cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Թունուզ
Ֆրանսական Գաղութ
XIX դ. 50-ական թթ. եւրոպական դրամատէրերը բաժիններ ստացան Թունուզի մէջ։ Հարկային ճնշումը եւ եւրոպացիներուն արտօնութիւններ տրամադրելը դժգոհութիւն յառաջացուցին բնակչութեան մէջ եւ հանգեցուցին 1864—1865-ի ապստամբութեան։ 1869-ին Անգլիան, Ֆրանսան, Իտալիան Թունուզի մէջ հաստատեցին միասնական ֆինանսական հսկողութիւն։ 1881-ին ֆրանսական զօրքերը ներխուժեցին Թունուզ եւ ստիպեցին պայմանագիր ստորագրել խնամակալներուն։ Թունուզը փաստօրէն դարձաւ Ֆրանսայի գաղութը։ Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան ազդեցութեամբ Թունուզի մէջ զօրացաւ ազգային-ազատագրական շարժումը։ 1920-ին հիմնուեցաւ Թունուզի կոմունիստական կուսակցութիւնը։ Ազգային քաղքենիութիւնը 1920-ին ստեղծեց լիպերալ-սահմանադրական կուսակցութիւնը (Տեսթուր, Տուսթուր)։ Ան կը պահանջէր սահմանադրական կառավարութիւն եւ արաբներու իրաւունքներու հաւասարեցում ֆրանսացիներու հետ։ 1934-ին Հապիպ Պուրկիպան ստեղծեց Նոր տեսթուր ձախ ազգայնական կուսակցութիւնը, որ ազգային-ազատագրական շարժման ղեկավարութենէն դուրս մղեց նախկին տեսթուրի ղեկավարներուն, որոնք հիմնած էին Հին տեսթուր կուսակցութիւնը։ 1940—1942-ին Թունուզը գտնուած է «Վիշիի» կառավարութեան իշխանութեան ներքոյ, ապա զայն գրաւած են իտալական-գերմանական գործիչները։ Ֆաշիզմի դէմ յաղթանակը խթանեց ազգային-ազատագրական շարժումը։ Ֆրանսական գաղութային իշխանութիւնները որոշ զիջումներ ըրին։
Թունուզի Հանրապետութիւն
1946-ին Թունուզը ստացաւ Ֆրանսական միութեան «Միացուած պետութեան» վիճակը։ 1947-ին սկսաւ գործադուլային լայն շարժում։ 1952-ի Յունուարին մասսայական ձերբակալութիւններ եղան կոմկուսի եւ արհմիութիւններու ղեկավարներու շրջանին։ Թունուզի հարցը քննարկուեցաւ ՄԱԿ-ի Գլխաւոր ժողովի 7-րդ եւ 8-րդ նստաշրջաններուն (1952 եւ 1953)։ 1954-ին Ֆրանսան Թունուզին տուաւ ներքին ինքնավարութիւն, իսկ 20 Մարտ 1956-ին ճանչցաւ անոր անկախութիւնը։ Ընտրութիւններու ժամանակ Սահմանադիր ժողովին մէջ բոլոր տեղերը ստացաւ «Ազգային ճակատ» պուրժուա-դեմոկրատական խմբաւորումը՝ Նոր տեսթուր կուսակցութեան ղեկավարութեամբ։ Անոր առաջնորդ Հ. Պուրկիպան կազմեց կառավարութիւն։ 25 Յուլիսի 1957-ին Թունուզը հռչակուեցաւ հանրապետութիւն, նախագահ ընտրուեցաւ Պուրկիպան։ 1957-ին Թունուզը տնտեսական եւ ճարտարագիտական օգնութեան համաձայնագիր կնքեց ԱՄՆ-ի հետ եւ հաւանութիւն տուաւ «Էյզենհաուըրի տոքթրինային»: Թունուզը քայլերու ձեռնարկեց Հիւսիսափրիկեան Դաշնակցութիւն (Թունուզ, Ալժիր, Մարոք) ստեղծելու ուղղութեամբ։ 1962-ին մշակուեցաւ Թունուզի զարգացման տասնամեայ ծրագիրը, որը հիմնուած էր այսպէս կոչուած տեսթուրեան սոցիալիզմի տեսակէտի հիման վրայ. տնտեսութեան մէջ 3 բաժանմունքներու (պետական, գործակցական եւ մասնաւոր) առկայութիւնը՝ պետութեան ղեկավար դերով։
Ընկերա-տնտեսական վերափոխումները կը հանդիպէին արքայական մենաշնորհի դրութիւններու եւ ներքին հետադիմութեան դիմադրութեան։ 1970-ին ծրագրի իրագործումը դադրեցաւ, առաջադիմական բարեփոխումներու կողմնակիցները դուրս եկան կառավարութենեն, խրախուսուեցաւ մասնաւոր դրամագլուխի ձեւը։ 1974-ին Հ. Պուրկիպան ընտրուեցաւ ցմահ նախագահ։ Թունուզը ՄԱԿ-ի (1956-ին), Արաբական պետութիւններու դաշնակցութիւններուն (1958-ին), Ափրիկէի միասնութեան կազմակերպութեան (1963-ին) անդամ է։ Արտաքին քաղաքականութեան ասպարէզին մէջ կը վարէ դրական չէզոքութեան քաղաքականութիւն, հանդէս գալով գաղութատիրութեան վերացման, միջազգային լարուածութեան հետագայ թուլացման օգտին։ 1956-ին դիւանագիտական յարաբերութիւններ հաստատուած են Թունուզի եւ ԽՍՀՄ-ի միջեւ։ 1950—1960-ական թթ. կնքուեցաւ սովետա-Թունուզեան համաձայնագրեր (առեւտրական, վճարային, մշակութային եւ այլն), ԽՍՀՄ-ը ճարտարագիտական օժանդակութիւն ցոյցաբերեց արդիւնաբերական ձեռնարկութիւններու կառուցման գործին մէջ։
Աշխարհագրութիւն
Թունուզի տարածքը կը ձգուի հիւսիսէն հարաւ, Միջերկրական ծովէն մինչեւ Սահարա անապատը՝ մօտ 800 քմ երկարութեամբ։ Ափագիծը 1200 քմ է։ Հիւսիսի մէջ ծովափը բարձր է, տեղ-տեղ զառիթափ, արեւելեան կողմը՝ ցածրադիր, ծովալճակներով։ Նշանաւոր են Թունուզի, Համամետ, Տապես ծոցերը եւ Ճերպա, Քերքենա, Տալիտ կղզիները։ Ռելիեֆը գերազանցապէս բլրապատ է։ Տարածքի 1/3-ը զբաղուած է Թէլ Աթլասի եւ Սահարական Աթլասի արեւելեան լեռնաբազուկներով (1000—1200 մ. բարձրութեամբ) եւ միջլեռնային սարաւանդներով (Հիւսիսային եւ Բարձր Թէլ)։ Թունուզի լեռնաշղթայի արեւմուտքին կը գտնուի Շամբի լեռը (1544 մ)՝ երկրի ամենաբարձր կէտը։ Տարածքի մնացած մասը հիւսիսը կը զբաղեցնէ Թունուզի հարթավայրը (Ցած Թէլ), հարաւը՝ էս-Սահիլը (աշխարհագրական մարզ)։ Երկրի կեդրոնական մասի աղուտային անհոսք ցածրավայրերը՝ շոթերը (Ճերիտ, Էլ-Ղա-սա), ծովի մակարդակէն ցած են եւ եզրաւորուած են լեռներով։ Երկրաբանական տեսակէտէն Թունուզը կը բաժնեն հիւսիսային ծալքածածկութային սինկլինալային (Թէլ Աթլաս, աւլակոգեն Պերպերիտ՝ Թունուզի Աթլասին մէջ) եւ հարաւային՝ սալայատակային (Սահարական սալ) մասերու։
Օգտակար Հանածոներ
Օգտակար հանածոներէն կան երկաթ, ֆոսֆորիտներ, նաւթ, բնական կազ, զինք, կապար, սնդիկ, ֆլիւյորիտ, պարիա, մանկան, քալիումական աղեր են։
Կլիմա
Թունուզի մեծ մասը մերձարեւադարձային, միջերկրածովային է՝ շոգ եւ չոր ամառով, համեմատաբար զով ու խոնաւ ձմեռով։ Ծայր հարաւը արեւադարձային, անապատային է՝ Սահարայէն հաճախակի փչող տաք քամիներով։ Ծովափին Յուլիսի միջին ջերմաստիճանը 26 °C է, Յունուարինը՝ 10 °C, հարաւը համապատասխանաբար՝ 33 °C եւ 11 °C: Տեղումներու առաւելագոյնը կ'ըլլայ Հիւսիսային Թելին մէջ (տարեկան՝ 1000—1500 մմ), Թելի մնացած մասերուն մէջ՝ 400—600 մմ, Թունուզի լեռնաշղթայէն հարաւ՝ 100—200 մմ՝։
Գետեր
Գետերը մեծ մասամբ ունին ժամանակաւոր կամ պարբերական հոսք (ունդներ)։ Խոշոր գետը Մեշերտան է, որուն ջուրերը կ'օգտագործուին ելեկտրականութեան հոսանք ստեղծելու նպատակներով։ Հիւսիսը կը գտնուին քփզերտա եւ Գարաետ Աշկել աղի լիճերը։
Բուսական Աշխարհ
Անտառները պահպանուած են լեռներուն մէջ, ներկայացուած են սաղարթաւոր եւ փշատերեւ ծառատեսակներով՝ յատկապէս կաղնի, խցանակաղնի, սոճի, կենսածառ։ Մեծ տարածութիւններ կը զբաղեցնեն մակւիսի թփուտները։ Չոր տափաստաններուն մէջ եւ կիսաանապատներուն մէջ կը գերակշռէ չորասեր խոտածածկոյթը, անապատներուն մէջ՝ էֆեմեր բոյսերը, աղուտներուն մէջ՝ օշանը, ունդներու հովիտներուն մէջ՝ ակացիան, կարմրանը։
Կենդանական Աշխարհ
Կենդանական աշխարհը համեմատաբար աղքատ է։ Պահպանուած են հովազը, վայրի խոզը եւ ոչխարը։ Կիսաանապատներուն մէջ բնորոշ են վագրակատուն, շնագայլը, վայրի կատուն, աղուէսը եւ կրծողները։ Բազմազան եւ հարուստ է թռչնաշխարհը։ Շատ են սողունները։ Գիւղատնտեսութեան մեծ վնաս կը հասցնէ մորեխը։ Առափնեայ ջուրերը հարուստ են ձուկերով։ Թունուզին մէջ է Ճեպէլ-Պու-Խսեդմա արգելանոցը։
Բնակչութիւն
Բնակչութիւնը 2015 թուականի կազմած է 11,037,225 մարդ։ Բնակչութեան 99%-֊ը արաբներն են։ Կան նաեւ եւրոպացիներ։ Պետական լեզուն արաբերէնն է, կրօնը՝ իսլամութիւն։ Միջին խտութիւնը՝ 1 քմ-ի վրայ 67 մարդ է։ Քաղաքային բնակչութիւնը 52% է (2015)։ Խոշոր քաղաքներն են Թունուզը, Աֆաքսը, Սուիսը, Պիզերթան, Կայրուանը։
Պետական Կարգ
Թունուզը խորհրդարանական հանրապետութիւն է։ Գործող սահմանադրութիւնը ընդունուած է 1959-ին։ Պետութեան ղեկավարը եւ զինուած ուժերու գերագոյն գլխաւոր հրամանատարը նախագահն է։ Նախագահը կ'ընտրուի համաժողովրդական ընտրութիւններու արդիւնքով՝ 5 տարի ժամկէտով ( Պեճի Սաիտ Էսեպսին ընտրուած է նախագահ 31 Դեկտեմբեր 2014-ին,Արաբական գարունէն ետք ներկայի նախագահը՝ Քայս Սայիտիին է)։ Կառավարութեան ղեկավարը Վարչապետն է։ Օրնսդրական բարձրագոյն մարմինը միապալատ խորհրդարանն է՝ Ազգային ժողովը։
Տնտեսա-աշխարհագրական ակնարկ
Թունուզը ագրարային երկիր է՝ համեմատաբար զարգացած լեռնահանքային արդիւնաբերութեամբ։ Ափրիկեան երկիրներու մէջ առաջինն է ձիթապտուղի եւ ցորենի արտադրութեամբ, ֆոսֆորիտներու հանոյթով։ Անկախութիւն ստանալէն ետք ազգայնացուած են երկաթուղիները, առեւտրական նաւատորմը, քաղաքային փոխադրամիջոցը, կապը, որոշ դրամատուներ, օտարերկրացիներուն պատկանող հողերու մէկ մասը, սահմանափակուած են ֆրանսական դրամատէրերու դերը, հողատիրութիւնը։ Արտաքին առեւտուրի վրայ սահմանուած է պետական հսկողութիւն։ Պետութիւնը կը վարէ պետական, գործակցական եւ մասնաւոր բաժանմունքներու համագործակցելու քաղաքականութիւն։ Տնտեսութեան մէջ կը թափանցէ ԱՄՆ-ի, Գերմանիոյ, Իտալիոյ, Շուէտի դրամագլուխը։ Դրամական միաւորը Թունուզեան տինարն է։
Արդիւնաբերութիւն
Արդիւնաբերութեան առաջատար ճիւղը լեռնահանքային արդիւնաբերութիւնն է, յատկապէս նաւթի հանոյթը։ Կարեւոր են նաեւ մետալուրգիական, մեքենաշինական, նաւթավերամշակման, քիմիական արդիւնաբերութեան ճիւղերը։
Գիւղատնտեսութիւն
Տնտեսութեան հիմքը գիւղատնտեսութիւնն է։ Հիմնական ճիւղերն են հացահատիկային մշակութիւնը եւ անասնապահութիւնը։ Ագրարային բարեփոխումներու հետեւանքով առաջացած են մասնաւոր եւ պետական դրամային ֆերմաներ, միջին եւ մանր գիւղացիական տնտեսութիւններ։ Ունեւոր գիւղացիներու միացման փորձեր կը կատարուին։ Գիւղացիներու զգալի մասը հողազուրկ կամ սակաւահող է։ Արտահանութեան համար կարեւորը ձիթապտուղի մշակութիւնն է։ Անասնապահութիւնը հիւսիսի մէջ եւ հիւսիս-արեւելքին մէջ ունի արօտավայրային, իսկ կեդրոնական եւ հարաւային շրջաններուն մէջ՝ քոչուոր եւ կիսաքոչուոր բնոյթ։ Կը բուծեն գլխաւորապէս մանր եւ խոշոր եղջերաւոր անասուններ, ինչպէս նաեւ ուղտեր, աւանակներ, ձիեր, ջորիներ։
Փոխադրամիջոց
Երկաթուղիներու երկարութիւնը աւելի քան 2,1 հազար քմ է, խճուղիներինը՝ 19 հազար քմ։ Կը կառուցուի Գաֆսա—Գաբես երկաթուղին։ Ծովային փոխադրամիջոցով կը կատարուի գրեթէ ամբողջ արտաքին առեւտուրը։ Գլխաւոր նաւահանգիստներն են՝ Սեխիրան, Սֆաքսը, Պիզերան, Թունուզը, Սուսը։ Միջազգային օդակայանը՝ Քա Էլ-Աուինայում (Թունուզ քաղաքի մօտ)։
Գրականութիւն
Թունուզին մէջ գիր եւ գրականութիւն ստեղծուած է դեռեւս Ք.ա. I հազարամեակին մէջ՝ փիւնիկերէն։ Հռոմէական տիրապետութեան շրջանին համաշխարհային գրականութեան շարք մը ականաւոր ներկայացուցիչներ (Ապուլէյ, Օգոստոս Երանելի եւ ուրիշներ) եղած են Թունուզցի։ Սեփական գրականութեան ինքնատիպ գիծերը երեւցած են X—XI դդ.՝ ներբողագիր բանաստեղծներ Իպն Հանի ալ-Անտալուսիի (931—973) եւ Ալի ատ-Թունուզի (X դ.), գեդոնիստ գրողներ Իպրահիմ ալ-Խուսրիի, Իպրահիմ ար-Դակիկի եւ ուրիշներու ստեղծագործութիւններուն մէջ։ XII—XIV դդ. արաբ, դասական բանաստեղծութեան անկման շրջանին մէջ գերակշռած են արձակի ժանրերը։ Միջնադարու մեծագոյն գրողն է Ապտուռահման իպն թալտունը (1332—1406)։ XV դ. ստեղծուած է կենցաղային հարուստ գրականութիւն, XV—XVI դդ. ժողովրդական գրականութիւն՝ արաբերէնի Թունուզեան բարբառով։ XVIII դ. աշխուժացած է պալատական ներբողային բանաստեղծութիւնը։ XIX—XX դդ. բանաստեղծներու ստեղծագործութիւններուն մէջ կը հնչեն ազգային-ազատագրական պայքարի զգացումները։ 1920—1930-ական թթ. ան նշանաւորուած է բանաստեղծ-նորարար Ապուլ-Քասիմ աշ Շապպիի (1909—1934), պատմաբան Աւի-ատ-Դուաժիի (1909—1949), հրապարակախօս Տահար Հատտատի (1901—1936) ստեղծագործութիւններով։ Ազգային վէպի կազմաւորումը կապուած է Պշիր Խրայէֆի եւ Մհամմետ Լարուսի ալ-Մութուիի անուններուն հետ։ 1960-ական թթ. գրականութեան մտան խումբ մը յառաջադէմ գրողներ, որոնք արձակ եւ թատերական գործերը կը գրեն արաբերէն, իսկ բանաստեղծութիւնը՝ ֆրանսերէն։ Երիտասարդ արձակագիրներ եւ դրամատուրգներ ստեղծագործութեան բնորոշ են գաղափարական եւ ոճական որոնումները։
ճարտարապետութիւն եւ Կերպարուեստ
Թունուզի տարածքին մէջ պահպանուած են քարէ դարու, փիւնիկեան, հռոմէական ժամանակներու արուեստի յուշարձաններ։ Միջին դարերուն ձեւաւորուած է իսլամական ճարտարապետութիւնը։ Դղեակներու շուրջ առաջացած են քաղաքներ, ընդհանուր կառուցապատման մէջ գերիշխող միջնաբերդով։ Միջնադարեան կերպարուեստին բնորոշ է արհեստական մարմարի քանդակազարդումը, անջնարակ եւ ջնարակուած խեցեղենի, գեղարուեստական ապակիի, ոսկերչական իրերու, գորգերու, արծաթով եւ ոսկիով ընդելուզուած զէնքերու պատրաստումը։ Մինչեւ 1956-ը Թունուզին մէջ շինարարութիւնը կատարած են ֆրանսական ճարտարապետները, որոնք ձգտած են զուգորդել տեղական աւանդոյթները եւ եւրոպական սկզբունքները։ Երկրի անկախութենէն ետք կ'աշխատին Թունուզցի ճարտարապետները։ 1950—1960-ական թթ. արագ զարգացած է կերպարուեստի ագգային դպրոցը, ուր կը գոյակցին իրաւաբանական եւ նորաձեւական ուղղութիւնները։
Երաժշտութիւն
Երաժշտական ֆոլքլորը (արաբական ճիւղը, առկայ է նաեւ պերպերականը) լատային հիմքով, մեթրոռիթմով, գործիքարանով (տարպուքա, դափ, թառ եւ այլն) ազգակից է արեւմտեան արաբական երկիրներու երաժշտութեան։ Դասական երաժշտութիւնը սկզբնաւորուած է XV դ.: 1960-ական թթ. կը գործէ սիմֆոնիք նուագախումբը, ստեղծուած է Ազգային երաժշտանոց։ Խոշոր գործիչներէն է արաբ, երաժշտական մշակոյթի մասնագէտ Սալահ ալ-Մահտին։
Թատրոն
Իսլամութիւնը արգելք հանդիսացած է թատերական արուեստի կազմաւորոման մինչեւ XIX դ.։ 1848-ին Մ. ալՆաղաշը արաբերէնի թարգմանուած է եւ բեմադրուած է Մոլիերի «Ագահը»: Ֆրանսացիներու տիրապետութեան օրով գործած են ֆրանսական թատերախումբեր։ Ազգային առաջին թատերախումբը ստեղծուած է դերասան Խ. Զազիրին, 1950-ին։ Թունուզի հանրապետութիւն հռչակուելէն ետք Թունուզ քաղաքին մէջ կազմակերպուած է տեղական թատերախումբ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Աշխարհագրութիւն
6 Յունուար
6 Յունուար, տարուան 6-րդ օրն է։ 5 Յունուար 6 Յունուար  7 Յունուար
Տօներ
Ստորոգութիւն:Յունուար
Կիրեսուն
Կիրեսուն (Giresun, Κερασουντα, Քերասունդա), ծովափնեայ հնագոյն քաղաք Թուրքիոյ մէջ։ Եղած է Պոնտոսի կարեւոր քաղաքներէն։
XX դարու սկիզբը ունէր 18.500 (2000 ընտանիք), խառն բնակչութիւն, որուն 200 ընտանիքը՝ հայ, 1000-ը՝ թուրք, 800-ը՝ յոյն։ Հայերը կˈըզբաղուէին պտղաբուծութեամբ (յատկապէս կաղնիի եւ կեռասենիի մշակութեամբ), արհեստներով եւ առեւտուրով, ունէին երկու եկեղեցի՝ Սուրբ Լուսաւորիչ (ուր կը գործէին արական ու իգական վարժարաններ) եւ Սուրբ Սարգիս (ժայռի մէջ կառուցուած)։
Կիրեսունի մէջ պահպանուած են բազմաթիւ հին շէնքերու աւերակներ։ Հայերը բռնութեամբ տեղահանուած են 1915 թուականին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Անոնց մեծ մասը զոհուած է։
1874 թուականին քաղաքը ուժեղօրէն տուժած է երիտթուրքական արշաւանքներէն։ XIX դարուն հինական զբաղմունքը եղած է քաղաքային առեւտուրը, կը զբաղուէին ընկիւզի վաճառքով։ XX դարու սկիզբը, քաղաքէն ներս կ՛ապրէր 35.000 մարդ, անոնց կէսը հայեր էին, մնացածը թուրքեր, հայեր։ 1912 թուականին քաղաքին մէջ ապրած են մուսուլմաներ՝ 46 207 մարդ, հրեաներ՝ 44 214 մարդ, հայեր՝ 6 582 մարդ։
Հետաքրքրիր փաստեր
Կիրեսունը, ո՛չ մեծ քաղաք է Ֆրանսայի եւ Տրապիզոնի միջեւ՝ յայտնի է որպէս բալենի քաղաք։ Ճիշդ այստեղ էր, որ հռոմէացիները առաջին անգամ հանդիպեցան, տալով անոր «բալենի պտուղ» անունը, cerasi։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ քաղաքներ
Անտրէ Կոմէզ
Ակումբային ասպարէզ
Պրոֆէսիոնալ ակումբային ասպարէզը սկսած է 2012 թուականի յուլիս 28-ին Փորթուկալական «Պէնֆիքայի մէջ  : 2012-2013 մրցաշրջանին ան հանդէս կու գար «Պէնֆիքայի» մեկնարկային կազմին մէջ։ «Պէնֆիքա»յէն մասնակցած է 14 խաղի եւ դարձած է 2 կոլի հեղինակ: Ըստ պայմանագրին ան «Պէնֆիքա» մնացած է 2012-2015 թուականներուն, բայց այդ տարիներուն ընթացքին ան վարձավճարով հանդէս եկած է «Պէնֆիքա Բ.» եւ Վալենսիայէն: 2015-2014 թուականին տեղափոխուած է «Վալէնսիա», որպէս հիմնական խաղցող: Ան 78 խաղ խաղցած է եւ խփած է 8 կոլ, կատարած է նոյնքան կոլային փոխանցում: Եւրոյ 2016-էն յետոյ անոր գնեց Պարշէլոնան
«Բարսելոնայի հետ պայմանագիր կնքած է փորթուկալացի կիսապաշտպան Անտրէ Կոմէզի թրանսֆրի գինը կատալոնական ակումբը սահմանած է 100 միլիոն եւրոյ:
Լուիզ Մանուկեան Սիմոն
Լուիզ Մանուկեան Սիմոն (Luise Manoogian Simone 19 Մայիս, 1933, Տիթրոիթ, Միշիկըն, Միացեալ նահանգներ - 18 Փետրուար 2019) հայ-ամերիկեան բարերար։ Ան Հայկական բարեգործական ընդհանուր միութեան (ՀԲԸՄ, AGBU) նախագահը եղած է 1989-2002 թուականներուն ։
Լուիզ Մանուկեան ծնած է Տէտրոիթ։ Անոր հայրը յայտնի հասարակական գործիչ, Հայաստանի հանրապետութեան ազգային հերոս, բարերար Ալեք Մանուկեանն է, որ մեծ ներդրում ունեցած է աշխարհի հայութեան համախմբման գործին մէջ։
Թիլոս
Թիլոս(յուն․՝ Τήλος), հարաւ Էգէականի կղզի, Տոտեքանիսա, Յունաստան։ Կը գտնուի Ռոտոսին հիւսիս-արեւմուտքը։
Լուիզ Մանուկեան Սիմոն
1989 թուականին դարձած է ՀԲԸՄ նախագահ իր հօր յաջող նախագահութենէ ետք։ 1962 թուականին անոր ծնողքը հիմնադրած են «Լուիզ-Սիմոն Մանուկեան» հիմնադրամը, որ յետագային վերանուանուեցաւ «Մանուկեան Սիմոն» հիմնադրամ ։ 2007 թուականին $ 1.2 միլիոն ֆինանսաւորեցաւ Միշիկընի համալսարանի հայ ուսանողները 1979 թվականին։ 1979 թուականին Լուիզ Մանուկեանը ծառայութեան է անցած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան արեւմտեան թեմին, եղած է առաջին կին ծառայողը ։
Թիլոս
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Թիլոսին տարածութիւնն է 61,487քլ², իսկ բնակչութեան թիւը ըստ 2021-ի մարդահամարին՝ 899 է, լուրջ աճ մը արձանագրելով 2001-էն ետք (533 մարդ)։
Լուիզ Մանուկեան Սիմոն
2000 թուականին Լուիզը եւ իր եղբայր Ռիչըրտ Մանուկեանը 2 միլիոն տոլլար նուիրաբերած են Երեւանի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ շինարարութեան ։
Թիլոս
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Բարձրագոյն կէտն է Փրոֆիթիս Իլիաս, 620 մ․։
Լուիզ Մանուկեան Սիմոն
Անձնական Կեանք
Լուիզ Մանուկեան ամուսնացած է Արման Սիմոնին հետ եւ ապրած՝ Մէնհէթըն։ Լուիզ Մանուկեան Սիմոնն ունի մեկ աղջիկ՝ Քրիսթինէ, եւ երկու տղայ՝ Դաւիթ եւ Մարք ։
Թիլոս
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Կղզին հարուստ է հնաբանական յուշարձաններով։ Թիլոս ծանօթ դարձաւ երբ 1970-ին կատարուած հնաբանական պեղումները յայտնաբերեցին Հարքատիօ քարայրին մէջ գաճաճ փիղերու գերեզման մը, որոնք շատ հաւանաբար մեկուսացան կղզիին մէջ երբ էղիիտան սուզուեցաւ, մօտաւորապէս 2․000․000 տարի առաջ։ Կղզին ունի հնէաբանական փոքրիկ թանգարան մը, ուր յայտնաբերուած նիւթերը կը ցուցադրուին։
Լուիզ Մանուկեան Սիմոն
Ծանօթագրութիւններ
։
Թիլոս
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Դորեացիները բնակած են կղզին Տրոյեան պատերազմէն ետք։ Վերջին քսանամեակին բնակչութիւնը աճ արձանագրած է՝ 899 մարդ (2021-ի մարդահամար)։ 2001-ի մարդահամարին բնակչութեան թիւը 533 եղած է։ Քասոսին մայրաքաղաքն է Ֆրի։ ՄՆացեալ բնակավայրերն են՝ Այիա Մարինա, Արվանիթոհորի, Էմպորիոս, Փանայիա եւ Փոլի։ Բնակչութեան թիւը տարիներուն ընթացքին նուազած է․ ԺԹ․ դարասկիզբին թիւը 12 000 եղած է, 1911-ին, իտալացիներուն վայրագութիւններէն ետք թիւը հասած է 1 855 հոգիի, իսկ 2001-ին 990 բնակիչ ունեցած է։ Սակայն վերջին տասնամեակին թեթեւ աճ մը արձանագրած է եւ 2011-ի եւ 2022-ի մարդահամարները արձանագրած են յաջորդաբար 1 200 հոգի եւ 1224 հոգի։
Լուիզ Մանուկեան Սիմոն
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1933 ծնունդներ Ստորոգութիւն:19 Մայիսի ծնածներ
Թիլոս
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Կղզին կապուածն է հերթական նաւագնացութեամբ Ռոտոսին եւ Փիրէային հետ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Տոտեքանիսայի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Տիր
Տիր, հին հայկական դիցաբանութեան մէջ՝ դպրութեան, պերճախօսութեան, գիտութիւններու ու արուեստներու աստուածը։
Ան եղած է Հայկ Աղեղնաւորի ուստրը, եւ նկատուած է Արամազդ աստուածահօր ատենադպիրն ու սուրհանդակը, մարդոց ճակատագիրի գուշակն ու երազներու մեկնիչը, անոնց չար ու բարի գործերը գրանցողը, ննջեցեալներու հոգիները «անդրշիրիմեան աշխարհ» ուղեկցողը։ Ան ամբողջ ամիս մը կը զբաղէր մարդոց ծնունդներն ու մահերը իր մատեանին մէջ գրանցելով, մնացած տասնմէկ ամիսները արարչագործութեան աւիշ կը ներարկէր՝ գրողներուն, երաժիշտներուն, պատկերահաններուն եւ քարագործ-ճարտարապետներուն։
Տիրին նուիրուած գլխաւոր տաճարը կոչուած է Երազամոյն, տօնահանդէսը՝ Տիրական։ Հայոց հին տոմարի 4-րդ ամիսը, Տիրի անունով, կոչուած է «Տրէ» կամ «Տրի», ծիածանը՝ Տիրական կամ Տրական գոտի։ Անոր անունով կոչուած են՝ Տիրինկատար լեռը, Տիրակատար քաղաքը, Տրէ եւ Տիրառիճ գիւղերը, ինչպէս նաեւ շարք մը անձնանուններ (Տիրան, Տիրոց, Տրդատ)։ Հելլենիստական դարաշրջանին հայերը Տիրը նոյնացուցած են Ապոլլոնին եւ Հերմեսին։
Տիրի մշակութային նշանակութիւնը
Տեառնընդառաջ տօնը հեթանոս շրջանին նուիրուած եղած է Տիր աստուծոյ եւ կոչուած է Տրնտես (Տիրին տեսութեան)։ Անոր անուան հետ կապուած է՝ «Գրողի տարած», «գրողի ծոցը» արտայայտութիւնները։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայկական աստուածներ
Գոյական անուն
Գոյական, կը կոչուին այն բառերը, որոնք առարկայի իմաստ կ'արտայայտեն։ Առարկայ ըսելով կը հասկանանք իրեր (տուն, ծառ, ծաղիկ, փայտ, գրիչ), կենդանի արարածներ (մարդ, ուսուցիչ, աշակերտ, սոխակ, նապաստակ), երեւոյթներ (ամպրոպ, կայծակ, փոթորիկ, հողմ), գաղափարներ (բարեկամութիւն, ընկերութիւն, պատիւ, ուժ). մէկ խօսքով այն բոլոր բառերը, որոնց համար կրնայ ուղղուիլ գոյականներուն յատուկ ո՞վ կամ ի՞նչ հարցումը։
Տեսակները
Ստորոգութիւն:Հայոց լեզու Ստորոգութիւն:Խօսքի մասեր
Փաւստոս Բիւզանդ
Փաւստոս Բուզանդ կամ Փաւստոս Բիւզանդ, գրաբար՝ Փաւստոս կամ Փօստոս Բիւզանդացի (ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ են), հայ պատմագիր (Ե. դար)։ Որոշ ուսումնասիրողներ Փաւստոս Բիւզանդը նոյնացնելով Հայոց կաթողիկոս Ներսէս Ա. Մեծի խորհրդական յոյն եպիսկոպոս Փաւստոսին, կը կարծեն, որ ան իր «Պատմութիւն Հայոց» երկը գրած է Դ. դարու վերջը, յունարէն, իսկ Ե. դարուն անիկա թարգմանուած է հայերէնի։ Այլ հայագէտներ Փաւստոս Բիւզանդը կը համարեն հայ, իսկ անոր երկը՝ գրուած հայերէն, Ե. դարու երկրորդ կէսին, որու հեղինակը իբրեւ իր գիրքը վերագրած է նկարագրուած դէպքերու ժամանակակից յոյն հոգեւորական Փաւստոսին։
Ղազար Փարպեցի Փաւստոս Բուզանդը իբրեւ հայոց պատմութեան երկրորդ գիրքին (317-387 թուականներուն ժամանակաշրջանի պատմութեան) հեղինակը համարելով, անոր երկին մէջ հանդիպող թերութիւնները կը վերագրէ հետագայ «թերուս» մարդոց (Ըստ Փարպեցիի՝ Հայոց պատմութեան առաջին գիրքին (290-330 թուականներուն ժամանակաշրջանի պատմութեան) հեղինակն է Ագաթանգեղոսը)։
Մինչեւ Ժթ. դարու վերջին քառորդը Փաւստոս Բիւզանդի «Պատմութիւն Հայոցը» համարուած է նուազ վստահելի աղբիւր։ Վիճակը փոխուած է, երբ ֆրանսացի հայագէտ Անթուան-Ժան Սեն-Մարթեն Փաւստոս Բիւզանդի երկը գնահատած է իբրեւ կարեւոր աղբիւր եւ լրջօրէն ձեռնամուխ եղած անոր ուսումնասիրութեան։ Պատմիչին Բիւզանդ մականունը մեկնաբանուած է «բիւզանդացի» կամ Բիւզանդիոնի մէջ կրթութիւն ստացած մարդու իմաստով։
Բիւզանդի անձին հարցը
Մատենագրական ոչ մէկ տեղեկութիւն պահպանուած է անոր անձնաւորութեան մասին, բացի երեք անորոշ եւ մութ տեղեկութիւններէ։ Բիւզանդի երկին մէջ եղած «զմերոյ տոհմի ազգի իշխանն Սահառունեաց» արտայայտութենէն կարելի է եզրակացնել, որ ինք Սահառունեաց տոհմէն է։ Գիրքին առաջին մասը (երրորդ դպրութիւն) կ'աւարտէ յիշատակագրութեամբ մը. «Կատարեցաւ երրորդ դարք քսան եւ պատմութեանց մը դպրութիւնք ժամանակագիր կանոնք Փաւստեայ Բիւզանդեայ մեծի պատմագիրի, որ էր ժամանակագիր Յունաց»։ Այնուհետև՝ վերջին մասի (վեցերորդ դպրութեան) ցանկն կ'աւարտէ այսպիսի տողերով. «Ստորոտ ամենայն պատմութեանց յաղագս իմ տեղեկութեան, որք մի անգամ զմատեանս ընթեռնոյք, տունք տասն՝ համարական թուօք»։ Սակայն բանասէրները կ'ընդունին, որ առաջին արտայայտութիւնը աղճատուած է. «զմերոյ տոհմի ազգի» բառերու փոխարէն պետք է ըլլայ ինչ-որ նմանահունչ անուն մը։ Երկրորդը հետագայ որեւէ գրիչի յիշատակագրութիւն է։ Իսկ երրորդին մէջ եղած խոստումը, ըստ որու հեղինակը տասը տան կամ գլուխներու մէջ պէտք է իր կենսագրութիւնը շարադրէր, մնացած է անկատար, կամ չէ հասած մեզի։ Անիկա չէ եղած նաեւ Փաւստոսի «Պատմութեան»՝ Ղազար Փարպեցին ծանօթ օրինակին։
Արթօ Իւզպաշեան
Արթօ Իւզպաշեան, հայ նկարիչ։
Փաւստոս Բիւզանդ
Բիւզանդի անձին հարցը
Մատենագրութեան մէջ կամ ժողովրդական աւանդութիւններուն մէջ ուրիշ ոչ խօսք մը կամ զրոյց չէ պահպանուած Բիւզանդի մասին, եւ Ե. դարէն անոր շուրջ ստեղծուած է առեղծուած եւ խորհրդաւորութիւն։
Արթօ Իւզպաշեան
Ծնած է Պոլիս։ Թէեւ ան ուսանած եւ աշխատած է Նիւ Եորքի, Փարիզի եւ Մոնրէալի մէջ, սակայն մասնաւորաբար Թորոնթոյի փոխադրական միջոցներով խճողուած ժխորալից պողոտաները եւ հարաւային Օնթարիոյի ձիւնածածկ ագարակները՝ կենդանի գիծերով ներկայացնող գործերն են, որ զինքը կը յատկանշեն։ Թորոնթոյի ձիւնածածկ «College Street»ը ներկայացնող իր գեղեցիկ մէկ պաստառը կը գտնուի Ուաշինկթընի քանատական դեսպանատան մէջ։
Փաւստոս Բիւզանդ
Բիւզանդի անձին հարցը
Այդ լռութիւնը առաջինը փորձած է բացատրել Ղազար Փարպեցին։ Ոմանք անոր երկին մէջ որոշ տեղերու մէջ տեսնելով անյարմար եւ անպատշաճ բաներ, կը գրէ Փարպեցին, յարմար գտան լռել, որովհետեւ ան Բիւզանդիոնի մէջ ուսած էր կամ բիւզանդացի ուսեալ էր, «ոմանք անոր շարադրածին մէջ տեղ-տեղ անյարմար բաներ նկատեցին եւ Ագաթանգեղոս կոչուած առաջին գիրքին նման ճշմարիտ չհամարեցին, բայց վախնալով հարկադրուեցան այդպիսի անպատշաճ շարադրանքը չվերագրած Բիւզանդիոնի մէջ ուսած մարդու»։ Ղազար Փարպեցին չ'ուզեցին հաւատալ, որ Բիւզանդիայի մէջ կրթուած անձնաւորութիւնը կարող էր այդքան «անպատշաճ» բաներ գրել. «Ուստի այն գործն իմ տկարամտութեանն անհաւատալի երեւալով,- կ'եզրակացնէ Փարպեցին,- կ'ըսեմ, միգուցէ ուրիշ մը հանդուգն եւ տգետ մարդ լրբաբար գրեց խելքին փչածը, եւ կամ մէկը հարմարը չկարողանալով գրել, այլակերպելով վնասեց, եւ Փաւստոսի անունով՝ իր սխալները կամեցաւ ծածկել»։
Արթօ Իւզպաշեան
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ Ստորոգութիւն:Պոլիս ծնածներ
Փաւստոս Բիւզանդ
Բիւզանդի անձին հարցը
Պատմութեան հեղինակն ամենայն հաւանականութեամբ պատսպարուած է Փաւստոս Բուզանդ անուան տակ, բայց ոչ թէ սխալները ծածկելու («սխալանս համարեցաւ ծածկել»), այլ իր պատմութիւնն աւելի ազդեցիկ եւ հաւաստի դարձնելու համար։
Բուզանդի «Հայոց պատմութիւն» երկը
Փաւստոս Բուզանդի «Պատմութիւն Հայոց» երկը ժամանագրական առումով Ագաթանգեղոսի պատմութեան շարունակութիւնն է։ Աշխատութիւնը գրուած է հինգերորդ դարու երկրորդ կէսին, հաւանաբար 60- ական թուականներուն։ Բայց գիրքէն կ'երեւի, որ գրողը սնուած ու դաստիարակուած է հայ հերոսական անցեալի հիշատակներով եւ ազատասիրական գաղափարներով։ Փաւստոս Բուզանդը ջերմ հայրենասէր է, հայ ոգի եւ ձգտումներու արտայայտիչ։
Պատմութիւնը գրելէն Բուզանդը չի ղեկավարէր պատմագրութեան խիստ չափանիշներով, չի ձգտիր սահմանել ճիշտ ժամանակագրութիւն։ Պատմիչը դէպքերը կը շարադրէ իր լսած բանաւոր պատմութիւններու հիման վրայ։
Փաւստոս Բուզանդի երկը կ'ընդգրկէ պատմական կարճատեւ ժամանակաշրջան՝ Խոսրով Գ Կոտակէն մինչեւ Հայաստանի առաջին բաժանումը (387) Արեւելահռոմէական Կայսրութեան (Բիւզանդիայի) եւ Պարսկաստանի միջեւ։ Այն բաղկացած է առաջաբանէն եւ չորս դպրութիւններէ, որոնք կը բաժնուին առանձին վերնագրուած գլուխներու։
Փաւստոս Բուզանդը իր երկը շարադրելէ, օգտուած է Աստուածաշունչէն, վարքաբանական–վկայաբանական գիրքերէն, հայկական նախորդ պատմագիտական գրականութիւնէն, աւանդազրոյցներէն։ Պատմագիտական եւ բանասիրական մեծ արժէք կը ներկայացնէ երկին մէջ զետեղուած «Պարսից պատերազմը» ժողովուրդական աւանդավէպը, որու առանցքը Սասանեան Պարսկաստանի դէմ հայ ժողովուրդի մղած հերոսական պայքարի պատմութիւնն է։ Այն ներթափանցած է քրիստոնէական գաղափարախօսութեամբ՝ երկի մէկ երրորդը կը կազմեն զանազան տեսիլներ, սուրբերու վարքագրութիւններ, հրաշքներ, քարոզներ, խրատներ, վարդապետութիւններ, աղօթքներ։
«Հայոց պատմութիւնը» կը պարունակէ արժեքաւոր տեղեկութիւններ Հայաստանի 4-րդ դարու քաղաքական պատմութեան, ներքին կեանքի, հասարակական–քաղաքական կառուցուածքի, դասակարգային ու ներդասային պայքարի, անոնց փոխյարաբերութիւններու, եկեղեցակրօնական հարցերու, ժողովուրդի կենցաղի, հաւատալիքներու պարսկա–բիւզանդական հակամարտութեան մէջ Հայաստանի դերի մասին։ Գիրքին մէջ հեղինակը լայն տեղ կը հատկացնէ Հայաստանի եւ հարեւան հզոր տերութիւններու փոխյարաբերութիւններու, Պարսկաստանի դէմ հայ Արշակունի թագաւորներու եւ Մամիկոնեաներու սպարապետներու մղած պատերազմներու պատկերացմանը՝ ցոյց տալով միասնական ուժեղ պետականութեան ստեղծման եւ արտաքին թշնամիներ դիմադարձ կանգնելու անոնց գործադրած ճիգերը։ Առանձնապէս հանգամանօրէն կը ներկայացնեն Արշակ Երկրորդի եւ Պապ թագաւորի գահակալութեան տարիներուն տեղի ունեցած դէպքերը։
Չնայած պատմական դեպքերու եւ դէմքերու որոշակի վիպականացմանը, ստոյգ ժամանակագրութեան բացակայութեանը, առկայ անճշտութիւններուն, կրօնական եւ քաղաքական գործիչներու գեղարվեստական կերպավորմանը, Հայոց թագաւորներու՝ հատկապէս Տիրանի (338-350 թուականներ), անոր որդի՝ Արշակ Բ-ի (350-368 թուականներ) եւ թոռան՝ Պապի (369-374 թուականներ), ինչպէս նաեւ Պապի սիւնեցի մօր՝ Փառանձեմ թագուհի (Անդովկ Սիւնի մեծ իշխանի դստեր) բացասական գոյներով ներկայացմանը, ճոխ եւ պատկերաւոր լեզուով շարադրուած «Պատմութիւն Հայոցը» հայկական մատենագրութեան արժեքաւոր երկերէն է։
Բուզանդի երկի ընդգրկման ժամանակաշրջանը
Բուզանդի «Պատմութիւնն» կ'ընդգրկէ շուրջ կէս դար՝ Խոսրով Կոտակի թագաւորութիւնէն (330-338) մինչեւ Հայաստանի բաժանումը՝ 387 թուականը։ Ան բարդ մը շրջան էր հայոց պատմութեան մէջ, քաղաքական ծանր ու սուր պայքարով հագեցած եւ դրամատիկ իրադարձութիւններով հարուստ։ Խոսրով Կոտակի հօր՝ Տրդատ Մեծի կողմէն քրիստոնէութիւնը ճանաչեց իբրեւ պետական կրօն։ Քրիստոնէութեան մուտքը Հայաստան եւ անոր հետ կապուած իրական դէպքերն ու ֆանտաստիկ զրոյցները ամփոփուեցին Ագաթանգեղոսի Պատմութեան մէջ, իսկ անորմէ յետոյ տեղի ունեցած իրադարձութիւններու մասին մեզ կը տեղեկացնէ Բուզանդի երկը։
Արտաքին Յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմիչներ Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ
13 Նոյեմբեր
13 Նոյեմբեր, տարուան 317-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 318-րդ) օրն է
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Նոյեմբեր
13 Սեպտեմբեր
13 Սեպտեմբեր, տարուան 256-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 257-րդ) օրն է։
6 Նոյեմբեր
6 Նոյեմբեր, տարուան 310-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 311-րդ) օրն է
Ծնունդներ
6 Նոյեմբերի ծնածներ
13 Սեպտեմբեր
Տօներ
Ստորոգութիւն:Սեպտեմբեր
6 Նոյեմբեր
Մահեր
6 Նոյեմբերի մահացածներ
Վիկտոր Միրզայեանց
Վիկտոր Հայկի Միրզաեանց (9 Մայիս, 1946, Քուրկան Թիւպէ, Թաճիքստան - 1997/98, Մոսկուա, ՌԴ), խորհրդային հայ օբերաթոր, կինոբեմադրիչ, Տաջիկստանի Լենինի անուան մրցանակի դափնեկիր (1980), Տաջիկստանի արուեստի վաստակաւոր գործիչ (1989), ԽՍՀՄ կինեմատոգրաֆիստներու միութեան անդամ (1977)։ Պարգեւատրուած է Տաջիկստանի ԽՍՀ Գերագոյն խորհրդի պատւոգրով։
Կենսագրութիւն
Վիկտոր Միրզաեանց, ծնած է 1946 թուականին Քուրկան Թիւպէի մէջ։ 1971 թուականին աւարտած է ՎԳԻԿ-ի օբերաթորական բաժինը՝ Լէոնիդ Կոսմատովի արուեստանոցը։
1965 թուականէն աշխատած է Տաջիկֆիլմ ստուդիայի մէջ որպէս կինոօբերատորի օգնական, իսկ 1971 թուականէն՝ գեղարուեստական ֆիլմերու օբերաթոր-բեմադրիչ, բեմադրիչ։ Բազմաթիւ անգամներ ընտրուած է Տաջիկստանի կինեմատոգրաֆիստներու միութեան խորհրդի անդամ։ 1990-ական թուականներու սկիզբը տեղափոխուած է Ռուսաստան, մահացած է Մոսկուա քաղաքին մէջ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:9 Մայիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:1946 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1997 մահեր
6 Սեպտեմբեր
6 Սեպտեմբեր, տարուան 249-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 250-րդ) օրն է։
Դէպքեր
1988. Պուտափեշտի (Հունգարիա) Ֆերենց Փուշքաս մարզադաշտին (Նեփսթատիոն) մէջ տեղի կ՛ ունենայ Մարդու Իրաւունքներ, Հի՛մա շարժումին նուիրուած համաշխարհային շրջապտոյտին 4-րդ համերգը
Տօներ
Ստորոգութիւն:Սեպտեմբեր
Գլխաւոր Էջ
<div id="mp-topbanner" style="clear:both; position:relative; box-sizing:border-box; width:100%; margin:1.2em 0 6px; min-width:47em; border:1px solid #ddd; background-color:#f9f9f9; color:#000; white-space:nowrap;">
Բարի Եկաք Ուիքիփետիա Ազատ հանրագիտարան, որ կրնայ խմբագրուիլ ոեւէ անհատի կողմէ։ Ներկայիս ունինք Special:Statistics արեւմտահայերէն յօդուած։
<div id="mp-other-lower" style="padding-top:4px; padding-bottom:2px; border:1px solid #e2e2e2; overflow:auto; margin-top:4px;"> <h2 id="mp-sister" style="margin:0.5em; background:#eeeeee; border:1px solid #ddd; color:#222; padding:0.2em 0.4em; font-size:120%; font-weight:bold; font-family:inherit;">Ուիքիփետիա Քոյր Նախագիծեր <h2 id="mp-lang" style="margin:0.5em; background:#efefef; border:1px solid #ddd; color:#222; padding:0.2em 0.4em; font-size:120%; font-weight:bold; font-family:inherit;">Ուիքիփետիան Տարբեր Լեզուներով
Առաքել Ա․ Ապրոյեան
Առաքել Ա․ Ապրոյեան (1859, Գարահիսար - անյայտ, Մէրտին), 19-րդ դարու համարակալ։
Կենսագրութիւն
Առաքել Ա․Ապրոյեան' ծնած է 1859 թուականին, Աֆրիգա Գարահիսար։ Ան իր ուսումին կ՚սկսի հոն, յետոյ կը շարունակէ Իզմիրի Սէն Ժօզէֆի դասընդացքներուն։ Ան իր ուսումը աւերտելէն վերջ կը դարնայ ծննդավայրին եւ Ռէժիի մէջ պաշտօն կ՚ստանայ։ 1889 ին Մազնիսա կը մեկնի առեւտուրի գործով։ Իսկ 1892 ին տարագրուած է դեպի Իզմիր։ Ղ․ Եսայեան Տան․ Հնչակեան մէջ պաշտօնավարած է իբր համարակալ։ Մէրտինի ճամբուն վրայ մեռած է։
Առաքել Ալթուն-Տիւրրի
Առաքել Ալթուն-Տիւրրի (1840 - 1886), հայ խմբագիր։
Ծնած է Աղեքսանտրիոյ մէջ։ Առաքելի հայրը Արիստակէս Ալթուն-Տիւրրի մեծ դիրք ունէր Եգիպտոսի մէջ, իսկ երբ հայրը Պոլիս կը մեկնի, կը բնակի Խասգիւղ, ուր Առաքել կը յաճախէ ներսէսեան վարժարանը եւ կ՛ըլլայ ժամանակին ուսումնականներէն մին։ Կնքահայրը եղած է Եուսուֆեան Պօղոս պէյ։ Եղբայրը Յակոբ Ալթուն Տիւրրի մին էր Ասիական ընկերակցութեան հիմնադիրներէն։
Առաքել՝ տակաւին 20 տարեկան երիտասարդ հասակին, կը հիմնէ թատրոն մը Խասգիւղի մէջ։ Այն ատեն հրաման չըլլալով թատրոնի արտօնութիւնը առնել Փիլիպոս եւ Մկրտիչ Կէլկէլեան ամիրաները կը խոստանան Առաջին հայ թատրոնը կը բացուի, չեն ան կը շինուի եւ առաջին ներկայացումը կ'ըլլայ Երուանդ Առաջին թատերախաղը էքչեանի եւ Բ. Մալաքեանի առաջնորդութեամբ։ Ահագին բազմութիւն կը լեցուի թատրոնին մէջ եւ մեծ ընդունելութիւն կը գտնէ այդ առաջին թատրրոնը, որուն երաժշտագետը եղած էր Տիգրան Չուկաճեան (1858-9)։ Սակայն նոյն շաբաթը թատրոնի կը գոցեն քանի արտօնագիրը գազինօի համար էր։ Առաքել Ալթուն-Տիւրրի նաեւ Եւրոպա կը ճամբորդէ եւ գլխաւոր քաղաքները կը պտըտի տեսնելու գործեր։
Քաղաքական ժողովի անդամ էր, նաեւ եղած էր Ազգային Երեսփոխան, Միացեալ ընկերակցութեան հիմնադիր միացնելով կարգ մը ընկերութիւններ ինջպէս Կիլիկեան, Այրարատեան եւայլն։ Կը մահանայ 1886 թ.։
Ստորոգութիւն:Հայեր
Արեգ Տիրազեան
Արեգ Տիրազեան (Օննիկ Պասմաճեան), հայ լեզուի ու գրականութեան ուսուցիչ, տնօրէն եւ դասախօս ծնած է 1902-ին Պոլիս:
Կենսագրութիւն
1920-ական տարեներէն մինչեւ 1950-ական թուականներ Պոլսոյ վարժարաններուն ու 1956-1975 Լիբանանի, Հալէպի եւ Կիպրոսի երկրորդական հաստատութեանց մէջ, հայ լեզուի ու գրականութեան ուսուցիչ՝ Արեգ Տիրազեան կրթական-դաստիարակչական մշակի մեծարելի վաստակ մը ունի։
Նոյն ժամանակաշրջանին մէջ, կը հրատարակուին նաեւ գրական իր ստեղծագործութիւնները՝ արձակ բանաստեղծութիւններ, եւ վիպերգութիւններ․ անոնց որակի բծախնդրութիւնը ակնբախ է արուեստի չափանիշով։
Իր Գործերը
Սկզբնական իր գործերը հրատարակուած են 1920-1950 երեսնամեակի ընթացքին պոլսահայ թերթերու մէջ կամ անջատ հատորով՝ «Արիւն եւ Ծաղիկներ» (վիպակ, 1929), «Լռութեան Հմայքը» (արձակ էջեր, 1920-1930, թերթերու մէջ), «Երրորդի Ստուերով» (վիպագրութիւն, 1955), իսկ 1979-ին՝ «Փորձի Կաւ» լայնաշունչ վէպը, որ յուշագրութեան ձեւի տակ պատմութիւնն է տարբեր բարեխառնութեամբ երեք տիպարներու։
Յիշատակուած իր գործերէն անկախ, ունի անտիպ աշխատասիրութիւններ. «Պատմութիւն արեւմտահայ գրականութեան չորս շրջաններուն», «Ռուբէն Որբերեան՝ կարօտի բանաստեղծը», «Յակոբ Օշականի վէպին արտայայտութեան եղանակը», «Գործնական նամականի եւ նամակագրական բանաձեւեր» եւ «Խեղաթիւրումներ» ուսումնասիրութեան հայ ուղղագրութեան մասին :
Արա Սարգսեան
Արա Միհրանի Սարգսեան (7 Ապրիլ 1902, Իսթամպուլ, Օսմանեան կայսրութիւն - 13 Յունիս 1969, Երեւան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ խորհրդային քանդակագործ, Երեւանի նկարիչներու միութեան հիմնադիր (1932) եւ առաջին նախագահ, Հայաստանին մէջ առաջին՝ Երեւանի գեղարուեստի ուսումնարանի հիմնադիր, այդ ուսումնարանի առաջին համալսարանապետ (rector), փրոֆէսոր (1947)։ ԽՍՀՄ գեղարուեստի ակադեմիայի ակադեմիկոս (1959), ԽՍՀՄ գեղարուեստական հիմնադրամի հայկական բաժանմունքի վարչութեան նախագահ, մանկավարժ, ազգային-հասարակական գործիչ, Նեմեսիս ծրագրի մասնակից ։ Խորհրդային Հայաստանի մէջ կոթողական քանդակագործութեան հիմնադիրն է:
Կենսագրութիւն
Արա Սարգսեանը ծնած է 7 Ապրիլ 1902-ին Պոլիսէն ոչ հեռու գտնուող Մաքրի գիւղին մէջ՝ Միհրան եւ Կատարինէ Սարգսեաններու ընտանիքին մէջ։
Ուսման տարիներ
Նախնական անհրաժեշտ գիտելիքները կը ստանայ տեղի Տատեան ուսումնարանին մէջ, այնուհետեւ՝ 1914-ին, երբ ընտանիքը կը տեղափոխուի Պոլիս՝ Բերա թաղամաս, ուսումը կը շարունակէ Եսայեան սանոց վարժարանին մէջ։ Արայի հօրեղբայրը՝ Սարգիս Սարգսեանը, Կոստանդնուպոլսոյ յայտնի ճարտարապետներէն էր, անոր խորհուրդով Արան կը խորանայ արուեստի մէջ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն Արան կը թողէ ուսումն ու կը սկսի զբաղուիլ պատահական աշխատանքով՝ գոյութեան միջոցներ վաստակելու նպատակով։ Ան կը զբաղուի գրագրութեամբ, գծագրութեամբ, անգամ՝ էլեկտրիկ կ՚աշխատի։ Պատերազմէն ետք ան կը սորվի նախ Կ.Պոլսի Գեղարուեստի վարժարանին մէջ (1919-1921), ուր հանդէս կու գայ ինքնուրոյն դիմաքանդակներով, հայկական կոտորածներու եւ առաջին համաշխարհային պատերազմի ազդեցութեամբ՝ ողբերգական թեմաներ պատկերող յօ»ինումներով, ուր կը զգացուի Ռոտէնի ազդեցութիւնը: Այնուհետեւ, շարունակած է ուսումը Վիեննայի գեղարուեստի ակադեմիայի բարձրագոյն դպրոցին մէջ (1921-1924)՝ աշակերտելով Էդմոնդ Հելմերին եւ Ժոզէֆ Միւլներին, դիմաքանդակներով մասնակցած տեղի նկարիչներու ցուցահանդէսներուն։ Այս շրջանի դիմաքանդակները հասուն արուեստագէտի ստեղծագործութիւններ են՝ հոգեբանական խառնուածքներու շեշտուած դրսեւորումներով, որոշ պարագաներու թեթեւակի հակումով դէպի տպաւորապաշտութիւն։ Ստեղծագործութիւններուն մէջ շարունակած է ողբերգական թեմաները՝ Ռոտէնեան ոճի ձեւակերտ լուծումներով։ Գեղարուեստի վարժարանի քառամեայ ուսումը ան գերազանց կ՚աւարտէ երկու տարուան ընթացքին։ 1921-ին աւարտելով Գեղարուեստի ուսումնարանը կ՚որոշէ մեկնել Հռոմ։ Եսայեան վարժարան կը հովանաւորէ Արայի ուսումը արտասահմանին մէջ։ Այնուհետեւ կեանքի սղութեան պատճառով կը տեղափոխուի Վիեննա եւ կ՚ընդունուի այսպէս կոչուած «Վարպետներու դպրոց»։ Այստեղ անոր առաջին ղեկավարն էր փրոֆէսոր Է. Հելմերը, ապա Միւլները։ Կը մասնագիտանայ յատկապէս դիմաքանդակի ժանրին մէջ եւ Վիեննայի նկարիչներու միութեան ցուցահանդէսին կը ներկայացնէ երաժիշտ, փրոֆէսոր Ռիխարդ Ռոպերթի պատկերէն։
Հայաստանի մէջ
Վիեննայի մէջ 1924-ին կ՚ընդունէ խորհրդային քաղաքացիութիւն եւ 26 Ապրիլ 1925-ին կը ժամանէ Երեւան՝ դնելով հայկական մասնագիտական քանդակագործութեան սկիզբը։ 1925-էն 1930-ականներուն Երեւանեան գեղարուեստական տեխնիկական հիմնարկին մէջ կը բացուի քանդակագործութեան բաժինը եւ կը սկսի դասաւանդել այնտեղ։ 1930-ականներուն Արա Սարգսեանը կը փորձէ միաւորել Հայաստանի նկարիչներուն՝ համատեղ սեմինարներ, ցուցահանդէսներ կազմակերպելու նպատակով։ 1932-ին Գաբրիէլ Գիւրջեանի, Միքայէլ Արուտչեանի, Արա Սարգսեանի ջանքերով կը հիմնադրուի Հայաստանի նկարիչներու միութիւնը, իսկ առաջին քարտուղար միաձայնօրէն կ՚ընտրուի Արա Սարգսեանը, որ կը գլխաւորէ մինչեւ 1937։ Սարգսեանի մանկավարժական գործնէութիւնը առաւել լայն ծաւալ ու նշանակութիւն ստացածզ է1945-էն, երբ անոր գլխաւորութեամբ հիմնադրուած է Երեւանի գեղարուեստական ինստիտուտը։ Այս ժամանակաշրջանի անոր ստեղծագործութիւններուն մէջ կը նկատուի ինչպէս եւրոպական, այդպէս ալ ազգային արուեստի շունչը:
Մահացած է 13 Յունիս 1969-ին Երեւանն մէջ: Թաղուած է Երեւանի քաղաքային պանթէոնին մէջ:
1973-ին Երեւանի մէջ բացուած է Արա Սարգսեանի եւ Յակոբ Կոջոյեանի համատեղ տուն-թանգարանը :
Ստեղծագործութիւններ
Արա Սարգսեանը ստեղծագործած է քանդակագործութեան բոլոր ժանրերուն մէջ՝ կոթողական, հաստոցային քանդակ, հարթաքանդակ, թեմատիկ ստեղծագործութիւններ՝ օգտագործելով տարբեր նիւթեր՝ մարմար, փայտ, շամօթ, պրոնզ եւ պազալտ:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:7 Ապրիլի ծնունդներ Ստորոգութիւն:1902 ծնունդներ Ստորոգութիւն:13 Յունիսի մահեր Ստորոգութիւն:Երեւան քաղաք մահացածներ Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Քանդակագործներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ Ստորոգութիւն:«Պատուոյ նշան» շքանշանի ասպետներ
Տիգրան Կամսարական
Տիգրան Կամսարական, հայ արձակագիր եւ հրապարակագիր, «Վարժապետին Աղջիկը» վէպին հեղինակը։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Պոլիս, ուր ստացած է նախնական ու միջնակարգ ուսում, ապա անցած է առեւտրական ասպարէզ իբր գրագիր ու աշխատակցած՝ զանազան թերթերու։ Տիգրան Կամսարական, Պոլսոյ Գատըգիւղի Արամեան միջնակարգ վարժարանը աւարտելէ անմիջապէս ետք, 1882-ին կը մտնէ ծխախոտի արդիւնաբերութեամբ զբաղող հօրը գործին մէջ, միաժամանակ հոգեմտաւոր իր զարգացումը, գրական սնունդը առնելով Ալֆոնս Տոտէի նման ֆրանսացի իրապաշտ գրողներէ:
Տիգրան Կամսարական, հազիւ քսան տարեկան, թերթերու մէջ կը հրատարակէ քրոնիկներ։ Սերտօրէն գործակցելով Ա. Արփիարեանի, Գր. Զօհրապիի եւ Հ. Ասատուրի, Տ. Կամսարական յաճախ կ՛երեւի «Մասիս»ի մէջ։
1888-ին լոյս կ՛ընծայէ իր առաջին մեծ գործը՝ «Վարժապետին Աղջիկը» վէպը, գրուած 20 տարեկանին, որ մեծ հռչակ ապահոված է իրեն ու շատերու կողմէ կը նկատուի՝ արեւմտահայ առաջին իրպաշտ վէպը։
Համիտեան կոտորածներու՝ 1895-1896 թուականներու նախօրեակին, Կամսարական կը հաստատուի Եգիպտոս, կը շարունակէ աշխատակցիլ թէ՛ պոլսահայ եւ թէ՛ եգիպտահայ մամուլին: Եգիպտոսի մէջ ապրելու պատճառով, Կամսարական կը փրկուի 1915-ի Հայոց Ցեղասպանութենէն:Ան, Եգիպտոսի մէջ, իր եղբօր հետ կը հիմնէ կամսարական ծխախոտի գործարանը։
1919-ին կը հաստատուի Փարիզ, ուր կը մնայ մինչեւ իր մահը։
Գրած է նաեւ արժէքաւոր պատմուածքներ՝ «Եարօ», «Հովկուլը», «Ընկուզին Կողովը», որոնք մեր գրականութեան փայլուն էջերէն են։
Գրական-հասարակական գործունէութիւն
1910-ին Տիգրան Կամսարական հանդէս եկաւ «Փրկանքը» խորագրեալ իրապաշտական թատրերգութեամբ, իրապաշտական հայեացքներով, Միքայէլ Կիւրճեանի հետ աշխատակցաբար: Աւելի ուշ, «Վասակին Իղձը» տրամախօսութեան ձեւով կատարուած հոգեվերլուծումի իր փորձին, տեղ կու տանք թերթիս կողքի սիւնակներուն մէջ։ Իսկ 1920-էն մինչեւ իր մահը՝ 1941, ան արդէն քաշուած էր գրական կեանքէ, սակայն իր գրական-հասարակական գործունէութիւնը ընդհանուր առմամբ համընթաց էր իր ժամանակի ոգիին:
Տիգրան Կամսարականի կեանքին ու ստեղծագործութեան վերջին ժամանակներուն, 1924-էն ետք, իր քաղաքական դիրքորոշումը եղաւ դէպի Խորհրդային Հայաստան, լաւապէս ըմբռնելով արեւմտաեւրոպական դիւանագիտութեան նենգ ու փետրաթափ քաղաքականութիւնը հայ ժողովուրդի նկատմամբ:
Կամսարականի գրական ժառանգութիւնը ցայսօր չէ արժանացած անաչառ ուսումնասիրութեան: Արեւմտահայ յայտնի բանասէր Թ. Ազատեանի յօդուածաշարքն ու խորհրդահայ բանասէր Գ. Ստեփանեանի «Վարժապետին Աղջիկը»վէպին առիթով գրած յառաջաբանը ցարդ կը մնան գլխաւոր աղբիւրները Կամսարականի գրական հրիտակը լոյսին բերող:
Անդամակցութիւն
1920-ականներու վերջերը Փարիզ հաստատուելէ ետք, Տիգրան Կամսարական մաս կը կազմէ հոն Հ.Բ.Ը.Միութեան Կեդր. վարչութեան եւ Պօղոս Նուպար Փաշայի գլխաւորած Ազգ. պատուիրակութեան:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Առասպել
Առասպել (անգլերէն՝ Myth, յունարէն՝ μύθος - խօսք, ասք, աւանդութիւն), ժողովրդական բանահիւսութեան վիպերգական ժանրերէն մին, որուն մէջ գերբնական ու չափազանցուած ձեւով արտացոլուած են հնագոյն ժողովուրդներու կեանքի կարեւորագոյն դէպքերը, աշխարհի վերաբերեալ մարդոց պատկերացումներն ու ընկալումները։ Առասպելներու հիմքինմէջ, հիմնականօրէն, ընկած են տուեալ ցեղի, ժողովուրդի կեանքին մէջ տեղի ունեցած իրական դէպքերը, սակայն բնութեան դէմ՝ դեռեւս անզօր, մարդն իր սնոտիապաշտ մտածողութեամբ երեւոյթները բացատրած է, որպէս՝ աստուածներու եւ ոգիներուի գերբնական ոյժի արտայայտութիւն։ Այդ պատճառով ալ իրական հիմք ունեցող դէպքերու ու հերոսներու պատմութիւնն ի սկզբանէ ընդունած է չափազանցուած եւ գերբնական բնոյթ։ Չնայած անոր, առասպելները կ՛օգնեն որոշակի պատկերացում կազմելու հնագոյն ժողովուրդներու, յատկապէս՝ նախագրային շրջանի պատմութեան վերաբերեալ։ Աշխարհի տարածքին մեծ ճանաչում ունին Անթէի, Պրոմեթեւսի, Հերակլեսի, Իկարի մասին եւ այլ հին յունական առասպելներ, որոնց մէջ բանաստեղծօրէն կ'արտայայտուին հին յոյներու աշխարհըմբռնումն ու գեղարուեստական մտածողութիւնը։ Մովսէս Խորենացիի «Հայոց պատմութեան» շնորհիւ պահպանուած եւ մեզ հասած են հայ ժողովուրդի ստեղծած՝ «Հայկ Եւ Բել», «Արա Գեղեցիկ Եւ Շամիրամ», «Վահագնի Ծնունդը», «Տորք Անգեղ» առասպելները։ Առասպելներէն շատերը յետագային ենթարկուած են գրական մշակման (օրինակ՝ Էսքիլեսի «Շղթայուած Պրոմեթեւսը», Սոֆոկլեսի «Էդիպ Արքան» յունական գրականութեան մէջ, Նայիրի Զարեանի «Արա Գեղեցիկը», Ղազարոս Աղայեանի «Տորք Անգեղը», Յովհաննէս Յովհաննիսեանի «Վահագնի Ծնունդը», «Արտավազդը» հայ գրականութեան մեջ եւ այլն)։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Գոյականի առումներ
Գոյականի առումները, Խօսքի մէջ գոյական անունները կը գործածուին երկու առումով՝ անորոշ եւ որոշյալ։ Գոյականը անորոշ առումով կը դրուի այն ատեն, երբ ան նախապէս յայտնի չէ խօսողին կամ խօսակիցին։ Օրինակ՝ Հոս տուն մը կայ։ Տունը մարդ չկայ։ Անիկա եղբայր մը ունի։ Այս նախադասութեանց մէջ տուն, մարդ, եղբայր ըսելով կը հասկնանք անորոշ, ոչ յայտնի իրեր եւ անձեր (տուն, մարդ, եղբայր)։
Անորոշ առումով դրուած գոյականները կրնան ունենալ նաեւ «մը» (մըն) յօդը, որ ցոյց կու տայ առարկայի մը անորոշ կամ մէկ հատ ըլլալը. օրինակ՝ տղայ մը, գիրք մը։ «Մը» (մըն) յօդը կը գործածուի գոյականէն անջատ։ Օրինակ՝ կառք մը կ'անցնէր։ Հեղեղ մը սեւ դէպի հարաւ կը քալէր։ Մարդ մըն էր որ անցաւ։ Գոյականը որոշեալ առումով կը դրուի, երբ կը ցուցնէ խօսողին եւ խօսակիցին յայտնի առարկայ։
Առաքել Առաքելեան
Առաքել Առաքելեան,, հայ խորհրդային բանասէր։
Գոյականի առումներ
Որոշեալ առում ունեցող գոյականներուն բոլոր հոլովաձեւերուն վրայ կը դրուի «ը» կամ «ն» որոշիչ յօդը։ «Ը» յօդը կը դրուի բաղաձայնէն յետոյ (քաղաքը, գիւղը, ճանապարհը, արտը), «ն» յօդը ձայնաւորէն յետոյ (ձին, գարին, գօտին, ոսկին, կատուն, առուն)։ Բառին վերջը գտնուող «յ»-ն կ'իյնայ, երբ բառը որոշիչ յօդ կ'առնէ, տղայ,-տղան, ճամբայ-ճամբան (կամ ճամբէն), հսկայ-հսկան։ Եթէ յաջորդ բառը ձայնաւորով սկսի, «ը»-ի փոխարէն կրնայ ն յօդը դրուելով։ գործն է արդար։ Ուսուցիչն ըսաւ։ դիմորոշ, ցուցական եւ ստացական ս, դ, ն յօդերը եւս որոշեալ առման նշանակութիւն ունին։ Օրինակ՝ տունս, որդիս, փեսան։
Առաքել Առաքելեան
Կենսագրութիւն
1896-1899 թուականներուն Շուշիի թեմական դպրոցին մէջ կը ստանայ իր նախակրթութիւնը, ապա կ'անցնի Էջմիածին ի Գէորգեան Ճեմարանը, որուն լրիւ ընթացքը կ'աւարտէ 1907-ին: Ճեմարանէն շրջանաւարտ, որպէս ուսուցիչ կը պաշտօնավարէ Իգտիր ի, Շուշիի, Պաքու ի եւ Երեւան ի մէջ:
Գոյականի առումներ
Ստորոգութիւն:Հայոց լեզու Ստորոգութիւն:Խօսքի մասեր
Առաքել Առաքելեան
Կենսագրութիւն
1911-1913 թուականներուն կը ստանձնէ Ղարաբաղի Հայկական Դպրոցներուն վերատեսուչի պաշտօնը:
1923-1925 թուականներուն կը վարէ Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար Մարզի Լուսաւորութեան ժողովրդական կոմիսարի տեղակալի պաշտօնը, իսկ 1925-1927 թուականներուն՝ Լուսաւորութեան ժող. Կոմիսարի:
1932-ին կը տեղափոխուի Երեւան, ուր որպէս դասախօս կը պաշտօնավարէ Երեւանի Պետական Համալսարանի եւ Խաչատուր Աբովեան ի անուան Հայկական Մանկավարժական ասպարէզէն քաշուիլը: Կը վարէ այս վերջին հիմնարկին Արտասահմանեան Գրականութեան Ամպիոնի վարիչի պաշտօնը, միաժամանակ դասաւանդելով լատիներէն եւ գրաբար: 1955-ին կ'արժանանայ Հայկական ՍՍ Հանրապետութեան Վաստակաւոր Գործիչի կոչումին: 1956-ին կ'արժանանայ Բանասիրական Գիտութիւնների Դոկտոր տիտղոսին, իսկ 1959-ին Փրոֆեսորի:
Փրոֆ. Ա. Առաքելեան կը մահանայ Մայիս, 1980-ին:
Փաուլօ Տիպալա
Փաուլօ Պրունօ Տիպալա (Paulo Bruno Dybala,, Նոյեմբեր 15, 1993, Լագունա-Լարգա, Գորդովա), լեհական ծագմամբ Արժանթինցի ֆութպոլիստ, իտալական «Ժուվենթուս» ֆութպոլային ակումբի եւ Արժանթինի հաւաքականի յարձակող։
Անուանուելով որպէս «զարդ» (La Joya) ` շնորհիւ խաղին մէջ դրսեւորած իր կրեատիւութեան, տեխնիկայի ու հստակութեան` ան համեմատուած է շարք մը ֆութպոլիստներու, մասնաւորապէս` Սերժիո Ակուէրոյի, Ժաւիէր Պաստորէի , Գառլոս Դեւէզի եւ Լիոնել Մեսսիի , ինչպէս նաեւ նախկին իտալացի մարզիկներու` Վինչենցօ Մոնտելլայի եւ Ռոպերթօ Պաջոյի հետ։
Կենսագրութիւն
Փաուլօ Տիպալան ծնած է 1993 թուական Նոյեմբեր 15-ին Արժանթինի մէջ՝ Գորդովա մարզի Լագունա Լարգա քաղաքին մէջ՝ Լեհաստանէն ու Իտալիայէն ներգաղթածներու ընտանիքի մէջ։
Մարզիկի պապը՝ Բոլեսլաւ Տիպալան, ազգութեամբ լեհ էր՝ Լեհաստանի Կրաշնիով քաղաքէն, իսկ արիւնակից բարեկամներէն ոմանք ունին իտալական արմատներ. մօրական մեծ հայրիկը ծնած է էր Իտալիոյ Նեապօլ մարզին մէջ։
«Հիմնարկ»
Տիպալան գործի ասպարէզը սկսած է տեղական «Նիւէլլ Օլդ Բոյզ Լագունա-Լարգա» ակումբի մանկական խումբին մէջ։ Տասը տարեկանին ան կը տեղափոխուի արժանթինական երկրորդ շարքին մէջ հանդէս եկող «Հիմնարկային» պատանեկան ակումբը։ Տասնհինգ տարեկանին Փաուլոն հօրմէ կը զրկուի ֆութպոլ խաղալ, որմէ ետք ան վերջնականապէս կը որոշէ դառնալ մասնագիտական ֆութպոլիստ։
2011 թուական Օգոստոս 12-ին Տիպալան կը մասնակցի «Ուրական» ակումբին դէմ «Հիմնարկային» խաղին` խաղալով որպէս կիսապաշտպան ։ Մէկ շաբաթ ետք «Ալդոսիւի» ակումբին դէմ խաղին ան կը հարուածէ իր առաջին կոլը ։
7 ամիս խաղալով «Հիմնարկային» կազմին մէջ Տիպալան կը դառնայ երկու հեթ թրիքի հեղինակ` Պուէնոս Այրէզի «Ատլանտա» եւ «Դեսամպարադոս» ակումբներու դէմ խաղերուն, ընդհանուր առմամբ դառնալով 17 կոլի հեղինակ ։ Անկէ ետք Տիպալան կը սկսին համեմատել Արժանթինցի ֆութպոլիստ Տիէկօ Մարատոնայի հետ ։
Փաուլոն կը գերազանցէ Մարիօ Կեմպէզի` 1972 թուականի մրցանիշը, 17 տարեկանին դառնալով ամենաերիտասարդ ռմբարկուն, ինչպէս նաեւ հակառակորդի դարպասին հարուածած է 7 խաղ անընդմէջ։ Մինչ այդ մաքսիմալ կոլային սէրիան եղած էր 4 մատչ ։ Միայն առաջնութեան 40 խաղերուն Տիպալան դարձած էր 17 կոլի հեղինակ ։
Արժանթինի առաջնութեան մէջ «Հիմնարկ» ակումբին կազմին մէջ Տիպալան դարձած է 1000-րդ կոլի հեղինակը։
«Փալերմօ»
2012 թուական Ապրիլ 29-ին իտալական «Փալերմօ» ակումբի նախագահ Մաուրիցիօ Ձամպարինին կը հայտարարէ Փաուլոյի հետ պայմանագրի կնքման մասին։ Նոյն օրը այդ տեղեկութիւնը հերքուած է «Հիմնարկ» ակումբի ներկայացուցիչներու կողմէ։
Հուլիս 20-ին Տիպալան կը կնքէ 4-ամեայ պայմանագիր սիցիլիական ակումբին հետ ։ Սեպտեմբեր 2-ին А սերիայի՝ «Լացիո» ակումբին դէմ խաղին Փաուլոն կը նշէ իր նորամուտը ։ Նոյեմբեր 11-ին «Սամպդորիայի» դէմ խաղին Տիպալան կը դառնայ կրկնապատիկի հեղինակ` այդ ակումբին մէջ հարուածելով իր առաջին կոլերը։ Ան կը դառնայ ամենաերիտասարդ ֆութպոլիստը, որ «Փալերմօ» կազմին մէջ կոլի հեղինակ դարձած է ։
2014 թուական Հոկտեմբեր 30-ին Փաուլօ Տիպալան կը դառնայ 57-րդը՝ Եւրոպայի 21 տարեկանէն ցած լաւագոյն ֆութպոլիստներու ցուցակին մէջ ։ Նոյն թուականի Դեկտեմբերին Ձամպարինին հայտարարած էր, որ Տիպալան կը գերազանցէ Ռոնալտոյին, Մեսսիին եւ Իպրահիմովիչին ։
2015 թուականին անով կը հետաքրքրուէին անգլիական «Մանչեսթըր Իւնայթըտը», «Արսենալը» եւ Չելսին, Սպանական «Պարսելոնան», Գերմանական «Տորդմունտի Պորուսիան» եւ ֆրանսական «ՊՍԺ»-ը ։ Տիպալան իր հերթին նպատակ ունէր խաղալ «Մանչեսթըր Սիթիի մէջ» կամ «Պարսելոնայի մէջ» ։ Մասնաւորապէս Պարսելոնայի հետ կապուած՝ մարզիկը նշած էր, որ պատրաստ է «Փալերմոյէն» լողալով հասնիլ «Պարսելոնա» ։ «Պարսելոնայի» ներկայացուցիչը Տիպալայով կը հետաքրքրուէր նոյնիսկ այն ժամանակ, երբ վերջին արդեն կէս տարի կը խաղար «Ժուվենդուս» կազմին մէջ ։
«Ժուվենթուս»
2015 թուական Յունիս 4-ին Փաուլոն կը տեղափոխուի «Ժուվենթուս», որու հետ կը ստորագրէ 5-ամեայ պայմանագիր։ Փոխանցման գումարը կազմած էր € 32 միլիոն ։ Այն պարագային, երբ նոյն տարուայ Մարտին Արսենալը պատրաստ էր Տիպալայի համար վճառել € 40 միլիոն ։ Փաուլոն յայտնած էր, որ 40 միլիոն շատ է իր համար ։ Օգոստոս 8-ին Ֆութպոլի Իտալիոյ Սուբըրբաժակին մէջ` Հռոմի «Լացիո» ակումբին դէմ խաղին ան կը փոխարինուի Քինգսլի Կոմանին ։ Խաղին ընթացքին Փաուլոն «Ժուվենթուսի» կազմին մէջ կը հարուածէ իր առաջին Ժուվենթուսեան կոլը։ «Ժուվենթուսը» 7-րդ անգամ դարձաւ Իտալիոյ Սուբըրբաժակակիր, որ մրցաշարի պատմութեան մէջ լաւագոյն ցուցանիշն է ։ «Միլանը» այդ կոչման արժանացած էր 6 անգամ ։ Յաղթանակէն ետք Տիպալան յայտնած էր, որ բոլոր մրցաշարերուն յաղթելու նպատակ ունի, նշելով, որ պէտք է արդարացնի մարզչական անձնակազմի սպասելիքները` յաղթանակը նուիրելով ընտանիքին եւ սիրելիին ։ Խաղը կ՛աւարտի 2-0 հաշիւով. առաջին կոլը 69-րդ վարկեանին կը հարուածէ Մարիօ Մանջուկիչը, իսկ երկրորդը՝ 73-րդ վարկեանին՝ Տինալան ։