cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սրբուհի Տիւսաբ
Գրական գործունեություն[խմբագրել ]
Գրական գործունեութեան սկիզբը Մ. Պեշիկթաշլեանի ազդեցությամբ գրեր է գրաբար ու աշխարհաբար ոտանաւորներ, որոնցմէ «Գարունը» 1864 թ. տպագրուեր է «Բազմավէպին մէջ»։ «Աշխարհաբար հայ լեզուն» (1880) գրքոյկին մէջ կողմնակից է նոր լեզուի պաշտպանութեամբ։ Տիւսաբի գեղարուեստական ստեղծագործութեան նախերգանքը 1880-1882 թթ. Կ. Պոլսոյ և Զմիւռնիայի մամուլին մէջ տպագրուած հրապարակախօսական յօդուածներն են («Կանանց դաստիարակութիւնը», «Քանի մը խօսք կանանց անգործութեան մասին», «Կանանց աշխատութեան սկիզբը», «Հայ ընկերութիւնք»), որոնց մէջ ան բողոքեր է կանանց կաշկանդուած վիճակի դէմ, խթաներ է կրթութեան և աշխատանքի իրաւունքի պահանջները։ Այս գաղափարները ցայտուն արտայայտուեր են անոր «Մայտա» (1883) վէպին մէջ։ Գրողը կնոջը կը համարէ «ողորմելի զոհ», ուրու դէմ փակ են «ամէն ազատ շաւիղ», ծաղրեր է Ֆրանսական յեղափոխութեան հռչակած «ազատութիւն և հաւասարութիւն» սկզբունքները, որոնք «պարզապէս ահագին բառեր են»։ Տիւսաբի կարծիքով կինը կրնայ ազատութիւն նուաճել լուսաւորուելու, նախապաշարումներու դէմ պայքարելու և աշխատելու միջոցով։ Տիւսաբի հայեացքները յուզեր են ժամանակի արեւմտահայ հասարակական գործիչները։  Շարք մը մտաւորականներ (Ռ. Պէրպէրեան, Գ. Զօհրապ, Յ. Պարոնեան, Գ. Չիլինկիրեան, Մ. Մամուրեան, Ե. Տէմիրճիպաշեան և այլք) գրած է մամուլի մէջ, արտայայտեր նպաստաւոր կամ մերժողական կարծիքներ։ Տիւսաբը շարունակեր է իր ծաւալած պայքարը, քննադատութեանը պատասխաներ «Սիրանույշ» (1884) և «Արաքսիա կամ Վարժուհին» (1887) վէպերով։ Անոնցմէ առաջինը  ան ցոյց  տուեր էիր հռչակած գաղափարներու անհարիրութիւնը իրականութեանը, պաշտպաներ ազատ սիրոյ իրաւունքը, մերժեր բռնի ամուսնութիւնը, իսկ երկրորդի պարագային փորձեր է հիմնավորել այն գաղափարը, որ կնոջ ազատագրութեան կարեւոր նախապայմանը աշխատանքն է, որ կրնայ «անկախ վիճակ» ստեղծել իր համար։ Ան երկերով ոգեւորուած են նաև Զապէլ Եսայեանն ու Արշակուհի Ճեզվեճեանը, իսկ անոնց գաղափարները հետագային արժանացեր են Շիրվանզադէի եւ այլոց ուշադրութեանը։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1840 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1901 մահեր Ստորոգութիւն:Պոլիս ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
345 (թիւ)
345 (երեք հարիւր քառասունհինգ) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 344-ի եւ 346-ի միջեւ
Եղիա Տէմիրճիպաշեան
Եղիա Տէմիրճիպաշեան, արեւմտահայ արձակագիր, բանաստեղծ, փիլիսոփայ։
Իսլանտայի Հայերը
Հայերը Իսլանտայի մէջ (Armenians á Íslandi), այժմ կը կազմեն քանի մը մարդ, հիմնականին մէջ՝ Ռեյկիավիկի մէջ։ Դիւանագիտական յարաբերութիւններ հաստատուած են՝ 1997-ին։
Պատմութիւն
Համաձայն գրաւոր պատմական աղբիւրներ, Իսլանիտա յի մէջ, առաջին հայերու մասին յիշատակի մէջ կը վերաբերուի 11-րդ դար ուն։
Եղիա Տէմիրճիպաշեան
Կենսագրութիւն
Ծնած է Խաս­գիւղ (Պոլիս), որ ԺԹ․ դարուն Կ․ Պոլսոյ հայութեան մտաւոր զարգացման գլխաւոր կեդրոններէն մէկը եղած է։ Նախնական կարթութիւնը կը ստանայ «­Ներ­սէ­սեան» եւ «­Նու­պար-­Շահ­նա­զա­րեան» վար­ժա­րան­նե­րէն ներս, աշակերտելով ծանօթ գրագէտներու։ Մենակեաց պատանին՝ կը ջանայ իր հետաքրքրութիւնները գոհացնել անյագ ու անկանոն ընթերցումներով։ Առաջին ելոյթներէն իսկ կը նկատուի՝ մելամաղձոտ, յոռետես անհատականութիւնը։
Իսլանտայի Հայերը
Պատմութիւն
Մեծ արժէք ունեցող իսլանտական Íslendingabók, Hungrvaka, Grágás աղբիւրները եւ ատոնցմէ կախեալ Landnámabók, Hauksbók, Skarðsárbók հաղորդագրութիւնները կու տան ճիշդ տուեալներ Իսլանտայի մէջ հայերու մասին։
Եղիա Տէմիրճիպաշեան
Կենսագրութիւն
Ուսման փափաքը եւ անկայուն նկարագիրը զինք կը մղեն լքելու պաշտօնեայի ասպարէզը, զոր մտած էր կարիքէ մղուած։ Մայրն ու ազգականները 1874-ին, անձնասպանութեան մէկ փորձէն մտահոգ, զինք կը ղրկեն Ֆրանսա՝ Առեւտրական բարձրագոյն վարժարանին մէջ ուսանելու, բայց անոր փոխարէն կը հրատարակէ «Le Littaeraire et Financier de Marseille» («շաբաթաթերթին մի քանի թիւերուն մէջ՝ Արեւմուտք ի հայութիւնը ներկայացնելու ձգտումով Եւրոպայի:
Իսլանտայի Հայերը
Պատմութիւն
Առաջին իսլանտացի պատմաբանական Արի Տորկիլսոն Իմաստունը (1067-1148) իր Íslendingabók գիրքին մէջ՝ (թարգմանաբար. «Գիրք իսլանտացիներու մասին»), ուր համառօտ կերպով նկարագրուած է երկրի քաղաքական եւ եկեղեցական պատմութիւնը, կը յիշատակուին երեք հայ (ermskir) եպիսկոպոսներու՝ Պետրոս ի, Աբրահամ ի եւ Ստեփանոս ի, որոնք կղզի եկած ու սկսած են քարոզել։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայեր
Եղիա Տէմիրճիպաշեան
Կենսագրութիւն
Նոյն ատեն՝ կրթական մշակ եղած է (ուսուցիչ, կարճ ատեն դպրոցի տնօրէն) եւ հանրային գործիչ՝ հակառակ հոգեմտաւոր անկայուն առողջութեան եւ թոքախտի նշաններուն։
Միհրան Մելիքեան
Միհրան Մելիքեան (1922, Թուրքիա, Բալու), լուսանկարիչ, 1930-ին եկած է Հալէպ: Շրջանաւարտ Կիւլպէնկեան Ազգային Վարժարանէն: Ուսուցիչը տարած է զինք Տէրունեան լուսանկարչատունը. հայր Տէրունեան, արուեստի բծախնդիր այդ մարդը, գաղտնի բոլոր դռները բաց կը ձգէր իրեն դիմող պատանիներուն առջեւ։ 1939-ի պատերազմի պատերազմի օրերուն, վարպետը զինք կը փոխադրէ Պէյրութի լուսանկարչատունը, ուր կը ստանձնէ գործին հսկողութիւնը։ Աշխատած է նաեւ Փարամաունթ լուսանկարչական հաստատութեան մէջ։ Ապա կը հիմնէ իր սեփական սթիւտիոն։
Եղիա Տէմիրճիպաշեան
Կենսագրութիւն
1880-1890 տասնամեակը, փաստօրէն, Եղիայի գրական-հրապարակագրական արտադրութեան ամենաբեղուն շրջանն է։ Կը հրատարակէ «Երկրագունդ» եւ «Գրական եւ Իմաստասիրական Շարժում» թերթերը ։ Առաջինին կ՛աշխատակցին Գ․ Զօհրապ ի պէս ծանօթ անուններ, մինչ երկրորդը ինք գրեթէ առանձին կը լեցնէ՝ զանազան ծածկանուններով։ Հոս լոյս կը տեսնէ մէկ կարեւոր մասը իր քրոնիկային-գրական էջերուն, նաեւ քերթուածներուն, որոնց մէջ տասնեակ մը՝ զինք արժանի կը դարձնեն դասուելու Պէշիկթաշլեանի եւ Օհան Դուրեան ի քով։ Նոյն եւ հետեւող տարիներուն, կը հեղինակէ ֆրանսերէն-հայերէն խնամեալ բառարան մը։
Միհրան Մելիքեան
Արուեստագէտ լուսանկարիչ մը, որ իր թեքնիք գիտելիքներով եւ արուեստի խորունկ զգայնութեամբ, մնայուն հետաքրքրութիւն ստեղծած է ու պահած իր անունին շուրջ։ Շրջան մը զբաղած է նաեւ շարժուն կեանքի լուսանկարչութեամբ, լուսանկարելով այլազան պահերու ամենագեղեցիկ վայրկեաններ։ Հաւասար յաջողութեամբ բոլոր ճիւղերուն մէջ ինքզինք արժեցուցած արուեստի այս նուիրեալը, կը մնայ տիրական դէմքերէն մէկը լիբանանեան լուսանկարչութեան։
Եղիա Տէմիրճիպաշեան
Կենսագրութիւն
1890-էն ետք, ընտանեկան կորուստները լրիւ կը խախտեն Եղիայի միտքը ։ Անձնասպանութեան նոր փորձէ մը հազիւ կը փրկեն զինք։ 1895-էն ետք, ալ անտուն ու մինակ, բախտը կ՛ունենայ ընդունուելու օտար կնոջ մը կողմէ։ Եղիա ալ կը կապուի անձնուէր այս կնոջ, գգալի բարելաւման պահերով, որոնց շնորհիւ նոյնիսկ կը ճամբորդէ Եւրոպա։ Բայց, Պոլսոյ կարօտով, արագ կը վերադառնայ։ Վատթարացման շրջանի մը, կը մնայ հիւանդանոց։ Տիկնոջ քով դարձած՝ ի վերջոյ անձնասպան կ՛ըլլայ։
Թաղուած է Պոլիս։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:8 Մայիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:19 Յուլիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Յակոբ Չէլէպի Տիւզ
Յակոբ Ջէլէպի (3 Յունուար 1793 – 1847)
Տիւզեան ծնած է 1793-ին։ Բնականէն գեղեցիկ ձիրքերով զարդարուած մասնաւոր հակամիտութիւն ունէր նկարչութեան։
Մինչդեռ իր երեք եղբայրները ցաւալի վախճան մը կ՛ունենային իրենց ուղեկցող Պօստանճի պաշին, որ Ապտուալլահ կը կոչուէր, եւ որ թէեւ բարեկամ էր Տիւզեանց, բայց բռնդատեալ կատարած էր բարձրագոյն հրամանը, ծովակալ անուանուած էր։ Այդ մարդը մեծապէս զայրացած էր Տիւզեանց մահուան վրայ եւ այդ պատճառաւ թշնամի դարցած էր Հալէթի։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:1793 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1847 մահեր Ստորոգութիւն:3 Յունուարի ծնածներ
Նոր Այնթապ (հանդէս)
«Նոր Այնթապ», պատկերազարդ հանդէս։ Ամերիկաբնակ (1982 թուականէն՝ լիբանանաբնակ) այնթապցիներու Հայրենակցական Միութեան հրատարակութիւն։ Լոյս կը տեսնէ 1960 թուականէն (ընդհատումներով), մինչեւ 1971 թուական՝ «Հայ Անթապ»։
Կը լուսաբանէ հայ գաղթավայրերու կեանքը, Հայաստանի անցուդարձը, առանձնայատուկ տեղ կը յատկացնէ Այնթապ աւանին ու անոր առօրեային։ Արտատպումներ կը կատարէ հայաստանեան մամուլէն։ Ունի գրական-բանասիրական բաժին։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Ձուի Միջազգային Օր
Ձուի միջազգային օր, ոչ պաշտօնական տօն խոհարարութեան մէջ այն ուտեստներու սիրահարներու համար, որոնց հիմնական բաղադրիչը կը հանդիսանայ ձուն` օմլետներ, թխուածքաճաշեր, պանրիկ եւ այլն: Կը նշուի Հոկտեմբերի երկրորդ Հինգշաբթի օրը:
Պատմութիւն եւ տօնակատարութիւն
1996-ին Աւստրիոյ մայրաքաղաք Վիեննայի մէջ տեղի ունեցաւ «Միջազգային ձուային յանձնաժողովի» (International Egg Commission) հերթական համագումարը: Համագումարի պատուիրակները անհրաժեշտութիւն համարեցին ձուի եւ անոր խոհարարական արտադրանքներու համար ստեղծել սեփական տօն: Այդ ժամանակ ալ ընտրուեցաւ տօնակատարութեան օրը` 12 Հոկտեմբերը :
«Միջազգային ձուային յանձնաժողովը» կը հաւաստէր, որ տասնեակ պատճառներ կան «Ձուի օրուայ» տօնակատարութեան համար: Այդ ժամանակոէն ալ նոր տօնը դարձաւ «միջազգային»:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր Ստորոգութիւն:Ոչ պաշտօնական Տօներ
Հռոմ
Հռոմ (Roma), Իտալիոյ մայրաքաղաք, Լացիօ մարզի վարչական կեդրոն։ Կը գտնուի Թիպեր գետին ափին, ունի միջազգային օդակայաններ (Լէոնարտօ տա Վինչի տի Ֆիւմինչօ եւ Չամփինօ)։ Հռոմի սահմաններուն մէջ կը գտնուի Վատիկան քաղաք-պետութիւնը։
Պատմագրական եւ աւանդական տեղեկութիւններ
Հռոմը աշխարհի հնագոյն քաղաքներէն է, որն ստացած է «հավերժական քաղաք» անունը։ Այն իր անունունը ստացած է քաղաքի առասպելական հիմնադիրներէն մէկու՝ Հռոմուլոսի անունէն։
Ըստ աւանդութեան՝ Հռոմը հիմնադրուած է մ.թ.ա. 753-ին։ Հռոմուլոսի եւ անոր երկուորեակ եղբայր Հռեմոսի ծնողները եղած են լատիններու Ալպա Լոնկա քաղաքի թագաւոր Նումիտորի դուստր, Վեստա աստուածուհու քրմուհի Հռեա Սիլվիան եւ Մարս աստուածը։ Ալպա Լոնկայի գահը գրաւուած Ամուլիոսը գահի օրինական ժառանգորդ երկուորեակներուն հրամայած է նետել Թիպեր գետը։ Երկուորեակները փրկուած են, սնուած գայլի կաթով եւ կրթուած հովիւի մօտ։ Չափահաս դառնալով՝ պատժած են Ամուլիոսին, ապա որոշած են քաղաք հիմնել իրենց փրկուած տեղին վրայ։ Քաղաքի անուն տալու վեճին ժամանակ Հռեմոսը սպաննուած է եւ քաղաքը Հռոմուլոսի (լատիներէն՝ Romulus) անունով կոչուած է Հռոմ (լատիներէն՝ Roma)։ Հռոմը եղած է հռոմեական անտիկ պետութեան մայրաքաղաքը, 6-8-րդ դարերուն գտնուած է Բիւզանդիոյ տիրապետութեան տակ։ 756 - 1870-ը կարճ ընդմիջումներով եղած է Պապական մարզի մայրաքաղաքը։ Ռիսորճիմէնթոյի (իտալերէն բառացի՝ «վերածնունդ») շնորհիւ 1870-ին վերամիաւորուեցաւ Իտալիոյ հետ, 1871-էն դարձաւ միաւորուած Իտալական թագաւորութիւն, իսկ 1946-էն՝ Իտալական հանրապետութեան մայրաքաղաք։
Հայերը Հռոմին մէջ
VII դարուն Հռոմին մէջ եղած է հայկական վանք, որուն ապպա Թաղասիոսը մասնակցած է 649 թուականի Լատերանի տիեզերաժողովին, 11-րդ դարուն՝ հայկական եկեղեցի։ Հռոմին մէջ եղած է հայկական թաղամաս։
XIII-XVI դդ. Հռոմի հայ համայնքը, ինչպէս նաեւ իտալահայ միւս համայնքները, ստուարացուեցան։ Հռոմ եկած են հայ մտաւորականներ, եկեղեցական գործիչներ, վաճառականներ։ Այստեղ ընդօրինակուած են բազմաթիւ արժեքաւոր ձեռագիրեր, առաջին հայերէն գիրքը («Տոմար Գրիգորեան») Հռոմին մէջ տպագրուած է 1584 թուականին։ 1883 թուականին հիմնադրուած է Լեւոնեան վարժարանը՝ կաթոլիկ հայ հոգեւորականներու պատրաստման բարձրագոյն դպրոցը։
Հռոմի պետական համալսարանի դասախօսներ (փրոֆէսորներ՝ Գ. Ֆրանքովիչ, Փ. Քունէօ, ճարտարապետ՝ Հ. Վահրամեան) զբաղուած են հայ միջնադարեան ճարտարապետութեան ուսումնասիրութեամբ։ 1960-ական թուականներուն գրեթէ ամեն տարի կատարած են բազմաթիւ գիտարշաւներ Խորհրդային Հայաստան եւ Արեւմտեան Հայաստանի տարածքներ։ 1968 թուականին Հռոմին մէջ կայացած է հայ ճարտարապետութեան առաջին ցուցահանդէսը, հրատարակուած հայ ճարտարապետութեանը նուիրուած չորս մենագրութիւն։ Ներկայիս Հռոմի մէջ կը բնակի շուրջ 500 հայ։
Ծանoթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Իտալիոյ քաղաքներ
Զիհնի Միհրան էֆենտի
Զիհնի Միհրան էֆենտի, հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Զիհնի Միհրան էֆենտին ծնած է Կ. Պոլ­իս։ Դեղագործական կրթութիւն ստացած է եւ աշխատած՝ որպէս դեղագործ։ 1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ Կարնոյ մէջ, որպէս դեղագործ ծառայած է տեղակալի աստիճանով։
Մահացած է 1915 թուականի Փետրուար 27 (Մարտ 12)-ին, ժանտախտէ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:1915 մահեր Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս ծնածներ
Վոյնիչի ձեռագիր
Վոյնիչի ձեռագիրը (անգլ.՝ Voynich Manuscript), անծանօթ հեղինակի, անծանօթ լեզուով, մօտ 600 տարի առաջ գրուած խորհրդաւոր գիրք մըն է։
Ըստ ռատիօածխածնային վերլուծումներու, հաստատուած է որ ձեռագիրը ստեղծուած է 1404–էն 1438 թուականներուն միջեւ։ Ձեռագրին մէջ քաղաքի միայն մէկ պատկեր կայ, ուր պատկերուած է ծիծեռնակի պոչ յիշեցնող ակռաներով ամրոցի պատ։ 15-րդ դարու սկիզբը նման կառոյցներ կը գտնուէին միայն Իտալիոյ մէջ :
Շատ մը մասնագէտներ Վոյնիչի ձեռագիրը փորձած են վերծանել ու թարգմանել բազմաթիւ անգամներ, բայց ապարդիւն ։ Միակ կարեւոր եզրակացութիւնը որուն հասած են մասնագէտները այն է, որ գիրքը գրուած է արհեստական լեզուով եւ հստակ տրամաբանական կառուցուածք մը ունի :
Անուան ծագում
Գիրքին անունն է Միխայիլ Ուիլֆրետ Վոյնիչ՝ յայտնի գրող Էթել Լիլիան Վոյնիչի ամուսնոյ անուամբ, ով այս գիրքը ձեռք բերեր է 1912 թուականին։ Ներկայիս գիրքը կը գտնուի Եէյլ (Yale) համալսարանի Պէյմէքի հազուագիւտ գիրքերու եւ ձեռագիրներու գրադարանին մէջ։
Նկարագրութիւն
Գիրքը ունի 240 բարակ մագաղաթեայ թերթիկներ։ Գիրքին կողքին վրայ ոչ մէկ գրուածք կամ նկար կայ։ Թերթերու չափը 15×23 սմ է, գիրքի հաստութիւնը մօտ 3 սմ է։ Էջերու համարակալումը (որ հաւանաբար կը կատարուի գիրքը գրելէ շատ յետոյ) ցոյց կու տայ, որ մօտ երեսուն էջեր չկան։ Գիրքը գրուած է ձախէն աջ։ Համարակալած էջերու քանակը 272 է։ Գիրքը գրուած է փետուրով եւ այդ մէկով ալ գծուած են նկարները։
Ձեւաւորումը եւ բաժինները
Բացառութեամբ գիրքին վերջին բաժնին, բոլոր էջերը նկարազարդուած են։ Դատելով նկարներէն, գիրքը ունի մի քանի բաժիններ որոնք իրարմէ կը տարբերին ոճով եւ բովանդակութեամբ։
Թարգմանութեան փորձեր
Երկար տարիներ գաղտնագրութիւն ուսումնասիրողները փորձած են թարգմանել Վոյնիչի անծանօթ լեզուն, սակայն ապարդիւն։ Գիրքի թարգմանութեամբ զբաղուած է նաեւ յայտնի գաղտնագրողը՝ Նիւպոլտը, որ նշանաւոր էր Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ գաղտնագիրներու վերծանումով։ Ան շուրջ եօթը տարի փորձած է վերծանել «Վոյնիչի ձեռագիրը»։ Անոր գիտութեան համեմատ, բանալին վերջին նախադասութեան մէջն է, որ (ըստ Նիւպոլտի թարգմանութեան), հետեւեալը կ'ըսէ: «Դուն ինծի տուիր բազմաթիւ դռներ»։ Այս նախադասութիւնը գրուած է միւս նշաններէն տարբեր նշաններով, ու Նիւպոլտի կարծիքով, անոր հիմքին մէջ կը գտնուին միւս նշաններուն բացայայտումներն ու իմաստները։ Ներկայիս գիրքը բոլորի համար օգտագործելի է, որովհետեւ ան ամբողջութեամբ տեղադրուած է համացանցի մէջ, որ հնարաւորութիւն եւ կարելիութիւն կու տայ բոլորին այդ ձեռագիրը թարգմանել ։
Նահապետ Քուչակ
Նահապետ Քուչակ, Նահապետ վարպետ աշըղ Քուչակ, Չիչակ, վանեցի կամ Վանլի Քոչակ, ծնած է (ԺԵ. դարու վերջ ԺԶ. դարու սկիզբ-1592), հայ աշուղ-երգիչ:
Կենսագրութիւն
Նահապետ Քուչակին ծնունդը ենթադրաբար կը վերագրուի 1490-ական թուականներու սկիզբներուն, իսկ մահը, համաձայն հայրենի գիւղին Ս. Թէոդորոս եկեղեցւոյ պատին տակ պահպանուած շիրմաքարին արձանագրութեան՝ 1592-ին: Այս ժամկէտները լիովին կը համընկնին իր հասակին մասին անոր ձգած յիշատակարանին ու բովանդակութեան:
Ես Քուչակս եմ վանեցի, Ի գեղէն Խառակոնիսա, Լըցեր եմ հարիւր տարին, Էլ չի գար մտքիկս ի վերայ....
Անոր մասին եղած ժողովրդական զրոյցները եւ «Նահապետ վարպետ» կոչումը կը վկայեն, որ եղած է սիրուած երգիչ մը եւ աշուղ մը:
Նահապետ Քուչակին անունով գրաւոր եւ բանաւոր աւանդութեամբ պահպանուած են եւ առայժմ յայտնի են շուրջ մէկ տասնեակ կրօնական, բարոյախրատական եւ սիրային բովանդակութեամբ աշուղական երգեր՝ հայերէնով ու թրքերէնով, որոնցմէ եօթը՝ հայատառ թրքերէնով: 1880-ական թուականներէն թիւրիմացաբար  Նահապետ Քուչակին վերագրուած են նաեւ միջնադարեան հայրենները :
Հին գրչագիրերուն մէջ Քուչակին անունով պահպանուած է ինը բանաստեղծութիւն: Ոչ մէկ ընդհանրութիւն ունին միջնադարեան հայրեններուն հետ, որոնք, 1882-էն սկսեալ, որոշ հրատարակիչներու ու գրականագէտներու կողմէ, առանց որեւէ լուրջ հիմնաւորման, կը վերագրուին Քուչակին: Բացի ատկէ` դեռ չէ յայտնաբերուած հայրեն պարունակող որեւէ հին ձերագիր, որուն հայրենները որեւէ շարքի հեղինակ կը վկայէ Նահապետ Քուչակը:
Քուչակի աշուղական երգերը իրենց վրայ կը կրեն աշուղական երգի բոլոր յատկանիշները, թէ՛ ծաւալով ու տաղաչափութեամբ, որոնք թէ´ արտայայտման ձեւերով եւ թէ բովանդակութեամբ ու լեզուամտածողութեամբ տարբեր են հայրեններէն :
Հեղինակը իր սիրտը կը համարէ սիրոյ օրրան կամ ակունք, որմէ կը բխի սէրը եւ կը տարածուի աշխարհով մէկ.
«Երբ սէրն ի աշխարհ եկաւ, եկաւ իմ սիրտըս բնակեցաւ, Ապա իմ սրտէս ի դուրս՝ երկըրէ երկիր թափեցաւ... »
Քուչակին մասին միջնադարուն ստեղծուած են տարբեր աւանդութիւններ: Ըստ անոնցմէ մէկուն` Քուչակ իր երգերուն մոգական զօրութեամբ բուժած է թուրք սուլթանին` անբուժելի հիւանդութեամբ տառապող տիկնոջը, որուն համար սուլթանը, Քուչակին ցանկութեամբ, Կոստանդնուպոլիսէն մինչեւ Խառակոնիս կառուցած է եօթ կամուրջ, եօթ եկեղեցի եւ եօթ մզկիթ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Միջնադարեան հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ երգիչներ
Էս-400 հրթիռային համակարգ
Էս-400 Թրիումփ (С-400 Триумф, սկզբնապէս՝ Էս-300ПМ3, դասիչը՝ 40Р6, ԱՄՆ-ու ՊՆ եւ ՆԱԹՕ-ի դասակարգումով՝ SA-21 Growler, թարգմանաբար՝ «Փնթփնթան» )՝ մեծ եւ միջին հեռահարութեան ռուսական զենիթային հրթիռահամակարգ (ԶՀՀ)
Նշանակութիւն
Նախատեսուած է ժամանակէն եւ հեռանկարային օդա-տիեզերական յարձակման բոլոր տեսակի միջոցներու ոչնչացման համար: Ռուսիոյ կառավարոթեան 2007 թուականի Ապրիլ 28-ի որոշումով «Թրիումփ» զէնիթային հրթիռահամակարգը զինաւորման առնուած է: : «Թրիումփը» արտահանման տարբերակի անունն է: Ըստ արեւմտեան տեսաբաններու, Էս-400-ը, ОТРК-ի «Իսքանտերի» եւ Պասթիոն դասի ափամերձ հականաւային համակարգերու նման համակարգերու հետ միասին առանցքային դեր կը խաղայ Արեւմուտքին մէջ Anti-Access/Area Denial, A2/AD (Հասանելիութեան արգելքի գոտի) անունով յայտնի Ռուսիոյ ՌՈ նոր հայեցակարգին մէջ:, որուն էութիւնն այն է, որ ՆԱԹՕ-ի զօրքերը չեն կրնայ գտնուիլ եւ տեղաշարժուել A2/AD հասանելիութեան արգելքի գոտիի գործողութեան շառաւիղէն ներս առանց անվերականգնելի կորստի ենթարկուելու վտանգի: Էս-400 անուան մասին հայաստանեան մամուլը կը գրէ հետեւեալը՝ "Սա համակարգին «օրիորդական» անունն է Էս-300ՓՄ3, իսկ «Էս-400» անունը համակարգին տրուած է զուտ գովազդային նպատակներով։ Ընդհանրապէս, այդ վարուելաձեւը յատուկ է ետխորհրդային ռուսական ռազմաարդիւնաբերութեանը, երբ գոյութիւն ունեցող զինատեսակի հերթական նորաւորումը գովազդային նպատակներով նոր անուն կը ստանայ` տպաւորութիւն ստեղծելով, թէ խօսքը լրիւ նոր զինատեսակի մասին է, այլ ոչ թէ՝ նորաւորման։ Այսպէս օրինակ` ՄիԿ-29Մ2 օդանւն ստացաւ ՄիԿ-35 անունը, Սու-27ՓՈՒ-ն կոչուեցաւ Սու-30, Սու-27Ք-ն` Սու-33, Սու-27Մ-ը` Սու-35, Մի-24ՎՄ ուղղաթիռն ալ սկսեցին անուանել Մի-35ՎՄ, թէեւ իրականին վերջինս Մի-24ՎՄ-ի արտահանուող տարբերակն է եւ այլն։ Այսպիսով, Էս-400-ը ոչ թէ, ինչպէս ռուսական քարոզչութիւնը կը սիրէ կրկնել, «սկզբունքօրէն նոր, աշխարհին մէջ նմանը չունեցող» համակարգ է, այլ Էս-300ՓէէՄ համակարգի 3-րդ նորաւորումը։"
Տեղակայում
Կանոնաւոր Էս-400 գումարտակը կը պարունակէ 32 հրթիռներով առնուազն ութ գործարկիչներ եւ շարժական հրահանգային կէտ: 2007-ի Մայիս 21-ի դրութեամբ Ռուսիոյ Օդոյժը յայտնած է, որ Էս-400-ը պիտի տեղակայուի ծառայութեան Մոսքուայի շուրջը: 2007-ի Օգոստոս 6-ին առաջին Էս-400-ը անցաւ ծառայութեան: 2009-ի Մարտ 17-ին Ռուսիոյ պաշտպանութեան նախարարը, որ ծառայութեան դրուած է երկրորդ աւելի առաջադէմ Էս-400 «Թրիումփը»: 2009-ի Օգոստոս 26-ին Էս-400 համակարգներ տեղակայուեցան Հեռաւոր արեւելքին, Հիւսիսային Քորէայի հարեւանութեամբ: Պալթեան նաւատորմը ստացած է Էս-400 ՍԱՄ համակարգը 2012-ի Փետրուարին: 2013-ի Սեպտեմբերի դրութեամբ Ռուսիոյ զինուած ոյժերուն ունեցած հինգ Էս համակարգերը տեղակայուած էին՝ երկուքը Մոսքուային մօտ, մեկը՝ Խաղաղովկիանոսեան նաւատորմին, մեկը՝ պալթեան նաւատորմին եւ մեկը՝ Հարաւային ռազմական շրջանին: 2014-էն բանակին մատակարարուած է տարեկան երկուքէն երեք միաւոր Էս-400:
Սուրիա
2015-ի Նոյեմբերին տեղեկութիւն մը տարածուած է, որ արդիականացուած էՍ-400-ը Սուրիա փոխադրուած է ռուսական զօրամիաւորումներու հետ միասին Սուրիոյ կառավարութեան հետ համատեղ գործողութիւններու համար: Սակայն, Ռուսիոյ կողմը հերքած է սա տեղեկատուութիւնը: 2015-ի Նոյեմբեր 25-ին Ռուսիոյ կառավարութիւնն ըսած է, որ Սուրիոյ տարածքին պիտի տեղակայէ էՍ-400-ը Թուրքիոյ կողմէն ՍՈՒ-24 օդանաւը խոցելէն ետք: 2017-ի Ապրիլի եւ Յունիսի միջեւ երկրորդ էՍ-400-ը տեղակայուեցաւ Համայի վարչական շրջանի Մասեաֆէն 13 քմ դէպի հիւսիս:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հրթիռային զէնք
Խորհրդային Միութեան դրօշակ
Խորհրդային Միութեան դրօշակ, պետական դրօշն էր Խորհրդային Միութեան, 1923 թուականէն սկսեալ մինչեւ այդ պետութեան տապալումը՝ 1991 թուական։ Դրօշակին պատկերն ու նպատակը ծագած են Ռուսիոյ յեղափոխութենէն: Դրօշը նաեւ միջազգային նշան մըն է համայնավար շարժումին, եւ ունի երկու ծածկանուններ՝ Կարմիր Դրօշ ը եւ Մուրճն ու Մանգաղը:
Առաջին դրօշակը որ կը պարունակէր կարմիր աստղը եւ մուրճն ու մանգաղը որդեգրուած է 12 Նոյեմբեր, 1923 թուականին: Դրօշակին վերջնական փոփոխութիւնը կատարուեցաւ 1980 թուականին, անոր կարմիր գոյն ը վերածելով աւելի բաց կարմիր գոյնի մը: Դրօշակը մնաց Խորհրդային Միութեան պետական դրօշը մինչեւ անոր փլուզումը:
Ներկայիս կարմիր դրօշակը իր յետսամասի դեղին աստղով եւ մուրճն ու մանգաղով դեռ կը ներկայացնեն քանի մը համայնավար շարժումներու պետական նշանը:
Դրօշակին ձեւաւորումը
Աստղը եւ մուրճն ու մանգաղը կը գտնուին դրօշակին բարձրագոյն ձախ բաժինը: Յեղափոխութեան կարմիր գոյնը ծագած է Փարիզ ի հաղորդակցութեան վիճակէն, 1871 թուականէն: Աստղը եւ մուրճն ու մանգաղը արդէն ինքնուրոյն կը ներկայացնեն համայնավարութիւնը եւ ընկերավարութիւնը:
Մուրճը կը ներկայացնէ արուստի գործաւորները եւ մանգաղը կը ներկայացնէ գիւղացիները, որ միասին կը կազմեն ընչազուրկ դասակարգը:
Դրօշակին ձեւաւորումը վաւերացուեցաւ 1955 թուականին :
Պատմութիւնը
Ռուսիոյ յեղափոխութեան ժամանակ Վլատիմիր Լենին եւ իր անդամակիցները ներառեցին դրօշակին ձեւաւորումին մէջ նաեւ պարունակել թուր մը, սակայն այս գաղափարը չգործադրուեցաւ երբ Լենին ըսաւ: «Թուրը մեր նշանը չէ:» :
Առաջին պաշտօնական դրօշակը որդեգրուեցաւ Դեկտեմբեր 1922 թուականին՝ միութեան առաջին համաժողովին ընթացքին: Երկրորդ դրօշը որ կը պարունակէր կարմիր զինանշանը, օրինաւոր պետական նշան մը եղաւ միայն 4 ամիս ու փոխարինուեցաւ կանոնաւոր մուրճն ու մանգաղ նշանով 12 Նոյեմբեր 1923 թուականին:
Յաջորդ փոփոխութիւնը փոխեց մուրճին ու մանգաղին չափերը, իսկ վերջին փոփոխութիւնը կատարուեցաւ 15 Օգոստոս 1980 թուականին որ փոխեց յատակի կարմիր գոյնը աւելի բաց կարմիր գոյնի մը ու դրօշը այսպէս մնաց մինչեւ 25 Դեկտեմբեր 1991:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ազգային դրօշներ դրօշ Ստորոգութիւն:1923 դրօշներ
Արփի (ամսագիր, Թեհրան)
«Արփի», հայակական գրական, գիտական եւ հասարակական ամսագիր։ Լոյս տեսած է 1949-1956 թուականներուն, Թեհրան (Իրան)։ Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Հ. Թադէւոսեան։ Տպագրած է գրական-գեղարուեստական, արուեստաբանական նիւթեր եւ տեղեկութիւններ, թարգմանութիւններ եւրոպական եւ ռուս գրականութենէն (Պուշկին, Լեմոնտով, Տուրգենեւ եւ այլն), լայն տեղ յատկացուցած է Խորհրդային Հայաստանի գրականութեան։ «Արփի»-ն արձագանգած է հայկական առաւելապէս Իրանի հայերու կեանքի իրադարձութիւններուն, ինչպէս նաեւ կարեւոր համարուող միջազգային քաղաքական նորութիւններուն։
Աշխատակցած են Դեւը, Լ. Բզնունին, Հ. Թամրազեանը եւ ուրիշներ։ 1950 թուականէն ամսագրին կից հրատարակուած է «Արփի» մանկական յաւելուածը, ուր տպագրուած են բանաստեղծութիւններ, հեքիաթներ, պատմուածքներ, մանկական խաղեր։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Իրանի պարբերականներ
1917-ի Փետրուարի Յեղափոխութիւն
Փետրուարեան յեղափոխութեամբ Ռուսիոյ մէջ խառն դարաշրջանը ծայր կ'առնէ, երբ ոչ միայն Ռոմանով գերդաստանը գահընկէց կ'ըլլայ, այլեւ Ռուսիան կը դադրի կայսրութիւն ըլլալէ եւ կը տատանի դրամատիրական վարչակարգը՝ ցնցելով եւ ի վերջոյ կը փոխուի երկրին վերնախաւը։
Յեղափոխութեան Ժամանակագրութիւնը
Խորհրդարանը կեանքի կը կոչէ «Փեթերսփուրկի մէջ կարգ ու կանոնը վերահաստատող եւ տէրութեան ատեաններու եւ հպատակներու միջեւ յարաբերութիւնը կատարող» Առժամեայ Յանձնախումբ մը։
Գլխաւոր սպայակոյտի պետ զօրավար Ալեքսէեւ հեռագիրներ կ'ուղարկէ բոլոր ռազմաճակատներու հրամանատարներուն՝ հարցնելով իրենց կարծիքը, թէ Ցարը պէ՞տք է հրաժարի արդեօք՝ իր որդիին ձգելով գահը։ Հինգ այս հրամանատարներուն ալ պատասխանը կ'ըլլայ՝ ցարը պէտք է հրաժարի։
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:Պատմութիւն Ստորոգութիւն:1917
Մաթալա
Մաթալա․ (յուն․՝ Μάταλα) գիւղ, կը գտնուի Կրետէի Իրաքլիօ քաղաքին 75 քմ․ հարաւ-արեւմուտքը։ Մաթալա հանրածանօթ կը դառնայ երբ 1960-ական եւ 1970-ական թուականներուն անոր քարանձաւներուն մէջ հիփիները կ՛ ապրին ու  կը հիմնեն հիփիներու համայնքը։  Բնակիչներու եկամուտը նախապէս ձկնորսնութիւնն էր, իսկ այժմ  զբօսաշրջիկութիւնը անոնց գլխաւոր եկամուտն է։
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Մաթալայի արուեստական քարանձաւները ստեղծուած են Նոր Քարէ Դարու շրջանին։ Կը կարծուի թէ իբրեւ գերեզման կը ծառայէին։  Մաթալան Մինոասեան Քաղաքակրթութեան շրջանին Ֆեսթոսի նաւահանգիստն էր։  Հոն է ուր նաւաբեկութեան կ՛ ենթարկուին Մենելաոսին նաւերը (Ոդիսական՝ γ 293)։ Հաւանական է թէ Ոդիսականին մէջ նշուած Նիսոս Νύσος հրուանդակն է (Քոմոս եւ Մաթալային մէջտեղը)։ Կը կարծուի թէ բաւական թիւով քարայրներ իբրեւ բնակարան գործածուած են, որովհետեւ ունին սենեակներ, աստիճաններ, պատուհաններ եւ դարաւանդներ։ Կորնթոս կը գրաւէ Մաթալան Ք․Ա․ 220-ին։
Հռոմէական տիրապետութեան շրջանին Մաթալա կը դառնայ Ղորթինային (յուն․՝ Γόρτυνα) Gortys նւահանգիստը։
Վենետիկեան արձանագրութիւններուն մէջ կը կոչուի Աստուածածնի Եկեղեցին (La Madonna di Matala)։ Քարանձաւները հազարաւոր տարիներ պարապ կը մնան։ 1960-ական եւ 1970-ական թուականներուն հիփիներ կու գան եւ անոնց մէջ կ՛ ապրին ու կը հիմնեն հիփիներու համայնքը։ Սակայն, յունական ուղղափառ եկեղեցւոյ ճնշումներուն տակ, Յունաստանի զինուորական կառավարութիւնը հիփիները Մաթալայէն կը վռնտէ։
Մաթալայի քարայրները վերջնականապէս կը փակուին 1977-ին։ Այժմ Մաթալա ամէն տարի հազարաւոր զբօսաշրջիկներ կ՛ այցելեն։  Իսկ 2011-էն, ամէն ամառ՝ Յունիս ամսուն, երեք օրուան համար տեղի կ՛ ունենայ «Մաթալա Ծովափի Փառատօն»ը Matala Beach Festival։
Եոհան Ֆրիտրիք Շիլլըր
Եոհան Քրիսթոֆ Ֆրիտրիք ֆոն Շիլլըր, գերմանացի բանաստեղծ, փիլիսոփայ եւ պատմաբան, որ իր կեանքին վերջին տասնեօթը տարիներուն (1788-1805) եղած է անուանի քնարերգի Եոհան Վոլֆկանկ Կէօթէի մտերիմ ընկերը։ Վերջինիս հետ Շիլլըր համագործակցած է որոշ ստեղծագործութիւններ գրելու համար։ Շիլլըր գրականութեան մէջ կը ներկայացնէ սիրային ուղղութիւնը։
Կենսագրութիւն
Եոհան Քրիսթոֆ Ֆրիտրիք Շիլլըր ծնած է Վիւրտեմպըրկեան դքսութեան Մարպախ քաղաքին մէջ, թափառաշրջիկ զինուորական ծառայողի ընտանիքի մը մէջ։ Հայրը զինուորական բժիշկ էր։ Դեռ մանուկ հասակէն Շիլլըր շատ մեծ հետաքրքրութեամբ կը լսէր հին ասքերն ու առասպելները, ինչպէս նաեւ հատուածներ Աստուածաշունչէն, որոնք սիրով անոր համար կը կարդար մայրը։
1772-ին տասներեքամեայ Շիլլըր ուսանելու կ'ուղարկեն այսպէս կոչուած Վիւրտեմպըրկեան դուքս Քարլ Եւկենիաոյի ակադեմիան։ Շիլլըր հետագային միշտ նողկանքի ու սարսափի զգացումով յիշած է դպրոցին մէջ անցուցած մռայլ տարիները։ «Անսիրտ, անհոգի դաստիարակութիւնը կաշկանդած էր ձեւաւորուող զգացումներուս գեղեցիկ յուզմունքը», - գրած է ան։ Ակադեմիային մէջ բոլորովին կտրուած արտաքին աշխարհէն Շիլլըր աշակերտած է ութ տարի։
Շիլլըր կը յաջողի գաղտնի ուսումնասիրել Լէյպնիցի, Վոլֆի, Հելուեցի, Հոլպախի, Լոքքի եւ այլ փիլիսոփաներու աշխատանքները չնայած դպրոցին մէջ տիրող դաժան, պարզապէս հարցաքննական կարգերուն, լրտեսութեան։ Այստեղ ան առաջին անգամ կը ծանօթանայ նաեւ Լեսինկի, Կէօթէի, «գրոհ եւ փոթորիկ» գրական շարժման հեղինակներու ստեղծագործութիւններուն։ Իր անդրանիկ դրամատիկական երկի՝ «Աւազակներ»ու ծրագիրը Շիլլըրի մէջ յղացած է դուքսի դպրոցին մէջ եղած ժամանակ, Լեսինկի «էմիլիա Կալոտիի» եւ Կիոթէի «Կիոց ֆոն Պերլիհինկեն» թատերգութիւններու ցնցող տպաւորութեան տակ։ Այստեղ ալ վերջին երեք տարիներուն ընթացքին գաղտնաբար ու ընդհատումներով սկսած է գեղարուեստօրէն իրագործել այդ ծրագիրը։ Երբ կ'աւարտէ ակադեմիան, թատերգութեան մեծ մասը արդէն գրուած, պատրաստ եղած է։
Դուքսը անոր կը նշանակէ գունդի բժիշկ դպրոցը աւարտելէ ետք, 1780-ին։ Շատ դառնութիւններ կրած է Շիլլըր Քարլսշուլեյում եղած տարիներուն։ «Ակադեմիայէն դուրս գալու օրը…ինծի համար ուրախ տօնախմբութիւն կ'ըլլայ», - գրած է Շիլլըր իր դպրոցական դասընկերներէն մէկուն։ Զրկանքներու ու հալածանքներու ենթարկուած է ան նաեւ այն ժամանակ, երբ թուած է, թէ վերջապէս ազատագրուած է այդ հեղձուցիչ բանտէն։ Գերմանիայէն փախչելէ ետք Շիլլըրի համար կը սկսի աստանդական կեանք մը։ Ան կ'ըլլայ Մանհէյմի, Շտուտկարտի, Լեյպցիկի, Տրեզտենի մէջ, կը ծանօթանայ ժամանակի գրական աշխարհի ներկայացուցիչներուն հետ։
Ֆրիտրիք Շիլլըր 1772-ին աւարտած է Լիւտուիկսպուրկի լատինական դպրոցը, 1780-ին՝ ռազմական ակադեմիան, ուր սորված է նախ իրաւաբանութիւն, ապա՝ բժշկութիւն։ Որպէս բժիշկ աշխատած է Շտուտկարտի գունդին մէջ։ Ուսանողական տարիներուն հրապուրուած է 18րդ դարու վերջին Գերմանիոյ յայտնի «Գրոհ եւ փոթորիկ» գրական շարժման, ֆրանսական եւ անգլիական լուսաւորիչ-փիլիսոփաներու գաղափարներով։ Անոր հասարակական-քաղաքական հայեացքներու ձեւաւորման վրայ մեծապէս ազդած են գերմանական հակաաւատատիրական հրապարակախօսութիւնը եւ ամերիկեան ազատագրական շարժումները։ Շիլըերը յայտնի դարձած է «Աւազակներ» (1781) թատերգութեամբ, ուր պատկերած է ժամանակի իրականութեան ողբերգականութիւնը, թշնամութիւնն ու ատելութիւնը մարդկային փոխյարաբերութիւններու մէջ։ Գլխաւոր հերոսը՝ Քարլ Մոորը, բացայայտելով եղբօր հրէշային յանցագործութիւնը, կ'ընկալէ անիկա որպէս համընդհանուր անբարոյականութիւն եւ վրէժ լուծում շրջապատի մարդոցմէ։
1782-ին Մանհայմային մէջ «Աւազակներու» բեմադրութիւնը դիտելու համար Շիլլըր առանց թոյլտուութեան բացակայած է գունդէն, որուն համար անոր կալանաւորած են եւ պարտադրած են ստեղծագործել միայն բժշկական թեմայով։ Ան ստիպուած հեռացած է Շտուտկարտէն. 1782-էն ապրած է Գերմանիոյ տարբեր քաղաքներու մէջ։ 1783-ին հրատարակած է «Ֆիեսկոյի դաւադրութիւնը Ճենովայի մէջ», 1784 -ին՝ «Սէր եւ խարդաւանք» թատերգութիւնները։ Շիլլըրն իր թատերգական ու քնարական առաջին ստեղծագործութիւններով նոր թափ, նպատակասլացութիւն եւ հասարակական հնչողութիւն հաղորդած է «Գրոհ եւ փոթորիկ» շարժմանը։ Առանձնապէս մեծ նշանակութիւն ունեցած է «Սէր եւ խարդաւանք» կտորը, որ գերմանական գրականութեան մէջ քաղաքական ուղղուածութեան առաջին թատերգութիւնն է, ուր գրողը արտացոլած է ժամանակի սոցիալական հակասութիւնները իշխող վերնախաւի՝ ազնուականութեան եւ իրաւազուրկ ժողովուրդի միջեւ։ 1783–87 թուականներուն Շիլլըր գրած է «Տոն Քառլոս» թատերգութիւնը, ուր պատկերած է պայքարը բացարձակ միահեծան գաղափարախօսութեան եւ ազատատենչ բանականութեան միջեւ։
Թատերգութեան մէջ մարկիզ Պոզայի կերպարով հեղինակը ընդգծած է վեհանձն գաղափարապաշտի ողբերգական վիճակը հակասական իրականութեան մէջ։ Հերոսը կ'երազէր «լաւագոյն պետութեան» մասին, ուր մարդասէր եւ բարի թագաւորներու կամքով կը յաղթէր արդարութիւնը։ 1787–93 թուականներուն Շիլլըր իրեն յուզող հասարակական-քաղաքական հարցերու պատասխանները փնտռելու համար ուսումնասիրած է անցեալը։
1788-ին խմբագրած է «Նշանաւոր ապստամբութիւններու եւ դաւադրութիւններու պատմութիւն» խորագիրով մատենաշարը։ Գրած է «Սպանիոյ գերիշխանութենէն Հոլլանտայի դուրս գալու պատմութիւնը» (հատոր 1, 1788), «Երեսնամեայ պատերազմի պատմութիւնը» (1793) գործերը։ Ան ողջունած է Ֆրանսական մեծ յեղափոխութիւնը, եւ 1792-ին Քոնուենտը (օրէնսդիր եւ գործադիր մարմին՝ 1792–95 թուականներուն) անոր՝ «իբրեւ մարդկութեան եւ ազատութեան բարեկամի», արժանացուցած է Ֆրանսայի Հանրապետութեան պատուաւոր քաղաքացիի կոչման։ Ընդունելով յեղափոխութեան նշանակութիւնը՝ մերժած է հասարակութեան վերակառուցման յեղափոխական՝ արմատական միջոցները, եւ առաջադրած է գեղագիտական դաստիարակութեան ընդարձակ ծրագիր։ Շիլլըր Իմանուիլ Կանտի փիլիսոփայութեան ազդեցութեամբ գրած է «Ողբերգականը արուեստի մէջ» (1792), «Նամակներ մարդու գեղագիտական դաստիարակութեան մասին» (1795), «Պարզամիտ եւ բարեմիտ պոեզիայի մասին» (1795–96) եւ այլ գործեր։
1799-ին Շիլլըր հաստատուած է Վայմարի մէջ, ուր մտերմացած է Վոլֆկանգ Կիոթէի հետ։ Անոնք միասին գրած են 400-էն աւելի էպիկրամներ տգիտութեան, քաղքենիութեան եւ կեղծ բարեպաշտութեան դէմ։ Վայմարեան շրջանին Շիլլըր գրած է նաեւ պալլատներ («Ձեռնոց», «Իպիկոսի կռունկները»), բանաստեղծութիւններ («Իտէալներ», «Զանգի երգը», «Երգի իշխանութիւնը», «Իտէալն ու կեանքը», «Յունաստանի աստուածները»), «Վալլենշտայն» (հրատարակուած է 1800-ին) եռերգութիւնը, «Մարիա Ստիւարտ» (1801), «Օռլէանի կոյսը» (1801), «Վիլհելմ Տել» (1804) թատերգութիւնները։
Շիլլըր թատերգութիւններուն մէջ ներկայացուցած է մարդու ողբերգական ճակատագիրը պատմութեան բեկումնային շրջաններուն ընթացքին։ Շիլլըր ստեղծած է քաղաքական թատերգութիւնը եւ նոր թատրոնը՝ ազատ գաղափարախօսութեամբ։ Անոր դրամատուրգիան մեծ ազդեցութիւն ունեցած է եւրոպական գրականութեան (Հենրի Իպսեն, Կերհարդ Հաուպտման, Պերնարտ Շոու, Պերտոլդ Պրեխտ, Ժան-Փոլ Սարտր) զարգացման վրայ։ Շիլլըր ծանօթ էր հայ ժողովուրդին պատմութեան. անոր «Ոգետես» վէպի գլխաւոր հերոսի անունը Հայ է։ Շիլլըրի գործերէն առաջինը հայերէնի թարգմանած է Խաչատուր Աբովեանը, ապա՝ նաեւ Քերովբէ Պատկանեանը, Ղեւոնդ Ալիշանը, Մանուկ Աբեղեանը, Ալեքսանդր Ծատուրեանը, Րաֆֆին, Վաղարշ Վաղարշեանը եւ ուրիշներ։ Հայկական թատրոնին մէջ բեմադրուած են Շիլլըրի «Աւազակներ», «Սէր եւ Խարդաւանք», «Վիլհելմ Տել», «Տոն Քառլոս», «Մարիա Ստիւարտ» եւ այլ գործեր։
Ստեղծագործական Կեանքը
Շիլլերը ստիպուած թողած է ծննդավայրը, ապրած է Գերմանիոյ տարբեր վայրերու մէջ (1782-1799), բայց եւ շարունակած է ստեղծագործել, գրած է «Ֆիեսկոյի դաւադրութիւնը Ճենովայի մէջ» (1783), «Սէր եւ խարդաւանք» (1784, բնագիրին մէջ՝ «Խարդաւանք եւ սէր», սկիզբը վերնագրուած՝ «Լուիզա Միլլըր») թատերգութիւնները։ Այս երեք կտորներու յառաջատար գաղափարը «Աւազակներ»-ու երկրորդ հրատարակութեան համար բնաբան ընտրուած «Ընդդէմ բռնակալներու» կոչն է։
Շիլլըր իր դրամատիկական եւ քնարական առաջին ստեղծագործութիւններով «Գրոհի եւ փոթորկի» շարժման տուած է հասարակականօրէն առաւել գործուն բնոյթ։ 1783-1787 թուականներուն աշխատած է ստեղծագործական նոր փուլ նշանաւորող «Տոն Քառլոս» թատերգութեան վրայ, որուն հերոս մարկիզ Պոզան կ'երազէ «լաւագոյն պետութեան» մասին, ուր մարդասէր ու բարի թագաւորներու կամքով կը յաղթէ արդարադատութիւնը։
Ստեղծագործական Կեանքը Փիլիսոփայութեան Մէջ
1787-1793 թուականներուն Շիլլըր ժամանակաւորապէս հեռացած է գեղարուեստական ստեղծագործութենէն եւ իրեն յուզող հասարակական-քաղաքական հարցերու պատասխանները փնտրած է անցեալի գիտական ուսումնասիրութեան մէջ։ 1788 թուականներուն խմբագրած է «Նշանաւոր ապստամբութիւններու ու դաւադրութիւններու պատմութիւն» խորագիրով մատենաշարը։ Գրած է «Սպանիոյ գերիշխանութենէն Հոլլանտայի դուրս գալու պատմութիւնը» (1788, հ․ 1), «Երեսնամեայ պատերազմի պատմութիւնը» (1793)։
Շիլլըր տարուած է Ի․ Կանտի փիլիսոփայութեամբ, որուն ազդեցութիւնը կը զգացուի անոր «Ողբերգականը արուեստին մէջ» (1792), «Նամակներ մարդու գեղագիտական դաստիարակութեան մասին» (1795), «Նայիւ ու բարեմիտ պոեզիայի մասին» (1795-1796) եւ այլ փիլիսոփայական գործերուն մէջ։
Շիլլըր Ֆրանսական Մեծ Յեղափոխութեան Ժամանակ
Շիլլըր ոգեւորութեամբ ընդունած է Ֆրանսական մեծ յեղափոխութեան լուրը։ 1792-ին Քոնուենտը անբր արժանացուցած է «Ֆրանսական հանրապետութեան պատուաւոր քաղաքացիի» կոչման «իբրեւ մարդկութեան եւ ազատութեան բարեկամի»։ Բայց Շիլլըր մերժած է հասարակութեան վերակառուցման արմատական միջոցները եւ առաջ քաշած է գեղագիտական դաստիարակութեան ընդարձակ ծրագիր, ըստ որուն՝ «ազատութեան ճանապարհը կ'անցնի միայն գեղեցկութեան միջոցով»։ 1799-էն հաստատուած է Վայմարի մէջ։ Այստեղ Շիլլըր եւ Կիոթէն ստեղծած են էպիկրամներու շարք (400-էն աւելի)՝ ուղղուած ընդդէմ տափակ ռացիոնալիզմի, ֆիլիստերությեան՝ գրականութեան մէջ ու թատրոնին մէջ, ընդդէմ գերմանական վաղ շրջանի սիրայիններու։ Շիլլըրի վայմարեան շրջանի գործերէն են «Վալլենշտայն» (հրտ․ 1800) եռերգութիւնը, «Մարիա Ստիւարտ» (1801), «Օռլէանի կոյսը» (1801), «Վիլհելմ Տելլ» (1804) թատերգութիւնները, որոնք դասուած են համաշխարհային թատրոնի լաւագոյն գործերու շարքը։ «Վիլհելմ Տելլ»-ը սկզբնաւորած է Շիլլըրի ստեղծագործական նոր փուլ մը։ Ամբողջ թատերգութեան միջոցով կ'անցնի այն միտքը, որ ժողովուրդը կը ներգործէ պատմութեան ընթացքի վրայ, իսկ հերոսը պէտք է կապուած ըլլայ ժողովուրդին հետ։
Ստեղծագործութիւններ
Շիլլըրի ստեղծագործութիւնը հարուստ է ու բազմաժանր։ Անոր քնարերգութենէն նշանաւոր են «Իտէալներ», «Զանգի երգը», «Երգի իշխանութիւնը», «Լծուած Պեկասը», «Իտէալն ու կեանքը» բանաստեղծութիւնները, «Զեռնոցը», «Իպիկոսի կռունկները» պալլատները։ Անոր պոեզիային բնորոշ են վսեմ պատկերաւորութիւնն ու լաւատեսութիւնը։
Հայ իրականութեան մէջ Շիլլըրի ստեղծագործութիւնը առաջինը քննարկած է Ս․ Տիգրանեանը եւ իր թարգմանած «Գոթողիա» ողբերգութեան յառաջաբանին մէջ («Յաղագս ողբերգութեան», 1834)։ Անոր ստեղծագործութեան անդրադարձած են Ս․ Ոսկանը, Մեսրոպ Թաղիադեանը, Ս․ Նազարեանը, Միքայէլ Նալպանտեանը, Պետրոս Դուրեանը, Ռաֆայէլ Պատկանեանը, Րաֆֆին, Տ. Նազարեանը, Ս․ Թառայանցը եւ ուրիշներ։
Թարգմանութիւններ
Շիլլըրի առաջին թարգմանիչն է Խաչատուր Աբովեանը (1831, Տորպատ), որուն ստեղծագործութեան վրայ ակներեւ է գերմանացի բանաստեղծի ազդեցութիւնը։ Թարգմանիչներէն յիշատակելի են Վ․ Ասկարեանը, Ռաֆայէլ Պատկանեանը, Ղեւոնդ Ալիշանը («Զանգակի երգը», 1871), Մանուկ Աբեղեանը («Ալպեան որսորդը», 1886), Կ․ Ղազարոսեանը («Յովհաննա տ՝Արկ կամ Օռլէանի օրիորդը», 1868), Մ․ Կըւլլապեանը («Վիլհելմ Տելլ»), 1874), Մ․ Մաքսուտեանը, Յովհաննէս Յովհաննիսեանը, Ալեքսանդր Ծատուրեանը, Լ․ Մանուէլեանը, Րաֆֆին, Յովհաննէս Թումանեանը, Ղազարոս Աղայեանը եւ ուրիշներ։ Շիլլըրի լաւագոյն թարգմանիչը նախասովետական շրջանի Գ․ Բարխուդարեանն է (թարգմանած է Շիլլըրի դրամատիկական երկերու մեծ մասը)։ Խորհրդային շրջանին Շիլլըրի երկերու թարգմանութեամբ հանդէս եկած են Վ․ Վաղարշեանը, Հ․ Յակոբեանը եւ ուրիշներ, կեանքի ու գործունէութեան ուսումնասիրութեամբ՝ Ա․ Տէրտէրեանը, Վ․ Թերզիպաշեանը, Հ․ Մամիկոնեանը, Ս․ Սողոմոնեանը։ Շիլլըր հայ բեմ ելած է 19-րդ դարու 60-ական թուականներուն, Պոլսոյ մէջ, իսկ 1873 թուականին՝ Թիֆլիսի մէջ։ Անբր ստեղծած կերպարներու փայլուն մարմնաւորողներ եղած են Մ․ Ամերիկեանը, Պ․ Ադամեանը, Սիրանոյշը, Մ․ Մանուէլեանը, Ա․ Արմէնեանը։ Շիլլըրի «Աւազակներ»-ը եղած է սովետահայ առաջին թատրոնի անդրանիկ խաղացանկում (1922, բեմադրիչ Լ․ Քալանթար)։ 1972 թուականին Սունդուկեանի անուան թատրոնի հիմնադրման 50-ամեայ յոբելեանը նշուեցաւ «Աւազակներ»-ու նոր բեմադրութեամբ (բեմադրիչ, Յ․ Յովհաննիսեան)։ Շիլլըր ծանօթ եղած է հայ ժողովուրդի պատմութեան, անոր «Ոգետես» վէպի գլխաւոր հերոսի անունը Հայ է։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գերմանացի բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:10 Նոյեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:9 Մայիսի մահացածներ
Ճիմ Թորոսեան
Ճիմ Թորոսեան Պետրոսի, հայ ճարտարապետ, ակադեմիկոս, Երեւանի գլխաւոր ճարտարապետ (1971 - 1981)։
Կենսագրութիւն
1949-ին աւարտած է Երեւանի Բազմարուեստի հիմնարկը։ 1954-ին Մոսկուայի մէջ աւարտած է ԽՍՀՄ-ի Ճարտարապետութեան ակադեմիան, 1957-էն Հայաստանի Ճարտարապետներու միութեան անդամ է։ 1954-էն դասաւանդած է ԵՊՃՇՀ-էն ներս (1979-էն՝ փրոֆեսոր)։ 1962-1964 թուականներուն՝ ՀՃՄ վարչութեան նախագահի տեղակալ։ 1958 թուականէն՝ Երեւան-նախագիծ հիմնարկին ճարտարապետութեան արուեստանոցի ղեկավար։
1989-1990 թուականներուն Ճիմ Թորոսեան ղեկավարած է Սպիտակի երկրաշարժէն ետք Հայաստանի աղէտեալ շրջաններու վերակառուցման յանձնաժողովի խորհուրդը։
ԽՍՀՄ ժողովրդական ճարտարապետ է, Ճարտարապետութեան Միջազգային Ակադեմիոյ փրոֆեսոր, Ճարտարապետութեան Միջազգային ակադեմոյ Մոսկուայի բաժնի ակադեմիկոս, ԽՍՀՄ-ի Պետական պարգեւի դափնեկիր, Հայկական ՍՍՀ Պետական պարգեւի դափնեկիր, ԽՍՀՄ-ի գեղարուեստի Ակադեմիոյ ոսկէ մետալակիր։
ՌԴ ճարտարապետութեան եւ շինարարութեան ԳԱ պատուաւոր (1994), Ուքրանիոյ ճարտարապետութեան ակադեմիոյ արտասահմանեան (2002) անդամ։
Վրաստանի ճարտարապետութեան հիմնարկին պատուաւոր փրոֆեսոր (2001)։
Ռուսական Թատրոն
Ռուսական թատրոն, թատրոնը Ռուսաստանի մէջ։ Թատերարուեստի բազմազան տարրեր բովանդակած են Ռուսական ժողովրդակական թատերական խաղերը, ծէսերը։ Այդ խաղերը, թատերական ներկայացման վերածուելու գործընթացին, նպաստած են Ռուս թափառաշրջիկ դերասանները՝ սքոմորոխները (Ռուսերէն բառ, այսինքն՝ հին Ռուսիոյ թափառաշրջիկ դերասան, անգլ.՝ Scaramouch)։
Ճիմ Թորոսեան
Կենսագրութիւն
Պուլկարիոյ (1982), Վրաստանի (2001), Ռուսաստանի (2002) ճարտարապետներու միութիւններու պատուաւոր անդամ, Համամիութենական ստուգատեսի «Տարուան լաւագոյն ստեղծագործութիւն» ոսկէ (1982), ՀՀ Անանիա Շիրակացիի (1998) մետալներ։ Երեւանի (2003), Սպիտակի (2004) պատուաւոր քաղաքացի։
Ռուսական Թատրոն
Մինչ 17-րդ դարը
Դերասանական գործունէութիւնը, Ռուսաստանի մէջ յայտնի է վաղ ժամանակէն, կապուած էր կրօնական տօնախմբութիւններու կամ ալ հեթանոսական ծիսակատարութիւններու հետ։
Ճիմ Թորոսեան
Կենսագրութիւն
Արժանացած է Երեւանի պատուաւոր քաղաքացիի կոչման։ Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահի մրցանակի դափնեկիր (2009) ։
2006-ին ՀՀ վարչապետի որոշմամբ պարգեւատրուած է ՀՀ վարչապետի յուշամետալով
Ռուսական Թատրոն
Մինչ 17-րդ դարը
Միջնադարեան ռուս դերասանները՝ խեղկատակները (անգլ.՝ Scaramouche)(скоморохи), յայտնի են 11-րդ դարէն։ Իրենց շարքին էին երաժիշտներ, երգիչներ, պարողներ, զուարթախոհներր (անգլ.՝humorist), վայրի կենդանիներ վարժեցնողներ (յատկապես արջեր վարժեցնողները)։ Անոնք աղքատ մարդիկ էին, որոնք չունէին տուն ու տեղ, հագուստ եւ կարիքը կը ստիպէր իրենց զբաղիլ այդ գործով։ Յաճախ իրենք կը համախմբուէին եւ խումբով կը ճամբորդէին Ռուսաստանի մէջ եւ ողորմութիւն կը խնդրէին՝ փոխարէնը կը ցուցադրէին իրենց տաղանդը։ Շուտով իրենք քաղաքային հրապարակներուն մէջ սկսան փոքր բեմահարթակներ՝ վերնայարկեր (պալականներ պարսկերէն՝ պալախանա - Հայերէն՝ վերնայարկ) կառուցել՝ ապրելու եւ հանդիսատեսներուն ընդունելու համար։
Ճիմ Թորոսեան
Կենսագրութիւն
Բնակած է Երեւան, Բաղրամեան պողոտայ, Ալիխանեան փ. շէնք 12 հասցէով, իր եւ ճարտարապետ Էդիկ Պապեանի կողմէն նախագծուած շէնքին մէջ։
Ցուցահանդէսներ
Անհատական ցուցահանդէսներ ունեցած է Երեւանի (1965, 1976, 1996), Թիֆլիսի (1967), Մոսկուայի (1983, 1997) եւ Լենինկրատի մէջ (1983) ։
Ռուսական Թատրոն
Մինչ 17-րդ դարը
Թէեւ պաշտօնապէս Ռուսաստանի մէջ առաջին վերնայարկը կապուած է Փիոթր I արքայի (Peter the Great) անուան հետ, այնուամենայնիւ ժողովուրդական ներկայացումները Ռուսաստանի մէջ վաղուց յայտնի էին։
Ճիմ Թորոսեան
Ցուցահանդէսներ
Ճիմ Թորոսեանի ստեղծագործութիւնները ցուցադրուած են ճարտարապետութեան միջազգային գոնկրէսներուն՝ Պարսելոնայի, Սոֆիայի, Վենետիկի մէջ եւ այլուր։
Ռուսական Թատրոն
17-րդ դար
Առաջին արքայական թատրոնը Ռուսաստանի մէջ կը պատկանէր Ալեքսէյ Միխայլովիչ արքային եւ գոյատեւած է 1672-1676 թուականներ։ Թատրոնի սկզբնաւորումը կապուած է կալուածատէր Արթամոն Մաթվէեւի (Artamon Matveyev) հետ՝ կրթուած անձնաւորութեան մը, որ կ՝ ընդունէր արեւմտեան մշակոյթը, եւ խորհուրդ տուած է ռուս արքային, որ զուարճանքի բազմազան միջոցներ կը փնտրէր, եւրոպական թատրոնի օրինակով թատրոն մը ստեղծել։ Արթամոն Սերկէեւիչը անձնապէս յանձն առաւ իր իսկ առաջարկին կատարեալ լուծման՝ ՝ հրամայելով Մոսկուա ապրող գերմանական սլոպոտայի (Sloboda, այն բնակավայրը, ուր բնակողները ազատ էին պետական պարտաւորութիւններէն), քահանայ Եոհան Կոթֆրիտ Կրեկորիին, որ զբաղուի թատերախումբի դերասաններու հաւաքագրութեամբ ։ Քահանան ո՛չ միայն յանձն առաւ նորեկ դերասաններուն (64 երիտասարդներ, որոնց հաւաքած էր եւ կը համոզէր իրենց դերասան դառնալ), այլեւ աստուածաշունչական նիւթով ներկայացում մը գրեց՝ Եթերի մասին, որ փրկած է հրէաներուն Ամանի վայրագութիւններէն։ Ներկայացումը ստացաւ «Արտաքսերքսեան գործողութիւն» (refer to king Artaxerxes of Persia) անուանումը, եւ գրուած էր հեղինակի մայրենի լեզուով՝ գերմաներէնով, սակայն այն որոշուեցաւ բեմականացնել ռուսերէն լեզուով։ Այդ իսկ պատճառաւ հաւաքագրեցին բոլոր թարգմանիչներուն Պոսոլսկի գերատեսչութիւնէն, ներկայացման բնագիրը բաժնեցին քանի մը անհաւասար մասերու եւ բաժնեցին թարգմանիչներուն։ Երբ ամբողջ ստեղծագործութիւնը թարգմանուեցաւ, պարզուեցաւ, որ բնագիրը զուրկ է ամբողջականութիւնէն։ «Էսֆիրի» սկիզբը գրուած էր շատ մանրակրկիտ ձեւով՝ բանաստեղծական ոճով, իսկ բնագիրին մէջտեղի մասը յանկարծ կը վերածուէր արձակի։
Ճիմ Թորոսեան
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1926 ծնունդներ Ստորոգութիւն:18 Ապրիլի ծնածներ Ստորոգութիւն:5 Յունուարի մահացածներ Ստորոգութիւն:2014 մահեր Ստորոգութիւն:Երեւան ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ Ստորոգութիւն:Երեւանի պատուաւոր քաղաքացիներ Ստորոգութիւն:Կոմիտասի անուան պանթէոնի մէջ թաղուածներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահի մրցանակի դափնեկիրներ
Ռուսական Թատրոն
17-րդ դար
Հաւանական է, որ ո՛չ բոլոր թարգմանիչները գերազանց կը տիրապետէին գերմաներէն լեզուին, այդ իսկ պատճառաւ բնագիրը մօտաւորապէս թարգմանած էին։ Սակայն բացառուած չէ նաեւ այն, որ առանձին թարգմանիչներ այնպէս կառռւցած էին ներկայացումը, որ գերմաներէն բնագիրը առաւելագոյնս մօտեցուցած էին ռուսական իրողութեան։ Յամենայն դէպս հեղինակը անձնապէս չէր պնդեր, որպէսզի ամէն ինչ մանրակրկիտօրէն թարգմանուեր։ Քահանային համար այդ նշանակութիւն չունէր, քանի որ ներկայացումը արքան «պատուիրած» էր։ Արքան շատ կը փափաքէր բարելաւել յարաբերութիւնները Պարսկաստանի հետ եւ ներկայացումն ալ այդ երկրի մասին էր ։
Սկիզբը ներկայացումը նախատեսուած էր բեմադրել արքայական իշխաններէն մէկուն տան մէջ, սակայն գործը լուրջ մօտեցում կը պահանջէր եւ շուտով արքային մերձմոսկովեան բնակավայրի՝ Փրէոպրաժենսքի գիւղին մէջ, կառուցուեցաւ իսկական թատերական կառոյց։
1672 թուականի Հոկտեմբեր 17-ին կայացաւ այդքան սպասուած թատրոնի բացումը եւ առաջին ներկայացումը։ Այդ կարեւոր իրադարձութեան ներկայ էին ինքը՝ արքան եւ անոր բոլոր մօտիկ կալուածատէրերը։ Յատուկ օթեակին մէջ կը գտնուէր թագուհին եւ իր պալատական տիկնայքը։ Ներկայացումը տեւած է 10 ժամ, արքան դիտած է ողջ ներկայացումը եւ շատ գոհ մնացած։ Երբ ներկայացումը կ՛աւարտի, հանդիսականները անմիջապէս կ՛երթան բաղնիք, քանզի կը կարծէին, որ այդպիսի «գործողութենէն» ետք անհրաժեշտ էր մաքրել բոլոր մեղքերը։ Թատրոնը այդ ժամանակ կը համարուէր ամօթալի։ 1673 թուականին որոշ փոփոխութիւններ տեղի ունեցան։ Թատրոնը տեղափոխեցին մէկ այլ կառոյց։ Թատերախումբի դերասանական կազմը նոյնպէս յաւելուած դերասաններ ունեցաւ։ ։ Ինչպէս իր յօդուաածին մէջ կը պատմէ Եուրի Մոսքալենքոն. «Յայտնի է նաեւ Եոհան Կրեկորիի վարձատրումը։ Առաջին ներկայացումին համար, որ այդքան հաճոյացուց արքային, գերմանացի քահանան ստացաւ 100 ռուբլիանոց 40 սամոյր (соболь, ռուս. դրամական միաւոր) եւ քանի մը հատ ալ 8 ռուբլիանոց։ Բացի այդ արքան փափաքեցաւ նայիլ բոլոր դերասաններուն աչքերուն մէջ, եւ անոնք բոլորն ալ ներկայացան», իսկ ինքը՝ թատերագրողը, սկսաւ նոր ստեղծագործութիւն գրել։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թատրոն Ստորոգութիւն:Թատրոնի պատմութիւն
Իսկուհի (անձնանուն)
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Սիղիկիոն
Սիղիկիոն (Silicium), քիմիական նշանն է Si, կարգահամարը՝ 14, հիւլէական զանգուածը՝ 28.086։ Սիղիկիոնի միացութիւնները, որոնք չափազանց շատ են տարածուած երկրին վրայ, մարդն օգտագործած է տակաւին քարի դարուն (քարէ գործիքներ)։
Պատմութիւն
Սիղիկիոնը ամէնատարածուած տարրերէն է՝ կը կազմէ երկրակեղեւի զանգուածի 29.5 %-ը (տարածուածութեամբ երկրորդն է, թթուածինէն յետոյ)։ Մաքուր վիճակին առաջին անգամ յայտնաբերած են 1811 թուականին ֆրանսացի գիտնական Ժոզեֆ Լուի Կէյ-Լուսաքը (Joseph Louis Gay-Lussac 1778-1850) եւ Լուի Ժագ Թենարը։
Անունը կը ծագէ լաթիներէն silex-էն, որ կը նշանակէ կայծքար:
Բնութեան Մէջ
Թթուածինէն յետոյ սիղիկիոնը բնութեան մէջ ամէնատարածուած տարրն է։ Ան կը կազմէ երկրի կեղեւի կշիռքի 1/4 մասը եւ անկենդան աշխարհին համար անոր նշանակութիւնը նոյնն է, որքան ածխածնինը՝ կենդանի բնութեան։ Ի տարբերութիւն ածխածնի, սիղիկիոնը բնութեան մէջ ազատ վիճակին չհանդիպեր։ Անոր բազմաթիւ միացութիւնները կը կազմեն լեռնատեսակներու (գրանիտներ, կնէյսներ, բազալտներ) եւ հանքերու հսկայական մեծամասնութիւնը (քուարզ, դաշտային սփաթեր, փայլար եւ այլն)։ Աւազը եւ կաւը, որոնք կը կազմեն հողի հանքային մասը, նոյնպէս սիղիկիոնի միացութիւններ են։ Ծովու ջուրերուն մէջ համակեդրոնացումը կը կազմէ 3 մկ/լ :
Կենդանի օրկանիզմներուն մէջ սիղիկիոնի պարունակութիւնը փոքր է, հիմնականին կը գտնուէ կարծր հիւսուածքներուն մէջ։ Կը պարունակուէ երիկամներուն, ենթաստամոքսային գեղձին մէջ, հացահատիկային բոյսերու ցողուններուն մէջ։ Մարդուն մեկ օրուան սնունդը կը պարունակէ մինչեւ 1 կրամ սիղիկիոն։ Օդին մէջ սիղիկահողի փոշիի մեծ պարունակութիւնն վտանգաւոր է՝ կ'յառաջացնէ սիղիքոզ։
Բնագիտական Յատկութիւններ
Տիամակնիսական է, բարձր ճնշումներու (120-150 քպար) տակ կ'յառաջանէ սիղիկիոնի մետաղական ձեւափոխութիւնը, որը գերհաղորդիչ է (անցման կետը 6,7 K)։ Յայտնի է նաեւ ամորֆ ձեւափոխութիւնը։ Սիղիկիոնը p-տարր է, հիւլէի ելեկտրոնային թաղանթներու կառուցուածքն է 1s2 2s2 2p63s2 Зр2։ Միացութիւններուն մէջ քառարժէք է, համախմբող թիւը՝ 4 կամ 6։ Փոքր ելեկտրաբացասականութիւն (1,5) ունեցող ոչ մետաղ է։
Բիւրեղային սիղիկիոնը որոշ նմանութիւն ունի մետաղներուն հետ․ ան ունի փայլ եւ ելէկտրահաղորդականութիւն․ սակայն թթուներու հետ ան չփոխազդեր։ Մանրացուած սիղիկիոնը զգալի չափով տաքացնելիս օդի մէջ կը բռնկէ, գոյացնելով սիղիկիոնի երկօքսիտ (SiO 2)՝
Կիրառում
Կիսահաղորդչային սիղիկիոնը կը լեկիրացնեն անհրաժեշտ խառնուրդներով (սովորաբար միաբիւրեղը ձգելիս) եւ կ'օգտագործեն ջերմաելեկտրական, ռատիո-լուսաթեքնիքական սարքեր, ուղղիչներ եւ փոխարկիչներ պատրաստելու համար։ Սիղիկիոնի փոշիէն կը ստանան համաձուլուածքներ, սիղիկիտներ եւ սիղիկիոնի քարպիտ։
Սիղիկիոնը կը գործադրուէ համաձուլուածքներու արտադրութեան մեջ։ 4% սիղիկիոն պարունակող պողպատը կ'օգտագործուէ ելեկտրական ձեւափոխիչներ պատրաստելու համար։ Աւելի մեծ տոկոս (15% եւ աւելի) սիղիկիոն պարունակող պողպատը թթուակայուն է եւ կը կիրառուէ քիմիական սարքեր պատրաստելու համար։
Սիղիկիոնի միացութիւնը ածխածնի հետ, սիղիկիոնի (քարպիտը SiC), կը կոչուէ քարպորունտ։ Ան իր կարծրութեամբ կը մոտենայ ալմաստին եւ ատոր համար ալ կ'օգտագործէ հեսանաքարեր, հղկող շրջանակներ պատրաստելու համար։