cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Արեւելեան Հարցը
Արեւելեան Հարցը Մինջեւ 1877
Ռուսիոյ հաստատումը Պոլսոյ մէջ ռուսերուն պիտի ընծայէր նաեւ նշանակալի առաւելութիւններ։ Նեղուցներուն մէջ հաստատուելէ ետք, ռուսերը հսկայական ազդեցութիւն ի գործ նիտի դնէին Պալքաններու, Փոքր Ասիոյ եւ նոյնիսկ արեւելեան Միջերկրականի վրայ։
Նեղուցներուն տիրանալու փափաքը, սակայն, մղում կը ստանար միեւնոյն ատեն զինուորական մտահոգութիւններէ։ Այնքան ատեն որ Նեղուցները թուրքերուն ձեռքը մնային՝ այս վերջինները որեւէ ատեն կրնային թշնամի տէրութեան մը առջեւ բանալ Սեւ ծովու մուտքը եւ անոր հնարաւորութիւն տալ Ռուսիան հարուածելու ամէնէն դիւրազգաց շրջաններու մէջ (Ուքրանիա, Կովկաս): Ընդհակառակն, Նեղուցներու պանութինը կեդրոնացնել դիւրաւ պաշտպանելի այդ շրջանին մէջ, այսպէսով ուժրու եւ միջոցներու հսկայ խնայողութիւն ընելով։
Այս քաղաքականութեան մէջ, ԺԹ. դարուն Ռուսիա տեւաբար բախեցաւ Անգլիոյ եւ Աւստրօ-Հունգարիոյ։
Անգլիոյ եւ Աւստրիոյ այս թշնամութիւնն է, որ ԺԹ. դարուն արգելք հանդիսացաւ Ռուսիոյ՝ Օսմ. կայսրութեան անդամահատութիւնը առաջ բերելու։ Որքան ալ բաւականաչափ զօրեղ Թուրքիան ճզմելու համար, Ռուսիա հարկադրուեցաւ միշտ ալ հաշուի առնելու այն հաւանակութիւնը, որ թուրքերը կրնային իրենց օգնութեան կանչել անգլիացիները եւ զանոնք տեղաւորել Նեղուցներուն մէջ։
Գալով Ֆրանսայի, որ ԺԸ. դարու վերջերուն յենարան եղած էր Օսմ. կայսրութեան՝ ընդդէմ Աւստրիոյ եւ Ռուսիոյ, եւրոպական հաւասարակշռութիւնը պահելու նպատակով, ան իր քաղաքականութիւնը փոխեց ԺԹ. դարու առաջին կիսուն։ Ան ոչ միայն թանկագին օժանդակութիւն մը ընծայեց յոյներուն՝ իրենց անկախութեան պայքարին մէջ, այլ Թուրքիոյ դէմ պաշտպան կանգնեցաւ Մեհմէտ Ալիի Եգիպտոսին. երկիր մը՝ ուր Ֆրանսա գերակշիռ ազդեցութիւն կը բանեցնէր։
Հետագային, ճիշդ է որ Նափոլէոն Գ. մխրճուեցաւ Խրիմի պատերազմին մէջ (1854-1856), բայց 1860-ին, Օսմ. կայսրութեան կաթոլիկ քրիստոնեաներու աւանդական պաշտպանը հանդիսացող Ֆրանսան (ինչպէս որ Ռուսիան ալ օրթոտոքս քրիստոնեաներուն պաշտպանն էր), զինուորապէս միջամտեց Լիբանանի մէջ, կասէցնելու համար մարոնինրու ջարդը եւ ստիպեց որ թրքական կառավարութիւնը որոշ ինքնավարութիւն մը տայ անոնց։
Երկու տարի ետք, 1826-ին, Նափոլէոն Գ. արդիւնաւորապէս կը միջամտէր ի նպաստ Զէյթունի հայ լեռնականներուն, որոնք ռազմունակ ցեղախումբերու կիսանկախ համայնք մը կը կազմէին, տեսակ մը հայկական Մոնթենեկրօ, եւ որոնցմէ Բարձրագոյն Դուռը կ'ուզէր խլել այդ ինքնավարութիւնը։
Գալով այն գխաւոր դէպքերուն, որոնք յատկանշեցին Արեւելեան Հարցի հոլովոյթը մինչեւ 1876, կարելի է զանոնք ամփոփել հետեւեալ ձեւով.- յոյներու անկախութեան պատերազմի ընթացքին (1821-1828), Անգլիա, Ֆրանսա եւ Ռուսիա միջամտեցին ի նպաստ յոյներուն։ Յունական նոր պետութեան ստեղծումը իրականին մէջ ապահովուեցաւ Թուրքիոյ դէմ ռուսերու տարած յաղթանակով 1828-1829-ին:
Յաջորդ տասը տարիներուն քաղաքական բեմին տիրապետողը Եգիպտոսի մեծազօր փաշային՝ Մեհմէտ Ալիի պատերազմներն են Թուրքիոյ դէմ։ Օժանդակութեամբ Ֆրանսայի, որուն ազդեցութիւնը տիրական էր Եգիպտոսի մէջ, Մեմհմէտ Ալի վճռական պարտութեանց մատնեց թուրքերը եւ գրաւեց Սուրիան։ Սարսափահար սուլթանը օգնութեան կանչեց Ռուսիան եւ ստորագրեց Հիւնքեար Իսկելեսիի դաշնագիրը (1833), որ Ռուսիոյ կ'ապահովէր գրակշիռ ազդեցութիւն մը Թուրքիոյ մէջ։
Բայց անգլիական դիւանագիտութիգնը անդուլ աշխատեցաւ՝ Օսմ. կայսրութեան ամբողջականութինը անվթար պահպանելու համար։ Աւստրիոյ վրայ յենելով, ան յաջողեցաւ Ռուսիոյ պարտադրել, որ հրաժարի Հիւնքեար Իսկելեսիի դաշնագրէն եւ Նեղուցները ազատել այսպէսով ռուսական սպառնալիքէն։ Օսմ. կայսրութեան հողամասերու միւս ծայրամսերուն վրայ, Անգլիա ամէն ինչ ի գործ դրաւ խորտակելու համար ֆրանսական ազդեցութիւնը Եգիպտոսի մէջ, չհանդուրժելով ֆրանսական հակակշիռը շրջանի մը վրայ, որ Հնդկաստանի ճամբուն բանալին նկատուած էր։ Եգիպտոսի փոխարքան՝ Մեհմէտ Ալի ցանկութիւններ կը սնուցանէր Սուրիոյ հանդէպ։ Անգլիա կրցաւ եւրոպական զինակցութիւն մը ստեղծել ընդդէմ Ֆրանսայի, որ ուժ կու տար Մեհմէտ Ալիին (1839-1940): Ֆրանսա հարկադրուեցաւ տեղի տալ Եւրոպայի դէմ պատերազմ մղելու սպառնալիքին առջեւ, բայց ինչպէս որ դիտել տուած է Կլատսթոն՝ կէս դար ետք, տեղի տուաւ պատուով, անվթար պահելով եթէ ոչ իր հեղինակութիւնը, գոնէ իր արժանապատուութիւնը։
1856-ին, Փարիզի վեհաժողովին կնքուած դաշնագրին առիթով, թուրք կառավարութիւնը առաջին անգամ ըլլալով ընդունուեցաւ այսպէս կոչուած եւրոպական հաւաքոյթէն ներս։
Լոնտոնի եւ Փարիզի կառավարութեանց մտածումով, արեւմտեան տէրութեանց կողմէ Սեպաստափոլի մէջ փրկուած Օսմանեան կայսրութիւը պէտք է առնուազն յանձնառու ըլլար բարեկարգելու իր հաստատութիւնները եւ իր քրիստոնեայ ազգաբնակչութիւնները ազատելու հարստհարութենէ։ Իրականութեան մէջ, Թուրքիա ֆրանքօ-անգլիական յաղթանակէն օգտուեցաւ՝ իր բռնատիրութիւնը ուժեղացնելու համար։
Եզրակացնելու համար կարելի է ըսել, թէ Օսմանեան կայսրութեան անդամահատութիւնը, որ անխուսափելի դարձած էր պարագաներու եւ վարչակարգի կազմալուծումին պատճառով, խափանուեցաւ իբրեւեւ հետեւանք պետութեանց մրցակցութեան, որ կանգուն պահեց յարդով լեցուն այս դիակը։
Օսմ. կայսրութեան անդամահատութիւնը չափազանց դժուար կ'երեւէր, որովհետեւ այս կայսրութիւնը իր մէջ կը պարունակէր Պոլիսը եւ Նեղուցները եւ ոչ մէկ մեծ պետութիւն չէր ուզեր այս կարեւոր դիրքը ուրիշի մը յանձնել։
Այսպէսով է, որ Նեղուցները հակառակ ամէն բանի մնացին թուրքերու ձեռքը, հնարաւորութիւն տալով որ անոնք ժամանակի պահանջներուն համաձայն վայելեն այլազան պետութեանց օժանդակութիւնը։
Օսմանեան Կայսրութեան Վիճակը
Արեւելեան Հարցը իրականին մէջ սեղանի վրայ եկած էր Օսմ. կայսրութեան անկեալ վիճակին պատճառաւ, որ մասնաւորապէս կը շեշտուէր ԺԸ. եւ ԺԹ. դարերու ընթացքին Արեւմուտքի ձեռք բերած հսկայ յառաջդիմութեանց շնորհիւ։
Արդարեւ այս շահագործումը կը կատարուէր ոչ թէ թուրք ժողովուրդին կողմէ, մեծ մասամբ բաղկացած անատոլացի գիւղացիներէ, այլ զինուորականներու եւ պաշտօնեաներու վարիչ դասակարգէ մը, որ իր մէջ կը հաշուէր թրքացած լըւանթէններու ստուար թիւ մը։
Գալով թրքական լուծի տակ գտնուող քրիստոնեայ ժողովուրդներու դիրքին, ան կը ներկայացնէր ստրկութեան վիճակին մատնուած ժողովուրդներու դիրքը, զրկուած ամենատարրական իրաւունքներէն. անոնց ինչքերը եւ կեանքը տեւաբար ենթակայ էին կառավարական կամայականութեանց եւ կայսրութեան մահմետական քաղաքացիներու յարձակումներուն։
Եթէ քրիստոնեայ ժողովուրդները որոշ ինքնավարութիւն կը վայելէին իրենց համայնքներու ներքին սահմանադրութեամբ, սակայն անոնք ենթակայ էին կամայականութեան՝ պետութեան եւ մահմետական քաղաքացիներու հետ իրենց ունեցած յարաբերութեանց մէջ։
Բնակչութեան այս աշխատասէր մասը, զոր կը ներկայացնէին քրիստոնեաները (գլխաւորաբար պուլկարներ եւ յոյներ՝ Եւրոպայի սահմաններուն մէջ, հայեր եւ յոյներ՝ Ասիոյ նահանգներուն մէջ), ենթակայ էր տեւական հարստահարութիւններու՝ ամէնէն տարրական ապահովութենէն իսկ զրկուած։
Քրիստոնեաներու եպ մահմետականներու միջեւ ծագած վէճերու ընթացքին իսլամ կրօնական դատարանն է, որ կը դատէր համաձայն Գուրանին եւ յանուն հաւատացեալներու պետին, այսինքն Խալիֆային։ Քրիստոնեայի մը վկայութիւնը գործնապէս երբեք չէր ընդունուէր մահմետականի մը դէմ. հաւատացեալը միշտ իրաւունք ոնէր, անհաւատը միշտ յանցաւոր էր։
Քրիստոնեայ բնակչութիւնը յարձակումներ կը կրէր նաեւ մահմետական զինեալ հորդաներու կողմէ (բաղկացած թուրքերէ, ալպանացիներէ, չերքէզներէ, քիւրտերէ) եւ Բարձրագոյն Դուռը, որուն հեղինակութիւնը տկարացած էր, չէր կրնար անոնց ապահովել նուազագոյն պաշտպանութիւնն իսկ, զոր քրիստոնեաները վայելած էին նախորդ շրջաններուն, երբ սուլթաններու հեղինակութիւնը զգալի էր տակաւին իրենց բոլոր հպատակներուն վրայ։
Կայսրութեան անկումը ԺԸ. դարուն յանգած էր այնպիսի կացութեան մը, ուր նահանգներու կառավարիչներ եւ տեղական աւատապետներ ի վիճակի էին գործելու ըստ իրենց կամքին, կեղեքելով, կողոպտելով եւ յարձակումի ենթարկելով իրենց կամքին ձգուած համայնքները։
Թուրքիոյ վարչական դրութիւնը, ինչպէս դիտել կու տար Պիւրնուֆ, կը հիմնուի ոմանց ընչաքաղցութեան եւ ուրիշներու կողմէ ի գործ դրուած բարքերու ապականութեան վրայ, եւ կառավարելու այս կերպերը կ'արտահայտւէին նէկ բառով,- ուժը։
Բայց այս տմարդի շահագործումը, այս վայրագ ախորժակները ի վերջոյ յանգեցան իրենց տրամաբանական մահուան ն,- կատարեալ անիշխանական վիճակի։
Օսմանեան Կայսրութեան Բարեկարգութեան Փորձերը
Եւրոպական մեծ տէրութիւնները եւ մասնաւորապէս անոնք, որոնց Անգլիոյ նման զօրավիգ կը կանգնէին Օսմ. կայսսրութեան ամբողջականութեան պահպանումին, ժամանակի ընթացքին հասկցան, որ այս տէրութեան արագ քայքայումին փոխարէն նախընտրելի էր բարենորոգութիւններ մտցնել հոն։
Թուրքերը իրենք ալ ԺԹ. դարու սկիզբը փորձեր էին զօրացնել իրենց պետութեան զինուորական եւ վարչական կառոյցը, զայն արդիականացնելով։ Մեծ սուլթան մը՝ Մահմուտ Բ. (որուն մայրը ֆրանսուհի մըն էր, Էմէ Տիւպաք տը Ռիվերի, ծնած Մարթինիք, գերի առնուած մաւրիտանացի յելուզակներու կողմէ եւ ի վերջոյ ինկած կայսերական հարեմէն ներս) որոշ թիւով բարենորոգութիւններ իրագործեց, յատկապէս բնաջնջելով ենիչէրիները եւ ստեղծելով կազմակերպուած բանակ՝ համաձայն եւրոպական սկզբունքներուն։
Բայց մինչ այս միջոցառումներուն նպատակն էր թուրք պետութեան կերպարանափոխութիւնը, մեծ տէրութիւնները կը պնդէին, որ կայսրութեան ներքին վիճակը եւ կամայականութեան յանձնուած քրիստոնեայ քաղաքացիներու ճակատագիրը բարելաւուին։
Անոնց ազդեցութեան տակ, Մահմուտ Բ.ի յաջորդը՝ Ապտիւլ Մեճիտ սուլթան, իր նախորդներէն մէկուն՝ Ռաշիտ փաշայի աջակցութեամբ, 1839-ին, բարեկարգութեան ֆերման մը հրատարակեց, ծանօթ «Հաթթը-Շերիֆ» անունով, որ ի միջի այլոց կը խոստանար ապահովել կայսրութեան բոլոր քաղաքացիներուն ապահովութիւնը, առանց ցեղի եւ կրօնի խտրութեան։
«Հաթթը-Շերիֆ»ը դրական կարգադրութիւններու որինագիրք մը չէր, այլ պարզապէս սկզբունքներու յայտարարութիւն մը: Այս ուղղութեամբ ոչինչ կամ գրեթէ ոչինչ կատարուեցաւ եւ ինչ որ կատարուեցաւ աւելի վնասակար եղաւ քան օգտակար: Յանուն բարեկարգութեան, իշխանութիւնը կեդրոնացաւ եւ զօրացուեցաւ, խորտակելով տեղական ինքնավարութիւնները, որոնք բնակչութեան կարգ մը խմբաւորումներուն համար պատնէշ կը կազմէին Օսմանեան կայսրութեան դէմ: Ամբողջ կայսրութեան մէջէն անցաւ կեղեքիչ եւ բռնակալ վարչութեան մը հարթիչ գլանը, այնպէս որ ժողովուրդներու վիճակը աւելի վատթարացաւ:
Հաթթը-Շերիֆի կողմէ ներմուծուած միակ մնայուն փոփոխութիւնը զգալի դարձաւ արդիականացած բանակի մը կազմակերպութեան եւ կայսրութեան վարչական մեքենայի վերակազմութեան մէջ:
Խրիմի պատերաազմին հետեւանքով, սուլթանը ստիպուեցաւ բարեկարգութեան նոր ֆերման մը հանելու, Ֆրանսայի եւ Անգլիոյ ճնշումին ներքեւ:
«Հաթթը-Հիւմայուն» կոչուած բարենորոգումի այս նոր քայլ մը կ'արձանագրէր, միշտ թուղթի վրայ, ապահովելով կայսրութեան բոլոր քաղաքացիներուն ազատութիւնն ու օրինական հաւասարութիւնը։ Կը ջնջէր գլխահարկի տուրքը, կը ստեղծէր նահանգային խորհուրդներ եւ քրիստոնեայ քաղաքացիները կ'ընդունէր ամէն տեսակ պաշտօնի եւ աստիճանի համար։
Իրականութեան մէջ այս ֆերմանը նոյնքան արժէքազուրկ դուրս եկաւ, որքան նախորդը։ Գլխահարկը վերահաստատուեցաւ՝ իբրեւեւ զինուորական ծառայութենէ զերծ մնալու փրկագին, նահանգնային խորհուրդները կազմակերպուեցան այնպիսի ձեւով մը, որ միշտ բացարձակ մեծամասնութիւն ապահովեն թուրք ներկայացուցիչներուն, նոյնիսկ այն շրջաններուն մէջ, ուր թուրքերը փոքրամասսնութիւն կը կազմէին, քրիստոնեաները ընդունուեցան միայն ստորադաս պաշտօններու մէջ եւ վերջապէս տուրքերու բարեկարգումը (որ կը նախատեսէր կապալառութեան դրութեան ջնջումը) մեռեալ տառ մնաց։
Ասկէ զատ, քրիստոնեայ քաղաքացիներու կեանքն ու ինչքերը կը շարունակէին յանձնուած մնալ կառավարութեան կամայականութեան եւ կողոպտիչ ու ոճրագործ հրոսակախումբերու ախորժակին, ինչպէս եկան փաստելու 1860-ի Լիբանանի ջարդերը (որոնց պատճառով Ֆրանսա զինեալ միջամտութիւն կատարեց, 10.000 հոգինոց արշաւախումբ մը ուղարկելով), 1875-ի Պոսնոյ խռովութիւնները եւ 1876-ի Պուլկարիոյ սարսափները, որոնց յաջորդեց Սելանիկի եւրոպացի հիւպատոսներու ջարդը։
1875-ին, Սուլթան Ապտիւլ Ազիզ, մեծ տէրութեանց միջամտութեան վրայ, ստորագրեց բարենորոգումի նոր ֆերման մը, որ 1839-ի եւ 1856-ի յայտարարութեանց հանդիսաւոր վերահրատարակութիւնը եղաւ։ Այս նոր ֆերմանը ի սփռէ տիրող կացութեան վրայ. «Այսուհետեւ, ամբողջ կայսրութեան մէջ, ոստիկան-զօրաց թեկնածուները պիտի ընտրուին պարկեշտ մարդոցմէ»:
Բարենորոգումներու զաւեշտը 1876 Դեկտեմբերին իր գագաթնակէտին հասաւ ազատական սահմանադրութեան մը հրատարակութեամբ, որ կը հաստատէր ներկայացուցչական կառավարութիւն մը, հաւաքոյթներու եւ մամուլի ազատութիւն, բայց որ նախորդ բոլոր բարենորոգութեանց նման մեռեալ տառ մնաց։
1877-1878 պատերազմին եւ Պերլինի վեհաժողովի նախօրեակին բազմաթիւ ապացոյցներ եկած էին հաստատելու, թէ Օսմ. կայսրութեան ընդհանուր բարենորոգութեան մը գաղափարը ցնորական էր եւ թէ կարգ մը նահանգներու պայմաններուն բարելաւումը միայն, անուանապէս ճշդորշուած եւ մասնայատուկ կանոնագրութեամբ մը օժտուած, կրնար լուծում բերել թրքական տիրապետութեան ենթակայ ազգերու հարցին։
Աղբիւրներ
'' Հայոց Պատմութիւն (Հրանդ Փաստրմաճեան) Դ. Տպագրութիւն (խտացուած եւ պատկերազարդուած) ''
Ստորոգութիւն:Պատմութիւն
Տոնալտ Տաք
Տոնալտ Ֆոնթլերոյ Տաք (Donald Fauntleroy Duck) - շարժապատկերի հերոս, որ ստեղծուած է Ուոլթ Տիզնիի մէջ, 1934-ին։
Անիկա սպիտակ բադ է՝ դեղնա - նարնջագոյն կտուցով եւ նոյն երանգի ոտքերով։ Ան սովորաբար կը հագնի նաւաստիի վերնաշապիկ եւ գլխարկ՝ փողկապով։ Տոնալտ Տաք իր ընկերոջ՝ Միքի Մաուսին հետ միասին, կը համարուի Տիզնիի ամէնէն նշանաւոր հերոսներէն մէկը եւ 2002-ին ընդգրկուած է բոլոր ժամանակներու 50 մեծագոյն հերոսներու հեռուստացանկին մէջ ։ Ցուցադրման առաջին իսկ օրէն մինչեւ 1983, Տոնալտ Տաքին ձայնը մարմնաւորած է Քլարենս Նեշը ( Clarence Nash) : Նեշին մահէն ետք, Տոնալտին ձայնը կարդացած է Թոնի Անսելմոնը։
1935-էն սկսեալ, Տոնալտ Բադիկը դարձած է մանկական գիրքերու մէջ յաճախ հանդիպող կերպարներէն մէկը։ Այդ գիրքերէն շատերը հրատարակուած են Վիթման հրատարակչութեան մէջ (հետագային՝ Արեւմտեան հրատարակչութիւն)։
Սալլում Հատտատ
Սալլում Հատտատ (29 Յունիս, 1953 -), հայկական ծագում ունեցող Սուրիացի դերասան է։ Ծնած է Հալէպ։ 1980 թուականի 11 Օգոստոս-ին դարձեր է արուեստագէտներու ընկերակցութեան անդամ։ Այժմ կը բնակի Արաբական Միացեալ Էմիրութիւնների Ֆուճեյրա քաղաք, Սուրիայի իրադարձութիւններու պատճառով ։
Աղբիւրներ
نبذة عن سلوم حداد
Ստորոգութիւն:Սուրիացի դերասաններ
Լուսանկարչութիւն
Լուսանկարչութիւն, պատկերներու ստեղծուման եւ պահպանման աշխատանք՝ լուսային կամ այլ ելեկտրամագնիսական ճառագայթներու արձանագրութեան միջոցով։ Ցուցադրութեան ընթացքին մարմիններու կողմէ արձակուած կամ վերադարձուած լոյս ի ճառագայթները կը պահպանուեն լուսազգայուն մակերեսի (ժապաւէն, թուղթ կամ յիշողութեան ֆիզիքական կրողներ՝ սենսորի) վրայ։ Լուսանկարչութիւնն ունի արուեստային, ընկերային, գիտական կիրառութիւններ։
Ստուգաբանութիւն
Լուսանկարչութիւն բառի համարժէքը՝ "photography" (Յուն․ phōtos՝ լոյս եւ γραφή՝ գծային պատկերում, նկարչութիւն) կիրառութեան մէջ մտած է Սըր Ճոն Հերշելի Լոնտոն ի Թագաւորական Միութեան մէջ կարդացած դասախօսութեան շնորհիւ 14 Մարտ 1839-ին։ Սակայն նոյն թուականի 25 Փետրուար ին գերմանական «Վոսիշէ Ցայտունգ» (Vossische Zeitung) թերթ ի հրատարակած յօդուածին՝ գերմանացի աստղագէտ Եոհան ֆօն Մետլեռը օգտագործած էր այդ բառը։ Յայտնի է նաեւ, որ թերեւս 1834-ին լուսանկարչութեան անկախ յայտնագործող Անթուան Հերկիւլ Ֆլորանս իր աշխատանքը անուանած է photographie (ֆրանսերէն):
Գոյն
Թերեւս հին ժամանակներէն մարդիկ փափաքած են ստանալ որեւէ առարկայի իրական պատկերը։ Իսկ Լէօնարտօ տա Վինչի ն գծած է լուսանկարչական գործիքի նախատիպը, որ կը կոչուէր օպսկուր գամերա։ Այն թարգմանաբար կը նշանակէ "մութ սենեակ"։ Այս գործիքի սկզբունքը կը կառուցուի ստուերներու օգտագործման վրայ։ Կազմուած է ընդամէնը փայտի արկղէն, որու դիմաց կը տեղադրեն որեւէ առարկայ եւ առարկան կը լուսաւորուի պայծառ լոյսով։
Ատոր հիմքին մէջ ինկած էր լոյսի ազդեցութեան միջոցով արծաթէ թիթեղի վրայ իրական պատկերի ստացումը, այդ պատճառով ալ կոչուեցաւ ֆոտոկրաֆիա։ Ֆոտօ-լոյս, կրաֆիա-նկարչութիւն։ Առաջին լուսանկարչական գործիքները կոչուեցան դագերատիպ՝ ֆր. գիտնական Լուի Դագեր անունով, որ կը համարուի առաջին լուսանկարչական գործիքներ ստեղծողներէն մէկը։ Լուսանկարչութեան ստեղծումին նպաստած են քանի մը կարեւոր յայտնագործութիւններ։
Առաջին լուսանկարչական գործիքները իրենց կառուցուածքով կը յիշեցնէին օպսկուր գամերա։ Ան նոյնպէս կազմուած էր լուսաթափանց արկղէ, որու վրայ արդէն կար օրինակը։ Վերջինս կը կառուցէ պատկերը եւ կը փոխանցի արկղի մեջ տեղադրուող արծաթէ թիթեղի վրայ։ Նկարը ստանալու ժամանակ թիթեղի վրայ կը ստացուի իրական փոքրացած եւ շրջուած պատկեր, որովհետեւ իւրաքանչիւր օպտիկական դրութիւն՝ ինչպէս նաեւ օրինակը կը կառուցուի շրջուած պատկեր։
Դագերատիպի աշխատանքային սկզբունքները հետեւեալն են՝ պատկերը լաւ կը լուսաւորուի, որովհետեւ առաջին լուսանկարչական թիթեղները ունէին շատ ցած լուսազգայնութիւն։ Օրինակի կառուցած պատկերը կը ցուցադրուի դագերատիպի ետեւի պատին, որ բաղկացած էր կաթնագոյն ապակիէ։ Նկարը ստանալէն առաջ ապակին կը հեռացուի, եւ տեղը կը դրուի նկարի թիթեղ, որու վրայ կը կատարուի լուսանկարումը։ Առաջին լուսանկարչական թիթեղները կը պատրաստուէին արծաթէն, որ շատ հարթ մշակելէն ետք մութ սենեակին մէջ կը տեղադրուէին եոտով լեցուն ափսէի վրայ։ Ափսէն կը տաքցնէին եւ եոտի գոլորշիները, նստելով արծաթէ թիթեղի վրայ, կ'առաջացնէին լուսազգայուն միացութիւն։ Թիթեղը կը տեղադրէին սենեակին մէջ յատուկ սկաւառակի մէջ եւ նկարահանման ժամանակ կը տեղադրուի գործիքի վրայ։ Թիթեղով կարելի էր նկարել մէկ լուսանկար։ Ետքը արծաթէ թիթեղը կ'ենթարկէին տարրաբանական մշակման։ Նկարահանման նոյն սկզբունքը ինկած է եւ շարժանկարի հիմքին մէջ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Լուսանկարչութիւն
Սալամինա
Սալամինա (յուն․՝ Σαλαμίνα), Սարոնիքոս ծոցի կղզի եւ Ատիկէ նահանգին ու Փիրէային ամենամօտիկ կղզին։ Կը գտնուի Սարոնիքոսին հիւիս-արեւմուտքը, Էլեֆսինա ծովախորշին դիմացը։ Մայրաքաղաքն է համանուն Սալամինա քաղաքը։
Աշխարհագրութիւն
Տարածութիւնն է 95 քլ․² եւ մնայուն բնակչութեան թիւը՝ 39 220։ Ամառուան շրջանին բնակչութեան թիւը 280 000-ի կը հասնի։  Միջերկրեայ բնակչութիւնը գլխաւորաբար կը զբաղի հողագործութեամբ։  Իսկ մնացեալ բնակիչները ձկնորս ու նաւաստի են եւ մեծ մաս մըն ալ կ՛ աշխատի կղզիին նաւարաններուն մէջ եւ կամ ալ Փիրէայի կամ Աթէնքի շրջանները։ Ամենաբարձր գագաթն է Մաւրովունի՝ 404 մ․։ Կղզիին հարաւը կայ սոճիի գեղեցիկ անտառ մը։
Կղզիին հարաւի ծայրամասին՝ Փերիստերիա, կը գտնուի Քոհի փարոսը, կառուցուած 1901-ին։ Աշտարակին բարձրութիւնն է 13 մ․, իսկ յենարանին հետ միասին՝ 34 մեթր։
Նաւային ճարտարարուեստ
Նաւային ճարտարարուեստը կեդրոնացած է կղզիին հիւսիս-արեւելեան ծայրամասի Փալուքիա նաւահանգիստը, ուրկէ անցանաւեր օրուան 24 ժամուան ընթացքին կիսաժամ հերթականութեամբ, կղզին կը կապեն Յունաստանի ցամաքամասին Փերամա նաւակայքին միջոցով՝ Փիրէային հիւսիս-արեւմտեան արուարձան, իսկ խճողումի ժամերուն՝ ամէն 10-15 վայրկեան։
Սելինիա ծովեզերեայ բնակավայրէն նաւերը ամենօրեայ յաճախակի հերթականութեամբ կապուած են Փիրէա նաւահանգիստին։
Ծովափներ
Աթէնքին եւ Փիրէային մօտ ըլլալով, կը ներգրաւէ բազմաթիւ այցելուներ միօրեայ պտոյտներու եւ կամ բազմաթիւ օրերու արձակուրդի համար։ Ունի գեղեցիկ ծովափներ, ինչպէս օրինակ՝ Փսիլի Ամոս, Փերիսթերիա, Էանտիօ, Քանաքիա, Պացի, Սելինիա, Սաթերլի, Րեսթի, Իլիաքթի, Վասիլիքա, եւայլն։
Մինչեւ Ք․Ա․ 6-րդ դար
Սալամինա հայրենիքն է Օմիրոսի (Հոմերոս) Ոդիսական Էանտա Թելամոնիոս թագաւորին եւ Էվրիփիտիս ողբերգակ բանաստեղծին։
Հնադարին Սալամինա ունեցած է Միկինեան ինքնիշխան թագաւորութիւն։ Տրոյան պատերազմին կը մասնակցի 12 նաւերով, իսկ աւելի ուշ Աթէնքին կը միանայ։ Ք․Ա․ 640-էն մինչեւ Ք․Ա․ 570 Մեղարային կը պատկանի։ Աթէնքի եւ Մեղարայի միջեւ քսան տարուայ պատերազմէ ենք կրկին Աթէնքին կը հպատակի։
Սալամինայի նաւամարտ
Ք․Ա․ 480-ին տեղի կ՛ ունենայ Սալամինայի նաւամարտը՝ յունական քաղաք-պետութիւններուն եւ Պարսկաստանի միջեւ։ Յոյներուն յաղթանակէն ետք, կղզին վերստին կը գտնուի Աթէնքի տիրութեան տակ։ Այնուհետեւ Սալամինային պատմութիւնը կը հետեւի Յունաստանի ՝ մասնաւորաբար Աթէնքի պատմութեան։
Ժամանակակից շրջան
Բ․ Համաշխարհային պատերազմի ընթացքին, կղզին գտնուելով Փիրէա նաւահանգիստին դիմացը, 23 Ապրիլ 1941-ին կը ռմբակոծուի գերմանացիներուն կողմէ։ 1960-ական թուականներէն ետք, կղզիին տարածքին (մանաւանդ հիւսիսային եւ արեւելեան կողմ) կը սկսի բնակարաններու (ամառուան եւ մնայուն բնակութեան) անկանոն եւ անկազմակերպ կառուցում, առանց համապատասխան ենթակառոյցներու։ Կղզիին ծովափները կ՛ ապականացուին։  Ի․ դարավերջէն ափերու մաքրագործման եւ կղզիին տարածքին կոյուղիներու կառուցման աշխատանքները արդիւնք տուած են։
Սեպտեմբեր 2017-ին քարիւղատար նաւ մը կ՛ ընկղմի կղզիին ափերուն։ Բարեբախտաբար պետական եւ հասարակական բնապահպանման կազմակերպութիւններու անմիջական ու արագ հակազդեցութիւնը, ինչպէս նաեւ այդ օրերուն փչող հիւսիսային ուժքին քամիները, Սարոնիքոս ծոցին ջուրերն ու ափերը ապականութենէ կը փրկեն։
Էվրիփիտիսի քարայրը
Քարայրը Էվրիփիտիս ողբերգակ բանաստեղծի (Ք․Ա․ 480 - 406) հանգստարանը եղած էր։
Սալամինային տախտակը
1846-ին, կը յայտնաբերուի Սալամինայի հաշուետախտակը՝ մօտաւորապէս Ք․Ա․ 300։ Կը նկատուի մարդու առաջին լուրջ փորձը հաշուիչ ստեղծելու։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Սարոնիքոս ծոցի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Նիմ
Նիմ (Nîmes), քաղաք Ֆրանսայի հարաւը։ Բնակչութիւնը կը կազմէր 146,709 մարդ (ըստ 2012 թուականին կատարուած մարդահամարի տուեալներուն) ։
Աշխարհագրութիւն
Նիմը կը գտնուի Փրովանսի սահմանին, 35 քմ հիւսիս միջերկրածովեան ափի եզրէն, եւ 20 քմ արեւմուտք Ռոն գետէն, Կարրիկ սարահարթի ստորոտի մօտ։
Մեծն Աղեքսանտր
Մեծն Աղեքսանտր կամ՝ '''Աղեքսանտր Գ. Մակետոնացին,''' յուն․՝ Μέγας Αλέξανδρος կամ՝ Αλέξανδρος Γ΄ ο Μακεδών, Alexander III Magnus, 20 Յուլիս Ք.ա. 356, Փելլա, Կեդրոնական Մակետոնիա, Յունաստան - 10 Յունիս Ք.ա. 323, Բաբելոն, Իրաք), արեւմտեան պատմագրութեան մէջ յայտնի է իբրեւ Մեծն Աղեքսանտր (դասական հայերէնի մէջ - անուան ստուգաբանական նշանակութիւն՝ ἀλέξω (alexo) բառը կը նշանակէ «պաշտպանել, օգնել», ἀνήρ άνδρας (andr) ՝ «այր մարդ»), Մակետոնիոյ արքայ (Ք.ա. 336-էն), զօրավար։ Արղէատներու հարստութեան Δυναστεία των Αργεαδών ընտանիքէն (հին յունական թագաւորական ընտանիք մը)։
Ծնած է Մակետոնիոյ մայրաքաղաք Փելլայի մէջ, գահը ժառանգած է 20 տարեկանին։ Ստեղծած է հին աշխարհի մեծագոյն կայսրութիւններէն մէկը, որ կը տարածուէր Յոնիական ծովէն մինչեւ արեւմտեան Հնդկաստան։  Գլխաւոր դերակատարն է Հելլենիստական մշակոյթի ստեղծման եւ տարածման։  Աղեքսանտր ճանչցուած է իբրեւ մարդկութեան պատմութեան  մեծագոյն զօրավարներէն մէկը։ Ան յաղթած է իր մասնակցած բոլոր ճակատամարտերուն՝ հակառակ անոր, որ միշտ առճակատած է աւելի մեծ թիւով թշնամիներու դէմ։
Համառօտ տեղեկութիւններ
Աղեքսանտր կը թագադրուի իր հօր՝ Մակետոնիոյ թագաւոր Փիլիպոս Բ. Մակետոնացիի սպանութենէն ետք։ Կը ժառանգէ հսկայ պետութիւն մը եւ հզօր բանակ մը։ Կը յաջողի իրականացնել ռազմական եւ քաղաքական պատուաբեր ծրագիրներ։ Ք.ա. 334-ին, Աղեքսանտր կը ներխուժէ Փոքր Ասիա, որ Պարսկական Կայսրութեան մաս կը կազմէր. ասիկա իր տասնամեայ Արեւելեան արշաւանքներու յաղթանակներուն սկիզբը կը համարուի։ Աղեքսանտրի տարած յաղթանակներուն պատճառով Պարսկաստանի Կայսրութիւն ը կը ջախջախուի։ Ան գահընկեց կ'ընէ Պարսկաստան ի արքայ Դարեհ Գ.-ը եւ կը հռչակուի Ասիոյ տիրակալ։ Ամբողջ աշխարհին տիրանալու գաղափարով տոգորուած եւ «Համաշխարհային ովկիանոսին» հասնելու երազանքով՝ Ք.ա. 326-ին Աղեքսանտր կը հասնի մինչեւ Հնդկաստան եւ կը գրաւէ Փունճապը։ Սակայն իր հիւծած զօրքին խնդրանքին համաձայն կը դադրեցնէ յառաջխաղացքը ու կը վերադառնայ Պարսկաստան։
Աղեքսանտր իր մահկանացուն կը կնքէ Բաբելոնի մէջ Ք.ա. 323-ին՝ անաւարտ ձգելով ծրագրած արեւմտեան ու հարաւային ռազմարշաւները։ Անոր մահուան կը յաջորդեն զօրավարներուն, զինակիցներուն եւ ընտանիքի անդամներուն միջեւ պատերազմներ, որոնց պատճառով կայսրութիւնը կը բաժնուի չորս մասերու։ Անոր զօրավարները կը գլխաւորեն նորաստեղծ պետութիւնները։
Աղեքսանտր Մակետոնացին կը ձգէ հարուստ ժառանգութիւն մը։ Իր իշխանութիւնը ամրապնդելու համար կը հիմնէ 60-է աւելի քաղաքներ եւ գաղթօճախներ, որոնց մեծ մասը կը կրէ «Աղեքսանտրիա» անունը։ Անոր ռազմական ու տնտեսական նուաճումներուն շնորհիւ կը ստեղծուի նոր տիպի համաշխարհային կայսրութիւն մը, ուր արեւմտեան ու արեւելեան քաղաքակրթութիւնները միաձուլուելով կը յառաջացնեն հելլենիստական մշակոյթը։ Հակառակ կայսրութեան կարճատեւ գոյատեւման՝ Ալեքսանտր Մակետոնացիի ջանքերուն շնորհիւ, հելլենիստական մշակոյթը կը տարածուի եւ անիկա հետագային Եւրոպայի եւ Փոքր Ասիոյ քաղաքակրթութիւններուն հիմքը կը հանդիսանայ։ Աղեքսանտր Մակետոնացիի ներդրումը համաշխարհային ռազմագիտութեան մէջ կը նկատուի անգերազանցելի եւ մինչեւ այսօր կիրառական նշանակութիւն ունի։
Պատմագրութիւն
Աղեքսանտրի արշաւանքը նախ եւ առաջ արձանագրուած է «Թագաւորական թերթերուն» «Βασιλικές εφημερίδες» մէջ՝ պաշտօնական օրացոյց մը, ուր Աղեքսանտրի գլխաւոր քարտուղարը՝ Էվմենիս իրեն հետ կ'ունենար արշաւանքներու ընթացքին։ Սակայն, իր լրումին չհասած անիկա կը կորսուի։ Հետագային անոր մէջ նշուած տուեալներուն եւ իր անձնական յիշողութիւններուն վրայ կը յենի Աղեքսանտրի զօրավարը՝ Պտողեմէոս։ Իսկ ճարտարագէտ եւ պատմաբան Արիստովուլոս, որ Աղեքսանտրի արշաւանքներուն կը մասնակցէր, մեզի ծանօթ իր առաջին պատմութիւնները 84 տարեկանին կը գրէ։ Սակայն անոնք ալ անյայտ են։ Կան նաեւ Քալիսթենիսի արձանագրութիւնները, գրուած մինչեւ իր մահը՝ Ք․ա․ 327, ինչպէս նաեւ՝ Քլիդարխոսի, Օնիսիքրիդոսի եւ Նէարխոսի արձանագրութիւնները։
Աղեքսանտրի մասին գոյութիւն ունեցող հարուստ պատմագրութիւնը հիմնուած է հետեւեալ աղբիւրներուն վրայ․
* Հին աշխարհի պատմիչներուն աշխատութիւնները՝ յոյն Արիանոսի «Աղեքսանտրի Անաւասիս» «Αλεξάνδρου Ανάβασις» 2-րդ դար (անիկա կը հիմնուի առաւելաբար Պտողեմէոսի եւ Արիստովուլոսի գործերուն վրայ),
* Յոյն Պղութարխոսի (կամ՝ Փլուտարխոս) «Զուգահեռ կեանքեր» «Βίοι Παράλληλοι» Ա. դար,
* Հռոմէացի Քւինտուս Կուրցիուս Ռուֆիւսի «Historia Alexandri Magni Macedonis» Ա. դար (կ'ըսուի թէ՝ աշխատութեան շատ մասերուն մէջ չափազանց մեծ երեւակայութիւն գործածած է ան)։
Վերոնշեալ պատմաբանները, օգտագործած են Աղեքսանտրի ժամանակակից պատմագիրներուն, արշաւանքներուն հետեւող պատմաբաններուն, գիտնականներուն, բժիշկներուն, տեղագրողներուն (այդ ժամանակի յունարէն անուանումով «βηματιστές»), գծագրիչներուն, բանաստեղծներուն եւ զինակիցներուն մեզի մասամբ հասած կամ չհասած բնագիրներն ու վկայութիւնները։
Նաեւ, ցիրուցան տեղեկութիւններ կը գտնենք Թէոտորոս Սիկիլիացիի (Ք.ա. Ա. դար), Ստրապոնի, հրեայ Յովսէփի եւ ուրիշներու գործերուն մէջ։
Աղեքսանտրի Սերումը, Փիլիպոս Բ.ի Ժառանգութիւնը
Հին Մակետոնիան Հիւսիսային Յունաստանի կողմը կը գտնուէր, ուր Ք.ա. 4-րդ դարու սկիզբէն կ'ապրէր քաղաքական ու տնտեսական ճգնաժամ մը։ Մակետոնիան կը գտնուէր երկու հակասող աշխարհներու միջեւ։ Հարաւէն սահմանակից էր հարուստ մշակոյթ ունեցող մնացեալ յունական քաղաք-պետութիւններուն, իսկ հիւսիսէն՝ Պալքանեան թերակղզիի բարբարոս երկիրներուն։ Մակետոնացիները յունական ցեղերէն էին, կը խօսէին ու կը գրէին յունարէն եւ կը պաշտէին յունական Տոտեքաթէոն Δωδεκάθεο՝  Ողիմպոսի 12 աստուածները։
Հայրը՝ Փիլիպոս Բ․
Ք․ա. 4-րդ դարու կէսերուն Աղեքսանտր Մակետոնացիի հօր՝ Փիլիպոս Բ․ (Ք.ա. 382-336) թագաւորի ջանքերուն շնորհիւ Մակետոնական պետութիւնը կը թեւակոխէ ռազմական, քաղաքական ու տնտեսական աննախադէպ վերելք մը։
Ռազմարուեստի մարզին մէջ Փիլիպոս կը կատարէ բանակին արմատական ձեւափոխումը։ Կ'ընդօրինակէ այդ ժամանակի ամէնէն զարգացած պետութիւններուն՝ Յունաստանի գլխաւոր քաղաք-պետութիւններուն եւ Պարսկաստան ի ռազմագիտութիւնները ու զանոնք կը յարմարեցնէ Մակետոնիոյ պայմաններուն։ Այդ պատճառով կը ստեղծուի ժամանակի ամէնէն ահարկու ռազմամեքենան, որ պատրաստ էր կռուելու որեւէ պայմանի մէջ եւ ոեւէ թշնամիի դէմ։
Մակետոնական Փաղանգը
Մակետոնական բանակին մէկ մասը՝ արքայական զօրքը, կազմուած էր ծանր հեծելազօրքէ եւ վահանակիր հետեւակներէ, որոնք զիրար կը լրացնէին ու կը պաշտպանէին։ Բանակին միւս, աշխարհազօրային մասը, վերափոխուած էր կանոնաւոր բանակի եւ կ'ընդգրկէր յայտնի Մակետոնական փաղանգը* եւ ուրիշ հետեւակ ուժեր։ Այսպիսի բաժանում մը կը հաւասարակշռէր բանակին կազմին մէջ մտած երկու հիմնական ընկերային խաւերը՝ ազնուականութիւնն ու ռամիկները։ Բազմաթիւ ռազմարշաւներու ընթացքին փորձառութիւն ձեռք բերած էին Փիլիպոսի մարտընկերները, որոնցմէ աչքի կ'իյնային շնորհալի զօրավարներ Անտիփադրոսն ու Փարմենիոնը։
Փիլիպոսի կատարած ռազմական բարելաւումները կը պսակուին փայլուն յաղթանակներով, յատկապէս՝ յոյն քաղաք-պետութիւններ Մակետոնական պատերազմներու ժամանակ։ Բացի զինուորական յաջողութիւններէն, Փիլիպոս կը ցուցադրէ նաեւ քաղաքական գործիչի ակնառու տաղանդ մը։ Ան կը յաջողի համախմբել տեղական ու նուաճած շրջաններուն ազնուական տոհմերը։ Կը միացնէ յոյն քաղաք-պետութիւնները մէկ իշխանութեան տակ ու այնուհետեւ ամբողջ երկիրը Յունաստան կը կոչուի։
Աղեքսանտրի մայրը թագուհի Ողիմպիատան՝ Olympias Փիլիպոս Բ.-ի չորրորդ կինը, (ծագումով Իփիրոսէն․ Իփիրոս՝ Յունաստանի շրջան որուն 1/3ը կը յանձնուի Ալպանիոյ Լոզանի դաշնագիրով) Իփիրոսի արքայադուստրն էր։
Աղեքսանտրի Մանկութիւնն ու Կրթութիւնը
Վաղ մանկութեան Աղեքսանտր կը յանձուի մօր խնամքին։ Ողիմպիատան կեանքի նպատակ կը դնէ Աղեքսանտրին համար Մակետոնիոյ գահը ապահովել։ Կը պաշտէ զաւակը եւ ինչ որ ինք կը կարծէ, թէ ճիշդ է անոր ապագային համար, ամէն գնով կը փորձէ իրականացնել։ Այս սէրը փոխադարձ էր։ Երբ Անտիփադրոս* Ալեքսանտրին երկար նամակ մը կը գրէ գանգատելով մօրը մասին, ան, կարդալէ ետք նամակը կ'ըսէ․- «Անտիփադրոս չի գիտեր, թէ մօրս մէկ արցունքը միայն բաւարար է, որպէսզի անտեսեմ հազար նման նամակներ»։
Կրթութիւն
Աղեքսանտր իբրեւ արքայազն, կը ստանայ լաւագոյն ազնուական կրթութիւն։ Տասներեք տարեկանին անոր ուսուցման համար կը հրաւիրուի երիտասարդ ուսուցիչ՝ ծագումով յոյն Արիստոթելը, որ հետագային կը դառնայ աշխարhահռչակ գիտնական, փիլիսոփայ ու մանկավարժ։ Ստացած կրթութիւնը Աղեքսանտրը կը դարձնէ նրբաճաշակ ու կը զարգացնէ անոր հետաքրքրութիւնը զանազան բնագիտական հարցերու շուրջ։ Նաեւ իր մօտիկ շրջանակին մաս կը կազմեն արուեստագէտներ եւ գիտնականներ։ Աղեքսանտր, Հին Յունաստանի բանաստեղծ Հոմերոսի ջերմեռանդ հետեւորդն էր. իր ամբողջ կեանքին ընթացքին զինք կը նմանեցնէր «Իլիական» դիւցազնավէպին առասպելական դիւցազներուն։
Պատմաբանները կ'ենթադրեն, որ այդ շրջանին՝ Արիստոթելի ազդեցութեան տակ, Աղեքսանտր կը ծանօթանայ ու կը ներշնչուի փանհելլենիզմի գաղափարով։ Այդ դարաշրջանին Յունաստան (Հելլատա), մայրը հելլենիզմի փայլուն մշակոյթին, բաժնուած էր առանձին ու անկախ ժողովրդավարական եւ կամ մենատիրական վարչակարգով քաղաք-պետութիւններու (փոլիս/ներ․ հին Յունաստանի քաղաք-պետութիւն/ներ), որոնք կը գտնուէին իրարու դէմ երկարատեւ խռովութիւններու մէջ ու հետեւաբար, կ'ապրէին ծանր քաղաքական ու տնտեսական ճգնաժամեր։ Վերելք ապրող դրացի Մակետոնիոյ համար այդ վիճակը անոնց վրայ հսկողութիւն հաստատելու բացառիկ կարելիութիւն կ'ընձեռնէր։ Աղեքսանտրը, փանհելլենիզմի գաղափարը կը նկատէր յունական մշակութային ներուժի ու մակետոնական ռազմական հզօրութեան միաւորում մը, որ պիտի նպաստէր հելլենիզմի տարածման ու արմատաւորման հեռաւոր «բարբարոս երկիրներու մէջ»։
Ռազմական դաստիարակութիւն
Աղեքսանտրի ռազմական դաստիարակութիւնը տեղի կ'ունենայ մանկութեան ու պատանեկութեան տարիներուն՝ Փիլիպոսի փորձառու զինակիցներուն հսկողութեան տակ։ Աղեքսանտրի դասընկերները՝ Մակետոնական բարձրաստիճան տոհմերու զաւակները, հետագային կը կազմեն անոր մօտիկ շրջապատը։ Աղեքսանտրի ռազմական ատակութիւնը առաջին անգամ կը դրսեւորուի 18 տարեկանին, երբ արքայազնին ղեկավարած ծանր հեծելազօրքին յաջող գրոհը կը վճռէր յունա-Մակետոնական պատերազմի ամէնէն նշանաւոր կռիւը՝ Հերոնիոյ ճակատամարտի Μάχη της Χαιρώνειας Battle of Chaeronea աւարտին։
Ընդհարումը
Փիլիպոսի ու Աղեքսանտրի ճակատագրական ընդհարումը տեղի կ'ունենայ Ք.ա. 338-ին, երբ թագաւորը անտեսելով Ողիմպիատայի ու Աղեքսանտրի դժկամութիւնը, կ'ամուսնանայ Մակետոնացի ազնուատոհմիկ կնոջ մը՝ Քլէոփադրա-Էվրիտիքի Cleopatra Eurydice of Macedon հետ։ Ընտանեկան ու քաղաքական լուրջ հետեւանքներով յղի այդ իրավիճակը կը վերջանայ Փիլիպոսի սպաննութեամբ։
Փիլիպոս Բ․ի սպանութիւնը
Ք․ա․ 337-ին Աղեքսանտր եւ մայրը, Մակետոնիայէն Իփիրոս (Աղեքսանտրի մօր ծննդավայրը) կը մեկնին եւ վեց ամիս ետք Աղեքսանտր կը վերադառնայ հօր մօտ։ Ք․ա․ 336-ին Փիլիպոս արքայադուստրերէն մէկը կ'ամուսնացնէ Իփիրոսի թագաւոր (եւ՝ եղբայր առաջին կնոջ Ողիմպիատայի) Աղեքսանտր Ա․ին հետ Alexander I of Epirus։ Հարսանիքի առթիւ մայրաքաղաք Էղէայի մէջ (Վերճինա Vergina), խնճոյքներ եւ զանազան խաղեր տեղի կ'ունենան։ Երբ Փիլիպոս մարզադաշտ կը մտնէ խաղերուն բացումը յայտարարելու համար, իր պահակագունդէն Փաւսանիաս զայն կը սպաննէ։ Մարդասպանը փախուստի կը դիմէ, բայց վրայ հասած Փիլիպոսի թիկնապահները կը դաշունահարեն զայն։ Ըստ պաշտօնական աղբիւրի, մարդասպանը, յանցանքը կատարած է անձնական վիրաւորանքի ու խելագարութեան վիճակի մէջ։
Սակայն, մինչեւ հիմա պատմաբանները տարակարծիք են իրական դաւադիրներուն ինքնութեան վերաբերեալ։ Գոյութիւն ունին այլ երկու տարբերակներ։ Առաջինը՝ Ողիմպիատայի (ու ենթադրաբար Աղեքսանտրի) մասնակցութիւնը. Փիլիպոսի նորածին զաւակը լիիրաւ ժառանգ ու լուրջ մրցակից կրնար հանդիսանալ Աղեքսանտրի գահաժառանգութեան հարցին մէջ։ Երկրորդը՝ հելլենիստական աշխարհի վաղեմի թշնամիին՝ Պարսկաստան ի գաղտնի մասնակցութիւնն էր։
Աղեքսանտր Գ․, Մակետոնիոյ թագաւոր
Հօր սպանութենէն ետք տասնիննամեայ Աղեքսանտր զինուորական խորհուրդին կողմէ Մակետոնիոյ թագաւոր կը հռչակուի։ Ան քանի մը ամսուան ընթացքին վերջ կու տայ ներքին ընդդիմութեան, կ'իրագործէ հօր՝ Փիլիպոսի երազանքը եւ կ'աւարտէ Յունաստանի լիակատար միացումը եւ իբրեւ փանհելլենիստական առաջնորդ, կը սկսի պատրաստուիլ Արեւելեան արշաւանքին՝ Պարսկաստան ը նուաճելու նպատակով։
Կառոյցը
Հսկայ պետական կառոյցին կայունութիւնն ու կենսունակութիւնը կ'ապահովէ կիրարկուող հանդուրժողականութեան քաղաքականութիւնը։
Երկիրին պետական կրօնը զրադաշտականութիւնն էր, որ կը պաշտէր կրակի աստուած Ահուրամազտան։ Սակայն, կայսրութեան կազմին մէջ գտնուող իւրաքանչիւր ժողովուրդի թոյլ կը տրուէր դաւանիլ իր կրօնը։ Պարսկական կայսրութեան մաս կազմող իւրաքանչիւր ազգ համեմատաբար ինքնիշխան էր։ Երկիրը կը կառավարուէր սատրապութիւններու միջոցով, որոնց ղեկավարները՝ սատրապները (կառավարիչները) անմիջականօրէն կ'ենթարկուէին երկիրի արքային։ Անոնք տուրք կը վճարէին արքայական գանձապետարանին, որուն հարստութիւններուն մասին յունական աշխարհի մէջ առասպելներ կը հիւսուէին։ Պատերազմի ժամանակ հպատակ երկիրները անոր բանակ կը հայթայթէին*։ Պարսկական բանակին մէջ յատուկ դեր կը կատարէին հեծելազօրքն ու ռազմակառքերը։ Պարսիկ հետեւազօրքի կորիզը կը կազմէր պահակազօրք խումբը՝ «տասը հազար անմահներ»։
Երկիրին մեծագոյն քաղաքներուն միջեւ կ'երկարէր «արքայական մայրուղին», որուն շուրջ կը գործէին 111 իջեւանատուներ։
Աքամենեան արքունիքին մէջ կը բնակէին մեծ թիւով կիներ, հարճեր, ծառաներ, խոհարարներ, ներքինիներ, գուշակներ եւայլն։
Կայսրութեան վիճակը, տկարացում
Հակառակ արտաքին փայլքին ու պերճանքին, Ք.ա. Դ. դարու 30-ական թուականներուն Աքամենեան կայսրութիւնը ներքին լուրջ հարցեր կը դիմագրաւէր։
Պարսկաստանն ու Յունաստանը վաղեմի թշնամիներ էին, անոնց միջեւ Ք.Ա. 499-449 թուականներուն տեղի կ'ունենան երկարատեւ պատերազմներ, ծանօթ իբրեւ Յունա-պարսկական Պատերազմներ (Տե՛ս Յունաստան )։ Այդ պատճառով պարսից աշխարհին մէջ տեղի ունեցող խմորումները արդէն շատոնց յոյներու ուշադրութեան կ'արժանանային։ Պարսից արքունիքը՝ զբաղած իր ներքին երկպառակութիւններով, անհեռատես էր եւ անտարբերութիւն կը ցուցաբերէր Աղեքսանտրի բացայայտ ռազմական պատրաստութիւններուն հանդէպ։
Այդ ժամանակ Պարսկաստանի գահին վրայ, «արքայից արքան» էր Դարեհ Գ. Կոդոմանոս (Ք.ա. 380 – 330)։ Աքամենեաններու ուղղակի թագաժառանգ չըլլալով հանդերձ, բռնի ուժով ու դաւադրութիւններու միջոցով կը բազմի պարսկական գահին վրայ։ Ան հիւսիսային սահմանային տարածքի՝ Պատմական Հայաստանի կառավարիչը եղած էր։
Արշաւանքին կազմակերպումը
Բանակին առաջնորդները միայն մակետոնացիներ էին։ Մեծն Աղեքսանտր բանակին ընհանուր հրամանատարն էր․ ան կը վարէր զօրքին կազմակերպման աշխատանքները։ Իրմէ ետք, բանակին երկրորդ հրամանատարը հօրը զինակիցն էր՝ Փարմէնիոն։ Անմիջապէս ետք՝ Փարմէնիոնին զաւակները՝ Ֆիլօդաս եւ Նիքանօր,  Ամիտաս, Փերտիքաս, Քրադերոս, Փդոլեմէոս (Պտղոմէոս) եւ Մելեաղրոս։ Դաշնակից յոյներուն հրամանատարն էր՝ Անդիղոնոս եւ վարձկաններու զօրագունդինը՝ Մենանտրոս։ Մեծն Աղեքսանտր կը վարէր բանակին կազմակերպումը։ Ան էր հնարողը հեծելազօրքին հարուածային զէնքին՝ բաբան։
Ք.ա. 334-ին, Աղեքսանտրի արշաւանքը կը սկսի։ Ան կը գլխաւորէ բանակը կազմուած՝ 30․000 հետեւակէ, 5․000-է աւելի հեծելազօրքէ եւ 160 նաւէ։ Նաւերուն օգնութեամբ կը կտրէ Հելլիսպոնտոս նեղուցը (ներկայիս Տարտանելը) եւ կը մտնէ Փոքր Ասիա։
Պարսիկները կը ստեղծեն միաւորուած ռազմախորհուրդ մը, որուն կ'անդամակցին տեղական կուսակալները։ Խորհուրդը կը գլխաւորէ Մեմնոն Memnon of Rhodes (Ռոտացի Մեմնոնը)՝ Փոքր Ասիոյ մէջ բնակող յոյն ազնուական մը, որ պարսկական բանակին մէջ ծառայած ժամանակ կը յիշուի իբրեւ փայլուն զօրավար։ Ան իր տրամադրութեան տակ ունէր շուրջ 60․000-նոց բանակ, գլխաւորաբար կազմուած յոյն վարձկաններէ։ Մեմնոն կ'առաջարկէ Աղեքսանտրի դէմ կիրարկել «այրած հողի» մարտավարութիւնը․ ժամանակաւոր նահանջ մը դէպի երկիրին խորերը միաժամանակ սեփական ենթակառոյցներու եւ պահեստավայրերու ոչնչացումով։ Ապագան ցոյց կու տայ, որ այդպիսի մարտավարութիւն կրնար հանդիսանալ ամէնէն գործօն միջոցը Աղեքսանտրի յառաջընթացը կասեցնելու համար։ Սակայն, պարսիկ հրամանատարները, թերագնահատելով Աղեքսանտրի կարողութիւնները, կը մերժեն Մեմնոնի առաջարկը։
Կրանիքոսի ճակատամարտը
Աղեքսանտրի՝ պարսիկներուն դէմ առաջին յաղթական ճակատամարտը տեղի կ'ունենայ Կրանիքոս կամ՝ Ղրանիքոս Γρανικός գետի ափին, առասպելական Տրոյայի աւերակներուն մօտ, Ք․ա 324-ին։ Պարսկական բանակներու հրամանատարներն էին՝ շրջանի սատրապներն ու Ռոտացի Մեմնոն։ Պարսիկները կը պարտուին մեծ թիւով զոհեր տալով, որոնց մէջ կային նաեւ ազնուականներ։  Մեծն Աղեքսանտր միայն 110 զինուոր կը կորսնցնէ։
Կորտեան Հանգոյցը
Կրանիքոսի յաղթանակէն ետք Աղեքսանտր կը խորանայ Փոքր Ասիա։ Այդ պահուն անոր համար հրամայական կը դառնայ պարսկական նաւատորմի մեկուսացումը անոր Միջերկրածովեայ նաւահանգիստներէն։ Ք.ա. 334-ին Աղեքսանտր Մակետոնացիին բանակը Փոքր Ասիոյ ափամերձ քաղաքները կը գրաւէ։ Կը հասնի Կորտիոն կամ՝ Ղորտիոն Γόρδιον -Gordium, Փռիւքիոյ Φρυγία -Phrygia մայրաքաղաքը, ուր կը լուծէ Կորտեան կամ Ղորտեան Հանգոյցը Γόρδιος δεσμός -Nœud gordien։ Ձմեռը հոն կ'անցընէ։ Մեծն Աղեքսանտր բանակը կը պատրաստէ պարսիկները դիմագրաւելու համար։
Պարսկական լուծէն կ'ազատագրէ յունական գաղթօճախները, անոնց ինքնավարութիւն կը պարգեւէ եւ տուրքահաւաքը կը ջնջէ։ Դարեհի տաղանդաշատ զօրավարը՝ Կրանիքոսի մէջ պարտուած Մեմնոն, կը փորձէ դիմադրութիւն մը կազմակերպել, սակայն կռիւի ամենաբորբ պահուն յանկարծամահ կ'ըլլայ։ Դարեհ ստիպուած կ'ըլլայ անձամբ գլխաւորելու պարսկական բանակը ու պետական զօրահաւաք կը յայտարարէ։
Մինչ Աղեքսանտր կը կտրէր Կիլիկիոյ տարածքը եւ կը շարժէր դէպի Սուրիա եւ Փիւնիկէ, Դարեհ Միջագետքէն դուրս կու գար գլխաւորելով իր զօրքը (յունարէն՝ Μεσοποταμία Մեսոփոդամիա) եւ կ'ուղղուէր յունա-Մակետոնական զօրքին ընդառաջ։
Իսոսի ճակատամարտը
Իսոս (այժմ Սուրիա) տարածքին մէջ տեղի կ'ունենայ Աղեքսանտրի ու Դարեհի երկրորդ ճակատամարտը, որ պատմութեան մէջ յայտնի է իբրեւ Իսոսի ճակատամարտ։ Անիկա կ'աւարտի մակետոնացիներու փայլուն յաղթանակով եւ կը կանխորոշէ պարսկական կայսրութեան անկումը։ Այս ճակատամարտը կը յատկանշուի Մակեդոնական բանակին պատրաստ մարտունակութեամբ։ Պարսկական բանակը կը ջախջախուի, կռիւի դաշտին վրայ ձգելով շուրջ 110․000 զոհ։
Մեծն Աղեքսանտր կը մերժէ պատասխանելով, թէ քանի հիմա ինքն է Ասիոյ թագաւորը, միմիայն ան կ'որոշէ հողատարածքներուն բաժանումը եւ սահմանները։
Իսոսի ճակատամարտը Աքամենեան Պարսկաստանի փլուզման սկիզբն էր։
Փիւնիկէի եւ Սուրիոյ Նուաճումը
Իսոսի ճակատամարտէն ետք, Աղեքսանտրի զօրքը յառաջխաղացքը կը շարունակէ․ կը հպատակեցնէ Փիւնիկէ ի Արուատ Aradus (արաբ․՝ أرواد‎), Պիպլոս Βύβλος (արաբ․՝ جبيل‎ Jubayl) եւ Սայտա քաղաքները։ Փիւնիկէ ի (այժմ Լիբանան), Ռոտոսի եւ Կիպրոս ի նաւերը կ'իյնան Աղեքսանտրի բանակին գերիշխանութեան տակ։ Այսպէս ան թիկունքը կ'ապահովէ եւ արեւելեան Միջերկրական ը կ'իշխէ։
Ք.ա. 332-ին, Աղեքսանտր կը մտնէ Սուրիա։ Դամասկոսի մէջ ան կը տիրանայ Դարեհի գանձարանին։
Սուրի պաշարումը
Աղեքսանտրի յաջորդ թիրախը կը դառնայ Փիւնիկէին (ներկայիս Լիբանան) հիմնական քաղաքը՝ Սուր նաւահանգիստը, որ Միջերկրական ծովուն մէջ պարսկական նաւատորմին հիմնական յենակէտն էր։
Սուրը մայրացամաքէն 1.5 քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ գտնուող անառիկ ամրոց-կղզի մըն է, որ շրջապատուած է հսկայ պատերով։ Սակայն այդ հանգամանքը բնաւ խոչընդոտ չէր Աղեքսանտրի համար։ Ան կը սկսի ծովուն մէջ կղզին ցամաքին կապող արհեստական պատնէշի մը կառուցումը։ Սուրի բնակիչները եօթ ամսուան ընթացքին հերոսաբար թշնամիին կը դիմադրեն։ Վերջ ի վերջոյ, մակետոնացիները կը յաջողին ամրոցին պատերուն մէջ ճեղք բանալ լաստանաւերուն վրայ տեղադրուած պաշարողական մեքենաներուն օգնութեամբ։ Սուրի բնակիչներուն հանդէպ վայրագութիւններ տեղի կ'ունենան*։ Փրկուածները, շուրջ 30․000 հոգի իբրեւ ստրուկ կը ծախուին։
Սակայն Աղեքսանտր Սուրի թագաւորը, ազնուականներն ու Կարթագենի Carthage դեսպանները ազատ կ'արձակէ։ Նաեւ չի դպչիր Մելկարդ Melqart աստուծոյ սրբարանին․ յոյները զայն կը նմանեցնէին Հերակլէսին Ηρακλή։
Աղեքսանտր Մակետոնացին Եգիպտոսի Մէջ (Ք․ա․ 331)
Աղեքսանտր Պաղեստինը իրեն կը հպատակեցնէ բացի Կազա ամրաբերձ քաղաքէն։ Անոր բնակիչները չեն յանձնուիր ու կը դիմադրեն, սակայն հողաթումբեր կառուցելով, կը յաջողի հասնիլ պարիսպներուն եւ ի վերջոյ քաղաքը գրաւել։ Վերապրողները իբրեւ ստրուկ կը ծախէ։ Կը յաջորդէ ռազմարշաւ մը դէպի Եգիպտոս՝ Պարսկական կայսրութեան ամէնէն հարուստ շրջանը։
Աղեքսանտր, եգիպտացիներուն կողմէ իբրեւ ազատագրող կը դիմաւորուի։ Զայն, Մեմֆիսի մէջ Memphis (արաբ․՝ منف)  Եգիպտոսի Փարաւոն կը հռչակեն (Ք․ա․ 331)։  Ապա, ան կ'ուղղուի դէպի հիւսիս, Միջերկրականի ափերը՝ Նեղոսի գետաբերանը, ուր վայրը յարմար գտնելով կը հիմնէ Աղեքսանտրիա Αλεξάνδρεια - Alexandrie քաղաքը․ Եգիպտոս ի ապագայ փառքի ու պարծանքի քաղաքը։  Աղեքսանտրիան Միջերկրականի մեծագոյն նաւահանգիստներէն մէկը եւ գլխաւոր մշակոյթի կեդրոն կը դառնայ։ Քաղաքին կառուցումը կը վերջանայ Աղեքսանտրի մահէն ետք եւ Պտղոմէոսեան Թագաւորութեան մայրաքաղաքը կը յայտարարուի։ Աղեքսանտրի հեռանկարային պատկերացումը՝ հելլենական աշխարհի առեւտրական եւ տնտեսական համագործակցութիւնը Եգիպտոսի հետ, իրականութիւն կը դառնայ։ Բացի ատկէ, ուշիմ Աղեքսանտր Եգիպտոսի առեղծուածային կրօնի, մշակոյթի, ծէսերու եւ ճարտարապետութեան վերաբերեալ յատուկ պատկառանք կը տածէ։ Ք․ա․ 331-ին, Աղեքսանտր Սիվա Ովասիս Siwa Oasis գտնուող Ամոնի Գուշակարանը (պատգամախօսավայրը) Ammon, (յուն․ Ἄμμων), Amon-Ra կ'այցելէ։ Քուրմերը զինք սիրալիր կ'ընդունին, կը ծանօթացնեն երկրին, ճամբորդութիւն մը կը կազմակերպեն դէպի բուրգերն ու սրբավայրերը։ Զայն Ամոնի զաւակը կը կոչեն․ տիտղոս մը՝ զոր Աղեքսանտր կ'ընդունի։ Բայց յատկանշական է քուրմերու յայտնութիւնը, թէ Աղեքսանտր աստուածային ծագում ունի։ Ինքնաստուածացման արարողութենէն ետք անոր առօրեային մէջ կը մտնեն սրբազան տարազներու հագնիլն ու ճակատը զարդարելը Ամոն-Ռա աստուածի եղջիւրներով. այդ պատճառով ալ, արեւելեան աւանդութեանց մէջ զայն կը կոչեն «Իսկանտար Երկեղջիւր»։
Եգիպտոսի մէջ Աղեքսանտր կը ձեւաւորէ իր նոր ստեղծուող պետութեան գաղափարը՝ հելլենիզմի սկզբունքներով ամրապնդուած բարեկամ ժողովուրդներու համագործակցութեամբ։
Աղեքսանտրիա քաղաքին հիման կապուած առասպելը
Երբ Աղեքսանտր Եգիպտոս կը գտնուի, երազ մը կը տեսնէ. ըստ որուն Հոմերոսը անոր կ'ասմունքէ Օտիսիայէն բաժիններ։ Անոնց մէջ կը տեղեկագրուի Փարոս կղզին։ Հետեւելով Պլուտարխոսարխոսի պատմութեան՝ «տղամարդ մը ներկայանալի տեսքով եւ ճեփ-ճերմակ մազերով թագաւորին մօտ կ'երեւի եւ անոր կ'ասմունքէ հետեւեալ տողերը․  «Կղզի մը կայ ալեկոծ ծովուն, Եգիպտոսին առջեւ։ Մարդիկ զայն Փարոս կ'անուանեն»։ Աղեքսանտր անմիջապէս կ'արթննայ եւ կ'երթայ Փարոս, որ դեռ կղզի էր։ Ան երբ կ'անդրադառնայ վայրին բնական առաւելութիւններուն, կ'ըսէ թէ Հոմերոսը ոչ միայն նշանաւոր է, այլ ճարտարապետներէն ամէնէն իմաստունն է եւ քաղաքին յատակագիծը կը յարմարցնէ նշեալ վայրին»։
Ղաւղամիլայի ճակատամարտը
Եգիպտոսէն Աղեքսանտր կը շարժի դէպի արեւելք, ակնկալելով, որ հիմնական բախումը Դարեհի հետ տեղի պիտի ունենայ երկրին խորքը։ Կը սկսի Աղեքսանտրի քառամսեայ տաժանակիր արշաւը (ամրան, ընդդէմ Միջագետքի կիզիչ տափաստանին)։ Երբ զօրքը կը հասնի Տիգրիս գետի ափերուն, Աղեքսանտր կը տեղեկանայ, որ Դարեհի հսկայ զօրքը (թիւով՝ Աղեքսանտրի զօրքին հարիւրապատիկը) կը գտնուի առջեւը։ Երրորդ, վճռորոշ ճակատամարտը Աղեքսանտրի ու Դարեհի միջեւ տեղի կ'ունենայ 1 Հոկտեմբեր, 331-ին, Ղաւղամիլայի կամ՝ Կաւկամելի հարթավայրին մէջ: Դարեհ այս ճակատամարտին ընթացքին վերստին փախուստի կը դիմէ իր զօրքը ձգելով առանց առաջնորդի։ Ղաւղամիլայի* ճակատամարտը Μάχη των Γαβγαμήλων Battle of Gaugamela կ'աւարտի պարսկական բանակին կատարեալ ջախջախումով եւ Աքամենեաններու տոհմին կործանումով։ Այս ճակատամարտին ալ աւելի կը փայլի Աղեքսանտրի ռազմագիտական տաղանդը։
Ղաւղամիլայի ճակատամարտ ․ Հայոց պատմութեան գիրքերուն մէջ, յաճախ կը յիշուի իբրեւ Արբելլայի Ճակատամարտը, Արբելլան կը գտնուի Ղաւղամիլայէն մօտաւորապէս 100 քմ․ հեռու (այժմ՝ քաղաք Էրպիլ, Իրաք)։
Բաբելոն, Շոշ, Պերսեպոլիս
Ան Բաբելոնը իր նստավայրը կը դարձնէ Ասիոյ մէջ։ Այնուհետեւ Աղեքսանտր անխափան կը շարունակէ յառաջխաղացքը․ կը գրաւէ Պարսկական կայսրութեան մայրաքաղաքներէն մէկը՝ Շոշ Susa պարսկ․՝ Šuš; յուն․՝ Σοῦσα, ուր ինքզինք «Ասիոյ տիրակալ» կը հռչակէ։
Մայրաքաղաքին գանձապետարանէն բռնագրաւուած ռազմական աւարը կը հասնի 750․000 դալանտօ (ամէն մէկ դալանտօ կը համապատասխանէ 25.80 քիլօ ոսկիի)․ բեռնափոխադրման համար կը պահանջուի հսկայ կարաւան մը։
Այնուհետեւ կարգը կը հասնի Իրան՝ պարսիկ ցեղերու բուն հայրենիքը։ Սաստիկ ձմրան պայմաններու մէջ անոնք կը փորձեն դիմադրել՝ փակելով նեղ լեռնանցքները։ Բայց, վերջապէս, Իրանի դարպասները կը բացուին մակետոնացիներուն առջեւ եւ Աղեքսանտր մուտք կը գործէ Պերսեպոլիս Persepolis (յունարէն՝ «պարսիկներու քաղաք», այժմ Իւնեսքոյի ժառանգութեան ցանկին մէջ), ուր յաղթանակէն հարբած, քաղաքը զինուորներուն քմահաճոյքին կը ձգէ՝ կողոպուտ, հրկիզում եւ ջարդ․ զինուորական ժողովին ընթացքին կ'որոշուի քաղաքին կողոպուտը*, սակայն ոչ արքունիքինը։  Յաղթանակի խնճոյքին իրիկունը սակայն, հարբած զինուորները քաղաքը կը հրկիզեն։
Պարսկական երբեմնի կայսրութեան գլխաւոր քաղաքներուն գրաւումը
Աղեքսանտր կը հետապնտէ Դարեհը․ նպատակն էր կենդանի գերել երբեմնի հզօր արքան։ Յառաջխաղացքի ճամբուն, առանց դիմադրութիւն գտնելու, կը գրաւէ Փասարկատա հին մայրաքաղաքը, (այժմ Իւնեսքոյի ժառանգութեան ցանկին մէջ) Pasargadae Pâthragâda։ Հոն կը գտնէ ուրիշ 6․000 դալանտօ։ Նաեւ կ'այցելէ Կիւրոսին դամբանը․ իբրեւ յարգանքի տուրք (պատանի, անոր մասին կարդացած էր Քսենոֆոն զօրավարին «Քիրու Փետիա» գործը Κύρου παιδεία- թարգմ․՝ Կիւրոսի Դաստիարակութիւնը. կը հրամայէ դամբանին ներքին մասը պատշաճ ձեւով զարդարել։
Բանակը երկու ամիս հանգստանալէ ետք, Աղեքսանտր կը քալէ դէպի Մարաստան Media, ուր կը գտնուի Էքդավանա քաղաքը (այսօրուան Համատան)։ Զայն գրաւելով՝ անոր ձեռքը կ'անցնին Պարսկական կայսրութեան բոլոր իշխանութիւնները։ Աղեքսանտր հասած էր իր նպատակին․ արշաւանքը վերջացած կը նկատուի։ Սակայն Դարեհ անյայտ էր։
Դարեհի հետապնդումը
Աղեքսանտր Դարեհին հետապնդումը կը շարունակէ․ Մարաստանէն կ'անցնի Պարթեւաստան։ Երբ Կասպից ի Դարպասները կը հասնի (Կասպից Ծովուն հարաւ արեւելքը), կ'իմանայ թէ Պակդրիոյ Bactria (արաբ․՝. باختر) սատրապը՝ Պեսոս Bessus, Դարեհը ձեռբակալած է եւ մնացեալ սատրապներուն կողմէ Պարսկաստանի թագաւոր հռչակուած է։
Աղեքսանտր կ'որոշէ փոքրաթիւ պահակագունդով հետապնդել Պեսոսը եւ Դարեհը ողջ գերի բռնել։ Դարեհի բարոյալքուած զինակիցները երբ կը տեղեկանան, թէ Աղեքսանտր սրընթաց կը մօտենայ, Պեսոս կուսակալի սադրանքով կը դաշունահարեն Դարեհը ու կը յանձնուին յուսալով յաղթողին բարեգթութեան։ Աղեքսանտր Դարեհը պատշաճ յուղարկաւորութեամբ հողին կը յանձնէ, իսկ անոր դաւաճան զինակիցները անողորմ մահապատիժի կ'ենթարկէ։
Զինուորական կարգաւորումներ․ Աղեքսանտրի վարած քաղաքականութիւնը Կեդրոնական Ասիոյ տարածքին
Դարեհի մահը կը յառաջացնէ հսկայ կայսրութեան վերակազմակերպումը։ Աղեքսանտր, հաստատելու համար իր իշխանութիւնը եւ պահպանելու նորաստեղծ կայսրութեան հսկողութիւնը, Պեսոսին եւ անոր կողմնակից ու Դարեհի սպանութեան հետ կապ ունեցող սատրապներուն դէմ կը շարժի։ Կը տեղեկանայ թէ Պեսոս, իր երկիրը պաշտպանելու եւ Ասիոյ տիրանալու համար կը կազմակերպէ զօրաւոր ազգային բանակ մը։ Այս պատճառներու բերումով, Աղեքսանտրի արշաւանքին պարագաները կը փոխուին։ Ան, որպէսզի յաջողի արշաւանքին դէպի արեւելք շարունակութիւնը, հարկ կը տեսնէ վստահիլ Դարեհի հաւատարիմ գործակիցներուն եւ զինակիցներուն։
Թշնամիին լեռնային ռազմական դիրքը Աղեքսանտրը կը պարտադրէ զօրքը վերակազմելու․ աւելի դիւրաշարժ բանակ մը, որպէսզի կարողանայ միաժամանակ կատարել իրարմէ անջատ մարտական գործողութիւններ։ Մակեդոնական փաղանգը կը բաժնուի աւելի փոքր մասերու, իսկ հեծելազօրքը երկու մասի եւ կը միախմբուի հեծեալ նետարձակողներու եւ նիզակարձակողներու թեթեւ խումբերուն հետ, ըստ պարսկական օրինակին։