Հայկական_Աստղագիտութիւն
Աստղադիտարաններու ստեղծում
Հատկապէս ուշագրաւ են Կենդանակերպի լոյսի, երկնային մարմիններու շրջապտոյտի եւ աստղերու առկայծումներու վերաբերեալ Խորեն Սինանեանի աշխատանքները։ 1894-ին ան յայտնաբերած է Յուպիտերու 6-րդ արբանեակը, սակայն Վատիկանի աստղադիտարանի յանձնաժողովը այդ փաստը չէ հաստատուած եւ չէ գրանցած անոր անունով։ Մխիթարեաններու աստղագիտական բնոյթի աշխատանքներէն է նաեւ Հ. Բարսեղեաեւի «Գիսատրք» աշխատութիւնը, ուր, յայտնի պատկերացումներէն զատ, շարադրուած են արեւաբծերու եւ գիսաւորներու սեփական դիտումներու արդիւնքները։ XX դարու հայկական առաջին աստղագիտական հիմնարկը՝ Երեւանի աստղադիտարանը, սկսած է գործել 1933-ին՝ ԵՊՀ-ին մօտ։ Այնտեղ տեղադրուած 22 սմ տրամագծով աստղադիտակով իրականացուած են ուղղակի եւ լուսանկարչական դիտումներ, զբաղուած փոփոխ, աստղերու, Արեգակի աշխոյժութեամբ եւ այլ հարցերով։ ՀԽՍՀ ԳԱ հիմնադրումէն (1943) ետք ԵՊՀ-ի մէջ բացուած է աստղաֆիզիկայի ամբիոն (1945), այնուհետեւ ստեղծուած է ԳԱ Բիւրականի աստղադիտարանը (1946)։ Առաջին դիտումները Բիւրականի մէջ կատարուած են բաց երկինքի տակ տեղակայուած փոքր աստղադիտակներով, իսկ արդիւնքները մշակուած են Երեւանի աստղադիտարանի մէջ։ Բիւրականի աստղադիտարանի պաշտօն, բացումը տեղի ունեցած է 1956-ին, եւ հետազոտ, աշխատանքները շարունակուած են Բիւրականի մէջ։ Աստղադիտարանին մէջ տեղակայուած առաջին, շատ համեստ չափերու աստղադիտակները (Շմիդտի՝ 20 սմ, եւ Կասեգրենի 40 սմ տրամագիծերով դիտակներ, 12 սմ տրամագիծով աստղագրիչ) օգտագործուած են աստղասփիւռներու, փոփոխ, աստղերու եւ այլ օբյեկտներու հետազոտման համար։ 1954-ին շահագործման ենթարկուած են 53 սմ տրամագիծով Շմիդտի դասի դիտակը, իսկ 1960-ին՝ նոյն դասի 1 մ տրամագծով մուտքի բացուածքով եւ նոյն չափի օբյեկտիւ 3 պրիզմաներով աստղադիտակը (խոշորագոյններէն է աշխարհի մէջ)։ Այդ դիտակներու շնորհիվ Բիւրականի աստղադիտարանը ԽՍՀՄ-ի մէջ առաջինն է, որ սկսած է այլ գալակտիկաներու զանգուածային դիտումները։ 1976-ին Բիւրականի մէջ սկսած է գործել Եւրոպայի խոշորագոյն՝ 2,6 մ տրամագիծով դասական աստղադիտակը, որ հնարավորութիւն տուած է կատարելու առանձին աստղերու եւ գալակտիկաներու լուսաչափ, եւ լուսապատկերային մանրամասն հետազոտութիւններ։ Աշխատանքներու առաջին շարքը Գալակտիկայի մէջ կլանող նիւթի բաշխման ու ֆիզիքական հատկութիւններու ուսումնասիրութիւնն էր։ Հատկապէս կարեւոր էր Ծիր կաթինի պայծառութեան ֆլուկտուացիաներու տեսութեան ստեղծումը միջաստղային կլանող նիւթի ամպաձեւ կառուցուածքի պատկերացման հիման վրայ (Վիքդոր Յամբարձումեան), անոր հետ հնարաւոր եղաւ որոշել կլանող ամպերու միջին բնութագրերը (չափեր, կլանման ունակութիւն, տարած, խտութիւն)։ Այդ ուսումնասիրութիւնը հնարավորութիւն տուած է գրտելու Գալակտիկայի կառուցուածքը ու տարբեր դասերու աստղերու տարած, բաշխումը եւ դարձած է աստղասփիւռներու հայտնադործման ելակետ (Վ. Յամբարձումեան)։ Աստղասփիւռներու հայտնադործումն ու անոնց էվոլիւցիոն բնոյթի բացայայտումը հեղաշրջած են աստղառաջացման պատկերացումները եւ կանխորոշել աստղադիտարանի հետագայ գիտական ուսումնասիրութիւններու ուղղութիւնները։ Եզրակացութիւններէն առաջինը՝ այն, որ անկաիւնութեան դրսեւորումները չափազանց կարեւոր են տիեզերական մարմիններու էվոլիւցիայի հարցերուն մէջ, դարձած է Բիւրականի աստղադիտարանի գիտական հաւատամքը եւ հնարավորութիւն տուած է ստանալու կարեւոր գիտական արդիւնքներ։ Միւս կարեւոր եզրակացութիւնը այն է, որ աստղասփիւռներու անդամ աստղերու տարիքը չի կրնար գերազանցել 107 տարին, որ մօտ 1000 անգամ փոքր է Գալակտիկայի աստղերու մեծամասնութեան (օրինակ՝ Արեգակի) տարիքէն։ Այդ եզրակացութիւնը կը հետեւի աստղասփիւռներու տինամիկ անկայունութեան տեսական հետազոտութեան արդիւնքներէն, որ ապացուցուած է անոնց ընդարձակման դիտող, տուեալներով (Բենիամին Մարգարեան, Լիւդվիգ Միրզոեան)։