cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մեծն Աղեքսանտր
Զինուորական կարգաւորումներ․ Աղեքսանտրի վարած քաղաքականութիւնը Կեդրոնական Ասիոյ տարածքին
Յունաստան էն եւ Փոքր Ասիա յէն մարտական թարմ ուժեր կը հասնին եւ կը փոխարինեն բանակին կորուստները (գլխաւորաբար Յունաստան վերադարձողներ)։ Կ'օգտագործուի տեղացիներուն հեծելազօրքը։ Այս փոփոխութիւնները յաջորդաբար կը կատարուին։ Աղեքսանտրի բանակը, դէպի Հնդկաստան արշաւանքի սեմին, բոլորովին նոր դիմագիծ մը կը ստանայ։
Բանակին կազմակերպման փոփոխութիւններէն զատ, Աղեքսանտր երկարաձիգ Ժամկէտով կարեւոր քաղաքականութիւն մը կը կիրարկէ․ նոր քաղաքներու հիմնումը՝ առաջինները Ասիոյ հողին վրայ։ Այս քաղաքներուն դիրքին ընտրութիւնը, պատմաբաններէն եւ ռազմագէտներէն «հանճարեղ» կը նկատուի։
Արշաւանք դէպի Հնդկական Կովկաս
Պեսոսի դէմ արշաւանքը, Աղեքսանտրի առիթը կու տայ Կեդրոնական Ասիան շրջելու․ Մարաստան, Պարթեւաստան, Արիա Areia Ἀρ(ε)ία արեւմտեան Աֆղանիստան,  Տրանկիանա Drangiana՝ (արեւելեան Պարսկաստան), Արաքոսիա Arachosia (հարաւային եւ կեդրոնական Աֆղանիստան), Պակդրիա (այժմ՝ հիւսիսային եւ կեդրոնական Աֆղանիստան) եւ Սքիթիա Scythia (Պարսկաստանի արեւելքը եւ հիւսիսը՝ Կասպից Ծովու արեւելքը եւ հիւսիսը)։ Աղեքսանտրիա անունով նոր քաղաքներ կը հիմնէ․ օրինակ, Աֆղանիստանի Աղեքսանտրիան այժմ՝ Քանտահար Qandahar, Տաճիկիստան ի Աղեքսանտրիա Էսխադի (թարգմ․՝ Ամենահեռու) Ἀλεξάνδρεια Ἐσχάτη-Alexandria Eschate։
Նաեւ, մէկ կողմ կը դրուին Մակետոնական/յունական բարքերն ու սովորութիւնները եւ արեւելեան՝ յատկապէս պարսկականը կ'իւրացուին։ Սակայն, ամենակարեւոր պաշտօնները կը վստահի իր ամենամօտիկ ընկերներուն եւ մարտընկերներուն՝ Իֆեստիոն Héphestion՝ հազարապետի տիտղոսը (2-րդ պետութեան կարգի) եւ Արփալօ Harpale՝ կայսրութեան գանձապահը։
Արեւելեան սատրապութիւններուն հպատակումը
Ք․ա․ 329-ի գարնան, Աղեքսանտր Հնդկական Կովկաս կը հասնի, ուր կը հիմնէ Աղեքսանտրիա մը եւս։ Պեսոս կը յաջողի հեռանալ, կ'անցնի Ամու-Տարիա Amu Darya գետը, կը հրկիզէ նաւերը եւ կը հաստատուի Սոկտիանայի Sogdia Նաֆթաքա քաղաքը։ Աղեքսանտր զայն կը հետապնդէ եւ Պտղոմէոս զօրավարը անոր դէմ կը ղրկէ։ Ան, գերի կը բռնէ Պեսոսը եւ Աղեքսանտրին կը յանձնէ։ Աղեքսանտր զայն սպաննել կու տայ եւ յառաջխաղացքը շարունակելով կը հասնի Սամարղանտ մայրաքաղաքը, ապա Դաշքենտ (երկու քաղաքներն ալ այժմ Ուզպեքիստան ի գլխաւոր քաղաքներէն են)։
Այս ռազմական գործողութիւններուն ընթացքին Աղեքսանտր Սիր-Տարիա (պատմ․ անունը՝ Յաքսարդես, Jaxartes հին յուն․՝ Ἰαξάρτης) գետը կը հասնի, ուր կը հիմնէ իր անունով կոչուած քաղաքներէն ամենահեռաւորը՝ Աղեքսանտրիա Էսխադի (թարգմ․՝ Ամենահեռու)․ այժմ՝ Տաճիկիստան ի Խոճէթ շրջան։ Ապա, Հիմալայեան լեռնաշղթայ ին սառած գագաթներէն զուգահեռ անցնելով, Հնդկաստան կը հասնի Խայպեր Անցքին Khyber Pass միջոցաւ։
Առանձին պատմութիւն
Առանձին պատմութիւն է Սոկտիանական ուղղաձիգ ժայռի Sogdian Rock պաշարումը։ Անոր գագաթին ամրացուած են Օքսիարթ Oxyartes պարսկ․՝ وخش‌ارد (Vaxš-ard) տեղացի զօրապետին ընտանիքը եւ ապստամբներ։ Աղեքսանտրի զինուորները կը յաջողին «անձեռնմխելի» ժայռը մագլցիլ։ Զօրապետը Մակետոնացիներուն ռազմարուեստը տեսնելով, կը հիանայ, դիմադրութիւնը կը դադրեցնէ եւ զանոնք խնճոյքի կը հրաւիրէ։ Կերուխումի ժամանակ, Աղեքսանտր կը սիրահարուի զօրապետին աղջկան՝ Ռոքսանային։ Ամուսնութիւնը Ռոքսանայի հետ, պատմաբաններուն համար, մեծ քաղաքական մտադրումով եղած է, քանի որ Աղեքսանտր վերջնականապէս կը լուծէ անհնազանդ Պակդրիայի ու Սողտիանայի խնդիրները։
Ներքին հարցեր, բանավէճեր
Ք.ա. 330-ի աշնան Աղեքսանտր առաջին բախումը կ'ունենայ Մակետոնացի զինակիցներուն հետ։ Անոնց դժգոհութեան պատճառները բաւական էին։ Հիմնական երեք պատճառները հետեւեալներն են։ Առաջինը, պատերազմի շարունակութիւնն էր․ հոգնատանջ զօրքը իր առաքելութիւնը աւարտած կը նկատէ եւ Աղեքսանտրի արշաւանքը շարունակելու տենդը իրեն համար այլեւս անհասկանալի կը թուի։ Երկրորդ պատճառը՝ Աղեքսանտրի ու անոր շրջապատին ցուցադրական ու լրբաբարոյ ապրելակերպը։ Երրորդ՝ Աղեքսանտր հետզհետէ կը հեռանայ հայրենակից Մակետոնացիներէն ու կը նախընտրէ երբեմնի «բարբարոս» (յոյները նախքան արշաւանքը այդպէս կ'որակէին պարսիկները եւ ընդհանրապէս արեւելքի կամ իրենց անծանօթ ազգերը) պարսիկներու շրջապատը։
Աղեքսանտր քաջ կը գիտակցի, որ այս հսկայ երկիրը անհնար էր հնազանդութեան մէջ պահել միայն սակաւաթիւ յունամակեդոնական ուժերով։ Անոր անհրաժեշտ էր երկրի բնակչութեան, յատկապէս տեղական ազնուականութեան աջակցութիւնը, որ հակառակ Դարեհի տարած պարտութեան, երկրին մէջ տակաւին ամուր դիրքեր ունէր։ Անկէ դուրս, Աղեքսանտր կ'որդեգրէ մէկ քաղաքականութիւն՝ զինք ներկայացնել իբրեւ Աքամենեաններու թագաժառանգ։ Եւ այդպիսին ըլլալով, ան կ'ընդօրինակէ պարսկական արքունիքին բնորոշ ապրելակերպը։
Ազատամիտ յոյներուն եւ Մակետոնացիներուն համար, Աղեքսանտրի շրջապատին մէջ արմատաւորուած արեւելեան շողոքորթութիւնն ու ստրկամտութիւնը անհանդուրժելի կը նկատուին։ Աղեքսանտր իրազեկ էր այդ տրամադրութիւններուն, ու երբ իր մտերիմներուն շրջապատին մէջ դաւադրութիւն կը բացայայտուի, ան առանց վարանումի մահապատիժի կ'ենթարկէ անջատ դէպքերու ընթացքին, իր անմիջական շրջակայքէն զինակիցներ, որոնց մէջն էր նաեւ իր հռչակաւոր տարեց հրամանատար՝ Ղաւղամիլայի հերոս՝ Փարմենիոն Parmenion (Ք․ա․ 330), ինչպէս նաեւ արշաւանքին պաշտօնական պատմաբան եւ Արիստոթելին քեռորդին ու աշակերտ Քալիսթենին Callisthenes (Ք․ա․ 327), նոյնպէս՝ Ֆիլօդաս Philotas (Ք․ա․ 330), Քլիդոս Cleitus the Black (Ք․ա․ 328)։
Գաղութներու Հիմնադրութիւն
Իր ապագայ կայսրութեան ենթակառուցուածքները զարգացնելու նպատակով, Աղեքսանտր արշաւանքին սկիզբէն, առաջին յաջողութիւններէն իսկ, կը հիմնէ շարք մը քաղաքներ, որոնց իր անունը կու տայ։ Այդպէս հին աշխարհի քարտէսին վրայ, Փոքր Ասիայէն մինչեւ Եգիպտոս եւ Պարսկական վաղեմի կայսրութեան ամբողջ տարածքին կը յառաջանան բազմաթիւ «Աղեքսանտրիաներ»։
Կացութիւնը Յունաստանի մէջ
Աղեքսանտր երբ արեւելեան արշաւանքը կը սկսի, Անտիփադրոս զօրավարին կը վստահի Յունաստանի խնամապետութիւնը։ Աղեքսանտրի բացակայութեան Յունաստանի մէջ խաղաղութիւն կը տիրէ, ի բացառեալ Ք․ա․ 331 Սփարդացիներու թագաւորին՝ Աղիս Գ․ Agis III Ἄγις ապստամբութենէն։ Անտիփադրոս Մեկալոփոլիի ճակատամարտին Battle of Megalopolis կը յաղթէ ու կը սպաննէ զայն։ Նաեւ կը շարունակուին վէճերը Անտիփադրոսի եւ Աղեքսանտրի մօր՝ Ողիմպիատայի միջեւ․ իւրաքանչիւրը միւսին դէմ Աղեքսանտրին նամակներով կը գանգատի։
Յունաստան Մեծն Աղեքսանտրի արշաւանքներուն ընթացքին բարգաւաճ շրջան մը կ'անցընէ։ Աղեքսանտր պարբերաբար մեծ գումարներ կը ղրկէ, ինչ որ կ'ոգեւորէ տնտեսութիւնը եւ Կայսրութեան տարածքին առեւտուրը կը զարգանայ։
Սակայն, Աղեքսանտրի անդադար պահանջը՝ ջոկատներ ուղղարկելու՝ վերանորոգելու համար արեւելեան արշաւանքին բանակը եւ Մակեդոնացիներուն արտագաղթը դէպի նուաճած տարածքները, կը սպառեն Մակեդոնիան։ Այս տկարութիւնը, յետ Ալեքսանտրի տարիներուն աւելի կը զգացուի եւ ի վերջոյ, Մակետոնական Գ․ Պատերազմէն ետք, Հռոմ ի կը հպատակի, Ք․ա․ 171 - 168։
Հետագայ Արշաւանքներ
Արեւելեան սատրապութիւններուն հպատակումէն ետք, Ալեքսանտր յաջորդ արշաւանքներուն նախապատրաստական աշխատանքներ կը տեսնէ։ Առաջնահերթութիւն ունէր Հնդկաստան ի արշաւանքը։
Հնդկաստանի արշաւանքին նախապատրաստութիւնը
Հետագայ արշաւանքներու ծիրէն ներս, Աղեքսանտրին համար անյետաձգելի էր Հնդկաստան ներխուժումը․ կը մերժէ դաշնակից Խորասանի (պարս․՝ خراسان - Xorâsân) Ֆարասման թագաւորին առաջարկը արշաւելու Պոնտոս (հին յունական գաղթօճախ-թագաւորութիւն, Փոքր Ասիոյ հիւսիս արեւելք, Սեւ Ծովուն հարաւ արեւելեան ափերուն)։ Պատճառները հետեւեալներն են.
Այդ օրերուն, Հնդկաստան կը համարուէր Ասիոյ ծայրամասը (աւելի փոքր տարածութեամբ քան այսօր)։ Անոր նուաճումով, Աղեքսանտր կը հաւատար (ըստ Առիանոսին, թէ պիտի ապահովէր արեւելեան սատրապութիւնները հաւանական ներխուժումէ կամ՝ դասալքութենէ։ Ան ծանօթ էր Հնդկաստանի հարստութեան, ինչպէս նաեւ անկէ ապագային քաղուելիք տնտեսական օգուտներուն։ Նաեւ, Աղեքսանտրի փափաքը՝ իբրեւ Մեծ Թագաւոր, գրաւել էր Դարեհի հպատակած երկիրները եւ իր իրագործումներով դառնալ Պատմութեան ախոյեանը։ Վերջապէս իբրեւ Արիստոթելին աշակերտը, կիրքը ունէր նոր երկիրներ գտնելու, ընդլայնելու այդ ժամանակի աշխարհագրական գիտելիքները, կ'ուզէր ստուգել, եթէ Հինտու գետը կը նոյնանար Վերին Նեղոսին հետ եւ եթէ Հնդկաստան կը միանար Եթովպիոյ. կ'ուզէր հետեւիլ նաեւ Հերակլէսի ու Տիոնիսոսի հետքերուն՝ քալել հրաշքներու երկիրը։
Աղեքսանտր կ'իմանայ, թէ Հնդկաստան հասանելի է Քոֆինա գետի հովիտէն (այժմ Քապուլ, Աֆղանիստան), թէ Հինտու գետէն անդին կան շատ ուրիշ մեծ գետեր, սակայն չի գիտեր եթէ անոնք առաջինին մէջ կը թափին։ Կը տեղեկանայ Հնդկաստանի քաղաքական կացութեան․ հնդիկները բաժնուած էին բազմաթիւ մեծ պետութիւններու, յաճախ իրարու դէմ կը կռուէին եւ կռիւներու ընթացքին բազմաթիւ փիղեր կը գործածէին։ Մասնաւորաբար, կ'իմանայ, թէ Հինտու Indus, Sindhu եւ Իտասփի (կամ՝ Հիւտասփի) Hydaspes գետերուն միջեւ տարածուած երկրին ԹաքսիլիսTaxiles Tαξίλης թագաւորը, Փորօ* (սանսգր․՝ पुरूवास Փուրուվաասա, հին յուն․՝ Πῶρος) թագաւորին թշնամին էր եւ Մակեդոնացիներուն հետ դաշնակցիլ կ'ուզէր։
Բանակին վերակազմութիւնը
Արշաւախումբին այս նոր մարմինը հեռու էր նախկին բանակին ազգային եւ լեզուական համասեռութենէն, սակայն շնորհիւ Մակետոնացի հրամանատարներուն ճարտարութեան եւ Աղեքսանտրի գերազանց առաջնորդութեան՝ գործունեայ կը դառնայ։
Աղեքսանտրի անցքը Քոֆինա գետէն եւ Հինտու գետ հասնիլը
Ք․ա․ 327-ին, կը սկսի Մակետոնական բանակին արշաւանքը Հնդկաստանի թերակղզիին գրաւման համար։ Աղեքսանտր Պակդրիա կը ձգէ Ամինտաս Αμύντας, Amyntas (son of Arrhabaeus) զօրավարը եւ ճեղքելով Աղեքսանտրիա քաղաքը կը հասնի Քոֆինա գետը, ուր բանակը երկու մասի կը բաժնէ․ Իֆեսդիոնան Փերտիքային հետ կարճ ճամբուն կը հետեւին՝ Քոֆինա գետին հովիտէն անցնելու եւ պատրաստելու Աղեքսանտրին յառաջխաղացքը Հինտու գետէն։ Իսկ ան, բոլորովին տարբեր՝ լեռնային յառաջխաղացքով կը յառաջանայ, որպէսզի արշաւախումբին բուն մարմինը պահպանէ հաւանական որոգայթներէ։ Այս յառաջխաղացքին ընթացքին, երեք իրերայաջորդ կռիւներէ ետք, կը հպատակեցնէ Ասփասիաներուն երկիրը․ օրինակ դառնալու համար մնացեալ շրջանին՝ գետնին հաւասար կը դարձնէ առաջին քաղաքը, որ դէմը կը կենայ, կը բնաջնջէ՝ անոնք, որոնք չեն յաջողիր փախչիլ։
Ապա, կը հասնի Ասաքիներուն Aśvaka երկիրը․ շրջանին ամենահզօր հնդիկներուն։ Կը պաշարէ Մասակա մայրաքաղաքը, (այժմ՝ Չակտարա, Փաքիստան)։ Քաղաքէն դուրս տեղի ունեցած կռիւին, ասաքիները կը պարտուին, իսկ մէկ շաբթուան պաշարումէն ետք, մայրաքաղաքին պաշարեալները բանակցութիւններ կը խնդրեն։ Աղեքսանտր հնդիկ վարձկաններուն հետ կը բանակցի եւ զանոնք կը համոզէ քաղաքէն մեկնիլ․ սակայն, իրիկունը զանոնք կը շրջապատէ եւ կ'ոչնչացնէ (այս պատահարը, Մեծն Աղեքսանտրի արշաւանքներուն պատմութեան էջերուն սեւ արատը կը համարուի)։ Ք․ա․ 327-ի ձմեռէն մինչեւ 326-ի գարնանամուտ կը յաջողի գրաւել Աօռնոս Ժայռը Άορνος Πέτρα, Aornos․ այս շրջանի նուաճումը անոր կու տայ Անպարտ Նուաճողի համբաւը։
Յառաջխաղացքը Հինտու գետէն մինչեւ Իֆասի գետ
Աղեքսանտր նախքան յառաջխաղացքը, գետափի երկայնքին փառաւոր զոհաբերութիւններ եւ հեծելարշաւներ կը կազմակերպէ։ Հինտու գետին դիմացի ափը անցած, այդ շրջանին դաշնակից երկրին թագաւորը՝ Թաքսիլի զայն պատիւներով կը դիմաւորէ ԹաքսիլաTaxila մայրաքաղաքին մէջ (ներառնուած է ԻՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան ցանկին մէջ)․ հարուստ քաղաք եւ Հինտուիզմի կեդրոն։ Աղեքսանտր մեծ գումարով կը պարգեւատրէ Թաքսիլին իր կատարած ծառայութիւններուն համար, զայն հարկատու կը դարձնէ եւ մայրաքաղաքին մէջ պահակագունդ մը կը ձգէ, ինչպէս նաեւ՝ գիտնականներ։ Վերջինները, կը սկսին ուսումնասիրել Հնդկաստանի բուսականութիւնը եւ կը տպաւորուին կիսամերկ միաբաններէն, որոնց «մերկիմաստակ - γυμνοσοφιστάς» անունը կու տան։ Ալեքսանտր անոնց քով, Օնիսիքրիտոս Onesicritus - Ὀνησίκριτος պատմաբանը կը ղրկէ զանոնք ճանչնալու եւ իրենց հետ զրուցելու համար։ Միաժամանակ, շրջանի երկիրներէն դեսպաններ կը ժամանեն Թաքսալա, բացի՝ յանդուգն Փորոյէն, որ լուր կը ղրկէ, թէ՝ բանակով մը Ալեքսանտրին Իտասփի (կամ՝ Հիւտասփի) գետի ափին կը սպասէ։
Աղեքսանտր Իտասփի գետը անցնելու համար, զինուորներ կը ղրկէ՝ բերելու Հինտու գետը անցնելու ատեն գործածուած նաւերուն անջատ մասերը։ Ան կը շարունակէ յառաջխաղացքը դէպի Իտասփի։ Ք․ա․ 326 Յուլիս ամսուան մէջ Աղեքսանտրի բանակը կը յաջողի գետը անցնիլ։ Փորոյին բանակը կը հաշուէր 4․000 հեծեալ, 300 մարտակառք, 200 փիղ եւ 30․000 հետեւակ։ Մակետոնացիներուն բանակը թիւով քիչ՝ 15․000 հետեւակ եւ 5․000 հեծեալ, դիւրութեամբ կը յաղթէ։ Աղեքսանտր սակայն, պատուով կը վարուի պարտուած Փորօ թագաւորին հետ, անոր կ'արտօնէ շարունակել թագաւորել, Թաքսիլիին հետ կը հաշտեցնէ եւ իր դաշնակիցը կը դարձնէ (այդ օրերու պատմաբանները կը վկայեն, թէ Աղեքսանտր վեհանձութեամբ կը վարուի անոր հետ, որովհետեւ կը հիանայ Փորոյին հպարտ կեցուածքին վրայ)։
Աղեքսանտր Իտասփի գետի ափերուն (հիւսիս արեւմտեան Հնդկաստան) երկու քաղաք կը հիմնէ․ Նիքէա Աղեքսանտրիա Nicaea Alexandria - Αλεξάνδρεια Νίκαια, ի պատիւ տարած յաղթանակին եւ Աղեքսանտրիա Վուքեֆալա Alexandria Bucephalous կամ՝ Bucephalia, հոն մահացած իր սիրելի ձիուն յիշատակին։ Քիչ ետք, սիրելի շունն ալ՝ Փերիդաս Peritas - Περίτας  կը մահանայ եւ անոր յիշատակին համար քաղաք մը եւս կառուցել կու տայ։ Քաղաքներուն կառուցման հսկումը կը վստահի Քրաթերոսին եւ ան կը շարունակէ յառաջանալ դէպի Աքեսինի եւ Իտրաօդի (այժմ՝ Րավի) գետերը։ Յառաջխաղացքը շարունակելու ընթացքին կը խեղդէ Ասփասիաներուն ապստամբութիւնը եւ իրեն կը հպատակեցնէ այդ շրջանին մէջ բնակող Քաթէի ժողովուրդը։
Աղեքսանտր կը փափաքի անցնիլ Իֆասի գետը եւ հետազօտել գետէն անդին տարածուող անապատը, սակայն կը հանդիպի զինուորներուն բուռն հակազդեցութեան։ Զինուորները, մարմնապէս եւ հոգեպէս յոգնած, կը հաւաքուին ու կը բողոքեն իրենց թագաւորին եւ զօրավարին, թէ այլեւս չեն ուզեր շարունակել։
Արեւելեան արշաւանքներուն վախճանը
Աղեքսանտր տեսնելով բանակին չկամութիւնը շարունակելու, Ք․ա․ 326-ի աշնան, կ'որոշէ վերադառնալ։ Զօրքը գետը կ'անցնի եւ հոն Աղեքսանտր կը հիմնէ բոլոր Աղեքսանտրիա քաղաքներուն ամենարեւելքը գտնուող՝ Իֆասիին Աղեքսանտրիան Αλεξάνδρεια επί του Ύφαση.
Հինտու գետի աւազանին նուաճումը
Ք․ա․ 325-ին Մեծն Աղեքսանտր Աքեսինի եւ Հինտու գետերուն կցակէտին, կը հիմնէ Հինտուին Աղեքսանտրիան, ուր առաւելաբար բանակի անդամներէն Թրակիացիներ կը հաստատուին։
Վերադարձի ճամբան
Աղեքսանտր զօրքին վերադարձը հետեւեալ կերպով կը կազմակերպէ․-
Զօրքը երեք մասի կը բաժնէ։
Աղեքսանտր, իր բանակին փոքր մասով մը կը հասնի Պերսեպոլիս։ Հոն սատրապ կը նշանակէ Փեւքեսդան*։
Ք․ա․ 324-ի գարնան, Մեծն Աղեքսանտր, Շոշ քաղաքին մէջ, Պարսկաստանի նուաճումին առիթով տօնակատարութիւններու ընթացքին, Մակետոնացիներուն եւ Պարսիկ կիներուն միջեւ ամուսնութիւններ կը կազմակերպէ։ Ինք, կնութեան կ'առնէ (իբրեւ իր երկրորդ կողակիցը) Դարեհին դուստրը՝ Սդադիրան։ Կը փակէ յոյն զինուորներուն պարտքերը՝ 20․000 դալանտօ եւ նուէրներ կը բաժնէ։ Շրջանի սատրապները Աղեքսանտրին 30․000 պարսիկ պատանի կը ներկայացնեն․ անոնք Մակետոնական վարկ ու բարքով մարզուած ու զինուած էին։ Աղեքսանտր զանոնք «Ժառանգներ» «Επιγόνους» կ'անուանէ։
Տօնակատարութիւններէն ետք, նոր արշաւանքներ կը կազմակերպէ։ Իֆեսդիոնային Պարսից Ծոցի ափերը հետազօտելու կը ղրկէ, մինչ ինք ընտրեալ ուժերով դէպի ծով կ'ուղղուի։ Օփիս (կամ՝ Ովփիս) քաղաքէն Opis Ὦπις (այսօրուան Պաղտատի մօտ, Տիգրիս ի ափերուն) կը յայտարարէ, թէ հայրենիք կը վերադառնան տարեցներն ու վիրաւորները եւ թէ՝ արշաւանքները պիտի շարունակուին։ Զինուորները կը հակազդեն այս որոշումին, նաեւ այդ բանին, թէ բանակին ասիացի զօրագունդերուն յաւելեալ իրաւասութիւններ տրուած են․ ինք կը հակադարձէ՝ երկար ճարախօսութեամբ մը, որմով յոյն զինուորներուն սրտին մէջ հաւատարմութեան կայծերը «կ'արթնցնէ» եւ պարսիկ ազնուականներուն պաշտօններ բաժնելով եւ մի քանիներուն ազգական կոչելով։ Յոյն եւ Մակետոնացի զինուորները կը ստիպուին ներողութիւն խնդրել եւ անոր հետեւիլ։
Աղեքսանտր Պարսկաստանի մէջ
Պարսկաստան վերադարձած, Աղեքսանտրի առաջնահերթութիւնն էր Յունաստանի քաղաքներուն հետ մերձեցում եւ կապերու սերտացում հաստատել։ Միեւնոյն ժամանակ, զբաղելով քաղաքական ու տնտեսական հարցերով, ան կը յայտնաբերէ, որ իր բացակայութեան ատեն երկրի կառավարումը թերի եղած է, կաշառակերութիւնը ծաւալած է եւ տեղի ունեցած են ազգամիջեան ընդհարումներ։ Կարգի կը դնէ հարցերը եւ կը զբաղի ապագայի ծրագիրներով։
Իֆեստիոնին մահը
Աղեքսանտր Էքդավանա կը ճամբորդէ վերստանալու համար պարսկական գանձին մեծագոյն մասը։
Հոն, ամենամօտիկ ընկերը եւ հազարապետը՝ Իֆեստիոն, կը մահանայ Ք․ա․ Հոկտեմբեր 324-ին։ Պատճառները յստակ չէին՝ հիւանդութիւն կամ թունաւորում։ Մեծ պատիւներով ու շուքերով կը կատարէ անոր յուղարկաւորութիւնը։ Սակայն, Իֆեստիոնին մահը կ'ընկճէ Աղեքսանտրի առողջութիւնը։
Ընդունելիութիւններ
Աղեքսանտր Ք․ա․ 323-ի գարնան, Բաբելոն կ'անցնի։ Ճամբան Յունաստանէն եկած դեսպանները կ'ընդունի։ Աթենացիները հակառակ անոր որ համակարծիք չէին Աղեքսանտրին եւ մնացեալ յունական քաղաքներուն վարած քաղաքականութեան, այսուհանդերձ խոհեմութեամբ կը վարուին։ Աղեքսանտր, նաեւ կ'ընդունի իր կայսրութեան սահմանակից երկիրներուն դեսպանները։
Ապագայի ծրագիրներ, մտադրումներ
Նէարխոսի ուղեւորութիւնը կ'ապացուցէ, թէ Աղեքսանտրի կայսրութեան արեւելեան մասի հաղորդակցութիւնը աւելի դիւրին կ'ապահովուի ծովային ճամբաներուն շնորհիւ։ Այսպէս, Աղեքսանտր կը հրահանգէ ուսումնասիրել սահմանակից երկիրներուն ծովերը․ հետազօտական արշաւախումբեր կը ղրկէ Կասպից Ծով (կ'ուզէ գիտնալ եթէ Կասպիցը հսկայ լիճ մըն է, ըստ իր ուսուցիչին՝ Արիստոթելին) եւ Արապիոյ ափամերձ շրջանները։ Յաջորդական հետազօտական արշաւախումբերը կը հասնին մինչեւ Կարմիր Ծով՝ Սուէզ։ Հեռատես Աղեքսանտր՝ Միջերկրական, Եգէական, Կարմիր Ծով երուն եւ Ասիոյ միջեւ առեւտուրի զարգացման առանցքային կարելիութիւնները կը նախատեսէ։
Պատմաբանները համակարծիք չեն ըլլար Աղեքսանտրի ապագայի նպատակներուն եւ ծրագիրներուն։ Շատերուն համար, ան կը մտադրէր նուաճել ու հետազօտել Միջերկրականի արեւմտեան աւազանը, յատկապէս Կարթագէնը Carthage արաբ․՝ قرطاج‎․ Փերտիքաս զօրավարը Աղեքսանտրի այս մտադրումը բանակին կը հաստատէ անոր մահէն ետք։ Ժամանակակից պատմաբանները, նկատի կ'առնեն թէ արկածախնդիր Աղեքսանտր կը տենչայ Արապիոյ շրջանները հետազօտել, որպէսզի վստահեցնէ կապը Բաբելոնի, Եգիպտոսի եւ Հնդկաստանի միջեւ։ Արդեօք Աղեքսանտր երկու ծրագիրնե՞րն ալ կ'ուզէր իրականացնել։
Իրողութիւնը այն էր, թէ Աղեքսանտր ծրագրած էր մեծածախս ձեռնարկներ իրագործել, ինչպէս հսկայ նաւատորմ մը կառուցել, հսկայ հիմնարկութիւններ եւ տաճարներ շինել։ Սակայն, այս բոլորը մահէն ետք կը ջնջուին, անոնց հսկայ տնտեսական պահանջքին տակ։
Աղեքսանտրի Վախճանը
Ք․ա 323-ի գարնան, Աղեքսանտր Եփրատ գետի ջրանցքները կը շրջի, գետին ջուրին ողողումները կասեցնող աշխատանքներուն հետեւելու համար։ Արապիա արշաւանքին նախօրեակին, Ք․ա․ Յունիս 323-ին 2-3 խնճոյքի կը մասնակցի, որու ընթացքին իր ջերմութիւնը կը բարձրանայ։ Արշաւանքը քանի մը օրուան համար կը յետաձգուի։ Հազիւ ինքզինքը գտած, առողջութիւնը կը վատթարանայ․ այս անգամ անկարող կը դառնայ խօսելու եւ քալելու։ Լուրը կայծակի արագութեամբ բանակին մէջ կը շրջի․ զինուորները նոյնիսկ կը կարծեն, թէ ան մեռած էր։ Այս վիճակը մօտաւորապէս 10 օր կը տեւէ։ Ստիպուած, զօրավարները զինուորներուն կը թոյլատրեն անոր հրաժեշտ տալ։ Մեծն Աղեքսանտր աչքերը կը փակէ, Ք․ա․ 10-11 Յունիսի գիշերը, Բաբելոն, 32 տարեկան հասակին*։
Աղեքսանտրի դամբանը
Մեզի հասած պատմական տուեալները, Աղեքսանտրի մարմինին իբրեւ վերջին վայրը Աղեքսանտրիա ն կը նշեն։ Վերջին ծանօթ անձը, որ այցելած է անոր շիրիմը, Հռոմ էացի կայսր Քառաքալան կը համարուի, Ք․ա․ 215-ին։ Անկէ ետք, որեւէ տեղեկութիւն չկայ, բացի քանի մը գեղանկարչութիւններէ եւ որմնանկարներէ, որոնք Աղեքսանտրի շիրիմին առջեւ Սուրբ Սիզօիսին Sisoes the Great երկրպագութիւնը կը պատկերացնեն, 4-րդ դար, Եգիպտոս։
Աղեքսանտրի մահուան պատճառները
Աղեքսանտրի մահուան պատճառները յստակ չեն։ Միակ բանը, որ բոլորէն ընդունուած է, այն է՝ թէ վերջին խնճոյքին իրիկունը ստամոքսի ցաւեր կ'ունենայ եւ ջերմութիւնը կը բարձրանայ։
Ըստ Առիանոս, Պլուտարխոսրխոս եւ Յիւստիս Justin (historian) պատմաբաններուն շատ հաւանական է Աղեքսանտրի թունաւորումը, որովհետեւ խնճոյքի ընթացքին գինի խմելէ ետք, ստամոքսի սուր ցաւ մը կը զգայ, եւ այդ պատճառով կերուխումի վայրէն կը հեռանայ եւ մինչ այդ ջերմութիւնը կը բարձրանայ։ Կ'ենթադրուի, թէ Մակետոնիոյ կառավարիչ Անտիփադերոսին կողմէ կազմակերպուած էր թունաւորումը, ուր շատեր դերակատարութիւն ունեցած էին․ հոս վերոնշեալ պատմաբաններուն ենթադրումները թունաւորման ձեւին եւ դերակատարներուն շուրջ կը տարուբերին։ Ժամանակակից պատմաբաններ, հիմնուելով Աղեքսանտրի թագաւորական աղբիւրներուն՝ Էֆիմերիտես Éphémérides արձանագրութիւններուն վրայ, կը կռահեն թէ malaria tropica-է կը վարակուի ու քնաթմբիր վիճակի կը մատնուի կամ՝ ստամոքսի լուրջ բորբոքումներ կ'ունենայ։
Աղեքսանտրի յաջորդութիւնը
Աւանդութիւնը կ'ըսէ, թէ նախ քան Աղեքսանտրի աչքերը փակելը, իրեն հարց կը տրուի, թէ թագաւորութիւնը որո՞ւ կ'ուզէ ձգել։ Կ'ենթադրուի թէ ան պատասխանած է. «τῷ κρατίστῳ» կամ՝ τῷ  Κρατερώ ․ երկու բոլորովին տարբեր պատասխաններ, այսինքն՝ ամենահզօրին կամ՝ Քրադերոսին Craterus  (զօրավար մը, որ դէպի տուն կ'առաջնորդէր Մակետոնական բանակը եւ որուն նոր վստահած էր Մակետոնիոյ թագաւորութիւնը)։ Պատմաբաններէն Առիանոս եւ Պլուտարխոս, նկատի առած  Աղեքսանտրի խօսելու անկարողութիւնը, վերոնշեալները անվաւեր կը համարեն։ Իսկ Տիոտորոս, Քւինտուս Կուրդիուս Ռուֆիւս Curtius Rufus եւ Յիւստիս աւելի հաւանական կը նկատեն Աղեքսանտր վկաներու ներկայութեամբ գահը յանձնած ըլլայ Փերտիքասի։
Ժամանակաւոր համաձայնութիւն
Փերտիքաս, չի պահանջեր գահը, այլ կ'առաջարկէ, որ եթէ Ռոքսանան արու զաւակ մը ծնի, ան թող դառնայ թագաւոր՝ իր, Քրադերոսի, Լէոնադուսի եւ Անտիփադերոսի հսկողութեան տակ։ Սակայն Մելեակրոսի հրամանատարութեան տակ, հետեւակազօրքը, կը մերժէ այս առաջարկը, որովհետեւ դուրս ձգուած էր այս բանակցութիւններէն։
Աղեքսանտր Դ․ի ծնունդէն ետք, երկու կողմերը կը հաշտուին․ Աղեքսանտր Դ․ եւ Փիլիպոս Գ․ զօդ թագաւորներ կ'անուանուին․ թէեւ միայն անունով։ Զօրավարները կը համաձայնին եւ քանի մը շաբաթ ետք ստորագրուած Բաբելոնի դաշինքով՝ կայսրութեան կառավարումը իբրեւ փոխ-արքայ Փերտիքաս կը ստանցնէ, իսկ  Փիլիպոս Գ․ Philip III of Macedon (Աղեքսանտրի մեծ խորթ եղբայրը, ) ձեւական թագաւոր կը դառնայ։
Յաջորդներուն կռիւները
Սակայն, այս դաշինքը չի յաջողիր կայսրութեան միութիւնը պահպանել։ Ք․ա․ 322-էն մինչեւ 275 թուականները, երկարատեւ կռիւներ տեղի կ'ունենան Մեծն Աղեքսանտրի զօրավարներուն կամ յաջորդներուն Diadoque միջեւ անոր կայսրութեան գահին տիրանալու համար: Այս կռիւները մօտաւորապէս 40 տարի կը տեւեն, որոնց ընթացքին զոհ կ'երթան, կը սպաննուին Աղեքսանտրին անմիջական ժառանգորդները․ անոր երկու որդիները՝ Աղեքսանտր Դ․ Alexander IV եւ Փիլիպոս Գ․ Philip III, ինչպէս նաեւ մայրն ու կիները։ Այս պատերազմներու ընթացքին տեւաբար կը փոխուի կայսրութեան տիրութեան քարտէսը։ Վերջապէս, ընդհանրացած պատերազմները կը դադրին երբ Սելեւկիոս զօրավար Լիսիմախոյի կը յաղթէ եւ Անտիղոնոս՝ Մակետոնիոյ գահին կը բազմի։ Մեծն Աղեքսանտրի կայսրութիւնը կը բաժնուի։ Կը յառաջանան չորս պետութիւն-թագաւորութիւններ եւ մինչեւ անոնց ենթարկումը Հռոմէական կայսրութեան, կը կառավարուին յաջորդներուն ժառանգորդներէն՝ բացի Փերղամոյինէն․
Նաեւ, Սելեւկեան թագաւորութենէն յոյն սատրապ մը կ'անջատուի եւ կը հիմնէ Յունա-Պակդրիան թագաւորութիւնը Greco-Bactrian Kingdom Ք․ա․ 256-125  եւ անոր յաջորդները՝ Յունա-հնդկական թագաւորութիւնը Indo-Greek Kingdom Ք․ա․ 165-95։
Աղեքսանտրի արտաքինը
Հնագոյն աղբիւրները՝ Պլուտարխոսրխոս եւ Առիանոս, Աղեքսանտրը կը ներկայացնեն՝ բարձրահասակ, ճերմակամորթ, տարբեր գոյնի աչքերով՝ կապուտակ եւ շագանակագոյն։ Աղեքսանտր միայն Լիսիպոսի կը վստահէր զինք նկարելը։ Անոր գլուխը (կիսանդրիներուն եւ արձաններուն վրայ) դէպի աջ կը հակի, իսկ վիզը՝ առջեւ․ ինչ որ Պլուտարխոսրխոսն ալ կը նշէ։
Աղեքսանտր չէ ունեցած դիւզացնային կազմուածք եւ մարզական մրցումներու հանդէպ անտարբեր եղած է՝ նախընտրելով գինարբուքներն ու մարտերը:
Աղեքսանտրին բնաւորութիւնը
Ըստ Առիանոսին, Աղեքսանտրի բնաւորութեան գլխաւոր հիմքը՝ «փոթոս»ն է πόθος ․ գաղափար մը, զոր Աղեքսանտրի պարագային կը թարգմանուի իբրեւ փնտռտուք մը դէպի անծանօթը։
Առիանոս, իր «Անաւասիս»ի գլուխ գործոցին մէջ, զայն կը նկարագրէ իբրեւ՝ աշխատունակ, հանճարեղ, շատ փառասէր, ծայր աստիճան խիզախ, յանդուգն, սխալներուն գիտակից, շռայլ եւ առաքինութեան տէր․- « ․․․Աղեքսանտր ունէր կարողութիւնը նախատեսելու պահանջուած աշխատանքը, երբ տակաւին ատիկա անտեսանելի էր եւ մեծ յաջողութեամբ կը յանգէր հաւանական արդիւնքին․․․»։ Ինչ որ չափազանցութիւն չեն, նկատի առնելով ձեռքբերած յաջողութիւնները։
Առիանոս, Աղեքսանտրի երիտասարդ տարիքին կը վերագրէ անոր յանդնգնութիւնը, զայրոյթը, «բարբարոսներու» սովորութիւններուն ընդօրինակութիւնը եւ կ'եզրակացնէ, թէ ներողամիտ պէտք է ըլլալ։
Աղեքսանտրի անձն ու բնաւորութիւնը, ինչպէս իւրաքանչիւր մեծ անձնաւորութիւն, կարելի չէ բնութագրել առանձին գիծերով կամ առանձնակի պատմութիւններով:
Մարտական գործը
Անշուշտ իր յաջողութիւններուն մէջ մեծ դեր կը խաղան նաեւ անոր արշաւներուն ընկերակցող զինուորները, սպաները, գիտնականները եւ հօրը ձգած ժառանգութիւնը։
Արշաւանքներուն ընթացքին նորարար ռազմավարութիւններ կը հաստատէ․ կը խնայէ զինուորներուն կեանքը։ Կռիւի տաք պահուն կարողութիւնը ունէր մարտավարական որոշումներ առնելու։ Դժուար պահերուն, զինուորները կը համոզէր, որովհետեւ ինք միշտ առաջին կարգի վրայ կը գտնուէր․ օրինակ՝ Իտասփի գետի ճակատամարտին, կամ՝ Օփիսի յայտարարութիւններուն արդիւնքը․․․։
Աղեքսանտրի ռազմագիտութենէն շատեր օրինակ կը ստանան եւ մինչեւ այսօր պետութիւնները իրենց ռազմական վարժարաններուն մէջ կը դասաւանդեն։, , , ,
Քաղաքական գործը
Դժուար է լիուլի ուսումնասիրել Աղեքսանտրի քաղաքական գործը, որովհետեւ անաւարտ մնացած է անիկա։ Աղեքսանտր բազմազգային եւ բազմամշակութային կայսրութեան մը հիմնադիրն է։ Իր վարած քաղաքականութեամբ, կը յաջողի իր շուրջը ունենալ այլ ազգերու ազնուական խաւը։ Կը յարգէր նուաճած ամէն մէկ ազգի մշակոյթը։ Կայսրութեան պաշտօնական լեզուն յունարէնն էր, սակայն գրաւուած երկիրներուն ժողովուրդները կը պահէին իրենց լեզուն եւ սովորութիւնները․ անկարելի էր արդէն տարբեր ըլլար, որովհետեւ կայծակի արագութեամբ կը գրաւէր բոլոր շրջանները եւ ժամանակ չէր ունենար կայսրութեան տարածքին մէկ վարչաձեւ ստեղծել, կը պահէր Աքամենեաններուն վարչակարգը նաեւ վրայ կը հասնի իր յանկարծակի մահը։ Սակայն, իր պատկանած Աղրէատեան հարստութեան իշխանութեան ձեւը կը փոխէ, հօրմէն ա՛լ աւելի անհատական վերածելով։ Մակետոնական վարչաձեւը՝ «Առաջինը հաւասարներուն» Աղեքսանտրին թագաւորութեան ընթացքին՝ Ասիոյ մէջ, տարուէ տարի կը տկարանայ․ հազուադէպ առիթներով կը խորհրդակցի «Մակետոնացի Ժողովուրդ»ին հետ, այսինքն՝ «Զինեալ Մակետոնացիներուն Ատեանը»։
Ասիոյ ժողովուրդներուն աչքին՝ ան աստուածացուած թագաւոր էր։
Աղեքսանտրի վարած քաղաքականութեան կարեւոր կէտերէն էր նաեւ քաղաքաշինութիւնը, անկախ կառոյցի տեսակէն՝ զինուորական գաղթօճախներ katoikiai եւ կամ քաղաքներ poleis։ Քաղաքաշինութիւնը միջոց մըն էր՝ գրաւուած շրջաններուն մէջ ապահովել իր իշխանութիւնը եւ ծանօթացնել ու տարածել յունական մշակոյթը։ Պլուտարխոսրխոս եւ Առիանոս պատմաբաններուն համար, Աղեքսանտր հիներուն աչքերուն «նուաճող-քաղաքակրթող»ն է, որ 60-է աւելի քաղաքներ կը հիմնէ։
Տնտեսական գործը
Ժամանակակից պատմաբաններ, կը համարեն, թէ Աղեքսանտր ազդու տնտեսական քաղաքականութիւն մը վարած էր, արժեւորելով գրաւուած շրջաններուն կարելիութիւնները, դրամի ներածութեամբ եւ առեւտուրի ճամբաներ բանալով։ Աղեքսանտր կը հալեցնէ պարսից թագաւորին հսկայ հարստութիւնը եւ դրամ կը կտրէ․ առատօրէն զայն յոյներուն եւ ասիացիներուն ալ կը բաժնէ իբրեւ վճարում, նուէր, օժիտ եւ թոշակ։ Այս ձեւով կայսրութեան շրջանները արագօրէն կը զարգանան։ Միաժամանակ Դարեհին ոսկին եւ Ատտիկէին (Ատտիկէ․ Յունաստանի նահանգ, Աթէնք մայրաքաղաքով) ոսկի «սդադիրա»ն կը հաւասարեցնէ, որպէսզի երկու դրամանիշերուն միջեւ մրցակցութիւն չյառաջանայ։
Մշակութային գործը
Աղեքսանտր, իր քաղաքաշինութիւններով, գրադարաններու հիմնումով, արշաւներուն մասնակցող գիտնականներուն եւ երկրաբաններուն տարած աշխատանքներով կը փոխէ աշխարհի պատմութիւնը։ Յունական մշակոյթը Ասիոյ եւ Եւրասիոյ շրջանները կը տարածէ եւ զայն կը ձուլէ այլ մշակոյթներուն տեղական սովորութիւններուն եւ բարքերուն հետ։ Այսպէս, յետ մահու կը յառաջանայ հելլենիստական մշակոյթը, որ կը տարածուի Եւրոպայէն մինչեւ կեդրոնական Ասիա։ «Հելլենիզմ» սահմանումը յառաջացած է գերմանացի պատմաբան Եոհան Տրոյզէնին Johann Gustav Droysen (1808-1884) կողմէ։ «Հելլենիզմ» բառով կը հասկնանք՝ «Յունական պետականութեան եւ կրթութեան տարածումը» արեւելեան ժողովուրդներու մէջ։
Մեծն Աղեքսանտրի առասպելը
Աղեքսանտր իր մահէն անմիջապէս ետք, առասպելական հերոս կը դառնայ ժողովրդային աւանդութեան եւ գեղարուեստական արտադրութեան ոլորտներուն մէջ․ տարբեր՝ իւրաքանչիւր ժողովուրդի համար, մինչեւ մեր տարիները։ Յատկապէս Փսեւտոքալիսթենիսին աշխատութիւնը՝ «Աղեքսանտրին վէպը» «Μυθιστόρημα του Αλεξάνδρου», որու մէջ Աղեքսանտրի նկարագրութիւնը նախկին աւանդութիւններէն մեծապէս ազդուած է, պարսկականէն մինչեւ միջնադարեան եւրոպական եւ յունական նորագոյն աւանդութիւնները։
Բիւզանդիոնի մէջ
Բիւզանդական կայսրութեան ընթացքին, «Աղեքսանտրին վէպը» գիրքէն բազմաթիւ պատմութիւններ կը յառաջանան։ Անոնք կը յարմարեցուին ըստ պարագաներու։ Օրինակ՝ իբրեւ քրիստոնեայ կայսր կամ առաքեալ։ Ընդհանրապէս անոր անունը կ'օգտագործուի, որպէսզի օրինակ դառնայ բիւզանդական կայսրերուն։ «Աղեքսանտրին վէպը» գիրքը ամենաշատ կարդացուածն է Բիւզանդիոնի տարածքին ազնուական շրջանակներուն մէջ։ Նոյնիսկ «Աղեքսանտրին Կեանքը» (Βίος Αλεξάνδρου) վերնագիրով բանաստեղծութեան կը վերածուի 6.133 միջանուագներով։
Պարսկաստանի մէջ
Արաբապարսկական աւանդութեան մէջ, Աղեքսանտր՝ պարսկերէնով «Իսկենտեր», իսկ արաբերէնով «Իսկանտար» կ'անուանուի։ Քանի մը ակաթեմականներ, մեկնած «Աղեքսանտրի վէպը»էն այդ կարծիքին կու գան, թէ Գուրանին մէջ Տիքերոսը (Dhul-Qarnayn) Աղեքսանտրն է։ Ըստ այդ աւանդութեան, Աղեքսանտր հերոս մըն էր, որ պարիսպներ կը կառուցէր, աշխարհը Ղող եւ Մաղող ժողովուրդներէն պաշտպանելու համար։ Ապա, փնտռելով «Կեանքի եւ Անմահութեան ջուրը» աշխարհի չորս կողմը կը ճամբորդէր եւ վերջապէս մարգարէ կը դառնայ։
Կեդրոնական Ասիոյ եւ Հնդկաստանի մէջ
Հելլենիստական մշակոյթը մեծապէս կ'ազդէ Աֆղանիստանի եւ Հնդկաստանի եւ Յունա-Պակդրիան թագաւորութեան (ներկայ Աֆղանիստան, Փաքիստան եւ Տաճիկիստան) եւ Հնդկայունական թագաւորութեան (ներկայ Աֆղանիստան եւ Հնդկաստան) վրայ։ Մետաքսի ճամբուն միջոցաւ, յունական (կամ՝ հելլենական) մշակոյթը կը ձուլուի Պարսկական եւ Պուտտայական մշակոյթներուն հետ։ Այսպիսով, կը յառաջանայ Քանտահարայի առասպելը (Քանտահար՝ շրջան Հինտու, Սուադ եւ Քապուլ գետերուն միջեւ)։
Յունական ժողովրդային աւանդութեան մէջ
Յունական նորագոյն եւ ժամանակակից ժողովրդային աւանդութեան մէջ, Աղեքսանտր հին աշխարհէն տիպար մըն էր։ Հանրածանօթ էր իբրեւ Մեծն Աղեքսանտր։
Շատ տարածուած էր նաեւ աւանդութիւնը, ուր Ծովանուշը կը ներկայանար իբրեւ Աղեքսանտրին քոյրը եւ նաւաստիներուն եւ կամ ձկնորսներուն հարց կու տար, եթէ «կ'ապրի Աղեքսանտր թագաւորը»։ Միակ պատասխանը որ կ'ընդունի՝ «կ'ապրի եւ կը թագաւորէ» պէտք է ըլլար, հակառակ պարագային՝ նաւը կ'ընկղմէր։
Մեծն Աղեքսանտրի խօսքերէն
Մեծն Աղեքսանտրի ամենակարեւոր խօսքերէն մէկ քանին․-
«Անոր համար որ պիտի ջանայ, չկայ անկարելին» («Δεν υπάρχει τίποτα αδύνατο γι'αυτόν που θα προσπαθήσει»Μέγας Αλέξανδρος)
«Ինչ որ չի քակուիր, կը կտրուի» («'Οτι δε λύεται κόπτεται»)
«Երկինքին՝ չկայ երկու արեւ, ոչ ալ Երկրին երկու տէր» («Στον ουρανό δεν υπάρχουν δυο ήλιοι, ούτε στη γη δυο κυρίαρχοι.»)
«Զիս չի հետաքրքրեր քաղաքացիներուն ծագումը, ոչ ալ ցեղը, ուր ծնան։ Բոլորին հետ կը վարուիմ մէկ չափանիշով՝ առաքինութեամբ։ Ինծի համար ամէն բարի օտար` Յոյն է եւ ամէն գէշ Յոյն` բարբարոսէն յոռեգոյն է» («Δεν μ'ενδιαφέρει η καταγωγή των πολιτών ούτε η φυλή στην οποία γεννήθηκαν. Τους αντιμετωπίζω όλους με ένα κριτήριο: την αρετή. Για μένα, κάθε καλός ξένος είναι Έλληνας και κάθε κακός 'Ελληνας είναι χειρότερος από βάρβαρος.»)
Տե՛ս նաեւ
Յունաստան
Սելանիկ
Աղեքսանտրիա
Բաբելոն
Միջագետք
Եգիպտոս
Հնդկաստան
Սկզբնաղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Յունաստան Ստորոգութիւն:Յունաստան ծնածներ Ստորոգութիւն:Մակեդոնիա
7 Օգոստոս
Տօներ
Ստորոգութիւն:Օգոստոս
Վահէ Պէրպէրեան
Վահէ Պէրպէրեան,, լիբանանահայ եւ ամերիկահայ թատերագիր, նկարիչ, գրագէտ, արուեստագետ, դերասան , երգիծաբան եւ մենախօս ։
Ծնած է 1955 թուականի Յուլիսի 11-ին, Պէյրութ ։ Երկրորդական ուսումը՝ Սոֆիա Յակոբեան վարժարան։ Կանուխէն մասնակցած է թատերախումբերու («Փորձառական թատրոն»-ի անդամ)։ 1976–ին Լիբանանէն անցած է Գանատա, ապա Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ։ Լոս Անճելըս հաստատուած՝ շարունակուած է տանիլ թատերական գործունէութիւն, նախ թատերախումբերու, ապա անհատական ներկայացումներու մէջ ։ Իբրեւ դերասան ան բեմ բարձրացած է աւելի քան երկվեցեակ մը դերերով եւ աւելի քան 30 շարժանկարներու մէջ, որոնց կարգին Clear and Present Danger, Patriot Games, Armageddon եւլն ։ Իբրեւ գեղանկարիչ, Վահէ իր իւղանկարներով ունեցած է բազմաթիւ ցուցահանդէսներ Լոս Անճելըսի եւ տարբեր քաղաքներու մէջ ։ Վահէ Պէրպէրեանը միացաւ «#SaveAmulsar» (ՍէյվԱմուլսար) արշաւին ի պաշտպանութիւն բնութիւնը, Ամուլսարի մէջ ոսկիի հանքի շահագործումին դէմ ։
Մենախօսութիւններ
ներկայացուցած էն բազմաթիւ քաղաքներու մէջ, որոնց կարգին` Երեւան, Պէյրութ , Հալէպ, Պոլիս, Փարիզ, Կիպրոս, Ժընեւ, Սիտնի եւ Գալիֆորնիա
Ժպտա՛ (երգ, Չարլի Չափլին)
Ժպտա՛ (Smile)․ երգ, հիմնուած գործիքային բներգի մը հիման վրայ։  Յօրինած է Չարլի Չափլին «Մոտըրն Թայմզ» Modern Times ժապաւէնին նուագակցութեան համար (1936)։
Երգին մասին
Չափլին յօրինած է ազդուելով Ճիաքոմօ Փուչինիի «Թոսքա» օփերայէն։ Երգին բառերն ու վերնագիրը գրած են Ճոն Թըրնըր եւ Ճեֆրի Փարսոնս (1954)։ Երգին բառերը կ'ոգեւորեն եւ կը յուսադրեն, թէ փայլուն ապագայ կայ՝ մինչեւ այն ատեն, որ կը ժպտանք։
«Ժպտա՛»ն, առաջին օրերէն իսկ ժողովուրդին սիրելի կը դառնայ եւ կը ձայնագրուի բազմաթիւ արուեստագէտներու կողմէ։  Ճիմի Տուրանթէ (Jimmy Durante) եւս կը ձայնագրէ երգը, ներառելով իր «Jackie Barnett Presents Hello Young Lovers» ձայնապնակին մէջ։ Անոր տարբերակը կը գործածուի «Ճոքըր» Joker ժապաւէնին նուագակցութեամբ․ գլխաւոր դերակատարներն են՝ Եոաքիմ Ֆենիքս (Joaquin Phoenix) եւ Ռոպըրթ Տը Նիրօ։
Ճիւտի Կարլանտ (Judy Garland ) երգչուհին ալ, «The Ed Sullivan Show»ին ընթացքին (1963) երգած է «Ժպտա՛» երգին մէկ այլ տարբերակը։
«Ժպտա՛»ն նաեւ ներառուած է Չարլի Չափլինին կենսագրական ժապաւէնին մէջ (1992)։
Առաջին մեկնաբանութիւն
Նաթ Քինկ Քոլ «Ժպտա՛» երգին առաջին մեկնաբանողը կը հանդիսանայ (1954)։  Սամի Տէյվիսն ալ՝ երգը իբրեւ յիշատակի տուրք, կը ներառնէ «The Nat King Cole Songbook» ձայնապնակին մէջ (1965)։
Մայքլ Ճեքսըն կ'երգէ «Ժպտա՛»ն
Մայքլ Ճեքսըն յաճախ յայտնած է, թէ «Ժպտա՛»ն իր նախասիրած երգն է։ Ան իր «History World Tour» շրջապտոյտին ընթացքին, կը մեկնաբանէ «Ժպտա՛»ն, յարգելով Տաիանա իշխանուհիին յիշատակը։ Իսկ Մայքըլին յուղարկաւորութեան ընթացքին, անոր եղբայրները կը մեկնաբանեն երգին մէկ այլ տարբերակը։
«Ժպտա՛»ն երգողները
«Ժպտա՛»ն երգած են նաեւ բազմաթիւ հանրածանօթ երգիչներ, ինչպէս՝ Թոնի Պենեթ (Tony Bennett), Պարպարա Սթրէյսընտ, Սելին Տիոն, Փերի Քոմօ (Perry Como), Սթիւ Ուոնտըր (Stevie Wonder), Էրիք Քլափթոն (Eric Clapton), Փեթուլա Քլարք (Petula Clark), Նաթալի Քոլ (Natalie Cole), Էլվիս Քոսթելօ (Elvis Costello), Տը Փլետլերս (The Peddlers), Տեմիս Րուսոս, Նիլ Սետաքա (Neil Sedaka) եւ այլն։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Երգեր Ստորոգութիւն:Շարժանկարի երգեր
145 (թիւ)
145 (հարիւր քառասունհինգ)՝ կենտ եռանիշ բնական թիւ մըն է 144-ի եւ 146-ի միջեւ
Էմմի Մրցանակ
Էմմի Մրցանակները (անգլ.՝ Emmy Awards) կամ Էմմիները (անգլ.՝ Emmys), մրցանակներ են հեռատեսիլի ոլորտի մէջ թէքնիք եւ գեղարուեստական վաստակին նուիրուած: ԱՄՆի չորս ամէնէն մեծ մրցանակներէն մէկն է, միւսներն են՝ Կրէմմիները (երաժշտութեան համար), Օսքարները (ֆիլմերու համար), եւ Թոնիները (թատերական ներկայացումներու համար): Էմմի Մրզանակը ունի թեւաւոր կին մը որ շալկած է հիւլէ մը:
Սանասարեան Վարժարան
Սանասարեան Վարժարանը, հիմնադրուած է 8 Մարտ 1882 թուականին Կարինի մէջ, Մկրտիչ Սանասարեանի միջոցներով եւ Կարապետ Եզեանի ջանքերով ։
Վարժարանին ծրագիրը կը պարունակէր հետեւեալ ուսումները՝ կրօնք/ Հայերէն աշխարհաբար/ պատմութիւն/ աշխարհագրութիւն/ բնական գիտութիւններ/ Օսմաներէն/ Ֆրանսերէն/ Անգլերէն/ Գերմաներէն/ ուսողութիւն/ գեղագրութիւն/ գծագրութիւն եւ նկարչութիւն/ ձայնական երաժշտութիւն/ գործիական երաժշտութիւն/ մարմնամարզ եւ չմշկութիւն:
Մկրտիչ Սանասարեանի թողած կտակը կ՚ ապահովէր վարժարանին գոյութիւնը: Կտակակատարներէն Կարապետ Եզեանց պատրաստեց նոր կանոնագրութիւն մը ու ուսման շրջանը վերածուեցաւ եօթը տարիի: Սոյն կանոնագրութեան համաձայն վարժարան մտնել ուզող աշակերտները պատք է գիտնային հայերէն կարդալ, ընթեռնելի կերպով գրել, քերականութեան մասունք բանին սորված ըլլալ, շարադրութիւն մը առանց ուղղագրական խոշոր սխալներու գրել եւ թուաբանութեան չորս գործողութիւնները լաւ կերպով կատարել:
1892էն յետոյ յատկացուեցաւ գումար մը ուսուցիչներ պատրաստելու Սանասարեան վարժարանին համար: 1906-ին վարժարանին կից բացուեցաւ երկամեայ դասընթացքով վարժապետանոց-ուսուցչանոց մը, որու նպատակը ուսուցիչ եւ ուսուցչուհի պատրաստելն էր հայկական գաւառներու համար: Ըստ կտակի վարժարանին մէջ պէտք է ուսանէին առնուազն 30 ձրիավարժ Սանասարեան Սաներ: 1882-83 տարեշրջանէն սկսեալ տեղի ունեցան հրապարակային քննութիւններ, որոնց ներկայ կը գտնուէին Կարնոյ առաջնորդը, Մաարիֆի ներկայացուցիչներ, քաղաքային եւ զինուորական բարձրաստիճան պաշտօնատարներ, հիւպատոսական մարմնի ներկայացուցիչներ, Գաւառական Ժողովներու անդամներ, աշակերտներու ծնողքներ եւ հայ ու օտար ունկնդիրներ: Եզեանցի վերապահուած իրաւասութենէ զատ, վարժարանը ունեցաւ հետեւեալ վարիչ մարմինները:
Պոլսոյ Խնամակալութիւնը
Պոլսոյ խնամակալութիւնը, որ Սրբազան Պատրիարքի նախագահութեամբ, Ազգ. Վարչութեան կողմէ ընտրուած պոլսաբնակ 6 անդամներէ բաղկացած մնայուն մարմին մըն է: Կը քննէ տեղական հոգաբարձութեան ներկայացուցած ելմտացոյցը, կը վաւերացնէ հաշիւները, կ՚ ընտրէ եւ կը հրաժարեցնէ վարժարանին վերատեսուչը եւ ընդհանուր պաշտպան կը հանդիսանայ վարժարանին նիւթական եւ բարոյական շահերուն:
Տեղական Հոգաբարձութիւն
Կը նախագահէ տեղւոյն առաջնորդը: Հոգաբարձութեան կ՚ անդամակցին բացի վերաըեսուչէն տեղւոյն եկեղեցւոյ հօտին ընտրած 6 անձեր: Պաշտօնն է՝ վարժարանին գոյքերուն պահպանութիւնը, պատրաստել ելեւմտացոյցը, որոշել ուսուցիչներու թոշակները, ընտրել ձրիավարժ աշակերտները եւ Եւրոպա ղրկուելիք սաները:
Վերատեսուչը
Կ՚ ընտրէ Պոլսոյ խնամակալութիւնը եւ որ կը հաստատուի պատրիարքական պաշտօնագրով, պետն է վարժարանին ներքին վարչութեան: Պաշտօնն է հոգ տանիլ վարժարանին օրէնքներուն եւ կանոններուն անթերի գործադրութեան, ընտրել եւ արձակել ուսուցիչները, հսկել անոնց պաշտօնավարութեան եւ վարժարանին կարգապահութեան եւլն.:
Ուսուցչական Մասնաժողովը
Կը բաղկանայ վարժարանին բարձրագոյն երեք դասարաններուն գիտութեանց եւ լեզուներու ուսուցիչներէ, ատենապետութեամբ վերատեսուչին: Մասնաժողովին պաշտօնն է, որոշել դասաւանդուելիք ուսմանց նիւթերն ու արհեստները, կազմել անոնց մանրամասն ծրագիրը, ընտրել դասագիրքերը եւլն.:
Իր գոյութեան 34 տարիներուն ընթացքին Սանասարեան Վարժարանը տուած է 1000էն աւելի ընթացաւարտներ: 1915-ին աւերուած է Սանասարեանը:
Կեդրոնական - Սանասարեան
Թուաբանագէտ Պետրոս Ատրունիի Պոլսոյ Կեդրոնական վարժարանի տնօրէնութեան օրով Սանասարեանցի 10 աշակերտի համար Սանասարեան խնամակալութեան օրուայ ատենապետ՝ Նարոյեան Պատրիարք հօր եւ ժողովի վաւերոցումով 1927էն սկսեալ երեք շրջան յատկացում կը կատարուի Ղալաթիոյ Կեդրոնականի խնամակալութեան: Իսկ 1930էն մինչեւ 1932 Կեդրոնական եւ Սանասարեան խնամակալութեանց համաձայնութեամբ Կեդրոնականը կը յիշուի «Կեդրոնական-Սանասարեան» անունով, կրթական Նախարարութեան եւս վաւերացումով: Սակայն Սանասարեան հիմնարկը լուծուած նկատուելով Պատրիարքարանի բացած դատի վերջաւորութեան Սիրքէճիի Սանասարեան Խանը կը պետականանայ եւ Կեդրոնականն ալ հինգ տարի յետոյ կը զրկուի կարեւոր հասոյթէ մը:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Դպրոցներ այբբենական կարգով
Յարութիւն Աբգարեան
Յարութիւն Աբգարեան, հայ վաճառական։
Հնդկահայ հարուստ վաճառական, որ եօթը պետութիւններու կողմէն շքանշաններով վարձատրուած է։ Ան սեփական նաւարան ունէր եւ իր կենդանութեան ժամանակ խոշոր գումարներ տուած էր՝ նոր Ջուղայի, Պասրայի, Պաղտատի հայոց եկեղեցիներուն, Նարեկայ վանքին, Լիմ եւ Կտուց անապատներուն։ Աբգարեանի գերեզմանը կը գտնուի Կալկաթայի՝ Ս. Նազարէթ եկեղեցւոյ գաւիթին մէջ, հիւսիսային կողմը։ Որդիքը, Սէթըէ մեռաւ Լոնտոնի մէջ՝ անզաւակ, իսկ իր կարողութիւնն ալ անգլուհիի մը կտակեց․ Յովհաննէսն եւ Պաղտասարը՝ Սինկափուր, Ցէյլոն, Հոնկ Քոնկ եւ ուրիշ շատ տեղեր նաւարաններ եւ շոգենաւային ընկերութիւններ հաստատեցին, որոնք երկար ժամանակ՝ Յարութիւնի կտակի համաձայն, իրենց շոքենաւերով հայերը ձրի կը ճամբորդէին։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Հայ վաճառականներ
Յարութիւն Ա. Քհնյ. Եսայեան
'''Տէր Յարութիւն Ա. Քահանայ Եսայեան''', (1867-1927) Աւազանի անունով՝ Կարապետ, որդի Տէր Աղարիա քհնյ. Եսայեանի, ծնած է Կեսարացի ծնողքէ, Կեսարիոյ Էֆքարէ գիւղը, 1867-ին։ Ան հազիւ վեց տարեկան էր, երբ 1872-ին ծնողքին հետ փոխադրուեցաւ Թալաս։ Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ Թալասու Ազգ. Վարժարանին մէջ, ուրկէ շրջանաւարտ կ'ըլլայ 1883-ին։ Ապա, կը նետուի ուսուցչական ասպարէզ։ 1885-1886 ուսումնական տարեշրջանին ուսուցչական պաշտօն կը վարէ Թալասու Վարդ-Պատրիկեան Վարժարանին մէջ եւ ապա, կը տեղափոխուի Մէրսին, ուր տեղւոյն ծխական վարժարանին մէջ կը պաշտօնավարէ միայն մէկ տարի՝ 1886-1887։
Այնուհետեւ, Կարապետ կը հեռանայ ուսուցչական ասպարէզէն ու նիւթական աւելի բարեկեցիկ կեանք մը ունենալու հեռանկարով՝ կը ձեռնարկէ ազատ գործի։ 1887-1892, ան հինգ տարիներ, իր քեռայրին՝ Մէրսինի նշանաւոր վաճառականներէն՝ Տիար Աբրահամ Սէլեանին առեւտրական գրասենեակի մէջ գործակատարիի պաշտօնը կը կատարէ։ Առեւտրական կեանքի մէջ որոշ փորձառութիւն ունենալէ ետք, 1892-1894 տարիներուն կը սկսի անձնական վաճառականութեան եւ միաժամանակ կը հետաքրքրուի ու կը զբաղի փաստաբանութեամբ։ Նոյն տարիներուն կը մահուան Տարսոնի Տէր Եղիազար քահանան։ Տեղւոյն եկեղեցւոյ թաղական խորհուրդը, իբրեւ քահանայութեան յարմարագոյն թեկնածու, Կարապետը կը համոզէ, որ եկեղեցակկան ձեռնադրուի։ Ապա, անոնք կը դիմեն Ազգային Առաջնորդարան, որուն հաւանութեան արժանանալէ ետք, Պոլսոյ Ազգային Պատրիարքարանը կը տնօրինէ պարտն ու պատշաճը եւ 1895 թուակիր պաշտօնագրով, Կարապետ, իբրեւ քահանայացու կ'ընդունուի Արմաշի դպրեվանքը, ուր Մաղաքիա Օրմանեան սրբազանին ձեռքին տակ կը հետեւի հայերէն լեզուի, կրօնական եւ եկեղեցական դասընթացքներուն։
1896-ին ամրան Արմաշի դպրեվանքի բարերար սիար Աբիկ Ունճեանի թուրքերու կողմէ բանտարկութեան պատճառով, դպրեվանքը կը մատնուի նիւթական դժուարութեան եւ իրեն համար ուսումը շարունակելը կը դառնայ անկարելի։ Հետեւաբար, ան ստացած կրօնական գիտելիքներով բաւարարուելով կը վերադառնայ Տարսոն։ Անմիջապէս ձեռնադրուելու համար կը պատրաստուը ամուսնութեան։ Բայց դժբախտաբար, իր ծրագիրը ոչ միայն չի կրնար իրագործել, այլեւ 1897 Օգոստոսին, իբրեւ քաղաքական ամբաստանեալ կը ձերբակալուը թուրքերու կողմէ եւ հոգեւորական ու աշխարհական քսաներկու անձերու հետ կը տարագրուի Ատիանապոլիս, ուր ինը ամիսներ բանտ մնալէ ետք, ներման կ'արժանանայ եւ կը վերադառնայ Կիլիկիա։
Այնուհետեւ, ան կ'ընտրէ իր կեանքի ընկերը, որուն հետ կը պսակուի ատանայի մէջ, 20 Փետրուար 1898-ին եւ կ'ունենայ մէկ մանչ՝ Բադրիկ անունով։
1901-ին, Ատանայի Ազգային Առաջնորդարանի յանձնարարգրով ու Տարսոնի եկեղեցւոյ թաղականութեան պաշտօնագրով, ան կը մեկնի Սիս եւ Տէր Կիրակոս Եպս. Պէքմէզեանի ձեռամբ ու Տ. Մկրտիչ Վրդ. Թապագեանի խարտաւիլակութեամբ կը ձեռնադրուի քահանայ, Կիրակի, 27 Յունուար 1901-ին, Սիսի Մայր եկեղեցւոյ մէջ, վերակոչուելով Տէր Յարութիւն։
Իր քահանայութեան քառասնօրեայ շրջանը չլրացած, Պէյլանի եկեղեցւոյ թաղականութեան խնդրանքով, նորընծայ Տէր Յարութիւն արժամաբար կը ղրկուի Պէյլան, տեղւոյն վախճանեալ քահանային փխական ժողովուրդը հովուելու համար։ Երեք ամիսներ քահանայագործելէ ետք, երկու դաւաճաններու եւ կաթողիկէ վարդապետի մը գրաւոր մատնութեամբ՝ որպէս քաղաքական ամբաստանեալ կը ձերբակալուի եւ դարձեալ կը բանտարկուը ինը ամիսներ Պէյլանի ու Հալէպի մէջ եւ երեք ամիսներ ալ զանազան վայրերու մէջ։ Շնորհիւ Օրմանեան Սրբազանին տարած աշխատանքներուն եւ Բ.Դրան կատարած իր դիմումներուն ու բացառիկ կարգադրութեան՝ կարելի եղած է իր բանտարկութիւնը տեղափոխել Ազգային Առաջնորդարան։ Իսկ իր բանտէն ազատ արձակուելուն հետ կապուած է հետաքրքրական դդրուագ մը, որուն ականատես եղա է իննսունամեայ Պրն. Գաբրիէլ Տէօքմէճեան։
Տէր Յարութիւն ազատ կ'արձակուի ու հոգեւոր հովիւ կը նշանակուի Հալէպի Ս. Քառասնից Մանկանց Եկեղեցւոյ։ 1902-ին, ան իր ընտանիքը կը տեղափոխէ Հալէպ եւ այնուհետեւ կը սկսի այնտեղ քահանայագործել։ Ան կը նշանակուի փոքրաթիւ ծխական ընտանիքներու տաներէց եւ միաժամանակ կը ստանձնէ կրօնագիտութեան դասեր Ազգային Վարժարանին մէջ ու կը վարէ նաեւ լուսարարապետութեան պաշտօնը։
Ան ուսուցչական պաշտօն վարած է աւելի քան տասն տարիներ։ Հետագային փորձառութեամբ հարուստ ու վարչկան կարողութեամբ օժտուած ըլլալուն համար, կոչուած է Բերիոյ Թեմի առաջնորդական Փոխանորդութեան փափուկ ու դժուարին պաշտօնին, զոր պարբերաբար վարած է 1904-1916 թուական։
1915-ի արհաւիրքի տարին, շատ օգտակար դարձած է գաղթական հայերուն եւ ձեռնհասօրէն վարած է Առաջորդական Փոխանորդութեան ծանր գործը։
Որ ազգօգուտ ծառայութիւնները տարագիր հայութեան, լաւ աչքով չեն դիտեր Հալէպի թուրք պատասխանատուները, որոնք Տէր Յարութիւնը կ'ամբաստանեն որպէս քաղաքական յանցապարտ։ Թուրքերը կրկին կը ձերբակալեն զինք եւ ուրիշ հինգ ազգայններ, կը բանտարկեն ու մահուան կը դատապարտեն։ Նախախնամութեան տնօրինութեամբ՝ իբրեւ համավճիռը կ'ուշանայ մինչեւ 24 Հոկտեմբեր 1914-ի խաղաղութեան արշալոյսը, երբ անգլիական բանակը Հալէպ կը մտնէ եւ նոյն օրը ազատ կ'արձակէ զինք ու բոլոր բանտարկեալները։
Հակառակ իր կամքին, Բերիոյ Թեմի Ազգային իշխանութիւնը կրկին զինք կը կոչէ Առաջնորդական Փոխանորդի ծանր պաշտօնին, զոր կը վարէ մինչեւ 23 Ապրիլ 1923, միշտ օգտակար դառնալով եկուոր հայութեան։ Իր քահանայութեան ընթացքին, նախանձախնդիր եղա է Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ։ Իր յարատեւ ջանքերուն շնորհիւ, 1912-ին Պէյրանի հարիւր քսանութ հայ կաթոլիկները դարձուցած է մայրենի եկեղեցւոյ ծոցը։ Կրօնական առաքելութեան ընթացքին արկած մը ունենալով անկողնոյ կը ծառայէ քանի մը ամիս։ Բուժուելէ ետք, կը վերսկսի իր քահայանագործութեան։
6 Ապրիլ 1927-ին, Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ մէջ, ժամերգութեան ընթացքին Տէր Յարութիւն անակնկալ արեան գերճնշումի հետեւանքով յանկարծամահ կ'ըլլայ, առանց բառ կարենալ արտասանելու։
Այսպէս, հրաժեշտ կու տայ եկեղեցւոյ եւ իր սիրեցեալ հօտին։ Իր վաղահաս մահը կը ցնցէ իր ժողովուրդը։ Մեծ շուքով կը կատարուի թաղումը։
Թաղման կարգն ու վերջին օծումը տեղի կ'ունենայ յաջորդ օրը, հազարաւոր հաւատացեալներու աջահամբոյրէն ետք, Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ մէջ, ձեռամբ՝ Սահակ Բ. Կաթողիկոսի, որ տպաւորիչ ու յուզիչ դամբանականով մը վեր կ'առռնէ այս նուիրեալ քահանային արժանիքներնու տարիներու անսակարկ ծառայութիւնը Հայաստանեայց եկեղեցւոյ ու հայ ազգին։ Մարմինը կ'ամփոփուի Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ շրջափակը ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայեր
Մոդրա
Մոդրա (Modra, քաղաք է Սլովաքիայի մէջ։ 2005 թ. տուեալներով այն ունի 8,704 բնակչութիւն եւ տեղակայուած է Փոքր Կարպատների նախալեռներին եւ արշավներու կեդրոն է։ Մոդրան հայտնի է իր կավի արդյունաբերութեամբ, խաղողագործութեամբ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սլովակիայի քաղաքներ
Ներսէս Պարսումեան
Ներսէս Պարսումեան Հալէպի Հայկազեան վարժարանի եւ նոր հիմնուած Քարէն Եփփէ ճեմարանի ուսուցիչը: Առաջնորդարանին արաբերէն լեզուով կատարուելիք բոլոր գործերու նուիրական մարդը: Հեղինակն էր նաեւ հայերէն լեզուով աշխարհագրութեան գիրքերու շարքին:
Կենսագրութիւն
Կրթական ու ազգային կեանք համանուագ մըն էր, որուն իր ամբողջական մասնակցութիւնը չէր զլանար Ներսէս Պարսումեան։
Ուսուցչական ասպարէզ եւ առաջնորդարանին արաբերէն լեզուով կատարուելիք գործերը
Ներսէս Պարսումեան, մօտ 25 տարեկան, սեւ մազերով ու խոշոր ակնոցներով, ուսուցիչներէն մին եղած է Հալէպի Ազգային Հայկազեան վարժարանին մէջ։
Այդ տարիներուն, Հալէպի բաղդատաբար նորակազմ գաղութին մէջ արաբերէն լեզուին տիրապետող անձերու սակաւութիւնը անհրաժեշտ դարձուցած էր, որ ան դասաւանդութեան կողքին միջնորդի դերով լուծէ կառավարական գրասենեակներու եւ կրթական ազգային հաստատութիւններուն միջեւ գոյութիւն ունեցող խոչընդոտներն ու զանազան տեսակի հարցերը։
Հայկազեան վարժարանի կողքին, Ներսէս Պարսումեան կը դասաւանդէր նաեւ Հալէպի մէջ նոր հիմնուած Քարէն Եփփէ ճեմարանին մէջ ու, մանաւանդ, սիրայօժար, առանց նիւթական ակնկալութեան, կը գործադրէր առաջնորդարանին արաբերէն լեզուով կատարուելիք բոլոր գործերը, ինչպէս նաեւ նամակագրութիւնները, որովհետեւ առաջնորդարանին երկար տարիներու քարտուղար Սամուէլ Գայնաքեան՝ անծանօթ արաբերէն լեզուին՝ ատակ չէր կատարելու սոյն գործերը։
Գրական գործունէութիւն
Ներսէս Պարսումեան հեղինակն էր նաեւ հայերէն լեզուով աշխարհագրութեան գիրքերու շարքի մը, որոնք ուսումնական խորհուրդին կողմէ յանձնարարուած էին գործածուելու Սուրիոյ բոլոր ազգային վարժարաններուն մէջ։
«Արեւելք» օրաթերթի աշխատակից
Ժամանակի ընթացքին՝ իր պարտականութիւններուն վրայ աւելցաւ ուրիշ մը, երբ հրատարակուիլ սկսաւ «Արեւելք» օրաթերթը, որուն կառավարութեան մօտ կատարուելիք բոլոր գործողութիւնները սիրայօժար կերպով յանձն կ՚առնէր Ներսէս Պարսումեան, միաժամանակ թերթին հայթայթելով թարգմանական գրութիւններ արաբական մամուլէն։
Աղբիւրներ
Հորիզոն Գրական ԱՐՁԱԿ, ՅՈՒՇԱԳՐԱԿԱՆ ՆԵՐՍԷՍ ՊԱՐՍՈՒՄԵԱՆ
ՀԱՅ ԳԻՐՔ Պարսումեան, Ներսէս Յ
[https://www.librarything.com/author/560453361 librarything Ներսէս Յ. Պարսումեան]
Միզային համակարգի հիւանդութիւններ
Միզային համակարգի հիւանդութիւններ, միզային համակարգին առնչուած են շարք մը հիւանդութիւններ