cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ազրպէյճանի Խորհրդայնացում
Իրադարձութիւններու գնահատում եւ բնոյթ
18 Հոկտեմբեր 1991-ին կ՛ընդունուի Ազրպէյճանի Հանրապետութեան պետական անկախութեան վերականգնումը, եւ Ապրիլ 1920-ին սահմանադրական որուշումին մէջ իրադարձութիւնները որպէս «գրաւում» կը բնութագրուին. «27-28 Ապրիլ 1920-ին ՌԽՍՖՀ-ին կոպտօրէն ոտնահարելով միջազգային իրաւական կանոնները, առանց պատերազմ յայտարարելու զինուած ուժերու զօրամիաւորումները Ազրբէյճան կը մտցնէ, եւ իշխանական Ազրպէյճանական Հանրապետութեան տարածքը կը գրաւէ, բռնութեամբ կը տապալէ օրէնքով ընտրուած իշխանութեան մարմինները եւ վերջ կը դնէ ազրպէյճանական անկախութեան՝ որ ձեռք բերուած էր ահռելի զոհերու գնով» :
1991 թուական
1991 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 91րդ տարին է 1991-ը անկախութիւններու շքերթի տարի է. Եուկոսլավիայէն իրենց անկախութիւնը կը հռչակեն Խրուաթիան (Քրոաթիա) եւ Սլովենիան, Խորհրդային Միութենէն՝ Վրաստանը, Ազրպէյճանը, Ուքրանիան, Հայաստանը, Ուզպեքստանը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը, Թիւրքմենստանը, իսկ անկախութիւն կը ստանան երեք պալթեան երկիրները՝ Էսթոնիան, Լաթվիան եւ Լիթուանիան
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1991 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1991 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1991
Մարդկային Համերաշխութեան Միջազգային Օր
Մարդկային համերաշխութեան միջազգային օր (անգլերէն՝ International Human Solidarity Day), Դեկտեմբեր 20-ը Հ«ամերաշխութեան միջազգային օր»ն է: Այն, 2005 թուականի Դեկտեմբեր 22-ին ընդունուած է, ՄԱԿ-ի Գլխաւոր ժողովի որոշմամբ :
2005 թուականի, ՄԱԿ-ի այս հռչակագիրը հիմնուած է՝ 2000 թուականին վաւերացուած, «Հազարամեակ»ի յայտարարութեան հիման վրայ, որպէս աղքատութեան դէմ պայքարին ուղղուած նախաձեռնութիւն: Աղքատութեան վերացման ուղղուած ՄԱԿ-ի ջանքերուն առաջին տասնամեակի խորագիրին ներքոյ կազմակերպութեան գլխաւոր ժողովին թիւ 209/60 բանաձեւով համերաշխութիւնը կ՛ընդունի որպէս 21-րդ դարու մարդկութեան հիմնարար արժէք :
Թութա՞կ ես, ծօ
Թութա՞կ ես, ծօ Ուիլիըմ Սարոյեան (1908-1981), Ի դարու համաշխարհային գրականութեան դասական արձակագիրներէն, Միացեալ Նահանգներու հեռաւոր անկիւնները կ՚որսայ հայու կեանքեր ու զանոնք կը վերածէ եզակի պատմութիւններու։«Թութա՞կ ես, ծօ՛» հատորը կազմուած է Յովհաննէս Շէօհմէլեանի թարգմանութեամբ, Արամ Սեփեթճեանի խմբագրութեամբ 1994-ին Պէյրութի «Սիփան» հրատարակչատան կողմէ տպագրուած «Պատմուածքներ»ու երկրորդ հատորին հիման վրայ։ Վերստուգած է Հրակ Փափազեան եւ խմբագրած՝ Սեւան Տէյիրմենճեան:Գիրքը հասցէագրուած է ո՛չ միայն մեծահասակներուն, նաեւ պատանիներուն եւ մանուկներուն։Գիրքը հասցէագրուած է ո՛չ միայն մեծահասակներուն, նաեւ պատանիներուն եւ մանուկնուն:
Մարդկային Համերաշխութեան Միջազգային Օր
Մարդկային համերաշխութեան միջազգային օրը՝
Այս օրուան ընթացքին կ՛ընդգծուի համաշխարհային մարտահրաւէրներու եւ համաշխարհային զարգացման նպատակներու ուղղութեամբ հաւաքական քայլի նշանակութիւն:
Օրուան կ՛անդրադառնան զանգուածային լրատուական բոլոր միջոցները, պարբերականները, ինչպէս նաեւ պաշտօնական միջոցառումները :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր
Թուզ
Թուզ, կամ թզենի, կամ գինու հատապտուղ (Fícus cárica), կամ ֆիքուս, մերձարեւադարձային տերեւաթափ ֆիքուս։ Կարիական ֆիկուս անունն ստացած է այն վայրի անունով, որ կը համարուի թուզի հայրենիքը՝ Փոքր Ասիոյ հնագոյն Կարի փրովէնսի լեռնային մարզը։ Միջին Ասիոյ, Կովկասի եւ Ղրիմի մէջ պտուղը կ'աճեցնեն որպէս թանկարժեք պտղատու բոյս, որ կու տայ պտուղներ՝ գինու հատապտուղներ։ Լայն տարածում ունի միջերկրածովեան երկիրներու մէջ, Վրաստանի, Հայաստանի լեռներու, իԱպշերոնի թերակղզիի, Ազրպէյճանի կեդրոնական շրջաններու, Քրասնոտարի մարզին եւ Ապխազիոյ մէջ։
Մ․թ․ա․ 13-րդ դարուն կարեւոր դեր ունեցած է Փիլոս թագաւորութեան գիւղատնտեսութեան մէջ։ Ամերիկա հասած է միայն 16-րդ դարուն։ Աստուածաշունչին մէջ յիշատակուող թզենու տերեւը Ադամը եւ Եւան օգտագործած են իրենց մերկութիւնը ծածկելու համար։
Բուսաբանական Նկարագիր
Բաց մոխրագոյն հարթ կեղեւով ծառ մըն է, տերեւները խոշոր են, հերթադիր, բլթակաւոր, արտաքինէն՝ մուգ կանանչ, ստորին մակերեսէն՝ բաց գունաւորուած, խաւապատ, ունին իւրահատուկ հոտ, փրցնելու ատեն կը նկատուի կաթնահիւթի արտահոսք, որը որոշ ազգերու մոտ պտղաբերութիւն կը խորհրդանշէ։ Ծաղիկին բանաձեւն է՝ 12px թուզի իգական գլխաւոր ծաղիկները ունին կարճ ցողուն։ 18px, ինչպէս նաեւ խոշոր ծաղկաբոյլ, որուն մէջ արական ծաղիկները նուազեցուած են, իսկ իգականները ունին երկար սիւներ, եւ բեղմնաւորումէն յետոյ կ’առաջացնեն միակի սերմով պտուղներ՝ ընկոյզի ձեւով։ Թուզը հիւթալի, քաղցր, տանձանման, մէջը կորիզներով պտուղ է։ Ծածկուած է բարակ, փոքր մազիկներ ունեցող կեղեւով։ Վերին մասին մէջ ունի փոսիկ եւ աչքեր։ Թուզը կախուած տեսակէն ունի տարբեր գունաւորումներ՝ դեղինէն մինչեւ սեւ եւ կապոյտ։ Աւելի շատ տարածուած են դեղին և կանաչ պտուղներով թուզերը։
Քիմիական բաղադրութիւն
Թուզին թարմ պտուղները կը պարունակեն մինչեւ 24 % (այլ տուեալներով մինչեւ 75 %) շաքար (կլիւքոզ, ֆրուքթոզ), իսկ չոր պտուղները՝ մինչեւ 37 %։ Պտուղները կը պարունակեն օրգանական թթուներ, դաբաղանյութեր, սպիտակուցներ, ճարպեր։ Թուզին թարմ պտուղները կը պարունակեն մինչեւ 1․3 % սպիտակուցներ, 11․2 շաքար, թթուներ՝ միայն 0․5 %։ Չոր պտուղներուն մէջ սպիտակուցներու պարունակութիւնը կ'աւելնայ մինչեւ 3-6%, շաքարը՝ մինչեւ 40-50 %, ինչը անոնց կու տայ շատ քաղցր համ եւ կը դառնայ շատ հագեցնող (չոր պտուղներու քալորիականութիւնը՝ 214 քքալ․/100 կր.)։ Պտուղները կը պարունակեն նաեւ վիթամիններ (β-քարոտին B1, B3, PP, C), հանքային նիւթեր (նաթրիում՝ 18 մկ/100 կր, փոթասիում՝ 268, քալսիում՝ մինչեւ 34, մակնեզիում՝ մինչև 20, փոսփոր՝ մինչեւ 32)։ Փոթասիումի պարունակութիւնը այնքան շատ է, որ կը զիջէ միայն ընկոյզին։ Չհասունացած պտուղները կը պարունակեն դառը կաթնային համ եւ պիտանի չեն ուտելու համար։ Չոր պտուղները կ’առանձնանան բարձր քալորիականութեամբ եւ կը պարունակեն 50-77% շաքար։
415 (թիւ)
415 (չորս հարիւր տասնհինգ) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 414-ի եւ 416-ի միջեւ
10 Սեպտեմբեր
10 Սեպտեմբեր, տարուան 253-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 254-րդ) օրն է
Ծնունդներ
10 Սեպտեմբերի ծնածներ
Մահեր
10 Սեպտեմբերի մահացածներ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սեպտեմբեր
Մարդկայնութիւն
Մարդկայնութիւնը եզրաբանական իմաստով սէր չի պարունակեր։ Աւելի փիլիսոփայական եւ գիտական հիմք մը ունի։ Աստուածակեդրոն գաղափարը կը մերժուի ու մարդակեդրոն գաղափարը կ՛ընդունուի որպէս հիմք։ Ընդհանրապէս միաստուածութեան եւ աթէիզմով կը միանայ։ Մարդկայնութիւնը միակ բարոյագիտական դիտողութիւնն է, որ չհաւատար գերբնական ուժերու գոյութեան։ Ըստ մարդկայնութեան, ճշմարիտը գտնել մարդուն յատկութիւնն է։ Սակայն ճշմարիտը գտնելու ճամբուն մեթոտը պէտք չէ ըլլայ միստիկականութիւնը այլ անգիտապաշտութիւնը եւ գիտական ուրիշ մեթոտներ։ Մարդկայնութիւնը լաւատես կը մօտենայ մարդկային կարողութիւններուն։ Ինչպէս նաեւ չի պաշտպաներ մարդկային բնութեան բոլորովին բարի ըլլալուն տեսակէտը։ Մարդկայնութիւնը կը կեդրոնանայ լաւ գործեր կատարելու, լաւ ապրելու եւ ապագային համար մաքուր աշխարհ մը ստեղծելուն։
Ջահակիր (Գահիրէ)
Ջահակիր, ազգային, գրական, ընկերային շաբաթաթերթ, Գահիրէ (Եգիպտոս)։
Ջահակիր շաբաթաթերթի Նոր Շրջանին առաջին թիւը լոյս տեսած է 1963 Նոյեմբեր 7-ին, Սարգիս Պալաեանի նախաձեռնութեամբ։ Շաբաթաթերթը ունեցած է Հնչակեան ուղղութիւն, առանց ըլլալու կուսակցութեան օրգանը։
Մինչեւ 1989 Յունիս 8 (թիւ 1185) սեփականատէր խմբագիրը եղած է Սարգիս Պալաեան, արտօնատէրը` Այտա Սերովբեան (Սարգիս Պալաեանի կողակիցը)։
1979-ի կէսերուն Սարգիս Պալաեան բնակութիւն կը հաստատէ Գանատա։ Յաճախակի այցելելով Գահիրէ, ան քանի մը տարի եւս կը շարունակէ հետեւիլ խմբագրական աշխատանքներուն։ 1979-ի կէսէրուն համախմբագիր կը նշանակուի իր եղբայրը` Զաւէն Պալաեան, որ  ստանձնելով խմբագրութիւնը կը շարունակէ իր պաշտօնը մինչեւ վերջնական մեկնումը Գանատա 1989 Յունիս 10-ին։
1989 Յունիս 22-ին (թիւ 1186) Ջահակիր կը սկսի լոյս տեսնել երկու շաբաթը մէկ անգամ եւ այսպէս կը շարունակուի մինչեւ այսօր։ Այդ թուականէն մինչեւ 1989 Սեպտեմբեր 28 (թիւ 1193) խմբագիրը կը հանդիսանայ Աւետիս Մովսէսեան, արտօնատէրը` Այտա Սերովբեան (1979-ին ամուսինին հետ մեկնած էր Գանատա)։
1989 Հոկտեմբերին Ջահակիրի պատասխանատուութիւնը կ'անցնի Գահիրէի Հայկական Ընթերցասրահին եւ կը շարունակէ այդպէս մնալ մինչեւ այսօր, յաջորդաբար ունենալով հետեւեալ կազմերը.
Աւետիս Մովսէսեան լուրջ հիւանդութեան պատճառով անկարող կ'ըլլայ շարունակել խմբագիրի պաշտօնը։ Ջահակիր կը շարունակէ լոյս տեսնել հետեւեալ կազմով.
«Ջահակիր»ի աշխատակիցներէն եղած են` Հայկ Ժամկոչեան, Եդուարդ Յակոբեան, Գրիգոր Պասմաճեան, Յակոբ Շահնուր, Արմէն Տատուր, Վարդուհի Տատուր, Տիգրան Գէորգեան, Մկրտիչ Անդրանիկ, Հայկ Աւագեան, Յովսէփ Նալպանտեան եւ ուրիշներ։
«Ջահակիր»ի Նոր Շրջանը ունեցած է երեք Յաւելուածներ.
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ժինէթ Նըւէօ
Ժինէթ Նըւէօ, յայտնի ֆրանսացի ջութակահար։
Կենսագրութիւն
Նըւէօ ծնած է երաժշտական ընտանիքի մէջ եւ ջութակի առաջին դասերը ստացած է մօրմէ։ Ան առաջին համերգը տուած է Փարիզի Գաբրիէլ Փիեռնէի նուագախումբին հետ երբ եօթը տարեկան էր։ 11 տարեկան հասակին աւարտելով Փարիզի երաժշտանոցը Ժինէթ Նըւէօ կը շարունակէ կատարելագործել իր վարպետութիւնը, սկիզբը՝ Ճորճէ Էնեսքուի, ապա՝ Քարլ Ֆլէշի մօտ։ 1935 թուականին Վենիաւսքիի անուան ջութակահարներու մրցոյթին յաղթելով (Տաւիտ Օյսթրախին երկրորդ տեղը ձգելով) Նըւէօ միջազգային համբաւ ձեռք կը բերէ ։ Այդ օրուընէ կը սկսի անոր մենահամերգներու շրջանը։ Մեծ յաջողութեամբ կ՛անցնին Լեհաստանի, Գերմանիոյ (1935), Խորհրդային Միութեան մէջ (1936), ԱՄՆ-ի եւ Քանատայի (1937) մենահամերգները։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզիբը խանգարեց այս համերգաշարը, սակայն արդէն 1945 թուականին ան ելոյթ ունեցաւ Լոնտոնի մէջ։ Երկու տարի անց Նըւէօ ելոյթներ ունեցաւ ԱՄՆ-ի եւ Հարաւային Ամերիկայի մէջ։ 1949 թուականի հոկտեմբեր 28-ին Փարիզէն ԱՄՆ թռիչքի ժամանակ օդանաւը, որով կը թռէին Ժինէթ Նըւէօ եւ իր եղբայրը Ազորեան կղզիներու մօտ ենթարկուեցաւ վթարի ։ 48 ուղեւորներէն ոչ ոք փրկուեցաւ։
Ժինէթ Նըւէօյի կատարողական արուեստը առանձնացած է ոճի սուր զգացումով եւ վիրթուոզութեամբ։ Չնայած կարճ ստեղծագործական կեանքին, երաժշտական քննադատները զայն ընդունած են որպէս իր ժամանակի լաւագոյն կատարողներէն մէկը։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի ջութակահարներ
Պետրոս Տէր Պօղոսեան
Պետրոս Տէր Պօղոսեան, Խոտորջուրի Մոխրակուտ գիւղէն էր, հասակակից՝ Արտաշէս Գէորգեան ին: Ան ալ 13 տարեկանին կը մեկնի հարաւային Ռուսաստան եւ Խարքով քաղաքին մէջ կ’աշխատի իբրեւ հացագործ:
Պատմութիւն
1916-ին, երբ ռուսական բանակը կը գրաւէ Խոտորջուր ը, Պետրոս խումբ մը ընկերներով անմիջապէս կը վերադառնայ հայրենի գիւղ: Ռուս բանակի հեռանալէն ետք, ան կը մասնակցի Խոտորջուրի հերոսամարտ ին, իբրեւ տասնապետ:
Նահանջի ճամբուն վրայ կը վարակուի թիֆուսով եւ գերի կ’իյնայ թուրքերուն ձեռքը: Կը ստանայ մահավճիռ (կախաղանով) ,որ աւելի ուշ կը փոխուի 101 տարուան բանտարկութեան:
Զինադադարէն ետք, բանտէն ազատելով, կը մեկնի Հայաստան եւ մինչեւ խորհրդայնացումը իբրեւ պարտաճանաչ եւ յանդուգն զինուոր կը մնայ Ստեփան Ծաղիկեան ի ձիաւոր խումբին մէջ:
Խորհրդայնացումէն ետք, ան կ’անցնի Թիֆլիս, ուրկէ կը փախչի Ռուսաստան, երբ ճեմալ Փաշա ոչ եւս էր:
Ստալինեան հալածանքներու շրջան ին կը ձերբակալուի Ստեփան Ծաղիկեանի հետ, 1937-ին ու միասնաբար կը գնդակահարուին:
Պետրոս ուրախ, կատակասէր եւ չարաճճի երիտասարդ էր եւ շատ կը սիրէր ընկերներուն գլխուն խաղեր խաղալ: Սիրուած էր բոլորին կողմէ: Շատ բարի սիրտ ունէր եւ ծայր աստիճան ընկերային էր:
Վիգէն Աւագեան
Վիգէն Աւագեան, ՎԱՆԱՅ ՁԱՅՆ ռատիոկայանի տնօրէն, Հ.Մ.Ը.Մ.ի Կեդրոնական Վարչութեան անդամ։
Կենսագրութիւն
Վիգէն Աւագեան Համազգայինի Հայագիտական Բարձրագոյն Հիմնարկի պատմագիտութեան բաժնի շրջանաւարտ է (1991): Նախակրթութիւնը ստացած է Ազգ. Աքսոր Գասարճեան Վարժարանի եւ Լեւոն եւ Սոֆիա Յակոբեան Քոլէճի մէջ։
2005-2017 ան վարած է Ազգ. Լեւոն եւ Սոֆիա Յակոբեան Քոլէճի տնօրէնութիւնը։ Մինչ այդ, ունեցած է կրթական-մանկավարժական բեղուն գործունէութիւն։ Պաշտօնավարած է լիբանանահայ կրթական հետեւեալ հաստատութիւններու մէջ.-
Հոկտեմբեր 2005-էն մինչեւ օրս Վիգէն Աւագեան հայոց պատմութեան դասախօս է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Դպրեվանքին մէջ.
Օգոստոս 2017-ին, Ազգ. Լեւոն եւ Սոֆիա Յակոբեան քոլէճի փակումէն ետք, ՀՅԴ Լիբանանի Կեդրոնական կոմիտէին կողմէ ան կը նշանակուի տեղեկատուական մարզի եւ հանրային կապերու տնօրէն, ստանձնելով ՎԱՆԱՅ ՁԱՅՆ ռատիոկայանի յայտագիրներու եւ «Օ. Թի. Վի.» պատկերասփիւռի կայանի հայկական բաժինի, ինչպէս նաեւ՝ ընկերային ցանցերու էջերուն պատասխանատուութիւնը:
Փետրուար 2019-ին, Վիգէն Աւագեան կը նշանակուի ՎԱՆԱՅ ՁԱՅՆ ռատիոկայանի տնօրէն։
Դասախօսական կեանք
Վիգէն Աւագեան բանախօսութիւններով եւ զեկուցումներով հանդէս եկած է Լիբանանի, Սուրիոյ, Ամմանի, Քուէյթի, Հայաստանի, Կիպրոսի, Ֆրանսայի եւ Յունաստանի մէջ։ Իր զեկուցումներէն կ'արժէ յիշել հետեւեալները.-
Խմբագրական կեանք
Կրթական մշակ եւ մամլոյ պատասխանատու ըլլալու կողքին, Վիգէն Աւագեան նաեւ խմբագիր է։ Տասներեք տարի ան մաս կազմած է «Ազդակ» օրաթերթի խմբագրութեան, իբրեւ օգնական խմբագիր (1990-1995) եւ բացառիկներու ու ամսաթերթերու պատասխանատու խմբագիր (2000-2005, 2010-2013):
1995-էն ի վեր, ան Հ.Մ.Ը.Մ.ի «Մարզիկ» պաշտօնաթերթի խմբագիրն է։
Վիգէն Աւագեան 2012-էն ի վեր անդամ է Լիբանանի խմբագիրներու սենտիքային:
Վիգէն Աւագեանի խմբագրութեամբ լոյս տեսած են նաեւ հետեւեալ գործերը.-
Ան իր մասնակցութիւնը բերած է Արմէն Մարաշլեանի «Հայոց պատմութիւն» դասագիրքերու շարքին չորս հատորներու խմբագրման (2010-2011)։
Շուշանիկի Վարք
Սուրբ Շուշանիկ թագուհիի նահատակութիւնը (წამებაჲ წმიდისა შუშანიკისი დედოფლისაჲ, Ծամեբայ ծմիդիսա շուշանիկիսի դեդոփլիսայ), վրացական ինքնուրոյն գրականութեան՝ մեզ հասած ամենահին նմուշը։ Ստեղծուած է հաւանաբար 476 եւ 483 թուականներու միջեւ, պահպանուած ամենահին ձեռագիրը կը վերաբերի 10-րդ դարուն
Ստեղծագործութեան հեղինակը՝ Յակով Ցուրթաւելին է, որ եղած է ստեղծագործութեան մէջ յիշատակուող դէպքերու ժամանակակիցն ու մասնակիցը։ Մօտաւորապէս այդ ժամանակ ստեղծուած է նաեւ Շուշանիկի վարքի հայկական կրճատ տարբերակը։
«Շուշանիկի վարքը» առաջին անգամ հրատարակուած է 1882 թուականին: Ան թագմանուած է ռուսերէնի, լատիներէնի, անգլերէնի, գերմաներէնի, ֆրանսերէն ի, սպաներէն ի եւ յունարէնի: 1979 թուականին, ԻՈՒՆԵՍՔՕ-ի կողմէն նշուած է այդ գրական յուշարձանի 1500-ամեակը։
10 Փետրուար
10 Փետրուար, տարուան 41-րդ օրն է։ 9 Փետրուար 10 Փետրուար  11 Փետրուար
416 (թիւ)
416 (չորս հարիւր տասնվեց) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 415-ի եւ 417-ի միջեւ
10 Փետրուար
Տօներ
Ստորոգութիւն:Փետրուար
Ծիր Կաթին
1609-ին՝ երբ Կալիլէյօ աստղադիտակով կը դիտէ այդ գօտին, վերջնականապէս պարզ կը դառնայ, որ անիկա բաղկացած է բազում հեռաւոր աստղերէ։ Է. դարու հայ մեծ աստղագէտ, տոմարագէտ եւ փիլիսոփայ Անանիա Շիրակացիի բնութագրումով, Ծիր Կաթինը կամ Յարդագողի Ճանապարհը անթիւ-անհամար աստղերու լոյսը կուտակած հսկայ լուսաշերտ մըն է. «խիստ աստեղք են բազումք, նուազք եւ յոյժ ընդ աղօտ էր եւմանէն միաւոր լոյսն տեսանի»: Ծիր Կաթինը մեկնաբանելու փորձ ըրած է Կանտը։ Մոլորակային համակարգի առաջացման իր վարկածին նմանութեամբ՝ ան պտտող կազային սկաւառակէն յառաջացած սկաւառակաձեւ աստղային համակարգ մը համարած է զայն, որուն առանցքին շուրջը կը պտտին աստղերը, իսկ հեռաւոր միգամածութիւններն ալ, հաւանաբար անոնցմէ դուրս գտնուող նմանատիպ համակարգեր։ 1920-ին ամերիկացի աստղագէտ Հարլօու Շէյփլի (Harlow Shapley), չափելով գնդաձեւ աստղակոյտերու հեռաւորութիւնները, կ'եզրակացնէ, որ Ծիր Կաթինը շատ աւելի մեծ է, քան մինչ այդ կը կարծուէր, եւ Արեգակն ալ անոր կեդրոնին մէջ չէ։ Այսպիսի համակարգին մէջ նոյն կերպ պտտող չէզոք ջրածինի ամպերը պէտք է մեր նկատմամբ ունենան տարբեր տեսագծային արագութիւններ, եւ ռատիոսփեքթրըմին մէջ (radio spectrum) անոնց 21 սմ.-նոց ռատիոգիծերը, ունենալով տարբեր տոփլերեան շեղումներ (doppler aviation), պէտք է տարանջատուած ըլլան։ Անոր շնորհիւ 1927-ին Ուորտ (Ward) կը յաջողի ապացուցել Ծիր Կաթինի պտոյտը եւ բացայայտել անոր պարուրաձեւ կառուցուածքը։
Կառուցուածքը
Երկիրէն նայելու ատեն Ծիր Կաթինի տեսքին մէջ կ'առանձնանան երկու տիրոյթներ։ Անհամեմատ ուռուցիկ մասը կը ներկայացնէ համաստեղութեան այն կեդրոնական տիրոյթը, որուն շուրջը կը պտտի ողջ համակարգը։ Հակադիր ուղութեամբ կ'երեւի Ծիր Կաթինին ամենանօսր մասը, քանի որ այդ ուղղութեան վրայ կը գտնուի համաստեղութեան սկաւառակին մեզի ամենամօտ եզրը։ Այսինքն՝ մեր դիտակէտը կը գտնուի համաստեղութեան մէջ, բայց անոր կեդրոնէն զգալիօրէն շեղուած դիրքին մէջ։ Համաստեղութեան տրամագիծը կը կազմէ 30 cubit (100.000 լուսատարի)։ Կը պարունակէ շուրջ 200 միլիառ աստղ։ Աստղերուն հիմնական մասը բաշխուած է համաստեղութեան սկաւառակին հարթութեան մէջ։ 2009-ի տուեալներով, համաստեղութեան զանգուածը՝ 3×10¹² Արեգակի զանգուած է։ Արեգակը կը գտնուի կեդրոնէն 10 cubit հեռաւորութեան վրայ, որ համաստեղութեան շառաւիղին 2/3-ն է։ Հետագային ստացուած են աւելի մանրամասն փաստեր։ Կը պարզուի, որ կեդրոնէն հեռանալու ատեն՝ աստղերու շարժման միջին արագութիւնը նախ կտրուկ կ'աճի, ապա քիչ մը կը նուազի, յետոյ որոշ տատանումներով դանդաղ կ'աճի մինչեւ եզրը։ Արագութիւններու կախումը հեռաւորութիւնէն չէր կրնար այլ կերպ ըլլալ, քանի որ զանգուածը կուտակուած չէ կեդրոնին մէջ։ Զանգուածին՝ ոչ հաւկթաձեւ բաշխման պատճառաւ իւրաքանչիւր աստղի կ'երկարին սկաւառակին մէջ պարուրաթեւերու երկայնքով բաշխուած մնացած բոլոր աստղերը։ Արեգակնային համակարգը կը շարժի ուղեծիրով 250 քմ./վ արագութեամբ։ Մէկ պտոյտը համաստեղութեան կեդրոնին շուրջը կը տեւէ 250 միլիոն տարի։
Պարուրաթեւերը
Մեր համաստեղութիւնը կը պատկանի պարուրաձեւ համաստեղութիւններու շարքին, այսինքն՝ թեւերը դասաւորուած են հարթութեան մէջ։ Սկաւառակը սահմանափակուած է գնդաձեւ ուղեծիրերով։ Սկաւառակը շրջապատուած է հալոյով (հալօ՝ լուսաւոր պսակ լուսատուին շուրջը)։ Սկաւառակին առարկաները կը խտանան դէպի համաստեղութեան հարթութիւնը, իսկ հալոյին առարկաները՝ դէպի կեդրոն։ Քանի որ մեր Արեգակնային համակարգը կը գտնուի ճիշդ հոս, անիկա մեզի հնարաւորութիւն չի տար աւելի ճշգրիտ ուսումնասիրելու համաստեղութիւնը։ Միջաստղային կազի նոր ուսումնասիրութիւնները կը վկայեն այն, որ մեր համաստեղութեան մէջ կայ երկու թեւ, որոնք կը սկսին համաստեղութեան խորքերէն։ Բացի ատկէ, խորքերուն մէջ կայ եւս քանի մը թեւ, որոնք հետզհետէ կը ճիւղաւորուին, եւ լաւ տեսանելի կը դառնան թթուածինային տիրոյթին մէջ։
417 (թիւ)
417 (չորս հարիւր տասնեօթ) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 416-ի եւ 418-ի միջեւ
10 Օգոստոս
10 Օգոստոս, տարուան 222-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 223-րդ) օրն է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:10 Օգոստոսի ծնածներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:10 Օգոստոսի մահացածներ
418 (թիւ)
418 (չորս հարիւր տասնութ) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 417-ի եւ 419-ի միջեւ
Վասիլի Քանտինսքի
Վասիլի Քանտինսքի (Васи́лий Васи́льевич Канди́нский), (ծնած է 16 Դեկտեմբեր 1866, Մոսկուա, մահացած է 13 Դեկտեմբեր 1944, Նեոյի-սիւր-Սեն, Ֆրանսա), ռուս նկարիչ, կրաֆիք, արուեստի տեսաբան, ապսթրակցիոնիզմի հիմնադիրներէն է։
Քանտինսքիի հայրական ընտանիքը Սիպերիայէն էր, մօրենական ընտանիքը՝ Մոսկուայէն։
Քանտինսքիին առաջին մտադրութիւնը երաժշտութիւն եղած էր։ Բայց 20 տարեկանին կ'ընդունուի Մոսկուայի համալսարան ը ուսանելու իրաւունքով՝ տնտեսագիտութիւն։ Այդ ընթացքին առաջին անգամ կը ծանօթանայ հին ռուսական արուեստին հետ։
1895 թուականին, 29 տարեկան Քանտինսքին առաջին անգամ կը տեսնէ ֆրանսացի իմփրեսիոնիստներուն մէկ ցուցահանդէսը, որը վճռորոշ կ'ըլլայ անոր կեանքին մէջ։ Ան կը ձգէ իրաւաբանի մասնագիտութիւնը եւ կը մեկնի Միւնխեն, նկարչութիւն ուսանելու նպատակով։ Միւնիխի ակադեմիային մէջ, աշակերտ կ'ըլլայ Ֆրանց Ֆօն Շտուկիին:
Արուեստի Աշխարհէն, Աճուրդի Վաճառատուներու Տարուան (2012) մեծագոյն վաճառքները եղած են Վասիլի Քանտինսքիի գործերէն
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ռուս նկարիչներ Ստորոգութիւն:Մոսկուայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Սամուէլ (վէպ)
«Սամուէլ», հայ գրող Րաֆիի պատմական վէպերէն։ Րաֆֆին «Սամուէլը» գրած է 1880-ական թուականներուն, աւարտած է 1886-ին։ Առաջին անգամ հրատարակուած է Թիֆլիսի «Մշակ» ամսագիրին մէջ։ «Սամուէլը» կը համարուի հայկական գրականութեան լաւագոյն կոթողներէն մէկը։
Նկարագրելով Հայաստանի ծանր վիճակը 4-րդ դարուն, Րաֆֆին կը ձգտէր նկարագրել Հայաստանը 19-րդ դարուն, երբ անիկա կը գտնուէր Թուրքիոյ եւ Ռուսաստանի տիրապետութեան տակ։ Ցարական իշխանութիւնը կ'այրէր հայկական գիրքերը, կը փակէր եկեղեցիները եւ կ'ոչնչացնէր լեզուն։ Րաֆֆին չէր կրնար լուռ նայիլ այդ բոլորին։
Վէպը ներառուած է հայկական ուսումնական ծրագիրին մէջ։ Ատոր հիմնական գաղափարներէն են հայրենասիրութիւնը եւ ազատագրական պայքարի կոչը։ Բոլոր հերոսները հայրենասիրութիւն կը խորհրդանշեն, նոյնիսկ կանայք, որոնք (Աշխէնը, Համազասպուհին, թագուհի Փառանձեմը) պատրաստ են իրենց արիւնը թափել յանուն հայրենիքի։
Գործողութիւնը տեղի կ'ունենայ 4-րդ դարու Հայաստանի մէջ, երբ պարսից արքայ Շապուհը գերի կը բռնէ Արշակ Բ.-ը եւ Հայաստանը կը մնայ անպաշտպան։ Մերուժան Արծրունին եւ Վահան Մամիկոնեանը կը դաւաճանեն հայրենիքը եւ կը սկսին ծառայել Շապուհին։ Վահան Մամիկոնեանի որդի Սամուէլը, իմանալով հօր դաւաճանութեան մասին, կ'որոշէ եղբօր՝ Մուշեղ Մամիկոնեանի հետ պաշտպանել Հայաստանը։ Սամուէլը կը սպաննէ իր հայրը հայրենիքը եւ կրօնքը դաւաճանելու համար։ Իսկ հայկական եկեղեցւոյ մէջ պարսկացած մօր արիւնով կը հանգցնէ վերջին պարսկական կրակը իր հայրենիքին մէջ։
Վէպին համար նիւթի ծառայած է Փաւստոս Բուզանդի եւ Մովսէս Խորենացիի «Հայոց պատմութիւնները»։ Վէպը բաղկացած է յառաջաբանէ, երեք գլուխներէ եւ փակագիծերու մէջ յաւելուածէ։
Վէպին Գլուխները
Առաջին Գիրք
Փակագիծերու մէջ յաւելուած
Երկրորդ գիրք
Մէկը արեւմուտքը, միւսը- արեւելքը Ճանապարհները կը բաժնուին
Երրորդ գիրք
Արտաքին Յղումներ
Ստորոգութիւն:Պատմական վէպեր Ստորոգութիւն:1886 գիրքեր
419 (թիւ)
419 (չորս հարիւր տասնինը) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 418-ի եւ 420-ի միջեւ
100 (թիւ)
100 (հարիւր), բնական թիւ, 99-ի եւ 101-ի միջեւ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:100
Դրօշակ
Բոլոր ժամանակներուն մարդիկ օգտագործած են խորհրդանիշներ եւ ազդանշաններ՝ միմեանց հետ հաղորդակցուելու, որեւէ բանի մասին զգուշացնելու կամ որեւէ բան առանձնացնելու եւ ընդգծելու համար։ Այդպիսի նշաններէն մէկը դրօշակն է։ Դրօշակը որոշակի ձեւ եւ գոյն(եր) ունեցող պաստառ է։ Դրօշակին վրայ կրնան պատկերուած ըլլալ պատկերներ։ Սովորաբար դրօշակը կ'օգտագործուի իր տիրոջը նոյնականացնելու համար։
Դրօշակներու դասակարգումը
Դրօշակները շատ բազմազան եւ բազմաձեւ են։ Գոյութիւն ունի դրօշակներու դասակարգման երկու եղանակ՝ ըստ նշանակութեան եւ ըստ ձեւի։ Ըստ նշանակութեան դրօշակները կ'ըլլան. Ճանաչողական դրօշակը կ'օգտագործուի այն ժամանակ, երբ անհրաժեշտ կ'ըլլայ շեշտել դրօշակին սեփականատիրոջ ներկայութիւնը կամ արտայայտել որեւէ տարածքի պատկանելութիւնը նրան։ Որեւէ պետութեան տարածքի վրայ ազգային դրօշակը կրնայ բարձրացուիլ (օրինակ՝ դեսպանատան շենքի տանիքին)՝ որպէսզի ցոյց տայ, որ տուեալ տարածքը կը պատկանի օտար պետութեան։ Ըստ ձեւի դրօշակները հետեւեալն են.
Յղումներ
Ստորոգութիւն:Մշակոյթ
Գլան
Գլան, երկրաչափական մարմին է, որու կողային մակերեւույթը գլանային է, երկու հիմքերը՝ շրջաններ:
Յատկութիւններ
h բարձրութիւն եւ հիմքի r շառաւիղ ունեցող գլանի համար՝
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երկրաչափական մարմիններ
Միաւորներու Միջազգային Համակարգ
Միաւորներու միջազգային համակարգը ֆիզիքական մեծութիւններու միաւորներու համակարգ է։ Ընդունած եւ գործնական կիրառութեան յանձնարարած Չափերուն եւ կշիռներու XI գլխաւոր կոնֆերանսը (Հոկտեմբեր, 1960, Փարիզ, տե՛ս Չափագիտական ծառայութիւն)։ Կրճատ կը նշանակէ ՄՀ (միջազգային նշանակումը՝ SI, ըստ "Système international" անուանման սկզբնատառերու)։
Պատմութիւն
ԽՍՀՄ-ի մէջ գործածութեան մէջ դրուած է 1 Յունուար 1963-էն։ ՄՀ մշակուած է միաւորներու տարբեր համակարգերու բարդ համախմբութիւնը եւ Չափերու մեթրական համակարգի հիման վրայ կազմուած առանձին արտահամակարգային միաւորները փոխարինելու, ինչպէս նաեւ միաւորներէն օգտուելը հեշտացնելու նպատակով։
Նպատակայարմարութիւն
ՄՀ միաւորներու սահմանումները հիմնուած են եօթը ֆիզիքական հաստատուններու շարքի մը վրայ, որոնց անփոփոխ արժէքներէն՝ արտայայտուած ՄՀ միաւորներով, կարելի է եզրակացնել համակարգի բոլոր միաւորները: Այսպիսով, եօթը հաստատունները միաւորներու ամբողջ համակարգի սահմանման հիմնական տարրերն են :
Միաւորներու Միջազգային համակարգը կ՛օգտագործուի կեանքի բոլոր ասպարէզներու մէջ, օրինակի համար միջազգային առեւտուր, արդիւնաբերական արտադրութիւն, առողջութիւն, անվտանգութիւն, բնապաշտպանութիւն եւ հիմնարար գիտութիւնները որ այս ոլորտներու հիմքն են: ՄՀ-ի արժէքները, Ֆիզիքական երեւոյթներու սահմանումը, միաւորներու  համակարգը եւ իրենց միջեւ յարաբերութիւնները ծանօթ են գիտնական, արհեստագիտական եւ ճարտարագիտական ոլորտներէն ներս, ու կը կազմեն միջազգային համակարգ մը: ՄՀ-ի առաւելութիւններն են՝ տիեզարականութիւնը (կ՚ընդգրկէ գիտութեան եւ արհեստագիտութեան (տեխնիկայի) բոլոր բնագաւառները) եւ յարակցութիւնը, այսինքն՝ համեմատականութեան գործակից չպարունակող հաւասարումներու հիման վրայ կազմուող ածանցեալ միաւորներու համաձայնեցուածութիւնը։ Վերջինիս շնորհիւ, հաշուարկներ կատարելու ժամանակ, կը վերանայ բանաձեւերու մէջ միաւորներու ընտրութենէն կախուած գործակիցներ մտցնելու անհրաժեշտութիւնը։
Աղիւսակներին մէջ ստորեւ բերուած են ՄՀ-ի հիմնական, լրացուցիչ եւ որոշ ածանցեալ միաւորներու անուանումներն ու նշանակումները (միջազգային եւ հայերէն)։ Առաջին երեք հիմնական միաւորները (մեթր, քիլոկրամ, երկվայրկեան) թոյլ կու տան համաձայնեցուած ածանցեալ միաւորներ կազմել մեխանիկական բնոյթ ունեցող բոլոր մեծութիւններու համար, իսկ միւսները (ամփեր, քելուին, քանտելա, մոլ) աւելցուած են մեխանիկականի չբերուող մեծութիւններու ածանցեալ միաւորներ կազմելու նպատակով։ Ռատիան եւ ստեռատիան լրացուցիչ միաւորները կը ծառայեն հարթ կամ մարմնային անկիւններէն կախուած մեծութիւններու ածանցեալ միաւորները կազմելու համար։ Բազմապատիկ միաւորներու անուանումները կազմելու ժամանակ կ՚օգտուին համապատասխան նախածանցներէ (տեցի, սանդի, հեկթօ, մեկա եւ այլն)։
Միաւորները
ՄՀ միաւորներու անուանումները կը գրուին փոքրատառ, իսկ նշանակումը՝ առանց կէտի, ի տարբերութիւն սովորական յապաւումներու։ Ներկայիս կը տարբերեն ՄՀ հիմնական եւ ածանցեալ միաւորներ։
ՄՀ արտահամակարգային միաւորներ
ՄՀ մէջ չմտնող որոշ միաւորներ Չափերու եւ կշիռներու միջազգային բիւրոյի որոշման համաձայն, կը գործածուին ՄՀ միաւորներու հետ համատեղ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Միաւորներու միջազգային համակարգ
Շերամ (գուսան)
Շերամ (գուսան, Գրիգոր Տալեան, ), հայ գուսան–երգահան, ժամանակակից գուսանական երգարուեստի սկզբնաւորող։ ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ 1936 թուականէն: Սիրելով Գրիգորին ու անոր երգերը՝ ժողովուրդը զինք կը կոչէ «ուստա Գոքոր, իսկ «մետաքսանման» իր երգերու համար բանաստեղծ Յ. Յովհաննիսեանը զինք կ'անուան է աշուղ Շերամ։
Վաղ շրջան
Շերամ ծնած է 1857-ին, Ալեքսանդրապոլ (Գիւմրի), երաժշտասէրներու գերդաստանին մէջ: Շերամի պապը եղած է ժամանակի նշանաւոր աշուղներէն մէկը, Քեամիլի մականունով: Ճանչցուած դէմք էր նաեւ իր հօրեղբօրորդին` Ջամալին (Մկրտիչ Տալեան): Այդ գերդաստանին հետ բարեկամական կապ հաստատած է երիտասարդ աշուղ Ջիւանը` ամուսնանալով Ջամալիի քրոջ հետ :
Իր ինքնակենսագրութեան մեջ Շերամը կը պատմէ, որ կը պատրաստէին փայտեայ սնտուկներ, որոնց վրայ պէտք է աշակերտները փորագրէին զարդանախշեր: Վարպետը խստօրէն կը հետեւէր որ անոնք ճշգրտօրէն վերարտադրէին օրինակով տրուած նախշերը՝ առանց աննշան շեղման: Իսկ Գրիգորը կը մտածէ, թէ ինչու պետք է կրկնէ միայն այդ նախշերը՝ առանց ստեղծագործելու եւ աւելցնելու նոր նախշեր: բայց, ինչպէս կը յիշէ ան, վարպետը երբեք չէր ընդուներ այդ նորամուծութիւնները եւ միշտ հակասութիւններու մէջ էին իրար հետ: Սա բնաւորութեան մէկ կարեւոր գիծ մըն էր, որ հետագային դրսեւորուեցաւ նաեւ Շերամի երաժշտական գործունէութեն ընթացքին: Այս շրջանին է, որ ի յայտ կու գայ անոր երգաստեղծութեան տաղանդը, որ անմիջապէս կը գտնէ իր համակիրներուն. «Ճահել-ճահել ընկերներ հավաքվում էին տիւքեանս, - կը յիշէ ան իր ինքնակենսագրականութեան մէջ, - էլ դուրգեարութիւն չէի անում խո կարգին, այնպէս սիրահարուեցի մուզիկայի վրայ, որ գիշեր-ցերեկ թառը ձեռքիցս վար չէի դնում: Ցերեկը բաւական չէր, գիշերը մինչև ժամը 1-ը, 2-ը մայրս բարկանում էր ինձ վերա բոլորովին, ասում էր, - «ա՛յ տղայ, բաւական է, վեր կաց, քնի», իսկի չէի լսում նրան, շորերս հանում էի, մտնում տեղաշորիս մյջ, թառը կրծքիս էի առնում պառկում, եւ անգամ կամաց-կամաց մատներով նուագում»:
Անոր աշուղական տաղանդի զարգացման վրայ մեծ ազդեցութիւն կը թողնէր Ալեքսանդրապոլի աշուղական ճոխ մթնոլորտը, քանի որ ան կը թրծուէր՝ մշտապէս ներկայ ըլլալով հօր եւ հորեղբօր հիմնած աշուղական սրճարանին մէջ կայացող համերգներուն ու մրցումներուն, կը զգար եւ կը հասկնար, թէ այդ արուեստին ինչը կ'արժեւորուի ու կը խրախուսոի: Իսկ երաժշտական ուսուցումը, եթէ կարելի է այդպէս ըսել, այս ընթացքին հիմնականօրէն կը սահմանափակուի անորմով, որ հիւսնութիւն սորվելուն եւ աշխատելուն զուգահեռ, աւելի ու աւելի հետաքրքրութեամբ կը լսէ Շիրակի այնչափ հարուստ ժողովուրդական երաժշտութիւնը, պարերգերն ու մանիները։ Գրիգորը երկար չմնաց աշուղական արուեստի այդ մասնագիտական մթնոլորտին մէջ։ Ան դեռ տասը տարեկան ալ չկար, երբ հայրը մահացաւ, որուն պատճառով սրճարանը փակուեցաւ։ Բայց այդ քանի մը տարին ալ բաւական եղաւ, որ փոքրիկ տղայի հոգիին մէջ սէր ու համակրանք ձեւաւորուեր աշուղական արուեստի նկատմամբ։
Ալեքսանդրապոլի աշուղական դպրոցը
Ալեքսանդրապոլի մէջ աշուղական դպրոցը հիմնադրուեր, ձեւաւորուեր ու զարգացուցեր էր Կարսէն, Էրզրումէն, Բայազետէն ու Վանէն գաղթած աշուղներու կողմէն: Անոնցմ էին կարսեցի աշուղ Քեամալու (Պաղդասար Տալեան) որդիները՝ Յովհաննէսն ու Կարապետը՝ Տալեաններու գերդաստանէն: Տալեան ազգանունը ծագեր է Յովհաննէսի եւ Կարապետի Թալիտա անունով թաթի անունէն, որ եղեր է գերդաստանի յարգուած ու սիրուած մեծերէն: Յովհաննէսն ու Կարապետը թէեւ իրենց հօր նման աշուղ չէին, սակայն ժառանգեր էին անոր երաժշտական շնորհները եւ 1860-ական թուականներուն Ալեքսանդրապոլի մէջ հիմներ էին աշուղական սրճարան: Շուտով այն հռչակուեցաւ աշուղական բազմազան մրցոյթներով, ուր ելոյթ կ'ունենային Շիրինը, Մահուպի Գէորգը, Ճիւանին եւ այլ աշուղներ: Սա այն բեկումնային ժամանակաշրջանն Էր, երբ քաղաքին մէջ արդէն ձեւաւորուեր Էր հայեցի մթնոլորտ մը շաղախուած տեղաբնակներու, կարսեցիներու, կարինցիներու, մշեցիներու, վանեցիներու երաժշտական աւանդոյթներէն: Ալեքսանդրապոլի առանձնայատկութիւնը այն էր, որ թէեւ այստեղ կային ազգային փոքրամասնութիւններ՝ յոյներ, թուրքեր, հրեաներ, եզդիներ, ռուսներ եւ այլն, բայց բնակչութեան հիմնական մասը՝ շուրջ 95 տոկոսը հայեր էին, հետեւաբար քաղաքի մշակոյթը նոյնպէս կ'առանձնանար զուտ հայկական երանգով: Մինչդեռ այդ միատարրութիւնը չկար Կարսի, Էրզրումի եւ միւս քաղաքներու մէջ, ուրկից այստեղ հաստատուեր էին բազմաթիւ հայեր՝ իրենց հետ բերելով տեղի մշակոյթը: Ալեքսանդրապոլի երաժշտական կեանքի որոշ ինքնատիպ ոլորտը ժողովրդական երգարուեստն էր։ Արտայայտչական անսահմանափակ հնարաւորութիւններ ունեցող, սակայն ժանրային որոշակի համակարգի մը մէջ զարգացող այս արուեստը ձեւաւորեր էր բարենպաստ ասպարէզ' երաժշտականութեամբ օժտուած երիտասարդներու համար: Քաղաքին մէջ հիմնուած էր աշուղական համքարութիւն, որ կը կարգաւոր էր աշուղներու գործունէութիւնը, հետեւելով եւ վերահսկելով նոր աշուղներու քննութիւնն եւ ձեռնադրութիւնը:
Համբաւի տարածումը
Հօրմէն զրկուելէն յետոյ Գրիգորը աշակերտեց մե՛րթ ատաղձագործ, մե՛րթ հիւսն արհեստաւորներու, մե՛րթ ալ մանրավաճառի: Աշակերտելու տարիներուն կը պատրաստէ իր առաջին սազը, թառը եւ ինքնուրոյն նուագել սորվելով։ Իր ինքնակենսագրութեան մէջ Շերամը կը գրէ, որ 13 տարեկանին կը սկսի հայերէնով ու թրքերէնով երգեր յօրինել։ Սկիզբը ան որեւէ աշուղի մօտ չէր աշակերտեր, ուստի ծանօթ չէր ու չէր տիրապետեր աշուղական տաղաչափութեան դասական օրէնքներուն ու պատրաստի եղանակներու համակարգին։ Այս հանգամանքը ունեցաւ իր դրական կողմը, քանի որ սկիզբէն եւեթ ազատ ըլլալով աշուղական դասական օրէնքներէն ու պատրաստի եղանակներէն, հնարաւորութիւն ունեցավ, ու մասամբ ալ ստիպուած եղաւ իւրաքանչյուր երգի համար նոր եղանակ ստեղծել՝ ակամա ենթարկվելով ժողովրդական երաժշտության ու բանահյուսության ուժեղ ազդեցությանը։ Ի վերջո նա ինքնուրույն որոշում է կայացնում' դառնալ թառահարի աշակերտ եւ լրացնում աշուղական կրթութիւնը: 22 տարեկանին նորապսակ Գրիգորը, որ արդէն թողեր էր հիւսնութիւնը, ընտանիքի նիւթական կարիքները հոգալու համար կ'ընկերանայ Արցախէն եկած յայտնի պարսիկ երգիչ Ճումշուտի հետ եւ սազանդարական խումբ կազմին։ Այսպէսով, ան կը կարողանայ եւ՛ զբաղուիլ իր այնքան սիրած արուեստով, եւ՛ ընտանիքի կարիքները հոգալ, եւ՛ կատարելագործուել այն ժամանակ բաւական գնահատուած արեւելեան սազանդարական ոճով նուագելու եւ երգելու մէջ։ Որոշ ժամանակ անց, ան կը միանայ Ալեքսանդրապոլի անուանի սազանդարական խումբերէն մէկուն՝ քամանչահար Չոնկուր Հակոյի (Յակոբ Մանուկեանի) խումբին, որուն համբաւը ատկից ետք բաւական մեծցաւ։ Յաճախ այդ խումբը կը հրաւիրուէր նաեւ այլ քաղաքներ՝ Կարս, էջմիածին, Երեւան, Շուշի, նոյնիսկ Հայաստանէն դուրս գտնուող հայաշատ քաղաքներ, ինչպիսիք են Թիֆլիսը, Պաքուն եւ Աստրախանը։ Իսկ Գրիգոր Տալեանը շուտով Ալեքսանդրապոլի մէջ հռչակուեցաւ որպէս թառահար Տալոյենց Գոքոր: Չոնկուր Հակոն մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելէր քաղաքին մէջ եւ սպասուած հիւրն էր ամենատարբեր հաւաքոյթներուն, եւ անոր խումբի կազմին հանդէս գալով Գրիգորը կը թրծուի ու կը զարգացնէ իր տաղանդը: Այս տարիներուն ան արդէն լաւատեղեակ էր այն նուագացանկին, որ Ալեքսանդրապոլի հասարակութեան բոլոր խաւերու համար ընդունելի էր։ Այդ ժամանակաշրջանին կ'ուժեղանայ սազանդարական երաժշտութեան ազդեցութիւնը Գրիգորի վրայ։ Սակայն այդ չի նշանակեր, որ ան լրիւ կը տարուի սազանդարական արուեստով ու սոսկ սազանդար դառնայ։ Որպէս օրէնք սազանդարները միայն կատարողներ էին, անոնցմէ թէկուզ եւ ամենատաղանդաւորները կամ ամենահռչակուածները, երգեր յօրինելով երբեք չեն զբաղուեր։ Ըստ որում կ'երգէր տափ խփողը եւ ոչ թէ սազանդարական խումբի թառ նուագողը, մինչդեռ Գրիգորը, յօրինելով հարիւրաւոր երգեր ու եղանակներ, հանդէս գալով որպէս բեղմնաւոր, ստեղծագործող ու հիանալի երգիչ, խումբի միւս անդամներէն շատ բարձր կը դասուէր:
Լայն ժողովրդականութիւնը
XIX դարավերջը Շերամի երգերն արդէն կը հնչէին քաղաքի յայտնի երաժիշտներու ու խումբերու կատարմամբ, անոր արուեստը կը հետաքրքրէր մասնագէտ երաժիշտներուն: Աշուղին սիրով հրավիրած են նաեւ հարսանիքներու, ուր ալ ծիսականացուեր անոր երգերը: Բանահաւաք Ալեքսանդր Մխիթարեանցի բնորոշմամբ, Շերամի գործունէութեան շնորհիւ Ալեքսանդրապոլի հարսանիքներուն աւանդական կը դառնան լարային համոյթներու ելոյթները: «Ղայդեքը փոխուել են, - կը գրէ ան, - հիմի դավուլ-գուռնեն վո՞վ լայեղ կէնե, թառ ու քյամանչա գուզեն բիրադի, Տալոյենց Գոքորն օր չչալե ու երգէ, էլ հարսը դռնեն գելնի՞»: Շերամի երգերը կատարեր եւ երգեցիկ տարբեր խումբերու համար փոխադրեր է Ալեքսանդրապոլի յայտնի մասնագէտ երաժիշտ Եփրեմ Գեադուկեանը, որ ունեցեր է երաժշտական կրթութիւն եւ սերտօրէն համագործակցեր է աշուղին հետ: Շերամը երբեմն նոյնիսկ սրտնեղեր է, որ ոչ բոլորին յայտնի է, որ այդ երգերու հեղինակն ինքն է եւ ոչ թէ Եփրեմը: Որպէս ալեքպոլեան երաժշտական կենսական աղբիւր' Շերամի երգերը հետաքրքրեր են ժամանակի շատ մեծանուն բանաստեղծներուն ու երաժիշտներուն:Անոր երգերը գրառեր են Կոմիտասը («Ալ ու ալվան ես հագել»), Ալեքսանդր Մխիթարեանցը, Արշակ Բրուտեանը, Վ. Տալեանը, Դ. Ղազարեանը, Ա. Քոչարեանը, բարձր գնահատեր են Արմէն Տիգրանեանը, Ալեքսանդր Սպենդիարեանը եւ այլ երգահաններ: Իսկ երգահան Էդուարդ Միրզոյեանի խօսքերով՝ Շերամը ոչ թէ աշուղ էր, այլ երգահան, քանի որ կը յօրինէր նոր եւ գեղեցիկ մեղեդիներ: Թառից յորդած ծորուն նուագակցութեամբ ան կ'երգէր իր երգերը բոլորովին նոր մեղեդիներով:
Շերամի գրած երգերու ժողովածուները
1902 թուականին «Քնար» խորագրի տակ կը hրատարակուի Գրիգոր Տալեանի երգերու առաջին ժողովածուն։ Մինչ այդ, անոր ծաւալած մօտ 25-ամեայ ստեղծագործական գործունէութեան մէջ տիրապետող սիրոյ թեման իր արտայայտութիւնը գտաւ այդ ժողովածուի թէ՛ խորագիրի, եւ թէ՛ բովանդակութեան մէջ։ 1905 թուականին «Գանգատի շանթեր» խորագիրով հրատարակուեցաւ անոր երկրորդ գրքոյկը, որուն մէջ յեղափոխական եւ հայրենասիրական երգերը առաջնակարգ տեղ կը գրաւեն։ Այդ գիրքը հրատարակուած է «Պետրոգրադ» կեղծանուան տակ։ Երկու տարի անց, 1907 թուականին «Սէր և կռիւ» խորագիրով լոյս կը տեսնէ Գրիգոր Տալյանի երրորդ գրքոյկը։ 1913 թուականին լոյս կը տեսնէ աշուղի չորրորդ գրքոյկը՝ «Անջուր պարտէզ» խորագիրով։ Այս ժողովածուն նոյնպես սիրոյ, հայրենասիրական ու յեղափոխական երգերու ժողովածու է։ 1915 թուականին լոյս կը տեսնէ անոր Հինգերորդ գրքոյկը «Անզուսպ արշաւ» խորագիրով, ուր մեծամասնութիւնը կը կազմեն Հայրենասիրական երգերը։ Այս ժողովածուներու հրապարակ գալը մեծցուցին Գրիգոր Տալեանի համբաւն ու ժողովրդականութիւնը։ Անոր ստեղծագործութիւնները, որոնք մինչ այդ հիմնականօրէն կը տարածուէին իր իսկ կատարողական գործունէութեան միջոցով, մատչելի դարձան աւելի լայն շրջանակներու Համար, ընդգրկելով նաեւ այն հեռաւոր հայաբնակ քաղաքները, ուր Գրիգորը դեռ չէր եղեր։ Հետագային Շերամի աւագ որդին՝ երգահան Վարդգէս Տալեանը, որ տարիներ առաջ ձայնագրեր էր անոր բազմաթիւ երգերը, կը հաւաքէ այդ բոլորը ու ժողովածու կը կազմէ, որ Հայպետհրատը կը հրատարակէ 1948 թուականին։ Ժողովածուի առաջին էջերուն տպուած են Աւետիք Իսահակեանի, Գարեգին Լեւոնեանի եւ ժողովածուի խմբագիր երաժշտագէտ Մուշեղ Աղայեանի յօդուածները։ Այս ժողովածուի լրացուած տարբերակը կը վերահրատարակուի 1959 թուականին :
Թիֆլիսեան և երեւանեան տարիները
1915 թուականին Շերամը կը տեղափոխուի Թիֆլիս, ուր նոյնպէս ան լայն ժողովրդականութիւն վայելէ, սակայն, ըստ էութեան, այս ընթացքին ան այլեւս նոր նշանաւոր երգեր չի գրեր, այլ ամբողջ արժէքաւոր ժառանգութիւնը կը ստեղծուի Ալեքսանդրապոլ ապրած տարիներուն: 1922 թուականի Ապրիլի 2-ին Թիֆլիսին մէջ կը կազմակերպուի երեկոյ՝ նուիրուած Շերամի գործունէութեան 35-ամեակին, որու ընթացքին զեկոյցով ելոյթ կ'ունենայ Գարեգին Լեւոնեանը։
1935 թուականին Շերամը կը տեղափոխուի Երեւան, ուր եւս, հակառակ պատկառելի տարիքին, ան կը շարունակէէ իր բեղմնաւոր գործունէութիւնը։ Երեւանի մէջ Շերամին կը շրջապատեն սիրով ու յարգանքով, զինք կ'ընդունին Սովետական Գրողներու Միութեան մէջ, անոր երգերը յաճախ կը հնչեն ռատիոյով։ Միայն անբուժելի Հիւանդությունր կ'ընկճէ 81-ամեայ Շերամի եռանդը։ Ան մահացաւ քաղցկեղէն 1938 թուականի Հուլիս 3-ին։
Շերամի ժառանգութեան բնորոշ գիծերն ու ժանրերը
Շերամի երգերու, անոր արուեստի ոճական իւրայատուկ ու բնորոշ գիծերը, հանդէս կու գան թէ երգերու լեզուական ոճական առանձնայատկութիւններուն եւ թէ երգերու ներկայացուած կերպարներու պատկերներու ու տրամադրութիւններու իւրայատկութիւններու միջոցոցաւ։ Լեզւական տեսակէտէն, Շերամի երգերու տեքստերը պարզ ու մատչելի են, հիմնականօրէն գրուած են հայ գրական լեզւով, որ համեմուած է Շիրակի ժողովուրդական բառ ու բանով եւ իւրահատուկ դարձուածքներով։ Ոճական տեսակէտէն, Շերամի երգերը նոյնպէս շատ մօտ են ժողովուրդական երգերուն, յաճախ ուղղակի ժողովուրդական մանիներու նման 7-8 վանկանոց քառեակներով, երբեմն ալ քիչ աւելացնելով վանկերու ու տողերու քանակը, ան միշտ կը մնայ պարզութեան սահմաններուն մէջ։ Շերամը չի սիրէր բարդութիւնները, անոր երգերուն մէջ չկան 15-16 վանկանոց բարդ կառուցուածքներ, քիչ էր նաեւ քառեակներու քանակը, չհաշուած կրկնակները, որոնց լայն օգտագործումը Շերամի ոճական իւրայատկություններէն մէկն է: Անոր երգերը հիմնականօրէն կազմուած են 3-4 քառեակներէն։ Այս տեսակէտէն սխալ չ'ըլլար Շերամին համարել աշուղական ասպարէզի «մանրանկարիչը»։ Բնորոշ ու իւրայատուկ են Շերամի երգերուն հանդէս եկող կերպարները, անոնք միշտ ներկայացուած են վառ գոյներով, իւրաքանչիւրը օժտուած է մարդկային իւրօրինակ ներաշխարհով։ Սիրոյ երգիչ Շերամի երգերուն մէջ, որպէս կեդրոնական ու հիմնական կերպար հանդես կու գայ սիրուհու կերպարը։ Իր երգերուն մէջ, սիրուց վառուած ու սիրուհու գեղեցկութեամբ տարուած Շերամը, շռայլութեամբ կ'օգտագործէ մինչ այդ ալ աշուղական արուեստին մէջ ընդունուած չափազանցուած պատկերաւոր արտայայտութիւնները։ Պոյը չինարի, աչքերն աստղերի, ունքերը շանթի, այտերը կարմիր վարդի, մազերը ոսկու նմանեցնելով, ան կը նկարագրէ իր՝ Արեւի պէս փայլուն փերին։ Տրամաբանօրէն Շերամի երգերու կեդրոնական կերպարի, այդպիսի գերմարդկային գեղեցկութեամբ օժտուած սիրուհու ներքին աշխարհը շատ զուսպ է, ան  հանդէս կու գայ «հազար ու մի նազերով», «չեմ ու չումերով», որուն համար Շերամը նրան «անգութ հոգեհան» կ'անուանէ, յաճախ կը պատահի նաեւ «ճիկեարս խորով արիր» աւանդական դարձուածքը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Աշուղներ Ստորոգութիւն:Հայ գուսաններ Ստորոգութիւն:Ստեղծագործական կեղծանուններ Ստորոգութիւն:Անձինք նամականիշերու վրայ Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ Ստորոգութիւն:ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամներ Ստորոգութիւն:Գրական կեղծանուններ
Թաբոր Լերան ճակատամարտ
Թաբոր լերան ճակատամարտ (Bataille du Mont-Thabor), ճակատամարտը տեղի ունեցած է 16 ապրիլ 1799-ին Թաբոր լերան ստորոտին ֆրանսական եւ օսմանեան (այսպէս կոչուած «տամասկոսեան բանակ») բանակներու միջեւ։
Նախապատմութիւն
19 մարտ 1799-ին ֆրանսացիները Աքքա քաղաքը կը պամարեն: Ըստ Նաբոլէոնի մեմուառներու, դեռ մինչեւ եգիպտական արշաւանքի սկսիլը՝ Բարձր դուռը (մեծ վեզիրի գրասենեակի եւ դիւանատան պաշտօնական անուանումը) ֆրանսացիներու դէմ երկու բանակ պատրաստած էր՝ առաջինը կազմաւորուած էր Հռոդոսի մէջ, իսկ երկրորդը՝ Տամասկոսի մէջ։ Անոնցմէ իւրաքանչիւրը 50.000 մարտիկ կը ներառէր։ Բանակները յունիս 1799-ին պէտք է միառժամանակ դէպի Եգիպտոս շարժուէին ։ Ֆրանսական զօրքերու Սուրիա ներխուժելէ ետք, թուրքերու մտադրութիւնները փոխուեցան՝ տամասկոսեան բանակը պէտք է Հորդանան գետը անցնէր հռոդոսեան բանակի Աքքա հասնելուն պես։ Սակայն Ահմէտ-փաշան վախնալով, Աքքան Տամասկոսի փաշաին հրամայեց առանց հռոդոսեան բանակի տեղ հասնելուն սպասելու կտրել ֆրանսացիներու սնուցումը Եգիպտոսէն ։
Փաշայի բանակը Հորդանանը անցաւ, իր ազդեցութեան տակ դրուեցաւ Յակոբի գետանցը, բանակի մէկ մասը պաշարեց Սաֆէդ բերդը, փաշայի որդին ճամբարէն գետի աջ ափին, իսկ փաշան 25,000-անոց բանակով գետանցը կը հսկէր ձախ ափէն։ Մեծաւոր Մուրատը ընդամէնը 1000 հոգիէ բաղկացած շարասիւնով Սաֆատի պաշարումէն դուրս կը բերէ Սաֆատը, Յակոբի գետանցը կը վերադարձնէ կը յաղթէ փաշայի որդիի զօրքերուն, Տիբերիան կը գրաւէ։ Մուրատ կը յաջողի նաեւ սննդամթերքի հարուստ պահեստներու միանալ։ Իսկ Նազարէթի մէջ գտնուող զօրավար Ժիւնոն իր հետ 400 զինուոր վերձնելով Աբդուլլահ-փաշայի Հորդանանը անցած 3000-անոց զօրքերուն կը դիմաւորէ եւ անոնց Հանանի դաշտին մէջ կը կանգնեցնէ։ 11 ապրիլ-ին անոր օգնութեան կը հասնի զօրավար Կլեբեռը 2500 զինուորի ուղեկցութեամբ։ Փաշայի զօրքերը այդ ժամանակ արդէն համալրուած էին 4000 մարտիկով։ Նոյն օրը Կլեբեռը Լուբիայի բարձրունքին դիքաւորուելով կը ջարդէ թշնամիին։ 12 ապրիլ-ին Կլեբեռը վախնալով կռուիլէն, Աքքայի մէջ Նազարեթ կը նահանջէ: Ան թոյլ տուաւ Աբդուլլահին միաւորելու համար իր բանակի մնացորդները եւ ճամբարել Իզրեելի դաշտին մէջ, իսկ նաբլուսսեան բաժինի հետ միաւորուելէ ետք անոր բանակի քանակը 24 հազարի կը հասնի։ Սակայն այս դիրքը կը զրկէր իր բանակին Տամասկոսի հետ անմիջական կապէն։
Կլեբեռ իր բաժինով մտադրած էր անցնիլ Հորդանանը եւ թշնամիի արանքով, այսպիսով զօրավարը հակառակորդին Տամասկոսէն կը կտրէ, իսկ կէսօրը անց ժամը 2-ին կը մտադրէր գրոհել թուրքերու ճամբարը։ Նաբոլէոն Կլեբեռէն ստացած նամակին մէջ կը տեսնէ վերջինիս մտադրութեան թերութիւնները (հակառակորդը այդ ժամանակ արէն այլ մարտական դիրք կ՛օգտագործէր, տեղանքը բաւականաչափ հետազօտուած չէր, իսկ թշնամիին անակնկալի բերելու յոյսերը հիմնաւորուած չէին)։ Կլեբեռի բաժինը սպառնացող վտանգը կրնար ճակատագրական դառնալ ամբողջ ֆրանսական բանակի համար։ Այդիսկ պատճառով Նաբոլէոն որոշեց 15 ապդրիլ-ի կէսորին օգնութեան հասնիլ Կլեբեռին, ան իր հետ ամբողջ հեծելազօրը կը տանի, Լուի Պոնի հրետանային բաժինը եւ պահեստազօրի մարտկոցը ։
Մարտի ընթացքը
16 ապրիլ-ին առաւօտեան ժամը 7-ին, Կլեբեռը հակառակորդի ճամբարին մօտեցաւ։ Անակնկալ գրոհ չյաջողեցաւ՝ թուրքերու առաջնագիծը ոչընչացուեցաւ, սակայն ճամբարին տագնապ յայտարարուեցաւ, իսկ Կլեբեռի ջոկատը Թաբոր լեռրան լանջերուն շրջապատեց։ Թշնամիի հեծելազօրին դիմակայելու նպատակով, ֆրանսացիները վերադասաւորուեցան կառէներու (քառակուսաձեւ երկշարք դասաւորուածութիւն, որու ընթացքին առաջին շարքի զինուորները ծնկած վիճակի մէջ հրացանները կը պարզեն, իսկ երկրորդ շարքի զինուորները կանգնած վիճակի մէջ թշնամիին կը կրակեն, հատկապէս արդիւնավէտ է հեծելազօրի դէմ)։ Դաժան մարտը շարունակուեցաւ գրեթէ ամբողջ օրուայ ընթացքին, կէսօրէ անց ժամը 4-ին ֆրանսացիներու մօտ զինամթերքի խիստ պակաս նկատուեցաւ, իսկ Կլեբեռը հրամայեց վերադասաւորել շարասեան եւ օղակէն դուրս գալ։
Այդ ժամանակ հիւսիսի մէջ Նաբոլէոնը նկատուեցաւ, որ մէկ օրուայ ընթացքին 25 մղոն ճանապարհ անցաւ։ Իզրեելի դաշտը պատուած էր 6 ֆուտի հասնող բարձր տարեկանով, այսպիսով Նաբոլէոն յաջողեցաւ աննկատ մօտենալ եւ շրջապատել թշնամիին։ 300 հոգինոց ջոկատը անակնկալ թուրքերու ջոկատի վրայ յարձակեցաւ, թալանեց ճամբարը, գերեվարեց թուրքերուն եւ այրեց վրանները։ Ֆրանսական ջոկատներու զուգահեռ գրոհէն եւ միաւորուելէ ետք թրքական բանակը փախուստի մատնեց։
Հետեւանքներ
Թուրքերը քանի հազար զինուորի կորսնցուցին ինչպէս նաեւ քանի մը հարիւր զինուոր գերեւարուեցան։ Կլեբեռը 250-300 զինուոր կորսնցուց, իսկ Նաբոլէոնը՝ 4։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի Պատմութիւն Ստորոգութիւն:1799
Արքաներու Պատերազմը
Արքաներու Պատերազմը, Ճորճ Մարթինի գրած դիւցազնական երեւակայական վէպ, «Սառոյցի Եւ Կրակի Երգ» վիպաշարին Բ. մասը: Առաջին անգամ վէպը հրատարակուած է ԱՄՆ-ի մէջ 16 Նոյեմբեր 1998-ին:
Բ. հատորին մէջ ցուցադրուած են Ուեսթերոսի քաղաքացիական պատերազմէն հատուածներ՝ Կրէյճոներու ներխուժումը, Արեւմտեան հողերուն մէջ տեղակայուած կազմակերպութիւնը եւ Հարաւային պատերազմը: Կ'աւարտի Սեւաջուր գետի մօտ տեղի ունեցող պատերազմը: Պատերազմական այդ իրավիճակին մէջ անխուսափելի էր Լաննիսթերներու տան ձախողումը, որոնք իշխանութիւն ունեցած էին «Թագաւորական Ծովածոցին Մէջ» եւ շրջապատուած՝ թշնամիներով: Սակայն վերջնական պատերազմը փոխած էր ցամաքամասին մէջ ուժերու դասաւորումը: Գիրքին մէջ ներկայացուած են նաեւ Հիւսիսի մէջ տեղի ունեցող իրադարձութիւնները, օրինակ, թէ ինչպէս գիշերային պահակախումբ մը ուղարկուած էր Կախարդուած Անտառ, իմանալու, թէ ինչու վայրենիները սկսած էին հաւաքուիլ ցուրտի ժանիքներուն մէջ։ Բացի ատկէ կը շարունակուի Էսսոսի մէջ Տեյեներիս Տարգարիենի արկածներու նկարագրութիւնը:
«Արքաներու պատերազմը», ինչպէս անոր նախորդող «Գահերու խաղը», ստացած է «Լոկուս» մրցանակ եւ առաջադրուած է «Նեպիւլա» մրցանակին՝ 1999-ին :
Վէպը պաստառի վերածուած է «Գահերու խաղը» դիպաշարին Բ. եղանակին: Բացի ատկէ՝ գիրքին հերոսներով խաղ ստեղծուած է:
Աշխարհի Նկարագրութիւն
Գիրքին իրադարձութիւնները տեղի կ'ունենան Ճորճ Մարթինի կողմէ ստեղծուած երկու ցամաքամասերու մէջ: Տնտեսութեան, մշակոյթի եւ արհեստագիտութեան հիմքի վրայ կառուցուած աշխարհը կը յիշեցնէ միջնադարեան Եւրոպան՝ երեւակայական տարրերով: Վեստերոսի մէջ՝ այս ոչ մեծ ցամաքամասին վրայ, տեղի կ'ունենայ իրադարձութիւններուն մեծ մասը:
Ստարկներու տան կողմէ կառավարուող հիւսիսային հողերուն վրայ կ'ապրին հիւսիսի դառնաշունչ եւ անկոտրին մէջ, ինչպէս նաեւ նոր կազմաւորուած Հիւսիսի թագաւորութեան եւ Տրեզուպցայի մարդիկ, որոնց կ'իշխէ Ռոպ Ստարկը: Մայրաքաղաքը՝ Վինթերֆելը, աւերուած է Բոլտոնական Բաստարդի՝ Ռամսի Սնոուի զօրքերուն կողմէ: Հիւսիսի ամենամեծ ամրոցը հարիւր տարեկան է, եւ անիկա միշտ եղած է Ստարկներու կալուածը: Անիկա ունի ինչպէս կեդրոնական մաս, այնպէս ալ մեծաքանակ աշտարակներ, օրինակ՝ Գրադարանայինը: Ամրոցին տակ կայ դամբարան մը, ուր թաղուած են բոլոր Ստարկները: Դամբարանը միակն է, որ մնացած է ամրոցին աւերումէն ետք: Անոր մէջ կայ իր իսկ լիճը, որուն կողքին տեղակայուած է քաղաքային բնակավայրը:
Աւելի հիւսիս կը գտնուի հսկայ սառոյցէ պատնէշը, ուր պահակ կը կանգնին Գիշերային պահակախումբի եղբայրները: Անիկա կառուցուած է Բրենդոն Շինարարին կողմէ: Պատնէշին բարձրութիւնը 700 ոտք է, եւ ատկէ հեռու կան բազմաթիւ ամրոցներ, որոնցմէ բնակելի են երեքը՝ Սեւ ամրոցը, Արեւելեան դետքը եւ կիսախաւար աշտարակը: Կը ղեկավարուի լորտ-հրամանատար եղբայրներուն կողմէ: Գիրքին իրադարձութիւններուն ատեն այդ պատնէշը Ճիոր Մորմոնտինն էր։ Անոր նաեւ կը պատկանին եօթը թագաւորութիւններու հիւսիսային ամրոցները՝ Բրանդոնով դարն ու Նոր դարը: Աւելի հիւսիս՝ կախարդուած անտառին մէջ՝ ցամաքամասի արեւելեան հատուածին մէջ, կը բնակին վայրի եւ ազատ մարդիկ: ցամաքամասին մէջտեղը կայ լեռնային գիծ մը, որ կը կոչուի հարաւային հատուածի ցուրտի ժանիքներ, իսկ հիւսիսայինին մէջ՝ Տենիա: Աւելի հիւսիս՝ մօտ հազար մղոն, կը գտնուին Մշտական ձմեռուան հողերը կամ Սպիտակ անմշակ հողատարածքը:
Հիւսիսը միւս ցամաքամասին հետ կը միացնէ Ռով Քայլինը՝ Պերեշեյկայի ճահճոտ հողերու մէջ կիսաւեր ամրոցը: Աւելի վար կը գտնուի Տրեզուբեցը կամ գետային հողերը՝ Ստարկներու թագաւորութեան հարաւային մասը: Երեք գետերը, տեղական առեւտուրը եւ քաղաքականութիւնը կը ղեկավարէ Տալլի տունը: Գետային հողերուն վրայ կը գտնուի Հարենհոլը, որ ունի անհաւատալի հաստ պատեր, բազմաթիւ աշտարակներ եւ բաւական ամուր է երկարատեւ պաշտպանութեան համար: Սակայն ատիկա արգելք չի հանդիսանար Էյեգոն վիշապները ոչնչացնելու համար: Լքուած ամրոցը լեդի Ուենթինն է, բայց շուտով անիկա կը յայտնուի Լաննիստերներու ձեռքը եւ կը դառնայ անոնց ամրոցը: Մօտակայքը կը գտնուին Արեւմտեան հողերը՝ աշխարհի ամենաբացասական հերոսներու՝ Լաննիստերներու հայրենիքը: Այս լեռնային հողերուն հասանելի եղած է ոսկին, որուն հանգիստ կը պարգեւեն Ստարկները թալանողները: Յաջորդ երկու տուներէն արեւելք կը գտնուի Առեն հովիտը: Ժամանակին այս տան ներկայացուցիչները կը ղեկավարէին շրջանին բոլոր լեռները, բայց վերջին շրջանին անոնք կը գրաւուին տեղական բնակիչներու ջանքերով: Առենները կը ղեկավարեն Արծուեբոյն ամրոցը:
Ստարկներու հողերէն արեւմուտք գտնուող մետաղէ կղզիներուն մէջ կը գտնուի մետաղէ ծնածներու հպարտ երկիրը, որ կը կառավարէ Գրեյճոներու տունը: Ոչ վաղ անցեալին անոնք թագաւորութիւն մը կը ձեւաւորեն եւ կը գրաւեն հիւսիսի մէկ մասը: Ռոպերթի թագաւորութեան կեդրոնական շրջանները՝ Փոթորկային սահմանը, Թագաւորական հողերն ու Վիշապի քարը, կը ղեկավարուէին Բարատեոններու կողմէ: Ներկայիս միայն առաջին եւ երկրորդ շրջանները թագաւորին հովանաւորութեան տակ կը գտնուին, իսկ Թագաւորական հողերը կը պատկանին Լաննիստերներուն: Ինչ կը վերաբերի հարաւին, ազատ տարածութիւնը կը պատկանի Տիրելներուն, իսկ Տորնը՝ տաք հարաւային հողերը, կը գտնուին Մարտելլներու տիրապետութեան տակ: