Հայոց_Ցեղասպանութիւն
Առաջին Տեղահանումներ
Հակառակ երիտթուրքերու պնդումներուն, որ հայոց տեղահանութիւննները կը պատասխանէին Արեւելեան ռազմաճակատին ընթացքին հայոց անհնազանդութեան, Ճեմալի ղեկավարութեամբ առաջին տեղահանութիւնները կը կատարուին ոչ թէ Արեւելեան ռազմաճակատին հարեւան շրջաններուն մէջ, այլ Անատոլիոյ կեդրոնէն դէպի Սուրիա: Եգիպտական գործողութիւններուն մէջ, պարտութենէն ետք ան Զէյթունի եւ Տորթյոլի բնակչութիւնը կ'որակէ «հնարաւոր վտանգաւոր» եւ դաշնակիցներու հնարաւոր յառաջխաղացման պարագային կ'որոշէ փոխել իրեն ենթակայ տարածքներու ժողովուրդը՝ առաջարկելով հայոց առաջին տեղահանութիւնները: Հայոց տեղահանութիւնները կը սկսին Զէյթուն քաղաքէն 8 Ապրիլ-ին, որուն բնակչութիւնը դարերով ունէր մասնակի անկախութիւն եւ թրքական իշխանութիւններուն հետ կը գտնուէր առճակատման մէջ։ իբրեւ հիմնաւորում՝ կը բերուէր իբր Զէյթունի հայոց եւ ռուսական ռազմական շտաբի մէջ գաղտնի համաձայնութեան տեղեկատուութիւնը, բայց Զէյթունի հայերը ոչ մէկ թշնամական քայլ չէին ձեռնարկած  ։ Քաղաք կը մտնէ երեք հազար թուրք զինուոր։ Թուրք զինուորներու վրայ յարձակած Զէյթունի երիտասարդ տղամարդոցմէ մաս մը, ներառեալ քանի մը դասալիք, կը փախչի հայկական եկեղեցի եւ ինքնապաշտպանութիւն կը կազմակերպէ՝ ըստ հայկական աղբիւրներու՝ վերցնելով 300 զինուոր (թուրքերը կը նշեն մէկ մայոր եւ ութ զինուոր), բայց եկեղեցին կը գրաւուի։ Հայկական կողմի հաղորդումով զինուորներու վրայ յարձակումը վրէժ էր հայկական գիւղերուն մէջ, այդ նոյն զինուորներու անհարիր կեցուածքին դիմաց։ Զէյթունի հայութեան մեծ մասը ապստամբներուն չէր աջակցեր, հայ համայնքի ղեկավարները ապստամբները կը համոզէին յանձնուելու եւ կառավարական զօրքերուն թոյլ կու տան հաշուեհարդար տեսնելու անոնց հետ։ Բայց օսմանեան պաշտօնեաներուն մէկ մասը միայն պատրաստ էր ընդունելու հայոց հաւատարմութիւնը, մեծամասնութիւնը կը համոզուի, որ Զէյթունի հայերը կը համագործակցին թշնամիին հետ։ Ներքին գործերու նախարար Թալէաթ Կոստանդնուպոլսոյ հայոց պատրիարքին շնորհակալութիւն կը յայտնէ դասալիքները բռնելու գործին մէջ, հայ բնակչութեան աջակցութեան համար, բայց աւելի ուշ հաղորդագրութիւններուն մէջ, ատիկա կը ներկայացնէ իբրեւ օտար տէրութիւններու հետ հայկական ապստամբութեան մէկ մասը. տեսակէտ մը, որ ընդունելի է թրքական պատմագրութեան կողմէն։ Հակառակ անոր, որ հայկական բնակչութեան մեծ մասը կողմ չէր օսմանեան բանակին ընդդիմանալուն, բայց այնուամենայնիւ անոնք եւս կը տեղահանուին դէպի Գոնիա եւ Տէր Զօրի անապատ, ուր հայերը կա՛մ կը սպաննէին, կա՛մ կը ձգէին, որ մեռնէին սովէն ու հիւանդութիւններէն։ Զէյթունէն ետք, նոյն ճակատագրին կ'արժանանան Կիլիկիոյ միւս քաղաքներու բնակիչները։ Տեղահանութիւնները տեղի կ'ունենան Վանի դէպքերէն առաջ, որոնք օսմանեան իշխանութիւնները կ'օգտագործէին հակահայկական քաղաքականութիւնը հիմնաւորելու համար։ Օսմանեան կառավարութեան գործողութիւնները իրենց ծաւալներով ակնյայտօրէն անգերազանցելի էին, բայց անոնք չէին ընդգրկեր կայսրութեան ողջ տարածքը  ։ Զէյթունի հայոց տեղահանութիւնը լոյս կը սփռէ ցեղասպանութեան կազմակերպման ժամկէտներու հետ կապուած կարեւոր հարցի մը վրայ: Հայոց որոշ մասը կ'աքսորուի Գոնիա քաղաք, որ հեռու կը գտնուէր Սուրիայէն ու Իրաքէն. տեղեր, ուր աւելի ուշ հիմնականին մէջ, կը տեղահանուին հայերը։ Ճեմալ կը պնդէր, որ անձամբ ընտրած է Գոնիան, այլ ոչ թէ Միջագետքը, իբր թէ, որպէսզի զինամթերքի տեղափոխման համար արգելքներ չստեղծուին։ Բայց Ապրիլէն ետք եւ Ճեմալի իրաւասութիւններէն դուրս տեղահանուած հայոց մէկ մասը կ'ուղղուէր Գոնիա, որ կը նշանակէր, թէ տեղահանման ծրագիրը կար արդէն Ապրիլ 1915-ին ։