cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Լեռնալիբանանի Կռիւները (1982)
Մանսուրիէ-Պհամտուն Ճակատը
Բախումներու, փոխադարձ յարձակումներու եւ սաստիկ ռմբակոծումներու հետեւանքով, ռազմաճակատներուն վրայ գտնուող եւ գրաւման ենթարկուած կամ գրաւումներու վտանգին ենթակայ շրջաններու բնակիչները հեռացած էին իրենց բնակարաններէն, ապաստան գտնելով համեմատաբար աւելի ապահով նկատուող գիւղերու մէջ։ Ողբերգական էր յատկապէս Տէյր Քամարի վիճակը, ուր տասնեակ հազարաւոր գաղթականներ խմբուած էին։
Միւս կողմէ, լիբանանեան բանակը Սուք էլ Ղարպ մտաւ եւ դիրքեր հաստատեց նաեւ Խալտէի եռանկիւնին, օդակայանին, Տահր Ուահշի եւ Քֆար Մաթթայի բարձունքներուն վրայ։
Ընկերվարական յառաջդիմական կուսակցութեան գործունէութիւնը շրջանային քանի մը գօտիներու բաժնուած էր՝ Պաաքլին, Մուխթարա, Տէյր Քամար, Ալէյ, Պհամտուն եւ արեւմտեան Պէյրութի մէջ՝ Քարաքոլ Տրուզ եւ Համրա:
Միաժամանակ սկսան փոխադարձ ջարդերը։ Սկիզբը «Լիբանանեան ուժեր»ը ջարդեր կազմակերպեցին Քֆար Մաթթայի, Պնայէի եւ Ապիէյի մէջ։ Այնուհետեւ տիւրզի կռուող ուժերը լայնածաւալ յարձակողականի անցան եւ բազմաթիւ շրջաններու մէջ ետ մղեցին «Լիբանանեան ուժեր»ուն ձեռնարկած բոլոր յարձակողականները։ Տունէ տուն սուինամարտեր մղուեցան։
«Լիբանանեան ուժեր»ու դիրքերը ինկան մէկը միւսին ետեւէն։ Շուֆի եւ Ալէյի գիւղերու քրիստոնեաները խուճապահար բռնած էին գաղթի ճամբան։ Սակայն տիւրզի զինեալներ կտրած էին ճամբաները եւ անխնայ կրակ կը բանային փախուստի դիմող ինքնաշարժներուն վրայ։ Տիւրզիներ մտան քրիստոնեայ գիւղերը եւ տիւրզի-մարոնի խառն բնակչութեամբ գիւղերու քրիստոնեայ թաղերը եւ սուրի քաշեցին անոնց բնակիչները։ Տէյր Քամար կը մնար պաշարուած եւ իր տասնեակ հազարաւոր գաղթականներով գոյութեան դժուարին պայմաններ կը դիմագրաւէր։
7 Սեպտեմբեր էն 13 Սեպտեմբեր, քանի մը օրուան ընթացքին Շուֆի եւ Ալէյի մէջ քրիստոնեայ 62 գիւղեր քանդուեցան, 1500 քրիստոնեաներ ջարդուեցան եւ 50 հազար ուրիշներ գաղթական դարձան։
«Ազդակ», 12 Սեպտեմբեր 1983-ի թիւով եւ «Պիտի Անցնի Ա՛յս Մրրիկը Եւս» խորագիրով խմբագրականով, օրուան իրադարձութիւնները վերլուծելով կ'ըսէր, որ զինուորական քանդիչ գործողութեանց գագաթնակէտին է ճիշդ, որ իսկական իմաստ կը ստանայ զէնքերու լեզուէն հրաժարելու պահանջը, երբ աւելի քան բացայայտ է, որ լիբանանցիին կողմէ՝ լիբանանցիին դէմ գործածուող զէնքը միայն միջոց մըն է շրջանային ու միջազգային մրցակցութեանց, հակամարտութեանց։ Յաւելեալ արիւնահեղութիւնը միայն կը բարդացնէ հարցերը, ջուր կը լեցնէ ատելութեանց ջաղացքին, նոր վէրք մը կը բանայ բազմաչարչար հայրենիքի մարմինին վրայ, որուն նախապէս ստացած վէրքերը չեն սպիացած։
«Ազդակ» կ'եզրափակէր ըսելով, որ կողմերէն որեւէ մէկուն յաղթանակը կամ արձանագրած յաջողութիւնը չի կրնար մնայուն լուծում բերել Լիբանանը յուզող հարցերուն, հաւասարապէս բոլոր կողմերուն հակակշռումը, օտար միջամտութիւններէ անոնց ձերբազատումը եւ օրինականութեան յաղթանակը միայն կրնան լուծման ճամբու մէջ դնել տագնապը։
Շուֆի Ճակատը
Շուֆի լեռներուն վրայ մղուող հրետանային մարտերը ուժգնօրէն կ'արձագանգէին Պէյրութի մէջ։ Բանակը խիստ հսկողութիւն եւ կրակմար հաստատած էր արեւմտեան Պէյրութի մէջ, եւ առտուան ժամը 5:00-էն ետք, կրակմարի աւարտին շարժումը կը սկսէր։
Արեւմտեան կողմը, Ուալիտ Ժոմպլաթի բնակարանը պաշտպանուած էր լիբանանցի ոստիկաններու կողմէ, մինչ Ժոմպլաթի կուսակցութեան զինեալները, քանի մը քիլոմեթր անդին, կը կռուէին օրինական բանակին դէմ։
Նոյն Ժամանակաշրջանին
Լիզպոն ի մէջ 27 Յուլիս 1983-ին նահատակուած հինգ զոհերուն՝ Սարգիս Աբրահամեան ի, Սեդրակ Աճէմեան ի, Սիմոն Եահնէեան ի, Վաչէ Տաղլեան ի եւ Արա Քըրճըլեան ի մարմինները Կիրակի, 18 Սեպտեմբեր ի երեկոյեան Պէյրութ հասան։
Զոհերուն յուղարկաւորութիւնը տեղի ունեցաւ Երեքշաբթի, 20 Սեպտեմբեր ին, Նոր Մարաշի Սրբոց Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ մէջ, ժամը 11:00-ին։ Ժամը 9:00-էն սկսեալ Պուրճ Համուտ ի շուկաները արդէն ինքնաբուխ կերպով փակուած էին, ի յարգանս նահատակներուն։ Եկեղեցին, շրջափակը եւ մօտակայ թաղերը կը յորդէին ամէն կողմէ եկած ծերունիներով, հայրերով, մայրերով, երիտասարդներով, պատանիներով, պարմանուհիներով եւ մանուկներով։
Յուղարկաւորութեան արարողութենէն ետք բազմութիւնը ինքնաշարժներով ուղղուեցաւ Պուրճ Համուտի Ազգային Գերեզմանատուն ը, ուր «Մենք Անկեղծ Զինուոր Ենք», «Վէրքերով Լի» եւ «Ձայն Տուր, Ո՛վ Ֆետա» երգերով հինգ հերոսները հողին յանձնուեցան։
Հարցերու Շարունակութիւն
Երկուշաբթի, 26 Սեպտեմբեր ին զինադուլի համաձայնութիւն մը գոյացաւ, որմէ ետք Պէյրութի, շրջաններուն եւ Լեռնալիբանանի ռազմաճակատները մեծ մասամբ հանդարտեցան։
Կիրակի, 23 Հոկտեմբեր ի առաւօտուն մարինզներու եւ ֆրանսական ուժերու կեդրոններուն դէմ ոճրային զոյգ խափանարարութիւններ տեղի ունեցան։
Երկրորդ պայթումը տեղի ունեցաւ Ժընահի մէջ գտնուող ինը յարկանի շէնքի մը շրջափակէն ներս. շէնքին մէջ բնակութիւն հաստատած էին ֆրանսական զօրաբաժինէն 110 զինուորներ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Լիբանան Ստորոգութիւն:1982
Փիթըր Հուք
Փիդըր Հուք (անգլ.՝ Peter Hook,13 Փետրուար, 1956 թուական), Պրիդանացի երաժիշտ, բաս կիթառիսդ, Joy Division (1976–1980) եւ New Order (1980–2007) ռոք խումբերու երգերու համահեղինակ եւ հեղինակ։ Մնալով New Order խումբի հիմնական անդամ Հուքը համագործակցին մէջ էր նաեւ այլ ռոք խումբերու հետ՝ որպէս բաս կիթառիսդ եւ փրոտիւսեր (The Stone Roses, Hybrid, The Chemical Brothers): Բացի դրանից Հուքն ունէր իր սեփական ծրագիրերը. Revenge (1989–1993) եւ Monaco (1995–2000): 2004-2010 թուականներուն Հուքը մասնակցեցաւ Freebass ծրագրին, սուբերխումբին, որ բաղկացած էր 3 բաս կիթառիսդներէ։
Փիդըր Հուքը 2014 թուականին, Չիլիի մէջ
2007 թուականի մայիսին Հուքը պաշտօնապէս հեռացաւ New Order խումբէն եւ սկսաւ զբաղուիլ The Light խումբով՝ իր սեփական քովեր խումբով, որուն հետ ան 2010 թուականին մէկնած է աշխարհով եւ համերգներ տալով (խումբի անդամներէն էր նաեւ Հուք Ջէյքի որդին): Անոր հետ մէկտեղ Հուքը համերգներ էր ունեցած նաեւ ակումբներուն մէջ, որպէս տիճէյ։ 2010 թուականին Man Ray Հուքը (նոյն ինքը Փիդեր Հուքը) եւ Ֆիլ Մերֆին (Freebass խումբի դաշնակահարը) թողարկեցին երկու փոքր ալպոմներ՝ «Summer 88» եւ «Tokyo Joe»: Երաժշտի անկեղծ կարծիքով երաժշտութիւն ստեղծելու ցանկութիւնը ոչնչացած է վախը այն մասին, թէ նրանից չի լինի առեւտրային վերադարձը, որովհետեւ այժմ ինդերնեդը ծովահենութիւն է։ 2009 թուականի Յոկտեմբերին Հուքը հրատարակած է իր առաջին գիրքը «How Not to Run a Club», որ «Haçienda» ակումբի մասին էր, որ համասեփականատէրը ան էր։ Հուքը յայտարարեց, որ ան ցանկայ գրքեր հրատարակել Joy Division եւ New Order խումբերու մասին։
2012 թուականի 2 Մարտ-ին Հուքը տվեց իր առաջին համերգը Ռուսաստանի մէջ՝ ռուսական Milk ակումբին մէջ, կատարելով Unknown Pleasures ալպոմն ամբողջութեամբ, ինչպէս նաեւ մի քանի այլ երգ Joy Division-ի։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ Ստորոգութիւն:Երաժշտական խումբեր Ստորոգութիւն:13 Փետրուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:1956 ծնունդներ
Առնոլտ Աղապապով
Արնոլտ Աղապապով, հայ բեմադրիչ, սենարիստ։
Կենսագրութիւն
Արնոլտ Աղապապով, ծնած է 1929 թուականին Պաքուի մէջ։ 1947-1949 թուականներուն աշխատած է որպէս տպագրիչ, այնուհետեւ մինչեւ 1952 թուականը ծառայած է Խորհրդային բանակին մէջ։ Բանակէն վերադառնալէն ետք՝ 1953-1957 թուականներուն աշխատած է որպէս Ներքին գործերու շրջանային բաժանմունքի պետ։ 1962 թուականին աւարտած է Մոսկուայի Բեմադրիչի եւ սցենարիստի բարձրագոյն դասընթացները (Միքայէլ ՊլԷյմանի եւ Վալերի Սոլովեովի արուեստանոցը)։ 1967 թուականէն հանդես եկած է որպէս բեմադրիչ ։
Ֆուրնի կղզի
Ֆուրնի կղզի (յուն․՝ Φούρνοι (νησί))․ կղզի․ մաս կը կազմէ Ֆուրնի կղզեխումբին։ Արեւելեան Էգէական ծով, Յունաստան։ Տարածութիւնն է 30,5 քլ²։ Ըստ 2021-ի մարդահամարին, կը հաշուէ 1 346 բնակիչ, որոնցմէ 1 120 կը բնակի կղզիին համանուն մայրաքաղաքին մէջ։
Մոն Պլան
Մոն Պլան (Mont Blanc, Monte Bianco, «Սպիտակ լեռ»), Եւրոպայի ամէնէն բարձր լեռնագագաթը, որ Ալպեաններու արեւմտեան մասիը՝ Ֆրանսայի մէջ։
Հայկական Հարց
Հայկական հարցը, Օսմանեան կայսրութեան տիրապետութենէն Արեւմտեան Հայաստանի ազատագրման, հայ ժողովուրդի ինքնորոշման եւ սեփական պետականութեան վերականգնման, հայ ժողովուրդի համախմբման եւ այդ նպատակներուն հասնելու համար հայ ժողովուրդին մղած ազգային-ազատագրական պայքարի անուանումը դիւանագիտութեան պատմութեան մէջ։ Ասպարէզ եկած է իբրեւ Արեւելեան հարցի բաղկացուցիչ մաս 1877-78-ի ռուս-թրքական պատերազմէն ետք:
Մոն Պլան
«Մոն Պլան»ի գագաթը ունի 4807 մեթր բարձրութիւն, սահմանագլուխ է Ֆրանսայի եւ Զուիցերիոյ միջեւ: Ստորոտը հաստատուած են փոքր գիւղեր, ուր գիւղացիներ կը զբաղին անասնաբուծութեամբ։
Ֆուրնի կղզի
Ֆուրնի կանանչապատ կղզի է։ Անոր արահետները կը հասնին աւազոտ ծովափները եւ նաեւ առանձնացած ժայռոտ ծովեզերքները։ Կղզին կ՛արտադրէ մեղր, որ շուկային մէջ համբաւ ունի եւ ճանչցուած է որպէս Ֆուրնիի մեղր։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Էգէականի կղզիներ Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ Ստորոգութիւն:Յունաստանի բնապահպանման վայրեր Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ այբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ ըստ երկիրի Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Հայկական Հարց
Պերլինի վեհաժողով
Հայկական հարցը Արեւելեան հարցին կʼառնչուի Օսմանեան կայսրութեան հետ Ռուսական կայսրութեան փոխ- յարաբերութիւններու միջոցով: Արեւելեան եւ Հայկական հարցերը ԺԹ. դարուն ընթացքին եւ Ի. դարու առաջին տասնամեակներուն կը գտնուէին միջազգային քաղաքականութեան կիզակէտին վրայ։ 1877-78-ի ռուս-թրքական պատերազմը ոտքի կը հանէ հայ ժողովուրդը, որ մեծ յոյսեր կապած էր ռուսական զէնքի յաղթանակին հետ, եւ որ տրամաբանականօրէն կը համընկնէր թրքական լուծէն հայ ժողովուրդի ազատագրութեան կենսական շահերուն: Պատերազմը աւարտեցաւ Ռուսիոյ յաղթանակով: 19 Փետրուար 1878-ին Սան-Սթեֆանօ բնակավայրին մէջ կը կնքուի հաշտութեան նախնական պայմանագիր, որուն 16-րդ յօդուածով Օսմանեան կայսրութիւնը կը պարտաւորուէր բարեփոխումներ կատարելու հայաբնակ վայրերուն մէջ։ 16-րդ յօդուածի առաւելութիւնը այն էր, որ Ռուսիա կը ներկայանար իբրեւ հայ ժողովուրդին պաշտօնական հովանաւոր, իսկ Արեւմտեան Հայաստանի զգալի մասին միացումը Ռուսիոյ հայերուն ազգային համախմբութեան, տնտեսական եւ մշակութային զարգացման հնարաւորութիւն կու տար: Սակայն պայմանագիրը կը կնքուի միջազգային լարուած պայմաններու մէջ, եւ Ռուսիոյ կը հակադրուի անգլօ-աւստրիական ուժեղ դաշինքը: Մեծն Բրիտանիա չէր ուզեր Ռուսերուն յառաջխաղացքը, մանաւանդ անոնց միջերկրական «տաք ջուրեր» հասնիլը: 4 Յունիս 1878-ին, գաղտնօրէն կը ստորագրուի Կիպրոսի դաշնագիրը Մեծն Բրիտանիոյ եւ Օսմանեան կայսրութեան միջեւ, եւ Կիպրոսը կը յանձնուի Մեծն Բրիտանիոյ: Փոխարէնը, Մեծ Բրիտանիան եւ Աւստրօ-Հունգարիան նախաձեռնեցին հրաւիրել միջազգային նոր համաժողով մը, որուն նպատակն էր խոչընդոտել Ռուսիոյ օգտուելու իր յաղթանակի պտուղներէն: Պերլինի Վեհաժողովը (1878) հրաւիրելու նախօրեակին Մկրտիչ Խրիմեանի (Խրիմեան Հայրիկ) գլխաւորութեամբ Եւրոպա ուղարկուեցաւ հայ ազգային պատուիրակութիւնը՝ եւրոպական պետութիւններու կառավարութիւններու աջակցութիւնը հայցելու վեհաժողովի ի օգուտ հայերու որոշումներ ընդունելուն:
Մոն Պլան
Ծանօթագրութիւն
Ստորոգութիւն:Լեռներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Լեռներ
Պրիւքսէլ
Պրիւքսէլ (անգլերէն՝ Brussels, ֆրանսերէն՝ Bruxelles), Պելճիքայի մայրաքաղաքն ու ամենամեծ քաղաքը։ Հոն կը գտնուի նաեւ Եւրոպական Միութեան (ԵՄ) գործնական կեդրոնը։
Պատմութիւն
Առաջին անգամ կը յիշատակուի 11-րդ դարու աղբիւրներու մէջ՝ 7-րդ դարու վերջը տեղի ունեցած իրադարձութիւններու առթիւ։ Անուանման սկզբնական ձեւը եղած է Brussels, զոր առաջացած է ֆլամաներէն brock «ճահիճ» եւ sail «շինութիւն» բառերու միացումով, այսինքն՝ «Կացարան ճահճի վրայ» ։ Բնակչութիւն ։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն ետք, Պրիւքսէլը դարձաւ միջազգային քաղաքականութեան կարեւոր կեդրոն մը։ Հոն կը գտնուին ԵՄ-եան հիմնական կառոյցներն ու ՆԱԹՕ-ի կեդրոնը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մայրաքաղաքներ Ստորոգութիւն:Պելճիքա
Հայկական Հարց
Պերլինի վեհաժողով
Չստանալով իրական երաշխիքներ՝ հայ ազգային պատուիրակութիւնը, այնուամենայնիւ մեկնեցաւ Պերլին, սակայն անոր չթոյլատրուեցաւ նոյնիսկ մասնակցիլ վեհաժողովի նիստերուն: Պերլինի վեհաժողովին, Սան Սթեֆանոյի պայմանագիրի վերանայման հետեւանքով, արեւմտա-եւրոպական դիւանագիտութեան յաջողուի Ռուսիան զրկել հայկական գործերը տնօրինելու մենաշնորհէն: Սան Սթեֆանոյի եւ Պերլինի պայմանագիրերու համապատասխանաբար 16-րդ եւ 61-րդ յօդուածներով կը սկզբնաւորուի Հայկական հարցի դիւանագիտական պատմութիւնը, ինչպէս նաեւ հասարա-քաղաքական կեանքին մէջ եւրոպական դիւանագիտութեան օգնութեամբ թրքական լուծը թօթափելու, հայերու անկախութիւնը եւ ինքնավարութիւնը ձեռք բերելու մտայնութիւնը եւ գործելակերպը, որ շարունակուեցաւ մինչեւ Առաջին համաշխարհային պատերազմը եւ անկէ ետք:
Կոտորածներու առաջին փուլը
Հայկական հարցի ստեղծման եւ հայ ազատագրական պայքարի վերելքի շրջանին ԺԹ. դարու վերջին քառորդ) աւելի խստացան սուլթանական կառավարութեան ճնշումները եւ հալածանքները, սկսան հայերու զանգուածային ջարդեր (Համիտեան կոտորածներ), որոնց զոհ գնաց աւելի քան 300 հազար հայ: Եւրոպական տէրութիւնները, որոնց համար Հայկական հարցը սոսկ միջոց մըն էր միջամտելու Օսմանեան կայսրութեան ներքին գործերուն, կը փորձեն ճնշում գործադրել անոր վրայ՝ նոր զիջումներ եւ շահոյթներ կորզելու համար: Սակայն հայկական ջարդերը մեծ արձագանգ կը գտնեն Եւրոպայի մէջ, եւրոպացի մարդասէր հասարակայնութիւնը կը պահանջէր բաւարարել հայերուն պահանջքները բարենորոգումներ կատարելով Արեւմտեան Հայաստանի մէջ։ 11 Մայիս 1895-ին Անգլիոյ, Ֆրանսայի եւ Ռուսիոյ՝ Կոստանդնուպոլսոյ դեսպանները կը մշակեն եւ թրքական կառավարութեան կը ներկայացնեն հայկական նահանգներուն մէջ (Վանի, Էրզրումի, Պիթլիսի, Տիարպեքիրի, Սվազի, Խարբերդի վիլայէթները) բարենորոգումներ անցընելու ծրագիր մը: Սուլթանական կառավարութիւնը երկար ձգձգումներէն ետք կ'ընդունի մայիսեան բարենորոգումներու ծրագիրը, բայց այս անգամ եւս, օգտուելով մեծ տէրութիւններուն միջեւ եղած հակասութիւններէն, չիրագործեր զայն: Դեռ աւելին, կատաղի յարձակում կը սկսի հայերու դէմ՝ կազմակերպելով նոր զանգուածային ջարդեր Արեւմտեան Հայաստանի եւ Օսմանեան կայսրութեան հայաբնակ վայրերուն մէջ:
Երիտթուրքական յեղաշրջում
1908-ին, երիտթրքական յեղաշրջումով Հայկական հարցը կը թեւակոխէ զարգացման նոր փուլ: Հայ հասարա-քաղաքական որոշ գործիչներ Հայկական հարցին լուծումը կը կապեն թուրք պետականութեան բարենորոգման հետ: Սակայն հայերուն վիճակը չի բարելաւուիր, իսկ Ապրիլ 1909-ին երիտթուրքերը կ'իրագործեն Ատանայի կոտորածը, որուն զոհ կ'երթայ աւելի քան 30 հազար հայ:
1912-14-ին, երբ պալքանեան ժողովուրդներու ազգային-ազատագրական պայքարի հետեւանքով նոր հարուած մը հասցուեցաւ թուրք բռնատիրութեանը, Հայկական հարցը վերստին դարձաւ մեծ տէրութիւններու եւ Օսմանեան կայսրութեան միջեւ բանակցութիւնների առարկայ: Արեւմտեան Հայաստանին մէջ բարենորոգումներ անցընելու հարցին շուրջ սկսաւ բարդ պայքար մը, որը շարունակուեցաւ մինչեւ Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918) սկիզբը:
Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Պատերազմի մէջ մտնելով Գերմանիոյ կողմը՝ Օսմանեան կայսրութեան կառավարող շրջանները յոյս ունէին իրականացնել Կովկասիէն Ռուսիան հեռացնելու, Մերձաւոր Արեւելքի, Կովկասի, Ռուսիոյ, Միջին Ասիոյ մուսուլմանները միաւորելով «մեծ Թուրան» ստեղծելու վաղեմի գաղափարը: Այդ նպատակին հասնելու ճանապարհին խոչընդոտ կը հանդիսանար ոչ միայն Ռուսիան, այլեւ հայ ժողովուրդը: Երիտթրքական կառավարութիւնը կը գտնուէր, որ ամէնէի առաջ պէտք է ոչնչացնել Արեւմտեան Հայաստանի հայ բնակչութեանը, որուն ռուսական կողմնորոշումը հանրայայտ էր:
Մեծ Եղեռն
Երիտթուրքերը, Արեւմտեան Հայաստանի եւ Օսմանեան կայսրութեան միւս մասերուն ապրող հայերը ոչնչացնելու եւ այդ ձեւով Հայկական հարցը լուծելու նպատակով եւ օգտուելով պատերազմի ընձեռած հնարաւորութենէն, մերձ ճակատային շրջաններէն հայերը տեղահանելու անուան տակ կազմակերպեցին եւ իրականացուցին աւելի քան 1, 5 միլիոն հայերու տեղահանութիւնը եւ կոտորածը (Հայոց Ցեղասպանութիւն): Արեւմտեան Հայաստանը եւ Կիլիկիան զրկուեցան բնիկ՝ հայ բնակչութենէն:
Սեւրի պայմանագիր
1919-20-ին Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւնը մեծ ջանքեր կը գործադրէ արեւմտեան տէրութիւններու աջակցությամբ Հայկական հարցը լուծելու համար, մէկ միասնական, անկախ պետութեան մէջ միաւորելու համար Հայաստանի արեւելեան եւ արեւմտեան մասերը: Հայկական հարցը կը քննարկուի Փարիզի հաշտութեան վեհաժողովին (1919-20), ուր որոշում կը կայացուի ԱՄՆ-ին տրամադրել Հայաստանի մանդատը: Այդ որոշումը կը հաստատէ Ազգերու լիկան: Սակայն ԱՄՆ-ի Սենատը մերժեց նախագահ Վուտրօ Ուիլսոնի առաջարկը Հայաստանի մանդատը վերցնելու վերաբերեալ: 1920-ի օգոստոսի 10-ին Անտանտը հաշտութիւն կը կնքէ պարտուած Թուրքիոյ հետ (Սեւրի հաշտութեան պայմանագիր), համաձայն որուն, Թուրքիոյ սուլթանական կառավարութիւնը կը ճանչնար Հայաստանը իբրեւ ազատ եւ անկախ պետութիւն: ԱՄՆ-ի նախագահին կը յանձնարարուէր որոշել Հայաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ սահմանը՝ Հայաստանի համար ելքով դէպի Սեւ ծով:
Հայաստան՝ մինակ
Թուրքիոյ մէջ իշխանութեան գլուխ անցած ազգայնամոլ կառավարութիւնը՝ Մուսթաֆա Քեմալի գլխաւորութեամբ, չընդունեց Սեւրի պայմանագիրը: Խորհրդային կառավարութիւնը, ձգտելով Թուրքիոյ մէջ սկսած ազգայնամոլ շարժումը ուղղել Անտանտի դէմ, փորձեց իր միջնորդութեամբ կայունացնել վիճակը տարածաշրջանին մէջ։ Սակայն խորհրդա-հայկական եւ խորհրդա-թրքական բանակցութիւնները բազմիցս ընդհատուեցան եւ ձգձգուեցան: Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութիւնը ժամանակ կը շահէր մինչեւ Սեւրի հաշտութեան կնքումը, իսկ թրքական կողմը չէր ուզեր հրաժարիլ արեւմտահայկական հողերէն: 1920-ի ամրանը Խորհրդային Ռուսիան Թուրքիոյ տրամադրեց ռազմական եւ դրամական զգալի օգնութիւն, որը ան օգտագործեց արեւմուտքի մէջ՝ Յունաստանի, արեւելքը՝ Հայաստանի Հանրապետութեան դէմ: 1920-ի սեպտեմբերին թրքական բանակը անցաւ յարձակումի: Անքարայի կառավարութիւնը, նորանոր հողեր զաւթելով, հայ ժողովուրդի արեւելեան հատուածը կոտորելով, կը ձգտէր զրկել հայերը սեփական պետութիւն վերստեղծելու հնարաւորութենէն: Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութիւնը կʼենթադրէր, որ Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսան, ԱՄՆ-ը եւ Իտալիան, իրականացնելով Սեւրի հաշտութեան պայմանները, անմիջապէս հանդէս կու գան յօգուտ հայերու եւ հակահարուած կու տան Թուրքիոյ: Հայկական կառավարութիւնը դիմեց Ազգերու լիկաի՝ խնդրելով միջոցներ կիրառել Թուրքիոյ դէմ՝ համաձայն Սեւրի պայմանագիրին: Սակայն դիմումները արդիւնք չտուին: Թրքական զօրքերը շարունակեցին յարձակումը: Թուրքիոյ անհաշտ եւ ռազմատենչ դիրքորոշումը Հայաստանի նկատմամբ պայմանաւորուած էր ստեղծուած միջազգային բարենպաստ իրադրութեամբ, որմէ յաջողութեամբ օգտուեցաւ քեմալական կառավարութիւնը, ինչպէս եւ Անտանտի ու Խորհրդային Ռուսիոյ միջեւ ռազմական առճակատումով:
Կարսի եւ Մոսկուայի պայմանագրերը
Յեղափոխական քարոզչութեամբ բարոյալքուած, դրացիներու ոտնձգութիւններու դէմ անընդհատ պատերազմելու հետեւանքով տկարացած հայկական բանակը կը պարտուի: Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութիւնը 2 Դեկտեմբեր 1920-ին կը ստորագրէ Ալեքսանտրապոլի պայմանագիրը, որմով հանրապետութեան կը մնային միայն Երեւանի եւ Սեւանի շրջակայ տարածքները, հայկական կառավարութիւնը կը հրաժարէր Սեւրի պայմանագիրէն, Թուրքիան իր հսկողութիւնը կը սահմանէր հաղորդակցութեան ճանապարհներու վրայ եւ այլն: Նոյն օրը, Խորհրդային Ռուսիոյ ճնշումով, Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութիւնը կը հրաժարի իշխանութենէն: 16 Մարտ 1921-ին Մոսկուայի մէջ Ռուսիոյ եւ Թուրքիոյ միջեւ կը կնքուի բարեկամութեան եւ եղբայրութեան մասին պայմանագիր, որ կեղծ էր Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդին նկատմամբ: Այդ պայմանագիրին համաձայն որոշուած էր Խորհրդային Հայաստանի եւ Թուրքիոյ սահմանը: Թուրքիոյ կʼանցնէին ոչ միայն ամբողջ Արեւմտեան Հայաստանը՝ Կարսի մարզին հետ, այլեւ՝ Սուրմալուի գաւառը: Պայմանագիրին մէջ կը մտնէ յատուկ յօդուած մը, որուն համաձայն Նախիջեւանի մարզին մէջ կը կազմուէր «ինքնավար տարածք մը՝ Ատրպէյճանի հովանաւորութեան ներքոյ, պայմանով, որ Ատրպէյճան սոյն հովանաւորութիւնը չզիջէր երրորդ պետութեան մը»: Մոսկուայի պայմանագիրը խորապէս կը հակասէր հայ ժողովուրդին շահերուն: 13 Հոկտեմբեր 1921-ին Կարսի Ռուսիոյ Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութեան մասնակցությամբ կը կնքուի պայմանագիր՝ մէկ կողմէն Խորհրդային Հայաստանի, Խորհրդային Վրաստանի, Խորհրդային Ատրպէյճանի, միւս կողմէն՝ Թուրքիոյ միջեւ, որ աննշան տարբերութեամբ կը կրկնէր Մոսկուայի պայմանագիրը եւ ձեռնտու էր բոլորին, բացի Խորհրդային Հայաստանէն:
Լեռնային Ղարաբաղի հարցը
Հայկական հարցի անկապտելի մասը կը կազմէ Լեռնային Ղարաբաղի հարցը: 1918-20-ին Ատրպէյճանի Հանրապետութեան մուսաւաթական կառավարութիւնը բազմիցս փորձեց զաւթել Լեռնային Ղարաբաղը, Նախիջեւանը եւ Զանգեզուրը: Սակայն Հայաստանի այդ շրջաններու բնակչութիւնը զէնքով պաշտպանեց իր հողը եւ իրաւունքները այդ ոտնձգութիւններէն: 1921-ի յուլիսի 5-ին ՌԿ (բ) կ Կովկասեան բիւրոյի նիստին որոշուեցաւ Լեռնային Ղարաբաղը տալ Ատրպէյճանին: Այդ ոչ սահմանադրական, կուսակցական, այսինքն՝ անիրաւական որոշումով բուն հայկական հողերը՝ հայ բնակչութեան հետ միասին, արհեստականօրէն զատուեցան Հայաստանէն, իսկ 1923-ի սահմանազատումի հետեւանքով մարզը զրկուեցաւ Խորհրդային Հայաստանին հետ ընդհանուր սահման ունենալէ եւ անջատուեցաւ «ատրպէյճանական» տարածքի բարակ շերտով մը:
Յետ պատերազմեան շրջան
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939-1945) աւարտին նկատելիօրէն զօրացաւ սփիւռքահայերու շարժումը՝ Թուրքիոյ անցած Արեւմտեան Հայաստանի տարածքը Խորհրդային Հայաստանին միացնելու համար: Սփիւռքահայ կազմակերպութիւնները եւ գործիչները այդ պահանջով դիմեցին յաղթող տէրութիւններու ղեկավարներուն, ՄԱԿ-ի Սան Ֆրանցիսքօի վեհաժողովին (1945-ի ապրիլ), երեք դաշնակից տէրութիւններու ղեկավարներու Պերլինի վեհաժողովին (Օգոստոս 1945-ին), արտաքին գործերու նախարարներու խորհուրդի Լոնտոնի նստաշրջանին (Սեպտեմբեր 1945), երեք տէրութիւններու արտաքին գործերու նախարարներու Մոսկուայի խորհրդակցութեան (Դեկտեմբեր 1945), ՄԱԿ-ի Գլխաւոր ասամպլէայի Լոնտոնի առաջին նստաշրջանին (Յունուար 1946) եւ այլն: 29 Նոյեմբեր 1945-ին Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գէորգ Զ. կը դիմէ ԽՍՀՄ-ի, ԱՄՆ-ի, Մեծն Բրիտանիոյ ղեկավարներուն՝ պահանջելով Խորհրդային Հայաստանին միացնել Արեւմտեան Հայաստանը: Մարտ 1945-ին խորհրդային կառավարութիւնը,մեկնելով երկրորդ աշխարհամարտէն ետքստեղծուած միջազգային նոր իրադրութենէն, կը յայտարարէ 1925-ի խորհրդա-թրքական պայմանագիրը չեղեալ յայտարարելու իր մտադրութեան մասին: Յունիս 1945-ին Մոսկուայի մէջ տեղի կ'ունենան խորհրդա-թրքական բանակցութիւններ՝ ԽՍՀՄ-ի եւ Թուրքիոյ միջեւ յարաբերութիւնները կարգաւորելու շուրջ, որ պայմանաւորուած էր խորհրդային կառավարութեան կողմէն իբրեւ ժամանակի ոգիին չհամապատասխանող եւ արմատական բարելաւումի կարիք ունեցող 1925-ի պայմանագիրը չեղեալ յայտարարելու հետ: Թրքական կողմը առաջարկեց կնքել դաշնակցային պայմանագիր: Ատոր խորհրդային կողմը պատասխանեց, որ դէմ չէ որոշակի պայմաններով այդպիսի պայմանագիր մը կնքելուն, մասնաւորապէս, եթէ Թուրքիան վերադարձնէ 1921-ին Խորհրդային Հայաստանէն խլուած Կարսը եւ Արտահանը: Սակայն դաշնակցային պայմանագիրը Թուրքիոյ հետ չկնքուեցաւ: Երեք դաշնակից տէրութիւններու (ԽՍՀՄ, ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիա) ղեկավարներու 1945-ի Պերլինի (Փոթստամի) վեհաժողովին, ի թիւս այլ հարցերու, լսուեցաւ նաեւ Հայկական հարցը:
30 Մայիս 1953-ին խորհրդային կառավարութիւնը, անտեսելով հայ ժողովուրդին ակնկալիքները եւ ձգտումները, Թուրքիոյ կառավարութեան կը յայտարարէ, որ
Այդպիսով, խորհրդային կառավարութիւնը կը յայտարարէ, որ Խորհրդային Միութիւնը տարածքային ոչ մէկ պահանջք ունի Թուրքիայէ: ԽՍՀՄ-ի նմանօրինակ հակահայկական դիրքը հաստատուած է նաեւ յետագային՝ միջազգային շարք մը փաստաթուղթերու մէջ:
1960-80-ական թուականներ
1960-80-ական թուականներուն նկատելիօրէն ուժեղացաւ համաշխարհային հասարակայնութեան հետաքրքրութիւնը Հայկական հարցին նկատմամբ, եւ զայն քննարկուեցաւ միջազգային տարբեր կազմակերպութիւններու մէջ, գիտական եւ հասարակական համաժողովներու ընթացքին, վեհաժողովներու ժամանակ եւ գիտաժողովներու ընթացքին: 1960-ական թուականներու վերջէն Հայկական հարցը դարձաւ ՄԱԿ-ի Մարդու իրաւունքներու յանձնաժողովի ազգային փոքրամասնութիւններու պաշտպանութեան եւ խտրականութեան կանխումի ենթայանձնաժողովի քննարկումի առարկայ: Հայկական հարցին յատուկ նուիրուեցաւ Փարիզի ժողովուրդներու մշտական ատեանի նիստը Ապրիլ 1984-ին, եկեղեցիներու համաշխարհային խորհուրդի համագումարը (ԱՄՆ, Մայիս 1989-ին) եւ այլն, որոնց որոշումներուն մէջ կը նշուի հայ ժողովուրդին նկատմամբ Թուրքիոյ իրագործած ցեղասպանութեան վնասներու փոխհատուցման անհրաժեշտութիւնը, սփիւռքահայերու իրենց հայրենիքը վերադառնալու իրաւունքի ապահովումը: Հայոց Ցեղասպանութեան փաստի համաշխարհային ճանաչման եւ դատապարտման հարցին 1970-80-ական թուականներուն գործուն աջակցութիւն ցոյց տուին շարք մը երկիրներ (Յունաստան, Ֆրանսա, Արժանթին, Ուրուկուէյ եւ այլն): ԱՄՆ-ի Սենաթին մէջ եւ Ներկայացուցիչներու պալատին մէջ բազմիցս քննարկուեցան Օսմանեան կայսրութեան մէջ Հայոց Ցեղասպանութեան մասին բանաձեւեր, որոնք, սակայն, Թուրքիոյ ճնշումով կը մերժուին: Թուրքիա կը վարէ Հայոց Ցեղասպանութեան փաստը չճանչնալու եւ մերժելու քաղաքականութիւն: 1983-էն Հայկական հարցը կը քննարկուի Եւրոխորհրդարանին մէջ։ 18 Յունիս 1987-ին Եւրոխորհրդարանը կ'ընդունի բանաձեւ մը «Հայկական հարցի քաղաքական լուծման մասին»: 22 Նոյեմբեր 1988-ի նոյեմբերին ՀԽՍՀ ԳԽ կ'ընդունի, Օրէնք մը օսմանեան Թուրքիոյ մէջ հայերու 1915 թուականի ցեղասպանութեան դատապարտումի մասին» փաստաթուղթը:
Ներկայիս
Ժամանակակից պայմաններու մէջ Հայկական հարցը կʼընկալուի որպէս ամբողջ աշխարհի հայութեան ձգտումը՝ վերականգնելու պատմական արդարութիւնը, ստեղծելու իրական պայմաններ հայ ազգի համախմբումի, սփիւռքահայերու ազգային ինքնութեան պահպանումի, Պատմական Հայաստանի միաւորման համար:
Յայտնի խօսքեր
Պերլինի վեհաժողովէն յետոյ, ուր հայ ժողովուրդին յոյսերը չʼարդարացան, Գարեգին Սրուանձտեանը ըսած է.
Ստորոգութիւն:Հայկական հարց
Սպանիա-Մարոքեան պատերազմ
Սպանա-մարոքեան պատերազմ, յայտնի է նաեւ որպէս Ափրիկեան պատերազմ (սպ.՝ La Guerra de África), Սպանական կայսրութեան նուաճողական պատերազմը ընդդէմ Մարոքոյի թագաւորութեան, որ սկսած է 2 Հոկտեմբեր 1859-ին ։
Պատերազմող Սպանիան նպատակ ունէր ամրապնդել իր սահմանները Ճիպրալթարի նեղուցի հարակից տարածքներին մէջ՝ նուաճելով Հիւսիսային Ափրիկէի ափամերձ շարք մը բնակավայրեր։
Նախապատմութիւն
19-րդ դարու պատերազմներուն Մարոքը բազմաթիւ պարտութիւններ կը կրէ եւրոպացի նուաճողներէն։ Յատկապէս ակնառու էր 1844-ի ֆրանս-մարոքական պատերազմը, երբ ֆրանսական բանակը առանց լուրջ դժուարութեան պարտութեան կը մատնէ վերջինս։ 1856-ին անգլիացիները մարոքեան կողմին կը հարկադրեն ստորագրել երկկողմ համաձայնագիր, որով կը սահմանափակուէր Մարոքի մաքսային պարտաւորութիւնները ու վերջ կը դրուէր արքայական մենաշնորհին։
Աչքի տակ ունենալով Մարոքի պարտութիւնները՝ սպանական բանակը կը նախապատրաստուի ներխուժել ափրիկեան մայր ցամաք։ Պատերազմի սկսման համար սպանացիներուն անհրաժեշտ էր ընդամէնը շարժառիթ մը։
Պատերազմի ընթացք
1859-ի վերջը մարոքեան ցեղերը կը սկսին ապստամբիլ Սեուտա կղզիին մէջ կեդրոնացուած սպանական կայսերական կայազօրներու դէմ։ Սպանիան անտեսելով Մեծն Բրիտանիայի հետ կնքած պայմանագիրը կը ներխուժէ Մարոքի տարածք՝ խախտելով Մարոքի խաղաղ կարգաւորման բրիտանական ծրագիրները։ Սպանական կայազօրները արագօրէն պարտութեան կը մատնեն սուլթանական զօրքերուն եւ սրընթաց կերպով կը զարգացնեն մարտավարական յաջողութիւնները։
3 Փետրուար 1860-ին սպանական զօրքերը կը հաստատուին Տետուանի մէջ։ Անոնք երկու օր շարունակ կը ռմբակոծեն քաղաքը եւ քաոս կը ստեղծեն հարակից բնակավայրերուն մէջ։ Քաղաքը կը լքեն բազմաթիւ մարդիկ, շատերը կը վնասուին։ Մարոքցի պատմաբան Ահմատ իպն Խալիտ ալ-Նասիրին սպանական ռմբակոծութիւններն ու թալանը կը ներկայացնէ հետեւեալ կերպով․
Պատերազմի աւարտ
Տետուանի ճակատամարտէն ետք սպանացիներու յաղթանակը անխուսափելի էր ։ Բրիտանական կողմը կը ճնշէր գործադրում թէ՛ մարոքցիներու, թէ՛ սպանացիներու նկատմամբ՝ խաղաղութիւն հաստատելու պահանջով։ Յաղթանակած Սպանիան կը յայտարարէ, որ կայսերական բանակը իր առաջխաղացումը կը կասեցնէ միայն 100 միլիոն պասետայ ռազմատուգանքի վճարումէն ետք։
Շուտով բրիտանացիները կը վճարեն պատերազմական տուգանքի մէկ մասը, իսկ մինչեւ գումարի լրիւ մարումը սպանական ուժերը կը զբաղեցնեն Տեուտան։ Շուտով սպանական արքունիքը մաքսային գործակալներ կ'ուղարկէ Մարոքի նաւահանգիստներ՝ առեւտրային եկամուտները որպէս փոխհատուցում գանձելու նպատակով։
Քրիստոնեայ Հայաստան Հանրագիտարան
Քրիստոնեայ Հայաստան հանրագիտարան, կրճատ՝ ՔՀՀ, հայալեզու կրօնական հանրագիտարան մըն է։ Նուիրուած է հայոց քրիսունէութեան ընդունման 1700 ամեակին։ Հրատարակուած է 2002 թուականին։ Գիրքը լոյս տեսած է Ամէնայն Հայոց Կաթողիկոս Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ Ներսիսեանի Հայրապետական օրհնութեամբ :
516 Արոուքա կամուրջ
516 Արոուքա կամուրջ (516 Arouca), Արոուքա, Փորթուկալ․ աշխարհի ամենամեծ ոտանցիկ կայմապարան կախուած կամուրջը։
Դիրքը
Լեռներու մէջ պահուըտած եւ 175 մ․ բարձրութեան վրայ 516 Արոուքա կամուրջը, կը գտնուի Փայւա գետին վրայ, Արոուքա քաղաք (հիւսիսային Փութուկալ), Եունեսքոյի Աոուրուքա Բնապահպանման Տարածքին մէջ։
Պատմութիւն
Ոտանցիկ կամուրջին կառուցումը արժեց երկու միլիոն երկու հարիւր հազար եւրօ (2․200․000) եւ աշխատանքները տեւեցին երկու տարի՝ սկսան Մայիս 2018-ին։  29 Ապրիլ 2021-ին տեղի ունեցաւ անոր պաշտօնական բացումը։ Կամուրջին նախագիծը կատարած է Itecons ընկերութիւնը։
Նկարագրութիւն
Ոտանցիկ կամուրջը յենուած է երկու «V» ձեւի թանձրացեալ սիւներու վրայ։  Անոր երկարութիւնն է 516 մ․։  Կամուրջին տախտակամածի եւ կողեզրի երկաթաթել ցանցին ճեղքերէն, անցորդը անարգելք կրնայ Փայւա գետը, անոր կիրճը եւ շուրջի լեռները դիտել։ Կամուրջին մէկ ծայրէն միւս ծայրը անցնիլը մօտաւորապէս 10 վայրկեան կը տեւէ։
Տե՛ս նաեւ
Ռիօ-Անթիրիօ կամուրջ
Կորնթոսի Ջրանցք
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Կամուրջներ Ստորոգութիւն:Կայմապարան կամուրջներ Ստորոգութիւն:Կայմապարան ոտանցիկ կամուրջներ Ստորոգութիւն:Ոտանցիկ կամուրջներ Ստորոգութիւն:Փորթուկալի կամուրջներ Ստորոգութիւն:Եւրոպայի կամուրջներ
Վաղինակ Աբրահամեան
Վաղինակ Աբրահամեան, հայ ազատամարտիկ, Արցախեան ազատամարտի մասնակից։
Կիվաթայմ
Կիվաթայմ (גִּבְעָתַיִם, բառացիօրէն՝ «Երկու բլուր»), քաղաք Իսրայէլի՝ Թել Աւիւի արեւելքը։ Այն Կուշ Տանի շրջանի մէկ մասն է։ Կիվաթայմը հիմնադրուեր է 1922-ին երկրորդ ալիայի ներգաղթեալներու կողմէն։ 2018-ին այն ունէր 60,212 մարդ բնակչութիւն։
Վաղինակ Աբրահամեան
Կենսագրութիւն
Վաղինակ Աբրահամեան ծնած է 1965, Սեպտեմբեր 14-ին Ստեփանակերտ քաղաքին մէջ։ Թիւ 1 դպրոցին մէջ ութամեայ կրթութիւն ստանալէ յետոյ պրոֆտեխուսումնարաներ ստացած է խառատի մասնագիտութեան։ Զինուորական պարտադիր ծառայութեան պատճառով անցած է Յակուտիա։ Զորացրուել է յետոյ որպէս բանաւոր աշխատանքի, անցած է շինուարչութեան։
Կիվաթայմ
Քաղաքի անունը կը նշանակէ «երկու բլուր», քանի որ հիմնադրուեր է երկու (Պորոչով եւ Գոզլովսկի) բլուրներու վրայ։ Կոզլովսկին Կուշ Տան շրջանի ամենաբարձր բլուրն է ՝ ծովի մակարդակէն 85 մեթր բարձրութեան վրայ։ Քաղաքը ընդարձակուեցաւ 1930-ականներուն, այդ իսկ պատճառով այսօր այն փաստացի տեղակայուած է 4 բլուրներու ՝ Պորոչով, Գոզլովսկի, Երկաթուղու աշխատողներու եւ Ռամպամ բլուրներու վրայ։
Վաղինակ Աբրահամեան
Կենսագրութիւն
Արցախեան շարժման ժամանակ մասնակցած է միտինգներին, նոյն ժամանակ՝ կամաւորական ջոկատների կազմուն մէջ մասնակցած է Ստեփանակերտի ինքնապաշտպանութեան։ Պաշտպանութեան բանակի ստեղծման ժամանակ ծառայութեան անցած է ԿՊՇ-ի, մասնակցած է Մարտակերտի շրջանի գիւղերուն ազատագրման շարժման։ Զոհուած է 1993 Փետրուար 10-ին Մարտակերտի շրջանի Չլդրան գիւղի ազատագրական մարտի ժամանակ։ Ան մահանալ է ետք պարգեւատրուած է ՀՀ եւ ԼՂՀ «Արիութեան համար», Շուշիի ազատագրման համար եւ «Մայրական երախտագիտութիւն՝ Արցախի քաջորդիներին» մեգալներով։ Ամուսնացած չէր։ Անոր մարմինը կը Հանգչի Ստեփանակերտի քաղաքային գէրեզմանատան մէջ ։
Կիվաթայմ
Հին ժամանակներ
Կիվաթայմի տարածքում գտնուող հնագիտական աւերակները կը փաստեն, որ այստեղ մարդիկ բնակած են դեռ էնեոլիթի ժամանակաշրջանէն։
Վաղինակ Աբրահամեան
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ ազատամարտիկներ Ստորոգութիւն:14 Սեպտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:10 Փետրուարի մահացածներ
Կիվաթայմ
Նորագոյն ժամանակաշրջան
Ժամանակի ընթացքին զարգացան աւելի շատ թաղամասեր՝ Շեյնքին, Կիվաթ Ռամպամ, Քիրյաթ Յոսեֆ եւ Արլոզորով։ Այս բոլոր թաղամասերը միաւորուեր են տեղական խորհուրդ ստեղծելու համար 1942 թուականի Օգոստոսին։ Կիվաթայմը քաղաք հռչակուեց 1959 թուականին։
Աշխարհագրութիւն
Կիվաթայմը կը գտնուի Թել Աւիւի արեւելքը եւ հիւսիսէն ու արեւելքէն սահմանակից է Ռամատ Գանին։
Կրթութիւն
Կիվաթայմն ունի 41 մանկապարտէզ, 9 հիմնական դպրոց եւ 4 աւագ դպրոց։ Քաղաքապետ Ռուվեն Պեն-Շահարը նախաձեռներ է աւագ դպրոցի քննութիւններու օժանդակութեան յատուկ ծրագիր, որը 3 տարի անց 11%-ով բարձրացեր է աւագ դպրոցի աւարտական քննութեան ցուցանիշները 2010-ին։
Քաղաքաշինութիւն
Կիվաթայմի մէջ կառուցուող «Եվրոքոմ» աշտարակը 70 յարկանի երկնաքեր է, որ աւարտելէն յետոյ կը դառնայ Իսրայելի ամենաբարձր շէնքը։ Այն համալիրի մէկ մասն է, որը իր մեջ կը ներառէ չորս բնակարանային աշտարակներ եւ 50 յարկանի գրասենեակային շէնք։ Մեծ հրապարակը կը միանայ շրջակայ տարածքներուն կամուրջներով եւ ստորգետնեայ թունելներով։ Համալիրը տեղակայուած է Ռամաթ Գանի եւ նրա Ադամանդի փոխանակման շրջանի մերձակայքը ։ Բացի «Եվրոքոմ» աշտարակէն, քաղաքին մէջ կը նախատեսուին բարձրորակ այլ ծրագիրներ։ Ըստ Կիվաթայմի նախկին քաղաքապետ Ռուվեն Պեն-Շահարի՝ քաղաքապետարանի քաղաքականութիւնը քաղաքի արտաքին ծայրերուն բարձրայարկ շէնքերու շինարարութժեանը խթանելն է ։
Քաղաքապետեր
Ռուվեն Պեն-Շահարը «Քատիմայից» առաջին թեկնածուն էր, որ յաղթեց քաղաքային ընտրութիւններուն, եւ առաջին քաղաքապետը Կիվաթայմի մէջ, որը Իսրայէլի բանուորական կուսակցութիւնէն չէր։
Հմայեակ Քհնյ. Երէցեան
'''Հմայեակ Քհնյ. Երէցեան''', աւազանի անունով՝ Արամ, որդի Յակոբի եւ Խամլոյի, ծնած է սասունցի ծնողքէ, Սասունի Գոմք գիւղին մէջ 1890-ին։
Մանկապարտէզի կրթութիւնը Սսասունի մէջ ստանալէ ետք, իր հօրեղբօր՝ Տ. Հմայեակ Վրդ. Երէցեանի տնօրինութեամբ անցած է Երուսաղէմ, ուր քանի մը ամիս մնալէ ետք, մեկնած է Կիպրոս ստանալու համար նախակրթարանի ուսումը։ Օրինաւորապէս զայն աւարտելէ ետք, կանչուած է Երուսաղէմ հօրեղբօր թելադրութեամբ եւ դպրեվանքի ուսանող եղած։
Իր ուսման ծարաւը յագեցնելու նպատակով եւ ազգային առաքելոթեամբ մեկնաղ է նախ Ֆրանսա ժամանակուան մը համար եւ ապա՝ Մ. Նահանգներ, ուր հետեւած է Տիթրոյիթի Սէնթրըլ Գոլէճի լեզուագիտական դասընթացքին։
1922-ին իր ուսումը աւարտելէ ետք, վերադարձած է Հալէպ եւ նուիրուած ուսուցչութեան։ Երկու տարի տնօրէնութեան ու ուսուցչութեան զոյգ պաշտօններ վարած է Կիլիկեան Վարժարանին մէջ եւ ապա ուսուցիչ նշանակուած Հայկազեան Վարժարանի։
Արամ իր իր կեանքի ընկերը ընտրած է Յովհաննէս եւ Ֆէրիտա Աւէտիսեանի դուստրը՝ Հայկուհին, որուն հետ պսակուած է Հալէպի մէջ 1924-ին եւ ունեցած հինգ զաւակներ՝ Հմայեակ, Հերմինէ, Յակոբ, Հրայր եւ Արա։
Տէր Հմայեակ վախճանած է 1952 Օգոստոսին, երբ հազիւ վաթսուն երկու տարեկան էր եւ դեռ այնքան տալիք ունէր Հայց. Եկեղեցւոյ, հայ ժողովուրդին, հայ դպրոցին եւ հայ գրականութեան։
Թաղման կարգն ու վերջին օծումը կատարուած են Բերիոյ Թեմի Առաջնորդ՝ Ս. Զարեհ Եպս. Փայասլեանի ձեռամբ, Լաթաքիոյ Ս. Աստուածածին Եկեղեցւոյ մէջ, հայ եւ օտար եկեղեցականներու նաեւ խուռներամ յուղարկաւորներու ներկայութեամբ։
Մարմինը կ'ամփոփուի Լաթաքիոյ Հայոց գերեզմանատունը։
Առ ի գնահատանք իր տարիներու բարւոք ծառայութեան, ան պարգեւատրուած է Լանջախաչով ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ քահանաներ Ստորոգութիւն:1890 ծնունդներ
Աղազար Լազարեան
Աղազար Նազարեթի Լազարեան, հայ հասարակական գործիչ է, վաճառական։ Լազարեաններու տոհմի հիմնադիրն է Աղազար։ Եղած է Նոր Ջուղայի կառավարիչը։ Յարութիւն եւ Մանուկ եղբայրներու հետ 1741 թուականին կը հիմնէ ընկերութիւն մը եւ առեւտրական աշխատանքներ կը սկսի Ռուսաստանի հետ։ 1747 թուականէն ետք կը հաստատուին Աստրախանի մէջ, իսկ 1749 թուականին կը տեղափոխուին Մոսկուա, ուր կը գտնեն եւ կը մեծցնեն Ֆրիւնովի մետաքսագործական գործա-ընկերութիւնը։ 1774 թուականին Եկատէրինայ II-ի հրամանով Լազարեաններուն կը շնորհուի ռուս ժառանգական ազնուականներու տիտղոսը։ Աղազար Լազարեանը 1779 թուականին Մոսկուայի մէջ կը կառուցէ հայոց Սուրբ Խաչ եկեղեցին :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:3 Ապրիլի ծնածներ
Հայկական Հարցի Եւ Հայերու Ցեղասպանութեան Արտացոլումը Գրականութեան Մէջ
Հայկական հարցի եւ հայերու ցեղասպանութեան թեման իր արձագանքը գտած է հայ եւ համաշխարհային գրականութեան մէջ։
19-րդ դար
Երկփեղկուած ազգային կացութիւնը ուրոյն երանգ տուած է հայ գաղափարաբանութեան։ Ազգային ազատագրական շարժման առանցք արեւմտեան Հայաստանի ազատագրումը ազգային ճնշման կամայականութիւններու, տեղահանութեան, ցեղասպանութեան, բռնի ձուլման պատկերները դարձած են 19-րդ դարու հայ գեղարուեստական գրականութեան գլխաւոր թեմաները։
Միլան Քունտերա
Միլան Քունտերա (Milan Kundera, ծնած է 1 Ապրիլ 1929 թուականին Պրնոյ, Մորաւիա), ֆրանսացի գրող մըն է չեքոսլովաքիական ծագումով: 1975-ին կ'արտագաղթէ Ֆրանսա, կը ստանայ ֆրանսական քաղաքացիութիւնը 1 Յուլիս 1981 թուականին : Իր առաջին գիրքերը չեխերէն գրած է, բայց այսօր կը գործածէ միայն ֆրանսերէնը: Ստացած է Մէտիսիս մրցանակը (Prix Médicis) 1973-ին Կեանքը ուրիշ տեղ է գիրքին համար, Երուսաղէմի մրցանակը (Jerusalem prize) 1985-ին, Այսօր մրցանակը 1993 թուականին «Դաւաճանուած Կտակներ»ուն համար, Հերտեր մրցանակը 2000 թուականին, մեծ գրականութեան մրցանակը Ֆրանսական ակադեմիայի իր ընդհանուր աշխատանքին համար 2001 թուականին, համաշխարհային Սինօ Տել Տուկա մրցաշարքը 2009 թուականին եւ BnFի մրցանակը 2012 թուականին : Քանի մը անգամ իր անունը կ'առաջարկուի Գրականութեան Նոպէլեան մրցանակին համար: Իր գործերը մօտաւորապէս 30 լեզուներու թարգմանուած են : Իր ամենաճանչցուած գործերէն մէկն է «Կեցութեան Անտանելի Թեթեւութիւնը» (Nesnesitelná lehkost bytí)
Հայկական Հարցի Եւ Հայերու Ցեղասպանութեան Արտացոլումը Գրականութեան Մէջ
Խաչատուր Աբովեան
Իր ուղեգրութիւններուն, պատմական ակնարկներուն, հայրենասիրական խոհերուն մէջ Արաքսէն անդին գտնուող երկիրը Խաչատուր Աբովեանին (1809-1848) կը ներկայացնէ որպէս մութ, խաւար ու դժոխային աշխարհ մը, ուր լենկթեմուրներու, թաթար մոնկոլներու եւ այլ վայրենի հորդաներու հետնորդը՝ «բարբարոս թուրքը», բռնութեան ու սարսափի ուրուականը կախած է հայոց երկնակամարին վրայ, եւ ուր հայ ժողովուրդը «ինքնայորդոր զոհաբերութեամբ» իր լինելիութիւնը կը պահպանէ «բարբարոսներու» վրիժարկներու մէջ»:
Միլան Քունտերա
Կենսագրութիւն
Պրնոյի մէջ ծնած, Մորաւիոյ մայրաքաղաքի մէջ, Միլան Քունտերային հայրը՝ Լուտվիկ Քունտերան (1891-1971), նշանաւոր երաժշտագէտ ու դաշնահար մըն էր, Պրնոյի երաժշտական ակադեմիոյ համալսարանապետն եր նաեւ: Իր զարմիկը Լուտվիկ Քունտերան (1920-2010), ճանչցուած է իբրեւ բանաստեղծ ու թատերագիր :
Սթալինեան Շրջան (1968-1956)
1948 թուականին քերականութեան եւ գեղագիտութեան ուսումը կը սկսի Քարլի համալսարան Փրակի մէջ, բայց իր ուղղութիւնը կը փոխէ 2 եռամսեակ ետք եւ կ'արձանագրուի Փրակի քինօ բարձրագոյն դպրոցը՝ FAMU: Այն ատեն, ինքը համոզուած համայնավար մըն էր: Արձանագրուած է համայնավար կուսակցութեան մէջ 1947 թուականէն ի վեր բայց 1950 թուականին, անկանոն համարուած դէպք մը կը գործէ եւ անոր հետեւանքով կը վռնտուի : Այս դէպքը կը յիշուի «Կատակին» մէջ եւ աւելի ուղղակի ձեւով «Խնդուքի եւ Մորոյթի գիրքին» մէջ (էջ 78-79՝ "ես ալ շուրջպարին մաս կազմեցի: 1948-ին, համայնավարները իմ երկրիս մէջ յաղթած էին, եւ ձեռքէն կը բռնէի ուրիշ համայնավար ուսանողրներ... Եւ օր մը, բան մը ըսի որ պետք չէր ըսէի, ինծի կուսակցութենէն վռնտեցին ու շուրջպարէն դուրս ելայ:" Իր ուսումը կ'աւարտէ 1952 թուականին, որ մէկ կողմ ձգած էր "կառավարութեան դէմ վարմունքի պաճառաւ '' : 1956 թուականին, համայնավար կուսակցութեան մէջ ետ կը համարկուի բայց վերջնականօրէն կը վտարուի 1970 թուականին իր հանրային քաղաքական կեցուածքներուն պաճառաւ:
Տվորացեք հարցը (1950 եւ 2008)
2008 Հոկտեմբերին, Միլանին կեանքի այս հանգրուանին, ան չեխական թերթի մը «Րեսփեքդ»ի (Respekt) մէջ կը հրատարակէ թուղթ մը Չէխ քաղաքական ոստիկանութեան արխիւներէն, հարցազրոյցի արձանագրութիւն մը 14 Մարտ 1950-ի թուականին, որուն ընթացքին Միլան Գունտերան մատնած կ'ըլլար իր համաքաղաքացիններէն մէկը, Միրոսլաւ Տվորասէք, երիտասարդ դասալիք մը չեխական բանակէն որ արեւմուտք բախած էր: Ան 22 տարի կը բանտարկուի եւ 14 տարի կ'անցընէ դժուար պայմաններու մէջ: Փաստաթուղթը 2008-ին հրատարակուած է Չեխական բռնատիրական դրութեան կաճարին կողմէն: Գրողը կը ժխտէ ամէն ինչ եւ անհանդուրժելի կը գտնէ այս ամբաստանութիւնները. Kundera reçoit le soutien de l'ancien président tchèque Václav Havel et de l'historien tchèque Zdenek Pesat : Ան կը ստանայ նախկին նախագահին Վաքլաւ Հավել եւ պատմագէտ Զտնէք Բեսադին աջակցութիւնը: Մինչ այդ քանի մը համաշխարհային գետնի վրայ համբաւ ունեցող գրողրներ կը միանան իրեն պաշտպանելու համար եւ իրենց ընդվզումը արտայայտելու այս տեսակի չարախօսութեան մը դիմաց:
Հայկական Հարցի Եւ Հայերու Ցեղասպանութեան Արտացոլումը Գրականութեան Մէջ
Պետրոս Դուրեան
«Նոր սեւ օրեր», «Աչերս տեսան արցունքներու լոկ երկինք», «Մոխիր հագած, արիւն ծծած սեւ հողեր», «Ուր կը տիրեն սոսկում, տխուր յիշատակը», «Մառախուղ են հագեր ղաշտքն ու լերինք», «Ահ, ոտնակոխ Հայուն սիրտը եւ տաճար», «Աշխարհ մը կայ արցունք թափող սարերը. Արեամբ պղտոր դեռ գետերուն ափունքը», այսպէս ընկալեց Պետրոս Դուրեան (1851-75) Հայաստան աշխարհի վրայ կախուած մղձաւանջը։
Միլան Քունտերա
Առաջին քրէականական գործեր (1953-1957)
Իր առաջին գիրքը, «Մարդը, այս լայն պարտէզը» (Člověk zahrada širá) 1953 թուականին, 24 քնարական բանաստեղծութեան հաւաքածոյ մըն է: Անոր մէջ Գունտերան կը փորձէ քննադատական նայուածք մը նետել գրական շարժումին վրայ, որ կը կոչուի "ընկերվարական իրապաշտութիւն", բայց ան մարքսիստ մօտեցումով միայն կը քնադատէ անոր: 1955 թուականին կը հրատարակէ «Վերջին Մայիսը» (Poslední máj), բանաստեղծութեան գիրք մը որ ձօնուած է Խուլիուս Ֆուսիքի յիշատակին, համայնավար հերոս մը որ դիմադրեց 2-րդ համաշխարհային պատերազմի ատեն Նացի բռնատիրութեան դէմ որպէս Չեխոսլովաքիացի: 1957 թուականին, «Մենախօսութիւններ»ը կը հրատարակէ, 36 բանաստերծութիւններու շարք մը, որուն մէջ Գունտերան քաղաքական քարոզչութիւնը կը մերժէ եւ կը պնդէ մարդկային փորձառութեան կարեւորութեան վրայ։ Սիրային բանաստեղծութիւններու գիրք մըն է բանական եւ մտաւորական ներշնչումով:
Հայկական Հարցի Եւ Հայերու Ցեղասպանութեան Արտացոլումը Գրականութեան Մէջ
Ապտուլ Համիտի բռնապետութեան շրջան
Բռնութիւններն ու ֆիզիքական ոչնչացման աղէտները առաւել բացայայտ ու համատարած բնոյթ կը ստանան յատկապէս ռուս-թրքական պատերազմէն ետք։ Կը սկսի սուլթան Ապտլ Համիտի արիւնոտ բռնապետութեան շրջանը, երբ հայերու տեղահանութիւնն ու բոնի մահմեդականացումը, սովը, թալանը, կողոպուտը, ֆիզիքական հաշուեհարդարը կը դառնան պետական քաղաքականութիւն, որու նպատակն էր հայերուն ոչնչացնելով ի չիք դարձնել հայկական հարցը եւրոպական դիւանագիտութեան օրակարգին մէջ յայտարարելով, թէ «Հայաստանի մէջ հայ չկայ»։
Միլան Քունտերա
1960 տարիները եւ "Պրակայի Գարունը" (1968)
«Ժոզէֆ Սքուորեցի» (Josef Škvorecký) վէպին նախաբանին մէջ, Պոհէմի մէջ հրաշք, Գունտերան «Պրակայի գարուն»ին մասին բաւական կը խօսի զուգահեռ մը գծելով Մայիս 1968 թւուականի դէպքերու հետ: Անոր հիմքին պաճառը ըստ իրեն թերահաւատութիւննէ եւ չեխական քննադատական ոգին, 1960 էն սկսեալ քաղաքական դրութենէն կ'ըսուի որ «լուծման մէջ բռնատիրութիւն մըն է», ինչ որ նպաստաւոր վիճակ է մշակութային մեծ զարգացումի մը: Կարեւոր դէպք մը կ'ըլլայ 4-րդ Չեքոսլովաք գրողներու համագումարը 1967-ին, գրողները կ'արտայայտեն առաջին անգամ ըլլալով հանրային ձեւով իրենց անհամաձայնութիւնը քաղաքական գիծին վրայ կուսակցութեան հետ: Գունտերան աշխուժ ձեւով կը մասնակցի այս շարժումին եւ կարեւոր ճառ մը կը խօսի: Նայելով Փարիզեան Մայիսը, ան կը համարէ որ լրիւ տարբեր է Պրահայի գարունէն որը թերահաւատական շարժում մըն եր քաղաքական գետնին վրայ, բայց որ կ'արժեւորէր աւանդական մշակոյթը սովետական մշակոյթի հանդէպ, Փարիզի դէպքերը «քնարական» յեղափոխական շարժում մըն էր որ կասկածի տակ կը դնէր այն ինչ որ կը կոչենք եւրոպական մշակոյթն ու աւանդական արժէքները: Այս ոգիով, կը զարգացնէ «Կատակ»ին մէջ (1967) գլխաւոր նիւթ մը իր գրածներուն մէջ՝ իրականութիւնը կառավարել կամ հասկնալը անկարելի է: Պրակայի գարնան ազատութեան մթնոլորտին մէջ է որ կը գրէ «Ծիծաղելի սէրերը» (1968), այս երկու գործերը հակա-բռնատիրական պատգամներ կը համարուին: «Ծիծաղելի սէրերը» վիպակներու հաւաքածոյ մըն է որ կը խօսի մտերիմ յարաբերութիւններու մասին մարդոց մէջ եւ անոր միջոցաւ, խօսակցութեան թերութեան մասին որ նիւթ մըն է որ գրողին ամէն հասուն գործերուն մէջ կը գտնուի: Կ'ուսումնասիրէ ինքնութեան, ստուգութեան եւ պատրանքի (ինչպէս դէպքերը կը փոխուին անշօշափելիօրէն իրենց հակառակին) նիւթերը: Պատմութիւններու մեծամասնութիւնը տեղի կ'ունենան Չեխական ընկերութեան մէջ ուշ ստալինիզմի ատեն եւ կը վկայեն այն ժամանակուայ իրականութենէն:
Հայկական Հարցի Եւ Հայերու Ցեղասպանութեան Արտացոլումը Գրականութեան Մէջ
Միքայէլ Կիւրճեան
«Պանդուխտին կեանքէն» վաւերագրութեան մէջ, պանդխտութիւնը ներկայացնելով որպէս չարիք, Միքայէլ Կիւրճեանը կը գրէ. «Պանդխտութիւնը եթէ այսպէս շարունակուի, մեր գաւառները անմարդի կ'ընէ այսօր կամ վաղը, այս համոզումը ունեցէք, ահաւոր ճշմարտութիւն է» (Կիւրճեան Մ., Ամբողջական Երկեր, 1931, էջ 121)։
Միլան Քունտերա
Սովետացուած Չեքոսլովաքիան (1968-1975)
Սովետական գրաւումը Օգոստոս 1968 թուականին վերջ կու տայ մէտիաներու ազատութեան ժամանակաշրջանին եւ կը խորտակէ երկիրը նէօ ստալինիզմի մէջ։ Այս մթնոլորտը կը գոյատեւէ մինչեւ համայնավարութեան կործանումը 1989 թուական: 1956 թուականին ետ կը մտնէ համայնավար կուսակցութեան մէջ վռնտուելէ ետք. 1970 թուականին բայց ետ կը վռնտուի, իր ուսուցիչի գործը կը կորսնցնէ եւ իր գիրքերը գրատուներէն եւ գրադարաններէն կը վերցուին: Այս շրջանի ընթացքին չնչին գործեր կը կատարէ, որոնք կը յիշուին Խնդուքի եւ մոռացումի գիրկին մէջ: Բայց ան կը շարունակէ գրել: Կեանքը ուրիշ տեղ է արտամղումի միջոց է Գունտերային համար, իր համայնավարական անցեալը կը յիշէ, իր տեղը իբր արուեստագէտ եւ կ'ազատի անոնցմէ: Այս գիրքը Ֆրանսա հրատարակուած է եւ կը ստանայ Մէտիսիս մրցանակը: «Հրաժեշտի վալս»ին մթնոլորտին մէջէն կը զգացուի Չեքոսլովաքիոյ մէջ ԽՍՀՄի ազդեցութիւնը (1976), համարուած է իր վերջին վէպը: Քաղակականութեան նիւթը բացարձակ ձեւով չկայ այս գիրքին մէջ:
Հայկական Հարցի Եւ Հայերու Ցեղասպանութեան Արտացոլումը Գրականութեան Մէջ
Մատթէոս Մամուրեան
Ականաւոր հրապարակախօս Մատթէոս Մամուրեանի (1830-1901) բնորոշմամբ, ազատութիւնը Թուրքիոյ մէջ իրական է միայն «գերեզմանի մէջ»։ Անիրաւութիւններու համատարած դժոխքին մէջ իշխող բարբարոսը «առաջնորդը, կուսակալը, քննիչը, դիւանագէտը, քիւրտը ու չերքեզը խօսքը մէկ ըրեր են Փոքր Ասիոյ եւ Հայաստանի ժողովուրդները կեղեքելու, խուզելու եւ անոր կործանումը փութացնելու համար...», «...ջուրի տեղ արիւն կը խմեն, հացի տեղ մարդու միս կ'ուտեն, անկողնի տեղ արիւնալի դիակներու վրայ կը պառկին եւ ժողովուրդը կը սպասէ. ինչպէս կը սպասեն գառնուկներ սպանդարանին դուռն...» («Արեւելեան մամուլ», 1879, №202)։
Յակոբ Պարոնեան
Թրքական ժանտախտի սարսափները այլաբանական դիպուկ ու խորիմաստ բնութագրումներ ձեւակերպած են Յակոբ Պարոնեանի (1843-91) երգիծական առածներուն մէջ, արժանիքներու եւ լուրերուն մէջ։ Յատկապէս նշանակալից են «Կսմիթները» (1875), «Հոսհոսին ձեռատետրը» (1880), «Ծիծաղը» (1883)։ Թուրքիոյ մէջ «ճշմարտութիւնը դագաղի մէջ դրուած է», իսկ ողջամտութիւնը, անաչառութիւնը, անկեղծութիւնը արձանագրուած են «յանցանքներուն ցանկին մէջ»։ «Գաւառներուն մէջ հայերը ապահովութիւն չունին, ոչ ստացուածքի, ոչ կեանքի եւ ոչ պատուի։ Խեղճերը կը կողոպտուին, կը սպանուին, կ'ոանպատւուին եւ այս վիճակին մեջ բազկատարած գթութիւն կը հայցեն։ ...Տաճկաստանի մէջ բանտ... բանտի էջ բանտ» (Պարոնեան Յ., Երկեր ժող., հ. 4, 1965, էջ 476)։
Ռափայէլ Պատկանեան
Հայերու հանդէպ թուրք, ոճրագործութիւնները ամբողջական բներգ կը կազմեն Ռափայէլ Պատկանեանի (1830-92) բանաստեղծութեան մէջ։ «Մշեցու հեկեկանքը», «Ղարիբ մշեցի», «Ծերուկ վանեցի», «Հազարէն մէկը», «Հայի արիւն», «Թալանած գեղ», «Երկու պատկեր» եւ այլ բանաստեղծութիւններու մէջ, ազատագրական պայքարի կոչերով նահատակ ժողովուրդին, բանաստեղծը արեւմտեան Հայաստանը կը նեկայացնէ որպէս ոճիրներու, մահուան ու ողբի երկիր, ուր թուրքը «հաճոյքի համար» իր սուրը կը լուայ հայու արիւնով, «սուլթանի տռփոտ պասքը կը հագենայ» պարկեշտասուն հայ աղջիկներով, որդեկորոյս ու տնանկ ծերունին ծովու ալիքներու մէջ կը գտնուի իր գերեզմանը, «տուն, եկեղեցի, պարտէզ ու այգի Անսիրտ, անհոգի մատնած են կրակի», եւ դեռ Երէկ ճոխ ու վաստակած նահապետական գերդաստանը այսօր կը մխէ «թշուառներու անթաղ դիերով»։
Րաֆֆի
Թուրքիոյ պետ-քաղաքական կառուցուածքի եւ արեւմտահայերու ողբերգական կացութեան հիրաւի գեղարուեստական հանրագիտարան մըն է Րաֆֆիի (Յակոբ Մելիք-Յակոբեան, 1835-1888) ստեղծագործութիւնը։ Ուղեգրութիւններուն, նամականիներուն, վէպերուն ու հրապարակախօսական աշխատութիւններուն մէջ, վերլուծելով XIX դ. Թուրքիոյ սոցիալ., իրաւական ու տնտեսական կեանքը, գրողը բացայայտած է աւատականութիւնն ու կրօնը, մոլեռանդութեան ուռճացած բռնապետութեան այլանդակութիւնը, քաղաքակրթութեան ողբերգական բախումը բարբարոսութեան արշաւին։
Ցեղասպանութեան գաղափարը որոշակի ընդգիծին մէջ ունի «Կայծեր» (հ. 1-2, 1883-87) վէպի նիւթերուն մէջ։ «Ի՞նչ է պարսիկը», «Ինչ է քիւրտը եւ ի՞նչ է թուրքը» ակնարկներուն մէջ Րաֆֆին պատասխան կու տայ որոշակի հարցերու, ցոյց կու տայ էթնիկական այն միջավայրը, որուն մէջ դրուած էր հայ ժողովուրդը։ Եւ բարբարոս ցեղախումբերու ասպատակութիւններուն հանդէպ միանգամայն նպատակային կը գործէ պետութիւն ներկայացնող թուրքը։ Որպէսզի ոչինչ թոյլ չտայ ուրիշին, ան կը հրդեհէ ամբողջ գիւղեր, կ'աւերէ քաղաքները. կրակ կու տայ հասունացած հունձքերը եւ բոլորովին անապատ կը դարձնէ երկիրը։
Ստորոգութիւն:Հայկական հարց
Կցական բարդութիւն
Կցական բարդութիւն, բարդ բառերը, որոնք կազմուած են երկու բառերու կցումով։ Օրինակ՝ այսօր, այնչափ, նաեւ, ոչինչ, ամենուրէք, ելևէջ եւ այլն։
Կցական բարդութիւններու մէջ կցում կը կատարուի՝
Ստորոգութիւն:Հայոց Լեզու Ստորոգութիւն:Բառագիտութիւն
Գերմաներէն
Գերմաներէն ՝ հնդեւրոպական լեզուներու ընտանիքին գերմանական ճյիւղին արեւմտագերմանական խումբին պատկանող լեզու մըն է։ Ատորով կը խօսին գերմանալեզու տարածքներուն մէջ՝ Գերմանիոյ, Աւստրիոյ, Զուիցերիոյ, Լիխթէնշթայնին, Լիւքսեմպուրկին, Արեւելեան Բելգիոյ, Հարաւային Թիրոլին, Էլզասին եւ Լոթրինկէնին, ինչպէս նաեւ՝ Կեդրոնական Եւրոպայի փոքրամասնութիւններուն քով եւ Եւրոպայէն դուրս գտնուող մի շարք երկիրներուն մէջ։ Գերմաներէնը կարեւոր տարածաշրջանային լեզու մըն է եւ ամէնաշատ գործածուող մայրենի լեզուն է Եւրոպական Միութեան մէջ եւ կը պատկանէ աշխարհի տասը կարեւորագոյն լեզուներու շարքին։
Սահմանում
Գերմաներէն բառեզրին տակ այսօր կը հասկնանք միջին գերմաներէնի բարբառներու եւ բարձր գերմաներէնի բարբառներու հիմքին վրայ զարգացած սթանտարթ գերմաներէնը: Գերմաներէնին կը պատկանեն նաեւ պատմական հին բարձր գերմաներէնը եւ միջին բարձր գերմաներէնը, ինչպէս նաեւ աւելի նոր առօրեայ-խօսակցական եւ խառնալեզու տարբերակները։