cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Տուտուկ
Կառուցուածք
Տուտուկը կը պատրաստուի ծիրան ենիի փայտէն։ Փողի երկարութիւնը կ'ըլլայ 28, 33 կամ 40 սմ.։
Նուագելու համար վերի կողմը ունի եօթ կամ ութ անցք, հակառակ կողմը, բութ մատի համար՝ մէկ կամ երկու։ Եղեգէն պատրաստուած կրկնակի լեզուակն ունի 9-14 սմ. երկարութիւն։
Վահէ Թաշճեան
Վահէ Թաշճեան, լիբանանահայ պատմաբան։
Տուտուկ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Վահէ Թաշճեան
Թաշճեան ծնած է Պէյրութ: Իր համալսարանական կրթութիւնը ստացած է Երեւանի պետական համալսարանէն ներս,  իսկ  դոկտորականը  պաշտպանած՝ Փարիզի հասարակական գիտութիւններու բարձրագոյն ուսման դպրոցին մէջ (Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales) :
Իր հետազօտութիւնները կ՚ընդգրկեն Կիլիկիոյ, Սուրիոյ եւ Լիբանանի ֆրանսական գրաւումի ժամանակաշրջանը, Օսմանեան կայսրութեան հայերը եւ Միջին Արեւելքի մէջ գաղթականական հարցեր։
Թաշճեան հրապարակած է մի քանի պատմական ուսումասիրութիւններ: Գլխաւոր հրատարակութիւններն են՝
Պերլինի մէջ կը վարէ «Յուշամատեան» հետազօտական ծրագիրը, որուն  նպատակն է  վերականգնել   օսմանեան  կայսրութեան մէջ ապրած  հայերու  յիշողութիւնները, տեղական  պատմութիւնն ու հասարարական միջավայրը: «Յուշամատեան»ը հաստատուած է 2010-ին, Պերլինի մէջ, եւ անոր համացանցային կայքին վրայ կան Օսմանեան կայսրութեան հայութեան մասին՝ հայերէնով, անգլերէնով եւ թրքերէնով հարուստ տեղեկութիւններ, լուսանկարներ եւ քարտէսներ ։
Լեւոն Զօհրապեան
Լեւոն Զօհրապեան, հայ դերասան։
Կենսագրական գիծեր
Զօհրապեան ծնած է Վրաստանի մեծահարուստ ընտանիքներէն մէկուն մէջ. նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի ռուսական դպրոցէն ներս, ուր կատարած է իր բեմական նախափորձերը:
Քանի մը տարի թատերական փորձ ձեռք ձգելէ ետք ուսումը շարունակած է ռուսական թատերական կաճառէն ներս՝ 1919-1921 տարիներուն:
Զօհրապեան որոշ ժամանակ ռուսական թատրոնին ծառայելէ ետք անցած է հայկական թատրերգութեան, ինչ որ պատճառ եղած է հայերէն լեզուի բարելաւման՝ նկատի ունենալով իր ռուսական կրթութիւնը:
Հայկական թատրերգութեան մէջ ելոյթ ունեցած է Գրիգոր Աւետեանի, Յասմիկի, Վահրամ Փափազեանի եւ այլ յայտնի դերասաններու հետ:
Զօհրապեան իբրեւ դերասան ներկայացուցած է․
Զօհրապեան թատրերգութեան կողքին դերեր ստանձնած է նաեւ ժապաւէններու մէջ, մաս կազմելով «Սեւանի ձկնորսները», «Դաւիթ Բէկ», «Մանրուք» եւ «Հասցէատիրոջ Որոնումները» ժապաւէններուն ։
Նշան Թաշճեան
Նշան Թաշճեան, Հայ ատամնաբոյժ, ՀՅԴ Կեդրոնական Կոմիտէի անդամ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Խարբերդ: Խարբերդի մէջ նախնական կրթութիւնը ստանալէն ետք անցած է Էրզրում, ուր յաճախած է Սանասարեան վարժարան:
Նշան Թաշճեան եղած է Խարբերդի ՀՅԴ Կեդրոնական Կոմիտէի անդամ:
1904-ին անցած է Ամերիկա: «Հայրենիք» թերթը խմբագրած է Վռամեանի մեկնումէն ետք մինչեւ 1908-ի ամառը: Իր խմբագրական աշխատանքներուն զուգընթաց՝ ան հետեւած է ուսման Հարուըրտ Համալսարանին մէջ։ Յետագային աւարտած է ատամնաբուժութիւն, ապա դասաւանդած է Հարուըրտի ատամնաբուժական վարժարանին մէջ։ Մինչեւ մահ զբաղած է իր մասնագիտութեամբ, միաժամանակ շարունակ կապուած մնալով կուսակցական գործօն աշխատանքի: Երկու անգամ մասնակցած է ՀՅԴ Ընդհանուր Ժողովներու՝ 1911-ին Պոլիս եւ 1929-ին Փարիզ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ ատամնաբուժներ Ստորոգութիւն:ՀՅԴ Կեդրոնական Կոմիտէի անդամներ Ստորոգութիւն:1881 ծնունդներ Ստորոգութիւն:10 Յունիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:Խարբերդ ծնածներ Ստորոգութիւն:1945 մահեր Ստորոգութիւն:24 Յունուարի մահացածներ
Էղինա
Էղինա (յուն․՝ Αίγινα, հին յունարէն՝ Αἴγῑνα), Սարոնիքոս ծոցի կղզի եւ Ատիկէ նահանգին ու Փիրէային մօտիկ կղզի։ Կը գտնուի Սարոնիքոս ծոցին մէջ, Փիրէայիէն 27 քլ․ հեռու։ Սալամինայի նաւամարտին jոյներու կողքին կը մասնակցի 30 նաւերով։ Մայրաքաղաքն է համանուն Էղինա (կամ Հորա) քաղաքը։
Հորա ․ յունական կղզիներու մայր գիւղին կամ քաղաքին տրուած անուն, որ կ՛ ընկերակցի տուեալ գիւղին կամ քաղաքին բուն անունին (մայրաքաղաքի իմաստ ունի)։
Աշխարհագրութիւն
Էղինա կը գտնուի Սարոնիքոս ծոցին կեդրոնը։ Շրջապատուած է Ակիսդրի, Սալամինա եւ Փորոս կղզիներէն, Մեթանա թերակղզիէն եւ Ատիկէի մայրցամաքէն։  Հիւսիս-արեւելեան ծայրը Փիրէայի նաւահանգիստէն 10,5 ծովային մղոն հեռաւորութիւն ունի, հիւսիս-արեւմտեանը` Էփիտավրոսի բացերուն գտնուող Թրահիլի ժայռակղզիէն 12 ծ․մ, իսկ հարաւի ծայրամասը` Փորոս կղզիին հիւսիսային մուտքէն 9 ծ․մ․։
Տարածութիւնն է 82,63 քլ²․, իսկ ծովեզր 57 քլ․է։  Բնակչութեան թիւն է 13 056։  Էղինա կը նմանի համաչափ եռանկիւնի մը։  Հրաբխային կղզի է ցած բլուրներով։  Բարձրագոյն լեռն է Օրոս, որուն գագաթն է Փրոֆիթիս Իլիաս (532 մ․)։  Անջրդի կղզի է․ գետեր չունի, սակայն միայն հեղեղատներ՝ ամառը չոր, ձմեռը ուժգին հոսանքներով։
Կլիման չոր միջերկրականեան է քիչ անձրեւներով։
Անուանում
Յունական դիցաբանութիւնը կը պատմէ թէ կղզին առած է Էսոփոս աստուծոյ աղջկան անունը՝ Էղինա։  Տիաս անոր կը սիրահարուի, կ՛ առեւանգէ ու կ՛ առաջնորդէ Ինոնի կղզին որ Էղինա կը վերանուանուի։
Մինչեւ Բիւզանդական ժամանակաշրջան
Ռազմական կարեւորութիւն ունեցող կղզի է եւ բնակուած է Ք․Ա․ 3500 թուականէն։   Ըստ Իրոտոթոսին, Էղինա Էփիտավրոսին գաղթօճախը եղած է։  Քոլոնա վայրին մէջ, ցած բլուրի մը վրայ յայտնաբերուած է նախայունական շրջանի բնակավայր (Ք․Ա․ 2500), որ հետագային կեդրոնաձիգ կը տարածուի եւ կ՛ ամրացուի։  Հնագիտական պեղումներէն յայտնաբերուած են Միոասեան կաւագործութեան իրեր (Ք․Ա․ 2000), Միկինեան արուեստի (Ք․Ա․ 1600 – 1100) ոսկեղէններ։ Ք․Ա․ 950 թուականին կղզին Տորեացիները կը գրաւեն։  Ք․Ա․ 7-րդ դարուն, Էղինա ուրիշ կղզիներու եւ ծովափնեայ քաղաք-պետութիւններու հետ կը մասնակցի Էգէական ծովը ծովահէններէն մաքրագործելու ծրագրին։  Ք․Ա․ 735 – 459 ժամանակաշրջանին, կղզին կը բարգաւաճի եւ կը դառնայ ծովային եւ առեւտրական մեծ ուժ․ կ՛ արտադրէ կաւէ անօթներ եւ անուշահոտեր։  Էղինացիները յունական աշխարհի առաջինները կը հանդիսանան արծաթէ դրամ հրապարակելու։  Անոնք նաեւ Եգիպտոսի Նավքրաթիս քաղաքին առեւտրական կայանին բաժնետէր էին։
Ք․Ա․ 6-րդ դարավերջերուն Աթէնքի եւ Էղինայի ուժի մրցակցութիւնը անոնց միջեւ լարուածութիւն կ՛ առաջացնէ։  Պարսկական Պատերազմներուն ընթացքին Էղինա կը դաշնակցի մնացեալ յունական քաղաք-պետութիւններուն հետ եւ Աթենացիներուն հետ ղեկավարութիւնը կը ստանցնեն։  Սակայն պատերազմէն ետք, կը դաշնակցի Սփարթիին եւ Կորնթոսին հետ, ինչ որ կը պատճառէ Աթէնքին հետ կապերուն վերջնական խզման։   Հետեւանքն է Աթէնք Ք․Ա․ 458-ին յարձակի Էղինային վրայ։  Էղինացիները կը պարտուին եւ Աթէնքի հարկատու կը դառնան։  Պելոպոնեսեան Պատերազմի ժամանակ (Ք․Ա․ 431 – 404), անոնք Պելոպոնես կը վտարուին․ կը վերադառնան պատերազմի աւարտին։
Յաջորդող տարիներուն, Էղինա կը կորսնցնէ իր անցեալի փառքը։
Մինչեւ Նորագոյն շրջան
Գոթերուն յարձակումներէն փրկուելու համար, Յունաստանի մայրցամաքէն բնակիչներ Էղինա ապաստան կը գտնեն։  Կղզին վերստին կը ծաղկի, սակայն Ժ․ դարուն ծովահէններու յարձակումները կը ստիպեն բնակչութեան լուրջ թիւ մը գաղթէ եւ մայրաքաղաքը կը փոխադրուի Էղինայի միջերկրեայ Փալէա Հորա (Փալէոհորա) բնակայվարը։  ԺԲ․ դարուն ծովահէնութիւնը կը տարածուի, երբ Բիւզանդիոյ կայսր՝ Իոանիս Բ․ Քոմնինոս կը դադրեցնէ այս ուղղութեամբ ծովուժին յատկագումարը։ Էղինա կը վերածուի ծովահէններու կեդրոն։  Այնուհետեւ պատմութիւնը կը հետեւի Յունաստանի պատմութեան։
ԺԶ․ դար
Այս շրջանին, Հայրետին Պարպարոսա (օսմանցի ծովահէն եւ Օսմանեան կայսրութեան ներկայացուցիչ Ալճերիոյ մօտ) էղինան քար ու քանդ կ՛ ընէ։  Կղզիին տղամարդիկը կը ջարդուին եւ 6 000 կին – երեխայ իբրեւ ստրուկ կը ծախուին կայսրութեան զանազան շրջանները։
Էղինա նորանկախ Յունաստանի առաջին մայրաքաղաք
Յունաստանի ապստամբութեան շրջանին, Յունաստանի մայրցամաքէն, Պելոպոնեսի եւ արեւելեան Էգէականի կղզիներէն հազարաւոր բնակիչներ Էղինա կ՛ ապաստանին։  1826 -1827 տարիներուն Յունաստանի առաջին կառավարութիւնը Էղինա կը հաստատուի, որովհետեւ որոշուած մայրաքաղաքը՝ Նաֆփլիօ անապահով կը նկատուի։  1827-ին, Էղինա պաշտօնապէս Յունաստանի մայրաքաղաք կը հռչակուի եւ այդ տիտղոսը կը պահէ մինչեւ 1829։
Բ․ Համաշհարհային պատերազմ
Երկրորդ Համաշհարհային Պատերազմին, Ապրիլ 1941-ին գերմանական ռազմական օդուժը երեք անգամ կղզին կը ռմբակոծէ։ Յունուար 1942-ին Էղինային բացերը կը խորտակուի գերմանական «U 133» սուզանաւը։
Ձկնորսութիւն, երկրագործութիւն եւ անասնապահութիւն
Էղինա մինչեւ 1970-ական թուականները ունեցած է սպունգ ձկնորսելու մեծ նաւատորմիղ։  Ի․ դարավերջին, կղզիին, ինչպէս նաեւ Էգէականի Տոտեքանիսա կղզիներէն բազմաթիւ բնակիչներ, Ամերիկայի Թարփոն Սփրինկս քաղաքը՝ Մեքսիքայի ծոց, կը գաղթեն աշխատելու համար իբրեւ ջրասոյզներ։  Անոնց ջրասուզուելու փորձառութեան շնորհիւ, Թարփոն Սփրինկս կը դառնայ սպունգի ձկնորսութեան մայրաքաղաք։
Յունաստանի անկախացումէն ետք, առաջին կառավարիչ՝ Իոանիս Քափոտիսթրիասի (1828-1832) նախաձեռնութեամբ, գետնախնձորը առաջին անգամ Էղինա կը մշակուի։ Բնակիչները մինչեւ 1950-ական թուականները, աւանդաբար կը մշակէին ցորեն, գարի, սիսեռ, ոլոռն, եւայլն։  1950-էն ետք, կը զարգանայ պիստակի մշակումը․ անոր մշակման կ՛ օգնէ կղզիին անջրդի ըլլալը։
Էղինայի պիստակ
1896-ին, բժիշկ Նիքոլաոս Փերողլու կը սկսի պիստակ մշակել։   Բնակիչները կ՛ իւրացնեն եւ պիստակի մշակումը կը տարածուի։ 1996-էն «Էղինայի պիստակ» անունը պահպանուած է՝ EU Protected designation of origin (PDO) պիտակին տակ եւ միջազգային ճանաչում ունի։  Պիստակի արտադրութիւնը տարեկան մօտաւորապէս 2․700 թօն է։  Վերջին տարիներուն, ամէն տարի Սեպտեմբերին կը տօնուի «Պիստակի փառատօն»ը (Fistiki Fest)։
Զբօսաշրջիկութիւն
Աթէնքին մօտ ըլլալով, հազարաւոր այցելուներ կը ներգրաւէ։  Ունի գեղեցիկ ծովափներ։  Զբօսաշրջիկութիւնը վերջին տարիներուն կղզիին տնտեսական գլխաւոր աղբիւրներէն է։
Կարեւոր դեր կը խաղայ նաեւ կրօնական զբօսաշրջիկութիւնը, շնորհիւ Այիոս Նեքթարիոս եկեղեցին եւ ուրիշ բիւզանդական յուշարձաններուն, ինչպէս նաեւ հնագիտական զբօսաշրջիկութիւնը․ Աֆէա տաճարը, Փալեոհորա, եւայլն։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Սարոնիքոս ծոցի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Սթելլա Գրիգորեան
Կենսագրական
Սթելլա Գրիգորեան ծնած է 1989-ին, Հայաստանի Արագածոտն մարզի՝ Արագածաւան քաղաքին մէջ: 2010-էն 2014, քանդակագործութիւն սորված է Հայաստանի Գեղարուեստի Պետական Ակադեմիոյ մէջ: Մագիստրոսի վկայականը ստացած է Խաչատուր Աբովեանի Անուան Հայկական Պետական Մանկավարժական Համալսարանէն: 2016-էն ի վեր Գրիգորեան կը դասաւանդէ «Մուղդուսեան» Արուեստի Կեդրոնէն ներս:
Սահակեան Նունեան Վարժարան
Սահակեան Նունեան Վարժարան, Պոլսոյ մէջ հայկական վարժարան։
Պատմականը
Սուլթան Ապտիւլ Մէճիտի յատուկ հրովարտակով 1831-ին Նունեան մանկամսուրն ու Սահակեան վարժարանը կը շինուի Պոլսոյ Սամաթիա թաղին մէջ ։ 1876-ին բարերար Կիւմիւշեան եւ Գալուստեան ընտանիքներու օժանդակութեամբ, փայտաշէն այս շէնքերը քարուկիրի վերածուեցան։ 1943-ի հրդեհը Նունեան մանկամսուրը հրոյ ճարակ դարձուց։ 1962-ին եւ 1973-ին Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկ ի եւ բարեսէր ազգայիններու օժանդակութեամբ վարժարանը վերանորոգուելով ամբողջովին քարուկիրի վերածուեցաւ։ 1960-ին միջնակարգ, 1966-ին լիսէի բաժինները բացուեցան։
Վարժարանը ներկայիս մանկապարտէզի, նախակրթարանի, միջնակարգի եւ քառամեայ լիսէի բաժիններով ուսում կը ջամբէ երկսեռ աշակերտներու ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Կրթական հաստատութիւններ Ստորոգութիւն:Հայկական կրթական հաստատութիւններ
Պահեստ Գիւղի Եկեղեցի
Պահեստ գիւղի եկեղեցի, Հայ առաքելական եկեղեցւոյ տաճարը կը գտնուի պատմական Մեծ Հայք ի Ճահուկ Գաւառ ին մէջ, ներկայիս Ազրպէյճանի Հանրապետութեան Բաբեկ շրջանին Պահեստ գիւղին մօտ :
Պատմութիւն
Հիմնադրման թուականը անյայտ է։ Սակայն յայտնի է, որ եկեղեցին Ժէ. դարուն վերանորոգուած է :
Ճարտարապետութիւն
Ճարտարապետին եւ պատուիրատուին անուններ եւ եկեղեցւոյ յօրինուածքն ալ անյայտ են։ Կառուցուած է սրբատաշ եւ կիսամշակ քարերով։ Մուտքը արեւմտեան կողմէն է։ Տաճարին գմբէթը կիսաշրջանաձեւ է։ Կայ նաեւ զոյգ մը աւանդատուն։ Եկեղեցին ունեցած է քանի մը շինութիւններ եւ պարիսպ, որոնք այժմ քանդուած են։ Ներկայիս եկեղեցիէն մնացած են որմերու (ձեւերու) մաս մը շարուածքներ ։
Բիւզանդ Եղիայեան
Բիւզանդ Եղիայեան (1900 Ատանա)
Կենսագրութիւն
Հանրային, կրթական, մշակութային ու գրական բազմակողմանի իր ծառայութիւններով երախտաշատ մշակ մը՝ Բիւզանդ Եղիայեան ծնած է Ատանա (կիլիկիա) ուր եւ ստացած է իր նախակրթութիւնը։ Երկրորդական եւ բարձրագոյն ուսման հետեւած է Տարսօնի եւ Զմիւռնիոյ ամերիկեան գոլէճներուն, Աթէնքի կրօնից Վարժարանին, Ժընէւի Institut Universitaire de Hautes Études Internationalesի եւ Պըրմինկհամ-Վուտրպրութի (Անգլիա) Sally Oak գոլէճին մէջ՝ մասնագիտնալով մանկավարժական, աստուածաբանական, միջազգային-օէնսգիտական եւ քաղաքական - տնտեսութեան ճիւղերու մէջ։ Տեսչական եւ ուսուցչական պաշտօններ վարած է Քրաֆթ Պոնառի՝ Զուիցերիոյ Հայասէրներու Ընկերութեան հովանաւորած «Հայ Դպրոց»ին, Կիլիկիոյ Հայոց կաթողիկոսութեան Անթիլիասի դպրեվանքին, Պէյրութի «Դարուհի Յակոբեան» եւ «Յովակիմեան-Մանուկեան» երկրորդ. վարժարաններուն եւ Կիպրոսի Մելգոնեան կրթական հաստատութեան մէջ, իբրեւ դասախօս գրական, հայագիտական, պատմագիտական, իմաստասիրական եւ մանկավարժական նիւթերու։
Աւելի քան յիսնամեայ իր գործունէութիւնը մասնաւորաբար Միջին Արեւելքի հայահոծ գօտիներուն մէջ՝ կ'ընդգրկէ առաւելապէս կրթական-դաստիարակչական դերակատարութեամբ։
Գործերը
«Սփիւռք» (պատմուածքներ), «Արդի Հայ Գրականութեան», «Մանկութեան Պարտէզ», «Կարաւանը», «Մարդու Օրերը» (պատմուածքներ), «Լուսակամար Հայ Գրականութեան», «Փոքր Ածու» (բանաստեղծութիւններ), «Տրդատ Մեծ», «Վասակ Մարզպան», «Որդի Մարդոյ», «Դաւիթ եւ Մելիք» (թատերգութիւններ):
Իր խառնուածքով եւ մտաւորականի անհականութեամբ՝ Բ. Եղիայեան կ'անձնաւորէ դասական Ուսուցիչը, աւանդապաշտ Գրագէտը եւ Գրի ու Մշակոյթի բոլորանուէր սերմնացանը :
Հայ Իրականութիւնը 1875-էն Ետք
Հայ Իրականութիւնը 1875-էն Ետք, այս տարիներուն, հայութեան ազգային գիտակցութիւնը կը հասնի նոր հանգրուանի մը։ Ճիշդ է, երկրի հայութեան ահաւոր վիճակին ծանօթացումը, ինչպէս եւ քաղաքական նոր բարդութիւններ՝ կը մարեն սկիզբի վիպական խանդավառութիւնները, ե՛ւ Պոլսոյ, եւ Անդրկովկասի մէջ։ Բայց աճող վերապահութիւնը, հոս՝ Ազգային Սահմանադրութեան, հոն՝ «Խաչապաշտ Ռուսի» շնորհներուն հանդէպ, հասունացման ընթացք մը կը նշէ։
1876-ին գահ կը բարձրանայ Ապտիւլ-Համիտ Բ., որ պիտի չուշանայ կոչուելու «Կարմիր Սուլթան»։ Նոյն տարին՝ կը սկսի ռուս-թրքական պատերազմը՝ ընկերացող ջարդ ու տեղահանութիւններով։ Ռուսական յաղթանակով՝ Կարս ի նահանգը կը կցուի Անդրկովկաս ի։ Թուրքիոյ հայոց ղեկավարութիւնը, աճող կեղեքումէն եւ քրտական սարսափէն ընդվզացած, կը յաջողի ռուս-թրքական դաշնագիրին մէջ մտցնել հայութիւնը պաշտպանող «16-րդ յօդուածը»։
Ասով արդէն՝ հայութեան դատը կը դրուի մեծ ուժերու խաղասեղանին, ու հետեւող Պերլինի վեհաժողովին մէջ քաշքշուած՝ կը կրճատուի (61-րդ յօդուած), կը կորսնցնէ իր ազդեցութիւնը։ Հայոց ներկայացուցիչ՝ Մկրտիչ Խրիմեան, Պերլին էն կը վերադառնայ՝ իր հետ բերելով «Երկաթէ շերեփ» ի դասը։
Կայսրութեան արագացող քայքայումը թափ կու տայ երկրի հայութեան կեղեքումին։ Քրտական բարբարոս ընչաքաղցութեան կը միանան թուրք տարրի կրօնական մոլեռանդութիւնը եւ ծնող ցեղապաշտութիւնը։
Անդրկովկասի հայութիւնը, պատերազմէն ետք մանաւանդ, պիտի ճանչնայ խստութիւններ. թերթերու փակում, խուզարկութիւններ, բանտարկումներ, դպրոցներու փակում...:
Տարբեր չափերով, բայց գիւղացիութիւնը կը թշուառանայ զոյգ կայսրութիւններուն մէջ՝ հողազրկում, վաշխառուական պարտքեր, պանդխտացում` Պոլիս, Թիֆլիս, Պաքու...։ Թշուառացումը խոր է յատկապէս արեւմտեան Հայաստան ի մէջ, ուր կը դառնայ տնտեսական սարսափ՝ հարկային կողոպուտ, հրդեհումներ (Վան ի եւ Բաղէշ ի շուկաները)։
Հայութեան զոյգ հատուածներու միասնութեան առաջին ուժեղ արտայայտութիւնները կը սկսին 80-ական տարիներուն, ռուս-թուրք սահմանին երկու կողմերը հաւասարապէս։ Հայութեան երկու կէսերը ուժնգօրէն կը ձգտին միանալու, զօրանալու իրարմով։ Զարթօնքի առաջին սերունդէն արդէն յայտարարուած այս իտէալը, հիմա ալ կը քարոզուի ու լայն զանգուածներուն կը հասնի, մանաւանդ երկու վիպագիրներու՝ Րաֆֆի ի եւ Ծերենց ի ձայներով։
Մշակութային Առաջընթացքը՝ Ուրիշ Ինքնահաստատում մը
Այս ճգնաժամային պայմաններուն մէջ, մշակութային առաջընթացը կը շարունակուի սակայն, կարծես իբր ինքնահաստատումի եւ փրկութեան երկրորդ ճամբայ:
Մամուլը կ'ունենայ քանակական եւ որակական զգալի աճ: Թիֆլիս, 1872-ին, Գրիգոր Արծրունի «Մշակ» ի հրատարակումը թուական կը կազմէ, մանաւանդ Րաֆֆի ի յայտնաբերումով: Երկրորդ գիծի թելերն են՝ «Արձագանգ» ն ու «Նոր Դար» ը, եւ իբր պարբերաթերթ՝ «Փորձ» ը:
Պոլսոյ ճակատին վրայ, մտայնութիւնները յեղափոխող թերթերն են Յարութիւն Սվաճեան ի «Մեղու» ն, որ յետոյ պիտի անցնի Յակոբ Պարոնեան, այս վերջինին «Թատրոն»ն ու «Խիկար»ը. Իզմիրի մէջ՝ երկարատեւ գոյութիւն մը կը վարէ «Արեւելեան Մամուլ» ը: 1880-ական տարիներուն, ճամբայ պիտի ելլեն «Արեւելք»ի պէս թերթեր, բայց անոնք նոր շարժումի մը մեկնակէտը պիտի նշեն ուղղակի:
Հրատարակութիւններու քանակէն աւելի եւս՝ յեղափոխական է հրապարակագրութեան որակը, իբր բովանդակութիւն եւ իբր ոճ: Գրական գործերու կողքին՝ մամուլի մէջ լոյս կը տեսնեն գրական-տեսական եւ ընկերափիլիսոփայական լուրջ յօդուածներ. կը յայտնաբերուին կամ կը շարունակեն գրել բազմաթիւ հրապարակագիրներ՝ լուրջ կազմաւորման եւ աշխարհահայեացքի տէր:
Պատմա-Քաղաքական Վէպը- Ծերենց եւ Րաֆֆի
Գրական շարժումը կը շեշտուի իբր ուրոյն գործունէութիւն: Այս ընթացքը տեղի կ'ունենայ քանի մը ուղղութիւններով:
Պատմաքաղաքական իրականութիւններու եւ ներքին հոլովոյթի մը կրկնակ ճնշումով, վիպապաշտ մթնոլորտը ընդհանրապէս կը նահանջէ: Բայց Պոլսոյ մէջ, պատշաճելով ու փոփոխուելով, անիկա կը գոյատեւէ շարք մը գրողներու մօտ, որոնք կոչուած են « Կրտսեր Վիպապաշտ»: Ասոնց կարգին են՝ Թովմաս Թերզեան, Սրբուհի Տիւսաբ, Եղիա Տէմիրճիպաշեան:
Երկրորդ հոսանք մը կը կազմեն հայրենի իրականութիւնը գրականութեան բերող գրագէտները: Այս ուղղութիւնը, արդէն, կը կազմէր արեւելահայ գրական շարժումի առանցքը (Ս. Շահազիզ, Պերճ Պռօշեան, Ղ. Աղայեան): Անոնց կ'աւելնան բուն Երկրի ձայնը լսելի ընող արեւմտահայ գրիչներ՝ Գարեգին Սրուանձտեանց, Մկրտիչ Խրիմեան:
Բայց այս սերունդին մէջ պատմաքաղաքական վիպագիրներն են՝ Ծերենց ու մանաւանդ Րաֆֆի, որոնք թափով կը շարունակեն Զարթօնքի աւանդութիւնները: Անոնք կը մասնակցին գրական յղացքի զտումին. փաստօրէն իրենք են, մեր նոր գրականութեան մէջ, պատմավէպի ստեղծիչները: Բայց հայ իրականութեան հետ կապը ամուր պահելէ անդին, անոնք կը մասնակցին ազգային նոր իրականութեան մը կերտումին՝ ապագայի տեսիլք մը բերելով աճող սերունդներուն:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Քաղաքական իրադարձութիւններ
16 Ապրիլ
16 Ապրիլ, տարուան 106-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 107-րդ) օրն է։
Տօներ
Ստորոգութիւն:Ապրիլ
98 (թիւ)
98 (իննսունութ), բնական թիւ է
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:98
Խաչիկ Մարտիրոսեան
Խաչիկ Մարտիրոսեան (1875, Շումեն, Պուլկարիա- 1903, Բասէն), հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
1903 թուականին, կնոջն ու որդուն, Շումեն ձգելով մեկնած է Կարս, այնտեղէն Սա­սուն անցնելու եւ ժողովուրդին օգնելու նպատակով։ 1903 թուականին, երբ կազմած են Խանի ու Օննիկ Նուրուզի ֆիտայական խումբերը, բժիշկն ըսած է. «Մե­ռաք` ես ձեզի հետ, վիրաւորուեցաք՝ ձեզի պահապան», եւ դեղորայքի պայուսակը ուսին միացած է ֆիտայիներու խումբին։ 1903 թուականին՝ Բասէնի կռիւներու ժամանակ, եղած է առաջին զոհերէն՝ 28 տարեկան հասակին։
Գրականութիւն
Յուշամատեան Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան, Ալպոմ-ատլաս, Ա. հատոր, Դիւցազնամարտ, 1890-1914, Լոս Անճէլըս, 1992։
Թեմպի հովիտ
Թեմպի հովիտ (յուն․՝ Κοιλάδα των Τεμπών կամ Τα Τέμπη Թա Թեմպի), Յունաստանի հովիտ, Ողիմպոս եւ Օսա լեռներուն միջեւ։ Հովիտին երկարութիւնը 10քլ է․ իսկ ամենէն նեղ մասին՝ 25մ․ լայնքով եւ 500մ․ խորութեամբ, կիրճ մը կը կազմուի։ Հովիտին ներքեւ կը հոսի Փինիոս գետը։ Հնադարէն մինչեւ հիմա, Մակեդոնիայէն դէպի Թեսալիա գլխաւոր անցքն է։
Թեմպի անունը հնադարէն անփոփոխ մնացած է։ Օսմանեան բռնիշխանութեան ժամանակ «Պապա» անուանուած է։ Թեմպիի ելքին կը գտնուի հնադարէն ծանօթ «Տաֆնիին աղբիւրը» աղբիւրը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի հովիտներ Ստորոգութիւն:Հովիտներ այբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հովիտներ
Յակոբ Մանուկեան
Յակոբ Մանուկեան՝
Ասլան Արշակ
Ասլան Արշակ ատամնաբոյժ, ծնած է 1886-ին Մունճուսուն եւ իր նախակրթութիւնը առած է իր ծննդավայրին Ազգային Մծբնեան, իսկ երկրորդական կրթութիւնը Թալասի Ամերիկեան վարժարանին մէջ, որմէ 1905-ին վկայականը ստանալէ ետք Պոլիս անցած եւ մտած է բժշկական վարժարանը, ատամնաբուժութեան հետեւելու համար: 1909-ին կը ստանայ վկայական: 1914-ին կամաւոր Հայ Լէգէոնական ֆրանսական բանակին մէջ։ Ատամնաբոյժ սպայ Տեղակալ Ատանայի եւ Մերսինի ֆրանսական հիւանդանոցներու: Կիլիկիոյ պարպումէն առաջ գացած է Պոլիս, ուր ֆրանսական Կիւլհանէի հիւանդանոցին մէջ ատամնաբոյժ եղած է երկու տարի: Հոն ամուսնանալէ ետք 1923-ին Պուէնոս Այրէս գացած է իր եղբօրը՝ ծանօթ ճարտարապետ Իսրայէլ Ասլանի մօտ: Արշակ Ասլան եղբայրն է նաեւ Տոքթ. Յովհ. Ասլանի: (Ալպօյաճեան՝ «Հայ Կեսարիա» 2099):
Վանայ լիճ
Վանայ լիճ, անհոսք աղի լիճ Հայկական լեռնաշխարհ ին մէջ, Մեծ Հայք ի Տուրուբերան եւ Վասպուրական նահանգներուն մէջ : Ներկայիս Թուրքիոյ Հանրապետութեան արեւելքը կը գտնուի Հայկական Տաւրոս ի հիւսիս-արեւելեան մասին, Կորդուաց լեռներ ուն, Կոտուր լեռնաշղթայ ին եւ Ծաղկանց լեռներ ուն միջեւ, 1720 մ. բարձրութեան վրայ։ Երբեմնի մեծ ջրային աւազանի մը մնացորդն է։
Լիճին հայելին (մակերեսը) 3760 քառակուսի քմ. է: Առաւելագոյն լայնքը՝ շուրջ 51 քմ., խորքը՝ մինչեւ 145 մ.: Անիկա գրեթէ 2.5 անգամ մեծ է Սեւանայ լիճ ի մակերեսէն։ Ունի անկանոն քառանկիւնի տեսք մը, խիստ կտրուած է, յաճախ՝ զառիթափ ափերով։ Հիւսիս-արեւելքը Արճէշ ի խորշն է, ափերուն՝ Դեւեպոյնի, Ծղուկ եւ Կտուց հրուանդանները։ Նախապէս ունեցած է 7 կղզի, այժմ մնացած են 4-ը՝ Լիմ, Կտուց, Առտէր եւ Աղթամար:
Վանայ լիճը կը գտնուի թեքթոնական (անգլ.՝ tectonic) իջուածքի վրայ։ Անոր գոգաւորութիւնը բարդ կառուցուածքի բազմաստիճան կրապէն (անգլ.՝ graben) է, որուն եզրերով կ'անցնին մեծ բեկուածքներ։ Կրապէնը (անգլ.՝ graben) յառաջացած է մագամիոսէնի (անգլ.՝ Miocene) մէջ։ Ստորին միոսէնին (անգլ.՝ Miocene) մէջ թրանսկրասիան (անգլ.՝ transgression) ծածկած է նաեւ լիճին իջուածքը։ Թորթոնէն սկսեալ թրանսկրասիան (անգլ.՝ transgression) նահանջած է, եւ իջուածքին ձեւաւորուած է լճային (անգլ.՝ lagoon) աւազան մը։ Միոսէնի (անգլ.՝ Miocene) վերջաւորութեան, Հայկական Տաւրոսի շեշտակի բարձրացման հետեւանքով, լիճին մնացորդային աւազանին ջուրը հոսած է դէպի Մուշ եւ հարեւան վայրէջքները, որմէ ետք, մինչեւ փլէյսթոսէն (անգլ.՝ pleistocene), յիշատակուած մարզը եղած է ցամաքային զարգացման հանգրուանի մէջ։
Ժամանակակից լիճին յառաջացումը կապուած է Սիփան եւ Նեմրութ հրաբուխներէն արտավիժած լաւաներով ջուրերու արգելափակման հետ։ Թեքթոնական (անգլ.՝ tectonic) շարժումները կը շարունակուին երկրաշարժներու ձեւով նաեւ ներկայիս։ Լիճը կը սնանի մթնոլորտային տեղումներէն, ստորերկրեայ ջուրերէն եւ գետերէն։ Հայկական լեռնաշխարհի ցամաքային կլիմայի պայմաններուն մէջ գտնուելով, լիճը ամենախիստ ձմեռներն անգամ, ամբողջովին չի սառիր։ Կը գերիշխեն տեղական եւ փչող քամիները։ Կենդանական-բուսական աշխարհը աղքատ է։ Ձուկերէն կայ միայն տառեխ ը: Թռչնաշխարհին բնորոշ են որորներն ու ջրագռաւները, որոնք հոս կու գան մօտակայ Նազիկ լիճէն։ Մերձափնեայ բնակչութիւնը կը զբաղի ձկնորսութեամբ եւ աղի արդիւնագործութեամբ։ Հնագոյն ժամանակներէն ի վեր լիճին մէջ նաւարկութիւն կ'ընէին:
Վանայ լիճի անուանումները
Նախքան Հայկական լեռնաշխարհի առաջին պետութեան՝ Վանի թագաւորութեան ի յայտ գալը, Վանայ լիճը ասորեստան ցիները կը կոչէին «Նայիրի երկրի ծով» (tâmtu ša mât Nairi), շատ հաւանական է, որ «Նայիրի» անուանումը ասորերէն կը նշանակէ «Ուրարտացիներ»։ Վանայ լիճին ուրարտական անուանումը անյայտ է, բայց որոշ հին յունական աշխարհագէտներու որոշակի յիշատակութիւններով կ'ենթադրուի, որ ուրարտացիները զինք անուանած են «Արսենէ» (հին յունարէն՝ Αρσηνή, Ստրաբոն Ժա., գլուխ. Ժդ., 3)։ Բացի ատկէ, շատ հին հեղինակներ կ'օգտագործէին «Թոփիթիս» կամ «Թոսփիթիս» անուանումը (հին յունարէն՝ Θωπι̂τιν, լատ.՝ Thospites), որուն արմատը վերցուած է ուրարտական մայրաքաղաք Տուշպա յի անուանումէն։ Այս արմատը պահպանուած է նաեւ միջնադարեան հայ հեղինակներու մօտ «Տոսփ» կամ «Տոսպ» ձեւով, Մովսէս Խորենացի Գ., 35; Փաւստոս Բիւզանդ Դ., 55, 58 եւ Ե., 37), որոնք նաեւ կ'օգտագործէին «Բզնունեաց ծով» եւ «Ռշտունեաց ծով» անուանումները՝ լիճի տարածքին իշխող ցեղերու անուններով՝ Բզնունի եւ Ռշտունի։ Ժամանակակից «Վան» անուանումը հաւանաբար ծագում առած է ուրարտական Բիայնի(լի) բառէն, որ կր նշանակէր կա՛մ պարզապէս Ուրարտուի պետութիւնը, կամ անոր կեդրոնական հատուածը. լիճին ժամանակակից անուանումը՝ Վան քաղաքի անունով է, իսկ այդ ալ իր կարգին հայերէն «Վան»՝ «գիւղ, բնակատեղի, բնակավայր». յիշատակուած է նաեւ Վան ցեղախումբի անուան մասին, բայց ատիկա, ըստ երեւոյթին, երկրորդական է՝ «Վանայ լիճին մօտ ապրողներ կամ աւելի վաղ «Վան բնակավայրի բնակիչներ»։ Հին դարերուն եղած են նաեւ Արճէշ, Թիրիք, Խիլաթ եւ այլն։
Պատմական հետագայ ժամանակաշրջանին Մեծ Հայք ի թագաւորութիւնը երբեմն անկախութիւն ձեռք բերած է, երբեմն յայտնուած է Պարսկաստան ի եւ Հռոմէական կայսրութեան տիրապետութեան տակ։ Ժէ. դարէն սկսեալ լիճը իր շրջակայքով կը մտնէ Օսմանեան կայսրութեան կազմին մէջ։ Ա. համաշխարհային պատերազմին հետեւանքով Օսմանեան կայսրութիւնը կը սկսի անկում ապրիլ, եւ իշխանութեան գլուխ կ'անցնի երիտթուրքական կառավարութիւնը, որ 1915-1918 թուականներուն մաս-մաս կը տեղահանէ եւ կ'ոչնչացնէ տարածաշրջանի հայ ազգաբնակչութիւնը։ Այժմ Վանայ լիճին շրջակայքը հիմնականօրէն կը բնակին քիւրտեր, որոնք հաւանաբար կը հանդիսանան խեթեր ու հետեւորդները՝ տարածաշրջանին բնիկ ժողովուրդը, որոնք, ըստ տարածուած կարծիքին, կը կազմէին կեդրոնական Ուրարտուի բնակչութեան հիմնական մասը։
Տարածաշրջանին պատմութիւնը լի է բազմաթիւ տեղահանութիւններով եւ նուաճումներով, ուստի շատ պատմական տեսակէտներ կը մնան իբրեւ բանավէճի առարկայ։ Բացի ատկէ, համաձայն վերջին (Genetic) ծագումնաբանական եւ նկարագիրի գիտական ուսումնասիրական հետազօտութիւններուն՝ քիւրտերը, թուրքերը եւ հայերը սկիզբը շատ մօտ եղած են ։
Ուսումնասիրման Պատմութիւն
Վանայ լիճը կը յիշատակուի հին ժամանակաշրջանի պատմական եւ աշխարհագրական աշխատութիւններուն մէջ։ Միջագետքեան (աքքատերէն, շումերերէն) սկզբնաղբիւրներուն մէջ Վանայ լիճը կը յիշատակուի իբրեւ «Նայիրի ծով», իսկ, օրինակ, հին աշխարհագէտ Սթրապոն Վանայ լիճը կը նկարագրէ այսպէս.
Բացի ատկէ, Սթրապոն, հիմնուելով էրաթոսթենէս Կիւրիւնացիի տուեալներուն վրայ, կը պնդէր, որ Տիգրիս գետ ը կը հոսի Վանայ լիճին մէջէն (եւ լիճին այդ մասին ջուրը քաղցրահամ է), ապա գետը կ'անցնի գետնին տակ եւ դուրս կու գայ մէկ այլ տեղէն։
Լիճին գիտական հետազօտութիւնը սկսած է Ժթ. դարու կէսերուն. օգտուելով տարածաշրջանի Մեծն Բրիտանիոյ ազդեցութենէն՝ քանի մը եւրոպացի ճանապարհորդներ եւ հետազօտողներ այցելած են լիճին շրջակայքը։ Անոնցմէ շատերը զբաղած են քարտէսագրութեամբ եւ տեղի նկարագրութեամբ, իսկ քանի մը անձեր, որոնց մէջ էր նաեւ յայտնի անգլիացի հնաբան Լէյարտ, հետաքրքրուած է լիճին շրջակայքը գտնուող ուրարտական ամրոցներու մնացորդներով։
Վանայ լիճին շրջակայքի քարտէսը Ժթ. դարուն, կազմուած է անգլիացի ճանապարհորդի մը կողմէ։ Այս շրջանին հրատարակուած են քանի մը քարտէսական եւ բնութագրական աշխատութիւններ, համեմատաբար ճշգրիտ որոշուած է լիճին մակերեսը եւ անոր բարձրութիւնը ծովու մակարդակէն, բայց սխալ հաշւուած էր անոր առաւելագոյն խորութիւնը։
Այդ շրջանին հիմնական աշխարհագրական խնդիր կը համարուէր Վանայ լիճին հոսքը գտնելը եւ անոր կապը Եփրատի ու Տիգրիսի աւազաններուն հետ պարզելը։ Նման կապի մասին ենթադրութեան հիմք կը ծառայէր՝ այդ ժամանակուան շրջանառութեան մէջ գտնուող տարածաշրջանի բարձրութիւններուն քարտէսը եւ տեղի քիւրտ բնակչութեան շրջանին պտտող Վանայ լիճին միջոցով այդ երկու գետերու աւազաններուն միացած եղելութեան մասին խօսակցութիւնները։ Այդ օրերուն քանի մը տեղեկատու հրատարակութիւններ, ներառեալ նաեւ 1875-1889 թուականներու Պրիթանիքա Հանրագիտարանի իններորդ հրատարակութիւնը, այս տուեալներուն հիման վրայ կը գրէին, որ «բնիկները կը խօսին ստորերկրեայ ջրանցքներու մասին, որոնց միջոցով լիճին ջուրերը կը միանան Տիգրիս գետի ակունքներուն», իսկ «ջուր բաժանմունքին ինկած Նազիկ լիճը բացառիկ երեւոյթի հետեւանքով՝ իր ջուրերը կ'ուղարկէ ե՛ւ Վանայ լիճ, եւ Եփրատ գետ»։ Հետազօտողներէն մէկը այն ժամանակուան հեղինակաւոր աշխարհագրական ամսագիրի էջերուն կը պնդէր, որ ինք գտած է Նեմրութ հրաբուխի ժայռերու անցքերուն մէջէն ստորերկրեայ այլ կապ մը Եփրատի եւ Վանայ լիճին միջեւ ։ Այս կապերը այդպէս ալ կը մնան ենթադրութիւններու եւ շշուկներու մակարդակով, իսկ Պրիթանիքայի յաջորդ՝ 1910-1911 թուականներու բարեփոխուած հրատարակութենէն կը հանուին։ Այս բոլորին հետ այդ շրջանին կը հաստատուի այն ենթադրութիւնը, որ տարածաշրջանին անսովոր ջուրի հոսանքի բաժանումները եւ Վանայ լիճին յառաջացումը կապուած են Նեմրութ հրաբուխի մեծ ժայթքման հետ ։
Լիճին խորութիւններուն պարբերական հետազօտութիւնը այդ օրերուն երբեք չի կատարուիր, նոյնիսկ լիճին ջուրին բաղադրութիւնը չ'ուսումնասիրուիր։ Ի. դարուն, մինչեւ 1980-ական թուականները, լիճին հետազօտական աշխատանքներ չեն կատարուիր, տարածաշրջանին քաղաքական անկայունութեան հետեւանքով։ Ստեղծուած իրավիճակը կ'ազդէ անոր վրայ, եւ Ի. դարու մեծ թիւով աշխարհագրական աշխատութիւններ եւ տեղեկատուութիւններ (ներառեալ նաեւ Խորհրդային Մեծ հանրագիտարանի վերջին հրատարակութիւնը) լիճի միջին եւ առաւելագոյն խորութեան գնահատականներուն մէջ կը յառաջանան լուրջ սխալներ, յատկապէս՝ անոր ծաւալին վերաբերեալ։ Օրինակ՝ լիճին միջին խորութիւնը կը նշուէր 6-էն 40 մեթր միջին հաշուով, որ զգալիօրէն ցած է հետագային հաստատուած ճշգրիտ թիւէն՝ 161,2մ., 171 մ. (1984) 171 մ. (1984) ։
Լիճին Յառաջացումը
Վանայ լիճը տեղակայուած է թեքթոնական ծագման դաշտավայրի արեւմտեան կողմը, որ շրջապատուած է քանի մը լեռնային համակարգերով,- Արեւելեան Տաւրոս ով` հարաւէն, Քիւրտիստան ի լեռներով` արեւելքէն, եւ Ծաղկանց լեռներով՝ հիւսիս-արեւելքէն: Դաշտավայրին արեւմտեան եւ հիւսիս-արեւմտեան հատուածին մէջ կը գտնուին քանի մը յանգած հրաբուխներ, ներառեալ Սիփան եւ Նեմրութ հին հրաբուխները:
Շուրջ երկու հարիւր հազար տարի առաջ, Նեմրութ հրաբուխին ժայթքումը յառաջացուցած է 60 քմ. երկարութեամբ լաւայի հոսք մը, որ արգելափակած է ջուրերուն հոսքը Վան ի դաշտէն Մշոյ դաշտ: Վերջինս կը պատկանի մօտակայ Մուրատ գետի աւազանին, որ ալ յանգեցուցած է լիճին յառաջացման: Այսպիսով, Վանայ լիճը կը զբաղեցնէ ամենամեծ դաշտավայրին ամենախոր հատուածը՝ շրջապատուած լեռներով: Հաւանական է, որ որոշ ժամանակէ մը ետք Արեւելեան Տաւրոսի մաշումը Բոտան-Չայ գետի (Տիգրիս ի վտակ) վտակներուն կողմէ կը ձեւաւորէ լիճին ջուրերու նոր արտահոսք մը դէպի Տիգրիսի աւազան, եւ Վանայ լիճը կը փոքրանայ կամ կը դադրի գոյութիւն ունենալէ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական լեռնաշխարհի լիճեր
Կառավար (համաստեղութիւն)
Կառավար (Auriga, սեռականը՝ Aurigae, հապաւումը՝ Aur)՝ համաստեղութիւն հիւսիսային կիսակամարին վրայ։ Անիկա Բ դարուն Պտղոմեոսի նշած 48 համաստեղութիւններէն մեկը եւ ժամանակակեն 88 համաստեղութիւններէն մեկն է։ Հիւսիսային միջին լայնութիւններէն կ'երեւի ամբողջ տարին։
Պատկերում
Կառավարը կը նոյնացուէ Աթէններու հերոս Էրիխթոնիոսին, որ Հեփեստոսի հողածին զաւակն էր եւ Աթէններու թագաւոր Ամփիկտիոնի դէմ կը կռուէր քառաձի կառքին վրայ հեծած:
Աւանդաբար, աստղագիտական քարտէզներուն վրայ Կառավարը կը պատկերուէ ձախ ուսին վրայ այծ մը բռնած տեսքով եւ երկու ուլերով ձախ թեւին տակ: Այծը կը մարմնաւորէ յունական դիցաբանութեան Ամալթէա այծը, որ Կրետէ կղզիին վրայ կերակրած էր Զեւսը: Ան բռնած ունի նաեւ սանձեր աջ ձեռքին: Սակայն, տարիներու հետ Կառավարի պատկերները ունեցած են հակասական բովանդակութիւններ: Աջ ձեռքին երբեմն կը պատկերէին մտրակ: Երբեմն ալ Կառավարը կը պատկերէին ոչ թէ որպես կառք վարող, այլ որպէս Բելերոփոն, որ Պեգասին հեծած բախուեցաւ Ողիմպոս լերան եւ զոհուեցաւ: Սա պատմուածքին վարկածով Եուպիտերը խղճահարեցաւ Բելերոփոնը անոր անմտութեան համար եւ զայն տեղափոխեցաւ աստղերուն քով:
Յակոբ Քէնտիրեան
Յակոբ Քէնտիրեան (1880, Խարբերդ, Խարբերդի նահանգ - Օգոստոս, 1915, Խարբերդ (կամ Մեզիրէ), հայ դեղագործ, ուսուցիչ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1880 թուականին Խարբերդի նահանգի կեդրոն Խարբերդ քաղաքին մէջ։ Ստացած է դեղագործական կրթութիւն եւ որպէս դեղագործ աշխատած է։ Զբաղած է նաեւ ուսուցչութեամբ։ 1914 թուականին՝ Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ զինուորական դեղագործ ծառայած։
Սպանուած է 1915 թուականի Օգոստոսին Խարբերդի մէջ (կամ Մեզիրէի բանտին մէջ)՝ 35 տարեկան հասակին։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
99 (թիւ)
99 (իննսունինը), բնական թիւ է
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:99
Գրականութիւնը 1960-2000-ական տարիներուն
Գրականութիւն, 1960-ականներու աւարտին՝ Սփիւռք եւ Հայաստան, կը գտնուին մշակութային շրջափոխութեան որոշ փուլ մը, որ կը յատկանշուի դրական եւ ՛բացասական երեսներով։
Սփիւռքեան որոշ կարեւոր գօտիներ, հակառակ շրջանային անկայանութիւններու, ապրած են մշակութային բարգաւաճում։ Առաջին փորձերը եղած են՝ կրթական ցանցը տարածելու դէպի Արեւմուտք՝ Եւրոպա եւ հիւիս՝ Ամերիկա։
Բարձրագոյն հիմնարկներ եւ ՚հայագիտական ամպիոններ բազմացած են, օրաթերթային մամուլը՝ մորթ փոխած։ Գրական պարբերականներ ճամբայ հանուած են՝ «Բագին», «Շիրակ», «Ահեկան»՝ Պէյրութ, «Անդաստան»՝ Փարիզ, ընթացիկ մամուլի գրական յաւելուածներ՝ Մոնթրէալէն ու Լոս Անճելըսէն՝ Թեհրան։ Նորահաս սերունդի մէկ թեւը, Սուրիա եւ լիբանանէն, մասամբ՝ նոյնիսկ հասնելով մինչեւ Պոլիս, Փարիզ, ճիգ դրսեւորած է լուրջ ինքնանորոգման մը ուդդութեամբ․․․ Հայրենի հողի վրայ, «ձիւնհալ»ը կարելի դարձուցած է գրական աննախընթաց ծաղկում մը, յատկապէս արձակի մարզին մէջ։ «Գարուն» եւ «Գրական Թերթ», աւանդապահ «Սովետական Գրականութիւն» օրկանի կողքին, կը թարմացնեն գրական մթնոլորտը։
Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Ալէն Եղիկեան
Ալէն Եղիկեան (10 Մարտ 1985, Գալիֆորնիա - 10 Մայիս 2013, Վրաստան)։
Ստորոգութիւն:1985 ծնունդներ Ստորոգութիւն:2013 մահեր Ստորոգութիւն:Գալիֆորնիա ծնածներ Ստորոգութիւն:Վրաստան մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայեր Ստորոգութիւն:Վաղահաս մահեր
16 Դեկտեմբեր
16 Դեկտեմբեր, տարուան 350-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 351-րդ) օրն է
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Դեկտեմբեր
Համաշխարհային ժառանգութիւն
Համաշխարհային ժառանգութիւն (World Heritage, Patrimoine Mondial), բնական եւ մարդու ձեռքերով ստեղծած մշակութային արժէքներն են, որոնք կը պաշտպանուին եւ կը ժողովրդականացուին իրենց իւրայատուկ պատմական կամ կենսոլորտագիտական նշանակութեան համար։
Կազմակերպութիւն
1972 թուականին ՄԱԿԳՄԿ-ը ԵՈՒՆԵՍՔՕ ընդունել է «Համաշխարհային մշակութային և բնական ժառանգութեան պաշտպանման միութիւն» (ուժի մեջ է մտել 1975 թուական)։ ԽՍՀՄ-ը վաւերացրած է միութիւն 1988 թուականի մարտի 9-ին։ Մինչեւ 2009 թուականի ապրիլին միութիւն վաւերացրել են 186 երկրներ։
Չափանիշներ
Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկի ամենակարեւոր նպատակն է պահպանել եւ յայտնի դարձնել իւրահատուկ վայրերը, եւ անկողմնակալութեան համար կազմուած են գնահատութեան չափանիշները։
(1978 թուականի) սկիզբը եղեր են միայն մշակութային ժառանգութեան վայրերու չափանիշներ, եւ այդ ցանկը ունէր վեց կէտ։ Իսկ յետոյ, մայրացամաքներու հաւասարակշռութիւնը պահպանելու համար բոլոր չափանիշները միացուցած են եւ այսօր Համաշխարհային ժառանգութեան վայրը պիտի ունենայ գոնէ մէկ չափանիշ թուարկածէն.
Բնածին չափանիշներ
Հետեւեալ աղիւսակը կը բովանդակէ Համաշխարհային ժառանգութեան վայրերը աշխարհագրական դասակարգման առումով՝ ! witdth=33% | Շրջան !! witdth=17% | Բնական !! witdth=17% | Մշակութային !! witdth=17% | Խառը !! witdth=17% | Ընդհանուր ! Ընդհանուր || 176 || 689 || 25 || 890
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Վիեննա)
Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձան, յուշարձան Աւստրիոյ մայրաքաղաք Վիեննա յի մէջ, Սուրբ Հռիփսիմէ եկեղեցւոյ տարածքին։ Յուշարձանը կը ներկայացնէ մետաղեայ վերացական կոթող։
Պատմութիւն
1975-ին ստեղծուած Ցեղասպանութեան յուշարձանի կոմիտէն 1979-ին Էջմիածինէն բերուած խաչքարը (25x35) տեղադրուած է Սուրբ Հռիփսիմէ եկեղեցւոյ պատի խորշին մէջ, այնուհետեւ ձեռնարկած է եկեղեցւոյ բակին մէջ ցեղասպանութեան նուիրուած յուշարձանի կառուցումը։ Յուշարձանը կառուցուած է Վիեննա յի Հայկական Առաքելական Եկեղեցւոյ թեմի եւ Կարպիս Փափազեանի օժանդակութեամբ։ Յուշարձանի շինարարութիւնը սկսած է 1980-ին եւ աւարտած 1984-ին, հանդիսաւոր բացումը տեղի ունեցած է 22 Ապրիլ 1984-ին ։
Յուշարձանի պատուանդանին փորագրուած են Աւետիս Ահարոնեան ի հետեւեալ խօսքերը.
Արթուրը Եւ Արգիլուած Քաղաքը
«Արթուրը եւ Արգիլուած քաղաքը», Լիւք Պեսոնի «Արթուր» շարքի երկրորդ գիրքը, ուր կը պատմուի փոքրիկ մինիպուտներու կախարդական երկրրին մէջ տասը տարեկան տղու արկածներու մասին։ Գիրքը լոյս տեսած է 2005 թուականին։ Ռուսաստանի մէջ ընդհանուր առմամբ գիրքի 1,5 միլիոն օրինակ վաճառուած է :
Ստեղծման պատմութիւն
Ի տարբերութիւն այլ գրողներու՝ Լիւք Պեսոնը սկիզբը կը գրէր բեմադրութիւններ ֆիլմերու համար եւ միայն որոշ ժամանակ ետք որոշեց, որ իր կողմէ գրուած ֆիլմի նախագիծը կարելի է վերարտադրել որպէս գիրք։ Վերարտադրանքը տեւեց հինգ տարի, իսկ բեմադրութիւնը բաժնուեցաւ երկու գիրքի։ Վէպը այնքան սիրուեցաւ, որ նախատեսուած երկու գիրքի փոխարէն լոյս տեսաւ չորսը։ Ըստ Պեսոնի՝ գիրքի առաջին մասը կը նկարագրէ իր մանկութիւնը, իսկ Արթուրի կերպարին մէջ (մինչեւ մինիպուտ վերափոխուիլը) նկարագրած է իրեն։ 2004 թուականին Պեսոնը այցելեց Մոսկուա, որպէսզի ներկայացնէ ռուսերէնով լոյս տեսած առաջին երկու գիրքերը՝ «Արթուրը եւ մինիպուտները» եւ «Արթուրը եւ Արգիլուած քաղաքը» :
Դիպաշար
Փոքրիկ Արթուրը, դառնալով մինիպուտ, կ'ուղղուի Արգիլուած քաղաք՝ փրկելու իր պապը եւ թագավորութիւնը ջրհեղեղէն։
Պաստառի Վրայ Ներկայացում
Վէպի գործողութիւնները ցուցադրուած են Արթուրի մասին առաջին ֆիլմին մէջ՝ «Արթուրը եւ մինիպուտները», որուն կենսունակութեամբ զբաղած է ֆրանսական BUF Compagnie ընկերութիւնը։ Համաշխարհային արտաքսումը տեղի ունեցաւ 2006 թուականի 29 Նոյեմբեր-ին։
Գրականութիւն
Գրականութեան առարկան
Լայն առումով՝ գրականութիւն կը կոչուի առհասարակ գրաւոր խօսքը, անոր միջոցով շարադրուած հանրային-քաղաքական, գիտական, փիլիսոփայական, հրապարակախօսական եւ մանկավարժական բնոյթ ունեցող երկերը:
Նեղ առումով՝ կը համարուի արուեստի հիմնական տեսակներէն մէկը. եզրը կ'օգտագործուի այն ​​գրութիւններուն համար, որոնք կը համարուին արուեստի ձեւ, յատկապէս՝ արձակ եւ չափածոյ գեղարուեստական, թատրոն եւ այլն ։
Գրականութեան ծագումը
Գեղարուեստական գրականութեան առաջին նշանաւոր երկերը բանահիւսական ստեղծագործութիւններու գրառման կամ մշակման արդիւնք են։
Գեղարուեստական գրականութիւնը, ինչպէս եւ արուեստի միւս տեսակները, իրականութեան ճանաչման, արտացոլման ձեւերէն է, որ կ'իրականացուի գեղարուեստական-պատկերաւոր եղանակով։
Գրական սեռեր
Ըստ կառուցման արտաքին եղանակին՝ գրական երկերը կը բաժնուին երկու մեծ խումբերու՝ արձակ եւ չափածոյ։ Հնագոյն ժամանակներէն ի վեր՝ գրականութիւնը ունի երեք մեծ բաժին, որոնք կը կոչուին սեռեր՝ էպիկական (ստեղծագործական), քնարական եւ դրամատիկական (թատրոնի հիմնական տեսակ)։ ։
Գեղարուեստական գրականութիւնը հիմք կը ծառայէ արուեստի տարածական եւ համադրական տեսակներու զարգացման ։
Գրականութիւնը՝ արուեստի տեսակ
Հիմնականօրէն գրականութիւնը արուեստի տեսակ է։
Գրականութիւնը ունի կարգ մը ընդհանուր յատկութիւններ, որոնք անփոփոխ են բոլոր ազգային մշակոյթներուն մէջ ու մարդկային պատմութեան ամբողջ ընթացքին, թէեւ այդպիսի յատկութիւններէն իւրաքանչիւրը կապուած է որոշակի խնդիրներու ու բացառութիւններու հետ.
Գրականութեան հիմնական տեսակներ
Գրականութեան տեսակները կ'առանձնանան ինչպէս ըստ բնագիրի բովանդակութեան, այնպէս ալ ըստ անոնց հետապնդած նպատակին, որուն պատճառով գրականութեան դասակարգման մէջ դժուար է ամբողջութեամբ պահպանել միասնականութեան սկզբունքը։ Բացի ատկէ, գրականութեան այդպիսի դասակարգումը կրնայ մոլորեցնել՝ իրարմէ բոլորովին տարբեր երեւոյթները միաւորելով։
Յաճախ միեւնոյն դարաշրջանի տիպաբանօրէն տարբեր բնագիրները իրարու շատ աւելի մօտ են, քան տարբեր դարաշրջաններու ու մշակոյթներու տիպաբանօրէն նոյն բնագիրները: Եւրոպական փիլիսոփայական գրականութեան հիմքին մէջ ինկած Պղատոնի «Երկխօսութիւնները» աւելի շատ ընդհանրութիւններ ունի հին յունական գրականութեան այլ ստեղծագործութիւններու հետ, քան Նոր ժամանակներու փիլիսոփաներու գործերուն հետ։
Որոշ բնագիրներու ճակատագիրն այնպէս մը դասաւորուած էր, որ ստեղծման ատեն անոնք կը պատկանէին գրականութեան մէկ տեսակի, բայց հետագային փոփոխութեան ենթարկուած են. այսպէս օրինակ՝ Տանիէլ Տեֆոյի «Ռոպինսոն Քրուզօ» ն այսօր աւելի շատ կ'ընկալուի իբրեւ մանկական գրականութիւն, մինչդեռ անիկա եղած է ոչ միայն չափահասներու համար գրուած գեղարուեստական գրականութիւն, այլեւ իբրեւ հրապարակախօսական երկ։
Այդ պատճառով ալ գրականութեան հիմնական տեսակներու ընդհանուր ցանկը ունի մօտաւոր-կողմնորոշիչ բնոյթ մը, իսկ գրական տարածքին յստակ կառոյցը կրնայ սահմանուիլ միայն տուեալ մշակոյթին եւ տուեալ ժամանակահատուածի շրջանակներուն մէջ։ Գործնականօրէն այդ դժուարութիւնները չունին սկզբունքային բնոյթ, գիրքերու վաճառքի ու գրադարաններու գործնական կարիքները կը բաւարարեն գրականութեան՝ թէեւ մակերեսային, բայց բաւականին ճիւղաւորուած գրադարանային-մատենագիտական դասակարգումը։
Գեղարուեստական գրականութիւն
Գեղարուեստական գրականութիւնը արուեստի տեսակ է, որուն միակ սկզբնանիւթը բառերն ու բնական (գրաւոր) լեզուի կառոյցներն են։ Գեղարուեստական գրականութեան առանձնայատկութիւնները կը բացայայտեն զայն մէկ կողմէն համեմատելով արուեստի այն տեսակներուն հետ, որոնք խօսքային-լեզուական նիւթ չեն օգտագործեր (երաժշտութիւն, կերպարուեստ) կամ կ'օգտագործեն այլ միջոցներու հետ զուգահեռ (թատրոն, շարժապատկեր, երգ), միւս կողմէ՝ լեզուական հատուածի այլ տեսակներու հետ՝ փիլիսոփայական, հրապարակախօսական, գիտական եւ այլն։ Բացի ատկէ, գեղարուեստական գրականութիւնը, ինչպէս արուեստի միւս տեսակները, կը միաւորէ հեղինակային (այդ թիւին մէջ՝ անանուն) ստեղծագործութիւններ, ի տարբերութիւն սկզբունքայնօրէն հեղինակ չունեցող ժողովրդագրական ստեղծագործութիւններուն։
Փաստագրական արձակ
Փաստագրական արձակը գրականութեան ձեւ մըն է, որուն բնորոշ է բացառապէս իրական դէպքերու վրայ կառուցուած նիւթ մը, հազուադէպօրէն գեղարուեստական հնարքներով։ Փաստագրական արձակը կը ներառէ նշանաւոր մարդոց կենսագրութիւններ, դէպքերու պատմութիւններ, միջ-մշակութային նկարագրութիւններ եւ աղմկոտ յանցագործութիւններու հետաքննութիւններ։
Յուշագրութիւն
Յուշագրութիւնը, ժամանակակիցներու գրառումներն են, ուր կը պատմուի այն իրադարձութիւններուն մասին, ուր հեղինակը մասնակցութիւն ունեցած է կամ որոնք յայտնի են ականատեսներու միջոցով։ Յուշագրութիւններու կարեւոր առանձնայատկութիւնը կը հանդիսանայ հատուածի մը «փաստագրական» ոճը, որ կը հաւակնի անցեալի ճշմարտացիութեան վերստեղծման։
Գիտական եւ գիտահանրամատչելի գրականութիւն
Գիտական գրականութիւնը գրաւոր աշխատութիւններու համախումբն է, որոնք ստեղծուած են գիտական մեթոտի սահմաններուն մէջ կատարուած հետազօտութիւններու, տեսական ընդհանրացումներու իբրեւ արդիւնք։ Գիտական գրականութիւնը նախատեսուած է գիտութեան վերջին նուաճումներու մասին գիտնականներու ու մասնագէտներու տեղեկացման համար, ինչպէս նաեւ գիտութեան յայտնագործութիւններու հանդէպ գերակայութեան ամրացման համար։ Իբրեւ կանոն, գիտական աշխատութիւնը աւարտած չի համարուիր, եթէ անիկա չէ հրապարակուած։ Առաջին գիտական ստեղծագործութիւնները կը ստեղծուէին տարբեր ժանրերով՝ հրապարակախօսութիւններու, դատողութիւններու, խրատներու, երկխօսութիւններու, ճամբորդութիւններու, կեանքի նկարագրման ու նոյնիսկ բանաստեղծութիւններու տեսքով։ Ներկայիս գիտական գրականութեան բոլոր ձեւերը որոշ կառոյց մը ունին ու կազմուած են մենագրութիւններէ, ակնարկներէ, յօդուածներէ, զեկուցումներէ (ներառեալ՝ թեզերէ), գիտական աշխատութիւններէ ու գրախօսութիւններէ։ Ներկայիս բազմաթիւ երկիրներու մէջ կը գործէ գիտական գրականութեան որակաւորման կառոյցը, որուն կ'օժանդակեն ղեկավարութիւնը կամ հասարակական գիտական կազմակերպութիւնները։ Ռուսաստան ի մէջ, օրինակ, այդպիսի որակաւորում կ'իրականացուի ԲՈՀ-ը (Բարձրագոյն Որակաւորման Յանձնաժողով)։ Գիտական գրականութեան հրատարակման հիմնական պահանջներէն մէկն է անոր պարտադիր գրախօսականը։ Այդ գործընթացին սահմաններուն մէջ գիտական ամսագիրին հրատարակչութիւնը կամ խմբագրութիւնը նոր գիտական աշխատութիւնը տպագրելէ առաջ զայն կ'ուղարկէ քանի մը անգամ (հիմնականին մէջ՝ երկու) գրախօսներու, որոնք այդ ոլորտի մասնագէտներ կը համարուին։ Գրախօսման գործընթացին իմաստն է բացառել գիտական գրականութեան շրջանակներուն մէջ այն նիւթերու տպագրութիւնը, որոնք կը պարունակեն խոցելի սխալներ կամ ուղղակի կեղծում: Ի. դարէն սկսեալ կը պահպանուի հրատարակուող գիտական գրականութեան ծաւալի պարբերական աճը։ Անոր հետ կապուած՝ ներկայիս գիտական գրականութեան մաս կը կազմեն պարբերական հրատարակութիւնները, յատկապէս՝ գրախօսական գիտական ամսագիրները։ Ի. դարու վերջը նկատելի է այս ամսագիրներու անցման գործընթացը թղթային ելեկտրոնայիններու, յատկապէս՝ համացանցի։
Գիտահանրամատչելի գրականութիւնը գիտութեան, գիտական ձեռքբերումներու, գիտնականներու մասին գրական ստեղծագործութիւն է, որ նախատեսուած է լայն հասարակութեան համար։ Գիտահանրամատչելի գրականութիւնը նախատեսուած է ինչպէս այլ ոլորտներու մասնագէտներու, այնպէս ալ քիչ պատրաստուած ընթերցողներու համար՝ ներառեալ երեխաներուն ու պատանիներուն։ Ի տարբերութիւն գիտական գրականութեան՝ գիտահանրամատչելի գրականութեան ստեղծագործութիւնները որակաւորում չեն ունենար ոչ ալ գրախօսական։ Գիտահանրամատչելի գրականութեան մէջ կը մտնեն ստեղծագործութիւններ հիմնարար ու կիրարական գիտութիւններու հիմքերու եւ առանձին խնդիրներու, գիտական գործիչներու կենսագրութեան, ճամբորդութիւններու նկարագրութիւններու մասին, որոնք գրուած են տարբեր ժանրերով։ Լաւագոյն հանրամատչելի ստեղծագործութիւնները կը գովերգեն յառաջադէմ գիտութիւններու ձեռքբերումները այնպիսի ձեւով մը, որ հասանելի է այն ընթերցողներուն, որոնց համար անիկա գրուած է։ Բանաստեղծական ոճով գրուած են Եւրոպայի առաջին գիտութեան մասին հանրամատչելի ստեղծագործութիւն Լուքրեցիոս քարուսի «Իրերու բնութեան մասին» երկը ու Միխայիլ Լոմոնոսովի «Գրութիւն ապակիի օգուտի մասին» երկը։ Զրոյցներէն կը ձեւաւորուին Մայքլ Ֆարատէյի «Մոմի պատմութիւն»ն ու Կ. Թիմիզաեւի «Բոյսի կեանքը»։
Տեղեկատուական գրականութիւն
Գրականութիւնը օժանդակ պարունակութիւն է, աւելի ընդհանուր, կասկած չյարուցող այս կամ այն հարցի օգտագործման վերաբերեալ։ Տեղեկատուական գրականութեան հիմնական տեսակներն են՝
Իրականութեան մէջ տեղեկատուական հրատարակչութիւնները պէտք է պարունակեն միայն առարկայացուած տեղադրուած փաստեր եւ համապատասխանօրէն արտացոլեն գոյութիւն ունեցող եւ այդ պահուն մարդու գիտելիքներու մակարդակը։ Սակայն, ըստ գործնականի, անհնար է ամբողջովին տարանջատել փաստերը մեկնաբանութիւններէն եւ անորոշութիւններէն, կասկածելի վարկածներէն, անոր համար ալ այս կամ այն գաղափարական ուղղուածութիւնը ուզած հրատարակուած տեղեկագիրին մէջ կը բացակայի։ Որոշ պարագաներու այդ բաժինը բաւական մեծ է եւ նպատակաուղղուած կը ներմուծուին տեղեկագրական հրատարակչութիւններուն մէջ: Անոնք ընտրուած նիւթեր են, ինչպէս՝ ԽՍՀՄ ատեն լոյս տեսած գրական հանրագիտարանները բացառիկ տեղ ունեցած են որոշ գրողներու համար, բայց հոն կը բացակային յոյժ նշանաւոր գրողներ, յայտնի իրենց բացասական վերաբերմունքով խորհրդային կարգերուն։
Գրականութիւն եւ Պատմութիւն
Միաժամանակ պատմութիւնը եւ գրականութիւնը կը ներկայացնեն, դրական տիպարներու կողքին, բացասական տիպարներ, ջարդարարներ, յափշտակողներ, ագահներ, դաւողներ եւ դաւադիրներ: Այս տիպարները «կ'ապրին» հրէշային կացութիւններու մէջ, թշուառութեան, նաեւ` հարստութեան, կը հետապնդեն նպատակ եւ փառասիրութիւն. ծիծաղելիութիւն, ողբերգութիւն եւ հոգեկան բարձրացում: Այսպէս եղած է հինէն ի վեր, օրինակ, հայոց մէջ, Հայկ եւ Բէլ, Սասունցի Դաւիթ եւ Մսրայ Մելիք, Վարդան եւ Վասակ, չարի եւ բարիի մարմնացումներ, եւ այլն:
Ծանօթագրութիւն
Ստորոգութիւն:Գրականութիւն Ստորոգութիւն:Արուեստի տեսակներ
Յիշեցէք (ժապաւէն)
Յիշեցէք կամ Յիշէ (անգլերէն՝ Remember (2015 film)), 2015-ի ժապաւէն. քանատահայ բեմադրիչ Ատոմ Էկոյեան կողմէն պատրաստած է՝ հրեաներու ողջակիզման նուիրուած:
Սիւժէ
Ժապաւէնին գլխաւոր դերակատարն է Քրիստոֆըր Փլամըր (90 տարեկան ամերիկացի հրեայ մը), որ ողջակիզումէ փրկուած է, ալզհայմըր հիւանդութեան բռնուած անձ մըն է։ Այս անձը ստուգած է իր ընտանիքի անդամները սպաննող նացիներուն անունները եւ ստանձնած է զանոնք սպաննելու պարտականութիւնը ։ Սակայն ալզհայմըր հիւանդութեան պատճառած յիշողութեան կորուստին հետեւանքով, ամէն անգամ ան կը մոռնայ, թէ ինչո՞ւ սպաննել կ՛ուզէ այդ մարդիկը ։
Սոյն ժապաւէնը, ողջակիզման նուիրուած բոլոր միւս ժապաւէններէն, տարբեր շունչ ունի ու մասնաւորաբար կը ցոլացնէ Էկոյեանի տաղանդը: Ժապաւէնը լեցուն է հանդիսատեսը գրաւող անակնկալներով, իր մայր թեման ունենալով՝ վրիժառութեան պատմութիւնը :
Ինչպէս Ատոմ Էկոյեանի միւս ժապաւէնները, այս նոր ժապաւէնը եւս բարդ կառոյցով ժապաւէն մըն է, ուր կը բեմադրուի արտակարգ խաղարկութիւն մը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ժապաւէններ Ստորոգութիւն:2015 ժապաւէններ
Համբարձում Պէրպէրեան
Համբարձում Պէրպէրեան (25 Մայիս 1905, Ատանա – 13 Մարտ 1999, Մասաչուսէթս, Միացեալ նահանգներ), հայ երգահան, խմբավար ու մանկավարժ։
Կենսագրութիւն
Հ. Պէրպէրեան յաճախած է ծննդավայրին Ֆրէրներու վարժարանը մինչեւ 1915, երբ ընտանիքին հետ աքսորուած է Պապ, ուր կը մեռնին իր ծնողքը։ 1917-ին բախտի զուգադիպութեամբ ազատելով ստոյգ մահէ, անապատը լքած ու փախած է Հալէպ: Հոն մտած է ամերիկեան որբանոցը, ի յայտ բերելով երաժշտական մասնաւոր ձիրք։ Վերադառնալով Ատանա, 1918-ին մտած է տեղւոյն «Արդարեան» վարժարանը եւ ապա ուսումը շարունակած է Կեդրոնականի մէջ, ուր սոլֆէժի դասեր առած է Կ. Պօղոսեանէ։ Շարունակած է ջութակի դասեր առնել Իզմիր անցնելէ ետք։ Իզմիրի աղէտին պատճառով, կ՚ապաստանի Աթէնք։ Շրջան մը հայոց վարժարանի տնօրէն եղած է, եւ իր յամառ ջանքերուն շնորհիւ յաջողած է երաժշտանոց մտնել 1922-ին։ Հետեւած է ներդաշնակութեան, թաւջութակի եւ ձայնավարժութեան դասընթացքներուն։ Աւարտելով 1930-ին, տուած է հայկական նուագահանդէսներ։ 1932-ին անցած է Լիբանան եւ Սուրիա, համերգներ տալով իր եւ այլ երաժիշտներու գործերէն։ Հաստատուելով Պէյրութ, զարկ տուած է հայ երաժշտութեան, կազմակերպելով երգահանդէսներ եւ նուագահանդէսներ հարիւրէ աւելի մասնակցողներով։ Երաժշտութիւն դասաւանդած է Հ.Բ.Ը. Միւթեան զանազան վարժարաններուն, ինչպէս եւ Անթիլիասի Դպրեվանքին մէջ։