cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հրաչ Կէօզիւպէօիւքեան
Կենսագրութիւն
2014 թուականին, Կէօզիւպէօիւքեանը, իբր Հայկական Գորգերու Ընկերակցութեան (անգլ.՝ Armenian Rugs Society) ներկայացուցիչ, հրաւիրուած էր ներկայացնելու Նախկին Նախագահ Քալվին Քուլիճի Հայ Որբերու Գորգը Սպիտակ Տան մէջ: Իրադարձութիւնը մեծ տեղ գրաւեց տեղական եւ միջազգային մամուլին մէջ:
2015 թուականին Հրաչ Կէօզիւպէօիւթեան միաձայնօրէն ընտրուեցաւ Հայկական Գորգերու Ընկերակցութեան նախագահը:
Խանումա
«Խանումա» (վրաց.՝ ხანუმა), Աւքսենթի Ցակարելիի թատերգութիւնը, որ գրուած է 1882 թուականին, որու հիման վրայ 1948 թուականին Թիֆլիսի կինոստուդիոյին մէջ նկարահանուած է «Քեթօ եւ Կոտէ» ֆիլմը։
Նիւթ
Թատերգութեան գործողութիւնները տեղի կ'ունենան Թիֆլիսի Հաւլաբար հայկական թաղամասին մէջ XIX դարու սկզբը։ Վրացի սնանկացած իշխան Պանտիաշվիլին կը ծրագրէ ամուսնանալ հարուստ աղջկայ մը հետ։ Այդ նպատակով ան կը վարձէ յայտնի խնամախօս (միջնորդ) Խանումային։ Վերջինս իշխանի համար որպէս հարսնցու կը գտնէ Գուլիկոյին։ Այլ խնամախօս մը՝ Քաբաթօն, կ'ուզէ իշխանին ամուսնացնել հայ հարուստ առեւտրական Միկիչի դստեր՝ Սոնայի հետ։ Միկիչն ալ կը մտածէ այդ դուստրին ամուսնութեան շնորհիւ ձեռք բերել իշխանի տիտղոս։ Ան կը գտնէ իշխանի բոլոր պարտամուրհակները։
Կօտէն՝ Պանտիաշվիլիի զարմիկը, սիրահարուած է Սոնային։ Ան մասնաւոր դասեր կու տայ Սոնային։ Խանուման, փորձելով խանգարել իր մրցակիցին եւ, միաժամանակ, փափաքելով օգնել սիրահարներուն, կը ներկայանայ իշխանին Սոնայի փոխարէն։ Պանտիաշվիլին, տեսնելով ծեր, միաչքանի ու կաղ հարսնացուին, կը հրաժարի ամուսնանալ անոր հետ եւ նորէն կ'որոշէ կին առնել Գուլիկոյին։
Խանուման Սոնային կը հագցնէ Գուլիկոյի նման ու անոր փոխարէն կը ներկայացնէ իշխանին։ Աղջկայ գեղեցկութեամբ հմայուած իշխանը կ՛որոշէ ամուսնանալ անոր հետ, սակայն Միկիչը կը սպառնայ պարտամուրհակներով։ Այդ ժամանակ իշխանի զարմիկը՝ Կօտէն, կը համաձայնի ամուսնանալ Սոնայի հետ։ Անոր հետ ան քեռիին կ'ազատէ պարտքերէն, իսկ Միկիչին հնարաւորութիւն կու տայ ներկայանալ որպէս իշխան։ Պանտիաշվիլին կ'ամուսնանայ Գուլիկոյի հետ։ Իսկ Խանուման կ'ամուսնանայ Միկիչի հետ։
Թատերական ներկայացումներ
Ռուսաստանի թատերախաղի մեծ թատրոնին մէջ 1972 թուականին «Խանումա» թատերգութիւնը բեմադրած է Գէորգի Տովստոնոգովը։ Ցագարելիի թատերգութեան թեքսթը հարմարեցուած է Բորիս Ռացերի ու Վլատիմիր Կոնստանդինովի կողմէն։ Այս բեմականացումը կը համարուի Գէորգի Տովստոնոգովի լաւագոյն աշխատանքներէն մէկը, 1978 թուականին նկարահանուած է այդ ներկայացման հեռատեսիլի տարբերակը։ Ներկայացման երաժշտութիւնը գրած է Գիա Կանչելին։ «Խանումա»-ն բեմադրուած է նաեւ Երեւանի Ստանիսլավսկիի անուան ռուսական թատերախաղի թատրոնին մէջ ։
Ֆէյրուզ
Նուհատ Ուատիհ Հատտատ (نهاد وديع حداد ծնած է 20 Նոյեմբեր 1934-ին)՝ ճանչցուած է Ֆէյրուզ անունով (فيروز): Լիբանանցի երգչուհի: Արաբական աշխարհին ամէնէն սիրուած երգչուհիներէն է , որուն համբաւը աւելի քան կէս դարէ ի վեր կը փայլի արաբական աշխարհի երկինքին վրայ:
1960-ական թուականներուն կը սկսի բարձրանալ համբաւի սանդուխներէն, երբ 1957-ին կու տայ իր անդրանիկ մեծ համերգը Պաալպէքի միջազգային փառատօնին ընթացքին: Ֆէյրուզ ընդհանրապէս ծանօթ է «Աստղերու Դեսպանը», «Լուսինին Դրացին» եւ «Լիբանանի Գոհարը» անուններով։
Անձնական Կեանքը
Ֆէյրուզ ծնած է Լիբանանցի Քրիստոնեայ ընտանիքի մը մէջ՝ Մարունի դաւանանքէն     : Ամուսնացած է Ասի Ռահպանիի ն հետ: Ամուսինն ու անոր ընտանիքը մեծ դեր խաղացած են Ֆէյրուզին երգարուեստի ասպարէզին մէջ ։ Ան նաեւ մայր է Լիբանանցի երգահան, դաշնակահար եւ թատերագիր Զիատ Ռահպանիին եւ նկարիչ Ռիմա Ռահպանիին։ Ֆէյրուզին երրորդ աղջիկը՝ Լայալ, մահացած է 1988-ին, իսկ երկրորդ տղան՝ Շատին, հաշմանդամ է։
1935-1950՝ Վաղ Տարիներ
Նուհատ Հատտատի ընտանիքը կը փոխադրուի Պէյրութի Զոքաք էլ Պլաթ շրջանը։ Հայրը իբրեւ գրաշար կ'աշխատէր տպագրական խանութի մը մէջ ։ Մայրը՝ Լիզան, ստանձնած էր իր չորս զաւակներուն՝ Նուհատին, Եուսէֆին, Հուտային եւ Ամալին հոգատարութիւնը:
Նուհատ ամչկոտ աղջիկ մըն էր եւ շատ ընկերներ չունէր դպրոցը։ Ան շատ կապուած էր իր մեծ մօրը, որ կ'ապրէր Տէպիէհ (Շուֆ շրջանին մէջ), ուր Նուհատ իր ամառնային արձակուրդները կ'անցընէր։ Նուհատ կը սիրէր գիւղական կեանքը։ Օրուան ընթացքին, ան կ'օգնէր իր մեծ մօրը տնային գործերուն։ Ան ամբողջ օրը կ'երգէր։ Իսկ գիշերը մեծ մօրը քով կը նստէր, որ պատմութիւններ լսէր։ Տաս տարեկանին Նուհատ կը փայլի իր իւրայատուկ ձայնով։ Անոր գեղեցիկ ձայնը կը գրաւէ նշանաւոր երգահանին եւ ուսուցիչին՝ Մուհամմետ Ֆլէյֆէլին, ուշադրութիւնը: Ան կը քաջալերէ զինք, որ երաժշտանոց յաճախէ։ Սկիզբը Նուհատին հայրը կ'առարկէ, բայց աւելի ուշ համաձայն կը գտնուի, որ եղբօրը հետ յաճախէ երաժշտանոց։
Յայտագիրի մը ընթացքին, Նուհատ իր երգով կը տպաւորէ երաժիշտ Հալիմ ալ Ռումին (հռչակաւոր երգչուհի՝ Մաժիտա ալ Ռումիի ն հայրը)։ Այնուհետեւ ան բաւական երգեր կը յօրինէ Նուհատին համար։ Ան կ'առաջարկէ նաեւ, որ Նուհատին անունը Ֆէյրուզ ըլլայ, որ արաբերէնով կը նշանակէ պերոզակ գոյնը։
Կարճ ժամանակ մը ետք, Ֆէյրուզ կը ծանօթանայ Ռահպանի եղբայրներուն՝ Ասիին եւ Մանսուրին, որոնք ձայնասփիւռի կայանի մէջ աշխատող երաժիշտներ էին եւ կը յայտնաբերեն Ֆէյրուզին տաղանդը։ Ասի կը սկսի Ֆէյրուզին համար երգեր յօրինել, որոնցմէ մէկն էր «Իթապ»ը («Մեղադրանք», իրեն համար յօրինուած երրորդ երգը), որ Արաբական աշխարհին մէջ շուտով ընդունելութիւն կը գտնէ։ Ասի եւ Ֆէյրուզ կ'ամուսնանան 23 Յունուար 1955-ին։
1960, Լիբանանցի Առաջին Կին Երգչուհին
1960-ականններուն Ֆէյրուզ կը ճանչցուի իբրեւ «Առաջին Կին Լիբանանցի երգչուհի»ն, որուն համար Ռահպանիները կը գրեն ու կը յօրինեն հարիւրաւոր երգեր։
1969-ին, վեց ամիս շարունակ Ֆէյրուզին երգերուն սփռումը կ'արգիլուի Լիբանանի ձայնասփիւռի կայաններէն, որովհետեւ ան կը մերժէ բեմ բարձրանալ Ալճերիոյ նախագահ Հաուարի Պումետիէնին ի պատիւ: Կ'ըսուի, թէ Ֆէյրուզ մերժած էր ճաշկերոյթի ընթացքին ելոյթ ունենալ, քանի որ ինք «ճաշարանի երգչուհի» չի համարեր ինքզինք, այլ` ուղղակի երաժշտութիւնը ըմբոշխնել տալու երաժիշտ: Իր մերժելուն այլ պատճառ մըն ալ այն էր, որ Ֆէյրուզ ոչ թէ անհատներու, այլ ժողովուրդին երգչուհին է, որուն պատճառով մերժած էր անհատի մը համար ելոյթ ունենալ: Այս կեցուածքով իր ժողովրդականութիւնը կը մեծնայ։
Տարիներու ընթացքին իրեն յատուկ Ռահպանիներուն գրիչով երգերը կը ստանան յեղափոխական ոգի, բան մը, որ աւելի կը մօտեցնէ զինք ժողովուրդին:
1970, Միջազգային Համբաւ Եւ Լիբանանի Քաղաքացիական Պատերազմը
1971-ին, իր կատարած պտոյտին ընթացքին, Ֆէյրուզի համբաւը կը հասնի Հիւսիւսային Ամերիկա, ուր մեծ ընդունելութեան կ'արժանանայ Արաբ-Ամերիկացի եւ Ամերիկեան հասարակութեան կողմէ: 1972-ին, Զիատ Ռահպանին 16 տարեկանին իր մօրը համար կը յօրինէ «Ախատու ալ Հըլուին» («Akhadou el Helween», «Գեղուհիները Տարին») երգը, զոր կը վերամշակէ իր հօրեղբայրը՝ Մանսուր Ռահպանին եւ կը վերակոչէ «Սաալունի Ալ Նաս» («Saalouni n'Nass», Մարդիկ Հարցուցին Ինծի), որ կը խօսի Ֆէյրուզին առաջին անգամ առանց Ասիին հանդէս գալուն մասին (Ասի անհանգիստ էր այդ օրերուն)։ Երեք ամսուան ապաքինումէ ետք, Ասի դարձեալ հանդէս կու գայ Համրայի երաժշտական Ալ Մահաթթա թատրոնին մէջ։
Ֆէյրուզ Եւրոպական հեռատեսիլիէն ելոյթ կ'ունենայ 24 Մայիս 1975-ին, «Carpentier special show»-ին ընթացքին, ուր ներկայ էր նաեւ ֆրանսացի երգչուհի Միրէյ Մաթէօն: Ֆէյրուզ կ'երգէ իր ամէնէն սիրուած երգը՝ «Հապէյթաք Պըլ Սէյֆ» («Habbaytak Bilssayf» քեզ սիրեցի Ամրան) եւ շնորհակալութիւն կը յայտնէ Միրէյ Մաթէոյի իրեն հետ երգելուն համար։
Լիբանանի Քաղաքացիական պատերազմէն ետք, եղբայրները կը շարունակեն ազգայնաշունչ թատրերգութիւններ գրել։
1978-ին երեք եղբայրները կը շրջին Եւրոպա: Բազմազբաղութեան իբրեւ հետեւանք՝ Ասիին ֆիզիքական եւ մտային վիճակը կը վատթարանայ։ Ֆէյրուզ եւ եղբայրները կը դադրին իրարու հետ աշխատելէ։ Ֆէյրուզ կը սկսի գործակցիլ այլ խումբի մը հետ, իր տղուն՝ Զիատ Ռահպանիին հետ:
1980, Նոր Խումբ
Ֆէյրուզի եւ Ռահպանի եղբայրներու բաժանումէն ետք, Ֆէյրուզ կը շարունակէ գործակցիլ Զիատ Ռահպանիի եւ իր ընկերոջ՝ բանաստեղծ Ժոզէֆ Հարպի եւ երաժշտահան Ֆիլիմոն Ուեհպէի հետ։
Ֆէյրուզ Եւրոպական հեռատեսիլէն անգամ մը եւս հանդէս կու գայ 13 Հոկտեմբեր 1988-ին, «Du côté de chez Fred» յայտագիրէն: Երեք օր ետք՝ 16 Հոկտեմբերին, Ֆէյրուզ ուրիշ ելոյթ մը ունէր Փարիզի մէջ. օրուան հիւրն էր ֆրանսական կայանի հաղորդավար՝ Ֆրետերիք Միթերանը, որ հետագային Ֆրանսայի Մշակոյթի Նախարարը կը դառնայ։
1990-էն Մինչեւ Այսօր
1990-ականներուն, Ֆէյրուզ վեց ալպոմ կը հրապարակէ (երկուքը Ֆիլիմոն Ուեհպէէն եւ երեքը՝ Զիատ Ռահպանիէն)։
Ան ելոյթներ կ'ունենայ Պաալպէքի Միջազգային Փառատօնին 1998-ին, ինչպէս նաեւ Լաս Վեկասի մէջ 1999-ին, որուն ներկայ կը գտնուի 16,000 հանդիսատես, մեծամասնութիւնը՝ արաբ։
Այնուհետեւ Ֆէյրուզ ելոյթներ կ'ունենայ՝
7 Հոկտեմբեր 2010-ին, Ֆէյրուզ նոր ալպոմ մը կը հրապարակէ «Է Ֆի Ամալ» («Eh... Fi Amal», «Այո, յոյս կայ», զոր յօրինած է Զիատ Ռահպանին    :
Ֆէյրուզ ելոյթներ ունեցած է՝ Սուրիա, Յորդանան, Իրաք, Քուէյթ, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ, Քաթար, Պահրէյն, Եգիպտոս, Թունիս, Ալճերիա, Մարոք, Ֆրանսա, Միացեալ Թագաւորութիւն, Զուիցերիա, Հոլլանտա, Յունաստան, Գանատա, Միացեալ Նահանգներ, Մեքսիքօ, Պրազիլ, Արժանթին, Աւստրալիա, եւ Լիբանան։
Ֆէյրուզ ելոյթներէն՝
Ֆէյրուզ, Ասի եւ Մանսուր Արաբական Աշխարհին, ինչպէս նաեւ Եւրոպայի, Ամերիկայի եւ Աւստրալիոյ մէջ հանրածանօթ դարձած են։
Թատերական Գործեր
Ռահպանի Եղբայրները կը հրապարակեն 25 երաժշտախառն թատրոններ (20-ը Ֆէյրուզին հետ) աւելի քան 30 տարուան ընթացքին։ Անոնք կը հանդիսանան Արաբական աշխարհի առաջին երաժշտախառն թատրոններ յօրինողները։ Այդ թատրոններուն մէջ Ֆէյրուզ կը ստանձնէ գլխաւոր դերեր՝ երգիչներու եւ դերասաններու հետ, ինչպէս՝ Նասրի Շամսետտին, Ուատիհ Ալ Սաֆի, Անթուան Քըրպեժ, Էլի Շուէյրի, Հուտա (Ֆէյրուզին պզտիկ քոյրը), Ուիլիըմ Հասուանի, Ռաժա Պատր, Սիհամ Շամմաս, Ժորժէթ Սայէղ եւ ուրիշներ։
Ռահպանիներուն թատրոնները կը ներկայացնեն սէր եւ գիւղական կեանք: Անոնք կը քննարկեն նաեւ՝ երգիծական, փիլիսոփայական, երբեմն ալ քաղաքական նիւթեր։ Ֆէյրուզի թատերական երգերը հանրածանօթ են Լիբանանցիներուն եւ Արաբներուն՝ աշխարհի չորս ծագերուն։ Ֆէյրուզ-Ռահպանի երգերը.
Գրեթէ բոլոր երգերը արձանագրած է երկու ձայնապնակներու վրայ:
Հրապարակումներ
Ֆէյրուզ ունի շուրջ 1500 երգ, որոնցմէ միայն 800-ը հրապարակուած է։
Բացի Ռահպանի Եղբայրներէն, իրեն երգեր յօրինած են նաեւ Ֆիլիմոն Ուեհպէն, Զիատ Ռահպանին, Զաքի Նասիֆը, Մուհամմատ Ապտլ Ուահապը, Նաժիպ Հանգաշը եւ Մուհամմատ Մոհսէնը։
Ֆէյրուզի Մասին` Ուշագրաւ Կէտեր
Ան իր կատարումներուն մէջ մելամաղձոտ է, բարձրախօսին վրայ անշարժ մնալով։ Նէիլ ՄաքՖարքուհարէն հարցուած հարցումը իր լրջութեան մասին, ան պատասխանած է որ ան մինչեւ հիմա բեմի վախ ունի:
Երգչուհի Ֆէյրուզ կը պատկանի կեանքի ամէն տեսակ դժուարութիւններու դէմ պայքարող կիներու դասակարգին` թէ՛ իր ընտանեկան կեանքի դժուարութիւններու պարագային, թէ իր նուիրումին, հասնելու համար արուեստի բարձր գագաթներու:
Ֆէյրուզի մասին` հինգ ուշագրաւ կէտեր.
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1934 ծնունդներ Ստորոգութիւն:20 Նոյեմբերի ծնածներ‎
Յովսէփ Յովհաննիսեան Ամարխան
Ամարխան Յովսէփ Յովհաննիսեան նշանաւոր հնդկահայ հարուստ՝ Սմարանգցի։ Ռուս-պարսկական պատերազմներէն դեռ առաջ Ներսէս արքեպս. Աշտարակցին (յետոյ կաթողիկոս) հնդկահայերու հետ սկսաւ յարաբերութիւն մշակել եւ նկարագրելով էջմիածնի ու ժողովուրդի վիճակը՝ կոչ կարդաց օգնելու հայրենակիցներուն եւ միեւնոյն ժամանակ յայտնեց, որ շուտով ռուսական զօրքը պիտի շարժի դէպի էջմիածին։ Ամարխանը, որ առասպելական կարողութեան տէր է, 1829-ի Հոկտեմբեր 20-ին գրեց ներսէսին, որ պատրաստ է գալ Ռուսաստան, ծառայած Ռուսաց կայսեր իր հոգով, մարմնով ու հարստութեամբ՝ մուսուլմաններէն գնելով հայաբնակ գաւառներն եւ յանձնած ողորմած կայսեր՝ կառավարելու։ Ներսէսն այս նամակի մասին յայտնեց Քրիստափոր Լազարեանցին, իսկ ան ալ իր կարգին Կեներալ-ատիւթանթ Պեքենտրոֆին։ Կայսրն այս միջնորդական գրութեան վրայ անձամբ բարեհաճեցաւ մակագրել. Пусть инь деть сюда, а свьдьния, имь требуемыя. Я ему дамь, когда его увижу. (Թող ան այստեղ գայ, իսկանոր ուզած տեղեկութիւնները ես կու տամ անոր, երբ կը տեսնեմ զինք)։ 1830-ի Դեկտեմբեր 3-էն տուած բարձրագոյն հրովարտակով անոր գալու իրաւունք տրուեցաւ, սակայն ինչ-ինչ պատճառներով ան չեկաւ։ Մահուան տեղն ու թուականն անյայտ է։
Թէյ
Թէյ, անուշաբոյր ըմպելի մը, որ կը պատրաստուի թէյենիին (Camellia sinesis) մշակուած թերթիկներուն վրայ լեցնելով գաղջ կամ եռացած ջուր։
Թէյենին մշտադալար թուփ մըն է, որուն հայրենիքը Ասիան (Չինաստանը) է։ Թէյը ջուրէն ետք ամէնէն շատ տարածում գտած ըմպելին է ։ Կարգ մը թէյեր, ինչպէս «Տարճիլինկ»ը եւ չինական կանաչ թէյը ունին զովացուցիչ յատկութիւն, քիչ մը դառն եւ փոթոթող համ, մինչ այլ տեսակի թէյեր ունին աւելի անուշ եւ տարբեր առանձնայատկութիւններ:
Պատմութիւն
Ջուրէն ետք թէյը աշխարհի տարածքին ամէնէն աւելի սպառուող ըմպելին է: Աւանդութեան մը համաձայն, առաջին անգամ թէյը յայտնաբերուած եւ օգտագործուած է Ք.Ա. 2737-ին: Այսպէս, ծառէն թափած թէյի տերեւներ ինկած են այն ջուրին մէջ, որ չին կայսր Շեն Նունկի համար կ'եռացնէին, որպէսզի խմէր: Կայսրը կը համտեսէ տաք խմիչքը եւ շատ կը հաւնի: Եւ, այսպիսով, ծնունդ կ'առնէ ըմպելի թէյը :
Թէյը օգտագործուած է իբրեւ բժշկական ըմպելի։ Արեւմուտք հասած է շնորհիւ փորթուկալցի կղերականներու եւ վաճառականներու, որոնք թէյը Եւրոպա ներմուծած են ԺԶ. դարուն։ ԺԷ. դարուն թէյ խմելը կենցաղային նորաձեւութիւն դարձած է անգլիացիներուն մօտ, որոնք սկսած են Հնդկաստանի մէջ մեծ քանակութեամբ թէյ մշակել, արտադրել եւ վաճառել, խափանելով Չինաստանի մենատիրութիւնը թէյի վաճառականութեան մէջ ։
Բոյսերէ պատրաստուած թէյը (herbal tea) պտուղներէ եւ խոտաբոյսերէ պատրաստուած ըմպելիներ են, որոնք թէյ չեն պարունակեր։ Ասոնք ճանչցուած են Tisane կամ herbal infusion անունով, որ կը նշանակէ բուսական թէյ։
Ստուգաբանութիւն
Թէյ բառին չինական արտայայտութիւնն է 茶 : Բառը Չինաստանի տարբեր շրջաններու մէջ հնչուած է տարբեր ձեւով. Մանտարինի մէջ (Չինաստանի հիւսիսը եւ հարաւ արեւմտեան շրջանը) հնչուած է «չա», Wu չինարէնի մէջ՝ «զօ», իսկ մին չինարէնի մէջ՝ «թա» կամ «թէ»: Սակայն մեծ առաջադրանք կայ, որ թէյի տարբեր անուանումները յառաջացած են հին չինարէնի տարբեր բառերէ:
Թէյին օգտագործումը զանազան մշակոյթներու մէջ
Թէյը կարելի է օգտագործել վաղ առաւօտեան, որ առոյգութիւն կրնայ յառաջացնել՝ իր մէջ պարունակող L-թէանինին, թէոֆիլինին եւ քաֆէինին շնորհիւ: Կարգ մը մշակոյթներու մէջ անիկա կ'օգտագործուի տարբեր իրադարձութիւններու ատեն, ինչպէս՝ յետ ճաշու թէյ խմելու սովորութիւնը:
Թէյը մաս կը կազմէ նաեւ անոնց երեկոյեան սեղաններուն:
Անգլիացիները օրական 165 գաւաթ թէյ կը խմեն: Ասիկա կը նշանակէ, թէ անգլիացիք տարեկան 60,2 միլիառ գաւաթ թէյ կը խմեն 25 միլիառ գաւաթ սուրճի դիմաց:
Սեւ Թէյ
Թէյի ամէնէն տարածուած եւ սիրուած տեսակներէն է սեւ թէյը։ Անիկա կ'օգնէ ազատելու աւելորդ կշիռքէ, կը պահպանէ բերանի խոռոչի առողջութիւնը, կը կանխարգիլէ կարգ մը հիւանդութիւններ, ինչպէս՝ քաղցկեղը եւ շաքարախտը:
Սեւ թէյին առոյգ նիւթերէն շատերը չեն զարգանար 90°-էն ցած ջերմաստիճաններու: Այդ պատճառով Արեւմուտքի մէջ սեւ թէյը կ'եռացնեն մինչեւ շուրջ 99°: Սեւ թէյին պատրաստման եղանակին կապուած ամէնէն մեծ սխալն է շատ ցած ջերմաստիճանի ջուրով զայն օգտագործելը:
Արեւմուտքի մէջ թէյը սովորաբար կ'եռացնեն շուրջ չորս վայրկեան: Հնդկաստանի մէջ՝ տասնհինգ վայրկեան եւ աւելի, մասալա ստանալու համար:
Կանաչ թէյ
Բարձրորակ կանաչ թէյերը կարելի է քանի մը անգամ օգտագործել, անոնց վրայ ջուր աւելցնելով: Կանաչ թէյը ունի նաեւ օգտակար յատկութիւններ: Պարբերաբար կանաչ թէյի օգտագործումով կարելի է խթանել շարք մը հիւանդութիւններու բուժման եւ կանխարգելման։ Անիկա ունի երիտասարդացնող յատկութիւն եւ հարուստ է հակաօքսիտաններով: Իր իւրայատուկ բաղադրութեան շնորհիւ կ'օգնէ արագ այրելու ճարպերը, ինչպես նաեւ կ'արգիլէ ածխաջուրերու կլանման գործընթացը : Օրուան ընթացքին մէկ-երկու գաւաթ կանաչ թէյ խմելը կը հանգստացնէ ջղային համակարգը:
Կոճապղպեղով թէյ
Կոճապղպեղով թէյը շատ օգտակար է մարսողութեան, ինչպէս նաեւ կը զօրացնէ մարմինին դիմադրողականութիւնը։ Անիկա կը բուժէ բորբոքումները, սրտխառնոցը եւ գլխապտոյտը: Այս պատճառով ալ Չինաստանի մէջ այս համեմը հազարամեակներ շարունակ օգտագործուած է իբրեւ դեղամիջոց պաղարութեան դէմ: Մասնագէտներ խորհուրդ կու տան պարբերաբար կոճապղպեղով թէյ խմել, ինչպես նաեւ աւելցնել թարմ կոճապղպեղը տարբեր հիւթերու եւ ուտեստեղէնի հետ:
Անանուխով թէյ
Անանուխով թէյը պատրաստելու ատեն կարելի է կիրարկել անանուխի ինչպէս թարմ, այնպէս ալ չոր տերեւները: Անանուխով թէյը օգտակար է ստամոքսի ցաւի, պրկումներու եւ գլխացաւի։
Մրգային թէյեր
Մրգային թէյերը լի են բազմաթիւ կենսանիւթերով եւ հակաօքսիտաններով։ Անոնք կը բարելաւեն դիմադրողական համակարգը ։
Երիցուկով թէյ
Երիցուկի թէյը կ'օգնէ քունի կարգաւորման եւ կը բարելաւէ մարմինի ճանաչողական գործառոյթները` յիշողութիւնը եւ ընկալումը, օրուան ընթացքին: Երիցուկի թէյը նաեւ կ'օգնէ նուազեցնելու ձմրան բնորոշող յոգնածութեան զգացումը, ինչ որ դրականօրէն կ'անդրադառնայ մարդու ինքնազգացողութեան բարելաւման վրայ :
Խորունկ ամանի մը մէջ կարելի է երիցուկի տաք թէյ լեցնել, ապա դէմքը պարզել տաք շոգիին` գլուխը սրբիչով մը ծածկած: Այս դիրքով առնուազն 5-7 վայրկեան մնալէ ետք, երիցուկի գոլորշին կ'ընդլայնէ մորթին ծակտիկները եւ դուրս կը հանէ մակերեսին սեւ կէտերը :
Սպասք
Մէծ թէյամանները ԺԹ. դարէն ետք յայտնագործուած են, քանի որ մինչ այդ թէյը հազուագիւտ եւ խիստ սուղ էր։ Փորձառու թէյ ըմպողները յաճախ կը պնդեն, որ եռացնելու ընթացքին թէյը կարելի չէ խառնել:
Վաճառքը
Ըստ ՄԱԿ-ի պարենի եւ գիւղատնտեսութեան կազմակերպութեան (FAO), 2007-ի տուեալներուն, թէյի մեծագոյն ներմուծողը ըստ կշիռքի, Ռուսիան եղած է, որուն կը յաջորդեն՝ Անգլիան, Փաքիստանը եւ Միացեալ Նահանգները: Քենիան, Չինաստանը եւ Սրի Լանքան 2007-ին ամէնէն շատ թէյ արտահանած երկիրները եղած են : Ամէնէն շատ սեւ թէյ արտահանողը Քենիան եղած է, իսկ ամէնէն շատ սպառող երկիրը՝ Հնդկաստանը :
Գործածուած Թէյի ծրարիկներու օգտագործումը
Թէյի գործածուած ծրարիկները կարելի է օգտագործել կարգ մը հարցեր լուծելու համար.
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թէյ
Ժորժ Սիմենոն
Ժորժ Սիմենոն `Պելճիքացի գրող, խուզարկու-հոգեբանական ոճի աշխարհահռչակ ներկայացուցիչներէն, ֆրանսերէն ի եւ գրականութեան թագաւորական ակադեմիոյ անդամ։ Միաժամանակ Ի. դարու ամենաշատ ընթերցուող հեղինակներէն մէկը։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 13 Փետրուար 1903-ին, Պելճիքայի Լիեժ քաղաքին մէջ, ապահովագրական ընկերութեան հաշուապահի մը ընտանիքին մէջ։ Դպրոցը աւարտելէ ետք աշխատած է իբրեւ գրախանութի մը վաճառող, ապա իբրեւ թղթակից՝ տեղական թերթի մը մէջ։ Գրականութեան նուիրուելու ձգտումը զինք հանգիստ չէ ձգած, եւ 1992-ին գացած է «նուաճելու» Փարիզը։ Հոն իր երիտասարդական ողջ եռանդով, իրարու ետեւէ կատարած է հրատարակիչներու պատուէրները։ Շուրջ տասը տարի գրած է երկու հարիւրի հասնող կարճ վէպեր ու պատմուածքներ՝ բոլորն ալ արկածային եւ խուզարկուի նիւթերով։ Այնուամենայնիւ, իր գրիչը աւելի բեղուն դարձած է «Մեկրէ Գործակալին յայտնութիւնը» գործով, որմով նոր բնոյթ մը կը հաղորդէ հետախուզական վէպի ոճին։ Այդ տիպարին միջոցով Ժորժ Սիմենոն վեր կը հանէ պուրժուական աշխարհի հակասութիւնները։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գրողներ Ստորոգութիւն:13 Փետրուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:4 Սեպտեմբերի մահացածներ
Մագաղաթ
Մագաղաթ (ասորերէն՝ magalləta - գալարուած մատեան), կաշիէ պատրաստուած գրանիւթ։
Մագաղաթը սկսած է գործածուիլ շուրջ 2100 տարի առաջ, Փոքր Ասիոյ Պերկամոն քաղաքին մէջ։ Այս պատճառով ալ, ուրիշ լեզուներով մագաղաթը կը կոչուի Պերկամոն անունէն բխած անուններով (ֆրանս. parchemin, սպան. pergamino)։
Հին Հայաստանի մէջ ամէնէն գործածական գրանիւթը եղած է մագաղաթը, որուն պատրաստութեան համար յատուկ արհեստանոցներ կային մեր գրչութեան կեդրոններուն մէջ (Գլաձոր, Տաթեւ, Կիլիկիա) :
Մագաղաթը կը պատրաստէին յատուկ ձեւով մշակելով ու յղկելով մատղաշ անասուններու արջառի, երինջի, գառան, ուլի մորթը։ Հայերէն բազմաթիւ ձեռագիր մատեաններու մէջ պահպանուած են մագաղաթի պատրաստութեան միջոցներ։ Հայկական ամէնէն մեծ մագաղաթէ ձեռագիրը « Մշոյ ճառընտիրն » է (5,3x70,5 սմ՝ 660 (այժմ՝ 620) թերթ), պատրաստուած՝ արջառի եւ երինջի մորթէ ։ Իսկ հայերէն ամէնէն փոքր, ձեռագիր գիրքին թերթերը պատրաստուած են նորածին ուլի մորթէ։
Մեր մատենագիրները՝ Մեսրոպ Մաշտոց, Սահակ Պարթեւ, Մովսէս Խորենացի, Գրիգոր Նարեկացի եւ ուրիշներ, իրենց ստեղծագործութիւնները գրած են մագաղաթի վրայ։ «Գրիչ» կոչուող յատուկ մարդիկ այդ ստեղծագործութիւնները կ'ընդօրինակէին եւ կը բազմացնէին մագաղաթէ ուրիշ թերթերու վրայ, իսկ նկարիչները, որոնք «ծաղկող» կը կոչուէին, զանոնք կը պատկերազարդէին։ Յետոյ մագաղաթէ թերթը կը միացնէին, կը կազմէին ու գիրքի կը վերածէին բազմաթիւ վանքերու գրչութեան կեդրոններուն մէջ, ուր կը պատրաստէին մագաղաթը։ Հայերէն հազարաւոր ձեռագիր մատեաններ գրուած են մագաղաթի վրայ։ Անոնց մեծ մասը այժմ պահուած է Մեսրոպ Մաշտոցի Անուան Մատենադարանին մէջ։
Հին հայկական մատենագրութեան մէջ գործածած են բուսական եւ երկաթի երկու տեսակ մելան, որոնք դարեր դիմացած են եւ պահած` իրենց գոյնը: Նշանաւոր է Որդան կարմիր մելանը, որ կոչուած է հայկական ներկ: Կարմիր մելանով գրած են միայն թագաւորներն ու կաթողիկոսները:
Կը պատմուի, թէ Գրիգոր Մագիստրոս Պահլաւունի սովորութիւն ունէր մագաղաթի վրայ գրելու ատեն կտոր մը հաց դնելու իր առջեւ. ատիկա նշան էր, որ ինք ճշմարտութիւնը կը գրէր: «Հացին նայելով` մարդ եօթնապատիկ ճշմարտախօս կը դառնայ», կ'ըսէր ան :
Թուղթի յայտնութենէն ետք
Նախքան թուղթի յայտնութիւնը, կովու եւ ոչխարի մորթէ շինուած մագաղաթը չափազանց դիւրաբեկ նիւթ մըն էր, զոր պատրաստելը սուղ կ'արժէր. հետեւաբար, դպիրներ պարտաւոր էին պայքարիլ անոնց կպած արատներուն դէմ եւ միացնել անոնց մէջ բացուած ճեղքերը :
Երբ մարդիկ գրելու համար կը սկսին օգտագործել թուղթը, մագաղաթը աստիճանաբար գործածութենէ կը դադրի։ Ներկայիս մագաղաթը չի գործածուիր։ Թուղթի վրայ գրելն ու տպագրելը շատ աւելի յարմար է ու աժան։
Աղբիւրներ
Ի՞նչ է Ո՞վ է, 3, Էջ 175:
Ստորոգութիւն:Մանրանկարչութիւն
Տ. Զարեհ Քհնյ. Շաքարեան
'''Տ. Զարեհ Քհնյ. Շաքարեան.-''' (1969) Հալէպ, Սուրիա:
Կենսագրութիւն
'''Տ. Զարեհ Քհնյ. Շաքարեան''' Աւազանի անունով Գէորգ, որդի Տ. Համազասպ Ա. Քհնյ. Շաքարեանի եւ Սիրվարդի, ծնած է Հալէպ, (1969)-ին:
Ան կ'ընտրէ իր կեանքի ընկերը՝ Յակոբ եւ Կրէթա Ժագոյի դուստր՝ օրդ. Ալինը, որուն հետ կը պսակուի Ս. Քառասնից Մանկաց եկեղեցւոյ մէջ, Առաջնորդ Սրբազան Հօր մասնակցութեամբ, (2002)-ին եւ կը բախտաւորուի երկու մանչ զաւակներով՝ Համազասպ եւ Յակոբ:
Ուսումնակրթական ու ազատ ասպարէզի կեանքին զուգահեռ, անոր նկարագիրը կազմաւորուած է եկեղեցական, կրօնաբարոյական ու ազգային- գաղափարական արժէքներով, որովհետեւ քահանայի զաւակ էր ու իր կեանքը մանկուկութենէն նուիրած էր եկեղեցւոյ ու Կիրակնօրեայ դպրոցին:
Այդ պատճառով ալ փոքր տարիքէն մաս կազմած է Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ դպրաց դասին եւ եղած՝ աշակերտ Կիրակնօրեայ վարժարանին, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է (1988)-ին եւ իբրեւ ուսուցիչ ծառայած է հոն մինչեւ (1995) թուական:
Իսկ եկեղեցւոյ մէջ յարատեւ ներկայութիւն ըլլալով, (1976)-ին եղած է դպիր Ս. Քառասնից Մանկաց եկեղեցւոյ:
(1984)-ին ստացած է դպրութեան աստիճան: Ապա, ուրարի տուչութեան արժանացած է (1992)-ին, ձեռամբ Տ.Սուրէն Արք. Գաթարոյեանի:
Եկեղեցւոյ կապուածութիւնը զինք առաջնորդած է դպրաց դասի վարչութեան անդամ ըլլալու: Ապա, իր փորձառութեամբ ընտրուած է դպրաց դասի վարչութեան ատենապետ, զոր վարած է վեց տարիներ:
Երաժշտութեան հանդէպ իր սէրը զինք առաջնորդած է ձայնանիշերու դասընթացքներուն հետեւելու ու երգեհոն նուագելու եկեղեցւոյ մէջ:
Սիրած է ազգային-միութենական կեանքը, առ այդ օգտակար ծառայութիւն մատուցած է այդ բնագաւառէն ներս:
Այս բոլոր եկեղեցական-ազգային ծառայութիւնները զինք հոգեպէս պատրաստած են հոգեւորական ըլլալու եւ ամբողջութեամբ նուիրուելու Հայ եկեղեցւոյ ծառայութեան:Ուստի, հեռանալով անձնական աշխատանքներէն ու արհեստէն եւ խորապէս համոզուած, պատրաստականութիւն կը յայտնէ ուսուցչական ասպարէզին ծառայելու:
Բերիոյ Թեմի Առաջնորդ Տ. Սուրէն Արք. Գաթարոյեանի տնօրինութեամբ՝ ան կրօն կը դասաւանդէ Ազգ. Քարէն Եփփէ ճեմարանի միջնակարգի դասարաններուն:
Այնուհետեւ հաստատ որոշում կ'առնէ Դպրեվանք ուսանելու եւ քահանայութեան պատրաստուելու:
Առաջնորդ Սրբազան Հօր բարեհաճ հաւանութեամբ (2001-2002) ուսումնական տարեշրջանին մուտք կը գործէ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան «Զարեհեան» Դպրեվանքը, ուր մէկ տարի կը հետեւի քահանայից դասարանի դասընթացքներուն:
1 Մայիս (2002)-ին կիսասարկաւաքի աստիճան կը ստանայ Անթիլիասի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ մայր տաճարին մէջ ձեռամբ՝ Տ. Վարդան Արք. Տէմիրճեանի:
Իսկ (20 Յունիս 2001)-ին սարկաւագ կը ձեռնադրուի ձեռամբ՝ Տ. Տիրայր Եպս. Փանոսեանի, Անթիլիասի մայր տաճարին մէջ:
Մէկ տարուան դասընթացքը աւարտելէ ետք կը վերադառնայ իր ծննդավայրը՝ Հալէպ:
Բերիոյ Թեմի Առաջնորդ՝ Գերշ. Տ. Սուրէն Արք. Գաթարոյանի ձեռամբ, տիրացու Գէորգ քահանայ կը ձեռնադրուի Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ մէջ, (2 Մայիս 2004)-ին, վերակոչուելով Տ. Զարեհ եւ օծակից ունենալով Տ. Խորէն Քհնյ. Պէրթիզլեանը:
Քարասնորեայ պատրաստութեան շրջանը լրանալէ ետք. նորընծայ Տ. Զարեհ հոգեւոր հովիւ կը նշանակուի Ս. Քառասնից Մանկաց Մայր եկեղեցւոյ:
Իր Հօր՝ Տ. Համազասպին գլխաւորութեամբ կը ծանօթանայ իր ծխական ժողովուրդին եւ այնուհետեւ կը բացուի հովական ծառայութեան, ընդարձակ դաշտ մը ունենալով իր առջեւ:
2006-ին Թեմիս Աոաջնորդ Սրբազան հօր տնօրինութեամբ մասնակցած է Ղպտի եկեղեցւոյ երիտասարդական համագումարին, Եպիպտոսի մէջ։
2008-ին, Հալէպի Հայ Համալսարանականներու Միութեան հոգեւոր խորհրդատու նշանակուած է։
2010-ին Սրբազան Հօր տնօրինումով նշանակուած է պետական կրօնի դասագիրքերը հայերէնի վերածելու եւ յարմարացնելու յանձնախումբի պատասխանատու։
Իսկ ուսուցչական ասպարէզ մուտք գործած է Դպէեվանքէն վերադառնալէն ետք 2002-ին, Ազգ. Գարէն Եփփէ ճեմարանի միջնակարգի աշակերտաթեան կրօն դասաւանդելու։
Ան եօթ տարուայ ձեռնադրուած հոգեւորական է։ Իր առջեւ ունի եկեղեցական եւ ազգային ծառայութեան ընդարձակ այգի մր, որ կարիքը ունի անձնուէր ու ծառայասէր հոգեւորականնու, որպէսզի Տիրոջ այգիին բերքը առատ ըլլայ։
Մեծ Պահքի Աւանդութիւններ Եւ Սովորութիւններ
Մեծ Պահքի աւանդութիւններ եւ սովորութիւններ, Մեծ պահք` (Քառասնորդաց, Մեծ պաս, Աղուհաց, Պահոց օրեր, Պահեցողութիւն, Ծոմ, Ծոմապահութիւն): Ուտելիքի կամ յատուկ ճաշատեսակներու որոշ ժամանակի մը համար սահմանուած արգելք, կերակուրներէ լրիւ կամ մասնակի հրաժարում (պահեցողութիւն)։
Պահքի ընթացքին արտօնուած է ճաշակել բուսական ծագում ունեցող կերակուրներ, զերծ մնալով ամէն տեսակի մսեղէնէ ու կաթնեղէնէ։ Հին եւ Նոր Կտակարաններուն մէջ քառասնօրեայ պահքին մասին բազմաթիւ վկայութիւններ կան:Մովսէս քառասուն օրեր շարունակ պահք պահեց, ապա ստացաւ Աստուծոյ օրէնքը:
Սակայն Մեծ Պահքն առաւելաբար անապատի մէջ Յիսուս Քրիստոսի քառասնօրեայ փորձութեան խորհուրդն ունի։ Մեծ Պահքին եկեղեցիներու խորաններուն վարագոյրները կը փակուին (Փակեալ Խորան)՝ ի յիշատակ այն իրողութեան, որ մեղսագործութենէն ետք Ադամ արտաքսուեցաւ դրախտէն եւ անոր առջեւ դռները փակուեցան:
«Պահքի ընթացքին վարագոյրը կը փակուի, Աւետարանը կը ծածկուի ու սուրբ հաղորդութիւն չենք ստանար, որպէս նշան զրկումի Աստուածային հաղորդակցութենէ, որպէսզի պահքի միջոցաւ հոգեպէս զօրացած վերստին կենդանութեան արժանանանք»։
Պահքի Խորհուրդը
Պահք, պաս,, ինքնաքննութեան ու խոկումի ժամանակաշրջանն է, յատկապէս Մեծ պահոց շրջանը, երբ հաւատացեալները ոչ միայն կերակուրներէ կը հրաժարին, այլեւ՝ հեռու կը մնան մարմնական հաճոյքներէ, ապաշխարութեամբ ու աղօթասացութեամբ չափաւոր, զուսպ կեանք կը վարեն։ Քրիստոնէական, իսլամական եւ հրէական կրօններուն մէջ Պահքը հաւատքի ամրապնդման միջոց է, որ ունի նաեւ մաքրագործական եւ ճգնակեաց նշանակութիւն։ Պահքը քրիստոնէական եկեղեցւոյ կարեւոր երեւոյթներէն է:
Կերակուրէ հրաժարիլը առանց մեղքէ հեռու մնալու՝ անօգուտ է: «Սատանան միշտ պահքի մէջ է, ոչինչ կ’ուտէ, բայց մեղք գործելէ ալ չի դադրիր եւ չի յոգնիր», - ըսած է Ս. Գրիգոր Տաթեւացի: «Լերան քարոզ»ի ընթացքին Քրիստոս պահքի մասին կ’ըսէ. Պահեցողութիւնը չէ, որ մեղքը կը քաւէ: Աստուած է քաւիչը: Սակայն պահեցողութիւնը կարեւոր է քաւչարար այս սրբագործութեան մէջ։ Զղջումը, աղօթքը, ապաշխարանքը հիմնական պայմաններն են Աստուծոյ բուժիչ եւ քաւիչ զօրութիւնն ստանալու համար: Քառասնօրեայ պահքին կը յաջորդէ պահոց յաւելեալ մէկ շաբթուան շրջան` Աւագ շաբաթը: Այդ է պատճառը, որ քառասնօրեայ կոչուող պահքը 48 օր կը տեւէ:
Մեծ Պահքը ունի եօթը Կիրակի, եօթը յիշարժան օրեր՝ Բուն բարեկենդան, Արտաքսման, Անառակին, Տնտեսին, Դատաւորին, Գալստեան եւ Ծաղկազարդ: Այս կարգը սահմանած են Յակոբոս Տեառնեղբայրը (Ա. դար) եւ Կիւրեղ Երուսաղէմացին (Դ. դար):
Մեծ Պահքի աւանդութիւններ
Մեծ Պահքի առաջին օրը հոգեւոր մաքրութեան կ’ուղեկցէր նաեւ իրերու մաքրութիւնը: Տանտիկիններ կանուխ կ’ելլէին, թոնիր կը վառէին, ու տան բոլոր իրերը՝ պղինձ-պղընձկալ, պտուկ- ճլոր, աման - չաման օճառի փշրանքներով կը շփէին եւ եօթը անգամ ջինջ ջուրով կը լուային:
Այդ օրը ձեղունէն կը կախուէր պահքի եօթը շաբաթները խորհրդանշող Ակլտալիզը, որմէ իւրաքանչիւր շաբթուան վերջաւորութեան փետուր մը կը փրցուէր:
Միջինք
Եկեղեցական օրացոյցին մէջ իր առանձին տեղն ունի Մեծ Պահքի 24-րդ օրը, որ ըստ Մաղաքիա Օրմանեան պատրիարքի՝ «Միջինք անունը կը տրուի Մեծ պահքը կիսող օրուան, որ կը կիսէ պահեցողութեան շրջանը»:
Միջինքի աւանդութիւններ
Ժողովրդական սովորութեան համաձայն՝ այդ օրը բաղարջէ պահոց քաթա կը պատրաստեն, որու մէջ մետաղադրամ կը դնեն: Անիկա ունի կլոր կամ ուռուցիկ ձեւ եւ կը պատրաստուի ձէթով, մեղրով, ընկոյզով եւ քիշմիշով: Անոր մէջ կը դնեն մետաղադրամ կամ ուլունք եւ կը թխեն: Երբ կը կտրեն, հաւասար չափով կը բաժնեն տան անդամներուն, կենդանիներուն եւ հողի միջեւ։ Որու բաժինէն որ դուրս գայ ուլունքը կամ դրամը, այդ տարուան բախտաւորը կը համարուի: Անիկա շատ կը նմանի տարեհացին: Անցեալին, Միջինքի բաղարջը կը թխէին հաւաքաբար:Ամէն մարդ կը բերէր իրեն բաժին ինկած բաղադրութիւնները, միասին կը շաղէին խմորը, միասին կը թխէին եւ միասին ալ կ’ուտէին:Բաղարջը կը կոչուէր նաեւ՝ «Միջունք» կամ «Կլոճ»:
Սովորութիւն էր նաեւ պահքի կարկանդակ թխելը, որու մէջ կը դնէին նաեւ փոքրիկ թղթիկներու վրայ գրուած սաղմոսներ:
Միջինքի Չորեքշաբթի երեկոյեան, եկեղեցւոյ ջուրով եւ ձէթով լի մեծ կանթեղ մը կը դրուէր եւ կը կոչուէր «լիճք», որու մէջ եղէգնեայ խաչ մը կը դրուէր, մէջտեղը՝ պատրոյգ մը կը վառէր մինչեւ լոյս: Առաւօտուն այդ ջուրը կը բաժնուէր գիւղի տուներուն, որ խառնելով խմորին մէջ շինէին նոյն օրուան բաղարջը:
Միջինքի սովորութիւններէն էր նաեւ հարսնցուին նուէրներ ստանալը փեսացուին ընտանիքէն: Հարսնցուին ընտանիքը Մեծ Պահքի ուտելիքներով յատուկ ճաշասեղան մը կը պատրաստէր փեսացուին հարազատներուն համար: Այս հաւաքոյթը յատուկ էր կիներու: Տեղի կ’ունենային խաղեր, պարեր եւ զուարճախօսութիւններ:Նշեալ աւանդութիւնը տակաւին կը պահպանուի մեծ թիւով հայ ընտանիքներու մօտ:
Իսկ եկեղեցիներու տիկնանց յանձնախումբեր, մինչեւ օրս, կը կազմակերպեն Միջինքի ճաշկերոյթներ, ուր կը հրամցուին աւանդական, պահքի յատուկ ճաշատեսակներ, որոնց կ’ընկերակցին շարականներու եւ ազգային – հայրենասիրական երգերու երգեցողութիւնը:
Մեծ Պահքի ճաշերէն
Փաթոյթ (Սարմա) կոչուած է նաեւ՝ Տոլմա, որ Ուրարտականան խոհանոցի յատուկ է: Տոլմա բառը յառաջացած է “տոլի” բառէն, որ կը նշանակէ խաղողի տերեւ։ Սկզբնական շրջանին տոլման փաթթած են խաղողի տերեւով, հետագային կաղամբի, սերկեւիլի, լուբիայի եւ բանջարի տերեւներու մէջ, ինչպես նաեւ լեցուցած են միջուկը հանած բանջարեղէններու ինչպէս՝ դդումի, սմբուկի, լոլիկի եւ պղպեղի մէջ։ Պասի տոլմայի հիմքը կը հանդիսանար հատեղէնը, առկայ էր նաեւ չիրը: Կը համարուէր տօնածիսական ճաշատեսակ, կը պատրաստուէր գարնանամուտին՝ երկրագործական տարեսկիզբին, օգտագործելով սերմնացու հատեղէններ։
Մշոշ
Վանայ հարուստ խոհանոցի Պահքի յատուկ կերակրատեսակ է։ Բառը յառաջացած է մըշմոշ (ծիրան) բառի կրճատումէն։ Կան տարբեր տեսակի մշոշներ, գլխաւոր բաղադրիչը ոսպն է, որու կը միանան դդում կամ կանաչ լուբիա կամ բազուկ. սակայն դասական մշոշը կը պատրաստուի ոսպով, ծիրանաչիրով եւ ընկոյզով։
ԹԹուապաս կամ թթու ջուր
Աւագ Հինգշաբթի օրուան յատուկ ճաշատեսակ է:Նման թթուաշ ճաշատեսակներ տարածուած են բոլոր հայկական շրջաններուն մէջ, ի յիշատակ Յիսուս Քրիստոսի խաչելութեան ատեն, ջուրի փոխարէն Անոր քացախ խմեցնելու դրուագին։ Տարբեր արմտիքներով, բանջարով ու ջուրերով ապուր է, առանց իւղի. Կը մատուցուի քացախով եւ ոսպով կոլոլակի (Քէօֆթէ) ընկերակցութեամբ։
Թաթխան
Թաթխան, այսինքն հացը մէջը թաթխելու համար նախատեսուած թացան։ Հատեղէնէ, ընկոյզէ եւ տարբեր համեմունքներէ պատրաստուած իւրայատուկ ուտելիք, որ տարածուած էր յատկապէս Արեւմտեան Հայաստանի մէջ։ Բերքահաւաքէն ետք, կը չորցնէին, ապա կը բովէին դդումի, արեւածաղիկի, սեխի եւ ձմերուկի կուտերը, ետքը կ’աղային։ Օգտագործելու ատեն վրան ձէթ կը լեցնէին եւ հացը մէջը թաթխելով կը ճաշակէին։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Քրիստոնէութիւն
Մեծապատիւ Մուրացկանները
Մեծապատիւ Մուրացկանները Յակոբ Պարոնեանի միակ վէպն է եւ իր ամենաժողովրդական գործերէն մէկը։ Հայ գեղարուեստական արձակի դասական երկերէն մին։ Առաջին անգամ հրատարակուած է 1880-ին, Կ. Պոլիս։ Վէպին գլխաւոր հերոսը «Աբիսողոմ աղա»ն է, միամիտ ու պարծենկոտ գաւառացի մը, որ Պոլիս կու գայ ամուսնանալու համար։ Ոտքը Պոլիս կոխած վայրկեանէն իսկ կը սկսին հէգ Աբիսողոմ աղային արկածախնդրութիւնները։ Դիւրին որս մը գտած ըլլալով, տեղացի գրագէտ, խմբագիր, լրագրող եւ վարժապետ՝ Պոլսոյ յայտնի «Մեծապատիւ Մուրացկանները», կը յարձակին գաւառացիին վրայ ու զանազան խաբեբայութիւններով կը կողոպտեն զինք, մինչեւ այս վերջինը օձիքը դժուար ազատած կը փախչի իր գաւառը։
«Մեծապատիւ Մուրացկանները» յաճախ վերահրատարակուած է թէ՛ Սփիւռքի զանազան քաղաքներուն եւ թէ՛ ալ Հայաստանի մէջ։ Ան նաեւ թատերականացուելով բեմ հանուած է բազմաթիւ անգամներ։
Պոլոնիա
Պոլոնիա (Bologna,, Bononia, Felsina), քաղաք Իտալիոյ հիւսիսը, Պոլոնիոյ նահանգի «Էմիլիա-Ռոմանիա» վարչական տարածաշրջանի կեդրոնը։ Եւրոպայի հնագոյն համալսարանական կեդրոններէն մէկն է։ Բնակչութիւնը կը կազմէ 374 հազար մարդ (ըստ 2004-ի կատարուած մարդահամարի տուեալներուն)։ Կը գտնուի Փօ գետի աւազանի մէջ։ Քաղաքի մակերեսը՝ 140 քմ.² է, իսկ բարձրութիւնը ծովու մակերեւոյթէն՝ 54-300 մ.։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Իտալիոյ քաղաքներ
Զէյթունի Դիմադրութիւն (1914)
Զէյթունի Երիտասարդները Կը Դիմադրեն
Իթթիհատականներու կառավարութիւնը առաջին հերթին ջարդի ու տեղահանութեան իր քաղաքականութիւնը փորձեց գործադրել Զէյթունի մէջ։ Զէյթունի քաջարի ժողովուրդը զինուած դիմադրութիւններով կրցած էր մինչ այդ հեռու մնալ ջարդերէն եւ պահել կիսանկախ վիճակ մը։ 1914-ի Օգոստոսին արդէն, զօրահաւաքի պատրուակով, կառավարութիւնը սկսաւ խստութիւններ գործադրել։ Կիլիկիոյ Սահակ Կաթողիկոսը համոզեց զէյթունցիները՝ հպատակիլ կառավարութեան հրահանգներուն։ Նոյնը պատահած էր նաեւ, երբ 1914-ի Դեկտեմբերին զէնքերը յանձնելու հրաման եկած էր։
Այնուամենայնիւ, բռնութիւնները կը սաստկանային։ Ոստիկանները սանձարձակ՝ հայ աղջիկները կ'անպատուէին, ուզած տունը կը թալանէին։ Հայ բնակչութիւնը ոստիկաններու ոտնձգութիւններէն պաշտպանելու համար, 25 հայ երիտասարդներ զէնքով յարձակումի ելան։ Արիւնալի բախում մը տեղի ունեցաւ։ Կառավարութիւնը 5000-նոց զօրք մը Հալէպէն ղրկելով պաշարեց Զէյթունը։ Կառավարութիւնը կը պահանջէր յանձնել այդ 25 երիտասարդները եւ կը հրահանգէր բնակչութեան պարպել շրջանը։ Տեղահանութիւնը սկսաւ 1915-ի Ապրիլ 8-ին։ Զէյթունի ամբողջ հայութիւնը, երկու կարաւաններով դէպի անապատները շարժեցաւ, իսկ Պալքաններէն փախած թուրքերը արդէն կը սպասէին անոնց բնակարանները գրաւելու։
Թէյի Միջազգային Օր
Թէյի միջազգային օր (International Tea Day), ամէն տարի՝ Դեկտեմբեր 15-ին, աշխարհի թէյ արտադրող առաջատար բոլոր երկրները կը նշեմ թէյի միջազգային օրը: Իւրայատուկ տօն թէյ սիրող մարդոց համար։
Թէյի միջազգային օրը մեծ շուքով կը նշուի յատկապէս այն երկրներու մէջ, ուր թէյի տնկադաշտեր կան` Հնդկաստան, Սրի Լանքա, Չինաստան, Վիեթնամ, Ինտոնեզիա եւ այլն :
Սոյն օրուան գաղափարը երկար տարիներ գոյութիւն ունեցած է, սակայն այն պաշտօնապէս Դեկտեմբեր 15-ին նշելու որոշումը կ՛ընդունուի 2004-ին Մումպայի մէջ․ իսկ առաջին հանդիսաւոր տօնակատարութիւնը կը կատարուի 2005-ին Տելհիի մէջ եւ յաջորդ տարի կը կազմակերպուի Սրի Լանքայի մէջ։
Օրուան նպատակը
Օրուան նպատակն է գրաւել կառավարութիւններուն եւ քաղաքացիներուն ուշադրութիւնը՝ թէյի վաճառքի խնդիրներուն, թէյի արտադրութեամբ աշխատողներուն վիճակին, փոքր արտադրողներուն եւ սպառողներուն փոխադարձ կապի հարցերուն :
Ըստ գիտական վարկածներէն մէկուն թէյը որպէս ըմպելիք բացայայտուած է Չինաստանի երկրորդ կայսր Շեն Նունկի կողմէն, Ք․Ա․ 2737 թուականին, երբ կայսրը թէյի թերթիկները պատահաբար դրած է տաք ջուրով գաւաթի մը մէջ։ Այդ օրուընէ Չինաստանոի մէջ թէյը դարձած է շատ պահանջուած ըմպելիք:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր Ստորոգութիւն:Տօներ Ստորոգութիւն:Թէյ
Տրդատ ճարտարապետ
Տրդատ ճարտարապետ (շուրջ 940 - մահուան թուականը անյայտ է, հաւանաբար՝ 1020-էն ետք), Բագրատունեաց հարստութեան դարաշրջանին հայ ճարտարապետ եւ քանդակագործ։ Շինարարական գործերը ծաւալած են գլխաւորաբար Շիրակի մէջ։ Անկէ ետք, երբ Աշոտ Գ. թագաւոր 961-ին մայրաքաղաքը Կարսէն Անի կը տեղափոխէ, հոն կը տեղափոխէ նաեւ կաթողիկոսական աթոռը։ Տրդատ կը կառուցէ Անիի մայր տաճարը եւ կաթողիկոսարանին շէնքը։ Ըստ հայ պատմիչներու (Ստեփանոս Տարօնեցի եւ այլք) վկայութեան, Կ. Պոլսոյ երկրաշարժէն ետք փլած է Ս. Սոֆիա մայր տաճարին գմբէթը, Տրդատ կը հրաւիրուի զայն վերականգնելու համար։ Ան գմբէթը կը կառուցէ 4 մոյթերու (սիւներու) վրայ, անոր տալով հայկական ճարտարապետական ոճ մը։ Այդ աշխատանքները կ'աւարտին 994-ին։
Կեանքը
Տրդատի կեանքին մասին մեզի հասած են խիստ սահմանափակ տեղեկութիւններ: Առանձին եւ կցկտուր տեղեկութիւններ կը հաղորդէ ԺԱ. դարու պատմիչ Ստեփանոս Ասողիկ Տարօնեցին՝ իր «Տիեզերական պատմութեան» մէջ: Տրդատին կեանքը կը զուգադիպի Հայաստան ի բարգաւաճման ժամանակաշրջանին, երբ Հայաստան ազատած էր արաբական խալիֆաթի գերիշխանութենէն, եւ նպաստաւոր պայմաններ ստեղծուած էին երկրին զարգացման համար: Այս ընթացքին, Բագրատունեաց Հայքի մայրաքաղաքը կը դառնայ Անին, ուր մեծ թափով կը սկսին շինարարական աշխատանքները: Մինչ այդ, արաբական արշաւանքներէն աւերուած երկիրը արագօրէն կը վերականգնի, եւ կը կառուցուին ու կը վերակառուցուին զանազան շինութիւններ: Տրդատ Ճարտարապետ իր գործուն մասնակցութիւնը կը բերէ երկրին մէջ ծաւալող շինարարութեան՝ յատկապէս Անիի եւ Շիրակի մէջ, ուր ինք կը բնակէր:
Տրդատի ճարտարապետական գործունէութիւնը Հայոց թագաւորութեան ընթացքին
Տրդատ առաջին շէնքը կառուցած է Արգինա յի մէջ: Այդ վայրը 965-ին դարձած էր Հայոց եկեղեցւոյ կաթողիկոսանիստը, երբ Անանիա Ա. Մոկացի կաթողիկոս, ձգելով Վանայ լիճ ին Աղթամար կղզի ն, բնակած է Անի ի մօտերը: Հայոց նորընտիր կաթողիկոս Խաչիկ Ա. Արշարունի կ'որոշէ նոր աթոռանիստին համար այդ վայրին մէջ հիմնել մեծ եկեղեցի մը, որու կառուցումն ալ կը յանձնարարէ Տրդատ Ճարտարապետին: Այդ եկեղեցիէն այսօր, պահպանուած են հիւսիսային պատը եւ արեւմտեան պատին մէկ մասը, իսկ մնացեալ մասերը ամբողջութեամբ ցիր ու ցան եղած են: Այս պատճառով այսօր կարելի չէ յստակ նկարագրել այդ եկեղեցւոյ արտաքին տեսքը, սակայն տեղեկութիւններ կը հաղորդեն պարսիկ պատմիչ Մովլանա Իտրիս, որ Շահ-Իսմայիլի զօրքերուն հետ հասած էր հոն, եւ իր մատեանին մէջ մեծ հիացումով կը խօսի շինութեան մասին:
Անկէ ետք Տրդատ ճարտարապետ նոր յանձնարարութիւն մը կը ստանայ Սմբատ Բ. Տիեզերակալ արքայէն (977-989): Անիի մէջ պիտի կառուցուէր մեծ չափերով եկեղեցի մը, որ պիտի նուիրուէր Քրիստոսի ծննդեան 1000-ամեակին: Անիկա Անիի հռչակաւոր Մայր Տաճարն էր, որ հետագային նշանաւոր կը դառնայ իր հոյակերտ ճարտարապետութեամբ: Արքային մահուան պատճառով տաճարին կառուցման աշխատանքները որոշ շրջան մը կը դադարին:
Կոստանդնուպոլսոյ Ս. Սոֆիա տաճարի գմբէթին վերակառուցումը
Մայր տաճարին կառուցման ժամանակաւոր դադարը Տրդատ կ'օգտագործէ Բիւզանդիոնի մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիս մեկնելու համար, ուր զինք հրաւիրած էին վերականգնելու կայսրութեան գլխաւոր եկեղեցւոյ՝  Ս. Սոֆիա տաճարին գմբէթը: Անիկա Բիւզանդական կայսրութեան ճարտարապետութեան ծաղկման ժամանակաշրջանին երեւելի յուշարձան մըն է, որ 532-537 թուականներուն վերակառուցած են նշանաւոր ճարտարապետներ՝ տրալեսցի Անթիմոս եւ միլեթցի Իսիդոր՝ Հուստինիանոս Ա. կայսեր օրով եւ անոր գործուն մասնակցութեամբ: 1 Մայիս 558-ին ուժեղ երկրաշարժ մը տեղի կ'ունենայ որմէ փուլ կու գայ տաճարին շուրջ 31.5 մեթր տրամագիծով գմբէթը: Հուստինիանոս կ'որոշէ նոր գմբէթ մը կառուցել, եւ քանի որ արդէն մահացած էին Անթիմոսն ու Իսիտորը, գործը յանձն կ'առնէ վերջինիս եղբայրը՝ Իսիտոր Կրտսերը: Անոր կառուցած գմբէթը կանգուն կը մնայ բաւական երկար, եւ կը դիմանայ  869-ի երկրաշարժին, բայց փուլ կու գայ 986-ի երկրաշարժին: Անկէ ետք, Տրդատ կը հրաւիրուի Կոստանդնուպոլիս՝ դարձեալ վերակառուցելու համար Ս. Սոֆիա գմբէթը: Այս մասին տեղեկութիւններ կը հաղորդէ Ստեփանոս Ասողիկ Տարօնեցի պատմիչը: Յայտնի է, որ կառուցման աշխատանքները կարգաւորելու համար Տրդատ նախապէս կը պատրաստէ եկեղեցւոյ յատակագիծը, որու վրայ նախ ան կը լուծէ ճարտարապետական հարցերը: Այնուհետեւ Տրդատ բարձր փայտամածներ կը կանգնեցնէ մինչեւ գմբէթը՝ այդ լուծումները տաճարին վրայ կիրարկելու համար: Տեղեկութիւններ  պահպանուած են, որ այդ փայտամածներուն համար արքունի գանձարանը ծախսած է 1000 ոսկի լիվեր: Բացի գմբէթէն, Տրդատ վերականգնման այլ աշխատանքներ ալ  կատարած է, քանի որ, ինչպէս յայտնի է, կառոյցը վերէն վար ճաթած էր: Տրդատ կը կատարելագործէ իրեն վստահուած յանձնարարութիւնը՝ ցուցադրելով իր փայլուն վարպետութիւնը, որու մասին կը վկայեն յուշարձանին ոչ միայն ներկայ վիճակը, այլեւ Ասողիկի վկայութիւնն այն մասին, որ տաճարը վերականգնումէն ետք, նախկինէն աւելի վայելչագեղ տեսք մը կը ստանայ: Կառուցումէն ի վեր իր բազմաթիւ փլուզումներէն ետք Տրդատ ճարտարապետին վերակառուցածը ամուր կը պահպանուի մինչեւ մեր օրերը՝ աւելի քան 1000 տարի: Ս. Սոֆիա տաճարին մէջ Տրդատին կատարած վերականգնումը լիովին կ'արտացոլէ Ժ.-ԺԱ. դարերու հայոց շինարարական մշակոյթի զարգացման աստիճանը: Թէեւ այդ օրերուն Հայաստանի մէջ այդպիսի մեծ գմբէթներ չէին կառուցեր, սակայն ասիկա ցոյց կու տայ, որ անոնց կառուցման եղանակներն ու ճարտարապետական լուծումները խորթ չէին հայ ճարտարապետներուն: Իսկ որպէսզի Բիւզանդական կայսրութեան մայրաքաղաքին մէջ այդպիսի պատասխանատու պատուէր ստանար, պարզ է, որ Տրդատ պէտք է առաջնակարգ ճարտարապետի մեծ համբաւ ունենար: Ստեփանոս Ասողիկ կը յայտնէ, որ մինչեւ Տրդատը հրաւիրելը, հմուտ յոյն ճարտարապետները շատ կը յոգնէին վերականգնման համար, բայց յստակ լուծումներ չէին կրնար առաջարկել:
Անիի Մայր տաճարին կառուցման աւարտը
Այս աշխատանքը աւարտելէ ետք Տրդատ կը վերադառնայ Անի, ուր նոր արքայ Գագիկ Ա.-ի կինը՝ թագուհի Կատրանիտէն, որ Սիւնեաց Վասակ իշխանին դուստրն էր, անոր կը յանձնարարէ դարձեալ ձեռնարկել Մայր տաճարին կառուցումը: Տաճարին կառուցումը կ'աւարտի 1001-ին եւ կը նուիրուի Քրիստոսի ծննդեան 1000-ամեակին: Անիկա կը դառնայ Անիի աշխարհիկ ու հոգեւոր բնոյթի հոյակերտ շինութիւններու պսակը եւ մեծ համբաւ կը բերէ իր ճարտարապետին:
Գառնիկ Սարգիսեան (երգիչ)
Գառնիկ Սարգիսեան, ամերիկահայ երգիչ, Հայկական սփիւռքի մէջ առաջին հերթին յայտնի է իր հայկական հայրենասիրական երգերով, ՀՅԴ անդամ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Հալէպի մէջ։ Տեղափոխուած է ԱՄՆ։
1982 թուականին դատապարտուած է եղած Ֆիլատելֆիոյ թուրքական հիւպատոսութեան պայթման դաւադրութեան մէջ մասնակցութեան համար ։ Ըստ դատական որոշման, երբ Գառնիկ Սարգիսեանը կը բնակուեր Քալիֆորնիա նահանգի Անահեյմ քաղաքի մէջ անոր գործակիցներն էին Վիգեն Եաղուբեանը (Կլենտեյլ), Վիգեն Սարգիսեանը (Սանթա Մոնիքա), Տիգրան Բերբերեանը (Կլենտեյլ) եւ Սթիվեն Դադայեանը (Քանոկա Փարք, Քալիֆորնիա)։ Զանոնք կը մեղադրէին Հ.Ց.Ա.Մ.-ի անդամ ըլլալու համար ։
Եսայեան Շաւարշ
Եսայեան Շաւարշ (Յարութիւն Շաւարշ-Օշին) տնօրէն-ուսուցիչ, ծն. Դալաս 1850-ին, ուսած է Երուսաղէմի Ժառանգաւորաց վարժարանը եւ յետոյ իբրէւ ուսուցիչ տեսուչ պաշտօնավարած է Կ. Պոլիս, Իզմիր, Մանիսա, Հալէպ եւ ի վերջոյ Թալաս, որուն վարդ – Պատրիկն ան վարժարանին տնօրէնը եղած է 1889-1893, Փոքր Հայքի դէպքերուն բերմամբ 1893 Յունուար 1-ին կը ձերբակալուի:
Կենսագրություն
Էնկուրիի Պատերազմական Ատեանէն կը դատապարտուեցաի 7 տարի բէրդալգելութեան եւ կ՛աքսորուի Հռոդոս: Ընդհ ներումէն օգտուէլով կը դարնայ Դալաս եւ կրկին կը պաշտօնավարէ վաժարանին մէջ։ 1896-ին իր Վառիկ կնոջ հետ կրկին բանտարկուեցաւ, վերջինս պէկ տարո ետք ներման արժանացաւ իսկ ինքը մահուան դատապարտուէցաւ, սակայն Օրմանեանի ջանքերով ինքն ալ ներման արժանացաւ: Շ. Եսայեան անկէ ետք սբաղեցաւ գորգի նկարներ շինէլով եւ մեծապես գնահատուեցաւ: Կեսարիոյ կառավարիչ Նազըմ փաշա զինքը քաջալերեց եւ հովանաւորէց: Իր Հսկողուդեան տակ պատրաստուած գորգ մը իբր Կեսարիոյ քաղաքապետուդեան նուերը Սուլթան Համիտի մատուցուեցաւ: Կարմիր Սուլթանը այս առթիւ Նազըմ փաշան հետը տարաւ եւ Տիարպէքիրի Թրք. Արհէստանոցին տնօրէն կարգեց: 1904-ին Նազըմ Փաշայի հետ տէղափոխուեցաւ Հալէպ, ուր կապրի ցարդ նկարշութեամբ զբաղէլով: Օշին ծածկանունով գրութիւննէր գրած է: Ինքը խմբազրած է Բռութեան դէմ Գաղատիայի – դատավարութիւն տետրակը (Թիւ։ Օ հրտ. Հնչ, Կուսակցուդեան Աթէնք, 1894): (Ալպօյանեան « Հայ Կէսարիա» էջ1200) :
Արմաւիր
Արմաւիր քաղաք, Ք.Ե. 9-րդ դարէն՝ (Հայոց Արարատի Ոստանի) քաղաք Մեծ Հայքի Բագրատունիներու թագաւորութեան կազմին մէջ։ Կազմաւորուած է Հայոց Արմաւիր մայրաքաղաքի ն հիմքին եւ շրջակայ ագարակներու՝ մայրաքաղաքին արեւելեան թաղամասերու հիմքին վրայ։ Բագրատունիներու օրով ունեցած է աւելի քան 10 հազար բնակիչ եւ թագաւորութեան չորրորդ քաղաքն էր։
Արմաւիր մարզին Հայկաւան գիւղին մօտ գտնուող բլուրին գագաթին պահպանուած են Արմաւիր քաղաքին բաց կապտաւուն, յղկուած Պազալթէ պարիսպները, պալատներու, տաճարներու եւ այլ շինութիւններու հիմքերն ու հետքերը: Պեղումները ի յայտ բերած են նաեւ հում աղիւսէ կառուցուած սենեակներ: Պահպանուած են շուրջ 3 մեթր բարձրութեամբ հողագոյն պատեր:
Ք.Ա. 331-ին, դարձած է Երուանդունիներու մայրաքաղաքը։
Մ. Խորենացին Արմաւիրի հիմնադրումը կը վերագրէ Հայկ Նահապետին թոռան՝ Արամայիսին: Արգիշտի թագաւորին սեպագիր արձանագրութիւնը այս վայրը կը յիշէ իբրեւ Արգիշտիխինիլի քաղաքը։ Արմաւիրի հիմնավայր Արգիշտիխինիլին կառուցուած, ընդարձակուած ու բարեկարգուած է շուրջ 200 տարուան ընթացքին եւ կը համարուէր այդ օրերու մեծ քաղաքներէն՝ տնտեսական, մշակութային եւ հոգեւոր առումով: Կ'ենթադրուի, որ հոն բնակած է շուրջ 30.000 հոգի: Քաղաքին պարիսպներուն հաստութիւնը կը հասնէր 3,5 մեթրի, իսկ Արգիշտիի փորած ջրանցքներուն ընդհանուր երկարութիւնը շուրջ 40 քմ էր, միջին խորութիւնն ու լայնքը` երկուքական մեթր:
1985-ին, պեղումներու ընթացքին, Արմաւիրի մէջ յայտնաբերուած է ելամերէն (Առաջաւոր Ասիոյ հին լեզուներէն մէկը ՝ այժմեան Խուժիստանի (Հարաւ-Արեւմտեան Իրան) Ք.Ա. 5000-3000 գոյութիւն ունեցած ելամական պետութեան բնիկներու լեզուն) երեք սեպագիր սալիկ, որոնք հանրայայտ «Կիլկամէշ» բանահիւսութեան բեմականացումէն հատուածներ էին: Կ'ենթադրուի, որ բանահիւսութիւնը բեմադրուած է Ք.Ա. 760-ին Արմաւիրի մէջ, Սարդուրի Բ.-ի գահակալման եւ ամուսնական հանդէսներու ատեն: Այսպիսով կը փաստուի, որ Հայաստանի մէջ թատրոնը սկիզբ առած է ոչ թէ Արտաշատի, այլ Արմաւիրի մէջ եւ շարունակուած դարեր:
Արմաւիրը անբնակ դարձած է 13-րդ դարուն՝ մոնկոլական արշաւանքներու հետեւանքով։ Հարիւրամեակներ անց հիւսիսային Կովկասի չերքէզական գիւղերուն մէջ ապրող հայերը նոր քաղաք մը կը հիմնեն եւ 1848-ին կը կոչեն Արմաւիր։
Մատենագրութենէն, ինչպէս նաեւ Արմաւիրի պեղումներու արդիւնքներով յայտնի են
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Միսաք Գօչունեան
Միսաք Գօչունեան, վիպագիր հրապարակագիր:
Կենսագրութիւն
Ծնած 16 Սեպտեմբեր 1863 Հալէպ: Նախնական կրթութիւնը ստացած է Կիւրինի Ազգ. Յետոյ Այնթապի «Կիլիկեան» գիշերօթիկ դպրոցները: Վերջինէն շրջանաւարտ 1877-ին: Մանկութենէն օժտուած գործնական միտքով մը, կանուխէն նետուած է առեւտրական ասպարէզ, անցնելով Կեսարիա, ուրկէ Պոլիս (1831), ապա Եօզղատ. Կրկին Հալէպ, Քիլիս եւ Այնթապ, իսկ 16 Հոկտեմբեր 1886-ին վերջնապէս հաստատուած Պոլիս: Պահ մը Գումգաբու վարժարան բացած է «Հեթումեան» անուն որ երկու տարուեան կեանք ունեցած է, յետոյ պաշտօնավարած Թօփալեան վաճառատունը: Իր Ա. Գրուածքը՝ Կեսարիայէ Մելիքեանի «Հայրենիք»ին ղրկուած թղթակցութիւն մըն է (Սիսակ Գօչունեան), իսկ անկէ առաջ «Սնանկը» թատերախաղն անտիպ:
Այնթապ ուսանող եղած ատեն՝ դասընկերներուն հետ «Բիւրակն» անուն դպրոցական թերթ մը հրատարակած է ձեռգիր, 1 տարի: Քէյֆսիզեան Մկրտիչ կաթողիկոսի հիմնած էր Նշան Թէրզեան անուն Սեբաստացի հայերէնի ուսուցչին, որ առաջին Հայն էր երկրգործութիւնը սորվելու համար գաւառէն Եւրոպա անցնող, մինչ անոր բուն նպատակն էր յեղափոխութիւնը հասունցունելոու՝ Լօզանի մէջ: 1891-ին երբ «Մանզումէ»ի արտօնատէր Կ. Փանոսեան կաթուած ունեցաւ, մասնախումբ մը թերթին խմբագրական եւն. Ամէն հոգ յանձնեց Քասիմի, որ 500 մը հազիւ ծախուող այդ լրագրին սպառումը բարձրացուց 3500-ի, նոյն ատենի թրքաբարբառ հայթերթի մը համար մեծ բան: Բայց տխուր մատնութեամբ մը «Մանզումէ» գոցուեցաւ եւ ինք խիստ հարցաքննութիւններէ դժուարաւ պրծելով՝ անցաւ Էրէյլի: Ունճեանի հիմնած հանքածուխի ընկ. Եան վարիչ հաշուակալի պաշտօնով զոր տարի մը շարունակելէ ետք դարձաւ Պոլիս 1894-ին, մտնելով «Սապահի» խմբագրատուն՝ երբ վարիչ պաշտօնեայ:
Քասիմ 1887-ին գրած է Մէզարտա պիր իզտիվաճ թրք. Թատերախաղ մը, Գաջաֆեանէ վճարուած իր առաջին երկը զոր շարած է՝ հիմայ ծանօթ գոհարավաճառ Սիսակ Աշճեան (ան ատեն գրաշար՝ Գավաֆեանի քով):
Քասիմ 1896-ին կարգուած է ոսկերիչ Կարապետ Քիւրքճեանի աղջկան՝ Օր. Արտէմի հետ եւ կնքած երջանիկ ամուսնութիւն մը զոր ցարդ կ՚երգէ՝ ի դէպս պարագայի՝ իր խմբագրականներուն մէջ: