cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սեն Ժոզեֆ Համալսարան
Պատմութիւն
1933-էն ի վեր, բազմաճիւղ դարմանատուն մը՝ ներքին բժշկութեան, գործողութեան, ակնաբուժութեան, գլխու բժշկութեան եւ հոգեբուժութեան կը գործէ Օթել Տիոյի կից:
1896-էն ի վեր Մայրանոց մը, իր յարակից բոլոր մասերով՝ մաս կը կազմէ համալսարանին:
1913-ին, համալսարանին նախաձեռնութեամբ հաստատուած է կատաղութեան դէմ պայքարելու կաճառ մը:
1919-էն ի վեր, Քիմիաբանական եւ Մանրէաբանական զոյգ կաճառներ կը գործեն համալսարանին հովանիին տակ՝ շնորհիւ Լիբանանի կառավարութեան հետ կնքուած համաձայնութեան:
Նոյեմբեր 1920-ին հաստատուած է, դարձեալ այս համալսարանին մէջ՝ Ատամնաբուժական Դպրոցը:
Հոկտեմբեր 1922-ին բացուած է Մանկաբարձութեան դպրոցը, իբրեւ յարակից մաս Մայրանոցին:
1925-ին, Ֆրանսական իշխանութեան օրով, Օթել Տիոյի շրջափակին մէջ կը կառուցուի քաղցկեղի եւ այլ հիւանդութիւններու դէմ բնագիտական միջոցներով (ճառագայթ, եւ այլն) պայքարելու մասնայատուկ բաժինը, ուր համալսարանական ուսանողները մինչեւ օրս կը կատարեն նոյն ճիւղերուն վերաբերեալ ախտաճանաչման իրենց փորձերը:
1929-էն ի վեր ուսանողները կ'այցելեն Մայրանոցը եւ կը քննեն նորածինները:
1932-1940 Ընկերային Առողջապահութեան ձրի բուժարան մը գործի լծուելով, աշխատած է համախմբել թոքախտի դէմ պայքարելու կոչուած ճիգերը:
9-13 Մայիս 1938-ին Ֆրանսական Բժշկական Համալսարանին մէջ կայացած է բժշկական համագումարը, որ մեծ արձագանգ գտած է Միջին Արեւելք ի մէջ: Այդ համագումարին տրուած դասախօսութիւնները հրատարակուած են «Մասօն» գրատան կողմէ, երկու հատորներով:
1939-1945-ի պատերազմին, դասաւանդութիւնները շարունակուած են բնական ընթացքով: Միայն մէկ անգամ, 1941-ին, պատերազմական վիճակը պատճառ դարձած է, որ տարեվերջի քննութիւնները որոշեալ թուականէն առաջ տեղի ունենան:
1942-ին, հաստատուած է Հիւանդապահութեան Դպրոցը, որ այժմ կը գտնուի համալսարանին պարտէզին մօտ, Տամաս պողոտային վրայ:
Գաղթական հայերու համար հիմնուած ձրի դարմանատունը՝ 1944-ին փոխադրուած է Պուրճ Համուտ: Մեծ թիւով հիւանդներ դարմանուած են հոն, ուր բժշկական ուսանողներն ալ փորձառութիւն ձեռք կը ձգեն եւ աւելի կը հմտանան քան հիւանդանոցներու ասպասարկութիւններուն մէջ:
Համալսարանը տարիներու ընթացքին սովորութիւն ունէր հրատարակելու բժշկական տարեգիրքեր, որոնք պատերազմին հետեւանքով կ'ընդհատուին:
1950-ական թուականներուն անոնք լոյս կը տեսնէին՝ «Միջին Արեւելքի Բժշկական Հանդէս» անունով:
Արեւմտեան Հայաստան
Արեւմտեան Հայաստան, պատմական Հայաստանի արեւմտեան մասի պայմանական անուանում։ 387 թուականին Բիւզանդիոնի եւ Պարսկաստանի միջեւ Մեծ Հայքի բաժանման արդիւնքով առանձնացած ու Բիւզանդիոնին անցած հայկական տարածք։
Օսմանեան Տիրապետութիւն
1555 թուականին Ամասիոյ պայմանագիրով Արեւմտեան Հայաստանը ինկած է օսմանեան Թուրքիոյ գերշիխանութեան տակ։
1514 թուականին Չալտըրանի մէջ Իրանի նկատմամբ տարած յաղթանակէն ետք օսմանեան թուրքերը ջանացած են փոխել Արեւմտեան Հայաստանի նախնական դիմագիծը՝ անոր տարածքին բնակեցնելով քիւրտ աշիրեթներու, թէեւ Արեւմտեան Հայաստանի մեծ մասը ընդգրկող էյալեթը պաշտօնապէս կոչուած է Էրմանիստան։
Օսմանեան տիրապետութեան հաստատումէն ետք Արեւմտեան Հայաստանէն դէպի Կոստանդնուպոլիս ներհոսած են հայ վաճառականական եւ արհեստաւորական դասերու ներկայացուցիչներ, մտաւորականներ։ Ատոր նպաստած են Կոստանդնուպոլսոյ հայոց պատիրարքութեան հիմնումը (1461) եւ հայերուն տրամադրուող առանձնաշնորհումները, որոնց շնորհիւ յառաջացած է չելեպիական, ապա՝ ամիրայական դասը։
Ամասիոյ պայմանագիրի կնքումէն քիչ ետք վերսկսուած ռազմական գործողութիւնները երկու բռնապետութիւններու միջեւ փոփոխական յաջողութիւններով շարունակուած են մինչեւ Կարս–Շիրինի պայմանագիրը (1639), որ իրենց միջեւ սահմանագիծ հաստատած է Ջաւախքի լեռները, Ախուրեան գետը (մինչեւ Արաքսի հետ միացման վայրը), Հայկական Պարը, Վասպուրականի լեռները եւ Զաղրոսի լեռնաշղթան։ Արեւմտեան Հայաստանի տարածքը բաշնուած է Էրզրումի, Կարսի, Վանի, Պայազիտի, Չըլդըլրի, Տիարպեքիրի եւ Սեբաստիոյ փաշայութիւններու միջեւ, ուր իրենց գոյութիւնը կարողացած էին պահպանել Սասնոյ, Սաւուրի, Ճապաղջուրի, Մանազկերտի, Իսեանի, Խնուսի, Տուժկի կիսաանկախ հայկական համայնքները։ Հակառակ երկարատեւ պատերազմներուն, բռնի եւ կամաւոր արտագաղթերուն, քրտական աշիրեթներու վերաբնակեցման՝ ընդհուպ մինչեւ 19–րդ դար Արեւմտեան Հայաստանի բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը հայեր էին։
1897 թուականին արդէն Արեւմտեան Հայաստանը բաժնուած էր Վանի, Էրզրումի, Սեբաստիոյ (Սվազ), Պիթլիսի, Տիարպեքիրի, Խարբերդի, Տրապիզոնի վիլայէթներու, որոնք չնչին փոփոխութիւններով յարատեւեցին մինչեւ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմը։
19-րդ Դար
Իրադրութիւնը Արեւմտեան Հայաստանին մէջ կտրուկ փոփոխութիւններ է կրած 19-րդ դարուն։ Մէկ կողմէ՝ օսմանեան բռնապետական լուծին դէմ բռնկած ազգային–ազատագրական յուժկու շարժումը Պալքաններու մէջ եւ 19-րդ դարու ռուս–թրքական պատերազմները, ազգային ինքնագիտակցութեան զարթօնքը եւ օսմանեան դժնդակ տիրապետութիւնը թօթափելու ձգտումը, միւս կողմէ՝ ատոր հակազդելու թրքական կառավարութեան ջանքերը վատթարացուցած են արեւմտահայութեան կացութիւնը։ 1828-1829 թուականին ռուս–թրքական պատերազմը եզրափակած Ատրիանապոլսոյ հաշտութեան պայմանագիրով (1829) Ախալցխայի եւ Ախալքալաքի գաւառները անցած են ռուսական տիրապետութեան տակ, եւ ռուսական զօրքերու գրաւուած Արեւմտեան Հայաստանի տարածքէն շուրջ 90 հազար հայեր գաղթած են Արեւելեան Հայաստան, որուն հետեւանքով Արեւմտեան Հայաստանը տնտեսական անկում ապրած է, յօգուտ իսլամադաւան տարրի փոխուած է իր ժողովրադագրական պատկերը։
1820-1830-ական թուականներուն Ոսմանեան Կայսրութեան մէջ ստեղծուած ծանր կացութիւնը կառավարող վերանախաւի յառաջադիմականօրէն տրամադրուած տարրերուն հարկադրած է քայլեր ձեռնարկել վարչակարգի եւրոպականացման ուղղութեամբ։ 1839 թուականին Թանզիմաթի առաջին ակտով (Գիւլհանէի հաթթը շերիֆ) նախատեսուած է, անկախ կրօնական պատկանելիութենէն, բոլոր հպատակներու անձի, ունեցուածքի, պատիւի անձեռնմխելիութիւն, հարկերու գանձման կապալային համակարգի վերացում եւ հարկերու կարգաւորում, դրամական վարչութեան, դատավարութեան բարելաւում եւ այլն։ Սակայն, հանդիպելով իսլամական հետադիմական շրջաններու կատաղի դիմադրութեան, այդ բարեփոխումները մնացած են թուղթի վրայ։ Ղրիմի պատերազմի ժամանակաշրջանին յառաջացած ճգնաժամային նոր կացութիւնը, Անգլիոյ, Ֆրանսայի ու Աւստրիոյ գործադրած ճնշումը սուլթանական կառավարութեան ստիպած են 18 Փետրուար 1856–ին հրապարակել Հաթթը հումայունը, որ, կրկնելով հանդերձ Հաթթը շերիֆը, լրացուցիչ իրաւունքներ կը վերապահէր քրիստոնեաներուն։ Սակայն հետագայ հողային, վարչական եւ միւս օրէնքերը ոչ մէկ փոփոխութիւն չեն մտցուցած Արեւմտեան Հայաստանի հասարակական–տնտեսական վիճակի մէջ։
Արեւմտահայերու կեանքին մէջ կարեւոր իրադարձութիւնն էր Ազգային Սահմանադրութեան (1860) ստեղծումը, որ կոչուած էր կարգաւորելու եւ վարելու արեւմտահայերու կրօնական, կրթական, հասարակական կեանքը։
1583 թուական
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1583 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1583 մահեր
Արեւմտեան Հայաստան
Ազատագրական Պայքար
Ի հակադրութեան սուլթանական կառավարութեան՝ արեւմտահայերու նկատմամբ կիրառած վայրագ բռնութիւններու, սկզբնաւորուած է ֆետայական շարժումը՝ որպէս ազգային–ազատագրական պայքարի իւրատեսակ ձեւ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ։ 1890 – ական թուականներէն արեւմտահայութեան ազգային–ազատագրական պայքարը ղեկավարած են նորաստեղծ ազգային – քաղաքական կուսակցութիւնները (Արմենական, Հնչակեան եւ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն)։ Բայց գործողութիւններու անհամաձայնութիւնը, ներկուսակցական եւ միջկուսակցական երբեմն բուռն պայքարը, արեւմտահայութեան շերտընդմէջ բնակեցուածութիւնը իսլամներու հետ, որոնց թիւը երթալով կ'աւելնար Եւրոպայէն արտաքսուած մուհաջիրներու եւ Կովկասէն գաղթած չերքեզներբւ հաշիւին, մեծապէս դժուարացուցած են արեւմտահայութեան ազգային–ազատագրական պայքարը, որ այնպէս ալ համընդհանուր ապստամբական շարժման չէ վերածուած։
1583 թուական
Մահեր
Ստորոգութիւն:1583
Արեւմտեան Հայաստան
Ազատագրական Պայքար
Կը բուէր, թէ 1908 թուականին երիտթուրքերի յեղաշրջումը, որ իրագործուեցաւ ազատութիւն, հաւասարութիւն, եղբայրութիւն նշանաբանով, եւ որուն յաջողութեան մեծապէս սատարեց Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը, պէտք է արմատապէս յեղաբեկեր հպատակ ժողովուրդներու կացութեան, բայց Ատանայի հայերու կոտորածը (1909) վկայեց, որ երիտթուրքերը Ապտուլ Համիտ Բ.-ի քաղաքականութեան ընթացքի հաւատարիմ հետեւորդներն են։ 1911 թուականին երիտթուրք պարագլուխներու Սալոնիկի գաղտնի խորհրդակցութիւնը վճռած է Հայկական հարցը լուծել հայերը բնաջնջելով։
1912-13 թուականներուն Պալքանեան պատերազմներու ընթացքը եւ արեւմտահայերու համար ստեղծուած մղձաւանջային կացութիւնը ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գէորգ Ե.-ին հարկադրեց դիմել ռուսական կառավարութեան եւ վերստին բարձրացնել Արեւմտյան Հայաստանի մէջ բարենորոգումներ գործադրելու հարցը։ Ռուսական կառավարութեան ներկայացուցած բարենորգումներու ծրագիրը դարձած է դիւանագիտական երկարատեւ սակարկումներու առարկայ։ 26 Յունուար 1914–ին ստորագրուած ռուս–թրքական համաձայնագիրի համաձայն՝ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ պիտի ստեղծուէին երկու հատուածներ, որոնցմէ մէկը պիտի ընդգրկէր Էրզրումի, Տրապիզոնի եւ Սեբաստիոյ (Սվազ), միւսը՝ Վանի, Պիթլիսի, Տիարպեքիրի եւ Խարբերդի վիլայէթները, իսկ ատոնց գլուխ կարգուող եւրոպական երկու ընդհանուր տեսուչները պիտի հետեւէին բարենորոգումներու ընթացքին։ Սակայն վերահաս Առաջին Համաշխարհային Պատերազմը ի չիք դարձուց այդ համաձայնագիրը։
Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ եւ Եղեռն
Առաջին համաշխարհային պատերազմին երիտթուրքերու կողմէ կառավարուող օսմանեան Թուրքիան միացած է գերմանական պլոկին՝ ընդդէմ Անտանտի երկիրներու։ Օգտուելով պատերազմական վիճակէն՝ երիտթուրքերը ձեռնամուխ եղած են արեւմտահայութեան զանգուածային բնաջնջման եւ իրենց բուն հայրենիքի իւրացման։ Սարիղամիշի մօտ թրքական բանակի կրած ջախջախիչ պարտութիւնը (14 Դեկտեմբեր 1914) ամրապնդած է իրենց հրէշային մտադրութիւնը։ Օսմանեան հայրենիքը պաշտպանելու պատրուակով բանակ զօրակոչուած 18–էն մինչեւ 60 տարեկան զէնք կրելու ընդունակ հայ տղամարդկանց զինաթափած են իբր աշխատանքային գումարտակներու մէջ օգտագործելու համար եւ կոտորել։ 24 Ապրիլ 1915-ին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ ձերբակալուած հայ մտավորականութեան ներկայացուցիչները ուղարկզծ են Անատոլիոյ խորքերը եւ գազանաբար ոչնչացուցած են զանոնք։ Երիտթրքական բարբարոսները այնուհետեւ տեղահանութեան պատրուակով սկսսծ են բնակավայրերէն հանել կանանց, երեխաներն ու ծերունիները եւ աներեւակայելի խոշտանգումներու ենթարկելով ոչնչացնել։ Եւ եթէ հայութեան փոքրաթիւ բեկորներ, այնուամենայնիւ, հասած են Միջագետքի աւազուտներ, ապա սոսկ ցոյց տալու համար, որ եղած է տեղահանութիւն եւ ոչ թէ կոտորած։ Բայց երբ, հակառակ բոլոր հնարքներուն, եւրոպական եւ ամերիկեան հասարակայնութիւնը իրազեկ դարձած է կատարուածին, որպէս արդարացուցիչ հանգամանք պատրուակ բերուած է առաջին հերթին 1915 թուականի Վանի հերոսամարտը, որ մատուցուած է որպէս դաւաճանական ապստամբութիւն օսմանեան բանակի դէմ։
Ամէնուր եւ միշտ չէ, որ երիտթրքական վանտալներուն յաջողած է հեշտութեամբ ի կատար ածել իրենց դժոխային ծրագիրը։ Արեւմտեան Հայաստանի եւ Թուրքիոյ հայաբնակ բազմաթիւ վայրերու մէջ հայ ժողովուրդը զէնքը ձեռքին ծռած է դարաւոր ոսոխի դէմ՝ գիտակցելով, որ փրկութեան այլ ելք չկայ։ Հայ ժողովուրդի պատմութեան տարեգրութեան էջերուն մէջ ընդմիշտ կը մնան Վանի, Շատախի, Հայոց Ձորի, Արճէշի, Թիմարի, Սասնոյ, Մշոյ, Մուսա Լերան, Շապին Գարահիսարի, Ուրֆայի հերոսամարտերը։
1915-16 թուականներուն ռազմական գործողութիւններու ընթացքին ռուսական զօրքերը գրաուած են Արեւմտեան Հայաստանի տարածքի նշանակալի մասը։ Հոկտեմբերեան յեղափոխութենէն ետք Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարութիւնը 29 Դեկտեմբեր 1917–ին հրապարակեց Թրքահայաստանի մասին դեկրետը, որով կը պաշտպանուէր Ռուսաստանի յատկացուած Թրքահայաստանի (Արեւմտեան Հայաստան) հայերու ազատ ինքնորոշման իրաւունքը՝ ընդհուպ մինչեւ լիակատար անկախութիւն։ Երաշխիքներ կը համարուէին ռուսական զօրքերու դուրսբերումը եւ հայ ժողովրդական միլիցիայի կազմակերպումը, տարբեր երկիրներու մէջ գտնուող գաղթական եւ վտարանդի, պատերազմի ժամանակ բռնի արտաքսուած հայերու անարգել վերադարձը։ Սակայն այս դեկրետը հազիւ թէ իրական հիմքեր ունէր, որովհետեւ ռուսական զօրքերու դուրսբերումը ինքնըստինքեան հարցականի տակ կը դնոէր դեկրետի հիմնադրոյթներու կենսագործումը։ 1918 թուականին Պրեսթի հաշտութեան պայմանագիրի 4–րդ յօդուածին մէջ ըսուած էր. Ռուսաստանը կ'ընէ այն ամէնը, ինչ որ իրենմէ կախուած է, որպէսզի ապահովէ իր զօրքերու դուրսբերումը Արեւելեան Անատոլիոյ նահանգներէն եւ վերջիններուս կանոնաւոր վերադարձը Թուրքիոյ։ Պայմանագիրին մէջ Թրքահայաստանը վերածուած է Արեւելեան Անատոլիոյ, որուն նահանգները պէտք է վերադարձուէին Թուրքիոյ՝ լիովին անտեսելով Թրքահայաստանի մասին դեկրետը։ Աւելին՝ ռուսական զօրքերը պէտք է դուրս բերուէին նաեւ 1877-78 թուականներուն ռուս–թրքական պատերազմի հետեւանքով Ռուսաստանին անցած Կարսի, Արտահանի եւ Պաթումի մարզերէն, եւ իրենց ապագայ կացութիւնը պէտք է սահմանուէր Թուրքիոյ համաձայնութեամբ։ Պրեսթ–Լիթովսկի պայմանագիրը առաւել քան ողբերգական հետեւանքներ ունեցաւ հայ ժողովուրդին համար (ռազմաճակատի մերկացում, մուսաւաթական–մենշեւիկեան պլոկի հակահայկական վարքագիծ, թուրք զօրքերոպ ներխուժում Անդրկովկաս, Պաքուի ու այլ վայրերու մէջ կազմակերպուած հայկական նոր ջարդեր)։
Պարտութիւն կրելով առաջին համաշխարհային պատերազմին՝ Թուրքիան, այնուամենայնիւ, պահպանած էր իր տիրապետութիւնը Արեւմտեան Հայսստանի նկատմամբ։ Դաշնակիցները Արեւմտյան Հայաստանի եւ առհասարակ Հայաստանի հարցը լայնօրէն քննարկած են Սան Ռեմոյի կոնֆերանսին ընթացքին (1920)։ Հայաստանի Հանրապետութեան պէտք է տրուէին Արեւմտեան Հայաստանի Էրզրումի, Վանի, Պիթլիսի եւ Տրապիզոնի վիլայէթներէն մասեր՝ դէպի ծով ելք ունենալու պայմանով։ Հայաստանի մանդատը կ'առաջարկուէր ԱՄՆ–ու, իսկ հրաժարելու պարագային կը խնդրուէր ԱՄՆ–ու նախագահէն՝ անցնել սահմանագիծին։
10 Օգոստոս 1920–ին կնքուած Սեւրի հաշտութեան պայմանագիրով Թուրքիան ճանչցած է Հայաստանը որպէս ազատ եւ անկախ պետութիւն՝ հրաժարելով իրեն անցած տարածքի նկատմամբ բոլոր իրաւունքներէն։ Սակայն Մուսթաֆա Քեմալ փաշայի գլխաւորած Անքարայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարութիւնը չճանչցաւ Սեւրի պայմանագիրը, Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարութեան նիւթական եւ բարոյական աջակցութեամբ պայքար ծաւալեց ատոր դէմ՝ ծպտուած համաշխարհային յեղափոխոխութեան յառաջամարտիկի դիմակով։
Յետպատերազմեան Շրջան
27 Նոյեմբեր 1945–ին Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գէորգ Զ.-ն դիմեց Ի. Սթալինին, Հ. Տրումենին եւ Կ. Էտիլին՝ խնդրելով օգնել վերացնելու պատմական անարդարութիւնը եւ Արեւմտեան Հայաստանը միացնելու Խորհրդային Հայաստանին, հնարաւորութիւն ընձեռնած է աշխարհասփիւռ հայերուն՝ վերադառնալ մայր հայրենիք։ Այդ հարցը բարձրացուած է նաեւ 1947 թուականի Ապրիլին Նիւ–Եորքի մէջ գումարուած Հայկական համազգային քոնկրէսին մէջ, բայց՝ ապարդիւն։
Արեւմտյան Հայաստանը մնաց թրքական տիրապետութեան տակ, սակայն հայ ժողովուրդը երբեք չհաշտուեցաւ իր հայրենիքի մեծագոյն մասի կորսուտին հետ 1989 թվականին ՀԽՍՀ Գերագոյն Խորհուրդը դատապարտեց հայերու ցեղասպանութիւնը Թուրքիոյ եւ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ։ 1987 թուականին համապատասխան որոշում ընդունեց Եւրոխորհրդարանը։ 20-րդ դարու մարդկության դէմ կատարուած առաջին ոճրագործութիւնը պէտք է ճանչնան բոլոր պետութիւնները եւ միջազագային ատեանները։ Արեւմտեան Հայաստանը պէտք է վերադարձուի օրինական տիրոջը՝ հայ ժողովուրդին։ 1894-1923 թուականներու ցեղասպանութենէ ետք գրեթէ ամբողջութեամբ դատարկուած է հայ բնակչութենէ։
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:Պատմական երկիրներ Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստան
Թուրքիա
Թուրքիա (Թուրքիոյ Հանրապետութիւն, Türkiye Cumhuriyeti), երկիր Եւրասիոյ մէջ, Ասիոյ հարաւ-արեւմուտքին մէջ տեղակայուած պետութիւն, որոշ մասը՝ հարաւային Եւրոպային մէջ։ Թուրքիոյ Հանրապետութիւնը կազմաւորուած է 1920-ական թուականներու սկիզբը՝ Օսմանեան կայսրութեան փլուզման իբրեւ արդիւնք։
Թուրքիա Արեւելքէն սահմանակից է Վրաստանի, Հայաստանի, Ազրպէյճանի եւ Իրանի, Հարաւէն՝ Իրաքի եւ Սուրիոյ, Արեւմուտքէն՝ Յունաստանի եւ Պուլկարիոյ։ Թուրքիոյ ափերը կ'ողողեն չորս ծովեր՝ Սեւ, Միջերկրական, Եգէական եւ Մարմարա։
Անուանում
Անուանումը բառացի կը նշանակէ «թուրքերու երկիր»։ Թուրքերու պետութիւնը Փոքր Ասիոյ մէջ յառաջացած է ԺԳ. դարու վերջը ԺԴ.դարու սկիզբը։ Այդ պետութիւնը Օսման բէկի (1299-1326) անունով կոչուած է Օսմանի բէկութիւն, հետագային՝ Օսմանեան կայսրութիւն։
ԺԳ.-ԺԴ. դարերուն, թուրքերը դեռ չունէին միասնական ցեղանուն, անոր կը փոխարինէր դաւանական՝ իսլամ անունը։ Հայերը զանոնք կ'անուանէին տաճիկ։ Երբ քրիստոնեաներու հալածանքը կը սաստկանայ, հայերը երբ «տաճիկ» կ'ըսէին, նկատի կ'ունենային ընդհանրապէս ճնշող, դաժան անձ կամ ժողովուրդ (մինչեւ օրս ալ հայերէնին մէջ պահպանուած է տաճիկ կտրել դարձուածքը, որ կը նշանակէ «սաստիկ կատղիլ, դաժանանալ»)։
«Թուրք ազգ» անուանումը ձեւաւորուած է Ի. դարու սկիզբը։ Ա. համաշխարհային պատերազմին, Օսմանեան կայսրութեան կրած պարտութենէն ետք։ Այդ պայմաններուն մէջ, երկրին մէջ կը ծաւալի ազգային պատերազմ՝ Մուսթաֆա Քեմալի (Աթաթուրքի) գլխաւորութեամբ, որուն անունով ալ շարժումը կը կոչուի քեմալական։
Ազգային պատերազմը կ'աւարտի քեմալականներու յաղթանակով, եւ 1923-ին երկիրը կը հռչակուի Թրքական Հանրապետութիւն ։
Պատմութիւն
1075-ին, Իկոնիայէն ի յայտ եկած է սելճուք-թրքական պետութիւնը, որ աստիճանաբար ընդլայնած է իր սահմանները ամբողջ Փոքր Ասիոյ տարածքին մէջ։
1318-ին, Հուլաուեան խաները թագազերծ կ'ընեն վերջին սելճուք սուլթանին եւ կը քանդեն այդ պետութիւնը։
1299-ին, Օսման Ա.-ը՝ Էրտողրուլի որդին եւ ժառանգորդը, իրեն կու տայ «սուլթան» տիտղոսը եւ կը հրաժարին ենթարկուիլ Իկոնիայի իշխանութիւններէն։ Անոր անունով թուրքերը սկսան կոչուիլ օսմանական թուրքեր, կամ օսմանցիներ։ Անոնց իշխանութիւնը սկսաւ տարածուիլ Փոքր Ասիոյ մէջ, եւ Իկոնիայի սուլթանները չէին կրնար խոչընդոտել ատոր։ 1326-ին բիւզանդացիներէն գրաւուած տարածքներուն մէջ, կը ստեղծուի թրքական սուլթանատ՝ իր Պրուսա մայրաքաղաքով։ Թուրքական սուլթաններու իշխանութեան հիմքը կը հանդիսանային ենիչերիները։
1362-ին, թուրքերը տարածքներ կը նուաճեն Եւրոպայի մէջ, մայրաքաղաքը կը տեղափոխուի Ատրիանապոլիս (Էտիրնէ)։ Թուրքիոյ եւրոպական հատուածը կը ստանայ Ռումելի անունը։
Պետական Կարգ
Թուրքիա հանրապետութիւն է։ Օրէնսդիր իշխանութիւնը կը ներկայացնէ միապալատ խորհրդարանը՝ Թուրքիոյ Ազգային մեծ ժողովը։ Ան կազմուած է 550 պատգամաւորներէ, որոնք կ'ընտրուին 4 տարի ժամկէտով (մինչեւ 2007՝ 5 տարի ժամկէտով) համամասնական քուէարկութեամբ։ 21 Հոկտեմբեր 2007-ին,  անցած քուէարկութիւնը փոփոխութիւններ կը մտցնէ սահմանադրութեան մէջ։ Ատոնք կը վերաբերին նախագահական ընտրութիւններուն եւ ժամկէտին, ինչպէս նաեւ խորհրդարան ի գործունէութեան ժամկէտին։ Համաձայն 1982-ի սահմանադրութեան, խորհրդարան ը կ'ընտրէր նախագահ ը 7 տարի ժամկէտով, ընդ որուն առանց վերընտրման իրաւունքի։ 2007-ի փոփոխութիւնները նախագահի ընտրութեան նոր կարգ սահմանած են։ Նախագահը կ'ընտրուի համազգային քուէարկութեամբ, 5 տարի ժամկէտով եւ իրաւունք ունի եւս մէկ անգամ վերընտրուելու։ Փոփոխութիւնները կը վերաբերէին խորհրդարանին՝ անոր գործունէութեան ժամկէտը նախկին 5 տարուան փոխարէն կը սահմանուի 4 տարի։
Վարչական Բաժանում
Թուրքիա ունի 81 նահանգ, որոնց թրքերէն անուանումն է՝ iller /իլլեր/ (յոգնակի il /իլ/՝ նահանգ, բառէն)։
Աշխարհագրութիւն
Թուրքիան աշխարհի այն փոքրաթիւ երկիրներէն է, որուն տարածքը միաժամանակ կը գտնուի երկու աշխարհամասերուն մէջ՝ Ասիոյ եւ Եւրոպայի մէջ։ Անոր հիմնական մասը՝ երկիրի տարածքին 97 %-ը, կը գտնուի Ասիոյ մէջ, այդ պատճառով ալ Թուրքիան կը համարուի ասիական երկիր։ Եւրոպական մասը (պատմական անունը՝ Արեւելեան Թրակիա) Պալքանեան թերակղզիի ն ծայրագոյն հարաւ-արեւելքն է։ Թուրքիա առաւելապէս լեռնային երկիր է. հիմնականին մէջ կը գտնուի Փոքրասիական բարձրավանդակի ն եւ Հայկական լեռնաշխարհի սահմաններուն մէջ։ Հիւսիսային եւ հարաւային ափերը բարձրադիր են եւ թոյլ կտրտուած։ Հարաւային ափին կը հարեն Անթալիա եւ Չուքուրօվա ցածրադիր հարթավայրերը։ Արեւմտեան ծովափը խիստ կտրտուած է։ Փոքրասիական բարձրավանդակը եւ մասամբ Հայկական լեռնաշխարհը հիւսիսէն եզերուած են Պոնտական լեռներով (բարձրութիւնը՝ մինչեւ 3931 մ), հարաւէն՝ Տաւրոսի լեռներով (մինչեւ 3726 մ), որոնք արեւելքին մէջ, կը ձուլուին Հաքյարի լեռներուն (մինչեւ 4168 մ) Փոքրասիական բարձրավանդակի արեւմտեան մասը բաղկացած է մինչեւ 2500 մ բարձրութեան լայնակի երկարող զուգահեռ լեռնաշղթաներէն, կեդրոնական մասը կը զբաղեցնէ Անատոլիական սարահարթը։ Հայկական լեռնաշխարհի՝ Թուրքիոյ պատկանող մասին մէջ, կ'առանձնանան շարք մը գոգաւորութիւններ եւ սարահարթեր։ Սարահարթերը կազմուած են հնագոյն լաւային ծածկոյթներէն, անոնց վրայ վեր կը խոյանեն բազմաթիւ հզօր հանգած հրաբուխներ՝ Արարատը (5165 մ, Թուրքիոյ ամենաբարձր կէտը), Սիփանը (4434 մ), Նեմրութը (3050 մ) եւ ուրիշներ։ Հայկական Տաւրոսէն հարաւ կը գտնուի Զեզիրէ սարաւանդի (500-1000 մ) հիւսիային մասը։ Եւրոպական Թուրքիոյ Սեւ ծովեան ափի երկայնքով, կ'երկարի Իսթրանջա լեռնաշղթան (մինչեւ 1030 մ) Թուրքիոյ տարածքը կը գտնուի Միջերկրածովեան ծալքաւոր գեոսինկլինալային գօտիի սահմաններուն մէջ։ Այստեղ կ'առանձնանան Պոնտոսի եւ Տաւրոսի ալպեան ծալքաւոր համակարգերը, որոնց միջեւ կը գտնուի մինչքեմբրի եւ մասամբ պալեոզոյի բիւրեղային ապարներէն կազմուած Կեդրոնա-Անատոլական ծալքաւոր միջակայ զոնան։ Հարաւ-արեւելքին մէջ,        կ'անցնի հնագոյն Ափրիկէ-Արաբական պլատֆորմի եզրային կքուածքը։
Օգտակար Հանածոներ
Թուրքիան հարուստ է քրոմիտներու, բորատների, բոքսիտներու, վոլֆրամի, սնդիկի, ծարիրու, պղնձի, քարածխի պաշարներով։ Կան նաեւ նաֆթի, մանգանի, երկաթի, կապարու, ցինկի, գորշածխի, մագնեզիտի, բարիտի, կորունդի, ասբեստի, ֆլիւորիտի, ծծմբի, ֆոսֆատների, քարաղի եւ այլ հանածոներու արդիւնաբերական նշանակութիւն ունեցող հանքավայրեր։
Կլիմայ
Կլիման մերձարեւադարձային է, առափնեայ շրջաններուն մէջ՝ միջերկրածովեան։ Լեռնային ռելիեֆը կը ստեղծէ կլիմայական շրջաններու մեծ բազմազանութիւն։ Յունուարի միջին ջերմաստիճանը դաշտավայրերուն մէջ 5 °C է, սարահարթերուն մէջ՝ 0 °C-ից, -5 °C, Յուլիսի միջին ջերմաստիճանը Սեւ եւ Մարմարա ծովերու ափերուն 22 °C-էն մինչեւ 24 °C է, Եգէեան եւ Միջերկրական ծովերու ափերուն՝ 25 °C-էն 32 °C, ներքին սարահարթերուն մէջ՝ 15 °C-էն 22 °C: Տարեկան տեղումները 1000-2000 մմ-էն՝ ափամերձ լեռներուն մէջ, մինչեւ 3000 մմ Պոնտական լեռներիու արեւելեան մասին մէջ, Անատոլական սարահարթի ներքին շրջաններուն մէջ՝ 200-350 մմ, Հայկական լեռնաշխարհի լեռներուն մէջ՝ 300-600 մմ։
Ներքին Ջուրեր
Գետերը լեռնային են, որպէս կանոն, սակավաջուր։ Մեծ գետերու (Տիգրիս, Եփրատ, ջուր, Արաքս, Եշիլ-Ըրմաք, Քըզըլ-Ըրմաք, Ճորոխ) մեծ մասը սկիզբ կ'առնեն Հայկական լեռնաշխարհէն, Մաքարիա գետը՝ Անատոլական սարահարթէն։ Եւրոպական Թուրքիոյ մէջ, կը գտնուի Մարիցա գետի ստորին հոսանքը։ Կան շատ լիճեր (Վանայ, Թուզ եւ այլն)։
Հողեր
Ներքին սարահարթերուն մէջ, կը գերիշխեն կիսաանապատային բաց գորշ եւ մոխրագոյն հողերը, իջուածքներուն մէջ՝ աղուտները, Հայկական լեռնաշխարհի տափաստանային շրջաններուն մէջ՝ սեւահողերը, ծովափնեայ շրջաններուն մէջ՝ շագանակագոյն, հիւսիս-արեւելքի խոնաւ մերձարեւադարձերուն մէջ՝ կարմրահողերը եւ լեռնաանտառային գորշ հողերը, իսկ 2000-2100 մ բարձրութենէն սկսած՝ լեռնամարգագետնային հողերը։
Բուսականութիւն
Եզրային լեռներու ծովահայաց լանջերուն, կը գերակշռէ միջերկրածովային բուսականութիւնը (կոշտատերեւ անտառներ եւ թփուտներ), Տաւրոսի լեռներուն մէջ՝ մաքուիսը (տեղ-տեղ Փշատերեւ անտառներ), Արեւելա-Պոնտական լեռներուն մէջ՝ տերեւաթափ անտառները (մշտադալար ենթանտառով), ներքին շրջաններուն մէջ՝ կիսաանապատային եւ տափաստանային բուսականութիւնը, շիբլյակի եւ ֆրիգանայի խմբակցութիւնները։ Հայկական լեռնաշխարհին մէջ տարածուած են բարձրալեռնային մարգագետինները եւ լեռնային չոր տափաստանները։
Կենդանական Աշխարհ
Բնորոշ են լեռնային ֆաունայի ներկայացուցիչները՝ մուֆլոն, բեզուարեան այծ։ Անտառներուն մէջ կը հանդիպին ազնիւ եղջերու, այծյամ, վարազ, չախկալ, գայլ, շերտաւոր բորենի, արջ, Զեզիրէ սարավանդին մէջ՝ ցիռ (վայրի էշ), աֆրիկական ֆաունայի ներկայացուցիչներ՝ վիթ, փարաւոնային մէջ եւ այլն։
Բնակչութիւն
Բնակչութեան 70-75%-ը թուրքերն են, 18%-ը կը կազմեն քրդերը , իսկ մնացեալ ազգերը 7-12% : 2015-ին բնակչութեան տարեկան միջին աճը կազմած է 1,26%* : Բնակչութեան միջին խտութիւնը 1 քմ2 վրայ £2 մարդ է։ Քաղաքային բնակչութիւնը կը կազմէ 73,4% (2015)։ Մեծ քաղաքներ են Իստանպուլ ը, Անգարան, Իզմիրը, Պրուսան, Ատանան, Ղազիանթեպը, էսկիշեհիրը, Քոնիան։ 2014-ին Թուրքիոյ մէջ, գործազրկութեան մակարդակը կը կազմէ 9,9% :
Տնտեսութիւն
Թուրքիան հետարդիւնաբերական երկիր է։ Արեւմտեան Եւրոպայի եւ ԱՄՆ-ի մոնոպոլիաներէն տնտեսապէս կախուածութեան պարզորոշ գիծերով։ Պետութեան կը պատկանին երկաթուղային փոխադրութիւնը, կապի միջոցները, ծովային փոխադրութեան 1/2-ը, վարկա-բանկային համակարգի միջոցներու 3/4-ը, մշակող արդիւնաբերութեան համարեայ 1/2-ը, արդիւնահանող արդիւնաբերութեան 3/4-ը եւ երկրի համարեայ ամբողջ ելեկտրաէներգետիկան։ Բնակչութեան մէկ շունչին իյնկող ՀՆԱ-ն կը կազմէ 19,600 ԱՄՆ տոլլար (2014)։ Համախառն ներքին արդիւնքի մէջ արդիւնաբերութեան բաժինը 2015-ին կազմել է 26,9%, գիւղատնտեսութեան՝ 8,2 , իսկ ծառայութիւններուն 64,9% :
Փոխադրութիւն
Երկաթուղիներու երկարութիւնը 12.008 քմ է (2014)։ Աւտոճանապարհներու երկարութիւնը 385.754 կմ է, որոնցմէ ասֆալտապատ է 352.268 քմ-ը : Առաւել մեծ նաւահանգիստները՝ Ստամբուլ, Մերսին, Իզմիր, Իսքենդերուն, Սամսուն: Նաւագնացութիւն կայ նաեւ Վանայ լիճին մէջ։ Դատուանի եւ Վանի միջեւ կ'երթեւեկէ երկաթուղային լաստանաւ։ Մեծ օդակայանները՝ էսենբոգա (Անկարա), Եշիլքյոյ (Ստամբուլ), Չիգլի (Իզմիր), Ադանա:
Արտաքին Տնտեսական Կապեր
Թուրքիոյ արտաքին առեւտուրի հաշուեկշիռը բացասական է։ 2014-ին արտահանութիւնը կազմած է 176,6 մլր տոլլար, ներմուծումը՝ 240,4 մլր տոլլար : Կ'արտահանէ գիւղատնտեսական մթերքներ (բամբակ, ծխախոտ, կաղին, չամիչ) եւ արդիւնաբերական հումք (սեւ եւ գունաւոր մետաղներու հանքանիւթ)։ Կը ներմուծէ մեքենաներ ու սարքաւորում, փոխադրութեան միջոցներ, մասամբ՝ սպառման ապրանքներ։ Արտաքին առնտրում կարեւոր դեր կը փաղան Գերմանիան, Իտալիան, ԱՄՆ-ն Ռուսիան, Չինաստանը : Դրամական միաւորը թրքական լիրան է։
Առողջապահութիւն
Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութեան տուեալներով Թուրքիոյ մէջ, ծնունդը 1000 բնակչին կազմած է 16,33, մահացութիւնը՝ 5,88 (2015)։ Մահացութեան հիմնական պատճառները՝ սիրտ-անոթային համակարգի հիւանդութիւնները եւ չարորակ նորագոյացութիւնները եւ այլն։
Կրթական Համակարգ
Ժամանակակէն կրթական համակարգը ձեւաւորուած է հանրապետութիւն հռչակուելէն ետք։ 1924-ից մտած է համընդհանուր անուճար, պարտադիր, տարրական կրթութիւն, 1927-էն՝ համատեղ ուսուցում բոլոր աստիճաններուն մէջ։ 1973-ին օրէնքով մտած է համընդհանուր պարտադիր 8-ամյա կրթութիւն։ Ունի տարրական (5-ամյա, կ'ընդունուին 7 տարեկանէն) եւ 5-7-ամեայ միջնակարգ դպրոցներ։ Տարրական եւ ոչ լրիւ միջնակարգ դպրոցի ուսուցիչներ կը պատրաստեն մանկավարժական հիմնարկը եւ լիցեյները։ Ունի տեխնիկամանկավարժական եւ առեւտրա-մանկավարժական բարձրագոյն դպրոցներ։ Բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւններն են. Ստամբուլի, Անկարայի (1946), Եգէյան (Իզմիրի մէջ, 1955), Աթաթյուրքի անուան (էրզրում, 1957) համալսարանները, տնտեսագիտութեան եւ առեւտուրի ակադեմիաները Անկարայի, Ստամբուլի, էսկիշեհիրի, կոնսերվատորիաները՝ Անկարայի, Ստամբուլի, Իզմիրի մէջ, ինժեներական-տեխնիկական եւ նրբագեղ արուեստի ակադեմիաները՝ Ստամբուլի մէջ։ Մեծագոյն թանգարաններն են. Հնագիտութեան (հիմնադրուած է 1923-ին), Ազգագրութեան (1927) Անկարայի մէջ, Սուրբ Սոֆիայի տաճարի (1934), Ստամբուլի հնագիտութեան (1846)։
Գիտական Հիմնարկներ
Միասնական համակարգ չունի։ Որոշ կոորդյաացնոդ դեր կը կատարեն Պետական պլանային կազմակերպութիւնը, գիտատեխնիկական հետազոտական ընկերութիւնը (հիմնուած է 1963-ին) եւ շարք մը նախարարութիւններ։ Գիտահետազոտական աշխատանքներ կը տարուին համալսարաններուն մէջ։ Ունի մօտ 25 հազար գիտաշխատող։
Մշակոյթ
Թրքական մշակոյթը խիստ հակասական է եւ իր մերօրեայ ամբողջականութեամբ սկսած է հանդէս գալ Օսմանեան կայսրութեան արեւմտականացումէն ի վեր, երբ սկսան համադրուիլ օղուզական, անատոլիական, օսմանական եւ եւրոպական մշակոյթները։ Թուրքիոյ մշակոյթի վրայ մեծ ազդեցութիւն գործած է արաբական, իրանական, բիւզանդական, հայկական եւ թուրքական գեղարուեստական ժառանգութիւնը։ Թուրքական ճարտարապետութեան բնորոշ են դամբարանները, մզկիթները, գմբեթածածկ բաղնիքները, շքեղ ձեւաւորուած շատրուանները։ Կառոյցներուն բնորոշ են բարձր գմբեթաւոր դահլիճները, գունազարդ ապակեպատ լուսամուտները։ Զարգացած է կիրառական արուեստը (խեցեգործութիւն, կերպասագործութիւն, պղնձագործութիւն, ոսկերչութիւն), որուն զարգացման նպաստած են բազմաթիւ հայ արհեստաւորներ։
Գրականութիւն
Գրաւոր գրականութեան առաջին գործերը ստեղծուած են ԺԳ. դարուն՝ արաբերէնով եւ պարսկերէնով: Թրքերէնով առաջին բանաստեղծութիւնները կը վերաբերին ԺԴ. դարուն: Ժողովրդական բանաւոր գրականութեան զուգընթաց մինչեւ ԺԹ. դարուն գոյութիւն ունեցած է արաբա-պարսկական «արուզ» տաղաչափութեամբ պալատական պոեզիա։ «Նոր գրականութեան հայրը» եւ երքական առաջին կատակերգության («Բանաստեղծի ամուսնութիւնը», 1860) հեղինակը Իբրահիմ Շինասին (1826-1871) Է, նորավէպի ժանրի հիմնադիրը՝ Ահմեդ Միդհատը (1844-1913)։ Գրականութեան զարգացման գործին մէջ, նշանակալի դեր խաղացած է «Սերվեթի ֆիւնուն» (1891-1944) ամսագիրը՝ բանաստեղծ Թեւֆիկ Ֆիքրեթի (1867-1915) գլխաւորութեամբ։ 20-րդ դարում երեւան եկած է տարբեր ուղղութիւններու պատկանող գրողներու նոր խումբ մը՝ Մեհմեդ Լմին (1869-1944), Ահմեդ Հաշիմ (1884-1933), Օմեր Սեյֆեդդին (1884-1920)։ Գրականութիւնը վերելք ապրած է հանրապետութեան հռչակումէն (1923) ետք։ Հետպատերազմեան տարիներուն դեմոկրատական պոեզիայի զարգացման գործին մէջ մեծ դեր խաղացած են «Եռոտանի» խմբակի բանաստեղծները՝ Օրհան Վելիի (1914-1950) գլխաւորութեամբ։
Ճարտարապետութիւն
Թուրքիոյ արուեստը զարգացած է Բիւզանդիայի, Հայաստանի, Իրանի, Վրաստանի, Միջին Ասիոյ եւ արաբական երկրներու ժողովուրդներու, ինչպէս եւ սելճուքներու գեղարուեստական ժառանգութեան հիման վրայ։ ԺԲ.-ԺԳ. դարերուն եւ վաղ օսմանեան շրջանին մէջ (ԺԴ.-ԺԵ դարերուն) ազդեցութիւնները նկատելի են շինարարական տեխնիկայի մէջ, ճարտարապետական ձեւերուն եւ դեկորին մէջ, ընդհանուր հատակագծման մէջ։ Այնուհետեւ կազմավորուած է թրքական ազգային ոճը, որուն զարգացումը եւ գագաթնակէտը նշանաւորուեցաւ հայազգի ճարտարապետ Խոջա Մինանի (1489-1588) գործունէութեամբ։ ԺԵ.-ԺԶ. դարերուն Քաղաքներուն մէջ կառուցուած են մզկիթներ, մեդրեսեներ, հիւանդանոցներ, դամբարաններ, ամրոցներու յօրինուածքներուն եւ արտաքին կերպարներուն բնորոշ են մեծաչափ ու բարձր գմբէթաւոր դահլիճներու եւ սրահներով կամ հուջրաներով (խուցեր) կազմուած բակերու զուգակցումը, մարմարով երեսպատուած ճակատները, բազմաստիճան ծաւալային յօրինուածքի դահլիճներու ինտերիերին՝ սիւներուն դրուած գմբէթը, գունազարդ ապակեպատ լուսամուտներու հարկաշարքերը, մուգ եւ բաց երանգի քարի, մայոլիկայի զուգորդումը։
Կերպարուեստ
ԺԶ.. կազմաւորուած է Թուրքիոյ մանրանկարչութիւնը (Լենի, Նիգյարի, Օսման), հաստոցային նկարչութիւնը (Սինան Պէյ, Մանասեներ), բուռն զարգացած է կիրառական արուեստը, խեցեգործութիւնը (Քյոթահիա, Իզնիկ), դաջագործութիւնն ու կերպասագործութիւնը (Մալաթիա, Պուրսա), պղնձագործութիւնը (Թոքատ), գորգագործութիւնը (Ուշաք), ոսկերչութիւնը (Գոնիա, Պոլիս), որուն հաղորդակից եղած են բազմաթիւ հայ արհեստաւորներ։ Յատկապէս մեծ համարում ունէր Տիւզեան ոսկերիչներու ընտանիքը։ Կիրառական արուեստը, կորսնցելով իր կեդրոնները, կը շարունակէ ստեղծուած աւանդները նաեւ այսօր։ ԺԹ. դարու կէսերէն մասնագէտներ պատրաստուած են Ֆրանսայի մէջ կամ Գերմանիոյ մէջ։
Երաժշտութիւն
Թրքական ժողովրդական երաժշտութիւնը ազգակից է թրքական միւս ժողովուրդներու բարքերուն եւ կրած է հարեւաններու երաժշտութեան նկատելի ազդեցութիւնը։ Միաձայն է, տարածուած ժանրերն են՝ մանի, ղոշմաթիւրքիւ։ Մասնագիտացած ժողովրդական («աւանդական») վոկալ, գործիքային եւ վոկալ-գործիքային երաժշտութիւնը արաբա-իրանական դասական մշակոյթի ճիւղն մըն է՝ ֆասիլ կոչուող իմպրովիզացիոն բնոյթի բազմամաս կտորներ, որոնք կ'ընթանան բազմազան մակամներուն մէջ, կ'օգտագործեն մինչեւ 20 տեողական միաւորներէն կազմուած բազմաթիւ որոշակի ռիթմեր՝ ուսուլներ։ Ընդունուած նուագարաններ են՝ քամանչան, ռեբաբը, ուդը, թամբուրը, զուռնան, դսռին ու դհոլը։ Թրքական երաժշտութեան զարգացման մէջ մեծ աւանդ ունին՝ հանրագիտակ Դ. Կանտեմիրը (XVII-XVIII դդ.), որուն աւանդական ոճով հորինուած ստեղծագործութիւնները մինչեւ XIX դ. վերջը լայն ժողովրդականութիւն վայելած են, հայ երաժիշտ-տեսաբան, կոմպոզիտոր եւ մանկավարժ Յամբարձում Լիմոնճեանը, որուն նոտագրական համակարգը լայնօրէն օգտագործած են թուրք երաժիշտները, որուն թուրք աշակերտները դարձած են նշանաւոր երաժիշտներ, Տիգրան Չուխաճեանը, որ կը համարուի նաեւ թրքական օպերետի հիմնադիրը, եւ Կոմիտասը, որուն ստեղծագործութիւնները թրքական երաժշտութեան մէջ ժողովրդական հիմքով պրոֆեսիոնալ երաժշտական արուեստի գոյացման օրինակ հանդիսացած են։
Կինո
Թուրքիոյ մէջ, առաջին կինոնկարահանումը կատարած է Ֆ. Ուզկինայը 1914-ին։ 1919-ին Ստամբուլի մէջ, կազմակերպուած է կինեմատոգրաֆիայի մասնաւոր ֆիրմա (1922-ից՝ «Քեմալ ֆիլմ» կինոստուդիա, գլխաւոր ռեժիսոր՝ Մուխսին էրտուգրուլ)։ Սակայն ազգային կինոարդիւնաբերութեան ստեղծումը կը համընկնէ 1940-1960-ական թթ.: Այդ ժամանակ հանդէս եկած են ռեժիսորներ Լութֆի Ակադը, Այդին Արակոնը, Մեդին էրկսանը, Իսալիդ Ռեֆիդը, որոնք ֆիլմերուն մէջ արծարծած են թուրք, իրականութեան հուզող խնդիրները։ Կինոստուդիաները մասնաւոր են։ 1960-էն Անթալիայի, Ադանայի եւ Իզմիրի մէջ կը կազմակերպուին ազգային կինոփառատոներ։ Թրքական կինոնկարները ցուցադրուած են միջազգային փառատոներու մէջ։
Հայերը Թուրքիոյ Մէջ
Հայերը ժամանակակէն Թուրքիոյ տարածքին մէջ ապրած են շատ աւելի վաղ ժամանակներէն, քան այնտեղ հաստատուած է թրքական տարրը։ Իսկ Փոքր Ասիոյ մէջ, թուրքերու հաստատուելէն ետք, հայերը Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին մէջ կազմակերած են ազգային կեանքը, տնօրինել իրենց սեփական եւ հասարակական ունեցուածքը։ Թուրք-հայկական մշակութային եւ հասարակական յարաբերութիւններու ընթացին տեղի ունեցած են մշակոյթներու զգալի ներթափանցումներ, մշակուած համակեցութեան որոշակի պայմաններ։ Սակայն Օսմանեան կայսրութեան ստեղծումէն ետք, Թուրքիոյ մէջ, արեւմտահայութեան վիճակը խիստ ծանրացաւ։ 16-17րդ դարերու ընթացքին, երկարատեւ պատերազմներ տեղի ունեցան Թուրքիոյ եւ Պարսկաստանի միջեւ։ Արեւմտեան Հայաստանը յաճախ կը դառնար ռազմական գործողութիւններու թատերաբեմ, որուն հետեւանքով քայքայուած էր անոր տնտեսութիւնը, մեծ զոհեր կու տար հայ խաղաղ բնակչութիւնը։ 18րդ եւ յատկապէս 19րդ դարերուն թրքական բռնապետութիւնը զորացաւ ճնշումը հայերու նկատմամբ, սաստկացան ազգային եւ կրոնական հալածանքները։ Եւ սկսաւ հայ ժողովուրդի պայքարը թուրք նուաճողներու դէմ, որ յատկապէս նոր թափ առաւ 19-րդ դարու վերջին եւ 20-րդ դարու սկզբին, երբ Արեւմտեան Հայաստանին մէջ, ծաւալեցաւ ֆիդայական շարժումը։ Այս բոլորին հետեւանքը եղաւ ան, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն (1914-1918) տեղահանուեցաւ ամբողջ արեւմտահայութիւնը, 1915 թ-ին իրականացուեցաւ 20-րդ դարու մեծագոյն ոճրագործութիւններէն մէկը՝ Մեծ եղեռնը. ոչնչացան 1,5 միլիոն հայեր, փրկուածները տարագիր դարձան՝ ցրուելով աշխարհով մէկ։ Օսմանեան կայսրութեան յաջողեցաւ իրականացնել իր քաղաքական ծրագիրը՝ Արեւմտեան Հայաստանը «մաքրել» հայերէն՝ հայ ժողովուրդին զրկելով իր դարաւոր բնօրրանում ապրելու կենսական իրաւունքէն։ Եւ այսօր Թուրքիոյ իշխանութիւններէն պահանջելով ճանաչել Հայոց Մեծ եղեռնը՝ հայերս առաջին հերթին խնդիր ունինք վերականգնելու տեղահանուած ու ցեղասպանուած հայութեան ժառանգներու՝ իրենց պատմական բնօրրանում ապրելու եւ գույքային իրաւունքները։
Արուեստ եւ Մամուլ
Թուրքիոյ մէջ, ապրող հայերը մեծ աւանդ ներդրած են ոչ միայն հայ ազգային արուեստի, այլեւ թրքական մշակոյթի տարբեր բնագաւառներու զարգացման գործին մէջ։ Թուրքիոյ մէջ, առաջին թատրոնի հիմնադիրը՝ Յակոբ Վարդովեանն է, օպերայի եւ օպերետի ստեղծողը՝ Տիգրան Չուխաճեանը, առաջին նուագախումբի ղեկավարը՝ Գրիգոր Սինանեանը։ Երկար տարիներ արքունի ճարտարապետութեան գլխաւոր դեմքերէն եղած են Պալեան ընտանիքի ներկայացուցիչները, Գ. եւ Կ. Օտեանները, Հ. Սերվերեանը, սուլթաններու պալատական նկարիչները՝ Մանասե ընտանիքի անդամները (թուրքական արուեստին մէջ առաջին դիմանկարիչները), լուսանկարչութեան սկզբնաւորողն էր Աբդուլլահներու հայ ընտանիքը։ Քանդակագործ Երբուանդ Ոսկանը կը համարուի Թուրքիոյ մէջ քանդակագործութեան արուեստի հիմնադիրը։ Թուրքիոյ մէջ ապրած են եւ ստեղծագործած են հայ գրականութեան բազմաթիւ նշանաւոր դէմքեր՝ Մկրտիչ Պեշիկթաշլեանը, Պետրոս Դուրեանը, Միսաք Մեծարենցը, Յակոբ Պարոնեանը, Երուանդ Օտեանը, Գրիգոր Զոհրապը, Սիամանթոն, Դանիել Վարուժանը, Ռուբէն Սեւակը եւ ուրիշներ. անոնցմէ շատերը Մեծ եղեռնի զոհ դարձան։ Թուրքիոյ մէջ, առաջին հայերէն պարբերականը՝ «Լրո գիրը», լոյս տեսած է 1832 թ-ին։ Նեէկայիս, կը հրատարակուին «Ժամանակ», «Մարմարա» օրաթերթերը, «Սուրբ Փրկիչ», «Լրաբեր», «Ակոս» եւ այլ պարբերականներ։ Թուրքիան կը մերժէ հայերու ցեղասպանութեան փաստը, սակայն արդեն այն ճանաչցուած եւ դատապարտւոած է աշխարհի բազմաթիւ պետութիւններու ու միջազգային կազմակերպութիւններու կողմէն։
Ծանօթագրութիւններ
*
Արմենակ Եղիայեան
Արմենակ Եղիայեան ծնած է 1939-ին Պուրճ Համուտ, Լիբանան, հայ գաղթական ծնողներէ:
Կրթութիւն եւ Ուսուցչական Ասպարէզ
Արմենակ Եղիայեան յաճախած է տեղւոյն Աբգարեան ազգային վարժարանը, ապա Համազգայինի ճեմարանը, որ աւարտած է 1958-ին: Նոյն տարին նուիրուած է ուցուցչական ասպարէզին, որուն ծառայած է 7 տարի՝ ուսուցելով հայերէն, ֆրանսերէն, ուսողութիւն եւ այլն: Ուսուցչութեան կողքին հետեւած է Ֆրանսական   Գրականութեան համալսարանի  դասընթացքներուն՝ ստանալով Propédeutique  եւ  Certificat supérieur de littérature française վկայականները: Վերջին տարին կը  հետեւի  նաեւ լեզուաբանութեան դասընթացքներուն, սակայն քննութեան չներկայանար, որովհետեւ կը լքէ ուսուցչութիւնն ու գրականութիւնը եւ կը մտնէ Ֆրանսական բժշկական համալսարանի Ատամնաբուժական  բաժանմունքը, որ  կ'աւարտէ 1970-ին:  Անկէ ի վեր անընդմէջ կը ծառայէ այդ ասպարէզին:
Գործունէութիւն
Ազատ ասպարէզի կողքին տոքթ. Արմենակ Եղիայեան մաս կազմած է Համազգայինի կեդրոնական վարչութեան՝ 1983-1998, միաժամանակ Ազգային ուսումնական խորհուրդին՝ 1983-1994:
Մելանքթոն եւ Հայկ Արսլանեան ճեմարան կամաւոր հայերէն դասաւանդած է՝ 1991-94:
«Գէորգ Մելիտինեցի գրական մրցանակ»-ի դատակազմ եւ «Արեւմտահայերէնի պաշտպանութեան յանձնաժողով»
Տոքթ. Արմենակ Եղիայեան երկար տարիներ մաս կազմած է «Գէորգ Մելիտինեցի գրական մրցանակ»-ի դատակազմին եւ «Արեւմտահայերէնի պաշտպանութեան յանձնաժողով»-ին՝ Կիլիկեան աթոռի ծիրէն ներս: Այս վերջինի պատուէրով ալ  պատրաստած է «Արեւմտահայերէնի  ուղղագրական, ուղղախօսական, ոճաբանական  ուղեցոյցը»՝ 760 էջ ծաւալով, որ տակաւին անտիպ է:
Նախակրթարաններու հայոց լեզուի «Ծիածան» դասագիրքերու շարքը
Լիազօրուելով Ազգային ուսումնական խորհուրդէն եւ Համազգայինի կեդրոնական վարչութենէն՝ 1991-95-ին, Տոքթ. Արմենակ Եղիայեան բոլորովին կամաւոր՝  պատրաստած է  նախակրթարաններու հայոց լեզուի «Ծիածան» դասագիրքերու շարքը՝ 5 հատոր ընթերցարան, 5 հատոր քերականութիւն, 10 հատոր ուղեցոյց:  Ասոնք  այնուհետեւ 20 տարի անընդմէջ կիրարկուեցան Լիբանանի գրեթէ բոլոր նախակրթարաններուն մէջ, նաեւ՝ Յունաստան, Մարսէյ, Քանատա, Նիու Ճըրսի՝ Յովնանեան վարժարան, Աւստրալիա, Քուէյթ, Իրաք, Եգիպտոս եւ այլն:  Ներկայիս  անոնք կ’ուսուցուին միայն Նիու Ճըրսիի եւ տեղւոյս Հայ աւետարանական կեդրոնական վարժարանին մէջ՝ այլուր փոխարինուած ըլլալով նոր շարքով մը:
Հրատարակութիւններ
Տոքթ. Արմենակ Եղիայեան հեղինակած է «Մեսրոպեան տառերու ակունքները» աշխատութիւնը, որ հրատարակուեցաւ 2005-ին Կիլիկեան աթոռին կողմէ՝ Կիւլպենկեան  ֆոնտի մատենաշարով, յատուկ պատուէրով արեւմտահայերէնի թարգմանած եմ  Խաչատուր Աբովեանի «Վէրք Հայաստանի»-ն, որ հրատարակուեցաւ  Համազգայինի հրատարակչականին կողմէ 2500 տպաքնակով եւ վերահրատարակուեցաւ 2017-ին՝ 3500 օրինակով:
«Ուղեցոյց»
Վերջին հինգ տարիները Տոքթ. Արմենակ Եղիայեան կ’աշխատի «Ուղեցոյց»-ին վրայ, որուն մէջ համատեղած է, տասնամեակներու իր պրպտումները թելադրանքով, այն բոլոր կուտակուած հարցերը, որոնք կը ծառանան արեւմտահայերէնի ճամբով արդի հայ գրողին, խմբագիրին, ուսուցիչին, քարտուղարին ու մտաւորականին եւ ընդհանրապէս ամէն արեւմտահայու առջեւ եւ որոնք իրենց լուծումը չեն գտներ դպրոցական մակարդակին կամ այլ ձեռնարկներու ճամբով, տեսակ մը համարժէքը Oxford style-guide-ի եւ Chicago style-guide-ի:
Բժ. Արմենակ Եղիայեանի ամբողջ կեանքի մը հետեւողական աշխատանքին արգասիքը հանդիսացող այս Ուղեցոյցը իր բարձր որակով ու լայն տարողութեամբ եզակի գործ մըն է, որ կը պարզէ արեւմտահայերէնի ներկայ իրավիճակը՝ իր խնդիրներով եւ մարտահրաւէրներով ու կը միտի «ծառայելու արեւմտահայերէնի անսայթաք եւ միակերպ ուսուցման կիրարկումին, ինչպէս նաեւ զանազան վիճելի հարցերու լուսաբանումին ու ճշգրտումին», ինչպէս հեղինակը կը նշէ իր Յառաջաբանին մէջ։
Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական Բաժանմունքը ուրախութեամբ կը յայտարարէ որ Նայիրի հարթակին վրայ այժմ հասանելի է Արմենակ Եղիայեանի Արեւմտահայերէնի ուղղագրական, ուղղախօսական, ոճաբանական ուղեցոյց-ը՝ թուային եւ բաց ձեւաչափով։Ուղեցոյցը կարելի է ներբեռնել անվճար nayiri.com-էն կամ գործածել առցանց՝ http://www.nayiri.com/imagedBook.jsp?id=100000
Աշխատակցութիւններ Հայ Մամուլին
Հարիւրաւոր յօդուածներով՝ ընդհանրապէս լեզուական-ուղղախօսական  բնոյթի, աշխատակցած է սփիւռքահայ մամուլին, գլխաւորաբար Լիբանանի «Ազդակ»-ին:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Քարլոս Անթոնեվիչ
Քարլոս Անթոնեվիչ վարդապետ՝ Յիսուսեան կարգէն: Ծնած է 6 Նոյեմբեր 1803-ին ի Լվուվ:
Կենսագրութիւն
Հայրը՝ Յովսէփ' Տոքթ Իրաւագիտութեան Դոկտ., փաստաբան եւ դատաւոր էր։ Քարլոս մանկութիւնը անցուցած է բարեպաշտ մօր հոգատարութեան տակ,  իրենց ընտանեկան տան մէջ, Ժողքիէվի մօտ, Ջքուաժավ կոչուած տեղը:
Գրիգոր Պալեան
Գրիգոր Պալեան (1764 - Կ.Պոլիս, Օսմանեան կայսրութիւն - 1831, Կ. Պոլիս), հայ ճարտարապետ։
Պատմութիւն
Արքունի ճարտարապետութիւնը կ'անցնի իրենց ազգականներէն մէկուն, մինչեւ որ Սուլթանին անկեղծ խորհրդատուները կը յաջողին աքսորի հրամանը ետ առնել տալ։ Երբ Սուլթանին նոր հրամանը կը հասնի, Մակար հաստատուած էր Բաբերդի Լուսաք գիւղը, ուր իր զաւակին Գրիգորի կը սորվեցնէր ճարտարապետական արուեստը։ Մակար մեծ պատիւներով կ'առաջնորդուի Պոլիս եւ անմիջապէս կը ստանձնէ իր նախորդ պաշտօնը։ Կ'ըսուի, թէ շատ կարեւոր շէնքեր շինած է, մասնաւորաբար մզկիթներ, որոնցմէ յայտնի չէ, թէ որո՛նք են իր ձեռակերտները։ Ծերութեան, հանգստեան կը կոչուի եւ արքունի ճարտարապետութիւնը իր զաւակին կը ձգէ, երթալով Բաբերդ, զոր շատ սիրած էր, հոն կը մեռնի խոր ծերութեան մէջ։
Գրիգոր Պալեան ճարտարապետութեան արքունի հրովարտակը կը ստանայ Սուլթան Համիտ Ա.էն։ Իրմէ կը սկսի Պալեաններուն անունին կապուած հսկայ շէնքերու կառուցումը։ Ինք գիտակից արուեստագէտ մըն էր եւ միանգամայն մտերիմը Սուլթան Մահմուտ Բ.-ի։ Ան մեծապէս տիրացած էր Սուլթանին վստահութեան եւ այն աստիճան մեծ դիրք բռնած էր պալատին մէջ, որ եւրոպական տէրութիւններու դեսպանները՝ միջազգային խնդիրներու կարգադրման համար, իր գրասենակը դեսպանական ժողովներու գումարման վայր մը դարձուցած էին։ Եէնիչէրիներու խիստ օրերուն եւ երկու Սուլթաններուն յաջորդաբար գահընկեց եղած եւ սպաննուած ատեն, կրցած է իր դիրքը անխախտ պահել, մի միայն իր խելացութեամբ։ Ինք Սուլթան Սելիմ Գ.-ի Խոհրդատուն եղած է եւ բարենորոգման ծրագիրներու պատրաստութեան մէջ լայն բաժին մը ունեցած, որուն շնորհիւ Թուրքիա աւելի յառաջդիմած պիտի ըլլար, եթէ Եէնիչերիներու շարժումը չտապալէր Սուլթանը եւ զայն սպաննելով անոր հետ մէկտեղ չխեղդէր սկսած գեղեցիկ գործը։
Ինքն է, որ Սուլթան Մահմուտի ներկայացուցած է Գազէզ Արթինը եւ երբ այս վերջինը կ'աքսորուի Կեսարիա, կարճ ժամանակ մը ետք Ամիրային բարեխօսութեամբ, կրկին Պոլիս կը կանչուի եւ աւելի մեծ պատիւով կը հաստատուի իր պաշտօնին վրայ։ Մեծ դեր խաղացած է նաեւ Ազգային շրջանակներուն մէջ, մասնաւորաբար Հայ-Հռոմէականներու հետ միութեան գործը յաջողեցնելու համար։ Դերկոմս Տը Քասիթօ կը հաստատէ, թէ Սարգիս պէյի Բերայի տան մէջ տեսած է Սուլթան Մահմուտ Բ.-ի գահակալութեան երկրորդ տարւոյն մէջ տրուած հրամանագիր մը, որ Գրիգոր խալիֆային կ'արտօնէր ձիով պտըտելու եւ իբր հետեւորդ երկու սպասաւոր ունենալու, նաեւ երկզուգանի կառք մը պահելու, մօրուք ձգելու եւ վայելելու շարք մը առանձնաշնորհումներ, որոնք այն ատեն Քրիստոնեաներուն համար ազնուականութեան տիտղոսներ էին եւ շատ դժուար ձեռք կը բերուէին։
Ստեղծած կառոյցներ
Գրիգոր Ամիրա շինած է մեծ թիւով պալատներ ու շէնքեր, որոնցմէ կարեւորներն են․
Յետ Մահու
Գրիգոր Պալեան կը մեռնի 1823-ին, ծառայելով չորս վեհապետներու, որոնք են՝ Համիտ Ա., Սելիմ Գ., Մուսթաֆա Դ. եւ Մահմուտ Բ.։ Իր մահէն ետք օտարազգիներ կը սկսին հետամուտ ըլլալ այդ բարձր պաշտօնին, բայց Պէզճեան Յարութիւն ամիրա՝ Գրիգոր Պալեանի քաջարուեստ ճարտարապետին մահէն քանի մը օր ետք, կը մտնէ Սուլթանին սենեակը եւ ոտքերուն իյնալով կը յիշեցնէ երկարատեւ եւ հաւատարիմ գործունէութիւնը հանգուցեալին, որ իր բոլոր գործերուն մէջ խելացի էր եւ ուղիղ ու միշտ վեհափառ Սուլթանին անձնուէր, յետոյ կ'ըսէ․ «Փոխարէն իր հարազատ աշխատութեան, ով գթասիրտ տէր, մեծ շնորհ մը պիտի ընես ազգիս, եթէ հրամայես յաջորդել իր զաւակներուն իրենց հօր պաշտօնին մէջ», եւ ուրիշ այս տեսակի աղաչողական խօսքերով Արքային գութը կը շարժէ, զոր կը հրամայէ կայսերական ճարտարապետութեան պաշտօնը տալ Գրիգոր ամիրայի որդւոյն՝ Կարապետին եւ փեսային՝ Յովհաննէս Ամիրա Սէրվէրեանին։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ Ստորոգութիւն:1764 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1823 մահեր
Կարմրաւոր Սուրբ Աստուածածնի Վանք
Կարմրաւորը, կամ Սուրբ Աստուածածին եկեղեցի, կառուցուած է 7-րդ դարուն Գրիգոր եւ Մանաս քահանաներու կողմէ : Կը գտնուի Արագածոտնի մարզի Աշտարակ քաղաքին մէջ, ան ընդգրկուած է Աշտարակի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ:
Նկարագրութիւն
Այս խաչաձեւ կեդրոնագմբեթ փոքր եկեղեցւոյ արտաքին չափերն են 5,9 x 7,4 մեթր։ Կարմրաւորը Հայաստան ի միակ եկեղեցին է, որուն կարմիր կղմինտրէ տանիքը մինչեւ օրս պահպանուած է։ Ութանիստ թմբուկը պսակուած է կղմինտրածածկ կորագիծ վեղարով, որը նոյնանիւթ եւ նմանաձեւ տարրի պահպանուած հնագոյն օրինակն է։ Կարմրաւորը արտաքուստ եւ ներքուստ խաչաձեւ գմբեթաւոր եկեղեցի է։ Եկեղեցւոյ արտաքին պատերուն վրայ պահպանուած են արձանագրութիւններ, ուր նշուած է գիւղի այն բնակիչներուն մասին, որոնց միջոցներով կառուցուած է եկեղեցին:
Կարմրաւորի շուրջը կան շատ հետաքրքիր խաչքարեր, որոնցմէ ամենայայտնին է Ծակ-Քար ը, որ իր անունը ստացած է պատուանդանի ծակի պատճառով (1268)։ Հին ժամանակ Կարմրաւորը եղած է կուսանաց վանք։ Այնտեղ մինչեւ այսօր պահուած են ուշադրութեան արժանի երկու հնութիւններ։ Առաջինը հնդկական նկարազարդ վարագոյր մըն է, որ բերուած էր 1798-1799 թուականներուն Կալկաթա յէն, իսկ միւսը՝ Շուխոնց աւետարանն է: Ան ձեռագիր աւետարան է, որ 1873 թուակիանին նուիրուած է աշտարակցի Շուխեանց ընտանիքին կողմէն։
Անուան Ծագումը
Ըստ աւանդութեան, Աշտարակի մէջ ապրող երեք քոյրեր կը սիրահարուին Սարգիս անունով երիտասարդի մը։ Աւագ երկու քոյրերը կ'որոշեն զոհաբերուիլ՝ կրտսերուն երջանկութիւն պարգեւելու համար եւ  ծիրանագոյն ու կարմիր զգեստ հագնելով կը նետուին անդնդախոր ձորը։ Այս լուրը իմանալով, փոքր քոյրը սպիտակ զգեստ կը հագուի եւ նոյնպէս ինքզինք ձոր կը նետէ, իսկ Սարգիս վշտացած՝ կը դառնայ ճգնաւոր։ Հետագային ձորի եզրին երեք եկեղեցիներ կը յայտնուին՝ Կարմրաւորը, Ծիրանաւորը եւ  Սպիտակաւորը: Սպիտակաւոր եկեղեցւոյ Սուրբ Մարիամ Աստվածածնայ որմնանկարի գլխանոցը սպիտակ է, իսկ Կարմրաւոր եւ Ծիրանաւոր եկեղեցիներունը՝ համապատասխանաբար կարմիր եւ  ծիրանագոյն։
Վրաստանի Նամակի եւ Նամականիշներու Պատմութիւն
Վրաստանի նամակի եւ նամականիշներու պատմութիւնը, կ'անդրադառնայ Վրաստանի տարբեր տարիներու, տարբեր պետական կարգերու օրօք (Ռուսական կայսրութիւն, ԱԽՖՍՀ, Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւններու Միութիւն) եւ անկախ Վրաստանի (սկսած 1992 թուականէն)։ Սեփական նամականիշ Վրաստանի մէջ տպուած է 1919 թուականէն ի վէր։ Վրաստանը 1993 թուականի Ապրիլ ամիսէն ի վէր միջազգային նամակային ընկերութեան անդամ է, իսկ անոր ներկայացուցիչը պետական Georgian Post. ընկերութիւնն է։
Նամակի Զարգացումը
19-րդ դարու սկիզբին Վրաստանը մտած է Ռուսական կայսրութեան կազմին մէջ, եւ անոր տարածքին գործած է ռուսական նամակային համակարգը։ 1917 թուականի Հոկտեմբերեան Յեղափոխութիւնէն ետք, կարճ ժամանակ անկախ եղած է, իսկ 1922 թուականէն ի վէր մտած է Խորհրդային միութեան կազմին մէջ։ Խորհրդային տարիներուն գործած է համամիութենական նամակային կապը։ Վրաստանը 991 թուականին անկախութիւն ձեռք բերած է եւ կազմակերպած է սեփական նամակային կազմակերպութիւնը։
Առաջին նամականիշները
Առաջին նամականիշները Վրաստանի մէջ թողարկուած են 1919 թուականի Մայիս 26-ին։ Մէկ փունջ շրջանառութեան դուրս եկած է 1921 թուականին ։
Խորհրդային Հանրապետութիւն
1922 թուականի Յունուարին եւ Փետրուարին լույս տեսած է հինգ նամակային նամականիշէն կազմուած խորհրդային Վրաստանի առաջին նամականիշներու շարքը ։
ԱԽՖՍՀ
1922 թուականի Մարտէն մինչեւ 1923 թուականի Սեպտեմբեր շրջանառութեան մէջ էին յաւելեալ նամականիշներ, իսկ 1923 թուականի Հոկտեմբեր 1-էն Վրաստանի մէջ օգտագործուած են ԱԽՖՍՀ ընդհանուր թողարկման նամակային նամականիշներ ։
25x25px Խորհրդային Միութեան Կազմէն Ներս
1926-1993 թուականներուն, երբ ԱԽՖՍՀ-ն դադրեցաւ գոյութիւն ունենալէ եւ Վրաստանը մտաւ ԽԸՀՄ կազմի մէջ, Վրաստանի մէջ կ'օգտագործուէին ԽԸՀՄ նամակային նամականիշները։ Անոնց մէջ կային նամականիշներ, որոնք Վրաստանի աշխարհագրութեանն ու ազգագրութեանը։
22x22px|Грузия Անկախ Վրաստանի թողարկումներ
Խորհրդային Միութեան քայքայումէն ետք անկախ Վրաստանը 1991 թուականի Ապրիլէն մինչեւ 1993 թուականի Յուլիս 31-ը կը թողարկէ իր սեփական նամականիշները ։ Ի տարբերութիւն շատ էր խորհրդային հանրապետութիւններու Վրաստանը խորհրդային նամականիշների վրայ յավելատիպներ չէ ըրած, թէեւ 1994 թուականին վրացական նամակային նամականիշներու վրայ հավելատիպեր եղած են ։
Կեղծարարութիւն
Անկախ Վրաստանի նամակային նամականիշները (1991 թուականէն ետք) հայեցողական թողարկումներու նիւթ կը դառնան, երբ վրացական նամակային կազմակերպութեան անունէն կը տպուին կեղծ նամականիշներ, որոնք պաշտօնական համացուցակներուն մէջ գրանցուած չեն։ Բացի այդ Վրաստանի նամակային վարչութիւնը բազմիցս բողոքած է Միջազգային նամակային ընկերութեանը, Աջարիային, Պաթումի եւ Հարաւային Օսիային վարչական միաւորներու անունէն կեղծ թողարկումերու համար
Արտաքին Յղումներ
Ստորոգութիւն:Վրաստան
Լուգաս Պալեան
Լուգաս Լէոնարտօ Պալեան (Lucas Balian, ծնած՝ 24 Յունուար 1976, Քորտոպա ), քաղաքական գործիչ, Արժանթինի Արմատական քաղաքացիական կուսակցութեան անդամ, որ ներկայիս «Միասին յանուն Քորտոպայի» ընտրական դաշնութեան մաս կը կազմէ :
30 Նոյեմբեր 2015-ին, Քորտոպայի մէջ տեղի ունեցած է Լուգասի երդման արարողութիւնը՝ որպէս քաղաքային խորհուրդի անդան, ուր Պալեան իր գործունէութիւնը պիտի ծաւալէ 2015-2019 թուականներուն ընթացքին: