cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ատուայի Ճակատամարտը
Պատմական Ակնարկ
1889-ին իտալացիները կը ստորագրեն Վուչալէի համաձայնագիրը օրուան եթովպացի կայսեր՝ Մենելիք Բ.-ի հետ։ Համաձայնանագիրը տարածքներ կը զիջէր, որոնք նախապէս Եթովպիոյ մաս կը կազմէին, յատկապէս՝ Պոկոս, Համասիէն, Աքելէ Կուզայ, Սերայէ նահանգները, ինչպէս նաեւ Թիկրայի մէկ մասը (Bogos, Hamasien, Akele Guzai, Serae, Tigray)։ Անոր փոխարէն Մենելիք Բ. պիտի շարունակէր մնալ կայսրութեան գահին, ինչպէս նաեւ Իտալիա ռազմական եւ տնտեսական օժանդակութիւն պիտի տրամադրէր Եթովպիոյ:
Յօդուածի ամհարերէն տարբերակին մէջ, սակայն, կ'ըսուէր, որ կայսրը ցանկութեան պարագային կրնար օգտագործել Իտալիոյ թագաւորութեան միջամտութիւնը օտար ազգերու հետ իր յարաբերութիւններուն մէջ։ Այնուամենայնիւ, իտալացի դիւանագէտները կը պնդէին, որ ամհարերէն բնօրինակը կը ներառէր այս կէտը, եւ որ Մենելիք Բ. գիտակցաբար ստորագրած էր պայմանագիրին փոփոխութեան ենթարկուած պատճէնը :
Իտալիա կ'որոշէ ռազմական ուժ բանեցնել, որ ստիպէ Եթովպիան պահպանել պայմանագիրին իտալական տարբերակը: Այսպիսով, Իտալիոյ եւ Եթովպիոյ միջեւ պատերազմ կը յայտարարուի, որ հետագային կը կոչուի իտալա-եթովպիական առաջին պատերազմ։
Դեկտեմբեր 1894-ին, Պահթա Հակոս կը ղեկավարէ իտալացիներուն դէմ ապստամբութիւնը՝ Ակելէ Կուզայի մէջ, որ այդ օրերուն Իտալիոյ գերիշխանութեան տակ կը գտնուէր: Զօրավար Օրեսթէ Պարաթիերիի (Oreste Baratieri) բանակին ստորաբաժանումները՝ սպայ Փիեթրօ Թոսելլի (Pietro Toselli) գլխաւորութեամբ, կը ջախջախեն ապստամբութիւնը եւ կը սպաննեն Պահթան: Իտալական բանակը այնուհետեւ կը գրաւէ մայրաքաղաք Ատուան։ Յունուար 1895-ին, Պարաթիերիի բանակը Քոաթիթի (Coatit) ճակատամարտին պարտութեան կը մատնէ Ռաս Մենկեշա Եոհաննէսը (Ras Mengesha Yohannes)՝ վերջինս ստիպելով նահանջել դէպի հարաւ։
Եթովպական զօրքերուն թիւը Մենելիքի գլխաւորութեամբ կը տատանէր 73,000-էն 120,000-ի միջեւ, հինգ կամ վեց անգամ գերազանցելով իտալացիներու թիւը։ Այս ճակատամարտին կը մասնակցէին երկիրի բոլոր մարզերէն։ Վերապատրաստման, սպառազինութեան եւ վերազինման առումներով, եթովպական բանակը զգալիօրէն կը զիջէր իտալական բանակին, քանի որ կը կռուէր կայծքարէ հին հրացաններով եւ նետերով ։
Մենելիք կայսեր օգտին կը կռուէին նաեւ ռուս զինուոր Նիկոլայ Ստեփանովիչի խումբերը:
29 Փետրուարի գիշերը եւ 1 Մարտի վաղ առաւօտ, իտալական զօրքերը, երեք շարասիւներու բաժնուած, առանձին-առանձին կը յառաջանան դէպի Ատուա, նեղ լեռնային ուղիներով, իսկ չորրորդը կը մնայ բանակատեղիին մէջ։
Հետախուզման աշխոյժ գործունէութեան իբրեւ արդիւնք, եթովպական բանակը կը բացայայտէ իտալական զօրքերուն տեղը եւ ուղղութիւնները, որոնց շնորհիւ անոնք կ'ուղղուին հրամանատար Ալպերթինոյի ուժերուն դէմ եւ առաջին շարասիւնը, որ նախայարձակ եղած էր եթովպական զօրքերուն վրայ, կը շրջապատուի եւ կը ջախջախուի:
Երկրորդ շարասիւնը, հրամանատար Ճորճիօ Արիմոնտիի գլխաւորութեամբ, որ յարձակած էր Մենելիք Բ.-ի 30 հազարնոց բանակին վրայ, նոյնպէս կը ջախջախուի։
Աւելի կատաղի պայքար մը տեղի կ'ունենայ հրամանատար Վիթորիօ Տապորմիտի մասնակցութեամբ։ Տասը ժամ տեւող ճակատամարտէն ետք, իտալական զօրքը կը շրջապատուի եւ հրամանատար Տապորմիտ կը զոհուի։
Հետեւանքներ
Իտալական զօրքը կու տայ 11 հազար մեռեալ եւ վիրաւոր, ինչպէս նաեւ չորս հազար հոգի գերի կը բռնուի։ Մեռեալներուն մէջ կային 2 զօրավար եւ 250 սպայ:Եթովպական զօրքը կու տայ 5 հազար զոհ եւ 6-էն 10 հազար վիրաւոր:
Ճակատամարտէն ետք, իտալական զօրքերը ստիպուած կը նահանջեն։ Իտալական պարտութիւնը վերջ կը դնէ Իտալա-եթովպիական առաջին պատերազմին:
Արտաքին յղմուներ
Ստորոգութիւն:Եթովպիոյ Ճակատամարտեր Ստորոգութիւն:Իտալիոյ Ճակատամարտեր Ստորոգութիւն:Ճակատամարտեր Եթովպիոյ մէջ Ստորոգութիւն:1896
Փարիզի Հայերը
Փարիզի հայերը (հիմնականին վաճառականներ) բնակութիւն հաստատած են 15-րդ դարէն։ 1672 թուականին Պասկալ (Յարութիւն) անունով հայ մը Սեն Ժերմեն թաղամասին մէջ ոացած է Ֆրանսայի առաջին սրճարանը։ Մինչեւ 18-րդ դարու վերջը Փադիգի մէջ հայերը փոքրաթիւ ու անկազմակերպ համայնք մըն էին։ 1789 թուականին Փարիզի մէջ հիմնադրուած Արեւելեան կենդանի լեզուներու դպրոցին մէջ կազմակերպուած է հայագիտական ամբիոն, որուն աօաջին վարիչը մինչեւ 1827 թուական Յակոբ-Շաճան Ջրպետեանն էր։ 1846 թուականէն Սերում սկսած է գործել Սամուել Մուրատ վարժարանը, նոյն թուականէն (մինչեւ 1862)՝ Արամեան տպարանը, ուր տպագրուած է Միքաէլ Նալպանտեանի «Երկրագործութիւնը որպէս ուղիղ ճանապարհ» աշխաութիւնը։ 1840-ական թուականներէն Փարիզ ձգտած է ուսումնատենչ հայ երիտասարդութիւնը (հիմնականին հետեւած են բժշկութեան՝ 1843–1914 թուականներուն ավարտած է 122 հայ երիտասարդ)։ Բացուած է ՀԲԸՄ վարչական կենդրոնը։ 1926 թուականին կազմակերպուած է Հայ արուեստագետներու «Անի» խմբակցութիւնը (որուն անդամներէն էին նկարիչներ Շ. Ադամեանը, Հ. Ալխազեանը, Վ. Մախոխեանը, Էդգար Շահինը, քանդակագործ Հ. Գիւրջեանը)։ Փարիզը կը դառնայ է հայ մշակոյթի կենդրոններէն։ Երկար տարիներ Փարիզի մէջ ապրած եւ ստեղծագործած են Ա. Չոպանեանը, Ավ. Իսահակեանը, ppՇիրվանզադեն]], Երվանդ Քոչարը, Ս. Խաչատուրեանը։ 1926–1928 թուականներուն Փարիզի մէջ էր Մարտիրոս Սարեանը, որուն ստեղծագործութիւններու աոաջին ցուցահանդեսը ոացուեցաւ 1926 թուականին (երկրորդը՝ 1980 թուականին, անոր ծննդեան 100-ամեակի կապակցութեամբ)։ Իրենց նպաստն կը բերէին հայ մշակոյթի (եւ ոչ միայն հայ) Փրոֆեսոր Հ. Սվաճեանը, պրոֆեսոր Շ. Տետեեանը, աշխարհագրագետ եւ քարտեզագետ Զ. Խանզատեանը, պատմաբանՆ. Ադոնցը, գրողներ Զ. Եսաեանը, Շահան Շահնուրը, Վ. Շուշանեանը, Վ. Մալնզեանը, Զ. Որբունին, Բ. Թոփալեանը, քանդակագործ Դ. Կամսարականը, նկարիչ Լ. Թիւթիւնճեանը, դերասաններ Ա. Շահխաթունին, Մ. Մաքսուտեանը եւ ուրիշներ։
Փարիզի հայերը երախտապարտ եւ հաւատարիմ եղած են իրենց հիւրընկալած երկրին ու ժողովուրդին նկատմամբ։ Անոնք աշխոյժօրէն մասնակցեցան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ֆաշիզմի դէմ մարտնչող ֆրանսական Դիմադրութեան շարժման։ Բանաստեղծ կոմունիստ Միսաք Մանուշեանը գլխաւորեց ինտերնացիոնալ պարտիզանական խմբակներ եւ գնդակահարուեցաւ ֆաշիստներու կողմէն։ 1942–1945 թուականներուն հակաֆաշիստ, գործունէութիւն ծաւալեց հայ հայրենասերներու Հայ ազգային ճակատ կազմակերպութիւնը։
Ետպատերազմեան տարիներուն ստեղծուեցան ֆրանսահայ երիտասարդական միութիւնը (ԺԱՖ, 1946|1946]] թուականին), ֆրանսահայ մշակութային միութիւնը (1949 թուականին), կը շարունակեն լոյս տեսնել պարբերականներ, իրենց գործունեութիւնը կ՝ աշխուժացնեն հասարակական, մշակութային եւ այլ կազմակերպութիւնները։ Կը բազմանանայ Փարիզահայ համայնքը (ի հաշիւ Մերձաւոր Արեւելքի երկրներէն գաղթածներուն)։ 1985 թուականին Փարիզի մէջ՝ իր շրջակայ քաղաքներով (Ալֆորվիլ, Բանյո, Կլամար, Շավիլ, Իսի լը Մուլինո, Բուա Կոլոմբ, Անիեո, Աոնովիլ, Վերսալ եւն) կը հաշուէին շուրջ 80 հազար հայ։
Փարիզի մէջ կ՝ ապրին եւ կ՛ըստեղծագործեն հայազգի արուեստագետներ (որոնց ստեղծագործութիւնները կը նպաստեն ֆրանսական եւ հայ մշակոյթի զարգացման) Անրի Թրուաեան, Վահէ Քաչան, Ռ. Մելիքիքը, Ա. Ադամովը (մահ. 1970), Գ. Արութը, Գառզուն, Ժանսեմը, Շարթը, Անրի Վերնոյը, Ռոզի Վարդը, Ա. Սափրիչը, Գ. Ասլանը, Շառլ Ազնավուրը, Ժորժ Կառվարենցը, Ա. Մեսումենցը, Ա. Պարթեւեանը, Լ. Դուրեանը, Ժ. Սերգոեանը, Ռ. Պետրոսեանը, Մ. Միրիմանովան եւ շատ ուրիշներ։
Տարբեր տարիներ Փարիզի մէջ կազմակերպուած են հայկական ցուցահանդէսներ՝ «Հայկական արուեստը Ուրարտուէն մինչև մեր օրերը» (1970 թ.), «Մարտիրոս Սարեան» (1982 թ.), «Հայկական Փարիզը» (1990 թ.), «Կիլիկիայի թագավորութիւնը» (1993|1993]] թ.), «Հայաստանը Արեւմուտքի եւ Արևելքի միջեւ» (1996 թ., Ազգային գրադարան), «Անի – 1000-ամեայ մայրաքաղաք» (2001 թ.), «Սուրբ Հայաստան» (2008 թ.)։ 2003 թուականին Փարիզի «Կանադայի հրապարակին մէջ» կանգնուած է Կոմիտասի արձանը, որուն պատվանդանին գրուած է. «Ի յիշատակ Կոմիտասի եւ 1,5 միլիոն հայերու, որոնք զոհ գնացին օսմանեան Թուրքիայի 1915 թ-ին իրականացուած XX դարի առաջին ցեղասպանութեանը»։
Tim Tam
Tim Tam տուրմեր, 1964 թուականին առաջին անգամ արտադրուած է Ավստրիոյ Arnott’s Biscuits Holdings ընկերութեան մէջ։ Ունի ձեւ՝ երկշերտ է, երկու շերտերու միջեւ կը գտնուի սերուցքի շերտը, եւ տուրմապատուած է։ Tim Tam տուփը կը պարունակէ 11 միաւոր։ Ըստ արտադրողի, տարեկան վաճառքը կը կազմէ շուրջ 35 միլիոն միաւոր ամբողջ աշխարհին մէջ (400 միլիոն դոլար)։ Ռեկորտային վաճառքը Ավստրիաի մէջ կը կազմէ 1.7 տոպրակներ։
Անուան ստուգաբանութիւն
Անուանումը «Tim Tam» ծագած է վարգուն ձիու անունէն։ 1958 թուականին ղեկավար՝ Ռոն Առնոտ ձիերու ցուցահանդէսին ձիու մը անունը որոշեց որ պետք է Tim Tam ըլլայ։
2006 թուականին ընկերութիւնը թողարկեց սահմանափակ թիւով ելակի համով պլիթներ։ 2005 թուականին ընկերութիւնը սկսաւ արտադրել թխուածքապլիթի նոր ձեւ մը՝ կլոր տուրմէ ջնարակ (փոխարէնը երկու շերտ ուղղանկիւն թխուածքապլիթներ)։ յայտնի է ԱՄՆ-ի մէջ, Մեծ Բրիտանիաի, Իսրայելի, Քանատաի, Ֆրանսաի, եւ Ինտոնեզիաի մէջ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հրուշակեղեն
Լեւոն Երամեան
Լեւոն Երամեան, հայ դերասան եւ բեմադրիչ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Թիֆլիս։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին Ներսիսեան վարժարանէն, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1909 թուականին: Երամեանի դերասանական կեանքը սկիզբ առած է 1910 թուականին.։ Ան բեմ բարձրացած է Ամօ Խարազեանի, Արմէն Արմենեանի եւ Օվի Սեւումեանի խումբերուն հետ միասին:
Այնուհետեւ ընդունուած է «Նոր Տրամա» թատրոն, միաժամանակ աշխատելով իբրեւ հաշուապահ եւ ապա ուսուցիչ Զանգեզուրի, Էրզրումի եւ Սարիղամիշի մէջ:
Երամեան իր բարձրագոյն ուսումը ստանալու համար մեկնած է Սեն Փեթերսպուրկ՝ 1916 թուականին, իսկ 1926 թուականին մեկնած է Փարիզ:
Դերասանը 1928-1938 թուականներուն մաս կազմած է Պաքուի հայկական թատրոնին, որ դերասանի մահէն ետք ստացած է անոր անունը: Երամեան եղած է նաեւ Պետրոս Ադամեանի անուան թատերախումբի հիմնադիրներէն մին:
Դերեր
Երամեան ներկայացուցած է բազմաթիւ դերեր, որոնցմէ են՝
Թարգմանութիւններ
Դերասանութեան կողքին զբաղուած է նաեւ թարգմանութեամբ, հայերէնի վերածելով օտար գրողներու թատրերգութիւններ, որոնք իր բեմադրութեամբ կեանքի կոչուած են:
Բեմադրութիւններ
Դերասանութեան կողքին Երամեան կատարած է բազմաթիւ բեմադրութիւններ, ներկայացնելով Սենկեւիչի «Հո՞ երթաս»ը, Սումպատովի «Դաւաճանութիւնը» եւ ուրիշներ:
Շնորհ
Կոչում
Երամեան արժանացած է Ազրպէյճանի ժողովրդական արուեստագէտի կոչումին :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Ֆրանսախօս Գրականութիւն
Ֆրանսախօս գրականութիւն (ֆր.՝ Littérature de langue française), ֆրանսերէնով ստեղծուած գրականութիւն:
Հակիրճ տեղեկատուութիւն
Նախկին ֆրանսական կայսրութեան զանազան տարածաշրջաններուն մէջ ստեղծուած ֆրանսախօս գրականութեան բնոյթն ու կարեւորութիւնը կախուած էր տուեալ տարածաշրջանին մէջ ֆրանսախօս բնակչութեան խտութենէն, անոր գաղութային կարգավիճակի տեւողութենէն, տեղական լեզուին՝ իբրեւ գրական լեզուի զարգացածութեան աստիճանէն :
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին յաջորդած ժամանակաշրջանին գեղարուեստական գրականութեան ուսումնասիրութիւններուն մէջ սկսաւ տարբերակուիլ ֆրանսական գրականութիւնը՝ ֆրանսերէնով ստեղծուած միւս գործերրէն:
1960-ին Մորիս Պեմոլը (Maurice Bémol) հրատարակեց Essai sur l'orientation des littératures de langue française au XXe siècle («Աշխատութիւն ֆրանսերէն գրականութիւններու կողմնորոշման մասին»), որուն վերնագիրին մէջ իսկ գրականութիւն բառի յոգնակի թիւով օգտագործումը կը մատնանշէր այդ գրականութիւններուն՝ իբրեւ ինքնուրոյն երեւույթներու ուսումնասիրման հարցով դրսեւորուող նոր մօտեցումը :
Փարիզը շարունակեց մնալ ֆրանսախօս գրականութեան հրատարակման ամենահզօր կեդրոնը, թէեւ այլ վայրերու մէջ նոյնպէս, մասնաւորապէս՝ քանատական Քէպէք քաղաքին մէջ, ի յայտ եկած են ազդեցիկ հրատարակչական կազմակերպութիւններ, որոնք կը հրապուրեն ու կը գրաւեն ֆրանսախօս գրողներ՝ աշխարհի տարբեր կողմերէն :
Ֆրանսախօս եզրոյթը պատմականօրէն գործածուած է Ֆրանսայի սահմաններէն դուրս ֆրանսէրէնով ստեղծուած գրականութիւններու համար միայն, սակայն այդ եզրոյթը իր ներկայիս գործածութեամբ կը ներառէ ֆրանսերէնով ստեղծուած որեւէ գրուածք: Այսպիսով, ֆրանսախօս գրականութիւն բնորոշումը լայն առումով կը կիրառուի ֆրանսախօս բոլոր վայրերուն մէջ ֆրանսերէնով ստեղծուած գրուածքներու նկատմամբ:
Հայկական Երաժշտութիւն
Հայկական Երաժշտութիւն, հայ ժողովուրդի դարաւոր երաժշտական մշակոյթը։ Այն սկիզբ առած է Ք.Ա. II հազարամեակին։ Պատմական տուեալները մեզի հասած են՝ հնադարեան հայ պատմաբաններ Մովսէս Խորենացիի եւ Փաւստոս Բիւզանդի աշխատութիւններուն շնորհիւ ։
Ֆրանսախօս Գրականութիւն
Հակիրճ տեղեկատուութիւն
Ֆրանսախօս գրականութիւն կը նկատուին.
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսերէն Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Հայկական Երաժշտութիւն
Հին Դարեր եւ Միջնադար
Ք.Ա. 3-րդ հազարամեակին ձեւաւորուած էր հայկական երաժշտութեան որակային իւրայատկութիւնը։ Մովսէս Խորենացին կը յիշատակէ «փանդիռ» երաժշտական գործիքը։ Փաւստոս Բիւզանդ կը յիշատակէ թմբուկը, սրինգը, քնարը եւ շեփորը ։ Պահպանուած են նախքան քրիստոնէական Հայաստանի երգերու բնագիր հատուածները, որոնք կը պատմեն Արա Գեղեցիկի եւ Շամիրամի, Արտաշէս թագաւորի մասին ։ Այդ հնագոյն երգերէն մէկը, որ կը  վերաբերուի  Ք.Ա. 2-րդ դարուն, կը պատմէ հայ արքայ Արտաշէսի եւ ալաններու արքայադստեր՝ Սաթենիկի մասին․
Հեծաւ արի արքայ Արտաշէսը գեղեցիկ Սեւուկ նժոյգը Եւ հանեց ոսկէօղ շիկափոկ պարանը Եւ որպէս սրաթեւ արծիւ անցաւ գետը Եւ նետեց ոսկէօղ շիկափոկ պարանը, սեղմեց մէջքը ալանաց օրիորդի Եւ շատ ցաւցուց մէջքը փափուկ օրիորդի՝ Արագ հասցնելով անոր իր բանակը ։
Ք.Ե. 301 թուականէն, երբ Հայաստանը ընդունեց քրիստոնէութիւնը որպէս պաշտօնական կրօն, հիմք կը ստեղծուի հայկական քրիստոնէական եկեղեցւոյ երաժշտութեան զարգացման համար։ Ագաթանգեղոսը կը յայտնէ, որ 4-րդ դարու վերջի շրջանին  բարձրագոյն դպրոցներուն մէջ երգեցողութիւն ուսուցաներ են։ Միեւնոյն ժամանակ յայտնի է հայկական հոգեւորականութեան բացասական վերաբերմունքը հեթանոսական երաժշտական ժառանգութեան հանդէպ։
Հայ հնադարեան երաժշտութեան զարգացման կը նպաստէ նաեւ աւատատիրութեան ձեւաւորումը։ Սակայն գուսանական արուեստը կ՝ ենթարկուի հալածանքներու (այսուամենայնիւ շարունակելով իր զարգացումը)։ Հայ եկեղեցական երաժշտութեան զարգացման նպաստեց 406 թուականի հայկական այբուբենի ստեղծումը։ Վարդապետարաններուն մէջ (հայկական դպրոցներուն, որոնք, ինչպէս կը յայտնէ Մովսէս Խորենացին, առաջին անգամ կը հիմնադրէ Մեսրոպ Մաշտոցը) ուսուցանուած են երաժշտութիւն եւ երգ։
5-րդ եւ 6-րդ դարերուն կը ստեղծուին առաջին հոգեւոր երգերը, որոնց հեղինակներն են՝ Մեսրոպ Մաշտոցը, Սահակ Պարթեւը, Յովհաննէս Ա․ Մանդակունին, Ստեփանոս Սիւնեցին, Կոմիտաս Ա․ Աղցեցին։ Եկեղեցական երաժշտութեան զարգացման ընթացքին ձեւաւորուած են շարականները (5-րդ դար)։ 7-րդ դարուն երաժիշտ Բարսեղ Ճոն կը կազմէ շարականներու առաջին ժողովածոն։ 7-րդ դարու հիմնադիրներէն յայտնի է նաեւ կաթողիկոս Սահակ Գ․ Ձորոփորեցին։ Ձայներու երկրորդ համակարգումը կատարեց Ստեփանոս Սիւնեցին՝ 8-րդ դարու առաջին կէսին։ Վերջինս եկեղեցական երաժշտութեան մէջ ներմուծեց նաեւ կանոնը։ Հին հայկական երաժշտութեան զարգացման մէջ նոր ձեռք բերում կամ կատարում էր երաժշտական նոթագրութեան՝ խազերու ստեղծումը 8-9-րդ դարերուն։ Խազերու հնագոյն ձեռագիրը կը վերաբերի 9-րդ դարուն։ Ընդհանուր առմամբ պահպանուած է խազերու աւելի քան 2000 ձեռագիր։ Հնադարեան Հայաստանի երաժշտական մշակոյթի մասին կը յայտնէ  նաեւ Դաւիթ Անյաղթը (5-6 դարեր)։
Հայկական երաժշտութիւնը նշանակալիօրէն կը բարգաւաճի զարգացած ֆիոտալիզմի դարաշրջանին՝ 10-13-րդ դարերուն։ Անոր կը նպաստէ հայկական ազգային պետութեան վերականգնումը 9-րդ դարու կէսերուն։ 10-րդ դարուն կը ստեղծուի մասնագիտացած եւ արհեստավարծ երաժշտութեան նոր ուղղութիւն՝ տաղը։ Տաղերը խոշոր հասարակական կամ հոգեւոր ձայնաւոր կամ հնչական ներկայացումներ են, որոնք ունին թատերական, վիպական, ինչպէս նաեւ քնարական բնոյթ։ Այդ ստեղծագործութիւնները իրենց սկզբնաղբիւրներով ծագում առած են գուսանական եւ գիւղական երաժշտութենէն։ Տաղերու առաւել յայտնի հեղինակներէն են Գրիգոր Նարեկացին (10-րդ դար), Խաչատուր Տարօնեցին (11-րդ դար) եւ այլք։ Հայկական Վերածնունդի գուսանական գաղափարները արտացոլուած էին ինչպէս տաղերուն մէջ, այնպէս ալ «Սասունցի Դաւիթ» էպոսի մէջ, որ վերջանականապէս ձեւաւորուած է 9-10-րդ դարերուն։ Արդարեւ, հայկական երաժշտական մշակոյթի հիմնական զարգացումը կապուած է տաղերուն հետ։ Երաժշտական նոթագրութեան համակարգը կը կատարելագործուի 11-րդ դարուն՝ խազերու ի յայտ գալով։ Այն թոյլ կու տայ աւելի ճշգրիտ հաստատել մեղեդին։ Կը ստեղծուին «Խազգիրք» ժողովածոները, որոնք կը հանդիսանային նաեւ իւրօրինակ ուսումնական ձեռնարկներ։ Հին հայկական երաժշտութեան զարգացման գործին մէջ մեծ դեր ունեցած է Ներսէս Շնորհալին (12-րդ դար), որ գրեց բազմաթիւ երգեր, տաղեր եւ շարականներ։ Յովհաննէս Իմաստասէրը (11-12-րդ դարեր), Յովհաննէս Երզնկացին (13-րդ դար) եւ այլք․ իրենց գործերուն մէջ անոնք կ՝ ուսումնասիրէին երաժշտա-գեղագիտական բնոյթ ունեցող թեմաներ։ Առաքել Սիւնեցին, Յակոբ Ղրիմեցին գրած են տուեալ ժամանակաշրջանի երաժշտական գործիքներու մասին։ Մեծ արժէք կը ներկայացնեն Կիլիկիոյ թագաւորութեան շրջանին ստեղծուած պատմական երգերու բառերը (Հեթում Ա․ արքայի որդի Լեւոնի կալանուման մասին եւ այլն)։ 14-րդ դարուն հասարակական տաղերը զգալիօրէն դուրս կը մղեն շարականները եւ այլ հոգեւոր ստեղծագործութիւնները։ Յատկապէս սկսած 16-րդ դարուն՝ Հայաստանի, Թուրքիոյ եւ Իրանի միջեւ բաժնուելէ ետք, կ՝ամրապնդուին ընկերային թեմաները եւ կը գերակայեն ողբերգական երգերը։
Միջնադարեան երգերու ժողովածոներէն են՝ Շարակնոցը, Գանձարանը, Մանրուսմունքը եւ Տաղարանը ։
Հին Հայկական Երաժշտական Նոթագրութիւն
Ըստ 5-րդ դարու պատմիչ Ղազար Փարպեցիի՝ հայերը սկզբնապէս կ՝ օգտագործէին այբուբենի տառերը՝ երաժշտութիւնը հաստատելու համար ։ Հին հայկական երաժշտական նոթագրութիւնը՝ խազերը, ստեղծուած են 8-9-րդ դարերուն ։ Խազերու ստեղծման նախաձեռնողը հաւանաբար եղած է Ստեփանոս Սիւնեցին ։ 12-րդ դարուն խազերը կը զարգանային նաեւ Կիլիկիոյ մէջ, Ներսէս Շնորհալին, Գրիգոր Խուլը (12-րդ դար), Գէորգ Սկեռացին (13-րդ դար) եւ այլք կը բարելաւէին խազերու համակարգը եւ խազային նշանները գործադրելու մեկնաբանական ճարտարուեստը ։ Յայտնի են աւելի քան 40 հիմնական եւ մինչեւ 20 կամ 30 լրացուցիչ, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ ածանցեալ նշաններ։ Խազերը կը բաժնուին 3 հիմնական կարգերու ։ Բացի այդ, հայկական խազերը հին-բիւզանդական նշանային համակարգէն կը տարբերէին նաեւ իրենց գծանկարչական գրելու ձեւով, անուանումներով եւ նշաններու փոխյարաբերութեամբ ։ Պահպանուած են ծաւալուն ձեռագիր հատորներու հսկայական ներառութիւն, որոնք կը պարունակեն միջնադարեան հասարակական եւ հոգեւոր ստեղծագործութիւններու խազային գրառումներ։ 9-րդ դարէն յայտնի են նաեւ ձեռագիրներ, որպէս հնչիւնական նոթագրութիւն ։
Գուսանական Երաժշտութիւն
Գուսանները հայ ժողովրդական երգիչներն են ։ Անոնց ստեղծագործութիւնները բացարձակապէս հասարակական բնոյթ կը կրեն։ Նախաքրիստոնէական Հայաստանի մէջ հելլենիզմի դարաշրջանին գուսանները կը ծառայէին Գիսանէ աստուածուհիի տաճարին մէջ, կը մասնակցէին զաւեշտերու եւ երգիծական ներկայացումներուն։ Գուսանական երաժշտութիւնը ծագում առած է  ստրկատիրական ժամանակաշրջանին Հայաստանի «վիպասաններու» ստեղծագործութիններէն։ Զարգացած  աւատատիրական ժամանակաշրջանին առաջացան «գուսանները» եւ «վարձակնները»։ Գուսանական երգերու մասին կը վկայեն 5-րդ դարու հայ պատմիչներ Ագաթանգեղոսը, Փաւստոս Բիւզանդը, Մովսէս Խորենացին, Եղիշէն եւ այլք ։ Ժողովրդական երգիչներ եւ գուսանները երգերը կը կատարէին հիմնականօրէն խնճոյքներուն, հարսանիքներուն եւ այլն ։ 301 թուականէն ետք հայկական եկեղեցին կը հետապնդէր զանոնք ։ Հայ պատմաբան Փաւստոս Բիւզանդը, որ ապրած է 4 - 5 դարերուն, նկարագրելով 4-րդ դարու իրադարձութիւնները, գրած է․ Անոնք մէկ անգամ եղած էին Տարօն՝ Աշտիշատ եկեղեցական աւանի մէջ, ուր առաջին անգամ եկեղեցի կառուցուած էր իրենց նախապապ Գրիգոր Լուսաւորիչի կողմէն։ Երկու եղբայրները՝ Պապը եւ Աթանագինէսը, ժամանեցին այդ գիւղ։ Խիստ յարբած՝ անոնք սկսան ծաղրել Աստուծոյ տաճարը․ երկու եղբայրները մտան եպիսկոպոսական հանգստավայր եւ սկսան այնտեղ գինի խմել մարմնավաճառներու, երգչուհիներու, պարուհիներու, գուսաններու հետ ։
Հին գուսանական արուեստը գոյատեւեց մինչեւ 15-16-րդ դարերը։ Այդ ժամանակաշրջանի յայտնի բանաստեղծ -գուսաններն էին Գրիգոր Խլաթեցին եւ Նահապետ Քուչակը՝ հայրեններու հեղինակները։
Շարական
Շարականները հոգեւոր երգեր են ։ Մեծ քանակութեամբ շարականներ պահպանուած են 5 - 15-րդ դարերուն։ Հին հայկական հոգեւոր երաժշտութիւնը կազմուած է 4 հիմնական ժանրերէն՝ կցուրդ, կացուրդ, կանոն եւ տաղ ։ Շարականները հին հայկական մշակոյթի՝ մասնաւորապէս բանաստեղծութեան, երաժշտութեան եւ արհեստավարժական երգարուեստի համադրութիւնն է։ Արդէն 7-րդ դարուն Բարսեղ Ճոնը կաթողիկոս Ներսէսի յանձնարարութեամբ կազմեց «Շարակնոց» ժողովածուն։ Համաձայն Կիրակոս Գանձակեցիի․ «Այդ ժամանակ Հայաստանի մէջ այնքան շատ էին կանոնաւոր եկեղեցական երգերը, որ մէկ խումբի երգիչները չէին գիտեր միւս խումբին երգերը» Վարդան Արեւելցին կը գրէ․
Շարականներու բազմադարեան արուեստը միշտ կը գտնուէր հասարակական երաժշտութեան եւ բանաստեղծութեան ուժեղ ազդեցութեան տակ եւ հազարաւոր տարիներու ընթացքին զգալի շրջափոխութիւն ապրեցաւ ։ Շարականներու խօսքերուն հիմնական բանաստեղծական չափը բարդ չորսոտնեայ եամպ է (մեծավերջ) (iamb) (4+4+4+4)։ Կ՝ օգտագործուին նաեւ այլ չափեր, որոնց մէջ յաճախակիօրէն կը գտնենք չորսոտնեայ վերջատանջը (Anapaest) (З+З+З+З) ։ Շարականներու երաժշտութիւնը կը վերաբերի տուներու սկզբունքին։ Շարականները կը գրուէին որպէս կատարեալ երաժշտա-բանաստեղծական ստեղծագործութիւններ ։
Շարականները հաւաքուած են «Շարակնոց» ժողովածուին մէջ, ուր ներառուած են աւելի քան 1166 երգեր։
Տաղ
Տաղերը, շարականներու պէս, երաժշտական եւ բանաստեղծական արուեստի համադրոյթ են ։ Տաղը արուեստավարժ երաժշտութեան իւրայատուկ ժանր է։ Անոնք համեմատաբար ծաւալուն երգեր կամ տաղեր են, որոնք իրենց բովանդակութեամբ եւ մեղեդայնութեամբ կը յիշեցնեն յաջորդող դարաշրջանի ձայնական եւ գործիքային արիաներ։ Տարբերակ ունենալով՝ հոգեւոր եւ պարզ տաղեր։ Առաջինները աւելի ծաւալուն են, քան պարզ տաղերը։
Մուշեղ Իշխան
Մուշեղ Իշխան (Ճենտերեճեան, ), Լիբանանահայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրաքննադատ, հրապարակախօս: Հայ, հետագային Նշան Փալանճեան, ճեմարանի հայագիտական նիւթերու երկարամեայ սիրուած ուսուցիչ։ «Ազդակ» օրաթերթի խմբագրապետ, եւ «Բագին» գրական պարբերաթերթի խմբագիրներէն մէկը։
1913 -1940 Դամասկոս, Կիպրոս, Պէյրութ, Պրիւքսէլ
Ծնած է Սիվրիհիսար։ Անքարայի մօտ հայաշատ գիւղ մը։ Այս բնակավայրը Օսմանեան կայսրութեան Անքարայի նահանգին մաս կը կազմէր, այժմ Էսքիշեհիր քաղաքի մէկ արուարձանն է։ Տարագրութենէն (կեանքին առաջին 4-5 տարիները) ետք՝ ընտանիքի մնացորդին հետ, կը վերադառնայ ծննդավայրը՝ Սիվրիհիսար, միջոց մը ետք վերստին լքելու համար զայն։
Հայկական Երաժշտութիւն
Տաղ
Տաղը, որպէս երաժշտական ժանր, հիմնականօրէն զարգացած է 10-րդ դարուն՝ գլխաւորապէս Գրիգոր Նարեկացիի շնորհիւ։
Մուշեղ Իշխան
1913 -1940 Դամասկոս, Կիպրոս, Պէյրութ, Պրիւքսէլ
Կ՚անցնին Դամասկոս։ Հոն կը յաճախէ Կաթողիկէ, Աւետարանական եւ Առաքելական վարժարաններ ի վերջոյ աւարտելով Դամասկոսի Հայոց ազգային վարժարանը 1928-ին։ Կ'անցնի Կիպրոս՝ Մելքոնեան վարժարան, ուր կը մնայ երկու տարեշրջան՝ աշակերտելով Յակոբ Օշականի։ 1930-ին առանց աւարտելու Մելքոնեան վարժարանը, Պէյրութ կու գայ եւ կ'աշակերտէ նորաբաց Շանթի Եւ Աղբալեանի հիմնած Հայ Ճեմարանին մէջ։ 1935-ին Ճեմարանի առաջին աւարտական սերունդի հետ կը ստանայ վկայականը։ Կը դասաւանդէ 3 տարի նոյն հաստատութեան մէջ։ 1938-ին կը մեկնի Պելճիքա, ուր երկու տարի կը հետեւի Պրիւքսէլի համալսարանի մանկավարժութեան եւ գրականութեան ճիւղերուն։
Հայկական Երաժշտութիւն
Տաղ
Հոգեւոր տաղերը ի տարբերութիւն շարականներու՝ կանոնաւոր երգեր չէին․ տօնախմբութիւններուն եւ արարողութիւններուն կը կատարուէին տուեալ իրադարձութեան աւելի տօնական տեսք տալու համար։
Պարզ տաղը աւելի ցայտուն կերպով կը զարգանայ Ֆրիկի ստեղծագործութիւններուն մէջ (13-րդ դար)։ Տաղերու ուշ միջնադարեան հեղինակներէն յայտնի են Յովհաննէս Թլկուրանցին, Մկրտիչ Նաղաշը, Մինաս Թոխատեցին, Պետրոս Կապանցին, որոնց ստեղծագործութիւններէն մի քանին պահպանուած են խազերու տեսքով։ Ամենայայտնի հասարակական տաղերէն մէկը՝ «Կռունկ»-ը, որ ստեղծուած է ուշ միջնադարուն, պահպանուած է 17-րդ դարու թեքսթերուն մէջ։ Կրօնական տաղերգու եւ գանձերու ուշ միջնադարեան հեղինակներէն առաւել յայտնի են Առաքել Սիւնեցին, Մաթէոս Դուուգայէցին, Գրիգոր Խլաթեցին, Առաքել Բաղիշեցին եւ այլք։ Հասարակական տաղերու հնադարեան ժողովածուն տպագրուած է Վենետիկ 1513 թուականին։
Մուշեղ Իշխան
1940 -1990 Պէյրութ
1940-ին Բ համաշխարհային պատերազմէն փախուստ տալով կը վերադառնայ Պէյրութ։ Դարձեալ ուսուցչութեան կը նուիրուի՝ դասաւանդելով Հայոց լեզու եւ գրականութիւն, մանկավարժութիւն եւ հոգեբանութիւն Նշան Փալանճեան ճեմարանին մէջ։ Դպրոցը, դասը, գիրքն ու գրականութիւնը կը դառնան Մուշեղ Իշխանի աշխարհը։ 1941-էն 1951 Պէյրութի «Ազդակ» -ի (օրաթերթ եւ շաբաթաթերթ) խմբագրապետն է։ Սիմոն Վրացեանի տնօրէնութեան ատեն (1951-1969) երկար տարիներ կը կատարէ նաեւ Փոխտնօրէնի պաշտօնը իր դասընկերոջ Գառնիկ Բանեանի հետ։  1969-էն ետք մինչեւ մահ՝ 1990, Ճեմարանի եւ Համազգայինի Հայագիտական Հիմնարկէն ներս Մ. Իշխան կը պաշտօնավարէ իբր հայագիտական նիւթերու ուսուցիչ։ 1974-էն 1975 տարիներու ընթացքին Համազգայինի Կեդրոնական Վարչութեան նախաձեռնութեամբ Լիբանանի, Սուրիոյ Եւ ԱՄՆ-ի մէջ տօնուեցաւ իր գրական գործնէութեան 40 ամեակի յոբելեանը։ 1988-ին ԱՄՆ միջազգային քոլեճը պատուոյ դոկտորի տիտղոս շնորհեց իրեն։
Աչքերը կը փակէ 12 3ունիս, 1990-ին եւ կ'արժանանայ ազգային յուղարկաւորութեան։ Մարմինը կ'ամփոփուի ՀՅԴ պանթէոնին մէջ։
Հայկական Երաժշտութիւն
15—18 դարեր
Տաղերու ականաւոր կատարողներէն մէկը Պետրոս Կապանցին էր։ Անոր ստեղծագործութիւնները իրենց արմատներով կապուած են զարգացած ֆէոտալական ժամանակաշրջանի հայկական երաժշտական մշակոյթի աւանդոյթներու հետ։
Այդ ժամանակաշրջանին կը շատնան թէ՛ երաժիշտները, թէ՛ երաժիշտ-կատարողները։ Միեւնոյն ժամանակ 17 -18 դարերու հայ գիտնականները կը շարունակէին ուսումնասիրել միջնադարեան ձեռագիրներու եւ բնագիրներու երաժշտական ժառանգութիւնը։
Այդ շրջանի յայտնի երաժշտական տեսաբաններէն էին Աւետիք Պաղտասարեանը, Զենէ-Պօղոսը, Խաչատուր Էրզրումցին եւ Մխիթար Սեբաստացին։
Մուշեղ Իշխան
Գրական ժառանգութիւն
Մուշեղ Իշխանի ստեղծագործութեան ներքին ազդակը տարագիր հայու պայքարն է ուծացման վտանգի դէմ՝ յանուն սեփական դիմագիծի պահպանման, ազգային եւ համամարդկային իտէալներու կենսագործման։ Անոր բանաստեղծութիւնները տոգորուած են նուրբ քնարականութեամբ, խոհականութեամբ՝ «Տուներու երգը»՝ (1936), «Հայաստան» (1946), «Կեանք ու երազ»՝ (1949), «Ոսկի աշուն»՝ (1963), «Տառապանք»՝ (1968) եւ այլ ժողովածուներ։ Թատերախաղերը կառուցման սկզբունքով եւ մտածողութեան որակով նոր են՝ արդիական, կ'արծարծեն ազգային, պատմական, հոգեբանական, ընկերային եւ բարոյաբանական հարցեր՝ «Մեռնիլը որքան դժուար է»՝ (1971), «Սառնարանէն ելած մարդը»՝ (1979), «Թատերախաղեր»՝ (1980)։ Թատերախաղերու հատորին մէջ գրած է զանազան նիւթերով երկեր, օրինակ՝ «Ցուցափեղկին աղջիկը», «Կիլիկիոյ արքան», «Մարդորսը», «Ժամադրութեան փոստալ», «Պարոյր Հայկազն եւ Մովսէս Խորենացի»։
Հայկական Երաժշտութիւն
15—18 դարեր
Հին հայկական երաժշտութեան ուսումնասիրութեան զուգընթաց՝ Գրիգոր դպիր Գապասկալեանը (4 երաժշտագիտական աշխատութիւններու հեղինակ ) կը փորձէ ստեղծել խազերու նոր համակարգ։
Մուշեղ Իշխան
Գրական ժառանգութիւն
Երեւանի մէջ բեմադրուած են «Կիլիկիոյ արքան» (1989, «Նորք» երիտասարդ թատրոն) եւ «Մեռնիլը որքան դժուար է» (1992, ՊՀԹ) թատերգութիւնները։ Արձակ գործերն են՝ «Հացի եւ լոյսի համար»՝ (1951), «Հացի եւ սիրոյ համար»՝ (1956), «Մնաս բարով մանկութիւն»՝ (1974) վէպերը, «Սպասում»՝ (1977), վիպակը։ Գրած է «Արդի հայ գրականութիւն» (հհ. 1-3, 1973-1975) աշխատութիւնը որ տարիներ շարունակ գործածուեցաւ իբր Հայերէնի դասագիրք Ճեմարանի մէջ։
Հայկական Երաժշտութիւն
Աշուղական Երաժշտութիւն
Աշուղական երաժշտութիւնը կը հանդիսանայ երաժշտական եւ գրական մշակոյթի համադրոյթ, որ առաջացած է 16-րդ դարուն Աշուղները ժողովրդական երգիչ-պոետներ են,, ովքեր մեծ դեր են խաղացել հայկական երաժշտության պատմության մեջ։ : Աշուղները ժողովրդական երգիչ-ասմունքողներ են, որոնք մեծ դեր խաղցած են հայկական երաժշտութեան պատմութեան մէջ։ Աշուղական արուեստի զարգացումը կը սկսի 17-րդ դարուն: 17-18-րդ դարերու նշանաւոր հայ աշուղներէն էին Էկազը, Կուլ Յարութիւնը, Ղազարի որդի Պաղերը եւ այլք : Աշուղական երաժշտութիւնը հինուած է ժողովրդական արուեստի բազմադարեան աւանդոյթներու վրայ։ Սորվելով միջնադարեան տաղասացներու աւանդոյթները՝ հայ աշուղները իրենց ստեղծագործութիւններուն համար կը ստեղծէին իւրօրինակ մեղեդիներ: Արդէն 19-րդ դարու երկրորդ կիսուն այդ մեղեդիները արձանագրուեցան եւրոպական երաժշտական նոթագրութեամբ: Այդ երգերուն բառերը կը նուիրուէին սիրային, հասարակական, երգիծական եւ այլ թեմաներու: Չնայած այս արուեստի իւրօրինակութեան՝ աշուղական երաժշտութեան համար յատուկ են նաեւ ընդհանուր գիծեր : Աշուղական հիմնական երաժշտական գործիքները լարային-կսմիթային գործիքներն են՝ սազը եւ չոկուրը: 17-18-րդ դարերու հայ ականաւոր աշուղներէն են Նաղաշ Յովնաթանը, Պաղտասար Դպիրը եւ Սայեաթ-Նովան: 18-րդ դարուն աշուղական արուեստը «կուլ կու տար» տաղասացներու արուեստը:
Մուշեղ Իշխան
Գրական ժառանգութիւն
Մ. Իշխան մաս կազմած է նաեւ «Բագին»-ի խմբագրական կազմին իւ միաժամանակ աշխատակցած ՀՅԴ մամուլին։
Հայկական Երաժշտութիւն
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Մուշեղ Իշխան
Գրական ժառանգութիւն
Հեղինակն է Ճեմարանի քայլերգին՝ «Մեր բոլորիս տուն ուխտավայր Ճեմարան…»
Երկերու մատենագիտութիւն
Առաջին հրատարակութեան ժամանակագրական կարգով․
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1914 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1990 մահեր Ստորոգութիւն:Սիվրի-Հիսար ծնածներ Ստորոգութիւն:Պէյրութ մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ Ստորոգութիւն:Լիբանանահայ բանաստեղծներ
Շահամիր Շահամիրեան
Շահամիր Շահամիրեան, Հնդկահայ հասարակական-քաղաքական գործիչ, հայ ազատագրական պայքարի ականաւոր ներկայացուցիչ եւ վաճառական։ Ազգային-ազատագրական շարժման գործիչներէն եւ հայ քաղքենի-լուսաւորական գաղափարախօսութեան հիմնադիրը։ Անոր «Որոգայթ փառաց» (1773) երկը աշխարհի տարածքին գտնուող սահմանադրական հանրապետութիւն ստեղծելու առաջին ծրագիրն է։
Իշխանուհի (անձնանուն)
Իշխանուհի, հայկական իգական անուն։ Յառաջացած է հայերէն իշխան բառի իգական ձեւէն ։ Նոր անուն է ։
Շահամիր Շահամիրեան
Կենսագրութիւն
Շահամիր Շահամիրեան Նոր Ջուղա յէն Հնդկաստան կը գաղթէ եւ կը հաստատուի Մատրաս քաղաքին մէջ։ Նախ դերձակութեամբ կը զբաղի, ապա առեւտուրով եւ մեծ հարստութիւն կը կուտակէ։ Անոր հայեացքներուն ու գործունէութեան վրայ մեծ ազդեցութիւն կ'ունենայ Մատրասի մէջ հաստատուած հայ ազատագրական ու լուսաւորական գործիչ՝ Մովսէս Բաղրամեանը։
Թիմ Պըրթըն
Թիմըթի Ուալթըր «Թիմ» Պըրթըն (անգլ.՝ Timothy Walter "Tim" Burton (bɜrtən), ծնած 25 Օգոստոս, 1958, Պըրպէնք, Քալիֆորնիա, ԱՄՆ) Ամերիկացի ֆիլմի բեմադրիչ, արտադրիչ, արուեստագէտ, գրող եւ ծաղրանկարի ձեւաւորող մըն է: Ան ճանչցուած է մութ, կոպիտ, բարբարոսական եւ տարօրինակ իր ֆիլմերով, ինչպէս Beetlejuice (1988), Edward Scissorhands (1990), երգախառն The Nightmare Before Christmas (1993), կենսագրական վաւերագրական Ed Wood (1994), զգայացունց Sleepy Hollow (1999), ինչպէս նաեւ Corpse Bride (2005), Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street (2007), Dark Shadows (2012) եւ Frankenweenie (2012): Ան նաեւ ճանչցուած է իր շատ մեծ շահոյթ ունեցող ֆիլմերով, ինչպէս կատակերգական եւ արկածախնդրական Pee-wee's Big Adventure (1985), աշխարհահռչակ Batman (1989) ֆիլմը եւ իր շարունակութիւնը Batman Returns (1992), գիտախառն Planet of the Apes (2001), երեւակայական տրամա Big Fish (2003), երաժշտական եւ արկածախնդրական Charlie and the Chocolate Factory (2005) եւ երեւակայական Alice in Wonderland (2010), որու շահոյթն էր $1,000,000,000:
Պըրթընը աշխատած է Ճոնի Տեփփի հետ յաճախ, ով նաեւ դարձած է իր մտերիմներէն մէկը իրենց միասնական առաջին ֆիլմէն ի վեր: Ան նաեւ աշխատակցած է երաժիշտ Տենի Էլֆմընի հետ, ով յօրինած է բոլոր եղանակներն ու երգերը Պըրթընի բեմադրած ֆիլմերուն: Դերասանուհի Հելենա Պոնհըմ Քարթըր, Պըրթընի նախկին սիրածը, յաճախ դերեր ստանցնած է իր գրեթէ բոլոր ֆիլմերուն մէջ։ Պըրթրըն նաեւ գրած եւ գծագրած է գիրք մը՝ The Melancholy Death of Oyster Boy & Other Stories, հրատարակուած 1997-ին Faber and Faber հրատարակչատան կողմէ, ինչպէս նաեւ կոյտ մը իր գծագրածներէն եւ ուրիշ արուեստի կտորներ կան բոլորը հաւաքուած The Art of Tim Burton գիրքին մէջ, որ հրատարակուած է 2009-ին: Այդ գիրքին շարունակութիւնը՝ The Napkin Art of Tim Burton: Things You Think About in a Bar, կը պարունակէր Պըրթընի բոլոր գործերը, որոնք գծագրուած են թաշկինակներու վրայ, երբ ան ճաշարաններու եւ կամ գինետուներու մէջ էր։ Այդ գիրքը հրատարակուած է 2015-ին Steeles Publishing հրատարակչատան կողմէ:
Վաղ Կեանք
Պըրթըն ծնած է 25 Օգոստոս, 1958-ին, Պըրպէնք, Քալիֆորնիա, ԱՄՆ, եւ էր զաւակը մօր Ճին Պըրթընի, նուէրի խանութի մը տէրը, եւ հօր Պիլլ Պըրթընի, ով մարզիկ էր եւ Burbank Park and Recreation Department գործատեղի աշխատաւոր : Իբրեւ պատանի, Պըրթըն կարճ ֆիլմեր կը պատրաստէր իր տան պարտէզին մէջ, եւ այդպիսով ալ իր առաջին կարճ ֆիլմը՝ The Island of Doctor Agor, նկարահանած է երբ ան 13 տարեկան էր։ Պըրթըն յաճախած է Burbank High School երկրորդական դպրոցը, բայց լաւ աշակերտ մը չէր: Ան ընդանհրապէս չէր սիրէր պտոյտներ եւ կը սիրէր զբաղիլ գծագրութեամբ եւ ֆիլմ դիտելով: Իր ապագայ գործերը արդէն ազդուած են Դկ. Սուսի եւ Ռոալտ Տահլի պէս անձինքի կողմէ : Դպրոց աւարտելէ ետք, Պըրթըն յաճախելու սկսաւ California Institute of the Arts, Վալենսիա, Քալիֆորնիա, որպեսզի ուսանի ծաղրանկարչութեան ձեւաւորման ճիւղը : Իբրեւ աշակերտ CalArts-ի (ծանօթ կրճատում California Institute of the Arts-ի), Պըրթըն կը պատրաստէ բազմաթիւ կարճ ֆիլմեր, ինչպէս Stalk of the Celery Monster եւ King and Octopus :
Վաղ Ասպարեզ՝ 1980ական Թուականներ
Stalk of the Celery Monster կարճ ֆիլմը կը դառնայ աշխարհահռչակ Walt Disney Productions ծաղրանկարչական ֆիլմի արտադրութեան հետաքրքրութեան կետը, որոնք Պըրթընի կը հրաւիրեն ընկերութենէն ներս, եւ կը ներառեն իրեն իբրեւ աշակերտ, որմէ ետք արդէն կը դառնայ մնայուն ձեւաւորող շարունակ տարիներ: Ան բազմաթիւ արտադրական կազմերու մաս կազմած է հռչակաւոր ֆիլմերու պատրաստութիւններու ընթացքին, ինչպէս The Fox and the Hound (1981), The Black Cauldron եւ Tron :
Շահամիր Շահամիրեան
Կենսագրութիւն
Այդ դարաշրջանի հայ քաղաքական միտքի, պետականութեան վերականգնման եւ քաղաքական անկախութեան ձեռքբերման նախապայմաններ կը համարուէին՝
ԺԸ. դար ուն կը յառաջանայ քաղաքական նոր գործօն հզօրացող Ռուսաստանը իր հեռաձիգ ռազմավարական ձգտումներով ու յաւակնութիւններով։
Թիմ Պըրթըն
Մրցանակներ
Emmy Award
Շահամիր Շահամիրեան
Կենսագրութիւն
Ռուսական գործօնի կարեւորութիւնը կ'արտայայտէ Իսրայէլ Օրի իր քաղաքական հայեացքներուն եւ գործնական քայլերուն մէջ։ Նշուած գործօնները կը վերաիմաստաւորուին ու կը բիւրեղանան դարու երկրորդ կիսուն՝ արտացոլուելով հայ քաղաքական գիտակցութեան մէջ եւ քաղաքական վերլուծութեան առարկայ կը դառնան յատկապէս «Մատրասի խմբակ» էն՝ Յովսէփ Էմին ի, Մովսէս Բաղրամեան ի եւ Շահամիր Շահամիրեանի քաղաքական հայեացքներուն մէջ։
Թիմ Պըրթըն
Մրցանակներ
Academy Awards
BAFTA Awards
Շահամիր Շահամիրեան
Փիլիսոփայութիւն
Շահամիրեանի իրաւաքաղաքական համակարգին մէջ առկայ էր միաստուածութեան փիլիսոփայութեան ազդեցութիւնը.-
Թիմ Պըրթըն
Մրցանակներ
Cannes Film Festival
Saturn Awards
Շահամիր Շահամիրեան
Փիլիսոփայութիւն
Աստուած, ստեղծելով աշխարհը ու մարդը եւ զանոնք օժտելով աստուածային օրէնքներով, այլեւս անմիջականօրէն չի միջամտեր աշխարհի եւ հասարակութեան հետագայ գոյութեան հարցերուն։ Սակայն ասիկա պատճառ չի նկատուիր, որ ըստ քաղաքական մտածողի՝ հասարակութեան մէջ գործող կարգերն ու օրէնքները համապատասխանեն բնական բնութեան եւ բանական բնութեան, այսինքն՝ բնութեան օրէնքները կը համընկնին աստուածային օրէնքներուն հետ։ Ուստի հասարակութեան մէջ գործադրուող օրէնքներու համապատասխանութիւնը բնական բնութեան կամ բանական բնութեան, իրականութեան մէջ, կը նշանակէ համապատասխանող աստուածային օրէնքներուն։
Թիմ Պըրթըն
Մրցանակներ
National Board of Review Awards
Chicago Film Critics Association Awards
Շահամիր Շահամիրեան
Փիլիսոփայութիւն
Շահամիրեան ըսել կ'ուզէ, որ դրական իրաւունքի օրէնքները պէտք է բխին բնական, այսինքն՝ աստուածային իրաւունքի սկզբունքներէն։ Հակառակ պարագային՝ ստեղծուած օրէնքները կը համարուին հակաբնական եւ հակաբանական։
Թիմ Պըրթըն
Մրցանակներ
Producers Guild of America Awards
64th Venice International Film Festival
Շահամիր Շահամիրեան
Ազատագրական միտք
Շահամիրեան կապեր կը հաստատէ հայ ազգային-ազատագրական շարժման կեդրոններու հետ։ Օտարին լուծէն Հայաստանի ազատագրութիւնը, ըստ Շահամիր Շահամիրեանի, պէտք էր կատարուէր համաժողովրդական ապստամբութեան մը միջոցով։ Զայն պէտք էր գլխաւորէին Արցախի մելիքներն ու Էջմիածինի հոգեւորականները։ Հայ ժողովուրդը կրնար օժանդակութիւն ստանալ Վրաստան էն եւ Ռուսաստան էն։ Ուստի Մատրաս ի մէջ տպագրուած «Նոր տետրակ» եւ «Որոգայթ փառաց» գիրքերը Շահամիրեան կ'ուղարկէ ոչ միայն Սիմէոն կաթողիկոսին, այլեւ Արցախի մելիքներուն, Գանձասարի Յովհաննէս կաթողիկոսին եւ Վրաստանի Հերակլ Բ. թագաւորին։ Ան նամակային կապեր կը հաստատէ Ռուսաստան ի հայոց թեմի առաջնորդ՝ Յովսէփ Արղութեան ի, Յովհաննէս Լազարեան ի եւ շատ ուրիշներու հետ։ Անոնց յղած իր նամակներուն մէջ ան կը նկարագրէ Հայաստանի ճակատագիրին մասին ազատագրական խմբակի տեսակէտերը եւ առաջարկներ կու տայ այդ ծրագիրի իրագործման համար։ Շահամիրեան կ'առաջարկէ դպրոցներ բանալ, ժողովուրդին մէջ լուսաւորութիւն տարածելու, ժողովուրդը զինելու եւ պատրաստելու ազատութեան համար պայքարի։
Թիմ Պըրթըն
Մրցանակներ
Lacanian Psychoanalysis Prize
The Order of the Arts and Letters
Moscow International Film Festival
Շահամիր Շահամիրեան
Ազատագրական միտք
Նամակներուն մէջ դիմելով վրացի Հերակլ Բ. թագաւորին, ցոյց կու տայ, որ հայ-վրացական ռազմական դաշինքն ամուր յենարան է Անդրկովկասը թուրք-պարսկական նուաճողներէն ազատագրելու եւ պաշտպանելու համար։ Որպէս հայ-վրացական դաշինքի խորհրդանշան՝ Շահամիրեան Հերակլ Բ.-ին կ'ուղարկէ իր պատրաստած ոսկէ շղթայով ու թանկարժէք քարերով ագուցած շքանշանը։ Հետագային հասկնալով, որ հայ-վրացական ուժերը, առանց Ռուսաստանի ռազմաքաղաքական օգնութեան չեն կրնար ազատագրել եւ ապահովել Հայաստանի ու Վրաստանի տեւական անկախութիւնը, կապեր կը հաստատէ ռուսական արքունիքին հետ։ Վրացի թագաւորը իր հերթին, Լոռի գաւառը կը նուիրէ Շահամիրեանին եւ անոր կը շնորհէ իշխանի տիտղոս։ 1790-ին Հերակլ Բ. Շահամիրեանի առաջարկով յատուկ ուղերձ մը կը յղէ Պարսկաստան քշուած հայ ժողովուրդին։ Վերջինները կը հրաւիրէ բնակութիւն հաստատելու վրաց թագաւորութեան կազմին մէջ գտնուող հայաբնակ գաւառներուն մէջ։
Շահամիր Շահամիրեան կապեր կը հաստատէ նաեւ ԺԸ. դարու հայ ազատագրական շարժման գործիչներու՝ Յովսէփ Արղութեանի, Յովհաննէս Լազարեան ի եւ ուրիշներու հետ։ 1780-ական թուականներուն, երբ ռուսական արքունիքը կը ծրագրէր արշաւել Անդրկովկաս, Շահամիրեան Ռուսաստանի եւ ապագայ հայկական պետութեան յարաբերութիւններու, ինչպէս նաեւ Հայաստանի մէջ ստեղծուելիք կարգերու մասին դաշնագիրի նախագիծով մը կը ներկայանայ արքունիք, ըստ որուն՝ ազատագրուող Հայաստանի մէջ պէտք էր հաստատուէին հանրապետական կարգեր։
Մատրասի խմբակ
Հայաստանի ազատագրութիւնը նախապատրաստելու համար, Շահամիր Շահամիրեանի գլխաւորութեամբ, Մատրաս ի մէջ ստեղծուած խմբակ ի անդամները 1770-1780-ական թուականներուն մեծ աշխատանք կը կատարեն։ Յովսէփ Էմինի եւ Մովսէս Բաղրամեան ի վերադարձը Հնդկաստան կարեւոր նշանակութիւն կ'ունենան գաղութին կեանքին մէջ։ Անոնք կը համոզեն հնդկահայ ուրիշ գործիչներ եւս, որ առանց ժողովուրդի լայն աջակցութեան Հայաստանի ազատագրման գործին մէջ հնարաւոր չէ հասնիլ յաջողութեան։ Հետեւաբար անհրաժեշտ էր միաւորել հայ երիտասարդութիւնը, զանոնք դաստիարակել հայրենասիրութեան ու ազգային արժանապատուութեան ոգիով ։
Նոր տետրակ, որ կոչի Յորդորակ
Հայ ժողովուրդին մէջ ազատագրական գաղափարներու տարածման, երիտասարդութիւնը հայրենի երկրի պատմութեան ու մշակոյթին ծանօթացնելու համար 1771-ին Մատրասի մէջ կը հիմնէ հայկական տպարան մը, ուր 1772-ին լոյս կը տեսնէ Մովսէս Բաղրամեանի «Նոր տետրակ, որ կոչի Յորդորակ» գիրքը ։
Հայ իրականութեան մէջ ատիկա առաջին հրապարակախօսական տպագիր աշխատութիւնն էր։ Գիրքին մէջ կը ներկայանան հայ ժողովուրդին հերոսական անցեալը, անոր աշխարհագրական լայնարձակ սահմանները, առկայ վիճակը, երբ երկիրը կը շահագործուի օտարներու կողմէ եւ Հայաստան աստիճանաբար հայաթափ կ՛ըլլայ։ Գիրքը կոչ կ'ուղղէ հայ երիտասարդներուն դուրս գալու օտար բռնակալներուն դէմ եւ զէնքի ուժով հասնելու ազատութեան. «Խիզախութեամբ եղէք, եղէք նմանողներ մեր նախահօր՝ քաջ Արամի որդիներուն, որ կրնայ ըլլալ թէ այդպիսով կրնանք վերագտնել մեր Արարատեան հայրենիքը»։ «Նոր տետրակ»ին մէջ կը քննադատուի միապետական կարգը՝ զայն համարելով հայոց պետականութեան անկման պատճառներէն մէկը։ Մէկ մարդը ի վիճակի չէ անսխալ կառավարելու, իսկ թագաւորին սխալը դժբախտութիւն է երկրին համար։ Ուստի կ'առաջարկուի ստեղծել սահմանադրութիւն մը եւ երկիրը կառավարել ժողովուրդին ընտրած ներկայացուցիչներուն միջոցով, որպէսզի հայերն ալ ունենան իրենց սեփական պետութիւնը։ Այդ պետութիւնը Բաղրամեան կը կոչէ «Մեծ Հայաստան», որ պիտի ընդգրկէր պատմական Հայաստանի բոլոր երկրամասերը, ինչպէս նաեւ՝ Կիլիկիա ն։ Վերագտնելու համար «Հայրենիքը Արարատեան», ան կարեւոր կը նկատէր հիմնական երեք տուեալներ՝ ազգային գիտակցութիւնը, բանակը եւ երիտասարդութեան եւրոպական կրթութիւնը։
Մովսէս Բաղրամեանի քննարկուող աշխատութեան մէջ կ'արծարծուին ժամանակակից քաղաքագիտութեան համար կարեւոր հիմնահարցեր, ինչպէս՝ հայոց ազգային-ազատագրական շարժման տեսութեան, այդ պայքարի մարտավարութեան ու ռազմավարութեան, միջնադարեան ամբոխէն քաղաքական ազգի կերտման, ազգային գաղափարախօսութեան եւ այլ կարեւոր հիմնահարցեր։
1786-ին «Նոր տետրակը» կը թարգմանուի ռուսերէն ի եւ լոյս կը տեսնէ Ս. Փեթերսպուրկ ի մէջ, անկէ ետք կը թարգմանուի նաեւ վրացերէն ի։
Որոգայթ փառաց
Շարունակելով «Նոր տետրակի» գաղափարները՝ Մատրասի խումբի անդամներէն՝ Շ. Շահամիրեան կը հրատարակէ «Որոգայթ փառաց» գիրքը, որ օտար լուծէն ազատագրուելէ ետք ստեղծուելիք ապագայ հայկական պետութեան կառավարման համար նախատեսուած օրէնքներու ժողովածու էր։ «Որոգայթ փառաց» գիրքը սահմանադրական հանրապետութիւն ստեղծելու ծրագիր էր եւ հայ քաղաքական միտքի կարեւոր նուաճումներէն մէկը։ Իսկ 1783-ին կը տպագրէ Մատրասի հայերու ինքնավարութեան կանոնադրութիւնը՝ «Տետրակ որ կոչուած է նշանակ»։
«Ներածութիւն» կոչուող մասին մէջ Շահամիրեան քննադատութեան կ'ենթարկէ կառավարման միապետական կարգերը եւ կ'առաջարկէ օրէնքի հիման վրայ կառավարման գաղափարը։ Վերջինը կը նմանէր Մեծն Բրիտանիոյ մէջ հաստատուած կառավարման ձեւին։ Մանրամասն շարադրելով օրինակելի պետական կարգի գլխաւոր սկզբունքը, Շահամիրեան կը մերժէ ազնուականութեան ու եկեղեցւոյ դասային արտօնութիւնները եւ աւատատիրական միւս ձեւերը։
Ըստ էութեան, հակապատմական տեսակէտը բնորոշ է ոչ միայն հայ լուսաւորականներուն, այլեւ քաղքենի-լուսաւորական դարաշրջանի մտածողներու ճնշող մեծամասնութեան։ Լուսաւորականները աւատատիրութեան կը նայէին որպէս մարդկային պատմութեան աւելորդ շրջափուլ։ Ասիկա, ըստ անոնց, արդիւնք է միայն տգիտութեան ու արժանի է արհամարհանքի։
Աշխատութեան յառաջաբանը զուտ տեսական բնոյթ չի կրեր, անիկա հայերուն օրէնքները գնահատելու եւ ընդունելու, լուսաւորութեան օգուտները հասկնալու մասին է։ Միաժամանակ հայերուն կոչ կ'ուղղէ ազատագրական պայքարի ելլելու եւ օտարին լուծէն ազատագրելու հայրենիքը.
Ընդհանուր ձեւով ուրուագծելով հայոց անցեալի պատմութիւնը՝ Շահամիրեան կ'եզրակացնէ, որ միապետութիւնը մեծ վնաս կը հասցնէ Հայաստանին։ Հետեւաբար պէտք չէ թոյլ տալ, որ մեր ազգին մէջ հանդէս գայ թագաւոր մը կամ այլ պաշտօնեայ մը՝ միապետական իշխանութեան գաղափարներով։ Հարկաւոր է ժողովուրդը ազատել բռնակալներու իշխանութենէն։
Շահամիրեան կը յիշեցնէր Հռոմի պատմութեան օրինակը, մէկ պետութեան, որ օրէնքի գերիշխանութեան պայմաններուն մէջ հանրապետական կարգերու ժամանակ կը ծաղկէր, իսկ երբ բռնապետութիւն հաստատուեցաւ, կործանեցաւ։ Հայ ժողովուրդի փրկութիւնը օրէնքներու անխախտ կիրառումն է, որ զայն կը փրկէ ստրկութենէ, հնարաւորութիւն կու տայ զբաղելու բարի գործերով եւ կատարելու իր հասարակական պարտքը։ Ազատութիւնը ամենաբարձրագոյն բարիքն է։ «Որոգայթ փառացի»ի երկրորդ՝ ընդարձակ մասը կը ներկայացնէ հայկական անկախ պետութեան սահմանադրութիւնը՝ 521 յօդուածէ բաղկացած նախագիծ մը։ Շ. Շահամիրեանի կանխատեսած պետական կարգը կը հիմնուի այն սկզբունքին վրայ, որ ամբողջ իշխանութիւնը կը պատկանի ժողովուրդին, պաշտօնեաները անոր համար են, որ անխախտ կիրառեն օրէնքները։ Երկրի բարձրագոյն օրէնսդրական հաստատութիւնը հայկական խորհրդարանն է՝ «Տունն հայոցը»։ Ըստ վերջինիս տասներկու հազար տուն ունեցող ամէն մէկ մարզէն կ'ընտրուի 2 լիազօր՝ 3 տարի ժամկէտով։ Անոնցմէ մէկը ըլլալու «Հայոց տան» անդամ՝ տանուտէր, միւսը՝ պետական պաշտօնեայ։ Հայոց տան իւրաքանչիւր անդամ կրնար ազատ կարծիք յայտնել օրէնքի նախագիծին վերաբերեալ։ Փոխանորդները իւրաքանչիւր տունէն կը ստանային կէս արծաթ դահեկան, որ կը կազմէր վեց հազար դահեկան իբրեւ վարձատրութիւն։
Հայոց տունը իր կազմէն ընտրելու էր 13 հոգի, որոնցմէ մէկը քուէարկութեամբ 3 տարի ժամկէտով կ'ընտրուէր իբրեւ գործադիր իշխանութեան ղեկավար՝ նախարար։ Նախարարը առաջին պաշտօնեան էր, օրէնքի առաջին կատարողը եւ զօրքերու գլխաւոր հրամանատարը։ Հայոց տան լիազօրութիւններով ան պատերազմ կը յայտարարէր կամ հաշտութիւն կը կնքէր։ Հայոց տունը իր կազմէն պիտի ընտրէր գլխաւոր դատաւորը եւ գերագոյն դատարանի 24 անդամները, բարձրաստիճան պաշտօնեաները եւ զօրքի հրամանատարները։ Յատուկ յօդուածներով կը կարգաւորուէին եկեղեցւոյ եւ պետութեան յարաբերութիւնները։ Հայ եկեղեցին ազատ կը կացուցուէր հարկերէն։
Ըստ Շահամիրեանի, հայոց ապագայ պետութեան բարձրագոյն օրէնսդիր մարմինը՝ «Հայոց տունը», պէտք էր կազմուէր ժողովուրդին կողմէ ընտրուած պատգամաւորներէ։ Հայաստանի մէջ պէտք էր իշխէր օրէնքը։ «Հայոց տունը» պարտաւոր էր ստեղծել գործադիր իշխանութիւն մը (կառավարութիւն)։ Այդ նպատակով փոխանորդներէն պէտք էր ընտրուէին տասներեք հոգի, որոնցմէ մէկը քուէարկութեամբ կրնար դառնալ նախարար, իսկ միւսները՝ նախարարի խորհրդակիցներ։ Նախարարը օրէնքները առաջին յարգողը պէտք էր ըլլար եւ զօրքին գլխաւոր հրամանատարը։ Հայաստանի բոլոր բնակավայրերը պէտք էր դպրոցներ ունենային։
Ռուսաստան ի հովանիին տակ հայկական պետականութիւնը վերականգնելու 20 յօդուածներէ բաղկացած նախագիծ մը կը կազմէ Շահամիր Շահամիրեանը։ Այս նախագիծով Ռուսաստանի օգնութեամբ ազատագրուած Հայաստանը պէտք էր հռչակուէր հանրապետութիւն՝ խորհրդարանական կառուցուածքով։ Կառավարութիւնը պէտք էր գլխաւորէր ազգութեամբ հայ նախարարը։ Հայաստանի մէջ 20 տարի ժամկէտով պէտք էր մնար 6 հազարնոց ռուսական զօրք։ Հայաստան տարեկան հարկ պիտի վճարէր Ռուսաստանի եւ անհրաժեշտութեան պարագային տրամադրէր նաեւ զօրք։ Կ'առաջարկուէր երկու երկիրներու միջեւ սահմանել ազատ երթեւեկութիւն։ Հայաստանի կառավարութիւնը Փեթերսպուրկի մէջ պէտք էր ունենար իր դեսպանը։ Յովսէփ Արղութեանի ծրագիրին օրինակով Շ. Շահամիրեանի նախագիծը եւս կը ներկայացուի ռուսական կառավարութեան, սակայն իշխանութիւններու կողմէ ատոնք բաւարար ուշադրութեան չեն արժանանար ու չեն քննարկուիր ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Բիւրականի աստղադիտարան
Վիքտոր Համբարձումեան ի անուան Բիւրականի աստղադիտարան, աստղադիտարան Հայաստանի Բիւրական գիւղին, Արագած լեռան լանջին։ Կը պատկանի ու կը կառավարուի Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի կողմէ։ Կ՚ենթադրուի Արեւելեան Եւրոպայի եւ Միջին Արեւելքի կարեւորագոյն աստղադիտարաններէն մէկը ։
Պատմութիւն
Հիմնուած է 1946 թուականին Վիքտոր Համբարձումեան ի ջանքերով ու ինք եղած է աստղադիտարանի առաջին տնօրէնը ։ Աստղադիտարանի ճարտարապետն է Սամուէլ Սաֆարեան ը։
Կառուցուածք
Բիւրականի աստղադիտարանը կը գտնուի Արագած լեռան հարաւային լանջին՝ Հայաստանի Արագածոտնի մարզի, Բիւրական գիւղին։ Նաեւ 40°20′07″Հյ 44°16′25″Աե աստիճաններուն, Երեւանի 50 քմ հիւսիսը, 1500 մեթր բարձրութեան վրայ ։
Աստղադիտարանը կազմուած է երկու մասերէն՝ բնակելի աւաններ եւ գործառնական մասեր, որ կը պարունակէ դիտաշտարակները, վարչական եւ տարրալուծարանի շէնքերը, ժողովասրահը եւ հիւրերու տունը ։ Արտաքին մուտքի աստիճանները ունի իւրայատուկ ճարտարապետական ոճ ։
Գարեջուրի Միջազգային Օր
Գարեջուրի Միջազգային Օր (International Beer Day), տարեկան ոչ պաշտօնական տօն, որ կը նշուի Օգոստոս ամսուան առաջին Ուրբաթ օրը: Տօնին հիմնադիրը կը համարուի բարի սեփականատէր եւ ձեռներէց Ճեսսի Ավշալոմով որ ընտրած է Օգոստոսի սկիզբը՝ նկատի առնելով ամառնային տաք եղանակը եւ գարեջուրի այլ փառատօններու նշման ամսաթիւերը Առաջին անգամ գարեջուրի միջազգային օրը նշուած է 2007-ին, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու Քալիֆորնիոյ Սանթա Քրուզ քաղաքին մէջ : Մինչեւ 2011, անիկա փոքր քաղաքային մարաթոնէն դարձած է միջազգային տօն եւ նշուած է 23 պետութիւններու 138 քաղաքներու մէջ :
2012-ին,տօնը նշուած է հինգ ցամաքամասերէն 50 պետութիւններու 207 քաղաքներու մէջ : Տօնին յայտարարուած նպատակներն են՝
2.շնորհաւորել բոլոր անոնք, որոնք պատասխանատու են գարեջուրի արտադրութեան եւ մատակարարման համար,
3.միաւորել Նիւ Զիլանտայիաշխարհը գարեջուրի դրօշին տակ եւ օրը տօնի վերածել բոլոր ազգերուն համար :
Մարաթոնի մասնակիցները իրարու գարեջուր կը նուիրեն, ինչպես նաեւ «միջազգային» օրուան հետ կապուած կը փորձեն գարեջուրը տարբեր երկիրներու բաղադրատոմսերով :
Տօնին գիշերուան ընթացքին, մասնակիցները շարք մը խաղեր կը խաղան եւ յատկապէս` գարեջուր-պոնկ : 2013-ին, բացի Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներէն, գարեջուրի միջազգային տօնը նշուած է նաեւ Հայաստանի, Աւստրալիոյ, Աւստրիոյ, Պելճիքայի, Պրազիլիոյ,Ղազախիստանի, Գանատայի, Գոլումպիոյ, Քոսթա-Ռիքայի, Սալվատորի, Մեծն Բրիտանիոյ,Ֆրանսաի, Յունաստանի, Հոնտուրասի, Հոնկոնգի, Հունգարիոյ, Հնդկաստանի, Իրլանտայի, Իսրայէլի,Իտալիոյ, Ճափոնի, Լաթվիոյ, Լիբանանի,Մակեդոնիոյ, Մալիզիոյ, Մեքսիքոյի, Նիւ Զիլանտայի,Նիգարակուայի, Նորվեկիոյ, Փերուի, Լեհաստանի, Փորթուկալի, Փորթօ Ռիքոյի, Ռումինիոյ, Սինկափուրի, Սլովաքիոյ, Սլովենիոյ,Հարաւային Ափրիկէի, Սպանիոյ, Սրի Լանքայի, Շուէտի, Թայլանտի, Թուրքիոյ, Ուքանտայի, Ուքրանիոյ, Ուրուկուէյի,Վենեզուէլլայի, Ֆիլիփինի եւ Վանուատի մէջ:
2007–էն մինչև 2012 գարեջուրի միջազգային օրը նշուած է 5 Օգոստոսին։ Սակայն, 2012 –ին, գարեջուրի միջազգային օրէն ետք, կազմակերպիչները երկրպագուներուն հարցնելէ ետք, տօնը տեղափոխած են Օգոստոսի առաջին Ուրբաթ օրը ։
Սոքրաթիս Բաբասթաթոբուլօս
Սոքրաթիս Բաբասթաթոբուլոս (Σωκράτης Παπασταθόπουλος,, ծնած է Յունաստան), յոյն ֆութպոլիստ, Տորտմունտի Պորուսիա յի եւ Յունաստանի հաւաքական ի պաշտպան: Փոխանակման արժէքը 10 Յուլիս 2014 թուականի դրութեամբ կազմած է 18,000,000 եւրօ: