինչպէս Ֆելիսիանա Րոզի, Զուհէր Մուրատ, Ապտ Մահֆուզ, Րենադո Պալեսդրա, Միրէյ Տեղեր եւ Թիերի Մուկլեր: 2002-ին Ապտլնուր շահեցաւ Աշխարհի Մոտելը Րեճենսի Պանթոկին մէջ Լիբանանի մէջ : 1998-ին ան իր առաջին անգամ ըլլալով ֆիլմի մէջ դեր ունէր Smaa Kchaa (1998) եւ Sahat Sahteen (1999): 2003-ին Dareb Khwet ֆիլմին մէջ դերասանութիւն ըրաւ եւ անուն ալ Իպանադի էր, եւ այս դերին համար ամենալաւ Լիբանանցի դերասանուհիին պարգեւը առաւ: Նաեւ Marianaֆիլմին մէջ առաջին կարեւոր դերը խաղցաւ: 2004-ին Ghariba (Օտար) ֆիլմին մէջ խաղցաւ, եւ 2007-ին Sajine (Բանտարկեալը) խաղցաւ : 2009-2010 ան խաղցաւ Sarah (Սարա) ֆիլմը: 2008-ին Եգիպտական ֆիլմի մէջ խաղցաւ Րամատանի ֆիլմ Mabrouk Abul-Alamein Hamouda եւ Լիբանանեան-Եգիպտական ֆիլմ Smoke Without Fire, յաջորդ տարին Եգիպտական հեռատեսիլէն ելաւ Al Adham եւ Al Maouk (Ճամբորդողը) Օմար Շարիֆին հետ խաղցաւ այս ֆիլմը, ցցուեցաւ 66-րդ Վենետիկի Ֆիլմ Փառատօնին : 2012-ին Սիրին խաղցաւ Լիբանանեան շարունակական ֆիլմ Ruby (Րուպի), եւ 2013-ին Lobat El-Mot (Մեռնելու Խաղը) ֆիլմը դեր խաղցաւ:
Երաժշտութեան Ընթացքը
2004-ին ան արձակեց իր ալպոմը Leila Min El Layali: Իր երրորդ ալպոմը արձակեց 2009-ին որ անուն էր Layali El Hob (Սիրոյ Գիշերները) ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1977 ծնունդներ Ստորոգութիւն:21 Փետրուարի ծնածներ
Լուիս Էնրիքէ
Լուիս Էնրիքէ Մարթինէզ Կարսիա (Luis Enrique Martínez García, ), աւելի յայտնի է Լուիս Էնրիքէ անունով, նախկին սպանացի ֆութպոլիստ, 2011-2012 մրցաշրջաններուն մարզած է իտալական Ռոման։ Պարսելոնայի գլխաւոր մարզիչ։ Մարզչական գործի ասպարէզը սկսած է 2008 թուականին Պարսելոնա Բ․-էն այնուհետեւ Ռոմա, Սելթա Վիկօ եւ Պարսելոնա։
Ակումբային
Լուիս Էրիքէի ակումբային գործի ասպարէզը սկսած է Խիխոնեան «Մարզական» ակումբին մէջ, որմէ ետք ան հանդէս կու գայ երկու աշխարհահռչակ Սպանական ակումբներու մէջ՝ «Ռէալ Մատրիտ» (1991—1996) եւ այդ ակումբի գլխաւոր մրցակից քաթալոնական «Պարսելոնա»-ի մէջ, ուր եղած է ազատ փոխանակումի միջոցով։
Կապտանռնագոյնի երկրպագունները շատ զգոյշ կը խօսէին նոր փոխանցումին մասին, սակայն արդէն Լուիս Էնրիքէն հասցուցած էր նուաճել անոնց սրտերը եւ ակումբին մէջ մնաց եւս 8 տարի (1996—2004), նոյնիսկ դարձաւ խումբին աւագը։ 2004 թուականի Օգոստոս 10-ին, 34 տարեկան հասակին, ապա յայտարարեց իր գործի ասպարէզի աւարտին մասին, զգալով, որ այլեւս չի կրնար խաղալ այսպիսի բարձր մակարդակի ակումբի մէջ եւ աւագի կոչումը յանձնեց Քարլես Փույոլին:
Խաղացած է աջէն յարձակողական կիսապաշտպանի դիրքին, սակայն ան եղած է համաշխարհային խաղացող, այսինքն կրնայ խաղալ ցանկացած դիրքին վրայ, բացի կեդրոնական պաշտպան եւ դարպասապահ։
Լուիս Էնրիքրն իր հրաշալի գործի ասպարէզի ընթացքին խաղացած է 400 խաղ եւ հարուածած է 102 կոլ։
Հաւաքականին մէջ
Սպանիոյ ազգային հաւաքականին մէջ Լուիս Էնրիքէն մասնակցած է երեք աշխարհի առաջնութիւններուն (1994, 1998, 2002) եւ 1996 թուականի Եւրոպայի առաջնութեան։ 62 ազգային խումբերու խաղերուն ան հարուածած է 12 կոլ։ Ան նաեւ եղած է օլիմբիական խուբմի կազմին մէջ, եւ մէկ անգամ Պարսելոնայի կազմին մէջ խաղալով դարձած է 1992 թուականի ամառնային ողիմպիական խաղերու յաղթող։
1994 թուականին աշխարհի առաջնութեան քառորդ եզրափակչի ժամանակ, երբ ան կը խաղար Իտալիոյ դէմ, Մաուրօ Տասոթին արմուկով կը հարուածէ անոր դէմքին։ Էնրիքէն տեղեկութիւններու համաձայն կորսնցուցած է աւելի քան կէս լիթր արիւն։ Տասոթին այդ խաղի ժամանակ ոչ մէկ տեսակի նկատողութիւն չէ ստացած, սակայն հետագային անոր կը պատժեն զրկելով խաղալ վեց խաղ։
Մարզչական
2008 թուականի Յունիսին կը վերադառնայ «Պարսելոնա» արդէն, որպէս մարզիչ, սակայն կը մարզէ ակումբի երկրորդ կազմը։ 2011 թուականի ամրան ԶԼՄ-ները կը սկսին աշխուժօրէն Լուիսին կապել իտալական «Ռոմա»-ի եւ Սպանական «Աթլեթիքօ Մատրիտ»-ի հետ։
2011 թուականին Յունիս 8-ին Լուիս Էնրիքէն պաշտօնապէս կը դառնայ «Ռոմա»-ի գլխաւոր մարզիչը։ Պայմանագիրը կը կնքուի 2 տարուան ժամկէտով : Որպէս արդիւնք  2011-12 թուականներու մրցաշարերուն «Ռոմա»ն կը գրաւէ ընդամէնը 7-րդ տեղը, եւ Լուիս Էնրիքէն կը հեռանայ իր պաշտօնէն : 2013 թուականի Յունիս 8-ին կը դառնայ Սպանական «Սելթա»-ի գլխաւոր մարզիչ, ստորագրելով 2 տարուան պայմանագիր  : Մրցաշարի վերջնական արդիւնքով «Սելթա»ն կը գրաւէ «Փրեմիեր լիկ»-ի 9-րդ հորիզոնականը, իսկ Լուիս Էնրիքէն կը յայտարարէ, որ ան կը ձգէ ակումբը:
2014 թուականի Մայիս 19-ին Լուիս Էնրիքէն կը դառնայ Սպանական «Պարսելոնա»-ի գլխաւոր մարզիչը: Պայմանագիրը կը կնքուի 3 տարուան ժամկէտով, Էնրիքէն իր աշխատանքը խումբին մէջ կը սկսի Յունիս 7-էն: Առաջին իսկ մրցաշարը կը դառնայ աւելի քան յաջողութիւն. Խումբը յաղթեց երեք անգամով, հերթական անգամ յաղթելով Լա Լիկան եւ Սպանիոյ գաւաթը, ինչպէս նաեւ Յաղթականներու Լիկան:
Մարզիչական վիճակագրութիւն
2016 թուական փետրուար 3-ի տուեալներով
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1970 ծնունդներ Ստորոգութիւն:8 Մայիսի ծնածներ
Հայ Գուսաններ
Գուսան, ստեղծագործող եւ կատարող արուեստագէտ՝ հին եւ միջնադարեան Հայաստանի մէջ։ Դեռ 5-րդ դարուն, «Պատմութիւն Հայոց» աշխատութեան մէջ՝ Մովսէս Խորենացին յիշատակած է Գողթան երգիչներու մասին։
Գողթան երգիչները գուսան-վիպասաններ էին, որոնք ստեղծած եւ կատարած են Հայկազն Տիգրանի, Շամիրամի, Աժդահակի, Արտաշէսի եւ Սաթենիկի եւ ուրիշներու մասին երգեր։ Վաղ միջնադարեան հայերէն թարգմանութիւններուն եւ բնագիրներուն մէջ՝ Գուսանը կ'օգտագործուէր իբրեւ հին յունական միմոս (μίμος) բառի համարժէք, կը ներառէ ընդհանրական իմաստ մը, որ կը համապատասխանէ նոր ժամանակներուն ընթացքին ընդունուած մասնագէտ հասկացողութեան։ Գուսան կոչուած են երգիչները, նուագածոները, պարողները, պատմա-առասպելական զրոյցներ եւ վիպական երգեր աւանդողերը, ժողովրդական հրապարակային թատրոնի դերասանները՝ ձեռնածուները, աճպարարները, լարախաղացները եւ խեղկատակները։ Հայաստանի մէջ՝ կին գուսանները կոչուած են վարձակ։
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Հայաստանի Պատմական Մայրաքաղաքներ
Հայաստանի պատմական մայրաքաղաքներ, տասներկու բնակավայրեր, որոնք պատմական տարբեր ժամանակահատուածներու ընթացքին եղած են համահայկական պետութիւններու վարչաքաղաքական, տնտեսական, կրօնական-մշակութային կեդ կեդրոնները։
Ատոնք են՝ Վան, Արմաւիր, Երուանդաշատ, Արտաշատ, Տիգրանակերտ, Վաղարշապատ, Դուին, Բագարան, Շիրակաւան, Կարս, Անի եւ Երեւան։
Իրենց մայրաքաղաքները ունեցած են նաեւ պատմական տարբեր ժամանակայատուածներու անկախ հռչակուած Փոքր Հայքի (ք.ա. 4-1-ին դարեր), Ծոփքի (ք.ա. 260-ք.ա. 94), Վասպուրականի (908-1021), Վանանդի (963-1065), Տաշիր-Ձորագետի (978-1113), Սիւնիքի (987-1170), Կիլիկիոյ (1198-1375) թագաւորութիւնները եւ հայկական իշխանապետութիւնները։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայկական մայրաքաղաքներ
Պաքթրիա
Պաքթրիա, պատմական երկիր Ամուդարյա գետի միջին եւ վերին հոսանքներուն։ Ընդգրկուեր է ներկայիս Ուզբեկստանի եւ Տաջիկստանի հարաւային, Աֆղանստանի հիւսիսային շրջանները։ Ք.Ա. 1-ին հազարամեակի 1-ին կէսին եղեր է զարգացած երկրագործական մշակոյթ ունեցող վաղ ստրկատիրական պետութիւն՝ Պաքթրիա կեդրոնով։ Մ.թ.ա. VI-IV դդ. իբրեւ առանձին կուսակալութիւն մտեր է Աքեմենեան պետութեան մէջ։
131 (թիւ)
131 (հարիւր երեսունմեկ)՝ կենտ եռանիշ բնական թիւ մըն է 130-ի եւ 132-ի միջեւ
Պաքթրիա
Տիոտոթոս թագաւորը եւ յաջորդները նուաճել են Սողդը, Մարզիանան։ Ք.Ա. մօտ 175 թուականին Յունա-Պաքթրիական այդ թագավորութեան զգալի մասը առանձնացեր է՝ կազմելով Յունա-Հնդկական թագավորութիւն։ Ք.Ա. 140-130 թուականներուն միջինասիական ժողովուրդներու հակայունական շարժումներու, ինչպէս նաեւ թոխարներու եւ վաչկատուն այլ ցեղերու ներխուժումներուի պատճառով Պաքթրիայի թագաւորութիւնը վերացեր է, եւ ատոր տարածքին առաջացեր է Քուշանական թագաւորութիւնը։
Յունա-Պաքթրիական թագաւորութեան ժամանակ աւելի խորացեր են ստրկատիրական յարաբերութիւնները, զարգացեր քաղաքներն ու արհեստները։ Միջազգային առեւտրական ճանապարհներով սերտ կապեր ունեցեր են Հնդկաստանի, Չինաստանի, Իրանի, Հայաստանի հետ։ Պաքթրիայէն պեղուած նիւթերը կը կրեն յունական մշակոյթի ազդեցութիւն։
Ստորոգութիւն:Պատմական երկրներ Ստորոգութիւն:Պաքթրիա Ստորոգութիւն:Տաճկաստանի պատմութիւն Ստորոգութիւն:Ուզբեկստանի պատմութիւն Ստորոգութիւն:Պատմական մարզեր Ստորոգութիւն:Հին Յունաստանի աշխարհագրութիւն
Բաբկէն Առաքելեան
Բաբկէն Առաքելեան, պատմաբան, հնագէտ, պատմական գիտութիւնների տոքթոր, փրոֆէսոր, Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիոյ ակադեմիկոս։
Կենսագրութիւն
Բաբկէն Առաքելեանը ծնած է 1912-ին Արմաւիրի Մրգաշատ գիւղին մէջ։
1938-ին աւարտած է Երեւանի Պետական Համալսարանի Պատմութեան բաժինը, 1940-ին՝ ԽԸՀՄ Գիտութիւններու Ակադեմիոյ Հայկական Մասնաճիւղի (Արմֆան) Պատմութեան Ինստիտուտի ասպիրանտուրան։
1941-ին պաշտպանած է հայ միջնադարեան պատկերաքանդակներուն նուիրուած թեկնածուական ատենախօսութիւնը։ 1942-ին զօրակոչուած է բանակ եւ մինչեւ 1945-ը մասնակցած է Բ․Աշխարհամարտ ի ընթացքին մղուած մարտերին։ Զօրացուելէն յետոյ վերադառնալով Երեւան՝ զբաղած է Հայաստանի պատմութեան եւ հնագիտութեան, միջնադարեան քաղաքներու եւ արհեստներու, հայ հին մշակոյթի եւ արուեստի գիտական ուսումնասիրութիւնով։ 1949-էն վարած է Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի Պատմութեան Ինստիտուտի Հնագիտութեան եւ Վիմագրութեան Բաժինը։
Առաքելեանը երկար տարիներ ղեկավարած է Գառնի ի, Արմաւիրի, հին Արտաշատ ի հնագիտական պեղումներու աշխատանքները։ Ան գիտութեան տաղանդաւոր կազմակերպիչ էր։ Անոր այդ յատկանիշը յատկապէս վառ դրսեւորուեցաւ 1959-էն սկսեալ, երբ ստանձնեց Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի իր իսկ հիմնադրած Հնագիտութեան եւ Ազգագրութեան Ինստիտուտի տնօրէնի պաշտօնը։ Իր ջանքերով այդ Ինստիտուտը վերածուեցաւ գիտական հեղինակաւոր կեդրոնի՝ ձեռք բերելով նաեւ միջազգային ճանաչում։ 1957-ին իրեն շնորհուած է փրոֆէսորի կոչում։
1964-ին Առաքելեանը պաշտպանած է ատենախօսութիւն՝ «Քաղաքները Եւ Արհեստները Հայաստանում IX-XIII Դարերում» թեմայով եւ արժանացած է պատմական գիտութիւններու տոքթորի աստիճանի։
1982-1990 Բաբկէն Առաքելեանը ղեկավարած է Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի Պատմութեան եւ Տնտեսագիտութեան Բաժանմունքի աշխատանքները՝ լիուլի դրսեւորելով գիտութեան հմուտ կազմակերպչի իր կարողութիւնները։
Հրատարակած գործեր
Հեղինակած է աւելի քան 120 գիտական աշխատութիւն։ Առաքելեանի պատմագիտական աշխատանքներէն են՝
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1 Փետրուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:16 Օգոստոսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ հնագէտներ Ստորոգութիւն:ԵՊՀ շրջանաւարտներ
132 (թիւ)
132 (հարիւր երեսուներկու)՝ զոյգ եռանիշ բնական թիւ մըն է 131-ի եւ 133-ի միջեւ
Խաչատուր Առաքելեան
Խաչատուր Առաքելեան, Աստուածաբան, Հռոմի անդրանիկ հայ ծառաներէն մին։
Ծնած է 1666 թուականին, Կարին, ուրկէ ստացած է Էրզրումցի անուանումը։ Վ. Յունանեանի դրդմամբ (աս մէկը իր անկարգ վարք ու բարքին համար Էջմիածինի մէջ բանտարկուած ու ազատ արձակուած էր) ու ընկերակցութեամբ կ՛երթայ Հռոմ։ 1682-ին կը մտնէ Հռոմի Ուրբանեան համալսարան, ուր աշակերտակիվ կ՛ունենայ Ստեփանոս Ռօշքեանը: Ապա աստուածաբանական դասընթացքը աւարտելով 1692-ին վարդապետ կը ձերնադրուի, որպէս քարոզիչ կ՛ուղարկուի Կ․ Պոլիս՝ իր հայրենակիցներուն կաթոլիկութիւն քարոզելու։ Այնտեղ, անոր շատ լաւ ընդունելութիւն կը ցուցաբերուի, սակայն ան մազապուրծ՝ կը փախի հայերէն եւ այս ու այն օտարազգիներու ողորմութեան կ՛ապաւինի։ Կ. Պոլսոյ մէջ կը ծանօթանայ Մխիթարեան միաբանութեան հիմնադիր Մխիթար Վ․-ի հետ եւ անոր եւս կաթոլիկութեամբ վարակելով՝ կը դրդէ անցնիլ Իտալիա։
Կ․ Պոլսոյ մէջ կայացած անյաջողութիւններն ու հունձի պակասութիւնը զինք կը ստիպեն հեռանալ այդտեղէն, ուստի 1718-ին քարոզիչի պաշտօնով կ՛անցնի Պելկրատ (հայաբնակ քաղաքներ), որպէսզի՝ բախտէն հալածուած հայ գաղթականներուն կարողանայ մոլորեցնել։ Այստեղ արդէն բացարձակ հալածանքն անկարելի էր, պապականութիւնը եւ պապը կը թագաւորէին թագաւորներուն վրայ։
Կը մահուան 30 Ապրիլ 1740-ին։
Հայ Գիրքը Հայոց Պետականութեան Վերականգնումէն ետք
Հայաստանի առաջին հանրապետութիւնը (1918-1920 թթ.) քաղաքական անբարեյոյս իրավիճակի եւ գոյատեւման կարճ ժամանակահատուածի պատճառով էական հետք չէ ձգած հայկական տպագրութեան պատմութեան մեջ։
Հայ գիրքը ՀԽՍՀ տարիներուն
ՀԽՍՀ տարիներուն (1920-91 թթ.) հայ գիրքի տպագրութեան գլխաւոր կեդրոնը դարձած է մայրաքաղաք Երեւանը։ 1921 թ.-ին ստեղծուած է պետական հրատարակչութիւն՝ «Հայպետհրատը», իսկ 12 Փետրուար 1921-ին կառավարութիւնը գրահրատարակչական արտադրանքի հաշուառման եւ տպագրուած նիւթերէն Հայաստանի պետական հանրային (այժմ Հայաստանի ազգային) գրադարանին եւ Հայաստանի գրապալատին (այժմ Հայաստանի ազգային գրապալատ) տրամադրելու որոշումը ընդունած է։ Ստեղծուած են շարք մը հրատարակչութիւններ՝ ԵՊՀ-ի, Երեւանի մանկավարժական հիմնարկին մէջ, ՀԽՍՀ ԳԱ-ի, «Լոյս», «Գիտելիք» ընկերութեան եւ այլն։ 1964 թ.-ին «Հայպետհրատը» վերանուանուած է «Հայաստան» հրատարակչութեան։ Որոշ ժամանակէ մը ետք անորմէ անջատուած են առանձին բաժիններ եւ դարձած ինքնիրոյն հրատարակչութիւններ՝ «Սովետական գրող», «Արեւիկ» եւ «Անահիտ»։ 1967 թ.-էն կը գործէ «Հայկական հանրագիտարանային հրատարակչությունը»։
Հայ գիրքը 1920-ական թուականներուն
1920-ական թուականներէն ՀԽՍՀ-ի մէջ տպագրութիւնը եւ տպարանն անջատուած են հրատարակչութիւնէն, տպարանն այնուհետեւ դարձած է պատուեր կատարող ձեռնարկութիւն։ ՀԽՍՀ-ին գործած է 30 տպարան, որոնցմէ 14-ը՝ Երեւանի մէջ։ Խորհրդային շրջանին մէջ հրատարակուած են հայ դասականներու եւ ժամանակակից հեղինակներու գործեր, բազմահատորեակներ, տարբեր մատենաշարեր, դասագրքեր, գիտութեան, մշակոյթի, հասարակական կեանքի բոլոր բնագաւառներու վերաբերեալ գրքեր, մեծ ծաւալի հասած են թարգմանական գրականութեան հրատարակումը, յատկապէս՝ Ռուսերէնէն։ Որոշ գրքերու տպաքանակը հասած է 20-50 հազարի։ 1974-87-ին 100 հագար տպաքանակով լոյս տեսած է «Հայկական սովետական հանրագիտարանը» (12+1 հատոր)։ Իւրաքանչիւր քաղաք եւ շրջկենդրոն ունեցած է իր թերթը, լոյս ընծայուած են նաեւ տարաբնոյթ ամսագրքեր, գրքերուն եւ պարբերութիւններուն զուգահեռ տպագրուած են նաեւ ալպոմներ, նոտաներ, քարտէսներ, օրացոյցներ, բացիկներ, ցուցապաստառներ եւ այլն։
Թուային տուեալներ
1921-1986 թթ.-ին ՀԽՍՀ-ին մէջ տպագրուած է շուրջ 60 հագար անուն գիրք ու գրքոյկ, ամէն տարի լոյս տեսած են աւելի քան 1100 անուն գիրք, 166 անուն պարբերականներ, հայերէն գիրքեր, պարբերականներ տպագրուած են նաեւ խորհրդային Միութեան շարք մը քաղաքներուն մէջ՝ Մոսկուա, Լենինգրադ, Թբիլիս, Բաքու, Արմաւիր, Բաթում, Ախալքալաք եւ հայաշատ այլ վայրերուն մէջ։ ՀՀ անկախացման 1-ին տարիներուն եւ Ղարաբաղեան ազատագրական պատերազմի (1991-94 թթ.) հետեւանքով առաջացած տնտեսական դժվարությունների պայմաններում տպագրվող գրքերի քանակը կտրուկ պակսած է. լոյս տեսած են փոքր տպաքանակներով՝ 1994-ին՝ 224 անուն գիրք, 1999-ին՝ 577, 2000-ին՝ 670, իսկ արդէն 2009 թ.-ին՝ 2027 անուն գիրք, բայց դարձեալ փոքր տպաքանակներով՝ 500-1000 օրինակ։ Ստեղծուած են նոր հրատարակչութիւններ՝ «Ապոլլոն», «Էդիթ Պրինտ», «Վան Արեան», «Սարգիս Խաչենց», «Ամարաս» «Փրինթինֆո», «Մակմիլան Արմենիա», «Զանգակ-97», «Տիգրան Մեծ», «Լուսակն», «Մուղնի» եւ այլն։ Ներկայիս ՀՀ-ին մէջ կը գործեն շուրջ 140 հրատարակչութիւն, առանձին տպարաններ եւ գրահրատարակչային համալիրներ։ 2000-2011 թթ.-ին տպագրուած է աւելի քան 17 հազար անուն գիրք։ Քանակապէս աւելցած են բազմաբնոյթ պարբերութիւնները. 2008-2010 թթ.-ին լոյս տեսած են 176 անուն հանդէս եւ 140-էն աւելի թերթ։ Զգալի թիւ կը կազմեն գիտական եւ մասնագիտական պարբերութիւնները։
Հայ գիրքը Միջազգային հարթակին մէջ
Հրատարակչային ձեւաւորման եւ որակի տեսակետէն հայկական ներկայիս տպագիր նիւթը չի զիջիր զարգացած երկիրներու արտադրանքին։ Գրքի միջազգային տոնավաճառներուն մէջ հայերէն հրատարակչութիւնները կը շահին առաջնակարգ մրցոյթներ, տարուէ-տարի կը մեծնայ արտերկրի հրատարակիչներու եւ գրավաճառներու ուշադրութիւնը հայկական տպագրանիւթի նկատմամբ։
Երեւանը՝ գիրքի համաշխարհային մայրաքաղաք
2012 թ.-ին Հայաստանի 12-րդ մայրաքաղաք Երեւանը, հայ գրատպութեան 500-ամեակի կապակցութեամբ, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն հռչակած է գիրքի 12-րդ համաշխարհային մայրաքաղաք։ Այդ տիտղոսը Երեւանին փոխանցուած է Արգենտինայի մայրաքաղաք Պուէնոս Այրըսէն՝ 23 ապրիլին, տոնական հանդիսութիւններու պաշտօնական բացման ժամանակ։ Տոնակատարութեան շրջանակներուն մէջ, ի թիւս բազմաթիւ միջոցառումներու, կազմակերպուած են ցուցահանդէսներ, գիտաժողովներ, շնորհանդէսներ եւ այլն, Երեւանոի մէջ տեղադրուած է Գավիթ Երեւանցու «Վարք Յավերժութեան» քանդակը, որ կը խորհրդանշէ Մեծ եղեռնի տարիներուն «Մշո ճառընտիր» մագաղաթէ ձեռագիրը ոչնչացումէն փրկած հայ կանանց սխրանքը։
Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Ս. Ծննդեան գուլպաներ
'''Ս. Ծննդեան գուլպաներ,''' Անգլիական եւ հիւսիսային ամերիկեան սովորութիւն է Կաղանդին կամ Ս. Ծննդեան առթիւ տրուելիք նուէրները կարմիր գուլպաներու մէջ զետեղելը:
Աւանդութիւն
Ըստ աւանդութեան, Կաղանդ պապան ծխնելոյզէն կ'իջնէ: Դիւրացնելու համար անոր գործը, իւրաքանչիւր ընտանիքի անդամի գուլպան կախուած կ'ըլլայ տան կրակարանին վրայէն եւ կամ դրուած՝ Կաղանդի ծառին տակը, որուն մէջ Կաղանդ պապան նուէրները կը դնէ եւ կը մեկնի:
Կ'նթադրուի, որ Ս. Ծննդեան գուլպաներու աւանդութիւնը սկիզբ առած է Ս. Նիկողայոսի օրերէն :
Ս. Ծննդեան կարգ մը պատմութիւններու մէջ, Ս. Ծննդեան գուլպաներու պարունակութիւնը խաղալիքներ եղած են, զորս երեխան կը ստանար Կաղանդ պապայէն:
Երբեմն մարդիկ իրենց ամանորեայ գուլպաները կը կախէին մահճակալին սիւներէն, որպէսզի Կաղանդ պապան զայն լեցնէր իրենց քնացած միջոցին:
Գուլպայ կախելու սովորութիւնը հայոց մօտ
Նաւասարդեան տօնը Պարսկահայքի Սալմաստ գաւառին մէջ վերանուանուած էր Խլվլիկի տօն: Հոն Խլվլիկը բրդոտ գլխարկով, արական սեռին պատկանող սատանայ կը համարուէր, որ չափահասներուն եւ երեխաներուն թշնամին կը համարուէր: Իսկ ուրիշ տեղ Խլվլիկ կը կոչուէր 8-12 տարեկան երեխաներու այն խումբը, որ Խլվլիկի տօնին՝ Նաւասարդին, այցելելով համագիւղացի դրացիներուն, երդիքներէն գուլպայ կախելով չամիչ, ընկոյզ, փշատ, կաղին եւ վանատուրեան այլ միրգեր կը պահանջէին: Ճիշդ նոյնը կ'ընէին Ակնի երեխաները՝ 31 Դեկտեմբերին :
Կաղանդչէքի գուլպաներու աւանդութիւնը պահպանած է նաեւ Խարբերդի, Արաբկիրի, Բալուի, Պոլսոյ եւ անոնց շրջակայքը ապրող ժողովուրդը, զուտ ազգային «կախու-կախուկ» անուանումով: Պատմական Հայաստանի բոլոր ազգագրական շրջաններուն մէջ 12-14 տարեկան պատանիները կը շրջէին տանիքէ տանիք, բակէ բակ եւ, վերոյիշեալ «կախի» երգերը երգելով, նուէրներ կը պահանջէին: Երդիքի լուսամուտերէն կ'երկարէին ոչ միայն իրենց մեծ մայրերուն հիւսած երկարաճիտ ու զարդանաշխուած գուլպաները, այլեւ՝ կերկարէին տոպրակ, քթոց, սալա (կողով), դդում եւ գուլպայ: Տանտէրը պարտաւոր էր զանոնք լեցնել չոր միրգով, միաժամանակ անոնց մէջ դնելով գաթա, հաւ, հաւկիթ եւ այլ ուտելիքներ: Հաւաքուած բարիքներով ուրախութեան սեղան կը սարքէին, որուն կրնային մասնակցիլ միայն տուեալ խումբին անդամները:
Բուսաբանութիւն
Ուսումնասիրութեան Առարկան
Բուսաբանութիւնը կ'ընգրկէ մեծ քանակութեամբ խնդիրներ՝ բոյսերու արտաքին եւ ներքին կառուցուածքի օրինաչափութիւնները (մորֆոլոգիա եւ անատոմիա), բոյսերու դասակարգումը եւ սիստեմատիկան, բուսատեսակներու պատմական զարգացումը (էվոլյուցիա), ազգակցական կապերը (ֆիլոգենեզ), տարածումը՝ տարածական բաշխումը Երկրի մակերեսին (բոյսերու աշխարհագրութիւն), բուսածածկի կառուցուածքը (ֆիտոցենոլոգիա կամ երկրաբուսաբանութիւն), բույսերու հնարաւոր մշակումը արտադրութեան մէջ (տնտեսական բուսաբանութիւն)։ Ըստ ուսումնասիրման օբյեկտի բուսաբանութեան մէջ կ'առանձնանան՝ Բուսական աշխարհի միաբջիջ օրգանիզմներու ուսումնասիրութիւնը կը կատարէ միկրոբիոլոգիա գիտութիւնը։ Բոյսերու հիւանդութիւններով կը զբաղի բուսախտաբանութիւնը (ֆիտոպաթոլոգիան)։ Բուսաբանական հիմնական սկզբունքը այդ բոյսերու սիստեմատիկան է, որմով բուսական աշխարհի բազմաթիւ տեսակները միասին համեմատելով կը բաժնեն ըստ տաքսոններու (դասակարգին մէջ), կը ճշդուի անոնց անուանակարգումը (նոմենկլատուրա), կը պարզուի անոնց ազգակցական կապերը եւ փոխյարաբերութիւնները (ֆիլոգենետիկա)։
Սիստեմատիկայի հետ սերտօրէն կապուած է նաեւ բոյսերու մորֆոլոգիան, որ կ'ուսումնասիրէ բոյսերու ձեւաբանութիւնը, անոնց անհատական (օնտոգենեզ) եւ պատմական զարգացումը (ֆիլոգենեզ)։ Նեղ իմաստով՝ մորֆոլոգիան կ'ուսումնասիրէ բոյսերու արտաքին ձեւը եւ անոր մասերը, իսկ լայն իմաստով այն կ'ընգրկէ բոյսերու անադոմիան, որ կ'ուսումնասիրէ բոյսերու ներքին կազմութիւնը, սաղմնաբանութիւնը (էմբրիոլոգիան) եւ բջջաբանութիւնը (ցիտոլոգիան), որ կ'ուսումնասիրէ բուսական բջիջը։ Մորֆոլոգիայի մէջ եւս կ'առանձնացուին շարք մը բաժիններ, ինչպիսին են օրինակ՝ օրգանոգաֆիա` բոյսերու օրգաններու նկարագրութիւն, պալինոլոգիա` բոյսերու փոշեհատիկներու եւ մարզանքներու ուսումնասիրութիւն, կարպոլոգիա` պտուղներու տեսակներու նկարագրում եւ դասակարգում, տերատոլոգիա`բոյսերու կառուցուածքային շեղումները եւ անոմալիաները։ Կ'առանձնանան բոյսերու համեմատական, էվոլիւցիոն, էկոլոգիական մորֆոլոգիաները։
Բոյսերու փոխյարաբերութիւնը ապրելու միջավայրի հետ կ'ուսումնասիրէ բոյսերու էկոլոգիան։ Նեղ իմաստով էկոլոգիան կ'ուսումնասիրէ բոյսերու վրայ արտաքին պայմաններու ազդեցութիւնը եւ միջավայրով պայմանաւորուած` բոյսերու բազմազանութիւնը։ Երկրի մակերեսին բոյսերը կը ձեւաւորեն որոշակի համակեցութիւններ կամ ֆիտոցենոզներ (անտառներ, տափաստաններ, սաւաննաներ եւ այլն)։ Այս համակեցութիւններու ուսումնասիրմամբ զբաղուող գիտութիւնը, կ'անուանուի երկրաբուսաբանութիւն կամ ֆիտոցենոլոգիա (որոշ երկիրներու մէջ նաեւ՝ ֆիտոսոցիոլոգիա)։ Կախուած ուսումնասիրութեան առարկայէն երկրաբուսաբանութեան մէջ կ'առանձնացուի՝ անտառագիտութիւն, ճահճաբանութիւն եւ այլն։ Կ'առանձնացուի նաեւ բիոգեոցենոլոգիան, որ կ'ուսումնասիրէ բուսածածկի, կենդանական աշխարհի, հողի եւ հողառաջացնող ապարներու միջեւ եղած փոխյարաբերութիւնները։ Այս համակարգը կ'անուանուի կենսաերկրացենոզ։
Երկրի մակերեսին բոյսերու բաշխման ուսումնասիրմամբ կը զբաղի բոյսերու աշխարհագրութիւնը։ Բոյսերբւ բրածոներու ուսումնասիրմամբ կը զբաղի պալեոբուսաբանութիւնը կամ ֆիտոպալեոնտոլոգիան, որուն տուեալները մեծ նշանակութիւն ունին սիստեմատիկայի, մորֆոլոգիայի եւ բոյսերու պատմական աշխարհագրութեան համար։
Բոյսերու տնտեսական դերը կ'ուսումնասիրէ տնտեսական բուսաբանութիւնը։ Ասոր հետ սերտօրէն կապուած է էթնոբուսաբանութիւնը, որ կ'ուսումնասիրէ տարբեր էթնիկական խումբերու կողմէն բուսատեսակներու օգտագործումը։
Բոյսերու ֆիզիոլոգիան եւ բոյսերու կենսաքիմիան ոչ միշտ կը համարեն բուսաբանութեան բաժիններ, որովհետեւ բուսական օրգանիզմի մէջ կատարուող պրոցեսները շատ դէպքերու մէջ, կը համընկնին կենդանիներու օրգանիզմի մէջ կատարուող փոփոխութիւններու հետ եւ կ'ուսումնասիրուին նոյն մեթոդներով։ Սակայն բոյսերու կենսաքիմիան եւ ֆիզիոլոգիան կ'առանձնանան որոշակի յատկանիշներով, որոնք պայմանաւորուած են միայն բուսական օրգանիզմին բնորոշ առանձնայատկութիւններով։
Բոյսերու գենետիկան յաճախ կը համարեն նոյն գենետիկայի մէկ բաժինը, չնայած որ, անոր որոշ ուսումնասիրութիւնները կապուած են բիոսիստեմատիկայի, բոյսերու էկոլոգիայի եւ երկրաբուսաբանութեան հետ։
Վերը նշուած բուսաբանութեան բաժիններու միջեւ սահմանները, որոշակի առումով պայմանական են, որովհետեւ անոնց ձեւերը, տուեալները, ուսումնասիրման առարկաները յաճախ կը համընկնին։
Բուսաբանական Անուանակարգում
Բացի կենսաբանութեան մէջ ընդունուած անուանակարգման, բուսաբանութիւնը, ինչպէս կենսաբանութեան բոլոր ենթաբաժինները, լրացուցիչ կերպով տեսակը կը բաժանէ տարատեսակի, ենթատեսակի եւ ձեւի։ Ընդունուած է բուսաբանական անուանակարգումը անուանել՝ բինար նոմենկլատուրա, իսկ կենդանաբանական անուանակարգումը` բինոմինալ նոմենկլատուրա:
Հին Բուսաբանութիւն
Բուսաբանութեան պատմութիւնը կը սկսի հնագոյն աղբիւրներուն մէջ, առկայ բոյսերու նկարագրութեամբ եւ դասակարգմամբ։ Բուսաբանական աշխատութիւններու օրինակներ գտնուած են Հին Հնդկաստանի մէջ, Միջագետքի մէջ, Զրադաշտական եւ Հին Չինական ձեռագրերուն մէջ։
Առաջին ուսոպմնասիրութիւնները, որոնք չեն նկարագրած բոյսերը ըստ իրենց սննդային կամ բուժական նշանակութեան կը համարուին` Միջնադարեան մուսուլմանական աշխարհէն յայտնի է Աբու Հանիֆա Դինաւարիի (828-896) «Բոյսեու գիրք»-ը, Իբն Բասսալի «Հողերի դասակարգին մէջ»-ը եւ այլն։ 13-րդ դարու սկիզբը Աբու-ալ-Աբբաս ալ-Նաբաթին եւ Իբն ալ-Բայթարը նոյնպէս գրած են բուսաբանութեան մասին։
Վաղ Ժամանակակէն Բուսաբանութիւն
Լեոնարդ Ֆուքսը (1501–1566), Օտտո Բրունֆելսը (1489-1534) եւ Հիերոնիմ Բոկը (1498–1554) կը համարուին ժամանակակէն բուսաբանական գիտութեան հիմնադիրները։
Ժամանակակէն Բուսաբանութիւն
Բուսաբանութիւնը, որպէս գիտութիւն, ձեւաւորուած է XVII–XVIII դարերուն։ Ստեղծուեցան առաջին «չոր այգիները»՝ հերբարիումները, ապա կազմուեցան բուսաբանական այգիներ։ Իտալացի բժիշկ-բուսաբան Ա. Ցեզալպինոն «Բոյսերու մասին» իր գրքին մէջ, դասակարգեց բոյսերը։ Շուեյցարացի բուսաբան Կ. Բաուհինը ստեղծեց երկանուն անուանակարգութիւն՝ իւրաքանչիւր բոյս անուանելով 2 բառով, որոնցմէ մէկը ցոյց կու տայ բոյսի ցեղը, միւսը՝ տեսակը։ Այդ անուանակարգը հետագային, օրինականացուց Կ. Լիննէյը, որ կը գործէր մինչեւ օրս։ Բոյսերու կարգաբանութեան վրայ որոշիչ նշանակութիւն ունեցաւ Չ. Տարուինի յեղափոխական տեսութիւնը։
Բուսաբանական Գիտութիւնը Հայաստանի Մէջ
Մեր օրերու, Հայաստանի հարուստ ու հետաքրքիր բուսական աշխարհով կը զբաղին դեռեւս 1939 թ-ին բացուած Բուսաբանութեան հիմնարկի եւ Բուսաբանական այգիի գիտնականներն ու մասնագետները։ Յայտնի բուսաբաններ են Ա. Թախտաճեանը, Հ. Մաղաքեանը, Դ. Բաբաեան-Տետերևնիկովան, Պ. Ղանդիլեանը, Գ. Դավթեանը, Լ. Օսիպեանը եւ ուրիշներ։
Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ
Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ (ԱՄՆ) կամ Միացեալ Նահանգներ (United States of America), դաշնային սահմանադրական հանրապետութիւն, բաղկացած 50 նահանգներէն եւ դաշնային Քոլումպիա մարզէն։ Երկիրը մեծամասամբ տեղակայուած է Հիւսիսային Ամերիկայի կեդրոնական մասին մէջ՝ 48 նահանգներ եւ Ուաշինկթընի մայրաքաղաքային մարզը։ Հիւսիսէն այն սահմանակից է Քանատային, հարաւէն Մեքսիքային։ ԱՄՆ-ի 2 նահանգները ցամաքային սահման չունին ԱՄՆ-ի հիմնական տարածքին հետ։ Ատոնք են՝ Ալասքան` Հիւսիսային Ամերիկայի հիւսիս-արեւմտեան հատուածին մէջ, եւ Հաուայեան կղզիները` Խաղաղ ովկիանոսին մէջ։
ԱՄՆ-ի բնակչութէան թիւը կը կազմէ 320 միլիոն, այդ ցուցանիշով աշխարհի 3-րդ պետութիւնն է։ Տարածքի մեծութեամբ աշխարհի 4-րդ պետութիւնն է՝ քիչ մը կը զիջէ Չինաստանին: Լայնամաշտաբ ներգաղթի պատճառաւ, այն աշխարհի ամենաբազմազգ պետութիւններէն մէկն է։
Ամերիկայի Միացեալ Նահանգները ստեղուեցաւ, երբ բրիտանական 13 նահանգները միաւորուեցան եւ 1776 թուականի յուլիսի 4-ին հռչակեցին իրենց անկախութիւնը։ ԱՄՆ-ն կը համարուի աշխարհի առաջին միջուկային տէրութիւնը եւ ունի ամենահզօր տնտեսութիւնը։ ԱՄՆ-ը ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան խորհուրդի մշտական անդամ է։
Վաղ Շրջան
Մինչեւ եւրոպացիներու կողմէն գաղութացուիլը ԱՄՆ-ի ներկայ տարածքի հիմնական բնակչութիւնը հնդկացիներն ու էսկիմոսներն էին, որ կ'ապրէին նախնադարեան համայնական կարգերով։ Այդ ժողովուրդներու պատմութիւնը մինչեւ եւրոպացիներու հետ անոնց հանդիպիլը (XVIդ.) զարգացած է ինքնուրոյն, միւս մայրցամաքներու ժողովուրդներէն գրեթէ անկախ։ XVI դ. ԱՄՆ-ի տարածքին մէջ կը բնակէր մօտ 1 միլիոն հնդկացի։ Գաղութացման ընթացքին հնդկացիները մասամբ կ՛ոչնչացուէին, մասամբ ալ կը քշուէին դէպի Արեւմուտք։ Մինչեւ XVIII դ. 60-ական թթ. Անգլիան զաւթեց գրեթէ ամբողջ Հիւսիսային Ամերիկան։ XVII դ. սկզբին հիմնուեցան առաջին անգլիական գաղութները։ Ատոնք հիւսիսէն սահմանակից էին Ֆրանսական Քանատա տիրոյթին, որը XVIIIդ. 60-ական թթ. անցաւ Անգլիային, իսկ հարաւէն՝ Իսպանական Ֆլորիտային։ Ներկայիս ԱՄՆ-ի տարածքին մէջ անգլիացիները առաջին բնակատեղին (Վիրճինիայի մէջ) հիմնած են 1607-ին։ Յետագային հիմնուած են Մերի լենտը, Հիւսիսային եւ Հարաւային Քարոլինաները, Զօրճիան։ Այստեղ առաջ եկաւ խոշոր փլանթացիոն տնտեսութիւն՝ ծխախոտի, բրինձի եւ ինտիկոյի մշակութեամբ։ 1619-ին Ափրիկէէն Վիրճինիա բերուեցաւ նեկր ստրուկներու առաջին խումբը։ Նեկրերու ստրկութիւնը առաջին անգամ պաշտօնապէս ճանչցուեցաւ 1656-ին, իսկ Անգլիոյ մէջ 1661-ին ընդունուած օրէնքը կը նախատեսէր ստրուկներու կանոնաւոր մատակարարում հիւսիսամերիկեան գաղութներուն։ XVII դ. 2-րդ կէսէն հարաւային գաղութներու փլանթատորները սկսան լայնօրէն կիրառել նեկր ստրուկներու աշխատանքը։
Անգլիոյ Գաղութ
1620-ին հիմք դրուեցաւ Նոր Անգլիոյ գաղութներուն վրայ։ Անկախութէան պատերազմի նախօրէակին հոս արդէն կար 4 գաղութ՝ Մասսաչուսէթս, Ռոտ Այլընտ, Նիւ Հեմփշիր եւ Քոնեքթիքութ։ Հիւսիսին մէջ կը գերակշռէին միջին եւ մանր ֆերմերական տնտեսութիւնները։ Այստեղ աւելի արագ, քան միւս գաղութներուն մէջ, զարգացան արհեստները եւ արդիւնաբերութիւնը։ Չորս այլ գաղութներ՝ Փենսիլւանիա, Նիւ Եորք, Նիւ Ճըրսի եւ Տելաւեր, հիմնուեցան Մերձատլանտեան շրջաններու կեդրոնական մասին մէջ։ Անգլիական գաղութները զգալի յաջողութեան հասան տնտեսական առաջընթացի ասպարէզին մէջ։ Սկսաւ ձեւաւորուիլ ամերիկեան ազգային շուկան։ Միաժամանակ կը ստեղծուէր նոր մշակոյթ եւ գաղափարախօսութիւն, տեղի կ՛ունենար ազգային ինքնագիտակցութեան վերելք։ Այս նոր, հիւսիսամերիկեան պուրժուական ազգի ձեւաւորման ընթացքն էր։ Շատ շուտով ամերիկեան պուրժուազին դարձաւ անգլիական պուրժուազիոյ մրցակիցը՝ նաւաշինութեան, առեւտուրի, իսկ ապա նաեւ մանուֆաքթուրայի բնագաւառին մէջ։ Այդ իսկ պատճառով Անգլիան ամէն կերպ կ'արգեւակէր գաղութներու տնտեսական զարգացումը։ Անգլիոյ այդ քաղաքականութիւնը կը շօշափէր գաղութներու բոլոր դասակարգերուն շահերը եւ իրենց մօտ առաջ բերաւ մեթրոփոլիայէն անջատուիլու ձգտում, որ XVIII դ. 60-ական թթ. վերաճեց զինուած պայքարի՝ անկախութեան համար։ Վ. Ի. Լենինի բնորոշմամբ այդ յեղափոխական ազատագրական պատերազմ էր անգլիացիներու դէմ։
Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ
1776-ի յուլիսի 4-ին ընդունուած Անկախութեան յայտարարութիւնը կը հռչակէր ԱՄՆ-ի ստեղծումը։ 1783-ի Վերսալեան հաշտութեան պայմանագիրով Անգլիան ճանչցաւ ԱՄՆ-ի անկախութիւնը։ Յաղթանակը ձեռք բերուեցաւ ժողովուրդի եռանդուն ջանքերով, սակայն իշխանութեան գլուխ անցան պուրժուազին եւ փլանթատորները։ Հարաւին մէջ պահպանուեցաւ ստրկատիրութիւնը։ 1787-ին ընդունուեցաւ ԱՄՆ-ի ասհմանադրութիւնը (գործողութեան մէջ գրուեցաւ 1789-ին)։ ԱՄՆ-ի առաջին նախագահ ընտրուեցաւ Ճորճ Ուաշինկթընը։ XIX դ. սկիզբներէն ԱՄՆ սկսաւ ընդարձակել իր տարածքը։ 1803-ին Ճեֆըրսընի կառավարութիւնը Ֆրանսայէն գնեց Լուիզիանան, իսկ 1819-ին ԱՄՆ Իսպանիային ստիպեց զիջել Ֆլորիտան։ 1823-ին հռչակուեցաւ «մոնրոյի տոքթրինանէ։ Մեքսիքայի դէմ 1846-1848-ին մղած զաւթողական պատերազմի հետեւանքով ԱՄՆ նուաճեց Մեքսիքայի տարածքի գրեթէ կէսը։ 1867-ին ԱՄՆ Ռուսաստանէն գնեց Ալասկան (7,2 միլիոն տոլարով): XIX դ. 1-ին կէսին ԱՄՆ-ի մէջ մեծ թափ ստացաւ նեկրերու ազատագրութեան համար շարժումը։ Տեղի ունեցան նեկր ստրուկներու ապստամբութիւններ` 1800-ին Գաբրիէլի, 1831-ին՝ Ն. Թէոներու եւ 1855-1859-ին՝ Ճ. Պրաունի ղեկավարութեամբ։ Քափիթալիստական Հիւսիսի եւ ստրկատիրական Հարաւի միջեւ սրուած հակասութիւնները մարեցին քաղաքացիական պատերազմի, որուն համար առիթ ծառայեց ստրկութեան հակառակորդ Ա. Լինքըլնի ԱՄՆ-ի նախագահ ընտրուիլը։ Քաղաքացիական պատերազմը, յատկապէս երկրորդ փուլին մէջ, պուրժուա-դեմոկրատական յեղափոխութեան բնոյթ ունէր։ Հիւսիսի յաղթանակով վերացուեցաւ ստրկատիրութիւնը, հեռանկարներ բացուեցան քափիթալիզմի անարգել զարգացման համար։ Չնայած ատոր, նեկրերու ազատագրման գործը մինչեւ վերջ չհասցուեցաւ։ Ստրկութեան վերացումը բարենպաստ պայմաններ ստեղծեց բանուորական շարժման զարգացման համար։ 1867-ին ԱՄՆ-ի մէջ ծագեցան 1 Ինթերնացիոնալի բաժանմունքներ, 1869-ին ստեղծուեցաւ Աշխատանքի ասպետներու միաբանութիւնը, 1881-ին՝ Աշխատանքի ամերիկեան ֆետերացիան։ 1900-1901-ին կազմաւորուեցաւ ԱՄՆ-ի սոցիալիստական կուսակցութիւնը։ Սակայն այդ կազմակերպութիւններուն մէջ գերակշռող ազդեցութիւն ունէին օփորթունիստական տարրերը։
Տարածքներու Ընդլայնում
XIX դ. վերջին ամերիկեան քափիթալիզմը թեւակոխեց իմփերիալիզմի փուլը։ 1898-ի իսպանաամերիկեան պատերազմի ժամանակ ԱՍՆ գրաւեց Ֆիլիփինները, Փուերթօ Րիքոն եւ Կուամը, Քուպան փաստօրէն վերածուեցաւ ԱՄՆ-ի գաղութի։ 1899-ին ԱՍՆ Չինաստանի մէջ հռչակեց «բաց դռներու» քաղաքականութիւն։ 1903-ին ամերիկեան իմփերիալիստները յեղաշրջում կազմակերպեցին Փանամայի մէջ՝ այն անջատելով Քոլումպիայէն։ Նոյն թուականին ԱՍՆ իր իսկ ստեղծած Փանամայի Հանրապետութեանը պարտադրեց ստրկացուցիչ պայմանագիր, յաւերժ օգտագործման համար այդ երկրի տարածքին մէջ ձեռք բերեց 16․1 կմ լայնութեամբ գօտի մը՝ ջրանցք կառուցելու նպավակով։ Ան միաժամանակ իրաւունք ստացաւ հոդ ամրութիւններ շինել, զօրք պահել, իրականացնել իր իշխանութիւնը։ 1899-1902-ին եւ 1906-1909-ին ԱՍՆ զբաղեցրեց Քուպան, 1912-1933-ին (ոչ մեծ ընդհատումներով)` Նիքարակուան, 1915-1934-ին`՛ Հայիթին, 1916-1924-ին՝ Տոմինիքեան Հանրապետութիւնը։ 1914-ին եւ 1916-1917-ին ԱՍՆ ինթերուենցիայ կազմակերպեց Մեքսիքայի, 1917-1922-ին՝ Քուպայի դէմ։
Հետպատերազմեան Շրջան
Իմպերիալիստական միւս տէրութիւններու հետ ԱՄՆ փորձեց Փարիզի հաշտութեան քոնֆերանսը օգտագործել Խորհրդային Ռուսաստանի դէմ ինթերուենցիան ընդլայնելու եւ պլոքատ կազմակերպելու նպատակով։ Ուիլսոնը հասաւ այն բանին, որ Վերսալի հաշտութեան պայմանագրին մէջ մտցուեցաւ Ազգերի լիկայի կանոնադրութիւնը։ Սակայն ամերիկեան քոնկրէսը չվաւերացրեց այդ պայմանագիրը։ Չնայած ատոր, Միացեալ Նահանգները շարունակեցին ամենաաքթիւ միջամտութիւնը միւս աշխարհամասերու գործերուն` ատոր համար օգտագործելով իրենց ֆինանսատնտեսական հզօրութեանը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի հետեւանքով հարստացած ԱՄՆ պարտապանէն վերածուեցաւ պարտատիրոջ, որուն Եւրոպայի երկիրները պարտք էին աւելի քան 10 մլրդ. տոլար։ ԱՄՆ-ի մէջ կուտակուած էր ոսկու համաշխարհային պաշարի աւելի քան կէսը։ «Ամերիկեան միլիարդատէրերը գրեթէ բոլորէն հարուստ էին եւ կը գտնուէին ամենաապահով աշխարհագրական դիրքին մէջ։ Անոնց ամենէն աւելի հարստացան։ Անոնք իրենց հարկատուներ դարձրեցին բոլոր, նոյնիսկ ամենահարուստ երկիրները։ Անոնք կողոպտեցին հարիւր միլիարդաւոր տոլարներ։ Եւ ամէն մէկ տոլարի վրայ կ՛երեւին կեղտի հետքեր` Անգլիոյ եւ անոր «դաշնակիցներու, Գերմանիոյ եւ նրա վասալներու միջեւ կնքուած կեղտոտ գաղտնի պայմանագրերի, կողոպտուած աւարը բաժանելու պայմանագրերի, բանուորներուն ճնշելու եւ սոցիալիստ-ինթերնացիոնալիստներուն հալածելու ասպարէզին մէջ միմեանց «օգնելու» պայմանագրերու»: Յետպատերազմեան շրջանին մէջ բուռն վերելք ապրեց բանուորական շարժումը։ Այդ վերելքի պայմաններուն մէջ 1919-ի սեպտեմբերին ստեղծուեցաւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու քոմունիստական կուսակցութիւնը։ ԱՄՆ մասնակցեց Խորհրդային Ռուսաստանի դէմ կազմակերպուած ռազմական ինթերուենցիային Հիւսիսին մէջ (1918-1919) եւ Հեռաւոր Արեւելքին մէջ (1918-1920)։ Միաժամանակ ամերիկեան բանուորները ստեղծեցին «Խորհրդային Ռուսաստանի բարեկամներու լիկա եւ «Ձեռքերդ հեռու Ռուսաստանէն» քոմիթէներ, որոնց անխոնջ պայքարը, բողոքները եւ պահանջները ստիպեցին ԱՄՆ-ի կառավարութեանը 1920-ին իր զօրքերը յետ կանչել Ռուսաստանէն։ Առաջին համաշխարհային պատերազմէն յետոյ սրուեցան հակասութիւնները ԱՄՆ-ի եւ Անգլիոյ, ԱՄՆ-ի եւ Ճափոնիոյ միջեւ։ Գերմանիային ԽՍՀՄ-ի դէմ ուղղելու նպատակով ամերիկեան մոնոփոլիաները օժանդակեցին Գերմանիոյ ռազմա-արդիւնաբերական կարողութեան վերածնմանը։ Տնտեսական ճգնաժամը ԱՄՆ-ի մէջ արտայայտուեցաւ բացառիկ ուժով մը։ Ճգնաժամի աւերիչ հետեւանքներու դէմ պայքարելու Հաւերու կառավարութեան փորձերն անցան ապարդիւն։ Նորընտիր նախագահը՝ Ֆ. Ռուզվէլթ, շարք մը բարեփոխումներով փորձեց յաղթահարել տնտեսական ճգնաժամին հետեւանքները եւ պետական քափիտալիզմի ուժեղացման ճանապարհով ամրապնդել քափիթալիստական կարգերը։ Ռուզվէլթի օրօք 1933-ի նոյեմբերի 16-ին դիւանագիտական յարաբերութիւններ հաստատուեցան ԱՄՆ-ի եւ ԽՍՀՄ-ի միջեւ։
Աշխարհագրական դիրք
ԱՄՆ-ի գրեթէ ողջ տարածքը կը գտնուի Հյուսիսային Ամերիկայում, բաղկացած է երեք մասէ՝ ԱՄՆ-ի բուն տարածքէն, Ալասքա նահանգէն եւ Հաուայեան կղզիներէն (Խաղաղ ովկիանոսին մէջ)։ ԱՄՆ-ը գաղութատէր պետութիւն է։ Անոր տիրապետութիւններն են Փուերթօ Րիքոն եւ Վիրճինեան կղզիները՝ Քարիպեան ծովին մէջ, Արեւելեան Սամոան, Կուամը եւ շարք մը փոքր կղզիներ՝ Խաղաղ ովկիանոսին մէջ։ Ատոնց մէջ տեղաբաշխուած են ԱՄՆ-ի ռազմաօդային եւ ռազմածովային յենակէտեր։ ԱՄՆ-ի արեւելեան ափերը կ՛ողողեն Աթլանթեան, իսկ արեւեւմտյանը՝ Խաղաղ, Ալասքայի հիւսիսը՝ Հիւսիսային սառուցեալ ովկիանոսներու ջուրերը։
Քլիմայ
Քլիմայի վրայ մեծ ազդեցութիւն ունին ովկիանոսները։ Ալասքայի մէջ քլիման արքթիքական եւ մերձարքթիքական է, հիւսիսային լայնութեան 40°-էն հիւսիս՝ բարեխառն, մերձարեւադարձային, Ֆլորիտայի հարաւին մէջ՝ արեւադարձային։ Ձմրանը Ալասքայի մեծ մասի վրայ կը տարածուի արքտիքական օդը եւ կ'առաջացնէ պարզ ու սառնամանիքային եղանակ, Ալասքայի հարաւային ափերուն եւ արեւմտեան խաղաղովկիանոսեան ափին օդը կը յառաջացնէ տաք եւ խոնաւ քլիմայ։ Պարբերաբար թափանցող արքթիքական սառը եւ Մեքսիքական ծոցի տաք օդային հոսանքները կեդրոնական եւ արեւելեան շրջաններուն մէջ եղանակը կը դարձնեն անկայուն։ Յունուարի մէջ ջերմաստիճանը կը տատանուի -18 °C-էն (կեդրոնական հարթավայրերի հիւսիսում) մինչեւ 12 °C (երկրի հարաւին մէջ), Ֆլորիտայի հարաւային մասին մէջ՝ 20 °C: Առաւել ցածր ջերմաստիճաններ կ՛ըլլան Մոնթանա նահանգի արեւելքին մէջ (-50 °C) եւ Ցուկոնի սարահարթին մէջ (-64 °C)։ Ամրանը Ալասքայի վրայ կը գերիշխէ խաղաղովկիանոսեան օդը՝ ափերուն առաջացնելով զով ու մառախլապատ, կեդրոնական մասին մէջ՝ պարզ ու չոր եղանակ։ ԱՄՆ-ի արեւմտեան մերձափնեայ մասին մէջ, յատկապէս հարաւ-արեւմուտքին մէջ, եղանակը զով է ու չորային։ Տեղումները համեմատաբար շատ են լեռներու ծովահայեաց լանջերուն։ Կեդրոնական եւ արեւելեան շրջանները կը գտնուին Մեքսիքական ծոցի տաք ու խոնաւ օդի, Քորտիլերաներու ներքին սարաւանդները՝ ցամաքային օդի ազդեցութեան տակ։ Յուլիսի միջին ջերմաստիճանը կը տատանուի արեւմտուտքէն-արեւելք 14 °C-էն մինչեւ 26 °C: Մեծ հարթավայրերու եւ ներքին սարաւանդներու հարաւի մէջ միջին ջերմաստիճանը 32 °C է, Մահուան հովտին մէջ՝ 56․7 °C: Տարեկան տեղումները արեւելեան եւ հիւսիս-արեւմտեան ծովափնեայ շերտին մէջ 1000-2000 մմ է, կեդրոնական հարթավայրերուն մէջ՝ 600-900 մմ, Մեծ հարթավայրին մէջ՝ 400-600 մմ, ներքին սարահարթերուն ու սարաւանդներուն մէջ՝ 400 մմ եւ պակաս, Մոխաւէ անապատին մէջ՝ 100 մմ-էն պակաս։
Կենդանական Աշխարհ
Կենդանական աշխարհի վրայ խիստ ազդած է մարդուն գործունէութիւնը. տափաստաններու եւ անապատներու կենդանիներու շատ տեսակներ ոչնչացած են։ Կը հանդիպին՝ եղանաեղջիւրներ, անթիլոփներ, կոյար, փրերիներու աղուէսներ, ամերիկեան փորսուղ, մարգագետնային շուն, շառաչող օձ, թունաւոր մողէզ եւ այլն։ Անտառային գօտիին բնորոշ են՝ քանատական եղջերուն, որմգդեղը, գորշ արջը, կզաքիսը, լուսանը, կարմիր սկիւռը, վիրճինեան եղջերուն, մոխրագոյն աղուէսը, վայրի հնդուհաւը, քարոլինեան թութակը։ Քորտիլիերեան անտառներուն մէջ պահպանուած են ձիւնային այծը, հաստեղջիւր ոչխարը, մոխրագոյն հսկայ արջը, լեռնային ոչխարը եւ այլն։
Գրիգոր Շէնեան
Գրիգոր Շէնեան, խմբագիր եւ ազգային-հասարակական գործիչ։
Կենսագրութիւն
Գրիգոր Շէնեան, բուն մականունով՝ Կէօվշէնեան, ծնունդով ու կազմաւորումով լիբանանահայ էր։ Ծնած էր 30 Մարտ 1934-ին, Պէյրութ։ Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ Գարանթինայի Ազգային Մեսրոպեան վարժարանին մէջ։ Ապա կ'ընդունուի Անթիլիասի դպրեվանքի ժառանգաւորաց բաժինը եւ կ'աւարտէ 1953-ին։ Կը հետեւի Ecole technique de commerce–ի գիշերային դասրնթացքներուն, զորս կ՚աւարտէ 1955-ին։ 1957-1976 թուականներուն կ'աշխատի նախ իբրեւ գործակալ, ապա՝ unit manager, American Life Insurance Company–ի մէջ եւ 1973-1976 թուականներուն կը հանդիսանայ Լիբանանի թիւ 1 insurance producerը։
Այդ օրերէն պահած շատ հետաքրքրական յուշերուն մէկ մասը գրի առած է հետագային ու լոյս ընծայած՝ իր թերթին մէջ։
1976-ին, Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի բռնկումէն անմիջապէս ետք, փոխադրուած է Լոս Անճելըս, ուր, զանազան ասպարէզներու մէջ տուայտելէ ետք վերջապէս 1981-ին, ՆՈՐ ԿԵԱՆՔ-ի համահիմնադիր Աբօ Չափարեան զինք դարձուցած է գործընկեր 1978-ին հիմնուած «Նոր կեանք» անկախ շաբաթաթերթին (միւս համահիմնադիրը՝ Վահան Ճանսըզեան Աբօ Չափարեանի օգնութեամբ ժամանած էր Ամերիկայ 1978-ին)։ Աբօ Չափարեանի գործարարական եւ խմբագրական հայեացնքներու ուժգնութիւնը ՆՈՐ ԿԵԱՆՔ-ը դարձուցած էր ամերիկահայ մամուլի ամենառաջատար հրատարակութիւնը:
1984-ին Շէնեան մէնատիրական մարմաչէն մղուելով ուզեց միակ սեփականատէրը դառնալ ՆՈՐ ԿԵԱՆՔ-ին: Աբօ Չափարեան ընդունեց ընդդառաջել միայն մէկ պայմանով որ ան իրաւունքը վերապահեց նոր հրատարակութեան հիմնադրութիւնը կատարելու եւ ազատօրէն մրցակցելու: Եւ այդպէս ալ ըրաւ Աբօ Չափարեան: 1985-ի աշնան Չափարեան հիմքը դրաւ աւելի ծաւալուն եւ աւելի բովանդակալից անգլիատառ USA Armenian Life-ին եւ հայատառ ՀԱՅ ԿԵԱՆՔ-ին: USA Armenian Life եւ ՀԱՅ ԿԵԱՆՔ դարձան ամերիկահայ մամուլի առաջին գունաւոր անկախ շաբաթաթերթերը վաստկելով հազարաւոր ընթերցողներու, գրողներու, գողվազդատուներու եւ կազմակերպութիւններու զօրակցութիւնը: USA Armenian Life եւ ՀԱՅ ԿԵԱՆՔ երիտասարդական նոր աւիւն ներարեցին:
{{քաղուածք|Գրիգոր Շէնեան եւ «Նոր կեանք» շաբաթաթերթը տասնամեակներ մրցակցած են աւելի ծաւալուն USA Armenian Life եւ ՀԱՅ ԿԵԱՆՔի հետ։ Այդ մրցակցութիւնը տեւեց ամբողջ 35 տարի: Սակայն, Շէնեան զիջեցաւ Չափարեանին եւ անոր արագընթաց աճ ապրող USA Armenian Life-ին եւ ՀԱՅ ԿԵԱՆՔին: Հիմա արդեն USA Armenian Life-ը եւ ՀԱՅ ԿԵԱՆՔ-ը դարձած են հետսհետէ առաւել ծաւալող լրատուամիջոցային բազմայարդակ ցանց հասնելով հարիւր հազարաւոր ընթերցողներու, հեռուստադիտողներու, կայքէջ այցելուներուն, սոցիալկան համացանցերու ընթերցողներու տրամադրելով անկախ եւ բազմակուսակցական տեսակէտ եւ տեղեկութիւններ: USA Armenian Life ընկերութիւնը դարձած ամենաազդեցիկ լրատուական հիմնարկութիւն տիրապետելով ամերիկահայ հրապարակագրական կեանքին ու ձեւաւորելով լրագրական ինքնայատուկ մշակոյթ մը։
Լրագրական մարզ
Լրագրական մարզի մէջ փորձառութիւն ձեռք բերած էր Պէյրութ՝ գործակցելով Սիմոն Սիմոնեանի «Սփիւռք»-ին, Տիգրան Թոսպաթի «Այգ»-ին, շրջան մըն ալ «Ազդակ»-ին։
Գրիգոր Շէնեան աշխատակցած է «Նայիրի» (1955-1956), «Սփիւռք» (1960-1976), «Այգ» (1962-1964), «Ազդակ» (1970-1976) պարբերականներուն:
1976-1981 թուականներուն թղթակցած է «Նոր կեանք» շաբաթաթերթին եւ «Ասպարէզ» օրաթերթին, 1981-1985 թուականներուն՝ «Նոր կեանք» (հայերէն-անգլերէն) շաբաթաթերթի խմբագիր ու բաժնեկից-հրատարակիչ, 1985 թուականէն՝ խմբագիր-հրատարակիչ: