cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Աբգար Դպիր
Սաֆար, որ Հայերէն լեզուով Աբգար կը կոչուէր, որդին էր Մահտասի Ամիրբեկի։ Ան՝ Սենեքարիմ Սեբաստացւոյ Փոքր Հայոց Թագաւորի սերունդէն էր, որուն ծննդեան եւ մահուան թուականը, ինչպէս նաեւ որո՞ւն աշակերտած ըլլալը մինչ այսօր անյայտ է. սակայն կ՛ենթադրուի, որ ան իր ժամանակաշրջանի նշանաւոր գրագէտներէն մէկը եղած պէտք է ըլլայ, նկատի առնելով, որ իրեն յանձնուած է մեծամեծ գործեր եւ տրուած է «Դպիր» մակդիրը։ Միքայէլ կաթողիկոս անհանգստանալով Էջմիածնայ մէջ տեղի ունեցած Պարսկաց հարստահարութիւններէն՝ 1562-ին առժամապէս կ՛երթայ Սեբաստիա՝ իր հայրենիքը, ու հոն կը գումարէ եպիսկոպոսներով եպիսկոպոսաց ժողով։ Իբր նուիրակ Հռոմ կ՛ուղարկէ Թոխատցի Աբգար դպիրը ，որդին՝ Սուլթան շահի եւ Աղեքսանդր քահանայի ընկերացութեամբ, անոնց պաշտօն կու տայ, որ առաջին հերթին， Ս. Պապին յիշեցնեն կատարած դաշինքին ու երդման մասին, երկրորդ՝ իմանան հռոմեացիներու մտադրութիւնը, թէ՝ ի՞նչ կը խորհին հայոց նկատմամբ, երրորդ՝ համոզեն， որ Պապը իր նպաստը բերէ Հայոց վտարանդեալ ազգի փրկութեանը, չորրորդ՝ ապահովեն Պապի միջնորդութիւնը՝ Հայոց հայրապետներուն դէպի Հռոմ ճամբորդութեան խնդիրով։ Աբգար՝ Ս. Պապին որպէս ընծայ իր հետ կը տանի միւռոն, ոսկի խաչ, օրհնեալ մատանի եւ Թէոդորոս վկային նշխարները։
Աբգար ճամբան երկու տարի կ՛ուշանայ, մինչ՝ Միքայէլ կաթողիկոս տարի մը ետքը էջմիածին կը վերադառնայ։ Սակայն երբ Աբգարէն բնաւ լուր չ՛առներ (բացի այն լուրէն, որ անոր Կիպրոս հասնիլը կը ծանուցանէր), իր եպիսկոպոսներուն կը շնորհէ Ս. Պետրոս եկեղեցւոյ մօտ գտնուող Հայոց Ս. Լաւրենտիոսի եկեղեցին՝ իբր հիւրանոց, իր ինչքերովը եւ ժամատունովը միասին.
Աբգար Դպիր համաձայն կը գտնուի դիւրացնելու Հայկական տպագրութեան գործը ։ Բայց բոլոր այս եղելութիւններուն ի՞նչ պատասխան կը տրուի Միքայէլ կաթողիկոսին. Չամիչեան Հայոց պատմութեան մէջ կ՛ըսէ， թէ «Անյայտ է։ Սակայն ստոյգ է， որ այդ ժամանակէն ետք， Հռոմայ քահանայապետները միշտ գթալիր աչքով նայեցան Հայ Ազգին վրայ»։
Ինչ որ Չամիչեան «անյայտ է» կ՝ ըսէ, մենք պիտի յայտնենք զայն՝ հետեւելով Աբգարի զաւկին՝ Սուլթանշահին ականատես վկայութեան，եւ ըստ Հռոմէն գրած նամակին՝ (նուիրականութեանս թուականէն 20 տարի ետքը)， ուղղեալ՝ առ Թադէոս Բ. էջմիածնի կաթողիկոսին։ Բայց նախ՝ առաջ պիտի բերենք հնագոյն եւ միաէջ, այս նամակին փոքրցուած լուսատիպ նմանահանութիւնը եւ անոր պատճէնը նոյնութեամբ, ամբողջացնելով միայն պատիւով գրուած բառերը. յատուկ անուններու սկզբնագիրերը գլխատառի վերածելով եւ սուրբ մակդիրին տեղ լոկ «Ս.» մը դնելով։ Աբգար դպիրի նուիրականութեան վրայ լոյս սփռող այս նամակին բնագիրը, թէեւ աղճատ, խնամքով կը պահուի Անտոնեան Միաբանութեան մատենադարանը Օրթաքէօյ， Կ. Պոլիս, որ ձեռագրաց շարքին մէջ կը կրէ ՄԲ թուահամար， 80×29 սանթիմեթր մեծութիւն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ տպագրիչներ Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւոր գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Էդուարդ Խաչատուրով
Էդուարդ Իոսիֆ Խաչատուրով, խորհրդային՝ ուզպեք, հայ բեմադրիչ, սենարիստ, դերասան։ Բեմադրիչ Ալպերթ Խաչատուրովի կրտսեր եղբայրը։
Կենսագրութիւն
Էդուարդ Խաչատուրովը ծնած է 1936 թուականին Թաշքենդի մէջ։ 1958-1959 թուականներուն կ'աշխատի «Ուզպեք-ֆիլմ»ին մէջ, որպէս բեմադրիչի օգնական։ 1959-1966 թուականներուն կը սորուի ՎԳԻԿ-ի ռեժիսուրայի բաժնին մէջ (Սերկէյ Գերասիմովի եւ Մակարովայի արհեստանոցը)։ Դիպլոմային աշխատանքը իր սցենարի հիման վրայ Թուքմենֆիլմին մէջ նկարահանած «Անապատը» ֆիլմն էր։
1965-1966 թուականներուն կ'աշխատի Թուքմենֆիլմին մէջ որպէս բեմադրիչ։ 1966-1968 թուականներուն կ'աշխատի Թաշքենդի գիտահանրամատչելի եւ փաստագրական ֆիլմերու ստուդիայի մէջ, կը նկարահանէ մօտ 20 կարճամետրաժ ֆիլմեր։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ Ստորոգութիւն:27 Մարտի ծնածներ Ստորոգութիւն:1936 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Թաշքենդ ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ սենարիստներ Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Թիֆլիսի Սփիւռքահայ Երաժշտութիւն
Թիֆլիսի Սփիւռքահայ Երաժշտութիւն, Թիֆլիսը 18-րդ դարու սկզբէն, հայ երաժշտական մշակոյթի կեդրոն էր, ուր կազմաւորուած է վիրահայ աշուղ, դպրոցը՝ Սայեաթ-Նովա, Շամչի Մելքօ, Բուդաղ Օղլան, Քիչիկ-Նովա, Ֆրէյդուն, Հագիր եւ ուրիշներ։ Կեանքի վերջին շրջանին, Թիֆլիսի մէջ ստեղծագործած է նաեւ՝ Ջիւանին։ 19-րդ դարու վերջերը եւ 20-րդ դարու սկզբը, նկատելիօրէն զարգացած էր հայ մասնագէտ երաժշտութիւնը։ 1885 թուականին հայկական առաջին խմբերգային համերգով հանդէս եկած է՝ Քրիստափոր Կարա-Մուրզան։ Հիմնադրուած են երաժշտական դպրոց (1876), ուսումնարան (1886), Ներսիսեան դպրոցի մէջ ստեղծուած են երգչախումբեր (ղեկ.՝ Մակար Եկմալեան), համերգային կեանքի աշխուժացման՝ նպաստած են Գենարիոս Ղորղանեանը եւ Վասիլ Ղորղանեանը։ 1907 թուականին՝ ստեղծուած է Արւելեան երաժշտական ընկերութիւնը, 1912 թուականին՝ Թիֆլիսի հայոց երաժշտական ընկերութիւնը, 1917 թուականին՝ Հայոց երգչախմբային ընկերութիւնը, 1919 թուականին՝ հայ երաժիշտեսաբաններու «Կոմիտաս» ընկերութիւնը։ Թիֆլիս, կը ստեղծագործեն նշանաւոր երաժիշտներ՝ Արշակ Ադամեանը, Կարօ Ձաքարեանը, Ազատ Մանուկեանը, Վանօ Մուրադելին, Անուշաւան Տէր-Ղեւոնդեանը, Վարդգէս Տալեանը, Միքայէլ Միրզաեանը, Վաչէ Ումր-Շատը, Պեկլար Ամիրջանեանը, Սաշա Օգանեզաշուիլին եւ ուրիշներ։ «Հայարտան» երաժշտական մասնաճիւղին (հիմնադիրներ՝ Արմէն Տիգրանեան, Սարգիս Բարխուդարեան, նախագահ՝ Ռոմանոս Մելիքեան) կից ստեղծուած է մանկավարժ, արուեստանոց (1927 թուականէն՝ ուսումնարան)։ Թիֆլիսի օփերայի եւ պալեթի թատրոնին՝ կ'աշխատին երգիչներ՝ Լեւոն Իսեցկին, Հայկանուշ Դանիելեանը, դիրիժորներ՝ Տմիթրի Շիկանեանը, Սուրէն Չարեքեանը, պարուհի՝ Լիւբով Վոինովա-Շիկանեանը եւ ուրիշներ։
Ստորոգութիւն:Վրաստան
Ամալ Քլունի
Ամալ Ռամզի Ալամուտին-Քլունի (Amal Clooney, ), գրող, բարձրակարգ փաստաբան, որ մասնագիտացած է իրաւունքի, քրէական իրաւունքի, մարդու իրաւունքներու պաշտպանութեան եւ արտայանձնման ոլորտներու մէջ :
Ան ներգրաւուած եղած է շարք մը մեծ դատավարութիւններու մէջ, ինչպէս` Էլկինի մարմարները Մեծն Բրիտանիայէն Յունաստան վերադարձնելու դատը, «Ուիքիլիքս»-ի Ճուլիան Ասանժի պաշտպանութիւնը եւ Ուքրանիոյ նախկին վարչապետ Եուլիա Թիմոշենքօյի դատը : Ան նաեւ աշխատած է ՄԱԿ-ի մէջ Լիբանանի հարցերով յատուկ դատարանի դատախազի, ինչպէս նաեւ նախկին Եուկոսլաւիոյ համար Միջազգային քրէական դատարանին հետ:
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1978 թուականին, Լիբանան, անոր հայրը տիւրզի է, իսկ մայրը` սիւննի մահմետական : Երկու տարեկանին ընտանիքը կը տեղափոխուի Մեծն Բրիտանիա:
Ամալ Իրաւաբանական կրթութիւնը ստացած է Նիւ Եորքի համալսարանի իրաւաբանական բաժանմունքին մէջ եւ աշխատած` Արդարադատութեան միջազգային դատարանին մէջ (Համաշխարհային դատարան):
2010-ին Լոնտոն վերադառնալէն ետք ան դարձած է «Տաութի Սթրիթ Չեմպըրզ» (Doughty Street Chambers) փաստաբան: Եղած է Սուրիոյ հարցերով ՄԱԿ-ի յատուկ յանձնակատար Քոֆի Անանի խորհրդականը։
2013-ին` ՄԱԿ-ի անօդաչու սարքերու քննութեամբ զբաղող խումբին փաստաբանը: Ան գերազանց կը տիրապետէ անգլերէնին, ֆրանսերէնին եւ արաբերէնին :
Սեպտեմբեր 2014-ին անոր ամուսնութիւնը Ճորճ Քլունիի հետ լայնօրէն լուսաբանուած է միջազգային մամուլի մէջ:
2015-ին, Ամալ Քլունի Հայաստան ը ներկայացուցած է Սթրազպուրկի մէջ` Յունուար 28-ին Մարդու իրաւունքներու եւրոպական դատարանին մէջ (ՄԻԵԴ) «Փերինչեքը ընդդէմ Զուիցերիոյ» վերաքննութեան գործին: «Փերինչեք՝ ընդդէմ Զուիցերիա» գործով ՄԻԵԴ-ի վճիռը արձանագրած է, որ Հայոց Ցեղասպանութիւնը պատմական անառարկելի իրողութիւն է, ինչ որ հայութեան համար յաղթանակ է: Աղմկայարոյց գործով վճիռի հրապարակումէն ետք, իբրեւ երրորդ կողմ գործին մէջ ներգրաւուած Հայաստանի ներկայացուցիչ Ամալ Քլունի յայտնած է․
Փաստաբանին համաձայն՝ թրքական ժխտողականութիւնը անհեռանկարային էր, կը դանդաղեցնէր այդ երկրի հանրութեան առողջացումը եւ կը բարդացնէր հաշտութիւնը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:3 Փետրուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:Իրաւաբաններ
Արջ
Արջեր ( լատիներէն՝ Ursidae), գիշատիչներու կարգի կաթնասուններու ընտանիք, Աշխարհի մէջ յայտնի է 8, Հայաստանի մէջ՝ 1 տեսակ՝ գորշ արջ։ Ունին մեծ գլուխ, սուր դունչ, հզօր, հնգամատ թաթեր։ Արջերը ամենակեր են, ունակ են լաւ մագլցելու եւ լողալու, արագ կը վազեն, կրնան կենալ ու անցնիլ կարճ տարածութիւններ՝ ետեւի թաթերուն վրայ։ Ունին կարճ պոչ, երկարամազ եւ խիտ մորթի, ինչպէս նաեւ գերազանց հոտառութիւն ու լսողութիւն։ Որսի կ'ելլեն երեկոյեան կամ արեւածագի կողմը։ Սովորաբար կը վախնան մարդոցմէ, բայց կրնան վտանգաւոր ըլլալ այն վայրերուն մէջ, ուր իրենք աւելի յաճախ կը շփուին մարդոց հետ, յատկապէս սպիտակ արջը եւ կրիզլին։ Զգայուն չեն մեղուներու խայթոցներուն։ Բնութեան մէջ բնական թշնամիներ գրեթէ չունին։
Ընդհանուր Նկարագրութիւն
Համեմատած այլ ընտանիքներու գիշատիչներու կարգին պատկանող կենդանիներու հետ՝ արջերը կ'առանձնանան արտաքին տեսքի առաւելագոյն միօրինակութեամբ, չափերով, ներքին կառուցուածքի շատ յատկութիւններով։ Անոնք կը հանդիսանան ժամանակակից ամենախոշոր ցամաքային գիշատիչ կենդանիները։ Սպիտակ արջի մարմնի երկարութիւնը կրնայ հասնիլ 3 մեթրի, 750 եւ 1000 ք․կ․ կշիռք կրնայ ունենալ։ Էգերը արուներէն փոքր են, վերջիններուն մարմնի առաւելագոյն երկարութիւնը կը հասնի 3.4 մեթրի։ Սպիտակ արջերու քով արուներու եւ էգերու միջեւ չափերու ու ծանրութեան տարբերութիւնը մօտ է կրկնապատիկին։
Կազմաբանութիւն
Արջերը հիմնականը համեմատաբար կարճ ոտքերով խոշոր եւ ամրակազմ կենդանիներ են: Անոնք սեռականօրէն կը տարբերին արուներէն, որոնք աւելի խոշոր են: Խոշոր տեսակներու քովը այդ տարբերութիւնը աւելի ընդգծուած է: Որոշ բեւեռային արջեր եւ գորշ արջերու ենթատեսակներ կը կշռեն աւելի քան 750 քկ: Ամէնէ փոքր արջերը կը բնակին Ասիոյ մէջ, անոնց արուներու ծանրութիւնը 65 քկ է, էգերունը՝ 45:
Ի տարբերութիւն այլ կենդանիներու, արջերը ներբաններուն վրայ քալող են: Անոնք իրենց ծանրութիւնը կը տարածէն ետեւի ոտքերուն վրայ եւ կը քայլեն անճոռնի քալուածքով: Արջերը կրնան կանգնիլ ետեւի ոտքերուն վրայ եւ նստիլ ուղիղ դիրքով, հաւասարակշռութիւնը պահելով: Արջերը ունին անշարժ մագիլներ, որոնք կ'օգտագործեն փորելու, մագլցելու, որսալու համար: Արջերու ականջները կլոր են:
Արջերը կը վազեն բաւական արագ, արագութիւնը գորշ արջերուն քովը կը հասնի 48 քմ/ժ, սակայն, կատուազգիներէն աւելի փոքր արագութիւնով: Մորթերնին բաւական կոպիտ է, մազածածկոյթը բարձր է. տեսակներու մեծ մասինը թանձր է։ Գոյնը միօրինակ է, սեւ երանգներէն մինչեւ սպիտակաւուն. մեծ բանտայի քով՝ սեւ-սպիտակ։ Կուրծքերուն կամ աչքերուն շուրջը կը նկատուին բաց բիծեր։ Որոշ տեսակներու քով տեղի ունին մորթի գոյնի անհատական կամ աշխարհագրական տարբերութիւններ։ Գոյնը եղանակի հետ կապուած՝ փոփոխութեան չենթարկուիր։
Անուան Ծագումնաբանութիւնը
Այս կենդանիի «արջ» անուանումը ունի նախահնդեւրոպական ծագում, նոյնէն կը ծագին նաեւ արջի անունը քանի մը այլ լեզուներու մէջ, ինչպէս յունարէն ἄρκτος [արքթօս] , լատիներէն ursus [ուրսուս] , ուելերէն arth (որէն Արթուր (Arthur) անունը սեռած է), ալպաներէն ari:
Գորշ արջին կենսաբանական Ursus arctos անունի համար Քարլ Լինեյը պարզապէս կեդանիի լատիներէն եւ յունարէն անունները միացուցած է:
Որոշ լեզուներու մէջ արջին անունը ծագած է տարբեր արտայայտութիւններէ, ինչպէս անգլերէնին մէջ "brown one" (գորշ մը) կամ սլաւոնական «մեղուակեր» (մետւէդ)
Աստղագիտութեան Մէջ
Երկնակամարին ամէնէ նշանաւոր համաստեղութիւններէն են Մեծ Արջի եւ Փոքր Արջի համաստեղութիւնները:
Տարածումը
Արջերը կը բնակին Եւրասիոյ մէջ, Հիւսիսային ու Հարաւային Ամերիկաներու մէջ (գլխաւորապէս Հիւսիսային կիսագունդի վրայ)։ Մարդու գործունէութեան պատճառով, արջերու բնական շարքը, կրճատուած է եւ այժմ վերացած՝ Եւրոպաի տարածքի մեծ մասէն, ամբողջովին վերացած են Հիւսիսային Ափրիկէէն, տեղի ունեցած է՝ իրենց բնական կարգի կրճատում, նաեւ Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ եւ Ճափոնի մէջ։
Ակաբենոր
Ակապենոր (Ἀγαπήνωρ), հին հունական դիցաբանութեան կերպար։ Անկեյի եւ Իոտիդի որդին ։ Արքադացիներու առաջնորդ։ Թեգեի արքա։ Հեղինեի փեսացուն ։ Անոր Ֆեգեյի որդիները ստրկութեան են հանձնում Արսինոյին։ Անոր տունը Ալկմեոնի որդիները սպաննած են Ֆեգեյի որդիներուն ։
Տրոյայի մօտ բերած է 60 նաւ (կամ 7 )։ «Իլիական»-ի մէջ կը հիշատակուի միայն մէկ անգամ։ Մասնակցած է Աքիլեսի պատուին կազմակերպուած ցատկի մրցումներուն ։ Եղել է Տրոյական ձիու մեջ ։
Մինչ ան Տրոյաի մէջ էր, Արկատիայի մէջ եղնիկ բռնած են ։ Տրոյայի վերադառնալէն հետո բնակութիւն հաստատած էԿիպրոսում ։ Վերադառնալու ժամանակ արկադացիներու նաւերը քշված են Կիպրոս, այնտեղ Ագապենորը կառուցած է Պաֆոսը եւ Հին Պաֆոսում կանգնեցուցած է Աֆրոդիտեի տաճարը։ Տուն չէ վերադառցած ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հին Հունական դիցաբանություն Ստորոգութիւն:Տրոյական պատերազմ Ստորոգութիւն:Հին հունական առասպելներ
Ժոզեֆ Ա. Քէշիշեան
Ժոզեֆ Ալպերթ Քէշիշեան (անգլ.՝ Joseph Albert Kéchichian, ծնած 15 Մարտ, 1954 թուականին) քաղաքագէտ մըն է:
Կենսագրութիւն
Քէշիշեան ստացած իր Դոկտորայի վկայականը Միջազգային Յարաբերութիւններու ոլորտին մէջ Վըրճինիայի Համալսարանէն 1985 թուականին, ուր ան նաեւ դասաւանդեց 1986 եւ 1988 թուականներու միչեւ, որմէ ետք փոխ-ատենապետի դերը ստանցնեց Համաշխարհային Ուսումնասիրութիւններու դպրոցին 1988 եւ 1989 թուականներուն միչեւ: 1989 թուականին Հուվըր Ուսուցչութեան (անգլ.՝ Hoover Fellowship) դերը ստանցնեց Սթանֆըրտ Համալսարանէն ներս: 1990 եւ 1996 թուականներուն, ան վարեց Սանթա Մոնիքայի RAND Corporation ընկերութիւնը իբր Քաղաքական Գիտութեան պատասխանատոներէն մէկը, եւ նոյն թուականին ան համալսարանի դասախօսութեան դերը կը ստանցնէ Քալիֆորնիոյ Համալսարան, Լոս Անճելըսէն (անգլ.՝ University of California in Los Angeles կամ UCLA) ներս:
Տիզնի Ուըրլտ
Տիզնի Ուըրլտ (Disney World, պաշտօնական անուանում՝ «Ուոլթ Տիզնի համաշխարհային հանգիստի կեդրոն» (Walt Disney World Resort), ամենամեծ տարածքը եւ ամենաշատ այցելուներ ունեցող զուարճանքի կեդրոնը աշխարհի վրայ, մակերեսը կը կազմէ 100 քմ²: Անոր կազմին մէջ կայ չորս բներգական այգի, երկու ջրային զբօսայգի, 24 բներգական հիւրանոց, բազմաթիւ խանութներ, սրճարաններ, ճաշարաններ եւ ժամանցի վայրեր: Անիկա կը պատկանի The Walt Disney Company ընկերութեան Walt Disney Parks and Resorts ստորաբաժանման: Կը գտնուի ԱՄՆ-ի Ֆլորիտա նահանգի Օրլանտօ քաղաքէն հարաւ-արեւմուտք: Այգիին բացումը տեղի ունեցած է 1 Հոկտեմբեր 1971-ին. այն ատեն անիկա կազմուած էր «Կախարդական Թագաւորութիւն» բներգական այգիէն: 1 Հոկտեմբեր 1982-ին բացուած է Epcot-ը, 1 Մայիս 1989-ին՝ Տիզնիիի հոլիուտեան «սթիւտիօ»ն եւ 22 Ապրիլ 1988-ին՝ Տիզնիիի անասուններու թագաւորութիւնը:
Տիզնի Ուըրլտ կառոյցի շնորհիւ Օրլանտօ գիւղը դարձած է բարգաւաճող զբօսաշրջային կեդրոն:
Պատմութիւն Եւ Զարգացում
1959-ին Walt Disney Productions-ը Walt Disney-ի գլխաւորութեամբ կը սկսի տարածք մը փնտռել երկրորդ այգիի մը կառուցման համար. առաջինը Տիզնիլենտն էր, որ 1955-ին կառուցուած էր Անահայմի մէջ: Հարցախոյզերը ցոյց կու տան, որ Տիզնիլենտի այցելուներէն միայն 2%-ն Միսիսիփի գետի արեւելեան տարածքներէն են, ուր կ'ապրի ԱՄՆ-ի բնակչութեան 75%-ը: Տիզնի չէր սիրեր, որ տարբեր վաճառատուներ աճէին Տիզնիլենտի շուրջը, ինչպէս սունկերը՝ անձրեւէն ետք: Անիկա կը փափաքէր աւելի մեծ տարածքներ վերապահել՝ նոր նախագիծերու համար :
22 Նոյեմբեր 1963-ին Ուոլթ Տիզնի կ'այցելէ Օրլանտոյի մէջ քանի մը վայրեր: Մինչ այդ ան կ'ուսումնասիրէ Սենֆորտը (Ֆլորիտա) եւ կը դիմէ քաղաքի խորհուրդին՝ խնդրելով, որ թոյլ տան Տիզնի Ուըրլտի կառուցման, սակայն կը մերժուի: Ան կը «սիրահարի» զարգացած Օրլանտոյի միջազգային օդակայանի արեւելքը գտնուող լաւ ճանապարհներու ցանցին ինչպէս նաեւ՝ Ֆլորիտական վճարովի մայրուղիին: Երբ անոր հարց կու տան, թէ ինչո՞ւ ընտրած է այդ վայրը, ան կը պատասխանէ. «Ինքնաշարժի ուղիներ. անոնք այստեղ կը բաժնուին»: Տիզնի կը կեդրոնանայ «Ֆլորիտա նախագիծ»ին վրայ, ուր տարածք մը կը գնէ Տիզնի Ուըրլտի համար, սակայն կը մահանայ 15 Դեկտեմբեր 1966-ին` չտեսնելով իր երազանքին իրագործումը:
Հողերու գիներու հետ կապուած շահարկումներէ խուսափելու համար Տիզնի կ'օգտագործէ կեղծ ընկերութիւններ եւ համագործակցութիւններ, որպէսզի ստանայ 11,100 հա տարածք: Առաջին խմբաքանակը, որ 2 հա է, կը գնուի 23 Հոկտեմբեր 1964-ին Ayefour Corporation ընկերութենէն: Մնացած ընկերութիւնները նոյնպէս կը կոչուէին տողատակով, բացառութեամբ M.T. Lott Real Estate Investments (empty lot- ազատ լոտ) : Այդ անուններէն մէկ քանին դրոշմուած է Կախարդական Թագաւորութեան մէջ՝ ԱՄՆ-ի Գլխաւոր փողոցին վրայ:
1965-ի Մայիսին տեղի կ'ունենայ Օրլանտոյէն քանի մը քիլոմեթր դէպի հարաւ-արեւմուտք՝ Օցէօլա շրջանին մէջ գտնուող հողերը ձեռք բերելու հիմնական գործարքները: Երկու հիմնական տարածքները կը գնուին 1,5 միլիոն տոլարով, իսկ փոքր արօտավայրերը եւ տափաստանները կը գնուին այլազան անուններով ընկերութիւններու կողմէ, ինչպէս՝ «Լատին-ամերիկեան համագործակցութիւն եւ կառավարչութիւն» եւ «Ռիտի Քրիք Ռանչի Համագործակցութիւն»: Երեք մեծ տարածքներէն բացի կը գնուին նաեւ բազմաթիւ մանր հողաշերտեր, որոնք կը պատկանին փոքր սեփականատէրերու:
Հողերու մեծ մասը գնելէ ետք` 20 Հոկտեմբեր 1965-ին, Orlando Sentinel թերթին մէջ լուրեր կը տարածուին իսկական շահառուին մասին: 15 Նոյեմբերին կը կազմակերպուի մամլոյ ասուլիս մը: Ուոլթ Տիզնի կը պատմէ այդ տարածքին մէջ իր ծրագիրներուն մասին, ներառեալ EPCOT-ի՝ ապագայ համայնքի փորձառական նախատիպին մասին, որ ապագային քաղաք պիտի դառնար (յայտնի է նաեւ որպէս Փրոկրեսս Սիթի): Սակայն EPCOT-ի ծրագիրները կը փոխուին Տիզնիի մահէն ետք: EPCOT-ը կը վերածուի EPCOT Center-ի՝ դառնալով երկրորդ բներգական պարկը Տիզնի Ուըրլտի մէջ, որ կը բացուի 1982-ին:
Ռիտի Քրիկ գետի ցամաքումի համակարգը կ'արձանագրուի 13 Մայիս 1966-ին Ֆլորիտա նահանգի 298-րդ յօդուածով, որ, ի թիւս այլ իրաւունքներու, թոյլ կու տայ սեփականութիւնը օտարել յատուկ ցամաքումի տարածքներու: Այդ շրջանի ստեղծման համար պէտք էր միայն սեփականատէրերու համաձայնութիւնը :
Ուոլթ Տիզնի կը մահանայ 15 Դեկտեմբեր 1966-ին, չտեսնելով իր երազանքին իրագործումը: Իր եղբայրը եւ վաճառական գործընկերը՝ Ռոյ Տիզնի Օլիւըր, կը հետաձգէ իր թոշակի անցնիլը, որպէսզի հետեւի ժամանցի կեդրոնի շինարարութեան առաջին փուլին: Տիզնի ընկերութիւնը կ'աշխատի նիու եորքցի ճարտարտարապետ, Hart Howerton ճարտարապետական ընկերութեան հիմնադիր՝ Ռոպերթ Հարթի հետ, որպէսզի փոխեն այգիի կառուցման նախնական ծրագիրները: Մինչ այդ Հարթ աշխատակցած էր John Carl Warnecke & Associates ընկերութեան հետ:
2 Փետրուար 1967-ին Ռոյ Տիզնի կը կայացնէ մամլոյ ասուլիս մը՝ Վինթըր այգիին մէջ (Ֆլորիտա, Օրլանտոյէն 15 քմ. հիւսիս): EPCOT-ի դերը կ'ընդգծուի մամլոյ ասուլիսին ցուցադրուած ֆիլմին մէջ, որ նկարահանած էր Ուոլթ Տիզնին իր մահէն առաջ: Ցուցադրութենէն ետք կը յայտարարեն, որ Ուորլտ Տիզնի նախագիծի յաջողութեան համար պէտք է ստեղծել յատուկ տարածք մը՝ Ռիտի Քրիքի բարելաւած տարածքը՝ իր մէջ գտնուող երկու քաղաքներով՝ Պէյ Լէյք (Bay Lake) եւ Ռիտի Քրիք (Reedy Creek, այժմ կը կոչուի Lake Buena Vista): Տարածքը ունի հողերը ազատ տնօրինելու իրաւունք: Միակ պարտականութիւնը, որ տարածքը ունի շրջանի եւ նահանգի նկատմամբ, սեփականութեան եւ ձգողութիւններու զնման հարկերու վճարումն է :
Պայմանագիրը, որմով ստեղծած է մարզը եւ 2 քաղաք, ստորագրուած է 12 Մայիս 1967-ին : Ֆլորիտայի Գերագոյն Դատարանը 1968-ին որոշում մը կը կայացնէ, որուն հիմամբ մարզը իրաւունք կ'ունենայ ներում շնորհելու չվճարուող պարտատոմսերու՝ հրապարակային նախագիծերու համար, հակառակ անոր, որ միակ շահառուն Walt Disney Productions-ն է: Ռոյ Օլիւըր Տիզնի կը բանայ այգին եւ կը յայտարարէ, որ անիկա պիտի կոչուի «Walt Disney World» (Ուոլթ Տիզնիի աշխարհ»)՝ ի յիշատակ իր եղբօր: Ան կ'ըսէ. «Բոլորը լսած են Ֆորտ ինքնաշարժներու մասին: Բայց բոլորը լսա՞ծ են Հենրի Ֆորտի մասին, որ ստեղծած է զանոնք: Ուոլթ Տիզնի Ուորլտը կոչուած է ի պատիւ այն մարդուն, որ ստեղծած է այս ամէնը. այնպէս որ մարդիկ կ'իմանան անոր անունը, քանի դեռ գոյութիւն ունի «Ուոլթ Տիզնի Ուըրլտը»: Բացումէն կարճ ժամանակ ետք Ռոյ Տիզնի հարց կու տայ Ուոլթի կնոջ Լիլիանին, թէ ի՞նչ է կարծիքը Walt Disney World-ի մասին: Ըստ կենսագիր Պոպ Թոմասի, ան կ'ըսէ. «Ես կը կարծեմ, որ Ուոլթ Տիզնին կը հաւնէր զայն»:
Ռոյ Տիզնի կը մահանայ 20 Դեկտեմբեր 1971-ին՝ այգիի բացումէն մօտաւորապէս երեք ամիս ետք :
Հետագային՝ 1982-ին, «Ուոլթ Տիզնի» ընկերութիւնը կը բանայ EPCOT կեդրոնը: Այգին 1996-ին կը ստանայ Epcot մշտական անունը: 1989-ին Տիզնիի կ'աւելնայ MGM արհեստանոցը՝ թատերական գործէն ոգեշնչուած բներգական այգին, որ 2008-ին կը ստանայ Տիզնիիի Հոլիուուտեան Սթիւտիօ անունը: Իսկ չորրորդ զբօսայգին՝ Տիզնիի անասուններու Թագաւորութիւնը, կը բացուի 1998-ին:
Մէք Քրոֆտոն 2006-ի Օգոստոսին կը դառնայ Տիզնի Ուըրլտի նախագահ՝ փոխարինելով Ալա Ուայսսային, որ կը ստանձնէր նոյն պաշտօնը 1994-էն:
Տեղագրութիւն
Հակառակ առեւտրական պահանջներուն եւ յայտնի մոլորութիւններուն, Ֆլորիտայի ժամանցի կեդրոնը կը գտնուի ոչ թէ Օրլանտօ քաղաքի սահմաններու շրջանակներուն մէջ, այլ Պէյ Լէյք եւ Լէյք Պուէնա Վիստա քաղաքներուն մէջ, որոնք կը կառավարուին Տիզնիի կողմէ Ռիտի Քրիք շրջանի միջոցով: Այսօր Տիզնի Ուըրլտի ընդհանուր մակերեսը կը կազմէ 101 քմ² : Ընդհանուր մակերեսը հասած է 120 քմ²-ի, որ մէկուկէս անգամ մեծ է Մանհաթընի տարածքէն:
Յաճախում
2008-ի Մայիսին «Park World» առեւտրային ամսագիրը յայտնած է 2007-ի սպասուող հաշուարկային ցուցանիշներու մասին, որոնք կազմուած էին Տնտեսական հետազօտութիւններու միութեան կողմէ TEA-ի համագործակցութեամբ.
Աշխատողներու թիւը
Երբ 1971-ին Կախարդական Թագաւորութիւնը կը բացուի, այգիին մէջ կ'աշխատէր 5500 հոգի: Այսօր աշխատողներու թիւը կը կազմէ 66.000, որոնց աշխատավարձին համար նախատեսուած է 1,2 միլիառ Ամերիկեան տոլար եւ 474 միլիոն Ամերիկեան տոլար ապահովագրութիւններու համար: Մեծագոյն գործատուներէն մէկը ըլլալով , Տիզնի Ուըրլտ աշխատանք ունի աւելի քան 3700 մասնագիտութեամբ մարդոց համար: Այգին կը հովանաւորէ եւ կը ղեկավարէ Տիզնի Ուըրլտ քոլէճի ծրագիրը, որ քոլէճի ամերիկացի ուսանողներուն թոյլ կու տայ ապրելու եւ աշխատելու այգիին մէջ: Կը գործէ նաեւ Տիզնի Ուըրլտի միջազգային քոլէճի ծրագիր մը ամբողջ աշխարհի ուսանողներու փորձարկումներուն համար:
Սպասարկում
30 Մարտ 2004-ին The Orlando Sentinel-ի մէջ տպագրուած յօդուածի մը մէջ Տիզնի Ուըրլտի այդ օրերու նախագահ՝ Ալ Ուայսս քանի մը տեղեկութիւններ կու տայ այգիին սպասարկման մասին:
Աւելի քան 5000 աշխատողներ կը զբաղին ճարտարապետական եւ սպասարկման աշխատանքներով, ինչպէս նաեւ՝ 750 այգեպաններ եւ 600 նկարիչներ: Տիզնի տարեկան կը ծախսէ 100 միլիոն Կախարդական Թագաւորութեան սպասարկման համար: 2003-ին 6 միլիոն Ամերիկեան տոլար կը ծախսուի Բիւրեղ ապակիէ Պալատի վերակառուցման համար: Այցելուներու 90 %-ը կը կարծէ, որ Կախարդական Թագաւորութեան մաքրութեան պահպանումը հիանալի է կամ ալ շատ լաւ: Փողոցները եւ այգիները ամէն գիշեր կը մաքրուին գոլորշիով: Աշխատակիցներ կան, որոնց միակ աշխատանքը քառուսէլի հին ձիերու ներկումն է. անոնք կ'օգտագործեն իրական ոսկեայ թիթեղներ: Այգիին մէջ կայ ագարակ, որուն մէջ կ'աճին ծառեր, այնպէս որ, 30 տարեկան ծառ մը պատրաստ կ'ըլլայ նորով փոխարինուելու:
Փոխադրութիւն
Տիզնիի կողմէ ղեկավարուող «Տիզնիի Փոխադրութիւն» վաճառանիշի հանրակառքը այցելուներուն համար անվճար է: 2007-ին Տիզնի փոխադրութիւնը կը սկսի բարելաւել հիւրերը հանրակառքերով սպասարկելու որակը: GPS արբանեակային համակարգը, որ կը ղեկավարէ նոր հասցէներով հանրակառքերու համակարգը, տեղեկութիւններ կու տայ անվտանգութեան մասին, խորհուրդներ կու տայ այգիին մասին եւ այլ հետաքրքրական յայտարարութիւններ, ինչպէս նաեւ երաժշտութիւն: Պէտք չէ շփոթել «Տիզնիի Ծովագնացութեան Գիծ»ին եւ «Տիզնիի կախարդական ճեպընթաց»ին հետ, որոնք կը ղեկավարուին Mears Transportation-ի կողմէ: Ջրային ինքնաշարժը իրարու կը կապէ այգիի քանի մը կէտեր:
Նախապէս կային 12 միառելս գնացքներ, սակայն 2009-ի բախումէն ետք, Վարդագոյն եւ Մանիշակագոյն գնացքները կը դադրին աշխատելէ: Այդ գնացքներու քանի մը մասերը կ'օգտագործուին նոր Կապոյտ գնացքի ստեղծման համար, որ մեկնարկուած է 2009-ի Նոյեմբերին. այսօր միառելս գնացքներու թիւը այգիին մէջ 11 է: Անոնք կ'աշխատին երեք երթուղիներով, որոնք կը միանան Փոխադրութեան եւ Տոմսերու կեդրոնին մէջ (TTC): Գիծերէն մէկը կը կատարէ առանց կանգառներու ճեպընթաց-ուղեւորութիւնը դէպի Կախարդական Թագաւորութիւն, երկրորդ գիծը կը միացնէ TTC-ը եւ Epcot-ը: Երրորդ գիծը կը միացնէ TTC-ը Կախարդական Թագաւորութիւնը քանի մը հիւրանոցներու հետ:
Այգիին անունը
Նախնական ծրագրաւորման ժամանակ Ուոլթ Տիզնին օգտագործած է հետեւեալ անունները՝ «Х ծրագիր», «Ֆլորիտա ծրագիր» եւ «Տիզնի Ուըրլտ»: Մահէն առաջ Ուոլթ Տիզնին չափազանց զբաղած էր տեղի ընտրութեամբ եւ նախագիծի ծրագիրներով: Ուոլթ Տիզնիի մահէն ետք Ռոյ Տիզնի «Տիզնի Ուըրլտ» անուան կ'աւելցնէ «Ուոլթ» անունը՝ իբրեւ յարգանքի տուրք իր եղբօր:
Պատահար
14 Յունիս 2016-ին այգիի տարածքին մէջ գտնուող կոկորդիլոսը երեխայ մը ջուր քաշած է : Երեխան մահացած է:
Արտաքին Յղումներ
Ստորոգութիւն:Walt Disney Ստորոգութիւն:1971 ստեղծուածներ
Մովսէս Գ. Տաթեւացի
'''Մովսէս Գ. Տաթեւացի Կաթողիկոս''', Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս։ Յաջորդած է Դաւիթ Դ․ Վաղարշապատցիին։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Սիւնեաց Աշխարհի Խոտանան գիւղը։ Այդ պատճառով ալ հայոց մատենագիտութեան մէջ ան յիշատակուած է նաեւ Մովսէս Սիւնեցի, Աճարաննցի եւ Խոտանանցի անուններով։
Մովսէս Տաթեւացի իր կրթութիւնը ստացած է Տաթեւի վանքին մէջ։ Իր առաջին ուսուցիչին՝ Սրապիոն Վարդապետի մահէն ետք, քանի մը տարիներ աշակերտած է Գրիգոր Վարդապետին, որ մեծ դեր ունեցած է պատանի Մովսէսի հոգեմտաւոր եւ ազգային-քաղաքական կազմաւորման մէջ։
Տասնըհինգ տարիքը նոր թեւակոխած էր Մովսէս, երբ աբեղայ ձեռնադրուած է։
Ան շրջած է իր ժամանակի հայաշատ բոլոր կեդրոնները։ Մեկնած է Երուսաղէմ, եղած է Եգիպտոս, ուր մօտէն ծանօթացած է ղպտիներու վանքերուն եւ անապատներուն։ Վերադարձած է Երուսաղէմ, ուր եւ ստանձնած է «Ս. Յարութիւն» տաճարի լուսարարութիւնը:
Մովսէս Վարդապետ 1613-ին վերադարձած է Տաթեւի վանք՝ քանի մը տարի Կոստանդնապոլսոյ, Տիգրանակերտի, Վասպուրականի եւ Թաւրիզի մէջ հոգեւոր քարոզչութեան ծառայելէ ետք։
Ամէնուր քարոզելով ճշմարտութիւնը՝ շինած է եկեղեցիներ, կարգած՝ վարդապետներ, հիմնած՝ դպրոցներ, կրթած՝ բնակչութիւնը:
Հակառակ այս ամբողջ ագզանուէր գործունէութեան՝ հալածանքներու ենթարկուած է, ստիպուած եղած է տեղափոխուիլ Թէոդապոլիս` Կարին քաղաք:
Այդ ժամանակ Երեւանի եւ Արարատեան Աշխարհի մեծ ու հզօր իշխանն էր Ամիրգունա խանը, որուն հաւանութեան արժանացած էր Մովսէս Վարդապետ: Խանի յորդորով՝ վարդապետը հաստատուած է Երեւան, վերաշինած՝ Սբ. Անանիա Առաքեալի անապատը, կարգաւորած՝ Այրարատի եկեղեցիներն ու վանքերը, վերաբացած՝ Յովհաննավանքի եւ Սաղմոսավանքի վանական դպրոցները:
1623-ին, Մովսէս Տաթեւացին ձեռնադրուած է եպիսկոպոս՝ Մելիքսէթ Կաթողիկոսի օրհնութեամբ: 1626-ին եղած է Սպահան՝ քաղաքի ջուղայեցի վաճառականներու, տեղւոյն քահանաներու եւ աշխարհականներու յորդորով:
Իբրեւ վարձատրութիւն՝ Մովսէս Վարդապետ Շահի հրովարտակով կարգուած է Ս. Էջմիածնի լուսարար եւ ստացած՝ Մայր Աթոռի վերանորոգման ու եկեղեցական ծառայութեան վերականգնման արքայական արտօնութիւն ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսներ
Արտակ Վարդանեան (քաղաքական գործիչ)
Արտակ Ալբերտ Վարդանեան, հայ տնտեսագէտ, պետական եւ քաղաքական գործիչ։ ՀՀ փոխադրամիջոցի եւ կապի նախարար (1999-2000) ։
Կենսագրութիւն
Արտակ Վարդանեան ծնած է 24 Նոյեմբեր1966-ին, Երեւան։
1983-1988 ուսանած է Մոսկուայի պետական համալսարանը՝ ստանալով տնտեսագէտի որակաւորում։
1988-1989 Երեւանի պետական համալսարանին մէջ եղած է տարրալուծարանի օգնական, յետագային դասաւանդած է նոյն համալսարանէն ներս։
1989-1990 թուականներին եղած է Հայաստանի առեւտրաարդիւնաբերական պալատի գլխաւոր մասնագէտ, 1990-1993 ՝ «Հայարդշին» արտադրական միաւորման բաժնի վարիչ։
1993-1998 աշխատած է բելառուսա-զուիցարական «Բջջային հաղորդակցութիւններ» ձեռնարկութեան ղեկավար մարմինին մէջ, իսկ աւելի ուշ` որպէս տնօրէն (Մինսկ)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:24 Նոյեմբերի ծնունդներ Ստորոգութիւն:1966 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Ապրող անձինք Ստորոգութիւն:Երեւան քաղաք ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի նախարարներ Ստորոգութիւն:Հայ պետական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ տնտեսագէտներ
Տուֆակերտ Նստարան
Տուֆակերտ նստարան, կը գտնուի Աւետիք Իսահակեանի տուն-թանգարանի այգիի խորքը՝ ստուերոտ թթենիի ներքոյ։ Նուէր Աւետիք Իսահակեանի ծննդեան 80-ամեակին։
Պատմութիւն
Իսահակեանը Յովհաննէս Թումանեանի դստերը՝ Թամարին, յայտնած է այգիին մէջ նստարան ունենալու իր ցանկութիւնը։ Թամարը մասնագիտութեամբ ճարտարապետ էր եւ անոր առաջարկութեամբ, Հայաստանի ճարտարապետներու միութիւնը, Ռաֆայէլ Իսրայէլեանի նախագիծով, տուֆակերտ նստարան կը նուիրէ Իսահակեանին։ Ճարտարապետները իրենք կը բերեն նստարանը։
Վարպետը շատ կը սիրէր աշխատասենեակէն դուրս գալ պատշգամբ, իջնել այգի, նստիլ նստարանին եւ նայիլ բնութեան փոխուող պատկերներուն ։
Նստարանի զարդամիտքեր
Նստարանը ունի ծնող զոյգ բուսանախշ թիկնակներ։ Մէջքի թիկնակի ալիքանախշերը կապուած են ջուրի պաշտամունքին հետ, որոնք Ռաֆայէլ Իսրայէլեանի ճարտարապետական ձեւուածքներու առանձնայատկութիւններէն են։ Նոյնը կարելի է ըսել թեւի թիկնակներու եզրերու ալիքանախշերու վերաբերեալ, սակայն, ի տարբերութիւն մէջքի հենակի թեւքերուն, թիկնակներու ալիքանախշերը հակառակ ուղղութեամբ թեքուած են։ Հիմնականին այս կապուած կ՚ըլլայ դրական եւ բացասական առասպելական ուժերու հետ, որոնք եւս բացառութիւն չեն Ռ. Իսրայէլեանի գործերուն մէջ, այս նաեւ մէկ այլ դիտարկմամբ կապուած է Սասնա ծռերուն հետ, ուր եւս ջուրն ու ջուրի պաշտամունքը վիպերգութեան հիմնանիւթն են։ Այսպիսով սոյն տուֆակերտ նստարանը բացի հիմնական գործառոյթը կատարելէն, ունի նաեւ հետաքրքիր զարդամտային լուծումներ, որոնք այս նստարանը ուղղակի կը վերածեն Յուշարձանի։ Բացի անկէ սոյն յուշարձանի վրայ կ՚առանձնանան ծաղկային նշանները. սրանք որպէս պտուղ կը ներկայանան, իսկ ծնող զոյգ նախշամտքի հետ՝ եռանկիւնի նշան կը խորհրդանշեն, քրիստոնէութեան շրջանին այդ եռանկիւնին կը բնորոշուի սուրբ երրորդութեան եւ ընտանիքի խորհրդանշաններուն հետ։
Ե­րուանդ Ա­զա­տեան
Երուանդ Նազարէթ Ազատեան (Էտմոնտ Կոտալազեան, ), Ամերիկաբնակ յայտնի մտաւորական, գրականագէտ, հասարակական գործիչ:
Կրթութիւն
Երուանդ Ազատեան աւարտած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանը, 1958 թուականին, Պոսթընի «Նորթ Իսթըրն» եւ Տիթրոյիթի «Ուէյն Սթէյթ» համալսարանները, 1973 թուականին:
Մամուլի խմբագրական գործունէութիւն
Երուանդ Ազատեան մեծ ներդրում ունեցած է սփիւռքահայ մամուլի զարգացման կանոնաւոր ընթացքի մէջ` 1954-1958 թուականներուն ան եղած է Պէյրութի «Զարթօնք-սփոր» շաբաթաթերթի հիմնադիր-խմբագիրը, իսկ 1959-1967 թուականներուն՝ Գահիրէի «Արեւ» օրաթերթի խմբագրապետը:
Խմբագրական գործունէութիւնը 1960-ականներու վերջերէն արդէն շարունակած է Արեւմուտքի մէջ, 1967-1972 թուականներուն, ըլլալով Պոսթընի «Պայքար» հաստատութեան վարիչ-տնօրէնը, «Պայքար» գրական եռամսեայ հանդէսի եւ «Տը Արմենիըն Միրըր Սփէքթաթէօր» թերթի խմբագրակազմերու անդամ:
Երուանդ Ազատեան 1971 թուականէն ի վեր Մոնրէալի «Ապագայ» շաբաթաթերթի, 1986 թուականէն ի վեր՝ Նիւ Եորքի «Արարատ» (անգլերէն) հանդէսի, 1991 թուականէն ի վեր՝ Հայաստանի «Ազգ» օրաթերթի, 2006 թուականէն ի վեր՝ Պէյրութի «Կամար» գրական հանդէսի հիմնադիրներէն եւ գլխաւոր աշխատակիցներէն է:
ՀԲԸՄ Հայկական բարեգործական ընդհանուր միութեան գործունէութիւն
Ան երկարամեայ գործունէութիւն ծաւալած է նաեւ Հայկական բարեգործական ընդհանուր միութեան (ՀԲԸՄ) մշակութային կառոյցներէն ներս, եղած է ազգային մեծ բարերար Ալեք Մանուկեանի անձնական գրասենեակի վարիչը, իսկ 1972 1997 թուականներուն` ՀԲԸՄ-ի «Ալեք Մանուկեան» մշակութային հիմնադրամի ատենապետը, Տիթրոյիթի «Հայ մշակոյթի ժառանգութիւն» (անգլերէն) ձայնասփիւռային ծրագրի տնօրէնը, նաեւ Տիթրոյիթի ՀԲԸՄ-ի «Ալեք Մանուկեան» վարժարանի հոգաբարձութեան ատենապետը:
Հրատարակութիւններ
Ան հեղինակ է «Կեանք ու երազ Հայաստան» (1964 թուական, ուղեգրութիւններ), «Գրական-գեղարուեստական սեւեռումներ» (1988 թուական), «Դիմանկարներ եւ դիմաստուէրներ» (անգլերէն, 1995 թուական) գրականագիտական ուսումնասիրութիւններու, «Պատմութիւնը ընթացքի մէջ» (քննասիրութիւն, անգլերէն, 1999 թուական), «Դիտումներ եւ դատումներ» (2006 թուական, հրապարակագրութիւն), Վահան Թէքէեանի «Հատընտիր» եւ «Perspectives Armniennes»` իր յօդուածներու ֆրանսերէն թարգմանութիւնը, ինչպէս նաեւ խմբագրած է Վահան Թէքէեանի փունջ մը քերթուածներու հայերէն եւ անգլերէն երկլեզու հրատարակութիւնը :
24 Փետրուար 2022-ին, տեղի ունեցաւ Երուանդ Ազատեանի «Ազգային-Քաղաքական Յորձանուտի Մէջ» երկհատորեայ գրքի շնորհահանդէսը: Ձեռնարկը կը հովանաւորէր Առաջնորդ Յոհնան արք. Տէրտէրեանը։
Ռամկավար ազատական կուսակցութեան եւ Թէքէեան մշակութային միութեան գործունէութիւն
Ղեկավար պաշտօններ ստանձնած է Ռամկավար ազատական կուսակցութեան (ՌԱԿ) եւ Թէքէեան մշակութային միութեան (ԹՄՄ) ամենաբարձր մակարդակներու վրայ:
Անդամակցութիւն
Ան անդամ է Հայաստանի Գրողներու միութեան եւ յաճախակի այցելութիւններով` Հայաստան եւ այլ երկիրներ, սերտ կապեր հաստատած է Սփիւռքի եւ Հայաստանի մտաւորականութեան միջեւ:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Լիբանան ծնածներ Ստորոգութիւն:գրողներ Ստորոգութիւն:1935-ի ծնածներ Ստորոգութիւն:գրականագէտ Ստորոգութիւն:հրապարակագիր Ստորոգութիւն:Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանի շրջանաւարտներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի Գրողներու Միութեան անդամ Ստորոգութիւն:Ամերիկաբնակ մտաւորականներ
Մեքքա
Մեքքա ( مكة), քաղաք Արաբական թերակղզիին Հիժազ շրջանին մէջ։ Մեքքա նաեւ Մաքքա վարչական շրջանին մայրաքաղաքն է։ Քաղաքը կը գտնուի Ժետտա 70 Քմ, իսկ Մատինայէն 340 Քմ հեռաւորութեան վրայ եւ ունի ծովու մակերեսէն շուրջ 277 մեթր բարձրութիւն։ 2012-ի տուեալներով քաղաքին բնակչութիւնը շուրջ 2 միլիոն էր, հակառակ անոր, որ այցելուներուն այս թիւը կ'եռապատկուի ամէն տարի «հաժ»ի շրջանին, որ տեղի կ'ունենայ իսլամական լուսնային օրացոյցին 12-րդ ամիսը։
Իբրեւ իսլամութեան հիմնադիր Մուհամմէտին ծննդավայրը, ինչպէս նաեւ Մուհամմէտին առաջին յայտնութեան վայրը (յատկապէս Մեքքայէն 3 Քմ հեռաւորութեան վրայ գտնուող քարանձաւը) ՝ Մեքքա իսլամական աշխարհին ամէնէն սուրբ քաղաքը կը համարուի, եւ ուխտագնացութիւնը դէպի այս քաղաքը, որ կը կոչուի «հաժ», պարտադիր է բոլոր իսլամներուն համար։ Մեքքայի մէջ կը գտնուի Քաապան, որ մեծամասնութեան կողմէ կը համարուի իսլամական կրօնին ամէնէն կարեւոր սրբավայրերէն մէկը. անիկա նաեւ ուղենիշ մը կը համարուի իսլամներուն համար (Կիպլա, որ կը սահմանէ, թէ դէպի ո՛ր ուղղութեամբ պէտք է աղօթեն իսլամները)։ Մեքքան երկար ատեն ղեկավարած են Մուհամմէտի ժառանգորդները, շերիֆները, որոնք հանդէս եկած են ե՛ւ իբրեւ անկախ ղեկավարներ, ե՛ւ իբրեւ ենթակայ խմբաւորումներ։ 1925-ին քաղաքը գրաւուած է Իպն Սաուտի կողմէ։ Ժամանակի ընթացքին Մեքքան ինչպէս չափերով, այնպէս ալ ենթակառուցուածքներով բաւականին ընդլայնուած է։ Հոս կը գտնուի Ապրաժ ալ-Պայթը, որ աշխարհի չորրորդ ամէնէն բարձր շինութիւնն է, իսկ իր զբաղեցուցած տարածքին մեծութեամբ՝ երրորդը։ Ընդլայնման աշխատանքներուն ընթացքին Մեքքա կորսնցուցած է որոշ պատմական եւ հնագիտական արժէք ներկայացնող կառոյցներ, օրինակ՝ Աժյատ ամրոցը ։ Այսօր Մեքքա կ'այցելէ տարեկան 15 միլիոն իսլամ, որոնցմէ են՝ «հաժ»ի ընթացքին այցելող քանի մը միլիոն իսլամները ։ Ի դէպ ոչ իսլամներուն արգիլուած է մտնել քաղաք ։ Իսլամութեան գլխաւոր օրէնքներէն մէկն այն է, որ իսլամները, աշխարհի որ ծագին ալ ըլլան, աղօթելու ատեն միշտ իրենց երեսը պէտք է դարձնեն Մեքքայի կողմը։
Վաղ շրջանի պատմութիւն
Մեքքայի վաղ շրջանի պատմութիւնը մշտական բանավէճի առարկայ է այն պատճառով, որ մինչեւ իսլամութեան վերելքը անոր մասին որեւէ յիշատակումներ չեն եղած հնագոյն գրականութեան մէջ:
Ք.Ա. 106-ին Հռոմէական կայսրութիւնը իր տիրապետութեան տակ կ'առնէ Հիժազը, ինչպէս նաեւ Հըժրան (այժմ ծանօթ է Մատային Սալեհ անունով), որ կը գտնուի Մեքքայէն հիւսիս։ Հակառակ անոր, որ Արեւմտեան Արաբիոյ մասին մանրամասն նկարագրութիւնները ներկայացուած էին Հռոմի, օրինակ՝ Պրոկոպիոսի կողմէ, ուխտագնացութեան կամ առեւտուրի կեդրոն Մեքքայի մասին որեւէ յիշատակութիւն չկայ ։ Մեքքայի մասին առաջին յիշատակումը օտարալեզու գրականութեան մէջ, աւելի ճշգրիտ բիւզանդա-արաբական ժամանակագրութեան մէջ, կը վերաբերի Ք.Ա. 741-ին, հակառակ անոր, որ հեղինակը Մեքքան կը յիշատակէ Միջագետքի մէջ եւ ոչ թէ Հիժազի ։
Հնագոյն յղումներ
Յոյն պատմաբան Թէոդորոս Սիկիլիացի «Պիպլիոթեքա հիսթորիքա» գործին մէջ Արաբիոյի սրբավայրին մասին խօսելու ատեն գրած է. «Եւ այնտեղ կը գտնուէր տաճար մը, որ բոլոր արաբներուն համար սրբազան է եւ չափազանց յարգուած» ։ Ենթադրութիւններ կան, որ խօսքը Մեքքայի մէջ Քաապայի մասին է։ Այնուամենայնիւ, Թէոդորոսի յիշատակութեան համաձայն այդ տաճարը կը գտնուի Արաբիոյ հիւսիս արեւմտեան հատուածին մէջ՝ Փեթրա յի եւ նախկին Նապաթիոյ թագաւորութեան մօտակայքը  ։
Պտղոմէոս Արաբիոյ մէջ կը յիշատակէ 50 քաղաքի անուն, որոնցմէ մէկը կը կոչուի «Մաքորապա»։ Ենթադրութիւններ կան, որ խօսքը հաւանաբար Մեքքայի մասին է, սակայն որեւէ համոզիչ բացատրութիւն չկայ, թէ ինչպէս երկու անունները կապուած են իրարու հետ ։
Իսլամական տեսակէտը
Իսլամական տեսակէտին համաձայն, Մեքքայի պատմութեան սկիզբը կապուած է Իսմայիլի ժառանգորդներուն հետ։ Հին կտակարանի Սաղմոսներու գլուխ ՁԴ 3-6 տողերուն մէջ կը յիշատակուի Պաքքայի հովիտ ուխտագնացութեան մասին, զոր իսլամները կը դիտարկեն իբրեւ Մեքքայի անուան յիշատակութիւն՝ Պաքքահ ձեւով, ինչպէս Ղուրանի 3-րդ սուրայի 96-րդ տողին մէջ։ Ժամանակին, Ե. դարուն Քաապան համարուած է Արաբիոյ հեթանոս ցեղերու աստուածապաշտութեան կեդրոնը։ Մեքքայի ամէնէն կարեւոր հեթանոս աստուածութիւնը Հուպալը եղած է, ուր տարածում գտած է կառավարող Քուրէյշ ցեղին կողմէ եւ շարունակած է պահպանուիլ մինչեւ Է. դար։
Պատրիարքներու ամարական միտրաշի ժամանակագրութեան համաձայն, որ կը թուագրուի շուրջ Ք.Ե. Ժ.- դարուն, Մեքքա հիմնադրուած է Իսմայիլի անդրանիկ որդիին՝ Նեպայոթի որդիներուն կողմէ  ։
Ե. դարուն Քուրէյշ ցեղը իր տիրապետութեան տակ կ'առնէ Մեքքան: Քուրէյշ ցեղը կը դառնայ հմուտ առեւտրական եւ վաճառական։ Զ. դարուն Քուրէյշցիք կը սկսին իրենց մասնակցութիւնը բերել շահութաբեր համեմունքներու առեւտուրին, քանի որ այլ վայրերու մէջ ընթացող ճակատամարտերը առեւտրական ուղիները վտանգաւոր ծովային ճամբաներէն կը շեղէին դէպի աւելի անվտանգ ցամաքային ուղիներ։ Բիւզանդական կայսրութիւնը նախապէս կը հսկէր Կարմիր ծովուն վրայ, սակայն ծովահենութիւնը աստիճանաբար կ'աճէր։ Մէկ այլ ճամբայ, որ կ'անցնէր Պարսից ծոցէն Տիգրիս եւ Եփրատ, կը գտնուէր Սասանեան կայսրութեան կողմէ շահագործման վտանգի տակ, ինչպէս նաեւ շարունակ կը քանդուէր լահմիտներու, ղազանիտներու եւ հռոմէ-ապարսկական պատերազմներու պատճառով։ Մեքքա իբրեւ առեւտրական քաղաք իր հռչակով կը գերազանցէր Փեթրա եւ Փալմիրա քաղաքները ։ Սասանեանները, սակայն, ոչ միշտ սպառնալիք եղած են Մեքքայի համար. Ք.Ա. 575-ին անոնք պաշտպանած են Մեքքան Աքսում թագաւորութեան նուաճումներէն ։
Մինչ Զ. դարու կէսերը, հիւսիսային Արաբիոյ մէջ երեք մեծ բնակավայրեր կային, որոնք տեղակաիւած էին Կարմիր ծովու ափերուն՝ ծովու եւ արեւելեան բարձր լեռներու միջեւ բնակելի հատուածներու մէջ։ Հակառակ անոր, որ Մեքքայի շրջակայքը գտնուող տարածքը բերրի չէր, սակայն անիկա կը համարուէր այս երեք բնակավայրերէն ամէնէն հարուստը՝ առատ ջրային պաշարներով հանրահայտ Զամզամ ջրհորին եւ իր դիրքին շնորհիւ՝ գտնուելով մեծ կարաւանային ճամբաներու խաչմերուկին։
Արաբական թերակղզիին դիրքը եւ ծանր պայմանները կը նշանակէին, որ տեղի ցեղերուն միջեւ մշտական հակամարտութիւնները անխուսափելի էին։ Սակայն ամէն տարի անոնք զինադադար կը յայտարարէին, որպէսզի Մեքքա ուխտագնացութեան երթային։ Մինչեւ Է. դար այս ճանապարհորդութիւնը հեթանոս արաբներուն համար կրօնական ենթիմաստ մը ունէր, որոնք այս սրբավայրը կ'երթային յարգանքի տուրք մատուցելու եւ Զամզամ ջրհորէն ջուր խմելու։ Միաժամանակ ասիկա այն ժամանակահատուածն էր, երբ բոլոր վէճերը կը լուծուէին, պարտքերը կը վճարուէին եւ առեւտուր տեղի կ'ունենար Մեքքայի տօնավաճառներուն մէջ։ Այս տարեկան իրադարձութիւնները ցեղերուն ընդհանուր ինքնագիտակցութիւն կու տար եւ Մեքքան կը վերածէր թերակղզիին ամէնէն կարեւոր կեդրոնը։
Իսլամական պատմութեան մէջ Փիղի տարի կը կոչուի շուրջ Ք.Ե. 570-ը։ Ըստ իսլամական աւանդութեան, այդ տարին ծնած է Մուհամմէտը։ Անունը կապուած է միջադէպի մը հետ, որ տեղի ունեցած է Մեքքայի մէջ։ Ըստ վաղ իսլամական պատմաբաններու՝ Իպն Իշաք, Եմէնի քրիստոնեայ ղեկավար Աբրահամ Սանաայիմ կառուցած է մեծ եկեղեցի մը, որ ծանօթ է ալ-Քուիլայս անունով՝ ի պատիւ Աքսումիթի թագաւոր Նեգուսի։ Ի դէպ Եմէն այդ օրերուն կը գտնուէր Եթովպիոյ Աքսում թագաւորութեան հովանաւորութեան տակ։ Ան շատ նշանաւոր կը դառնայ՝ իր վրայ գրաւելով նաեւ Բիւզանդական կայսրութեան ուշադրութիւնը։
Աբրահամ կը փորձէ ալ-Քուիլ եկեղեցին դարձնել Քաապա գացող արաբ բնակչութեան ուխտատեղին։ Ան Մուհամմէտ իպն Քուզա անունով մէկը կը նշանակէ Մեքքայի եւ Թիհամահի թագաւոր եւ անոր կը յանձնարարէ տարածել այն տեղեկութիւնը, թէ ալ-Քուիլայս շատ աւելի լաւ տեղ է երկրպագութեան համար եւ շատ աւելի մաքուր է, քանի որ անիկա չէ պղծուած կուռքերու պաշտամունքի վայրերով։
Երբ հարթավայրի բնակչութիւնը կը տեղեկանայ, թէ ինչ նպատակներով Մուհամմէտ իպն Քուզայի իրենց երկիրը գացած է, մարդիկ կ'ուղարկեն վերջինիս քով, որ սպաննեն զինք։ Անոր եղբայրը կը շտապէ Աբրահամի քով տեղեկացնելու տեղի ունեցածին մասին։ Աբրահամ կը զայրանայ եւ կ'երդնու, վրէժ լուծել այդ ցեղէն։ Ապտուլ Մութալիպ մեքքացիներուն խորհուրդ կու տայ ապաստանելու լեռներուն մէջ մինչ ինք քուրէյշի քանի մը առաջնորդներուն հետ կը մնայ Քաապայի մօտակայքը։ Աբրահամ մարդ կ'ուղարկէ Մութալիպի քով՝ առաջարկելով հանդիպիլ եւ քննարկել հարցը։ Ապտուլ Մութալիպ հանդիպումէն ետք կը յայտարարէ, որ «տան տէրը կը պաշտպանէ այդ ախոյեաններէն»։ Աբրահամ կը յարձակի Մեքքայի վրայ։
Սակայն կ'ըսեն, թէ գլխաւոր փիղը, որուն անունը Մահմուտ էր, կանգնած է Մեքքայի սահմանին եւ հրաժարած քաղաք մտնել։ Տեսակէտ մը կայ նաեւ, որ բնական ծաղիկի հիւանդութեան պատճառով Մեքքայի գրաւման փորձը անյաջողութեան մատնուած է։ Ղուրանի մէջ այս պատմութիւնը շատ կարճ ներկայացուած է։ Համաձայն Ալ-Ֆիլ սուրահի յաջորդ օրը, երբ Աբրահամ կը նախատեսէ քաղաք մտնել, Ալլահի կողմէ ուղարկուած փոքր թռչուններէ կազմուած սեւ ամպ մը կը յայտնուի։ Թռչունները իրենց կտուցներուն մէջ պահած փոքր քարերը կը նետեն եթովպական ուժերուն վրայ եւ կը ջախջախեն զանոնք իբրեւ «կերուած ծղօտ»։
Ըստ այլ տեսակէտի մը, ուղտերու կարաւանները առաջին անգամ օգտագործուած են Մուհամմէտի հօրենական հօր կողմէ եւ կազմած են Մեքքայի զարգացող տնտեսութեան կարեւոր մասը։ Մեքքայի առեւտրականներու եւ տեղի քոչուոր ցեղերու միջեւ դաշինքներ կնքուած են, ըստ որոնց վերջիններս պէտք էր կաշի, անասուններ եւ մետաղներ բերէին, որոնք կարաւաններով պէտք էր տարուէին Շամ եւ Իրաք։ Պատմական տուեալներու համաձայն աշխարհի տարբեր կողմերէն բերուող առարկաները նոյնպէս Մեքքայէն կ'անցնէին։ Ափրիկէէն եւ Հեռաւոր Արեւելքէն բերուող առարկաները, ներառեալ՝ կաշին, համեմունքները, դեղամիջոցները, հագուստեղէնը եւ ստրուկները, կ'անցնէին Սուրիայէն. իբրեւ արդիւնք՝ Մեքքա կը ստանար դրամ, զէնքեր, հացահատիկ եւ գինի, որ կը տարածուէր ողջ Արաբիոյ մէջ։ Մեքքացիները պայմանագիրեր կը կնքեն բիւզանդացիներու եւ պետեւիներու հետ, կ'երաշխաւորեն ապահովել կարաւաններու անվտանգ երթեւեկութիւնը եւ շնորհել ջուրէ եւ արօտավայրէ օգտուելու իրաւունք։ Միւս տարածաշրջանային ուժերը՝ հապէշներ, ղասաններ եւ լաքմեր, աստիճանաբար կը տկարանային՝ հնարաւորութիւն ստեղծելով Մեքքայի առեւտուրին գերակայող դիրք ունենալ Արաբիոյ մէջ Զ. դարու վերջերուն։
Միջնադարեան եւ նոր ժամանակներ
Մեքքա երբեք խալիֆաիւթեան մայրաքաղաք չէ եղած, սակայն իսլամ ղեկավարները միշտ ալ ներդրումներ կատարած են զայն բարեկարգելու համար։
Օմար Իպն Ալ Խաթապ ի (Ք.Ա. 634-644 ) եւ Օսման իպն Աֆֆանի (644-656 ) կառավարման տարիներուն, մտահոգուելով, որ հեղեղները կրնան վնասներ պատճառել, խալիֆաները քրիստոնեայ երկրաչափեր կը հրաւիրեն, որպէսզի վերջիններս ամբարտակներ եւ պատնէշներ կառուցեն Քաապայի շուրջ գտնուող տարածքը պաշտպանելու համար ։
Մուհամմէտի Մատինա տեղափոխուելէն ետք, Մեքքա կը դադրի ուշադրութեան կեդրոն ըլլալէ։ Այս փոփոխութիւնը աւելի շատ կը նկատուի, երբ Ալի Իպն Ապի Թալեպ՝ 4-րդ խալիֆան, իշխանութեան գալէ ետք մայրաքաղաքը կը դարձնէ Քուֆան։ Օմայեան խալիֆայութիւն ը մայրաքաղաքը կը տեղափոխէ Դամասկոս, Սուրիա, իսկ Աբբասեան խալիֆայութիւնը՝ Պաղտատ, ներկայիս Իրաք։ Պաղտատ կը մնայ խալիֆաիւթեան կեդրոնը շուրջ 500 տարի։ Իսլամական պատմութեան մէջ Մեքքա կրկին մուտք կը գործէ Իսլամական քաղաքացիական երկրորդ պատերազմին ատեն, երբ անիկա կը գտնուէր Ապտ Ալլա իպն ալ-Զուպայրի տիրապետութեան տակ։ Վերջինս Օմայեան խալիֆաներու դէմ դուրս եկած իսլամ մըն էր։ Օմայեանները քաղաքը երկու անգամ կը պաշարեն՝ 683-ին եւ 692-ին։ Հետագայ տարիներու ընթացքին քաղաքը աւելի քիչ քաղաքական նշանակութիւն կ'ունենայ եւ կը ղեկավարուի հաշիմիտեան շերիֆներու կողմէ։
930-ին քարմաթիները, որոնք իսմայիլականութեան ուղղութեան ներկայացուցիչներ էին Ապու-Թահիր ալ-Ճաննապիի ղեկավարութեամբ կը տեղակաիւին Արաբիոյ արեւելեան շրջաններուն մէջ, կը յարձակին եւ կը գրաւեն Մեքքան ։ 1349-ին Մեքքա մէկ այլ հարուած կը ստանայ. այս անգամ Սեւ մահն է, որ կը տարածուի քաղաքին մէջ ։
1517-ին շերիֆ Պարաքաթ Պին Մուհամմէտ կը ճանչնայ օսմանեան խալիֆային գերակաիւթիւնը, սակայն կը շարունակէ պահպանել տեղական ինքնիշխանութիւնը ։
1803-ին Սէուտական առաջին պետութիւնը կը գրաւէ քաղաքը, որ մինչեւ 1813 կը մնայ անոնց ձեռքը։ Ասիկա ուժեղ հարուած մըն էր Օսմանեան կայսրութեան, որ 1517-էն ի վեր իր իշխանութեան տակ կը պահէր քաղաքը։ Օսմանցիները Եգիպտոսի խետիւին՝ Մուհամմէտ Ալի փաշային, կը յանձնարարէ վերադարձնել Մեքքան։ 1813-ին Մուհամմէտ Ալի փաշա կը յաջողի վերադարձնել Մեքքան։
1818-ին սալաֆիական իրաւական դպրոցին հետեւորդները կրկին պարտութեան կը մատնուին, սակայն Ալ-Սաուտի տոհմին որոշ ներկայացուցիչներ կը փրկուին եւ կը հիմնեն Սէուտական երկրորդ պետութիւնը, որ կը գոյատեւէ մինչեւ 1891 եւ հիմքը կը դրուի ժամանակակից Սէուտական Արաբիոյ ստեղծման։
Մեքքայի մէջ կը տարածուի նաեւ «Քոլերա»յի ալիք մը։ 1830-1930 թուականներու ընթացքին «Քոլերա»ն 27 անգամ կը տարածուի Մեքքայի ուխտաւորներու շրջանակին մէջ:
Թամուտեան արձանագրութիւններ
Հարաւային Յորդանանի մէջ գտնուած թամուտեան արձանագրութիւններուն մէջ կը խօսուի որոշ անձնաւորութիւններու մասին, զորս կոչած են «Ապտ Մեքքա» (عَـبْـد مَـكَّـة, «Մեքքայի ստրուկ») ։
Եղած են նաեւ այլ արձանագրութիւններ, ուր անձնանուններ նշուած են, օրինակ՝ Makky (مَـكِّي, «մեքքացի»). Պաղտատի համալսարանէն Ժաուատ Ալի այն տեսակէտը յայտնած է, թէ ասիկա կրնայ նաեւ որեւէ ցեղի անուանում ըլլալ ։
Մեքքայի նկարագրութիւնը Իպն Պաթութայի կողմէ
ԺԵ. դարու ճանապարհորդ Իպն Պաթութա այցելած է Մեքքա։ Իր ճանապարհորդութիւններուն միջոցով ան գրի առած է քաղաքին մանրամասն նկարագրութիւնը։ Մօտաւորապէս 729-ին Իպն Պաթութա ժամանած է Մեքքա։ Երբ Պաթութա ժամանած է Մեքքա, ան անմիջապէս զգացած է, որ քաղաքը սրբավայրի նշանակութիւն ունի, ուստի ուխտագնացութիւն մը իրականացուցած է։ Պաթութա մնացած է Մեքքայի մէջ քանի մը տարի։ Մեքքայի մէջ անցուցած երկրորդ տարին Պաթութայի կարաւանը ժամանած է քաղաք՝ «Մեքքայի եւ Մատինայի մէջ մնացողներուն համար մեծ քանակի օգնութիւն բերելով»։ Պաթութա այս ողորմութիւնը տուած է աղքատներուն՝ այսպիսով իրականացնելով իսլամութեան հինգ հիմնասիւներէն եւս մէկը. պէտք է նշել նաեւ, որ ան միաժամանակ իրականացուցած է ուխտագնացութիւնը Մեքքայի մէջ։
Իպն Պաթութա Մեքքայի բնակչութիւնը կը ներկայացնէ իբրեւ խոնարհ եւ բարի մարդիկ, որոնք պատրաստ էին կիսել իրենց ունեցածը չունեւորներուն հետ։ Մեքքայի եւ գիւղի բնակչութիւնը բաւականին մաքուր էին։ Պաթութա գիւղը կը նկարագրէ՝ տալով շքեղութեան որոշ չափանիշներ։ Իպն Պաթութա Մեքքայէն հեռանալէն 3 տարի ետք՝ կը նպատակադրէ շարժիլ դէպի Եմէն։
Մեքքա այժմ ամբողջովին կը տարբերի անկէ, որ Պաթութա անցեալին կը ներկայացնէր. միակ բանը, որ նոյնը մնացած է՝ սրբավայրն է։ Հակառակ անոր քաղաքը զարգացած է նոր արհեստագիտութեան շնորհիւ, կառուցուած են երկնաքերեր եւ մեծ թիւով կեդրոններ: Մեքքա դեռ կը շարունակէ պահպանել ուխտագնացութեան համար կարեւոր վայրերը ։
Մուհամմէտ եւ Մեքքայի գրաւումը
Մուհամմէտ ծնած է Մեքքա 570-ին, կառավարող քուրէյշ ցեղի հաշեմիտներու տոհմին մէջ։ Իսլամական աւանդութեան համաձայն, Մեքքայի Ժապալ ալ-Նուր լեռներու Հիրա քարանձաւին մէջ, 610-ին Մուհամմէտ կը սկսի աստուածային յայտնութիւններ ստանալ Ալլահէն (Աստուծոյ կողմէ) Գաբրիէլ հրեշտակին միջոցով։ Այսպէս ալ մեքքացիներու հեթանոսութեան դիմաց Մուհամմէտ կը բերէ Աբրահամեան միաստուածութիւնը։ 13 տարի հեթանոս ցեղերու կողմէ հալածանքի ենթարկուելէ ետք, Մուհամմէտ 622-ին իր հետեւորդներուն՝ մուհաժիրներուն հետ կը տեղափոխուի Եասրիպ (հետագային՝ Մատինա)։ Քուրէյշ ցեղին եւ իսլամներուն միջեւ հակամարտութիւնները կը շարունակուին. այս երկու ուժերը կը կռուին իրարու դէմ՝ Պատրի ճակատամարտին, ուր իսլամները պարտութեան կը մատնեն Քուրէյշները, Մատինայի մօտակայքը, իսկ Ուհուտի ճակատամարտին վերջնական յաղթանակ կը տանին։ Ընդհանուր առմամբ, մեքքացիներու ջանքերը իսլամութիւնը ոչնչացնելու ուղղութեամբ անյաջողութեան կը մատնուին։ 627-ի «Խրամատի» ճակատամարտին Արաբիոյ միաւորուած զօրքերը չեն յաջողիր պարտութեան մատնել Մուհամմէտի ուժերը ։
628-ին Մուհամմէտ եւ իր հետեւորդները կը փափաքին մտնել Մեքքա ուխտագնացութեան համար, սակայն Քուրէյշները կը փակեն անոնց ճամբան։ Իբրեւ արդիւնք՝ իսլամներն ու մեքքացիները կը կնքեն Խուտապիոյ պայմանագիրը, ըստ որուն Քուրէյշները կը խոստանան, որ իսլամներու դէմ գործողութիւնները կը դադրեցնեն եւ յաջորդ տարի թոյլ կու տան անոնց ազատօրէն մուտք գործել Մեքքա ուխտագնացութեան համար։ Այս պայմանագիրը 10 տարուան զինադադար մըն էր։ Սակայն ընդամէնը երկու տարի ետք Քուրէյշները կը խախտեն պայմանագիրը՝ սպաննելով խումբ մը իսլամներ եւ անոնց դաշնակիցները։ Մուհամմէտ եւ իր հետեւորդները, որոնց թիւը կը հասնէր 10.000-ի, կը շարժին դէպի Մեքքա։ Սակայն իրենց պայքարը շարունակելու փոխարէն Մեքքան կը յանձնեն Մուհամմէտի։ Վերջինս խաղաղութիւն կը հռչակէ եւ ներում կը շնորհէ բնակչութեան։ Հեթանոսական պատկերները կը վերացուին Մուհամմէտի հետեւորդներուն կողմէ. տարածութիւնը եւ բնակչութիւնը կ'իսլամացուին։ Մեքա կը հռչակուի իսլամութեան ամէնէն սուրբ քաղաքը, որ կը հանդիսանայ նաեւ իսլամներու ուխտագնացութեան կեդրոնը։ Իսկ այդ ուխտագնացութիւնը կը համարուի Իսլամութեան հինգ հիմնասիւներէն մէկը։ Այնուհետեւ Մուհամմէտ կը վերադառնայ Մատինա, Աքիպ իպն Ուսաիթի քաղաքին կառավարիչը նշանակուելէն ետք։ Մուհամմէտի միւս գործողութիւնները դէպի Արաբիա, կը նպատակադրէին թերակղզիին միաւորումը ։