cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Այն Ղազալի Արձաններ
Մեկնաբանութիւններ
Արձանները կը ներկայացնեն համայնքին մէջ բնակուողներու նախնիները: Կարելի է այդ փաստարկը հիմնաւորել` հենուելով այս արձաններու տէրերու նկատմամբ վերաբերմունքին վրայ, երբ զանոնք թաղած են իրենց նմանութեամբ ծեփած գանգերու հետ: Յուշարձաններու յուղարկաւորութեան ձեւը նոյնպէս նման է այն եղանակին, թէ ինչպէս Այն Ղազալի բնակիչները թաղած են իրենց մահացածներուն: Այս արձանները նոյնքան շատ հարցեր կ'առաջացնեն, որքան պատասխաններ, եւ այդ պատճառով ալ հարուստ նիւթ կը հանդիսանան յետագայ ուսումնասիրութեան համար :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական վայրեր Ստորոգութիւն:Յորդանանի հնագիտական վայրեր
1693 թուական
1693 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 93րդ տարին է
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1693 մահեր
Հայկ Ճիզմէճեան
Հայկ Ճիզմէճեան պոլսահայ ազգային գործիչ։ Անոր անունը հայկական մարզական կեանքին կապուած է 1918-էն ետք։
Կենսագրութիւն
Ա. Համաշխարհային Պատերազմէն առաջ Հայկ Ճիզմէճեան անդամ էր Սկիւտարի Րաֆֆի Յառաջդիմական մարզական եւ սկաուտական կազմակերպութեան եւ կազմակերպողներէն էր անոր արշաւներուն։ Մաս կը կազմէր կազմակերպութեան գործադիր մարմնին, իսկ 1913-ին մաս կը կազմէր Սկիւտարի Հայ Սկաուտներու տեղական ժողովին։ 1922-ի վերջաւորութեան ան կ'անցնի Եգիպտոս, ուր իր ազգային գործունէութիւնը անհամեմատօրէն կը նուազի, թէեւ իր գրութիւններով ան նոյն խանդն ու հաւատքը կը ցուցաբերէ մինչեւ իր մահը։
Հ.Մ.Ը.Մ.ական գործունէութիւն
Իր այս կապը առիթ կը հանդիսանայ, որ Զինադադարի առաջին օրերուն ինք եւս մասնակցի Հ.Մ.Ը.Մ.ի հիմնադիր ժողովին ու դառնայ կազմակերպութեան հիմնադիրներէն մէկը։ Ան մեծ եռանդով կը նուիրուի նորաստեղծ շարժումին ու անոր անդամներուն հոգեկան ու բարոյական զարգացման։ Մարզական ոչ մէկ բաժին կը ստանձնէ, բայց կ'ըլլայ ամէնուն հետ, ամէն տեղ ու ամէն ատեն, նոյնիսկ իր վաճառատունը ձեւով մը Հ.Մ.Ը.Մ.ի գրասենեակը դարձնելով։ Անշուշտ, այս բոլորին մէջ զգալի դեր կը կատարեն ոչ միայն մարզական կամ սկաուտական նիւթերու իր ծանօթութիւնը, այլ նաեւ՝ իր ոգին, նկարագիրը, խառնուածքին ջերմութիւնը եւ ընկերական ու ջանադիր տրամադրութիւններն ու ներքին ջերմ հաւատքը՝ գործին վսեմութեան հանդէպ։ Ճիզմէճեան ունէր խօսելու շնորհ ու յաճախ կը բանախօսէ ու կը դասախօսէ։
1693 թուական
Մահեր
Ստորոգութիւն:1693
Արթիւր Մեսչեան
Արթիւր Արտաշես Մեսչեան (կամ՝ Արթուր Մեսչյան, ) հայ ճարտարապետ, երգիչ, երաժիշտ, բանաստեղծ եւ գծագրիչ: Ան կը համարուի հայերէն ռոքի հիմնադիրներէն մէկը: Ան հիմնադիրն ու գլխաւոր երգիչն էր «Առաքեալներ» (1968 – 1979) երգի խումբին, Սովետական միութեան առաջին ռոք խումբը որ կ'երգէր մայրենի լեզուով: Ան շատ մը կառոյցներու ճարտարապետն էր, ամէնէն յայտնին՝ Մատենադարանի նոր մասնաշէնքը:
Սուէզի Ջրանցքը
Սուէզի ջրանցք (قناة السويس,) Միջերկրական ծովը Կարմիր ծովուն միացնող Եգիպտոսի արհեստական նաւարկելի ջրանցքը։ Փորուած է 1859 - 1869 թուականներուն։ Անիկա Միջերկրական ծովը եւ Հնդկական ովկիանոսը միացնող ամէնէն կարճ ջրուղին է (այլընտրանքային ուղին աւելի երկար է շուրջ 8 հազար Քմ.-ով)։
1694 թուական
1694 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 94րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1694 ծնունդներ
Սուէզի Ջրանցքը
Գլխաւոր նաւահանգիստներն են՝ Փոր Սայիտը Միջերկրական ծովուն վրայ եւ Սուէզը՝ Կարմիր ծովուն վրայ։
1694 թուական
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1694 մահեր
Մոնթէ Մելքոնեան
Մոնթէ Չարլզ Մելքոնեան, արցախեան պատերազմի հայազգի հրամանատար։
1694 թուական
Մահեր
Ստորոգութիւն:1694
Սուէզի Ջրանցքը
Կը գտնուի Սինայի թերակղզիին արեւմուտքը, երկայնքը՝163 Քմ., լայնքը` 250 մեթր, իսկ խորքը`20 մեթր:
Մոնթէ Մելքոնեան
Կրթութիւն
Մոնթէ ծնած է 25 Նոյեմբերին, ԱՄՆ-ի Քալիֆորնիոյ նահանգի, Ֆրէզնօ քաղաքէն ոչ հեռու՝ Վիսելիա աւանին մէջ։
1972-ի ամրան տասնհինգամեայ Մոնթէ Մելքոնեան կ'աւարտէ տեղի միջնակարգ դպրոցը։ 1973-ին՝ մինչ նոր ուսումնական տարեշրջանին վերամուտը, դպրոցի տնօրէն «Տէյվիտ Գրէյմս» կ'առաջարկէ տաղանդաւոր աշակերտին ճամբորդել Ճափոն՝ ուսանելու։
Սուէզի Ջրանցքը
Սուէզի ջրանցքը աշխարհի ամէնէն ծանրաբեռնուած ծովային առեւտուրի ուղիներէն մէկը կը համարուի :
Մոնթէ Մելքոնեան
Կրթութիւն
Արտասովոր ընդունակութիւններու տէր, 12 տարեկանէն (այդ տարիքին է, որ ան տեղեկացած է իր հայ ըլլալուն մասին) ծնողներուն հետ 15 ամեայ տղան ճամբորդութիւններ կը կատարէ դէպի Եւրոպայի, Ափրիկէի եւ Մերձաւոր Արեւելքի 41 քաղաքներ։ Կ'երթայ Արեւմտեան Հայաստան՝ իր պապերուն տունը։ Կ'ուսումնասիրէ 1915-ի   Մեծ Եղեռնի պատմութիւնը։
1975-ին՝ գերազանց գնահատականով կ'աւարտէ «Մաունթ Ուիթնի»ի միջնակարգ դպրոցը։ 20 տարեկանին կ'ընդունուի Քալիֆորնիոյ Պըրքլիի համալսարանը։ Բացարձակ ընդունակութիւններու տէր՝ ան չորս տարուան դասընթացքը կ'աւարտէ կրկնակի տիտղոսով՝ ստանալով հնագիտութեան եւ ասիական պատմութեան մասնագէտի վկայականներ։ Համալսարան ուսանած տարիներուն կը հիմնէ «Հայ ուսանողական միութիւն»ը եւ կը կազմակերպէ ցուցահանդէս մը՝ նուիրուած Մեծ Եղեռնին։
Մոնթէ իր աւարտաճառը կը նուիրէ Վանի թագաւորութեան, ժայռափոր դամբարաններու ուսումնասիրութեան եւ կը պաշտպանէ զայն 1978-ին։ Կ'արժանանայ կրթաթոշակի՝ Օքսֆորտ համալսարանի դոկտորականը պաշտպանելուն համար։ Սակայն Մոնթէ Անգլիոյ փոխարէն կ'երթայ Արեւմտեան Հայաստան՝ Վասպուրականի ժայռափոր դամբարանները եւ կացարանները չափագրելու եւ ուսումնասիրելու համար։
Սուէզի Ջրանցքը
Նափոլէոնի Յայտնաբերած Հնադարեան Ջրանցքը
Աւելի ուշ, Նափոլէոն, որ 1804-ին Ֆրանսայի կայսրը պիտի դառնար, կը մտածէր կառուցել հիւսիս-հարաւ ջրանցք մը, որ պիտի միացնէր Միջերկրական ծովը Կարմիր ծովուն։ Սակայն ծրագիրը չ'իրականանար, որովհետեւ դիւրիմացութեամբ կ'ենթադրուի, թէ ջրանցքին աշխատանքներուն համար անհրաժեշտ են ամբարտակներ։ Կառուցումը բաւական ծախսալից պիտի ըլլար եւ երկար ժամանակի պիտի կարօտէր։ Այս որոշումը հիմնուած էր այն սխալ տեսակէտին վրայ, որ Կարմիր ծովը Միջերկրական ծովէն 10 մ. բարձր է։ Այս սխալը պայմանաւորուած էր Նափոլէոնի եգիպտական արշաւանքին ընթացքին կատարուած պարբերական հետազօտութիւններով ։
Մոնթէ Մելքոնեան
Լիբանանի Քաղաքացիական Պատերազմ
1978-ի աշնան կը մեկնի Իրան, ապա Լիբանան՝ մասնակցելու Պէյրութի հայ համայնքի ինքնապաշտպանութեան մարտերուն։ 22 տարեկանին արդէն լիովին կը տիրապետէր անգլերէն, ֆրանսերէն, սպաներէն, իտալերէն, թրքերէն, պարսկերէն, ճաբոներէն եւ քրտերէն լեզուներուն։
Սուէզի Ջրանցքը
Սուէզի Ջրանցքին Կառուցման Անհրաժեշտութիւնը
1840-ին Մուհամմետ Ալիի դրամատիրութենէն ետք, Եգիպտոս կը բացուի արտասահմանեան դրամատիրութեան։ 1842-ին Եգիպտոսի մէջ կը տարածուին 1838-ի Անգլիա-թրքական պայմանագիրին պայմանները, որմով անգլիացիները կրնային ազատօրէն եգիպտական բամպակ ներածել իրնց արտադրողէն։
Արեւելեան տիրութեան շրջանին, Եգիպտոս կը վերածուի Բարձր Դրան վասալ նահանգի։ Սակայն փաստօրէն Եգիպտոս կ'անցնի Ֆրանսայի եւ Անգլիոյ համատեղ պաշտպանութեան տակ։
Մոնթէ Մելքոնեան
Հայաստանի Ազատագրութեան Հայ Գաղտնի Բանակ
1991-ին, բանտէն ազատ արձակուելէն ետք, Մոնթէ կ'անցնի Երեւան, եօթ ամիս կ'աշխատի գիտութիւններու ակադեմիոյ մէջ՝ «Հայաստանը Եւ Հարեւանները» գիրքը գրելու եւ հրատարակելու նպատակով։
Սուէզի Ջրանցքը
Սուէզի Ջրանցքին Կառուցման Անհրաժեշտութիւնը
Իպրահիմի կը յաջորդէ Մուհամմետ Ալիին թոռը՝ Աբաս փաշան, 1849-1854 թուականներուն, որ իր հօր հակապատկերն էր։ Ան նպատակադրած էր հիմնովին արմատախիլ ընել բարեկարգումներու արդիւնքները։ Ան կը լուծէ Ալիին կողմէ կառուցուած գործարանները, կը փակէ դպրոցները, կը նուազեցնէ բանակին թիւը։ Եթէ Մուհամմետ Ալիի օրով բանակը կը ստանար ազգային բնոյթ, ապա ան բանակը կ'անձնականացնէ։ Աբաս փաշա միշտ կ'ընդգծէր իր սերումը Օսմանեան կայսրութենէն։ Ան կ'ատէր արեւմտեան մշակոյթը եւ եւրոպացիները, բայց եւ այնպէս ան կը կատարէր անգլիացիներուն հրամանները։ 1851-ին ան անգլիացիներուն իրաւունք կու տայ կառուցելու Սուէզի երկաթուղին, որ մեծ նշանակութիւն ունէր Անգլիան Հնդկաստանին կապելու համար։ Սուէզի ջրանցքը դեռ չէր փորուած, բայց արդէն ԺԹ. դարու սկիզբը անգլիացիները կը փորձէին Ափրիկէի երկար ճանապարհը կրճատել Եգիպտոսի միջոցով՝ աւելի կարճ ճանապարհով մը։ Ֆրանսական դրամատէրերը, որոնք Մուհամմետ Ալիի եւ Իպրահիմի կառավարման շրջանին վճռորոշ դեր ունէին, ի հակադրութիւն անգլիացիներու երկաթուղիի ծրագիրին, կ'առաջարկեն ջրանցքին կառուցման ծրագիրը, որ կը կապէր Միջերկրական ծովը Կարմիր ծովուն։
Գերտիրութիւններուն Շահերը
ԺԹ. դարու սկիզբը, Նափոլէոն Պոնափարթ իր ճարտարագէտէրէն մէկուն կը հրամայէ մշակել ջրանցքին կառուցման նախագիծը։ Հետագային Մուհամմետ Ալին եւ Անգլիան կը խոչընդոտեն ֆրանսացիներուն ջրանցքին կառուցման հետ առնչուող բոլոր փորձերը։ Մուհամմետ Ալի կը գիտակցէր, որ ջրանցքը մեծ նշանակութիւն ունի, եւ կը հրապուրէ եւրոպական տէրութիւնները, ինչպէս նաեւ Եգիպտոսը կը դառնար նուաճողական ծրագիրներու առարկայ։ Իսկ Անգլիա դէմ էր այդ ծրագիրին մինչեւ այն պահը, երբ Եգիպտոս ֆրանսական իշխանութեան ենթակայ էր, յատկապէս մինչեւ Սուէզ, որ Հնդկաստան տանող բանալին էր։
ԺԹ. դարու 50-ականներուն ծրագիրը կը զարգանայ շնորհիւ ֆրանսացի դիւանագէտ Ֆերտինան տէ Լեսսեպսի։ Ծրագիրը կը խոչընդոտեն Անգլիան եւ Աբաս փաշան։ Երկիրին տնտեսական պահանջները կը ստիպէին, որ Աբասը գահընկեց ըլլայ։ Ան կը սպաննուի եւ 1854-ին անոր կը յաջորդէ Մուհամմետ Ալիին որդին՝ Սայիտ փաշան 1854-1863-ին։ Ան արեւմտամէտ էր եւ Ֆերտինանտ Մարիի տը Լեսեփս (Ferdinand Marie, Comte de Lesseps) կը յանձնէ ջրանցքը կառուցելու պարտականութիւնը։ Այս քայլը կ՚արագացնէ Եգիպտոսի եւրոպական երկիրներէն կախեալ ըլլալը, ինչպէս նաեւ՝ կը նպաստէ անոր գաղութացման։
Մոնթէ Մելքոնեան
Մշակոյթի Մէջ
Մոնթէի յիշատակին գրուած եւ կատարուած են բազմաթիւ երգեր, նկարահանուած են բազմաթիւ վաւերագրական ժապաւէններ, օրինակ՝
Սուէզի Ջրանցքը
Գերտիրութիւններուն Շահերը
1855-ին նոր ուսումնասիրութիւններ կը կատարուին եւ Ապրիլ 1859-ին կը սկսի կառուցումը։ 25-40 հազար գիւղացի կը մասնակցի կառուցման։ Անոնց տաժանակիր աշխատանքը կը զզուեցնէ ֆրանսացիները, որմէ կ'օգտուի Անգլիան եւ մեծ պայքարի դուռ կը բանայ Ֆրանսայի հետ։
Մոնթէ Մելքոնեան
Մշակոյթի Մէջ
Անոր անունով կը կոչուի ՀՀ զինուած ուժերու ռազմական ուսումնարաններէն մէկը, փողոցներ Հայաստանի եւ Արցախի մէջ։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:1957 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1993 մահեր Ստորոգութիւն:25 Նոյեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:12 Յունիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ ազատամարտիկներ Ստորոգութիւն:Հայ հրամանատարներ Ստորոգութիւն:Արցախի հերոսներ Ստորոգութիւն:Հայ յեղափոխականներ
Սուէզի Ջրանցքը
Գերտիրութիւններուն Շահերը
Սայիտ փաշան կը մահանայ նախքան ջրանցքին կառուցման աւարտը: Անոր կը յաջորդէ Իսմայիլ փաշան 1863-1879-ին, որ արեւմտամէտ էր, դէմ չէր ջրանցքին կառուցման եւ կը ձգտէր Եգիպտոսը դարձնել Եւրոպայի մէկ մասը։ Սակայն ան 1863-ին հրովարտակ մը կը հռչակէ, ընդ որում կը յայտարարէ կասեցնել շինարարութեան հետ առնչուող պարտադիր բոլոր աշխատանքները։ Այս քայլը կը պաշտպանուի Բարձր Դրան կողմէ, որուն աջակից կ'ըլլայ Անգլիան։ Այս որոշումէն Լեսեփսը տնտեսական մեծ հարուած կը ստանայ։ Սակայն Իսմայիլ ոչ միայն չի կրնար «ֆելահներ»ու աշխատանքը կասեցնել, այլեւ կը պարտաւորուի 84 մլն. ֆրանկ վճարել Սուէզի ընկերութեան, իբրեւ վնասի հատուցում։ Աշխատանքները կ՚աւարտին 1869-ին եւ նոյն տարուան 17 Նոյեմբերին տեղի կ՚ունենայ ջրանցքին պաշտօնական բացումը։ Իսմայիլի հրամանով Ճիւզեփփէ Վերտի (Giuseppe Verdi) կը յօրինէ «Աիտա» օփերան։
Եգիպտոս Ջրանցքին կառուցուման համար կը ծախսէ 400 միլիոն ֆրանկ։
Եգիպտոսի Տնտեսական Հարցերը Եւ Սուէզի Ջրանցքին Կորուստը
Սուէզի ջրանցքին կառուցման հետ կապուած մեծ ծախսերը կը ստիպեն եգիպտական իշխանութիւններուն դիմել օտար երկիրներու նիւթական օժանդակութեան։ Անոր նախաքայլը կ'առնէ Սայիտ փաշան 1854-1863-ին։ Ան թէեւ առանց Բարձր Դրան գիտութեան այլ երկիրներու հետ պայմանագիր կնքելու իրաւունք չունէր, սակայն կը դիմէ այդ քայլին, որուն հետեւանքով ալ իր մահէն ետք Եգիպտոս կ՚ունենայ 6 միլիոն ֆունտ արտաքին պարտք։ Այս գործին մէջ իր մեծ ներդրումը կ՚ունենայ Գերման Օփենhէյմը, որ կը համագործակցէր Միացեալ Թագաւորութեան եւ բրիտանական իշխանութիւններուն հետ եւ կը սատարէր անոնց շահերուն։ 1862-ին անոր միջնորդութեամբ Սայիտ կ'առնէ Եգիպտոսի առաջին պետական պարտքը, ապա՝ տարուէ տարի պարտքը կը դիզուի։ Յատկանշական է, որ նոր պարտք առնելով Եգիպտոս կը փակէր նախորդ պարտքը։ 1865-ին Իսմայիլ փաշա 1863-1879 կրկին պարտք կը վերցնէ Անգլիա-եգիպտական դրամատունէն, զորս կ՚օգտագործէ շաքարի գործարաններու կառուցման համար։ Այսպիսով, 11 տարուան ընթացքին Եգիպտոսի Անգլիայէն վերցուցած պարտքերուն գումարը կը հասնի 68 միլիոն ֆունտի, իսկ 1876-ին՝ 94 միլիոն ֆունտի։ Անոր մէկ մասը Իսմայիլ կը վատնէ սեփական կարիքներու վրայ, միւս մասը՝ գործարաններու, երկաթուղի-երկաթագիծերու, կամուրջներու, նաւահանգիստներու կառուցման վրայ, իսկ մեծագոյն մասը կը վատնէ արտասահմանի ճարտարագէտերուն եւ շինարարական ընկերութիւններուն վճարելով։ Օրինակ՝ Աղեքսանդրիոյ նաւահանգիստը կառուցելու համար եգիպտական դրամատունէն եւրոպական շինարարական ընկերութեան կը վճարուի 2,5 միլիոն ֆունտ ստերլինկ 1,5-ի փոխարէն։ Միւս կողմէ գրեթէ 22 միլիոն ֆունտ կ՚իւրացուի դրամատուներու կողմէ՝ փոխարժէքի տատանումներու պատճառաբանութեամբ։ 1875-ի վերջը, որպէսզի նուազի հերթական պարտքը, Իսմայիլ կ՚որոշէ վաճառել Եգիպտոսին պատկանող Սուէզի ջրանցքին գործարքները։ Բրիտանական կառավարութիւնը առանց տեղեակ պահելու վարչապետ Իսմայիլին՝ իր ընկեր Ռոտշիլտէն 4 միլիոն ֆունտ պարտք առնելով կը գնէ Սուէզի ջրանցքը։ Համաձայնութիւնը տեղի կ՚ունենայ 25 Նոյեմբեր 1875-ին։ 176 հազար գործարք կ՚անցնի բրիտանական կառավարութեան ենթակայութեան տակ։ Իբրեւ արդիւնք՝ ջրանցքը, որուն պատճառով Եգիպտոս խրուած էր 300 մլն.-ի հասնող պարտքի մէջ եւ որուն կառուցման համար ծախսուած էր 16 մլն. Ֆունտ, կը վաճառուի ընդամէնը 4 մլն.-ով։ 1910-ին արդէն բաժնետոմսերու գինը կը հասնի 35 միլիոնի։ Գործարքը ունէր նաեւ քաղաքական կողմ։ Անգլիան, ինչպէս ծանօթ է, ԺԹ. դարու ընթացքին կը ձգտէր իրեն ենթարկել Եգիպտոսը, սակայն կը հանդիպէր Ֆրանսայի ուժեղ դիմադրութեան։ Իսմայիլի այս խօսքերը «ջրանցքը կը մնայ Եգիպտոսին, ոչ թէ Եգիպտոսը՝ ջրանցքին» ինքզինք չ'արդարացներ։ Ջրանցքին 55%-ը կը պատկանէր Ֆրանսային, սակայն տարբեր բաժնետէրերու։ Իսկ մնացեալ 45%-ը ամբողջութեամբ բրիտանական կառավարութեան կը պատկանէր։
Հզօրութիւն
Ջրանցքը հնարաւորութիւն կու տայ անցնելու այն նաւերուն, որոնք ունին 240,000 թոն տարողութիւն, ջուրի մակարդակէն 68մ. բարձրութիւն եւ առաւելագոյնը՝ 77,5մ. նաւահեծան ։
Սուէզի ջրանցքը Փանամայի ջրանցքէն աւելի մեծ նաւեր կրնայ տանիլ։ Կարգ մը նաւթատար նաւեր շատ մեծ են ջրանցքը անցնելու համար, իսկ ուրիշներ կրնան բեռնաթափել իրենց ապրանքին մէկ մասը եւ ջրանցքին պատկանող նաւերով տեղափոխել զանոնք, ապա կրկին բեռցնել։
1955-ին Եւրոպայի նաւթին երկու երրորդը անցած է այս ջրանցքէն։ Ծովային համաշխարհային առեւտուրին մօտաւորապէս 8%-ը կը կատարուի Սուէզի ջրանցքէն։ 2008-ին ջրանցքէն անցած է 21,415 նաւ։
Ջրանցքին մէկ մասը բաւարար չէ երկու նաւերու համար եւ ունի մէկ ճանապարհային գօտի եւ քանի մը նաւախուց, ուր նաւերը կրնան հոն սպասել ուրիշներուն անցնելուն :
Մինչեւ Օգոստոս 2015, ջրանցքը շատ նեղ էր երկկողմանի ազատ երթեւեկութեան համար, ուստի նաւերը շրջանցում կը կատարէին, իսկ շրջանցումը շուրջ 78 քմ. էր։ Հիւսիսէն հարաւ կան հետեւեալ անցումները՝ Փոր Սայիտ՝ 36,5 քմ., Պալլահ՝ 9 քմ., Թիմսահ՝ 5 քմ., Տիվիրզուարը՝ 27.5 քմ։ Այս շրջանցումները իրենց աւարտին կը հասնին 1980-ին։ Սովորաբար 12-էն 16 ժամ կը տեւէ մէկ նաւու համար ջրանցքը անցնիլը։ 24 ժամուան ընթացքին, ջրանցքէն կրնան անցնիլ շուրջ 76 սովորական նաւեր ։
Ապտ էլ Ֆաթթահ էլ-Սիսին Եգիպտոսի նախագահ դառնալէն ամիսներ ետք՝ 2014-ի ամրան կը յանձնարարէ ընդարձակել Պալլահի անցումը։ Այս նոր ծրագիրը կը ստանայ Նոր Սուէզի ջրանցք անուանումը ։ Ծրագիրը կ'արժէ 8 միլիար տոլար եւ գործադրութեան կը դրուի մէկ տարուան ընթացքին ։ Օգոստոս 2014-ին կը սկսի ջրանցքին նոր հատուածին կառուցումը 60-էն 95 քմ. հեռաւորութեան վրայ, որ կը զուգորդուէր ջրանցքին ընդարձակման եւ անոր մէկ այլ հատուածին մէջ 37 քմ. խորութիւն փորելու հետ ։ Ասիկա հնարաւորութիւն կու տայ, որ նաւարկութիւնը կատարուի երկու ուղղութիւններով միաժամանակ։ Այս ընդլայնուած հատուածներուն պաշտօնական բացումը կը կատարուի 6 Օգոստոս 2015-ին, նախագահ Ալ Սիսիի կողմէ ։
Այս ընդլայնման նպատակներէն մէկն ալ այն էր, որ Սուէզի ջրանցքով օրական 49 նաւու փոխարէն 97 նաւ կրնար անցնիլ ։ Սուէզի ջրանցքը ներկայիս կը գործէ Սուէզի ջրանցքին ղեկավարութեան կողմէ: Անոր շահոյթը Եգիպտոսի զբօսաշրջութենէն ստացած եկամուտերը գերազանցելով։
Դամբարան-Յուշակոթողի Բացում
6 Հոկտեմբեր 2015-ին, Սուէզի ջրանցքին արեւելեան ափին գտնուող Փոր Սայիտ քաղաքին ուղղափառ համայնքներուն յատկացուած գերեզմանատան մէջ տեղի կ'ունենայ բացման արարողութիւն` հաւաքական դամբարան-յուշակոթողին, որ կը վերակառուցուի ի յիշատակ Մուսա Լերան հերոսամարտէն փրկուած եւ Փոր Սայիտ ապաստանած հայորդիներուն ու գաղթակայան-վրանաքաղաքին ննջեցեալներուն :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Եգիպտոսի ջրանցքներ Ստորոգութիւն:Եգիպտոսի պատմութիւն Ստորոգութիւն:Եգիպտոսի աշխարհագրութիւն
Հայկ Բժշկեան
Հայկ Բժշկեան ծանօթ իբրեւ Գայ, զօրավար, քաղաքական գործիչ, Հնչակեան 6-րդ կամաւորական գունդի հրամանատար :
Կենսագրութիւն
Կը յաճախէ Արամեան դպրոցը: Հայրը՝ Տիմիդրին, կ’ըլլայ շրջանի առաջին Հնչակեան Կուսակցութեան անդամակցողներէն: 1901-ին Բժշկեաններու ընտանիքը կը հաստատուի Թիֆլիս: Հ. Բժշկեան կը յաճախէ Ներսէսեան վարժարանը: 1903-ին, տակաւին 16 տարեկան պատանի, Հայկ կ’անդամակցի Սոցեալ Դեմոկրատ Հնչակեան Կուսակցութեան եւ միեւնոյն տարին մաս կը կազմէ Կովկասի փոխարքայ իշխան Գոլիցինի ահաբեկչութիւնը ստանձնած խումբին:
Բժշկեան կը տեղափոխուի Պաքու ու կ’աշխատի «Նոպէլ» գործարանին մէջ։ Կուսակցական քարոզիչի պաշտօնով կը շրջի Պալախանի, Սապունճի եւ Պիպի-Հէյպաթ բանուորական թաղամասերը եւ կը կազմակերպէ բանուորական հաւաքներ: Պալախանիի մէջ կը մասնակցի նաւթարդիւնաբերող բանուորներու արհեստակցական միութեան ստեղծման:
Պաքու
1906 թուականէն Հնչակեան մամուլին մէջ կը սկսին լոյս տեսնել Հայկ Բժշկեան, Հ.Դ.Բժ., Հայկ, Բանուոր Հայկ, H.G. ստորագրութիւնները կրող անոր յօդուածները՝ ընդհանրապէս նուիրուած Պաքուի բանուորական կեանքին եւ ազգային հրատապ հարցերուն: 1909-ին, Ս․Դ․Հ․Կ․ Պալախանիի մասնաճիւղի վարչութեան կողմէ ուղղուած շրջաբերականի 5-րդ կէտին մէջ կ’ըսուի. «Որ նշանակւում է մեր կողմէ Բանուոր Հայկին որպէս պաշտօնական շրջիկ-գործակալ եւ արտաքին յարաբերութեան ներկայացուցիչ, որի միջոցով եւ պիտի դիմել մեզ կարգին եղած ժամանակ»: Հ. Բժշկեան իր այս պաշտօնով քարոզչական-կազմակերպչական աշխատանքներ կը տանի յատկապէս բանուորական խումբերուն մէջ՝ որոնք կը կազմէին կուսակցութեան կազմակերպչական կառոյցին կմախքը: Կարճ ժամանակ մը անց, ան այս մասին ութը էջնոց մանրամասն տեղեկագիր մը կը յղէ վարչութեան: Տեղեկագրին առաջին մասը ցուցակ մըն է որ կը ներկայացնէ խումբերուն իրական վիճակը՝ ֆիրմայի (գործարանին) անունը, խումբին անունը, ե՞րբ կազմուած է, քանի՞ ամիս առաջ գումարուած է վերջին ժողովը, փրոփականտիստը ո՞վ էր վերջին անգամ, ներկայիս խումբը գոյութիւն ունի՞, քանի՞ անդամ մնացած է, ի՞նչ պատճառներով քայքայուած է, որո՞ւն ցուցմունքներով պատրաստուած է խումբին տեղեկագիրը: Իր տեղեկագրին վերջին երեք էջերով, Հ. Բժշկեան կու տայ իր եզրակացութիւնը խումբերու իրավիճակին մասին՝ գրուած իրապաշտ եւ ինքնաքննադատական մօտեցումով: Այս գործունէութեան ընթացքին Հ. Բժշկեան անհասկացողութիւն կ’ունենայ Պալախանիի հնչակեան «զինուորական մարմնին» հետ: Վերջիններս կը ձերբակալեն զինք: Հարցին կը միջամտէ կուսակցութեան Պաքու ի շրջանի զինուորական ընդհանուր պատասխանատու Արծուիկ (Տիգրան Յարութիւնեան), որ իր խօսքին մէջ կ’ըսէ. «Որ այդ բոլորը ասեկոսեներ ու բամբասանքներ են, որ Բանուոր Հայկին ինքը շատ լաւ է ճանաչում, որ անցեալում, նախքան իր Զանգեզուր գնալը սերտ գործունէութիւն ենք ունեցել եւայլն, եւայլն: Իսկ ինչ վերաբերում է նրա արդի գործունէութեան, այդ կատարում է որոշ մարմնի ցուցմունքներով եւ եթէ «զինուորական մարմինը» ցանկանում է, կարող է նամակով հրաւիրել ընկ. Ս.-ին եւ բացատրութիւններ պահանջել իր գործունէութեան մասին: Իսկ այժմ եւ գիտում եմ նրան ձերբակալուելը ձեր կողմից անիրաւացի եւ խնդրում եմ թղթերը յանձնելով իրան թոյլ տաք գնայ»: «Ընկերական» ձերբակալութենէն 17 ժամ ետք ազատ արձակուելէն կարճ ժամանակ անց, Հայկ Բժշկեան բանուորական ժողովի մը ընթացքին կը ձերբակալուի ցարական իշխանութեան կողմէ եւ վեց ամիս կը բանտարկուի Պայիրովեան բանտին մէջ:
Բրուտեան
Բրուտեան, հայկական մականուն :
Հայկ Բժշկեան
Թիֆլիս եւ Աստրախան
Ազատ արձակուելէն ետք կը տեղափոխուի Թիֆլիս, ուր կը հետեւի հաշուապահական դասընթացքներու: Կ’աշխատի երկաթավաճառի խանութի մը մէջ։ Հոս եւս կը մասնակցի բանուորական շարժումներուն: Իր ջանքերով կը հիմնադրուի «առեւտրա-արդիւնաբերական ծառայողներու Թիֆլիսի միութիւնը»: 1911 Նոյեմբեր, դարձեալ կը ձերբակալուի եւ 3 ամիս Մետիխի բանտին մէջ բանտարկուելէ ետք կ’աքսորուի Աստրախան, ուր կը հաստատուի նաեւ իր ընտանիքը: Որպէս հաշուապահ կ’աշխատի հայ առեւտրականի մը մօտ:
Բրուտեան
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Հայկ Բժշկեան
Թիֆլիս եւ Աստրախան
Համաշխարհային Ա. Պատերազմի սկիզբին, Աստրախանի հայութիւնը եւս խանդավառ ընդունելութիւն ցոյց կու տայ դէպի կամաւորագրութիւնը: Այդ շարժումը կը գլխաւորէ Ս․Դ․Հ․Կ․ Աստրախանի «Էդիլ» մասնաճիւղը: Կը կամաւորագրուին 35 երիտասարդներ, որոնք մարզանքներէ եւ բժշկական քննութիւններ անցընելէ ետք, կը պարզուի որ անոնցմէ 11 հոգին միայն ատակ է զինուորական կեանքի: Այս խումբին խմբապետ կը նշանակուի Հ. Բժշկեան: Խումբին ճակատ մեկնելու առիթով տեղի կ’ունենայ եկեղեցական արարողութիւն, որուն կը հետեւի ողջերթի ժողովրդային հաւաք: Տեղի կ’ունենան ոգեւորիչ ելոյթներ: Յատկանշական կ’ըլլայ Հ. Բժշկեանի հօր՝ Տիմիդրիի ելոյթը, որ «լի զգացմունքով խօսեց եւ արտայայտեց իր անկեղծութիւնը դէպի իր որդին, որդու սուրը եւ ասելով, այսօր քո հարսանեաց հանդէսն է, ահա քո պսակի կանաչ-կարմիրը որը իմ ձեռքովս կապեցի իմ սիրելի կտրիճ Հայկս»:
Խումբը կը տեղափոխուի Թիֆլիս եւ կը միանայ կամաւորական Զ. գունդին, որ Ազգ. Պիւռոյի կազմած կամաւորական գունդերէն անկախ, ստեղծուած էր Հնչակեան Կուսակցութեան կողմէ՝ ռուսական բանակի հրամանատարութեան հաւանութեամբ: Զ. գունդը, կը տեղափոխուի Կարս, զինավարժութիւններ եւ համալրում կատարելու համար:
Կամաւորական Զ. գունդը կը կռուի Էրզրումի դժուարին ճակատին վրայ ու շարք մը յաղթական ճակատամարտերէ ետք, ռուսական բանակին կողքին կը մասնակցի Էրզրումի գրաւման մարտերուն: Հ. Բժշկեան` «Էրզրումի Ճակատէն» եւ «Դէպի Էրզրում» ընդհանուր խորագիրներուն տակ, ռազմաճակատային թարմ լուրերով կ’աշխատակցի Թիֆլիս կուսակցական օրկան «Գաղափարի»ն:
Հ. Բժշկեան իր գրած յօդուածներուն մէջ կու տայ ռազմաճակատին մասին պատմական վաւերական տուեալներ, հանդէս կը բերէ գրական ճաշակ, հայրենասիրական եւ մարդասիրական խորը համոզումներ, հայոց պատմութեան մասին գիտելիքներ եւ հաւատք հայ ժողովուրդի ազգային ձգտումներուն հանդէպ: Պատմելով Էրզրում ի ճակատին վրայ խումբ մը ռուս սպաներու հետ իր ունեցած ընկերական հանդիպումին մասին, Հ. Բժշկեան կը գրէ.
22 Յունիս 1915-ին, Շարեան գետակի մօտ մղուած ծանր ճակատամարտին, Զ. գունդի հրամանատար Գրիգոր Աւշարեան կը նահատակուի: Նոյն ճակատամարտին, Հ. Բժշկեան կը վիրաւորուի: Բուժուելէն ետք կը հետեւի հայ կամաւորական գունդերու սպաներուն եւ հրահանգիչներուն յատուկ զինուորական միամսեայ դասընթացքներուն եւ կը նշանակուի 6-րդ գունդի հրամանատար եւ կը շարունակէ իր մարտական երթը: Ցուցաբերած քաջութեան համար կամաւորական Գունդերու Գործադիր Կոմիտէ ն զինք կը պարգեւատրէ ոսկեայ թուրով: Ռուսական բանակի հրամանատարութիւնը եւ Հ. Բժշկեանը կը պարգեւատրէ Գէորգեան երկու Խաչերով եւ Ս. Աննայի չորրորդ աստիճանի շքանշանով:
Երբ երրորդ անգամ վիրաւորուելով բուժման համար կը գտնուէր Մոսկուա, կը պայթի Ռուսական Յեղափոխութիւն ը: Հիւանդանոցէն դուրս գալէն էտք Հ. հրամանատարութեան առընթեր «ռազմապարետային» խումբին պետը կը մեկնի Սամարղանտ, ուր տեղափոխուած էր իր ընտանիքը:
1918-ի սկիզբը, նորահաստատ խորհրդային իշխանութիւնները, շարք մը հրամանագրերով իրաւունք կու տան Միջին Ասիա բնակող հայութեան կամաւորական ջոկատներ կազմել եւ մեկնիլ Հայաստան թրքական բանակներուն դէմ պայքարելու համար: Ս.Դ.Հնչակեան Կուսակցութեան կողմէ կամաւորական ջոկատներ կը կազմուին Աշխապատ ի, Սամրղանտ ի եւ Դաշկենտ ի մէջ։ Սամրղանտի ջոկատը որ վերջնականապէս կը ձեւաւորուի 1918 Փետրուար ին, կը դրուի Հայկ Բժշկեանի հրամանատարութեան տակ: Ջոկատի նպատակն էր հասնիլ Պաքու Ստեփան Շահումեանի օգնութեան: Սակայն, կռիւներու ընդլայնման պատճառով դէպի Պաքու տանող ճամբաները կը փակուին եւ Հ. Բժշկեանի ջոկատը կը մեկնի Օրենպուրկ, ուր կը միանայ կանոնաւոր Կարմիր Բանակին: Հ. Բժշկեան իր հետագայ ճակատագիրը կը կապէ Կարմիր Բանակին իսկ Հայաստանի փրկութիւնը՝ Խորհրդային Միութեան զօրացման հետ:
Կարմիր Բանակին միանալէն ետք, Հ. Բժշկեան կը նշանակուի Ստավրոպոլեան ռազմաճակատի հրամանատարի տեղակալ, ապա Սիպիրիսկի հաւաքական զօրաբանակի (հռչակաւոր 24-րդ «Երկաթիա Սիւիզիա»ն) հրամանատար ապա Ա. յեղափոխական հրամանատար: Իր ջանքերով կը հիմնադրուի Ա. կարմիր կովկասեան հեծելազօրային վայրի տիւիզիան: Իր զօրքերով հակախորհրդային ուժերուն դէմ կը կռուի Ուքրանիոյ, Լեհաստան ի, Չեխոսլաւաքիոյ եւ Գերմանիոյ մէջ։
Կեանքը 1920-1937
1920-1922 կը հետեւի ռազմական ակադեմիայի դասընթացքներուն: 1922-ին կը նշանակուի Խորհ. Հայաստանի զինուորական ժողովրդական Կոմիտաս (հիմա՝ պաշտպանութեան նախարար), միաժամանակ կը նշանակուի սովետական բանակի յատուկ նշանակութեան զօրամասերու հրամանատար: Հ. Բժշկեանի ջանքերով Հայաստանի մէջ կը բացուի հրամանատարական դպրոց, ուսման եռամեայ ծրագիրով (1923-ին յիշեալ նախարարութիւնը կը վերնայ):
1925-1929 կը հետեւի ֆրունզէի անուան ռազմական ակադեմիայի դասընթացքներուն: Կը պաշտպանէ իր աւարտաճառը. կը ստանայ փրոֆէսորի կոչում եւ կը նշանակուի նոյն ակադեմիայի ռազմական արուեստի պատմութեան դասախօս (ապա ամպիոնի վարիչ):
Հ. Բժշկեան գրչին կը պատկանի ռազմական բնոյթի բազմաթիւ գիրքեր, ուսումնասիրութիւններ եւ յօդուածներ:
1937-ին որպէս հայրենիքի թշնամի կը գնդակահարուի ստալինեան բռնակալութեան կողմէ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:11 Դեկտեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:6 Փետրուարի ծնածներ
Փլաթի Սքիրու
Փլաթի Սքիրու (յուն․՝ Πλατύ Σκύρου)․ Սփորատեսի կղզիակ։ Կը գտնուի Սքիրոսին հարաւը՝ «Թրիս պուքիես» ծովախորշի մուտքին, Էգէական ծով, Յունաստան։
Տարածութիւնն է 0,619 քլ²․։ Վարչականօրէն կը պատկանի Սթերէա Էլատա Շրջանային Միաւորին եւ Սքիրոս քաղաքապետութեան։
Անբնակ կղզի է ըստ 2001-ի մարդահամարին։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Սքիրոսի կղզիներ Ստորոգութիւն:Էվիայի կղզիներ Ստորոգութիւն:Էգէականի կղզիակներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Նոր Ջուղայի Աւետարան
Նոր Ջուղայի Աւետարան, 1610-ի հայկական ձեռագիր մատեան (Մատենադարան)։ Գրիչ եւ ծաղկող՝ Յակոբ Ջուղայեցի, պատուիրատու՝ Խոճա Աւետիք (նուիրած է Նորաշէնի Տիրամայր Սուրբ Աստուածածին եկեղեցիին)։
Աւետարանը (չափերը՝ 24,5x 18,5 սմ) ունի 302 թերթ, գրուած է բոլորագրով, բացառիկ հարուստ է նկարազարդումներով։ Ձեռագիրին մէջ կը նշուի, որ 1605 թուականին Շահ Աբբաս՝ Ջուղայի բնակիչներուն, դէպի Իրան բռնագաղթի ենթարկած է, իսկ բուն ձեռագիրը կ՛անուանուի «լուսազարդ եւ վարդափթիթ սուրբ աւետարանս...»։ Ձեռագիրը կը պարունակէ տէրունական եւ վախճանաբանական թեմաներով 59 մանրանկար (որոնք զետեղուած են ձեռագիրի սկզբը), տասը խորան, Աւետարանիչներու չորս դիմանկար, զարդանկարուած չորս անուանաթերթ, Քրիստոսի տոհմագրութենէն 3 թերթ, բնագիրի մէջ՝ մէկ մանրանկար եւ լուսանցազարդեր։ Ձեռագիրի բուն բնագիրը ներառուած է շքազարդ, գմբէթաւոր շրջանակներու մէջ, չորս Աւետարաններէն իւրաքանչիւրը բնագիրի ուրոյն երիզապատման ձեւ ունի։ Պատկերագրական տարրերու բազմազանութեամբ եւ հարստութեամբ ըլլալով հանդերձ նկարիչը պահպանած է ներդաշնակութեան յստակութիւնը, հասած բարձր վարպետութեան։ Բազմազան է զարդապատկերը՝ գունահագեցած, զարդաձեւերը՝ համաչափ, աշխոյժ խաղով։ Աւետարանի կերպարները, ընդհանրապէս, հասարակ մարդիկ են, նկարիչի ժամանակակիցները։ «Նոր Ջուղայի Աւետարան» ձեռագիրն իր գեղարուեստական առանձնայատկութիւններով հայկական մանրանկարչութեան նուաճումներէն է։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայկական ձեռագրեր
Յովհաննէս Մրքուզ
Յովհաննէս Մրքուզ, (նաեւ Յովհաննէս Ջուղայեցի, Յովհաննէս Սպահանեցի, ), հայ փիլիսոփա-աստուածաբան, տրամաբան, քերական, նկարիչ։ 1661-ին քահանայ ձեռնադրուած է, 1669-ին՝ վարդապետ։ Հայերէն ու պարսկերէն զուգահեռաբար գրած է ութ մեծածաւալ եւ այլ աշխատութիւններ, պարսկերէն եւ արաբերէն թարգմանած է Աւետարանն ու այլ գործեր։
Փիլիսոփա
Յովհաննէս Մրքուզ աշխարհի սկզբնապատճառ համարած է Աստծոյ։ Ճանաչողութիւնը, ըստ անոր, զգայութենէն կը սկսի եւ դէպի աստուածային էութեան իմացութիւնը կ՛ընթանայ։ Աստծոյ գոյութիւնը ան կը փորձէ ապացուցել նախ բնական փաստերով եւ ապա միայն Աստուածաշունչի ու եկեղեցւոյ հայրերու յեղինակութեամբ։ Յովհաննէս Մրքուզն անդրադարձած է այդ ժամանակ տարածուած լիւթերական շարժման, անոր մէջ տեսած է ազգային ինքնագիտակցութեան ու ազգային-ազատագրական պայքարի տարրեր։ Բացայայտած է աշխարհիկ ու հոգեւոր իշխանութիւններու եւ անոնց վարած քաղաքականութեան միջեւ սերտ կապը, քննադատած է իշխանական կամայականութիւններն ու անօրինակութիւնները, առաջ քաշած է մարդու անձեռնմըխելիութեան պահանջը։ Շարունակելով Արիսթոթելի, Դաւիթ Անյաղթի, Սիմէոն Ջուղայեցիի եւ ուրիշներու տրամաբանական ուսմունքներու գաղափարները՝ քննարկած է տրամաբանութեան առարկայի, ուսումնասիրութեան ձեւի, միւս գիտութիւններու համար անոր նշանակութեան, ինչպէս նաեւ մտահանգումներու տեսութեան հետ կապուած շարք մը հարցեր, առաջադրած է նոր եւ ուրոյն գաղափարներ։ «Համառօտ քերականութիւն եւ տրամաբանութիւն, որ Քերթութիւն բառի եւ կրթութիւն բանի է» (հրատարակուած՝ 1711 թ.) աշխատութեան մէջ իր քերականական սկզբունքներով նոյնպէս հետեւած է Սիմէոն Ջուղայեցիին՝ առարկան բաժանելով «նիւթի» (տառ, վանկ, բառ) եւ «տեսակաւորութեան» (բան)։ Ըստ անոր՝ բաղաձայնները երեք տեսակ են՝ «լերկ», «թաւ» եւ «միջակ»։ Խօսքի մասերը քննելէ ետք՝ կ՛ելլէ անոնց շարահիւսական արժէքէն եւ երկու խումբի կը բաժնուի՝ անուն եւ բայ (ասոնք կրնան «ենթակայանալ» եւ «ստորոգիլ»)։ Անդրադարձած է հոլովմանն ու խոնարհմանը, դերանուններուն, ինչպէս նաեւ շարահիւսութեան, կետադրութեան, ուղղագրութեան հարցերուն։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ Ստորոգութիւն:Հայ աստուածաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ Ստորոգութիւն:1643 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Սպահան ծնածներ Ստորոգութիւն:1715 մահեր
Վարդան (անձնանուն)
Վարդան, հայկական արական տարածուած անուն։
1695 թուական
1695 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 95րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1695 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1695 մահեր
Պաֆըլօ
Պաֆըլօ երբեմն ալ Պաֆֆըլօ (Buffalo ), քաղաք է ԱՄՆ-ի հիւսիս-արեւմտեան մասը, Նիւ Եորք նահանգի մէջ։ Այն նահանգի երկրորդ մեծ քաղաքն է (Նիւ Եորքէն յետոյ)։ Քաղաքը կը գտնուի Օնթարիօ լճի ափին։ Պաֆըլօն Նիւ Եորք նահանգի Էրի շրջանի շրջակեդրոնն է։ 2000 թ-ի տուեալներով քաղաքի բնակչութիւնը կը կազմէր 272 632 մարդ, իսկ ամբողջ համախմբուած տարածքի մէջ կը բնակէր մօտ 1,2 մլն մարդ։
Անուանում
Անունումը ստացեր է Buffalo River գետէն (buffalo՝ «պիզոն», river՝ «գետ», այսինքն՝ պիզոնի գետ)։ Այդ գետն առաջին անգամ կը յիշատակուի 1763 թուականին․ այն ժամանակ այդ վայրերուն մէջ պիզոնները դեռ չէին ոչնչացուած ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Նիւ Եորք Ստորոգութիւն:1832 թուականին հիմնադրուած բնակավայրեր
Այնթապ
Այնթապ, գիւղ Հայաստանի Արարատի մարզին, մարզի կեդրոնէն՝ 25 ք․մ․ հեռաւորութեան վրայ։ Կը գտնուի Երեւան քաղաքէն հարաւ-արեւելք։ Նախպէս ունեցած է Այնթապ նոր, Պէյպուտապատ, Թազագիւղ, Թազաքենդ, Նորագեղ անուանումները։
Պատմութիւն
Այնթապ վերանուանուած է 1970 թուականին, ի յիշատակ Կիլիկիոյ Այնթապ քաղաքի։ Նորագիւղ անունով Այնթապը յիշատակուած է 1465 - 1466 թթ.։ 1679 թուականի՝ Երեւանի աւերիչ երկրաշարժի հետեւանքով, գիւղն ամբողջովին աւերուած է եւ ամայացած։ Հետագայ տարիներուն վերակառուցուածէ Խոյ գաւառէն եկած վերաբնակիչներու կողմէն։
Կլիման
Գիւղը տեղադրուած է Արարատեան դաշտին՝ ծովի մակարդակէն 865 մ․ բարձրութեան վրայ։ Կլիման չոր խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները կ'սկսին Դեկտեմբերի կէսերուն, Յունուարեան միջին ջերմաստիճանը կը տատանուի 30-էն -50։ Ամառը տեւական է՝ Մայիսէն մինչեւ Հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմութիւնը կը հասնի 24-էն 26, իսկ առաւելագոյնը՝ 42։ Յաճախ կ'ըլլար խորշակներ, որոնք զգալի վնաս կը հասցնեն գիւղատնտեսութեան։ «Մթնոլորտային» տարեկան տեղումներու քանակը 250-300 մ․մ․ է։
Բնական լանտշաֆթները կիսանապատներ են, որոնք ոռոգման ընթացքին վերացուած են կուլտուր-ոռոգելի լանտշաֆթի։ Կլիմայական ցանքի (Ագրոկլիմայական) տեսակետէն, համայնքն ինկած է բացարձակ ոռոգման գօտին։
Տնտեսութիւն
Բնակչութիւնը կը զբաղի բանջարապոսթանային կուլտուրաներու մշակութեամբ եւ այգեգործութեամբ։ Գիւղն ունեցած է եկեղեցի մը՝ Սուրբ Գրիգոր, որուն կից կը գործէր փոքր վարժարանը (Նորագեղ, Թազագիւղ)։
Վարդ
Վարդ, մարդու ձեռքով աճող, Մասրենի (Rósa) կոչուող վարդազգիներու խումբին պատկանող ներկայացուցիչներու տեսակներու եւ տարատեսակներու հաւաքական անուանում:
Բուսաբանական նկարագրութիւն
Թուփին ձեւը կրնայ ըլլալ սկսեալ ճիւղատարածքէն մինչեւ նեղ բրգաձեւ։ Բազմամեայ վարդերու խումբը կ'ընդգրկէ իր մէջ հիւսքի ձեւով եւ աղեղնաձեւ փռուած ընձիւղներ, 2,5-էն մինչեւ 6 մեթր երկարութեամբ։
Դաշտային վարդերու ծաղկացօղուններու երկարութիւնը կը տատանի 10-էն մինչեւ 80 ս.մ.։ Վարդերու ծաղկացօղունները կը զարմացնեն իրենց բազմազանութեամբ։ Անոնց չափերը կը տատանին 1,8-էն մինչեւ 18 ս.մ., թերթիկներու քանակը կրնայ կազմել 5-էն 128, գոյութիւն ունին ծաղկացօղունի տասնեակ տարբեր ձեւեր։ Շատ բազմազան է գունային գամման՝ չկայ միայն մաքուր կապոյտը։
Աշխարհի մէջ գոյութիւն ունին վարդի 30.000 տեսակներ :
Դամասկոսեան վարդը՝ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի ժառանգութեան ցանկին մէջ
Դամասկոսեան վարդը տարածուած է Արեւմտեան Անդրկովկասի, Թալիշի, Եւրոպայի (կը մշակուի յատկապէս Պուլկարիոյ), Միջին Ասիոյ, Իրանի եւ Իրաքի մէջ։ Հայաստանի մէջ կը մշակուի ամէնուր։ «Մարախ» գիւղին մէջ Դամասկոսեան վարդի մշակման ձեւերը եւ ուղեկից արհեստները ներառուած են ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի ոչ նիւթական ժառանգութեան ցանկին մէջ: Գիւղը կը գտնուի Դամասկոսէն 65 քմ. դէպի հիւսիս՝ լեռնային շրջանի մը մէջ: Վարդը եւ անոր մնացեալ մասերը կ'օգտագործուին տարբեր նպատակներով. գեղադեղերու, բուրումնաւէտ իւղերու, դեղորայքի, ինչպէս նաեւ քաղցրաւենիներու եւ անուշներու պատրաստութեան համար: Դամասկոսի շուկաներուն մէջ առանձնայատուկ ժողովրդականութիւն կը վայելէ վարդի ծաղիկներով թէյը, որ բարերար ներգործութիւն ունի շնչառական համակարգին վրայ: ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի տուեալներով՝ միայն «Մարախ» գիւղին մէջ «վարդի եղանակ»ին կը հաւաքեն շուրջ 60-70 թոն ծաղիկ: Արտադրանքը կ'արտահանուի աշխարհի տարբեր երկիրներ: Ծաղկման եղանակը կը սկսի Մայիսին: Ամէն տարի Դամասկոսեան վարդի փառատօն կը նշուի: Վարդի ծաղիկներու վերամշակումով զբաղողները իրենց արտադրանքը կը տարածեն «Դամասկոսեան վարդ, ոսկիէն թանկարժէք եւ նաւթէն յարատեւ» կարգախօսով :
Ստեփան Բաբելեան
Բաբելեան Ստեփան (3 Դեկտեմբեր 1875, Կ.Պոլիս- 17 Օգոստոս 1960, Իսթանպուլ), հայ երգահան եւ դաշնակահար։
Շրջանաւարտած՝ Պէրպէրեան վարժարանէն, Պոլսահայ երաժշտական շարժումին առաջնակարգ մշակներէն. 1906-էն ի վեր դաշնակի անխոնջ ուսուցիչ, որ իր արուեստագէտի խառնուածքին կը միացնէ հոգեբան մանկավարժի թանկագին յատկութիւններ: Կարելի է ըսել թէ իւրաքանչիւր աշակերտի համար մասնաւոր մէթոտ մը ունի, մէթոտ մը՝ որ պիտի համապատասխանէր տղուն ֆիզիքական եւ մտաւոր ուժերուն: Այսօրուան դաշնակի մեր լաւագոյն ուսուցիչներուն կարեւոր մէկ մասը կամ օժտուած դաշնակարուհիները, Առաքելեան, Տիկին Բաբելեան, Ա. Գավաֆեան (Պոլիս), Տիկին Զապէլ Ընքապապեան (Փարիզ), կարգ մը երգչուհիներ եւս իրմէ ստացած են երգի եւ երաժշտութեան ճաշակը: Ինքը եղած է հրապարակային ռէսիթալներու առաջին հիմնադիրը Պոլսոյ մէջ (1912-ին):
Ստեփան Բաբելեան ունի նաեւ իտէալին հասած վիպակ մը, որ Հանրագիտակ թերթին մէջ իբրեւ թերթօն հրատարակուելէ ետք 1900-ին առանձին ալ լոյս տեսած է:
1959 թուականին Պոլսոյ մէջ նշուած է անոր երաժշտական գործունեութեան 60-ամեակը։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1875 ծնունդներ Ստորոգութիւն:3 Դեկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:Պոլիս ծնածներ Ստորոգութիւն:1960 մահեր Ստորոգութիւն:17 Օգոստոսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Պոլիս մահացածներ
Մարտիրոս Ալթունեան
Մարտիրոս Ալթունեան Լիբանանահայ ճարտարապետ: Անոր գործերէն են՝ Լիբանանի Խորհրդարանի Շէնքը, Պէյրութի մէջ (1931), Ալ-Ապըտ Ժամացոյցի Աշտարակը, Պէյրութ (1934), Ազունիէ Առողջարանը, Շուֆ, եւ Մելգոնեան Կրթական Հաստատութեան հիմնադիրներու դամբարանը (Ֆրանսահայ Լէոն Մուրատով ճարտարապետին հետ), Կիպրոս, որ փոխարինեց տախտակամածէ աւելի հին դամբարան մը, 1956 թուականին:
Ալթունեան աւարտած է Փարիզի Գեղարուեստից Դպրոցէն, Ֆրանսա, 1918 թուականին:
1696 թուական
1696 թուական, նահանջ տարի, 17րդ դարու 96րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1696 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1696 մահեր
Ստորոգութիւն:1696
Սուզըն Պէնըթ
Սուզըն Պէնըթ (Susan Bennett, )՝ ամերիկացի ձայնային դերասանուհի: Ճանչցուած է իր «Apple» ընկերութեան «Siri» ծրագիրին իգական ձայնաւորմամբ, ինչ որ առաջին անգամ կը հրապարակուի iPhone 4S հեռախօսէն՝ 4 Հոկտեմբեր, 2011-ին:
Կենսագրութիւն
Պէնըթ ծնած է Քլինթըն, Նիւ Եորք։ Յաճախած է Քլինթընի Կեդրոնական Վարժարանը («Clinton Central School»): 1967-ին յաճախած է «Pembroke College» ուսումնարանը, սակայն 1971-ին աւարտած է Պրաուն Համալսարանը («Brown University»), երբ երկու ուսումնարանները կը միացուին :
Ուսման տարիներուն, Պէնըթ կ'ուզէր ուսուցչուհի դառնալ: Ան «Sock and Buskin» ընկերութեան թատերական արտադրութիւններուն մաս կը կազմէ, նաեւ կ'անդամակցի «Chattertocks» ճազ խումբին : Հանդէս կու գայ նաեւ «Berklee School of Music» վարժարանին խումբին հետ:
Գործի Ասպարէզ
Պէնըթ գործի ասպարէզը կը նետուի 1974-ին, երբ կ'ընտրուի դառնալու ձայնագրողը «First National Bank of Atlanta» դրամատան ծանուցման : Ան ձայնագրած է համաշխարհային «Delta Air Lines» ընկերութեան բոլոր յայտարարութիւնները, ինչպէս նաեւ կատարած է GPS-ներու ձայնագրութիւնները : Պէնըթի ձայնը նաեւ օգտագործուած է տեղային եւ համաշխարհային ծանուցումներու մէջ, ինչպէս՝ «Ford», «Coca-Cola», «Fisher-Price», «McDonald's», «The Home Depot», «Goodyear», «VISA», «Macy's», «Hot Pockets», «Club Med», եւ «Cartoon Network», եւ այլն:
Յունիս 2005-ին, «ScanSoft» ընկերութիւնը կը փնտռէր անձ մը, որպէսզի ձայնագրէր զրոյց մը: Երկար փնտռտուքէ ետք, կը զատէ Պէնըթը, երբ բուն ձայնագրողը կը բացակայի : Պէնըթ յիշեալ ընկերութեան հետ կ'աշխատի մէկ ամիս (Յուլիս 2005), օրական դրութեամբ, գրեթէ չորս ժամ, կարդալով բառեր, ասացուածքներ եւ նախադասութիւններ: Արձանագրութիւնները կը միանան կազմելու համար խօսակցական նախադասութիւններ, ինչ որ հետագային կը կազմեն «Siri»ն : Պէնըթ Հոկտեմբեր 2011-ին կը տեղեկանայ, թէ «Siri» ծրագիրը ձայնագրողը ինքն է, երբ իր բարեկամներէն մին ե-նամակ մը կ'ուղարկէ իրեն, հարց տալով, եթէ ի՞նքն է «Siri»ն:
Հակառակ «Apple» ընկերութեան հերքման, ատենախօսական եւ ձայնային ճանաչողական մեքենաները, «CNN»-ի հսկողութեան տակ, կը քննեն հարցը եւ հարիւր տոկոսով կը հաստատեն, թէ իրապէս Պէնըթն է «Siri» ծրագիրը ձայնագրողը :
Անձնական Կեանք
Երբ Պրաուն համալսարան կը յաճախէր, Պէնըթ կը ծանօթանայ Քըրթ Պէնըթի, որ Ազգային Հոքիի (ճոկանախաղ մը) Խումբին մաս կը կազմէր, ինչպէս նաեւ ԱՄՆ-ի ներկայացուցիչ խումբին մէջն էր 1970-ականներուն: Պէնըթ այժմ կ'ապրի Աթլանթա, Ճորճիա, ԱՄՆ եւ ունի տղայ զաւակ մը՝ Քամէրըն :
Գրիգոր Փէշտիմալճեան
Կենսագրութիւն
Գրիգոր Փէշտիմալճեան ծնած է Պոլիս եւ իր կեանքը նուիրած է ուսուցչութեան եւ գրականութեան : Ան եղած է տնօրէն Պէզճեան հայկական դպրոցին, ուր ան նաեւ դասաւանդեց լեզու, կրօն, եւ փիլիսոփայութիւն։ 1828-ին, հոգեւոր դպրոցը Գում Գաբու պատրիարքութեան հետ միանալէն ետք, ան այդ տեղ նշանակուեցաւ ուսուցիչ եւ ընդհանուր պատասխանատու : Ան ուսուցիչ եղաւ Հասգոյի հայկական դպրոցին մէջ եւ աշխատեցաւ իբրեւ անձնական ուսուցիչ դրամատունի մէջ աշխատող ընտանիքի մը : Ան իբրեւեւ ուսուցիչ, իր ներդրումը ունեցաւ գիրք ու կրթական ծրագիր պատրաստելու, ինչպէս նաեւ դպրոցի կանոնները դնելու աշխատանքին։
Գործեր
Իր ասպարէզի սկզբնական շրջանին սկսաւ պատրաստել գրաբար հայերէնի բառարան, փորձելով միացնել երկու բաժանմունքները, բայց հետեւեալ գործը կիսատ մնաց :
Ան ապրեցաւ այնպիսի ժամանակամիջոցի մը մէջ, երբ հայ մտաւորականները կը հետեւէին գրաբար հայերէնին : 1829-ին ան հրատարակեց Գրականութիւն Հայկազեան Լեզուի գիրքը, գրաբարի զարգացման համար։ Անոր Տրամաբանութիւն Կամ Արուեստ Բանական փիլիսոփայական գիրքը գրուած է գրաբարով : Նաեւ ան գրած է արդի հայ աշխարհաբարով Կրթութիւն Քաղաքավարութիւն, եւ Լուսահաւիղը։ Անոր գործերը ունին մեծ կարեւորութիւն հայ գրականութեան մէջ։
Ան գրած է նաեւ փիլիսոփայական գիրքեր։ Ան թէեւ եղած է աշխարհական, բայց իր կրօնական գիտելիքները շատ աւելի են, քան կղերականներունը։ Բոլոր այդ ժամանակի կրօնական հարցերուն ան պաշտպան կեցաւ Հայկական Առաքելական եկեղիցիին, փորձելով պահպանել ազգային եւ կրօնական հասարակութիւնը :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայեր Ստորոգութիւն:24 Դեկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ քերականագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Յովհաննէս Յովհաննիսեան
Յովհաննէս Յովհաննիսեան, հայ բա­նաս­տեղծ, ու­սու­ցիչ եւ թարգ­մա­նիչ։։
Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Վաղարշապատ։ Կանուխէն ղրկուած է Լազարեան Ճեմարան՝ Մոսկուա, ուր ա­շա­կեր­տած է Սմբատ Շահազիզի։ Ապա՝ համալսարանի մէջ կ'ուսանի լեզուաբանութիւն եւ պատմութիւն։ Դեռ աշակերտ՝ գրելու քաջալերուած իր ուսուցիչ Սմբատ Շահազիզէն, Մոսկուայի մէջ լոյս կ' ընծայէ առաջին ժողովածուն՝ օգնութեամբ ուսանողական միութեան։ Ան Շահզիզի խրա­խու­սան­քով պա­տա­նի տա­րի­քէն սկսած է ո­տա­նա­ւոր­ներ գրել եւ լոյս ըն­ծա­յել ­Ճե­մա­րա­նի ու­սա­նո­ղա­կան պար­բե­րա­թեր­թին մէջ ։
Իր գործունէութեան քառորդ դարեայ յոբելեանը նշուած է 1912-ին։ Մահացած է Երեւան, խորհրդային շրջանին եւս, կարճ ատեն մը ծառայելէ ետք՝ կրթական-վարչական մարզին մէջ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:26 Ապրիլի ծնածներ Ստորոգութիւն:29 Սեպտեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ռինիա Սքիրու
Ռինիա Սքիրու (յուն․՝ Ρήνεια Σκύρου)․ Սփորատեսի կղզիակ, Էգէական ծով, Յունաստան։ Կը գտնուի Սքիրոսին արեւմուտքը, Վալաքսա եւ Սքիրոփուլա կղզիակներուն միջեւ։
Տարածութիւնն է 0,619 քլ²․։ Վարչականօրէն կը պատկանի Էվիա նահանգին եւ Սքիրոս քաղաքապետութեան։ Անբնակ կղզի է ըստ 2001-ի մարդահամարին։
Կղզիակը կանանչապատ է մայրիի ծառերով։
Ռինիա Սքիրու սեփականութիւնն է յոյն քաղաքագէտ եւ քանիցս Յունաստանի խորհրդարանի անդամ Ֆանի-Փալի Փեթրալիային։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Սքիրոսի կղզիներ Ստորոգութիւն:Էվիայի կղզիներ Ստորոգութիւն:Էգէականի կղզիակներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Խաղաղական Ովկիանոս
Խաղաղական ովկիանոս, Երկիր մոլորակի ամէնէն ընդարձակ մակերեսով եւ ամէնէն խորունկ ովկիանոսն է: Կը գտնուի՝ Արեւմուտքէն Եւրասիոյ եւ Աւստրալիոյ ցամաքամասերուն, արեւելքէն՝ Ամերիկայի եւ հարաւէն՝ Անթարքթիքայի միջեւ։
Հիմնական բնութագրական տուեալներ
Խաղաղական ովկիանոսը հիւսիսէն հարաւ երկայնքը մօտաւորապէս 15,8 հազար իսկ արեւելքէն արեւմուտք՝ 19,5 հազար քմ է։ Ծովերուն հետ միասին տարածութիւնը 178,684 միլիոն մ² է, միջին խորութիւնը՝ 3984 մ։ Ովկիանոսին առաւելագոյն խորութիւնը (նաեւ Համաշխարհային ովկիանոսինը)՝ 10, 994 մեթր է (Մարիանի իջուածք) ։ Խաղաղական ովկիանոսին տարածութեամբ՝ մօտաւորապէս 180° միջօրէականով կ'անցնի ամսուան փոփոխման գիծը ։ Խաղաղական ովկիանոսին տարածութիւնը կը գերազանցէ ամբողջ ցամաքին մակերեսը՝ գրեթէ 30 միլիոն քմ²-ով։ Հասարակածը ովկիանոսը գրեթէ երկու հաւասար մասերու կը բաժնէ :
Պատմութիւն եւ ծագումնաբանութիւն
Առաջին եւրոպացին, որ տեսած է ովկիանոսին արեւելեան ափը՝ սպանացի Վասքօ Նունիէս տը Պալպոանն էր (Vasco Núñez de Balboa)։ Ան 1513-ին իր ուղեկիցներուն հետ կ'անցնի Փանամայի նեղուցը եւ կ'ելլէ անյայտ ովկիանոսի մը ափը։
28 Նոյեմբեր 1520-ին, փորթուկալցի ծովագնաց Ֆերտինանտ Մակելան կը դառնայ Խաղաղական ովկիանոսը հատող առաջին անձնաւորութիւնը: (Ferdinand Magellan) ։ Ան ովկիանոսը կը հատէ Հրոյ Երկիր կղզիէն մինչեւ Ֆիլիփինեան կղզիներ՝ 3 ամիս եւ 20 օրուան ընթացքին ։ Ամբողջ նաւարկութեան  ընթացքին կը տիրէր խաղաղ եւ հանգիստ եղանակ մը, որուն համար Մակելան ովկիանոսը կը կոչէ  Խաղաղական ։
ԺԹ. դար
ԺԹ. դարուն աճող նուաճողական քաղաքականութեան իբրեւ արդիւնք, Ովկիանոսին մեծ մասը կը գրաւեն եւրոպական տէրութիւնները, այնուհետեւ՝ Ճափոնը եւ Միացեալ Նահանգները: Ովկիանագիտութեան նշանակալի իրադարձութիւն մըն էր 1830-ականներուն «Պիկլ» (Beagle) նաւուն ճամբորդութիւնը Չարլզ Տարուինին հետ, Չելէնճըրինը (Challenger)՝ 1870-ականներուն, Tuscarora-ինը՝ 1873-76-ին եւ գերմանական Gazelle-ինը 1874-76-ին: Ովկիանիոյ մէջ, Ֆրանսա յառաջատար դիրք կը գրաւէ 1842-ին եւ 1853-ին Թահիթիի եւ Նոր Քալետոնիոյ վրայ տիրապետութիւն հաստատելէ ետք: 1875-ին եւ 1887-ին դէպի Զատիկ կղզի կատարած նաւարկային այցելութիւններէն ետք, չիլիցի ծովային սպայ Փոլիքարփօ Թորօ կը յաջողի բնիկներուն հետ բանակցելով կղզին մուծել Չիլիի կազմին մէջ: 1900-ին, Խաղաղական ովկիանոսին մօտաւորապէս բոլոր կղզիները Անգլիոյ, Ֆրանսայի, ԱՄՆ-ի, Գերմանիոյ, Ճափոնի եւ Չիլիի հսկողութեան տակ կը գտնուէին:
Թէեւ Միացեալ նահանգները վերահսկողութիւն հաստատած էին Կուամի եւ Ֆիլիփինի վրայ 1898-ին զանոնք առնելով Սպանիայէն, 1914-ին Ճափոն կը վերահսկէ արեւմտեան Խաղաղականի մեծ մասին եւ կը նուաճէ բազմաթիւ այլ կղզիներ՝ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմին: Այդ պատերազմին աւարտին Ճափոն կը պարտուի եւ Միացեալ նահանգներու նաւատորմը կը դառնայ ովկիանոսին տիրակալը: Բ.Պատերազմին աւարտէն ետք, Խաղաղականի կարգ մը գաղութներ անկախութիւն ձեռք կը բերեն:
Աշխարհագրական Տուեալներ
Խաղաղական Ովկիանոսը Ամերիկաներէն կը բաժնէ Ասիան եւ Աւստրալիան: Հասարակածին միջոցով զայն կը բաժնէ հարաւային եւ հիւսիսային մասերու եւ կը տարածէ հարաւին, Անթարքթիքայէն մինչեւ հիւսիս՝ Արքթիքա: Խաղաղական Ովկիանոսը կը զբաղեցնէ Երկիրին մակերեւոյթին մօտաւորապէս մէկ երրորդը, ունենալով 165, 200 000 մ2 մակերես:
Մօտաւորապէս 15,000 քմ տարածուելով Պերինկի Ծովէն մինչեւ Հարաւային Ովկիանոսին հիւսիսային շրջագիծը 60-րդ հարաւային զուգահեռականին վրայ, Խաղաղականը կը հասնի իր առաւելագոյն լայնքին 5-րդ հիւսիսային զուգահեռականին մօտակայքը, որ կը կազմէ մօտաւորապէս 19, 800 քմ Ինտոնիսիայէն մինչեւ Քոլոմպոյի ափը՝ Երկիրին շրջագիծին կէսը: Երկիրին մեզի ծանօթ ամէնէն ցած կէտը՝ Մարիանայի Իջուածքը 10,911 մ խորութեան վրայ է: Միջին խորութիւնը 4,280 մ է, ջուրին ամբողջ ծաւալը՝ 10 միլիար մ3: Թեքթոնական սալերու տեղաշարժումներու պատճառով, Խաղաղականը ներկայիս կ'ընդարձակուի տարեկան 2,5 սմ-ով դէպի երեք ուղղութիւնները, մակերեսի 0,52 մ2 չափ ընդլայնումով: Անոր հակառակ, Ատլանտեան Ովկիանոսը կը փոքրանայ:
Ովկիանոսին արեւմտեան եզրին երկայնքով կան բազմաթիւ ծովեր, որոնցմէ ամէնէն մեծերն են Celebes Sea-ն, Քորալեան Ծովը, Արեւելաչինական ծովը, Ֆիլիփինեան ծովը, Ճափոնի Ծովը, Հարաւչինական ծովը, Թասմանի Ծովը եւ Դեղին Ծովը:
Հակառակ իր անուան, Խաղաղական Ովկիանոսը նոյնքան խաղաղ բնութիւն չունի: Բազմաթիւ արեւադարձային փոթորիկներ կը ցնցեն Խաղաղականին կղզիները: Pacific Rim-ի շուրջի ցամաքներուն վրայ կան մեծ թիւով հրաբուխներ եւ յաճախակի պատահող երկրաշարժներ: Ցունամիները, ստորերկրեայ երկրաշարժներ յառաջ բերելով, աւերած են շրջակայ կղզիներէն շատերը:
Կենդանական Աշխարհ Եւ Բուսականութիւն
Խաղաղական ովկիանոսին կը պատկանի Համաշխարհային ովկիանոսին ամբողջ կենսազանգուածին 50%-ը: Կեանքը ովկիանոսին մէջ առատ է եւ բազմազան, յատկապէս արեւադարձային եւ մերձարեւադարձային գօտիներուն մէջ՝ Ասիոյ եւ Աւստրալիոյ ափերուն: Հոս հսկայական տարածքներ կը զբաղեցնեն քորալեան խութերն ու մանկրային բուսականութիւնը:
Խաղաղական ովկիանոսին կենդանական աշխարհը 3-էն 4 անգամ հարուստ է միւս ովկիանոսներու կենդանական աշխարհներէն: Յատկապէս հարուստ են արեւադարձային գօտիներու ջուրերը: Ինտոնեսիական ծովերուն մէջ նշանաւոր են երկու հազար տեսակի ձուկեր, մինչ հիւսիսային ծովերուն մէջ այդ տեսակներու քանակը մօտաւորապէս 300 է: Արեւադարձային գօտիի ջուրերուն մէջ կը բնակին վեց հազար տեսակի փափկամարմիններ, իսկ Պերինկի Ծովուն մէջ ընդամէնը 200 տեսակի: Խաղաղական ովկիանոսին բուսական աշխարհին համար բնորոշ առանձնայատկութիւն մըն է կարգաբանական խումբերու հնութիւնն ու բնաշխարհիկութիւնը: Կաթնասուններու բնաշխարհիկ տեսակներէն են՝ ծովոզնին, թրապոչերը: Խաղաղական ովկիանոսի հիւսիսային ջուրերուն բնորոշ անասուններ են վիթխարի երկփեղկանիներ՝ միտիաներ եւ ոստրէներ: Հասարակածային գօտիի ջուրերուն մէջ ապրող երկփեղկանիներու առանձին տեսակներուն կշիռքը կը հասնի 300 քկ-ի: Խաղաղական ովկիանոսին հսկայական գերճնշման, ցած ջերմաստիճանի եւ աւելի քան 8 ու կէս քմ խորութեան պայմաններուն մէջ կ'ապրին 45 անասուններու տեսակներ, որոնց 71%-ը բնաշխարհիկ են:
Առափնեայ Երկիրները
Արեւմտեան ափ (հիւսիսէն հարաւ)
Արեւելեան ափ (հիւսիսէն հարաւ)
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Ովկիանոսներ
Արսէն Կէօրկիզեան
Կենսագրութիւն
Վեր. Արսէն Կէօրկիզեան ծնած է Վան 1887-ին: Մարզուանի Անատոլիա Գոլէճը աւարտելէ ետք, կը մեկնի Պերլին, տեղւոյն Էլայենս Սեմինարին մէջ հետեւելով աստուածաբանութեան: Վերադառնալով երկիր, 1912-1915 թուականներուն կը վարէ Վանի Քաղաքամէջի ամերիկեան երկսեռ որբանոցի փոխ տեսչութեան պաշտօնը:
1915-ի հերոսամարտին, կռուի առաջաւոր դիրքերու վրայ, քաջ զինավարժ, կարեւոր խումբի մը առաջնորդն է: Ապա՝ ուսուցչական պաշտօնով կ'անցնի Պաքու, 1917-ին՝ Երեւան, ուր կը վարէ Ամերիկեան Նպաստամատոյց Ընկերութեան բաժանմունքներէն մէկը։ Նոյն թուականի վերջերուն կը հրաւիրուի Թաւրիզի Հայ Երիցական Եկեղեցիի հովուութեան, Պարսկաստան:
Թրքական արշաւանքին հետեւանքով կ'անցնի Հայաստան եւ կը հովուէ տեղւոյն Աւետ. եկեղեցին: Անգլիական զինուորական իշխանութեանց ձեռքով սննդակայաններ կը հիմնէ Համատան-Քիրմանշահ-Պաղտատ գիծին վրայ՝ օգնելու Վասպուրականի երկրորդ արտագաղթին ենթարկուող իր հայրենակիցներուն:
Նոյն տարին, կը ղրկուի Պաղտատ իբրեւ Թեհրան-ի Ազգային խորհուրդի ներկայացուցիչ անգլիական իշխանութեան մօտ, ծառայելու 20,000 հայ տարագիրներու:
Պաքուպայի անապատին մէջ կը հիմնէ ու կը վարէ Հ.Բ.Ը. Միութեան Վասպուրական եւ Արարատեան երկսեռ որբանոցները:
1919-ին վերադառնալով Հայաստան, կը պաշտօնավարէ ելեւմտական նախարարութեան մէջ։ Ապա Ամերիկեան Նպաստամատոյցի կողմէ կը նշանակուի Ղամարլուի ենթաշրջանի նպաստի գործին վարիչ:
Կարճ շրջանի մը համար, Լոնտոնի «Լորտ Մեյըրզ ֆընտ» կազմակերպութեան Հայաստանի ներկայացուցիչ կը նշանակուի: Միաժամանակ կը վարէ Երեւան հրատարակուող «Հայաստանի Ձայն»-ի խմբագրւթիւնը:
1921-ին կը վերադառնայ Թաւրիզ՝ իր նախկին հովուական պաշտօնին:
1923-ին Վեր. Արսէն Կէօրկիզեան կ'անցնի Միացեալ Նահանգներ, ուր եկեղեցական ու հովուական պաշտօններու կողքին (Նիւ Ճըրզի, Ֆրէզնօ, Ֆաուլըր, Սեյլըմ, Հեյվըրհիլ, Փրովիտընս) կարեւոր պաշտօններ կը ստանձնէ Հայ Աւետ. Եկեղեցիներու Միութեան դաշտին մէջ, միաժամանակ՝ Փրինսթընի եւ Եունիըն համալսարաններու մէջ հետեւելով աստուածաբանական բարձրագոյն ուսման: