cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հրազդան գետ
Աշխարհագրութիւն
Վերին հոսանքին մօտ 20 քմ. կը հոսի դէպի արեւմուտք՝ այդ ընթացքին յառաջացնելով գալարներ, միջին հոսանքին կ'անցնի նեղ ու խոր (120-150 մ.) կիրճով, ստորին հոսանքին կ'ուղղուի դէպի հարաւ-արեւելք, դուրս կու գայ Արարատեան դաշտ, կը դառնայ հանդարտահոս ու ծովի մակարդակէն 820 մ. բարձրութեան վրայ կը թափի Արաքս գետին մէջ։
Գետի ընդհանուր անկումը կը կազմէ 1100 մ.։ Բնական պայմաններուն Հրազդանի սնումը 62,5%-ով ստորերկրեայ է, յորդացումը՝ գարնանային, վարարումները՝ ամրան ու աշնան։ Ջրի տարեկան միջին ծախսը 22,6 մ³/վրկ. է, առաւելագոյնը՝ 138 մ³/վրկ., նուազագոյնը՝ 9 մ³/վրկ., տարեկան հոսքը 712 միլիոն մ³։
Հրազդանի վրայ կառուցուած են Սեւանի, Հրազդանի, Արգելի, Արզնիի, Քանաքեռի, Երեւանի հիտրոելեկտրակայանները (ՀԷԿ), շարք մը ջրանցքներ, Երեւանեան լիճը։
Տանիէլ Արափ Մոյ
Տանիէլ Թորոյթիչ Արափ Մոյ Քենիայի երկրորդ նախագահը եղած է 1978-էն մինչեւ 2002-ը: Ամբոխահաճոյ խոստումներով եւ ծայրայեղ ճնշումներով ան կրցած է յաղթահարիլ 1991-ի բազմակուսակցական ընտրութիւնները, ան իր ղեկավարած Քենիայի ափրիկէական ազգային միութիւն կուսակցութիւնով յաղթանակ տարած է 1992 եւ 1997 թուականների ընտրութիւններուն: Մինչեւ նախագահ դառնալը ան ծառայած է որպէս Քենիայի փոխնախագահ 1967-էն 1978 թուականները:
Գործունէութիւն
Քենիացիներու շրջանին Մոին յայտնի է որպէս Նիւաեօ, սուհիլերէն «ոտնահետք», քանի որ ան յաճախ ըսած է, որ հետեւած է առաջին նախագահ Ճոմոյ Քենեաթային հետքերուն: Անոր նաեւ կ'ըսէին «Քաղաքականութեան փրօֆեսոր» 24 տարուայ ղեկավարութեան համար, որն ամենաերկարն է Քենիայի պատմութեան մէջ:
22 Օգոստոս 1978-ին Ճոմոյ Քենեաթային մահէն ետք Մոին դարձաւ գործող նախագահ: Սահմանադրութեան համաձայն, 90 օր անց, Նոյեմբեր 8-ին կայացան նախագահի ընտրութիւններ, ու Մոին միակ թեկնածուն էր։ Սկիզբին ահամար Մոին ունէր լայն աջակցութիւն ամբողջ երկրով մեկ: Ան կը շրջեր երկրով, ամենուր կը հաղորդակցուեր մարդոց հետ, ինչը կը տարբերուեր գոց դուռերու ետեւէն կառավարելու Քենեաթայի կայսերական ոճէն: Թէեւ իր մարդամօտութեանը, Մոին տակաւին չափազանց թոյլ էր իր իշխանութիւնը համախմբելու համար: Սկիզբէն եւէթ, հակահամայնավարութիւնը Մոիի կառավարութեան կարեւոր բաղկացուցիչներէն էր, երբ փոխնախագահ Մուաի Քիպաքին ուղղակի ըսած է՝ «Քենիային մէջ համայնավարները սենեակ մը չունին» 1982-ի Օգաստոս 1-ին զինեալ ոյժերու ստորին անձնակազմը Հեզեքիա Օչուքայի առաջնորդութեամբ եւ անոր հետեւած համալսարանի ուսանողներով Մոին տեղահանելու յեղաշրջումի փորձ ըրաւ: Խռովութիւնն արագ ճնշուեցաւ գլխաւոր սթաֆի պետ Մահամուտ Մոհամէտի հրամանատարութեամբ: Մինչ օրս կը ենթադրուի, որ երկու անկախ խումբերուն կողմէ իշխանութիւնը զաւթելու փորձը եղած է այդ երկուքի տապալման պատճառը, քանի որ անոնցմէ մեկը աւելի կանուխ ըրած էր իր փորձը: Մոին հնարաւորութիւն ստացաւ զատելու քաղաքական ընդդիմախօսները եւ ամրապնդելու իր իշխանութիւնը: Ան կրճատեց Քենեաթայի մադոց ազդեցութիւնը կառավարութեան կազմին մէջ, երկար դատավարութիւններու միջոցաւ, որու արդիւնքին հիմնական դերակատարները յայտնուեցան որպէս դաւաճաններ: Զէնքի հիմնական զաւթիչները, այդ թիւին Օչուքան, դատապարտուեցան մահուան: Ան իր կողմնակիցները նշանակած է առանցքային դերերու եւ փոխած է սահմանադրութիւնը` ձեւականօրէն ՔԱԱՄ-ը երկրին մէջ միակ օրինական թոյլատրուած կողմը դարձնելով:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:2 Սեպտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:30 Դեկտեմբերի մահացածներ
Անթիլիաս
Անթիլիաս (أنطلياس), քաղաք՝ Լիբանանի մէջ։ Ըստ էութեան Պէյրութի արուարձան է, մօտաւորապէս 5 ք.մ. հեռաւորութեան վրայ, դէպի հիւսիս, Միջերկրական ծովու ափին։ Բարձրութիւնը ծովու մակերեսկէն՝ 10 մեդր է։ Բնակիչները հիմնականօրէն քրիստոնէաներ են՝ հայեր, մարոնիներ, յոյն կաթողիկէ եւ յոյն ուղղափառ եկեղեցիներու հետեւորդներ։
Անթիլիասի մէջ կը գտնուի Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ չորս նուիրապետական աթոռներէն մէկը՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը։
Անուան ստուգաբանութիւն
Անուանումը ունի յունական ծագում (ἀντήλιος) եւ կազմուած է է ἀντ ― «հակա» եւ ἥλιος «արեւ» բառերէն, այսինքն կը նշանակէ «արեւուն յանդիման»։
Աշխարհագրական տեղեկանք
Անթիլիասի տարածքը կազմուած է ափամերձ պարարտ դաշտավայրային մասէն եւ արեւելեան կողմի լեռնային հատուածէն։ Կը ներառէ նաեւ Անթիլիաս գետակի երկու ափերու երկայնքով ձգուող նեղ հարթավայրային մասը։ Անթիլիաս գետակի ակունքը ոչ հեռու գտնուող Ֆավար աղբիւրն է, գետակը կը հոսի արեւելքէն արեւմուտք՝ թափելով Միջերկրական ծով։ Գետակին ջուրերը խիստ աղտոտուած են՝ շրջակայքի խիստ ուրբանիզացուածութեան եւ կոյուղաջուրերու մաքրման կայաններու բացակայութեան պատճառով ։
Մինչեւ 20-րդ դարու 90-ական թուականներն Անթիլիասի ափամերձ դաշտերը եւ Անթիլիասի գետահովիտը կառուցապատուած չէին եւ ծածկուած էին նարինջի ու պանանի ծառերով։ Բնակելի եւ առեւտրային նշանակութեան շէնքերու բուռն եւ հիմնականում քաոսային շինարարութիւնը ծանր ազդեցութիւն ունեցաւ շրջակայ միջավայրի վրայ․ կանաչ տարածքները գրեթէ իսպառ վերացան։
Առեւտուր, սնունդ, ժամանց
Անթիլիասի մէջ կան այնպիսի հանրայայտ ընդարձակ շուկաներ, ինչպիսիքն են ABC-ն եւ Le Mall-ը, Spinneys եւ Bou Kahlil շուկաները, Cine St Elie, Grands Cinemas եւ CineMall շարժապատկերներու մեծ սրահները։ Հինգ առեւտրային դրամատուներ կան Անթիլիասը ափամերձ մայրուղիին կապող փողոցին մէջ։ Փողոցներէն մէկն ալ յայտնի է տարատեսակ խոհանոցներ ունեցող ճաշարաններով, ինչպէս են ճաբոնական Yen-ը, Yabani-ն ու Tsunami-ն, լիբանանեան Petit cafe-ն, Keif-ը եւ Lebnene-ն, ամերիկեան Spot-ը եւ Public-ը, իտալական Pinocchio-ն, մեքսիկական Carlito's-ն ու Ֆրանսական L'escroc-ը ։
Տեսարժան վայրեր
Garden Tower-ը Անթիլիասի մէջ կառուցուած առաջին հիւրանոցն է։ Ան կը գտնուի Անթիլիասի գլխաւոր տեսարժան վայրին՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան նստավայրէն ոչ հեռու տարածքին մէջ։ Տարածքին մէջ կան նաեւ այլ կարեւոր կրօնական կեդրոններ, ինչպէս են մարոնիներու Սբ. Եղիա հին (1895) ու նոր եկեղեցիները եւ Յոյն Ուղղափառներու Սբ. Միքայել եկեղեցին։ Անթիլիասի մէջ է Քսար Աքիլ (Ksar Akil) հնավայրը՝ ուր յայտնաբերուած են տարածաշրջանի ամենահին՝ 30․000 տարեկան մարդու մնացորդները ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Լիբանանի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Ափիւռքահայ համայնքներ
Վազգէն Փափազեան
Վազգէն Փափազեան (անյայտ - 1915), հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ատացած է բժշկական բարձրագոյն կրթութիւն ու որպէս բժիշկ աշխատած է։ 1915 թուականին զոհուած է Մեծ եղեռնի ընթացքին։ Հաւանաբար եղած է երիտասարդ եւ ամուրի։
Այս բժիշկի անունը կը յիշատակէ՝ ֆրանսահայ ֆիլմի նկարահան, Անրի Վեռնոյի (բուն անունով՝ Աշոտ Մալաքեան) «Մայ­րիկ» գեղարուեստական ֆիլմի հերոսուհիներէն մէկը, որ բժիշկին հետ ծանօթ եղած է։ Ֆիլմը կը պատմէ Մեծ Եղեռնէն վերապրած ու Փարիզ բնակութիւն հաստատած հայ ընտանիքի մը մասին։
Հնարաւոր է, որ բժիշկ Վազգէն Փափազեան իրական անձն ըլլայ, քանի որ ֆիլմը գրուած է փաստագրական արժէք ունեցող յուշագրութեան հիմքի վրայ։ Բացառուած չէ նաեւ, որ երեւակայական ու յօրինուած կերպար է։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:1915 մահեր Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
2002
2002 թուական, ԻԱ․ դարու 2րդ տարին է
Հադրութ
Գետահատ, Հադրութ, քաղաք Արցախի հարաւարեւելեան մասը՝ Հադրութի շրջանի վարչական կեդրոնն է։ Ստեփանակերտէն շուրջ 50 քմ հարաւ-արեւելք։ Քաղաքը այսօր ունի շուրջ 4500 բնակիչ։
Պատմութիւն
Հադրութի հիմնադրման ժամանակը յայտնի չէ։ Քաղաքի եւ անոր շրջակայքի տասնեակ յուշարձանները կը վերաբերին հեթանոսական, վաղ քրիստոնէական եւ միջնադարեան ժամանակաշրջաններուն։ Հադրութ պարսկերէն կը նշանակէ «գետահատ», «գետամէջ» կամ բառացի՝ երկու գետերու միջեւ (բնակավայրի երկու կողմերով կը հոսին երկու գետակներ, որոնք կը միախառնուին Հադրութի ստորին մասը՝ Խորը աղբիւրի մօտ)։ 19-րդ դարուն, Արեւելեան Հայաստանը Ռուսաստանին միանալէն ետք, քանի մը տասնամեակու ընթացքին քառապատկուած է Հադրութի բնակչութեան թիւը։ Աշխուժացած են արհեստները, որոնց թիւը 20-րդ դարու սկիզբը շուրջ 25 էր։ Յայտնի էին որմնադիրները, դարբինները, հիւսները, ոսկերիչները, գորգագործները, մե3տաքսագործները։ Հադրութը, Շուշիէն ետք, երկրամասին մէջ երկրորդ արհեստագործական կեդրոնն էր։ 1913-ին ունէր 2795 բնակչութիւն, կը գործէր մետաքսակարժական երկու գործարան, օղեթորման եւ գինիի պատրաստման 46 արտադրամաս, ոսկերչական եւ գորգագործական 6 արհեստանոց, կղմինդրի 2 գործարան։ Հադրութի մետաքսը ներկայացուած է համաշխարհային ցուցահանդէսներու. 1882-ին Մոսկուայի տօնավաճառին մէջ այն արժանացած է պրոնզէ, իսկ 1883-ին ԱՄՆ-ի Ֆիլատելֆիա քաղաքին մէջ՝ ոսկիէ մետալի։ 1918-ին հադրութցիները ուժեղ դիմադրութիւն ցոյց տուած են Զանգեզուրի վրայ յարձակման գնացող թրքական զօրքերուն։ Խորհրդայնացումէն ետք, բռնի յայտնուելով Ազրպէյճանական ԽՍՀ կազմին մէջ, Հադրութը զրկուած է իր զարգացման հնարաւորութիւններէն, փակուած են գրեթէ բոլոր արդիւնաբերական ձեռնարկութիւնները, կտրտուած կամ արմատահան եղած են հարիւրաւոր շահութաբեր թթենիի այգիներ։ 1988-ի Ղարաբաղեան շարժման շնորհիւ Հադրութի բնակչութիւնը ազգային վերածնունդ ապրած է։ Քաղաքի բնակիչները համայն արցախահայութեան հետ պայքարեցան իրենց ազատութեան համար։
Կրթութիւն
Մայիս 2013-ին Հայաստան համահայկական հիմնադրամը Դրախտիկի մէջ շահագործման յ9անձնեց երկու ենթակառոյց։ Հիմնադրամի Ֆրանսայի տեղական մարմինի հովանաւորութեամբ այստեղ կառուցուած է 50 երեխայի համար նախատեսուած մանկապարտէզ, ։ Հիմնադրամի Թորոնթոյի տեղական մարմինի հովանաւորութեամբ ալ Մայիսէն կը գործէ համայնքային կեդրոնը (բուժկէտ, ծննդասենեակ, հանդիսութիւններու դահլիճ, համակարգչային կեդրոն, գրադարան, գիւղապետարան)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Արցախի Հանրապետութեան քաղաքներ
Մանստեւի վանք
Մանստեւի վանք կը գտնուի Թեղուտ գիւղէն 3 քմ հիւսիս-արեւելք (Գուլաբի կոչուող սարի ստորոտը), նոյնանուն` Մանստեւ գետակի աջափնեայ անտառապատ մասը, Ձորիգեղ կոչուող հին բնակավայրի հետ կապուեր է Մանստեւ գետակի վրայ կառուցուած քարէ կամուրջով :
Վանքէն պահպանուեր են եկեղեցին, կացարաններու եւ պարիսպի պատերու մնացորդները: Եկեղեցին երկլանջ կտուրով միանաւ թաղակապ դահլիճ է` 5.6 x 4.8 մ չափերով, արեւելեան մասին մէջ կ'աւարտի կիսաշրջանաձեւ խորանով, որուն երկու կողմերուն կան ¾ շրջանաձեւ կտրուածքի պատուհաններ: Վերջիններս կապուած են խորանի անկիւնային մասերու լիցքէն ազատ գլանաձեւ տարածութիւններու հետ: Մուտքերը երեքն են՝ հիւսիսային, հարաւային եւ արեւմտեան կողմերէն: Ծածկուած է կիսագլանաձեւ թաղով, որ միջին մասը ուժեղացուած է ուղղանկիւն կտրուածքի որմնամոյթերէն բարձրացող թաղակիր կամարով: Հարաւային եւ Հիւսիսային պատերու երկարութեամբ կատարուած են որմնակամարներ (4-ական), որոնց կրունկները կը հենուին պահունակ-սիւներու վրայ (բացի միջին մասէն, ուր հենարան կը ծառայեն որմնամոյթերը կամ որմնաթուղթերը): Արտաքին տեսքը աչքի կ'իյնայ վերասլաց ճակտոնապատերը, որոնց գագաթին, որպէս պահպանիչ խորհրդանշաններ, եղեր են խոյի գլուխ պատկերող քանդակներ: Երեսապատի եւ ձեւաւոր մասերու քարերը, ինչպէս նաեւ ծածկասալերը ամբողջութեամբ հանուած են: Հատուկենտ պահպանուածներէն կ'երեւի, որ կառուցուած է եղեր սրբատաշ խոշոր բազալտէ քարերով: Ունեցեր է մեծ բարձրութեան գոգաւոր տրամատի քիւ: Ներսի մասերը կոպտատաշ մանր բազալտէ քարերով են: Առաստաղի վրայ նկատելի են գաճաքարի մնացորդներ: Հիւսիսային ճակատի ողջ երկարութեամբ եղեր է կցակառոյց սրահ (մօտ 3 մ լայնութեամբ), որմէ պահպանուեր է միայն ստորին մասը:
Յուշարձանը աչքի կ'իյնայ քարի մշակման եւ կառուցողական բարձր յատկանիշներով, երկայնական պատերու որմնակամարներու իւրօրինակ հնարքով:
Մանստեւի վանքի վերաբերեալ պատմական տեղեկութիւններ կամ գրաւոր յիշատակութիւններ յայտնի չեն: Եկեղեցին կառուցման ոճով հարազատ է քաղկեդոնական դաւանանքի եկեղեցիներուն, որ հիմք կու տայ այն թուագրելու 13-րդ դարով:
Հարաւ-արեւելեան մասին մէջ կը տարածուի հին գերեզմանոց, ուր աչքի կ'իյնայ Վարդան Զօրավար կոչուած խաչքարը :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Գուգարաց թեմի վանքեր եւ եկեղեցիներ Ստորոգութիւն:13-րդ դարի հայկական վանքեր եւ եկեղեցիներ
Հայկական Թատրոն
Հայկական թատրոն, յունական եւ հռոմէական թատրոններու հետ միասին աշխարհի ամենահին թատրոններու շարքին կը դասուի։ Թատերարուեստի հնագոյն եւ ժողովրդական տեսակը պարերգական (խորային) թատրոնն է, որ իր ազդեցութիւնը ունեցած է առաջաւորասիական, պալքանեան եւ ապենինեան ժողովուրդներու բանահիւսութեան մէջ։ Մշակութային այս միջավայրին մէջ կազմաւորուած է նաեւ հայ ժողովրդական եւ խորհրդապաշտական թատրոնը իր պարերգային տեսակով։ Թատերական այդ հին համակարգը չէ պահպանուած, բայց թողած է իր լեզուական հետքերը։
Հին հայկական թատրոն
Հայկական թատրոնը առաջացած է մ.թ.ա. I հազարամեակին՝ ստրկատիրական համայնական կարգերու ժամանակ Գիսանէ եւ Անահիտ աստուածուհիներուն նուիրուած ծիսակատարութիւններէն։ Հայկական մասնագիտական թատրոնը առաջացած է հելլենիստական դարաշրջանի հայկական միապետութիւններուն մէջ ողբերգութենէն եւ ժողովրդական կատակերգութենէն:
Հին հայկական թատրոնին մէջ զարգացած է նաեւ մնջախաղը: 2-րդ դարէն արդէն յայտնի է մնջախաղի հայ դերասանուհի Նազենիկը։ 2-3-րդ դարերուն հայ ողբերգակ դերասանները (ձայնարկու գուսանները եւ ողբերգու գուսանները) յունական եւ հայկական ներկայացումներու մէջ կը խաղային, իսկ 4-րդ դարու կէսերէն ներկայացումներ կը բեմադրուէին Արշակ Բ. թագաւորի պալատին մէջ։
Հայկական թատրոնը միջնադարուն (4-15-րդ դար)
301-ին քրիստոնէութիւնը որպէս պետական կրօն ընդունելէ ետք, ինչպէս նաեւ աւատատիրական կարգերու ամրապնդուելէ ետք նկատուեցաւ եկեղեցւոյ հակազդեցութիւնը թատերական արուեստի վրայ։ Յայտնի են օրինակ կաթողիկոս Յովհաննէս Մանդակունիի (5-րդ դար) քարոզները՝ ուղղուած թատերական արուեստին։
Հայկական թատրոնը 15-18-րդ դարերուն
14-րդ դարու վերջը՝ Կիլիկեան թագաւորութեան անկումէն ետք, հայ ժողովուրդը կը կորսնցնէ իր ազատութիւնը։ Օտար երկիրներու կապանքները կ՛անդրադառնան նաեւ արուեստի վրայ։ 15-16-րդ դարերուն թատերական արուեստը զգալիօրէն անկում կ՛ապրի։
Հայկական նոր թատրոնը առաջացած է 17-18-րդ դարերուն։ Ֆրանսացի ճանապարհորդ Ժան Շարդէնը կը հաղորդէ 3 գործողութեամբ կատակերգութեան մասին, որ բեմադրած են հայ գուսանները, եւ որ ան տեսած է 1664 թ. Երեւանի քաղաքային հրապարակին վրայ։ Հայկական նոր թատրոնը կը զարգանայ հայ գաղթականներու շրջանին։ 1668 թ.-էն յայտնի են հայկական դպրոցական թատրոններ (եկեղեցական եւ աշխարհիկ) այն քաղաքներուն մէջ, ուր կային հայկական գաղութներ (Լվով, Վենետիկ, Վիեննա, Կոստանդնուպոլիս, Մադրաս, Կալկուտա), Թիֆլիս, Մոսկուա, Դոնի Ռոստով)։ Այս թատրոնները, որոնք դասական ուղղուածութիւն ունէին, ազգային ազատագրական շարժման գաղափարներ կ՛արտայայտէին։ Պահպանուած է «Սուրբ Հռիփսիմէի չարչարանքները», որ բեմադրուած է 1668-ին Լվովի հայկական Դպրոցին մէջ։
Արեւելեան Հայաստան
1827-ին արեւելեան Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին առանցքային դեր խաղաց նոր ժամանակաշրջանի թատրոնի զարգացման մէջ՝ մասնաւորապէս արեւելահայութեան թատերական կեանքին մէջ, քանի որ թատերական գործիչները հնարաւորութիւն ստացան աւելի սերտ կապակցութիւն ունենւալու ռուսական մշակոյթի հետ։ Հատկանշական է այն, որ Ալեքսանդր Գրիբոյեդովի «Խելքէն պատուհասը» ստեղծագործութեան առաջին բեմադրութիւնը, որուն ներկայ էր նաեւ հեղինակը, բեմադրուած է Երեւանի մէջ դեկտեմբեր 1877-ին։ 1820-ական թուականներուն Թիֆլիսի Ա. Ալամդարեանի հայկական սեմինարիաներուն եւ Կարասուբազարին մէջ (այժմ՝ Բելոգորսկ) բեմադրուեցան հայկական առաջին սիրողական դպրոցական ներկայացումները։ Կարեւոր իրադարձութիւն էր 1836-ին Թիֆլիսի մէջ Գ. Շերմազանեանի կողմէն «Շերմազանեան դարպաս» թատրոնի ստեղծումը, ուր 1842-ին բեմադրուած է անոր «Եպիսկոպոս Կարապետի քանի մը գործերու նկարագրումը» («Описание некоторых делишек епископа Карапета») կատակերգութիւնը, որ կը քննադատուէր հոգեւորականութեան, առեւտրականներուն եւ պաշտոնեաներուն։
1859-ին հայ ականաւոր գրագէտ Միքայէլ Նալբանդեանը Մոսկուայի հայ ուսանողներու կողմէն բեմադրուած ներկայացումներու (Ս. Վանանդեցիի «Արիստակես» պատմական ողբերգութիւնը եւ Ն. Ալադատեանի «Կորան իմ 50 չերուոնեցները» կենցաղային կատակերգութիւնը) գրախօսականին մէջ յայտնեց իր կարծիքը թատերական արուեստի դերի եւ նշանակութեան վերաբերեալ, որ տեսական հիմք դարձաւ հայկական ժողովրդավարական թատրոնի հետագայ զարգացման համար։
1850-1860 թուականներուն ի յայտ եկան Մ. Պատկանեանի, Նիկողայոս Պուղինեանի, Մ. Տէր-Գրիգորեանի, Յովհաննէս Գուրգենբեկեանի եւ այլ դրամատուրգներոգ կենցաղային կատակերգութիւնները: 1863-ին Գէւորգ Չմշկեանի ղեկավարութեամբ Թիֆլիսի մէջ կը ստեղծուի հայկական թատրոն: 1865 թ Երեւանի մէջ կը բեմադրուին առաջին հայկական ներկայացումները, իսկ 1873-ին դրամատուրգ, դերասան եւ բեմադրիչ Էմին Տէր-Գրիգորեանի ղեկավարութեամբ կը ստեղծուի թատերախումբ։
Արեւմտեան Հայաստան
1810-ին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, որ արեւմտահայերու մշակութային կեդրոնը կը համարուէր, Մ. Բժիշկեանի ղեկավարութեամբ կը բեմադրուին առաջին հայկական ներկայացումները։ Պատմական կարեւոր նշանակութիւն ունէր Յովհաննէս Գասպարեանի «Արամեան թատրոն»-ը (1846-1866 թթ.), որ պահպանեց հին հայկական թատրոնի աւանդոյթները։ 1850-ական թուականներուն Կոստանդնուպոլսոյ մէջ գործած են նաեւ հայկական սիրողական թատերախումբեր։ Պոետ-դրամատուրգ Մ. Պեշիկթաշլեանը 1856-ին կը հիմնադրէ հայկական ազգային թատրոն: 1857 թ կը հրատարակուի «Արարատի մուսաները» թատերական ամսագիրը։ Արեւմտահայկական դրամատուրգիան կը զարգանար Մ. Պեշիկթաշեանի, Ս. Հեքիմեանի, Պետրոս Դուրեանի եւ Տ. Թերզեանի ստեղծագործութիւններով։
1870-ական թուականներու վերջերը թրքական կառավարութիւնը Կոստանդնուպոլսէն վտարեց հայկական թատրոնները: Այդ թուականին Կոստանդնուպոլսէն Անդրկովկաս տեղափոխուեցան բազմաթիւ հայ դերասաններ, որոնցմէ են Պետրոս Ադամեանը, Սիրանոյշը, Աստղիկը, Ազնիւ Հրաչեան, Մ. Մնակեանը եւ այլք։
Անդրկովկաս
Երկար ժամանակ Վրաստանի մայրաքաղաք Թիֆլիսը Անդրկովկասի մշակութային կեդրոնն էր։ Անոր հետ կապուած են հայ ժողովուրդի թատերական աւանդոյթները։
Թիֆլիսի մէջ 1824-էն սկսած հայկական Ներսիսեան դպրոցին մէջ ներկայացումներ կը բեմադրուէին հայերէն լեզուով, իսկ հետագային այդ ներկայացումները ցուցադրուեցան նաեւ քաղաքի այլ բեմերուն վրայ։ Եւ արդէն 1856-ին կը ստեղծուէր հայկական մասնագիտական թատրոն՝ մասնագիտական թատերախումբով, որ կը գլխաւորէր Գէւորգ Չմշկեանը: Անոր ղեկավարութեամբ թատրոնի աշխարհին մէջ մեծացած է դերասաններու առաջին սերունդը՝ Մ. Ամրիկեան, Ա. Սուքիասեան, Ամիրան Մանդինեան, Ս. Մատինեան, Կ. Արամեան, Գեդեոն Միրաղեան, Ս. Շահինեան, Սաթենիկ եւ այլք։ Այդ ժամանակաշրջանին թատրոնի հետ համագործակցած են դրամատուրգներ Ն. Ալադադեանը, Նիկողայոս Պուղինեանը, Մ. Տէր-գրիգորեանը եւ իհարկէ հայկական ռէալական դրամատուրգի հիմնադիր Գաբրիէլ Սունդուկեանը: Թիֆլիսը ոչ միայն թիֆլիսեան հայ դերասաններու թատերական կեդրոն էր, այլ նաեւ կը խթանէր հայ տաղանդաւոր դերասաններու ի յայտ գալուն, որոնցմէ էին օրինակ Պետրոս Ադամեանը, Սիրանոյշը, Ազնիւ Հրաչեան, Դ. Տուրեանը եւ շատ ուրիշներ։
Թատրոնի հետագայ զարգացումը կապուած է ինչպէս Յակոբ Պարոնեանի դրամատուրգի հետ, որ ստեղծած է այնպիսի երգիծական կատակերգութիւններ, որոնցմէ են «Պաղտասար աղբար», «Ատամնաբոյժն արեւելեան», «Շողոքորթը», այնպէս ալ Ալեքսանդր Շիրվանզադէի դրամատուրգի հետ, որ այնպիսի յայտնի ռէալական հոգեբանական թատերգութիւններու հեղինակ է, որոնցմէ են «Պատուի համար», «Նամուս», «Չար ոգի», «Ավերակներու վրայ»: Հայկական թատրոններու խաղացանկի մէջ յայտնի էր նաեւ Էմին Տէր-Գրիգորեանի ստեղծագործութիւնները՝ «Բարեգործութեան դիմակի տակ», «Զրկանքի զոհ»: Ռոմանթիկ ձգտումով հագեցած է Մուրացանի ստեղծագործութիւնները՝ «Ռուզան» պատմական թատերգութիւնը։
Հայկական թատրոնի մէջ ռէալական ուղղուածութիւնը պահպանած են դերասաններ Ալեքսանդր Աբելեանը, Սիրանոյշը, Պողոս Արաքսեանը, Ա. Յարությունեանը, Արմէն Արմէնեանը, Արամ Վրոյրը, Գրիգոր Ավետեանը, Օվի Սեւումեանը, Գէւորգ Պետրոսեանը, Օլգա Մայսուրեանը, Զաբելը, որոնք խաղացած են Թիֆլիսի, Պաքուի եւ այլ քաղաքներու մէջ։
Հայկական թատրոնը 1900-1920-ական թուականներուն
1905-1907 թուականներուն հայկական թատրոնը զգալի վերելք ապրած է։ Տակաւին 1890-1900 թուականներուն մեծ քաղաքներու (Թիֆլիս, Պաքու) բանուորական շրջաններուն մէջ կը կազմակերպէին հայկական սիրողական ներկայացումներ։ Այնուհետեւ կը ստեղծուին ժողովրդական թատրոններ, ուր նոյն ատեն կը խաղան սիրողական մակարդակի դերասաններ, եւ մասնագէտներ։
Թիֆլիսի մէջ կը ստեղծուին հանրամատչելի թատրոններ՝ «Ավչալեան լսարանը» (1901 թ), «Մուրաշկոյ թատրոնը» (1902 թ), «Արաքսեանի հավլաբարեան թատրոնը» (1903 թ), «Զուբալովի անուան ժողովրդական տունը» (1909 թ)։
Պաքուի մէջ բանուորական շրջաններու ժողովրդական տուներուն կից կը գործէին նաեւ հայկական թատերագիտական խմբակներ։ Հայկական սիրողական թատերախումբերը հանրամատչելի ներկայացումներ կը բեմադրէին Երեւանի, Ալեքսանդրապոլի, Պաթումի, Շուշիի, Ելիզավետպոլի (Կիրովաբադ) մէջ։ Այս թատրոններու եւ թատերախումբերու ներկայացումները հանրութեան լայն շերտերու համար նախատեսուած էին, անոնք կը բեմադրէին դասական եւ ժամանակակից դրամատուրգի ստեղծագործութիւնները, տոմսերու գիները մատչելի էին։ Այս թատրոններէն որոշները գործած են ընդհուպ մինչեւ 1914-ի համաշխարհային առաջին պատերազմը:
Ժողովրդական թատրոններու գործունէութեան մէջ իրենց ներդրումը ունին հետեւեալ դերասանները եւ բեմադրիչները՝ Պողոս Արաքսեան, Ամո Խարազեան, Գրիգոր Տէր-Գրիգորեան, Վահան Գալստեան, Մ. Գավրոշ, Դաւիթ Գուլազեան եւ այլք։
1910-ական թուականներուն կը յայտնուին նոր դերասաններ, որոնք կը դառնան բեմի վարպետներ՝ Հասմիկ, Իսահակ Ալիխանեան, Պետրոս Ադամեան, Օլգա Գուլազեան, Քնարիկ, Միքայէլ Մանուէլեան, Արշակ Մամիկոնեան, աւելի ուշ՝ Արուս Ոսկանեան, Վահրամ Փափազեան, Յովհաննէս Զարիֆեան, նոր դրամատուրգ՝ Լեւոն Մանուէլեանը:
Քաղաքական անօրինականութիւնները, ազգային ճնշումները խոչենդոտներ կը ստեղծէին ազգային թատրոնի զարգացման դիմաց։ Նիւթական եւ կազմակերպչական աջակցութեան բացակայութիւնը, գրաքննական ճնշուածութիւնը կը խանգարէին բեմական արուեստի զարգացմանը։
Ամենամեծ ճգնաժամը, որ թատրոնը ապրեցաւ 1918-1920 թուականներն էին։
Մատենադարանի Ձեռագիրներ
Մատենադարանի մէջ կան բազմաթիւ ձեռագրական տեղեկութիւններ թատրոնի վերաբերեալ։ Հայկական թատրոնը աւելի քան 2000 տարուայ պատմութիւն ունի։ Յոյն պատմիչ Պլուտարքոսը կը վկայէ, թէ մ.թ.ա. 53 թ. Արտաշատի մէջ բեմադրուած է Եվրիպիդեսի «Բաքոսուհիները» գործը եւ որ հայոց Արտավազդ Բ.-ը ողբերգութիւններ գրած է։ Հետագայ դարերուն Հայաստանի մէջ գործող ինքնատիպ ժողովրդական թատրոններու մասին վկայութիւններ կան հայ պատմիչներու երկերուն մէջ, իսկ մանրանկարչական որոշ ձեռագիրներու մէջ պահպանուած են դիմակաւոր դերասաններու պատկերներ։ Նման արժէքաւոր վկայութիւններէն է 1286 թ. Ձեռագիրը։ Հայոց թագաւոր Հեթում Բ.-ի սեփականութիւնը հանդիսացող ձեռագիրին մէջ նկարուած է պանտոմիմային թատրոնի դերասանը կրկնակի դիմակը գլխուն։
Թատրոնի մասին արժէքաւոր տեղեկութիւններ կը հաղորդէ 5-րդ դարու մատենագիր Յովհան Մանդակունին եւ Դաւիթ Քերթողը, հետագային Թովմա Արծրունին (9-10-րդ դարեր) եւ ուրիշներ, որոնք այն մասին կը վկայեն, որ թատրոնը յարատեւած է նաեւ հետագայ դարերուն։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայկական թատրոն (արւմտ.) Ստորոգութիւն:Թատրոնի պատմութիւն Ստորոգութիւն:Կաղապարներ:Հայաստան
Անթոնի Թումա
Անթոնի Թումա ։ Ան Ֆրանսացի, լիբանանցի, եւ ամերիկացի է։ 1994-ին ընտանիքին հետ կը հաստատուի Լիբանան։
Անթոնի Թումա 7 տարեկանէն կը սկսի նուագել դաշնամուր եւ աշխատիլ ձայնի չափանիշներուն վրայ որ «քոնդր-դէնօր»ն է: Ան՝ առաջին անգամ իր ձիրքերը ցոյց կու տայ Լիբանան ի մէջ քանի մը հանդէսներով եւ մեներգներ՝ երգուած անգլերէնով: 2012-ին, կը զբաղի երգելով «մէթրո»յին եւ հրատարակած է իր տեսաերիզը Facebook-ի մէջ:
Փետրուար 2013-ին Անթոնի Թումա մաս կը կազմէ «The Voice 2»-ին, ուր կ'ընտրէ Ճէնիֆր-ին։ Մայքըլ Ճէքսընի «Billie Jean» երգը երգելու պատճառով ան կը սիրաշահի ժողովուրդը եւ դատակազմը։ Անթոնի Թումա կ'այցելէ Լիբանան 9 Յուլիս 2013-ին «The Voice»-ի խումբին հետ։ Անթոնի չհեռանալով երգէն Նոյեմբեր 2013-ին կը հրատարակէ իր մեներգը «si tu n'as rien fait»։
Ունեւորութեան Տուրք Թուրքիոյ Մէջ
Ունեւորութեան տուրք կը կոչուի 11 Նոյեմբեր 1942-ին, թիւ 4305 օրէնքով հաստատուած արտակարգ ունեւորութեան տուրքը։
Օրէնքին Հիմնաւորումը
Ունեւորութեան տուրքին կառավարութեան կողմէ կատարուած պաշտօնական հիմնաւորումը հետեւեալն էր․ հարկաւորել պատերազմական արտակարգ պայմաններուն ստեղծած բարձր շահը։ Որպէս թիրախ չէ մատնանշուած ազգային կամ կրօնական որեւէ խաւ։ Մինչդեռ ՃՀՓ-ի դռնփակ կայացած խորհրդարանական խմբակցութեան նիստին վարչապետ Շիւքրիւ Սարաճօղլուի կ՚ընդգծէր բոլորովին այլ հիմնաւորում մը․
«Օրէնքը ողջ խստութեամբ պիտի կիրառուի անոնց նկատմամբ, որոնք այս երկրին կողմէ իրենց հանդէպ ցուցաբերուած ասպնջականութեամբ հարստացած ըլլալով հանդերձ, երկրին հանդէպ այս նուրբ ժամանակաշրջանին պիտի խուսափին կատարելէ իրենց պարտականութիւնը»։
Օրէնքին Կիրառումը
Վարչապետ Սարաճօղլու 5 Օգոստոս 1942-ին կ՚ընթերցէ կառավարութեան ծրագիրը։ «Մենք թուրք ենք, թրքամոլ ենք եւ միշտ թրքամոլ պիտի մնանք։ Թրքամոլութիւնը մեզի համար արեան հարց մը ըլլալով հանդերձ, նոյնքան եւ առնուազն խղճի ու մշակոյթի հարց է։ (․․․) Մենք ո՛չ պալատին, ո՛չ դրամագլուխին, ոչ ալ դասակարգերուն իշխանութիւնը կ՚ուզենք։ Մենք կը փափաքինք միայն թուրք ազգին գերիշխանութիւնը», կը յայտարարէր ան՝ հրապարակելով նոր կառավարութեան ընկերային քաղաքականութիւնը։
12 Սեպտեմբեր 1942-ին Պոլսոյ ելեւմտական տեսուչ նշանակուած Մեհմետ Ֆայիք Էօքթէ իր յիշատակներուն մէջ կը պատմէ, թէ Ելեւմտական նախարարութիւնը պահանջած էր կազմել պատերազմի պատճառով չափազանց շահ ապահոված անձերուն մէկ ցուցակը․ մատմետականները պիտի նշանակուէին M, ոչ-մահմետականները՝ G, դաւանափոխները՝ D տառերով։
Ունեւորութեան տուրքի օրէնքը Նոյեմբերի 11-ին ընդունուեցաւ խորհրդարանին մէջ, առանց որեւէ քննարկումի։ Օրէնքը կը ճշդէր իւրաքանչիւր քաղաքի ու արուարձանի մէջ կազմել յստակեցման յանձնախումբեր՝ որոշելու համար, թէ ով ինչքան տուրք պիտի վճարէ։ Յանձնախումբերու որոշումները պիտի ըլլային վերջնական ու յստակ։ Տուրքի վճարման ժամկէտը 15 օր էր։ Անոնք, որոնք այս նշեալ ժամկէտին չէին կրնար վճարել սահմանեալ տուրքը՝ կը գրաւուէին իրենց ունեցուածքը, կը վաճառուէր պետութեան կողմէ։ Այս կարգադրութեամբ հանդերձ եթէ անձը ամսուան մը ընթացքին չկարենար վճարել տուրքը՝ ըստ իր մարմնական կարողութիւններուն պէտք է աշխատէր հանրային կամ քաղաքապետական ծառայութեանց մէջ։
Պոլսոյ մէջ կազմուած յանձնախումբերը տուրքի ցուցակները հրապարակեց 18 Դեկտեմբեր 1942-ին։ Նշանակեալ տուրքերուն 82 առ հարիւրը կը պատկանէր ոչ-մահմետականներուն, 7 առ հարիւրն ալ՝ մահմետականներուն։ Մնացեալ 6 առ հարիւրը զանազան տուրքեր էին, որոնք նոյնպէս վիճակուած էին ոչ-մահմետականներուն ու օտարներուն։ Անոնք, որոնք մինչեւ Յունուարի 4-ը պիտի չկարենային վճարել իրենց տուրքը, առաջին շաբթուան համար պիտի վճարէին %1, յաջորդ շաբաթներուն համար %2 ուշացման տուրք։
9-13 Սեպտեմբեր 1943 թուականներուն «Նիւ Եորք Թայմզ» թերթին մէջ, Սիրուս Զուլցպերկերի ստորագրութեամբ կը հրապարակուի յօդուածաշարք մը, որ կը քննադատէր Թուրքիոյ մէջ Ունեւորութեան տուրքի կիրառումը։ Այդ յօդուածաշարքէն անմիջապէս ետք, խորհրդարանը կը գումարուի 17 Սեպտեմբերին ու կ՚որոշէ ջնջել մինչ այդ չգանձուած Ունեւորութեան տուրքերը։ Դեկտեմբերի առաջին օրերուն Աշքալէի ու Սիվրիհիսարի աքսորականները կը վերադարձուին իրենց տուները՝ 10-ամսեայ գերութենէ մը ետք։ Այդ շրջանը Բ․ Աշխարհամարտի տագնապալից օրերն էր եւ Թուրքիա չէ փափաքած ազդուիլ այդ կացութենէն։
Տուրքին հետեւանքները
Ունեւորութեան տուրքի օրէնքով ընդհանուր գանձուեցաւ 314․900․000 լիրա տուրք։ Այս գումարին %70-ը հաւաքուեցաւ Պոլսոյ մէջ։ Ընդհանուր գանձումը 1942-ի պետական պիւտճէին, որ էր 394 միլիոն լիրա, %80 կը կազմէր։
Ըստ 1935-ի մարդահամարին, Թուրքիոյ մէջ ոչ-մահմետական փոքրամասնութիւնները կը կազմէին բնակչութեան %1,98-ը։ Ունեւորութեան տուրքէն ետք սկսաւ արտագաղթ, որու արդիւնքին այդ թիւը 1945-ին իջաւ %1,56-ի եւ 1955-ին՝ %1,08-ի։
Հակազդեցութիւններ
Տարիներ անց իսկ հակազդեցութիւնները կը շարունակուին ու կը պատահին նիւթին առնչակից դատական հայցեր։
2012-ին «Միլլիյէթ» թերթին մէջ հրապարակուած հարցազրոյցի մը ընթացքին, Շաբաթ Լեւի հետեւեալ պատասխանը տուած է Միրաճ Զէյնեպ Էօզքարթալի «Կ՚ուզէ՞ք որ պետութիւնը ներողութիւն հայցէ ձեզմէ» հարցումին․
''«Կ՚ուզեմ անշուշտ որ ըսեն, թէ սխալած են. Սակայն ի՞նչ կը փոխուի։ Ինէօնիւ մեզ ազատեց Հիթլերէն, ՈՒնեւորութեան տուրքը ներեցի այսպէսով։ Եթէ մեզ յանձնէր Հիթլերին՝ օճառ պիտի ըլլայինք։ Կեանքը կարելի չէ չափել դրամով։ Ինէօնիւի շնորհիւ ապրեցանք։ Չեմ մոռցած''»
1845 թուական
1845 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 45րդ տարին
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1845 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1845 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1845
Սերօ Խանզադեան
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Գորիս։ Աւարտած է տեղւոյն մանկավարժական ուսումնարանը։ Որոշ շրջան մը աշխատած է որպէս ուսուցիչ, ապա մասնակցած է Համաշխարհային երկրորդ պատերազմին։ Իր վէպերն ու պատմուածքները ամփոփուած են 40-է աւելի հատորներու մէջ ։ Իր գործերը թարգմանուած են բազմաթիւ օտար լեզուներու, իսկ մի քանին վերածուած են ֆիլմերու։
Գլխաւոր Գործերը
Վէպեր՝ «Մեր Գնդի Մարտիկ» (1950), «Մխիթար Սպարապետ» (1978), «Մատեան Եղելութեանց», «Խօսէք Հայաստանի Լեռներ», «Թագուհին Հայոց» (1978), եւ այլն։ Պատմուածքներու ժողովածուներ՝ «Որոտանի կիրճում», «Կարմիր Շուշաններ», «Անձրեւից Յետոյ», եւ այլն։
Գրած է նաեւ «Երեք Տարի 291 Օր» (պատերազմական յուշեր), «Հայրենապատում», ուր ամփոփուած են հայրենի բնակավայրերու մասին հարուստ տեղեկութիւններ ։ Խանզադեանի «Մխիթար Սպարապետ» պատմավէպը՝ Աբովեանի, Րաֆֆիի, Ծերենցի եւ Ստեփան Զօրեանի պատմավէպերուն կողքին, ամբողջ սերունդներ դաստիարակած է հայրենասիրական ջերմ ոգիով։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1915 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1998 մահեր Ստորոգութիւն:Գորիս ծնածներ Ստորոգութիւն:Երեւան մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ Ստորոգութիւն:3 Դեկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:26 Յունիսի մահացածներ
Աւետիս Երէցեան
Աւետիս Երէցեան, Վերապատուելի (1840 կամ 1841, Եվդոկիա, Սեբաստիայի նահանգ - 18 նոյեմբերի, 1895, Կեսարիա), հայ բժիշկ, քարոզիչ, ուսուցիչ։
Ծնած է 1840 կամ 1841 թուականին Սեբաստիոյ նահանգի Եվդոկիա գաւառի կեդրոն՝ Եվդոկիա քաղաքի մէջ։ 1951 թուականին, զրկուելով ծնողներէն, որբ մնացած է։ 1851-55 թուականներուն ուղարկուած է Մարզուան։ Նախնական կրթութիւն ստացած է տեղի վարժարանին մէջ՝ քահանայ պապի մօտ։ 1855-60 (62) թուականներուն (այլ տուեալներով՝ 1848 թ.) ուղարկուած է Կ. Պոլիս եւ (12 տարի) ուսանած է Կ. Պոլսոյ մերձակայ Պեպեք գիւղին մէջ՝ ամերիկացի միսիոնէ, վերապատուելի դոկտոր Սայրուս Համլիի հիմնած ու տնօրինած վարժարանին մէջ։ 1860 (62)-69 թուականներուն գործակցելով ամերիկացի միսիոներու հետ՝ դասախօսութիւններով ու քարոզչութեամբ ճամբորդած է Անատոլիոյ զանազան կողմերը՝ Կեսարիա, Զմիւռնիա, Մանիսա եւ այլուր։ Կեսարիոյ միսիոներ Չարլզ Ֆարնուրթը դոկտոր Համլիէն երկու օգնական խնդրած է ու վերջինս ուղարկած է պատուելի Քերովբէ Եագուպեանին ու քարոզիչ Աւետիս Երէցեանին։ Մի քանի տարի ծառայելով միսիոներներու ձեռքին տակ՝ ուսուցիչութեան պաշտօն վարած է Կեսարիոյ եւ շրջակայ բնակավայրերուն մէջ։ Միաժամանակ երբեմն հանդէս եկած է իբրեւեւ քարոզիչ։
1867 թուականին ամուսնացած է եւ կնոջ հետ տեղափոխուած՝ Զմիւռնիա, եւ երկու տարի աշխատած է Զմիւռնիոյ ամերիկեան միսիոներական դպրոցէն ներս։ 1869 թուականին հեռացած է ամերիկեան միսիոներական կազմակերպութենէն։
1869 թուականին՝ վերադարձած է Կեսարիա, նպատակ ունենալով կնոջն այդտեղ ձգել ու քրոջ հրաւէրով մեկնած ԱՄՆ` բժշկութիւն ուսանելու։ Սակայն շուտով հրաժարած է այդ միտքէն։
1870 թուականին՝ Կեսարիոյ մէջ, իր աշակերտներու խնդրանքով հիմնած է 100-150 անդամ ունեցող «Լուսաւորչեան ընկերութիիւնը», դարձած է անոնց հոգեւոր առաջնորդն ու իւրաքանչիւր Կիրակի քարոզած։ Ընկերութիւնը, Զամպաքճեաններէն վարձած տան մէջ, բացած է աղքատ տղաներու դպրոց, ուր դասաւանդած է Երէցեանը։ Տունը Կիրակի օրերուն ծառայած է որպէս քարոզներ կատարելու լսարան։ Շուտով Օսմանեան կառավարութիւնն ու հայ ազգային կազմակերպութիւնները հալածած են ընկերութիւնն ու փակած։ Աւետիս Երէցեանը եւ ընկերութեան որոշ անդամներ, ձերբակալուած են եւ մի քանի օր տեւած քննութենէ ետք արձակուած։ Որոշ ժամանակ անց Երէցեանը մեկնած է Կ. Պոլիս եւ ընկերութիւնը «Ուսումնասիրաց ընկերութիւն» անուան տակ վերաբանալու կոնդակ ստացած է Մկրտիչ արք. Խրիմեան պատրիարքէն։
1873 թուականին Ուսումնասիրաց ընկերութեան նիւթական օգնութեամբ մեկնած է ԱՄՆ՝ քարոզչութիւն ընելու եւ բժշկութիւն սորվելու։ 1874-77 թուականներուն սորված է Փենսիլվանիոյ համալսարանի (Ֆիլատելֆիա) բժշկական բաժին, ստացած է բժշկի վկայական։ Աւարտաճառը, առ այսօր, պահուած է Փենսիլվանիոյ համալսարանէն ներս։
1877 թուականին վերադարձած է Կ. Պոլիս եւ հաստատուած՝ Պահչէ պաշը թաղամասին մէջ։ Կ. Պոլսոյ մէջ շարունակած է հանդէս գալ որպէս աւետարանական հայերու քարոզիչ եւ կիրակնօրեայ պերճախօս քարոզներ կատարելով՝ հոգիներու փրկութեան կամ դաւանափոխութեան համար։ Միաժամանակ աշխատած է որպէս բժիշկ եւ անձնուիրաբար բուժած՝ մարմնային հիւանդութիւններով տառապող, տարբեր ազգերու պատկանող ու տարբեր կրօններ դաւանող համաքաղաքացիներուն։
Չնայած չարախօսութիւններուն, զրպարտանքներուն ու հալածանքներուն՝ ընկերութիւնն արագօրէն զարգացած ու տարածուած է։ Խոլերայի համաճարակի ժամանակ գերմարդկային ջանքեր գորշադրելով՝ քաղաքը փրկած է կործանումէ, որուն համար արժանացած է պատուանշանի, որ երբեք չի կրած։
1883 թուականին կրկին ձերբակալուած է եւ ուղարկուած՝ Անքարա քաղաքի բանտը։ Բանտէն ներս նահանգապետի հարցաքննութենէն յետոյ ազատ արձակուած է։ Անքարայի մէջ ծանօթացած է եւրոպական երկրներու հիւպատոսներու հետ, որոնք անոր հորդորած են մնալ այդտեղ 200 ոսկի տարեթոշակով։ Սակայն մերժած է անոնց եւ տեղափոխուածէ Կեսարիա՝ ծառայելով 84 ոսկի տարեթոշակով։
1887 թուականին Ուսումնասիրաց ընկերութեան անդամներու թիւը հասած է 500-ի եւ այն վերածուած է աղանդի, որ իրեն կոչած է Լուսաւորչականութիւն, մինչդեռ ուրիշներու կողմէն կոչուած է Աւետիսականութիւն։ Աղանդը նաեւ աղջիկներու ու տղաներու դպրոցներ բացած է։
Բժիշկ-քարոզիչը՝ իր պարզակեաց, ազատամիտ, ողորմասէր ու հեզահամբոյր նկարագրով մեծ ազդոցութիւն ունեցած է կեսարացիներու բարոյական կեանքի վրայ, անձնապէս կիրառելով իր նշանաբանը՝ «Վաճառական ըլլալով դրամ վաստակելէն, ազգի բարոյականը բարձրացնելով, հոգիները շահիլը նախամեծար է»։
1895 թուականին Փոքր Հայքի մէջ տեղի են ունեցել խլրտումներ եւ Օսմանեան կասրութեան համար հայերը կասկածելի դարձուցած են։ 1895 թուականի Նոյեմբերին՝ տեղի ունեցած Կեսարիոյ հայկական ջարդերու ժամանակ, մասնակցած է ինքնապաշտպանական մարտերուն եւ փրկած շատերու կեանքը։ 1895 թուականի Նոյեմբեր 18-ին շարունակուող ջարդի ժամանակ, թուրք խուժանը հրդեհած է բժշկին տունը ու 55-ամեայ բժիշկն իր կնոջ, 20-ամեայ որդիին ու աներորդիի հետ նահատակուած է։ 1896 թուականի Յունուարին, անոր մասունքները թաղուած են Կեսարիոյ Ս․ Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ բակին մէջ։
Աւետիս Երէցեանի ճոխ գրադարանն ու տպագրելու ենթակայ մեծ քանակութեամբ (8-10 հատոր) կրօնական քարոզները, բժշկական ու գիտական ձեռագրերն ամբողջութեամբ հրոյ ճարակ դարձուցած են՝ 1895 թուականի Նոյեմբեր 18-ին։
Աւետիս Երէցեանի գործը «ԻնՃիլ Ճէմիէթ»-ի («Աւետարանի միութիւն») անուան տակ Կեսարիոյ մէջ շարունակուած է մինչեւ 1915 թուական։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Եվդոկիա ծնածներ Ստորոգութիւն:18 Նոյեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:1895 մահեր Ստորոգութիւն:Կեսարիա մահացածներ
Վերլուծական Փիլիսոփայութիւն
Վերլուծական փիլիսոփայութիւն. փիլիսոփայական հետազօտութիւններու ժամանակակից ուղղութիւն մը, որ փիլիսոփայութեան խնդիրը կը համարէ լեզուի վերլուծութիւնը, այսինքն՝ լեզուական արտայայտութիւններու իմաստի ճշգրիտ ըլլալը եւ լեզուական ձեւերու մէջ արտայայտուած մտածողութեան տրամաբանական կառուցուածքի հստակացումը: Վերլուծական փիլիսոփայութիւնը կը գտնէ, որ աւանդական փիլիսոփայութեան հարցերը, ճանաչողութեան ընթացքին ծագող իմացաբանական դժուարութիւնները եւ տրամաբանական հակասութիւնները (մասնաւորապէս տարաբանութիւնները (paradox)) լեզուի ոչ ճշգրտութեան եւ տրամաբանական կառուցուածքի անյստակութեան հետեւանք են: Գոյութիւն ունի վերլուծական փիլիսոփայութեան երկու տարատեսակութիւն:
Տրամաբանական Վերլուծութիւն
Տրամաբանական վերլուծութեան փիլիսոփայութիւնը լեզուի վերլուծութեան համար էականօրէն կ'օգտագործէ ժամանակակից տրամաբանութեան միջոցները՝ տրամաբանական ճշգրտութեան տիպարին համապատասխանող իտէալական լեզուների կառուցումը, որոնց մէջ կ'ապահովէ մտքի լեզուական արտայայտութեան եւ անոր տրամաբանական կառուցուածքի համընկնումը այս ծրագրի համար իբրեւ նախատիպ կը ծառայէ թուաբանական կշռադատութիւններու ճշգրիտ ըլլալը տրամաբանական եղանակով ձեւականացուած լեզուներու կառուցման միջոցով: Այս ծրագիրը, որ մշակած էին Պ․ Ռասեչը եւ Լ․ Վիդկընշթայնը, որդեգրած են նէո-դրականութիւնը (Ռ․ Գառնըբ, Հ․ Ֆայկլըն) եւ նէո-ձեռներիցութիւն (Ու․ Քուայն, Ն․ Կուտմըն):
Լեզուաբանական Վերլուծութիւն
Լեզուաբանական վերլուծութեան փիլիսոփայութիւնը (լեզուաբանական փիլիսոփայութիւն, սովորական լեզուի վերլուծութեան փիլիսոփայութիւն) կը մերժէ ձեւական տրամաբանական արհեստական լեզուներու համապատասխանութիւնը վերլուծութեան խնդիրներուն եւ ուշադրութիւնը կը փոխադրէ բնական լեզուներու վրայ, որովհետեւ անոնց մէջ կ'իրականանայ ճանաչողութիւնը, անոնց մէջ կ'ամրագրուին անոր արդիւնքները: Ուստի իմացաբանական-տրամաբանական հարցերու առաջացումը վերլուծական փիլիսոփայութեան այս տարատեսակութիւնը կը կապէ լեզուական մակարդակներու առանձնայատկութիւններու եւ լեզուներու իմաստաբանական տարբերութիւններու հետ: Լեզուական արտայայտութիւններու իմաստի ճշգրիտ ըլլալը նկատի կ'առնուին անոնց գործածութիւնները կենդանի խօսքով:
Յաւելեալ
Վերլուծութեան ոլորտի մէջ կը ներգրաւուին ճանաչողութեան նաեւ այնպիսի բնագաւառներ (աշխարհայեացք, բարոյագիտութիւն, գեղագիտութիւն), որոնք չունին ճշգրիտ գիտութիւններու տիպարով համակարգուած տեսական կառուցուածք: Լեզուաբանական փիլիսոփայութիւնը տարածք գտած է գլխաւորապէս Անգլիայի մէջ, Լ․ Վիդկընշթայնի ուշ աշխատութիւններու ազդեցութեամբ (Ճ․ Ռայլ, Ճ․ Օսթըն, Պ․ Ադրոսըն): Ամբողջութեամբ վերցուած վերլուծական փիլիսոփայութենէն, մերժելով վերացական բնազանցական մտածելակերպը, փիլիսոփայութիւնը կը յանգեցնէ լեզուատրամաբանական եւ մեթոտաբանական հետազօտութիւններու:
Ստորոգութիւն:Փիլիսոփայութիւն
Փալմիրա
Փալմիրա, (Παλμύρα) արամերէն՝ Թատմոր (արմաւենիներու քաղաք), հին դարերու ամենահարուստ քաղաքներէն մէկը։ Արմաւուտը (Փալմիրան, Թատմորը) հիմնած է Միտաննիի արքայ Կիրտան Ք.Ա. 1500-ին: Կը գտնուի Սուրիական անապատի ովասիսներէն մէկուն՝ Դամասկոսի եւ Եփրատի միջեւ (Դամասկոսէն 240 Քմ. եւ Եփրատէն 140 Քմ. հիւսիս-արեւելք)։
Իբրեւ Սուրիական անապատը կտրող կարաւաններու հանգիստի գօտի՝ Փալմիրա անուանուած է «անապատի հարսնցու»: Փալմիրայի թագաւորութեան ամէնէն նշանաւոր կառավարիչը եղած է Զենոպիա թագուհին։ Ներկայիս Փալմիրային տեղ սուրիական անապատն է, ուր կը գտնուին հսկայ կառոյցներու աւերակներ, որոնք Հին հռոմէական ճարտարապետութեան լաւագոյն օրինակներն են եւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի կողմէն ներառուած են Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ։ Հին քաղաքին գլխաւոր փողոցին տարածքին կ'երկարին սիւներ եւ կամարներ: Ամէնէն նշանաւոր կառոյցներէն են Բելի տաճարը (Ա.դար), Պաալշամինի տաճարը (Բ. դար), Ակորա (Գ. դար) հասարակական կեդրոնով թատրոնը եւ կարաւաններու իջեւանատունը։ Մայիս 2015-ին, երբ Փալմիրան կը գրաւուի Իրաք ի եւ Լեւանտի իսլամական պետութեան ահաբեկչական կազմակերպութեան կողմէ, մեծ թիւով կառոյցներ եւ յուշարձաններ կը թալանուին ու կ'ոչնչացուին։ Ներկայիս քաղաքը ամբողջական ոչնչացման սպառնալիքին տակ է։ Փալմիրայի անունով կոչուած են ԱՄՆ-ի քանի մը քաղաքներ։ Սեն Փեթերսպուրկը անուանած են հիւսիսային, իսկ Օտեսան՝ հարաւային Փալմիրա:
Պատմութիւն
Արմաւուտը (Փալմիրա, Թատմոր) հիմնած է Միտաննիի արքայ Քիրտան Ք.Ա.1500-ին։ Նաբուգոդոնոսոր Բ. արքան Երուսաղէմի վրայ յարձակելու ատեն աւերած է զայն։ Շնորհիւ աշխարհագրական լաւ դիրքին՝ անիկա կրկին վերաշինուած է եւ դարձած կարաւաններու իջեւանատեղի։ Հռոմէացիները պարթեւներուն հետ պատերազմի ատեն (Ք.Ե. 41) փորձած են գրաւել Փալմիրան, բայց անօգուտ։ Տրայանոսի կառավարման շրջանին անիկա ամբողջութեամբ աւերուած է հռոմէական զօրքերուն կողմէ, սակայն Հատրիանոս վերականգնած է զայն՝ անուանելով Ատրիանապոլիս։ Քարաքալլայի օրով (շուրջ 212) Փալմիրան հռչակուած է հռոմէական գաղութ եւ սենաթոր Սեպթիմիուս Օտենաթին հսկողութեան յանձնուած է։ Հռոմի դէմ հերթական ապստամբութեան ատեն վերջինս սպաննուած է Ռուֆին անունով մէկու մը կողմէ։
Հռոմի կայսր Աւրելիանոս, որոշելով կոտրել թագուհիին հպարտութիւնը, 273-ին կը ստիպէ Փալմիրան իրեն ենթարկել։ Աւրելիանոս գերի կը բռնէ Զենոպիան. մայրաքաղաքը կը պարպուի եւ կը դառնայ Հռոմէական կայսրութեան մէկ մասը։ Հետագային Դիոկղետիանոս, ապա Հուստինիանոս կը փորձեն վերականգնել աւերուած քաղաքը, սակայն նախկին փառքը չի վերականգնիր։ Փալմիրան 744-ին կ'աւերուի արաբներուն կողմէ՝ հետագային դառնալով փոքրիկ բնակավայր մը։
Յուշարձաններու ոչնչացում
2012-էն ի վեր՝ Սուրիոյ տարածքին կատարուող ռազմական գործողութիւններուն պատճառով, Փալմիրայէն կը տեղափոխուին հարիւրաւոր յուշարձաններ, սակայն անոնցմէ ոչ բոլորը կարելի կ'ըլլայ տեղափոխել։ Վտանգը մեծ էր, ահաբեկիչները կրնային ոչնչացնել պատմաճարտարապետական յուշարձանները, ինչպէս որ ըրած էին Իրաքի որոշ շրջաններու մէջ: Ահաբեկիչները կը սկսին ոչնչացնել մշակութային արժէքները: 27 Յուլիսին կը վերացնեն Ալաթ առիւծին արձանը, 23 Օգոստոսին կը պայթեցնեն Պաալշամինի տաճարը: Ահաբեկիչները կը գլխատեն Փալմիրայի պահապանը՝ 82-ամեայ հնագէտ Դոկտ. Խալետ ալ-Ասաատը։ 30 Օգոստոս 2015-ին իսլամները կը փորձեն պայթեցնել Բելի տաճարը՝ աւերելով զայն: Արբանեակային լուսանկարները կը հաստատեն այդ փաստը։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն կը դատապարտէ բարբարոսական այդ արարքը։ 4 Սեպտեմբերին կ'ոչնչացնեն լաւ պահպանուած երեք դամբարաններ, որոնք ստեղծուած էին հռոմէական շրջանին: Մասնագէտներ կ'ենթադրեն, թէ ահաբեկիչները կ'ոչնչացնեն ինչ որ չեն կրնար վաճառել։ 5 Հոկտեմբեր 2015-ին ահաբեկիչները կը պայթեցնեն հին հռոմէական շրջանի յաղթակամարը, որ հին Սուրիոյի եւ Փալմիրայի խորհրդանիշն էր: 27 Մարտ 2016-ին սուրիական բանակին զօրամասերը կը գրաւեն Փալմիրա քաղաքը, պատմական վայրերն ու շրջակայ բարձունքները։
Խաչատուր Աբովեանի Յուշարձան (Երեւան, Քանաքեռ)
Խաչատուր Աբովեանի Յուշաձան կը գտնուի Երեւանի քանաքեռ թաղամասին մէջ, Խաչատուր Աբովեանի տուն-թանգարանին մօտ, տեղադրուած է 1933 թուականին դէպի Աբովեանի փողոցին, եւ ետքը մի քանի անգամ ալ տեղափոխուած է։ Ներկայ վայրին մէջ տեղափոխուած է 1964 Սեպտեմբերին: Ներփակ է Երեւանի Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակույթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։
Տուեալներ
Յուշարձանը կառուցուած է պրոնզ է եւ գրանիտ է։ Երեւանի Խաչատուր Աբովեանի երկու յուշարձաններեն առաջինն է։ Երկրորդը կը գտնուի Կենտրոնի՝ Աբովեան փոքր անտառի մէջ։
Գաղափար եւ հանգանակութիւն
1908 թուականին նշուած էր Խաչատուր Աբովեանի 60-րդ մահուան ամեակը, եւ խումբ մը Հայ գրողներ առաջարկեցին կառուցել անոր յուշարձանը։ Սակայն պետութիւնէ արգիլուեցաւ, որովհետեւ Հայաստանի պայմանները այդպիսի ազգային-հայրենասիրական ձեռնարկումի մը իրականացումը մեծ դժուարութիւններու պիտի ենթարկէր։ Իշխանութիւնը թոյլ չէր տար իր տիրապետութեան գտնուող փոքր ազգերուն իրենց գործիչներուն յուշարձանները կառուցել քաղաքին հրապարակներուն մէջ։ Ժողովուրդին եւ հասարակական կարծիքին ճնշման տակ գտնուող Կովկասի փոխարքայութիւնը մեծ դժուարութեամբ համաձայնութիւն մը գտաւ որպէսզի Հայերուն թոյլ տան յուշարձան շինելու Երեւանի մէջ, բայց բոլորը ենթադրեցին թէ յուշարձանը պիտի չիրականանայ, որովհետեւ մեծ ծախսեր կը պահանջէր։
Աբովեան յուշարձանի կառուցման գործը, ստանձնած էր Բաքուի Հայոց կուլտուրական միութիւնը որ 1908 թուականին իր ժողովներէն մէկուն որոշումն էր գրաւել բոլոր գործիչներուն։ Ալեքսանդր Շիրուանզադէն, Հովհաննես Թումանեանը, Գեւորգ Բաշինջաղեանը յօդուածներուն մէջէն կանչ կ'ուտային բոլորին մասնակցելու այդ համաժողովրդական ձեռնարկին։ 1908 թուականին, Սեպտեմբեր 14-ին որոշուեցաւ Աբովեանի յուշարձանը կ'անգնեցնել Երեւանի հրապարակներուն մէջ յայտարարելով մրցում, 1-ին մրցանակ՝ 500 ռուբլի, 2-րդ մրցանակ՝ 300 ռուբլի, 3-րդ՝ 100 ռուբլի։ Յուշարձանը կ'անգնեցնելու համար անպայման պէտք է 12 հազար ռուբլի, որը պիտի հաւաքուի համերգներ կազմակերպելով։
Սակայն 1908-1909 թուականին հանգականութիւնը շատ կամաց կընթանար։ Երկու տարի միայն հաւաքեցին 2000 ռուբլի։ Ետքը, նկատուեցաւ թէ, սկիզբը նախատեսուած 12000 ռուբլին շատ քիչ էր, եւ ամէնէն առնուազն պէտք ունին 18000 ռուբլիի։ Արձանը շինելու համար, համերգներ կազմակերպուեցաւ Թիֆլիսի, Երեւանի, Բանթումի, Մոսկուայի եւ Սանկտ Պետէրբուրգի մէջ։
Բաքուի Հայոց կուլտուրական միութիւնը պաշտօնական նամակներով կը դիմէր տարբեր երկիրներու մէջ ապրող վեց յայտնի քանդակագործներուն՝ Միքայել Միքայելեանին (Թիֆլիս), Անդրէաս Տեր-Մարուքեանին (Փարիզ), Հայկ Բատիկեանին (Բոստօն), Յակոբ Արապեանին (Կ.Պոլիս), օրիորդ Ե. Ռուզան-Մուրացանին (գրող Մուրացանի դուստրը) (Բեռլին) եւ Յակոբ Գիւրջեանին (Փարիզ)` հրաւիրելով մասնակցելու յուշարձանի մրցոյթին։
Մրցոյթ
Վեց քանդակագործներնալ մասնակցեցան մրցումին եւ ներկայացուցին 8 նախագիծ, եւ Անդրէաս Տեր-Մարուքեանի եւ Յակոբ Գիւրջեանի ուշադրութիւնը արժանացաւ: Ժիւրին ընդունեց Տեր-Մարուքեանի երկրորդ նախագիծը եւ հրամայեց քանդակագործին արձանը պատրաստել պրոնզէ, նկատի առնելով դիտողութիւները: Անդրէաս Տեր-Մարուքեանի նախագիծը կ'ուղարկուի Պետէրբուրգի գեղարուեստի ակադէմիայ՝ հաստատման: Միութեան խնդրանքով Երեւանի քաղաքային դուման 1911 թուականին Յունիսին նկատի կ'առն է յուշարձանի կառուցման հարցը եւ կը որոշէ անոր համար տեղ յատկացնել քաղաքային կամ Անգլիական այգիի մուտքին մօտ: Նոյն թուականին Տեր-Մարուքեանը կարճ ժամանակով Փարիզէն կուգայ Երեւան, վերջնականապէս ճշտելու յուշարձանը կանգնեցնելու տեղը, կ'երթայ Քանաքեռ, կը մնայ Աբովեանի ապրած հնամեայ տունը, կը զրուցէ անոր շառաւիղներու հետ, կը դիտէ եւ կ'ուսամնասիրէ Աբովեանի դիմանկարները, եւ կը հաւաքէ լուսանկարներ Աբովեանի ժառանգորդներէն:
Արձանը քանդակելու աշխատանքներ
Արձանի քանդակագործման կազմումին վրայ, Անդրէաս Տեր-Մարուքեան, կ'աշխատի 3 տարի, 1910-1913 թուական, Փարիզէն ձուլել պրոնզ: Աբովեանի արձանի հետ ան կը պատրաստէ նաեւ պատուանդանի բարձրաքանդակները՝ դպրոցական հասակի մի պատանի՝ նստած դիրքով (գիրքը՝ ծունկերուն վրայ) կընթերցէ ու աղջիկ մը, կանգնած՝ ձեռքին ծաղկեփունջ, թիկունքով դէպի դիտողը, կը կարդայ պատուանդանի վրայ գրուած «Խաչատուր Աբովեան» բառերը։ Արձանը 2 մէտր 20 սանտիմէտր բարձրութիւն է։
Աբովեանի յուշարձանը ժամանակի հասարակութիւնը չտեսաւ։ Արձանը մի քանի տարի մնաց Փարիզի ձուլարանի մէջ, քանի որ հանգանակութեամբ հաւաքուած գումարը բաւարար չէր վճարելու անոր ծախսէրը եւ գործարանատէրը արձանը բաց չէր ձգեր։ 1913-ին Ա. Տեր-Մարուքեանը կրկին կը վերադառնայ Երեւան եւ կը զբաղուի արձանի եւ տեղի շինարարութեան հարցերով։ Ան իր միջոցներով փորել կ'ուտայ յուշարձանի տեղը եւ տախտակներով կը ցանկապատէ՝ յոյս ունենալով, որ հանգանակութեամբ հաւաքուող գումարով եւ հարուստներու առատաձեռնութեամբ կարողութիւնը կ'ունենայ վճարելու ծախսէրը եւ արձանը Փարիզէն տեղափոխել Երեւան։
Սակայն անհրաժեշտ գումարը չի հանգանակուիր։ Չկարողանալով ունենալ նմանօրինակ վերաբերմունք՝ Անդրէաս Տեր-Մարուքեանը շուտով իր ընտանիքին հետ կը վերադառնայ Փարիզ։ Ապրուստի միջոցներ չունենալու պատճառով, թօքախտով հիւանդ քանդակագործը կարողութիւնը չունէր լուրջ բուժում ստանալ։ Ան իր ընտանիքին հետ երբեմն կիսաքաղց օրեր կ'անցնէր։ Անոր վիճակը աւելի կը վատանայ, երբ կը լսէ, որ Աբովեանի արձանի գործարանատէրը 4 տարի համբերատար սպասելէ յետոյ որոշածէ նետել արձանը եւ անոր պրոնզը ծախել։ Հիւանդ քանդակագործը ծանր վիճակով կ'անցնի գործարանատիրոջ մօտ, կը խնդրէ աւելի սպասել, մինչեւ որ Հայաստանին հասնի հանգանակութեան համար հաւաքուող նոր գումարներ։ Եւ շուտով հիւանդ եւ անօգնական Անդրէաս Տեր-Մարուքեանը կը մահուան ։
Արձանի տեղափոխումը
1920-ական թուականներու սկիզբներուն Հայաստանի նորաստեղծ կառաւարութիւնը Փարիզ կը փոխանցէ անհրաժեշտ գումարը եւ կը գնէ Աբովեանի արձանը, պատուանդանի քանդակագործական կոմպոզիցիան, Ալիշանի եւ մի քանի բարձրաքանդակ, որոնք 1925-ի փետրուարի 27-ին Փարիզէն ուղարկուած են Երեւան ։ Արձանի փաստաթղթերը կը հասնին Երեւան, իսկ արձանով եկած սնտուկը ճանապարհին կանյայտնուի։ Սարգիս Լուկաշինի միջամտութեամբ կը պարզուի որ Բաթումի նաւահանգիստը տեսնելով, որ երկար ժամանակ սնտուկը պահանջող չկայ, այն զգուշորէն կը բանան ենթադրելով, որ այդ եւրոպացի յեղափոխականի արձաննէ եւ թէ այն նուեր կ'ուղարկեն Վրաստանին, ու կը տեղադրեն քաղաքի կենտրոնական հրապարակին մէջ ։
1933-ի Յուլիս 6-ին Երեւանի մէջ, «Մոսկուայ» կինոթատրոնի եւ «Երեւան» հիւրանոցի միջեւ գտնուող Աբովեանի անուան հրապարակի մէջ (ներկայիս՝ Շառլ Ազնաւուրի անուան) տեղի կ'ունենայ արձանի բացումը։ Խօսք կ'ըսեն Տ. Մուշեղեանը, գրող Ստեփան Զորեանը, Հայաստանի գրողներու միութեան նախագահ Եղիայ Չուբարը։
Արձանի շեղումները Երեւանի մէջ
1950 թուականին, Աբովեան փողոցի վերակառուցման ժամանակ արձանը կը տեղահանւուի եւ կը դրուի Կրկէսի մօտ, նախկին կը դրուի երկաթգծի կայարանի դիմաց։ Քանդակագործներ Արշամ Շահինեանը եւ Խաչատուր Իսկանդարեանը 1953-ին կերպարուեստագէտների հարցը կ'արծարծեն եւ Աբովեանի արձանը կը որոշեն տեղափոխել արժանաւայել վայր մը։ Որոշ ժամանակ մը ետք արձանը կը յայտնւուի Ծիծեռնակաբերդի բլուրի վրայ, սակայն մարդիկ այդ մէկը չեն տեսներ։
1957 թուականին, կերպարուեստագէտներու յաջորդ ժողովին, դարձեալ նոյն քանդակագործները հարցը կ'առաջանորդեն եւ կը որոշեն արձանը բերել աւելի տեսանելի վայր։ Արշամ Շահինեանը կը լուսանկարէ արձանը եւ կը դիմէ ՀԿԿ Կենտկոմի մշակութային հարցերով պատասխանատուին, եւ անկէ յետոյ արձանը կը տեղադրւուի Աբովեանի անուան զբոսայգին մէջ՝ Մանկական երկաթուղու տարածքում, թունելների մօտ։
1964 թուականին սեպտեմբերի 14-21-ին Հայաստանի կայանալիք Էստօնիայի գրականութեան եւ արուեստին նուիրուած շաբաթուայ կապակցութեամբ, սեպտեմբերի 10-ին այլ միջոցառումներէ ետք, Աբովեանի արձանը կը տեղափոխւուի հայ մեծ լուսաւորչի տուն-թանգարանի մօտ, որտեղ սեպտեմբերի 20-կը բացուի նաեւ էստօնացի եւ հայ ժողւուրդներու բարեկամութեանը նուիրուած աղբիւր-յուշարձանը (ճարտարապետ՝ Ռաֆայել Իսրայելեան, քանդակագործ՝ Արայ Յարութիւնեան)։
Բաց հարցեր
Մի քանի հարցեր բաց կը մնան։ Անյատ է՝
Ծանօթագրութիուններ
Ստորոգութիւն:Երեւանի Յուշարձաններ Ստորոգութիւն:Հայաստանի յուշարձաններ
Եղիշէ Փափանեան
Եղիշէ Փափանեան (Փափանէսեան) (1875 (1877), Կարին – 1915, Մելիտինէ), դեղագործ, բժիշկ։