cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Պուպակ Նիկթալաբ
Կեանք
Ան գրած է աւելի քան հարիւր հոդուած մանկական գրականութեան մասին: Իսկ անոր«Սարվ Սամարղանդ» գիրքը Ռուդակիի բանաստեղծութիւններուն ամենալաւ մեկնաբանութիւնն է: Պուպակ Նիկթալաբ, Իրանի մէջ յայտնի է Հանս Քրիստիան Անտերսենի 200-ամեակի առթիւ իր տարած հետազօտութեամբ:
Գրքեր
Սամարղանդի մայրի (Ռուդակի շարունակական բանաստեղծութիւններու նկարագրութիւն) տպ․՝ 2020, Faradid հրատարակչատուն
Սամարղանդի նրբանցքներից մինչեւ Միջերկրական ծովի ափ (Մանկապատանեկան գրականութեան զարգացումը աշխարհի տարածքին (33 երկրներու մէջ)) տպ․՝ 2019, Faradid հրատարակչատուն
Բանաստեղծութիւն երեխայի հայելիին մէջ (մանկական բանաստեղծութիւնների դասաւանդում), տպ.՝ 2003, Բաշիրի գիտութիւն եւ գրականութիւն
Ծանոթագրություններ
Ստորոգութիւն:Գրական կեղծանուններով յայտնի հեղինակներ Ստորոգութիւն:1970 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Պարսիկ բանաստեղծներ
Քարվաճառ
Քարվաճառ, քաղաք Արցախի Հանրապետութեան հիւսիս-արեւմտեան մէջ կը գտնուի, Շահումեանի շրջանին մէջ, Թարթառ գետի վերի հոսանքին վրայ, կուր գետի աջ վտակի մօտ: Կը գտնուի Շահումեան շրջանի կեդրոնը: 2020-ի 44-օրեա պատերազմի հետեւանքով յանձնուեց Ազրպէյճանին։
Անուանման Ստուգաբանութիւն
Քառվաճար անունը եկած է օտարներու կողմէ Մեծ Հայքի Արցախի Ծար գաւառին մէջ գտնուող Քարավաճառ գիւղի անուան աղաւաղումէն. Ծառ գաւառը կը տարածուէր Թարթառ գետի վերի հոսանքի շրջանին մէջ եւ կը համապատասխնէր հին Վայկունիք նահանգին:
Պատմութիւն
Իբրեւ քաղաքատիպ աւան, կազմաւորուած է 1960-ին: Նախապէս մաս կը կազմէր Ճիւանշիր գաւառին։ 1908-ին ունէր 160 բնակիչ. կը համապատասխանէր 15-րդ դարու յիշատակարաններու մէկուն վկայուած Քարվաճառ գիւղին, որ հետագային կը կոչուի Հանդաբերդ:
Հնատիպ եւ միջնադարեան ժամանակաշրջան
Հնատիպ տարեշրջանին այն տարածքը ուր այժմ կը գտնուի Քարվաճառը կը մտնէր Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի Վայկունիք գաւառի մէջ (4-րդ դարէն մինչեւ 8-րդ դարուն սկիզբը, եղած է ռազմա-վարչական շրջանի աղուանական մարզապետութեան տարածքին մէջ, որ կը գտնուէր Սասանեան Պարսկաստանի կազմին մէջ:
9–16-րդ դարերը Քարվաճառը կը համարուէր հայկական Խաչէն իշխանութեան մասը, իսկ անոր փլուելէ ետք՝ հայկական Ջրաբերդ մելիքութեան մասը:
14-րդ դարուն խաչենը կ'ենթարկուի Թոխթամիշ եւ Լենկթեմուր խաների ասպատակութեան:15-րդ դարուն կը մտնէ թրքական Կարակոյունլու, Ակկոյունլու պետութիւններու կազմին մէջ: Առաջին անգամ հայկական աղբիւրներուն մէջ կը հիշատակուի որպէս գիւղ Քարվաճառ 15-րդ դարուն:16-րդ դարուն Խաչենը մտաւ Սեֆեանների պետութեան կազմին մէջ: Խաչէնը կը գտնուէր Գյանջա-ղարաբաղ բեկլարբեկութեան (Գյանջային խանութիւն) կազմի մէջ, որ ղեկավարուած էր Զիյադ օղլու ցեղի (Քաջարներու ցեղէն) կողմէն: Անոր իշխանութիւնը, սակայն, մասնավորապէս կը տարածուէր հարթավայրային Ղարաբաղի վրայ, որուն բնակչութիւնե իսլամացուած եւ թրքացուած, այն ժամանակ երբ Լեռնային Զարաբաղը, ուր կը շարունակէին բնակութիւն հաստատել հայերը, մնացած է հայկական ղեկավարներու ձեռքին մէջ:
Քիւրտական ցեղերը մօտ1600 թուականին կը վերաբնակեցուեն պարսկական իշխանութիւններու կողմէն այն տարածքը, որ այժմ կը գտնուի Լեռնային Ղարաբաղի եւ Սիւնիքի միջեւ: Ատոր նպատակն էր թուլացնել կապը Լեռնային Ղարաբաղի հայկական ղեկավարներու եւ հիմնական հայկական տարածքներու միջեւ: Աւելի ուշ Քարվաճառի շրջանին իսլամադաւան (քիւրտ եւ թիւրք) բնակչութեան մասը (որոնք այստեղ կ'ապրէին 1990-ական թուականերուն Արցախեան Ազատամարտեն առաջ) կը համարուէին հարթավայրային Ղարաբաղի քոչուոր-վերաբնակների հետնորդները:1924-ին խորհրդային գիտնական Ե.Փչելինան արշաւախումբի հետ, ըլլալով քիւրտական գաւառում, կը յայտնէ որ միջին դարերուն այստեղ կը բնակուէր Քրիստոնիայ-հայկական բնակչութիւն: Հայերի տեղահանումն իրենց հողերէն անոր կողմեն արձանագրուել է քիւրտական ազգային աւանդազրոյցներու եւ տոհմաբանական զրոյցներու մէջ․
Նադիր շահ, որ պարսկական գահ բարձրացաւ 1736-ին, իր թշնամիներուն՝ Գանձակի խաների թուլացումի համար, որոնք նուիրուած էին Սեֆեաններու հարստութեանը, սակայն 1747-ին Նադիր շահի մահը հանգստացուց իր ստեղծած պետութեան փլուզմանը, Խորասանէն թիւրքական ցեղերու վերադարձին եւ Խամսային մելիքութիւններու ինքնուրոյնութեան կորուստին, որոնք յայտնուեցան Ղարաբաղի խանութեան ենթակայութեան տակ, որ ստեղծած է Փանահ Ալի-Խանը: 1805-ին խանութիւնը կ'ենթարկուի Ռուսական կայսրութեանը, իսկ 1822-ին վերացուած է Ռուսական կայսրութեան նահանգի:1840-ին Ղարաբաղի նահանգը անուանափոխուած է Շուշիի գաւառի, որ մտած է Կասպիական մարզի կազմին մէջ, իսկ1846-ին՝ Շամախիի նահանգի,1867-ին՝ Ելիզավետպոլի նահանգի կազմին մէջ:
20-րդ Դար
1912-ին «կովկասեան օրացոյցի» տուեալներուն համաձայն՝ Ելիզավետպոլի նահանգի Ջեւանշիրի Գաւառի Քարվաճառ գիւղին մէջ կը բնակուէր 300 հոգի:1930-ին Ազրպէյճանական ԽՍՀ կազմին մէջ ձեւավորուած է Քարվաճառի շրջան 1936 քմ մակերեսով, որ վարչական կեդրոն եղած է քաղաքային տիպի աւան Քարվաճառը, որ1980-ին ստացած է քաղաքի կարգավիճակ:1970 թուականի դրութեամբ, Քարվաճառի բնակչութիւնը կազմուած էր 5 հազար բնակիչներէ:
Գոհար (գետ)
Գոհար, գետ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզին մէջ։ Սկիզբ կ'առնէ Թեքսարի լեռներու Մուրատսար գագաթի հարաւ-արեւմեան լանջերէն եւ Կարմրաշէն գիւղի մօտ ձախէն կը միախառնուի Գնդաձոր գետին։ Երկարութիւնը 12 ք․մ․ է։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Գետեր Ստորոգութիւն:Գետեր այբբենական կարգով
Ռուբէն Զարդարեան
Ռուբէն Զարդարեան, նշանաւոր արեւմտահայ գրող, թարգմանիչ, խմբագիր, բանաստեղծ,  գրա­գէտ, հրա­պա­րա­կա­գիր, դաս­տիա­րակ, հան­րա­յին եւ դաշ­նակ­ցա­կան ա­կա­նա­ւոր գոր­ծիչ:
Կենսագրութիւն
Ծնած է Տիգրանակերտի Սեւերեկ գաւառին մէջ։ Հա­զիւ եր­կու տա­րե­կան՝ ըն­տա­նեօք կը փո­խադ­րո­ւի Խարբերդ­­, ուր ալ կ­­՚անց­ը­նի իր ման­կու­թեան ու պա­տա­նե­կու­թեան տա­րի­նե­րը եւ ե­րի­տա­սար­դու­թեան ա­ռա­ջին շրջա­նը։ ­­Զար­դա­րեան իր կրթու­թիւ­նը կը ստա­նայ ­­Խար­բեր­դի ազ­գա­յին դպրո­ցին մէջ, ա­պա՝ ա­մե­րի­կեան հաս­տա­տու­թե­նէ ներս եւ ի վեր­ջոյ Թլկատինցիի վար­ժա­րա­նին մէջ, ուր ալ կը ձե­ւա­ւո­րո­ւի ա­նոր մտա­ւոր-բա­րո­յա­կան նկա­րա­գի­րը։ Թլ­կա­տին­ցիի ազ­դե­ցու­թիւ­նը հե­տա­գա­յին պի­տի ար­տա­յայ­տո­ւէր նաեւ իր գրա­կա­նու­թեան մէջ։ Տասնութ տարեկանէն՝ հայ լեզուի եւ գրականութեան ուսուցիչ է՝ նոյն վարժարանին, ապա Խարբերդի ֆրանսական վարժարանին մէջ։
Թղթակցութիւն Արշակ Չօպանեանի հետ
Պատանի տարիքէն գրել սկսած՝ թղթակցական կապի մէջ է Պոլսոյ եւ արտասահմանի գրագէտներուն հետ․ կ'աշխատակցի Արշակ Չօպանեանի «Ծաղիկ»ին՝ արձակ բանաստեղծութիւն- հեքիաթներով եւ պատմուածքներով։
Կեդ­րո­նա­կան վար­ժա­րա­նի տնօ­րէ­նու­թիւն
1897-1903 թո­ւա­կան­նե­րուն ­­Զար­դա­րեան վա­րեց ­­Մեզ­րէի ­­Կեդ­րո­նա­կան վար­ժա­րա­նի տնօ­րէ­նու­թեան պաշ­տօ­նը՝ ի­րեն գոր­ծա­կից ու­նե­նա­լով կա­րող ու նո­ւի­րո­ւած ու­սու­ցիչ­նե­րու խումբ մը։ ­­Կը դա­սա­ւան­դէր հա­յե­րէն ու ֆրան­սե­րէն, պատ­մու­թիւն եւ գրա­կա­նու­թիւն։
Իբր անդամ՝ յեղափոխական կազմակերպութեան, 1903–ին կը բանտարկուի քանի մը ամիս։ Բանտէն ելքին՝ հարկադրուած է երկրէն մեկնիլ․ ընտանեօք կը ստիպուի ապաստանիլ Պուլկարիա, եւ հաստատուիլ Ֆիլիպէ քաղաքը, ուր կը հիմնէ «Ռազմիկ» եռօրեայ թերթը (1906):
Մա­նի­սա­յի հայ­կա­կան վար­ժա­րա­նին տնօ­րէ­նու­թիւ­ն
1904ին, Զ­միւռ­նիոյ ազ­գա­յին վար­ժա­րա­նի հո­գա­բար­ձու­թեան հրա­ւէ­րով՝ ­­Զար­դա­րեան ըն­տա­նի­քով կը տե­ղա­փո­խո­ւի Զ­միւռ­նիա, բայց ար­գել­քի հան­դի­պե­լով՝ կը ստանձ­նէ մեր­ձա­կայ ­­Մա­նի­սա­յի հայ­կա­կան վար­ժա­րա­նին տնօ­րէ­նու­թիւ­նը, ուր սա­կայն հա­զիւ տա­րի մը կրնայ մնալ։
խմբագրապետը Ա­զա­տա­մարտ թեր­թին
Սահմանադրութեան հռչակման՝ կը հաստատուի Պոլիս։ 1909–ին կը դառանյ խմբագրապետը Ա­զա­տա­մարտ թեր­թին։ Կը վարէ հանրային պատասխանատու պաշտօններ։ Կը վերադառնայ նաեւ ուսուցչութեան (Կեդրոնական վարժարան, Պոլիս)։ Այս շրջանին կը հրատարակէ դասագիրքերոՄա­նի­սա­յի հայ­կա­կան վար­ժա­րա­նին տնօ­րէ­նու­թիւ­նը,ւ «Մեղրագէտ» շարքը։ Նոյն շրանին կը կատարէ նաեւ շարք մը թարգմանութիւններ՝ յատկապէս ֆրանսական գրականութենէն։
Հ. Յ. ­­Դաշ­նակ­ցու­թեան ­­Կար­նոյ Ը. Ընդ­հա­նուր ­Ժո­ղո­վ
1914ի ամ­րան ­­Զար­դա­րեան ալ կը մաս­նակ­ցի Հ. Յ. ­­Դաշ­նակ­ցու­թեան ­­Կար­նոյ Ը. Ընդ­հա­նուր ­Ժո­ղո­վին՝ լի յոյ­սե­րով ու ո­գե­ւո­րու­թեամբ։ ­­Բայց ժո­ղո­վը դեռ չէր վեր­ջա­ցած, երբ կը սկսի հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազ­մը եւ ­­Զար­դա­րեան ընկ­ճո­ւած կը շտա­պէ վե­րա­դառ­նալ ­­Պո­լիս։ ­­Կը սկսին մռայլ օ­րե­րը։ ­­Զար­դա­րեան մին­չեւ վերջ կը մնայ «Ա­զա­տա­մարտ»ի գլխին՝ ան­յող­դողդ պաշտ­պա­նե­լով հա­յու­թեան դա­տը։ Ապ­րիլ 24ին ան ալ կ­­՚աք­սո­րո­ւի հա­րիւ­րա­ւոր ու­րիշ մտա­ւո­րա­կան­նե­րու հետ նախ Ա­յաշ, ա­պա՝ ­­Քո­նիա, վեր­ջը՝ ­­Հա­լէպ։ Եւ ­­Հա­լէ­պէն ետք ոչ մէկ լուր իր­մէ. ­­Գե­րեզ­ման իսկ չու­նե­ցաւ, ինչ­պէս իր բախ­տա­կից ըն­կեր­նե­րը։
1915–ի Ապրիլին կը ձերբակալուի եւ կը սպաննուի՝ արեւմտահայութեան ցեղասպանութեան բնաջնջման առաջին հանգրուանին։
Ամուսնացած էր եւ զաւակներու տէր, երբ 41 տարեկանին զոհ գնաց 1915-ի ցեղասպանութեան: Կինը եւ զաւակները կ՛անցնին արտասահման։ Աւելի ուշ, զաւակներէն՝ Հրաչ Զարդարեան, մաս կը կազմէ ֆրանսահայ գրագէտներու փաղանգին։
Ստեղծագործութիւններ
1910-ին «Ցայգալոյս» ընդհանուր խորագրին տակ, կը հրատարակէ հատոր մը իր գործերէն՝ մեծ մասամբ գրուած նախքան հրապարագրական սպառիչ գործի տարիները։
Զարդարեան գրած է չափածոյ ու արձակ բանաստեղծութիւններ, նորավէպեր («Սեւ հաւը կանչեց», «Նահանջ», «Ապրելու համար», «Տան սէրը», «Սարերու տղան», «Զղջումը»), հեքիաթներ, գրականագիտական յօդուածներ:
Ռուբէն Զարդարեանի գործերէն կը հրատարակուի Փարիզ, 1930–ին։
Զարդարեանի գրուածքները կրնանք բաժնել հետեւեալ խումբերու
2) Պատմուածքներ եւ պատկերներ
«Տան Սէր», «Սեւ Հաւը Կանչեց», «Գամբռը», «Պուտ մը ջուրը», քիչ են թիւով։ Զարդարեան աւելի հակում ցոյց տուած է բանաստեղծական արձակին քան վիպական կառուցում ունեցող գրուածքներու։Սակայն այս քանի մը կտորն ալ, զորս գրած է իրապաշտ շարժումի ազդեցութեան տակ, վիպագիրի տաղանդ մը կը մատնեն։ Զարդարեան խորող փիլիսոփա գրագէտ պատմուածքներուն նիւթը քաղած է Արեւմտեան կեանքէն։
3) Արձակ բանաստեղծութիւններ
բնութեան նկարագրութեան նուիրուած գեղեցիկ էջեր են ատոնք,երբեմն ալ կապուած կեանքի մէկ խորհուրդին․ «Ճախարակին քերթուածը», «գիւղին գերեզմանոցը», «դաշտային վերջալոյս», «կարօտներ», «Փողոցը»։
4) Դասագիրքեր
5) Թարգմանութիւններ
Ա․ Ֆրանսի «Աստուածները Ծարաւի են»և Սելմա լացերլոֆի «Երուսաղէմ Տալէ Քարլիի մէջ»։
6) Ոտանաւորներ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ Ստորոգութիւն:Արեւմտահայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
157 (թիւ)
157 (հարիւր յիսունեօթ)՝ կենտ եռանիշ բնական թիվ մըն է 156-ի եւ 158-ի միջեւ
Վայոց Ձոր
Վայոց ձոր, Մեծ Հայքի Սիւնիքի գաւառներէն մին։ Կը համապատասխանէ ՀՀ ներկայ Վայոց ձորի մարզին՝ Եղեգնաձորի ու Վայքի շրջաններով։
Վայոց ձորը, Սիւնիքի ամէնէն նշանաւոր գաւառներէն մէկն էր։ Վայոց ձորի եւ անոր մէջ գտնուող (շարք մը) վայրերու մասին մեր եւ օտար աղբիւրներու մէջ կան բազմաթիւ յիշատակութիւններ։ Վայոց ձորն իր մէջ կ՛ընդգրկէր Արփա գետի վերին եւ միջին հոսանքներուն աւազանները։ Ան սահմանափակուած էր հիւսիսէն Գեղարքունիքով եւ Սոդքով, արեւելքէն՝ Ծղուկով եւ Արցախի Ծար գաւառով, հարաւէն՝ Ճահուկով եւ Այրարատի Շարուր գաւառով, իսկ արեւմուտքիէն՝ ան Այրարատէն բաժանուած էր Գեղամայ լեռներու ջրբաժան գիծով։ Վայոց ձորը Սիւնիքի ամենաընդարձակ գաւառներէն մէկն էր։ Այն կը ներկայացնէր բոլոր կողմերէն՝ լեռներով պատած, գոգաւորութիւն մը։
Վայոց ձորը, Վարդան աշխարհագիր կոչած է Եղեգեաց Ձոր։ Այն լեռնային, ջրառատ գաւառ է։ Ունի բերրի հողեր, սառնորակ աղբիւրներ եւ հանքային ջուրեր (այժմեան Ջերմուկը)։ Գաւառը մետաղի հանքերով  նշանաւոր էր։ Այստեղ կային կապարի, արծաթի եւ պղինձի մի քանի «բովեր»՝ ելքեր, որոնք հին ժամանակներէն շահագործման ենթարկուած են։
Մինչեւ 9-րդ դար, Վայոց ձորի մասին տեղեկութիւնները կցկտուր են։ 9-րդ դարու կէսերուն Վայոց ձորի Եղեգիս գիւղաքաղաք կը տեղափոխուի՝ Սիւնեաց իշխանանիստը։ 11-րդ դարու սկիզբին Վայոց ձորը՝ Բագրատունի Գագիկ Ա. թագաւորը, կը միացնէ կեդրոնական թագաւորութեան։ Բագրատունիներու թագաւորութեան անկումէն ետք Վայոց ձորի իշխանները աստիճանաբար կը կորսնցեն իրենց քաղաքական նշանակութիւնը, իսկ սելջուկ-թուրքերու արշաւանքներու եւ տիրապետութեան հետեւանքով, անոնք գրեթէ կը չքանան քաղաքական ասպարէզէն։ 13-րդ դարասկիզբին, երբ հայ-վրացական միացեալ զօրքերը ազատագրեցին հիւսիս-արեւելեան Հայաստանը, Վայոց ձորի մեծ մասը Զաքարեաններու միջոցով տրուեցաւ Լիպարիտ Օրբելեան իշխանին, իսկ միւս մասը՝ Խաղբակեաններուն (կամ Պռոշեաններ)։ Օրբելեանները եւ Խաղբակեանները երկար ժամանակ կը շարունակեն իշխել։ Օրբելեաններու մասին յիշատակութիւնները մինչեւ 15-րդ դարու կէսերը կը շարունակուին։ Հաւանական է, որ Օրբելեաններն ու Խաղբակեանները քաղաքական ասպարէզէն վերացեած են 15-րդ դարու վերջերուն։
Միջին դարերուն Վայոց ձորի բնակավայրերը մեծ թիւ կը կազմեն։ Տաթեւի եպիսկոպոսական հին հարկացուցակին մէջ՝ Վայոց ձորի հետ կապուած, կը յիշատակուի 91 բնակավայր, բացի անկէ, 10-13 դդ. Վայոց ձորի մէջ յիշատակուած են նաեւ մօտ 15 այլ բնակավայրեր, որոնք չեն մտած նշուած հարկացուցակին մէջ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Սիւնիքի գաւառներ
Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոն
Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոն (Առաջին Պետթատրոն), հիմնադրուած է 1921 թուականի Օգոստոս 16-ին, բացուած է 25 Յունուար1922-ին, Երեւանի մէջ, հայ դասական Գաբրիէլ Սունդուկեանի «Պեպօ» ներկայացումի (ռեժ. Լեւոն Քալանթար) բեմադրութեամբ՝ որպէս Առաջին պետական թատրոն :
Պատմութիւն
Դերասանական խումբի հիմնական կազմը ընտրուած է Թիֆլիսի «Որոնումներու» թատրոնէն, հետագային խումբը կը համալրուի նոր դերասաններով։
Թատրոնի առաջին գեղարուեստական ղեկավարը եղած է բեմադրիչ Լեւոն Քալանթար ը։ 1937 թուականին թատրոնը կը կոչուի հայ թատերագիր եւ արձակագիր Գաբրիէլ Սունդուկեանի անունով։ Թատրոնի յաջողութիւնները, յատկապէս շեքսպիրեան ներկայացումները, առիթ դարձան, որ ԽՍՀՄ-ի մէջ կազմակերպուող առաջին շեքսպիրեան փառատօնը եւ համաժողովը տեղի ունենայ Երեւանի մէջ։
1960 թուականին թատրոնը կը ստանայ ակադեմական կոչում :
Գաբրիէլ Սունդուկեանի անուան թատրոնի քանդակային համակազմի ստեղծումին համար քանդակագործ Արա Յարութիւնեանը ձեռնմուխ եղած է քանդակի շարժումին եւ ժամանակի զգացողութեան փլասթիք իմաստաւորումի բարդ խնդիրներու իր ներդրումով։
Տնօրէն
Վարդան Մկրտիչեան
Գեղարուեստական ղեկավար
Արմէն Էլբակեան
Թատրոնի բեմադրած ներկայացումներ
1922 թ.
1923 թ.
1924 թ.
1925 թ.
1926 թ.
1927 թ.
1928 թ.
1929 թ․
1930 թ.
1931 թ.
1932 թ.
83 (թիւ)
83 (ութսուներեք) կենտ երկնիշ բնական թիւ է 82-ի եւ 84-ի միջեւ
Նիքէղ
Նիքէղ (Niccolum), քիմիական տարր մըն է, որուն նշանն է Ni, կարգահամարը՝ 28, ատոմական զանգվածը՝ 58.70։
Ռուհի Սու
Ռուհի Սու, հայկական ծագումով երգիչ, երգահաւաք երաժիշտ։
Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոն
Թատրոնի բեմադրած ներկայացումներ
1933 թ.
Նիքէղ
Պատմութիւն եւ անուանում
Նիքեղը յայտնաբերած (1751), անջատած եւ անուանած է շուէտացի քիմիագէտ Աքսել Ֆրէտրիք Քրոնսթետթը (Axel Fredrik Cronstedt, 1722-1765)։
Ռուհի Սու
Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Վան։ Որբա­ցաԾ Է կորսնցնելով իր բոլոր հարազատնե­րը։ Իր յիշողութեան մէջ առաջին տանիքը եղաԾ Է Տաւրո­սի լեռնե­րուն վրայ ապրող ալեւի գառնա­րածի մը համեստ տունը։
Նիքէղ
Պատմութիւն եւ անուանում
Անուանումը ծագած է NiAs միներալի «Պղինձի չար ոգի» Kupfernickel բնորոշումէն,։ 17րդ դարէն յայտնի այդ միներալը արտաքին տէսքի պատճառաւ շփոթութեան մէջ կը գցեր պղնձահանք փնտռող լեռնագործները:
Ռուհի Սու
Կեանք եւ գործունէութիւն
Քանի մը տարի անց դիմած է մօտակայ զինուորական դպրոց, որպէսզի իբրեւ գիշերօթիկ սան ընդունին զինք։ Հոն առաջին անգամ իրեն տրուած է Ռուհի անունը, որուն աւելի ետք ինք աւելցուցած է «Սու» մականունը։
Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոն
Թատրոնի բեմադրած ներկայացումներ
1935 թ.
Նիքէղ
Պատմութիւն եւ անուանում
Նիքէղի հարուստ հանքավայրերու (Նոր Քալետոնիա, Քանատա) եւ պողպատն «ազնւացնելու» յատկութեան յայտնաբերումը (19րդ դարուն վերջ) բերաւ նիքէղի արտադրութեան ընդլայնմանը։ Մինչ այդ նիքէղը կ'օգտագործուէր միայն ոսկերչութեան մեջ՝ արծաթանման համաձուլուածքների ձեւով։
Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոն
Թատրոնի բեմադրած ներկայացումներ
1936 թ.
Ռուհի Սու
Կեանք եւ գործունէութիւն
Պատանի աշակերտի հոգեկան կառուցուածքը չէր համապատասխա­ներ զինուորական դպրոցի պարտադրանքներուն։ Արդա­րեւ ան ամէն ճիգ վատնած է, որպէսզի փոխէ իր յաճախած ուսման հաստա­տութիւնը եւ ընդունուի երաժշտական ուսուցիչ պատրաստող դպրոց։
Նիքէղ
Բնագիտական Յատկութիւններ
Նիքէղը ճերմակ արծաթափայլ, կռելի մետաղ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 1453 °C, եռմանը՝ 2730 °C, խտութիւնը՝ 8900 քկ/մ3։ Երկաթամակնիսական է։ Միջին աշխուժութեան քիմիական տարր է։ Քիմիական յատկութիւններով կը նմանի երկաթին եւ կոբաղտին, մասամբ՝ նա պղնձին ու ազնիւ մետաղներուն։
Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոն
Թատրոնի բեմադրած ներկայացումներ
1937 թ.
Ռուհի Սու
Կեանք եւ գործունէութիւն
Յաջողած եւ վկայուած է այդ դպրոցէն, որմէ ետք յաջողած է նաեւ Անգա­րայի օփերայի քննութիւններուն։ Ստացած է դասական երաժշտութեան կրթութիւն, բայց իր մէջ միշտ վառ մնալով ժողովրդական երգե­րու նկատմամբ արտա­կարգ սէրը։
Նիքէղ
Քիմիական Յատկութիւններ
Տարրերու պարբերական համակարգի 4րդ պարբերութեան 8-րդ խումբի տարր, d տարր է, հիւլէի ելեքտրոնային թաղանթներու կառուցուածքն է 3s23p63d84s2, К եւ Լ թաղանթները լրացուած են։
Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոն
Թատրոնի բեմադրած ներկայացումներ
1938 թ.
Ռուհի Սու
Աշխատութիւններ
Ան յատուկ ուսումնասիրութիւնով մշակած է ժողովրդական երաժշտութեան անուանի դէմքե­րու ստեղծա­գործութիւնները։
Նիքէղ
Քիմիական Յատկութիւններ
Բնական նիքէղը բաղկացած է 58Ni (67, 76 %), 60Ni (26,16%), 61Ni (1,25%), 62Ni (3,66% )ե 64Ni (1,16%) կայուն իզոթոփներէն։ Ատացուած են 56, 59, 63, 65 եւ 66 զանգուածի թիւերով արհեստական ռատիոաշխոյժ իզոթոփներ, որոնցմէ առաւել երկարակեաց են 59Ni (կիսատրոհման պարբերութիւնը 8•104 տարի է) եւ 63Ni (T1/2=91.6 տարի)։
Ռուհի Սու
Աշխատութիւններ
Իրարայաջորդ կերպով լոյս տեսան Եունուս Էմրէի, Քէօրօղլուի, Գարաճաօղլա­նի, Փիր Սուլթան Ապտա­լի եւ Տատալօղլուի նման հսկաներու գործե­րէն բաղկա­ցող ձայնապնակներ։ Բացի ամէն մէկը խոր ուսումնասիրութիւններու արդիւնք հանդի­սացող այս գործե­րէն Ռուհի Սու մշակեած է նաեւ տարագրութեան երգե­րէ բաղկա­ցող ալպոմ մը, պանդուխտ երգե­րու հաւաքածոյ մը եւ իր բանաստեղծութիւններու յօրինումով ձայնապնակ մը։ Այս վերջին երեք գործերը նաեւ նկարագրականն են եւ մեկնաբանութիւնը Թուրքիոյ պատմական ու ընկերային շատ կարեւոր իրադարձութիւններուն։
Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոն
Թատրոնի բեմադրած ներկայացումներ
1939 թ.
Նիքէղ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Քիմիա
Ռուհի Սու
Աշխատութիւններ
Ռուհի Սու արդարացուցած է նաեւ իր երաժշտութեան ուսուցիչի կոչումը հիմնելով յատուկ երգչախումբ մը։ «Տոսթլար» անունով ծանօթ այդ երգչախումբը մինչեւ օրս հաւատարմօրէն կը շա­րու­նա­կէ հա­մերգնե­րով պան­ծացնել մեծ եր­գի­չի յի­շատա­կը ։
Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոն
Թատրոնի բեմադրած ներկայացումներ
1940 թ.
Ռուհի Սու
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ այբբենական կարգով
Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոն
Թատրոնի բեմադրած ներկայացումներ
1942 թ.
1943 թ.
1944 թ.
1945 թ.
1946 թ.
1948 թ.
1949 թ.
1950 թ.
Քեֆալոնիայի հայերը
Քեֆալոնիա (Յունաստան) կղզիին մէջ հայերու ներկայութիւնը կարճատեւ եղած է։ Անոնց ներկայութիւնը 25 տարի տեւած է (1923-1948)։
Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոն
Թատրոնի բեմադրած ներկայացումներ
1951 թ.
Քեֆալոնիայի հայերը
Քեֆալոնիա ժամանում
1922 թուականի Սեպտեմբերին, առաջին հայ գաղթականները Կալիփոլի կամ՝ Կէլիպոլէն (արեւելեան Թրակիա, Թուրքիա) կղզին կը հասնին։ Կը յաջորդէ «էվրոս» նաւը 2 000 գաղթակններով, որոնցմէ 1 500 հայեր են։
Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոն
Թատրոնի բեմադրած ներկայացումներ
1952 թ.
Քեֆալոնիայի հայերը
Համայնքին ստեղծումը
Առաջին հերթին հայերը համայնքի կը վերածուին․ իրենց հետ Քեֆալոնիա հասած երկու հայ հոգեւորականներուն հետ համայնքը կը կազմակերպեն եւ սկիզբներուն եկեղեցական արարողութիւններուն համար կը գործածեն յունական Այիա Փարասքեւի եկեղեցին եւ ապա «կը ստեղծեն» իրենց հոգեւոր վայրը, Արղոսթոլիի մաքսատան դիմացը։  Այս ձեւով կը պահեն իրենց ինքնութիւնը, միութիւնը եւ սովորութիւնները։  Լեզուի դժուարութիւնն ալ (յունարէն) դեր կը խաղայ անոնց առանձնանալուն։
Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոն
Թատրոնի բեմադրած ներկայացումներ
1953 թ.
Քեֆալոնիայի հայերը
Համայնքին ստեղծումը
Առաջին շաբաթներու, ամիսներու շուարած վիճակէն ելլելով հայ գաղթականներուն մեծամասնութիւնը կղզիէն կը սկսի մեկնիլ․ շատեր արտասահման, իսկ մեծ մասը   Յունաստանի այն վայրերը, ուր հայերու մեծ զանգուածներ հաստատուած են՝ Քոքինիա, Աթէնք ․․․։
Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոն
Թատրոնի բեմադրած ներկայացումներ
1954 թ.
Քեֆալոնիայի հայերը
Համայնքին ստեղծումը
Կ՛արժէ հոս ակնարկել Կէլիպոլէն ժամանած հայ գաղթականներուն պատմութիւնը։ Կէլիպոլի հայութիւնը կ՛իմանայ թէ թուրքերուն քաղաք հասնիլը ժամերու հարց է, անմիջապէս կը կազմակերպուի եւ մեկնումի ատեն իր հետ կը փոխադրէ Սուրբ Թորոս եկեղեցւոյ սպասները։ Կէլիպոլի նաւահանգիստէն մեկնող ֆրանսական նաւուն մէջ մտնելով կը փրկուի։ Նաւը երբ Արղոսթոլի կը հասնի, նաւուն պատասխանատուները կ՛իջեցնեն հայ գաղթականները։ Անոնք, աւելի ուշ, Փիրէայի Քոքինիոյ եւ Աթէնքի Տուրղութիի շրջանները կը տեղափոխուին։ Մանրամասն պատմութիւնը կարդալ հոս
Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոն
Թատրոնի բեմադրած ներկայացումներ
1955 թ.
1957 թ.
Քեֆալոնիայի հայերը
Համայնքին նոսրացումը
Հոկտեմբեր 1940-ին, Բ․ Համաշխարհային Պատերազմը երբ կը ծագի, Քեֆալոնիա մնացած հայերուն կեանքի պայմանները կը դժուարանան․  ռմբակոծումներ, անգործութիւն, ուտելիքի պակաս, անօթութիւն։ Կղզիին մէջ կը ծագին նաեւ գաղափարական - դասակարգային ընդհարումներ, որ կը տարածուին նաեւ հայերուն մէջ։
Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոն
Թատրոնի բեմադրած ներկայացումներ
1958 թ.
Քեֆալոնիայի հայերը
Համայնքին նոսրացումը
Պատերազմի աւարտին, այդ փոքրաթիւ հայերէն շատեր Սովետական Հայաստան կը մեկնին, իսկ շատեր ալ՝ Արժանթին։
Հայ որբերու ժամանումը Քեֆալոնիա
1922 ին, մի­ջազ­գա­յին մար­դա­սի­րա­կան կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րը մօտաւորապէս 8 000 հայ որ­բեր կը փո­խադրեն ­ Յու­նաս­տան։ Անոնք կը խնամուին Յունաստանի տարածքին գտնուող զանազան հաստատութիւններու մէջ։ Քեֆալոնիա կը հասնին 314 հայ որբեր, որոնք յաջորդող 1-2 տարուայ ընթացքին կը փոխադրուին ուրիշ շրջաններ եւ  շատեր ալ ուրիշ երկիրներ։
Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոն
Թատրոնի բեմադրած ներկայացումներ
1959 թ.
Քեֆալոնիայի հայերը
Տես նաեւ
Քոքինիոյ հայկական գաղութը
Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոն
Թատրոնի բեմադրած ներկայացումներ
1960 թ.
Քեֆալոնիայի հայերը
Տես նաեւ
Սելանիկի հայկական գաղութը
Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոն
Թատրոնի բեմադրած ներկայացումներ
1970 թ.
Յովհաննէս Զանազանեան
Յովհաննէս Զանազանեան, հայ ֆութպոլիստ։
Վայրի Բնութեան Համաշխարհային Օր
Վայրի բնութեան օրուան տօնակատարութիւնը կապուած է նաեւ 1973-ի Մարտ 3-ին Ուաշինկթընի մէջ 80 երկիրներու ներկայացուցիչներու կողմէն ՍԻԹԵՍ-ի համաձայնագիրին հետ, որ ուժի մէջ մտած էր 1 Յուլիս 1975-ին: 2013 թուականին, ՄԱԿ-ի բանաձեւը կը վերահաստատէր վայրի բնութեան առանձնայատուկ կարեւորութիւնը եւ անգնահատելի արժէքը  կայուն զարգացման ու մարդկային բարօրութեան հարցով՝ առանձնացնելով վայրի բնութեան դերը բնապահպանական, ծննդաբանական, ընկերային, տնտեսական, գիտական, կրթական, մշակութային, գեղագիտական եւ ժամանցային հարցերուն մէջ:
Քեֆալոնիայի հայերը
Տես նաեւ
Քերքիրայի հայերը
Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոն
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի տրամադիկական թատրոններ Ստորոգութիւն:Ակադեմիական թատրոններ Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ակադեմիական Թատրոն
Վայրի Բնութեան Համաշխարհային Օր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Համաշխարհայի օրեր
Քեֆալոնիայի հայերը
Տես նաեւ
Փաթրայի հայերը
Յովհաննէս Զանազանեան
Կենսագրութիւն
Ծնած է Աթէնք։ Ներգաղթած ընտանիքի զաւակ, ան ուսանած է հայկական գիւղատնտեսական հիմնարկի ապա Երեւանի Պետական Համալսարանին մէջ ։
Քեֆալոնիայի հայերը
Տես նաեւ
Սիրոս․ Հայ որբերը եւ Near East Relief Որբանոցը
Արսէն Պալեան
Կորնթոս
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական գաղթօճախներ Ստորոգութիւն:Յոնիական կղզիներ Ստորոգութիւն:Յոնիական Ծով Ստորոգութիւն:Յունաստան Ստորոգութիւն:Եւրոպա
Յովհաննէս Զանազանեան
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ մարզիկներ
Լառուս
Լառուս (ֆր.՝ Éditions Larousse), ֆրանսական հրատարակչութիւն, որ հիմնուած է 1852-ին Փիեր Լառուսի եւ Օկիւստթէն Պուայէի կողմէ:
Հակիրճ տեղեկատուութիւն
Լառուս հրատարակչութիւնը մասնագիտացած է տեղեկատուական գրականութիւն՝ բառարաններ, հանրագիտարաններ հրատարակելու մէջ: Տասնամեակներ շարունակ ֆրանսական ամենանշանաւոր հանրագիտարանային հրատարակութիւնը կը համարուի «Փըթի Լառուս»-ը (ֆր.՝ Le Petit Larousse):
Հրատարակչութիւնը նաեւ լոյս կ՛ընծայէ լեզուաբանութեան վերաբերեալ ամսագիրներ, օրինակ՝ «Vie et Langage» գիտահանրամատչելի ամսագիրը, ինչպէս նաեւ «Langue Française» եւ «Langages» մասնագիտական ամսագիրները: Նաեւ կը հրատարակէ լեզուաբանական հետազոտութիւններ, որոնք լոյս կը տեսնեն «Լեզու եւ խօսք» (ֆր.՝ Langue et Langage) մատենաշարով: 1998-ին Լառուսը կը վաճառուի Vivendi Universal-ին, բայց վերջինս 2002-ին վնասներ կը կրէ եւ իր հերթին հրատարակչութիւնը կը վերավաճառուի Lagardère GroupLagardère Group-ին, անով իսկ բաւարարելով Լառուսը ֆրանսացիներ ձեռքերուն մէջ պահելու հասարակական պահանջը: 2004-էն ի վեր Լառուսը կը պատկանի «Աշետ» (Hachette Livre) հրատարակչատան:
13 Մայիս 2008-էն ի վեր հրատարակչութիւնը համացանցին մէջ կ՛առաջարկէ ազատ օգտագործման բառարաններ ու հանրագիտարաններ, որոնք օգտատէրերու կողմէ կրնան լրացուիլ, համալրուիլ՝ Ուքիփետիայի սկզբունքով:
Լառուսի գլխաւոր մրցակիցը Ռոպեր հրատարակչութիւնն է:
Մուլդիմետիա հանրագիտարան
À partir de 1997, avec le logiciel LME (Larousse Multimédia Encyclopédie), Larousse offrait également des encyclopédies multimédias sur CD, ou téléchargeables.
Կոկանդ
Կոկանդ, քաղաք Ուզբեկստանի Ֆերգանայի մարզին մէջ, Ֆերգանայի հովտի արեւմտեան մասին մէջ։ Երկաթուղային եւ ավտոճանապարհներու հանգոյց է, արդիւնաբերական, տրանսպորտային եւ մշակութային կեդրոն։ 153 հազար բնակիչ (1979)։ Տնտեսութեան առաջատար ճյուղը սննդի արդիւնաբերութիւնն է։ Ունի մանկավարժական ինստիտուտ, դրամատիկական թատրոն։ Կոկանդի մէջ կը գործէ Ֆերգանայի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի ընդհանուր տեխնիկական ֆակուլտետը։
Պահպանուած ճարտարապետական հուշարձաններէն են Մեդրեսե-ի Միրը (XVIII դարի վերջ), Դահմա-ի Շոհոն խաների դամբարանների անսամբլը (1825), Խուդոյար խանի պալատը (1871), որ երեսապատուած է դեղին ու կանաչ ջնարակուած սալերով, քանդակազարդերով, որմնանկարներով (վարպետներ՝ Մա-Ռասուլ, Մա-Աոլեխ եւ Հակիմբայ)։
Ստորոգութիւն:Ուզբեկստան
Արտեմ Յարութիւնեան
Արտեմ Միքայել Յարութիւնեան (19 Սեպտեմբեր 1945, Ստեփանակերտ, ԼՂԻՄ, Ազրպ.ԽՍՀ, ԽՍՀՄ)՝ հայ բանաստեղծ, գրականագետ, թարգմանիչ։ Բանասիրական գիտությունների տոքթոր (1989), փրոֆեսոր (1991)։ Հայկական հանրագիտարանի խմբագրութեան գիտխմբագիր Միքայէլ Յարութիւնեանի որդին է։
1994 թուականին ԱՄՆ-ի մէջ Արտեմ Յարութիւնեանի անգլերէն թարգմանուած «Նամակ Նոյին» ժողովածուն ("Letter to Noah", 1994, New York) ամերիկեան շարք մը համալսարաններ ներկայացուցած են Նոպելեան մրցանակի։
2011-ին պարգեւատրուած է «Հայրենիքին մատուցած ծառայութիւններու համար» 2-րդ աստիճանի մետալով։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1945 ծնունդներ Ստորոգութիւն:19 Սեպտեմբերի ծնածներ
Ասեղնաբուժութիւն
Ասեղնաբուժութիւն, չինական ժողովրդական բժշկութեան ձեւ է: Բժշկութեան ժամանակ կը կիրառուին յատուկ ասեղ ներ: Կան յատուկ կեդրոններ, ուր կը կիրառուի ասեղնաբուժութիւնը: Կ՛ենթադրուի, որ այդ կեդրոնները կը գտնուին միջակ դասակարգի մօտ, ուրկէ կը շրջէին Ցին («կենսական ուժ»ն է): Ձեւը կ'օգտագործուի ցաւազրկման եւ բուժման նպատակներով: Բուժումը ծնած է հին Չինաստան ի մէջ եւ ունի մօտ 4 հազար տարուան պատմութիւն:
Պատմութիւն
Ասեղնաբուժութիւնը սկիզբ առած է Չինաստանի, Քորիա յի, Ճափոն ի հին ժողովրդական բժշկութենէն:
Առաջին գիրքը` «Խուան տի Նէի տինէ, ուր ամփոփուած է «չձեն-ցզիւէ բուժումի կիրառման փորձը», հրատարակուած է Չինաստանի մէջ թերեւս Ք.ա. 3-րդ դարուն, եւ բաղկացած է 18 հատորէ:
Ասեղնաբուժութիւնը 17-րդ դար ուն հասաւ Եւրոպա, սակայն որոշ ժամանակ անց մոռցուեցաւ: Ասեղնաբուժութեան երկրորդ վերածնունդը եւ հետագայ զարգացումը կայացաւ Ֆրանսա յի մէջ, դիւանագէտ Սօլիէ Տէ Մօրանտ ի միջոցով, երբ 1940 թուականին հրատարակեց չինական բժշկութեան մասին իր գիրքը ապա հոնկէ ալ տարածուեցաւ Իտալիա, Գերմանիա, Անգլիա, սոցիալիստական երկիրներ եւ Արժանթին:
Շատ երկիրներու մէջ, յատկապէս Չինաստանի, Քորիա յի, Ճափոնի, Ռուսաստան ի, Հայաստան ի մէջ եւ այլուր, ասեղնաբուժութիւնը կը հետազօտուի եւ կը կիրառուի գործնական բժշկութեան մէջ:
Ասեղնաբուժութեան աւանդական տեսութիւնները
Ըստ չինական բժշկութեան, անդամներու գործունէութեան համար անհրաժեշտ է այսպէս կոչուած «զի» կենսաուժի առկայութիւնը: Զի ուժի այն ուղիները, որոնք կը կապէին մաշկ ի վրայ գտնուող մասնակի կէտերը` մէկ կողմէն, իսկ միւս կողմէն համապատասխան 12 գլխաւոր ներքին անդամ-համակարգերը, կոչուեցան կէտուղիներ կամ միջօրէականներ:
Գոյութիւն ունին «զի» ուժի 2 տեսակներ` ներքին եւ յատուկ:
Ներքին Ուժ
Ներքին ուժը երկու աղբիւրներու համագործակցութիւնն է` «տիեզերական» եւ «երկրային»: Սնունդ ը համապատասխան մշակումէն ետք օրկանիզմին մէջ կը վերածուի «երկրային»ի, իսկ թոքերուն մէջ օդը` «տիեզերական» ծագման ուժի: Եթէ օրկանիզմ ը կը գրկուի տուեալ սնունդներու որեւէ մէկէն, չստանալով ուժ, կը մահանայ: Ներքին ուժի շրջանառութիւնը կը կատարուի 12 անդամ-համակարգերու հետ կապուած հիմնական կէտուղիներով, մէկ կողմէ հաղորդուելով ներքին անդամներուն` կէտուղիներու ներքին ճիւղով, որոնք կէտեր չունին, իսկ միւս կողմէ` արտաքին միջավայրի հետ կէտուղիի արտաքին ճիւղի կէտերու միջոցով:
Ասեղնաբուժութեան տեսակներ
Ասեղնաբուժութեան տարբերակ է ականջաբուժութիւն ը, որու պարագային ասեղները կը մտնեն ականջախեցիի որոշակի կէտեր: Ականջաբուժութիւնը հիմնուած է այն պատկերացման վրայ, որ ականջախեցիի շրջանին կուտակուած են հիմնական անդամներու եւ ամբողջ օրկանիզմի պաշտօններուն համապատասխանող կենսաբանօրէն աշխուժ կէտեր: Անոնց վրայ կարելի է ազդել ոչ միայն ասեղներով, այլեւ ելեկտրական հոսանքով` փոքր մակերեսային ելեկտրասայրերու կամ մտցուած ասեղներու (ասեղնաելեկտրաբուժութիւն) օգնութեամբ, ինչպէս նաեւ մատներու սովորական սեղմումներով: Անդրադարձ բժշկութեան տարբերակներէն է «խարանումը», երբ մաշկ ի մակերեւոյթէն որոշակի հեռաւորութեան վրայ գտնուող թոյլ այրուող բարձունեակի գլանիկներէն արձակուող ջերմութեամբ կը տաքցնեն կենսաբանօրէն աշխոյժ կէտերը:
Ասեղնաբուժութեան եւ անդրադարձ բուժութեան միւս տարբերակները կը կիրառուին ջղային համակարգ ի եւ ներքին անդամներ ու, յօդեր ու ու մկաններ ու բուժման նպատակով: Անյայտ ծագման ուռուցքային, արեան հիւանդութիւններ ու, ինչպէս նաեւ ցաւային համախտանիշերու եւ տենդային վիճակներու ժամանակ ասեղնաբուժութիւնը հակացուցուած է: Անհրաժեշտութեան դէպքին ձեւը կը զուգակցուի բուժման ընդունմամբ:
Բուժումը կը նշանակէ եւ կը կիրարկէ բժիշկը:
Ասեղնաբուժութեան ասեղներ
Ասեղնաբուժութեան ասեղները սովորաբար կը պատրաստուին չժանգոտուող պողպատ էն, դարձնելով անոնց ճկուն, կանխելու անոնց ժանգոտելէն կամ ջարդուելէն: Ասեղները սովորաբար մէկ անգամ կը գործածուին: Նոր ասեղները երբեմն կ' օգտագործուին նաեւ ամլացնելէն ետք: Ասեղները ունին տարբեր երկարութիւններ` միջակը 13-էն 130 միլիմեթր (0,51-էն 5,12-ի), կարճ ասեղները կ'օգտագործուին դէմքի եւ ականջներ ու, եւ աւելի երկար ասեղները մարմնի համար: Ասեղներու տրամագիծերը տարբեր են` 0.16 մմ. (0.006) մինչեւ 0,46 մմ. (0.018-ը):
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Բժշկութիւն
Սիամական Երկուորեակներ
Սիամական երկուորեակներ, զոյգեր, որոնք ոչ ամբողջութեամբ են առանձնացուեր սաղմնային փուլի ընթացքին եւ ունին ընդհանուր մարմնի մասերը կամ ներքին օրգաններ։ Սովորաբար, բեղմնաւորուած ձուաբջիջը կը բաժանուի վեցերորդ օրը, իսկ սիամական երկուորեակներու պարագային կը բաժանուի շատ ուշ՝ 14-15 օր յետոյ։ Այս ընթացքին բջիջները  կը կազմաւորուին այնպէս, որ երկուորեակներու ամբողջական բաժանումը արգանդին  մէջ կը դառնայ անհնարին։ Սիամական երկուորեակներու մեծ մասը կը ծնի մահացած։
Տորակոպագի
Միաձուլում կրծքավանդակի բաժինին։ Ան կ'ազդէ սրտի վրայ։ Նման միաձուլում կը նկատուի 35-40%-ի շրջանում։
Օմֆալոպագի
Տեղի կ'ունենայ կրծքավանդակի ստորին մասին։ Սիրտը չի տուժեր, բայց երկուորեակները յաճախ կ'ունենան ընդհանուր լեարդ, մարսողական համակարգ, եւ այլ օրգաններ։
Կսիֆոպագի
Կրծքավանդակի աճառներու ներաճում։
Պարապագի
Կողերու միակցում։ Այս տեսակի միաձուլումներ կը հանդիպի սիամական երկուորեակներու 5%-ի մօտ։
Ցեֆալոպագի
Ներաճած գլուխ (Cephalopagus) ։ Ընդհանուր առմամբ, այդ երկուորեակները երկար չեն ապրիր, քանի որ ունին ուղեղի վնասուածքներ։
Ֆիզիքական առանձնայատկութիւններ
Սիամական երկուորեակները ունակ են երեխաներ ունենալու։ Տարիքի հետ սիամական երկուորեակները կը կուտակեն փոխադարձ պահանջներ եւ դժգոհութիւններ միմեանց վարքագիծի հանդէպ։ որպէս կանոն, եթէ սիամական երկուորեակներէն մէկը կը մահանայ, երկրորդի մահը տեղի կ' ունենայ քանի մը օրէն կամ ժամէն։
Բաժանում վիրաբուժական միջամտութեամբ
Կան դէպքեր, երբ առանձնացուեր են սիամական երկուորեակներուն։ Սակայն, ան կրնայ հանգեցնել ճակատագրական հետեւանքներու։ 2003 թուականին Մոսկուայի մէջ վիրահատեցին սիամական քոյրեր։ Այդ մէկը ան բացառիկ դէպքերէն էր, երբ երկուքն  ալ ողջ մնացին։ Քոյրերէն մէկը՝ Զիտան մահացաւ 2015 Հոկտեմբեր 29-ին։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հղիություն Ստորոգութիւն:Հազվադեպ հանդիպող հիւանդություններ
Աւետիսեան
Աւետիսեան, հայկական մականուն :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Հենրիկ Ալաւերտեան
Հենրիկ Կարապետի Ալաւերտեան, խորհրդային հայ դերասան, օփերայի երգիչ, պաս, ՀԽՍՀ ժողովրդական արուեստագէտ (1984)։
Կենսագրութիւն
Հենրիկ Ալաւերտեան, ծնած է 1935 թուականին Լենինական քաղաքին մէջ։ 1960 թուական ին աւարտած է Երեւանի երաժշտանոց ը (1960)։ 1959 թուական էն՝ Երեւանի օփերայի եւ պալէի թատրոնի մեներգիչ է ։
1979 թուական էն նկարահանուած է «Հայֆիլմ» կինոստուտիայի ֆիլմերուն մէջ ։
Վերջին ներկայացումը, որուն մասնակցած է դերասանը, 27 Մայիս 1989 թուական ին էր Լոս Անճելըս քաղաքին մէջ։ Չնայած թատրոնի ղեկավարներու յորդորներուն, ծանր հիւանդ ըլլալով՝ բեմ բարձրացած եւ կատարած է Արմէն Տիգրանեանի «Անուշ» օբերայի իր՝ Քյոխվայի դերերգը ։
Մահացած է 1989 թուական ին Երեւանի մէջ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:16 Փետրուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:11 Յուլիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ Ստորոգութիւն:Հայ օփերային երգիչներ
Վայրկեան
Վայրկեան (նշանակութիւնը՝ վ, միջազգային՝ min) - ժամանակի չափման միաւոր։ Ժամանակակից սահմանմամբ, վայրկեան հաւասար է 60 էրկվայրկեանի (ժամի 1/60-ը կամ օրուայ 1/1440-ը)։ Վայրկեանը չի հանդիսանար Միաւորներու միջազգային համակարգի չափման միաւոր, սակայն անոր օգտագործումը կը թոյլատրուի Միաւորներու միջազգային համակարգի մէջ։ Հին աստղագիտական աշխատութիւններու մէջ վայրկեանը կարող է նոյնպէս նշանակել ժամանակի միաւոր, որ հաւասար է օրուա 1/60 մասին (այսինքն 24 ժամանակակից վայրկեան)։
Վայրկեանը նաեւ անկիւնը չափելու միաւոր է եւ կը կազմէ աստիճանի (°) կամ ( ' ) 1/60 մասը եւ հավասար է 60 անկիւնային երկվայրկեանի, օրինակ՝ 5' ( 5 վայրկեան):
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:Ժամանակի չափման միաւորներ Ստորոգութիւն:Միաւորներու միջազգային համակարգ Ստորոգութիւն:Ժամանակ
Նուսենթիզմ
Նուսենթիսթա մշակութային շարժում, քաթալոնիական մշակութային շարժում, սկսած է Ի. դարուն սկիզբը, ընդդէմ արդիականութեան, եւ դասականութեան վերադառնալու սկզբունքով :
Շարժման ներկայացուցիչները
Անոր առաջին ներկայացուցիչները եղան Խոսէփ եպիսկոպոս Թորրաս (1846-1916, գրագէտ), Խուան Ալքովէր (1854-1926, գրագէտ), Ռաֆայէլ Մասօ ի Վալենթի (1880-1935, ճարտարապետ), Խոաքիմ Սունիէր (1874-1956, նկարիչ) եւ Մանուէլ Մարթինէս Հուկուէ (1872-1945, քանդակագործ):
Նուսենթիսթայի հետեւորդները կը գտնէին, որ իբրեւ Սպանիոյ ամէնէն ճարտարարուեստականացած եւ հարուստ շրջանը, Քաթալոնիա սպանական պետութեան կազմին մէջ պէտք է աւելի բարգաւաճի, քաղաքականութեան մէջ աւելի ազդեցիկ պէտք է ըլլայ եւ իր որոշումներուն մէջ` անկախ:
Շարժման սկզբունքները
Նուսենթիսթա առաջադրած է քաթալան աւանդական հաստատութիւններու եւ իրաւունքներու վերականգնում: Շարժման սկզբունքները եղած են` պահպանողականութիւն, կաթոլիկութիւն եւ քաթալանականութիւն:
Քաթալոնիա սպանական պետութեան եւ ընկերութեան առաջնորդող ուժը պէտք է ըլլար: «Իտէալ Քաթալոնիան» պէտք էր վերականգնել իբրեւ «իրական Քաթալոնիա»:
Շարժման հետեւորդները
Նուսենթիսթայի հետեւորդներէն եղած են Էօկենի՝ տ՛Օրս (1881-1954, գրագէտ), Խոսէփ Քարնէր (1884-1970, բանաստեղծ եւ թարգմանիչ), Փոմփէու Ֆապրա (1868-1948, ճարտարագէտ եւ քերականագէտ),  Խոսէփ Փուիկ (1867-1956, ճարտարապետ) եւ Խոսէ Օրթեկա (1883-1955, փիլիսոփայ):
Մինոասեան արուեստ
Մինոասեան արուեստ (յուն․՝ Μινωική τέχνη), Պղնձադարի Էգէականի հարաւային տարածքին բարգաւաճած Մինոասեան քաղաքակրթութեան արուեստ, մօտաւորապէս Ք․Ա․ 3000 մինչեւ Ք․Ա․ 1100 ժամանակաշրջանին։ Մինոասեան արուեստի հաւաքածոյին գլխաւոր մասը կը հիւրասիրուի Իրաքլիոնի Հնագիտական Թանգարանին մէջ։
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Մինոասեան արուեստը Էգէականի արուեստի գլխաւոր ներկայացուցիչն է։ Ազդած է Քիքլատեան արուեստի զարգացման։  Իսկ ինք ազդուած է հին Եգիպտոսի եւ հին մերձաւոր արեւելքի մշակոյթներէն։
Նիւթեր եւ ոճ
Մինոասեան արուեստը հարուստ է նիւթերու բազմազանութեամբ։ Կը պատկերացուի կաւագործութեան, մետաղագործութեան, որմանկարներու եւ սովորութիւններու՝ պարարուեստ, խաղեր, երաժշտութիւն, յարդարանքի․․․․ միջոցով։
Մարզական - պար - զաթրիքօ
Մինոասցիները հնարած էին «Փիրիհիօ»ն՝ յունական հնագոյն մարտական պարը, որպէսզի Քրոնոս չլսէ Տիաս մանուկին լացը։
Բռնցկամարտի պահ մը պատկերացնող որմանկարներ գտնուած են, ինչպէս նաեւ ցուլամարտի՝ ցուլացայտողներ, որոնք կրօնական բնոյթ ունին։
Հնագիտական պեղումները յայտնաբերած են նաեւ պատկերիկներ, որոնք պարողներ կը պատկերացնեն, ինչպէս նաեւ սեղանի խաղ մը՝ Զաթրիքիօ (ճատրակի հին տեսակը)։
Կաւագործութիւն
Մինոասեան քաղաքակրթութեան ժամանակաշրջանին կաւագործութիւնը մինոասեան արուեստի գլխաւոր ներկայացուցիչն է եւ աստիճանաբար կը զարգանայ․-
Քարէ կնիքներ
Թանկագին քարերէ շինուած կնիքներ, որոնք կը կրեն քանդակուած պատկերացումներ, գիրեր եւ կամ խորհրդանշաններ․ նամակներ եւ կամ հրամանագրեր կնքելու համար կը գործածուէին։
Քարի եւ մետաղի արուեստ
Մինոասցի քարտաշները կը շինէին զանազան ձեւերով անօթներ եւ տնային իրեր։
Մետաղէ ամաններ
Ք․Ա․ 2500-էն մինոասցիները կը պատրաստէին մետաղէ ամաններ, մեծ մասը յարգի մետաղներէ։
Զէնքեր
Պղինձեայ նուրբ զարդարանքով եւ տարբեր արուեստի հմտութեամբ զէնքեր գտնուած են Կրետէի տարածքին․ սուրեր, դաշոյներ, եւայլն։
Հագստեղէն եւ յարդարանք
Ոչխարի բուրդը գլխաւոր թելն է որ մինոասցիները կը գործածէին հագստեղէնի պատրաստութեան համար։
Կտաւատէն յառաջ եկած կտաւը՝ «լինօ», հաւանաբար Եգիպտոսէն եկած է։  Կան նաեւ ախտանիշեր մետաքսէ կերպասի  պատրաստութեան համար, որովհետեւ շերամի խոզակներ գտնուած են։
Տղամարդիկ կը հագուէին «զոմա»ն․ կարճ փէշի նմանող եւ կամ մէջքին սեղմուած գոգնոց։  Իսկ կիները կը հագուէին նեղ կարճ թեւով ու նեղ եւ կամ ուռած թեզանիքներով երկայն շապիկ, որ հազիւ կը ծածկէր կուրծքը, ինչպէս նաեւ երկայն եւ լայն փէշեր (քղանցք), որոնք ընդհանրապէս շապիկին վրայէն կը հագուէին։
Որմանկարներուն մէջ մինոասցիները կը պատկերացուին մերթ բոպիկ, մերթ տրեխներով։
Տղամարդիկ եւ կիներ ունէին ըստ կանոնի, կարճ եւ գանգուռ մազեր։  Կիներուն մազերը զանազան յարդարանքի ենթակայ էին։
Ոսկերչութեան համար կը գործածուէին զանազան մետաղներ՝ ոսկի, արծաթ, պղինձ եւ ոսկեպատուած պղինձ։ Ինչպէս նաեւ թանկագին քարեր՝ բիւրեղ, սարդիոն, սուտակ, լազուարթ, օփսիտ, կարմիր, կապոյտ եւ կամ դեղին յասպիս։  Կը գործածէին սեւ մեղեսկի, ջնարակ, ճարպաքար, փղոսկրեայ, խեցի եւ ապակի։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական քաղաքակրթութիւններ Ստորոգութիւն:Մինոասեան արուեստ Ստորոգութիւն:Հին յունական արուեստ
85 (թիւ)
85 (ութսունհինգ), բնական թիւ է
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:85
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Լաս Վեկաս)
Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձան, յուշարձան ԱՄՆ Նեւատա նահանգի Քլարք վարչական շրջանի «Մայրամուտ» զբօսայգիին մէջ : Յուշարձանը ամերիկահայ համայնքի նուէրն է Հարաւային Նեւատայի բնակիչներուն։
Պատմութիւն
Յուշակոթողը կառուցուած է Հայ­-ամերիկեան ընկերակցութեան (Armenian American Society) աջակցոթեամբ: Յուշարձանի կառուցման բոլոր ծախսերը կազմած է մօտ 120 հազար ԱՄՆ տոլար ։ Այն Ծիծեռնակաբերդի յուշարձանի նմանօրինակն է, փոքր չափերով։ Յուշարձանը բաղկացած է 12 քարէ սալերէ, որոնք կը խորհրդանշեն Ցեղասպանութեան ժամանակ տեղահանուած 12 հայաբնակ բնակավայրերը :
Յուշարձանի բացման արարողութեան մասնակցած են արքեպիսկոպոս Հովնան Տէրտէրեանը, արքեպիսկոպոս Մուշեղ Մովսիսեանը, Լաս Վեկասի հայ-ամերիկեան միութեան խորհուրդի անդամ Էնտի Արմէնեան, Լաս Վեկասի եւ Նեւատա նահանգի իշխանութիւններու ներկայացուցիչներ :
1570 թուական
1570 թուական, ոչ նահանջ տարի, 16րդ դարու 70րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1570 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1570 մահեր
Ստորոգութիւն:1570
Ազնաւորեան
Ազնաւորեան, հայկական մականուն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Մարք Զաքըրպըրկ
Մարք Էլիըթ Զաքըրպըրկ (անգլ.՝ Mark Elliot Zuckerberg, ծնած 14 Մայիս, 1984) Ամերիկացի համացանցայի գործառկու մըն է, ինչպէս նաեւ մարդասէր: Ան ճանչցուած է իբր Facebook ընկերութեան եւ ատոր ընկերային ցանցի հիմնադիրը, եւ նաեւ ստանցնած է ընկերութեան գործադիր ատենապետի եւ ընդհանուր տնօրէնի դերը: Վերջերս, աստղագիտական զարգացման ծրագիրներու Breakthrough Starshot ընկերութիւնը համահիմնադրած է եւ խորհուրդի անդամներուն մաս կը կազմէ:
Ծնած է Ուայթ Փլէյնզ, Նիւ Եորք, Զաքըրպըրկ յաճախած է Հարվըրտ Համալսարանը, ուր Ֆէյսպուքի ընկերային ցանցը առաջին անգամ ստեղծեց 4 Փետրուար, 2004 թուականին, իր սենեկակիցներուն հետ՝ Էտուարտօ Սավըրին, Անտրու Մքոլըմ, Տասթըն Մոսքովից եւ Քրիս Հիւզ: Ցանցը սկիզբը միայն քանի մը համալսարաններու համար պատրաստուած էր, յետոյ աճելով հասաւ մէկ միլիար գործածող մասնակիցներու 2012 թուականին: Զաքըրպըրկ Մայիս 2012 թուականին ընկերութիւնը դարձուց հանրային ընկերութիւն մը: 2007 թուականին, 23 տարեկանին, դարձաւ աշխարհի ամէնափոքր ինքաշխատ միլարատէրը: Յունուար 2021 թուականին, Զաքըրպըրկի նիւթական արժէքն է $90 միլիար, ըլլալով աշխարհի 4րդ ամէնէն հարուստ անձը: Ֆորպզի 20 ամէնէն հարուստներու ցանկին մէջ միակն է 40 տարեկանէն վար:
Սիրենոմելիա
Սիրենոմելիա (sirenomelia, σειρήν), ոչ բնական զարգացում վերջոյթներիու միաձուլման տեսքով։ Վերջոյթները կ'աճին այնպէս, որ կը նմանինն ձուկի պոչի, իսկ երեխան՝ ջրահարսի: Այս պարագային ներքին օրկանները կը բացակային կամ ամբողջապէս զարգացած չեն ըլլար։ Այս մէկը կը հանդիպի 100 000 ծնածներէն 1-ի մօտ եւ որպէս կանոն՝ նման երեխաները կը մահանան ծնելէն 1-2 օր ետք, իսկ պատճառը երիկամներու եւ միզապարկի ոչ լրիւ, կամ ոչ ճիշդ զարգացումն է։ Սակայն կան դէպքեր, երբ երեխաները նոյնիսկ առանց վիրաբուժական միջամտութեան ապրեր են քանի մը տարի։ Ամերիկուհի Շայլօ Պեպինը կը տառապէր սիրենոմելիայով, բայց ապրեր է 10 տարիէն աւելի :
Ծանոթագրություններ
Ստորոգութիւն:Կառուցվածքային շեղումներ Ստորոգութիւն:Հազվադեպ հանդիպող հիւանդութիւններ
1571 թուական
1571 թուական, ոչ նահանջ տարի, 16րդ դարու 71րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1571 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1571 մահեր
Ստորոգութիւն:1571
Անմեղեան
Անմեղեան, հայկական մականուն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Լեւոն Լաճիկեան
Լեւոն Լաճիկեան, հայ գեղանկարիչ։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կիւմրի ։ 1977 թուականին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական բաժանմունքը։
1977-1980 թուականներուն սուսանած է ԵՊՀ ասպիրանտուրայի բաժինը՝ «Գեղագիտութիւն» մասնագիտութեամբ։
1999 թուականէն՝ Հայաստանի նկարիչներու միութեան անդամ է, 2005 թուականէն՝ Հայաստանի լրագրողներու միութեան անդամ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Շիրակի մարզ
Շիրակի մարզ, մարզի կարգավիճակ ունեցող վարչատարածքային միաւոր Հայաստանի մէջ: Վարչական կեդրոնը Գիւմրի քաղաքն է։ Պետականօրէն արեւմուտքէն սահմանակից է Թուրքիոյ, հիւսիսէն՝ Վրաստանին, արեւելքէն՝ Հայաստանի Լոռի մարզին եւ հարաւէն՝ Հայաստանի Արագածոտնի մարզին։ Կը գտնուի Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ Շիրակի թեմի ն հովուապետութեան հովանիին տակ (առաջնորդարանը՝ քաղաք Գիւմրիի մէջ), սակայն մարզին տարածքին կան զգալի թիւով կաթոլիկ հայեր, ինչպէս նաեւ կաթոլիկ գիւղեր։
Աշխարհագրութիւն
Մարզին տարածքին կը գտնուի Արփի լիճ-ջրամբարը, Ախուրեան ջրամբարին հայկական հատուածը եւ Մանթաշի ջրամբարը։ Շիրակի մարզին կեդրոնական եւ հարաւային հատուածին մէջ կը տարածուի Շիրակի դաշտը, իսկ հիւսիսային շրջանին մէջ՝ Աշոցքի սարահարթը, միաժամանակ Շիրակի մարզին մէջ կը տարածուին Փամպակի եւ Բազումի լեռնաշղթաներուն, Եղնախաղի, Ջաւախքի լեռներուն եւ Արագածի լեռնազանգուածներուն մէկ մասը։ Տարածքը ընդհանուր առմամբ ունի համեմատաբար միատարր հրաբխային կազմութիւն մը: Հայկական լեռնաշխարհին հետ միասին մարզին տարածքը անցած է երկրաբանական զարգացման բարդ ուղի մը: : Քանի մը հանգրուանով հանդէս եկած սառցապատումներու ներգործութեամբ Արագած ի, Ջաւախք ի, Եղնախաղի լեռներ ուն բարձր մասերուն մէջ յառաջացած են կրկէսանման գոգաւորութիւններ եւ լայն հովիտներ :
Շիրակի մարզին մէջ իւրայատուկ տեղ կը գրաւէ Արագած լեռը: Մարզին սահմանին մէջ կը գտնուի Արագածի հիւսիսային, հիւսիս արեւմտեան եւ մասամբ արեւմտեան լանջերը, մինչեւ գագաթը: Շիրակի մարզին տարածքին եւ շրջակայքը երկրաշարժի գօտի կը համարուին Գիւմրին, Սպիտակ ը, Անի ն, Կարս ը եւ Ախալքալաք ը: Մարզին տարածքին յատկապէս մեծ վնաս պատճառած երկրաշարժներէն յայտնի են՝ 1319-ին Անիի, 1899-ին Կարսի, 1868-ին Գիւմրիի, 1926-ին Լենինականի, 1988-ին Սպիտակի եւ այլ երկրաշարժներ:
Օգտակար հանածոներ
Շիրակի մարզին տարածքին բազմազան են ընդերքի հարստութիւնները: Մարզին մէջ լայն տարածում ունին տուֆը, պեմզան, պազալթը, կրաքարը, պեռլիտը, հրաբխային խարամն ու մոխիրը, զանազան կաւերը եւ շատ ուրիշ շինանիւթեր: Շինանիւթերուն մէջ առաջնահերթ նշանակութիւն ունի տուֆը:
Կլիմայ
Կլիման ցուրտ լեռնային է։ Յունուարին միջին ջերմաստիճանը հիւսիսի մէջ -12 °C է, հարաւը՝ -6 °C, Յուլիսինը համապատասխանաբար՝ 12 °C եւ 20 °C (առաւելագոյնը՝ 36 °C)։ Աշոցքի սարահարթին մէջ կը գտնուի Հայաստանի ամենացուրտ վայրը՝ Պաղակի գագաթը  (նուազագոյն ջերմաստիճանը՝ -42 °C)։ Ձմրան բնորոշ են կայուն ձիւնածածկոյթը, ձիւնաբուքերը եւ մառախուղը, ամրան՝ ամպրոպները։ Տարեկան տեղումները 450-900 մմ են։ Տարուան ընթացքին ամպամած օրերուն մեծ քանակութեամբ տեղումներ կը նկատուին Դեկտեմբեր եւ Յունուար ամիսներուն: Գիւմրիի մէջ տարուան ընթացքին ընդհանրապէս 35/ 52 օր ամպամած է :