cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սիւնիքի Իշխանութիւն
Սիւնիքի իշխանութիւն, միջնադարեան ենթակայ կազմաւորում, Հայկական լեռնաշխարհի արեւելքը՝ Սիւնիք նահանգին մէջ, 314-987-ններուն։ Հիմնադրուած է Մեծ Հայքի արքայ Տրդատ Գ. Մեծի հրամանով՝ 314-ին ։ Իշխանութիւնը ղեկավարած է Սիւնիներու ազնուական տոհմը։ Տարածքը կազմած է առաւելագոյնը 18 000 քմ2։
Տարբեր ժամանակներու ընթացքին կազմած է Արշակունիներու թագաւորութեան (314-428), Հայկական մարզպանութեան (428-571), Ատրպատականի (571-650), Արմինիա կուսակալութեան (701-885), Բագրատունիներու թագաւորութեան (885-987) մասը ։
Սիւնիքի իշխանութիւնը միակն էր, որ Բագրատունիներու շառաւիղ չէր եւ կարողացաւ ի զօրու ըլլալ՝ հռչակելու երկիրը ինքնուրոյն թագաւորութեան։ Անոր հռչակումէն մօտ 70 տարի առաջ, Վասպուրականի թագաւորութիւնը առանձնացած էր որպէս ինքնուրոյն միաւոր՝ Արծրունիներու գլխաւորութեամբ, սակայն վերջիններս ամուսնական կապերով մտերմացած էին Բագրատունիներու հետ եւ վաղուց ամրապնդած էին իրենց դիրքերը։ Ան կարողացաւ գոյատեւել նոյնիսկ Անիի Բագրատունիներու կործանումէն մէկուկէս դար ետք, ապա, սելճուքեան արշաւանքներէն ետք, հասաւ Պռոշեան եւ Օրբելեան ազնուական ընտանիքներուն բաժինը ։
Պատմութիւն
Մ.թ.ա. 6-րդ դարու սկիզբէն Սիւնիքի տարածքը մտած է նորաստեղծ Երուանդունիներու հայկական թագաւորութեան կազմ։ Մ.թ.ա. 189-էն՝ Մեծ Հայքի Արտաշէսեաններու թագաւորութեան կազմին մէջ Սիւնիքը ծայրագաւառային նահանգ էր։
Արշակունիներու հաստատումէն ետք, ձեւաւորուած է Սիւնիքը՝ որպէս վարչաքաղաքական միաւոր ։ Այս մէկը բաղկացած էր տասներկու գաւառներէն՝
Հիմնադրում
Սիւնիքի իշխանութիւնը հիմնադրուած է 314-ին՝ հայոց թագաւոր Տրդատ Գ. Մեծի իշխանութեան տարիներուն (287-330)։ Այդ ժամանակահատուածին, Հայաստանի մէջ տեղի կ՛ունենային արմատական փոփոխութիւններ. 301-ին Քրիստոնէութիւնը կ՛ընդունուի՝ որպէս պետական, պաշտօնական կրօն։ 4-րդ դարուն, աւատատիրական յարաբերութիւններ կը հաստատուին։ Աւելի ազդեցիկ եւ զօրեղ ընտանիքներու թագաւորը ընդարձակ կալուածքներ կը շնորհէ՝ ժառանգատիրութեան սկզբունքով։ Հայ աւագանին ստրկատեր-զօրավարներներէն նախարարական կը դառնայ, ապա՝ իշխանական դասի ։ Սիւնիները մշտապէս թագաւորի կողքին կանգնած եղած էին աւելի զօրեղ ընտանիքներէն։ Հայոց աւանդական թագաւոր Վաղարշակը, որ կը յիշատակէ Մովսէս Խորենացիին, Սիւնիներու Մեծ Հայքի արեւելեան սահմանագլխի կուսակալ եւ արքունի զօրքերու հրամանատար նշանակած էր։ Արշակունիներու զինուորական համակարգին մէջ՝ «Զօրանամակին մէջ», արձանագրուած Սիւնի իշխանները կարողացած են մարտադաշտ դուրս բերել, 19 400 հեծեալ եւ առաջին գահը գրաւեց ։ Ցուցաբերած ծառայութիւններու եւ սխրանքներու համար, այս արքաներու պատճառով, արժանացած են մեծամեծ պարգեւներու ու պատիւներու, արտոնուած է՝ բազմել արծաթէ գահոյքը, կրել մարգարտեայ վարսակալ, վարազագիր մատանի եւ ոսկիայ մական, հագնել կարմիր կոշիկ։ Սիւնիներու իշխանանիստ կեդրոնը եղած է Ծղուկք գաւառի Շաղատ (պատմական, արեւմտահայերէն)Շաղատ գիւղաքաղաքը, ուր ապարանք կառուցած են։ Կեդրոնի ընտրութիւնը պատահական չէր. այնտեղ եւս երկու բերդեր կ՛ային, որոնք Երուանդունիներու ժամանակաշրջանին մէջ կը թուագրուէին (մ.թ.ա. 6-4-րդ դարեր) ։
Սիւնիքի առաջին իշխան Անդովկ Ա Սիւնին, ինչպէս այլ մեծամեծեր, մասնակցած է Հռոմէական կայսրութեան Կեսարիա քաղաք մեկնած խումբին, որ պէտք է ականատէս ըլլար հայոց առաջին կաթողիկոս Գրիգոր Լուսաւորչի օծմանը։ Անոր որդին՝ Վաղինակ Ա. Սիւնին, որ ժառանգած էր հօր գահը, հայոց թագաւոր Խոսրով Գ. Կոտակի գահակալման տարիներուն (330-338) մասնակցած է Աղձնիքի ապստամբ Բակուրի դէմ արշաւանքին, թագաւորի հրամանով ամուսնացած սպաննուած պտեշխի դուստրի հետ եւ կառավարած է Աղձնեաց Պտեշխութիւնը։ Վաղինակ Ա. Սիւնիին (330-339) կը յաջորդէ եղբայրը՝ Անդովկ Բ. Սիւնին։ Ան կը կառավարէ մօտ կէս դար՝ 339-385-ններուն, եւ բարձր դիրք կը գրաւէ Տիրան Բ., Պապ ու Վարազդատ թագաւորներու արքունիքին մէջ։ Արշակ Բ.-ի իշխանութեան տարիներուն տեղի ունեցած ներքին խառնակութիւններու ընթացքին թագաւորը կը բաժնուի Օլիմպիա թագուհիէն, ով Հռոմի կայսեր ազգականներէն էր, եւ կ՛ամուսնանայ իր կողմէն սպաննուած Գնելի այրու՝ Անդովկ իշխանի դուստր Փառանձեմի հետ։
Արշակունիներու թագաւորութեան ընթացքին եղած են եւս երեք իշխաններ, որոնցմէ երկուքը եղած են Անդովկ Բ. Սիւնիի որդիները (Բաբիկ Ա., Վաղինակ Բ.), իսկ վերջինը՝ Բաբիկի որդի Վասակ Ա.-ն (413-451)։ Սիւնիները, բացի վերջինէն, պահպանած են հավատարմութիւնը կեդրոնաձիգ թագաւորական իշխանութեան հանդէպ, արքային զօրք տրամադրած պատերազմի տարիներուն։ Վասակ Սիւնին 428-ին, ի թիվս այլ ազդեցիկ նախարարներու, կը դիմէ պարսից արքային՝ հայոց թագաւորութիւնը կործանելու եւ Հայաստանը պարսկական մարզպանութեան վերածելու խնդրանքովէ
Օտար Տիրապետութիւն
428-ին Արշակունիներու թագաւորութիւնը հեռացաւ պատմութեան ասպարեզէն։ Մեծ Հայքի թագաւորութեան ծայրագաւառները անցան հարեւան երկրներ. Գուգարքը միացաւ Վիրքին, Ուտիքը եւ Արցախը՝ Աղուանքին, Փայտակարանը եւ Պարսկահայքը՝ Ատրպատականին, Կորճայքը՝ Սասանեան Պարսկաստանին անմիջականօրէն։ Մեծ Հայք, Ծոփք եւ Աղձնիք նահանգները Բիւզանդական կայսրութեան միացած էին 387-ին՝ Հայաստանի առաջին բաժանման ընթացքին ։ Սիւնիքի իշխանութիւնը սահմանային նահանգ կը դառնայ՝ Հայկական մարզպանութեան կազմին մէջ։ Այս մէկը կեդրոնախոյս ձգտումներ կ՛ունենայ եւ ինքնուրոյն քաղաքականութիւն կը վարյ։ Վասակ Ա. Սիւնիի (413-451) իշխանութեան տարիներուն Սիւնիքի քաղաքական դիրքը կը բարձրանայ։ Հայ նախարարներու շարքին մէջ մրցակցութիւնը կ՛ուժեղանայ Սիւնիներու ու Մամիկոնեաններու միջեւ։ Վերջինները, որոնք տասնամեակներ շարունակ սպարապետի պաշտօնը կը գրաւէին, պարսից արքունիքը չէր վստահեր։ 442-ին Վասակ հայոց մարզպան կը դառնայ։ Անոր կը վստահուի Սասանեան Պարսկաստանի հիւսիսային սահմանի՝ նաեւ Ճորա պահակի (Տերպենտ) պաշտպանութիւնը։
Առաջին շրջանին, մայրաքաղաքը Շաղատ աւանն էր (Սիսիանի շրջան), 820-ական թուականներէն՝ Եղեգիս գիւղաքաղաքը (Եղեգնաձորի շրջան)։ Հզօրութեան շրջանին, երբ Արաբական խալիֆայութիւնը անկումի մէջ էր, իր մէջ վերստին ներառած է Վայոց ձոր եւ Գեղարքունիք գաւառները, որոնք ժամանակ առ ժամանակ իշխանութեան տարածքէն կ՛անչատուէին։ Ոսկէդարու շրջանին, այս մէկը իր մէջ կը ներառէր Գեղարքունիքը, Վայոց ձորը, Սիւնիքը, ինչպէս նաեւ՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան (Արցախի) Քաշաթաղի շրջանը եւ Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութեան արեւելքը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Պերճ Մոմճեան
Պերճ Մոմճեան, ծ. 1920-ին Աքսար Աւանի մէջ:
«Յառաջդիմասէր» ակումբի «ընտանիքի»ին մաս կազմած է երեսունական թուականերուն սկիզբները:
«Կամք» մարմնամարզական ակումբի աթլեթի եւ սկաուտական շարժումներուն առընթեր մասնակցութիւն բերած է «Յառաջդիմասէր»ի ընկերային ու մշակութային գործունէութեան։
Ծնած է Իզմիր էն ոչ շատ հեռու Աքսար աւանը։ Իզմիրի աղէտին, յունական նաւերու օգնութեամբ կ'ապաստանի Յունաստան, ապա տարի մը ետքը կ'անցնի Աղեքսանտրիա, մօրեղբօրը քով։
Յաճախած է Աղեքսանդրիոյ Պօղոսեան Ազգ. վարժարանը։ 1960-1965 եղած է օգնական այցելու խմբագիր «Յուսաբեր»ի, Բենեամին Թաշեանի կողքին: Անցնելով Մոնթրէալ, 1965-էն սկսեալ կ'աշխատակցի «Հորիզոն»ի, «Հայրենիք»ի եւ «Լրաքաղ»ի :
Աղայեան
Աղայեան, հայկական մականուն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Գէորգ Թամանեան
Գէորգ Թամանեան (13 Փետրուար 1910, Սան Փեթերսպուրկ - 4 Հոկտեմբեր 1993, Երեւան), ճարտարապետ, ՀԽՍՀ վաստակաւոր շինարար (1957), ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ (1968)։
Ալեքսանտր Թամանեանի որդին է, Եուրի Թամանեանի եղբայրը։
Կենսագրութիւն
1932 թուականին աւարտած է Երեւանի Փոլիթեքնիքի Հիմնարկը։
Աշխատած եւ կատարելագործած է Երեւանի մէջ՝ հօր արուեստանոցին մէջ։ Անոր մահէն ետք աւարտին հասցուցած է շինարարական ընթացքի մէջ գտնուող կառոյցները'
Գործունէութիւնը
Գէորգ Թամանեանի նախագիծերով Երեւանի մէջ իրականացուած է Քիեւեան փողոցի կառուցապատումը (1953-1956 թուականներուն, հեղինակային խումբի հետ), կառուցուած է Սայեաթ-Նովայի անունով երաժշտական դպրոցը եւ պարարվեստի ուսումնարանի միացեալ շէնքը (1948-1950 թուականներուն, նոր կողաշէնքը՝ 1976), Կոմիտասի անունով երաժշտանոցը (1975), Ջերմուկի մէջ` առողջարան եւ հանքային ջուրերու տաղավարը (1950-1956)։
Գէորգ Թամանեանը ստեղծած է 1400 նստատեղով ներկայիս Արամ Խաչատուրեանի անունով համերգային մեծ դահլիճը (աւարտած է 1953 թուականին), որ անոր ստեղծագործութեան գլուխգործոցն է։
Պարգեւատրուած է Հայաստանի Հանրապետութեան Պետական մրցականերով (1970, Հանրապետութեան հրապարակի կառուցապատման, 1980, Ալեքսանտր Սփենտիարեանի անունով օփերայի եւ պայլէդ թատրոնի համալիրին վերակառուցման համար)։
Երիտասարդ ճարտարապետներու ստեղծագործութեան համամիութենական (1947), «Տարուայ լաւագոյն կառոյց» հանրապետական նշանակիր (1953) ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ Ստորոգութիւն:ՀՊՃՀ շրջանաւարտներ Ստորոգութիւն:13 Փետրուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:1910 ծնունդներ Ստորոգութիւն:4 Հոկտեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:1993 մահեր
Մինոասեան քաղաքակրթութիւն
Մինոասեան քաղաքակրթութիւն (յուն․՝ Μινωικός πολιτισμός),  Պղնձադարի մշակոյթ, որ զարգացաւ Կրետէի եւ Էգէական ծովուն կարգ մը կղզիներու մէջ․ ծաղկեցաւ Ք․Ա․ 3000 մինչեւ Ք․Ա․ 1450։  Կը ներկայացնէ Եւրոպայի առաջին առաջացեալ մշակոյթը։
Անուանում
Մինոասեան անունը յառաջացած է Կրետէի Մինոաս առասպելական թագաւորէն։  ժամանակակից սահմանում է, տրուած ԺԹ․ դարու բրիտանացի Արթուր Էվանս (1851-1941) հնագէտէն։   Սակայն Քարլ Հոյք այս անունը արդէն գործածած է 1825-ին «Das Minoische Kreta» (Մինոասեան Կրետէ) գիրքին մէջ։
Քաղաքակրթութեան բարգաւաճում
Կրետէի տարածքին բարգաւաճած են մօտաւորապէս 100 մինոասեան քաղաքներ։  Մինոասեան քաղաքակրթութիւնը ըստ Արթուր Էվանս եւ Նիքոլաոս Փլաթոնաս հնագէտներուն կը բաժնուի 4 ժամանակաշրջաններու․-
Էվանս, Մինոաս առասպելական թագաւորին հետ կը կապէ Քնոսոսի լաբիւրինթոսին եւ մարդացուլին։
Հին վերագրումներ
Օմիրոսի (Հոմերոս) Ոդիսականին մէջ կը նշուի թէ այդ ժամանակաշրջանին Կրետէ բաւական խիտ բնակուած է․  հագներգութիւն 19,  Ոդիսական, Ստրապոն՝ 10․4․9 ։
Մինոասեան ծովային իշխանութիւն
Մեր ժամանակակից շրջանին եղած հնագիտական յայտնաբերումները կը վկայեն թէ Մինոասեան քաղաքակրթութիւնը այդքան ալ խաղաղասէր չէ եղած ինչպէս էվանս կը հաւատար։  Յայտնաբերուած են ամրոց-բնակավայրեր, զէնքեր, ինչպէս նաեւ որմանկարներ ռազմական նիւթով։
Մինոասցիները հիմնած էին տարածուն ծովային իշխանութիւնը մը, շնորհիւ իրենց նաւատորմիղին։ Թուքիտիտիս այդ կը նշէ, շեշտելով թէ․- «Մինոաս ունէր հզօր ռազմական ծովուժ, որ տարածուած էր յունական ծովուն։  Ան կը գրաւէ Քիքլատես կղզիները, գաղթօճախներ կը հիմնէ՝ Քարեսներուն վռնտելէ ետք։  Ծովերը ծովահէններէն կը մաքրագործէ, որպէսզի նաւագնացութիւնը դէպի կղզիները ապահով ըլլայ։»  Յունարէն բնագիրը՝
"Ο Μίνως, εξ όσων κατά παράδοσιν γνωρίζομεν, πρώτος απέκτησε πολεμικόν ναυτικόν, και εκυριάρχησεν επί του μεγαλυτέρου μέρους της θαλάσσης, η οποία ονομάζεται σήμερον Ελληνική. Κατακτήσας τας Κυκλάδας νήσους, ίδρυσεν αποικίας εις τας περισσοτέρας από αυτάς, αφού εξεδίωξε τους Κάρας και εγκατέστησε τους υιούς του ως κυβερνήτας. Ως εκ τούτου και την πειρατείαν φυσικά κατεδίωκεν όσον ημπορούσεν από την θάλασσαν αυτήν, διά να περιέρχωνται εις αυτόν ασφαλέστερον τα εισοδήματα των νήσων."
Մինոասեան Դասակարգերը
Թագաւորը որ Մինոաս կը կոչուէր երկրին տէրն էր․ ան ունէր օրէնսդրական եւ վարչական իշխանութիւնը։  Ազնուականները դատարանը կը կազմէին եւ հաւանաբար թագաւորին խորհրդատուներն էին։  Կային նաեւ պալատի պաշտօնեաները՝ քարտուղար, հարկահաւաք, եւայլն։  Տաճարներուն մէջ կային տղամարդիկ եւ կիներ։
Բնակչութեան մնացեալ մասը հողագործութեամբ եւ անասնապահութեամբ կը զբաղէր։ Բնակիչները նաեւ արհեստագէտներ էին, որոնք կ՛ աշխատէին պալատներուն մէջ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական մշակոյթ Ստորոգութիւն:Հնադարեան քաղաքակրթութիւններ Ստորոգութիւն:Յունական քաղաքակրթութիւններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Աթէնք)
Յայոց ցեղասպանութեան յուշարձան, «զանգակէ յուշակոթող, յուշարձան Յունաստանի Աթէնք քաղաքի Նէա Զմիրնի թաղամասի՝ Արմենիա հրապարակին վրայ:
Պատմութիւն
Յուշարձանը նուիրուած է հայոց Ցեղասպանութեան զոհերուն յիշատակին: Տեղադրուած է 1998 թուականի Յունիս 11-ին, կառուցուած է Յունաստանի հայ ազգային կոմիտէի եւ քաղաքապետ Պապիս Պեխլիւանիտիսի աջակցութեամբ: Յուշարձանը ունի զանգի տեսք, զոր կը խորհրդանշէ հայերուն կարօտը եւ հայրենի երկիր վերադառնալու ձգտումը: Յուշարձանին հեղինակ յոյն քանդակագործ Վասիլիս Քափատայիսի կարծիքով զանգի փոսերն ու ճաքերը կը մարմնաւորէն հայերուն ծանր ու դժուար կեանքը Ցեղասպանութեան տարիներուն : Յուշարձանի վրայ մակագրուած է. «Զանգեր ղօղանջէ»:
2000 թուականին Աթէնքի հրապարակներէն մէկը անուանած են Արմենիա:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Աթէնք Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Աստուածատուրեան
Աստուածատուրեան` հայկական մականուն է, կազմուած է Աստուածատուր անունով եւ պարսկական ծագումով -եան վերջաւորութիւնով։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Ֆեթհիէ Չեթին
Ֆեթհիէ Չեթին, իրաւաբան, գրող եւ մարդկային իրաւանց պաշտպան ։
Չեթին ծնած է Խարբերդի Մատէն քաղաքին մէջ։ Աւարտած է Անգարայի համալսարանի իրաւաբանութեան բաժանմունքը։ Հիմնադիրն է «Մարդկային իրաւանց կեդրոն» կազմակերպութեան։
Գիրքեր
Հրատարակած է․
Չեթին ճանաչում գտած է 2004-ին, «Մեծ Մայրս» (թրք.՝ Anneannem) անուանմամբ ինքնակենսագրական վիպակին հրատարակումէն ետք։ Վիպակը կը պատմէ Ֆեթհիէին մեծ մօր՝ Հրանուշի մասին, որը մազապուրծ լինելով 1915 թուականի Եղեռնէն եւ շարունակած էր իբրեւ իսլամ` Սեհեր անունով ։
Լամբրոպա
Լամբրոպա (ლამპრობა), հնագոյն սուանական ազգային տօն՝ ի նշան թշնամիներու դէմ տարուած յաղթանակին եւ նուիրուած է Ս. Գէորգին : կը տօնուի Զատիկէն 10 շաբաթ առաջ, իբրեւ կանոն կը նշուի Փետրուարին: Տօնակատարութիւններուն հիմնական մաս կը կազմեն վառող խարոյկները, ջահերով երթը եւ տօնական ուտեստները։
Տօնակատարութիւնը
Լամբրոպայի օրը սուաններու տուներուն մէջ ընտանիքի տղամարդոց թիւով ջահեր կը վառեն։ Իսկ եթէ տան մէջ յղի կին կայ, ապա ջահ կը վառեն նաեւ ի պատիւ այդ երեխային, որ կրնայ մանչ ըլլալ։ Ջահը կը պատրաստեն ծառի մը ամբողջական բունէն, որուն վերի մասը բաժնուած կ'ըլլայ քանի մը մասերէ ։
Ալաններ
Ալաններ, սկյուտա–սարմատական ծագմամբ իրանալեզա ցեղեր։
Պատմութիւն
Տարասփռված էին Հիւսիսային Կովկասէն մինչեւ Վոլկա, Տոն եւ Դնեպր գետերու ստորին հոսանքներու հարթավայրերը։ Մեր թուարկումէն առաջին դարին ալանական վաչկատուն եւ ռազմատենչ ցեղերը Հիւսիսային Կովկասին մէջ հիմնած էին հզոր թագաւորութիւն, ուր յաճախ կողոպտչական արշաւանքներ կը կատարէին (մեծ մասամբ այն կիրճով, որ անոնց անունով կը կոչուէր Ալանաց դուռ) դէպի Վիրք, Աղուանք, Մեծ Հայք, Պարթեւաստան, Փոքր Ասիա եւ Հռոմէական կայսրութեան շրջանները։ Անոնց առաջխաղացումը կասեցնելու համար հայկական, վրացական, պարթեւական և հռոմեական ուժերը դաշնակցած են։ Մեծ Հայքի վրայ ալաններու արշաւանքներուն (առաջինէն–երկրորդ դարերուն) մասին տեղեկություններ են հայտնում Յովսէփոս Փլավիոսը, Տիոն Կասսիոսը, Թաքիտոսը, Մովսէս Խորենացին եւ ուրիշ պատմագիրներ։ Հայ Արշակունիներէն ոմանք (Տրդատ Գ., Արշակ Բ.) դաշնակցած են Ալաններու հետ՝ ընդդեմ Սասանեաններու ոտնձգութիւններուն։
Լամբրոպա
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Վրաստանի տօներ
Ալաններ
Հայ-ալանական հարաբերութիւններ
Հայ-ալանական հարաբերութիւններն արտացոլուած են «Արաաշէս եւ Սաթենիկ» աւանդավեպին մէջ, որտեղ կը գովերգէ Հայոց Արտաշէս թագաւորին եւ ալաններու արքայադուստր Սաթենիկին ամուսնութիւնը։ Տրդատ Գ.-ի կին Աշխէնը նոյնպէս ալան դշխուհի էր։ Ըստ Մովսէս Խորենացիին, Առավեղեաններու տոհմին նախնիները Սաթենիկի մերձաւորներն եղած են։ Հայկական աւանդութեան համաձայն, Սաթենիկին եղբայրը հայրական գահին տիրացած է Հայոց Սմբատ զորաւարի օգնութեամբ։ Վերջինս, իբր, գերեւարելով ալաններէն շատերը, բնակած է Շաւարշական գավառին մէջ (Մասիսէն հարաւ-արեւելք), որ անոնց նախկին բնակավայրի անունով կոչուած է նաեւ Արտազ։
Նշան Պագալեան
Նշան Յովսէփ Պագ(գ)ալեան (1872, Տիգրանակերտ - 1915, Խնուս), հայ բժիշկ։
Ալաններ
Հայ-ալանական հարաբերութիւններ
Ստորոգութիւն:Ազգեր
Նշան Պագալեան
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1872 թուականին Տիգրանակերտ, հայ առաքելական ընտանիքի մէջ։
1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ Խնուսի զինուորական հիւանդանոցին մէջ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած։ Բուժելով եւ խնամելով հիւանդանոցի զինուորները, յատուկ հոգատարութիւն ցուցաբերած է հայերուն, զոր թուրք բժշկապետին համար անհաճոյ էր։ 1915 թուականին սպանուած է իր պաշտօնակից բժշկապետի կողմէն՝ Խնուսի մէջ, 43 տարեկան հասակին։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր Ստորոգութիւն:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ Ստորոգութիւն:ՀՅԴ–ի անդամներ
8 Յունիս
8 Յունիս, տարուան 159-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 160-րդ) օրն է
Ծնունդներ
8 Յունիսի ծնածներ
Մահեր
8 Յունիսի մահացածներ
Պսկով
Պսկով (Псков), քաղաք Ռուսաստանի հիւսիս-արեւմուտքին։ Պսկովի մարզի մարզի վարչական կեդրոնն է։ Բնակչութիւնը՝ 206 154 մարդ (2013)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ռուսաստանի քաղաքներ
Ս․ Ծնունդի Աւետում
Ս․ Ծնունդի Աւետում, Քրիստոսի ծնունդի ուրախ լուրը երգելով հաղորդել տունէ տուն։
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Հայոց Ցեղասպանութենէն եւ Փոքր Ասիոյ Աղէտէն ետք, աշխարհի չորս ծագերուն սփռած ու ապաստան գտած հայութիւնը արագօրէն կը կազմակերպուի․ կը ստեղծուին դպրոցներ, եկեղեցիներ, բարեսիրական, մարզական, մշակութային Միութիւններ, ինչպէս նաեւ կը սկսին գործել աւանդական կուսակցութիւններն ալ։ Զանազան հայահոծ քաղաքներուն մէջ, ուր կազմակերպուած հայկական համայնք կայ, հայկական աւանդական ծէսերը կը պահպանուին։
Քրիստոսի ծնունդի աւետումը Յունաստանի մէջ
Յոյն ժողովուրդը Ս․ Ծնունդը 25 Դեկտեմբերին* կը տօնէ, իսկ հայերը պահած են 6 Յունուարը։ Այդ օրը մեծ շուքով կը տօնուին Յիսուսի Ծնունդը եւ անոր մկրտութիւնը՝ Ջրօրհնէք, յատուկ արարողութեամբ։
5 Յունուարի երեկոյեան կը սկսի Ս․ Ծննդեան տօնակատարութիւնը։ Հայկական եկեղեցիներուն մէջ Ճրագալոյցի Ս․ Պատարագը կը մատուցուի ու աւարտին ներկաները մէկը միւսին կ'ողջունեն «Քրիստոս Ծնաւ եւ Յայտնեցաւ, ձեզի մեզի մեծ Աւետիս» ըսելով։
Յիսուսի ծնունդի աւետումը յունահայութեան մօտ
Տասնամեակներ յունահայ գաղութը պահպանած է աւանդութիւն մը՝ 5 Յունուարին գիշերը, Յիսուսի Ծնունդը աւետել տունէ տուն։ Իւրաքանչիւր հայահոծ շրջանի մէջ, միութիւնները օրեր առաջ «Աւետիսի շրջագայութիւն»ը* կը կազմակերպեն։ Միասնաբար խումբեր կը կազմեն, տօնական շնորհաւորական բացիկներ կը պատրաստեն եւ ուշ երեկոյեան՝ եկեղեցւոյ արարողութեան աւարտին, կ'այցելեն իրենց հայրենակիցներուն տուները, երգելով «Խորհուրդ Մեծ» շարականը։ Իւրաքանչիւր խումբ հետը կ'ունենայ տօնական զարդարանքով տուփիկ մը, ուր տնեցիները աւետումը լսելէ ետք, իրենց լուման կը դնեն․ այսպիսով իրենց ներդրումը կը բերեն միութիւններուն տարեկան ծախսերուն։
Աւետիսի շրջագայութիւնը Քոքինիոյ մէջ
Ի․ դարու երկրորդ քառորդին ընթացքին սկսած այս աւանդութիւնը, մինչեւ այսօր՝ ԻԱ․ դար, կը պահպանուի Քոքինիոյ շրջանին մէջ, ուր հայութիւնը ընդհանրապէս հաւաքուած էր հայկական ակումբներուն եւ կամ եկեղեցիներուն շուրջ։ Մինչեւ 1960-ական թուականները, Սուրբ Յակոբ Եկեղեցւոյ, Հայ Աւետարանական Եկեղեցւոյ, «Զաւարեան» եւ «Արարատ» ակումբներու շրջակայքի թաղերուն հայերը բնակչութեան 70% կը կազմէին եւ այդ պատճառով այդ տարածքը հայկական թաղամաս կը կոչուէր (quartier arménienne. այսպէս գրուած 1947-ի Ատիկէի քարտէսին մէջ)։ 5 Յունուարին գիշերը իւրաքանչիւր միութիւն իր խումբերը կազմած Քոքինիոյ եւ Փիրէայի թաղերը կը շրջէր։ Երգեցիկ խումբը/երը հայկական թաղերու (շատ քիչ բնակարաններ քարաշէն էին, մեծամասնութիւնը թիթեղաշէն բնակարաններ էին) ճամբաներուն խաչմերուկին կայնած կ'երգէին «Խորհուրդ Մեծ»ը ու ապա խումբին/երուն անդամները դուռէ-դուռ կը վազէին, որպէսզի իւրաքանչիւր ընտանիք իր լուման տուփիկին մէջ դնէ։ Իսկ 1960-էն ետք, երբ արտագաղթի պատճառով Քոքինիոյ եւ Փիրէայի հայութեան թիւը կը նուազի (տե՛ս Քոքինիոյ հայկական գաղութը), խումբերը կը սկսին տունէ տուն այցելել։ Դրացի յոյն ընտանիքներէն շատեր իրենց դուռը կը բանան եւ երգեցիկ խումբերէն կը խնդրեն իրենց ալ աւետեն։
Երբ ամէն մէկ խումբ կը վերջացնէ իր շրջագայութիւնը (ընդհանրապէս տեղի կ'ունենայ օդի վատ պայմաններու տակ․ անձրեւ, ցուրտ եւ քանի մը անգամ՝ ձիւն) ակումբ կը վերադառնայ, ուր կը մեծարուի տաք ապուր, պատրաստուած Քոքինիոյ Հ․Կ․Խ․-ի տիկիններուն եւ ակումբի պատասխանատուներուն կողմէն։
Հետիոտն շրջագայութիւն
Զաւարեան կեդրոնին շուրջի հայահոծ թաղերուն «Խորհուրդ Մեծ»ի շրջագայութիւնը կը կատարուի երեք հետիոտն խումբերով, իւրաքանչիւրը բաղկացած 7-12 անդամներէ։
Շրջիկ խումբեր
Քոքինիոյ, Փիրէայի եւ Աթէնքի հիւսիսային արուարձանները բնակող հայութեան մօտ հասնելու համար 4 խումբեր երկուական ինքնաշարժերով ճամբայ կ'ելլեն ու «Խորհուրդ Մեծ»ը կ'աւետեն:
Կլթիկ
Կլթիկը ակամայ, անակնկալ եւ ցնցիչ ձայն մըն է, զոր մարդիկ կ՚արտադրեն որոշ առիթներով եւ պատճառներով։ Ան կը պատահի երբ ստոծանին (diaphragm) անակնկալօրէն շարունակական պրկումներ կ՚ունենայ եւ միատեղ կը պատահի ձայնալարերու կծկումն ու խռչափողի խցանումը. այս բոլորը կը յառաջացնեն յատկանշական ձայն մը, որ կը կոչուի կլթիկ (hiccup, hiccough, singultus)։ Ստոծանիի պրկումները հետեւանքն են ստոծանիի ջիղին գրգռութեան, որ կը պատահի տարբեր պատճառներով։
Կլթիկը կը պատահի շատերու մօտ, բայց աւելի յաճախ՝ տղամարդոց մօտ։ Ան ընդհանրապէս անցողակի է եւ կը տեւէ քանի մը վայրկեան, բակայն կրնայ նաեւ տեւել օրեր եւ շաբաթներ ու դառնալ յոգնեցուցիչ։
Կարճատեւ եւ անցողակի կլթիկը շատ տեսնուած երեւոյթ է. այս պարագային ստոծանիի ջիղը կը գրգռուի՝
Երկարատեւ կլթիկը շատ քիչ տեսնուած երեւոյթ է. այս պարագային ստոծանիի ջիղը կը գրգռուի՝
Վեր. Փոլ Հայտոսթեան
'''Վեր. տոքթոր Փոլ Հայտոսթեան,''' նախագահ Պէյրութի Հայկազեան համալսարանի: Աստուածաբանութեան մագիստրոսը կը ստանայ Մերձաւոր Արեւելքի Աստուածաբանական ճեմարանէն: Ամերիկա՝ Նիւ Ճըրզի նահանգի Փրինսթընի առաջատար ճեմարանին մէջ երկրորդ մագիստրոսականը:
Կլթիկ
Ա. Ստոծանիի շուրջը գտնուող զանազան օրկաններու անբնական եւ հիւանդագին աշխատանքով. ասոնցմէ կարելի է յիշել՝
Վեր. Փոլ Հայտոսթեան
Կենսագրութիւն
Վեր. տոքթոր Փոլ Հայտոսթեան ծնած է Պէյրութ, Լիբանան: Հայրը Նոր Մարաշի երկրորդական վարժարանի տնօրէնն էր եւ եկեղեցւոյ հոգեւոր հովիւը: 1966-ին կը փոխադրուին Թրիփոլի, որովհետեւ հայրը նշանակուած էր Մինա շրջանի հոգեւոր հովիւը եւ դպրոցին տնօրէնը: Վեր. Փոլ Հայտոսթեան մանկութիւնը անցուց Մինայի Հայ Աւետարանական եկեղեցի-դպրոց համալիրին մէջ, ուր էր նաեւ երիցատունը:
Կլթիկ
Բ). Ալքոլամոլութեամբ.
Վեր. Փոլ Հայտոսթեան
Կենսագրութիւն
Միջնակարգ ուսման համար յաճախեց Թրիփոլիի Ամերիկեան աւետարանական դպրոցը: Երբ 9-րդ դասարան կը հասնի, քրոջ հետ միասին կը յաճախեն Էշրէֆիէի Կեդրոնական Բարձրագոյն Վարժարանը, եւ միաժամանակ եկեղեցւոյ, պատանեացի, Ջանիցի մէջ աշխուժ անդամներ էին:
Կլթիկ
Գ). Ուղեղի որոշ կեդրոններու հրահանգներով, որոնք կը յառաջանան ուղեղային զանազան հիւանդութիւններով.
Վեր. Փոլ Հայտոսթեան
Կենսագրութիւն
Հետագային, Հայկազեան համալսարան ի մէջ կ'ընտրէ հոգեբանութեան ճիւղը, որովհետեւ կ՛ուզէր Աստուածաբանութիւն ուսանիլ: Մինչ այդ, որ տակաւին Աստուածաբանութեան չհասած, արդէն իրենց կը տրուի դաշտի ծառայութիւն, որ կը նշանակէ փոքրերու եւ երիտասարդներու հետ աշխատիլ, եկեղեցւոյ մէջ ծառայել, համագումարներու մասնակցիլ, թափուր եւ հեռու եկեղեցիներու մէջ, ուր հոգեւոր հովիւ չկայ, երթալ եւ Կիրակի մը քարոզել:
Կլթիկ
Կարճատեւ կլթիկը յատուկ դարմանումի միջոցառում մը չունի։ Զանազան նախնական եւ տնային միջոցառումներ կրնան օգտակար ըլլալ. ասոնցմէ կարելի է յիշել հետեւեալները՝
Սամուէլ Գունտագճեան
Սամուէլ Յարութիւն Գունտագճեան (հաւանաբար 1875, Հասան Պէյլի, Ատանայի նահանգ - 1914), հայ բժիշկ։
Կլթիկ
Երկարատեւ կլթիկի պարագային բժիշկը, հանգելէ ետք հիմնական ախտաճանաչումին, կը կատարէ համապատասխան դարմանում։ Հիմնական ախտապատճառի չբացայայտուելու պարագային, կարելի կ՚ըլլայ հակակշռել կլթիկը՝ թմրեցնելով ստոծանիին ջիղը կամ գործածելով հակափսխունքի դեղեր։ Հազուադէպ պարագաներու, բժիշկը կը պարտաւորուի արտահանել (suction) ստամոքսի պարունակութիւնը՝ հակաշռելու համար յոգնեցուցիչ կլթիկը։
Սամուէլ Գունտագճեան
Ծնած է հաւանաբար 1875 թուականին Ատանայի նահանգի Ճէպէլ-Պերեքեթի գաւառի Հասան Պէյլի գիւղին մէջ, աւետարանական ընտանիքում։ Հայրը, պապը եւ նախնիները եղած են հրացանի խզակոթ պատրաստող վարպետներ՝ գուդակչիներ եւ զինագործներ։ Ֆիլիպ Գունտագճեանի (Յովնանեան) աւագ եղբայրն է։
Սամուէլ Գունտագճեանը բարձրագոյն բժշկական կրթութիւն է ստացած արտասահմանի մէջ (հաւանաբար Ֆրանսայի մէջ)։ Հասան Պէյլիի մէջ աշխատած է որպէս բժիշկ։ Ունեցած է երեք որդի՝ Լիւդֆկ, Ասատուր, Բիւզանդ։
1914 թուականին մէկ ամիս բուժած է մի թուրք փաշայի կնոջ կոտրուած ոտքը (ձեռքը)։ Վերջաւորութեան փաշան հարցուցած է. «Լեաւո՜ւր, ազգանունդ ի՞նչ է», եւ իմանալով, որ բժիշկը հայ զինագործներու գերդաստանէն է, զայրացած է ու եաթաղանի մէկ հարուածով կտրած գլուխը, ոտքով հրած իրմէ հեռու։ Հարազատները բժիշկի մարմինը թաղած են առանց գլուխի, որն այդպէս ալ չեն գտած ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:1914 մահեր Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր Ստորոգութիւն:Հասան Պէյլի ծնածներ
Վեր. Փոլ Հայտոսթեան
Կենսագրութիւն
1984-ին կ'աւարտէ Հայկազեան համալսարանը, իսկ Աստուածաբանութեան մագիստրոսը կը ստանայ Մերձաւոր Արեւելքի Աստուածաբանական ճեմարանէն, 1987-ին: Որմէ ետք կը մեկնի Ամերիկա՝ Նիւ Ճըրզի նահանգի Փրինսթընի առաջատար ճեմարանին մէջ երկրորդ մագիստրոսական ընելու եւ աւելի հմտանալու հովուական աստուածաբանութեան մէջ:
Հինգ տարի Նիւ Եորքի Հայ Աւետարանական եկեղեցւոյ մէջ ամիսը երկու Կիրակի հայերէն կը քարոզէ: Մինչ այդ ամառները Ջանիցի համագումարներու համար Պէյրութ կու գար, եւ այդ միջոցին էր, որ 1990-ին, ընտանիք կը կազմէ: Իր տիկինը Հայկազեան կ՛ուսանէր եւ նաեւ՝ Աստուածաբանականի ուսանող էր։ Միասին ԱՄՆ կը մեկնին, եւ տիկինն ալ մասնակի կերպով ուսում կ'առնէ եւ մասնակի կ'աշխատի, իսկ Վեր. Փոլ Հայտոսթեան կ'ամբողջացնէ տոքթորականը եւ կը դասաւանդէ որպէս դասախօսի օգնական 2-3 տարի:
Այս ընթացքին համայնքին մէջ տարբեր յանձնախումբերու, Միութեան Կեդրոնական Մարմնին մէջ անդամ էր արդէն, նաեւ՝ Հայկազեանի Խնամակալ Մարմնին, 1997-էն:
2002 Սեպտեմբերին նախագահի պաշտօնը կը ստանձնէ եւ Հայկազեան համալսարանի շատ գեղեցիկ աւանդը կը զարգացէ: Եւ արդէն 18 տարի կը բոլորէ 2020 թուականին:
Աղբիւրներ
[http://www.araraddaily.com/Araradnew/DailyNews-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ac%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a5%d6%80-Lebanese-Political-News/7953/misc/37/Lebanese-Armenian-News/?fbclid=IwAR1nAOBLE12u0oVzTiPxNIIozsJmWIY380CVHx1iYYRbHevJrgTEljTy6hI#.XicPAynPG_M.facebook Հ Ա Ր Ց Ա Զ Ր Ո Յ Ց ՀԱՅԿԱԶԵԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ ՆԱԽԱԳԱՀ ՎԵՐ. ՏՈՔԹ. ՓՕԼ ՀԱՅՏՈՍԹԵԱՆԻ ՀԵՏ]
[https://hairenikweekly.com/2019/05/13/38767 Հայկազեան Համալսարանի Տնօրէն Վերապատուելի Տոքթ. Փօլ Հայտոսթեան Այցելեց Արժանթին]
Կազմակերպութեամբ՝ «Ներկայ Աշխարհը Իր Բարոյական Հարցերով» Նիւթով Դասախօսութիւն
Հայկազեան․ Պէյրութի հայկական լուսաւոր կէտերէն
Հասկանալով Քեսապի նշանակութիւնը | Understanding the Significance of Kesab
Տե՛ս նաեւ
Հայկազեան Համալսարան
Ֆրանսեսք Մասիա
Ֆրանսեսք Մասիա, սպանական բանակի գնդապետ, քաթալան կառավարութեան ղեկավար։
Կենսագրութիւն
Մասիա ծնածէ 1859-ին, Պարսելոնայի նահանգի ծովափնեայ Վիլանովա ի լա Կելթրու քաղաքը։ Ան սպանական բանակի գնդապետ էր: Պարսելոնայի մէջ քաթալան լեզուով լոյս տեսնող «Քուքութ» պարբերաթերթին մէջ ստորագրած յօդուածի մը համար 1905-ին կը դատապարտուի եւ բանակէն կ'արձակուի: Իսկ «Քուքութ» 1905 Դեկտեմբերէն մինչեւ 1906 Ապրիլ, վեց ամիսով կը փակուի:
«Քուքութ»-ի փակման պայմաններուն տակ քաթալան քաղաքական կուսակցութիւններ 1906-ին կը միանան եւ կը կազմեն Քաթալան համերաշխութիւնը «Սոլիթարիթաթ Քաթալանա»:
Ֆրանսեսք Մասիա քաթալան համերաշխութեան ցանկէն 1907-ին` Պարսելոնայէն եւ 1923-ին ալ Լէս Պորկէս Պլանքէսէն երեսփոխան կը ընտրուի:
Մասիա 1922-ին կը հիմնէ Էսթաթ Քաթալա կուսակցութիւնը: Ան հետեւողական պայքար կը մղէ Փրիմօ տէ Ռիվերայի եւ թագաւորութեան դէմ:
Էսթաթ Քաթալա զինուորական բաժանմունքներ կ'ունենայ Էքսերսիթ Քաթալա (քաթալան բանակ) անունով, որուն հրամանատարը Մասիան էր: Կը կազմակերպուի նաեւ Կերմանտաթ Քաթալանա տէ լա Պանտերա Նեկրա (Սուրբ Քաթալան եղբայրութիւն սեւ դրօշակի) յատուկ ջոկատը:
Փրիմօ տէ Ռիվերա կ'արգիլէ քաղաքական կուսակցութիւններու գործունէութիւնը, Էսթաթ Քաթալա կ'անցնի ընդյատակեայ գործունէութեան: Ֆրանսեսք Մասիա հալածուելով Սպանիայէն կը հեռանայ եւ ֆրանսական Քաթալոնիոյ Փրաթս տէ Մոլլօ աւանը կ'ապաստանի, ուր կը բռնուի եւ կը բանտարկուի: 1927 Մարտին ան Պրիւքսէլ կ'անցնի, իսկ 1930 Ապրիլին Սպանիա կը վերադառնայ: Շատ չանցած կրկին կ'աքսորուի եւ 1931-ի Փետրուարին կը վերադառնայ:
Ֆրանսեսք Մասիա 14 Ապրիլ 1931-ին, Ալֆոնսօ ԺԳ. թագաւորի հրաժարումէն ետք, եւ Մատրիտի մէջ սպանական երկրորդ հանրապետութեան հռչակումէն քանի մը ժամ առաջ Պարսելոնայի մէջ Իպերիական դաշնակցութեան կազմէն ներս Քաթալոնիոյ անկախութիւնը կը հռչակէ:
Երեք օր ետք, 17 Ապրիլին, հանրապետական կառավարութիւնը երեք նախարարներ կ'ուղարկէ Պարսելոնա, որոնք բանակցութեան մէջ կը մտնեն Մասիայի հետ: Մասիա կ'ընդառաջէ: Քաթալան հանրապետութիւնը ջնջուած կը հռչակուի եւ կը փոխարինուի ինքնավար մարմիններու կազմաւորումով:
Կեներալեթաթ տէ Քաթալունիա (քաթալան կառավարութիւնը), որ 18-րդ դարու սկիզբը ջնջուած էր արքայական Նուէվա Փլաթա հրովարտակով, կը վերահաստատուի: Մասիա կը դառնայ քաթալան կառավարութեան ղեկավարը:
Ֆրանսեսք Մասիա մահացաւ 25 Դեկտեմբեր 1933-ին, Պարսելոնայի մէջ:
Յակոբ Ասատուրեան
Յակոբ Ասատուրեան (ծն՝ 3 Մարտ 1903 — 11 Օգոստոս 2003, Նիւ Ճըրզի, ԱՄՆ): Բանաստեղծ, արձակագիր եւ երաժշտագէտ:
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1903-ին, Կապադովկիայի Զոմախլու գիւղին մէջ, ուր եւ յաճախած է Խրիմեան վաժարանը: Հազիւ պատանեկան տարիքը թեւակոխած՝ հազարաւոր ճակատագրակիցներու հետ կրած է սուգն ու տառապանքը 1915-ի Եղեռնին, եւ, անապատէն փախստական խումբի մը միացած, 1918-ին ապաստանած է Երուսաղէմ, Հայկական Բարեգործական Ընդ. Միւթեան որբանոցը:
1921-1927 հետեւելէ ետք Նիւ Եորքի երկրորդական վարժարաններու գիշերային դասընթացքներուն՝ 1928-ին կը սկսի յաճախել Գոլումպիա համալսարանը. սակայն 1929-ի ամերիկեան տնտեսական աննախընթաց տագնապը մասնագիտական ուսման բոլոր կարելիութիւններէն կը զրկէ զինք։ Այդ թուականէն ետք իր ամէնօրեայ մտերիմները կ'ըլլան հայ գիրքն ու հայ թերթերը՝ զորս կ'ապահովէ հանրային գրադարաններէ։
Յարութիւն Քհնյ. Ժամկոչեան
'''Յարութիւն Քհնյ. Ժամկոչեան''', ծնած է Ալպիստան, ժթ.դարու երկրորդ կիսուն։
Յակոբ Ասատուրեան
Գրական ստեղծագործութիւն
1923-ին հրատարակուած է իր առաջին բանաստեղծութիւնը՝ «Հայաստանի Կոչնակ» շաբաթաթերթին մէջ։ 1936-էն սկսեալ աշխատակցած է «Նոր Գիր» գրական հանդէսին՝ քերթողական ու արձակ էջերով, գրախօսական-վերլուծական տեսութիւններով եւ երաժշտութեան նուիրուած ակնարկներով։
Յարութիւն Քհնյ. Ժամկոչեան
Նախնական կրթութիւնը ստացած է տեղւոյն ծխական վարժարանը, զոր աւարտելէ ետք, ինքնաշխատութեամբ մշակած է իր հայերէն լեզուն ու սորված է եկեղեցական գիտելիքներ։ Իբրեւ հայերէնի ուսուցիչ, պաշտօնավարած է իր ծննդավայրի վարժարանի մէջ։ Կրթական աշխատանքներուն զուգահեռ, յաճախած է տեղւոյն եկեղեցին ու մաս կազմած դպրաց դասին։ Ան մեծ սէր ու հետաքրքրութիւն ցուցաբերած է եկեղեցւոյ երգեցողութեան հանդէպ։ Կարճ ժամանակամիջոցին սորված է պատարագի երգեցողութիւնը։ Եկեղեցւոյ շարականներն ու սաղմոսներուն իմաստը հասկնալու կարեւորութիւնը զինք մղած է գրաբար լեզուն սորվելու անհրաժեշտութեան։ Ալպիստանի բնակիչներու բուռն փափաքին ընդառաջելով, ընդունած է դառնալ Ալպիստանի Քահանայ եւ այդ նպատակով մեկնած է Սիսի դպրեվանքը, ուր քահանայական դասընթացքներու հետեւելով, հարստացուցած է եկեղեցական ու կրօնական իր գիտելիքները։ Քահանայական ձեռնադրութիւնն ու օծումը տեղի ունեցած են Սիսի դպրեվանքին մէջ, 1890-ին, ձեռամբ՝ Քէֆսիզեան Կաթողիկոսին, վերակոչուելով՝ Տէր Յարութիւն։ Քառասնօրեայ շրջանը աւարտելէ ետք, ան հոգեւոր նշանակուած է Ալպիստանի Հայոց, որմէ ետք, Կաթողիկոսին տնօրինութեամբ տեղափոխուած է Պէրէճիկ, ուր իր ջերմեռանդ հաւատքով, ճկուն լեզուով ու գործունեայ նկարագրով շահած է ժողովուրդին վստահութիւնը եւ շուտով դարձած է համակրելի ու յարգելի հոգեւորական մը։ Իր անկողմնակալ ընթացքով ու անձնուէր ծառայութեամբ խաղաղ մթմոլորտ մը ստեղ
Յակոբ Ասատուրեան
Գրական ստեղծագործութիւն
1946-ին հրատարակած է անդրանիկ հատորը՝ «Անդաստան» (բանաստեղծութիւններ).
Յարութիւն Քհնյ. Ժամկոչեան
Ստորոգութիւն:Հայեր
Յակոբ Ասատուրեան
Գրական ստեղծագործութիւն
1962-ին՝ «Կոմիտաս Վարդապետ եւ հայ երգը».
1965-ին՝ «Յովակիմի թոռները» վիպաշունչ գործը, որ գրեթէ լրիւ կը պատկերացնէ իր կեանքը՝ ծննդավայր գիւղէն մինչեւ անապատ,- աքսոր. այս գործը վերհրատակուած է 1974-ին, Հայաստանի մէջ.
1969-ին՝ «Քարի եւ հողի պատմութիւն» (հայրենական տպագորութիւններ՝ իրական միջադէպերու վրայ բանուած պատկերներով). նո՛յն թուականին՝ «Կոմիտաս Վարդապետ» երկլեզու (անգլերէն եւ հայերէն) հատորը, աշխատակցութեամբ Սուրէն Մանուէլեանի եւ Ճէք Անդրէասեանի. իսկ
1978-ին՝ «Հարիւրամեակ, - հանդիպումները, յուշեր» խորագրուած հատորը, Կոմիտասը ծննդեան հարիւրամեակին առիթով հայրենիքի մէջ կազմակերպուած հանդիսութեանց մեկնակէտով՝ սակայն հայրենական դէմքերու եւ դէպքերու մասին հաղորդական, ոգեպաշտիկ, ապրումով բաբախուն էջերով :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:բանաստեղծ, Ստորոգութիւն:երաժշտագէտ Ստորոգութիւն:արձակագիր
Ներսէս Լամբրոնացի
Ներսէս Լամբրոնացի (աշխարհական անունը՝ Սմբատ, ), հայ մատենագիր, գիտնական, փիլիսոփայ, պետական եւ եկեղեցական գործիչ, հրապարակախօս, բանաստեղծ, երաժիշտ, թարգմանիչ Կիլիկեան Հայաստանի մէջ։ Լամպրոնի բերդատեր, Հեթումեան իշխան Օշին Բ.–ի եւ Շահանդուխտ Պահլաւունիի որդին։
Կենսագրութիւնը
Կրթութիւն ստացած է Հայոց կաթողիկոսներ՝ Գրիգոր Գ. Պահլաւունիի եւ Ներսէս Շնորհալիի հովանաւորութեամբ, Հռոմկլայի հայրապետանոցի բարձրագոյն դպրոցին մէջ։ Սորված է օտար լեզուներ։ Ներսէս Շնորհալին իր 16-ամեայ հասակին ձեռնադրուած է քահանայ՝ տալով իր անունը։ 1175-ին կարգուած է Տարսոն նահանգի արքեպիսկոպոս։ Կեանքի վերջին տարիներուն պաշտոնավարած է Լեւոն Բ. ի արքունիքին մէջ՝ որպէս ատենադիր, պալատական խորհրդատու եւ թարգմանիչ։ Բազմիցս ուղարկուած է օտար երկիրներ ու կարգաւորած է պետութեան արտաքին գործերը։ Իր մտաւոր ու ճարտասանական կարողութեամբ վաստակած է հմուտ հրապարակախօսի համբաւ։
Գործելով Տարսոնի, Լամպրոնի, Հռոմկլայի, Սաղրիի, Սկեւռայի եւ Սեւ լեռներուն մէջ՝ Ներսէս Լամպրոնացին նպաստած է գրագիտութեան զարգացման, հօրմէն ժառանգած նիւթական միջոցներով օժանդակած է դպրոցներուն, գրադարաններուն, գրչատուներուն, երեսուն հազար ոսկի դահեկան նուիրաբերած ձեռագիրներու գնումինը, ընդօրինակման, վանքերու, եկեղեցիներու ու այլ կարիքներու։ Պատուիրած կամ անձամբ ընդօրինակած է բազմաթիւ հին հայկական ձեռագիրներ, որոնց մէկ մասը հասած է մեզի։ Անոր պատուէրով ընդօրինակուած Գրիգոր Նարեկացիի «Մատեան ողբերգութեան» երկը մեզի հասած ամենահինն (1173) ու լաւագոյնն է։ Ներսէս Լամպրոնացին պաշտպանած է Հայոց եկեղեցւոյ ինքնուրոյնութիւնը, բազմիցս մերժած է յունական եւ լատինական եկեղեցիներուն միանալու առաջարկները։
Գրական Ժառանգութիւնը
Ներսէս Լամբրոնացին գրական հարուստ ժառանգութիւն ձգած է։ Հռոմկլայի համաժողովին (1179) արտասանած «Ատենաբանութիւն» ճառը հրապարակախօսութեան լաւագոյն կոթողներէն մէկը կը համարուի։ Ճարտասանական բարձր արուեստով եւ հրապուրիչ ոճով, հեղինակը կը քննէ քրիստոնէական բարոյականութեան կանոնները եւ կը դատապարտէ անոնցմէ շեղումը։ «Թուղթ առ Լեւոն արքայն» երկը հայ բանավիճային գրականութեան ընտիր նմոյշներէն է, որով Ներսէս Լամպրոնացին ջանացած է հերքել իր դէմ Գրիգոր Տուտեորդիի եւ ուրիշներու կողմէ յարուցուած՝ բիւզանդական կողմնորոշման մէջ ըլլալու մեղադրանքները։ Որպէս երաժիշտ, Ներսէս Լամպրոնացին յօրինած է աւելի քան երկու տասնեակ շարականներու եղանակներ, գրած է անոնց խօսքերը եւ անձամբ երգած է զանոնք։ Նշանաւոր են «Համբարձումն Տեառն» եւ «Գալուստ Հոգւոյն Սրբոյ» ներբողեանները, Ներսէս Շնորհալիի եւ Պահլաւունեաց տոհմին նուիրուած «Գովեստ ներբողական, պատմագրական բանիւ» չափածոյ երկը։
«Մեկութիւն խորհրդոյ պատարագին» երկը Լամբրոնացիի լաւագոյն մեկնութիւնը։ Կարեւոր են նաեւ անոր թարգմանութիւնները, յատկապէս քաղաքացիական եւ զինուորական օրէնքները։ Հեղինակի որոշ երկեր պահպանուած չեն։
Աստուածաբանական Հայեացքները
Ըստ Ներսէս Լամբրոնացիի, աստուծոյ ստեղծած ողջ բնութիւնը չորս տարրերու՝ հողի, օդի, ջուրի եւ կրակի միացումն է։ Մարդու իմացական կարողութիւնը ան պայմանաւորած է մարմնին հոգիի առկայութեամբ։ Բնութեան մասին գիտելիքները անբաւարար համարելով, ան պնդած է, որ շատ իրեր ու երեւոյթներ զգայարաններով ամիջապէս ընկալելի չեն, փորձնական եղանակով հնարաւոր չէ հասանելի ըլլալ ատոնց էութիւնը։ Չանտեսելով զգայարաններու դերը՝ իմացաբանութեան հարցերուն մէջ հակուած է դէպի բանապաշտութիւնը։
Ներսէս Լամբրոնացիի հայեացքներուն առկայ են տրամաբանութեան տարրեր։ Անոր կարծիքով, ոչ մէկ հասկացողութիւն, ըմբռնում քարացած չէ, ժամանակը, տեղն ու հանգամանքները կ'որոշեն ատոնց ճշմարիտ կամ սխալ, լաւ կամ վատ, չար կամ բարի, գեղեցիկ կամ տգեղ ըլլալը։ Կամքի ազատութեան պաշտպանութեան դիրքերէն ան քննադատած է ժամանակի հասարակական յարաբերութիւնները, ուղիներ որոնել կարգաւորելու մարդոց փոխյարաբերութիւնները։ Անոր համոզումով, հասարակական–պետական գործերու յաջող ընթացքը պայմանաւորուած է ղեկավարողներու ունակութիւններով ու բարոյական բնութագիրով։ Չժխտելով իշխանութեան միապետական ձեւը, միաժամանակ պնդած է, որ այդ իշխանութեան սահմաններուն պետական–հասարակական հարցերը պէտք չէ միանձնեայ լուծում ստանան, անհրաժեշտ է սահմանափակել թագաւորներու կամքն ու գործունէութիւնը, որպէսզի ժողովուրդը զոհ չդառնայ անոնց քմահաճոյքներուն։ Իւրաքանչիւր պետական գործիչ պէտք է յիշէ, որ իրաւունքներու մեծացման հետ կը մեծնան նաեւ պահանջները իրին նկատմամբ։ Արձանագրելով հասարակական անհաւասարութեան փաստը՝ ան գիտակցած է, որ հարստութիւնը մարդուն հասարակական դիրք կ'ապահովէ։ Ըստ անոր, հասարակական կեանքին ուղղութիւն կու տայ ոչ միայն գոյամիջոցներ հայթայթելու պահանջը, այլեւ սեփականութիւն ձեռք բերելու ու բազմապատկելու ձգտումը, որ կը հանգեցնէ անարդարութիւններու։
Հասարակական կեանքը պէտք է բարվոքել, պէտք է փոխել մարդոց հայեացքն ու վարքը, վերաբերմունքը նիւթական արժէքներու նկատմամբ։ Հասարակութեան բարոյական նկարագիրը բարձրացնելու խնդիրին մէջ ան լուրջ դեր յատկացուցած անկաշկանդ քննադատութիւնը, այս հարցին մէջ զարգացնելով ամբողջական ուսմունք մը։
Ներսէս Լամբրոնացին արծարծած է նաեւ ազգային եւ համազգային փոխյարաբերութեան հարցը։ Քննադատած է ազգային թշնամանքի քարոզը, կրօնադաւանաբանական տարբերութիւններու հիմքի վրայ ազգերը իրարու հակադրելը։ Ըստ անոր, վատ կամ լաւ, չար կամ բարի է ոչ թէ ողջ ազգը, այլ ազգի առանձին ներկայացուցիչներ։ Ներսէս Լամբրոնացին գրած է. «Արդ եթէ ես միոյ ազգի ջատագով էի, ընդ այլսն երբ էր կար հաղորդիլ. բայց ընդ իւրաքանչիւրսն որ միմեանց թշնամիք են՝ խառնիմ, եւ զբնաւսն շահիմ ըստ Քրիստոսի առաքելոյն...»։ Այս գաղափարները հանգեցած են Վերածնութեան դարաշրջանի մտածողներուն յատուկ մարդասիրութեամբ։
Ներսէս Լամբրոնացիի աշակերտները անոր ձօնած են երկեր, գրի առած են անոր կեանքն ու գործը։ Բնութագրելով ուսուցիչին, Գրիգոր Մլիճեցին կը գրէ. «Բղխէր իբրեւ զաղբիւր, յառաջէր որպէս զգետ, ծաւալէր իբրեւ զծով»։ Ն. Լամբրոնացին մեծարուած է «Տիեզերական վարդապետ», «Սիրելի»,«Սուրբ» մակդիրներով։ Յանկարծամահ եղած է քարոզի ժամին, թաղուած է Սկեւռայի վանքին մէջ։
Արտաքին Յղումներ
Ստորոգութիւն:Միջնադարեան հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ պատմիչներ Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ
Եուսուֆ Քարշ
Եուսուֆ Քարշ յայտնի լուսանկարիչ։ Լուսանկարուած անձերու շարքին մէջ կան՝ Էլիզապէթ Բ․-ը, Քասթրոն, Խրուշչովը, Պեռնարտ Շոն եւ Համինկուէյը։ Յատկապէս յայտնի է անոր Ուինսթըն Չըրչիլի լուսանկարները։
Կենսագրութիւն
Եուսուֆը (Յովսէփ Քարշեան) ծնած է Մարտին քաղաքին մէջ, Օսմանեան կայսրութեան հարաւ-արեւելեան շրջանին էջ ։ Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակ 14 տարեկան տղայ եղած է, ընտանիքը ենթարկուած է հալածանքի, իսկ քոյրը սովէն մահացած էր։ 1922 թուականին ընտանիքով փախած են Հալէպ։ Շուտով ծնողները Եուսուֆին ուղարկեցին Քանատա՝ քեռի Նաղաշի մօտ, որ լուսանկարիչ էր, մօտ ապրելու ու նոր կեանք սկսելու համար ։ Այստեղ կը ստանայ կրթութիւնը եւ կ՛աշխատի Նաղաշի արուեստանոցին մէջ։ Նաղաշը տեսնելով Եուսուֆի լուսանկարչական տաղանդը, անոր կ՛ուղարկէ Պոսթըն լուսանկարիչ Ճոն Կարոյի մօտ սորվելու։
4 տարի անց կը վերադառնայ Քանատա եւ կը ստեղծէ իր արուեստանոցը Օթթաուայի կեդրոնը։ Շուտով անոր աշխատանքները կը գրաւեն բազմաթիւ յայտնի մարդոց, սակայն ան աւելի յայտնի կը դառնայ, երբ կը նկարէ Ուինսթոն Չերչիլիը՝ անոր Օթթաուա այցի ժամանակ։ 100 ամենանկատելի մարդոցմէ՝ ըստ International Who’s Who (2000) Եուսուֆը լուսանկարած է 51-ին։
Անգլիացի լրագրող մը գրած է բրիտանական թերթին մէջ, որ «երբ յայտնի մարդիկ կը սկսին անմահութեան մտածողութիւնը, անոնք կը կանչեն Օթթաուայի Քարշը»։ ‌
Թաղուած է Օթթաուայի Նոթրը Տամ գերեզմանատան մէջ :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1908 ծնունդներ Ստորոգութիւն:23 Դեկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:2002 մահեր Ստորոգութիւն:13 Յուլիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Քանատա մահացածներ Ստորոգութիւն:Քանատայի հայեր Ստորոգութիւն:Լուսանկարիչներ Ստորոգութիւն:Մարտին ծնածներ
Քազապլանքա (ժապաւէն)
«Քազապլանքա» ( Casablanca), Օսքարի մրցանակիր շարժարուեստի ամերիկեան ժապաւէն, նկարահանուած 1942-ին: Բեմադրիչն է՝ Մայքլ Քըրթիզ (Michael Curtiz), իսկ գլխաւոր դերակատարները՝ Համֆրէյ Պոկարտ (Humphrey Bogart), Ինկրիտ Պերկման (Ingrid Bergman) եւ Փօլ Հենրիտ (Paul Henreid)։
Նախքան հանրութեան ներկայացուիլը, ժապաւէնը ծանօթ էր «Ամէն մարդ Ռիքին քով կու գայ» (Everybody Comes To Rick's) անունով։ Ժապաւէնը ամբողջութեամբ կը նկարահանուի Պըրպանքի (Burbank) Ուորնըր Պրոս արուեստանոցին (Warner Bros. Studios) մէջ, որ ծանօթ է նաեւ իբրեւ Եօթը Արուեստներու Աշխատանոց (Warner Bros.-Seven Arts Studios) կամ՝ Պըրպանքի Արուեստանոցները (The Burbank Studios)։ Ժապաւէնը առաջին անգամ մեծ յաջողութեամբ կը ցուցադրուի Նիու Եորքի մէջ, 26 Նոյեմբեր 1942-ին։  Ժապաւէնին ցուցադրութիւնը ԱՄՆ-ի տարբեր քաղաքներուն մէջ կը կատարուի երբ դաշնակից ուժերը հիւսիսային Ափրիկէ ոտք կը դնեն, 23 Յունուար 1943-ին։
Ժողովուրդին մօտ լայն ընդունելութիւն գտած «Քազապլանքա» ժապաւէնը մինչեւ օրս կը շարունակէ աշխարհի լաւագոյն ժապաւէններու ցանկին առաջին տեղերը գրաւել։
Նիւթը
Ժապաւէնը (ֆիլմը) կ'անդրադառնայ Բ․ Համաշխարհային Պատերազմի ընթացքին Քազապլանքայի մէջ կատարուած եղելութիւններուն։ Կը ներկայացնէ երկսայրի մէջ գտնուող ամերիկացի մը․ օգնե՞լ իր սիրուհիին ամուսինին՝ չեխ ընդդիմադիրին, փախչելու ֆրանսայի ուժերուն կողմէ գրաւուած Մարոքէն, որպէսզի շարունակէ պայքարը Նացիստական Գերմանիոյ (Երրորդ Ռայխ) դէմ։
Բ. Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին, Գերմանիոյ ֆաշիստ ուժերուն բռնագրաւման տակ գտնուող Ֆրանսայի տարբեր քաղաքներէն շատեր կը յաջողին փախչիլ դէպի հարաւ ու անցնիլ հիւսիսային Ափրիկէ, այն յոյսով՝ որ պիտի ճամբորդեն Լիզպոն ու անկէ՝ Ամերիկա։ Սակայն, պատկառելի թիւ մը չի յաջողիր ու ֆրանսական գերիշխանութեան տակ գտնուող Քազապլանքա քաղաքը կը մնայ։
Դեկտեմբեր 1941-ին, հայրենիքէն հեռացած Ամերիկացի Ռիք Պլէյն, սեփականատէր է գիշերային զբօսավայրի մը՝ «Rick's Café Américain», որ կը ներգրաւէ տարբեր յաճախորդներ․ «Վիշի» ֆրանսական ֆաշիստական վարչակարգի եւ Գերմանացի պաշտօնեաներ, ամերիկա գաղթել փափաքող գաղթականներ, եւ այլն։ Սակայն Ռիք բոլորին հանդէպ չէզոք դիրք կը բռնէ, ան կը հետաքրքրուի միմիայն իր գործերով՝ զինամթերք հասցնել Եթովպիա (Բ․ Պատերազմ Իտալիոյ եւ Եթովպիոյ միջեւ) եւ Սպանիոյ Հանրապետականներուն, որոնք Սպանիոյ քաղաքացիական Պատերազմին ընթացքին կը պայքարին Ազգայնականներուն դէմ։ Քաղաքին մէջ կը սպաննուին երկու գերմանացի սուրհանդակներ։ Այդ իրիկունը, Ուկարթէ (փոքր տարողութեամբ յանցագործ մը) Ռիքին կը մօտենայ եւ անոր կը յայտնէ, թէ իր մօտ ունի Տը Կոլէն ստորագրուած երկու նամակ (օդանաւամուտքի արտօնագիրեր) եւ թէ կը մտադրէ սուղ գինով վաճառել զանոնք։ Սակայն կը վախնայ քովը պահելու եւ Ռիքին կը յանձնէ․ այս երկու արտօնագիրերը սպաննուած երկու գերմանացիներուն ձեռքն էին։ Տեղ կը հասնի գերմանացի հազարապետ մը՝ Սթրասեր, եւ ոստիկանութիւնը Ուկարթէն կը ձերբակալէ։ Սթրասերը գոհացնելու համար, ֆրանսական ոստիկանութեան պետը՝ Ռենօ,  կը խոստանայ յանձնել նաեւ, համբաւ շահած չեխ ընդդիմադիրը՝ Վիքթոր Լազլօն։ Ուկարթէ կը մեռնի բանտին մէջ, առանց սակայն խոստովանելու, թէ արտօնագիրերը Ռիքին յանձնած է։ Նոյն իրիկունը, կեդրոն կը մտնեն Ռիքին նախկին սիրուհին՝ Իլսա Լանտը, իր ամուսինին՝ չեխ ընդդիմադիր Վիքթոր Լազլոյին հետ։ Իլսա կը մօտենայ դաշնակահար Սեմին, եւ անկէ կը խնդրէ նուագել As Time Goes By  երգը։ Ռիք կը զայրանայ երգը լսելով, որովհետեւ դաշնակահարին արգիլած էր այդ երգը նուագել, սակայն երբ Իլսան կը տեսնէ, այն ատեն Սեմին ի'նք կ'առաջարկէ, որ նուագէ։ Այս միջոցին ժապաւէնը յետահայեաց կը պատմէ, թէ ինչ պատահած է Փարիզ (1940), հոն ուր պատերազմի ստուերին տակ Ռիք եւ Իլսան կը սիրահարին։ Ու երբ Փարիզը կ'իյնայ գերմանացիներուն ձեռքը, Ռիք քաղաքը լքել կ'ուզէ եւ կ'առաջարկէ Իլսային, որ նախ հետը ամուսնանայ ապա միասին մեկնին։ Մինչ այդ, կեդրոնին մէջ, Լազլօ հարց ու փորձերէ ետք, կը կասկածի թէ տոմսերը Ռիքին մօտն են: Այս ուղղութեամբ կը մօտենայ Ռիքին, սակայն ան կը մերժէ ծախել որեւէ գինի, ու երբ Լազլօ կ'ուզէ պատճառը իմանալ, Ռիք կ'ըսէ, որ կնոջը հարցնէ։ Անոնց վէճը կ'ընդմիջեն Սթրասեր եւ հետեւորդները, որոնք կ'երգեն «Die Wacht am Rhein» գերմանական հայրենասիրական երգը։ Լազլօ կը հակադարձէ երգելով ֆրանսայի ոգերգը՝ Լա Մարսէյէզ («La Marseillaise»)։ Ներկաները անոր կը միանան եւ գերմանացիները դժգոհ, կեդրոնէն դուրս կ'ելլեն։ Սթրասեր Ռենոյէն կը պահանջէ կեդրոնը փակել։ Այդպէս ալ կ'ըլլայ։
Ամայի կեդրոնին մէջ, Իլսա, զէնքը ձեռքին, Ռիքէն նամակները կը պահանջէ, սակայն Ռիք կը մերժէ տալ։ Իլսան միաժամանակ կը խոստովանի, թէ տակաւին սիրահարած է իրեն եւ կը բացատրէ, թէ ինչ պատճառներով իրեն չէ հետեւած․ Փարիզէն մեկնելու նախօրեակին, կ'իմանայ, թէ մեռած կարծած ամուսինը՝ Լազլօն, ողջ է ու քաղաքը կը պահուըտի։ Ռիք կը խոստանայ օգնել, հաւատալով, թէ Իլսան քովը պիտի մնայ երբ Լազլօն մեկնի։ Լազլօ վիրաւոր վիճակի մէջ կեդրոն կը մտնէ եւ Ռիքէն կը խնդրէ, արտօնագիրերը Իլսային տալ, որպէսզի ան քաղաքէն մեկնի ու ինք Քազապլանքա մնայ։
Ռիք ոստիկանապետ Ռենոյին կը յայտնէ, թէ ինք ունի արտօնագիրերը եւ թէ մտադիր է Լազլօն յանձնել գերմանացիներուն եւ Իլսային հետ մեկնիլ Ամերիկա։ Ռենոյին հետ կը ծրագրեն Լազլոյին ձերբակալումը, սակայն իրականութեան մէջ Ռիքին նպատակը տարբեր է։ Երբ բոլորը կեդրոն կը հաւաքուին եւ Ռենօ կը պատրաստուի Լազլօն ձերբակալել, Ռիք զէնքի ուժով Ռենոյին կը ստիպէ հեռաձայնել օդակայան, որպէսզի արտօնեն Լազլոյին մեկնումը։ Սակայն Ռենօ օդակայան չի հեռաձայներ, այլ՝ Սթրասերին։
Վերջաբան
Ժապաւէնին վերջաբանը կը կատարուի օդակայանին մէջ։ Ռիք կը համոզէ Իլսային օդանաւ մտնել, անոր ըսելով ժապաւէնին ամէնէն նշանաւոր նախադասութիւնը. «Մենք միշտ Փարիզը պիտի ունենանք (We'll always have Paris)։ Մինչ այդ, օդակայան կը հասնի Սթրասեր ու կը հրամայէ թռիչքը ջնջել։ Ռիք հրազէնը կ'արձակէ անոր վրայ։ Ռէնօ զայն չի ձերբակալեր, այլ միասին, բարեկամի նման կը մեկնին, մինչ օդանաւը դէպի Լիզպոն կը թռչի։
Մշուշին մէջէն Ռիք եւ Ռէնօ կը քալեն, Ռիք անոր ըսելով․ «Լուի, կը կարծեմ թէ գեղեցիկ բարեկամութեան մը սկիզբն է («Louis, I think this is the beginning of a beautiful friendship»)։
Երկրորդական դերակատարներ
եւ շատ ուրիշներ։
Նուագակցութիւն
Քազապլանքա ժապաւէնին երաժշտութիւնը յօրինած է Մաքս Սթէյնըր (Max Steiner)։ Կը լսուին նաեւ հետեւեալ յօրինումները․
Օսքար
Մարտ 1944-ին Օսքար Մրցանակի (Ամերիկայի Ակատեմկիոյ Կաճառի 16-րդ մրցանակներ) բաշխման Քազապլանքա ժապաւէնը կը ներկայանայ 8 թեկնածութեամբ եւ կ'արժանանայ անոնցմէ երեքին՝ Լաւագոյն Ժապաւէն Outstanding Motion Picture, Լաւագոյն Բեմադրիչ Best Director եւ Լաւագոյն Պատշաճուած Սենարիօ (ֆիլմի հիմ ծառայող գրութիւն) Academy Award for Best Adapted Screenplay։ Ստորեւ ցուցակը․
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Շարժապատկերներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Շարժարուեստ Ստորոգութիւն:Օսքարակիր ժապաւէններ
Վաղարշ Բ.
Վաղարշ Բ (անյայտ – մօտ 198), Հայոց Արշակունի թագաւոր 186–էն։ Կ՛ենթադրուի, որ Վաղարշ Ա.–ի սերունդէն էր։
Հռոմի դրածո Սոհեմոսի մահէն ետք, օգտուելով կայսրութեան ներքին գահակալական կռիւներէն, Վաղարշ Բ. երկրէն դուրս քշած է հռոմէական կայազօրը եւ հռչակուած Մեծ Հայքի թագաւոր։ 193–ին Վաղարշ Բ հրաժարած է օգնել Հռոմի արեւելեան զօրքերու հրամանատար եւ կայսերական գահի հաւակնորդ Նիգերոսին, իսկ վերջինիս պարտութենէն ետք բանակցած է Սեպտիմիոս Սեւերոս կայսեր հետ եւ կանխած անոր ներխուժման վտանգը։ Հայերուն սիրաշահելու եւ հայ–պարթեւական հնարաւոր դաշնակցութիւնը կանխելու նպատակով, կայսրը բարեկամութեան դաշնագիր կնքած է Վաղարշ Բ–ի հետ, ըստ որուն, Մեծ Հայքէն դուրս բերուած եւ հռոմէական զօրքերը, Հռոմը պարտաւորուած է ամենայն դրամական գումար վճառել հայկական հեծելազօրին՝ Կովկասեան լեռնանցքները հրոսական ցեղերու ներխուժումէն պաշտպանելու համար։ Վաղարշ Բ–ի խոհեմ արտաքին քաղաքականութեան շնորհիւ պահպանուած է Մեծ Հայքի անկախութեան, ի դէմս անոր, հիմնուած է հայ Արշակունիներու ինքնուրոյն եւ ժառանդական արքայատունը։ Վաղարշ Բ նետահար զոհուած է Կովկասի լեռնաբնակներու դէմ յաղթական կռիւներէն մէկուն ընթացքին։
Ստորոգութիւն:Արշակունիներ Ստորոգութիւն:Հայոց արքաներ
Ամրիկեան
Ամրիկեան, հայկական մականուն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Թամարա Ադամեան-Ներսէսեան
Թամարա Ադամեան-Ներսէսեան (1862-1889) ծանօթ է որպէս Հայ Յեղափոխական Գործիչ։
Թամարան Ադամեան կ՚անդամակցի նորակազմ «Նարոդնայա Վոլիա»յի մարմնին եւ ամբողջովին կը նուիրուի Հայ երիտասարդութեան յեղափոխական դաստիարակութեան գործին։ Իր ընտանիքի ընդարձակ տունը կը տրամադրէ մշեցի բանուորներուն եւ ժամանակի ընթացքին տունը կը դարնայ տարագիր տաճկահայ երիտասարդութեան կեդրոնատեղի։ Թամարան եւ ուրիշ յեղափոխական գործիչներ այդ բանուորներուն գիտելիքներ կը սորվեցնէին եւ յեղափոխական ոգին իրենց մէջ կը թրծէին։