cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Պարոյր Հայրիկեան
Գրական Գործունէութիւնը
Պարոյր Հայրիկեանը հրատարակած է բանաստեղծութիւններու երկու ժողովածու, «Լոյսի ճանապարհին» վէպը, «Հաւատով եւ սիրով» թատերական ուրուագիծը, քնարական եւ հայրենասիրական երգերու 3 ալպոմ։ 2001-ին Հայրիկեանի «Սիրոյ թռչուն» երգը համահայկական երգի մրցոյթին մէջ գրաւեց առաջին տեղը։ Հինգ վաւերագրական շարժանկարներու, ինչպէս՝ «Յարութիւն» գիտահանրամատչելի շարժանկարի հեղինակ է։
Սարգիս Ստեփանեան
Սարգիս Ստեփանեան, հայ բժիշկ, դեղագործ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Հալէպի նահանգի, Մարաշի գաւառի՝ Չերքեշ բնակավայրին մէջ։ Ստացած է դեղագործական կրթութիւն եւ որպէս դեղագործ աշխատած է։
Մահացած է 1916 թուականի Մայիս 11-ին, Իրաքի մէջ, Քութ Ալ–Ամարայի հիւանդանոցին մէջ, ժանտախտէն։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ Ստորոգութիւն:1916 մահեր Ստորոգութիւն:11 Մայիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Ժանտախտէ մահացածներ
Հանդուրժողականութեան Միջազգային Օր
Հանդուրժողականութեան միջազգային օր (անգլերէն՝ International Day for Tolerance), 1995-ի Նոյեմբեր 16-ին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի անդամ երկիրները ընդունած են հանդուրժողականութեան սկզբունքներու հռչակագիրը : 1996-ին՝ ՄԱԿ-ի Գլխաւոր վեհաժողովին առաջարկով (Ըստ 51/95 բանաձեւին), Նոյեմբեր 16-ը կը նշուի որպէս Հանդուրժողականութեան միջազգային օր:
Հանդուրժողականութեան սկզբունքներու հռչակագիրին համաձայն՝ բոլոր մարդիկ էութեամբ տարբեր են, բայց հաւասար են իրենց իրաւունքներուն եւ արժանապատուութեան մէջ: Ըստ փաստաթուղթին՝ հանդուրժողականութիւն կը նշանակէ յարգել, ընդունիլ եւ ճիշդ հասկնալ աշխարհի մշակոյթներու հարուստ բազմազանութիւնը, ինքնարտայայտման ձեւերն ու մարդկային անհատականութեան միջոցները: Իսկ Պետական մակարդակով հանդուրժողականութիւնը կը պահանջէ արդար եւ առարկայական օրէնսդրութիւն, նաեւ կանոններու պահպանման անհրաժեշտութիւն:
Բազմաթիւ ուսուցիչներ եւ դասախօսներ արծարծելով օրուան թեման, դասարանային աշխատանքներու եւ կամ դասախօսութիւններու ընթացքին, կը փորձեն ուսանողներուն օգնել ըմբռնելու խնդիրներ հանդուրժողականութեան, մարդու իրաւունքներու եւ ոչ բռնութեան վերաբերեալ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր
Փղուոր
Փղուոր (Fluorum) նշանակումը F կարգահամարը՝ 9, հիւլէական զանգուածը՝ 18,998403:
Բնական փղուորը բաղկացած է միայն 19F կայուն իզոթոփէն։ Արհեստականօրէն ստացուած են 16F (T½ <1 երկվրկ), 17F (T½ = 70 երկվրկ), 18F (111 վրկ), 20F (11,4 երկվրկ) և 21F (5 երկվրկ) ռատիոաշխոյժ իզոթոփները։
Փղուորը խիստ թունաւոր, սուր հօտով, բաց դեղնաւուն կազ է, խտութիւնը՝ 1,693 քկ/մ³։ Բաղկացած է երկաթոմանի մոլեքուլներէ՝ F2, որոնց տիսոցման եռանդը 155±4 քճոուլ/մոլ է։
Բնութեան Մէջ
Փղուորը երկրակեղեւին տարածուած տարր է (տարածուածութեամբ տասներկուերորդն է), կը կազմէ անոր զանգուածի 6.25-10−2%-ը։ Յայտնի են փղուորիտային 35 միներալներ, որոնցմէ ամենատարածուածները փղուորիթը, քրիոլիթը եւ փղուորապատիտն են։ Զգալի քանակով փղուոր կը պարունակեն ափաթիաները՝ եւ փոսփորիթները։
Քիմիական յատկութիւններ
Տարրերու պարբերական համակարգի 2րդ պարբերութեան 7րդ խումբի տարր։ p-տարր է, կը պատկանի աղածիններու շարքին, հիւլէի ելեկտրոնային թաղանթներուն կառուցուածքն է․ 1S22S22P5։
Պահպանում
Փղուորը կը պահեն ե՛ւ կազային վիճակին (ճնշման տակ), ե՛ւ հեղուկ վիճակին, ուժեղ օքսիտացնող յատկութեամբ պայմանաւորուած՝ գրեթէ բոլոր մետաղները կ'ենթարկուեն քորոզիոյ, այդ պատճառաւ տարողութիւնները կը պատրաստեն նիքէղէ, որը կայունութիւն ձեռք կը բերէ՝ շնորհիւ մետաղի մակերեւոյթին գոյացող աղի՝ NiF2, պաշտպանիչ շերտի։
Կիրառութիւն
Փղուորն կ'օգտագործեն յատուկ փլաստմաս (թեֆլոն), ֆրեոններու եւ հեղուկ հրթիռային վառելիքի օքսիտիչի ստացման համար։ Փղուորը լայնօրէն կ'օգտագործուէ որոշ օրկանական նյութերու՝ սառնակենթներու եւ փղուորափլասթներու արտադրութեան համար։ Փղուորը կ'օգտագործուէ UF6, C1F2, SF6 եւ այլն ստանալով, UF6-ը՝ ուրանիւմի իզոթոփներն իրարէ բաժնելու համար, C1F3, WF6, SF6, BrF5-ը՝ եւ այլն որպէս փղուորացնող միջոցներ, իսկ SF6-ը՝ նաեւ ելեկտրաթեքնիքի արդիւնաբերութեյան մէջ։ Սառնարաններուն մէջ կիրառուող ֆրէոն՝ CCl2F2, դիւրաեռ հեղուկը, որը շոգիացման ենթարկուելիս (ճնշումը կտրուկ փոքրացնելու միջոցաւ) շրջապատէն կը խլէ մեծ քանակով ջերմութիւն։ Նշուած նիւթը, որուն քիմիական անունն է երկքղորերկփղուորմէթան, կ'օգտագործուէ նաեւ որպէս ցնդելիութիւն ապահովող նիւթ զանազան աէրոզոլներուն եւ կենցաղային օդափոխիչներուն մէջ։
Փղուորէն կը ստանան քառափղուոր էթիլէն՝ C2F4, որմէ ալ փոլիմերացման փոխազդեցութիւնով կ'արտադրեն թանկարժէք փլասթզանգուած՝ փոլիթեթրափղուորէթիլէն՝ թեֆլոն։
Հեղուկ փղուորը հրթիռային վառելանիւթի օքսիտիչ է։ Լայն կիրառում ունեն փղուորաջրածինը, աղումինիւմի փղուորիտը, սիլիկիւմի փղուորիտը եւ այլն։ Փղուորի թոյլատրելի առաւելագոյն քանակութիւնն օդին մէջ 0.15 մգ/մ3 է։
Կենսաբանական եւ Ֆիզիոլոկիական Դեր
Փղուորը կենսաբանօրէն առոյգ միկրոտարր է, կը պարունակուէ բուսական եւ կենդանական օրկանիզմներուն մէջ։ Անոր կենսաբանական դերը վատ ուսումնասիրուած է, պարզուած է անոր նշանակութիւնը միայն ոսկրային հիւսուածքներուն համար։ Կենդանի օրկանիզմներուն մէջ կը գտնուի անօրկանական միացութիւններու ձեւով, յատկապէս ոսկորներուն (100-300 մկ/քկ) եւ ակռաներուն մէջ։
Փղուորը մարդու եւ անասուններու օրկանիզմ կը ներմուծուէ հիմնականին խմելու ջուրի հետ (այն պէտք է պարունակի 1-1.5 մկ/լ փղուոր )։ Փղուորի անբաւարարութեան պարագային կ'յառաջանայ ակռաներու փտում, աւելցուկի պարագային՝ փղուարոզ։ Փղուորը խիստ թունաւոր է։ Փղուոր պարունակող պատրաստուկները կ'օգտագործուեն որպէս հակաուռուցքային նէյրոլեփթիք, հակաընկճումային եւ թմրումային միջոցներ։
Ասեղնագործութիւն
Ասեղնագործութիւնը ժողովուրդի մը մշակութային ժառանգութեան ցայտող աղբիւրն է, որուն ճամբով կը պատմուի ժողովուրդի մը աւանդութիւններուն, սովորութիւններուն, առասպելներուն մասին, ինչպէս նաեւ հոն կը հաստատուի անոր տաղանդն ու հնարամտութիւնը:
Ասեղնագործութիւնը կ'ընդգրկէ տարբեր կարատեսակներ եւ ժանեակագործութիւն:
Պատմութիւն
Ասեղնագործութիւնը վերապահուած էր մասնաւորապէս իգական սեռին, նոյնիսկ իշխաններու կիներ, թագուհիներ ու անոնց դստերքը ստեղծագործած են այդ մարզին մէջ: Անոնց տրամադրութեան տակ դրուած են ասեղնագործութեան անհրաժեշտ նիւթեր: Անոնք ասեղնագործած են տարբեր դիպակներուն (շատ նուրբ կերպաս) վրայ` օգտագործելով բուրդ, մետաքս, բամպակ, ոսկեթել, արծաթաթել թելեր եւ այլն:
Հայաստան աշխարհի ամբողջ տարածքին իգական սեռը կը զբաղէր ասեղնագործութեամբ եւ ձեռագործով, մանաւանդ այն շրջանին, երբ հայ կինը կորսնցուցած էր իր երբեմնի ազատութիւնը, արտաքին ճնշումներու եւ մանաւանդ իսլամ մշակոյթի ազդեցութեան տակ: Իր հոգեկան բաւարարութիւնը կը գտնէր ձեռարուեստի աշխատանքներուն մէջ, կը զարդարէր եկեղեցիները եւ հոգեւորականներուն տարազները` ստեղծագործական արուեստով, օգտագործելով քարեր, ուլունքներ, մետաքս եւ այլ թելեր` կարելով եւ նախշելով շուրջառ, խոյր, վակաս, ուրար, փորուրար շապիկ, խաչվառ եւ այլն. ձեռագործուած աւետարանիչներու պատկերներով:
Սովորութիւն էր, որ աղջիկներ, փոքր տարիքէն պատրաստէին իրենց օժիտը` կարելով եւ նախշելով թանկարժէք թելերով եւ կամ տնային բամպակով ու բուրդով հագուստներ, սպիտակեղէն, օձիքներ, գիշերանոցներ, անձեռոցիկներ, բարձի երես, սփռոց, ծածկոց ու վարագոյր: Անշուշտ ժանեակագործութիւնը միշտ ներկայ եղած է աւելի նուրբ օձիքներու եւ ծածկոցներու աշխատանքներուն մէջ:
Ասեղնագործութիւնը հայոց իշխանուհիներուն կեանքին մէջ
Գրիգոր Գանձակեցիի վկայութեամբ, Արզու Խաթունը իր աղջիկներուն հետ միասին Ս. խորանի սեղանին ձեռագործած են ծածկոց մը Ս. Փրկիչին պատկերով, այնքան բնական, որ տեսնողները սքանչացած են եւ փառք տուած Աստուծոյ, այսպիսի իշխանուհի ունենալնուն: Ձեռագործած են նաեւ Հաղբատի, Մակարայ, Դադէ վանքերուն համար ծածկոցներ, ուր պատկերուած են Քրիստոսի կեանքէն բաժիններ :
Խորիշանը` Զաքարէ եւ Իւան Զաքարեաններու քոյրը եւ Ջալալ իշխանին մայրը, որ ամուսնոյն մահէն ետք հաստատուած է Երուսաղէմ եւ ձեռագործելով կրցած է իր ապրուստը շահիլ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ձեռագործներ
Ջաւախք
Ջաւախք, Հայաստան ի պատմական շրջան։ Հայկական աղբիւրներուն մէջ առաջին անգամ կը յիշատակուի Մովսէս Խորենացի ի մօտ ։ Ըստ «Աշխարհացոյց»ի՝ Վերին Ջաւախք գաւառը կը մտնէր Գուգարք նահանգի կազմի մէջ։
Այսօր Ջաւախքն իր մեջ կ'ընդգրկէ Վրաստան ի Սամցխե-Ջաւախք նահանգը (6 շրջաններ) եւ Քւեմօ Քարթլի նահանգի Ծալկայի շրջանը:
Անուան ծագումը
Ջաւախքի նախկին անուանումը եղած է «Զաբախա» եւ այն ենթարկուած է փոփոխութիւններու, «Զ»ին փոխարինել է «Ջ»-ն եւրոպական լեզուներով խօսողները «բ»ն փոխարինել են «վ»ի, դարձնելով Ջաւախա, իսկ հայերը վերջին «ա»ն սղել են աւելցնելով «ք» տառը, ան դարձած է «Ջաւախք»։
Վրացական աղբիւրներու մէջ կոչուած է Ջաւախեթ (ჯავახეთ), Ջաւախեթի (ჯავახეთი)։ Կոչուած է նաեւ Վերին Ջաւախք։
Աբրահամ Կրետացի կաթողիկոսը կը յիշատակուի «Ջաւախեթու նահանգ» անուամբ ։
Պատմական ակնարկ
Ջաւախքը Մեծ Հայք ի հիւսիսին ընկած Գուգարք աշխարհի ինը գաւառներէն մէկն է։ Ան Ք․Ա․ 2-րդ հազարամեակին մաս կազմած է Հայասա պետական կազմաւորմանը, «Զաբախա» ձեւով կը յիշատակուի Արգիշտի Ա․ թագաւորի (Ք․Ա․ 786-764) վիմագիր արձանագրութիւններուն մէջ։
Ք․Ա․ 6-4 դարերուն Ջաւախքը մտաւ Երուանդեան թագաւորութեան կազմի մեջ։ 3-րդ դարուն ան անջատուած է Հայաստանէն եւ անցած Վիրք ի իշխանութեան տակ, սակայն նորէն վերանուաճած է Արտաշէս Ա.-ի (Ք․Ա․ 189-160 թ) կողմէ Գուգարք նահանգի այլ տարածքներու հետ միասին։ Մեծ Հայքի կազմի մէջ մնացած է մինչեւ Արշակունեաց հարստութեան անկումը։ Արշակունիներու օրով գաւառը կը յիշատակուի որպէս Վարձաւունի նախարարական տան կալուածք։
Հայաստանի առաջին բաժանումէն ետք Գուգարքի բդեշխութիւնը ենթարկուած է ուղղակիօրէն Սասանեան Պարսկաստան ի կեդրոնական իշխանութիւններուն։ VII դարու երկրորդ կէսին ան գրաւուած է արաբներու կողմէ։ 10-րդ դարուն Ջաւախքը հայ Բագրատունիներու թագաւորութեան կազմին մէջ էր, որու կործանումէն ետք կարճ ժամանակով՝ 11-րդ դարու կէսերուն ենթարկուած է Վրաց պետութեանը՝ մինչեւ Սելճուկ թուրքերու արշաւանքները։ 12-րդ դարու վերջին, ի թիւս Հիւսիսային Հայաստանի այլ գաւառներու, Ջաւախքն իր Թմուկ (Թմկա) բերդ ի ու Ախալքալաքի (Նոր քաղաք) հետ տրուած է հայ Զաքարեաններ ու նախարարական տոհմին՝ որպէս ժառանգական կալուածք։ Այն տեղի հայ հոգեւոր կեդրոնը եղած է Զրեսկ աւանը։ 1266 թուականին այս տարածաշրջանը եղած է Սամցխե-Ջաւախք իշխանութեան կազմին մէջ։ 1587 թուականին զայն գրաւած են օսմանեան թուրքերը եւ մտցուցած են Չլդրի (ապա՝ Ախալցխա) էյալեթի (վիլայեթ, նահանգ) մէջ՝ իբրեւ առանձին սանճակ (գաւառ)։
Ինչպէս կը վկայեն հայկական, վրացական, արաբական, թրքական եւ այլ աղբիւրները Ջաւախքը հինէն ի վեր բնակեցութեան տեղ եղած է հայերուն։ Ըստ վրաց պատմիչ Լեոնտի Մրովելու՝ 4-րդ դարու սկիզբին Սուրբ Նունէ ի, վրաց՝ Նինոյի քրիստոնէական քարոզչութեան օրերուն Ջաւախքին մէջ՝ Փարւանա լիճի մօտ այն տեղի հովիւներու հետ հաղորդակցած է հայերէնով։ 16-18-րդ դարերուն թրքական հարկացուցակներու տուեալներով՝ Ջաւախքի ու յարակից գաւառներու բնակավայրերու մեծ մասին մէջ կ'ապրէին հայեր։
1828-29 թուականներուն ռուս-թրքական պատերազմի արդիւնքին Ջաւախքը միացաւ ռուսական կայսրութեան։ 1830-ին Արեւմտեան Հայաստանի Էրզրումի, Բասէնի, Բաբերդի, Դերճանի եւ այլ գաւառներէն 7300 հայ ընտանիքներ Կարապետ արքեպիսկոպոս Բագրատունի ի գլխաւորութեամբ գաղթեցին եւ բնակութիւն հաստատեցին Ախալցխայի, Ախալքալաքի եւ Ծալկայի (պատմական Գուգարքի Թռեղք գաւառը) շրջակայքին մէջ՝ վերականգնելով ու հիմնադրելով աւելի քան 60 գիւղ եւ 50 եկեղեցի։ Տեղացի 1716 ընտանիք (մօտաւորապէս 10-11 հազար շունչ) հայերու, 639 ընտանիք մուսուլմաններու ու 179 ընտանիք՝ վրացիներու կողքին, հաստատուեցան 58 հազար արեւմտահայեր։
1840-ականներու սկիզբներուն Ռուսաստանի տարբեր մարզերէն աքսորուած ռուս աղանդաւորները՝ դուխոբորները, գաւառի հարաւային մասին (այժմեան Նինոծմինդայի շրջան) կը հիմնեն 8-9 գիւղ։ 1886 գաւառի մէջ կար 110 գիւղ, որոնք միաւորուած էին 10 գիւղական համայնքներու մէջ՝ ընդամէնը մօտաւորապէս 63,8 հազար բնակչութեամբ, որմէ 46,386-ը, այսինքն՝ 72,7%-ը՝ հայեր էին։ Մուսուլմանները 10.7% էին, ռուս դուխոբորները՝ 10.4%, վրացիները՝ 5.8% ։
Ռուսական տիրապետութեան շրջանին մէջ Ախալքալաքի գաւառը ընկերատնտեսական եւ մշակութային զգալի վերելք ապրեցաւ։ Ախալքալաք ը դարձաւ արհեստաւորական կեդրոն, իսկ գիւղերը սկսան կարեւոր դեր խաղալ Անդրկովկասի հացահատիկի ու մսամթերքի արտադրութեան բնագաւառին մէջ։ Ախալցխա յի մէջ բացուեցան Կարապետեան, Ախալքալաք ի մէջ՝ Մեսրոպեան ծխական արական դպրոցները։
1856 թուականին վերջացաւ Ախալքալաքի Ս. Խաչ եկեղեցիի վերաշինութիւնը։ 1870-ին սկսան գործել Սանդխտեան օրիորդաց, իսկ 1880-ական թուականի սկիզբին՝ ռուսական դպրոցները, 1889-ին՝ քաղաքային ուսումնարան եւ ստեղծուեցան թատերական խումբ։
19-րդ դարու վերջին Ախալքալաքի մէջ գործունէութիւն ծաւալեց Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւն կուսակցութիւնը։ Արեւմտեան Հայաստան ի ազատագրութեան գաղափարները ջերմ արձագանք գտան ախալքալաքցիներու շրջանին մէջ, որոնց զգալի մասը, ծագումով ըլլալով արեւմտահայեր, շարունակած էր պահպանել հոգեւոր կապը իրենց նախկին հայրենիքի՝ Էրզրումի նահանգի հետ։ Ջաւախքը ծնունդ տուած է ազգային այնպիսի յայտնի դէմքերու, ինչպիսին են Յովհաննես Քաջազնունի ն, Համօ Օհանջանեան ը, Ռուբէն Տէր Մինասեան ը, Ռուբէն Դարբինեան ը, գրողներ Վահան Տէրեան ը, Դերենիկ Դեմիրճեան ը, Մկրտիչ Սարգսեան ը, աշուղ Ջիւանի ն եւ ուրիշներ։
1918 թուականի Մայիսին Ախալքալաք գաւառի բնակչութեան մեծամասնութիւնը արտագաղթեց թրքական զօրքերու ներխուժման պատճառով Բակուրեանի անտառներ ու Ծալկայի շրջան։ Գաղթած 80 հազար հայերէն 35-40 հազարը զոհուեցաւ։ Նոյեմբերի վերջին՝ գաւառէն թրքական զօրքերու հեռանալէն ետք Ջաւախքի նկատմամբ տարածքային հաւակնութիւն հանդէս եկաւ մենշեւիկեան Վրաստանը։ Դեկտեմբերին Ախալքալաքի ու Լոռիի համար ծագած հայ-վրացական պատերազմը վերջացաւ անգլիացիներու միջամտութեամբ։ Ջաւախքը թողուցին Վրաստանի հսկողութեան տակ, սակայն Հայաստանի Հանրապետութիւնն իր գոյութեան ողջ ընթացքին (1918-1920) չդադրեցուց դիւանագիտական ջանքերը զայն վերադարձնելու ուղղութեամբ։ Խորհրդային Հայաստանի ղեկավարութիւնը, ընդառաջ երթալով բնակչութեան փափաքին, նոյնպէս հանդէս եկաւ Ախալքալաքն ու հարեւան Ծալկան մայր հայրենիքի հետ միաւորելու պահանջով։ Սակայն վրաց-ատրպէյճանական պոլշեւիկ մեծամասնութիւնը, գործելով միասնաբար, 1921 թուական Յուլիսին հասաւ ինչպէս Ախալքալաքի, այնպէս ալ հայկական այլ տարածքներու բռնակցմանը Վրաստանին ու Ատրպէյճանին։ 6 Նոյեմբեր 1921-ին կնքուեցաւ պայմանագիր Խորհրդային Հայաստանի ու Վրաստանի միջեւ հայ-վրացական սահմանագծի վերաբերեալ, որ մասնակի փոփոխութիւններով պահպանուած է մինչեւ օրս։
Ախալքալաքի նախկին գաւառի մեծ մասէն կազմուեցաւ նոյնանուն վարչական գաւառը (հետագային՝ շրջան)։ Հիւսիսային հայաբնակ գիւղերէն Տաբածղուրը, Մոլիտը եւ Չխարոլան մտցուցին Պորժոմի, իսկ Տամալան՝ աւելի ուշ կազմաւորուած Ասպինձայի շրջաններու մէջ։ 1930-ին Ախալքալաքի շրջանէն անջատուեցաւ անոր հարաւ արեւելեան մասը՝ կազմելով Պոկտանովկայի (այժմ՝ Նինոծմինդա) շրջանը։
Ջաւախքի հայ կաթոլիկներ
Ջաւախքի հայ կաթոլիկները (ֆռանգ, ֆռանկ) - Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցիի արեւելաեւրոպական թեմին պատկանող ներկայացուցիչներն են, որոնք հաստատուած են Ախալքալաքի գաւառին մէջ 19-րդ դարու կէսերէն։ Այսօր Վրաստանի Սամցխե-Ջաւախքի կաթոլիկներու թիւը կը կազմէ մօտաւորապէս 50 հազար եւ տեղաբաշխուած է Ախալքալաքի շրջանի Ալաստան, Տուրցխ, Վարեւան, Բաւրա, Խուլգումօ, Կարտիկամ, Նինոծմինդայի շրջանի Հեշտիա, Ժդանովական, Թորիա, Ուջմանա, Ասփարա, Նոր Խուլգումօ, Կաթնատու եւ Ախալցխայի շրջանի Սուխլիս, Ղուլալիս, Ծղալթբիլա, Ծինուբան, Մոխրեբ (Նիոխրեբ, Աբաթխսեւ, Ջուլղա գիւղերուն։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ջաւախք
Ջերմութիւն
Ջերմութիւն ուժանիւթի կերպ մըն է։ Արդիւնքն է առարկայի մը մասնիկներուն արագ թրթռացումներուն: Ջերմաչափով մը կրնանք չափել առարկայի մը ջերմաստիճանը։
Ջերմաստիճան
Ջերմաչափները կը գործածուին ջերմաստիճանը չափելու համար։ Անոնք աստիճանաւորուած են Celsius աստիճաններով։ կը պարունակեն հեղուկ մը, ընդհանրապէս սնդիկ կամ գունաւոր ալքոլ, որ տաքնալով կ'ընդլայնի եւ կը բարձրանայ աստիճանաւորուած ջերմաչափին մէջ, ցոյց տալով առկայ ջերմաստիճանը։
Ջերմութիւնը ինչպէ՞ս կը տեղափոխուի
Ջերմութիւնը, ըստ խնդրոյ առարկայ մարմինի վիճակին, կը տեղափոխուի երեք տարբեր միջոցներով՝ հաղորդումով, շրջանատարութեամբ եւ ճառագայթումով։
Հաղորդում
Կրակի ջերմութիւնը հնոցի խառնիչին կը փոխանցուի, որովհետեւ անոր մասնիկները աւելի արագ շարժելով՝ կ'ընդհարին իրենց դրացիներուն հետ, անոնց ալ փոխանցելով արագ շարժում, հետեւաբար բարձր ջերմաստիճան։ Հաստատուն մարմիններու մէջ ջերմութիւնը կը փոխանցուի հաղորդումով։
Ճառագայթում
Ելեկտրական ջեռուցիչ մը, մոմի մը բոցը կամ արեւուն ճառագայթները իրենց ջերմութիւնը կը ճառագայթեն ամէն ուղղութեամբ, ենթակարմիր ճառագայթներու միջոցաւ։ Պարապ միջոցի մը մէջէն ջերմութիւնը կրնայ տեղափոխուիլ միայն ճառագայթումով։ Այդ ձեւով է, որ արեւուն ջերմութիւնը կը հասնի մեզի։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Գիտութիւն
1903 թուական
1903 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու երրորդ տարին է
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1903
Անուշեղէն, տուրմ եւ խմորեղէն
Անուշեղէն, տուրմ եւ խմորեղէն, Անուշեղէնները, տուրմը եւ խմորեղէնները բարձր ջերմուժ պարունակող սնունդներ են: Տուրմը ամէնէն շատ ջերմուժ ունի. ասոր համար է, որ բազմաթիւ մարզիկներ տուրմ կ'ուտեն, երբ երկար ատեն վազքի մէջ ըլլան:
Շաքար
Շաքարը իր բնական վիճակին մէջ կը գտնուի գրեթէ բոլոր բոյսերուն մէջ. իբրեւ սաքքարոզ (ճակնդեղ եւ շաքարեղէգ) կամ Ֆրուքթոզ եւ կլուքոզ (պտուղներ): Մեր գործածած շաքարը ընդհանրապէս շաքարեղէգէն կը ստանանք: Շաքարի գործարաններու մէջ շաքարեղէգը կը ճզմուի մասնաւոր ջաղացքներով: Յառաջացած հիւթը կ'եռացուի եւ կը քամուի, որպէսզի անկէ ջուրը դուրս գայ: Զուտ շաքար ունենալու համար՝ սրճագոյն շաքարը գործողութիւններու շարքի մը կ'ենթարկուի, կը լուացուի եւ քիմիականօրէն կը ճերմկցուի: Ապա, ջուրի մէջ կը լուծեն, կը զատեն եւ ետ կը բիւրեղացնեն:
Շաքարահատիկներ
Շաքարահատիկները կը շինուին շաքարէ: Շաքարը կ'եռացնեն ջուրով: Ապա, հոտեր եւ գոյներ կ'աւելցնեն: Վերջապէս, այս թանձր օշարակը կը պարպեն կաղապարներու մէջ, ուր կը պաղի: Քարամէլները պատրաստուած են եռացուած շաքարով եւ կաթով: Երբ խառնուրդը սրճագոյն կը դառնայ, վրան քիչ մը կարագ կ'աւելցնեն, որպէսզի աւելի համ տայ այս կակուղ շաքարահատիկներուն:
Խմորեղէններ
Խմորեղէնները կը պատրաստուին ջուրի հետ խառնուած ալիւրով: Սփակեթի ունենալու համար՝ խմորը կ'անցուի կաղապարէ մը, որուն վրայ պզտիկ ծակեր կան: Այսպէս, սփակեթինները յարմար չափերով կը կտրուին եւ կը չորցուին:
Տուրմ
Քաքաոյի ծառը կը բուսնի Հարաւային Ամերիկայի եւ Ափրիկէի մէջ: Տուրմը կը պատրաստուի քաքաոյով, որ պտուղին հատիկներէն կը ստացուի: Հատիկները կը բուսնին պարկուճներու մէջ: Հունձքէն ետք, հատիկները կը խանձուին, կը մանրուին եւ կը խառնուին շաքարի, իւղի եւ կաթի հետ: Յառաջացած խառնուրդը կը տաքցուի ջրեփոցով եւ կաղապարներու մէջ կը շարուի, որ իրեն սալիկի ձեւ մը տայ: Պաղելէն յետոյ, տուրմի սալիկները կը ծրարուին ալիւմինիոմէ թուղթի մէջ:
Ուֆա
Ուֆա (Уфа), Պաշքորտոստանի մայրաքաղաքն է։ Բնակչութիւնը՝ ։
Հիմնուած է որպէս ամրոց Իվան Ահեղի կողմէն՝ 1574 թուականին։ Քաղաքի կարգավիճակ ունի՝ 1586 թուականէն։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ռուսաստանի քաղաքներ
Յակոբ (անձնանուն)
Յակոբ, հայկական արական անուն է։ Ունի աստուածաշնչային ծագում՝ եբրայերէն (יעקב) բառէն, որ կը նշանակէ՝ «հետեւեցաւ»։
Ժագ եւ Եաքով
Արեւմտահայոց մէջ տարածուած է նաեւ անուան Ֆրանսական Ժագ (Jacques) ձեւը. Համապատասխանաբար ռուսահայոց մէջ կայ ռուսական Եաքով (Яков) ձեւը.
Ազգանուններ
Յակոբ անունով կազմուած ազգանունները ինչպէս հայերէնի, այնպէս ալ միւս լեզուներուն մէջ ամենատարածուածներէն են: Հայերէնին մէջ ատիկա Յակոբեանն է, սքանտինաւեան լեզուներով՝ Եաքոպսոն, Եաքոպսէն (Jacobson, Jacobsen) ուքրաիներէնի մէջ՝ Եաքիվենքոյ (Яківенко) ռուսերէնի մէջ՝ Եաքովլեւ (Яковлев), ռումաներէն՝ Եաքոպեսքու (Iacobescu), վրացերէն Իաքոպաշվիլի, Քոպիաշվիլի (იაკობაშვილი, კობიაშვლი):
Յակոբ Մանուկեան (բանաստեղծ)
Կենսագրութիւն
Յակոբ Մանուկեան (1937-2014), բանաստեղծ։
Ծնած է Պէյրութ: Տեղւոյն Սրբոց Քառասնից Մանկանց ազգ. երկսեռ նախակրթարանը աւարտելէ ետք, երկրորդական ուսումը կը ստանայ Էշրէֆիէի Հայ Աւետարանական Կեդրոնական բարձրագոյն վարժարանը, ուրկէ շրջանաւարտ կ՛ըլլայ 1954-ին։ Ապա կը հետեւի Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանի Ընկերային Գիտութեանց դասընթացքներուն, մասնաւորաբար՝ Պատմագրութեան, Արդի Պատմութեան ու Փիլիսոփայութեան, եւ 1959-ին կը ստանայ Պսակաւոր Արուեստից վկայական։
Նոյն տարին կ՛ընդգրկէ կրթական ասպարէզը. որոշ շրջան մը կը պաշտօնավարէ հայկական վարժարաններու մէջ, դասաւանդելով հայերէն, հայ գրականութիւն, անգլերէն եւ միջազգային պատմութիւն։ Միեւնոյն ատեն կը շարունակէ ուսումը Ամերիկեան Համալսարանին մեջ, ստանալու համար Մագիստրոս Արուեստից վկայական։
Դժբախտաբար կամքէ անկախ պատճառներով կը ստիպուի ընդհատել ուսումը եւ 1965-ին կը մտնէ Middle East Airlines ընկերութեան մէջ։
Գործեր
Պատանի տարիքին գրականութեան հակում ցոյց տալով, բանաստեղծութիւններ ստորագրած է տեղւոյն պարբերական մամուլին մէջ. «Պատանեկան Արձագանք»-ին, Հայ Աւետ. Կեդր. Բարձրագոյն վրժ.ի «Արփի» աշակերտական պարբերաթերթին, «Վերելք» եւ «Լաստ» պատանեկան պարբերաթերթերուն։
1955-ին «Նայիրի» գրական շաբաթաթերթին մէջ լոյս կը տեսնէ իր «Սպասումի Վայրկեաններ» խորագրով բանաստեղծութիւնը։ Այնուհետեւ պարբերաբար կ՛աշխատակցի «Նայիրի»ին, մինջեւ 1961: Ներկայիս կը ստորագրէ բանաստեղծութիւններ եւ գրադատական յօդուածներ «Բագին» գրական ամսագրին մէջ, որուն մնայուն աշխատակիցն է, անոր հիմնադրութենէն (1962) ի վեր։
Հեղինակն է բանաստեղծութեանց երկու ժոզովածոներու։
Լուսնային Ճանապարհով (Պէյրութ, 1971), եւ Անրջական Վաղորդայն (արժանացած Գէորգ Մելիտինեցի Գրական Մրցանակի, 1979-ին):
Գրական աշխատանքներուն առընթեր կը զբաղի նաեւ կրթական գործերով. ի միջի այլոցդ 1986-1992 ծառայած է Համազգայինի Հայագիտական Բարձրագոյն Հիմնարկին մէջ իրրեւ դասախօս, աւանդելով Հայ գրականութեան վերաբերեալ նիւթեր։
Յակոբ Մանուկեանի լեզուն ճոխ է եւ բազմերանգ։ Ունի գունագեղ ոճ մը։ Կը մշակէ խորիմաստ եւ միստիքական գրականութիւն մը։
Իմաստասիրական հայեցողութեամբ կը վերլուծէ կեանքի իրադարձութիւնները։
Փոթորիկ
Փոթորիկ, յանկարծակի, ուժգին, ուղղութիւնը յաճախ փոխող կարճատեւ քամի : Սովորաբար կ'ընդգրկէ մի քանի քմ լայնութեան տարածք։ Կ'երեւի իբրեւ բարեխառն լայնութեան մթնոլորտային ճակատներու գօտիի մը վրայ, ինչպէս նաեւ ամպային փոխանցումներու ժամանակ։ կ'ուղեկցուի տեղատարափ անձրեւներով, ամպրոպներով, կարկուտով կամ կը նախորդէ անոնց։
Հայաստանի Մէջ
Հայաստանի մէջ փոթորիկներ կ'առաջանան տարուայ տաք ամիսներուն (80%)` հիւսիսային լեռնահովտային քամիներու ժամանակ: Առաւել ուժգին (30-32 մ/վ) փոթորիկներ կը տեսնուին Երեւանի մէջ՝, Սիսիանի լեռնանցքին մէջ` հիմնականապէս օրուայ երկրորդ կէսին (95%), եւ կը տեւեն աւելի քան 6 վայրկեան։ Սովորաբար քամու արագութիւնը փոթորիկներու ժամանակ 15-20 մ/վ է, երբեմն՝ աւելի քան 40 մ/վ։ Փոթորիկէն կ'առաջացուին ավերածութիւններ :
Սեֆեան Պարսկաստան
Սեֆեան պետութիւն, միջնադարեան պետութիւն Իրանի մէջ եւ իրեն հարող տարածքները 1501-1722 թուականներուն։ Հիմնադրեր է Իսմայիլ I-ը 1501 թուականին։ Երկիրը կառավարած է Սեֆեանների թագաւորական տոհմը ։ Տարածքը կազմեր է առաւելագոյնը 3.450.000 քառ. քմ՝ Իսմայիլ I շահի օրոք (1501-1524)։
Առաջին շրջանին մայրաքաղաքն էր Թաւրիզը (1501-1555), ապա՝ Ղազվինը (1555-1598)։ 1598 թուականէն շահ Ապպաս I Սեֆին մայրաքաղաքը կը տեղափոխէ իրանական մշակութային, քաղաքական ու տնտեսական կեդրոն Սպահան։ Հզօրութեան շրջանին, երբ անկում կ'ապրէին Աքքոյունլուներու պետութիւնը եւ Լենկթեմուրի կայսրութիւնը, ներառեր է բազմաթիւ հարեւան եւ հեռաւոր երկիրներ։ Ոսկեդարի շրջանին այն կը ներառէր Իրանական լեռնաշխարհն ու Միջագէտքի դաշտավայրը, Միջին Ասիայի հարաւն ու Աֆղանիստանը, Կովկասեան լեռները եւ Հայկական լեռնաշխարհը՝ տարածուելով Հինտուստան եւ Փոքր Ասիա թերակղզիներու միջեւ։
17-րդ դարու վերջը Իրանը կը սկսի տկարանալ. անոր տարածքի վրայ առաջացած բազմաթիւ կուսակալութիւնները, ղեկավարուելով թրքալեզու առաջնորդներու կողմէն, յաճախ կը սատարէին Օսմանեան կայսրութեանը։ Սեֆեան պետութիւնը խիստ կը տկարանայ գոյութեան իր գրեթէ ամբողջ ընթացքին թուրք-պարսկական պատերազմներու հետեւանքով. 1722 թուականին, երբ սկսած էին գահակալական կռիւները, աֆղանական զորահրամանատար Միր Մահմուտը կը գրաւէ մայրաքաղաք Սպահանը։
Սեֆեան պետութիւնը իսլամական Արեւելքի շիադաւան հզօրագոյն թագաւորութիւնն էր, որ կը հանդիսանար պարսիկներու՝ դարեր առաջ կորսուած պետականութեան՝ Սասանեան Պարսկաստանի (226-642) իրաւայաջորդը։ Թէեւ փաստացի կը ղեկավարուէր թրքալեզու ղզլպաշներու կողմէն, սակայն մշակութային, տնտեսական եւ քաղաքական վերնախաւի տեսանկիւնէն իրանական պետութիւն էր։ Իշխող արքայատոհմը, ընդունելով Սասանեաններու «շահնշահ» տիտղոսը, աստիճանաբար կը կորսնցնէ քրտական արմատները՝ դառնալով պարսիկ ժողովուրդի մէկ մասը։
Անուանում և ծագում
Երկրի պաշտօնական անուանումը եղեր է «Սեֆեան պետութիւն» (Dawlat-i Safaviyya) ։ Միջնադարեան արեւելքի մէջ տարածուած էր պետութիւն կոչել ոչ թէ երկիր, ազգութեան տեսանկիւնէն, այլ պետութիւնը կառավարող ընտանիքի կամ հարստութեան: Պատմական, ռազմաքաղաքական եւ այլ աղբիւրներու մէջ երբեմն կը հանդիպին նաեւ այլ անուանումներ, որոնցմէ առաւել յայտնի է «ղզլպաշներու պետութիւն» անուանումը։ Անոնք թրքալեզու ռազմատենչ ցեղեր էին, որոնք կ'ապրէին Կուր եւ Արաքս գետերու շրջանը, կը զբաղուէին քոչուոր կամ կիսաքոչուոր անասնապահութեամբ: Տասներկու իմամներու խորհուրդով՝ անոնք կը դնէին տասներկու կարմիր շերտ ունեցող գլխաշորեր: Սեֆեանները համախմբեր են ղզլպաշներուն եւ հիմնադրեր նոր պետութիւն ։
Ծագում
Սեֆեաններու ծագումնաբանութեան մասին պատմող առաջին աշխատութիւնը գրուած է Իպն Պազզազի կողմէն՝ 1358 թուականին «Սաֆուաթ ազ-Սաֆա» անուանումով։ Համաձայն վերջինիս՝ անոնց ծագումը՝ ազգութեամբ քիւրտ Ֆիրուզ Շահ Զարին Քոլահէն է ։ Հետագային՝ Իսմայիլ I-ի գահակալման տարիներուն (1501-1524), Սեֆեաններու «պաշտօնական» ծագումը համեմուած էր նաեւ առասպելական տարբեր պատմութիւններով։ Ատոնց համաձայն՝ Սեֆեաններու ծագումը կը հասնէր մինչեւ եօթերորդ իմամ Մուսա Քազիմի ճիւղին Իսլամի վաղ շրջանին՝ 7-րդ դարուն, ստեղծուեր Արաբական խալիֆայութիւնը, որ միաւորեր էր գրեթէ ամբողջ Միջին Արեւելքը՝ յաղթելով ժամանակի երկու հզօրագոյն պետութիւններուն՝ ասպարեզէն վերացնելով Սասանեան Պարսկաստանը (226-642) եւ քառատելով Բիւզանդական կայսրութեան տարածքը։ Իսլամի հիմնադիր Մուհամմատ մարգարէյէն յետոյ իշխանութեան  եկեր էին չորս ընտրովի առաջնորդներ՝ Ապու Պաքրը (632-634), Օմարը (634-644), Օսմանը (644-656) եւ Ալին (656-661)։ Վերջինս Մուհամմատի հօրեղբօր որդին էր եւ անոր դուստր՝ Ֆաթիմայի ամուսինը։ Այստեղ տեղի կ'ունենայ բաժանում իսլամական համայնքի մէջ. իսլամներու մէկ մասը կը պաշտպանէ Ալիի ու անոր սերունդներու թեկնածութիւնը՝ անոնց համարելով իմամ, քանի որ անոնք կը կրէին Մուհամմատ մարգարէի առաքելութիւնը իրենց արեան մէջ (շիաներ), սակայն մեծ մասը կը համարէ, որ մարգարէական առաքելութիւնը Մուհամմատի մահէն յետոյ վերացեր է, եւ էական չէ՝ թէ ով կը ղեկավարէ իսլամական պետութիւնը (սուննիներ)։ Աւելի ուշ երկփեղկում կ'ըլլայ նաեւ առանց այդ ալ փոքրաթիւ շիական համայնքը. Մուհամմատի 6-րդ ժառանգը՝ Ճաաֆար ալ-Սատտիքը, իր որդւոյն՝ օրինական 7-րդ իմամ Իսմայիլի մահէն յետոյ իմամ կը նշանակէ Մուսա ալ-Քազիմին՝ կրտսեր որդւոյն։ Շիաներու այն մասը, որոնք կը համարեն, որ մարգարէական ժառանգութիւնը Իսմայիլի մահով վերացեր է, կը համարուին եօթական շիաներ, իսկ մնացածները՝ տասներկուական շիաներ, քանի որ Մուսա ալ-Քազիմին յաջորդեր են եւս 5 իմամներ, իսկ վերջինը անհետացեր է՝ ապագային յայտնուելու եւ մարդկանց փրկելու պայմանով։ Հետեւաբար, Սեֆենները իրենց համարելով Մուսա Իպն Քազիմի ժառանգներ՝ տասներկուականներ էին եւ ըստ իրենց, ծագում ունէին Մուհամմատ մարգարէյէն։, եւ իրենք ալ՝ Մուհամմատ մարգարէին ու իմամ Ալիին։
Աղբիւրներու մէկ մասը կը շարունակէ հանգիլ այն եզրակացութեանը, որ Սեֆեանները ծագեր են 14-րդ դարուն, իսկ մէկ այլ մասի համաձայն՝ անոնց արմատները կը հասնին մինչեւ Եմէն։ Աղբիւրներու մէկ մասը այն նոյնիսկ կը համարէէ թրքական կամ քրտական թագաւորութիւն ։ Երբեմն այն կը կոչեն «ատրպէյճանական» թագաւորւթիւն՝ յղումը կատարելով Ատրպատական (أذربيجان՝ Ազրպէյճան) տարածաշրջանին, ոչ թէ ժողովուրդին, քանի որ Ատրպէյճան պետութիւնը առաջացեր էր 20-րդ դարուն։ Ուսումնասիրութիւնները կը հանգին այն բանին, որ Սեֆեան ընտանիքը իրանական է ըստ ծագման, սակայն աստիճանաբար թրքալեզու դարձեր է.այդ հետեւանք էր Ատրպատականի եւ բնիկ ազարի բնակչութեան՝ 16-րդ դարէն սկսած թրքացման։
Սեֆեաններու մայրենի լեզուն ինչպէս պարսկերէնն էր, այնպէս ալ թրքերէնը։ Անոնցմէ ոմանք ստեղծագործեր են այդ լեզուներով ։ Մասնաւորապէս, սաֆիական հոգեւոր-ասպետական միաբանութեան հիմնադիր Սաֆի ալ-Տինը (1252-1334), գրեր է թրքերենով, իսկ առաջին շահ Իսմայիլը կը համարուի թրքական գրականութեան դասականներէն մէկը։
Սաֆիական հոգեւոր-ասպետական միաբանութիւնը հիմնուեր է 13-րդ դարու վերջը՝ Իրանական Ատրպատականի Արտապիլ քաղաքին մէջ։ Անոր հիմքին մէջ ինկած էր Սաֆաուիա (մաքուր) սուֆիական ուսմունքը։ Անոր հիմնադիրը Սաֆի ալ-Տին Իսհակն էր, որ աշակերտեր էր Զահիտ Կիլանիին։ Վերջինիս դուստրի հետ ամուսնանալով՝ Սաֆին կը դառնայ միաբանութեան ղեկավարը, կը կատարէ վերափոխումներ, եւ որու շնորհիւ այն կը վերանուանուի իր անունով։ Զահիտի աշակերտները կ'ընդունին անոր գերակայութիւնը։ Միաբանութիւնը կ'ունենայ աճող ազդեցութիւն տարածաշրջանին մէջ, երբ այն կը գտնուէր թուրքմենական Քարա-Քոյունլու (սեւ ոչխարներ), ապա՝ Աքքոյունլու (սպիտակ ոչխարներ) ցեղերու տիրապետութեան ներքոյ։ Սաֆիի հետնորդները՝ որդին՝ Սատր ալ-Տինը, թոռ Ալին, վերջինիս որդի Իպրահիմը եւ թոռ Ճունեյտը, կը զօրեղացնեն միաբանութիւնը։ Ճունեյտը հակասութիւններ կ'ունենայ Քարա-Քոյոնլու առաջնորդ Ճահանշահի հետ, որ իր վերադասն էր, եւ փախուստ կու տայ իրեն թշնամի Աք-Քոյունլու Ուզուն-Հասանի մօտ։ Ճունեյտը կ'ամուսնանայ Ուզուն-Հասանի քրոջ հետ եւ կը վերանուաճէ Արտապիլը։ 15-րդ դարուն միաբանութեան շեյխերը սուննիզմէն անցում կը կատարեն շիա իսլամի։ Ճունեյտը կը զոհուիՇիրվանշահերու դէմ կռուի ժամանակ, եւ իր որդին Հեյտարը կը դառնայ միաբանութեան առաջնորդը, կ'ամուսնանայ Տրապիզոնի կայսր Յովհաննէս IV Քոմնենոսի դուստրի հետ: Այդ ամուսնութիւնից կը ծնի Իսմայիլը, որ պէտք է դառնար Իրանի շահ։
Վաղ շրջան
Սեֆեաններու միաբանութեան մեջ շատ էին թրքալեզու ղզլպաշները։ Ատոնք Իրանի հիւսիսը հաստատուած թրքական ցեղեր էին, որոնք այդտեղ ապաստաներ էին Սելճուկեան սուլթանութեան հիմնադրումէն յետոյ (11-րդ դարու երկրորդ կէս)։ 14-րդ դարէն սկսած իրենց զանազան խումբերը կը հաւաքուին միաբանութեան դրօշի ներքոյ։ Թրքալեզու ցեղերու միաւորումը հետեւանք էր մոնղոլական արշաւանքներուն ու Լենկթեմուրի զօրքերուն դիմակայելու տեսանկիւնէն։ 15-րդ դարէն սկսած անոնք կը դառնան շիաներ՝ հակասելով մնացած թրքալեզու ցեղերուն եւ վերջնականապէս հեռանալով ինչպէս սելճուկներէն (Ռումի սուլթանութիւն), այնպէս ալ՝ 1299 թուականին Փոքր Ասիայի արեւմուտքի մէկ այլ թրքական պետութեան՝ Օսմանեան կայսրութեան թուրքերէն։ Այդպէսով ղզլբաշները կը մօտենան պարսիկներուն։ Ղզլբաշներու առաջնորդներէն Հեյտարը, կը կրէր տասներկու կտորէ կազմուած կարմիր գլխարկ՝ խորհրդանշելով շիական 12 իմամներուն։ Սկզբնական շրջանին թրքալեզու ցեղերը եօթն էին՝ ուստաճլու, շամլու, ռումլու, աֆշար, զուլքատար, թեքելի եւ ղաճար ։ Ղզլբաշները կը սափրէին իրենց գլուխները եւ դէմքը՝ թողնելով միայն պեխեր։ Աւելի ուշ իրենց կը միանան խաշնարած այլ կիսաքոչուոր ցեղեր։
Արտաբիլի շուրջ գտնուող քանի մը գիւղեր գրաւելով՝ ղզլբաշներու Սեֆեան միաբանութիւնը տեղական ինքնիշխանութիւնը ձեռք կը բերէ։ Երբ 14-րդ դարու վերջը Լենկթեմուրը օսմանցիներուն յաղթելէն յետոյ կը վերադառնար Իրան, ճանապարհին կը գերեվարէ բազմաթիւ թրքալեզու ցեղապետերը։ Ատոնց մէկ մասին՝ ռումլու, շամլու եւ զուլքատար ցեղերուն, Լենկթեմուրը կը վերադարձնէ։ Լինելով Արտապիլի ղեկավարներ՝ միաբանութիւնը ձեռք կը բերէ նորանոր գիւղեր եւ պարբերաբար յարձակումներ կը կատարէ հարեւան պետութիւններու վրայ։ Ղզլբաշներու դիրքերը կը զօրեղանան, երբ Առաջաւոր Ասիոյ մէջ տեղի կ'ունենայ թուրքմենական թագաւորութիւններու փոփոխութիւն. Քարա-Քոյունլուներուն կը փոխարինեն Աք-Քոյունլուները։ Ղզլպաշները կը յարձակին Շիրվանշահերու պետութեան վրայ։ Որուն հետեւանքով կը սպանուին ինչպէս Ճունեյտը, այնպէս ալ՝ որդի Հեյտարը։ Վերջինիս աւագ որդի Սուլթան-Ալիի եւ աք-Քոյունլու սուլթան Ռուսթամի միջեւ հակասութեան հետեւանքով ան նոյնպէս կը զոհուի։ Միաբանութեան ղեկավար կը դառնայ մանկահասակ Իսմայիլը։ Աք-Քոյունլուները կը գրաւեն Արտապիլը, իսկ ղզլբաշները Հեյտարի զավակներուն կը փախցնեն Կիլան՝ Կասպից ծովին հարող լեռնային գաւառ։
Աք-Քոյունլուներու պետութեան թուլացման ընթացքին, երբ ղզլպաշները կարողացեր էին զօրեղանալ, այնտեղ կը սկսի գահակալական կռիւներ։ Օգտուելով ատկից՝ 1499 թուականին տասներեքամեայ Իսմայիլը կ'ուղղուի Արտապիլ։ 1500 հոգանոց զօրքը նախ ետ կը գրաւէ Արտապիլը, ապա մէկ տարի անց՝ ղզլպաշներու բանակը կը մտնէ Շիրվան, կը գրաւէ Շիրվանշահերու խոշոր քաղաքներ Շամախին ու Պաքուն։ Ղզլպաշները կը շարժուին Արաքս գետի հունով ու կը մտնեմ Հայկական լեռնաշխարհ. աք-Քոյունլուներու հետ վճռական ճակատամարտը տեղի կ'ունենայ Նախիջևանէն ոչ հեռու՝ Շարուրի դաշտը։ 1501 թուականին ղզլպաշները կը գրաւեն Թաւրիզը, ուր Իսմայիլը իրեն շահ կը հռչակէ։
1503 թուականին շահ Իսմայիլը աք-Քոյունլու սուլթան Մուրատին հնազանդութեան կոչ կ'ընէ։ Վերջինս չհամաձայնուելով՝ կը յարձակի ղզլպաշներու վրայ. 1503 թուականի Յունիսի 21-ին Համատանի մօտ տեղի ունեցած ճակատամարտին ղզլպաշները կը յաղթեն թուրքմեններուն եւ կը կործանեն անոնց պետութիւնը։ Սեֆեաններուն կ'անցնին Իրանի Ֆարս եւ Էրաք նահանգները, Միջագէտքը եւ Հայկական լեռնաշխարհը։
Հիմնադրում
Սեֆեան արքայական տոհմի հիմնադիր Իսմայիլն ունէր ինչպէս բուն քրտական, այնպէս ալ մասնակի թուրքմէնական, պոնտական եւ վրացական ծագում : Իսմայիլը յայտնի էր որպէս խիզախ ու հրաշաձօն անձնաւորութիւն, որ կը հաւատար իր աստուածային ծագումին: Այդպէս ան կը համախմբէ ղզլպաշներուն իր շուրջ : 1500 թուականին Իսմայիլը ներխուժեց Շիրվանշահերու պետութիւն, վրեժխնդրելու իր հօր՝ շեյխ Հեյտարի մահուան համար: Յաջորդ տարի Իսմայիլը նուաճեց Թաւրիզը, ուր ան իրեն հռչակեց Ատրպատականի շահ  , ապա նաեւ՝ ամբողջ Իրանի շահ   : Իսմայիլը շիա իսլամը հռչակեց իր պետութեան կրօն : Թաւրիզի նուաճումէն մէկ տարի անց, Իսմայիլը կործանեց Աք-Քոյունլուներու պետութիւնը, սկսաւ նուաճումներ ամբողջ Իրանի տարածքի վրայ, իրեն հռչակելով «փատիշահ Իրան» կոչումը:
1502 թուականին Իսմայիլն իր տիրապետութեանը կ'ենթարկէ Շիրվանը՝ Շամախի կեդրոնով, հարաւային Տաղստանը՝ Տերպենթ կեդրոնով, Հայկական լեռնաշխարհի հիւսիսը : Քարթլիի եւ Քախեթի թագաւորութիւնները յայտարարուեցաւ վասալներ, իշխաններ : Ատկից ետք, հ շարունակուեցան հարաւային արշաւանքները. 1503 թուականին նուաճուեցաւ Համատանը, մինչեւ 1507 թուականը՝ Շիրազը եւ Քերմանը: Միեւնոյն ժամանակ շարունակելով տարածել իշխանութիւնը արեւմուտքի մէջ՝ ղզլպաշները կը գրաւեն Տիարպեքիր, Նաճաֆը եւ Քերպելան (1507), Վանը (1508), Պաղտատը (1509): 1510 թուականին Իսմայիլ շահի զօրքերը կը մտնեն Մաշհատ (Խօրասան) եւ Հերաթ (Աֆղանիստան): Հակառակ անոր, որ ուզպէկները կը շարունակէին պարբերաբար յարձակիլ Խօրասանի վրայ, Սեֆեան կայսրութիւնը ի վիճակի էր պահպանել ատոնք իր տիրապետութեան տակ:
Սեֆեաններու համար աւելի խնդրայարոյց էր հարեւան Օսմանեան կայսրութիւնը, որը կը գտնուէր իր հզօրութեան գագաթնակէտին: Սուլթան Պայազիտ II-ի (1481-1512) հրամանով կի հաւաքագրուին Փոքր Ասիոյ մէջ բնակող սուննի թուրքմէնները, ապա կ'արտաքսեն տեղի շիաներուն: Շահ Իսմայիլի զօրքերը մօտեցան Օսմանեան կայսրութեան սահմաններուն, եւ բախումը դարձաւ անխուսափելի: Նոր թագադրուած սուլթան Սելիմ Ահեղը (1512-1520) խիստ վճռական էր տրամադրուած Սեֆեաններու հզօրացման դէմ: Իր գահակալութեան երկրորդ տարին՝ 1514 թուականին անոր զօրքերը կտրեցին անցան ամբողջ Հայկական լեռնաշխարհը, հասան Խոյ քաղաքի մօտակայքը գտնուող Չալտրանի հարթավայր: Օսմանեան բանակը առնուազն կրկնակի գերազանցած եղած է Իսմայիլի զօրքերուն, զինուած եղած հրետանիով: Անոնք կը նախատեսէին ձմեռը անցնել Թաւրիզի մէջ եւ աւարտին հասցնել Պարսկաստանի նուաճումը յաջորդ գարնանը: Օսմանեան սպաներու միջեւ տեղի կ'ւնենայ խռովութիւն՝ կապուած Թաւրիզի մէջ ձմեռը անցնելու ծախսերէն հրաժարուելու հետ: Չալտրանի ճակատամարտը աւարտեցաւ օսմանցիներու յաղթանակով եւ Թաւրիզի գրաւումով: Պարտութիւնը ոչնչացուց Իսմայիլի հաւատը առ այն, որ ան ունէր աստուածային ծագում : Անոր փոխյարաբերութիւնները ղզլպաշներու հետ նոյնպէս փոխուեցան: 1524 թուականին Իսմայիլի մահէն անմիջապէս յետոյ ղզլպաշները քաղաքացիական պատերազմ սկսեր էին սեֆեաններու դէմ (1524-1533): Շահի տասնամեայ որդին՝ Թահմասպը, որ ի սկզբանէ Խօրասանի կառավարիչն էր, վերադարձուց վերահսկողութիւնը պետութեան ներսը:
1526 թուականէն սկսան պարբերական մարտեր հիւսիս-արեւմտեան Իրանի ու Խօրասանի մէջ : Ղզլպաշներու վերջին ապստամբ ցեղի գլխաւոր հրամանատար Ամիր Հուսէյն Խանը 1534 թուականին մահապատիժի ենթարկուեցաւ: Տասնամեայ ներքին խռովութիւնները լուծելէն յետոյ Թահմասպը կանգնեցաւ արտաքին վտանգի առջեւ. սկսաւ թուրք-պարսկական քսանամեայ պատերազմ (1532-1555): Օսմանեան զօրքերը գրաւեցին Թաւրիզը, սակայն անոնք չունենալով հաղորդակցութիւն՝ որոշ ժամանակ անց դուրս եկան այնտեղէն: Թահմասպը իր նստավայրը Թավրիզից տեղափոխեց Ղազվին: Պատերազմի տարիներուն օսմանցիները գրաւեր են Երեւանն ու Նախիջեւանը, Ղարաբաղը: 1554 թուականի Սեպտեմբերին Թահմասպն իր պատուիրակութիւնը կ' ուղարկէ սուլթան Սուլէյման I-ի (1520-1566) ձմեռային նստավայր՝ Էրզրում : Մէկ տարի անց երկու կողմերու միջեւ կը կնքուի Ամասիայի պայմանագիրը, որմով քսանամեայ հաշտութիւն կը հաստատուի երկու երկիրներու միջեւ: Այդպիսով Օսմանեան կայսրութիւնը պաշտօնապէս ճանչցաւ Սեֆեան Պարսկաստանի գերիշխանութիւնը: Խաղաղութեան համաձայն, Հայաստանը բաժնուեցաւ երկու մասի. Արեւելեան հատուածը անցաւ Իրանին: Սուլէյմանը համաձայնեցաւ թոյլատրել սեֆեան շիաներուն ուխտագնացութիւն կատարել Մեքքա եւ Մատինա, ինչպէս նաեւ Իրաքի եւ Արաբիոյ մէջ գտնուող սրբավայրերը:
Անկում
1639 թուականէն թուրք-պարսկական պատերազմները դադրեցան ութ տասնամեակով: Երկրի ներսը սկսեր էին գահակալական կռիւներ: Ի յաւելումն իր բազմադարեայ թշնամիներու, Իրանը ստիպուած էր պայքարիլ նաեւ Ռուսաստանի դէմ: Անոնք մեծցուցած էին իրենց ազդեցուիւնը Եւրոպայի մէջ, անցեր էին Կովկասեան լեռները եւ մուտք գործեր Կեդրոնական Ասիա: Արեւելեան սահմաններուն Մեծ մողոլները ընդարձակուեր են դէպի Խօրասան եւ Աֆղանիստան:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Սեֆեան Պարսկաստան Ստորոգութիւն:Թուրքիայի պատմութիւն
Փարիզ (թերթ)
«Փարիզ», ֆրանսահայ շաբաթական, ապա կիսամսեայ լրատու պարբերական։ Լոյս տեսած է 1860-1863 թուականներուն, Փարիզ։ «Հայրենասէր» պարբերականի շարունակութիւնն է: Խմբագիր-տնօրէն՝ Աբրահամ Մուրատեան, պատասխանատու հրատարակիչ՝ Վիքթոր Լանկլուա։
Տարածուած է Արեւմտեան Հայաստանի եւ Թուրքիոյ մեծ քաղաքները, Մերձաւոր Արեւելքի, Հնդկաստանի, Ռուսաստանի, Ֆրանսայի, Միացեալ Նահանգներու եւ այլ երկիրներու մէջ։
Հիմնականօրէն անդրադարձած է արեւմտահայ հասարակական, տնտեսաական եւ առեւտրական կեանքի հարցերուն։ Կարեւորած է Ազգային սահմանադրութեան մշակման անհրաժեշտութիւնը։
Հանդէս եկած է երկրագործութիւնը, յատկապէս բամպակի մշակումը, զարգացնելու առաջարկով եւ, իբրեւ ժողովուրդի կենսամակարդակի բարձրացման ուղի՝ ջատագոված է առեւտուրը այլ երկիրներու հետ։
Առանձին թիւեր նուիրած է Արեւմտեան Հայաստանի ներքին կացութեան, լուրեր հաղորդել թուրքական բռնութիւններու դէմ հայերու ինքնապաշտպանական ելոյթներու վերաբերեալ ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ Ստորոգութիւն:Թերթեր
Արակոնեան Թագ
Արակոնեան թագ (Corona d'Aragónno, Corona d'Aragóno, Corona Aragonumno, Corona de Aragónno), Արակոնի թագաւորի իշխանութեան ներքոյ գտնուող բազմաթիւ տիտղոսներու ու պետութիւններու շարունակական միութիւն :
Թագը կազմող թագաւորութիւնները քաղաքականապէս միացած չէին, բայց միեւնոյն ժամանակ կ՛ենթարկուէին թագաւորի կամքին: Ժամանակակից քաղաքական ասութեամբ կարելի է ըսել, որ այդ պետական միաւորումը գոյութիւն ունէր աւելի ճիշտ որպէս համադաշնութիւն, քան թէ միասնական պետութիւն: Այս տեսանկիւնէն Արակոնեան թագը պէտք չէ շփոթել անոր կազմին մէջ եղած որեւէ միաւորի հետ, ինչպէս օրինակ Արակոնի թագաւորութեան հետ, որմէ ալ առաջացած է «համադաշնութեան» անուանումը:
1479-ին ձեւաւորուեցաւ ազնուական տոհմի միութիւն Արակոնի թագի եւ Քասթիլիական թագի միջեւ, որու շնորհիւ ստեղծուեցաւ այն, ինչը պէտք է հետագային կոչուէր Սպանիոյ թագաւորութիւն: Արակոնեան թագի տիտղոսը լրացուցիչ տիտղոսներու շարքին սպանական միապետներու կողմէ կ՛օգտագործուէր մինչեւ 1716-ը, երբ Նուէվա Փլանթայի հրամանագիրով անոնք վերածուեցան, որպէս սպանական ժառանգութեան համար պատերազմին նախկին պետութիւններու՝ Արակոնի թագը կազմող պետութիւններու կողմէ գահի յաւակնորդին սատարելու հետեւանքով:
Նախաբան
Փիրենեան թերակղզիի երկիրները սկսած 722-էն գտնուած են պարբերական պայքարի մէջ, որ ստացած է Ռեքոնքիսթա: Այդ գործընթացը կը հանդիսանար հիւսիսային քրիստոնէական թագաւորութիւններու պայքար ընդդէմ Փիրենեան թերակղզիի հարաւը գտնուող մահմետական փոքր տայֆաներու, ինչպէս նաեւ միմիանց հետ:
Ուշ միջնադարուն Արակոնեան թագի հարաւային ընդարձակումը հանդիպեցաւ Մուրսիա շրջանին մէջ քասթիլեացիներու՝ դէպի արեւելք առաջխաղացման: Այս կապակցութեամբ արակոնեան հետագայ ընդարձակումը կեդրոնացաւ Միջերկրծովեան աւագանիին մէջ՝ շարժուելով դէպի Յունաստան եւ Բարբարոսական ափ այն պարագային, երբ Փորթուկալ ը, որ Ռեքոնքիստան աւարտած էր 1272-ին, կ՛ընդարձակուէր Ատլանտեան ովկիանոսի ուղղութեամբ: Թագի տարածքէն վարձկանները, ալմոգաւառները մասնակցեցան միջերկրծովեան այդ կայսրութեան ստեղծման գործին եւ, հետագային իրենց տեղը գտան Հարաւային Եւրոպայի բոլոր երկրներուն մէջ:
Կարծիքներ կան (արձանագրուած, որպէս օրինակ «Llibre del Consolat del Mar»ին մէջ, որ գրուած է քաթալոներէն լեզուով, որ կը ներկայացնէ աշխարհի մէջ ծովային օրէնքներու ամենահին ձեռագիրը), որ Արակոնի թագը պէտք է դիտարկել որպէս կայսրութիւն, որ իշխած է Միջերկրածովեան աւազանին մէջ քանի մը դար՝ տարածելոով իր իշխանութիւնը ծովու ամբողջ տարածքին: Եւ իրականութեան մէջ Արակոնեան թագը իր իշխանութեան բարձրութեան գագաթնակէտին կը հանդիսանար Եւրոպա յի հիմնական ուժերէն մէկը:
Ընդ որուն, թագին պատկանող տարբեր տարածքներ միմիանց հետ թոյլ էին կապուած, որ հակասութեան մէջ կը մտնէ կայսրութեան մասին աւանդական պատկերացումներուն հետ: Ժամանակակից հետազօտող Մարքիզ տէ Լոզոյը Արակոնեան թագը կը բնութագրէ առաջին հերթին որպէս համադաշնութիւն, քան կեդրոնացուած թագաւորութիւն : Պաշտօնական ոչ մէկ փաստաթուղթի մէջ հնարաւոր չէ եղած հանդիպիլ «կայսրութիւն» բառին («Imperium» կամ ժառանգական բնութագրիչ): Այն կը համարուէր առանձին թագաւորութիւններու ազնուական տոհմի միութիւն:
Ծագում
Արակոնեան «կայսրութիւնը» ստեղծուած է 1137-ին, երբ Արակոնի թագաւորութիւնը ու Պարսելոնայի կոմսութիւնը միաւորուեցան արքայական միութեան մէջ ։ Պարսելոնայի կոմս Ռոման Պերենկէր Դ.-ի եւ Փեթրոլինա Արակոնացիի միջեւ կնքելով ամուսնական պայմանագիր:
Անոնց որդին՝ Ալֆոնսօ Բ.-ը, 1162-ին բարձրացաւ միասնական գահ: Այս միաձուլումէն Պարսելոնական ազնուական տոհմը ժառանգեց նաեւ թագաւորական թագը : Այսպիսով, այն տարածքները, ուր անոնք կ՛իշխէին, աստիճանաբար սկսան անուանուիլ Արակոնի թագ որպէս հասարակական բարձր հեղինակութիւն ունեցող տիտղոս:
Ընդ որուն, միասնական թագաւորութեան նոր ղեկավար Ռոման Պերենկէր Դ.-ը շարունակեց իրեն անուանել Պարսելոնա յի կոմս եւ պարզապէս Արակոնի «արքայազն» :
Ռոման Պերենկէր Դ.-ի եւ Փետրոլինայի որդին՝ Ալֆոնսօ Բ.-ը, ժառանգեց երկու՝ Արակոնի թագաւորի եւ Պարսելոնայի կոմսի տիտղոսները, որոնք հետագային կը կրէին իր ժառանգները: Այսպիսով, այս միութիւնը կայացաւ երկու տարածքներու խորհրդարաններու համաձայնութեամբ:
Ընդարձակում
Ալֆոնսօ Բ.-ը, օգտուելով բարենպաստ իրադրութենէն, փորձեց նուաճել Վալենսիան, սակայն հնարաւորութիւնը բաց թողեց, երբ Նաւարայի թագաւոր Սանչօ Զ.-ը ներխուժեց Արակոն: Արակոնեան սահմաններու հետագայ պահպանութեան համար Ալֆոնսօ Բ.-ը Քասթիլիայի թագաւորի Ալֆոնսօ Ը.-ի հետ կնքեց «Թագաւորական համաձայնութիւնը»: Այդ պայմանագիրը նաեւ յստակեցուց պետութիւններու հետագայ ընդլայնման հնարաւորութիւնները. Վալենսիան անցաւ Արակոնի թագաւորներու, իսկ Մուրսիան՝ Քասթիլիայի թագաւորներու վերահսկողութեան :
13-րդ դարուն թագաւոր Ճէյմս Ա.-ը սկսաւ էքսպանսիայի ժամանակաշրջանը՝ նուաճելով եւ Թագին միացնելով Մալիորկան եւ Վալենսիայի թագաւորութիւնը: 1258-ին Քորպեան պայմանագրով, որ հիմնուած էր բնական սահմաններու սկզբունքի վրայ , Քաթալոնիայի նկատմամբ ֆրանսական յաւակնութիւնները ցնդեցան: Գլխաւոր պայմանը Փիրենեան լեռներէն հիւսիս արակոնեան ազդեցութեան դադարեցումն էր : Ճէյմս Ա.-ը կը գիտակցէր, որ ֆրանսա յի մէջ յենակէտ պահելուն ուղղուած ուժերու ու եռանդի վատնումը կրնար իրեն համար աղէտալի աւարտիլ : Յունուար 1266-ին ան պաշարեց եւ գրաւեց Մուրսիան՝ այնտեղ բնակեցնելով իր մարդոց՝ գլխաւորապէս քաթալոնացիներու, իսկ այնուհետեւ համաձայն Քասորլսկեան պայմանագրով Մուրսիան վերադարձուց Քասթիլիային :
Շնորհիւ Ճէյմս Բ. թագաւորի՝ Մալիորկան, Սերտանը, Ռուսիլիոնի կոմսութիւններն ու Մոնպելէ սենիորութիւնը պահպանեցին իրենց անկախութիւնը 1276-էն մինչեւ 1279 թուականները՝ անոնցմէ ետք դառնալով Թագի ենթականեր եւ 1344-ին մտնելով Արակոնի թագի կազմ:
Վալենսիայի թագաւորութիւնը, որ հիմնադրուած էր մավրիտանեան տայֆայի տեղը, դարձաւ Արակոնի թագի երրորդ անդամը (Մալիորկայի իրաւական կարգավիճակը կը տարբեէր Արակոնի, Քասթիլիայի եւ Վալենսիայի թագաւորութիւններու կարգավիճակէն):
1283-ին սիցիլիացիները ապստամբեցան Անժուրա-սիցիլիական տան դէմ, որու շրջանակներուն Սիցիլիական երեկոյի ընթացքին ոչնչացուցին ֆրանսական ամբողջ կայազօրը: Այդ իրադարձութիւններէն հինգ ամիս ենք Փետրօ Գ. Արակոնացին կ՛ընդունի ապստամբներու առաջարկը եւ Սիցիլիան ներառում Արակոնի թագի կազմին մէջ: Ան կը ժամանէ Տրապանի, ուր կ'արժանանայ ջերմ ընդունելութեան: Ֆրանսամէտ տրամադրուած Հռոմի պապ Մարտինոս Դ. Փետրօ Գ.-ին հեռացուց եկեղեցիէն, անոր գահընկեց յայտարարեց եւ Արակոնի թագաւորութիւնը առաջարկեց Ֆիլիփ Գ.-ի որդիին :
Երբ Փետրօ Գ.-ը նախընտրեց արակոնեան ֆուերոսները չտարածել Վալենսիայի մէջ, քաղաքներու ներկայացուցիչներն ու ազնուականները Սարակոսայի մէջ հաւաքեցին կորտեսը եւ թագաւորէն պահանջեցին հաստատել իրենց առաւելութիւնները: 1283-ին թագաւորը հաստատեց, որմէ ետք Արակոնեան միութեան աւանդական ազատութիւններու պաշտպանութեան համար ձեւաւորուեցաւ միութիւն, որ ստեղծեց Խուստիսիայի հաստիքը, որ պէտք է կատարէր թագաւոր ու արակոնեան ազնուականութեան միջեւ միջնորդի դերը: Թագաւորը պարտաւորուեցաւ հրաւիրել կորտեսի ժողով ոչ քիչ քան տարեկան մէկ անգամ եւ անոնց հետ խորհրդակցիլ ընթացիկ բոլոր հարցերու շուրջ : Այն բանէն ետք, երբ Փետրօ Գ.-ի որդին՝ Ճէյմս Բ. Արակոնացին աւարտեց Վալենսիայի բոլոր հողերու նուաճումը, Արակոնեան թագը դարձաւ Եւրոպայի ամենաազդեցիկ ուժերէն մէկը: Պոնիփակիոս Ը. պապի կողմէն Ճէյմս Բ.-ին տրուած շնորհի հիման վրայ 1297-ին Սարտինիայի ու Քորսիկայի թագաւորութիւնները միացան Թագին՝ չնայած վերջինները արդէն աւելի քան 100 տարի կը գտնուէին Արակոնեան թագի վերահսկողութեան ներքոյ:
1381-ին տեղի ունեցած Փետրօ Դ.-ի եւ Էլիանորա Սիցիլիացու ամուսնութենէն ետք Արակոնի թագի իշխանութեան անցաւ նաեւ Աթէնքի եւ Նեոպատրիայի դքսութիւնները: Սակայն յունական տիրոյթները շուտով՝ 1388-ին անցան Ներիօ Ա. Աքիոլիի, իսկ Սիցիլիան 1395 -1409-ականներու ժամանակահատուածին անցաւ Մարտին Ա. Կրտսերի վերահսկողութեան: 1442-ին Նեապոլի թագաւորութիւնը նուաճուեցաւ Ալֆոնսօ Ե. Արակոնացիի կողմէն:
Արակոնեան թագի՝ Պիրենեան թերակղզիի եւ Պալեարեան կղզիներու տարածքէն դուրս գտնուող մնացած տիրոյթներու կառավարումը կ՛իրականացուէր տեղական ազնուականութեան ներկայացուցիչ դրածոներու, այլ ոչ թէ կեդրոնացուած կառավարութեան կողմէ: Անոնք աւելի շատ կը հանդիսանային Արակոնի թագի տնտեսական, քան թէ քաղաքական բաղադրիչը: Թագաւորը հետաքրքրուած էր նոր թագաւորութիւններու հետ պայմանաւորուիլ, այլ ոչ թէ ընդարձակել արդէն գոյութիւն ունեցող թագաւորութիւններու տարածքները: Այդ իշխանութեան համար պայքար, երբ թագաւորական շահերու դիմաց հակադրութեան դրուած էր տեղական ազնուականութեան հետաքրքրութիւնները: Այդ գործընթացը, որ յատկանշական էր նաեւ եւրոպական այլ պետութիւններուն, միջնադարէն յաջողութեամբ անցում փոխանցուեցաւ ժամանակակից շրջան: Մավրերէն մնացած նոր տարածքները, ինչպիսին են Վալենսիան ու Մալիորկան, որպէս ինքնակառավարման գործիք կը յանձնուէին ֆուերոսներուն այն նպատակով, որպէսզի նոր ձեռքբերած հողերուն սահմանափակուէին ազնուականութեան իշխանութիւնը եւ միեւնոյն ժամանակ անոնց ուղղորդել միապետերու հետ միութեան: Այդպիսի քաղաքականութիւն կը վարէր նաեւ հարեւան Քասթիլիայի թագաւորութիւնը: Երկու թագաւորութիւններն ալ նպաստեցին Ռեքոնքիստայի իրագործման՝ քաղաքներուն ու տարածքներուն տալով ինքնակառավարում, այլ ոչ թէ նոր տարածքները յանձնէին ազնուականութեան:
Քասթիլիայի հետ միութիւն
1410-ին թագաւոր Մարտին Ա.-ը մահացաւ՝ չթողելով ժառանգներ: Այդ իսկ պատճառով «Քասպէի փոխհամաձայնութեամբ» Անթեքերիի Դրանստամարա քասթիլիական ազնուական տոհմի ներկայացուցիչ Ֆերտինանտը կը զբաղեցնէ Արակոնի թագը որպէս Ֆերտինանտ Ա.:
1469-ին Ֆերտինանտ Բ.-ը կ'ամուսնանայ մանուկ տարիքի Իզապելլա Ա. Քասթիլիացիի հետ, որ կը հանդիսանար Էնրիքէ Դ.-ի քոյրը եւ 1474-ին անոր մահէն ետք դարձաւ Քասթիլիա եւ Լեոնի թագուհի: Սեկովիայի պայմանագրի ստորագրումով այդ թագաւորական միութիւնը դարձաւ Սպանիոյ թագաւորութեան պատմութեան շրջադարձային դրուագը  : Այնուամենայնիւ, Քասթիլիան ու Արակոնեան թագերը կը մնային իրարմէ առանձին, որոնցմով պահպանուած էին սեփական պետական ուսումնարանները, խորհրդարանն ու օրէնքները: Միաձուլման գործընթացը աւարտեց միայն Քարլ Ա.-ը, որ 1516-ին Իպերական թերակղզիի բոլոր թագաւորութիւնները (բացի Փորթուկալ էն) միացուց մէկ թագի ներքոյ՝ այդպիսով խթանելով սպանական պետութեան ձեւաւորման (չնայած այդ ժամանակ այն ապակեդրոնացուած էր):
Քրիսդինա Բերի
Քրիսդինա Ճուտիդ Բերի (ծնած է Օգոստոս 19, 1986), ամերիկացի երգչուհի, երգահան եւ երաժիշտ Պաքս ճաղաքէն, Բենսիլւանիա։ Իր առաջին ելոյթը «Jar of Hearts» ցցուեցաւ վերջը իր ձեւուած Ֆօքս հեռատեսիլին ցուցադրութեան Կը Կարծես Թէ Կրնաս Պարել 2010-ին։ Մեներգը ծախուեցաւ 3 միլիոննէն աւելի օրինակ Ամերիկեան Միացեալ Նահանգներուն մէջ եւ տարածուեցաւ ամբողջ աշխարհը։ Անգլիոյ մէջ, հասաւ թիւ 3 ցուցատախտակին վրայ եւ մնաց 3 ամիս Անգլիոյ առաջին 40-երէն։ Մի քանի ամիսներ ետք, Բերի արձակեց իր առաջին երկարաձգուած խաղը, Ովկիանոսի Ճամբու Նիստերը։
Արակոնեան Թագ
Անկում եւ գոյութեան դադարեցում
Թագի փառքը առաջին հերթին կը վերաբերի 12-րդ 13-րդ դարերուն, երբ նուաճեցին Վալենսիան, Մալիորկան եւ Սիցիլիան, իսկ բնակչութեան թուաքանակի աճը կ՛ուղեկցուէր սոցիալական հակամարտութիւններու բացակայութեամբ եւ քաղաքները կը զարգանային: Այդ գործընթացի գագաթնակէտը 1345 թուականն էր, որ արտացոլուած է Թագի կազմակերպչական ու մշակութային նուաճումներով : Ատկէ ետք թագը սկսաւ թուլնալ. ժողովրդագրական աճը կանգնեցաւ Սպանիայէն հրեաներու (1492), մուտեհարներու (1502), մօրիսկներու (1609) արտաքսումով: Արակոնեան թագը 1707-1716-ականներուն չկրցաւ կանխել Ռուսիլիոնի, Մենորքայի եւ իր իտալական տիրոյթներու հեռացումը, ինչպէս նաեւ 1700-ին Ռուսիլիոնի մէջ ֆրանսերէն լեզուի ներդրումը եւ կանգնեցնել Սպանիոյ մէջ Թագի բոլոր հին հողերուն քասթիլերէնի տիրապետութիւնը (1707-1716) :