cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Արման Մանարեան
Կենսագրություն
Ան նաեւ «Սասնայյ ծռեր» գծանկարային երկար ժապաւէնին բեմադրողն ու բեմագրութեան հեղինակն է : Սենարիոն թէեւ գոյութիւն ունեցածէ դեռեւս 1995 թուականէն, սակայն նկարահանումները սկսած են միայն 2001 թուականին եի աւարտած 2009 թուականին։ Հնարաւոր եղած է աւարտել տարեկան ընդամէնը 10 վայրկեաննոց հատուած։ «Սասնայ ծռեր» մանկական շարժանկարը բեմադրող ղեկավար եւ սենարի հեղինակ Արման Մանարեանն է, բեմադրող նկարիչը՝ Վարդան Զաքարեանը։ Երգահան Արման Մանարեանի որդին է՝ Հայկ Մանարեանը, եւ դաշնակահար ու երգահան Խաչիկ Սահակեանը։ «Սասնայ ծռեր»ու հերոսներուն ձայները հնչիւնաւորած են դերասաններ Կարէն Ջանիբեկեանը, Ժենիա Աւետիսեանը, Երուանդ Մանարեանն ու ուրիշներ։ մանկական շարժանկարին մէջ Խորէն Աբրահամեանի ձայնն ալ կը հնչէ։
Մանարեան 2012 թուականին արժանացած է «Հայակ» հայկական ամենամեայ առաջին ժապաւէններու մրցանակաբաշխութեան յատուկ մրցանակին :
Հայկական Մեկոն
Հայերէն մեկոն բառը կու գայ յունարէն Մի'քոն բառէն։
Անհատներու կողմէ մեկոնի օգտագործումը արգիլուած է Ազգերու Ընկերակցութեան կողմէ եւ կը գտնուի պետութիւններու հակակշիռին տակ։
Բնութեան մէջ չկայ բուսական արտադրութիւն, որ ափիոնի չափ նիւթեր պարունակէ իր բաղադրութեան մէջ։ Այսպէս ափիոնը բաղկացած է հետեւեալ 20 տեսակ կալաքարաձեւներէ (alcaloide).
Ափիոնը կը պարունակէ նաեւ սպիտ, bassorine, խէժ, ձգախէժ, մոմ, ցնդական իւղեր, կաթնական թթու, իսկ անոր կալարաքարաձեւները իրենց կարգին կու տան կարգ մը ածանցներ՝ cotarnine, apomorphine, thebaicine։
Թիւֆէնքեան Մանկամսուր-Մանկապարտէզ
Թիւֆէնքեան Մանկամսուր-Մանկապարտէզ, (t. Mary's Richard Tufenkian Preschool & Kindergarten), կրթական հաստատութիւն Կլենտէյլի մէջ, ԱՄՆ, հիմնադրուած 1975-ին։
Պատմական ակնարկ
Անցնող 44 տարիներուն, Թիւֆէնքեան մանկամսուր-մանկապարտէզէն շրջանաւարտ եղած են աւելի քան 5000 հայ մանուկներ, որոնց հոգեմտաւոր աշխարհը սնած է հայ աւանդական արժէքներով եւ իրենց տարիքին յարիր մարդկային, ընկերային, կրթական յառաջադէմ գիտելիքներով, շնորհիւ որակաւոր ուսուցչական կազմերուն եւ ծնողներու ցուցաբերուած բացառիկ ուշադրութեան եւ խնամքին:
Տարուէ տարի յառաջընթաց արձանագրող Թիւֆէնքեան մանկամսուր-մանկապարտէզը ներկայիս ունի 200 աշակերտներ. վերջին տարիներուն սուր բնոյթ ստացաւ կրթական այս կառոյցի վերանորոգման եւ ընդարձակման անհրաժեշտութիւնը: Թիւֆէնքեան մանկապարտէզ-մանկամսուրի 45-րդ տարեդարձը կը հանդիսանայ լաւագոյն առիթը, որ համայնքային կարեւորութիւն ունեցող այս մանկապարտէզը իր արդիական ընդարձակ շէնքը ունենայ՝ յագեցած արհեստագիտական ամէնէն նոր միջոցներով, որպէսզի ժամանակակից խաղերու եւ գիտութեան ճամբով առաւել եւս խթանուին հայ մանուկներու երեւակայական եւ ստեղծագործական աշխարհը, կարողութիւններն ու բնատուր ձիրքերը:
Թիւֆէնքեան Մանկամսուր-Մանկապարտէզի 45-ամեակ
2020 թուականին կ՛ամբողջանայ Կլենտէյլի մէջ գործող Թիւֆէնքեան մանկամսուր-մանկապարտէզի հիմնադրութեան 45րդ տարին, որ պիտի նշուի տօնակատարութիւններու շարքով, որուն մեկնարկը տեղի պիտի ունենայ Կալա հանդիսութեամբ մը, յառաջիկայ 8 Փետրուար 2020ին, Քալիֆորնիոյ Գիտութեան Կեդրոնին մէջ, Լոս Անճելըս:
Մկրտիչ Հազարապետեան
Մկրտիչ Հազարապետեան Բնիկ Տարանտացի, ծնած 1863-ին։ Փոքր տարիքէն ընկերացած իր հօր՝ Ճաֆէր Հազարապետեանի, Պէյրությ մէջ աոեւտրական զբաղելու։ 1893-ին վերջնականապէս հասաատոսած հոս։
Գրած է փայլուն քիրք մը մեծ ու ծանօթ վաճառականներու շարքին։ Եղած է հայ հասարակութեան ներկայացուցիչը Պէյրութի Մաքսային Տնօրէնութեան մօտ։ Ճշմարիտ ազգասէր մը, Մկրտիչ Հազարապետեան մօտէն հետաքրքրուած է պէյրութահայ ազգային կեանքով։ Կարգ մը այլ ազզայիններու հետ 1904-ին հիմ՚նած է Պէյրութի առաջին հայ նախակրթարանը Երուսաղէմի Սբ. Յակոբայ վանքին օժանդակութեամբ։ Որ֊պէս ազգային գործերը սիրայօժար գործադրող անհատ, պարաաճանաչօրէն աշխատած է իր ամէն կարէլի միջոցներով։ Փախստականնեւր, հայ քաղաքական հալածեալներ, բարձրաստիճան կղերակաեր եւ ազգայիններ միշտ բաց գտած են իր տան դուռը, օգտուելով անոր բարեացակամութենէն։ Այդ ժամանակ Պէյրութ Օսմ. Կայսրութեան հայերու համար ապահո֊վագոյն դուռը նկատուելով՝ բազմաթիւ հայեր Պէյրութի վրայով կր փախէիին արտասահման։ Ահա ասոնց գործը դիւրացնողներէն մին եղած է Մկրտիչ Հազարապետեան։ 1914-15-ին երբ Երուսաղէմի վանքին Պէյրութի տեսուչները աքսորուեցան եւ նոր վարդապետներ բերել տալ հնարաւոր չեղաւ, Մկրտիչ Հազարապետեան Ճէմալ Փաշայի հրահանգով նշանակուած է Առաքելական հայերու Ազգապետ, այս դժուարին ու փափուկ գործը ձեռնհասօրէն վարելով։ Մեռաւ Պէյրութ 1919 Մարտ 9-ին։ Զաւակներն են.- Գարեգին, Հայկ, Նուպար, Սրբուհի, Նազենիկ եւ Քայանէ։ Առաջին մանչ զաւակը առեւտրական, երկրորդը Օրոզտիպաքի մէջ գլխաւոր հաշուակալ, իսկ երրորդր մաթեմաթիքի ուսուցիչ ֆրանսական վարժարաններու մէջ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Պրոնզագոյն
Պրոնզագոյնը պրոնզի համաձուլուածքի գոյնն է: Նաեւ արեւայրուքէն մարդու մաշկի ստացած գոյնն է:
Կիրառութիւն
Պրոնզագոյնը Լունտի Համալսարանի պաշտօնական երկու գոյներէն մեկն է:
Գրիգոր Գարաճեան
Գրիգոր Գարաճեան, (1895 Պոլիս – 14 Ապրիլ, 1963 Երեւան)․ ջութակահար, մանկավարժ, խմբավար։ Յունական շրջանակներուն մէջ ծանօթ է իբրեւ Ղրիղորիս Գարածաս (Γρηγόρης Καρατζάς)։  Յունաստան ապրած ու գործած է 35 տարի եւ հայրենադարձուած է 1948-ին:
Իզմիր
Գրիրոր Գարաճեան ծնած է 1895-ին Պոլիս։ Մայրը եւ քոյրը՝ Կիւլիզար, եղած են դաշնակահար։  Փոքր տարիքէն ջութակով կը զբաղի։ 1903-ին ընտանեօք Իզմիր կը տեղափոխուին։  Գրիգոր կը յաճախէ Իզմիրի երկսեռ հայկական դպրոցը (Մեսրոպեան եւ Հռիփսիմեանց վարժարաններու միացում)․ տեսչուհին է Տիկին Սաթենիկ Հալէպեան-Բարթող։
Աթէնք
1917-ին, ջղային կծկումի մը հետեւանքով, ճպոտը գործածող աջ ձեռքին դաստակը երկու տարուան համար անգործածելի կը դառնայ։
Վերադարձ Իզմիր
Ա․ Համաշխարհային Պատերազմի զինադադարի շրջանին, դաշնակահար մօրը հետ Իզմիր կ՛ անցնի, ուր կը մնայ մինչեւ 1922-ի սկիզբները․ Իզմիր այդ ժամանակ կը գտնուի յունական գրաւման տակ։  Երաժշտական ելոյթներու կը մասնակցի եւ քաղաքին նուագախումբին խմբավարութիւնը կը ստանցնէ։
Յունաստան
Փոքր Ասիոյ Աղէտէն ետք, Աթէնք կը հաստատուի։  Աթէնքի Երաժշտանոցին առաջին ջութակահարը կը նշանակուի․ մեծ պատիւ մը օտարազգիի մը համար։  Յունաստանի մէջ իր 35 տարուան ասպարէզին ընթացքին, ան ծանօթ կը դառնայ իբրեւ Ղրիղորիոս Գարածաս (Գրիգոր Գարաճեան անունը յոյները կը յունացնեն․ Գրիգորիս՝ Ղրիղորիս, Ղրիղորիոս)։  Կը մասնակցի բազմաթիւ նուագահանդէսներու (Աթէնք, Սելանիկ եւ ուրիշ մեծ քաղաքներ)։
Բ․ Համաշխարհային Պատերազմի աւարտին, Յունաստանի մէջ ստեղծուած են քաղաքական նոր եւ ծանր պայմաններ։  Ազգայնականներու շրջանակին ճնշումներուն տակ, Գրիգոր կը կորսնցնէ Երաժշտանոցին առաջին ջութակահարի տիտղոսը․ զայն կը փոխարինէ յոյն ազգութեամբ ջութակահար մը։  Այս որոշումին իբրեւ հետեւանք, Գրիգոր կ՛ որոշէ հայրենադարձուիլ։
Հայաստան
1948-ին, Գրիգոր Գարաճեան կնոջ եւ մօրը հետ Հայաստան կը ներգաղթէ ։  Անոր տաղանդը յայտնութիւն մըն է Երեւանի երաժշտական շրջանակներուն մէջ եւ շուտով Երեւանի Ալեքսանդր Սպենդիարեանի անուան Օփերայի համերգային նուագախումբին երաժշտապետը կը նշանակուի․ պաշտօն, որ մինչեւ իր մահը կը վարէ։
Մահը
Գրիգոր Գարաճեան աչքերը կը փակէ սրտի տագնապի մը հետեւանքով, 14 Ապրիլ 1963-ին։  Դիակը ամբողջ օր մը կը ցուցադրուի Օփերայի սրահին մէջ եւ յուղարկաւորութիւնը մեծ շուքերով տեղի կ՛ ունենայ։
Անդրանիկ Քոչար
Անդրանիկ Քոչար, հայ լուսանկարիչ։ Վահան Քոչարի հայրը։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Աղեքսանտիրա, Եգիպտոս։ Ընտանիքը Արեւմտեան Հայաստանէն Եգիպտոս գաղթած են։ Սորված է Գահիրէի Պէրպէրեան վարժարանը՝ Շահան Պէրպէրեանի տնօրինութեան օրոք։
Ինքնուրոյն սորված է լուսանկարչութիւն եւ Աղեքսանտրիոյ միակ շարժանկարի արուեստանոցին մէջ աշխատած է իբրեւ օգնական։
1945 թուականին Ալեքսանտրիոյ մէջ բացած է իր լուսանկարչատունը, որ գործած է մինչեւ անոր հայրենիք մեկնիլը։
1947 թուականին հայրենադարձած է Հայաստան (նաւով)։ Նաւուն մէջ հանդիպած է Եգիպտոսէն Հայաստան մեկնող Յասմիկ Զաքարեանին ։
1948 թուականին Երեւանի մէջ բացուած է Քոչարի առաջին անհատական ցուցահանդէսը։
Քոչար եղած է Հայաստանի պետական պատկերասրահի, 1960-1970 թուականներուն՝ ՀԽՍՀ ԳԱ արուեստի հիմնարկի լուսանկարիչը։
1962 թուականին հիմնադրած է «Երեւան» ֆոթոակումբը եւ տասը տարի անընդմէջ ղեկավարած է անիկա ։
Քոչար լուսանկարած է բազմաթիւ դիմանկարներ, ինչպէս նաեւ բնանկարներ, ճարտարապետական յուշարձաններ, կենդանիներ, երեխաներու նկարներ, նաթիւրմորթներ, համադրութիւններ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ լուսանկարիչներ Ստորոգութիւն:Եգիպտահայեր
Երիկամ
Երիկամները (kidney) կ'ըլլան զոյգ իւրաքաչիւր անձի մէջ, որոնք կը գտնուին ողնաշարի (vertebral column) երկու կողմերը, որովայնի խոռոչին ետեւի պատին վրայ եւ ստոծանիին (diaphragm) տակը: Երիկամները որովայնին մաս չեն կազմեր: Աջ երիկամը կը գտնուի լեարդին ետեւը, իսկ ձախը՝ փայծաղին (spleen) ետեւը: Երիկամները կարմիր սրճագոյն լուբիայի նման, սահուն օրկաններ են: Իւրաքանչիւր երիկամ ունի 10-12 սմ. երկարութիւն, 5 սմ. լայնք, 3 սմ. խորութիւն եւ 120-140 կրամ ծանրութիւն: Անոնք կը շարժին վեր վար ստոծանիի շարժումներուն հետ, շնչառութեան ընթացքին: Երիկամներու վերին պատին փակած են մակերիկամները (adrenal glands):
Իւրաքանչիւր երիկամ պաշտպանուած է պատեանով մը (capsule) եւ կազմուած է երկու շերտերէ՝
Երիկամները արտաթորութեան կարեւոր օրկաններ են: Անոնց արտազտիչ գործունէութիւնը մէզի գոյացումն է:
Երիկամները՝ երկուքը միասին, կ'ընդունին օրական մօտաւորապէս 200 լիթր արիւն, որ կը ձերբազատուի իր մէջ կուտակուած թունաւոր արգասիքներէն (waist products), աղերէն եւ ջուրի աւելցուքներէն: Շատ մը արգասիքներ, որոնք կը գոյանան մարմինի ընդհանուր նիւթափոխանակութեան (metabolism) ընթացքին կ'արտաթորուին երիկամներուն մէջ: Անոնք կը պարունակեն բորոկածնային-ազոթային (nitrogenous) արգասիքներ, օրինակ՝ միզանիւթ (urea), որ կը յառաջանայ սպիտակուցներու նիւթափոխանակումէն: Զտուած արիւնը ձգելով երիկամները կը վերադառնայ սիրտ: Իսկ 200 լիթր Արիւն էն գոյացած 2-2.5 լիթր մէզ ը կը մղուի դէպի միզափող, այնտեղէն միզապարկ (urinary bladder) եւ ապա՝ միզուկ (urethra):
Միզափողի երկարութիւնը 12-13 սմ. է: Կիներուն միզուկը 3.5-4 սմ. է, որ կը բացուի հեշտոցի (vagina) յառաջամասը: Իսկ տղամարդոց մօտ անիկա ունի 20 սմ. երկարութիւն, որուն վերջին բաժինը կը գտնուի առնանդամին (penis) մէջ: Տղամարդոց միզուկը կը կրէ մէզին հետ նաեւ սերմնահեղուկը (semen) շագանագեղձի (prostate gland), սերմնաբշտիկի (seminle vesicle), ամորձիքներու (testicles) եւ սերմնածորանի (vas deferens) հեղուկները:
Երիկամներուն մէջ արտադրուած «Ռենին» (Renin) ներազդակը (hormone) առնչուած է երիկամներու ներզտիչ գործունէութեամբ: Երիկամները ինքնագործ օրկաններ են: Ջուրի եւ աղերու արտածորումը (excretion) կախեալ է արեան աղային բաղադրութենէն:
Երիկամներուն դերը
Երիկամները վերոյիշեալ շատ կարեւոր երկու դերակատարութիւններէն բացի ունին նաեւ այլ կարեւոր դերակատարութիւններ եւ ներգործութիւններ.
Երիկամներու վերոյիշեալ աշխատանքներու եւ դերակատարութիւններու իրականացումը կախեալ է անոնց առողջական վիճակէն: Ոեւէ անհատ մէկ երիկամով կրնայ ապրիլ բնական ձեւով եւ առանց որեւէ մէկ դժուարութեան: Երիկամներն ալ մարմինի այլ օրկաններուն նման կրնան վատառողջ վիճակ ունենալ եւ չկարենալ գործել բնական ձեւով:
Երիկամներուն հիւանդութիւնները
Երիկամներու անբնական երեւոյթները եւ հիւանդութիւնները ունին երկու խմբաւորումներ՝
Ընկալուած հիւանդութիւններ
Անիկա յաճախակիօրէն տեսնուած հիւանդութիւն մըն է եւ ընդհանրապէս կը պատահի կոկորդի ցպկային բորբոքումներէ ետք: Երկու երիկամները միաժամանակ կ'ախտահարուին այս հիւանդութեամբ: Կծիկա-երիկամաբորբի ախտածնունդը հիմնուած է դիմադրողականութեան խանգարումներով եւ հակամարմիններու յառաջացումով որոշ մանրէներու դէմ: Այս բոլորը կը գործեն երիկամներու կծիկներուն վրայ եւ տեղի կ'ունենայ երիկամներու ամբողջական բորբոքում:
Կծիկա-երիկամաբորբը կը յատկանշուի մէզի մէջ յայտնուած արեան կարմիր գնդիկներով եւ սպիտակուցներով: Անիկա ընդհանրապէս անակնկալ եւ սուր բորբոքում մըն է, որ կ'ունենայ արագ զարգացումի ընթացք:
Երիկամներու այս բորբոքումը կրնայ մնայուն բորբոքումի վերածուիլ: Այս պարագային բորբոքումը կ'ըլլայ դանդաղ եւ յառաջընթաց: Մնայուն բորբոքումով տեղի կ'ունենայ երիկամային անբաւարարութիւն (renal failure), երբ մարմինին մէջ կը կուտակուին թունաւոր նիւթեր: Երիկամի անբաւարարութեան պարագային հիւանդը կը կարօտի արհեստական երիկամի դարմանամիջոցին՝ արեան տրամալուծումին (hemodialysis): Իսկ այս դարմանամիջոցի ձախողութեան պարագային միակ փրկութիւնը այլ անձի մը երիկամի փոխպատուաստումն է (kidney transplant):
Անիկա ընդհանրապէս ցպկային բորբոքում մըն է եւ կը պատահի առաւելաբար չափահասներու մօտ: Բորբոքումը հետեւանքն է ընդհանրապէս միզապարկի երկարատեւ եւ կամ չդարմանուած բորբոքումին: Անոր ախտանշաններն են՝ ջերմ, դող, քրտինք, գլխացաւ, թարախոտ մէզ, որ կը պարունակէ նաեւ արեան կարմիր գնդիկներ եւ սպիտակուց.
Երիկամային քարեր
Երիկամի մէջ կազմուած քարերը կ'ունենան զանազան բաղադրութիւններ եւ տարբեր-տարբեր չափեր ու ձեւաւորումներ: Երիկամային քարերը կրնան մնալ առանց որեւէ մէկ ախտանշանի երկար տարիներ: Անոնք կրնան երկար ժամանակ մնալ անշարժ եւ կամ շարժիլ ու ուղղուիլ դէպի միզափող եւ յառաջացնել միզափողի զանազան աստիճանի խցում, որ պայմանաւորուած է քարերու չափէն: Պզտիկ քարերը անցնելով միզափողէն կը հասնին միզապարկ, իսկ մեծ քարերը կը մնան նստակեաց միզափողին մէջ եւ կը խցեն զայն՝ մասնակի կամ ամբողջովին:
Երիկամային քարերու հիւանդութիւններ
Հիմնական յօդուած՝ Երիկամներու Քարերը
Երիկամային քարերը կը յառաջացնեն զանազան ախտանշաններ եւ հիւանդութիւններ, օրինակ.
Երիկամային բնասպիտի առատ արտաթորում
Nephrotic syndrome, երբ տեղի կ'ունենայ երիկամային բնասպիտի (protein) առատ արտաթորում: Անոր ախտանշաններն են՝ սպիտակուցներու առատ ներկայութիւն մէզին մէջ, սրունքներու չրակուտակում եւ երիկամներու մնայուն վնաս:
Երիկամի աշխատանքի սուր եւ անակնկալ ձախողութիւն
Երիկամի աշխատանքի սուր եւ անակնկալ ձախողութիւնը (acute renal failure) կը յառաջանայ երիկամներու անակնկալ-սուր բորբոքումներէ եւ վնասէ ետք, շագանակագեղձի ծաւալումով, միզափողի քարային խցումով, մարմնական ընդհանուր սուր ջրանուազումով, սրտանօթային հիւանդութիւններով. շաքարախտի եւ զարկերակային բարձր ճնշումով:
Սուր եւ անակնկալ ձախողութիւնը կ'ունենայ շատ արագ զարգացում, որ կանխելի է շտապ դարմանումով:
Երիկամի մնայուն ձախողութիւն
Անիկա հետեւանքն է երկարատեւ մնայուն շաքարախտի եւ զարկերակային բարձր ճնշումի ինչպէս նաեւ երիկամներու ընդհանուր բջիջային բորբոքումի: Անիկա կը յատկանշուի երիկամներու մնայուն մասնակի կորուստով եւ փճացումով: Մնայուն ձախողութիւնը կ'ունենայ երկար ընթացք, որ կը տեւէ ամիսներ եւ տարիներ:
Շաքարախտային երիկամատապ (diabetic nephropathy)
Անիկա կը յատկանշուի երիկամներու ախտաբանական մնայուն փոփոխութիւններով, առատ շաքարի ներկայութեամբ մէզին մէջ եւ երիկամներու մնայուն ձախողութեամբ:
Զարկերակային գերճնշումի երիկամատապ (hypertensive neuropathy)
Անիկա շաքարախտի նման կը յատկանշուի երիկամային ախտաբանական մնայուն փոփոխութիւններով, սպիտակուցներու առատ ներկայութեամբ մէզին մէջ եւ երիկամային մնայուն ձախողութեամբ: Շաքարախտի եւ զարկերակային մնայուն գերճնշումի ախտաբանական վնասները վերջնական են եւ անդարմանելի:
Արիւնամիզութիւն
Այս մէկը կը յայտնուի երեք ձեւերով.
Արիւանամիզութեան պատճառները
Արիւնամիզութիւն տեղի կ'ունենայ հետեւեալ հիւանդութիւններուն պատճառով.
Երիկամային քարեր, երիկամի ընդոծին առատներ, կծիկա-երիկամաբորբ, բազմապարկային երիկամ, շագանակագեղձի ծաւալում եւ բորբոքում, երիկամային, միզափողային եւ միզապարկային խլիրդ եւ երիկամի անօթային անբնական երեւոյթներ:
Սննդարար Ուտելիքներու Անբաւարար Օգտագործման Եւ Երիկամներու Քրոնիք Հիւանդութեան Միջեւ Կապը
Տարբեր պտուղներու եւ բանջարեղէնի օգտագործումը սովորական թելադրանք է, սակայն կարգ մը ամերիկացիներ քիչ կ'օգտագործեն այդ սննդարար ուտելիքները, ըսուած է Journal of Renal Nutritionին մէջ հրապարակուած նոր հետազօտութեան մէջ: Այս մէկը յատկապէս կը վերաբերի երիկամներու քրոնիք հիւանդութիւն ունեցող չափահաս անձերու, որոնք կ'ուտեն քիչ քանակութեամբ պտուղներ եւ բանջարեղէն, քան այդ հիւանդութիւնը չունեցող նման մարդիկ, յայտնած են Վըրճինիայի համալսարանի բժշկական դպրոցի գիտնականները: Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու Հիւանդութիւններու վերահսկման եւ կանխարգիլման կեդրոնի տուեալներուն համաձայն՝ մօտաւորապէս 37 միլիոն չափահաս Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու մէջ ունին երիկամներու քրոնիք հիւանդութիւն: Այդ մէկը տեղի կ՛ունենայ, երբ երիկամները չեն կրնար արդիւնաւէտ ձեւով զտել մարդու արեան թափոնները: Այս վիճակը կրնայ յանգեցնել արեան բարձր ճնշման, սիրտի հիւանդութիւններու եւ կաթուածի: Հետազօտութեան համար գիտնականները վերլուծած են 1988-2018 թուականներուն առողջութեան եւ սնունդի վերաբերեալ ազգային հարցումներու տուեալները:
Հետազօտողները յայտնաբերած են, որ 1988-1994 թուականներուն երիկամներու քրոնիք հիւանդութիւն ունեցողներու 52 առ հարիւրը շատ քիչ քանակութեամբ պտուղներ եւ բանջարեղէն օգտագործած է՝ բաղդատելով այդ հիւանդութիւնը չունեցող մարդոց 48 առ հարիւրին հետ: 2003-2010 թուականներուն, երիկամներու քրոնիք հիւանդութիւն ունեցողներու 46 առ հարիւրը շատ քիչ պտուղներ եւ բանջարեղէն օգտագործած է՝ բաղդատելով մնացեալ 41 առ հարիւրին հետ։ Իսկ 2011-2018 թուականներուն, երիկամներու քրոնիք հիւանդութիւն ունեցողներու 48 առ հարիւրն է, որ շատ քիչ պտուղներ եւ բանջարեղէն օգտագործած է՝ մնացեալ 46 առ հարիւրին հետ բաղդատելով:
Լերի Էլիսըն
Լորենս Ժոզեֆ «Լերի» Էլիսըն (Lawrence Joseph "Larry" Ellison, ծն․՝ 17 Օգոստոս 1944, Մենհեթըն, Նիւ Եորք), ամերիկացի գործարար, «Օրաքըլ»ի համահիմնադիր եւ գլխաւոր գործադիր տնօրէն, միլիառատէրերու համաշխարհային ցանկին 5-րդ տեղը կը գրաւէ՝ իր $ 56 200 000 000 հարստութեամբ ։
Էլիսըն ծնած է Նիւ Եորք, սակայն հասակ կ'առնէ Շիքակոյի մէջ. Ան կը յաճախէ «Illinois at Urbana–Champaign» եւ Շիքակոյի համալսարանները, սակայն համալսարաններն առանց աւարտելու՝ 1966-ին, կը տեղափոխուի Քալիֆորնիա։ 1970 թուականի սկիզբը, երբ կ'աշխատէր «Apex»ի մէջ, ան կը ներշնչուի Էտկար Ֆ․ Քոտի կատարած հետազօտութենէն՝ «Յարաբերական Տուեալներու Շտեմարան»ի (relational database) նախագիծի առնչութեամբ, զոր ենթահող կը դառնայ յառաջիկայի՝ 1977 թուականին, «Օրաքըլ»ի հիմնադրութեան։
Էլիսըն հարստութեան %1-ը կը նուիրաբերէ բարեսիրական ծրագիրներու եւ կը մասնակցի «The Giving Pledge»ին։ Ի յաւելումն «Օրաքըլ»ի աշխատանքներուն, ան յաջողութիւն կ՛արձանագրէ զբօսանաւով ճամբորդութիւն կատարելու՝ «Օրաքըլ»ի կազմին մէջ, ան նաեւ օդաչու է, որ ունի երկու զինուորական ինքնաթիռներ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:17 Օգոստոսի ծնածներ
Սեւանա Չաքրեան
Սեւանա Չաքրեան  Ֆրանսահայ երաժիշտ, երգահան, եւ դասատու: Թէեւ մարզուած դասական երաժշտութեան ոլորտին մէջ, անոր երաժշտական ասպարեզը մեծաւ մասամբ հիմնուած է հայկական ազգագրական երաժշտութեան շուրջ:
2012 թուականին, ան համա-հիմնադրեց Collectif Medz Bazar բազմազգի երգի խումբը, որոնք կը վերամշակէին միջին արեւելեան եւ պալքանեան երաժշտութիւն դէպի ճէզ, հիփ-հոփ, եւ նոյնիսկ լատինական ազդեցութիւններ: Խումբին մէջ Չաքրեան կ'երգէ եւ կը նուագէ:
2015 թուականին կը փոխադրուի Հայաստան եւ կը հիմնէ «Ծափ Ծափիկ» ծրագիրը գիւղական շրջաններու մանկավարժական մշակոյթը երգի ճամբով բարելաւելու նպատակով:
Ան նաեւ հիմնեց «Տա Լայլ» երգիչներու կառավարման հաստատութիւնը:
26 Մայիս 2021 թուականին հիմնեց Jinj երաժշտական խումբը Գոր Թատեւոսեանի հետ:
Լեւ Տյոմին
Լեւ Ստեփանովիչ Տյոմին (ռուս.՝ Лев Степанович Дёмин), ԱՄՏՄ տիեզերագնաց օդաչու, մեքենավար, գնդապետ, տեխնիկ, գիտարուեստական թեկնածու։ Ծնած է 11 Յունուարին 1926 թուականին Մոսկուայի մէջ։ Սովետական Միութեան հերոս 1974 թուականին։ ՍՄԿԿ անդամ 1956 թուականին։ 1949 թուականին եղած է Զուգովսկի անուան ռազմաօդային մեքենավարական ակատեմիայի ունկնդիր։ 1974-ին, Օգոստոս 26—28-ը Գ․ Վ․ Սարաֆանովի հետ, որպէս մեքենավար, թռիչք կատարած է «Սոյուզ-15» տիեզերանաւով։ Երկօրեայ թռիչքի ընթացքին անձնակազմը գիտական փորձեր կը կատարէ «Սալյուտ-3» ուղեծրային գիտակայանին մօտենալու համար։
Պարգեւատրումներ
Ստորոգութիւն:Տիեզերագիտութիւն
Հազարի
Հազարի, հայաբնակ գիւղ էր, Արեւմտեան Հայաստանի մէջ։ Մաս կը կազմէր պատմական Ծոփաց Աշխարհին, Չմշկածագ քաղաքի մօտ։
Հազարին Չմշկածագի հայաբնակ գիւղերէն ամէնէն բազմամարդն էր։ 1915 թուականին, ունէր 80 տուն հայ բնակիչ, 340 շունչով, եւ մէկ տուն քիւրտ (հովիւ Մախսոն) 6 շունչով։
Գիւղի պատմութիւն
Եկեղեցին. Ս. Երրորդութիւն
Շրջակայքի գիւղերը
Հազարիի դրացի գիւղերու ցանկին համար, տե՛ս Չմշկածագի գիւղերը։
Հազարցի գերդաստանները
Գիւղի գլխաւոր գերդաստաններն էին.
Հազարիի ներկայ վիճակը
Գիւղը այսօր բնակեցուած է ալեւի քիւրտերով։ Քիւրտերը տակաւին Հազարի անունը կ'օգտագործեն, իսկ թուրքերէն պաշտօնական անունն է՝ Անըլ (Anıl)։
Ծագումով Հազարցիներ
Բիւրակն Անդրէասեան-Չերազ, Երեւան
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր
Պարզ թիւ
Պարզ թիւ, այն թիւն է, որ մեկէն եւ իրմէ զատ չունի այլ բաժանարար: Պարզ թիւերու բազմութիւնը կը նշանակեն \mathbb{P}  տառով (primus-էն)
Եւկլիդեսի Ապացոյցը
Եւկլիդեսը ապացուցած է, որ պարզ թիւերն անվերջ են՝
Էրատոսթէնեսի Մաղը
Պարզ թիւերը բնական թիւերէն զատելու հնագոյն եղանակն առաջարկած է է յոյն թուաբանագէտ Էրատոսթէնեսը (մ.թ.ա. 264-192)։ Սկզբունքը հետեւեալն է՝ բնական թիւերու շարքին հերթականօրէն կը ջնջուեն այն թիւերը, որոնք կը բաժնուեն իրենց նախորդներէն գոնէ մեկուն վրայ։
Առաջին՝ 2 թիւը պարզ է, երկրորդը՝ 3-ը նոյնպէս, քանի որ չը բաժուեր 2-ի, 4-ը բաղադրեալ է, քանի որ կը բաժնուէ մինչ այդ գտնուած 2 եւ 3 թիւերէն մեկուն (2-ի) վրայ, ուրեմն՝ 4-ը կը ջնջենք, 5-ը պարզ է, քանի որ չի բաժնուեր մինչ այդ գտնուած պարզ թիւերէն ոչ մեկու վրայ եւ այդպէս շարունակ ։
Ամենամեծ Պարզ Թիւը
2017 թուականի 26 Դեկտեմբերի դրութեամբ յայտնի ամենամեծ պարզ թիւն է՝ 277232917-1-ը, որն ունի 23249425 տասնային նշան.
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թիւեր
Դերասան
Դերասանը անձ մըն է, որ կը խաղայ թատերական կամ կատակերգական ստեղծագործութիւններու մէջ եւ կ'աշխատի ֆիլմերու, թատրոնի, հեռատեսիլի, ձայնասփիւռի կամ այլ նման հաստատութիւններու մէջ :
Ստուգաբանութիւն
1660 թուականէն ետք առաջին անգամ սկսաւ օգտագործումը դերասան եւ դերասանուհի բառերուն։ Օրինակ՝ անգլիացիները այդ բառը փոխ առած են ֆրանսերէնէ : Դերասան բառը առաջ կը բնորոշէր բեմի վրայ գործող անձը` անկախ սեռական պատկանելիութենէն։ Բայց հասարակական կեանքին մէջ մեծ տարածում գտաւ դերասանուհի բառը, որը կը բնորոշէր հաստատ իգական սեռի ներկայացուցիչները : Գործնականապէս դերասանուհի բառը մեծ կիրառում գտաւ 1950-1960 թուականներուն, երբ կանանց ներդրումը արդէն էական էր մշակոյթի մէջ : Այնուհետեւ մրցանակաբաշխութիւններու ժամանակ սկաւ օգտագործուիլ դերասանուհի բառը` բնորոշելու համար կին յաղթողները :
Պատմութիւն
Դերասանական խաղի ամենաառաջին արձանագրուած դէպքը կը վերաբերի 534 թուականին (թէեւ օրացոյցներու բազմաթիւ փոփոխութիւններու պատճառով որոշ ժամանակ նշելը դժուար է), երբ յոյն դերասան Թեփսիսը ելոյթ ունեցաւ Տիոնիոսի թատրոնին մէջ եւ դարձաւ առաջին յայտնի մարդը, որ պատմական կերպար բեմադրած էր։ Մինչդեռ Թեփսիսի դերը երգիչներ, պարողներ եւ մեկնաբաններ արձանագրած են միայն։ Թեփսիսի պատուին՝ դերասաններուն յաճախ կ'անուանեն թեփսիաներ: Թատերական առասպելները մինչեւ հիմա ալ կը հաւատան, որ Թեփսիսը մինչեւ այսօր գոյութիւն ունի որպէս ոգի, եւ թատերական անյաջողութիւններէն շատերը կը վերագրեն անոր ուրուականի միջամտութեանը։
Դերասանները վաղ միջնադարեան շրջանին աւանդաբար բարձր կարգավիճակ չունէին։ Անոնք թատերական խումբերով անընդհատ կը շրջէին եւ մարդոց վստահութեանը չէին արժանանար։ Եւրոպայի շատ վայրերու մէջ դերասանները նոյնիսկ քրիստոնէական կանոններով չէին յուղարկաւորուիր, եւ այդ դարաշրջանը կը համարէին, որ դերասանները դատապարտուած են նման ճակատագրի։ Այդ բացասական կարծիքը կը շարունակուէր մինչեւ 19-րդ դարի սկիզբը, իսկ ատկէ ետք դերասան մասնագիտութիւնը դարձաւ ամենայարգուած եւ ամենատարածուած մասնագիտութիւններէն մէկը արուեստի բնագաւառին մէջ :
Յղումներ
Ստորոգութիւն:Մասնագիտութիւններ Ստորոգութիւն:Դերասանութիւն
Շաւարշ Նարդունի
Շաւարշ Նարդունի, աւազանի անունը՝ Ասքանազ Այվազեան, ստորագրած նաեւ՝ Վահրամ Սեւունի։ Հայ արձակագիր եւ հրապարակագիր։
Կենսագրութիւն
Ծնած՝ Պոլսոյ մօտ, Արմաշ գիւղ. ուսումը ստացած է գիւղին, ապա՝ մերձակայ Ատաբազար քաղաքին Կեդրոնական վարժարանին մէջ։
1918-ին կը զինուորագրուի եւ կը մտնէ սպայից վարժարան։ Համաշխարհային Ա. պատերազմի լրումէն ետք՝ կը յաճախէ Պոլսոյ բժշկական համալսարանը, սակայն կը վտարուի՝ քաղաքական պատճառներով։ Կը շարունակէ իր համալսարանական ուսումը Փարիզի բժշկական համալսարանին մէջ, որուն ընթացքը կ՝ աւարտէ 1927-ին ու տարի մը կը պաշտօնավարէ Ամիէնի ֆրանսական յիմարանոցին մէջ, իբրեւ ներքին բժիշկ։
Բժշկական ճիւղի ուսումը՝ սկսած Պոլիս, կ'ընդհատուի Թուրքիայէն մեկնումով (1922–ին), եւ կ'աւարտի Փարիզ. բայց բժշկութենէն առաջ ու աւելի՝ կեանքը պիտի լեցնէ գրականութեամբ, հրապարակագրութեամբ եւ հանրային գործունէութեամբ։
Գրական վաստակ
Գրականութեան կոչուած է կանուխէն, բայց բաւական ուշ հրատարակած է՝ հատորներով. առաւելաբար արաձակ բանաստեղծութիւններ, հեքիաթներ, փորձագրական եւ ուսումնասիրական գործեր բանասիրութիւն, լեզուաբանութիւն։
Հայերէն արձակը միայն բացառիկներու մօտ հասած է Նարդունիի նուաճած գեղարուեստական մաքրութեան, բանաստեղծական շունչի, խոհական ներհայեցողութեան եւ անկեղծ յուզականութեան այդքան բարձր աստիճանի։ Բայց մանաւանդ ՊԱՐԶՈՒԹԻՒՆը եղաւ առանձնայատուկ նուաճումը Նարդունիի արձակին, որ թէեւ չունեցաւ սերնդակից Շահան Շահնուրի կամ Վազգէն Շուշանեանի արձակը յատկորոշող բռնկուն ուժականութիւնը եւ պոռթկումի թափը, բայց ոչ մէկ առումով զիջեցաւ ապրումի եւ խոհականութեան վաւերական կրակէն։
Զանազան հրատարակչականներու եւ միութիւններու նախածեռնութեամբ, հրատարակուած են.-
Մահացած է Փարիզ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1898 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1968 մահեր Ստորոգութիւն:Պոլիս ծնածներ Ստորոգութիւն:Փարիզ մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Արշակ Մուրատեան
Արշակ Մուրատեան, Միացեալ Նահանգներու սննդամթերքի եւ նիւթափոխանակման խորհուրդի նախագահ, բժիշկ-փրոֆէսօրներու ազգային խնամակալ յանձնաժողովի նախագահ, Շաքարախտ ի ամերիկեան միութեան եւ ներքին հիւանդութիւններու ընկերութեան անդամ, Ֆլորիտա համալսարանի բժշկագիտութեան բաժանմունքի պաշտօնակալ, Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիա յի արտասահմանեան անդամ:
Կրթութիւնը
1976 թուականին աւարտելով Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարան ը, ստացած է մանրէաբանութեան եւ քիմիագիտութեան պսակաւոր գիտութեան (B.S.) աստիճան, իսկ 1980 թուականին՝ մագիստրոսի։ Ուսումնական տարիներուն ընտրուած է Ալֆա Օմեկա Ալֆա բժշկական միութեան պատուաւոր անդամ: Հետագային աւագ բժշկական դպրոցին մէջ դարձած է այդ միութեան տեղային մասնաճիւղի նախագահը։ Աւարտելով Պէյրութի ամերիկեան համալսարանը՝ երեք տարի աշխատած է Մինեսոթի համալսարանի ներքնահոսային բաժանմունքին մէջ, որտեղ ալ ընտրուած է Ֆի Քափփա Ֆի միութեան անդամ։ Արշակ Մուրատեանը ամերիկեան վիրաբոյժներու, ներքնահոսային մասնագէտներու, շաքարախտի խորհուրդի կողմէ ճանչցուած է որպէս վիրաբոյժ։
1985 թուականին Մուրատեանը Լոս Անճելըս ի Կալիֆորնիական համալսարանին մէջ ստանձնած է բժշկութեան փրոֆէսօրի օգնականի պաշտօնը։
1988 թուականին տեղափոխուած է Արիզոնայի համալսարան՝ որպէս բժշկութեան փրոֆէսօր, հետագային նշանակուած է ծերացման խնդիրի հետազօտութիւններու բաժանմունքի տնօրէն։ Այնուհետեւ Մուրատեանը տեղափոխուած է Սէնթ Լուիսի համալսարան՝ որպէս բժշկութեան փրոֆէսօր եւ ներքնահոսային, շաքարախտի եւ մետապոլիզմի բաժանմունքի տնօրէն։ Անոր հմուտ եւ եռանդուն աշխատանքին շնորհիւ բաժանմունքը որակապէս աճած է եւ 1999 թուականին US News-ի եւ World Report-ի կողմէ ճանչցուած է ԱՄՆ-ի 14-րդ լաւագոյն բաժանմունքը։
Արշակ Մուրատեանը Դեկտեմբեր 2002-ին ընտրուած է ներքին գործարաններու բժշկութեան Սէնթ Լուիսի միութեան նախագահը։ Ան Սէնթ Լուիսի համալսարանին մէջ անդամակցած է մի քանի հիմնական խնամակալ յանձնաժողովներու, ինչպիսի են՝ համալսարանի բժշկական խումբի ղեկավարող մարմինը (2000-2002 թուականներուն ան ղեկավարած է այդ յանձնաժողովը), համալսարանի բժշկական խումբի կառավարչութիւնը եւ դարմանական գործերու յանձնաժողովի վստահուած անցանց կառավարչութիւնը։
2006 թուականի Մայիսէն, Մուրատեանը Ֆլորիտա յի համալսարանի բժշկութեան ամպիոնի վարիչն էր եւ միաժամանակ UF & Shands հիւանդանոցին մէջ ղեկավարած է բժշկական ծառայութիւնները։
Ուսումնասիրութիւնները
Արշակ Մուրատեանի հետազօտական հետաքրքրութիւնները կեդրոնացուած են շաքարախտի հիւանդութիւններու ոլորտին շուրջ։ Ան ներքնահոսային մասնագիտական միութեան եւ շաքարախտի ամերիկեան միութեան անդամ է եւ որպէս սնունդի խորհուրդի ղեկավար, նաեւ մեծահասակներու շաքարախտի փորձագէտներու խումբի ղեկավար։ Ան ներկայիս Therapeutics, Drugs, Drugs and Aging and Academic Internal Medicine ամերիկեան ամսագիրին խմբագիրներէն է, նաեւ խորհրդատու է շարք մը միջազգային դեղագործական ընկերութիւններու։
Արշակ Մուրատեանը բազմաթիւ մենագրութիւններու եւ աւելի քան 400 հրապարակումներու հեղինակ է, դասախօսութիւններ տուած է հարիւրաւոր քաղաքներու մէջ՝ ամբողջ աշխարհի վրայ։ Ան հրաւիրուած փրոֆէսօր եղած է շարք մը հաստատութիւններու մէջ եւ երկու տարի դասախօսած է Սուն Յաթ Սէն համալսարանին մէջ՝ Չինաստան։
Գոհ ըլլալով իր նախկին ձեռքբերումներէն՝ Արշակ Մուրատեանը եւ անոր ընտանիքը շատ բարձր գնահատեցին եւ հպարտ են, որ 2008 թուականին Մուրատեանը ընտրուեցաւ Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիա յի արտասահմանեան անդամ։
Ամէնօրեայ պարտականութիւններէն եւ գիտական հետազօտութիւններէն զատ ան ազատ ժամանակը կը սիրէ անցընել իր ընտանիքին հետ՝ Ճէքսոնվիլի իրենց առանձնատան մէջ։ Ան ունի երեք զաւակ։ Երաժշտութիւնը միշտ շատ կարեւոր եղած է այս ընտանիքին մէջ։ Արշակին մայրը առաջնակարգ դաշնակահարուհի էր, իսկ քոյրը, յայտնի մենակատար-դաշնակահարուհի է։ Ինքը՝ Մուրատեանը, կիթառ կը նուագէր։ Ան շատ կը սիրէ ճամբորդել, եւ պատմական յուշարձաններ ուսումնասիրել, որ անոր կարեւոր նախասիրութիւններէն է։
Մուրատեանը այսօր
Այսօր փրոֆէսօր Արշակ Մուրատեանը Ֆլորիտայի համալսարանի բժշկագիտական մասնագիտութեան նախագահն է եւ նաեւ Միացեալ Նահանգներ ու Սննդամթերքի եւ նիւթափոխանակման խորհուրդի նախագահը, բազմաթիւ միութիւններու եւ ընկերութիւններու անդամ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանի Շրջանաւարտներ
Մուրատ Դ.
Մուրատ Դ., Ահմետ I-ի որդին է։
Կեանքի վաղ տարիները
Շահզատէ Մուրատը ծնած է 26 կամ 27 Յուլիս 1612 թուականին: Ենթադրաբար Սուլթան Ահմետ I-ի երրորդ որդին էր՝ ծնած անոր սիրելի հարճ Քէօսեմ-սուլթանէն: Մուրատը երկար ժամանակ կը գտնուէր իր հարազատներու հսկողութեան տակ: Ան գահ բարձրացաւ 11 տարեկանին: Գահակալման առաջին տարիներուն, ըստ էութեան, մայրը՝ Քիոսեմ-սուլթանը կը կառավարէր  երկիրը, որը, ըլլալով իշխող սուլթանի մայրը, կը կրէր վալիտէ սուլթան տիտղոսը եւ ունէր լայն լիազօրութիւններ: Ան իշխեց հինգ տարի, մինչեւ 1632 թուականը, եւ այդ շրջանին Օսմանեան կայսրութիւնը յայտնուեցաւ անիշխանութեան մէջ, որմէ օգտուելով, Սեֆեան Պարսկաստանի զօրքերը ներխուժեցին Պաղտատի էյալեթ (ներկայիս կը գտնուի Իրաքի տարածքը), միեւնոյն ժամանակ ապստամբութիւն բռնկեցաւ Հիւսիսային Անատոլիայի մէջ, իսկ 1631 թուականին ենիչերիները յարձակեցաւ պալատի վրայ եւ սպանեցին Մեծ Վեզիրին ու քանի մը պալատական ծառայողներու: Մուրատ Դ.-ը, վախնալով իր եղբայր Օսման II-ի ճակատագրին արժանանալէն, որը իշխեր էր շատ կարճ՝ ընդամէնը 1618-1622 թուականներին, կ'որոշէ ամրապնդել իր իշխանութիւնը: Ան մօրը կը մեկուսացնէ իշխանական լծակներէն եւ ամբողջ ղեկը կը վերցնէ իր ձեռքը: 1628 թուականին 16-ամեայ Մուրատ Դ.-ը, Ալլահի օրէնքները՝ շարիաթը ոտնահարելու համար մահապատժի կ'ենթարկէ Եգիպտոսի նախկին նահանգապետ Քարա Մուսթաֆա փաշային, որը նաեւ իր փեսան էր՝ քոյր Ֆաթիմա սուլթանի ամուսինը:
Բացարձակ իշխանութիւնը եւ կայսերական քաղաքականութիւնը
Մուրատ Դ.-ը նախ կը փորձէ վերացնել փտածութեան երեւոյթները, որոնք ձեւաւորուել եւ արմատացեր էին դեռ նախորդ սուլթաններու օրոք եւ անուշադրութեան մատնուեր էին իր մօր՝ Քիոսեն-սուլթանի փաստացի կառավարման տարիներուն՝ պաշտօնատար անձանց կողմէն: Մուրատ Դ.-ը նաեւ արգիլեց ոգելից խմիչքներու, թութունի եւ սուրճի գործածութիւնը Սթամպուլի մէջ, օրէնքը խախտողներուն սպառնալով մահապատիժով: Ինչպէս կը հաղորդեն ժամանակակից աղբիւրները, ան գիշերային յսկողութիւն կը սահմանէ փողոցները եւ առեւտրական տաղաւարները: Գիշերային պահակները կը շրջէին ոստիկանական համազգեստի վրայէն քաղաքացիական զգեստներ հագած: Յանցագործութիւն կատարողներուն բացայայտելով անոնք կը հանէին իրենց քողարկման համար հագած այդ հագուստը եւ կը բռնէին անոնց ու տեղւոյն վրայ կը գլխատէին:
Պատերազմը Սեֆեան Պարսկաստանի դէմ
1635 թուականին Մուրատ Դ.-ն արշաւեց Սեֆեան Պարսկաստանի վրայ։ Կարճ ժամանակի ընթացքին թուրքերը գրաւեցին Թաւրիզը, Երեւանը, Նախիջեւանը: Սակայն ռազմական այդ յաջողութիւնները թուրքերուն դրին ծանր կացութեան մէջ, քանի որ ատոր պատճառով նախօրոք դատարկուեր էին այդ բնակավայրերն ու յարակից տարածքները, եւ թուրք զինուորները զրկուեցան ոչ միայն ավարառութեան, այլեւ ուտելիք հայթայթելու միջոցէն: Մուրատը նահանջեց, բայց 1638 թուականին սուլթանի գլխաւորած բանակը կրկին գրաւեց Պաղտատը, ինչ որ ստիպեց պարսից շահ Սեֆի I-ին 1639 թուականին Թուրքիայի հետ կնքել Ղասրե Շիրինի հաշտութեան պայմանագիրը, որմով Հայաստանի տարածքը չորրորդ անգամ բաժնուեցաւ երկու օտար պետութիւններու միջեւ: Այդ պայմանագիրը վերջ դրաւ Օսմանյան կայրսութեան եւ Սեֆեան Պարսկաստանի միջեւ երկարամեայ հակամարտութեանը, որը սկսած էր 1514 թուականին տեղի ունեցած Չալտրանի ճակատամարտով: Այդ եղաւ Մուրատ Դ.-ի ամենամեծ նուաճումներէն մեկը: Եւ, ընդհանուր առմամբ, երկու պետութիւններու միջեւ վերականգնուեցաւ դեռ 1555 թուականին կնքուած Ամասիայի հաշտութեան պայմանագրով հաստատուած սահմանը: Ղասրե Շիրինի հաշտութեան պայմանագրով գծուած սահմանը անփոփոխ մնաց գրեթէ մէկ դար: 1641 թուականի Յունիսի 7-ին թրքական բանակը մեծ վեզիր Քեմանքեշ Քարա Մուսթաֆա փաշայի գլխաւորութեամբ պաշարեցին Ազով բերդաքաղաքը, ուր ամրացած կազակները շուտով՝ յաջորդ տարուայ ամռանը, ստիպուած եղան հեռանալ ամրոցէն:
Մուրատ Դ.-ի մահը
Այդ ընթացքին Օսմանեան դինաստիայի արական սեռի ներկայացուցիչներ էին միայն Մուրատ Դ.-ը եւ անոր եղբայր Իպրահիմը: Մահէն առաջ Մուրատ Դ.-ը կ'որոշէ Օսմանեան գահը յանձնել Ղրիմի խան Պահատիր I Կերային, քանի որ Իպրահիմը հոգեկան շեղումներ ունէր եւ չէր կրնար պետութիւն ղեկավարել, իսկ Օսմնայաններն ու Կերայները խնամիական կապերով ազգակիցներ էին: Մուրատ Դ.-ը նոյնիսկ կը հրամայէ սպանել իր եղբօրը, որպէսզի յանկարծ գահը չանցնի անոր ձեռքը: Սակայն վերջին պահուն մայրը՝ Քիոսեմ-Սուլթանը անոր կը փրկէ մահէն: 1640 թուականի Փետրուարի 8-ին Մուրատ Դ.-ը մահացաւ, եւ այդպէսով, որպէս գահի օրինական եւ միակ ժառանգ, կը թագաւոր է Իպրահիմը: Բայց քանի որ նոր սուլթանը ի վիճակի չէր երկիրը կառավարել, իշխանութիւնը իրենց ձեռքը առին Քիոսեմ-Սուլթանն ու Քարա Մուսթաֆա փաշան:
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Օսմանեան արքայատոհմ Ստորոգութիւն:17-րդ դարու օսմանեան սուլթաններ Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնած անձինք Ստորոգութիւն:Օսմանեան կայսրութեան թուրքեր Ստորոգութիւն:Երկու սուրբ մզկիթներու պահապան Ստորոգութիւն:Թուրք բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Թուրք-պարսկական պատերազմներու օսմանեան մասնակիցներ Ստորոգութիւն:Լեարդի ցիռոզէն մահացածներ Ստորոգութիւն:Յոյն մայրերէն ծնած օսմանեան սուլթաններ
Կարօ Յովհաննէս Արսլանեան
Կարօ Յովհաննէս Արսլանեան (ծնեալ Հալէպ, Սուրիա 1978-ին): Ուսուցիչ, փոխ-տնօրէն, խմբագիր, բանաստեղծ, ՀՄԸՄ-ի եւ Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան անդամ:
Կենսագրութիւն
Կարօ Յովհաննէս Արսլանեան արմատներով՝ Այնթապցի հօր Յովհաննէս Արսլանեանի, ուսումը ստացած է Հալէպի Ազգային Կիւլպէնկեան Վարժարանէն, ապա 1995-ին աւարտած է Հալէպի Քարէն Եփփէ Ազգային Ճեմարանը, որմէ ետք յաջողութեամբ աւարտած է Հալէպի Պետական համալսարանի Քիմիագիտական բաժանմունքը:
2018-ին աւարտած է ՀՊՄՀ ի տարրական կրթութիւն եւ մեթոդիկայի բաժնի մագիստրա-տուրականը:
Հալէպի Զաւարեան թատերական միաւոր եւ Հալէպի Զուարթնոց երգչախումբ
2003-2004 տարեշրջանին, ան մաս կը կազմէ Հալէպի Զուարթնոց երգչախումբին:
Ուսուցչական ասպարէզ - Հալէպ, Սուրիա
2004-2005-2006-2007 տարեշրջաններուն, Կարօ Յովհաննէս Արսլանեան չորս տարիներ շարունակ պաշտօնավարած է Քարէն Եփփէ Ազգային Ճեմարանէն ներս՝ դասաւանդելով միջնակարգի ու աւագ բաժնի աշակերտներուն քիմիա եւ բնագիտութիւն:
Ազգային վարժարանի փոխ տնօրէն - Քուէյթ
2007-ին, Կարօ Յովհաննէս Արսլանեան յատուկ հրաւէրով ստանալով կը մեկնի Քուէյթ եւ նոյն տարին կը ստանձնէ տեղւոյն Քուէյթի ազգային վարժարանի ու աւագ դպրոցի փոխ տնօրէնի պաշտօնը մինչեւ այսօր:
«Ազդարար» շաբաթաթերթի խմբագիր
2008-էն ի վեր Կարօ Յովհաննէս Արսլանեան ստանձնած է Քուէյթի «Ազդարար» շաբաթաթերթի խմբագրի պաշտօնը:
Հրատարակութիւններ
2004-ին, արեւմատահայերէն տարբերակով կը հրատարակէ Թումանեանի հերքիաթներէն շարք մը, որ պատրաստուած էր յատուկ նկարելու եւ ներկելու ենթաբաբաժինով մը: Տպագրուած է՝ Հալէպ, Սուրիա:
2019-ին, Կարօ Յովհաննէս Արսլանեան կը հրատարակէ «ԵԹԷ» խորագրեալ բանաստեղծութիւններու առաջին հատորը, Երեւանի «Անտարես» հրատարակչատան միջոցով:
Մամուլի աշխատակից եւ Սուրիահայ Լրագրողներու անդամ
Կարօ Յովհաննէս Արսլանեան իր բանաստեղծութիւններով ու յատուկ յօդուածներով պարբերաբար հանդէս եկած է սփիւռքի մամուլի մէջ։ Ան անդամ է Սուրիահայ Գրողներու համախմբումին:
Տե՛ս նաեւ
Քուէյթի Ազգային Վարժարան
Ֆրանչիսկոս Աղաճանեան
Ֆրանչիսկոս Աղաճանեան,, եպիսկոպոս, ծնած Ախալցխա (Վրաստան) 1894, ծննդավայրին մէջ նախնական ուսումը ստանալէ ետք՝ փոքր հասակին Հռոմի Ուրբանեան վարճաանը կը ղրկուի, ուր փայլուն շրջան մը բոլորելէ ետք՝ համալսարանական ընթացքը կ՚աւարտէ ստանալով փիլիսոփայութեան, աստուածաբանութեան եւ Երկուց իրաւանց վարդապետական աստիճանը։ 1917-ին Ռուսիոյ թեմին վրայ քահանայ կը ձերնադրուի, համաշխարհային պատերազմէն ետք կրցած է երդալ Թիֆլիս, ուր ժողովրրդական պաշտօն վարելով՝ կարճ ժամանակի մէջ ամբողջ ժողովրդեան համակրանքը վայելած է։ Յետոյ 1920-ին Հռոմ կանչուած է Ուրբանեան համալսարանին մէջ փիլիսոփայութեան դասատուի պաշտօնով եւ միեւնոյն ատեն կը վարէ Լեւոնեան դպրեվանքի (ուր միայն հայ կղերականներ կը պատրաստուին) Փոխան-Մեծաւորի պաշտօնը։ Գեր. Աղաճանեան փիլիսոփայական շրջանէն անցած է Աստուածաբանութեան կաճարի դասատուութեան, որով մինչեւ օրս (1937) կ՚ուսուցանէ հոն ամէն ազգի համալսարանականնէրուն՝ Յաղագս խորհրդոյ մասնաճիւղը։ 1932-ին Արհ. Տէր Աբրահամեանի կը յաջորդէ Լեւոնեան դպրեվանքի մեծաւորութեան պաշտօնով զոր կը վարէ ցայսօր (1937)։ Տեղեակ է լատիերէն, իտալերէն, անգլիերէն, ֆրանսերէն, ռուսերէն եւ վրացերէն լեզուներու։
Ս. Աթորը իբրեւ գնահատանքի ցոյց այս կարող հայազգի հոգեւորականը բարձրացուցած է եպիսկոպոսութեան՝ իբրեւ տիտղոսաւոր Կոմոնայի Հայոց եւ 1935 Յուլիս 21-ին տեղի ունեցած է եպիսկոպոսական ձեռնադրութիւնը։ Գեր. Ֆր. Աղաճանեան 1929-ին Տէր Կոմիտաս Քէօմիւրճեանի Երանուցման առթիւ իր աշխատանքի մեծ բաժինը բերած է։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ եպիսկոպոսներ
Գրիգոր Պետրոս Աղաճանեան
'''Գրիգոր Պետրոս ԺԵ. Աղաճանեան' (Ղազարոս Աղաճանեան'', 18 Սեպտեմբեր 1895, Ախալցխա, 16 Մայիս 1971, Հռոմ, Իտալիա), Հայ Կաթողիկէ եկեղեցւոյ կաթողիկոս պատրիարք (1937 - 1962), կարտինալ (1946 թուականէն սկսեալ), Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցւոյ հայազգի գործիչ:
Կենսագրութիւն
Նախահայրերը 1828-ի ռուս-թրքական պատերազմի օրերուն Կարինէն գաղթած էին Կովկաս: Փոքր տարիքին մահացաւ հայրը եւ փոքրիկ Ղազարոս եղբօր` Պետրոսի եւ քրոջ` Եղիսաբէթի հետ մնաց մօր` Իսկուհի Սարուխանեանի խնամքին տակ :
Նախակրթութիւնը կը ստանայ ծննդավայրին Կարապետեան վարժարանին մէջ։ Կովկասի հայ կաթողիկէ կոչումներու յանձնախումբի տնօրէն հայր Սարգիս Տէր Աբրահամեան 1906-ին Ղազարոսը կ'ուղարկէ Հռոմ, ուսումը շարունակելու համար Ուրպանեան համալսարանին մէջ : Յաջողութեամբ կ՛աւարտէ ուսումնարանը եւ այնուհետեւ կը հմտանայ իմաստասիրութեան եւ աստուածաբանութեան մէջ:
23 Դեկտեմբեր 1917-ին կը ձեռնադրուի քահանայ եւ կը վերակոչուի Ֆրանչիսկոս անունով :
Առաջին համաշխարհային պատերազմին պատճառով կը մնայ Հռոմ եւ Լատերանեան համալսարանին մէջ կը հետեւի իրաւագիտութեան դասընթացքներուն:
1919-ին կը ստանայ քաղաքական եւ եկեղեցական իրաւագիտական մասնագէտի վկայականը: Նոյն տարին կը վերադառնայ Կովկաս եւ Թիֆլիսի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ կաթողիկէ եկեղեցւոյ հովիւ կը նշանակուի: Կը նշանակուի փոխ առաջնորդ եւ նոյն տարուան վերջաւորութեան՝ առաջնորդ: Կ՛այցելէ հիւսիսային Հայաստան, ուր կը բանայ Ալիշանեան դպրոցը, բայց խորհրդային իշխանութեան արգելքին պատճառով դպրոցը կը փակուի:
Գործունէութիւն
1921-ին Հռոմ կը կանչուի եւ իրեն կը վստահուի Հայ Եկեղեցական վարժարանի փոխ տեսուչի պաշտօնը: 1932-ին ան նոյն վարժարանին տեսչական պաշտօնը կը վարէ: Միաժամանակ դասախօսի պաշտօն կը վարէ Պապական Աստուածաբանական վարժարանին մէջ :
1934-ին իբրեւեւ պապական նուիրակ առաջին անգամ ըլլալով Լիբանան կ՛այցելէ: 1935-ին վերադարձաւ եւ նոյն տարուան Յուլիսին Քոմանայի եպիսկոպոս ձեռնադրուեցաւ:
Աւետիս Պետրոս ԺԴ. Արփիարեան պատրիարքի վախճանումէն ետք, 1937-ին, հայ կաթողիկէ եկեղեցւոյ պատրիարք կ՛ընտրուի, ստանալով Գրիգոր Պետրոս անունը:
Գրիգոր Պետրոս ԺԵ. Աղաճանեան պատրիարք կը նուիրուի իր համայնքին, շինելով եկեղեցիներ, դպրոցներ եւ Զմմառի աղջկանց որբանոցը:
Պիոս ԺԲ. պապ 18 Փետրուար 1946-ին զինք կը նշանակէ տիտղոսաւոր կարտինալ եւ ծիրանագոյն գլխարկ կը շնորհէ անոր:
Կարտինալ Աղաճանեան կը դառնայ համաշխարհային համբաւի տէր հոգեւորական եւ կ՛այցելէ զանազան ցամաքամասեր:
Պիոս ԺԲ. պապ 1955-ին զայն նշանակեց Արեւելեան եկեղեցիներու կանոնագիրի պատրաստութեան յանձնախումբի նախագահ: 1958-ին պապը անոր կը վստահի Հաւատոյ տարածման միաբանութեան տեսուչի պաշտօնը:
1962-էն 1965, Վատիկանի տիեզերական Բ. ժողովին գործօն մասնակցութիւն բերաւ եւ համակարգող յաձնախումբին անդամ եղաւ:
1962-ին հրաժարեցաւ պատրիարքութենէն եւ մնաց Հռոմ, Լեւոնեան վարժարանին մէջ:
Վախճանումն ու յուղարկաւորութիւնը
Կեանքին վերջին տարիներուն կարտինալը կը տառապի սուր ցաւերէ: Ան իր աչքերը կը փակէ 16 Մայիս 1971-ին:
Յուղարկաւորութիւնը տեղի կ՛ունենայ 21 Մայիս 1971-ին, Վատիկանի Սուրբ Պետրոսի մայր տաճարին մէջ։ Ներկայ կ՛ըլլան մօտաւորապէս 30 կարտինալներ, նոյնչափ եպիսկոպոս-արքեպիսկոպոսներ, զանազան միաբանութեանց ներկայացուցիչներ, մայրապետներ, վարդապետներ, հաւատացեալներ, ինչպէս նաեւ դիւանագիտական կազմի հիւպատոսներ եւ ներկայացուցիչներ:
Ներկայ կ՛ըլլան նաեւ հայ կաթողիկէ պատրիարք Իգնատիոս Պետրոս ԺԶ. Պաթանեան, բազմաթիւ հայ կաթողիկէ արքեպիսկոպոսներ եւ եպիսկոպոսներ, Էջմիածնի եւ Կիլիկիոյ կաթողիկոսները ներկայացնող եպիսկոպոսներ, հայ քոյրեր եւ Հռոմի հայ համայնքներուն անդամները, մայրաքաղաքին մէջ գտնուող բոլոր արեւելեան եպիսկոպոսները, Եւրոպայի ուքրանացիներու առաջնորդ Ժան Պիւքօ, Հռոմի Լեւոնեան վարժարանի մեծաւոր հայր Ներսէս Սէթեան` ուսուցիչներու եւ աշակերտներու պատուիրակութեամբ մը եւ Հաւատոյ տարածման միաբանութեան պատկանող բարձրաստիճան եկեղեցականներ, որոնց 12 տարի, ղեկավարը եղած էր կարտինալ Աղաճանեան:
Վատիկանի մէջ Լիբանանի դեսպան Նեճժպ Տահտահ եւս ներկայ կ՛ըլլայ յուղարկաւորութեան. ինչպէս նաեւ Պէյրութի հայ կաթողիկէ երեսփոխան եւ նախկին նախարար Ժոզեֆ Չատէր, որ կը գլխաւորէր լիբանանեան մայրաքաղաքի հայ համայնքին պատկանող երեսուն հոգինոց պատուիրակութիւնը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:18 Սեպտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:16 Մայիսի մահացածներ
Սպանիոյ Սահմանադրութիւն
Սպանիոյ Թագաւորութեան Սահմանադրութիւն (սպ.՝ Constitución Española), Սպանիոյ ժողովրդավարական իրաւական համակարգի հիմքն է՝ երկրի հիմնական օրէնքը, որուն պէտք է համապատասխանեն միւս բոլոր օրէնքներն ու իրաւական գործողութիւնները։ Այն ընդունուած է սահմանադրական հանրաքուէի արդիւնքով եւ կը խորհրդանշէ սպանացի ժողովուրդի անցումը ժողովրդավարութեան ։ Ներկայիս կիրառուող սահմանադրութիւնը ընդունուած է 1978-ին եւ կը համարուի սպանական երկու լիակատար ժողովրդավարական Սահմանադրութիւններէն մէկը (առաջինը եղած է 1931-ի սահմանադրութիւնը) : Խուան Քարլոս Ա. Պուրպոնը Սահմանադրութիւնը հրապարակած է 31 Հոկտեմբեր 1978-ին «Boletín Oficial del Estado»-ին (թարգմանաբար՝ «Սպանիոյ պաշտօնական կառավարական թերթ»): Սահմանադրութիւնը երկիրը կ՛ենթարկէ շարք մը քաղաքական, ընկերային եւ պատմական փոփոխութիւններու, որու արդիւնքով Սպանիոյ Թագաւորութիւնը կը վերածուի ֆրանչիստական վարչակարգի ժողովրդավարական կառավարմամբ իրաւական պետութեան։
Սպանիոյ անցումը ժողովրդավարութեան բարդ գործընթաց է։ Ժողովրդավարական Սահմանադրութեան ընդունումէն ետք անգամ Սպանիան չի հրաժարիր ֆրանչիստական վարչակարգէն, փոխարէնը՝ քայլ առ քայլ, աստիճանաբար կը վերափոխէ օրինական դաշտի հակաժողովրդավարական կէտերը։
Սահմանադրութիւնը արժէքաբանական-գաղափարական փաստաթուղթ է, որ կը սահմանէ հասարակութեան կազմակերպման ամենահիմնական սկզբունքները, որոնց գործնական կիրառման եւ ամրապնդմաը պէտք է ձգտի պետութիւնը։ Սպանիոյ Սահմանադրութեան առաջին յօդուածը կը սահմանէ սպանական պետութիւնը։ 1․1 եւ 1․2 յօդուածները բովանդակուած են հետեւեալ ձեւով ․
Թագաւորական Սպանիոյ Սահմանադրութիւնը կազմուած է տասը բաժիններէ, ինչպէս նաեւ լրացուցիչ ներածական, եզրափակիչ եւ միջանկեալ դրոյթներէ։ Առաջին բաժինը կը սահմանէ մարդու եւ անհատի հիմնարար իրաւունքներն ու պարտականութիւնները, երկրորդ բաժինը՝ թագաւորական իշխանութեան կարգաւորումն ու միապետի սահմանադրաիրաւական կարգավիճակը, երրորդ բաժինը՝ օրէնսդիր մարմինի եւ քորթէսի գործունէութիւնը։ Հինգերորդ բաժինը կը ձեւակերպէ Սպանիոյ կառավարութեան սահմանումն ու պետական կառավարման առանձնայատկութիւնները, վեցերորդ բաժինը՝ դատական իշխանութեան անձեռնմխելիութիւնը։ Սահմանադրութեան եօթերորդ բաժինը կը ձեւաւորէ ֆինանսատնտեսական համակարգը եւ հիմնական գաղափարը այն է, որ երկրի բոլոր հարստութիւնները ենթակայ են ընդհանուր շահի եւ հասարակական նախաձեռնութեան ու սեփականութեան պաշտպանութեան։ Ութերորդ բաժինը կը ներկայացնէ պետութեան տարածքային սահմաններն ու տեղական ինքնակառավարումը, իններորդ գլուխը՝ սահմանադրական դատարանի գործունէութեան ու օրէնքներու սահմանադրականութեան։ Վերջին գուլխին մէջ ամփոփուած է Սահմանադրութեան ընդունումը, փոփոխումն ու հանրաքուէի անցկացումը, իսկ վերջը՝ եզրափակիչ եւ անցումային դրոյթներ։
Պատմական ակնարկ
Խորհուրդի անդամներն էին Գաբրիէլ Սիսներոսը (Ժողովրդավարական կեդրոնի միութիւն), Խոսէ Փետրօ Փերես Եորկան, Միգէլլ Էռերօ Ռոտրիկէս տէ Մինիոն, Միքէլ Ռոկա Խունյէնթը (Քաթալոնիայի ժողովրդավարական կոնուերգենցիայ), Մանուէլ Ֆրագա Իրիպարնէն («Յայտնի դաշինք» կուսակցութիւն), Կրեկորիօ Փեսէս Պարպան (Սպանիոյ սոցիալ-աշխատաւորական կուսակցութիւն) եւ Խորտի Սոլէ Տուրան։
Սպանիոյ Սահմանադրութիւնը Քորթէսի կողմէն հաստատուած է 31 Հոկտեմբեր 1978-ին եւ ամրագրուած 6 Դեկտեմբերին ժողովրդական հանրաքուէով ։ Հանրաքուէի ժամանակ ընտրողներու 91.81%-ը կողմ քուէարկած է նոր Սահմանադրութեան: Վերջիվերջոյ, 27 Դեկտեմբերին խորհրդարանի ներկայացուցչութեան ներկայութեամբ արքայ Խուան Քարլոսը կ՛ընդունէ Թագաւորութեան Սահմանադրութիւնը։ Այն վերջնական իրաւական ուժի մէջ կը մտնէ 29 Դեկտեմբերին եւ նոյն օրը կը հրապարակուի պաշտօնական տեղեկագրին մէջ։ Այպիսով՝ 6 Դեկտեմբերը Սպանիոյ մէջ կը նշուի որպէս Սահմանադրութեան տօն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սպանիա
Ագաթանգեղոս
Ագաթանգեղոս (Ե. - Զ. դար) հայ գրականութեան Ոսկեդարի պատմիչ, «Պատմութիւն Հայոց» երկի (յայտնի է նաեւ «Գիրք Ս. Գրիգորիսի» կամ «Պատմութիւն Եւ Վարք Ս. Գրիգորի» անուններով) հեղինակ: Ագաթանգեղոս անունը յունական ծագում ունի, կը նշանակէ «բարի հրեշտակ», «բարի լրաբեր» տիրոջ կողմէ ուղարկուած աւետաբեր (յունարէն՝ αvγαϑοvς՝ բարի, ανγγελος հրեշտակ, լրաբեր):
Պատմութիւն Հայոց
Ագաթանգեղոսը հեղինակ է հայ պատմագրութեան հնագույն հուշարձանի՝ «Պատմութիւն Հայոց» երկի, որ յայտնի է նաեւ «Գիրք Ս. Գրիգորիսի» կամ «Պատմութիւն եւ Վարք Ս. Գրիգորի» անուններով: Գիրքին մէջ գրուած տեղեկութիւններուն համաձայն Ագաթանգեղոս համարուած է ծագումով հռոմէացի. Տրդատ Գ. Մեծի օրով եկած է Հայաստան եւ եղած է անոր քարտուղարը, որպէս Տրդատի եւ Գրիգորի աշխարհիկ եւ հոգեւոր սխրագործութիւններու ժամանակակից եւ ականատես, Տրդատի յանձնարարութեամբ գրած է Խոսրով Մեծի եւ իր դարաշրջանի Հայոց պատմութիւնը:
«Պատմութիւն Հայոց»ի նյութը չորրորդ դարի դէպքերն են, հատկապէս քրիստոնէութեան մուտքը Հայաստան, Գրիգոր Լուսաւորիչի եեւՀռիփսիմեանց կոյսերու հաւատքն ու չարչարանքները, Տրդատ գ.-ի պայքարը անոնց դէմ, ապա նոյնինքն Տրդատի կողմէն՝ քրիստոնէութիւնը 301 թուականին պետական կրօնք հաստատելը:Գիրքը հարուստ է դիցաբանական,առասպելական պատմութիւններով,որոնք գրուած են պատմական փաստերու հիման վրայ:Այդ գիրքը որպէս սկզբնաղբիւր օգտագործած են Մովսէս Խորենացի եւ ուրիշներ: Առաջին անգամ անոր մասին յիշատակած է Ղազար Փարպեցին: Մեծ է անոր ինչպէս պատմական, նոյնպէս ալ գրական- գեղարուեստական արժէքը:
Գիրքը միջնադարուն թարգմանուած է յունարէն, արաբերէն, լատիներէն, վրացերէն եւ այլ լեզուներով, իսկ վերջերս թարգմանուած եւ հրատարակուած է իտալերէն, ֆրանսերէն, գերմաներէն, ռուսերէն, անգլերէն եւ արեւելահայերէն:
Պատմութիւն Հայոց»-ի Ստեղծման Թուականը եւ Հեղինակը
«Պատմութիւն Հայոց»-ի ստեղծման թուականը եւ հեղինակի հարցը գիտական լուրջ վէճերու առարկայ է: Ագաթանգեղոս իր գիրքի յառաջաբանին մէջ ինքզինք կը ներկայացնէ որպէս լատիներէնի եւ յունարէնի գիտակ հռոմէացի, որ արքունի քարտուղարի պաշտօնով եկած է Հայաստան եւ Տրդատ գ.-ի հրամանով գրած է իր Պատմութիւնը:
Մովսէս Խորենացիի, Ղազար Փարպեցիի եւ միւս հայ մատենագիրներու մօտ Ագաթանգեղոսի մասին յիշատակութիւնները միայն հաստատած են այդ աւանդական տեսակէտը: Այստեղէն կը հետեւցնենք, որ Ագաթանգեղոս Դ. դարու պատմիչ է, անոր գիրքի բնագիրը եղած է յունարէն եւ թարգմանուած է հայերէնի Ե. դարուն, հայ գիրերու գիւտէն ետք: Այս տեսակէտը ընդունուած է մինչեւ ԺԸ դարու երկրորդ կէսը: