Պայքարը_Երկու_Ճակատի_Վրայ
Հայ Յեղափոխական Շարժման Ծնունդը
ԺԸ. դարուն ուրիշ ջերմեռանդ հայրենասէր մը՝ Յովսէփ Էմին զէնքի ասպարէզը ընդգրկեց եւ նուիրուեցաւ հայկական ազատագրութեան գաղափարին: Սակայն այս երկու խիզախ յառաջապահներուն փորձերը կղզիացած մնացին, որովհետեւ ո՛չ արտաքին պայմանները, ո՛չ ալ հայ ժողովուրդին վիճակը այդ շրջանին նպաստաւոր էին նմանօրինակ ձեռնարկներու: ԺԹ դարուն է, որ գաղափարներու եւ իրողութիւններու ընդհանուր յեղաշրջումը զօրացուց հայ ազգային ոգին եւ նպաստաւոր պայմաններ ստեղծեց ազատագրական շարժումի մը ծնունդին համար: Ինչպէս կը գրէր Ժորժ Պրանտէս՝ «Երիտասարդ սերունդ մը մէջտեղ եկաւ, որ հաղորդակից էր հին Հայաստանի ոգիին, բայց արդիական մշակոյթի տէր, բողոքեց թուրք կառավարութեան անարդարութեան եւ քիւրտերու վայրագութեանց դէմ»: Սկիզբը, այս շրջաններու պահանջները շատ չափաւոր էին: Ընդհանուր մաղթանքն էր օսմանեան գերիշխանութեան տակ ունենալ անձի ապահովութիւն, ինչքերու խաղաղ սեփականութիւն, մշակոյթի եւ դպրոցի ազատութիւն: Երբ թուրք կառավարութիւնը ի դերեւ հանեց, 1878-1882-ի ժամանակաշրջանին, հայկական նահանգներու վերաբերեալ Պերլինի դաշնագրին տրամադրութեան գործադրութիւնը ապահովելու ձգտող մեծ տէրութեանց բոլոր փորձերը, այն ատեն 1885-ին երեւան եկան համակարգ եւ հետեւողական շարժումի մը գաղափարին տարածիչները՝ բարենորոգումներու գործադրութիւնը ձեռք բերելու համար: Մկրտիչ Փորթուգալեան եւ Մինաս Չերազ ամէնէն ծանօթները դարձան հայկական դատի այս առաջին փաստաբաններուն: Ապա հրապարակ եկան հայ յեղափոխական կուսակցութիւնները: Ասոնք անխուսափելի հետեւանքներն էին թուրք կառավարութեան ի գործ դրած ճնշումի քաղաքականութեան: Թուրքերու եւ քիւրտերու չարագործութեանց դէմ՝ զինեալ դիմադրութեան մը գաղափարը սկսաւ հող շահիլ: Հայ յեղափոխական առաջին մեծ կուսակցութիւնը հիմնուեցաւ Ժընեւի մէջ 1887-ին, հայ ուսանողուհիի մը՝ Մարոյի նախաձեռնութեամբ: Ասիկա ծնունդ տուաւ Հնչակեան կուսակցութեան, որուն առաջին գործիչները հանդիսացան Աւետիս Նազարբէկ, Խան Ազատ, Մեղաւորեան եւ Շմաւոն: Այս կուսակցութիւնն էր, որ սկսաւ հայ յեղափոխական դիւցազնամարտը, խիզախ յեղափոխականներու միջոցով, ինչպիսին էին Համբարձում Պոյաճեան, Ժիրայր, Տամատեան եւ բազմաթիւ ուրիշներ: 1890-ին Թիֆլիսի մէջ ստեղծուեցաւ հայ յեղափոխական նոր կուսակցութիւն մը, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն անունով: Այս կուսակցութիւնը հիմնուեցաւ Քրիստափոր Միքայէլեանի, Ստեփան Զօրեանի, Սիմոն Զաւարեանի եւ ուրիշներու կողմէ: Քրիստափոր Միքայէլեան լայն մտքի տէր մէկն էր. անոր զօրաւոր անհատականութիւնը իր մէջ կը միացնէր իմացականութիւնն ու կամքը. ասիկա յատկանշական է այն մարդոց, որոնք հետք մը ձգած են պատմութեան մէջ: Շնորհիւ իրեն, Դաշնակցութիւնը իր շուրջ կրցաւ համախմբել հայ ժողովուրդի լաւագոյն տարրերէն ոմանք: Կուսակցութեան կեդրոնը հաստատուեցաւ Թիֆլիսի մէջ, ուր լոյս տեսաւ իր պաշտօնաթերթը՝ «Դրօշակ», ապա փոխադրուեցաւ Ժընեւ: Քրիստափոր Միքայէլեանի, Սիմոն Զաւարեանի եւ (Ռոստոմ) Ստեփան Զօրեանի նման մարդիկ էին, որոնք մեծ համբերութեամբ դարբնեցին Հայաստանի յարութեան գաղափարը եւ զայն վարակեցին իրենց հաւատքով: Այս կուսակցութիւնները դարձան հայ գաղափարապաշտութեան եւ հայրենասիրութեան պտուղները, ինչպէս նաեւ այն դաժան վարչակարգին, որ պարտադրուած էր հայ ժողովուրդին: Հայ յեղափոխական այս երկու կուսակցութեանց (Հնչակեան եւ Դաշնակցութեան) գործունէութիւնը սկիզբը գլխաւորապէս նպատակ ունէր հայ ազգութիւնը պահպանել Օսմ. կայսրութեան մէջ: Ասոնց ըմբռնումները հիմնուած էին արեւմտեան ժողովրդավարութեան գաղափարներուն վրայ: Ասոնց պահանջները սկիզբը շատ չափաւոր էին: Մինչեւ Ապտիւլ Համիտի ջարդերը անոնց գործունէութիւնը համեմատաբար սահմանափակ եղաւ: Քիչ թէ շատ տարողութիւն ունեցող միակ ձեռնարկը, զոր կատարեց Հնչակեան կուսակցութիւնը մինչեւ ջարդերը, Մարզուանի դէմքերով ծանօթ շարժումն է 1893-ին: Գալով Դաշնակցութեան՝ իր առաջին նշանակալից գործը եղաւ Պանք Օթոմանի գրաւումը 1896 Օգոստոսին, որուն հետեւեցաւ Խանասորի արշաւանքը 1897 Յուլիսին: Մինչեւ 1895 այս կուսակցութեան յարողներուն թիւը սահմանափակ մնաց: Ջարդերն էին, որոնք վճռական մղում տուին հայ յեղափոխական շարժման: Հայ ժողովուրդի պաշտպանութեան գաղափարը, զէն ի ձեռին, զօրացաւ եւ ճառագայթեց ամէն կողմ, Դաշնակցութեան շուրջ հաւաքելով հայ ազգի կարեւոր մէկ մասը եւ ծնունդ տուաւ հայ յեղափոխական դիւցազնամարտին: