cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մատակասքար
Գրականութիւն
Կղզիին մէջ ապրած ու ստեղծագործած են՝ Ժան Ժոսեֆ Րապեարիվելօ Jean-Joseph Rabearivelo (1901-1937․ ան կը նկատուի Ափրիկեցի առաջին արդի բանաստեղծը) եւ Իլի Րիճաոներսըն Elie Rajaonarison՝  Մալակասի նոր հոսանքի բանաստեղծութեան առաջնահերթը։
Արուեստ
Մատակասքարին մէջ զարգացած է Մալակասի երաժշտութիւնը․ կը միախմբէ տասնեակէ աւելի տեղական երաժշտութիւններու տեսակներ, ինչպէս օրինակ՝ ծովեզերեայ սալեկի Salegy եւ բարձրադիր շրջաններու հիրակասի Hiragasy երաժշտութիւնը։
Տարածուած է նաեւ փայտի վրայ քանդակագործութիւնը։  Զաֆիմանիրի ժողովուրդին զարդի եւ գործառնութեան աւանդական ատաղձագործութիւնը արձանագրուած է Եունեսքոյի Անշօշափելի Ժառանգութեան Ցուցակին մէջ (2008)։
Մարզական
Մատակասքարի մէջ ծնունդ առած են բաւական աւանդական մարզական ժամանցներ (թեթեւ զբաղումներ)․ մորէյնկի պատերազմական արուեստը moraingy, զեպու zebu (սապատ արջառի տեսակ) ըմբշամարտը եւ ֆենուրնէ Fanorona (երկու հոգիով խաղցուած սեղանի խաղ)։
Արեւմտեան մարզական խաղեր եւս թափանցած են կղզիին մէջ վերջին երկու դարերուն ընթացքին, ինչպէս օրինակ՝ Րակպի խմբային խաղը, որ դարձած է Մատակասքարի ազգային խաղը։   Բնակչութեան մօտ տարածուած են նաեւ ոտնագնդակը, կողովագնդակը, ֆրանսական փեթանք pétanque խաղը, ինչպէս նաեւ բոլոր համաշխարհային հաւանութիւն ունեցող խաղերը։
1964-ին Մատակասքար առաջին անգամ ըլլալով կը մասնակցի Ողիմպիական Խաղերուն։  Իր մասնակցութիւնը նաեւ կը բերէ Ափրիկեան խաղերուն։
Բաւական տարածուած է նաեւ Սկաուտութիւնը․ 2011-ին կը հաշուէ 14 905 անդամներ։
Խոհանոց
Մատակասքարի խոհանոցը ազդուած է հարաւ-արեւելեան Ասիոյ, Ափրիկեան, Հնդկական, Չինական եւ Եւրոպական խոհանոցներէն։  Սակայն հիմնական կերակուրը կը բաղկանայ բրինձէ vary եւ «լաոքա»է laoka (կանանչեղէններու բաղագրութիւն մը, շատ անգամ  միսով ճոխացած)։  Ճաշերուն յաճախ կ՛ընկերակցին մանկոյէ mango եւ լիմոնէ պատրաստուած թթուաշի տեսակներ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Երկիրներ ըստ ցամաքամասի Ստորոգութիւն:Ափրիկէի երկիրներ Ստորոգութիւն:Կղզի պետութիւններ Ստորոգութիւն:Հնդկական Ովկիանոսի կղզիներ
Ցոլինէ Շամլեան Աֆարեան
Ցոլինէ Շամլեան Աֆարեան (ծնած է 3 Ապրիլ 1961-ին,Պէյրութ, Լիբանան - 13 Յուլիս 2019-ին Մոնթրէալ, Գանատա): Մոնթրէալի Ս. Յակոբ Ազգային վարժարանի նախկին փոխ տնօրէն եւ «Հորիզոն»ի երկարամեայ աշխատակից:
Կենսագրութիւն
Ցոլինէ Շամլեան Աֆարեան նախնական եւ երկրորդական ուսումը ստացած է Պէյրութի Նշան Փալանճեան ճեմարանին մէջ, ապա յաճախած է AUB համալսարանը եւ մասնագիտացած՝ քիմիագիտութեան մէջ:
1984-ին փոխադրուած է Գանատա, Մոնթրէալ, ուր շարունակած է իր ուսումը UdeM-ի մէջ՝ հաղորդակցութեան ապա կրթական բաժանմունքներուն դասընթացքներուն հետեւելով:
1991-ին ամուսնացած է Վիգէն Աֆարեանի հետ, եւ բախտաւորուած են դուստրով մը՝ Արեւիկ:
Ցոլինէն կնքեց իր մահկանացուն Շաբաթ, 13 Յուլիս 2019-ին, Sacre Cœur հիւանդանոցին մէջ, յետ կարճատեւ հիւանդութեան: Տան կարգը տեղի պիտի ունենայ Ս. Յակոբ Առաջ. Մայր եկեղեցւոյ մէջ, Երեքշաբթի, 16 Յուլիսին, երեկոյեան ժամը 7:00-ին, եկեղեցւոյ կարգը՝ Չորեքշաբթի, 17 Յուլիսին, կէսօրէ առաջ ժամը 11:00-ին, իսկ գերեզմանի կարգը՝ L’Éspérance գերեզմանատան մէջ, Ste Dorothée:
Ուսուցչական ասպարէզ
Ցոլինէ Շամլեան Աֆարեան Մոնթրէալ հաստատուելէն անմիջապէս ետք, 1986-2016 պաշտօնավարած է Սուրբ Յակոբ Ազգային վարժարանին մէջ, նախ որպէս շաբաթօրեայի եւ ամէնօրեայի հայերէնի ուսուցչուհի, ապա որպէս փոխ տնօրէնուհի:
Մամուլի աշխատակից եւ «Հայ կեդրոնի ձայն» ռատիոժամ
1995-2008 Ցոլինէ Շամլեան Աֆարեանանխափան կերպով աշխատակցած է «Հորիզոն» շաբաթաթերթին «Գանատական Հորիզոն» եւ «Գանատահայ Հորիզոն» սիւնակներով, ինչպէս նաեւ 15 տարիէ ի վեր կը ղեկավարէր «Հայ կեդրոնի ձայն» ռատիոժամը:
Անդամակցութիւն
Ցոլինէ Շամլեան Աֆարեան Լիբանանի մէջ անդամակցած է ՀՅԴ Լիբանանի երիտասարդական միութեան եւ ՀՅԴ Զաւարեան ուսանողական միութեան, իսկ Գանատա փոխադրուելէն ետք եղած է ՀՅԴ Մոնթրէալի «Միհրան Փափազեան» կոմիտէի եւ Հայ Դատի յանձնախումբի անդամ, Կեդրոնական կոմիտէի գործավար եւ Լաւալի «Սարգիս Զէյթլեան» կոմիտէի գործավար: Ան եղած է նաեւ հաւատաւոր ՀՕՄ-ուհի:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1961 ծնունդներ (արւմտ.) Ստորոգութիւն:Լիբանան ծնածներ (արւմտ.) Ստորոգութիւն:2019 մահացածներ (արւմտ.) Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ (արւմտ.) Ստորոգութիւն:Մոնթրէալի Ս. Յակոբ Ազգային վարժարանի նախկին փոխ տնօրէններ (արւմտ.) Ստորոգութիւն:«Հորիզոն» շաբաթաթերթի աշխատակիցներ (արւմտ․) Ստորոգութիւն:Լաւալի «Սարգիս Զէյթլեան» կոմիտէի գործավարներ (արւմտ.) Ստորոգութիւն:Հայ Դատի յանձնախումբի անդամ (արւմտ․) Ստորոգութիւն:Հաւատաւոր ՀՕՄ-ուհիներ (արւմտ.)
Ասողիկ Քհնյ. Ժանկոչեան
'''Տ. Ասողիկ Աւագ Քհնյ. Ժամկոչեան (ծնած է 1953, Հալէպ)'''
Կենսագրութիւն
Աւազանի անունով Անդրանիկ, որդի Յակոբ եւ Էֆրոնի, ծնած է Այնթապցի ծնողքէ, Հալէպ, 1953-ին։
Նախնական կրթութիւնը ստացած է Ազգ. Մեսրոպեան վարժարանէն եւ շրջանաւարտ եղած է 1967-ին։
Մանկութեան կորսնցուցած է իր հայրը։ Ծնողքին տնտեսական խեղճ պայմանները պատճառ եղած են, որ Անդրանիկ նետուի կեանքի ազատ ասպարէզ, տան ապրուստը հոգալու համար։ Մինչեւ 1972 հետեւած է արհեստի։
Փոքր տարիքէն յաճախած է եկեղեցի, ապա եղած է դպիր Ս. Գէորգ եկեղեցւոյ, ուր ծառայած է մինչեւ 1976։ Այնուհետեւ, իր հայրենակցական պատկանելիութիւնը զինք առաջնորդած է Ս. Աստուածածին եկեղեցի, ուր իբրեւեւ եկեղեցականուէր անձնաւորութիւն, ծառայած է երկար տարիներ։
Յաճախած է Կիրակնօրեայ վարժարան, որ աւարտելէ ետք, քանի մը տարի վարած է ուսուցչութեան պաշտօն։
1972-ին ընդունուած է դպրեվանքի քահանայից դասարան։ Երկու տարի օրինաւորապէս հետեւելով դասընթացքին, շրջանաւարտ եղած է 1974-ին։ Նոյն տարին ձեռնադրուած է սարկաւագ Անթիլիասի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ մայր տաճարին մէջ, ձեռամբ դպրեվանքի տեսուչ՝ Գերղ. Տ. Արտաւազդ Արք. Թրթոեանի։ Նոյն տարին վերադառնալով Սուրիա վարած է Րաքքայի Ազգային Նուպարեան Վարժարանի Տնօրէնի պաշտոնը:
1976-ին կը վերադառնայ Հալէպ եւ զինուորական ծառայութիւնը կը կատարէ Սուրիական բանակին մէջ մինչեւ 1980։
Կ'ընտրէ իր կեանքի ընկեր՝ օրդ. Սոնա Գույումճեանը, որուն հետ կը պսակուի 18 Ապրիլ 1982-ին, ձեռամբ Տ. Գալուստ Քհնյ. Էքմէքճեանի, Ս. Գէորգ եկեղեցւոյ մէջ եւ կ'ունենայ երեք մանչ զաւակներ՝ Յակոբ, Ասպետ եւ Գէորգ։
1994-1955ի շրջանին, դասաւանդած է Հալէպի Կրթասիրաց Վարժարանէն ներս՝ իբր Կրօնքի Ուսուցիչ: Տասը տարի նոյն Եկեղեցւոյ մէջ ծառայելէ յետոյ՝ անցած է Աթէնք, Յունաստան, ուր ծառայած է մինչեւ 2001 թուականը՝ Նէոս Գոզմոսի Սբ. Կարապետ եկեղեցւոյ մէջ: Պարագաներու բերումով, 2001ին անցած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ (Լոս Անճելըս), ուր մինչեւ վերջերս կը կատարէր իր Քահանայական ծառայութիւնը:
2007 թուականին կը ծանօթանայ Սոնա Արապաճեանին եւ կը կազմէ ընտանիք:
Հանգուցեալ Տէր Հայրը Արեւմտեան Թեմէն ներս ծառայած է զանազան եկեղեցիներ եւ համայնքներ. - 2003ին Փասատենայի Սբ. Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցի, 2004ին Լաս Վեկասի համայնքէն ներս, 2004¬2006ին Whittierի համայնքէն ներս եւ 2006ին ալ եղած է Հոգեւոր Հովիւը Սաքրամենթոյի Սբ. Յակոբ Եկեղեցւոյ:
2016-ին հանգուցեալ Տէր Հայրը բախտաւորուած է առաջին թոռնիկով (Մեղրի), որուն ծնունդը բացառիկ ուրախութիւն պատճառած  է իրեն:
Զաւակներուն վկայութեամբ, Տէր Հայրը եղած է բացառիկ «հայր» մը, բառին իսկական նշանակութեամբ: Ան օժտուած էր հնչեղ ձայնով մը, որ միշտ օգտագործեց Աստուծոյ փառաբանութեան եւ եկեղեցւոյ պայծառութեան համար: Տէր Հօր անձին մէջ ցայտուն էին բարութեան, ծառայութեան եւ եկեղեցասիրութեան առաքինութիւնները:
Նկարագրի Ուշագրաւ Յատկանիշներ
Ա.- Երաժշտասիրութիւն Բ.- Եկեղեցասիրական
Օգտագործուած Աղբիւրներ
1.-Ինքնակենսագրութիւն 2.-Գործակիցներու Վկայութիւններ
Նորա Արմանի
Նորա Արմանի (Էքսէրճեան, ), թատրոնի եւ շարժապատկերի հայազգի դերասանուհի, բեմադրիչ, Գաբրիէլ Սունդուկեանի անուան ազգային ակադեմիական թատրոնի պատուաւոր անդամ, Երեւանեան թատերական փառատօնի դափնեկիր։
Կենսագրութիւն
Նորա Արմանին ծնած է Գահիրէ։ Յաճախած է Գահիրէի Նուպարեան ազգային վարժարանը, այնուհետեւ յաճախեր է անգլիական դպրոց։ Աւարտեր է Գահիրէիի Ամերիկեան համալսարանը՝ ուսանելով ընկերաբանութիւն եւ թատրոն։ Այնուհետեւ ուսանած է Լոնտոնի տնտեսութեան եւ քաղաքական գիտութիւններու դպրոցին մէջ (London School of Economics)։ Թատերական կրթութիւնը ստացեր է Լոնտոնի թատերական արուեստի թագաւորական ակադեմիոյ՝ (RADA) եւ Քալիֆորնիայի համալսարանի մէջ (UCLA)։ Հետեւեր է տարբեր թատերական ծրագիրներու Փարիզի եւ Լոնտոնի մէջ, աշխատակցելով Իրինա Պրուքի եւ անոր հօր աշակերտ՝ Եոշի Օիտայի հետ, Արիան Մնուշքինի (Theatre du Soleil) հետ։
1974 թուականէն համատեղ ելոյթներ ունեցեր է դերասան-բեմադրիչ Ժիրայր Փափազեանի հետ, որու հետ ամուսնացեր է 1977 թուականին։ Միասին հանդէս եկած են «Արարատեան կայան» ներկայացումի մէջ հայերէն, անգլերէն եւ ֆրանսերէն լեզուներով ։ Փարիզ հաստատուելէն յետոյ հիմներ է «Բարեւ» ֆիլմ ընկերութիւնը, նկարահանած «Հայֆա» շարժանկարը։ Ելոյթներ ունեցեր է Սիտնիի օփերային թատրոնի բեմին վրայ, Մեթրոփոլիթեն թանգարանի մէջ, Լոնտոնի Ռիվըրսայթ տաղաւարներու մէջ, Գահիրէի օփերայի մէջ։ 1993 թուականէն Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոնի պատուաւոր անդամ է։
Գլխաւոր դերեր ստանձներ է անգլիական BBC, եգիպտական TV եւ ամերիկեան CWTV հեռուստաընկերութիւններու հեռուստահաղորդաշարներու մէջ։ Նկարահանուեր է բազմաթիւ կարճամեթրաժ եւ լիամեթրաժ ֆիլմերու մէջ։
Նիւ Եորքի մէջ բեմադրեր է Ուիլիըմ Սարոյեանի, Ակնես Ժաուի, Ժան Փիեռ Պաքրիի, Ալեքսանտր Տիււմայի ստեղծագործութիւնները, Սարոյեանը՝ նաեւ Երեւանի մէջ։ Իր գրութիւնները եւ բանաստեղծութիւնները հրատարակուեր են տարբեր հաւաքածուներու մէջ։ «Բազմոցի վրայ՝ Նորա Արմանիի հետ» եւ «Ինձ մի ինքնութիւն փոխ տուէք, էլի» գործերը ձայնասփռուեր են Ֆրանսիական ռատիոյով եւ Նիւ Եորքի համալսարանի մէջ։ Կ'ապրի եւ կը ստեղծագործէ Նիւ Եորքի մէջ՝ ամուսնոյն՝ Արետ Սփանճեանի հետ, ծրագրերով հանդէս կու գայ Փարիզի եւ Երեւանի մէջ ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Գահիրէ ծնածներ Ստորոգութիւն:բուն ազգանունը կամ մականունը Իսքերճեան Ստորոգութիւն:հայ դերասաններ Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչ Ստորոգութիւն:Լոնտոնի տնտեսութեան եւ քաղաքական գիտութիւններու դպրոցի շրջանաւարտներ
Մարտիրոս Սարեան
Մարտիրոս Սարգիս Սարեան, Հայ մեծ նկարիչ, ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ (1960), ԽՍՀՄ Գեղարուեստի ակադեմիայի իսկական անդամ (1947), ՀՍՍՀ ԳԱ Ակադեմիկոս (1956), ընկերվարական աշխատանքի հերոս (1965), ՀՍՍՀ Նկարիչներու միութեան նախագահ (1945-1951)։
Կենսագրութիւն
Սարեանի նախնիները եղած են Անեցի, որ գաղթած են Ղրիմ, մասնակցած են տեղի, այսինքն՝ Ղրիմի հայկական գաղթավայրի հիմնադրման։ Իրենց շառաւիղները Ղրիմէն տեղափոխուեր եւ մասնակցեր են Նոր Նախիջեւան ի հայկական գաղութի ստեղծման։ 1895-ին Սարեան աւարտած է տեղի հանրակրթական երկլեզուական (հայերէն, ռուսերէն) ուսումնարանը։ Հմայեակ Արծաթպանեան ի ղեկավարութեամբ մասնագիտական նախնական գիտելիքներ ստանալէն ետք, 1897-1904-ին ուսանած է Մոսկուայի գեղանկարչութեան, քանդակագործութեան եւ ճարտարապետութեան ուսումնարանի գեղանկարչութեան բաժինը։ 1901-ին, առաջին անգամ, մեկնած է Կովկաս, եղած է Երեւան, Աշտարակ, Վաղարշապատ, Սեւան, 1902-ին՝ Անի։ Ճամբորդութեան ընթացքին, ինչպէս եւ հետագայ տարիներուն, յափշտակութեամբ ուսումնասիրած է իր ժողովուրդի պատմութիւնը, նիստուկացը, մշակոյթ ը, ճարտարապետութեան, քանդակագործութեան, որմնանկարչութեան եւ զարդարա-կիրառական արուեստի յուշարձանները, որ վճռական ազդեցութիւն ունեցած է Սարեանի աշխարհայեացքին եւ ստեղծագործական մեթոտի կամ ոճի եւ եղանակի ձեւաւորման ու զարգացման վրայ։
1903-ին աւարտած է ուսումնարանի հիմնական դասընթացքը եւ մօտ երկու տարի կատարելագործած նոյն հաստատութեան կից Վ. Ա. Սերովի եւ Կ. Ա. Կորովինի «Դիմանկարի արուեստանոցը»։ Ուսումնառութեան տարիներուն մօտիկէն հաղորդակցած է ռուս մտաւորականութեան լաւագոյն ներկայացուցիչներէն շատերուն հետ, որ զգալի նշանակութիւն ունեցած է իր յառաջադէմ մտաւորականի եւ քաղաքացի արուեստագէտի դիրքորոշման մէջ։
Արդէն ինքնուրոյն դիմագիծ ու ոճ ունեցող արուեստագէտը, յաճախ ճանապարհորդած է. 1910-ին եղած է Կոստանդնուպոլիս, 1911-ին՝ Եգիպտոս, 1913-ին՝ Պարսկաստան։ Վերադառնալով ուղեւորութիւններէն՝ Սարեան աշխուժօրէն մասնակցած է «Ոսկէ Գեղմ» («Золотое руно»), «Արուեստի Աշխարհ» («Мир искусства») եւ այլ ընկերութիւններու ցուցահանդէսներուն։ «Գլիցինիաներ» (անգլ.՝ Wisteria այսինքն Ամենագեղեցիկ փաթթուող բոյսերէն մէկը), «Մրգեղէնի Կրպակ», «Փողոց Կոստանդնուպոլիս» (երեքն ալ՝ 1910 թ.) նկարները առաջին անգամ գնած է Թրեթեաքով (The Tretyakov Gallery) պատկերասրահը։
1915-ին, Մեծ Եղեռն ի օրերուն Սարեան աշխատած է «Հայերուն օգնող մոսկովեան կոմիտէին մէջ»։ Մեկնած է Էջմիածին՝ թրքական սուրէն հալածուած հայ գաղթականներուն տեղը՝ օգնութիւն ցոյց տալու համար։ Յովհաննէս Թումանեան ի, Գ. Յովսէփեանի եւ հայ այլ մտաւորականներուն հետ, մոլեգնող համաճարակի պայմաններուն, բոլոր ջանքերը գործադրած է Արեւելեան Հայաստան ապաստանած արեւմտահայերուն վերջին մնացորդներուն մահուան ճիրաններէն փրկելու համար, անքուն գիշերներու եւ իր տեսածին հետեւանքով՝ ծանր տպաւորութեան տակ հոգեկան ցնցում ստանալով։ Յովհաննէս Թումանեանի յանձնարարութեամբ Սարեանին տեղափոխած են Թիֆլիս՝ հիւանդանոց։ 1916-ին, Վ. Սուրենեանցի, Փ. Թերլեմեզեանի, Ե. Թադեւոսեանի եւ այլոց հետ մասնակցած էր Հայ արուեստագէտներու միութեան ստեղծման, Վ. Սուրենեանցի հետ ձեւաւորած են Վ. Պրեասովի «Հայ պոէզիան հնագոյն ժամանակներէն մինչեւ մեր օրերը» ծաղկաբանութիւնը (անգլ.՝ anthology), 1919-ին Նոր Նախիջեւանին մէջ հիմնած է գաւառագիտական թանգարան։
Հայաստանի մէջ սովետական կարգերը հաստատուելէ ետք, Սարեան 1921-ին ընտանիքով տեղափոխուած եւ մշտական բնակութիւն հաստատած է Երեւան, ուր 5 Մայիս 1972-ին մահացած է։ Թաղուած է Երեւանի Կոմիտասի անուան պանթէոն ին մէջ։ 1967-ին Երեւանի մէջ բացուած է Սարեանի տուն-թանգարան ը, ուր կը գտնուի իր ստեղծագործական ժառանգութենէն զգալի մաս մը։ Սարեանի գործերը կեդրոնացուած են Հայաստանի պետական պատկերասրահին եւ անոր մասնաճիւղերուն մէջ, ինչպէս եւ Թրեթեաքով պատկերասրահին, ԱՊՀ երկիրներու տարբեր թանգարաններուն, ԱՄՆ-ի, Ֆրանսա յի եւ այլ երկիրներու մասնաւոր հաւաքածուներուն մէջ։
Ստեղծագործական Գործունէութիւն
Սարեան ստեղծած է դիմանկարներ, բնանկարներ, անկենդան առարկաներ (Ֆրանս.՝ Nature morte - անգլ.՝ still life), վահանակներ (panel), ձեւաւորուած գիրքեր, բեմանկարչական գործեր։ Իրեն համար չեն եղած կարեւոր ու երկրորդական ժանրեր կամ տեսակներ։ Գեղարուստական որակը նկարիչին համար դարձած էր հիմնական նպատակ։
Իր 1896-1903-ի երկերը՝ («Մօր Դիմանկարը», 1898, «Կովեր», 1899, «Ուսթիան Սարեանի Դիմանկարը», 1900, «Ինքնադիմանկար», «Մաքրավանք», երկուքն ալ՝ 1902, «Սոֆիա Միանսարեան», 1903) տրուած է առարկաներու իրապաշտութիւն ը, «քանդակային» կառուցուածքը։ Երանգը եւ կամ գունաւորումը (աքրոմատիք achromatic) գունաթափ կամ անգոյն է ու «թանգարանային»։ Գերակշռող մոխրաշագանակագոյնը կը կատարէ լոյսի ու ստուերի աստիճանաւորումը իրականացնող դերը։ Ձեւը կը սահմանափակուի իրականի արտաքին-բնագիտական հաւաստիութիւնը (credibility) վերարտադրելով։
Առաջին շրջան
Ստեղծագործութեան առաջին շրջանին (1904-1909) Սարեան հրաժարած է աւանդական մտածելակերպէն՝ ստեղծելով նոր ու նորարարական արուեստ մը, որ ժամանակի յառաջադէմ մտաւորականութիւնը ընդունած եւ կոչած է «սարեանական»։ Այդ տարիներուն ան ծանօթացած է ֆրանսական նորագոյն շրջանի գեղանկարչութեան (ըստ Ի. Ս. Շչուքինի հարուստ հաւաքածոյի եւ «Ոսկէ գեղմ» ամսագիրի ցուցահանդէսներուն), եւ առաւելապէս համոզուած է իր ստեղծագործական որոնումներու ճշմարտացիութեան մէջ։ 1907-ին ան մասնակցած է «Երկնագոյն վարդ» («Голубая роза»)՝ ներկայացնելով «Հեքիաթներ եւ երազներ» երեւակայական պատկերներու մեծ շարքը («Լուսնկայ գիշեր», 1904, «Հեքիաթ։ Արարատի ստորոտին», 1904, «Ծաղկած սարեր», 1905, «Փերիների լիճը», 1905, «Լուսնի կախարդանքը», 1906, «Համբոյր», 1906, «Յովազներ», 1907, «Գիսաստղ», 1907, «Յովազը եւ կանայք», 1908, «Տապ։ Վազող շուն», 1909)։ «Հեքիաթներ եւ երազներ»ով Սարեան մերժած է աւանդական, «թանգարանային» բաւականին մութ գոյնն ու երանգը։ Սակայն իրեն խորթ էր նաեւ գունալուսային անցողիկ տպաւորութիւններու, առարկաներու արտաքինի վրայ թրթռացող ելեւէջներու տպաւորապաշտական ամրագրումը։ Ան ստեղծագործած է բացասելով գոյնի ընկալման առօրեայ փորձի տուեալներու անմիջական վերարտացոլումը։ Պատկերուող բոլոր առարկաներն ու արարածները մեկնաբանած է որպէս լիարժէք պայմանաւորական, գունալուսաճառագայթումի ներքին զօրութեամբ օժտուած հոգի էակներ։ Սարեանի բներգները (motif) բնոյթով պատմողական չեն։ Անոնք ծառերով, եղնիկներով, սարերով, մարդոց եւ այլազան կենդանիներու կերպարանքներով կազմակերպուած երեւակայական վիճակներ են, որոնք կը բացառեն կամ կը վերացնեն աւանդական «գրական» սիւժէն։ «Հեքիաթներ եւ երազներ»ով միահիւսուած են մանկական անմիջականութիւնը եւ իմաստունի խոհը։ Էութեամբ նոյնինքն պանթէիստական, այսինքն՝ համաստուածական, շարքը դիտողին կը ներշնչէ կեանքի առօրեայէն բարձրանալու եւ մայր բնութեան, տիեզերքի անսահմանութեան մէջ յաւերժանալու բերկրալից տենչը։
Երկրորդ շրջան
Ի տարբերութիւն «Հեքիաթներ եւ երազներ»ուն, Սարեանի ստեղծագործութեան երկրորդ շրջանի (1910-ական թուականներ) երկերը՝ «Կ. Պոլիս։ Փողոց։ Կէսօր», 1910, «Ի. Ս. Շչուքինի դիմանկարը», 1910, «Փիւնիկեան արմաւենի, 1911, «Եգիպտական գիշեր», 1911, «Պանաններ», 1911, «Գ. Լեւոնեան», 1912, «Պարսկական նաթիւրմորթ», 1913, «Քաղաքիկի ծաղիկները», 1914, «Ա. Ծատուրեան», 1915, «Ծաղիկներ», 1916, «Դաշտային ծաղիկներ», 1918) բներգականով (thematic) երեւակայական չեն։ Անոնք ստեղծուած են յատուկ-իրական բներգներներով (motif)։ Բայց կերպաւորման ընդհանուր-գեղապաշտութեան քանի մը սկզբունքներով դարձեալ, ճիշդ է ինքնին, կը զարգացնեն նախորդ շրջանի գործերու տեսիլքային կողմնորոշումը։ Ըլլան ծաղիկներ կամ պտուղներ, մարդիկ կամ կենդանիներ, բնապատկերներ կամ կենցաղի առարկաներ՝ նկարիչի 1910-ական թուականներու կտաւները ստացած են ընդհանրացուած բնութագրութիւն, վերածուելով հաւաքական, կոթողային-դիւցազնային կերպարներու։
Բացայայտելով եզակիօրէն պարփակուած յատուկ նիւթի յատկանշական գիծերը եւ անոնք երեւակայականօրէն վերամիաւորելով, Սարեան ստեղծած է էութեամբ մտահայեցողական տեսիլքներ, որոնք կը խորհրդանշեն «բնութիւնը յաւիտենական շարժման մէջ պահող համատիեզերական կենսաուժի գոյութիւնը» եւ նկարիչի համաստուածական հաւատամքը, անմահութեան, երջանկութեան եւ ազատութեան գաղափարները։
Սարեանի 1910-ական թուականներու գործերը՝ այդ զմայլելի աշխարհներուն մէջ համակուած եւ հնչեղ, հակադիր եւ համագիր գոյները, համադրական գիծերը, լուսաստուերները եւ ողորկութիւնները կ՝արտայայտեն կեանքի յաւերժութեան խորհրդաւոր ներզգացողութիւնը (intuition) եւ ներըմբռնողութիւնը։ Այդ գործերով Սարեան համաձուլած է Փոլ Կոկենի գեղազարդային (decorative) նկարչագեղային գունամտածողութիւնը, եռաչափ ծաւալաձեւի սեզանեան ըմբռնումը, Վինսընթ Վան Կոկ ի շեշտուած գունագծային տեսակէտը եւ հայ միջնադարեան մանրանկարչութեան, որմնանկարչութեան, ճարտարապետութեան շարք մը սկզբունքները՝ ստանալով նոր, բացարձակապէս սարեանական արժէք եւ որակ մը։ Եւ այդ լիակատար կարողութիւնը սարեանին տուած է վճռելու երանգներու ենթակարգութեան, «գծանկարչական graphic» գիծի ու համասեռ մակերեսներու, տարանջատուած լոյսի եւ ստուերի փոխյարաբերման, առարկայի ու տարածութեան կառուցական-երկրաչափական կառուցման, բաղադրամասերու համադրութեան եւ ներդաշնակութեան միջեւ ուժեղ եւ կայուն հաւասարակշռութեան ստեղծման։
Արեւելքի եւ Եւրոպա յի գեղարուեստական մտածելակերպի զուգորդման բարդ խնդիրները, ամենակարեւոր խնդիրները, որոնք զբաղեցուցած են Սարեանի սերունդի եւ Սարեանի չափանիշով բոլոր մեծերուն՝ (Մարք Շակալ, Փապլօ Փիքասօ, Անրի Մաթիս, Ժ. Պրաք, Ժ. Ռուօ, Վ. Քանտինսքի), եւ որոնցմով ալ սահմանուած էր 10-րդ դարու նորարարական գեղանկարչական ըմբռնումներու զարգացումը։
Երրորդ շրջան
Հայաստան ի մէջ սովետական կարգերու հաստատումէն ետք Սարեան 1921-ին ընտանիքով տեղափոխուած եւ մշտական բնակութիւն հաստատած է Երեւան։ Սկսած անոր բեղմնաւոր կեանքի նոր՝ երրորդ (1920-72) շրջանը։ Աշխարհի տարբեր վայրերէն հայրենիք վերադարձած գիտնականներու, արուէստագետներու, գրողներու հետ լծուած է նորագոյն ժամանակի հայ մշակոյթի եւ մշակութային շարք մը օճախներու ստեղծման։ 1921-ին նշանակուած է նոր կազմակերպուող Հայաստանի պետական թանգարան ի վարիչ։ Իր նպաստը բերած է Հայաստանի հնութիւններու եւ գեղարուեստի պահպանման կոմիտէի (նախագահ), Հայաստանի կերպարուեստի աշխատողներու միութեան, Երեւանի գեղարուեստական ուսումնարանի կազմակերպութեան։
1921 թուականին Յակոբ Կոճոյեան ի հետ ստեղծած է խորհրդային Հայաստանի զինանշանը, ընտրուած Հայաստանի կերպարուեստի աշխատողներու միութեան առաջին նախագահ։ 1924-ին մասնակցած է Վենետիկ ի երկամեայ «Պիէնալէ»ի 14-րդ ցուցահանդէսին։ 1928-ին Փարիզ ի «Ժիրար» պատկերասրահին մէջ բացուած է Սարեանի անհատական ցուցահանդէսը։ Այդտեղ ցուցադրուած աշխատանքները հայրենիք տեղափոխող «Ֆրիժի» նաւուն վրայ հրդեհ առաջացած է, այրած է նկարներուն մեծ մասը։ 1937-ին Փարիզի մէջ բացուած համաշխարհային ցուցահանդէսի ԽՍՀՄ-ի տաղաւարի գեղազարդային պաստառի համար ստացած է Մեծ մրցանակ։ 1923-էն ստեղծած է հայրենասիրական ոգիով տոգորուած պաստառներ, դիմանկարներ, բնանկարներ, նաթիւրմորթեր («Հայաստան», «Լեռներ։ Հայաստան», «Եղիշէ Չարենցի դիմանկարը», «Արեւոտ բնանկար», չորսն ալ՝ 1923, «Աշնանային մառախլապատ օր», 1928, «Զանգուի ափը», 1930, «Ծաղիկներ», 1945, նկարիչ Ս. Աղաճանեանի, 1930, Թ. Թորամանեանի, 1934, Ս. Մալխասեանի, 1943, դիմանկարները, «Երանոսի լեռները», 1951, «Բակի անկիւն», 1953)։
Այս շրջանին արմատապէս կերպարանափոխուած են Սարեանի բանաստեղծական ու արուեստագիտական շարք մը սկզբունքները։ Իրականութեան հետ խիստ միջնորդաւորուած այն յարաբերութիւնը, որ բնորոշ էր անոր նախորդ շրջանի երկերուն, այժմ դարձած է անհամեմատ աւելի անմիջական։
Երեւակայական եւ կեանքի իտէալական-երկրաչափական կաղապարումը զիջած են շօշափելի առարկայական եւ առօրեայ-բնական պատկերացումներուն։ Իր ակնթարթային արագութեամբ կատարած պատկերներուն՝ Սարեանը, կրկին հետազօտած է Հայաստանը՝ աշխատելով որքան կարելի է ե՛ւ մօտ ու հարազատ ըլլալ անոր եւ անոր ներքին ու արտաքին բազմակերպ բացայայտումներուն։ Քառասունէն աւելի տարիներու ընթացքին ստեղծած բազմաքանակ երկերուն անմիջապէս կարելի է տարբերակել Արարատեան հովիտի, Սեւանի աւազան ի, Արագած ի փէշերու, Լոռուան, Զանգեզուրի եւ այլ վայրերու բնապատկերները։ Բներգի մասնայատկութիւնը առկայ է այն աստիճան, որ կը թուայ թէ գործ ունիս «նկարիչ-երկրաբանի», «նկարիչ-աշխարհագրագէտի», «նկարիչ-բուսաբանի» հետ։
Գիրքարուեստ եւ բեմանկարչութիւն
Սարեան մեծ ներդրում կատարած է 20-րդ դարու հայկական գիրքարուեստի եւ բեմանկարչութեան ասպարէզներուն մէջ։ Շատ չեն Սարեանի գիրքի ձեւաւորումները, սակայն ունին նոյն որակը, որքան նկարիչի միւս ոճի երկերը։ Անոնց ձեւաբանական, գիտարուեստական հնարքները եւս ճկուն ու բազմազան են։ Չնայած իր նկարազարդումներուն մէջ խստօրէն հետեւած է գրական երկի պատմական գործողութեան, շարժառիթներուն ու բովանդակութեան, անոնք ունին նաեւ ինքնորոյն կերպարուեստային արժէք (Ա. Իսահակեան ի «Բանաստեղծութիւններ»ու (1929), Յ. Թումանեան ի «Հեքիաթներ»ու (1930), «Հայկական Հեքիաթներ»ու (1930), Ե. Չարենց ի «Երկիր Նայիրի»ի (1933), Ֆիրտուսի «Ռոստամ եւ Սոհրապ»ի (1934) նկարազարդումները եւ այլն: Սարեանի բեմանկարչական երկերը արուեստի իսկական գլուխ գործոցներն են: 1923 թուականին ստեղծած է Հայաստան ի Առաջին պետթատրոնի վարագոյրը, ինչով խորհրդանշած է հայ ժողովուրդի կենսունակութիւնը: Սարեանի բեմանկարչական գործերը նոյնպէս կը բնորոշուին կոթողականութեամբ, ներթափանցուած են էպիքական հզօր շունչով, ճարտարապետօրէն կառուցիկ են եւ ունին խորապէս ազգային նկարագիր: Ան հոգեհարազատ մնացած է բեմադրուող երկի ոգիին եւ դարձած է բեմադրող ռեժիսորի համահեղինակ: Ձեւաւորուած է Ալեքսանդր Սպենտիարեան ի «Ալմաստ» (1930, Օտեսայի օփերայի եւ պալէթի թատրոն, 1933, Երեւան ի Սպենտիարեանի անուան օփերայի եւ պալէթի թատրոն, 1939 թուականին՝ Մոսկուա յի մէջ Հայ արուեստի եւ գրականութեան առաջին տասնօրեակի առիթով, ՍՍՀՄ պետական մրցանակ, 1941), Ռիմսքի Քորսաքովի «Ոսկէ Աքլորիկ» (1932, Մոսկուայի Սթանիսլաւսքիի անուան օփերային թատրոն, 2-րդ արար), Յ. Ստեփանեանի «Քաջ Նազար» (1935, Սպենտիարեանի անուան օփերայի եւ պալէթի թատրոն), Է. Տէ Ֆիլիփոյի «Ֆիլումենա Մարթուրանօ» (1956, Մոսկուայի Վանթանկովի անուան թատրոն), Ա. Տիգրանեան ի «Դաւիթ Բեկ» (1956, Սպենտիարեանի անուան օփերայի եւ պալէթի թատրոն), Ե. Եսայեանի եւ Միրզոյեան ի մասնակցութեամբ) բեմադրութիւնները։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:16 Փետրուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:5 Մայիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ Ստորոգութիւն:ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչներ
Սարեկիկ
Սարեկիկ, կարմրակուրծիկ (Pyrrhula pyrrhula), ճնճղուկազգիներու կարգի սերինոսներու ընտանիքի թռչուն։ Նստակեաց է, քիչ տարածուած։
Արտաքին տեսք
Մարմնի երկարութիւնը 14,5-16սմ է, թեւերու բացուածքը՝ 22-29սմ, կշիռք՝ 25-29գկ։ Մարմինը գէր է, կտուցը՝ հաստ, մուգ գոյն, գոտկատեղը եւ ներքնապոչը՝ ճերմակ։ Կզակը, թեւերը եւ պոչը սեւ են, թեւի միջին հատուածին մէջ կայ բաց մոխրագույն շերտ մը։ Արուի մարմինը ներքեւի կողմէն եւ դէմքի ստորի մասը մուգ վարդագույն են, մեջքը՝ մոխրագույն։ Էգի մեջքը դարչնամոխրագույն է, մարմինը ներքեւէն՝ խամրած նարնջագույն-դարչնագույն։ Երիտասարդը նման է էգին, սակայն գլուխը եւ թեւաշերտերը միատարր դեղնավուն դարչնագույն են։ Սովորական սարեկիկները կը հանդիպին զոյգերով կամ փոքր խմբերով, կը պահուըտին ցած հասակով խիտ բոյսերու մէջ։
Տարածում
Տարածուած է Եւրոպայի մէջ, Ասիաի, նախկին ՍՍՀՄ-ի անտառային բաժիներուն մէջ (բացի Հիւսիսային մասէն) եւ Կովկասի փշատերեւ լեռնային անտառներուն մէջ։
Հայաստանի մէջ տարածուած են սովորական եւ անապատային սարեկիկները։ Կը բնակի սաղարթախիտ եւ խառնանտառներու մէջ, անտառապատ գետահովիտներուն մէջ։
Կենսակերպ
Կը սնանի սերմերով, բոյսերու բողբոջներով, որոշ անողնաշարաւորներով։ Արուներու վաղ գարնանային երգը (ոչ հաճախ կ'երգեն նաեւ էգերը) եւ հարսանեկան զոյգերու ձեւավորումը՝ Փետրուար 2-րդ կիսուն։ Հաւկիթ ածելու ժամանակաշրջանին պատրաստ բները կը գրանցուին Մարտի կէսերուն Մայիս-Յունիս։ Բոյնը գաւաթաձեւ է՝ բարակ ճիւղերով։ Կը բնադրէ խիտ թուփերու կամ ծառերու մէջ։ Կը տեւէ 21մմ, բաց կապույտ՝ դարչնագույն պուտերով ու գծիկներով 4-5 հաւկիթ։ Կը թխսաքայ էգը՝ 13-15 օր։ Դիլիջանի «Սոճուտ» թխսաքալող էգերը կը դիտեն Ապրիլ 2-րդ կիսուն։ Ձագերը կը յայտնուին Ապրիլի վերջին տասնօրեակին մէջ, բոյնէն դուրս կու գան 2 շաբթուայ համար, կը կերակրեն ծնողները։ Յուլիսի ընթացքին կը ձեւավորեն թռիչքին լաւ տիրապետող երիտասարդ եւ հասուն թռչուններէն կազմուած խումբեր ու մեծ երամներ։ Գունագեղ փետրաւորման, անազատ պայմաններուն արագ ընտելանալու շնորհիւ գեղագիտական որոշակի արժէք կը ներկայացնէ թռչնասերներու շրջանին։
Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Թռչուններ այբբենական կարգով
Խաղող
Բուսաբանական Նկարագիր
Խաղողին մատները կ'անուանեն խաղողի վազ։ Խաղողին սերմը ծլելէն ետք, առաջին տարին փոքր «մատ» մը կու տայ։ Անոր տերեւներուն բողբոջներէն միւս տարին նոր երկար, լաւ զարգացած «մատներ» կ'աճին, այնուհետեւ յաջորդ տարին, իւրաքանչիւր բողբոջը աւելի նուազ «մատներ» կու տայ, որոնք աշնան կը չորնան մինչեւ՝ իրենց բողբոջը, այնպէս որ այդ մատէն կը մնայ միայն ստորին՝ հանգոյցը «կարճ մատ»ը։ Կարճ մատին միակ բողբոջը միւս աճողական շրջանին կը զարգանայ եւ կը դառնայ հզօր երկար «մատներ», որոնցմէ դարձեալ «կարճ մատներ» կ'աճին։ «Երկար մատները» կը ծաղկին եւ բերք կու տան, իսկ կարճերը՝ ոչ։ Մշակաբոյսին մօտ՝ «մատներու» երկար ու կարճ հերթափոխումը չի նկատուիր շնորհիւ՝ խաղողին կարճ հատման եւ անիկա կը ծաղկի ու բերք կու տայ ամէն տարի։
Ծաղիկները մանր են եւ ծաղկաբոյլ մը կը կազմեն (բարդ վրձին):
Կախուած՝ կը ծաղկի արական եւ իգական մասնաբաժինէն՝ անոնց զարգացածութեան աստիճանէն կ'առանձնացուին ծաղիկներու հետեւեալ երեք տեսակները.
Խաղողին վերջին երեք տեսակները հիմնականն են։ Երկսեռ տեսակի ծաղիկը յատկանշական է ընտանի տեսակներու համար։
Խաղողին պտուղները գնդիկանման կամ ձուանման հատապտուղներ են, որոնք կը կազմեն քիչ կամ շատ ցանցառ (սակաւ խիտ) ողկոյզներ։ Հատապտուղներու գունաւորումը տեսակէն կախեալ է (դեղին, կանաչաւուն, մութ-կապոյտ, մանիշակագոյն, սեւ եւ այլն)։
Բուսաբանական Դասակարգում
Vitis ցեղը ներկայացուած է 70 տեսակներով եւ կը բաժնուի երկու ենթացեղի՝ Euvitis Planch եւ Muscadinia Planch։ Euvitis Planch ենթացեղին կը պատկանի 68 տեսակ, որոնք կը բաժնուին երեք խումբի.
Վաւիլով առանձնացուցած է խաղողի ծագման եւ անոր մշակաբոյս դարձնելու հետեւեալ հիմնական կեդրոնները՝
Օգտագործում
Գիտական բժշկութիւնը խաղողը կ'օգտագործէ ախորժակի կորուստի, նիւթափոխանակութեան անկման, նեարդային համակարգի հիւծուածութեան, ուժասպառութեան եւ թոքախտի պարագաներուն։ Խաղողէն կը ստանան «նաթուրոզա դեղամիջոցը», որ կ'օգտագործուի ներերակային սրսկումներու ձեւով արեան կորուստի, ընկճախտի եւ կաթուածի պարագաներուն։
Խաղողը մեղրի պէս ներս կը թափանցէ արեան մէջ։ Հաւանական է, որ վերացուի խաղողը շաքարախտով հիւանդներուն յանձարարելու արգելքը, ինչպէս՝ մեղրի պարագային։ Եւ պատահական չէ, որ շտուդգարդցի բժիշկ Հէյն բազմաթիւ ապացոյցներ ունի խաղողի հիւթով արեան շաքարի տոկոսը իջեցնելու վերաբերեալ։ Ինչպէս միւս միրգերու, այնպէս ալ խաղողի պարագային, անհրաժեշտ է խաղող ուտելը դատարկ ստամոքսին կամ՝ ուտելէն 2-3 ժամ ետք։
Խաղողով կը պատրաստուի թարմ եւ վերամշակուած՝ գինի, քոնեակ, անուշ, խաղողահիւթ, ռուպ, մրգանուշ, չամիչ, թթուաջուր, ընկոյզի միջուկով երշիկ եւ այլն։
Ունի նաեւ սննդական եւ բուժիչ յատկութիւն (բժշկութեան մէջ կայ առանձին բաժին մը՝ խաղողաբուժութիւն)։
Գինեգործութեան մնացորդներէն կը ստանան ոգելից ըմպելի, քացախ, գինեքարային թթու, գինեքար, տնկաղ, սերմերէն՝ թանկարժէք ճարտարագիտական եւ սննդային իւղ, եւ այլն։
Տերեւները եւս կ'օգտագործուին թափօններէն ու որթատունկերէն հեռացուող զանգուածը՝ իբրեւ անասնակեր։
Սեւ խաղողը, բաղդատած դեղինին եւ կարմիրին, աւելի հարուստ է հակաօքսիտաններով եւ հակաբորբոքային նիւթերով: Յանձնարարելի է զայն ուտել ամբողջութեամբ` կուտով միասին :
Խաղողին տունկը ցուրտին չի դիմանար, այդ պատճառով ալ կարգ մը շրջաններու մէջ, օրինակ՝ Արարատեան դաշտի մէջ, ուշ աշնան կը ծածկեն հողով (այգեթաղ)։
Խաղողը Հայկական Լեռնաշխարհին մէջ
Ս. Գիրքին  մէջ կ'ըսուի, որ Նոյ նահապետ ջրհեղեղէն ետք Արարատ լերան ստորոտին կը տնկէ խաղողի առաջին որթատունկը: Երբ այծը կ'ուտէ վայրի խաղողին պտուղները, հարբելով` կը սկսի հրմշտել միւս անասունները: Աւելի ուշ, Նոյ  նահապետ  Արարատ լերան լանջերուն խաղողի այգի մը կը տնկէ եւ պտուղներէն գինի կը ստանայ: Գինին այնքան համեղ կ'ըլլայ, որ ան չի դիմանար, «կը խմէ եւ կ'արբենայ»: Հայոց բնաշխարհին  մէջ գինիի վերաբերեալ առաջին տեղեկութիւնները նոյնքան հին են, որքան` աշխարհը: Հնագիտական պեղումներու արդիւնքները ցոյց կու տան, որ խաղողը Հայկական լեռնաշխարհին մէջ գոյութիւն ունեցած է Նոյէն միլիոնաւոր տարիներ առաջ: Հնագիտական պեղումներու արդիւնքները կը վկայեն, որ Քրիստոսէ հազարամեակներ առաջ  գինին առաջին անգամ պատրաստուած է այն վայրի մէջ, ուր հետագային  կազմաւորուած են հայկական ցեղախումբերն ու պետութիւնները: Այս պատճառով համայն մարդկութիւնը նախապատմական աշխարհի մէջ խաղողի եւ գինիի կեդրոնը կը վերապահէ Հայաստանին, իսկ Նոյ նահապետը կը հռչակէ առաջին այգեպանն ու գինեգործը:
Գինին ու խաղողը իրենց ուրոյն տեղը ունեցած են հայոց կենցաղին եւ հոգեւոր կեանքին մէջ: Թագաւորները` իբրեւ սիրոյ ու յաւերժութեան խորհրդանիշ, այգիները անուանած են իրենց կիներուն ու դուստրերուն անուններով:
Խաղողօրհնէք
Եկեղեցական հիմնական տօներէն է խաղողօրհնէքը:
Նախաքրիստոնէական շրջանին հայոց նախնիները համոզուած էին, որ Օգոստոս ամիսը խաղողի հասունացման եւ բերքահաւաքման ամիսն է: Խաղողի բերքահաւաքին օրը պաշտամունքի  արարողակարգը ամէնէն կարեւորն էր հին հայոց մօտ, որ հետագային` քրիստոնէութեան շրջանին կը դառնայ «Խաղող օրհնութեան օր»: Յոյն գրող Քսենոֆոն գարեջուրի մասին իր յիշատակումէն բացի` կը նշէ հայկական խաղողն ու գինին: Քրիստոսէ առաջ 401-400 թուականներուն, անցնելով Հայաստանէն, Քսենոֆոն կը հանդիպի զարմանահրաշ «բուրաւէտ գինիներու» :
Ինչպէս չէր արտօնուած խնձոր ուտելը մինչեւ Վարդավառ, այնպէս ալ չէր արտօնուած խաղող ուտել մինչեւ 15 Օգոստոսի նախորդող կամ յաջորդող Կիրակի օրը` խաղաղօրհնէքի տօնը :
Հայկազեան Դպրոց (Թեհրան)
Հայկազեան դպրոց, միջնակարգ, երկսեռ դպրոց։ Հիմնադրուած է 1870-ին, Թեհրանի Տարուազէ Ղազուին թաղամասին մէջ՝ արեւմտահայ մտաւորականներ Միքայէլ Մարգարեանի, Կարապետ Պազիրխանեանի եւ Յովսէփ Գասպարեանի նախաձեռնութեամբ։ Սկզբնական շրջանին գտնուած է եկեղեցւոյ բակին մէջ, 1884-ին կառուցուած է առանձին շէնք։ 1903-ին մասնաճիւղ բացուած է Հասանապատ թաղամասին մէջ։ Մինչեւ 1906-1907 թուականները եղած է արական, այնուհետեւ՝ երկսեռ։ 1932-1933 թուականներուն նախկին Նոր Ջուղայեցի, ապա Հնդկաստանի բնակիչ, բարերար Դաւիթ Դաւիթեանի նիւթական օժանդակութեամբ կառուցուած է այժմեան «Դաւիթեան» դպրոց նոր շէնքը, որ 1942-էն կոչուած է Քուշեշ Դաւիթեան։ Դասաւանդուած են հայոց լեզու եւ գրականութիւն, պատմութիւն, պարսկերէն, ֆրանսերէն եւ հանրակրթական այլ առարկաներ։ Ուսուցումը մինչեւ ազգային դպրոցներու փակումը (1936) եղած է հայերէն, վերաբացումէն ետք՝ պարսկերէն, իսկ հայերէնը ուսումնասիրուած է պետական ծրագիրէն դուրս՝ արտաժամեայ։
Մոնս Զելմերլօ
Մոնս Փիթըր Ալպերթ Զելմերլով (Måns Zelmerlöw,, 1986, Շուէտ), շուէտացի երգիչ, հեռատեսիլի հաղորդավար է։ Ան ծանօթութիւն ձեռք բերաւ 2005-ին՝ մասնակցելով շուէական «Սուփըրսթար» նախագիծին, ուր զբաղեցուց հինգերորդ դիրքը, այնուհետեւ մասնակցեցաւ շուէտական «Պարահանդէս» պարային նախագիծի առաջին եթերաշրջանին, ուր յաղթանակ տօնեց, եւ 2007-ին "Cara Mia" (Իմ սիրելի) երգով, որով ալ ներկայացավ այդ տարուան Melodifestivalen երգի մրցոյթին։ 2011-2013-ին ան եղած է  Allsång på Skansen երաժշտական փառատօնի հաղորդավար։ 2007-ին, 2009-ին եւ 2015-ին մասնակցած է Melodifestivalen։ 2015-ին, զայն յաղթելով, ստացաւ իրաւունք ներկայացնելու Շուէտը Եւրատեսիլ 2015 երգի մրցութին իր "Heroes" (Հերոսներ) երգով։ Ան Եւրատեսիլի եզրափակիչ հանգրուանին հաւաքած է 365 կէտ եւ ճանչցուած է այդ մրցոյթին յաղթող։
Կեանք Եւ Ասպարեզ
Մոնս Զելմերլով ծնած է 1986-ին Շուէտի Լունտ քաղաքին մէջ։ Զելմերլովը երաժշտական կրթութիւն ստացած է Լունտի աւագ դպրոցին մէջ եւ եղած է դպրոցի երգչախումբի անդամ ։ 2002-ին Մալմոյի մէջ խաղացած է տարբեր օփերեթներու մէջ։
2006 թուականին ան մասնակցեցաւ շուէտական «Պարահանդէս» պարային նախագիծի առաջին եթերաշրջանին Մարիա Քարլսոնի հետ միասին, ուր անոնք յաղթանակ արձանագրեցին ։ Նոյն տարուան ընթացքին Մոնսը մասնակցեցաւ Grease միւզիքլի շուէտական տարբերակին։ Որպէս արդիւնք իր առաջին ձայնասկաւառակը թողարկելու համար ան պայմանագիր ստորագրեց M&L Records-ի հետ, որ Warner Music Group-ի ստորաբաժանումներէն է ։
2007-ին ան մասնակցեցաւ Եւրատեսիլ 2007 երգի մրցոյթի շուէտական նախընտրական փուլին՝ Melodifestivalen 2007-ին, ուր հասնելով եզրափակիչ՝ զբաղեցուց երրորդ դիրքը ։ Մրցոյթին ան կը ներկայանար իր "Cara Mia" (Իմ սիրելի) երգով, որ թողարկուեցաւ որպէս մեներգութիւն եւ տեղ գտաւ Մոնսի առաջին ձայնասկաւառակին՝ Stand by For...-ին մէջ։ Ձայնասկաւառակը զբաղեցուց առաջին դիրքը Շուէտի մէջ, անոր 4 երգեր թողարուեցան որպէս մեներգութիւններ եւ Շուէտի մէջ ընդգրկուեցան Լաւագոյն 50 երգերու ցանկին մէջ։ Stand by For...-ը 2007-ին թողարկուեցաւ նաեւ Լեհաստանի մէջ ։
2007-ին որպէս հաղորդավար հանդէս եկաւ Lilla Melodifestivalen 2007-ին ։ Նոյն թուականին մասնակցեցաւ Footloose միւզիքլին՝ մարմնաւորելով Թոմին։ Մոնսը շարք մը նշանաւոր շուէտացի երգիչներու հետ հանդէս եկաւ Սթոքհոլմի եւ Կոթենպուրկի մէջ ։
2009-ին Մոնսը կրկին մասնակցեցաւ Melodifestivalen-ին այս անգամ "Hope & Glory" (Յոյս Եւ Փառք) երգով ։ Յաջող անցնելով կիսեզրափակիչը՝ ան եզրափակիչ հանգրուանին զբաղեցուց 4-րդ դիրքը՝ դատական կազմին կողմէ ստանալով բազմաթիւ ձայներ։ Նոյն տարուան ընթացքին ան թողարկեց իր երկրորդ ձայնասկաւառակը՝ MZW-ն, որ առաջինը ճանչցուեցաւ շուէտական ալպոմներու չարթին մէջ եւ թողարկուեցաւ նաեւ Լեհաստանի մէջ։ 2009-ի ամրան Մոնսը հանդէս եկաւ շրջագայութիւններով Շուէտի մէջ ։
2010-ին Մոնսը՝ որպէս հաղորդավար, հանդէս եկաւ Melodifestivalen 2010-ին՝ հիւրընկալելով բոլոր ցուցադրութիւնները։
2013-ին ան սկսաւ աշխատիլ իր երրորդ Barcelona Sessions ձայնասկաւառակին վրայ։ Մինչեւ թողարկումը ան հանդէս եկաւ քանի մը մեներգութիւններով, որոնցմէ էին "Broken Parts" (Կոտրած Յատուածներ), "Beautiful Life" (Գեղեցիկ Կեանք) , "Run For Your Life" (Վազէ' Կեանքիդ Համար) , "Parallels" (Զուգահեռներ) երգերը։ Ձայնասկաւառակը թողարկուեցաւ 2014-ի Փետրուարին ։
Մոնսը հանդէս եկաւ նաեւ Melodifestivalen 2013-ին, սակայն այս անգամ որպէս երգահան։ Իր "Hello Goodbye" (Ողջոյն, ցտեսութիւն) երգը եզրափակիչ չհասաւ ։ Անիկա կը կատարէին Էրիք Սեկերսթետը եւ Թոն Տեմիլը։ 2013-ին Մոնսը հանդէս եկաւ նաեւ նաեւ շուէտական Spök միւզիքլին մէջ ։
Զելմերլով անգամ մը եւս մասնակցեցաւ Melodifestivalen-ին 2015 թուականին։ Ան եզրափակիչին յաղթեց 288 կէտով եւ իրաւունք ստացաւ ներկայացնելու Շուէտը Եւրատեսիլ 2015 երգի մրցոյթին իր "Heroes" (Հերոսներ) երգով ։ Նոյն մրցոյթին ան կը մասնակցէր նաեւ որպէս "Det rår vi inte för" երգի հեղինակ, որ կը կատարուէր Պեհրանկ Միրիի կողմէ, սակայն այս երգը հասաւ մինչեւ Երկրորդ շանս փուլ ։
Եւրատեսիլ 2015–ի եզրափակիչի քուէարկութեան արդիւնքին մէջ Մոնսը կը հաւաքէ 365 կէտ եւ կ'ըլլայ յաղթողը ։
Անձնական Կեանքը
Զելմերլովը ունի մէկ կրտսէր քոյր։ 2008-2011 թուականներուն լրատուամիջոցներու կողմէ աշխուժօրէն կը լուսաբանուէր անոր եւ շուէտացի բնորդ եւ երգչուհի Մարի Սերնեհոլտի սիրավէպը։ 26 Դեկտեմբեր 2004-ին Մոնսը իր ընտանիքի հետ Թայլանտի մէջ փրկուած է Հնդկաց ովկիանոսի մէջ տեղի ունեցած ցունամիէն ։
Տեսփոդիքօ
Տեսփոդիքօ (յուն․՝ Δεσποτικό Κυκλάδων), Էգէական ծովու անբակ կղզիակ, Քիքլատես, Յունաստան։ Կը գտնուի Անտիփարոսին հարաւ-արեւմուտքը։ Տարածութիւնն է 7,754քլ²։
Պատմութեան ընթացքին՝ նախաքիքլատեան ժամանակաշրջաններէն, եղած է նաւերու խարիսխ նետելու ապահով վայր, Քիքլատեսի մէջ իր ունեցած կեդրոնական դիրքին պատճառով։
Կղզիին վրայ յայտնաբերուած են Արփեմիս եւ Ափոլոնաս աստուածներուն նուիրուած տաճարը, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ հնաբանական իրեր, որոնք կը վկայեն թէ Տեսփոդիքօ կապուած էր Յունաստանի մնացեալ վայրերուն հետ եւ նաեւ արեւելեան Միջերկրանանի եւ հիւսիսային Ափրիկէի շրջաններու հետ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Տիգրան Խրլոբեան
Տիգրան Գեւորգի Խրլոբեան, հասարակական, մշակութային գործիչ, մանկավարժ, խմբագիր։
Կենսագրութիւն
Կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի միջնակարգ դպրոցին մէջ, ապա՝ Թուրքիոյ Կեդրոնական Քոլէճին մէջ եւ Աթէնքի համալսարանին մէջ (1923-1927)։ Ուսուցիչ եւ տնօրէն եղած է Այնթապի, Հալէպի, Գըրքխանի, Պէյրութի հայկական դպրոցներուն մէջ։
Պէյրութի մէջ հիմնադրած է հայկական ուսուցչանոցը (1948), Հայկազյէան քոլէճի հայագիտական ամպիոնը եւ մատենադարանը (1955, այժմ կը կրէ Խրլոբեանի անունը)։
Մասնակցած է Սովետական Հայաստանի հետ մշակութային կապի ընկերութեան, ներգաղթ կոմիտէի աշխատանքներուն, եղած է Այնթապի եւ Հալէպի աշխատավորական երեկոյեան եւ կիրակնօրեայ լսարաններու, ուսումնասիրաց ընկերութեան հիմնադիրներէն։
Խմբագրած է՝
Հեղինակ է՝
Թղթակցած է՝
17 Սեպտեմբեր
17 Սեպտեմբեր, տարուան 260-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 261-րդ) օրն է։
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:17 Սեպտեմբերի ծնածներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:17 Սեպտեմբերի մահացածներ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սեպտեմբեր
Արտեմ Սարգսեան (լեզուաբան)
Արտեմ Եղիշէի Սարգսեան (28 Օգոստոս1942, Կիրովաբադ, Ատրպէյճանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ, բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր, փրոֆեսոր, հաղորդավար :
Կենսագրութիւն
Արտեմ Սարգսեանը ծնած է 28 Օգոստոս 1942-ին Կիրովաբադ (Գանձակ) քաղաքը։ 1965-ին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1987-էն բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր է, 1990-էն՝ փրոֆեսոր։ 1986-ին արժանացած է ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի։ Անոր լեզուաբանական աշխատութիւնները նուիրուած են գրաբարի կառուցուածքային նկարագրութեան՝ ժամանակակից ճշգրիտ մեթոդներու կիրառմամբ, արեւմտահայերէնի կառուցուածքային նկարագրութեան՝ հնչիւնաբանութիւն, բառապաշար, քերականութիւն, արեւելահայերէնի եւ արեւմտահայերէնի զուգադրական քննութեան, լեզուաբանական աշխարհագրութեան եւ հանրալեզուաբանութեան հիմնախնդիրներուն։ Դասաւանդած է Հայաստանի շարք մը բուհերէն ներս եւ Սփիւռքի կրթօջախներուն մէջ։ 1972-1982-ներուն դասաւանդած է Կիպրոսի Մելգոնեան վարժարանին մէջ, իսկ 1992-1996-ներուն՝ Երուսաղէմի Ժառանգաւորաց վարժարանին եւ ընծայարանին մէջ՝ միեւնոյն ժամանակ ըլլաքով կրթական հաստատութեան տեսուչը։ 1978-էն Առաջին ալիքի, ապա՝ «Արմենիա» հեռուստաընկերութեամբ հիմնած եւ վարած է «Մեր լեզուն, մեր խօսքը» հաղորդաշարը։ 1998-էն ՀՀ ԳԱԱ Հրաչեայ Աճառեանի անուան լեզուի ինստիտուտի թեմատիկ խումբի ղեկավարն է։ Եղած է «Արմենիա» հեռուստաընկերութեան գլխաւոր խմբագիրը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ Ստորոգութիւն:Հայ հաղորդավարներ Ստորոգութիւն:1942 ծնունդներ Ստորոգութիւն:28 Օգոստոսի ծնունդներ Ստորոգութիւն:Հայ փրոֆեսորներ Ստորոգութիւն:Մովսէս Խորենացիի մետալակիրներ Ստորոգութիւն:«Հայրենիքին մատուցած ծառայութիւններու համար» 1-ին աստիճանի մետալակիրներ Ստորոգութիւն:ԵՊՀ Շրջանաւարտներ
Ղեւոնդ Ալիշան
Ղեւոնդ Ալիշան (Քերովբէ Ալիշանեան Պետրոս–Մարգարի, ), հայ բանաստեղծ, բանասէր, պատմաբան, աշխարհագրագէտ, թարգմանիչ, Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան անդամ 1838։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Պոլիս։ Աւազանի անունով՝ Քերովբէ։ Զաւակն էր հնահաւաք-դրամագէտի մը։
Կրթական եւ գրական գործունէութիւն
Ստեղծագործելու եւ ուսումնասիրելու, գիտութիւն ամբարելու եւ ճանաչումի իր անսպառ պաշարը անմնացորդ բաշխելու, այլեւ ու մանաւանդ՝ սերունդներ Հայկեան Հանճարի պաշտամունքով դաստիարակելու անմահ գործին ռահվիրան է Ալիշան։ Օժտուած՝ գրողի ու գիտաշխատողի բացառիկ շնորհներով, ստեղծագործելու բարձրորակ տաղանդով եւ ճառագայթող իմաստութեամբ, Հ. Ղեւոնդ Ալիշան  կը շնչաւորէ ու կը բեղմնաւորէ իրեն ընծայուած կեանքի ժամանակը։ Մխիթարեան Միաբանութեան եւ 1850-ական թուականներու մեր ազգային վերածննդեան շարժումին մէջ՝ Ալիշանի կրթական եւ գրական գործունէութիւնը պատմական նշանակութիւն եւ կշիռ կը ներկայացնէ։ Անկախ այն իրողութենէն, որ իր քերթողական վաստակին բացարձակ մեծամասնութիւնը գրաբարով գրի առնուած է,- հետեւաբար՝ այսօր չի խօսիր սերունդներուն ու դուրս կը մնայ անոնց ընկալչութենէն,- ան բացառաբար ոգեշունչ է եւ հայրենասիրական, ու կը խօսի մեզի ԺԹ. դարու երկրորդ կէսի մեր համազգային տենչերէն եւ զանոնք երկնող հոգեւորականին ազգի, հողի, եկեղեցիի, ազնուագոյն ձգտումներու պաշտամունքէն։ «Հայրունի»ներու շարքը կը վկայէ հայրենասիրական բռնկուն տենդի մը, թռիչքներու եւ զեղումներու մասին։ Վիպաշունչ քերթուածներ՝ երեւակայութեան ուժգին թափով մը ոտքի պահուած. սակայն՝ անկեղծութեամբ ու ապրումով վերածուած բառի։ Ալիշան այդ ապրումին պարտական է իր եօթանասունէ աւելի հատորները, տպուած կամ անտիպ։ 1850-1880ին, Ալիշան հայ գրականութեան փառքն է :
Գրական վաստակ
Ամբողջ Եւրոպան ցնցող յեղափոխական պոռթկումներու ժամանակներ էին. իսկ Իտալիոյ տարածքին ազգային միաւորման ու ազատագրութեան յեղափոխական շարժումները իրենց բարձրակէտին հասած էին։ Այդ խմորումները անտարբեր չեն ձգեր երիտասարդ Ալիշանը, որ «Բազմավէպ»ի էջերուն լոյս կ'ընծայէ «Նահապետ» ստորագրութեամբ իր ազգային-յեղափոխաշունչ բանաստեղծութիւնները։ «Պլպուլն Աւարայրի», «Հայոց աշխարհիկ», «Լուսնկայն գերեզմանաց հայոց», «Բամբ որոտան» եւ «Նուագք» շարքի միւս բանաստեղծութիւններով՝ Ալիշանի «Նահապետի երգերը» ոչ միայն նոր ուղի կը բանան Մխիթարեաններու դասական քերթողութեան առջեւ, այլեւ՝ ընդհանրապէս արդի հայ գրականութիւնը կը թարմացնեն ու յառաջ կը մղեն վիպապաշտ (ռոմանթիք) դպրոցի հունով։ Աւելի՛ն. հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական զարթօնքին կրակը կը վառեն ժամանակի հայ մտաւորականութեան եւ երիտասարդութեան մէջ՝ եւրոպական ոստաններէն մինչեւ Պոլիս ու Վան, մինչեւ Թիֆլիս ու Մոսկուա։ «Նուագք» ընդհանուր անունին տակ ի մի բերելով իր քերթուածները, Ալիշան 1857-ին եւ 1858-ին յաջորդաբար լոյս ընծայեց «Մանկունի», «Մաղթունի», «Խոհունի», «Բնունի», «Հայրունի», «Տէրունի» եւ «Տխրունի» խորագրուած գրքոյկները, որոնք մէկ կողմէ վերահաստատեցին մարդկային անսահման բարութեան, մարդկայնապաշտ ապրումներու եւ խոհերու, ինչպէս եւ քրիստոնէական հաւատքը, իսկ միւս կողմէ հայոց անցեալի ոգեկոչման, հայրենի բնութեան պաշտամունքին, եւ, մանաւանդ, հայութեան ներուժին գիտակցութիւնը արծարծեցին։ Հաւատքի մարդու եւ տաղանդաշատ գրողի իր պատգամը Ալիշան թուղթին յանձնեց նաեւ արձակ էջերով, որոնք 1871-ին լոյս տեսան «Խորհրդածութիւնք՝ ընդ եղեւնեաւ» հատորով։ Իսկ հայագիտական աշխատասիրութեանց իր կոթողական վաստակով, Ալիշան պատրաստեց, բառին ամէնէն ընդգրկուն իմաստով, Հայաստան աշխարհի եւ ստեղծագործ հայու հանրագիտարանը։ Հակառակ որ բնաւ չտեսաւ հայոց աշխարհը եւ հնարաւորութիւնը չունեցաւ ուղղակիօրէն ապրելու իր ժողովուրդի առօրեային մէջ, Ալիշան գաւառ առ գաւառ եւ գիւղ առ գիւղ մանրամասնօրէն ներկայացուց պատմական Հայաստանը՝ իր թէ՛ նիւթեղէն, թէ՛ ոգեղէն բնութագրով, իր հողով ու բոյսերով, իւրաքանչիւր աւանի կապուած պատմական ու ազգային յիշողութեամբ, հայերէնի ժողովրդային ու բարբառային ճոխութեամբ եւ հարստութեամբ, այլեւ ու մանաւանդ հայակերտ կոթողներով։ Մասնագէտներու միահամուռ վկայութեամբ, «Յուշիկք հայրենեաց հայոց», «Տեղագիր հայոց մեծաց», «Նշմարք եւ նշխարք Հայաստանի», «Շիրակ», «Սիսուան», «Այրարատ», «Սիսական», «Հին հաւատք հայոց», «Արշալոյս քրիստոնէութեան հայոց», «Հայապատում», «Շնորհալի եւ պարագայ իւր», «Հայ բուսակ» եւ միւս գործերով, Ալիշան ոչ միայն հայագիտութեան ընծայաբերեց գիտելիքի հսկայական պաշար, այլեւ սկզնաղբիւր դարձաւ պատմագիտութեան եւ լեզուաբանութեան, աշխարհագիտութեան եւ բուսագիտութեան բնագաւառներուն մէջ։ Ան ստեղծեց ու հայոց սերունդներուն ժառանգ կտակեց հոգեմտաւոր արժէքներու կոթողական ժառանգութիւն մը, որ ներշնչման աղբիւր դարձաւ ԺԹ. դարու ազգային զարթօնքը իր բարձրակէտին առաջնորդած հայ ազգային-ազատագրական պայքարին համար։ Տարբեր չէր կրնար ըլլալ Ալիշանի ներգործութիւնը, որ հայ գրականութեան անդաստանը մուտք գործած էր երգելով.
Ղեւոնդ Ալիշան եւ աշխարհաբարը
Ղեւոնդ Ալիշան կը գիտակցէր, որ աշխարհաբարը գրաբարէն շատ աւելի պակասաւոր, աղքատ ու խառնակ է: Սակայն, միւս կողմէ շատ լաւ կը գիտակցէր նաեւ որ այս ժամանակաշրջանին, երբ հայ ժողովուրդի ազգային զարթօնքի եւ համընդհանուր վերելքի տարիներն էին, պէտք էր ոտքի հանել հայութիւնը, ոգեւորել զայն: Հարկաւոր էր հայ ժողովուրդի պատմութիւնը ճանաչելի դարձնել, հպարտութեամբ համակել հայը՝ ցոյց տալու համար, որ ան ալ իբրեւ ազգ իր լիիրաւ տեղը ունի այս աշխարհին մէջ։ Անհրաժեշտ էր ուրեմն լաւ իմացութիւնը հայրենիքի աշխարհագրութեան, պատմութեան եւ մշակութային արժէքներուն: Այս բոլորը փոխանցելու համար հարկ էր միջոցներ որդեգրել, որ հասանելի ըլլային համայն հայութեան: Այդ միջոցներէն մէկը ժողովուրդին խօսած լեզուն էր, այսինքն՝ աշխարհաբարը:
Ալիշանի օգտագործած աշխարհաբարին անդրադարձած է Հրաչեայ Աճառեան.
Ալիշանի աշխարհաբարը զերծ չէր գրաբարեան արտայայտչաձեւերէն, սակայն իսկապէս աւելի մատչելի էր ժողովուրդին: Ձեւաբանական եւ շարահիւսական միաւորներու միջոցով ոճական այլեւայլ խնդիրներու լուծումը յատուկ էր իրեն: Գոյականի քերականական կարգերու, խօսքի իմաստային փոխանցումներու, փոխանունութեան, ածականի համեմատական աստիճաններու, բայի եղանակաժամանակային ձեւերու հմուտ օգտագործումով իր խօսքը հարստացուցած է, օժտած է սեղմութեամբ եւ պարզութեամբ:
Ղեւոնդ Ալիշան յեղափոխականը
«Հայրենիքի փուշ»ն անգամ «օտար զարդ»էն աւելի «քաղցր» նկատելու եւ նախընտրելու այս հաւատամքին դրօշակիրը եղաւ Ալիշան։ Հայ յեղափոխական շարժման բանբեր «Դրօշակ»ը թարգմանը կը հանդիսանար Հ. Ղեւոնդ Ալիշանի անձին ու գործին վայելած համազգային ու անխառն գնահատանքին, երբ անոր մահուան առիթով կը վկայէր.
«Ան լսելի ըրաւ, առաջին անգամ, «Բամբ Որոտանը»՝ Մարսէյէզի մը չափ հրաբորբոք, անոր չափ սրտոտ՝ «Ի զէ՛ն, ի վրէ՛ժ, օ՜ն անդր յառաջ»։
Ալիշանի պատգամը՝ նորահաս սերունդներուն
Բանասիրական թէ պատմագիտական իր աշխատասիրութեանց մէջ, Ալիշան միեւնոյն պատգամը փոխանցեց հայ ժողովուրդին.
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ միաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ Ստորոգութիւն:6 Յունիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:9 Նոյեմբերի մահացածներ
Ոսպապուր
Ոսպապուրը ոսպով պատրաստուած ապուր մըն է, որ ունի թէ բուսակերային (պասային) տեսակներ եւ թէ մսային տարբերակներ: Կ՛օգտագործուին դեղին, շագանակագոյն, սեւ եւ կամ կարմիր ոսպի տեսակները՝ պատրաստելու համար թանձր ապուր մը։
Պատմութիւն եւ գրականութիւն
Թրքական էզոլեղի ապուրը պատրաստուած է ձաւարէ եւ կարմիր ոսպէ։ Մարթէնները յայտնաբերած են Յունաստանի Ֆրանչթի քարանձաւային պալիոլիթի եւ մեսոլիտիկ շերտերուն մէջ (9,500-էն 13,000 տարի առաջ), վերջին մզոլիթի Մուրեյպէտի մէջ, Սուրիոյ Ապու Հուրէյրայի եւ Ք.Ա. 8000 Երիքովի տարածքին մօտակայքը: Հին յոյները սիրահար էին ոսպապուրի. այս մասին կը վկայէ Արիստոֆենը. Ոսպապուրը նաեւ կը յիշատակուի Աստուածաշունչին մէջ. Ծննդոց 25: 30-34, Եսաւը պատրաստ է հրաժարիլ իր անդրանիկ իրավունքէն քաղցր կարմիր ոսպապուրի (որոշ տարբերակներու «խառնաշփոթ»), որ կը պատրաստէր իր եղբայրը՝ Յակոբը :
Զանազանութիւն
Ոսպապուրը կարելի է պատրաստել բանջարեղէններով, ինչպէս՝ ստեպղին, գետնախնձոր, կարոս, ազատքեղ, լոլիկ, դդում, սոխ: Այս ճաշին համար ընդհանրապէս օգտագործուող համեմունքներն են սխտորը, փոշի կարմիր պղպեղը, քիմիոնը, ձիթապտուղի ձէթը եւ քացախը: Մատուցելու ժամանակ ճաշը երբեմն կը զարդարեն խոտաբոյսերով, կարագով, ձիթապտուղի ձէթով, սերով կամ մածունով: Հնդկական ոսպապուրը կը պարունակէ շարք մը անուշաբոյր համեմունքներ: Մերձաւոր Արեւելքի մէջ կիտրոնի հիւթ աւելցնելը սուր համ կու տայ ապուրին եւ թեթեւցնէ անոր ծանրութիւնը: Եգիպտոսի մէջ ոսպապուրը աւանդաբար կը սպառուի ձմռան ։
Վարդի իւղ
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Վարդի տարբեր տեսակներու մշակումը հաւանաբար ծագում ունի Պարսկաստանի Սասանեան Հարստութեան շրջանէն․ վարդը կը մշակուէր, որպէսզի վարդի իւղ, անուշահոտ եւ վարդաջուր ստացուի։
Մինչեւ այսօր, աշխարհի չորս ծագերուն, վարդի իւղը անուշահոտերու հիմնական բաղադրութիւնն է։
Վարդի իւղը վարդաջուրին կողմնակի արտադրութիւն մըն է։
Վարդաբոյրի գլխաւոր մոլեքիւլը «citronellol» (C10H20O) է։ Վարդի իւղը կը պարունակէ նաեւ ուրիշ մասնիկներ՝ մոլեքիւլներ, որոնցմէ գլխաւորներն են «β-Damascenona», «beta-Damascone», «ionone» եւ վարդի թթուիտ (ոքսիդ)։
Մօտաւորապէս 3.000 քիլօ ձեռքով քաղուած վարդի ծաղիկ անհրաժեշտ է, որպէսզի մէկ լիթր վարդի իւղ ստացուի։
Բաղկացուցիչներ
Վարդի իւղ արտադրելու համար, վարդի երկու գլխաւոր տեսակներ կը մշակուին․-