cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սպեր
Բնակչութիւն եւ տնտեսութիւն
20րդ դարու սկիզբները Սպեր 340 տուն բնակիչ ունէր, որմէ 40-50 տունը հայեր էին, իսկ մնացեալը՝ թուրքեր, յոյներ։ 19րդ դարու սկիզբը մօտ 900 տուն բնակիչ ունեցող Սպեր, յետագայ տասնամեակներուն հայերու արտագաղթէն ետք, վերածուեցաւ անշուք գիւղաքաղաքի։
Կը զբաղէին արհեստներով, այգեգործութեամբ եւ առեւտուրով։
Պատմամշակութային կառոյցներ
Հայերն ունէին եկեղեցի (Սուրբ Աստուածածին)։ Քաղաքին մօտ բարձր ժայռի վրայ պահպանուած է Սմբատաւան բերդի աւերակները։
Ծանօթագրութիւն
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Փսորատիա, Մեղիսթի
Փսորատիա (յուն․՝ Ψωραδιά), Էգէականի անբնակ կղզիակ, Քասթելոռիզօ,  Տոտեքանիսա,  Յունաստան։
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Կը գտնուի Քասթելոռիզոյի ծովախորշին մէջ, ինչպէս անոր դրացի կղզիակները՝ Աղրիելէա, Քուցուպաս, Այիոս Եորղոս, Մեղալօ Մաւրօ Փոյինի, Միքրօ Մաւրօ Փոյինի, Փսոմի եւ Այիոս Եորղոս։  Տարածութիւնն է 0,0008 քլ․²։  Անոր հիւսիս-արեւելքը գտնուող Փոլիֆատոս էնա կղզիակին հետ Փոլիֆաս կը կոչուին։ Կը պատկանի Մեղիսթի (Քասթելոռիզօ) քաղաքապետութեան։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական ժայռակղզիներ Ստորոգութիւն:Ժայռակղզիակներ
Գարեգին Զարբհանալեան
Հայր Գարեգին Վրդ․ Զարբհանալեան, բանասէր-մատենագէտ, գրականագէտ, պատմաբան, թարգմանիչ։ Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան անդամ։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կ. Պոլիս։ Փոքր հասակէն տեղափոխուած է Վենետիկի Մխիթարեաններու Սուրբ Ղազար վանքը, ուր ստացած է կրթութիւնը, հմտացած է անտիկ լեզուներու մէջ, խորապէս ուսումնասիրած է հայ հին գրականութիւնը։ Եղած է ուսուցիչ (1850-1856), տպարանապետ (1856 եւ 1872), Միաբանութեան Քարտուղար (1876-1894): 1858-1868 թուականներուն ուսուցիչ եղած է Բերայի Մխիթարեան վարժարանին մէջ : Պատրաստած է ուսումնական շարք մը ձեռնարկներ։
Աշխատութիւններ
« Բազմավէպ »ի մէջ տպագրուած բազում յօդուածներէ զատ, ուշագրաւ են անոր հետեւեալ աշխատութիւնները.
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ Ստորոգութիւն:Մխիթարեան միաբանութեան անդամներ
Փոլիֆատոս տիօ
Փոլիֆատոս տիօ (յուն․՝ Πολύφαδος δύο), Էգէականի անբնակ կղզիակ, Քասթելոռիզօ,  Տոտեքանիսա,  Յունաստան։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական ժայռակղզիներ Ստորոգութիւն:Ժայռակղզիակներ
Թեհրանի համագումար
Թեհրանի համագումար, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն «մեծ եռեակի» առաջին համաժողովը երեք երկիրներու առաջնորդներու մասնակցութեամբ՝ Ի. Վ. Ստալին (ԽՍՀՄ), Ֆ. Տ. Ռուզվելթ (ԱՄՆ), Ու. Չըրչիլ (Մեծ Պրիթանիա), տեղի ունեցած է 1943 Նոյեմբեր 28-էն Դեկտեմբեր 1 Թեհրանի մէջ։ Նոյեմբերի վերջը Իոսիֆ Ստալինը Մոսկուա-Ստալինկրատ-Պաքու թիւ 501 երթուղիով հեռացաւ Մոսկուայէն՝ խոր գաղտնի պայմաններու տակ։
հանդիպման վայր
Առաջնորդներու հանդիպումները տեղի ունեցած են խորհրդա-պրիթանական դիւանագիտական համալիրէն ներս՝ «անվտանգութեան միջանցքով»։
Երեք պետութիւններուն ղեկավարներուն գաղտնի նամակագրութեան մէջ օգտագործուած է համագումարի ծածկանունը` «Եուրիքա» (Eureka):
Ոստան
Ոստան (բերդ), Արեւմտեան Հայաստանի բնակավայրերէն մէկը, տարբեր ժամանակներու եւ տարբեր պատմագիրներու կողմէ յիշատակուած է իբրեւ բերդ, գիւղ, քաղաք։
Պատմութիւն
Վաղագոյն ժամանակներէն ի վեր Վանայ լիճի աւազանը դարձած էր հասարակական կեանքի աշխոյժ կեդրոն, Հայկական լեռնաշխարհի ամէնէն խիտ բնակեցուած երկրամասերէն մէկը։ Միայն Վանայ լիճի ափերուն առաջացած էին 10-է աւելի քաղաքներ ու գիւղաքաղաքներ։ Անոնց թուին էր նաեւ Ոստանը։
Ոստան կը նշանակէ «արքունի կալուածք», «իշխանանիստ», «մայրաքաղաք»։  Պատմական Ոստան քաղաքը, որուն աւերակներու վայրը նոր ժամանակներուն տեղացիները կը կոչեն Հերիշատ, կը գտնուէր Վանայ լիճի հարաւային ափին մօտ, լճափէն մօտ 1քմ հարաւ, Աղթամար կղզիին դիմաց։ Քաղաքը բոլոր կողմերէ շրջապատուած է պտղատու այգիներով։ Ունեցած է անուշահամ աղբիւրներ եւ գեղեցիկ պարտէզներ։
4-5րդ դարերէն Ոստան Ռշտունեաց նախարարներու աթոռանիստն էր։ Յետագային, 10-րդ դարու երկրորդ կիսուն եւ 11-րդ դարու սկիզբները Ոստանը Աղթամար քաղաք-կղզիին հետ միասին Վասպուրականի Արծրունեաց թագաւորութեան մայրաքաղաքն էր, իսկ նոր ժամանակներուն՝ Վան նահանգի Գաւաշի գաւառի կեդրոնը։
Ոստանի բնակչութեան զբաղմունքները նոր ժամանակներուն եւս նոյնն էին։ Անոնք կը զբաղէին այգեգործութեամբ, ձկնորսութեամբ, արհեստներով ու մանրածախ առեւտուրով:
Ոստան միջնադարեան Հայաստանի գրչութեան յայտնի կեդրոններէն է։ Մինչեւ առաջին համաշխարհային պատերազմը գլխաւորաբար հայաբնակ եղած է եւ ունեցած 35 հայկական գիւղեր, որոնց բնակիչները 1916-ի նահանջող ռուսական զօրքին հետ միասին գաղթած ու բնակութիւն հաստատած են Արեւելեան Հայաստան ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Գաւառ (Մեծ Հայք)
Գաւառ, գաւառակ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ: Կը գտնուեր Մեծ Զաբ գետի վտակ Գաւառասունի (Նեհի-չայ) հովիտի մէջ։ Վարչական կենտրոնը Գաւառ գիւղաքաղաքն է։
Բերկրի
Բերկրի, Արեւմտեան Հայաստանի Բերկրի բնակավայրը սկզբնաղբիւրներուն մէջ կը յիշատակուի նաեւ Բարկիրի, Բերգրի եւ անուան այլ տարբերակներով, իսկ թուրքերը կոչած են Պերկրի-քալէ։
Գաւառ (Մեծ Հայք)
Աշխարհագրութիւն
Գաւառ կը տարածուէր Վանա լճէն հարաւ-արեւելք եւ սահմանակից էր հիւսիսէն՝ Աղբակի Գաւառակին, արեւելքէն՝ Ուրմիային, արեւմուտքէն՝ Ջուլամերկի Գաւառակին։
Գաւառն իր տարածքով մօտաւորապէս կը համապատասխանէ Որսիրանք եւ Փոքր Աղբակ Գաւառներուն։
Բերկրի
Պատմութիւն
Սկզբնական շրջանին սովորական գիւղ եղած է, ապա՝ բերդաքաղաք։
Գաւառ (Մեծ Հայք)
Աշխարհագրութիւն
Տարածքի մէկ մասը դաշտային է, իսկ միւսը լեռնային։ Գաւառակը հարուստ է ջրով։
Բերկրի
Պատմութիւն
Կը գտնուի Վանայ լիճէն հիւսիս-արեւելք, լճափէն 16քմ հեռաւորութեամբ, Բերկրի գետի աջակողմեան հարթավայրին մէջ։ Հեռաւորութիւնը Վան քաղաքէն մօտ 65քմ է։ Ջրառատ է, եւ շրջակայքը կան ընդարձակ արգաւանդ հողեր։ Ունի քարածուխի հարուստ հանքեր եւ նաւթի զգալի պաշարներ։
Գաւառ (Մեծ Հայք)
Բնակչութիւն
19-րդ դարի վերջին ունէր 26200 բնակիչ, որմէ 2000-ը հայ էր։ Բնակչութեան մեծամասնութիւնը ասորիներ եւ քրտեր էին։
Բերկրի
Պատմութիւն
8-րդ դարուն, Ապպասեան խալիֆներու կիրառած քաղաքականութեան հետեւանքով, Բերկրիի մէջ եւ անոր շրջակայքը կը հաստատուին արաբական ութմանիկ ցեղին պատկանող շատ բնակիչներ, իսկ աւելի ուշ՝ նաեւ քիւրտեր։
Սակայն անկէ ետք ալ, մինչեւ առաջին համաշխարհային պատերազմը, Բերկրիի բնակչութեան մեծագոյն մասը դարձեալ հայեր եղած են,  իսկ 20-րդ դարու սկիզբը Բերկրի ունէր 3100 բնակիչ, որմէ 2100-ը՝ հայ:
Գաւառ (Մեծ Հայք)
Տնտեսութիւն
Բնակչութեան հիմնական զբաղմունքը երկրագործութիւնն եւ անասնապահութիւնն էր։ Հայերու մեծամասնութիւնը արհեստաւորներ եւ առեւտրականներ էին։
Հանքեր
Գաւառի մէջ կան հանքային բուժիչ (ածխաթթվային) առատ աղբիւրներ։ Շրջակայքում կան սեւակուճի պաշարներ։
Բերկրի
Պատմութիւն
Հայերուն մեծ մասը զոհ գացած է 1915 թուականի Եղեռնին, իսկ միւս մասը տեղահանուած է, քիչերը յաջողած են փրկուիլ թրքական եաթաղանէն եւ ապաստան գտնել Արեւելեան Հայաստան։
Ներկայիս Բերկրի փոքրիկ ու խղճուկ բնակավայր է, սովորական անբարեկարգ գիւղ մը՝ յետամնաց տնտեսութեամբ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Սուրբ եղիցի յանուն քո
Սուրբ եղիցի յանուն քո, յուշարձան (1985-ի գործ)․ Կը գտնուի Երեւանի « Մանկական Զբօսայգի »ին մէջ (Զաքեան փողոց)։ Հեղինակն է քանդակագործ Ղուկաս Չուբարեան։
Տեղեկութիւններ
«Սուրբ եղիցի յանուն քո» յուշարձանին հեղինակը, իր գործը նուիրած է Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի ժամանակ Սեն Փեթերսպուրկի ճակատագրական կռիւներուն ընթացքին անհետ կորսուած (1942) եղբօրը յիշատակին, որուն աճիւնը գտնուած է տասնամեակներ ետք՝ 2007-ին, ինչպէս նաեւ անհետ կորսուած եւ կամ վիրաւորուած բազմահազար հայորդիներուն։
Հեղինակին ցանկութիւնը եղած է արձանը զետեղուի Սեն Փեթերսպուրկ քաղաքին եղբայրական գերեզմանոցին մէջ, սակայն այդ զետեղուած է Երեւանի Զաքեան փողոցին վրայ գտնուող «Մանկական Զբօսայգի»ին մէջ։
«Սուրբ եղիցի յանուն քո» արձանը պրոնզեայ է։ Ըստ հեղինակին դուստրին՝ Անուշ Չուբարեանին, յուշարձանը սիրոյ, մարդասիրութեան գաղափարներ ունի իր մէջ։
Փսոմի, Մեղիսթի
Փսոմի (յուն․՝ Ψωμί), Էգէականի անբնակ կղզիակ, Քասթելոռիզօ,  Տոտեքանիսա,  Յունաստան։
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Կը գտնուի Քասթելոռիզոյի ծովախորշին հիւսիս-արեւելեան մասը, ինչպէս անոր դրացի կղզիակները՝ Աղրիելէա, Քուցուպաս, Այիոս Եորղոս, Մեղալօ Մաւրօ Փոյինի, Միքրօ Մաւրօ Փոյինի, Փսորատիա եւ Այիոս Եորղոս։  Տարածութիւնն է 0,0035 քլ․²։  Քասթելոռիզոյի կղզիակներու համալիրէն Թուրքիոյ ամենամօտիկն է։  Կը պատկանի Մեղիսթի (Քասթելոռիզօ) քաղաքապետութեան։
Բուսակենդանական աշխարհ
Ժայռակղզիակը Յունաստանի միակ շրջանն է ուր կը հանդիպինք Լիքիա մողէսին Anatololacerta budaki (Eiselt & Schmidtler, 1986)։ Ժայռակղզիակին վրայ կը հանտիպինք նաեւ քարաթոթոշին (քոցքի տեսակ) Mediodactylus kotschyi
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական ժայռակղզիներ Ստորոգութիւն:Ժայռակղզիակներ
Խլաթ
Խլաթ, Արեւմտեան Հայաստանի հնագոյն բնակավայրերէն է եւ դժուար է ըսել, թէ այն երբ  հիմնադրուած է։
Պատմութիւն
Սկիզբը յիշատակուած է իբրեւ աւան, իսկ յետագային վերածուած է խոշոր քաղաքի, որ ունեցած է իր ամուր բերդը եւ համարուած էր Վանայ լիճի ամէնէն մեծ նաւահանգիստը։
Խլաթ կը գտնուի լիճի արեւմտեան ափին, բարձրադիր հարթավայրի վրայ։ Հարաւը քաղաքէն կ’երեւի Վանայ լիճի համայնապատկերը, իսկ հարաւ-արեւմուտքը եւ հիւսիս-արեւմուտքը  Նեմրութ եւ Սիփան լեռներն են։
Հայկական մատենագրութեան մէջ հին ժամանակ երբեմն կոչուած է Բզնունեաց քաղաք, թուրքերը սովորաբար կը կոչեն Ահլաթ։
10-11րդ դարերուն համեմատաբար կարճ ժամանակամիջոցով Խլաթ դարձած է երկրի խոշոր եւ մարդաշատ քաղաքներէն մէկը։
Խլաթի զարգացման նպաստած է նաւահանգիստ ըլլալը։ 11-րդ դարու առաջին կիսուն այն դարձած էր արհեստագործութեան եւ առեւտուրի խոշոր կեդրոն, քանի մը տասնեակ հազար բնակչութիւն ունեցող քաղաք։
Խլաթ թուրք-պարսկական 16-17 դարերու երկարատեւ պատերազմներու կռուախնձորներէն մէկն էր։ Առանձնապէս ծանր հետեւանքներ ունեցած են 16 դարու 40-ական թուականներուն իրանական շահ Թահմազի եւ թրքական սուլթան Սուլէյման առաջին կռիւները։
1850 թուականին Խլաթ ունեցած է 5 հազար բնակիչ, որմէ 4000-ը՝ հայեր։ Խլաթի բնակիչներու զբաղումը եղած են երկրագործութիւնը, այգեգործութիւնը, ձկնորսութիւնը, առեւտուրը, արհեստագործութիւնը եւ մասամբ աղի հանոյթը։
Ծանօթագրութիններ
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Արսէն Ղազիկեան
Հայր․ Արսէն Վրդ․ Ղազիկեան, հայագէտ, դասական եւ եւրոպական գլուխ-գործոցներու թարգմանիչ եւ մատենագէտ։ Անդամ Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Թուրքիոյ հայաբնակ Պարտիզակ (ներկայիս` Պահչեճիք) աւանը: Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ։ 1888-ին հաստատուած է Վենետիկի Ս. Ղազար կղզի, ուր շարունակած է ուսումնառութիւնը։
1895-ին դարձած է Մխիթարեան միաբանութեան անդամ, սկսած է գրական-թարգմանական եւ մանկավարժական գործունէութիւնը։ Նախապէս գրած է գրաբար, ապա անցած է աշխարհաբարի` դառնալով վերջինիս հետեւողական պաշտպանը ։
Իր անունը յարգանք կը վայելէր իբր մեծ քերականագէտ-լեզուագէտ եւ իր խօսքը վճռական դեր ունէր գրական զանազան վիճաբանութիւններու մէջ։
Աշխատութիւններ
Աշխատութիւններէն կարելի յիշել․
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ Ստորոգութիւն:Մխիթարեան միաբանութեան անդամներ
Հեւսէլի Այգիները
Հեւսէլի Այգիները 70 ք․մ․ ընդհանուր տարածք զբաղեցնող պտղատու այգիներ են։ Տիգրանակերտի 8 հազարամեայ այգին՝ «մշակոյթի այգի» անուան տակ, համաշխարհային մշակութային ժառանգութեան ցանկին մէջ ներառուած է ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային ժառանգութիւն
Երկաթէ Շերեփ (ամսաթերթ)
Երկաթէ Շերեփ, Հայաստանի ազատագրութեան հայ գաղտնի բանակի (ԱՍԱԼԱ) ամսաթերթ։ Հրատարակուած է Լիբանանի մէջ 1985 թուականէն։ Չափերը եղած են 28.5x41 սմ, յետոյ՝ 19.5x27 սմ, էջերու տարբերութիւնը 8-48, տողաշարումը՝ սկիզբը մեքենագիր, ապա համակարգիչով։ Տպագրութիւնը՝ օֆսէթ։ Հրապարակած է ՀԱՀԳԲ–ի եւ ՀԺՇ–ի գործունէութեան վերաբերեալ նիւթեր, հողորդումներ Խորհրդային Հայաստանի եւ Սփիւռքի կեանքէն։ Յատուկ բաժին նուիրած է Թուրքիոյ։ 1988-1989 թուականներուն տպագրած է Ղարաբաղեան շարժման վերաբերեալ նիւթեր։ Տպագրուած է մինչեւ 1989 թուականը, որմէ ետք միացած է «Սփիւռք» թերթին ։
Յղումներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Լիբանանի հայկական պարբերականներ
Եւրոպական Արահետ E4
Ֆրանսա
Մոն Նուարէն, E4 կ՛անցնի Քարքասոնէն եւ կտրելով հովիտներ ու GR 71, GR 7, GR 72 եւ դէպի հիւսիս (Վերքոր, Կրենոպլ եւայլ․) անցնելով GR 44, GR 4, GR 42, 429 արահետներէն, կը հասնի Զուիցերիոյ սահմանները, Ժընեւին մօտ․ 1100քլ․։
Զուիցերիա
E4 կը հետեւի Եուրա լեռնագագաթին ուղին եւ կը հասնի Տիլսնտորֆ․ 300քլ․։ Անկէ, կը շարունակէ Քոնսթանս լիճեզերքի երկայնքին մինչեւ Ռէյնեք գիւղը՝ գերմանական սահմաններուն․ 150քլ․։
Գերմանիա - Աւստրիա
E4 ունի երկու ընտրութիւններ․-
Արեւմտեան մասը․ Պրեկենզեր Ուալտէն (Bregenzer Wald) մինչեւ Ռոֆանկեպերկ (Rofangebirge)՝ 495 քլ․։
եւ կամ՝
Միջին մասը․ Գայզերկեպերկէն (Kaisergebirge) մինչեւ Թոթես Կեպիրկը (Totes Gebirge)՝ 441քլ․:
Հունգարիա
E4 կը ճեղքէ «Országos Kéktúra» արահետը (Հիւսիսային Հունգարական Լեռներ), 1118քլ․ եւ կը շարունակէ Հունգարիոյ Մեծ Դաշտավայրէն՝ 262քլ։
Ռումանիա
E4 Ռումանիոյ մէջ դեր յստակացած չէ, որովհետեւ որեւէ կազմակերպութիւն յանձն չ՛առներ արահետներուն պահպանումը։
Սերպիա
Սերպիոյ Լեռնային Միութիւնը E4 սահմանած է։ Կը սկսի Հունգարիոյ եւ Սերպիոյ սահմանագիծին վրայ գտնուող սերպական Տալա գիւղէն։ Կը շարունակէ Սուլթաններուն Ուղիէն եւ Սոֆիա կը յանգի։
Պուլկարիա
E4 կը սկսի Սոֆիայէն եւ կը ճեղքէ Ռիլա ու Բիրին լեռնաշղթաները, ի միջի այլոց Ռիլայի եօթը լիճերը․ 250քլ․։
Յունաստան
Յունաստանի մէջ բոլոր արահետները, ինչպէս նաեւ E4 սահմանուած եւ արձանագրուած են յատուկ գիրքի մէջ Յունաստանի Հետիոտն Միութեան կողմէն (Hellenic Federation of Mountaineering and Climbing / Ε.Ο.Ο.Α)։
E4 կը ճեղքէ Փրոահոնա-Սերես ճամբան, ուր կը խաչաձեւէ E6 արահետը եւ կը հասնի Ֆլորինա։ Կը շարունակէ ուղին դէպի հարաւ եւ ճեղքելով Վերնոն, Վերմիօ, Փիերիա եւ Ողիմպոս լեռները ու կեդրոնական Յունաստանի լեռնազանգուածը, Տելֆի կը յանգի։ Ապա Կորնթոսի ծոցը անցնելով կը մտնէ հիւսիսային Պելոպոնեսի լեռնային մասը ու կը հասնի մինչեւ Մենալոս լերան Պատսպարանը։ Շարունակելով կը ճեղքէ Պելոպոնեսի կեդրոնական եւ արեւելեան լեռնային շրջանները եւ կը յանգի Սփարթի եւ ապա Ղիթիօ։
Լրիւ տեղեկութիւններ Յունաստանի E4 արահետներուն համար հետաքրքրուողը կրնայ նաեւ գտնել Թիմ Սալմոնի եւ Մայքըլ Քիւլենի «Trekking in Greece» (2018) գիրքին մէջ, իսկ գերմաներէն լեզուով Պելոպոնեսի E4 արահետներուն մասին «E4 Pelopnnes (Conrad Stein, 2007)» գիրքին մէջ։
Կիպրոս
Կիպրոս, E4 Երկար հեռաւորութիւններու Եւրոպական արահետը կը սկսի Լարնաքայէն եւ կը յանգի Փաֆոս։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Եւրոպական Արահետ E4
Ճապաղջուր
Ճապաղջուր, Արեւմտեան Հայաստանի բնակավայր, յայտնի է նաեւ այլ տարբերակներով՝ Ճարալջուր, Ճապաղ եւ այլն։ Հին ժամանակ կը կոչուէր Կթառիճ։ Այժմ թուրքերը վերանուանած են Պինկէօլ։ Ճապաղջուր կոչուած է գետակներու բազում ճիւղերու առկայութեան պատճառով։
Պատմութիւն
Ճապաղջուրը, Արեւմտեան Հայաստանի հարիւրաւոր այլ բնակավայրերու նման, տարբեր ժամանակներու համարուած է տարբեր` գիւղ, աւան, ամրոց կամ բերդաքաղաք։ Կը գտնուի Արածանիի հովիտին մէջ, Բալու գիւղաքաղաքէն արեւելք։
11-րդ դարուն կը յիշատակուի իբրեւ եպիսկոպոսանիստ աւան եւ կը մտնէր Թոռնիկ Մամիկոնեանի իշխանութեան մէջ։ Թրքական տիրապետութեան շրջանին համանուն գաւառակի կեդրոնն էր, որ մինչեւ 1829 թուականը կը մտնէր Տիարպէքիր նահանգին, անկէ ետք՝ Բաղէշ-Պիթլիս նահանգին մէջ ։ Իսկ այժմ կը կոչուի Պինկէօլ եւ կը համարուի նոյնանուն նահանգի կեդրոնը։
Ճապաղջուրի մասին մեզի հասած պատմական տեղեկութիւնները սակաւ են: 13-րդ դարու 40-ական թուականներուն այն կը գրաւեն մոնղոլները, իսկ 16-րդ դարու սկիզբները՝ օսմանեան թուրքերը։
Մինչեւ առաջին համաշխարհային պատերազմը եւ հայերու դէմ իրագործուած Ցեղասպանութիւնը, Ճապաղջուրի բնակչութեան մեծ մասը կը կազմէին հայերը, որոնք գլխաւորաբար կը զբաղէին արհեստներով ու առեւտուրով։ Անոնք ունէին վարժարան եւ եկեղեցի ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գիւղեր Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր
Երկիր (հանդէս)
«Երկիր», գրականութեան եւ արուեստի պարբերագիրք։ Հրատարակուած է 1956-1959 -ին, Հալէպի մէջ։ Պատասխանատու խմբագիրներ՝ Մ․ Գուշակճեան, Տ․ Գույումճեան։ Տպագրած է Մերձաւոր Արեւելքի մէջ ապրող հայ գրողներու չափածոյ եւ արձակ ստեղծագործութիւնները, մանկավարժական ու գիտական յօդուածներ, գրախօսութիւններ, նիւթեր արուեստի ու մշակոյթի գործիչներու մասին։ Պատկերած է հալեպահայ մշակութային կեանքը։ Նպատակ ունենալով հայ ընթերցողին ծանօթացնել արաբ գրականութեան՝ լայն տեղ յատկացուցած է արաբ գրողներու (Ահմետ Ֆենմի, Ապտալ Ռահման Էլ-Խտմիսի, Լուէյ Տերուիշ, Ճորճ Թարապիշի եւ ուրիշներ) կեանքին ու գործերուն։ «Երկիր» եղած է հայրենաբաղձ հայերու ընդհանուր միութեան «Դեպի երկիր» (1945-1947, 1949) պարբերագիրքի շարունակութիւնը։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Սուրիոյ հայկական պարբերականներ
Գաբրիէլ Մէնէվիշեան
'''Հայր Գաբրիէլ Վրդ. Մէնէվիշեան''', հայ հայագէտ-բանասէր։ Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան անդամ։
Իր միաբանակից ընկերներուն հետ միասին (Գրիգորիս Գալեմքեարեան‚ Յակոբոս Տաշեան‚ Գաբրիէլ Մէնէվիշեան) հանդիսացած է « Հանդէս ամսօրեայ » պարբերականի հիմնադիրը‚ ուր հանդէս եկած է բանասիրական բնոյթի շահեկան յօդուածներով։ Հեռացուած է միաբանութեան շարքերէն 17 Յունուար 1891-ին :
Կենսագրութիւն
1892-1913 թուականներուն եղած է Կ. Պոլսոյ Մխիթարեան դպրոցի ուսուցիչ, ապա՝ տնօրէնը (որոշ ընդմիջումներով)։
1895-96 թուականներուն եղած է «Հանդէս ամսօրեայ»-ի խմբագիրը։ 1913-ին Մխիթարեան միաբանութեան վարչութիւնը զինք ուղարկած է Սերպիոյ Նովի Սատ քաղաք՝ միաբանութեան տնտեսական գործերը տնօրինելու։
Աշխատութիւններ
«Արդի լեզուագիտութիւնը» (հ.1, 1903) աշխատութեան մէջ շարադրած է ժամանակի լեզուաբանութեան նուաճումները։
Գրած է նաեւ «Վոլափիւք կամ աշխարհալեզու» արհեստական լեզուին, գրելու արուեստին («Գիրք գրելու արուեստը», 1898), գրական քննադատութեան դերին եւ այլ խնդիրներու մասին։
Մանկավարժական գրականութեան բնագաւառին մէջ կ'առանձնանայ անոր եռահատոր «Պատկերազարդ բնական պատմութիւն» (1897) դասագիրքը, որ կը ներառէ կենդանաբանութիւնը, բուսաբանութիւնն ու հանքաբանութիւնը։
Անդրադարձած է նաեւ ազգագրական ու բանասիրական այլեւայլ խնդիրներու։ Կատարած է թարգմանութիւններ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մխիթարեան միաբանութեան անդամներ Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Երջանիկ Յոյս
«Երջանիկ յոյս», ամսագիր։ Լոյս տեսած է 1961-1983 թուականներուն, Պույնոս Այրեսի մէջ, 1983 թուականէն՝ Փասատինայի մէջ (ԱՄՆ)։ Հայ աւետարանական եղբայրակցութեան եկեղեցիներու միութեան պաշտօնաթերթ։ Ունեցած է կրօնական բովանդակութիւն, տպագրած է նաեւ լուրեր Եղբայրակցութեան վերաբերեալ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի պարբերականներ
Իդէօ Ադրօ
Իդէօ Ադրօ (հին յուն․՝ Ἰδαῖον Ἄντρον կամ Αρσένιο), Կրետէ, Յունաստան։ Փսիլորիթիսի Իդա լեռան լանջերուն վրայ քարայր, ուր ըստ յունական դիցաբանութեան Զեւս մօրը խնամքին տակ, հօրմէն՝ Քրոնոսէն գաղտնի, մեծցաւ։
Տեղեկութիւններ
Առասպելը կը պատմէ թէ Իդէօ Ադրոյին մուտքը Քուրիթեսները կը հսկէին։ Անոնք ամէն անգամ որ փոքրիկ Զեւս կու լար, անոնք իրենց թուրերը կը զարնէին իրենց բռնած վահաններուն վրայ, որպէսզի լացը Քրոնոս չլսէ։ Ըստ ուրիշ մեկնաբանութեամբ, անոնք զրահապատ՝ աշխուժ պար մը կը պարէին, որպէսզի զրահներուն ձայնը ծածկէ փոքրիկ Զեւսին լացը։
1884-ին քարայրին մէջ առաջին անգամ կը կատարուին հնաբանական պեղումներ։ Այնուհետեւ պարբերաբար կը շարունակուին։ Յայտնաբերուած են մինոասեան ժամանակաջրջանին պատկանող բազմաթիւ իրեր, ինչպէս օրինակէ՝ հնադարեան արձաններ, շիշեր, պղինձէ վահաններ, եւայլն։ Անոնք կը պահուին Իրաքլիոնի Հնաբանական Թանգարանի ն մէջ։
Բաբերդ
Բաբերդ, Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներէն, որ մեզի յայտնի է անուան այլ տարբերակներով՝ Բայբուրդ, Սմբատաւան եւ այլն։
Իդէօ Ադրօ
Տեղեկութիւններ
Քնոսոսէն դէպի Իդէօ Ադրօ ճամբուն վրայ, կը գտնուի Զոմինթոսի հնաբանական վայրը, ուր ըստ ուսումնասիրութիւններուն յայտնաբերուած է մինոասեան կառոյց մը։
Բաբերդ
Աշխարհագրութիւն
Կը գտնուի Ճորոխի ձախ ափին, երեք կողմէն շրջապատուած է ցածրադիր լեռներով, իսկ հարաւային մասի հարթավայրով կապուած է Կարինի՝ ծովի մակերեւոյթէն 1680մ բարձրութեան վրայ, Կոփ լերան ստորոտը: Ճորոխ գետը կ'անցնի քաղաքին մէջէն` սաստիկ սրընթաց վազքով, շրջան կ'ընէ բերդին շուրջ, եւ ապա մեծ շառաչումով կ'անցնի նեղ ու սպառաժուտ կիրճէ մը: Քաղաքին երկու մասերը իրարու կապուած են հինգ քարաշէն կամուրջներով:
Իդէօ Ադրօ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Կրետէի քարայրներ Ստորոգութիւն:Յունաստանի քարայրներ Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութիւն Ստորոգութիւն:Դիցաբանութիւն
Բաբերդ
Աշխարհագրութիւն
Բաբերդի գիւղերն են` Ուրումէլի, Ալմշկա, Վանք, Հաւուկ, Խոփուր, Խայէկ, Քարաւեր, Տանձոտ, Իշբոնոս, Առիւծկա, Աւերակ, Լուսհոնգ եւ Սղըրջիկ: Ձմեռը կարճատեւ է եւ խստաշունչ, ամառը` չոր եւ տոթակէզ :
Բաբերդի շրջակայքը կան արծաթի պաշարներ եւ պղնձահանքեր։ Շրջակայքը կը բխին նաեւ հանքային աղբիւրներ։
Պատմութիւն
Յիշատակուած է իբրեւ բերդաքաղաք եւ քաղաք։ Հին ժամանակ այն վարչականօրէն կը մտնէր Մեծ Հայքի Սպեր գաւառին, իսկ նոր ժամանակներուն՝ Էրզրում նահանգի Էրզրում գաւառին մէջ։
Իբրեւ բերդաքաղաք եւ տարանցիկ ճանապարհի վրայ գտնուող առեւտուրի կարեւոր կեդրոն, Բաբերդը յաճախակի դարձած է արտաքին նուաճումներու առարկայ։
19-րդ դարու վերջերը անոր բնակչութեան թիւը կը հասնէր 6000-ի, իսկ առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեակին՝ 30000-ի, որոնցմէ 10000-ը՝ հայեր էին։
Բաբերդը միջնադարեան Հայաստանի գրչութեան նշանակալի կեդրոններէն էր եւ եպիսկոպոսանիստ էր։ Այստեղ 13-15րդ եւ 17-րդ դարերուն գրուած տարբեր բնոյթի ու բովանդակութեան ձեռագիրներ հասած են մինչեւ մեր օրերը։ Հայկական մշակութային կեանքը մէկընդմիշտ մարած է 1915-ի Ցեղասպանութենէն ետք, երբ քաղաքը ի սպառ հայաթափ եղած է ։
Պատմամշակութային կառոյցներ
Բաբերդի հինաւուրց բերդը կառուցուած է քաղաքին հիւսիսային կողմը, բրգաձեւ  քարալերան մը կատարին եւ երեք կողմէն շրջապատուած է դժուարամատչելի լեռներով: Բերդը ունեցած է կրկնակի պարիսպներ, որոնց մեծ մասը, նաեւ բերդին ներսի շէնքերը եւ եկեղեցին կործանած են ռուս-թրքական 1829-ի պատերազմին ժամանակ:
Բագրատունեաց տոհմին  պատկանող պատմական այս ոստանը եպիսկոպոսանիստ էր եւ ունէր չորս եկեղեցի. Սուրբ Աստուածածին, Հրեշտակապետաց, Սուրբ Յովհաննէս եւ Սուրբ Աստուածամայր :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Երկիր (թերթ)
«Երկիր», հասարակական-քաղաքական, տնտեսական եւ գրական շաբաթաթերթ, Հնչակեան կուսակցութեան օրգան։ Հրատարակուած է Ադաբազարի եւ Կ. Պոլսոյ մէջ, 1910-1911-ին։
Արտօնատէր՝ Մ. Թէրզեան, խմբագիրներ՝ Ասօ (Տ. Օտեան), Ա. Կէնճեան, Բանուոր (Ե. Թոփուզեան)։
Քարոզած է ցարիզմի եւ թուրքական բռնատիրութեան դէմ ազգային յեղափոխութեան գաղափարը։ Քննադատած է «Հայաստանն առանց հայերի» ռուսական յետադիմական քաղաքականութիւնը, հանդէս եկած է յօգուտ Օսմանեան կայսրութեան կազմի մէջ մտնող ժողովուրդներու ինքնորոշման եւ իրաւահաւասարութեան իրաւունքի, դատապարտած երիտթուրքական կառավարութեան հակահայկական ձեռնարկումները, մասնաւորապէս՝ հայ գիւղացիութեան հողազրկման ասպարէզին մէջ։ «Երկիր» ժողովուրդի տնտեսական ինքնուրոյնութենէն բխեցուցած է քաղաքական անկախութիւնը, անդրադարձած է հայաբնակ գաւառներու տնտեսական եւ հասարակական կացութեան, մասամբ՝ քաղաքներու բանուորութեան հետաքրքրող խնդիրներուն։Յեղափոխական պայքարի քարոզին զուգընթաց միամտօրէն ակնկալած է Օսմանեան կայսրութեան վերածնուիլը «նորագոյն պետութեան, ուր տիրեր բաղկացուցիչ ազգերի հաւասարութիւնը եւ եղբայրակցութիւնը»։
Տպագրութիւնը վերսկսած է 1919-1922 թուականներուն։ Խմբագիրներ՝ Վ․ Զէյթունցեան, Տ․ Գալճեան, Է․ Չոփուրեան։ Արտացոլած է Մերձաւոր Արեւելքի քաղաքական իրավիճակը, յոյն-թրքական պատերազմը, Կիլիկիոյ ու Զմիւռնիոյ դէպքերը, Կ․ Պոլսոյ հայութեան արտագաղթը, քննադատած արեւմտեան երկիրներու դիւանագիտութիւնը։ «Երկիր»-ը ողջունած է սովետական կարգերու հաստատումը Հայաստանի մէջ, օգնած ամրապնդելու գաղութի կապը հայրենիքի հետ, հանդէս եկած է դաշնակցութեան գաղափարախօսութեան եւ գործունէութեան դէմ։ Տպագրած է Վլատիմիր Իլիչ Լենինի ճառը Սովետներու 9-րդ համագումարին, «Մարտնչող մատերիալիզմի մասին» յօդուածը, նիւթեր Անդրկովկասի Ֆետերացիայի կազմաւորման վերաբերեալ, հայ հեղինակներու ստեղծագործութիւններ, թարգմանութիւններ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ հայկական պարբերականներ
Երկրագունտ
«Երկրագունտ», գրական, գիտական եւ քաղաքական ամսագիր։ Ասիական ընկերութեան հրատարակութիւն։ Լոյս տեսած էր 1883-1888 թուականներուն, Կ. Պոլսոյ մէջ։ Խմբագիրներն էին՝ Յակոբ Պարոնեան, Եղիա Տէմիրճիպաշեան ։
Տպագրուած էր նիւթեր ազգային կեանքի մասին, քաղաքական լուրեր, ուսումնասիրութեաններ հայոց լեզուի եւ հայ գրականութեան պատմութեան վերաբերեալ, պատմական, աշխարհագրական եւ գիտական յօդուածներ։ Ամսագիրը բարձրացրած էր կանանց իրաւահաւասարութեան եւ աղջիկներու դաստիարակութեան հարցը։ Մանկավարժական դաստիարակչական յօդուածներով օգնած էր կրթական գործի բարելաւման, ծանօթացրել ուսուցման եւրոպական մեթոդներուն։
Թղթակիցներ
Թղթակցել են Գ․ Զօհրապը, Գ․ Սրուանձտեանցը, Ե․ Դուրեանը, Ե․ Տէմիրճիպաշեանը, Լեւոն Բաշալեանը եւ ուրիշներ։ Տպագրուած էր գրախօսականներ, մամուլի տեսութիւններ, թարգմանաբար ներկայացուցած Լամարթինի, Հիւկոյի, Լաֆոնտենի, Բայրոնի, Շելլիի եւ այլոց գործերէն։ Ընթերցողներուն ծանօթացուցած էր նշանաւոր գիտնականներու կեանքին ու գործունէութեան, նորագոյն յայտնագործութիւններուն։ Տպագրուած էր Ասիական ընկերութեան ազդերն ու որոշումները։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ հայկական պարբերականներ
Յովիկ Յովէեան
Յովիկ Վաչագանի Յովէեան (Յովհաննիսեան) (23 Նոյեմբեր 1956, Երեւան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ։ ՀՀ մշակոյթի վաստակաւոր գործիչ (2011)։
Հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, լրագրող Վաչագան Յովհաննիսեանի որդին է։
Կենսագրութիւն
1973 - 1978 թուականներուն ուսանած է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետին մէջ։
Աշխատանքային գործունէութիւն
1978 թուականէն աշխատած է Հայաստանի հեռուստառատիօհաղորդումներու պետական կոմիտէին մէջ, 1987-2004 թուականներուն` հեռուստառատիօհաղորդումներու պետական կոմիտէի գրական-գեղարուեստական հաղորդումներու գլխաւոր խմբագրութեան գլխաւոր խմբագիր։ 1991 թուականէն Հայաստանի գրողներու միութեան անդամ է, 1995 թուականից՝ Հայաստանի ժուռնալիստներու միութեան անդամ։ 2001-2004 թուականներուն եղել է Հայաստանի գրողներու միութեան վարչութեան քարտուղարը, 2001-2006 թուականներուն` Երեւանի պետական համալսարանի հեռուստառատիօժուռնալիստիկայի ամպիոնի դասախօս, 2004-2006 թուականներուն` ՀՀ մշակոյթի եւ երիտասարդութեան հարցերու նախարար։ Եղած է Օրինաց Երկիր կուսակցութեան անդամ։ Նախարարի պաշտօնէն հրաժարական տուած է, երբ, ըստ մամուլի հրապարակումներու, մասնակցած է ծեծկռտուքի, որու ժամանակ գործադրած է նաեւ իրեն պատկանող ատրճանակը ։ 2007 թուականէն կը դասաւանդէ Խաչատուր Աբովեանի անուան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի հեռուստառատիօժուռնալիստիկայի ամպիոնին մէջ։ 2009 թուականէն Երեւանի «Յովհաննէս Շարամբէեանի անուան ժողովրդական ստեղծագործութեան կենտրոն»-ի տնօրէնն է ։
Գրական գործունէութիւն
Հեղինակած է տասնեօթ բանաստեղծական ժողովածու՝
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ Ստորոգութիւն:ՀՀ մշակոյթի վաստակաւոր գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի նախարարներ Ստորոգութիւն:23 Նոյեմբերի ծնունդներ Ստորոգութիւն:1956 ծնունդներ
Երեւանի Բանուոր
«Երեւանի բանուոր», խորհրդային շրջանի հայկական օրաթերթ։ Եղած է ՀԿ(բ) կ Կենտկոմի, Երեւանի քաղկոմի եւ ՀԱՄԽ-ի օրգանը։ Հրատարակուած է 1934 թուականին, Երեւանի մէջ։ Խմբագիրն էր Տ․ Խորունին։ Լոյս տեսած էր «Բանուորական Երեւան» (1933-1934 թթ.) եւ «Հարուածային բանուոր» (1933-1934 թթ.) թերթերու փոխարէն։
Տպագրած է մամուլի տեսութիւններ, բանգիւղ–թղթակիցներու տեղեկատւութիւններ։
«Երեւանի բանուոր» օրաթերթին յաջորդած է «Խորհրդային Հայաստան»-ը (երեկոյեան հրատարակութիւն, 1934-1935)։
Վաչագան Յովհաննիսեան (բանաստեղծ)
Վաչագան Յովէի Յովհաննիսեան (23 Օգոստոս 1931, Ներքին Բազմաբերդ, Թալինի շրջան, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - 1999), հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, լրագրող, ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ 1969 թուականէն։
Զաւակներ` Հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, ՀՀ մշակոյթի վաստակաւոր գործիչ Յովիկ Յովէեան (Յովհաննիսեան) ， Մանկավարժական գիտութիւններու թեկնածու, դոցենտ՝ Արուսեակ Յովհաննիսեան , Վահան եւ Անահիտ Յովհաննիսեաններ։
Միջազգային մրցոյթներու դափնեկիր, դաշնակահար Շողեր Յովէեանի պապիկը ։
Յուշ-երեկոներ
2001 թուականին Հայաստանի գրողներու միութեան մէջ տեղի ունեցած է Վաչագան Յովհաննիսեանի 70-ամեակին նուիրուած երեկոյ ։ Վաչագան Յովհաննիսեանի 85-ամեակին նուիրուած միջոցառումը տեղի ունեցած է Աւետիք Իսահակեանի անուան կեդրոնական գրադարանին մէջ ։
14 Հոկտեմբեր 2016-ին Իսահակեանի անուան կեդրոնական գրադարանին մէջ տեղի ունեցաւ յուշ-ցերեկոյթ նուիրուած բանաստեղծ Վաչագան Յովհաննիսեանի 85-ամեակին։
2021 թուականին Վաչագան Յովհաննիսեանի ծննդեան 90-ամեակի յուշ-երեկոն Սբ. Էջմիածնի մէջundefined։
Յիշատակ
Էջմիածին քաղաքում գործում է Վաչագան Հովհաննիսեանի անուան գրադարան։
Երկեր
Մոսկուայի մէջ ռուսերէն հրատարակուած է Յովհաննիսեանի «Հաւատի գոյնը» գիրքը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ Ստորոգութիւն:ՀՊՄՀ շրջանաւարտներ Ստորոգութիւն:Էջմիածինի Գէորգեան ճեմարանի սաներ Ստորոգութիւն:23 Օգոստոսի ծնունդներ Ստորոգութիւն:1931 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1999 մահեր
Երեւանի Համալսարան (թերթ)
Երեւանի համալսարանի շաբաթաթերթ, Երեւանի պետական համալսարանի (ԵՊՀ) պաշտօնական համալսարանային ամսաթերթ։ Լոյս կը տեսնէ 1955 թուականէն, Երեւանի մէջ։ Եղած է առաջին ուսանողական պարբերականը Հայաստանի մէջ։
Կը լուսաբանէ համալսարանի առօրեան։ Կը տպագրէ ուսանողներու զեկուցումներ, դիպլոմային աշխատանքներ, գրական փորձեր։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Երեւանի Յայտարարութիւններ (թերթ)
«Երեւանի Յայտարարութիւններ» երկօրեայ երգիծական թերթ։ Հրատարակուած էր 1883-1886 թուականին, Երեւանի մէջ։ Խմբագիր հրատարակիչ՝ Է․ Տէր Գրիգորեանց ։
Թերթը փորձած է փոքրածաւալ, դիւրըմբռնելի նիւթերով օգնել գրագիտութեան տարածման, ծաղրած է «կենցաղի բացասական կողմերը»։
Տպագրած է ուսումնական, եկեղեցական եւ այլ լուրեր, վիճակագրական տուեալներ փոստային առաքումներու, սննդամթերքներու գիներու մասին, եղանակի տեսութիւն։ Տեղ կը յատկացնէր թատերական նորոյթներուն, հանդէս եկած հայկական պարբերականներուն օգնութիւն կազմակերպելու նախաձեռնութեամբ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Կամախ
Կամախ, Դարանաղի գաւառին մէջ, Երզնկայէն հարաւ-արեւմուտք, Եփրատի ձախ ափին, Թանաձոր վտակին վրայ, պատմական Անի-Կամախ բերդաքաղաքն է եւ անցեալին մեհենական դպրութեան կեդրոն եւ թագաւորներու գերեզմաննոց եղած է:
Արեւմտեան Հայաստանի Կամախ գիւղաքաղաքը հին ժամանակ ամրոց եղած է Անի անունով, յիշատակուած է նաեւ իբրեւ բերդ, բերդաքաղաք։ Ոմանք Անի այդ անունը ծագած կը համարեն Անահիտ աստուածուհիի անունէն, որուն պաշտամունքը լայն տարածում ունեղած է հեթանոսական շրջանի Հայաստանին մէջ։ Պարսպապատ հինաւուրց բերդին մէջ կային կիսաւեր եկեղեցիներ, գետնափոր անցքեր եւ իշխանական ապարանքներու մնացորդներ: Մեծ Եղեռնի նախօրեակին ունէր 550 տուն թուրք եւ 50 տուն հայ բնակիչ: Կամախի եւ Երզնկայի ու շրջակայքի բնակիչներէն շատեր 1915-ին կոտորուեցան Կամախի կիրճին մէջ :
12-13րդ դարերէն ետք Անի ամրոցը չէ յիշատակուած եւ վերանուանուած է Կամախ, որ կոչուած է նաեւ Անի-Կամախ՝ մայրաքաղաք Անիէն տարբերելու համար։ Կամախ անուան ծագման եւ իմաստաւորման մասին նոյնպէս գոյութիւն ունին տարբեր վարկածներ։
Կամախը կը գտնուի Արեւմտեան Եփրատի ձախ ափին, Երզնկա քաղաքէն 42-44քմ հարաւ-արեւմուտք, լերան վրայ։
Ք.Ա. 4-1 դարերուն  Անի-Կամախը Փոքր Հայքի կեդրոնն էր եւ Մեծ Հայքին միացուած էր Տիգրան Բ․–ի օրօք, Ք.Ա. 66 թուականին։ Յետագային այն Մեծ Հայքի Բարձր Հայք աշխարհի Դարանաղի գաւառի գլխաւոր բերդն ու կեդրոնը եղած է։
Պատմամշակոյթային կողթողներ
Անի-Կամախը մեր ժողովուրդի պատմութեան մէջ նախ եւ առաջ յայտնի էր իբրեւ Արտաշէսեան ու Արշակունի թագաւորներու յայտնի ամրոցներէն մէկը։ Այստեղ պահուած է անոնց արքունական գանձերու մէկ մասը։
Անի–Կամախին մէջ կը գտնուէր նաեւ Արշակունի թագաւորներու գերեզմանոցը։ Անի–Կամախի գանձարանը կողոպտուած է 369 թուականին, Շապուհ Բ․-ի գլխաւորութեամբ Հայաստան արշաւած պարսկական զօրքերու կողմէ։
19-20րդ դարերուն Կամախ սովորական գաւառական բնակավայր եղած է, 1872—1873 թուականներուն ունեցած է 2000 հայ եւ թուրք բնակիչ, 20-րդ դարու սկիզբը անոր բնակչութեան թիւը կը հասնէր 15000 անձի, որուն մօտաւորապէս կէսը կը կազմէին հայերը։
1915-ի մեծ Եղեռնէն ետք այլեւս հայեր չէին մնացած, միայն 2-3 տարի անց ընդամէնը 100 կամախցի հայ տարագիրներ կրկին վերահաստատուած են իրենց հայրենի քաղաքը ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գիւղեր Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր
Արծն
Արծն, պատմական քաղաք, որ կը գտնուէր Բարձր Հայքի Կարին գաւառին մէջ, Արեւմտեան Եփրատի վերին հոսանքի տարածքին։ Յայտնի է իր բնական հարստութիւններով (նաւթ, քարածուխ, երկաթ, հանքային ջուրեր) եւ արգաւանդ հողերով։
Արծն քաղաքին տեղը հնագոյն ժամանակներէ ի վեր գոյութիւն ունեցած է սովորական բնակավայր, որ քաղաքի  վերածուած է միայն 10-րդ դարէն, երբ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ վերելք կ’ապրէին արհեստագործութիւնն ու առեւտուրը։
11-րդ դարու առաջին կիսուն իր զարգացման գագաթնակէտին հասած այդ քաղաքին մասին վկայութիւններ ունին ոչ միայն հայ, այլեւ բիւզանդական ու արաբական մատենագիրները։ Բիւզանդացի պատմագիրներ Յովհաննէս Ակիլիցէսի ու Կեդրենոսի վկայութեամբ, սելճուկներու կողմէ 1049 թուականին քաղաքը գրաւելու ժամանակ միայն սպաննուածներու թիւը կը հասնէր 150 հազար անձի, իսկ արաբական մատենագիր Իպն Ալ Ասիր կը հաղորդէ, որ քաղաքէն վերցուած աւարը այնքան շատ եղած է, որ 10 հազար սայլով հազիւ տարած են:
Արծն ունեցած է հարիւրաւոր ճարտարապետական կոթողներ. Մատթէոս Ուռհայեցի վկայութեամբ, միայն անոր եկեղեցիներու թիւը կը հասնէր 800-ի։
Սելճուքեան հորդաները 1049 թուականի արշաւանքի ընթացքին կը յարձակին Արծնի վրայ եւ այն հիմնայատակ կը կործանեն։ Վաղեմի քաղաքին տեղը նոր ժամանակներուն կը յիշատակուի Խարարզ անունով գիւղը։
19-րդ դարու վերջերը եւ 20-րդի սկիզբները ունեղած է մօտ 1000 բնակիչ, որոնցմէ աւելի քան 800-ը հայեր եղած են։ Անոնց մեծագոյն մասը ոչնչացած է 1915-ի Ցեղասպանութեան ժամանակ, իսկ հազիւ փրկուածները գաղթեցին տարբեր երկիրներ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Տեւրիկ
Տեւրիկ քաղաքը հին հռոմէական քարտէզներուն մէջ նշուած է Տեւկիլա ձեւով, արաբները կոչած են Ապրիկ, թուրքերը՝ Դիւրիկ։ Տեւրիկը կը յիշատակուի իբրեւ ճանապարհային կայան, գիւղաքաղաք, բերդաքաղաք եւ քաղաք։ Կը գտնուէր Զիմարայէն Մալաթիա տանող ճանապարհին, Եփրատի աջակողմեան վտակ՝ Տեւրիկ գետի ստորին հոսանքին վրայ։
Քաղաքին բերդը կը գտնուէր բարձրաւանդակի վրայ։ Տեւրիկի հովիտը ամբողջովին ծածկուած էր այգեստաններով եւ պարտէզներով։ Ունէր ընտիր խաղող եւ գինի։ Շրջակայքը կային երկաթի հանքավայրեր։  Տեւրիկն ունէր հայկական 3 եկեղեցի։ Կը գործէին հայկական երկու վարժարաններ, որոնցմէ մէկը կը կոչուէր Ներսիսեան կամ Ազգային վարժարան եւ 19-րդ դարու 70-ական թ’ուականներուն ունէր երկսեռ 500 աշակերտ ու 14 ուսուցիչ, իսկ միւսն անհամեմատ փոքր էր եւ կը պատկանէր բողոքական հայերուն։
Քաղաքը հիմնադրուած է 855 թուականին՝ Պաւլիկեան շարժման յայտնի առաջնորդ Կարբէասի կողմէ։ Հին ժամանակներուն ունեցած է մօտ 1200 տուն, որոնց կէսէն աւելին հայկական։ Բիւզանդական Բարսեղ կայսրը 873-ին գրաւած եւ քարուքանդ ըրած է պաւլիկեան շարժման այդ հզօր կեդրոնը։
16-րդ դարու սկիզբը Տեւրիկին տիրած են օսմանեան թուրքերը։
19-րդ դարու վերջերը անոր բնակչութիւնը կը հասնէր 10 հազարի, իսկ 1915-ին՝  Ցեղասպանութենէն առաջ՝ 12 հազարի, որմէ 4000-ը հայեր։ Տեւրիկի հայ բնակչութիւնը նոյնպէս ենթարկուած է թուրք ցեղասպաններու արհաւիրքներուն։ Անոր մէկ մասը բնաջնջուած է, իսկ միւս մասը տեղահանուած։ 1955 թուականի տուեալներով այդտեղ կը բնակէր 5 հայ ընտանիք։ Իսկ 1951-ին անոր ամբողջ բնակչութեան թիւը կը հասնէր ընդամէնը 6000-ի ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Տառադարձութիւն (Լեզուաբանութիւն)
Տառադարձութիւն, լեզուաբանութեաան մէջ գործողութիւն մըն է․ որեւէ լեզուի մը բառերուն արտասանութեան գրի առնելը այլ լեզուի մը այբուբենով, կամ ընդունուած յարմար նշաններով։ Գրի առնուած տառերուն աղբիւրը կարող է ըլլալ կամ արտասանութիւնը (խօսք կամ նշաններու լեզու), եւ կամ ուրիշ լեզուի մը այբուբենով նախագոյ եղած բնագիր մը։
Տառադարձութիւնը (Անգլերէն՝ Transcription) պէտք է չշփոթել թարգմանութեան (Անգլերէն՝ Translation) հետ։ Վերջինս կը նշանակէ բնագրին իմաստը ներկայացնել սլկզբնաղբիւր լեզուէն թիրախային լեզուով։ Օրինակի համար « Լոս Անճելըս » (սկզբնաղբիւր լեզուն Սպաներէնն է), կը նշանակէ «Հրեշտակները», թիրախ լեզու՝ Հայերէնով։ Նաեւ պէտք է չշփոթել գրադարձութեան հետ (Անգլերէն՝ Transliteration, նաեւ կը կոչուի «փոխատառում»), զոր կը նշանակէ բառերուն մէկ լեզուէն փոխանցելը ուրիշ լեզուի մը տառ առ տառ գրելով։
Օրինակ՝ Անգլերէն «Knife» բառը, Հայերէնի կը տառադարձուի՝ «Նայֆ», բայց կը գրադարձուի (կը փոխատառուի)՝ «Քնայֆ», եւ կը թարգմանուի՝ «Դանակ»։
Եփրատ (թերթ)
«Եփրատ», քաղաքական, գրական եւ գիտական թերթ, «Եփրատ» հրատարակչական ընկերութեան հրատարակութիւն։ Լոյս տեսած է 1927-1949, Հալէպի մէջ, փոփոխական պարբերականութեամբ։ Հանդիսացած է Ռամկավար Ազատական կուսակցութեան օրգանը (1929-1934, 1936-1949)։ Խմբագիրներ՝ Խ․ Քարտաշ, Ա․ Շաքլեան, Խ․ Պօղոսեան, Մ․ Կէպէնլեան, Մ․ Երեցեան, Ե․ Պէնլեան, Յ․ Յովսէփեան, Էլի Նազար, Տ․ Տէր-Ղազարեան, Մ․ Տէր-Ստեփանեան, Տ․ Պարիկեան։
Լուսաբանած է խորհրդային Հայաստանի կեանքը։ Յետպատերազմեան շրջանին աշխուժօրէն մասնակցած է հայրենադարձութեան կազմակերպման, խորհրդային գախափարախօսութեամբ հանդէս եկած է դաշնակցութեան դէմ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Սուրիոյ հայկական պարբերականներ
Զանգ (թերթ)
«Զանգ», հասարակական-քաղաքական, տնտեսական եւ գրական շաբաթաթերթ (վերջը՝ կիսաշաբաթաթերթ)։ Հնչակեան կուսակցութեան հրատարակութիւն։ Լոյս տեսած է 1910-1922 թուականներուն, Թաւրիզի մէջ։ Արտօնատէր՝ Աշոտ Պատմագրեան, հիմնադիր- խմբագիր՝ Ա. Տէր-Վարդանեան, ապա՝ Վ. Մարսեան։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Իրանի պարբերականներ
Եփրատ (հանդէս)
Եփրատ, գրական, գիտական եւ քաղաքական կիսամսեայ հանդէս (1913 թուականէն՝ ամսագիր)։ Եփրատ քոլէճ-ի հրատարակութիւն։ Լոյս տեսած է 1909-1914 թուականներուն, Խարբերդի մէջ։ Խմբագիր՝ Կ․ Սողիկեան։ Պատկերած է կրթական հաստատութեան առօրեան, տպագրած է սաներու եւ շրջանաւարտներու գրական, պատմական եւ կրօնական բնոյթի աշխատանքները, պատմած է քոլէճի սեյսմիկ կայանի գործունէութեան մասին, հաղորդած է բժշկական, աշխարհագրական եւ ճանապարհորդական տեղեկութիւններ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ հայկական պարբերականներ
Նայիրի (թերթ)
Հիմնադիր-խմբագիր՝ Անդրանիկ Ծառուկեան։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն իր շուրջը համախմբած է Մերձաւոր եւ Միջին Արեւելքի անուանի հայ գրողներուն, գրականագէտներուն ու արուեստագէտներուն, տպագրած անոնց, ինչպէս նաեւ Հայաստանի գրողներու (Եղիշէ Չարենց, Գուրգէն Մահարի, Յովհաննէս Շիրազ, Հրաչեայ Քոչար, Գեղամ Սարեան, Սիլվա Կապուտիկեան, Սարմէն եւ ուրիշներ) բազմաթիւ գործեր։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Լիբանանի հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Սուրիոյ հայկական պարբերականներ
Արծիւ Վասպուրական Տպարան
Արծիւ Վասպուրական տպարանը հիմնուած է 1858 թուականին Վան` Մկրտիչ վրդ. Խրիմեանի ջանքերով ։
Պատմութիւն
Մկրտիչ Խրիմեան Կ.Պոլսոյ մէջ հիմնած իր տպարանին մէջ 1855-1856 թուականներուն «Արծուի Վասպուրական» ամսագիրի քանի մը թիւ հրատարակելէ ետք, տպարանի պարագաներով վերադարձած է իր հայրենի քաղաք` Վան, ուր Վարագայ վանքին կից 1858 թուականին հիմնած է համեստ տպարան մը, ուր եւ շարունակած է հրատարակել սոյն պարբերականը։
Յաջորդող տարիներուն տպարանին մէջ լոյս տեսած են քանի մը գրքոյկներ, որոնցմէ են վանեցի գրող Տիգրան Ամիրճանեանի «Ողբերգութիւնքը» (1862): Այնուհետեւ Մկրտիչ Խրիմեան 1863 թուականին իր տպարանով փոխադրուած է Մուշ։ Այստեղ Գարեգին Սրուանձտեանցի խմբագրութեամբ տպագրուած է « Արծուիկ Տարօնոյ » պարբերականը (1863-1865):
Գործունէութիւն
1870-ական թուականներուն տպարանը դարձեալ փոխադրուած է Վարագ, ուր վերականգնած է «Արծուի Վասպուրական» ամսագիրի հրատարակութիւնը` Խրիմեանի աշակերտ Մ. Անանեանի խմբագրութեամբ։
1884 թուականին թուրքական իշխանութիւնները բռնագրաւած են տպարանը եւ Վարագայ վանքէն փոխադրած Վան` թուրքական թերթ մը տպագրելու համար։
Այս բոլորին հանդերձ, հայ տպագրութիւնը, ընդհատումներով, Վանի մէջ շարունակուած է մինչեւ Առաջին համաշխարհային պատերազմ։ Այստեղ տպագրուած են քանի մը պարբերականներ, որոնցմէ է «Վան-Տոսպ» հանդէսը։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Տպարաններ
Էկոլոգիայի եւ Կենսագործունէութեան Անվտանգութեան Միջազգային Ակադեմիայի Լրաբեր
Էկոլոգիայի եւ Կենսագործունէութեան Անվտանգութեան Միջազգային Ակադեմիայի Լրաբեր, տեսական, գիտագործնական հանդէս։
Պարիս Հերունի
Պարիս Հերունի (Պարիս Սաչեան, ), հայ ճարտարագէտ, մասնագիտացած` ռատիօ-հեռադիտակներու մարզին մէջ:
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Երեւան, մանկավարժներու ընտանիքի մէջ։ Հայրը՝ Միսաք Հերունի, ծնած է 1906 թուականին Կիլիկիոյ Հաճըն քաղաքը (այժմ՝ Թուրքիա), մահացած է Երեւան՝ 1986 թուականին։ Մայրը՝ Սեդա Հերունի (օրիորդ Ազատեան), ծնած է 1908 թուականին Իգդիր (այժմ՝ Թուրքիա), մահացած է Երեւան՝ 1982 թուականին։
Պարիս Հերունին ամուսնացած էր, ունէր երկու տղայ եւ մէկ դուստր։ Անոր գիտական, կազմակերպչական, հասարակական գործունէութեան ժամանակագրութիւնը եւ որոշ կենսագրական տուեալները հայերէնով, ռուսերէնով եւ անգլերէնով առնուած են անոր հեղինակած «Հայերը եւ հնագոյն Հայաստանը» գիրքի 291-314 էջերէն։
Հիմնած եւ վարած է Երեւանի ճարտարագիտական համալսարանի ալիքահաւաք սարքերու (Antenna Systems) բաժինը, ինչպէս եւ` Ռատիօ-բնագիտութեան հաստատութիւնը: 1984 թուականին հնագէտ Օնիկ Խնկիկեանին հետ գտնուած է Զօրաց քարերու մօտ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարագէտներ
Իդա (լեռ)
Իդա (Ψηλορείτης), ծանօթ է նաեւ որպէս Իդա (Ίδα), Իդի (Ίδη) անուններով․ Փսիլորիթիս լեռնաշղթային բարձրագոյն լեռնագագաթն է։ Կը գտնուի Ռեթիմնօ Շրջանային Միաւորին վարչատարածքին մէջ։
Առասպել
Փսիլորիթիս լեռնաշղթան եւ հետեւաբար Իդա լեռը սերտօրէն կապուած են Կրետէի պատմութեան եւ կրետացիին կեանքին հետ։
Իդա լեռան Իդէօ Ադրօ քարայրին մէջ Ռէա Քրոնոսէն գաղտնի մեծցուց Զեւս։
Բազմաթիւ պատմաբաններ կը նշեն Իդային Տաքթիլոսները Ιδαίοι Δάκτυλοι եւ Զեւսին (Տիաս) ծննդեան պատմութիւնը։ Տիոտորոս Սիքելիոթիս (կամ՝ Սիքելիացին, Ք․Ա․ 80 - Ք․Ա․ 20) իր 5-րդ գիրքին մէջ առասպելը հետեւեալ կերպող կը նկարագրէ․- «Այս աստուածներէն առաջինները, որոնց աւանդութիւնը արձանագրած է, Կրետէն իրենց հայրենիքը դարձուցին եւ կը բնակէին Իդա լեռան շուրջը։  Անոնք կոչուեցան Իդէի Տաքթիլի։ ․․․։»  (Οι πρώτοι από αυτούς τους θεούς, τους οποίους έχει καταγράψει η παράδοση, έκαναν την Κρήτη πατρίδα τους και κατοικούσαν γύρο από το Όρος Ίδα, και ονομάστηκαν Ιδαίοι Δάκτυλοι. Εκατό τον αριθμό, κατ' άλλους ήταν μόνο δέκα, από τον αριθμό των δακτύλων των δυο χεριών. Οι Ιδαίοι Δάκτυλοι της Κρήτης, όπως μας λέει η παράδοση, .․․․)։ Իսկ Զեւսին ծննդեան մասին Տիոտորոս Սիքելիոթիս կը գրէ թէ Իդէօ Ադրօ քարայրին մէջ Ռէա Զեւս պահեց, եւ Քուրիթես պահակ բնակիչները անոր խնամքը Նիմֆեսներուն յանձնեցին «․․․Երբ Ռէան Տիաս ծննդաբերեց, մանուկը Քրոնոսէն գաղտնի, պահեց Իդա լեռան Քուրիթես կոչուած բնակիչներուն մօտ։ Անոնք Տիաս տարին յատուկ քարայր մը եւ խնամքը Նիմֆեսներուն յանձնեցին․․» (Όταν η Ρέα γέννησε τον Δία, τον έκρυψε στην Ίδα, και χωρίς να ξέρει ο Κρόνος, ανέθεσε την ανατροφή του στους Κουρήτες που κατοικούσαν γύρο από το βουνό. Οι Κουρήτες τον πήγαν σε μια συγκεκριμένη σπηλιά και τον έδωσαν στις Νύμφες,․․․)։
Զոմինթոս
Իդա լեռան լանջերուն յայտնաբերուած է մինոասեան քաղաքակրթութեան շրջանի պատկանող Զոմինթոս Ζώμινθος գիւղի աւերակները։
Զոմինթոսի աղբիւր
Զոմինթոսի աղբիւրը կը գտնուի Իդա լեռան 1300 մ․ բարձրութեան վրայ, Անոյեա գիւղէն 10 քմ․ հեռու։  Առատ ջուրով կը հայթայթէ Անոյիա գիւղը։  Իսկ գիւղին արեւմուտքը կը գտնուի Զոմինթոսին հնագիտական վայրը։
Բնապահպանում
Իդա լեռը, ինչպէս նաեւ Փսիլորիթիս NATURA 2000 / ID GR4310009 արձանագրութեամբ Յունաստանի Բնապահպանման Ծրագրին մէջ ընդրկուած են, որովհետեւ անոնց անտառներուն, կիրճերուն կ՛ ապաստանին բազմաթիւ տեղայատուկ բոյսեր եւ կենդանիներ։
Իտային լանջերուն վրայ գտնուող Մանա ջուրի հոսանքը (Քամարես գիւղին հիւսիսը),  1985-էն կը պահպանուի իբրեւ Բնութեան  Յուշարձան․ հոն կ՛ աճին Կրետական խոլորձը  (Κρητικός κεφαλάνθηρος Cephalanthera cucullata) եւ հազուագիւտ Horstrissea dolinicola՝ գտնուած ու արձանագրուած 1990-ին։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Կրետէի լեռներ Ստորոգութիւն:Յունաստանի լեռներ Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լեռներ Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութեան մէջ լեռներ
Էկոնոմիկա (ամսագիր)
«Էկոնոմիկայ», տեսական եւ գիտապրակտիկ ամսագիր (մինչեւ 1962 թուականը՝ երկամսեայ)։ ՀՀ ԳԱԱ եւ ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարութեան հրատարակութիւն։
Պատմութիւն
Լոյս կը տեսնէ 1957-էն, Երեւանի մէջ, մինչեւ 1992 կոչուած է «Հայաստանի ժողովրդական տնտեսութիւն»։
Նպատակ
Կը լուսաբանէ ՀՀ տնտեսութեան զարգացման ուղիները, գիտատեխնիկական առաջընթացի արագացման, կառավարման մեխանիզմներու կատարելագործման, շրջակայ միջավայրի պահպանութեան հարցեր։ Յոդուածներ կը տպագրէ հայ տնտեսագիտական մտքի պատմութենէն։
Խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Փիթա, Աղաթոնիսի
Փիթա, Փսաթոնիսի, Փսաթօ եւ կամ Փիթա (յուն․՝ Ψαθονήσι, Ψαθώ, Πιάτο կամ Πίτα), Էգէականի անբնակ կղզիակ, Աղաթոնիսի,  Տոտեքանիսա,  Յունաստան։
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Կը գտնուի Աղաթոնիսիին հիւսիսը։
Յայտարարուած է NATURA 2000 բնապահպանման շրջան (ապաստան վտանգուած թռչուններու համար)․ բազէ (Falco eleonorae տեսակ), Էգէականի ճայ (αιγαιόγλαρος), ջրագռաւ (Phalacrocorax aristotelis) եւ Միջերկրականեան ջրահատ (Puffinus yelkouan)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Փանաթինէա
Փանաթինէա (յուն․՝ Παναθήναια)․ Աթենացիներու հին յունական տօն, ձօնուած Աթինա աստուածուհիին։ Կը կատարուէր Աթէնք, չորս տարին անգամ մը` Ք․Ա․ 566-էն մինչեւ Գ․ դար: Բաժնուած էր երկու մասի՝ Միքրա (Փոքր) եւ Մեղալա (Մեծ) Փանաթինէա։ Աթենացիներուն համար ամենակարեւոր եղելութիւնն էր, Ողիմպիական խաղերէն ետք։
Տօնը
Փանաթինէա կը նշանակէ բոլոր Աթենացիներուն տօնը, այսինքն Ատիկէի բնակիչներուն համար։ Հին տարիներուն, Աթէնքի բնակիչները, այսինքն Աքրոփոլիին շուրջը բնակողները, «Աթինէա»ն կը տօնէին։ Թիսէաս երբ կը միացնէ Ատիկէի քաղաքապետութիւնները եւ Աթէնքը մայրաքաղաք կը նշանակէ, «Աթինէա» տօնը կ՛ընդարձակուի եւ կը կոչուի «Փանաթինէա»։ Փանաթինէայի հիմնադիրը Փիսիսթրաթոսն է։
Աթինէա
«Աթինէա» տօնը նախապատմական շրջանէն կու գայ։ Սկզբնական շրջանին, Աթինա աստուածուհիին եւ Էրիհթոնիոս առասպելական թագաւորին ի պատիւ ամսական հերթականութեամբ կատարուած զոհաբերութիւնն էր, որ հետագային տօնական ծէսի կը վերածուի եւ կը կատարուի տարին երկու անգամ․ Էքաթոմվէոնայի (Աթինէա) վերջաւորութեան եւ Փիանեփսիոնայի վերջաւորութեան։ Իրոտոթոս կը նշէ թէ փոքր զոհաբերութիւններ կը կատարուէին ի պատիւ Աքրոփոլիի օձին՝ Էրեհթէային (Աթէնքի առասպելական հիմնադիրը Էրիհթոնիոսն էր)։ Հին արձանագրութիւններուն մէջ տօնը կը նշուի իբրեւ «Փանաթինէա» եւ «Փանաթինէա թա մեղալա» (Մեծ Փանաթինէա), իսկ յետ քրիստոնէական դարերուն կը գործածուի «թա մեղալա Փանաթինէա» անունը։ Հազուագիւտ է (միքրա Փանաթինէա, միքրա=փոքր) անունի գործածութիւնը։
Փանաթինէա տօնակատարութիւնը
«Փանաթինէա» կը տօնուէր ամէն տարի, սակայն չորս տարի անգամ մը «մեծ Փանաթինէա»ն։ Լիքուրղոսին (Ք․Ա․ 4-րդ դար) արձանագրութիւններէն մէկուն մէջ կը հանդիպինք նաեւ «փենտեթերիս» (Πεντετερίς) յատկանշումը։ Այս տօնակատարութիւններուն ընթացքին նաեւ, տեղի կ՛ունենային Աթինա աստուածուհիին նուիրուած տաճարին (Ափդերու Նիքիս տաճար) քրմուհիներուն ընտրութիւնը՝ «փենտեթերիս»ներուն։ Յայտնաբերուած արձանագրութիւններէն ի յայտ կու գայ թէ «մեծ Փանաթինէա»ն կը տօնուէր չորս տարին անգամ մը, յատկապէս Ողիմպիական խաղերէն (որոնք կը կատարուէին չորս տարի անգամ մը) երեք տարի ետք եւ կամ Ողիմպիական խաղերուն նախորդող տարին։
Սթրոկիլի, Աղաթոնիսի
Սթրոկիլի (յուն․՝ Στρογγυλή), Էգէականի անբնակ կղզիակ, Աղաթոնիսի,  Տոտեքանիսա,  Յունաստան։
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Կը գտնուի Աղաթոնիսիին հիւսիսը։ Տարածութիւնն է 0,0967 քլ․²։
Յայտարարուած է NATURA 2000 բնապահպանման շրջան (ապաստան վտանգուած թռչուններու համար)․ բազէ (Falco eleonorae տեսակ), Էգէականի ճայ (αιγαιόγλαρος), ջրագռաւ (Phalacrocorax aristotelis) եւ Միջերկրականեան ջրահատ (Puffinus yelkouan)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական ժայռակղզիներ Ստորոգութիւն:Էգէականի կղզիներ Ստորոգութիւն:Ժայռակղզիակներ