cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Լոռիի Մարզի Զինանշան
Պատմութիւն
Զինանշանը ընդունուած է 5 յունիս 2003-ին Լոռիի մարզպետարանին մէջ, մարզի զինանշանի համար հայտարարուած մրցոյթի ընթացքին։ Հեղինակն է նկարիչ Խաչիկ Ղարաբեկեանը։
Նկարագրութիւն
Լոռիի մարզի զինանշանը կը պատկերէ հզոր թեւերուն հենած արծիւ, որուն աջ թեւին քրիստոնէական խաչ է։ Արծիւի կուրծքէն դէպի աջ պատուհանը կը ձգուին երեք ճամբայ, որոնք, համապատասխանաբար, ունին մեր պետական դրօշի գոյները՝ կարմիր, կապոյտ, նարնջագոյն։ Անոնց տակ արծիւի կուրծքին գրուած է «Լոռիի մարզ»։
111 (թիւ)
111 (հարիւր տասնմեկ)՝ կենտ, եռանիշ բնական թիւ է, 110-ի եւ 112-ի միջեւ
Լոռիի Մարզի Զինանշան
Նկարագրութիւն
Մարզի անուան տակ հարթաքանդակի ձեւով պատկերուած են ինը խորհրդանշական թասեր, որպէս լինելութեան, առատութեան եւ հիւրասիրութեան խորհրդանիշ։ Արծիւի որովայնի մասին մէջ պատկերուած են Հաղպատի վանքին քանդակուած Սմբատ եւ Գուրգէն թագաւորները ձեռքներուն վանքի մանրակերտը։ Այս պատկերը, որպէս հաւատքի խորհրդանիշ, պաշտպանուած է արծիւի թեւերու հովանիի տակ, իսկ հզօր ոտքերը ամուր կը պահեն հասկը եւ կաղնիի տերեւը՝ մարզի անտառներու, բնութեան խորհրդանիշը ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական զինանշաններ
Բնական թիւ
Բնական թիւ, այն թիւերն են, որոնք ծագած են առարկաները հաշուելու պահանջով:
Նշանակումը
Թուաբանագիտական նշանակումը N-ի «գրատախտակի թաւ»
(blackboard bold տառատեսակով է (naturalis` բնական բառին սկզբնատառով) 0-ի պատկանելութիւնը նշելու համար երբեմն կ'աւելցուի 0 դասիչը՝ ℕ0
Ենթաբազմութիւններ
Բնական թիւերու բազմութեան մէջ կը մտնեն մի շարք ենթաբազմութիւններ, զորօրինակ՝
Յատկութիւններ
Բնական թիւերու բազմությունն անվերջ է, քանի որ կրնայ գտնուիլ ցանկացած բնական թիւէն մեծ այլ, օրինակ՝ մեկով աւելի բնական թիւ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թիւեր
Աւետիս Ամատունեան
Աւետիս Ամատունեան, ատամնաբոյժ, ծնած Վան 1886-ին:
Նախնական կրթութիւնը ստացած է տեղւոյն Ս. Աստուածածնայ դպրոցին մէջ։
Հայկական ջարդերուն երբ իր Գասպար եղբայրը կը նահատակուի՝ նիւթականի պատճառով դպրոցէն կը հեռանայ եւ կօշկակարի աշկերտ կ’ըլլայ: Դժգոհ մնալով այդ արհեստէն՝ կը հեռանայ Վանէն իր մօրեղբօր Տքթ. Գ. Ասլեանեանի նիւթական օժանդակութեամբ եւ 1899-ին Սելանիկ կը հասնի եւ 8 տարի իր մօրեղբօր Տքթ. Գալուստ Ասլանեանի քով իբր վիրաբոյժ կը ծառայէ:
Փետրօ Անթոնիօ տէ Ալարքոն
Պետրօ Անթոնիօ տէ Ալարկոն ի Արիսա (սպ՝. Pedro Antonio de Alarcón y Ariza 10 Մարտ 1833       , Գուատիս, Granada Province, Անտալուսիա, Սպանիա - 19 Յուլիս 1891 , Մատրիտ, Սպանիա), 19-րդ դարու սպանացի քաղաքական գործիչ եւ գրող, սպանական գրականութեան մէջ ռեալիստական ուղղութեան սկզբնաւորողներէն մէկը։
Աւետիս Ամատունեան
1909-ին Փարիզ մեկնելով ատամնաբուժութիւն կ’ուսանի եւ 1912-ին փայլուն կերպով շրջանը կ’աւարտէ, հոն միջոց մը մնալէ ետք 1914-ին չկարենալով ծննդավայրը վերադառնալ՝ Սելանիկ կ’երթայ եւ հոն կը կիրարկէ ատամնաբուժութեան արուեստը:
Փետրօ Անթոնիօ տէ Ալարքոն
Կենսագրութիւն
Պետրօ Անթոնիօ տէ Ալարկոնը ծնած է 10 Մարտ 1833-ին, սպանական Գուատիքս քաղաքը, ազնուական ընտանիքէ: Ծնողները Սպանիոյ անկախութեան համար պատերազմին կորսնցուցած էին իրենց ամբողջ կարողութիւնը: Ցանկանալով, որ իրենց տղան հոգեւորական դառնայ, անոր ուսման դրած էին հայրենի քաղաքի հոգեւոր ճեմարանին մէջ։ Իր գիտելիքներու պաշարը համալրելու նպատակով Պետրօն կարճ ժամանակ մը յաճախած է նաեւ Գրանատայի համալսարան, ունկնդրած իրաւագիտութեան եւ փիլիսոփայութեան դասախօսութիւններ, բայց, հակառակ ծնողներու պնդումներուն, իր հոգու ձայնին ունկնդրելով՝ նախընտրած է զբաղուիլ գրական աշխատանքով: 1853-ին հրաժեշտ տուած է ծնողներուն ու մեկնած Քատիս՝ նպատակ ունենալով իր ապրուստը վաստկիլ ամսագրերէն մէկու խմբագրութեան աշխատելով :1854-ին, երբ բռնկած է յեղափոխութիւնը, առանց տատանուելու եւ հապաղելու՝ մեկնած է Մատրիտ, որտեղ շատ կարճ ժամանակի մէջ եռանդուն, աշխոյժ, նուիրուած յեղափոխականի համբաւ ձեռք բերած է ու հասած բարձր դիրքի՝ դառնալով հակապուրպոնեան, ժողովրդավարական Colonia granadina-ի առաջնորդ :
Աւետիս Ամատունեան
Տքթ. Ամատունեան Սելանիկի մէջ վարած է ազգային զանազան պաշտօններ, իբր թաղական խորհրդոյ եւ հոգաբարձութեան անդամ:
Փետրօ Անթոնիօ տէ Ալարքոն
Կենսագրութիւն
1859-ին Պետրօ Անթոնիօ տէ Ալարկոնը Օ՛ Տոննելի հրամանատարութեան ներքոյ մասնակցած է ափրիկեան ռազմարշաւին, 1863-ին ճանբորդած է Իտալիա ու Ֆրանսա, 1864-ին սպանական խորհրդարանի՝ Քորտեսի պատգամաւոր ընտրուած էլ իր հայրենի քաղաքէն՝ Գուատիքսէն, 1868-ին մասնակցած է վերստին բռնկուած յեղափոխական պայքարին եւ Ալքոլէի մերձակայքը տեղի ունեցած ճակատամարտին:
Ստեղծագործութիւնները
Ալարկոնը հիանալի քնարերգու է (ընդ որուն՝ անոր բանաստեղծութիւններուն մէջ կը գէրիշխէ ռոմանտիկական ոգին), բայց նաեւ երգիծելու մեծ վարպետ է: Անոր ստեղծագործութիւններուն մէջ վառ կերպով արտայայտուած են հոգու ջերմութիւնը, անկեղծ, անմիջական բնականութիւնը, ժողովրդական ոգին: Առանձնապէս յաջողուած են կատակային ու երգիծական բնոյթի բանաստեղծութիւնները, ինչպէս նաեւ՝ արձակ գործերը: Անոր գրեթէ ողջ ստեղծագործութիւնը ենթակայական բնոյթ կը կրէ եւ որոշակի չափով ինքնակենսագրական է:
Հարկ է նշել, որ մինչեւ 1859 Ալարկոնը զանազան թերթերու ու ամսագրերու մէջ հրատարակած է միայն քաղաքական կամ գրականագիտական բովանդակութեամբ յօդուածներ, որոնցմէ մի քանին արժանացած են գրական հասարակութեան առանձնայատուկ ուշադրութեան եւ բուռն քննարկումներու հանդիսացած եի: 1860-ին Մատրիտի մէջ լոյս տեսած է անոր առաջին գիրքը՝ «Diario de un testigo de la guerra de Africa»-ն, որ մեծ յաջողութիւն ունեցած է եւ համբաւ ու փառք բերած հեղինակին: Բայց յաջորդաբար հրատարակուած՝ ճամբորդական նօթեր ամփոփող «De Madrid à Nàpoles», «La Alpujarra», «Viajes por España» գիրքերը առաջինի յաջողութիւնը, ցաւօք, չեն կրկնած:
Ինչ կը վերաբերի Ալարկոնի գեղարուեստական արձակին, պէտք է ըսել, որ անոր պատմուածքներու ու վիպակներու առաջին իսկ ժողովածուն, որ կը կրէր «Cantos, articulos y novelas» վերնագիրը, Սպանիոյ լաւագոյն վիպասաններէն մէկու համբաւին արժանացած է: Որպէս վիպասան՝ ան իր մէջ միաձուլած է սպանական գրականութեան հին վարպետներուն բնորոշ լաւագոյն յատկանիշները՝ հարուստ երեւակայութիւնը, նուրբ դիտողականութիւնը, հումօրը՝ ժամանակակից եւրոպացի զարգացած միտքի ու ճաշակի հետ մէկտեղուած: Անոր լաւագոյն ստեղծագործութիւնը կը համարուի «El sombrero de très picos» (1874 թ.) վէպը, որ գաւառական բարքերու փայլուն պատկեր մը կը ներկայացնէ՝ մատուցուած մեծ տաղանդով, սպանական իւրայատուկ գունագեղութեամբ: Յետագային Ալարկոնը գրած է եւս քանի մը վէպ, որոնք իր հայրենիքին մէջ մեծ յաջողութիւն վայելած են, սակայն Սպանիոյ սահմաններէն դուրս այնքան ալ բարձր չեն դասուիր: Խօսքը կը վերաբերի «El Escàndalo» (Մատրիտ, 1875 թ.), «La pródiga» (Մատրիտ, 1881 թ.), «El capitan Veneno» (Մատրիտ, 1881 թ.) վէպերուն, որոնցմէ առաջինը կրօնա-փիլիսոփայական բնոյթի գործ է եւ մամուլին մէջ հեղինակի վրայ բուռն յարձակումներու առիթ դարձած է : Այս շարքի վէպերէն, բոլոր դէպքերուն, լաւագոյնը կը համարուի 1880-ին Մատրիտի մէջ լոյս ընծայուած «El niño de la bola»-ը:
Ալարկոնի քնարական ստեղծագործութիւնները ամփոփուած են «Poesias serias y humoristicas» ժողովածուին մէջ, իսկ գրաքննադատական ուսումներն ու սրամիտ ֆելիետօնները՝ «Amores y amorios» (Մատրիտ, 1875 թ.), «Cosas que fueron» (Մատրիտ, 1871 թ.), «Novelas cortas», «Juicios literanos y artisticos» (1883 թ.) ժողովածուներուն մէջ:
Թատրոնի համար Ալարկոնը գրած է ընդամէնը մէկ երկ՝ «El hijo prodigo» տրաման (1857 թ.), որու բեմադրութիւնը անոր չարամիտ ու չարակամ գրական հակառակորդներու ջանքերով մեծ աղմուկով տապալուած է, որմէ ետք ան այլեւս չէ փորձած իր ուժերը թատերգութեան մէջ։
1884-ին Պետրօ տէ Ալարկոնը հրատարակած է իր գրական կտակը՝ «Historia de mis libros»-ը, եւ այդուհետ ձեռքը այլեւս գրիչ չէ առած:
Մահացած է 19 Յուլիս 1891-ին, Մատրիտի մէջ :
Շարժանկարի եւ երաժշտութեան մէջ
Ալարկոնի ստեղծագործութիւններու հիման վրայ նկարահանուած է երկու ֆիլմ՝ «Եռանկիւնաձեւ գլխարկը» (Իտալիա, ռեժիսոր՝ Մարիօ Քամերինի) եւ «Չքնաղ ջրաղացպանուհին» (Սպանիա/Ֆրանսա, դերերուն մէջ՝ Սոֆի Լորէն, Մարչելօ Մաստրոյեանի, Վիտտորիօ տէ Սիկա): «Եռանկիւնաձեւ գլխարկը» դրուած է նաեւ սպանացի անուանի երգահան Մանուէլ տէ Ֆալիայի նոյնանուն բեմարարի հիմքը:
Մարի Ռոզ Ապուսէֆեան
Մարի Ռոզ Ապուսէֆեանը, հանրածանօթ դերասանուհի, բեմադրիչ, հեղինակաւոր հրապարակագիր, բանաստեղծ, իր տեսակին մէջ եզակի մենաթատրոնի արուեստի հիմնադիր, աշխարհի տարբեր երկիրներու՝ Ամերիկայի, Քանատաji, Միջին Արեւելքի, Եւրոպայի, Աւստրալիոյ, բոլոր հայահոծ գաղութներու բեմերուն վրայ իր իւրայատուկ բարձր արուեստով դարձած է հայ մշակոյթի մեկնաբանն ու հայ արուեստի պատգամախօսը:
Մարի Ռոզը առաջին դերասանուհին է, որ հայ բեմ բարձրացուց մէկ դերասանուհիի կատարումը, միաժամանակ հեղինակ-մեկնաբան, բեմադրիչն ու կատարողը ըլլալով իր ներկայացուցած գործերուն: Անձամբ կը գրէ ու կը մշակէ իր բոլոր ներկայացումները, երաժշտական ձեւաւորումը, անձամբ ալ կը ներկայացնէ իր ինքնատիպ մեկնաբանութեամբ՝ «Այս Երեկոյ Վ. Տէրեանի հետ», «Կարսից Տրոյա», «Մոռանա՞լ Եղեռնը», «Տատրագոմի Հարսը», «Կոստան Զարեան», «Խենթը», «Ծակ Պտուկը», «Անլռելի Զանգակատուն», «Եւ Այդ Թուին էր», «Ժամադրութիւն սիրոյ հետ», «Սեւակի Մեծ Սէրը», «Մեծն Տիգրան» եւ այլ ներկայացումներ:
Առաջին եւ միակ դերասանուհին է, որ միայնակ 21 տարբեր դերերով 1987-ին ներկայացուց Ֆ. Վերֆելի հռչակաւոր՝ «Մուսա Լերան 40 օրերը» վէպը: Դերասանուհին իր բարեսիրական ելոյթներով կ'օժանդակէ Համազգայինի, ՀՕՄ-ի, Հայ Դատի բարգաւաճմանը:
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Յարութիւն Աթանասեան
Աթանասեան Յարութիւն (ծն․՝ 1884, Ատաբազար), հրապարակախօս, խմբագիր եւ մանկավարժ:
Կենսագրութիւն
Նախնական ուսումը աւարտէլէ ետք 1899-ին կը մտնէ ուսուցչական ասպարէզ. ինքնաշխատութեամբ կը հետեւի ուսողութեան. Օսմ. Սահմանադրութենէն յետոյ Ատաբազարի Կեդրոնական վարժարանի (երկրորդական) ուսողութեան ուսուցիչ կը կարգուի, պատերազմէն յետոյ տնօրէն՝ Նշանթաշի ազգային որբանոցին եւ Որբերու կեդրոնին, ապա Ատաբազարի մէջ ունեցած է մասնաւոր վարժարան:
1922էն ի վեր հաստատուծ է Ռումանիա ուր իբր ուսուցիչ պաշտօնավարած է Պուքրէշ և խմբագրութիւնով:
Ստեղծագործութիւն
Իր հեղինակութիւններնէն, Գրահաշիւ տպ. Պոլիս 1904. Տարերք թուաբանութեան տպ. Ատաբազար Տարերք երկրաչաբութեան,կիսով տպուած Ատաբազար և պատերազմին փճացած, Հաշիւ Ա. տարի տպ. Պուքրէշ 1924, Պտղատու ծառեր տպ. ֆրումոասա 1931, Պատուաստ և յօտում պտղատու ծառերու տպ. Ֆրումոասա 1931, Ուղեցույց հունգարերէն լէզուի տպ. Ֆրումոասա 1932: Յ. Գ. Ատրուշան անունով հեղինակութիւններն են, Ուղեցույց Ռում, լեզուի տպ. Պուքրէշ 1924, Ընտանեկան զբօսանք տպ. Ֆրումոասա 1930, Մեր Առողջութիւնը տպ. Ֆրումոասա 1930: Հրատարակած է Գարուն և Կոկոն մատենաշարներու մանկական գիրքերը: Խմբագրած է Գարուն (Պուքրէշ 1924) և Կոկոն (Ֆրումոասա և Պուքրէշ 1934-5) մանկական և պատենական և Գիտութիւն ու Գիտելիք (Ֆրումոասա 1930-1) դիտական ամսաթերթերը:
Աղբիուրներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
112 (թիւ)
112 (հարիւր տասներկու)՝ զոյգ, եռանիշ բնական թիւ է, 111-ի եւ 113-ի միջեւ
Աւետիս Ալիքսանեան
Աւետիս Ալեքսեան (10 Մայիս 1910, Կ.Պոլիս – 20 Սեպտեմբեր 1984, Կ.Պոլիս):
Կենսագրութիւն
Մաս կը կազմէ Պոլսոյ 1925-1950 թուականներուն գրական-հրապարակագրային կեանքին մէջ հասունցած գրողներու դասուն,- անո՛նց՝ որոնք Հայու իրենց ապդրումներով ու երազներով, գրի եւ գրականութեան ազնիւ կիրքով, բայց մանաւանդ ընկերային եւ գաղափարական հակումներով չէին կրնար լայն թոքերով շննչել թրքական միջավայրի մէջ՝ որովհետեւ ամէն օր կը զգային թէ կասկածոտ աչք մը կը սեւեռի իրենց վրայ, լրտեսող շուքեր կը դեգերին իրենց շուրջ, ոստիկանութեան քաղաքականութեան մասնաւոր հետաքրքրութիւն մը կը հալածէ զիրենք...
Անոնք որ ապրած են այդ օրերու Պոլիսը, ասկէ աւելին լսելու պէտք չունին, ըմբռնելու համար թէ գիրքի, թերթի, հանրային եւ ազգային ապրումներու տրամադիր մարդը ի՛նչ երկութեամբ մը կրնայ անցնիլ խմբագրական սեղաններու առջեւ կամ յանձնուիլ մտքի լարումներու։
Աւետիս Ալիքսանեան մէկն է եղած անոնցմէ՛, որոնք աւելի քան քսանհինգ տարի...խեղդակապով մը ապրած են՝ գրաշարական սեղաններ մինչեւ շաբաթաթերթըերու խմբագրութիւնը եւ հրապարակագրային-գրական իրենց աշխատանքը մտաւոր ու հոգեկան բաւարարութեան մը,- ապաւէնի՛ մե վերածելուպ համար։ զինք ճանչցած ենք պատանութեան մեր օրերուն, երբ ինք երիտասարդ էր արդէն եւ կը խմբագրէր «Պատկեր» շաոաթաթերթը «1932-1940-: «Սեւ աշխատանք»ի ընդունակ, դժուարութիւններու առջեւ աննուաճն, նպատակ մը իրագործելու իր կամքին մէջ վճռական՝ յանձնառո՛ւ մարդ մե, մեծ յատկութիւններէ զերծ՝ սակայն իր համեստութեան մէջ առաւել սիրելի, աշխատունակ, գուրգուրոտ՝ նորածիլ արժէքներու եւ երէց թէ կրտսեր գրչի մարդոց:
Գրական նախափորձերը ընելէ ետք 1926-1927 տարիներուն, պոլսահայ մամուլի մէջ, յաջորդաբար ձեռնարկած է շաբաթաթերթերու, կիսամսեայ եւ պարբերական հանդէսներու հրատարակութեան,- «Կիթառ» (1928), «Ամսուն գիրքը» (1930), «Պատկեր» ամսագիր (1930), ապա համանուն շաբաթաթերթը (1932-1940), «Նոր Օր» եւ «Այսօր» (1947-1948): Միայն նիւթական անձկութիւնը չէ եղած պատճառը անուններու այս յաջորդականութեան եւ բազմազանութեան,- Պոլսոյ մէջ թերթերու կեանքը կախում ունի մանաւանդ խափանումի եւ արգելքի մշակայ վտանգէն, հետեւանք՝ ոստիտանիւթեան քաղաքական ճիւղերու կասկածանքին կամ դիւրին վերագրումներու...
Կը թուի որ 1950-ական թուականներուն ալիքսանեանի համար անկարելի դարձած է շնչել գոյութիւն ունեցող մթնոլորտին մէջ ու հարկադրաբար անցած է Փարիզ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1910 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1984 մահեր Ստորոգութիւն:10 Մայիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:20 Սեպտեմբերի մահացածներ
Ժագ Սայապալեան
Ժագ Սայապալեան (Փայլակ), բուն անունը՝ Յակոբ Ղազարոս Սայապալեան (ծնած.՝ Յունիս 1880, Գոնիա - սպանուած է 1915, Անգարա), Հայոց ցեղասպանութեան նահատակ գրող։
Հրանդ Տինքի Սպանութիւն
Հրանդ Տինքի սպանութիւն (թրք.՝ Hrant Dink suikastı), թրքահայ յայտնի լրագրող Հրանդ Տինքի սպանութիւնը, որ տեղի ունեցած է 19 Յունուար 2007-ին Սթամպուլի մէջ՝ « Ակօս » թերթի խմբագրութեան շէնքի դիմաց: Հրանդ Տինքը եղած է «Ակօս» երկլեզու (հայերէն եւ թրքերէն) շաբաթաթերթի գլխաւոր խմբագիրը, որ Թուրքիոյ մէջ բացայայտ խօսած է Հայոց ցեղասպանութեան եղելութեան փաստի վերաբերեալ: Հրանդ Տինքը մշտապէս հանդէս եկած է հայ եւ թուրք ժողովուրդներու երկխօսութեան կոչերով՝ նշելով, որ երկու ժողովուրդներու երկխօսութիւնը կը հանգեցնի երկու երկիրներու միջեւ յարաբերութիւններու կարգաւորման: Հրանդ Տինքը քննադատած է թրքական կառավարութեան գործողութիւնները էթնիկ փոքրամասնութիւններու ճնշման եւ մարդու իրաւունքներու ոտնայարման համար: Սպանութենէն առաջ ան դատապարտուած է Թուրքիոյ ՔՕ 301 յօդուածով՝ «թուրք ազգին վիրաւորելու համար»: Անոր սպանութենէն ետք Թուրքիոյ ողջ տարածքին տեղի ունեցած են բազմահազարանոց ցոյցեր: Սպանութիւնը խորապէս քննադատած են նաեւ միջազգային հանրութիւնը եւ օտարերկրեայ պետութիւններու ղեկավարները:
Ժագ Սայապալեան
Կենսագրութիւն
1896ին յաճախած է Պէրպէրեան վարժարան, յետոյ Իզմիրի Ամերիկեան վարժարանը երկու տարի, եւ մտած՝ առեւտրական ասպարէզ։ Սահուն տիրապետած է նաեւ անգլերէնին :1904ին անցնելով ծննդավայրը՝ հինգ տարի իբրեւ թարգման մնացած է անգլիացի հիւպատոսին մօտ, այդ ժամանակամիջոցին ալ՝ անոր բացակայութեան մէկ ու կէս տարի փոխանորդութիւնը վարած՝ ։
Հրանդ Տինքի Սպանութիւն
Մահուան սպառնալիքներ
Հրանդ Տինքը մշտապէս սպառնալիքներ ստացած է թուրք ազգայնականներէ՝ իր հայկական ծագման եւ Հայոց ցեղասպանութեան մասին բացայայտ խօսելուն համար : Ան միշտ ստացած է սպառնալիք պարունակող ելեկտրոնային նամակներ: Իր վերջին յօդուածին մէջ Տինքը իրեն համեմատած է աղաւնիի հետ՝ նշելով, որ ինչպէս աղաւնին՝ ինքը նոյնպէս իր հայեացքը կ՚ուղղէ աջ, ձախ, յետ ու առաջ: Իր գլուխը աղաւնիի գլուխի նման անընդհատ շարժման մէջ է, իսկ շարժումները՝ նոյնքան արագ : Ան մշտապէս բողոքած է թրքական կառավարութեան անուշադրութենէն, երբ երկրի տարածքին տեղի կ՚ունենան այդպիսի ահաբեկչական գործողութիւններ: Իր յօդուածներէն մէկուն մէջ ան գրած է՝ արդեօք թուրք նախարարները գիտեն ինչ որ մէկուն աղաւնիի նման վախցնելու գինը:
Ժագ Սայապալեան
Կենսագրութիւն
Փայլակի առաջին՝ երգիծական գրութիւնը, լոյս տեսած է Սուրհանդակ թերթին մէջ : Յետոյ աշխատակցած է պոլսահայ թերթերու, հանդէսներու եւ տարեցոյցներու: Աշխատակցած է նաեւ Մասիս թերթին՝ «Վ.» ծածկանունով երեւցած ոտանաւորները տեսակ մը թղթակցութիւններ էին՝ ուղղուած անո՛ր որ իր կինը եղած է ։
Հրանդ Տինքի Սպանութիւն
Մահուան սպառնալիքներ
«Ակօս» շաբաթերթին մէջ գրուած իր վերջին յօդուածին մէջ, որ տպագրուած է 10 Յունուար 2007-ին, Տինքը գրած է, որ թրքական քարոզչութիւնը կը փորձէ իրեն թշնամի դարձնել թուրք հասարակութեան աչքին."«Ցաւալի էր, որ նպատակին հըսած էին անոնք, որոնք ինձ մէկուսացնելու, տկար եւ անպաշտպան դարձնելու համար ջանք չէին խնայեր: Աւելին, հասարակութեան կեղծիքներով ապակողմնորոշելու եւ սխալ տեղեկութիւններ հաղորդելու միջոցով, անոնց յաջողուած էր ձեւաւորել մարդոց զգալի մէկ շրջանակ, որ Հրանդ Տինքին կը դիտէր իբրեւ «թուրքերուն նսեմացնող» անձ»"Ան նշած է նաեւ, որ թրքական կառավարութիւնը անտարբեր է իր անվտանգութիւնը ապահովելու հարցով."«Իմ համակարգիչի յիշողութիւնը լի է այս շրջանակէն տարբեր քաղաքացիներու ուղարկած հարիւրաւոր նամակներով, որոնք զայրոյթ եւ սպառնալիք կը պարունակեն: (Պետք է ըսել, որ համացանցային այդ նամակներէն մէկը ուղարկուած է Պուրսայէն, որու բովանդակութեան վտանգաւորութեան մտահոգութեամբ այն յանձնած եմ Շիշլիի դատախազութիւն, սակայն առ այսօր որեւէ պատասխան չեմ ստացած, որու մասին հարկ կը համարեն տեղեկացնել):»"Չնայած բողոքներուն, Տինքը երբեք չէ դիմած թրքական իշխանութիւններուն իր անվտանգութիւնը ապահովելու համար, քանի որ չէ ցանկացած ունենալ «ապաստարանային» կեանք: Անոր  իրաւաբան Էրտալ Տողանը հաստատած է Տինքի մտաւախութիւնները : Սպանութենէն մէկ շաբաթ առաջ Տինքը գրած է, որ կը զգայ «ջղային եւ վախցած», քանի որ ստացած էր ատելութեան սպառնալիք պարունակող ելեկտրոնային նամակ. «Ես ինծի կը զգամ, ինչպէս վախցած աղաւնի, բայց գիտեմ, որ այս երկրի մարդիկ երբեք չեն վնասէր աղաւնիին» :
Ժագ Սայապալեան
Կենսագրութիւն
1909ին կրկին Պոլիս անցնելով, տնօրէն նշանակուած է «Շէհպալ» հանդէսին ։ Ժագ Սայապալեան (Փայլակ) ազգային երեսփոխան ընտրուած էր իր ծննդավայրէն՝ Գոնիա :
Հրանդ Տինքի Սպանութիւն
Սպանութիւն
Հրանդ Տինքը սպանուած է 19 Յունուար 2007-ին ժամը 15:00-ին Սթամպուլի մէջ՝ Ակօս շաբաթաթերթի խմբագրութեան մուտքի մօտ ։ Մարդասպանը յայտարարած էր, որ ինքը Անգարայի համալսարանի ուսանող էր, որ ցանկացած է հանդիպիլ պրն. Տինքի հետ: Երբ անոր խնդրանքը մերժուած է, ան անոր սպըսած է հարեւան դրամատան մուտքի մօտ : Համաձայն վկաներու՝ Տինքին սպանած է 25-30 տարեկան տղայ մը, որ ետեւէն երեք անգամ կրակած է Տինքի գլուխին: Ըստ ոստիկանութեան տուեալներու՝ մարդասպանը եղած է 18-19 տարեկան երիտասարդ: Ոստիկանութիւնը հետաքննութեան առաջին քանի մը ժամերու ընթացքին ձերբակալած է երկու քաղաքաց, որոնք յետագային ազատ արձակուած են ։ «Ակօսի» խմբագրութեան մօտ գտնուող ճաշարնի սեփականատէրը, որ գործով հանդէս եկած է իբրեւ վկայ, ըսած է, որ մարդասպանը եղած է մօտ 20 տարեկան, հագած է ճինզէ տաբատ, իսկ գլուխին եղած է գլխարկ: Մարդասպանը բղաւած է. «Ես սպանեցի անհաւատին (կէաւուրին)», երբ ձգած է սպանութեան վայրը : Տինքի ընկեր Օրհան Ալքայան կը կարծէ, որ երեք կրակոցով սպանութիւնը Քրտական հեզպոլահի ձեռագիրն է : Երբ իմացած են նորութեան մասին, Տինքի կինը՝ Ռաքէլ Տինքը, եւ դուստրը կորսնցուցած են գիտակցութիւնները: Անոնց տեղափոխած են Սթամպուլի իտալական բուժարան:
Մարդասպանի ձերբակալութիւն
Սպանութենէն մէկ օր ետք ոստիկանութիւնը յայտարարեց, որ մարդասպանը ճանչցուած է տեսաձայնագրութեամբ՝ «Istanbul MOBESE» ելեկտրոնային ծառայութեան ցանցի եւ անվտանգութեան տեսախցիկներու միջոցով: «Istanbul MOBESE» ծառայութեան միջոցով առցանց կարելի է հետեւիլ Սթամպուլի մէջ տեղադրուած շուրջ 4000-էն աւելի տեսախցիկներու տեսաձայնագրութիւններուն: Աւելի ուշ, ոստիկանութիւնը հրապարակած է լուսանկարներ՝ կոչ ընելով քաղաքացիներուն համագործակցիլ յետաքննչական մարմիններուն հետ: Նոյն երեկոյեան Սթամպուլի քաղաքապետ Մուամէր Կիւլերը յայտնած է մամուլին, որ յատուկ քննչական կոմիտէի շուրջ 24 խումբեր կը յետախուզեն յարակից թաղամասերը: Կոմիտէն նաեւ կ՚ուսումնասիրէ սպանութեան վայրի յարակից տարածքներու շուրջ 10 000 հեռախօսային զանգեր :
Ժագ Սայապալեան
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Հրանդ Տինքի Սպանութիւն
Մարդասպանի ձերբակալութիւն
Շաբաթ օրը Սթամպուլի ժամանակով ժամը 18:22-ին լրատուական գործակալութիւնները հաղորդած են, որ մարդասպանի ինքնութիւնը պարզուած է: Անոր անունն է Օկիւն Սամաստ՝ երիտասարդ տղայ, որ ծնած է 1990-ին եւ գրանցուած է Տրապիզոն՝ այն նոյն քաղաքին մէջ, ուր Տինքի սպանութենէն մէկ տարի առաջ 16 տարեկան երեխայի կողմէ սպանուած է կաթողիկէ վանական Անտրիա Սանտորոն` Տրապիզոնի Սանթայ Մարիա եկեղեցւոյ դիմաց: Վերջին տարիներուն Տրապիզոնը դարձած էր ազգայնական ծայրայեղական շարժման ներկայացուցիչներու կեդրոնատեղի : Սամաստի հայրը ճանչցած է որդուն՝ ոստիկանութեան հրապարակած լուսանկարներէն եւ տեղեկացուցած տեղական իշխանութիւններուն: Վեց մարդ, ներառեալ Սամաստի ընկեր Եասին Հայալը, որ ներառուած եղած է 2004 -ին Տրապիզոնի մէջ «McDonald's» ճաշարանի պայթեցման գործով, ձերբակալուած եւ տեղափոխուած է Սթամպուլ : Նոյն օրը՝ երեկոյեան ժամը 19:55-ին, յայտարարուած է, որ Օկիւն Սամաստը ձերբակալուած է Սամսունի մէջ։ Թուրքիոյ վարչապետ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանը հաստատած է, որ ենթադրեալ մարդասպան Օկիւն Սամաստը ձերբակալուած է, առգրաւուած է նաեւ սպանութիւն իրականացուցած զէնքը :
Յուղարկաւորութիւն
Տինքի յուղարկաւորութեան արարողութիւնը տեղի ունեցած է 23 Յունուար 2007-ին Սթամպուլի Գում Գաբու թաղամասի Սուրբ Աստուածածին առաջնորդանիստ եկեղեցւոյ մէջ։ Թաղման արարողութեան թափօրին հետեւած են հարիւր հազարաւոր մարդիկ, որոնք բողոքի ցոյցով անցած են Սթամպուլի փողոցներով՝ վանկարկելով «Մենք բոլորս Հրանդ ենք, մենք բոլորս հայ ենք» (թրք.՝ Hepimiz Hrant'ız, hepimiz Ermeniyiz) :
Թաղման արարողութեան մասնակցած են Թուրքիոյ կառավարութեան անդամներ եւ հայ համայնքի ներկայացուցիչներ, ինչպէս նաեւ կրօնական առաջնորդներ: Չնայած որ Թուրքիան չունի դիւանագիտական յարաբերութիւններ Հայաստանի հետ՝ երկրի արտաքին գործերու նախարար Ապտուլա Կիւլի հրաւէրով թաղման արարողութեան մասնակցած է Հայաստանի արտաքին գործերու նախկին նախարար Արման Կիրակոսեան : Վարչապետ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանը չէ մասնակցած թաղման արարողութեան, քանի որ ներկայ եղած է Պոլու լեռան թունելի բացման :
Հրաժեշտի կրօնական արարողակարգէն ետք Տինքի մարմինը տեղափոխող մեքենան պտոյտ կատարած է Յենիքափըում հաւաքուած հազարաւոր ցուցարարներու մօտով եւ շարժած է Զէյթինպուրնու շրջանի Պալըքլը թաղամասի հայկական գերեզմանատուն, ուր Տինքի մարմինը հողին յանձնուած է: Գերեզմանատանը Կետիքփաշայի հայկական աւետարանչական եկեղեցւոյ հոգեւոր սպասաւոր դոկտոր Գրիգոր Աղաբալօղլուն եւ Հայկական աւետարանչական եկեղեցւոյ համաշխարհային խորհուրդի ներկայացուցիչ դոկտոր Ռընէ Լեւոնեանը թրքերէն եւ հայերէն մահախօսութիւններ կարդացած են:
Թաղման արարողութիւնը որոշակիօրէն փոխած է սփիւռքահայերու վերաբերմունքը Թուրքիոյ նկատմամբ: Օրինակ, Իզապէլ Կորտեանը, որ ֆրանսահայ համայնքի ներկայացուցիչներէն մէկն է, մասնակցած է Տինքի թաղման արարողութեան: 25 Յունուար 2007-ին ան յօդուած գրած է թրքական «Zaman» (հայ․՝ Ժամանակ) օրաթերթի համար՝ նշելով, որ թուրքերու այդպիսի ներգրաւուածութիւնը թաղման արարողութեան եւ բողոքի ցոյցերուն երկրաշարժի պէս ցնցած է իրենց :
Հետաքննութիւն
Սամսունի դատախազ Ահմէտ Չօքչընարը «Anadolu» լրատուական գործակալութեան պատմած է, որ Սամաստը ծրագրած էր սպանել Հրանդ Տինքին : Համաձայն նախնական տուեալներու՝ Սամաստը ըսած է, որ սպանութիւնը կատարած է անձնական դրդապատճառով եւ որեւէ կազմակերպութիւն կապ չունի սպանութեան իրականացման հետ : Սամաստի հօրեղբայր Ֆայիք Սամաստը NTV հեռուստաընկերութեան ըսած է, որ չի կարծեր՝ իր զարմիկը ունակ էր մինակ կատարել սպանութիւնը: Հօրեղբօր խօսքերով, Սամաստը անգամ չէ իմացած Սթամպուլը: Անոր կարծիքով «երեխային» օգտագործած են : Սամաստը ըսած է, որ Տինքին սպանած է՝ «թուրքերուն ահաբեկելու եւ ապակողմնորոշելու համար» եւ չի ժխտեր իր հանցանքը : Համաձայն ԶԼՄ-ներու հաղորդագրութիւններու՝ Սամաստը դուրս մնացած է աւագ դպրոցէ եւ, հաւանաբար, թմրանիւթէ կախուածութիւն ունեցած է : Աւելի ուշ, ԶԼՄ-ները հաղորդած են, որ Սամաստը չէ հասկցած իր յանցանքի լրջութիւնը, քանի դեռ հեռուստացոյցով չէ տեսած բողոքի ցոյցերը եւ զղջացած իր կատարած յանցանքին համար :
Սպանութեան իրականացման մեղադրանքով ձերբակալուած են երեք անձեր : Սպանութեան ետեւը ծայրայեղական ուժերու կանգնած ըլլալու փաստի մասին կը խօսին ձերբակալուածներու կենսագրութիւնները: Անոնցմէ մէկը եղած է Սամաստի ընկեր Եասին Հայալը, որ նախապէս դատապարտուած էր 11 ամիս ազատազրկման՝ Տրապիզոնի մէջ «McDonald's» ճաշարնի պայթիւններուն մասնակից ըլլալու համար: Միւսը եղած է Քարատէնիզի տեխնիկական համալսարանի ուսանող Էրհան Թունջէլը, որ եղած է «Ալփերէն» կազմակերպութեան անդամ: Վերջինս սերտ կապեր ունեցած է իսլամիստական ծայրայեղական Մեծ միասնութեան կուսակցութեան հետ, որ ալ ստեղծուած էր Ազգայնական շարժման կուսակցութեան նախկին անդամներու կողմէ : Եասին Հայալը խոստովանած է, որ ըսած է Սամաստին սպանել Տինքին եւ տրամադրած է ատրճանակ: Մինչդեռ Էրհան Թունջէլը կը հանդիսանայ սպանութեան հիմնական կազմակերպիչը, որ ուղղորդած է Հայալին եւ Սամաստին : ՄՄԿ-ն հերքած է իր մասնակցութիւնը սպանութեան : Հրանդ Տինքը աջ ծայրայեղական ուժերու կողմէ բնորոշուած է իբրեւ «դաւաճան» եւ միայն անոնց կողմէ ստացած աւելի քան 2600 սպառնալիք : Համաձայն թրքական լրատուամիոցներու՝ Էրհան Թունջէլը աշխատած է նաեւ Տրապիզոնի ոստիկանութեան յետախուզութեան բաժնին մէջ։ Ըստ որոշ աղբիւրներու՝ ան նախօրօք տեղեկացուցած է Տրապիզոնի ոստիկանութեան սպասուող սպանութեան մասին, սակայն անոր խօսքերուն ոստիկանութիւնը լուրջ չեն վերաբերած :
Հետաքննութեան ժամանակ դիտարկուած է նաեւ այն փաստը, որ Էրգենեկոն կազմակերպութիւնը, հնարաւոր է, որ կապ ունի սպանութեան կազմակերպման գործընթացին : Էրգենեկոնի գործով 441-րդ թղթապանակին մէջ կան փաստեր, ուր կ՚երեւի, որ Տինքի ողջ ընտանիքը եղած է Էրգենեկոնի թիրախը: Այսպէս գնդապետ Ֆերհատ Օզսոյը ստիպած է աւագ սէրժանտ Մուրատ Շահանին կատարել սպանութիւնը՝ իբրեւ պարգեւ խոստանալով 300 000 թրքական լիրա: Շահանը, որ ունեցած է հոգեկան խանգարումներ՝ 70 000 թրքական լիրա պարտք ունենալու համար, ընդդիմացած է եւ զինուորական հիւանդանոցէն բողոք ուղարկած նախարարութիւն, ուր ստիպուած էր բուժման դասընթացք անցնիլ :
Մտահոգութիւններ հնարաւոր կոծկումներու վերաբերեալ
3 Հոկտեմբեր 2007-ին թրքական NTV հեռուստաընկերութիւնը հաղորդած է, որ ոստիկանութեան մօտ Էրհան Թունջէլի թղթապանակը վնասուած է՝ իյնալով գետնին: Թղթապանակը եղած է «պետական գաղտնիք» գրիֆի տակ :
Տինքի ընտանիքի իրաւաբան Էրտալ Տողանը կը կարծէ, որ թղթապանակի վնասուիլը կը վկայէ այն մասին, որ եթէ այդ մնար, կրնար բացայայտուիլ կասկածեալներու եւ ուժային կառոյցներու ներկայացուցիչներու միջեւ եղած կապերը: Այնտեղ եղած է նաեւ Տինքի սպանութեան վայրի մօտ տեղադրուած անվտանգութեան տեսախցիկի տեսաժապաւէնը : Տողանը նշած է, որ ոստիկանութեան հետաքննչական ծառայութեան ղեկավար (թրք.՝ Emniyet Genel Müdürlüğü İstihbarat Daire Başkanı) Ռամազան Աքիւրէքը հրահանգած է քննութենէն հանել կասկածեալի 48 էջանոց վկայութիւնը ։
Երբ Տինքի ընտանիքի իրաւաբանները ուսումնասիրած են սպանութեան վայրի մօտ տեղադրուած անվտանգութեան տեսախցիկի տեսաժապաւէնը, անոնք նկատած են չորս կասկածեալներու, որոնք բջջային հեռախօսով խօսելու ժամանակ եղած են: Իրաւաբանները կը դիմեն ուղարկել Շիշլիի Turkcell-ի ղեկավարութեան՝ տրամադրելու իրենց սպանութենէն մէկ ժամ առաջ տեղի ունեցած բոլոր հեռախօսազանգերու տուեալները: Թրքական հեռախօսային երկու խոշոր գործառկուները յայտարարած են, որ այդ շրջանին իրենք չունին GSM ցանցի կայան, այդ իսկ պատճառով անոնք որեւէ տեղեկատուութիւն չեն կրնար տրամադրել: Թուրքիոյ միւս խոշոր գործառկուն ալ յայտարարած է, որ այդ ժամանակահատուածին մէջ տարածքէն ցանցային զանգ չէ կատարուած։ Իրաւաբանները յայտարարած են, որ այդ անհնարին է, քանի որ տեսած են, թէ ինչպէս կասկածեալները կը խօսին բջջային հեռախօսով: Բացի այդ Շիշլին Սթամպուլի ամենաբանուկ եւ ամենահարուստ թաղամասերէն մէկն է, եւ բջջային ցանցի բացակայութիւնը անհնար է: Բացի այդ, տեսաժապաւէնէն կ՚երեւի, որ այդ ժամանակ Շիշլիի մէջ արդէն իսկ եղած է GSM ցանց:
2013 -ին գաղտնի վկաներէն մէկը յայտնած է, որ Ժանտարմերու (թրքական ոստիկանութիւնը) եւ ժանտարմերներու հետաքննչական ծառայութիւնը ներգրաւուած եղած են Տինքի սպանութեան կազմակերպման եւ իրականացման  :
12 Յունուար 2015-ին Սթամպուլի դատարանը թոյլտուութիւն տուած է ձերբակալելու երկու ոստիկաններու, որոնք դարձած են առաջին պետական ծառայողները, որոնք ձերբակալուած են Տինքի գործով :
Արձագանքներ
Սպանութեան լուրի տարածման զուգընթաց՝ Թուրքիոյ խոշոր քաղաքական կուսակցութիւնները, պետական պաշտօնեաները եւ հասարակական կազմակերպութիւններու ներկայացուցիչները դատապարտած են սպանութիւնը: Սպանութիւնը դատապարտած են նաեւ օտարերկրեայ պետութիւններու շարք մը ղեկավարներ:
Դատապարտութիւններ եւ քննադատութիւններ
Քանի մը պաստառներ թաղման արարողութենէն ետք տեղադրուած են այգիներու մէջ
Հայաստան եւ հայկական սփիւռք
Վանաձորի մէջ կազմակերպուած բողոքի ցոյցը կը ղեկավարէ Գուգարքի թեմ առաջնորդ Սեպուհ Չուլճեանը
Դատավարութիւն
Հրանդ Տինքի սպանութեան գործով դատավարութիւնը սկսած է 2 Յուլիս 2007-ին Սթամպուլի մէջ։ 18 մարդու, որոնք կապ ունեցած են Տինքի սպանութեան հետ, մեղադրանք առաջադրուած է ծանր յանցագործութիւններու Սթամպուլի No 14 դատարանին մէջ : Քանի որ գլխաւոր մեղադրեալ Օկիւն Սամաստը 18 տարեկան եղած է, դատաւարութիւնը փակ անցած է։ Մեղադրեալներ Եասին Հայալը եւ Էրհան Թունջէլ կրկնած են նոյն ցուցմունքները, որոնք ըսած էին ոստիկանութեան աշխատակիցներուն եւ դատախազին: Դատարանը որոշած է առանց գրաւի ազատ արձակել մեղադրեալներ Օսման Ալթային, Իրֆան Օզքանին, Սալիհ Հաջիսալիհօղլուին եւ Վեյսէլ Թոփրաքին, եւ դատավարութիւնը յետաձգած մինչեւ 1 Հոկտեմբերը:
Տուժող կողմը պահանջած է ցմահ ազատազրկում Էրհան Թունջէլին եւ Եասին Հայալին՝ «Հրանդ Տինքի սպանութիւնը կազմակերպելու համար»: Քանի որ մարդասպան Օկիւն Սամաստը սպանութեան պահին եղած է 18 տարեկան, տուժող կողմը պահանջած է 18-24 տարի ազատազրկում: Եասին Հայալի համար՝ իբրեւ սպանութեան հանցակցի, տուժող կողմը պահանջած է 22,5-35 տարի ազատազրկում: Մնացածները մեղադրուած են «ահաբեկչական կազմակերպութեան անդամակցելու համար» :
Յունուար 2009-ին տեղի ունեցած է դատավարութեան 8-րդ լսումը: Ձերբակալուած 8 մեղադրեալներէ 7-ը մասնակցած են դատավարութեան: Լսման արդիւնքով երեք մեղադրեալ ազատ արձակուած է, իսկ դատավարութիւնը յետաձգուած է մինչեւ 20 Ապրիլ 2009-ը : Համաձայն Human Rights Watch-ի, Տինքի դատավարութիւնը «փորձութիւն հանդիսանալու է թրքական արդարադատութեան անկախութեան ստուգման համար» :
Դատավճիռ
25 Յուլիս 2011-ին Անչափահասներու կողմէ իրականացուած ծանր յանցագործութիւններու Սթամպուլի դատարանը Օկիւն Սամաստին մեղադրած է սպանութեան եւ ապօրինի զէնք պահելու: Ան դատապարտուած է 22 տարի եւ 10 ամիս ազատազրկման, որ փոխարինուած է ցմահ ազատազրկմամբ՝ համաձայն անչափահասներու մասին թրքական օրէնսդրութեան: Կրելով պատժաչափի երկու երրորդը՝ Սամաստի պատիժը կրնայ փոխարինուիլ պայմանական ազատազրկմամբ 2021 կամ 2022 թուականներուն:
16 Յունուար 2012-ին ծանր յանցագործութիւններու Սթամպուլի No 14 դատարանը հրապարակած է միւս մեղադրեալներու դատավճիռը: Դատարանի դատավճիռին մէջ նշուած է, որ այս դէպքը, բացի սպանութենէն, այլ ենթատեքստեր չի պարունակեր եւ եղած է սովորական սպանութիւն: Եասին Հայալը մեղաւոր ճանչցուած եւ դատապարտուած է ցմահ ազատազրկման: Երկու անձ մեղադրուած են Հայալին հանցակից ըլլալու համար եւ դատապարտուած են 12 տարի եւ 6 ամիս ազատազրկման: Էրհան Թունջէլը մեղաւոր չէ ճանչցուած Տինքի սպանութեան գործին մէջ, սակայն դատապարտուած է Տրապիզոնի մէջ «McDonald's» ռեստորանի պայթիւններու համար: Ան դատապարտուած է 10 տարի եւ վեց ամիս ազատազրկման: Անոր ազատազրկումը կրնար փոխարինուիլ պայմանական ազատազրկմամբ միայն 5 տարի 6 ամիս ետք: Մնացած բոլոր մեղադրեալները արդարացուած են:
ՄԻԵԴ դատավարութիւն
Սեպտեմբեր 2010 -ին Մարդու իրաւունքներու եւրոպական դատարանը որոշած է, որ թրքական իշխանութիւնները չեն ապահովել Տինքի ապրելու իրաւունքը (Մարդու իրաւունքներու Եւրոպական համաժողով, յօդուած 2)՝ չկանխելով սպանութիւնը եւ անգործութեան համար չպատժելով թրքական ոստիկանութեան :
Մարի Փելթէքեան
Մարի Փելթէքեան՝ կ'աւարտէ Լիբանանի Ազգային Երաժշտանոցը ուսուցիչ ունենալով տիկ.Պատիա Սապրա Հատտատը: 1977-ի ամրան իր երգարուեստի ճիւղը կը կատարելագործէ Սիէննայի (Իտալիա) երաժշտական Աքատեմիի հանրածանօթ Մայէսթրօ Ֆաւարօթիի հսկողութեան տակ։ Աւելի քան 25 տարի իր օժանդակութիւնը բերած է բազմաթիւ նուագահանդէսներու, ինչպէս նաեւ մշակութային եւ բարեսիրական ձեռնարկներու Պէյրութի, Ամմանի, Լակոսի եւ Լոնտոնի մէջ։ 1970-ին հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան կազմակերւպած «Կոմիտաս մրցումին» առաջնութիւնը շահեցաւ Պէյրութի մէջ։
Պետօ
Պետօ (Պետրոս Ղեւոնդեան, ), եղած է Դաշնակցական ղեկավար գործիչ եւ ուսուցիչ։ Ան երկար տարիներով ծառայութիւնը կը բերէ եւ կը զոհաբերուի յեղափոխական շարժման ընթացքին Շապին Գարահիսարի Ճակատամարտի ընթացքին։
Մարի Փելթէքեան
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայեր
Պետօ
Կենսագրութիւն
Ալեքսանդր Պետրոսեան ծնած է Կարս 1870 թուականին չքաւոր ընտանիքի մը մէջ։ Կ՚աւարտէ Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցը եւ կը դառնայ ուսուցիչ։ 1890 թուականին կը կազմէ Հայ Յեղափոխականների Դաշնակցութեան (այժմ՝ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն) եւ անմիջապէս կը սկսի իր լայնածաւալ ազգային աշխատանքները։ Կուսակցութեան անդամակցութենէ ետք կ՚ուղղուի Թաւրիզ, Պարսկաստան, Հայաստան անցնելու նպատակով։
1892 թուականին կը մասնակցի ՀՅԴ-ի Առաջին Ընդհանուր Ժողովին, Թիֆլիսի մէջ եւ կ՚երթայ Վան իբր ՀՅԴ-ի լիազօր ներկայացուցիչ։ Վեց տարուայ ընթացքին ան կը փորձէ արթնցնել Վանեցիներուն մէջ յեղափոխական մարտունակութեան ոգին։ Այդ տարիներու ընթացքին Հայ գիւղերու մէջ անզէն հայութիւնը հազարներով կոտորուեցաւ։ Վան-Այգեստանի մէջ երեք կուսակցութիւններու միացեալ ուժերով այն տարիներուն կը մղուէր ինքնապաշտպանական կռիւներ։
20 Յունիսէն 24 Յունիս երկարող օրերուն, Շապին Գարահիսարի Հերոսամարտի 23 Յունիս-ին կռիւի ժամանակ վիրաւորուելով կը մահանայ հարիւրաւոր զինակիցներու կողքին։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ ազատամարտիկներ Ստորոգութիւն:ՀՅԴ գործիչներ
Գնունիք
Գնունիք, նախարական տոհմ Հայոց, սերած ասորեստանեաց Սենեքերիմ թգ.ի զաւակէն, որոնց նախահաւը Վաղարշակ թգ. Տակառապտը լինելով, տոհմին անունը կոչուեցաւ Գնունիք իբր թէ Գինի-ունիք: Այս տոհմէն միջին Տիգրանի օրով, Հայոց թգ.ի Գնէլ տակառապետը հեծելազօր գնդով Երուսաղէմ ղրկուեցաւ: Արշակ թգ.ը գործակալութեան եւ հազարապետութեան մեծամեծ պաշտօններու բարձրացուց այս տոհմը: Մեծ նախարարաց կարգին էր տոհմս, եւ աշխարհախումբ բանակին կը մասնակցէր 500 հոգւով: Ոչ սակաւ նշանաւոր անձինք ելած են տոհմէս, որոնք հայրենիքի եւ եկեղեցկւոյ համար պատերազմեր ու նահատակուեր են:
Գնունեաց երկրին վրայ թէպէտ յայտնի բան մը գրուած չենք գիտեր ի գիրս, բայց Վարդանայ խօսքերէն կը հասկցուի ըլլալ Տուրուբերանի Աղիովիտ գաւառը, մանաւանդ որ Թովմայ Արծրունւոյ շարունակողը, Արճէշ քաղաքը կը դնէ Գնունեաց մէջ, ըսելով Սրահանգոյ Հագարացի ներքինւոյն համար, թէ ԺԱ. Դարու մէջ առաւ «զԱրճէշ քաղաքը Վասպուրականի Արճիշակովիտ գաւառի կը վերաբերի, որ սահմանակից է Ազիովտայ»
Կալուէյ
Կալուէյ (Galway, Gaillimhe ), քաղաք Իրլանտիայի արեւմտեան մասին մէջ, Կալուէյ կոմսութեան մէջ։ Տարածքը 6,148 ք.մ.² է, իսկ բնակչութիւնը՝ 72 414 մարդ (ըստ 2006-ի մարդահամարի տուեալներուն)։ Հիմնադրուած է 13-րդ դարուն եւ մշտապէս աշխոյժ առեւտուրի մէջ եղած է Սպանիոյ եւ Ֆրանսայի հետ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Իրլանտայի քաղաքներ
Միջերկրական Ծով
Միջերկրական Ծով ( Յունարէն՝ Μεσόγειος Θάλασσα, Լատիներէն՝ Mare Mediterranea), գոց ծով է։ Կը գտնուի երեք ցամաքամասերուն մէջտեղը․ հիւսիսէն Եւրոպա, հարաւէն Ափրիկէ եւ արեւելքէն՝ Ասիա։ Արեւմուտքէն, Ատլանտեան Ովկիանոսին կը միանայ Ճիպրալթարի Նեղուցով, հարաւէն Կարմիր Ծովուն՝ Սուէզի ջրանցքով։
Միջերկրական Ծովը կը շրջապատեն հետեւեալ ջրափնեայ երկիրները (ժամացոյցի սլաքի կարգով նշուած, արեւմուտքէն արեւելք).
Սպանիա, Ֆրանսա, Մոնաքօ, Իտալիա, Սլովենիա, Խրուաթիա, Պոսնիա-Հերցեկովինա, Մոնթենեկրօ, Ալպանիա, Յունաստան, Թուրքիա, Սուրիա, Լիբանան, Իսրայէլ, Եգիպտոս, Լիպիա, Թունուզ, Ալճերիա եւ Մարոք։ Անոր մէջ կը գտնուին Մալթա եւ Կիպրոս կղզի-պետութիւնները։ Նաեւ զայն կը սահմանեն Կազան եւ Բրիտանական Անդրածովեան Տարածքները՝ Ճիպրալթար ը, Աքրոդիրին եւ Տեքելիան (Կիպրոսի հարաւը)։ Միջերկրականը մեծ դեր խաղցած է արեւմտեան քաղաքակրթութեան զարգացման եւ տարածման մէջ։
Անուանումը
Հակառակ անոր թէ, հնագոյն ժամանակներէն ի վեր իր եզերային շրջագիծին վրայ զարգացած են բազմաթիւ եւ տարբեր քաղաքակրթութիւններ, անիկա սկիզբէն յստակ անուանում մը չէ ունեցած։
Իրոտոթոս, օրինակ, կը գործածէ Միջերկրական Ծովուն մէջ գտնուող ծովերուն եւ ծոցերուն անունները։ Հին յոյներ, ինչպէս՝ Ստրաբոն Στράβων, զայն կ'անուանէ․- «η εντός και καθ΄ ημάς λεγομένη θάλασσα» (= մեր ներքին եւ մեր շուրջի ծովը)․ յիշատակում մը, զոր հռոմէացիները կ'իւրացնեն թարգմանելով՝ «Μare Νostrum»։ Հռոմէացիները նաեւ «mare internum» կամ «mare insentinum» (= ներքին ծով) նաեւ «Μare magnum» (=Մեծ ծով) եզրերը կը գործածեն։
Պատմական անուններ տրուած են Միջերկրականի ուրոյն շրջաններուն համար․ Սարտինեան ծով, Իպերիական ծով, ֆրանսական ծով, Թիրենեան ծով (Tyrrhenian Sea), Յոնիական ծով, Էգէական ծով, Ատրիաթիք ծով, Ռոտոսիան ծով, Կիպրական ծով, Կիլիկիան, եւ այլն։
ԺԶ. եւ ԺԷ. դարերուն, Միջերկրական Ծովը նաեւ կ'անուանեն՝ Սպիտակ Ծով Λευκή θάλασσα կամ Յոյներուն Ծովը։ Թուրքերը՝ Akdeniz (Ճերմակ Ծով)։
Միջերկրական Ծովու աւազանին գաղթօճախներուն հիմնումը
Միջերկրական Ծովը եղած է դասական աշխարհին բնօրրանը ։ Հնագոյն եւ Ք․Ա․ Դասական շրջանին անոր աւազանին շուրջ կը զարգանան եւ կը տարածուին միջերկրածովեան նշանաւոր երկու քաղաքակրթութիւնները՝ Փիւնիկեան եւ յունական։
Ք․Ա․ 1500-էն մինչեւ Ք․Ա․ 300 թուական, Փիւնիկեցիները գաղթօճախներ կը հիմնեն Միջերկրականի աւազանին, գլխաւորաբար՝ արեւելեան ափերուն։
«Յունական Մութ դարերու»ն, որ «երկրաչափական շրջան» ալ կը կոչուի (Ք․Ա․ 1100 - 700) եւ Ք․Ա․ 6-րդ դարուն, յունական ցեղեր կը գաղթեն Միջերկրական Ծովուն արեւելեան մասին՝ Էգէական ծովուն յունական կղզիները եւ Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափերը, ինչպէս նաեւ յաջորդաբար Միջերկրականի աւազանին ջրափնեայ շրջանները։
Այս գաղթօճախները կը հասնին բարեկեցութեան բարձր մակարդակի:
Հռոմէական Կայսրութեան շրջանէն մինչեւ Բիւզանդական Կայսրութիւն
Հռոմէացիները Միջերկրական Ծովը կ'անուանեն Mare Nostrum (բառացի՝ «Մեր ծովը»)։ Հռոմի կայսրութեան փլուզումէն ետք միջերկրածովեան տարածաշրջանը կը դադրի քաղաքական մէկ միաւոր ըլլալէ։ 476-ին Հռոմի անկումէն ետք արեւելեան ծայրամասին շուրջ 1000 տարի իր գերիշխանութիւնը կը հաստատէ Բիւզանդական Կայսրութիւնը։ Միջերկրական Ծովու աւազանին արեւելեան մասին իսլամական պետութիւններու հաստատումէն ետք, տարածաշրջանը կը դառնայ մշտական քաղաքական ընդհարումներու առարկայ։ Իր առաւելագոյն ընդարձակութեան ատեն Արաբական կայսրութիւնը կը վերահսկէ միջերկրական տարածաշրջանին 75%-ին։ Միջնադարու վերջաւորութեան եւ Վերածնունդի դարաշրջանին կը կազմաւորուին եւրոպական նոր փոքր իշխանութիւն-պետութիւններ։ Սակայն, անոնք, ինչպէս օրինակ՝ Վենետիկը, ի վիճակի չեն ըլլար տարածաշրջանը միաւորելու իբրեւ մէկ ամբողջութիւն։ Բիւզանդական Կայսրութիւնը կը տապալի 1453-ին՝ Կոստանդնուպոլսոյ գրաւումով։ Սուրիայէն մինչեւ Մարոք գտնուած տարածքներուն մէջ եւրոպացիները կը հիմնեն իրենց գաղութները։ Սակայն, իրենց միջեւ գոյութիւն ունեցող մրցակցութեան պատճառով, անոնք չեն կրնար կասեցնել օր ըստ օրէ զօրացող Օսմանեան կայսրութիւնը։
Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւնը
Միջերկրական ծովուն հարաւ արեւելեան ափերուն կը ստեղծուի ու կը զարգանայ ԺԱ. դարու կէսէն մինչեւ ԺԴ. դար Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւնը։
Օսմանեան Կայսրութեան շրջան
ԺԶ. դարուն օսմանցիները արդէն կը վերահսկեն Ծովուն մեծ մասին եւ կ'ունենան ծովային խարիսխներ Ալճերիոյ եւ Թունուզի ափերուն։
Օսմանցի նաւապետ Հայրետտին Պարպարոսա (Barbarossa) եւրոպական նաւային ուժերուն դէմ տարած՝ 1538-ին Փրեվեզային (Յոնիական Ծովուն ափին - Battle of Preveza) եւ 1560-ին Ճերպայի (կղզի, Թունուզ - Battle of Djerba) ծովամարտերուն յաղթանակներով, Միջերկրական Ծովուն կը տիրէ։ Օսմանեան ծովուժին բացարձակ տիրապետութիւնը Միջերկրական Ծովուն վրայ, վերջ կը գտնէ Հոկտեմբեր 1571-ին, Լեփանթոյի (Նաւփաքթօ, Կորնթոսի Ծոց, Յունաստան) ծովամարտով․ անիկա ցռկանաւերու գործածութեամբ վերջին ծովամարտն էր։ '' Ցռկանները (galleys) կը գործածուէին հնագոյն ժամանակներէն, Ք․Ա․ 2-րդ հազարամեակէն մինչեւ իսկ ԺԹ. դարու սկիզբները, Միջերկրական Ծովու աւազանին շուրջ ապրող ժողովուրդներէն առեւտուրի, ծովամարտի նաեւ ծովահէնութեան (Պարպարեան ծովահէնները կամ Օսմանցի ծովահէնները Միջերկրական Ծովուն կը գերիշխեն ԺԶ. մինչեւ ԺԸ. դարերը․ անոնց մեկնակէտն է Ծովուն աւազանին Ափրիկէի հիւսիս-արեւմտեան ափերը․ այս երեք դարերուն ընթացքին մէկ միլիոնէ աւելի եւրոպացիներ իբրեւ ստրուկ կը գերեն ու կ'առեւանգեն)։''
Յատկանշական են Յոյներուն, Փիւնիկեցիներուն եւ Հռոմէացիներուն նաւային զօրուժի ցռկանները։
Նորագոյն շրջան
Առեւտուրի եւ քաղաքակրթութիւններու փոխանակման եւ զարգացման կարեւոր ներդրումէն զատ, Միջերկրական Ծովը ռազմական կարեւորութիւն ունեցած է եւ կը շարունակէ ունենալ։ Ծովուն հսկողութիւնը կռուախնձոր կը դառնայ Ի. դարուն, երկու Համաշխարհային պատերազմներուն ընթացքին։
ԻԱ. դար եւ գաղթականներ
Ասիոյ եւ Ափրիկէ ի կարգ մը երկիրներու եւ Միջին Արեւելքի (յատկապէս Սուրիոյ եւ Իրաքի) պատերազմները եւ քաղաքական խառնաշփոթ կացութիւնները կը յառաջացնեն գաղթականութեան մեծ ալիքներ, տալով հազարներով մարդկային զոհեր։
Միջերկրական ծովը թատերաբեմ է մարդկային ողբերգրութեան։
Յունաստան եւ Իտալիա այդ երկիրներն են, որոնք ուղղակի կ'ազդուին գաղթականութեան տագնապէն։ 2013-էն, 700 000-է աւելի ափրիկեցի մանաւանդ Սահարայի շրջաններէն գաղթականներ Ծովու ճամբով կ'անցնին ու կը շարունակեն անցնիլ Իտալիա, այն յոյսով, որ կ'ընդունուին հիւսիսային եւրոպայի երկիրներէն․ հազարներով խեղդամահ կ'ըլլան․․․ Եւրոպայի Խորհրդարանին Նախագահ, Մարդին Շուլց, 2014-ին կը յայտարարէ, թէ «Եւրոպայի գաղթականութեան դիմագրաւումի քաղաքականութիւնը, Միջերկրական Ծովը գերեզմանի վերածեց»․ խօսքը կը վերաբերէր հազարաւոր խեղդամահ գաղթականներուն, որոնք հետեւանք էին քաղաքականութիւններու․․։
Իսկ 2015-էն, նոյնպէս Յունաստան կ'ընդունի հարիւր հազարներով գաղթականներ (Ասիոյ եւ Ափրիկէի տնտեսական եւ քաղաքական անապահով կացութեամբ երկիրներէ), որոնք Յունաստանը կը գործածեն որպէս Եւրոպայի մուտք։ Միայն 2015-ին Յունաստան կ'ընդունի 856 723 գաղթականներ (կէսը փախստականներ Սուրիոյ պատերազմէն), իսկ մինչեւ 15 Սեպտեմբեր 2019 Էգէական ծովէն Յունաստան կ'անցնի 29 709 եւ ցամաքէն՝ 8 889 հոգի։
2014- 2018 տարիներուն Յունաստան ժամանած գաղթականներու պաշտօնական թիւի ցուցակ (դժբախտաբար բուն թիւը աւելի բարձր է)․
Տնտեսութիւն
Միջերկրականի աւազանին շուրջի երկիրները մեծապէս կ'օգտուին ծովուն ընձեռած բարիքներէն։ Զբօսաշրջիկութիւնը եւ նաւային ճարտարարուեստը գլխաւոր ազդակներէն են․ քաղաք-նաւահանգիստները կը բարգաւաճին, համաշխարհային տնտեսական գլխաւոր կեդրոններ կը դառնան ։ Ըստ BTS-ի (Փոխադրութեան Վիճակագրական Գրասենեակ), յունական նաւատորմը, որ առաջին քայլերը Միջերկրական Ծովուն մէջ ւրած է, այժմ աշխարհի ամէնէն մեծն է․ 3․079 նաւերով համաշխարհային նաւատորմին 18%-ը կը կազմէ։
Միջերկրականի աւազանին բնակչութեան թիւը 150 միլիոնէ աւելի կը հաշուէ։ Աւազանը ամէն տարի կ'ընդունի 200 միլիոնէ աւելի զբօսաշրջիկներ։ Աշխարհի նաւային քարիւղի բեռնատար նաւերէն 20%-ը եւ առեւտուրի՝ 30%-ը, 120․000 նաւեր Միջերկրականը կ'երթեւեկեն։ Օրական հերթականութեամբ, 250-300 քարիւղատար նաւեր կ'անցնին ծովէն։
250 000-է աւելի ձկնորսներ կ'աշխատին ձկնորսանաւերուն մէջ։ Արհեստական ձկնորսութիւնը գործի մատակարարութեան 60%-ը կը կազմէ եւ իր 67․000 նաւերով ձկնորսութեան նաւերուն ընդհանուր թիւին 80%-ը կը կազմէ։
Ապականում
Նաւային արկածները, որոնք կը պատահին, քարիւղի վատնում եւ անկանոն ձկնորսութիւնը, ինչպէս նաեւ նաւային խիտ երթեւեկութիւնը (առեւտուր, զբօսանաւեր), գլխաւոր պատճառներէն են աւազանին ջուրի ապականման եւ կենսահարստութեան նահանջին։
ԺԸ - ԺԹ դարեր
ԺԹ. դարուն, անգլիացի ազնուականներ կամ հարուստներ, ձմեռը կ'այցելեն Միջերկրական Ծովուն ափերը եւ բազմաթիւ արքունիք-բնակարաններ կը կառուցեն, մանաւանդ հարաւային Ֆրանսա յի Նիս (Nice) քաղաքին մէջ․ կը յիշատակուի «la promenade des Anglais» ծովեզերեայ պողոտայով։
Ի․ եւ ԻԱ․ դարեր
Զբօսաշրջիկութիւնը Միջերկրական Ծովու աւազանին շուրջ ներկայ իմաստով՝ ծովու լոգանքներ, արեւուն երկննալ․․ կը սկսի 1902-ին, Անտրէ Կիտին (André Gide) «Բարոյազանց» (L'Immoraliste) գիրքով։ 1905-ին, գրագէտ Թէօ Վաղլէ (Théo Varlet) կը ստեղծէ մերկապաշտութիւնը։ Իսկ 1927-ին, Գօգօ Շանել (Coco Chanel) կը գայթակղեցնէ հանրութիւնը՝ ծովու եւ արեւու լոգանք առնելով հարաւային Ֆրանսայի (Côte d'Azur) շրջանին մէջ։
1936-ին, Ֆրանսայի մէջ կը սկսի վճարուած արձակուրդի դրութիւնը (ներկայ արձակուրդի հասկացողութեամբ)։ Բ․ Համաշխարհային պատերազմէն ետք, Միջերկրականի աւազանին եւրոպական մասին եւ հետագային հարաւային մասին մէջ կը սկսի զբօսաշրջիկութիւնը, նախ դանդաղ քայլերով, հասնելու համար ներկայ զարգացման եւ տարածման վիճակին։ 1950-ին, պելճիքացի գործարար Ժերար Պլից Gérard (Blitz) կը հիմնէ «Club Méditerranée» արձակուրդի ճամբարները։ Նախ Սպանիոյ Մայորքա կղզիին մէջ (l'île de Majorque), ապա՝ Իտալիա, Յունաստան, Թուրքիա եւ այլն․․։
Այժմ, Միջերկրականի աւազանը զբօսաշրջիկութեան համաշխարհային գլխաւոր կեդրոնն է․ մանաւանդ հարաւային Եւրոպա յի երկիրները իրենց հնագոյն պատմութեամբ ու մշակոյթով, հնագիտական վայրերով, ծովեզերեայ շրջաններով եւ կղզիներով։ Նաեւ հիւսիսային Ափրիկէ ի երկիրներէն՝ Եգիպտոս ը, եւ մասամբ Թունիզը եւ Մարոքը։
Համաշխարհային հրապոյր կը պատճառեն Սպանիոյ Մայորքա եւ Իպիզա կղզիները, հարաւային ֆրանսայի ծովափնեայ շրջանը՝ Քոթ տազիւր (Côte d'Azur), Մոնաքօն, Մալթան, Իտալիոյ տարածքը, Յունաստանը եւ իր կղզիները՝ Միքոնոս, Սանթորինի, Քորֆու եւ այլն․․․:
Աշխարհագրութիւն
Միջերկրական Ծովը արեւմուտքէն Ատլանտեան ովկիանոսին կը միանայ Ճիպրալթարի Նեղուցով (Հոմերոսին գրութիւններուն մէջ կը հանդիպինք «Հէրքիւլեսին Սիւները» Ηράκλειες στήλες  անուանումին), արեւելքէն Մարմարայի եւ Սեւ Ծով երուն՝ յաջորդաբար Տարտանելի եւ Վոսփորի նեղուցներէն․ Տարտանել (Մարմարայի ծովը) յաճախ Միջերկրական Ծովուն շարունակութիւնը կը համարուի։ Հարաւէն Սուէզի արեւստական ջրանցքով, Կարմիր Ծովուն կը կապուի։
Ծովուն տարածութիւնն է 2․500․000քմ²։ Աշխարհի ամէնէն մեծ գոց ծովն է։ Անոր աւազանին երկիրներէն, Յունաստանը իր կղզիներով, Միջերկրականի ամէնէն երկար եզերային շրջագիծը ունի։
Կլիմայ
Միջերկրական Ծովուն կլիման բարեխառն է։ Անոր ծովեզրերուն կլիման կը յատկանշուի տաք ու չոր ամառներով եւ քաղցր ու մեղմ ձմեռներով։ Սակայն, հարաւ արեւելեան աւազանը ունի տաք, անապատային կլիմայի յատկանիշներ։ Նաեւ, եղանակներու փոփոխութեան միջեւ, կը հանդիպինք տեղական մրրիկներու։
Ծովը ունենալով բաց անցքեր, ենթակայ է մնայուն ջուրի հոսանքներու, որ Միջերկրականի աւազանին կլիմայական փոփոխութիւններուն գլխաւոր ազդակներէն է։ Սուէզի ջրանցքին բացումէն ետք, Կարմիր Ծովուն ջուրի յատկութիւնները՝ աղի, տաք, ձուկերու բազմազանութիւն, տարիներու ընթացքին կամաց կամաց կը թափանցեն Միջերկրականի աւազանին մէջ։ 1959-էն մինչեւ 1989, կը նկատուի Ծովուն ջուրի ջերմութեան բարձրացում՝ 0.12°C եւ կը շարունակուի։ Իսկ, Ծովու ջուրին գահավիժումը, կը յառաջացնէ աղիութեան աճ։
Ջրափնեայ Երկիրները
Ցանկը կը սկսի Սպանիայէն եւ կը շարունակուի ժամացոյցի սլաքի շարժման ուղղութեամբ.
Ստորաբաժանումներ
Ջրագրական Միջազգային Կազմակերպութիւնը International Hydrographic Organization (IHO), Միջերկրական Ծովը կը բաժնէ փոքր ծովերու․ իւրաքանչիւրը իր տեղական, պատմական անուանումով։ Արեւելքէն արեւմուտք՝
Երկրորդական ծովեր
Ծովեր իրենց տեղական կամ պատմական անուններով։ Արեւելքէն արեւմուտք՝
Գլխաւոր Ծոցեր, ջրանցքներ, նեղուցներ
Արեւմուտքէն՝ արեւելք
Երկրաբանութիւն
Միջերկրական Ծովը եւ Կարմիր Ծովը, ժամանակի Ովկիանոսի մը տարածքին մնացորդներն են․ այժմ անոնց տրուած է Թեթիս անունը՝ Téthys, Τηθύς (յունական դիցաբանութեան մէջ, ովկիանոսներուն աստուածուհին) ։ Մօտաւորապէս (≃) 145,0 - 66,0 միլիոն տարի առաջ (Ma), բարձումի հետեւանքով, երկու ցամաքամասերու՝ ափրիկեան եւ եւրասիոյ իրարու մօտեցումով, Թեթիսը յառաջադիմաբար կը սկսի «փակուիլ»։ Այս եղելութիւնը, լեռնաշղթաներ կը յառաջացնէ, օրինակ՝ Ալպեան եւ Փիրենեան։ Մօտաւորապէս 30 միլիոն տարիներ առաջ, Միջերկրականի արեւմտեան մասի տարածման փուլի շրջանին, Քորսիքան եւ Սարտինիան եւրոպական ցամաքամասէն կը բաժնուին։
Հրաբխային աւազան
Հինգ միլիոն տարի առաջ, իրարու յաջորդող երկրաշաժներու հետեւանքով, Ճիպլարթարի նեղուցը կը փակուի, եւ Ծովը աղի «լիճ» մը կը դառնայ․ այս իրադարձութիւնը Մեսինեան Աղիութեան Տագնապ (Messinian Salinity Crisis / MSC) կը կոչուի։ Մէկ միլիոն տարիներու ընթացքին Ծովուն յատակը յառաջացած աղի պահեստը այս երեւոյթը կը փաստէ։ Մօտաւորապէս, 300․000 տարի ետք, իրարայաջորդ երկրաշարժները կրկին «կը բանան» նեղուցին բնական ամբարտակը։ Այս երեւոյթը քանի մը տարիներու ընթացքին կը յառաջացնէ հսկայ քարաւազ մը ու Միջերկրականի աւազանը, որուն ջուրը քանի մը հարիւր տարիներու ընթացքին շոգիացած էր, ջուրով կը լեցուի։
Միջերկրականի ծովուն յատակը շարունակ կը փոխուի, որովհետեւ եւրասեան եւ ափրիկեան ցամաքամասերու շարժումը յաճախակի երկրաշարժներ կը յառաջացնէ՝ Իտալիոյ, Յունաստանի (յատկանշական օրինակ է Սանթորինի կղզիին քալտերան, յառաջացած 3․600 տարի առաջ, Ք․Ա․ 1613 -ին, զօրաւոր երկրաշարժէ ետք․ պատճառ կ'ըլլայ Մինոասեան քաղաքակրթութեան քանդումին), Թուրքիոյ ու մասամբ Իսրայէլի եւ Ալճերիոյ երկիրներուն զանազան շրջաններուն մէջ, նաեւ պահելով հրաբխային վառ աշխուժութիւն Իտալիոյ մէջ՝ Էթնա, Վեզուվիօ եւ Սթրոմպոլի։
Ծովուն կենսահարստութիւնը
Երկրագունդի ջերմաստիճանի բարձրացումը յառաջացուցած է Ծովուն ջուրի ջերմաստիճանի թեթեւ, սակայն կենսական, բարձրացում․ այսպէս Կարմիր Ծովուն տաք ջուրերէն, ձուկերու տեսակներ տարիներու ընթացքին դանդաղօրէն Սուէզի ջրանքէն Միջերկրական կը թափանցեն։
Ծովը աշխարհի ովկիանոսներուն 0,8%-ը կը ներկայացնէ, սակայն ծովային կենսահարստութեան՝ 8-9%-ը (10-էն - 12,000 տեսակ)։
Տես Նաեւ
Էգէական Ծով
Փաթրայի Ծոց
Կորնթոսի Ծոց
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ծովեր այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Ծովեր