Պայքարը_Երկու_Ճակատի_Վրայ
Պայքարը Երկու Ճակատի Վրայ
Այսպէս, Թրքահայաստանի սպանդին ի տես հայ ժողովուրդը ըմբռնած էր, թէ բռնութեան դէմ չդնելը քաջալերանք մըն է բռնութեան: Զինեալ դիմադրութեան մը գաղափարը հող շաղած էր արագօրէն: Հայ Յեղափոխական կուսակցութեանց կողմէ ձեռնարկուած մեծ տարողութեամբ առաջին գործողութիւնը Պանք Օթոմանի գրաւումը եղաւ 1896 Օգոստոսին, իրաագործուած Դաշնակցութեան կողմէ, նպատակ ունենալով եւրոպական պետութիւնները ստիպելու, որ միջամտեն: Յաջորդ տարիներուն Դաշնակցութեան ղեկավարութեամբ Անդրկովկասէն եւ Պարսկաստանէն հայերը կը կազմակերպեն ինքնապաշտպանութեան եւ պատժական արշաւանքներ Թրքահայաստանի մէջ՝ թուրքերուն եւ քիւրտերուն դէմ: Թրքահայաստանի այլազան շրջաններուն մէջ, ամէնէն վճռական անձերը լեռները կ'ապաստանէին, խումբեր կը կազմէին եւ ֆետայական կռիւներ կը մղէին: Հայ ֆետային առասպելական դէմք մը դարձաւ եւ ժողովուրդի երեւակայութեան մէջ խաղաց այն դերը, ինչ որ խաղացին սերպ կամ պուլկար «հայդուկ»ները, կամ յոյն «քլեֆթ»ները: Այս ինքնապաշտպանութեան շարժումը հետեւանքն էր թրքական քաղաքականութեան: Այս տարիներու պատմութիւնը հայ ժողովուրդի կորովին եւ կամքին պատմութիւնն է: Մասնակի եւ կղզիացած այն ճիգերը, որոնք մինչ այդ յատկանշած էին հայ ազգային շարժումը, այնուհետեւ կապուեցան ամբողջի մը: Ժընեւէն եւ Լոնտոնէն, ուր հաստատուած էին հայ կուսակցութիւններու կեդրոնատեղիները, կարգախօսներ եւ օգնութիւններ կը հասնէին հալածուած հայ եղբայրներուն, արհամարհելով կրակի գիծը եւ բանտերու պարիսպները: Անդրանիկի մը (ռազմավարութեան իսկական ինքնաբոյս տաղանդ), Նիկոլ Դումանի մը (զինուորական գետնի վրայ հայկական դիմադրութեան մեծ կազմակերպիչը), Բաբգէն Սիւնիի մը (Պանք Օթոմանի հերոսը), Հրայրի մը, Գէորգ Չաւուշի մը, Մուրատի մը, Սերոբի մը ղեկավարութեան տակ, երկրին մէջ հայկական ուժերը կը կազմակերպուէին եւ իրենց ինքնապաշտպանութեան կամ պատժական արարքներով հայ բնակչութիւնը կը պաշտպանաէին ջարդարարներուն դէմ: Կը բաւէ այս անունները յիշել՝ որպէսզի վերակենդանանան այն ժամերը երբ քանի մը մարդոց կամքը, կը յաղթահարէ բոլոր արգելքները: Այս մարդիկը հերոսներ էին: Անոնց քանի մը հատին համար կարելի է ըսել, թէ պէտք է մինչեւ հնագոյն դարերը երթալ՝ մարդկային այդպիսի տիպարներ գտնելու համար: Ուրիշներ, նուազ նշանաւոր, այսուհանդերձ անոնք եւս կը գործադրէին հերոսական արարքներ: Այս վերջինները չէին կրնար հաւանաբար բաղդատուիլ արտակարգ այդ հերոսներուն հետ, բայց որովհետեւ գործը ինքնին մեծ էր, իր մէջ առնելով կը մեծցնէր զանոնք: Հայ յեղափոխական շարժումը իբրեւ նշանաբան ընտրած եւ իր դրօշակներուն վրայ արձանագրած է՝ «Մահ կամ ազատութիւն»: Այս մարդերէն շատերուն համար մահ եղաւ, սակայն անոնք կը յուսային, թէ օր մը իրենց հայրենիքին համար ատիկա ազատութիւն պիտի բերէր: Հայկական ուժերը գիտէին, թէ առանձին պիտի չկարենային յաղթել Օսմ. կայսրութեան: Սակայն անոնց համար յաղթանակը կը կայանար վերջնականօրէն երբեք չպարտուելուն եւ պայքարը տեւապէս երկարաձգելուն մէջ: Այս կռիւներու ընթացքին՝ որքա՜ն անձնզոհութիւններ, հերոսական արարքներ կատարուեցան, ինչպիսի՜ գործադրութիւններ՝ ռուս զինուորական հին առածին, որ կ'ըսէ. «Մեռիր, բայց ազատէ եղբայրներդ»: Տեղի ունեցան բազմաթիւ բախումներ, որոնցմէ ամէնէն կարեւորը եղաւ Խանասորի արշաւանքը (1897), Խաստուրի (1899) եւ Առաքելոց վանքի (1901) կռիւները եւ վերջապէս Սասնոյ Բ. ապստամբութիւնը (1904): Խանասորի արշաւանքը կազմակերպուեցաւ Դաշնակցութեան կողմէ, Պարսկաստանէն, պատժելու համար քիւրտ ցեղերէն մէկը, որ 1896-ի ջարդերուն կոտորած էր 800 հայեր: Արշաւանքը համախմբեց 300 հայ կռուողներ, որոնք ոչնչացուցին քիւրտ Մազրիկ ցեղը, քանդելով անոր վրանատեղին, բայց խնայելով կեանքը կիներուն եւ մանուկներուն: Խաստուրի կռիւները տեղի ունեցան Ալաշկերտի հովիտին մէջ, ուր Անդրկովկասէն եկած հայ խումբ մը մարտնչեցաւ թրքական զօրքին դէմ: Կատաղօրէն պաշտպանուելէ ետք, հայերը կրցան ճեղքել թրքական գիծը եւ յառաջանալ: Ախլաթի շրջանին մէջ, առասպելական քաջութեան տէր հայդուկապետ մը՝ Սերոբ, տարիներ շարունակ լեռներու տէր ու տիրականը դարձաւ եւ ի վերջոյ 1899-ին իր 12 զինակիցներուն հետ ինկաւ, 1500 հոգիի դէմ կռուելէ ետք: Իր դէմ ղրկուած էին թրքական եւ քրտական խառն ուժեր: 1901-ին տեղի ունեցաւ Առաքելոց վանքի արտակարգ պաշարումը, որուն ընթացքին Անդրանիկ եւ իր զինակիցները 19 օր դիմադրեցին թրքական զօրամասերուն եւ ապա, թշնամի գիծերը ճեղքելով լեռները ապաստանեցան: Սակայն այս բոլոր գործողութիւններուն ամէնէն կարեւորը Սասնոյ Բ. ապստամբութիւնն է 1904-ին, որ զինուորական իսկական գործողութեան բնոյթը ստացաւ, երկու մնայուն ճակատներու կազմութեամբ, հիւսիսային ճակատ մը՝ Մուշի ուղղութեամբ եւ հարաւային ճակատ մը՝ Տիարպեքիրի ուղղութեամբ: Հայ կռուողներու ընտրանին համախմբուած էր Սասնոյ լեռնային շրջանին մէջ, Անդրանիկի ղեկավարութեամբ: Հոն էին Հրայրը, Գէորգ Չաւուշը, Քեռին, Մուրատը, Սեպուհը, Սմբատը, Կայծակ Առաքելը, Գայլ Վահանը: Սասնոյ խիզաախ լեռնականներուն գլուխը անցած՝ անոնք դիմադրեցին Մարտ եւ Ապրիլ ամիսներուն ընթացքին թրքական զօրամասերուն (10 զօրասիւն Մշոյ ճակատին վրայ, 3 զօրասիւն՝ Տիարպեքիրի ճակատին վրայ եւ հազարաւոր քիւրտեր): Դաշնակցութեան ներկայացուցիչը՝ Վահան Մանուէլեան եւ Հրայր, հերոսի մահով ինկան այս կռիւին, որ ի խնդիր ազատութեան հայ ժողովուրդի մղած պայքարին մեծ փուլերէն մէկը կը կազմէ: Սասնոյ այս կռիւները հսկայակական ազդեցութիւն կատարեցին հայ ժողովուրդի հոգիին վրայ: Եթէ յաջորդ տարին Անդրկովկասի հայութիւնը կրցաւ դէմ դնել թաթարական գրոհին, ցարական կառավարութեան կողմէ կազմակերպուած, պատճառը այն էր, որ Սասնոյ կռիւներու օրինակէն ձեռք բերած էր ինքնավստահութիւն մը, որ մինչ այդ կը պակսէր իրեն: Կարելի է ըսել, թէ այս կռիւներն էին, որ դարերու ստրկութեան տակ ընկճուած ժողովուրդի մը հոգիին մէջ արթնցուցին ազատութեան հետ ստեղծուող նոր մտայնութիւնը: Այդ կռիւներն էին, որ զինուորական աւանդութիւն մը վերստեղծեցին ժողովուրդի մը համար, որ թէեւ ժամանակ մը վախազդու պատերազմիկ, սակայն դարերէ ի վեր զինուորական ասպարէզէ դուրս քշուած կը մնար: Յայտնի է, որ զինուորական ոգին յանպատրաստից չի ծնիր: Այլ՝ հերոս նախնիներու օրինակին արդիւնքն է ան: Բոլոր բանակները կ'ապրին հին աւանդութիւններով, որոնք զինուորներու եւ ղեկավարներու արժէքը կը կազմեն: Հայ յեղափոխական շարժման այդ կռիւներն էին, որոնք հայ ժողովուրդին համար դարբնեցին զինուորական նոր աւանդութիւն մը, որուն ժառանգորդները պիտի դառնային առաջին մեծ պատերազմի կամաւորները, ապա հայ ազգային բանակի զինուորները: Սակայն այս աւանդութիւնը հաստատուեցաւ ազգի ընտրանիի կորստեան գնով: «Ոչինչ այնքան ողբերգական է եւ այնքան յուզիչ,- կը գրէ Վարանդեան,- որքան հայկական Ռիզորճիմենթոյի այս պատմութիւնը: Ամբողջ սերունդներ հնձուեցան բնաջնջուելով բռնատիրութեանց ամէնէն անողոքին ձեռքով: Ազգի բոլոր դասակարգերուն պատկանող հազարաւոր երիտասարդներ կ'իջնէին պայքարի, մասնակցելով յուսահատ կռուի մը՝ ընդդէմ հզօր բռնատիրութեան եւ կը մահանային կռիւներու ընթացքին, կախաղաններու կատարին, թիարաններու մէջ»: Վերջապէս, պէտք է շեշտել, թէ հայ ազգային շարժման կողմէ մղուած այս պայքարը իրականին մէջ երկու ճակատի վրայ տեղի կ'ունենար: Արդարեւ, որքան ալ հայ ազգային շարժման նպատակը սկիզբները Թրքահայաստանի հայ բնակչութեան պաշտպանութիւնն էր, ցարական կառավարութիւնը իր կարելին ըրաւ փշրելու համար զայն: Հետագայ տարիներու ընթացքին, երբ հայերը ինքնապաշտպանութեան եւ պատժական արշաւանքներ կազմակերպեցին Անդրկովկասէն դէպի Թրքահայաստան, ստիպուեցան տեւաբար երկու ճակատի վրայ կռուիլ, թէ՛ ռուսական եւ թէ թրքական ու քրտական ուժերուն դէմ: Հարիւրաւոր հայ մարտիկներ ինկան թուրքեւռուս սահմանը պահող ռուսական զինուորներու հարուածներուն տակ. ռուս պահակազօրքերը հրահանգ ստացած էին գործակցելու թրքական ուժերուն հետ: