cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Դեղերու անհամատեղելիութիւն
Բենիսիլիններ (VI) եւ սեֆալոսբորիններ (VII)
Բենիսիլինները (VI) եւ սեֆալոսբորինները (VII) մասնիկներուն մէջ խիստ անկայուն β-լակդամային օղակի (ընդգծուածը) առկայութեան պատճառով հեշտութեամբ կը քայքայուին թթուներու, թթուային բնոյթի աղերու ջրային լուծոյթներու [թիամինի պրոմիտի (pH = 3,8), ատրենալինի (pH = 3,5) եւ տիգայինի (pH = 5), էֆետրինի աղերու, ասգորպինաթթուի], հիմքերու, ժանգահարներու, ֆերմենդներու եւ այլ ազդակներու ազդեցութիւնէն: Հիմնային միջավայրին մէջ կը ջրառուին հիմնականին -CO - NH- կապը: Այս են պատճառները, որ կիսահամադրական բենիսիլիններու (կամ սեֆալոսբորիններու) ելանիւթ 6-ԱՊԹ –ն` 6-ամինաբենիսիլինաթթուն - d (կամ 7-ԱՑԹ-ն` e) կը ստանան պենզիլբենիսիլինի (VI, Penic. G) իմոպիլիզացուածԲենիսիլին G-ացիլազ (կամ 7-ԱՑԹ-ը (e) բնական սեֆալոսբորին С –ի (VII)) ֆերմենդային ջրառութեամբ: Բնական բենիսիլիններէն թթուային միջավայրին մէջ անկայուն են պենզիլբենիսիլինը եւ անոր ածանցեալները (աղերը, պիսիլինները՝ ն/լ) իսկ ֆենօքսիմեթիլբենիսիլինը (Penic. V) կայուն է, այն բաց կը ձգեն դեղահատերու, հատիկներու տեսքով, զուգակցելով նոյնիսկ թթուային բնոյթի նիւթերու հետ (օր., լիմոնաթթուի): Կիսահամադրական բենիսիլիններու մեծ մասը կայուն են թթուային միջավայրին մէջ (Ampicillin, Amoxicillin, Carbenicillin…):
Ասգորպինաթթու
Ասգորպինաթթուի (ԱԹ, կենսանիւթ C, VIII, a) ուժեղ վերականգնիչ յատկութիւնները (հակաօքսիտանդ է) պայմանաւորուած են ենտիօլային խմբաւորումով (ընդգծուածը): Այն կ'օքսիտանէ (b)՝ վերականգնելով թթուածիններուն, եւ տեսանելի հակազդեցութիւնները կը կիրառեն ասգորպինաթթուի իսկութիւնը հաստատելու համար [AgNO3 → Ag+↓, KMnO4 → Mn+2, Fe+3 → Fe+2, J2 → 2J- (ՊԴ)]:
Ասգորպինաթթուն թթուային հատկութիւններու (միահիմն թթու է) պատճառով անհամատեղելի է հեքսամեթիլենդեդրամինի, բնածխատներու, կնդրատներու, սալիսիլադներու, պարպիդուրատներու, սուլֆանիլամիդների աղային ձեւերու, մետաղներու աղերու հետ: Հակառակ դէպքին մէջ կը ստանան մետաղներու ասգորպինատներ (VIII, c, d): Ասգորպինաթթուն կը մտնէ բազմաթիւ բազմակենսանիւթերու բաղադրութեան մէջ, չնայած առանձին ընդունելը աւելի ճիշտ է: Կենսանիւթերը զուգակցելէն նկատեցին միակողմանի կամ երկկողմանի ներազդեցիկ (թիամին-նիկոտինաթթու, ասգորպինաթթու, բիրիտօքսին, ռիպոֆլավին կամ ռեդինոլ֊էրգոկալցիֆերոլ): Դեղանիւթերու ֆարմացեւտիկ անհամատեղելիութիւնը կանխելու նպատակով կը կիրառեն առաւել արդիւնավետ կայունացնողներ, էմուլգատորներ, փաթեթանիւթեր, լուծիչներ: Դեղաձեւին մէջ իր համար վտանգաւոր նիւթերէն մեկուսացնելու նպատակով ասգորպինաթթուն առանձին կը հատիկաւորեն, որ հնարաւորութիւն կ'ուտայ զգալիօրէն երկարացնել պիտանիութեան ժամկէտը (օր.,  «Антигриппин»):
Հեշտ ոքսիդին մէջ են նաեւ ռեդինոլը (կենսանիւթ A), ռիպոֆլավինը (B2), դոգոֆերոլը (E)։
Դեդրասիգլիններ
Դեդրասիգլինները (Տ, IX, T) քիմիապէս կը տարբերին 5-րդ, 6-րդ, 7-րդ դիրքերու տեղակալիչներով (որոնցմով պայմանաւորուած են անոնց ֆարմակակինետիկական յառաչափերը՝ ներծծել, տարածել, գործարկութիւն, արտաքսում), սովորաբար կայուն են թթուային (բացի ոքսիդետրացիկլինէն) եւ չեզոք միջավայրերուն մէջ եւ կը քայքայեն հիմնայինին մէջ: Ուժեղ թթուային եւ հիմնային միջավայրերուն մէջ դեդրասիգլինները անգործ են, կը վերածուին իզո- եւ անհիտրոդեդրասիգլիններու (IX, a, b), կը նկատէ գոյնի ուժգնացում լոյսի տեսանելի եւ ՈւՄ- մարզերու մէջ, ինչէն կ'օգտուին դէղի որակական եւ քանակական վերլուծման մէջ:
Գլոտիօ Պրաւօ
Գլոտիօ Անտրես Պրաւօ Մունիոս (Claudio Andrés Bravo Muñoz; ծնած է 13 Ապրիլ 1983, Չիլի), կատալոնական Պարշելոնայի եւ Չիլիի ազգային հաւաքականի դարպասապահ է։
Դեղերու անհամատեղելիութիւն
Դեդրասիգլիններ
Դեդրասիգլիններու մասնիկներուն մէջ (IX, T) ֆենոլային հիտրոքսիլի (10) եւ բազմաթիւ թթուածնային գործառնութեան խումբերու (1, 11, 12, 12ա) առկայութեամբ է պայմանաւորուած երկ- կամ եռվալենտային գադիոններու (Ca+2, Fe+2, Al+3…) հետ անոնց կայուն, անգործ, ջուրի մէջ չլուծուող բարդ միացութիւններու (c, անլուծելի խելատներու` Chelate՝ խեցգետին) առաջացումը, որոնք զուրկ են գործունէութենէն, կը կուտակեն կազմութեան մէջ: Հետեւաբար, դեդրասիգլինը չեն կրնար համատեղել անդացիտներու, նաեւ գադիոններով հարուստ սնունդի (օր., կաթնեղէն) հետ: Այս անհամատեղելիութիւնը ի յայտ կու գայ ներծծման ընթացքին (ֆարմակակինետիկական): Մետաղներու իոններու հետ ֆտորխինոլոններու (Ciprofloxacin, Moxifloxacin, Norfloxacin…), ինչպէս նաեւ բենիսիլիններու չներծծուող բարդ միացութիւններու առաջացման պատճառը մասնիկներու մէջ գարպոքսիլ խումբի առկայութիւնն է:
Գլոտիօ Պրաւօ
Քլոտիօ Անտրես Պրաւօ Մունիոսը « Պարսելոնա» եկած է 2014 թուականի ամրան Ռեալ Սոսիետատ էն։ Պրաւօն ծնած է 13 Ապրիլ 1983 թուական ին Չիլի ի Բուին քաղաքին մէջ։
Դեղերու անհամատեղելիութիւն
Սուլֆանիլամիդներ
Սուլֆանիլամիդները (Ս, բ-ամինապենզոլսուլֆաթթուի ածանցեալները, ԲԱՊՍԹ՝ p-ABSac) մանրէականգ յատկութիւններով օժտուած գործունեայ բուժամիջոցներ են, կը կիրառեն բազմաթիւ գրամդրական (+) եւ գրամբացասական (-) մանրէներու կողմէ հարուցուող վարակիչ հիւանդութիւններու բուժման նպատակով, որ կը բացատրէ բարա-ամինապենզոյական (ԲԱՊԹ - p-ABac) եւ ԲԱՊՍԹ֊ի մրցակցային ներհակութեամբ (antagonisma): ԲԱՊԹ-ը կազմութեան մէջ միզական թթու եւ բիրիմիտինային հիմքերու, կարեւոր կոֆակտորներու(կամ կոբնախմոր)՝ ֆոլաթթուի, տիհիտրոֆոլաթթուի կենսահամադրական ելանիւթն է, որոնք համադրականին մէջ են աղիքային միքրոֆլորային մէջ բտերինէն (XI, P), ԲԱՊԹ-էն (p-ABac) եւ կլուդամինաթթուէն (G), կը պատկանին B կենսանիւթերու շարքին եւ անհրաժեշտ են մանրէային բջիջներու աճի ու բազմացման համար (Lactobacillus, Bifidobacterium, Escherichia coli…): Սակայն կազմութեան ախտածին մանրէ թափանցելէն աճի գործօնը կը դառնայ վտանգաւոր: Սուլֆանիլամիդներու մանրէականգ ազդեցութիւնը պայմանաւորուած է ֆոլաթթուի համադրական ժամանակաւոր խափանումով (XI):
Գլոտիօ Պրաւօ
Պրաւօն դեռ վաղ հասակից սկսած է ֆութպոլ խաղալ, սակայն իր ասպարէզի սկիզբը եղած է յարձակող, այնուհետեւ պաշտպան եւ վերջը միայն դարպասապահ։
Դեղերու անհամատեղելիութիւն
Սուլֆանիլամիդներ
Բ-ամինապենզոլսուլֆաթթուները (p-ABSac) քիմիական կառուցուածքով (միջատոմական տարածութիւններ, ելեկտրոնային ամպերու բաշխուածութիւն…) շատ նման են բ-ամինապենզոյական թթուի (p-ABac) ածանցեալներուն եւ կազմութիւն ներմուծուելէն կ'ընդգրկեն ֆոլաթթուի կենսահամադրականի ընթացքին՝ որպէս վերջաւորութեան մրցակցային ներհակորդներ: Արդիւնքին մէջ կը ստանայ «կեղծ ֆոլաթթու» (ps. Folic acid): Սուլֆանիլամիդային բուժման արդիւնաւէտութիւնը մեծցնելու համար անհրաժեշտ են՝
Գլոտիօ Պրաւօ
Պրաւոյին առաջին ակումբը եղած է չիլիական Կոլո-կոլոն, որուն ան միացած է 11 տարեկան հասակին։ Փորձերը սկսկելուն պէս Պրաւօն խնդրած է իր մարզչին իրեն փորձել դարպասապահի դիրքին վրայ եւ այդ օրէն վերջ ան այլեւս չէ փափաքած փոխել իր դիրքը։
Դեղերու անհամատեղելիութիւն
Դեղաբանական անհամատեղելիութիւն
Բջիջի, հիւսուածքի, անդամի, համակարգի վրայ մի քանի դեղերու տարաբնոյթ ազդեցութեան հետեւանքով կարող է նկատել բուժիչ ազդեցութեան ուժեղացում, թուլացում, բացարձակապէս անհետացում կամ անսպասելի երեւոյթներու առաջացում: Զուգակցուած դեղերու ազդեցութիւնները կարող են մասամբ կամ լրիւ հակադրել կամ միաւորել: Դեղաբուժութիւնը ապահովագրուած չէ դեղի կողմնակի, թունաւոր ազդեցութենէն, սակայն դեղի մշտապես սպառնացող վտանգը չի կրնար մեզի հետ պահել անոր կիրառումէն: Դեղանիւթերու հիմնաւորուած համատեղումը արդիւնաւէտ եւ անվտանգ դեղերու ստեղծման ուղիներէն է, որ ունի լայն հնարաւորութիւններ եւ պետք է ենթարկուի որոշակի դրոյթներու՝ ՀԱԿ֊ի առաջարկած «Հիմնական դեղերու ցուցակը» (2010 թ.) կ'ընդգրկէ 18 բուժամիջոց, որոնք 2 կամ աւելի գործունեայ նիւթերու խելամիտ զուգակցումներ են: Անոնցմէ են՝ Դեղերու դեղաբանական անհամատեղելիութեան տեսակներն են՝ ֆարմակակինետիկական եւ ֆարմակատինամիկական։
Գլոտիօ Պրաւօ
Գլոտիա Պրաւօն Կոլո-կոլոյի առաջին խումբի կազմին առաջին անգամ խաղցած է 2002 թուականին՝ 19 տարեկան հասակին։ 2006 թուականին Պրաւօն տեղափոխուած է Սպանական Ռեալ Սոսյետատ, ուր իր փոխանցումը նշած է 22 Հոկտեմբեր 2006 թուական ին՝ Մալյորկայի հետ խաղին (0-0)։
Դեղերու անհամատեղելիութիւն
ֆարմակակինետիկական
Ֆարմակակինետիկականի դէպքին մէջ նիւթի մը ազդեցութեան տակ արեան մէջ կը փոխէ միւսի կեդրոնացումը, որ կախուած է դեղանիւթի ներծծման, բաշխման, գործարկութեան եւ արտաքսման ընթացքներէն: Բոլոր նշուած փուլերուն մէջ զուգակցուած դեղանիւթերը (ԴՆ) կարող են փոխազդել միմեանց հետ եւ էապէս ազդել միմեանց արդիւնաւէտութեան վրայ: Դեղի ազդման հետ կապուած այդ տարբեր ձեւերու ուսումնասիրութիւնները կարելի է իրագործել ֆիզիքական, քիմիական եւ կենսաբանական ձեւերով, ինչպէս նաեւ նիւթի անմիջական ֆարմակատինամիկական գործունէութեան որոշումով:
Գլոտիօ Պրաւօ
Գլոտիա Պրաւօն իր բարձր հասակին (185 սմ.) շնորհիւ հիմնականին մէջ յաղթող դուրս կու գայ 2-րդ կարգի։ Պրաւօն սթափ մտածող, ճկուն եւ փորձառու դարպասապահ է, եւ նաեւ հիանալի կը խաղայ ոտքերով։ Բացի այդ, Պրաւօն կը կարողանայ վստահութիւն հաղորդել խումբին պաշտպանութեանը, ինչ որ շատ կարեւոր գործ է խումբին համար։
Դեղերու անհամատեղելիութիւն
Ներծծում
Բուժական նշանակութիւն ունի ստամոքսաղիքային համակարգէն դեղի ներծծման արագութիւնն ու ամբողջականութիւնը: Զուգակցուած դեղերու հետ քիմիական փոխազդեցութեան արդիւնքի մէջ կարող է փոխել ստամոքսի կամ աղիներու պարունակութեան թթուայնութիւնը, որ կ'ազդէ այդ պարունակութեան անցմանը մարսողական համակարգ կամ կը փոխէ միգրոֆլորան: Բշկութեան մաս մը կը ճնշէ, միւս մասը կը խթանէ այդ ընթացքը (տե՛ս դեդրասիգլիններ, X, c):
Գլոտիօ Պրաւօ
Ծանօթագրութիւներ
https://en.wikipedia.org/wiki/Claudio_Bravo_(footballer)
Դեղերու անհամատեղելիութիւն
Բաշխում
Դեղանիւթերը թափանցելով արեան մէջ դարձելիօրէն կը կապեն արեան ջրարիւնի սպիտակուցներու հետ (ոչ յատուկ ընկալիչներ) եւ անոնց մաս մը մինչեւ սպիտակուցէն ազատուիլը չի մասնակցիր կենսընթացնքներուն: Որոշ նիւթեր կը խանգարեն միւսներու փոխազդեցութեանը սպիտակուցներու հետ: Շատ դեղանիւթեր 90֊98%-ով կը կապուին ջրարիւնի սպիտակուցներու հետ (Phenylbutazone, Indometacinum, Sulfadimethoxinum, Warfarin…) եւ, եթէ կազմութեան ներմուծուի այդ նոյն սպիտակուցի նկատմամբ մեծ յարում ունեցող այլ նիւթ, ապա առաջինները դուրս կը մղեն սպիտակուցներու հետ առաջացած բաղադրութենէն, կը մեծնայ արեան մէջ անոնց դեղաբանական գործնական ձեւը, ինչ որ կտրուկ կը մեծցնէ դեղի բուժական թունայնութիւնը:
Գլոտիօ Պրաւօ
Ծանօթագրութիւներ
Ստորոգութիւն:Ֆուտբոլիստներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Բարսելոնայի ֆուտբոլիստներ Ստորոգութիւն:Չիլիացի ֆուտբոլիստներ Ստորոգութիւն:13 Ապրիլի ծնածներ‎ Ստորոգութիւն:1983 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Ֆուտբոլի դարպասապահներ Ստորոգութիւն:Ռեալ Սոսիեդադի ֆուտբոլիստներ
Դեղերու անհամատեղելիութիւն
Գործարկութիւն
Անկախ կազմութեան ներմուծուելու ձեւէն, շփուելով կենսահեղուկներու հետ, դեղը կ'ենթարկէ կառուցուածքային փոփոխութիւններու: Ընթացքը կ'ընթանայ 2 փուլով, սկիզբը ան կը վերածուի գործարկութիւններու, որոնց գործունէութիւնը ելային մասնիկի համեմատ կարող է ըլլալ տարբեր կամ օժտուած, ըլլան այլ դեղաբանական եւ թունաւոր յատկութիւններով: Այս փուլին մէջ կը գերակշռեն օքսիտացման հակազդեցութիւնները, ինչը կենդանի կազմութեան ուժի կարեւորագոյն աղբիւրն է: Երկրորդին դեղը անգործ է, կը դառնայ ջրալոյծ եւ կ'արտաթորէ կազմութենէն: Դեղի կենսաձեւափոխութիւնը կը կատարուի լեարդին մէջ՝ միկրոսոմալային բնախմորներու միջոցով, որոնց գործունէութիւնը կարող է փոխել այլ նիւթերու հետ անոնց կապուելու հետեւանքով: Որոշ դեղանիւթեր կազմութեան մէջ համարեայ չեն փոխեր (բնախմորաինդուկտորներ), որու պատճառով կը խթանեն լեարդի կողմէն դեղերու փոխարկումները կատալիզող աշխուժ բնախմորներու համադրութիւնը (քնաբերներ՝ յատկապէս պարպիդուրատներ, ներշնչակային թմրեցնող միջոցներ՝ տիէթիլեթեր, ծորին, ազոտի ենթոքսիդ, հոգեմետներ՝ ամինազին, ցաւազրկողներ՝ պութատիոն, հակացնցումայիններ՝ տիֆենին, հակահիստամիններ՝ տիմեդրոլ, ռենտգենակոնտրաստ նիւթեր, քլորանդամական միացութիւններ, (ալքոլ, թէյ, սուրճ, նիկոտին, միջատասպաններ), ինչը կ'արագացնէ զուգակցուած դեղանիւթի գործարկութիւնը, կը նպաստէ անոր բուժական ազդեցութեան թուլացմանը: Ֆենոպարպիդալի (նաեւ սուլֆանիլամիտներու, սալիցիլատներու…) եւ անուղղակի հակամակարդիչներու զուգակցման դէպքին մէջ վերջաւորութեան դեղաչափը կ'աւելցնէ, իսկ բուժման ընթացքին ֆենոպարպիտալն ընդհատելէն՝ կ'առաջանայ արիւնահոսութեան վտանգ: Ֆենոպարպիտալը կ'արագացնէ նոյնիսկ ներածին նիւթերու՝ պիլիռուպինի, К եւ D կենսանիւթերու… գործարկութիւնը: Որոշ դէպքերու մէջ ոչ բուժիչ դեղաչափերով կ'առաջարկեն այն կիրառել լեարդի գործարնութեան աշխուժացնելու համար (օր., դեղնախտի դէպքին մէջ): Դեղերու գործարկութեան արագութեան վրայ կ'ազդեն տարիքը, ախտաբանական վիճակը, սեռը, դեղերու զուգակցումները, ծխախոտը, ալքոլը, սնունդի բնոյթը: Արեւքոյրիկը (Зверобой) CYP3A44-ի հզօր պաշտօնադիր է, կը փոքրացնէ օրալ հակաբեղմնաւորիչներու, հզօր հարկազերծաճնշական ցիգլոսբորինի (կ'առաջանայ վերապատուաստուած անդամներու օտարացնել), սիմվասդադինի, միտազոլամի խտացումը արեան մէջ:
Բնախմորաինհիպիդորները անգործ դարձնող բնախմորներու հետ կովալենդօրէն կապուելով կը դանդաղեցնեն գործարկութեան ընթացքները, որ վտանգաւոր է յատկապէս դեղերու կանոնաւոր ընդունման ժամանակ: Մեդրոնիտազոլը, լեւոմիցետինը, ֆուրազոլիտոնը, ցեֆալոսբորինները, դեդուրամը… կը ճնշեն ացետալտեհիտ տեհիտրոկենազ բնախմորի (ADF) գործունէութիւնը, որու արդիւնքին մէջ կազմութեան մէջ ալքոլէն առաջացած ացեդալտեհիտը չի վերածուիր քացախաթթուի եւ կը թունաւոր է կազմութիւնը (ջերմութիւն, հեւոց, վախ, ճնշման անկում, մահ): Դեղնամորթերու ~ 70%-ի մէջ այդ բնախմորը կը բացակայի: Ալքոլի եւ հակաճնշականներու, տագնապամարիչներու, թմրեցնող ցաւազրկողներու զուգակցումը ճնշող ազդեցութիւն կը թողէ ԿՆՀ-ի վրայ, գլոֆելինի դէպքին մէջ՝ տկարացում, յիշողութեան կորուստ, մահ:
Արտաթորում
Դեղանիւթերու փոխազդեցութիւնը կարող է տեղի ունենալ նաեւ կազմութենէն անոնց արտաքսման ընթացնքին, որու կարեւորագոյն ուղիներն են երիկամունքները եւ լեղին: Դեղանիւթ մը կ'ազդէ միւս արտաքսման արագութեան վրայ: Մեզի թթուային հակազդեցութիւնը կը նպաստէ հիմնային եւ կը խոչընդոտէ թթուային բնոյթի նիւթերու արտաթորմանը: Թթուային բնոյթի նիւթերով թունաւորուելու դէպքին մէջ (օր., պարպիդուրատներով) կ'ընդունին նատրիումի հիտրոկարպոնատ կամ այլ հիմնային, իսկ ալգալոիտներու դէպքին մէջ՝ թթուային բնոյթի նիւթեր (միջավայրի pH-ը փոխելու տարբերակը):
Ֆարմակատինամիկական
Ֆարմակատինամիկականի դէպքին մէջ կ'ուսումնասիրեն դեղերու, ինչպէս նաեւ անոնց գործարկութիւններու կողմէ առաջացած կազմութեան գործարնութեան փոփոխութիւնները: Նիւթերէն մէկը կարող է ազդել միւսի ինչպէս հիմնական, այնպէս ալ կողմնակի դեղաբանական ազդեցութեան վրայ: Ֆարմակատինամիկական փոխազդեցութեան արդիւնքին մէջ, ի տարբերութեան ֆիզիկականի եւ քիմիականի, կը փոխազդեն ոչ թէ անմիջականօրէն դեղանիւթերը, այլ անոնց ազդեցութիւնները, որու դէպքին մէջ հնարաւոր է ինչպէս ազդեցութեան փոխադարձ ուժեղացնել, այնպէս ալ ազդեցութեան թուլացում՝ կազմութեան որոշակի կառուցուածքային եւ գործարնութեան համակարգերու վրայ դեղերու հակառակ ազդեցութեան հետեւանքով: Նիւթ մը կ'ազդէ միւսի դեղաբանական ազդեցութեան ծագման ու իրացման ընթացքի՝ ազդման մեքենականութեան վրայ (մասնիկ-թիրախ) եւ կ'ըլլան ուղղակի (երբ կ'ազդեն ենթահիւթի վրայ) եւ անուղղակի: Այս անհամատեղելիութիւնը կ'արտայայտէ համագործութեան, (մասնակի դէպքը՝ գերգումարային համագործութիւն), երբ սովորաբար դեղանիւթերը կ'ազդեն նոյնանման մեքենականութիւնով (sinergia` համատեղ ազդեցութիւն) եւ հակառակութեան (մասնակի դէպքը՝ մասնակի հակառակութիւն) երեւոյթներով:
Համագործութիւն
Համագործութեան (syn` միասին, erg` աշխատանք) երեւոյթը դեղանիւթերու զուգակցման արդիւնքին մէջ դեղի ազդման ուժի կը գերազանցէ բաղադրիչներէն իւրաքանչիւրի ազդման ուժը՝ նոյն դեղաչափերու դէպքին մէջ: Գերգումարային համագործութիւնը (ԳՍ, потенцирование) համագործութեան մասնակի դէպքն է, երբ զուգակցուած բուժամիջոցը ազդեցութեամբ կը գերազանցէ (երբեմն մի քանի անգամ) բաղադրիչներու ազդեցութեան գումարը: Համագործութեան երեւոյթները կը վերաբերին դեղերու ոչ միայն առաջնային, այլեւ վտանգաւոր, կողմնակի երեւոյթներուն (ստրեպդոմիցինի եւ ֆուրոսեմիտի զուգակցումը կարող է յանգեցնել ներթունական բարդութիւններու՝ լսողութեան կորուստ, գլխապտոյտ): Անհամատեղելիութեան այս տեսակները կը համարուին յարաբերական, քանի որ տեղեակ ըլալու դէպքին մէջ կարելի է կիրառել փոքրացուած դեղաչափեր, հասնիլ բարձր արդիւնաւէտութեան, խուսափիլ անցանկալի հետեւանքներէն, ստանալ տնտեսական օգուտներ: Գերգումարային համագործութեան կանխատեսման որոշակի դրոյթներ չկան, որու պատճառով այդ երեւոյթները, ցաւօք, կը բացայայտեն եւ կ'ուսումնասիրեն դժբախտ դէպքերէն յետոյ:
Հակառակութիւն
Հակառակութիւնը կ'ըլլայ ուղղակի, անուղղակի, մասնակի, մէկ կամ երկկողմանի: Հակառակութիւնները կարող են ծառայել որպէս հակաթոյներ՝ ֆիզքիմիական եղանակներով վնասազերծել կազմութեան մէջ յայտնուած թոյները կամ հանդիսանալ թոյներու հակառակութիւններ բնախմորներու եւ ընկալիչներու վրայ ազդելու միջոցով (գործարնական հակառակութիւն): Ուղիղ հակառակութիւնը կը կոչուի մրցակցային, երբ կազմութեան մէջ միաժամանակ կը շրջանառուին քիմիական բնոյթով եւ տարածական կառուցուածքով նման միացութիւններ: Սուլֆանիլամիտները (XIII) եւ սուլֆանիլմիզանիւթի ածանցեալները (XIV, անսահման հիբոկլիսեմիգ միջոցներ) կը պայքարին բջիջի միեւնոյն ընկալիչի հետ կապուելու համար, փոխադարձաբար ազդելով միմիայն շարժական ընթացքներու վրայ: Կազմութեան մէջ կարող են առաջանալ այդ դեղանիւթերու գերդեղաբաժիններ՝ համապատասխան ծանր հետեւանքներով (տիսպագդերիոզ, հիբոկլիսեմիա): Մրցակցային հակառակութեան երեւոյթ է նաեւ մորֆինի (XV) թունաւոր ազդեցութեան վերացումը նալորֆինով (XVI): Տե՛ս նաեւ սուլֆանիլամիտները, XI):
Ասգորպինաթթուն կը նպաստէ բրոդրոմպինի առաջացմանը, այսինքն՝ կը բարձրանայ արեան մակարդելիութիւնը: Այս եւ բոլոր նման դէպքերու մէջ դեղը չի կրնար զուգակցել նոյնանման (մակարդիչներ, կենսանիւթ K) կամ հակառակ (հակամակարդիչներ՝ կումարինի ածանցեալներ) ազդեցութեամբ բուժամիջոցներու հետ: Առաջին դէպքին մէջ կը զօրանայ դեղի ազդեցութիւնը, երկրորդ դէպքին մէջ կը չէզոքի այն, ինչը երկու դէպքին մէջ ալ խիստ վտանգաւոր է: Առաջին երեւոյթը, եթէ անհրաժեշտ է, կարելի է օգտագործել, տեսականօրէն սահմանելով զուգակցուած բաղադրիչներու առաւել փոքր՝ հաշուարկուած դեղաբաժիններ եւ ստանալ անհրաժեշտ արդիւնաւէտութիւն: Ասգորպինաթթուի մեծ դեղաբաժինները կը ճնշեն ենթաստամոքսային գեղձի գործառնութիւնը, արեան մէջ կը բարձրացնէ սալիցիլատներու (մէզին մէջ բիւրեղներու առաջանալ՝ բեւրեղացում), պենզիլբենիսիլինի, դեդրասիգլիններու տոկոսը: Ասգորպինաթթուն կը մեծնայ արեան մէջ սալիցիլատներու (բիրեղագոյացում), պենզիլբենիսիլինի, դեդրասիգլինի խտացման եւ կ'իջեցնէ կալիոմի ածանցեալներու հակամակարդիչ ազդեցութիւնը: Կը նպաստէ աղիներուն մէջ երկաթի միացութիւններու ներծծմանը, կ'արագացնէ էթանոլի արտամղումը արեան համակարգէն: Ասգորպինաթթուն զուգակցուած սովորականի հետ (Ascorutinum, 0,05 : 0,05 + 0,2 գ կլիւգոզի) կը կիրառեն հեռաձեւերու թափանցելութեան մեծացման դէպքին մէջ, խիստ հակացուցուած է շաքարախտի, միզաքարային հիւանդութիւններու դէպքին մէջ, յղիութեան առաջին եռամսեակին մէջ, 3-էն ցած տարիքին: Այս տուեալները պէտք է նկատի առնել ասգորպինաթթուի զուգակցումներու ժամանակ: Կազմութեան մէջ ասգորպինաթթուի, ինչպէս նաեւ էրկոգալցիֆերոլի, տոկոֆերոլի, վիգասոլի փոխանակութիւնը կը խանգարուի ռեդինոլի աւելցուկէն: Դեդրացիգլիններու (IX, T) կանոնաւոր կիրառումը կամ զուգակցումը լայն ազդման լուսապատկերով այլ հակապիոդիկներու հետ կարող է առաջացնել սնկային հիւանդութիւններ, յանգեցնել աղիքային միգրոֆլորայի խախտման (տիսպագդերիոզ, որու առաջացման պատճառը հիմնականին սխալ դեղաբուժութիւնն է), հետեւաբար, վտանգաւոր են զուգակցումները նաեւ ինչպէս ուղղակի (հեբարինոիդներ, Heparinum), այնպէս ալ անուղղակի ազդող հակամակարդիչներու հետ, քանի որ կենսանիւթ Կ-ն, որուն կազմութեան մէջ կը մասնակցի բրոդրոմպինային բարդի կենսահամադրականին, կը համադրէ աղիքային միկրոֆլորային մէջ: Հետեւաբար, հնարաւոր է արիւնահոսութիւն (геморрагия): Հակապիոդիկները առանց խիստ անհրաժեշտութեան չի կրնար զուգակցել ջերմիջեցնող, քնաբեր, կլիւգոգորդիգոիտային (Cortisone, Hydrocortisone, Prednisolonum...) բուժամիջոցներու հետ: Վերջին դէպքին մէջ զուգակցումը արդարացի է կլիւգոգորդիգոիտային բուժումի դէպքին մէջ: Ասբիրինը սովորաբար կը խմեն կաթով, որ կը պահպանէ ստամոքսի լորձաթաղանթը (այդ նպատակի համար աւելի յարմար է օմեբրազոլը), սակայն ներկայիս կը համարեն, որ այդ դէպքին մէջ ասբիրինի ազդեցութիւնը լրիւ կը չէզոքացնէ: Կաթը՝ թէյի, սուրճի հետ խմելէն անգործ է սրճիտի ~ 40%ը:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Դեղաբուժութիւն
Լիխթընշթայն
Լիխթընշթայն կենդրոնական եւրոպայի Ալփեան լեռնաշղթայի մէջ գտնուող իշխանութիւն մըն է: Ան աշխարհի վեցերորդ ամենափոքր երկիրն է եւ Ուզպեքիստանէ զատ երկրորդ երկիրը, որ սահմանափակուած է երկիրներու միջեւ, որոնք դէպի ծով ելք չունին: Սահմաններն են՝ արեւելքէն՝ Աւստրիա, հարաւէն եւ արեւմուտքէն՝ Զուիցերիա: Մայրաքաղաքը Վատուց կարեւոր տնտեսական կենդրոն է:
Դիրք եւ տարածութիւն
Լիխթընշթայն կը գտնուի կենդրոնական եւրոպայի հարաւ-արեւմտեան շրջանը: Անոր սահմանակից երկիրներն են՝ առեւելքէն՝ Աւստրիան, հարաւէն եւ արեւմուտքէն՝ Զուիցերիան: Անոր սահմանները բնական սահմաններէ ալ կը բաղկանան՝ Առեւմտեան սահմանը Զուիցերիոյ հետ կը համապատասխանի Ռայն գետի հոսանքի հետ, իսկ արեւմուտքէն՝ Աւստրիոյ Ալփեան լեռնաշխթայի հետ:
Լիխթընշթայնը մօտ 160.5 ք. քմ. տարածութեամբ եւրոպայի չորորդ եւ աշխարհի վեցերորդ ամենափոքր երկիրկն է: Լիխթընշթայնը եւ Ուզպէքիսդանը միակ երկիրներն են, որոնք շրչապատուած են երկիրներէ, որոնք դէպի ծով ելք չունին:
Մակերեւոյթ
Լիխթընշթայնը բաժնուած է երկու մասի՝ Հիւսիսային (Oberland՝ «վերին» երկիր), որ մեծամասնութեամբ կը բաղկանայ դաշտերէ, եւ Հարաւային (Unterland՝ «ստորին» երկիր), որ կը բաղկանայ լեռներէ, հատկապէս՝ Ալփեան լեռնաշխթան:
Ժողովրդագրութիւն
Լիխթընշթայնի բնակչութիւնը, ըստ 2019-ի մարդահամարի, կը բաղկանայ 38557 բնակիչներէ, որմէ 66,1 % Լիխթընշթայնցի են: Ժողովրդի 19,4 % կու գան գերմանախօս երկիրներէ (9,7 % Զուիցերիայէն, 5,8 % Գերմանիայէն, 3,9 % Աւստրիայէն), իսկ մնացած 14,5 % կու գան մօտաւոր 90 այլ երկրներէ:
Լեզու
Լիխթընշթայնի պաշտօնական լեզուն գերմաներէնն է: Խօսակցութիւնը սակայն կ'ընթանայ Լիխթընշթայնի տարբեր բարբառներով, որոնք գերմաներէնէն կը տարբերին իրենց հնչումներով:
Կրօնք
Կաթողիկէ եկեղեցին Լիխթընշթայնի ազգային եկեղեցին է: 2015-ի մարդահամարի համաձայն, ժողովուրդի 73,4 % կաթողիկէ էին, 8,2 % բողոքական, 7 % անկրօն, 5,9 % իսլամ, 2,3 % այլ հաւատքի պատկանող էին, իսկ 3,3 % իրենց կրոնքի մասին տեղեկութիւն չտուին:
Նախապատմութիւն
Լիխթընշթայնի մէջ հնագիտական գիւտերը կը փաստեն, թէ մարդիկ այս տարածքի վրայ 5000 թ. ք.ա. բնակած են: Ք.ա. 15թ. Հռոմէական կայսրութիւնը գրաւեց «Ռաէդիա» տարածաշրջանը, որուն մէջ կար նաեւ այսօրուայ Լիխթընշթայնը: Հռոմէացիները շինեցին Պրեկենցէն Միլանօ մայրուղի մը, որ կ'անցներ Լիխթընշթայնի մէջէ: Այս պատճառով, մարդիկ սկսան տեղափոխուիլ այս մայրուղիի շրջակայքը եւ հիմնեցին ագարակներ եւ փերթեր:
Միջնադարեան շրջան
Հռոմէական կայսրութեան անկումէն ետք, ալեմաննական ցեղեր սկսան գաղթել դէպի այս տարածաշրջան: 8րդ դարուն Լիխթընշթայն կը պատկաներ Ֆրանքական թագաւորութեան, իսկ 10րդ դարու՝ Գերմանական ազգի Սրբազան Հռոմէական կայսրութեան: 1342թ Վատուցի կոմսութիւնը հիմնուեցաւ:
Իշխանութեան ստեղծումը եւ անկախութիւն
Վատուցի վերջին կոմսը եղաւ Ֆերտինանտ Քարլ ֆոն Հոհընեմս: Անոր իշխանութեան տակ տեղի ունեցան վհուկներու հետապնդումներ, որտեղ 100է աւելի վհուկներ տարբեր ձեւերով սպաննուեցան: Ասկէ բացի, Հոհընէմս պարտքեր գոցելու համար, 1712-ին ծախեց Վատուցի եւ Շէլընպէրկի (Ներկայիս Լիխթընշթայնի հիւսիսային մասը գտնուող) կոմսերը Յոհան Ադամ իշխանին: Յոհան կը պատկաներ «Լիխթընշթայնըր» իշխանական ընտանիքին, որոնց ծաքումը Ստորին Աւստրիայէն էր: 1719թ գերմանիոյ կայսեր Քարլ 6.-ի հրամանով, Յոհան Ադամ միացուց այս երկու կոմսերը եւ զայն կոչեց իր իշխանական ընտանիքի անունով Լիխթընշթայն: Այսպիսով, Յոհան Ադամ դարձաւ Լիխթընշթայնի անուանակոչը եւ անոր առաջին իշխանը: Պատմութեան ընթացքին, Լիխթընշթայն շատ ատեն կը դառնար օտար երկիրներու մարտադաշտ: Նափոլէոնի պատերազմներու ատեն, Լիխթընշթայն կը գրաւուի ֆրանսական զօրքի կողմէ: 1806 Նափոլէոն կը ստեղծէ Ռայնի դաշնագիրը եւ կ'ընդգրկէ Լիխթընշթայնը դաշնագրի միւս 16 անդամներու հետ: Այս ձեւով Լիխթընշթայն առաջին անգամ ըլլալով կը դառնայ անկախ: 1814-1815 տեւող Վիեննայի համաժողովի ընթացքին, Լիխթընշթայնը կ'ընդունուի իբր ազատ իշխանութիւն եւ մաս կը կազմէ նոր հիմնուած Գերմանական Դաշնակցութեան մէջ:
Լիխթընշթայն գերմանական դաշնակցութեան մէջ
Գերմանական դաշնակցութեան նպատակը Սրբազան Հռոմէական կայսրութեան պայմաններու վերադառնալն էր: Այս դաշնակցութեան պայմաններէն մէկն էր, որ բոլոր 41 անդամները իրենց օրենագիրերը ունենան: Այսպիսով Լիխթընշթայն ունեցաւ իր առաջին օրենագիրը: Սակայն այս օրենագիրը խորհրդարանին կամ այլ ժողովրդավար մարմիններու ոեւէ ուժ չէր տար: Իշխանը ունէր ամբողջական քաղաքական ուժ եւ իրաւունքներ:
Շրջակայ շրջանները հետզհետէ կը դառնային ազատամիտ եւ ռամկավար շարժումներու կեդրոններ: Ոգեւորուած ասկէ, Փեթըր Քաիզըր, Լիխթընշթայնի մէջ ուսուցիչ, 1848-ին մղեց խաղաղ յեղափոխութիւն մը, որուն նպատակն էր վերափոխել օրենագիրը, աւելցնելու համար ժողովրդավար խորհրդարան մը իբր կառավարական ուժ: Իշխանը ընդունեց ժողովրդի առաջարկը, եւ Լիխթընշթայն ունեցաւ իր առաջին սահմանադրական օրենագիրը: Այս օրենագրի արարքը երկար չդիմացաւ: Գերմանական դաշնակցութեան եւ իշխանի որոշումով, 1852-ին Լիխթընշթայն վերադարձաւ իր հին օրենագրին:
Լիխթընշթայն սկսաւ մշակել լաւ յարաբերութիւններ Աւստրիոյ հետ, եւ 1852-ին ստորագրեցին մաքսային դաշնագիր: Այս մէկը տնտեսական վիճակը մեծապէս բարելաւեց:
1862 վերստին օրէնսդրական փոփոխութիւններ տեղի ունեցան: Լիխթընշթայնի իշխանը միակ կառավարական ուժը չէր, այլ նաեւ ժողովրդավար խորհրդարանը: Այս Օրենագիրը Լիխթընշթայնը փոխանցեց բացարձակապետութենէն դէպի սահմանադրական իշխանութիւն:
Լիխթընշթայնի ազգային բանակը տնտեսական պատճառներով կը դադրեցնէ իր գործողութիւնները եւ մինչեւ այսօր Լիխթընշթայն կը մնայ առանց բանակի:
Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, Լիխթընշթայն մնաց չէզոք: Մինչ այդ անոր տնտեսութիւնը կապուած էր Աւստրիոյ հետ: Այդ պատճառով, Լիխթընշթայնի անգործութիւնը եւ սովը հետզհետէ կը բարձրանար: Երբ պատերազմը վերջացաւ, ան լուծեց իր մաքսային դաշնագիր Աւստրիոյ հետ:
Բարեկամութիւն Զուիցերիոյ հետ
1919 Լիխթընշթայն բոլորովին անջատեց ինքզինքը Աւստրիայէն եւ դարձաւ դէպի Զուիցերիա: Դրամը՝ Աւստրիական «Քրոնէ»-ն, փոխարինեց Զուիցերիական «Ֆրանք»-ով: Նաեւ կնքեցին մաքսային դաշինք, որ մինչեւ այսօր կը գործադրուի:
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին Լիխթընշթայն քուէարկութենէ ետք նորէն մնաց չէզոք: Վախ կար, որ Հիթլըր զայն երրորդ Գերմանական Կայսրութեան մէջ ընդգրկէ, սակայն Զուիցերիոյ հետ մօտեցումը եւ ռազմագիտական անպատեհ դիրքը չթոյլադրեց այդ մէկը:
1945-Այսօր
Համաշխարհային երկրորդ պատերազմէն ետք, Լիխթընշթայնի տնտեսութիւնը այնքան զարգացաւ, որ ան դարձաւ ճարտարարուեստական կեդրոն: Լիխթընշթայնի մաս կը կազմէ հետեւեալ կազմակերպութիւններուն՝
Կարաւարութիւն
Լիխթընշթայն սահմանադրական եւ ժառանգական իշխանութիւն մըն է, որ կը գործէ ռամկավարական հիմի վրայ: Այսինքն Լիխթընշթայն իշխան մը եւ ժողովուրդէն ընտրուած մարմիններ ունի: երկրի օրինական հիմը 1921-ի օրինագիրքն է:
Իշխան
Լիխթընշթայնի իշխանը երկրի բարցրաստիճան անձն է: Ան ունի ոչ միայն ներկայացչական պաշտօններ, այլ նաեւ ունի խորհրդարանը գահակալելու, խորհրդարանի անդամները հաստատել եւ ժողովուրդէն ընտրուած օրենքներ վերցնելու իրաւունքները: Ներկայիս Լիխթընշթայնի իշխանը Հանս Ադամ Բ է, անոր փոխը եւ միէւնոյն ժամանակ ժարանքորդը՝ անոր աւագ որդին՝ Ալօիս:
Օրէնսդիր մարմին
Լիխթընշթայնի օրենսդիր մարմինի մաս կը կազմէն իշխանը եւ խորհրդարանը: Խորհրդարանը կը բաղկանայ 25 անդամներէ, որոնք ամեն չորս տարին ժողովրդի կողմէ կ'ընտրուին: Օրենքները փոփոխութեան կ'ենթարկուին խորհրդարանի առաջարկով եւ անոր որոշումով, իսկ նոր օրենքները կը վաւերացուին, երբ իշխանը եւ վարչապետը (նայէ՝ գործադիր մարմին) ստորագրէն:
2021-ի խորհրդարանական ընտրութիւններէ ետք, ներկայիս խորհրդարանին մաս կը կազմէն չորս կուսակցութիւններ՝
Գործադիր մարմին
Լիխթընշթայնի գործադիր մարմինը կը բաղկանայ հինք անձերէ՝ Վարչապետը եւ չորս նախարարներ: Այս կազմը հանցն կ'առնէ հինք նախարարութիւնները՝ Արտաքին գործոց, ներքին գործոց, համայնութեան, «ինֆրասթրուքթուրի» եւ տնտեսութեան նախարարութիւններ: Այլ նախարարութիւններ, ինչպես դաստիարակնչական, միջավայրի եւ մշակույթի, մաս կը կազմէն այդ հինք նախարարութիւններուն: Գործադիր մարմինը օրենսդիր մարմնի եւ իշխանի կողմէ կ'ընտրուի եւ կը գործէ չորս տարիներ: 25 Մարտ 2021-ին կառավարութեան հանցն առին հետեւեալ անդամները՝
Դատողական մարմին
Դատողական մարմինը իշխանաական բարցրագոյն դատարանն է, որ կը բաղկանայ հինգ դատաւորներէ:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ
Լուիս Ատամիք
Կենսագրութիւն
Ծնած է Սլովենիա։ Ընտանիքի մեծ զաւակն էր։ Նախնական ուսումը ստացած է տեղի քաղաքային դպրոցը։ 1909 թուականին ընդունուած է Լիւպլիանայի քաղաքային դպրոցը։ Ուսման 3-րդ տարին գաղտնի կերպով մտած է հասարակական շարժման շարքերը։
1913 թուականի Նոյեմբերին Լուիսը իր մասնակցութիւնը ցուցաբերած է ելոյթի մը մէջ, որու պատճառով ալ ձերբակալուած եւ բանտարկուած է․ Նաեւ հեռացուած է դպրոցէն։ Բանտէն դուրս գալէն ետք, ան զրկուած է ամէն տեսակի ուսմանական ծրագիրներէ։ Այս բոլորէն դրդուած ան գրած է այս տողերը.
Մահացած է 1951 թուականի սեպտեմբերի 4-ին։ Մահվան պատճառը հայտնի չէ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գրողներ Ստորոգութիւն:Թարգմանիչներ
Պաթում
Պաթում կամ Պաթումի (ბათუმი), մեծութեամբ երկրորդ մեծագոյն քաղաքը Վրաստանի մէջ։ Կը համարուի Աճարիոյ Ինքնավար Հանրապետութեան մայրաքաղաքը։
Պաթումի մէջ կը գտնուի Վրաստանի սահմանադրական դատարանի նախագահին, ինչպէս նաեւ Աճարիոյ կառավարութեան ղեկավարին նստավայրը։
Պաթումի մէջ կը գործէ նաեւ Վրաստանի մէջ Հայաստանի գլխաւոր հիւպատոսութիւնը։
Անուան ստուգաբանութիւնը
Պաթում քաղաքին անուանումը առնուած է քարթվելական լեզուաընտանիքին պատկանող սվաներէն լեզուէն եւ թարգմանաբար կը նշանակէ «քար» ։
Քաղաքին մասին առաջին յիշատակումը եղած է Ք.Ա. 4-րդ դարուն՝ յոյն փիլիսոփայ Արիստոտէլի կողմէ։ Ք.Ա. 1-ին դարուն հռոմէացի գրող եւ գիտակ Պլինիոս Աւագը քաղաքը յիշատակած է «Բատուս» անուանումով, որ թարգմանաբար կը նշանակէ «խոր» (Βαθύς) :
Միջնադարուն քաղաքը ծանօթ է Պատոմի անուանումով, 1878-էն՝ Պատում։ Քաղաքին ժամանակակից վրացերէն անուանումը ընդունուած է 1936-ին։ Բոլոր լեզուներով ընդունուած է քաղաքը անուանել Պաթումի, իսկ հայերէն լեզուով՝ Պաթում (առանց վրացերէն լեզուի մէջ լայն կիրարկութիւն ունեցող «ի» տառին ):
Կարէն Խաչանով
Կարէն Խաչանով, ռուսահայ թենիս խաղացող։
Կենսագրութիւն
Կարէն ծնած է Մոսկուա, իր հայրը՝ Աբգար, եղած է բարձրակարգ վոլէյպոլ խաղացող, սակայն աւելի ուշ զբաղած է բժշկութեամբ․ մայրը՝ Նաթալիայի, նոյնպէս ուսումնասիրած է բժշկութիւն։ Հայրն ու մայրը խորհրդային տարիներուն Երեւանէն Ռուսիա գաղթած են։ Կարէն ունի Մարգարիտա անունով քոյր մը եւ Գէորգի անունով եղբայր մը։ Ան Հայաստան ի մէջ ունի մեծ թիւով ազգականներ։
Ամուսնացած է 2016 թուականի Ապրիլին։
Յաղթանակներ
Խաչանով արհեստավարժ իր ասպարէզին ընթացքին երկրորդ ախոյեանութիւնը շահած 21 տարեկանին, աշխարհի լաւագոյններու նորագոյն՝ 2018 թուականի Փետրուար 26-ի աղիւսակին մէջ գրաւելով 41-րդ դիրքը ։
24ամեայ Խաչանով, 2020 թուականին, ATP-ի վարկանիշային դասաւորման մէջ գրաւած է 15-րդ դիրքը :
Սպանիա
Սպանիա (España ), պաշտօնական անուանումը՝ «Սպանիոյ թագաւորութիւն» (սպաներէն՝ Reino de España), պետութիւն Եւրոպայի հարաւ-արեւմուտքին։ Կը գրաւէ Բիրենեան թերակղզիի հիմնական տարածքը, Միջերկրական ծովուն մէջ գտնուող Պալէարեան, Պիթիուսեան եւ Ատլանտեան ովկիանոսի մէջ գտնուող Քանարեան կղզիները։ Արեւմուտքէն սահմանակից է Փորթուկալին, հիւսիսէն՝ Ֆրանսային եւ Անտորային, հարաւէն՝ Ճիպրալթարին։ Սպանիոյ շուրջ կը գտնուին Ատլանտեան ովկիանոսը (հիւսիսէն եւ արեւմուտքէն) եւ Միջերկրական ծովը (հարաւէն եւ արեւելքէն)։
Անուանում
España անուանումին, «սպաներէն» եւ «սպանական» ածանցումներուն ծագումին վերաբերեալ քանի մը կարծիքներ կան։ Հռոմէական կայսրութեան կողմէ տրուած Հիսպանիա անուանումը կրնայ սերած ըլլալ բանաստեղծներու կողմէն օգտագործուող Հեսպերիա եզրէն, քանի որ յոյներուն կողմէ Իտալիան անուանուած է «արեւմտեան երկիր» կամ «երկիր, ուր արեւը մայր կը մտնէ» (Հեսպերիայ, Εσπερία‎) եւ Սպանիան գտնուելով աւելի արեւմուտք՝ անուանած են Հեսպերիա Ուլդիմա ։
Հումանիստ Անթոնիօ տը Նեպրիխան առաջադրեց մէկ այլ վարկած, ըստ որուն Հիսպանիա բառը ծագած է իպերերէն «հիսպալիս» բառէն, զոր կը նշանակէ «քաղաք արեւմտեան երկրին մէջ»:
Պատմութիւն
Այժմու Սպանիոյ ամենահին ճանչցուած ազգերը եղած են Քելթերը եւ իպերները։ Հռոմէական կայսրութեան կողմէ՝ Փիրենէյեան թերակղզիի մեծ դժուարութեամբ գրաւումէն յետոյ անիկա դարձաւ կայսրութեան շրջան եւ անուանուեցաւ Սպանիա: Վաղ միջնադարուն անիկա կը գտնուէր գերմանական ցեղերու, յատկապէս վեստգոթերու հպատակութեան տակ, սակայն յետոյ զայն գրաւեցին իսլամները։ Երկարատեւ եւ դժուար պայքարի արդիւնքին մէջ քրիստոնէական թագաւորութիւնը, որ կը գտնուէր թերակղզիի հիւսիսը, երկրէն դուրս մղեց իսլամները, որոնց վերջին մնացորդները քշուեցան 1492-ին Կրանատայէն, այդ ժամանակ Քրիստափոր Գոլումպոսը յայտնաբերեց Ամերիկան։ Թագաւորութիւնը բարգաւաճեցաւ եւ դարձաւ Եւրոպայի ամենահզօր թագաւորութիւնը 16-րդ դարուն եւ 17-րդ դարու սկզբներուն։
Շարունակական պատերազմները եւ այլ խնդիրները պատճառ դարձան թագաւորութեան տկարացման։ 19-րդ դարու սկիզբին Ֆրանսայի ներխուժումը Սպանիա քաոսի մէջ դրաւ վերջինիս, անկախութեան համար մղուող պայքարը քայքայեց թագաւորութեան մեծ մասը եւ երկիրը դրաւ քաղաքականապէս անկայուն վիճակի մէջ։ 20-րդ դարուն երկիրը տուժեց քաղաքացիական կործանարար պատերազմի պատճառով, եւ իշխանութեան եկաւ մենատիրական կառավարութիւնը, սակայն անիկա աւարտեցաւ տպաւորիչ տնտեսական աճով։ Ժողովրդավարութիւնը վերականգնուեցաւ 1978 թուականին խորհրդարանական սահմանադրական իշխանութեան տեսքով։ 1986 թուականին Սպանիան միացաւ Եւրոմիութեան, վերականգնեց մշակոյթը եւ ունեցաւ կայուն տնտեսական աճ։
Նախապատմութիւն Եւ Նախահռոմէական Ժողովուրդ
Աթափուերքայի (Atapuerca - Province of Burgos (Spanish pronunciation: [ataˈpweɾka]Archaeological Site of Atapuerca) մէջ իրականացուած հնէաբանական պեղումներէն պարզուած է, որ Փիրենէեան թերակղզիին (Ֆրանս.՝ Péninsule Ibérique, անգլ.՝ Iberian Peninsula) մէջ մարդը բնակութիւն հաստատած է աւելի քան 1.2 միլիոն տարի առաջ ։ Այժմեան բնակչութիւնը բնակութիւն հաստատած է թերակղզիին մէջ 32.000 տարի առաջ, տեղափոխուելով հիւսիսէն ։ Լաւագոյն վկայութիւնները հիւսիսային Իբերիա գտնուող Քանթապրիա (Cantabria) բնակավայրին Ալթամիրա (սպաներէն՝ Altamira) քարանձաւի պահպանուած հանրայայտ նկարներն են։
Հնէաբանական եւ ծննդական տուեալները կ՝ եզրակացնեն այն միտքը, որ Փիրենէեան կամ Իբերեան (անգլ.՝ Iberian Peninsula - արաբ.՝ شبه الجزيرة الإيبيرية) թերակղզին եղած է Եւրոպական մեծագոյն թաքստոցներէն մէկը Սառոյցի դարաշրջանի (the ice age) ժամանակ։
Փիրենէեան թերակղզիին երկու հիմնական պատմական ազգերը եղած են Իբերիացիները եւ կամ կելտերը (The Celts)։ Իբերիացիները բնակութիւն հաստատած են Միջերկրական ծովու կողմը՝ սկսած հիւսիս-արեւելեան հատուածէն մինչեւ հարաւ-արեւելեան հատուածը։ Կելտերը բնակութիւն հաստատած են Ատլանտեան մասը՝ հիւսիսը եւ կեդրոնը, Փիրենիան թերակղզիին հիւսիս-արեւմտեան եւ հարաւ-արեւմտեան հատուածներուն։ Պասքերը (Basques) բնակութիւն հաստատած են արեւմտեան մասը գտնուող Պիրենիան լեռները եւ հարթավայրային գօտին։
Փիրենէեան թերակղզիի հարաւը կը գտնուէր կիսաառասպելական քաղաք Թարթեսոսը (Tartessos Greek: Ταρτησσός, 1100 Ք.Ա.), ուր զբաղուած են ոսկիի եւ արծաթեայ զարդերու առեւտուրով՝ Փիւնիկեցիներուն (Phoenicians) եւ Յոյներուն հետ, յիշուած է Սթրապոնի եւ Սոլոմոնի գիրքին մէջ (Strabo and Solomon) (Սթրապոն Յունարէն՝ Στράβων)։ Ք.Ա. 500-300 թուականներուն փիւնիկեցի եւ յոյն նաւաստիները հիմնած են հին առեւտրական բնակավայրեր Միջերկրական ծովու երկայնքով։ Քարթակենացիներու (Carthage - արաբ.՝ قرطاج ) հսկողութեան տակ էր Միջերկրական ծովու առափնեայ մեծ հատուածը, մինչեւ որ անոնք պարտուեցան հռոմէացիներէն ։
Հռոմէական Կայսրութիւն Եւ Գոթական Թագաւորութիւն
Կարթագենացիներու (Carthage - արաբ.՝ قرطاج ) հետ պատերազմի ընթացքին Հռոմէացիները Ք.Ա. 210-205 թուականներուն գրաւեցին Կարթագէնացիներուն (Carthage - արաբ.՝ قرطاج ) բոլոր առեւտրային գաղութները Միջերկրական ծովու երկայնքով։ Հռոմէացիներէն պահանջուեցաւ մօտ երկու դար Փիրենէեան թերակղզին ամբողջութեամբ տիրելու համար եւ իրենց տիրապետութեան տակ մնաց մօտ վեց դար։ Հռոմէացիներու տիրապետումը բերաւ օրէնքներու, լեզուներու եւ ճանապարհներու միութիւն ։
Արեւմտեան հռոմէական տիրապետութեան տկարութիւնը Սպանիոյ մէջ սկսաւ 406 թուականին, երբ գերմանական Սուէպիները եւ Վանտալները (Germanic Suebi եւ Vandals), Սարմաթական Ալաններու (Sarmatian Alans) հետ միասին անցան Ռին (Rhine) գետը Կալիսիայէն (Galicia) եւ ներխուժեցին Փիրենէեան կամ Իբերեան թերակղզի։ Սուէպիները հիմնեցին թագաւորութիւն այժմեան Կալիսիայի տարածքն ու հիւսիսային Փորթուկալը։ Հիւսիսային կայսրութեան փլուզումէն ետք ընկերային-տնտեսական վիճակը հիմնականօրէն բարելաւուեցաւ, բայց շատ հիմնարկներ մնացին վերջին կայսրութեան տեսքով ներառեալ քրիստոնէութիւնը։
Ալանները միացան Հաստինկիներու (Hasdingi) հետ եւ հիմնեցին թագաւորութիւն Կալիսիոյ մէջ, նաեւ գրաւելով տիրացան քանի մը մեծ շրջաններուն նոյն տարածաշրջանին մէջ, սակայն ետքը ընդարձակեցին տարածքը դէպի հարաւ՝ մինչեւ Տուէրօ գետը։ Սիլինկիան վանտալները (The Silingi Vandals) գրաւեցին Վանտալուսիան, որ մինչեւ այժմ պահպանուած է այդ անունը ու ներկայիս՝ Անտալուսիան է, սպանիոյ մէջ (bears a form of their name—Vandalusia, modern Andalusia)։ Բիւզանդացիները հիմնեցին Սպանիա նահանգը՝ հարաւը, յոյս ունենալով վերականգնել Հռոմէական իշխանութիւնը Փիրենէեանի մէջ։ Վերջնականապէս, սակայն Սպանիան միաւորուեցաւ Վիսիգոթիք թագաւորութեան (Visigothic Kingdom, արեւմտագոթական)։
Անտալուսիա
8-րդ դարուն՝ 711-718 թուականներուն, Փիրենեան թերակղզիի համարեայ ամբողջ տարածքը գրաւեցին արաբական զօրքերը, որոնք ներխուժեցին հիւսիսային Ափրիկէէն։ Այս նուաճումները արաբական Խալիֆաթի կայսրութեան ստեղծման մաս մըն էր։ Միայն փոքր երկրամաս մը հիւսիս-արեւմտեան լեռներուն կարողացաւ դիմակայել արաբական առաջին արշաւանքին։ Իսլամական տիրապետութեան ներքոյ քրիստոնեաներուն եւ հրեաներուն կու տային տհիմմի A dhimmī (Arabic: ذمي‎ ḏimmī, IPA: [ˈðɪmmiː], collectively أهل الذمة) կարգավիճակ։ Այս կարգավիճակը թոյլ կու տար դաւանել իրենց հաւատքը, սակայն անոնք պէտք է վճարէին աւելի մեծ հարկեր եւ անոնց հանդէպ կը կիրառուէին որոշ խտրականութիւններ ։
Իսլամի տարածումը թերակղզիին մէջ հետզհետէ աւելի կը զարգանար։ Մուալիտները (Փիրենեան թերակղզի ցեղային մուսուլմանները) կը հանդիսանան հիմնականօրէն Ալ-Անտալուսի 10-րդ դարու բնակչութեան ժառանգները ։
Մուսուլմանական համայնքը Փիրենիայի մէջ շատ բազմազան եւ ընկերային ընդվզումներու պատճառ էր։ Պէրպէր (Քապիլ ցեղը) ժողովուրդը հիւսիսային Ափրիկէէն, որոնք կը տրամադրէին արաբներուն մեծ քանակութեամբ զօրքեր նուաճումներու համար, ապստամբեց։ Պէրպէրները շուտով ազատագրեցին հիւսիսային որոշ տարածքներ՝ գահընկեց ընելով արաբ ղեկավարները։ Ժամանակի ընթացքին մաւրիտանացիները բնակութիւն հաստատեցին հիմնականօրէն Կուատալքիվիր գետի ափերուն, Վալենսիա մարզի ափամերձ շրջաններուն մէջ, Էպրօ գետի հովիտին եւ (մինչեւ ժամանակաշրջանի վերջերը) Կրանատայի լեռնային տարածքներուն մէջ։
Քորդովան՝ (անգլ.՝ Córdoba), (قرطبة) խալիֆաթի մայրաքաղաքը, կը հանդիսանար ամենամեծ, ամենահարուստ եւ ամենազարգացած քաղաքը Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ։ Միջերկրական ծովուն առեւտուրը կը բարգաւաճէր։ Մուսուլմանները կը ներմուծէին հարուստ մտաւորական եւ խելացի աւանդոյթներ Մերձաւոր արեւելքէն եւ հիւսիսային Ափրիկէէն։ Մուսուլման եւ հրեայ մտաւորականները մեծ դեր խաղցան Արեւմտեան Եւրոպայի հին մշակոյթի վերածնունդի գործընթացին։ Հին մշակոյթը միաձուլուեցաւ մուսուլմանական մշակոյթին հետ եւ տարածաշրջանին տուաւ իւրայատուկ մշակոյթի ոճ։ Քաղաքներէն դուրս, ուր կ՝ ապրէր բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը, կը գործէր Հռոմէական ժամանակներէն եկած հողի սեփականութեան ձեւը, քանի որ մուսուլման առաջնորդները հազուադէպ կը վտարէին հողատէրերը, եւ նոր մշակելի բոյսերու եւ արուեստագիտութեան ներդրումը առիթ հանդիսացաւ գիւղատնտեսութեան լայնածաւալ զարգացման։
Իսլամական Կայսրութեան Անկումը եւ Միաւորումը
«Reconquista» ("Երկակի նուաճում") այդ Իբերիական քրիստոնէական թագաւորութեան ընդլայնման բազմադարեան ժամանակաշրջանն է։ Կրկնակի նուաճումը սկսաւ 722 թուականի Քովատոնկայի ճակատամարտով Battle of Covadonga եւ միաժամանակ ՓիրենԷեան (Իբերեան) թերակղզիին մուսուլմանական նուաճումներու ժամանակաշրջանն էր։ Քրիստոնէական բանակի յաղթանակը մուսուլմանական նուաճողներու դէմ՝ թոյլ տուին ստեղծել քրիստոնէական Ասթուրիասի թագաւորութիւնը «Kingdom of Asturias» 739 թուականին, հիւսիս-արեւմտեան ափամերձ լեռներու երկայնքով, Մուսուլմանական նուաճումներուն նաեւ դուրս մղեցին Կալիսիայէն «Galicia», որ յետագային դարձաւ ամենասուրբ վայրը արեւմտեան Եւրոպայի մէջ՝ միջին դարերուն իր Սանթիակօ Տէ Քոմփոսթելա «Santiago de Compostela» քաղաքով եւ միաւորուեցաւ նոր քրիստոնէական թագաւորութեան։
Մուսուլմանական զօրքերը նոյնպէս տեղափոխուեցան Իբերայի հիւսիսը, սակայն ջախջախուեցան Ֆրանքներու «Frankish forces» կողմէն։ Աւելի ուշ Ֆրանքները հիմնեցին քրիստոնէական երկիրներ Իբերայի հարաւային մասերուն մէջ։ Անոնց տարածքները կը ծաւալուէր մինչեւ Նաւառէի թագաւորութիւն «The Kingdom of Navarre», Արակոն «Aragon» եւ Քաթալոնիա «Catalonia» ։ Քանի մը դար մուսուլմաններու եւ քրիստոնէական երկիրներու սահմանները կ՝ անցնէին Էպրօ եւ Տուրօ «Ebro and Douro valleys» Հովիտներով եւ ձորերով։
13-րդ եւ 14-րդ դարերուն Մարինիտի «Marinid» մուսուլմանները Հիւսիսային Ափրիկէի մուսուլմանական խմբաւորումներու հետ ներխուժեցին եւ հիմնեցին որոշ ներգաւառներ թերակղզիի հարաւային ափամերձ գօտիին վրայ, բայց ձախողեցան մուսուլմանական տէրութիւնը վերականգնելու իրենց փորձին մէջ, եւ անոնք Իբերայէն դուրս նետուեցան։ 13-րդ դարուն նաեւ տեղի ունեցաւ Արակոնի թագաւորութեան կազմաւորումը՝ որուն կեդրոնը կը գտնուէր Իբերեան թերակղզիի հիւսիս-արեւելքը։ Այն ընդլայնացաւ տիրանալով Միջերկրական ծովու հարուստ կղզիներուն, ինչպէս օրինակ Սիքելիոյ եւ նաեւ Աթէնքին ։
Հայրիկ Մուրատեան
Հայրիկ Մանուկ Մուրատեան, հայ երգիչ-բանահաւաք, ազգագրագէտ։
Սպանիա
Իսլամական Կայսրութեան Անկումը եւ Միաւորումը
1469-ին Քրիստոնէական թագաւորութիւնները՝ Քասթիլեան եւ Արակոնը միացան Իզապելլա Ա․ Քասթիլիացիի եւ Ֆերտինանտ Բ․ Արակոնցիի ամուսնութենէն ետք։ 1478-ին աւարտեցաւ Քանարեան կղզիներու նուաճումը, եւ 1492-ին Քասթիլիայի եւ Արակոնի միացեալ ուժերը նուաճեցին Կրանատա Էմիրաթը, եւ վերջացաւ 781-տարուան մուսուլմանական տիրապետութիւնը Փիրենէեան թերակղզիին մէջ։ Կրանատային մէջ ցուցաբերեցին որոշ համբերութիւն մուսուլմաններու նկատմամբ ։ 1492-ը պատմութեան մէջ մտաւ նաեւ Նոր երկիրի յայտնաբերումով՝ Քրիստափոր Քոլոմպոսի կողմէն, որուն նաւային երթեւեկը կը հովանաւորէր Իզապելլան։ Այդ նոյն տարին սկսաւ Սպանիոյ հրէաներու բռնի վերափոխումը կաթոլիզիմի եւ բոլոր անոնք, որոնք կը հրաժարէին՝ դուրս կը քշուէին Սպանիոյ տարածքներէն ։ Քանի մը տարի ետք Մուսուլմանները նոյնպէս նոյն բախտին արժանացան ։
Հայրիկ Մուրատեան
Կենսագրութիւն
Հայրիկ Մուրատեան ծնած է Վանի նահանգի Շատախի շրջանի Ջնուկ գիւղին մէջ 3 Մայիս 1905-ին:
Սպանիա
Իսլամական Կայսրութեան Անկումը եւ Միաւորումը
Որպէս Վերածնունդի Նոր Արքաներ՝ Իզապելլան եւ Ֆերտինանտը իրենց ձեռքերուն մէջ կեդրոնացուցին ամբողջ իշխանութիւնը եւ նոր թագաւորութիւնը կոչեցին «España»՝ փոխարինելով նախկին Հիսպանիա բառին ։ Իրենց քաղաքականութեան արդիւնքով ծնաւ նոր Սպանական կայսրութիւն։
Հայրիկ Մուրատեան
Կենսագրութիւն
Ընտանիքի իւրաքանչիւր անդամ տարբեր յոյսեր ունէր մանուկին հետ վերաբերեալ․ մեծ մայրը մանկան օրորոցի բարձին տակ պարան դրած էր ըսելով․ «թող շալկտար դառնայ, մէջքն ամուր լինի», հայրը «Նարէկ» դրած էր՝ «թող գիտուն լինի», իսկ Մուրատ մեծ հայրը իր դաշոյնը դրած էր ու ըսած․ «թող ֆիտայի դառնայ»։ Դրացի գիւղի աւագ քահանան, որ իր կրթութիւնն ու դաստիարակութինւը ստացած էր Հայրիկ Խրիմեանի կողմէն, փոքրիկին մկրտած է Ջնուկ գիւղի Սուրբ Եռախորան եկեղեցւոյ մէջ՝ անոր Հայրիկ անուամբ կնքելով՝ Մկրտիչ Խրիմեանի պատուին։
Սպանիա
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Եւրոպական երկիրներ
Հայրիկ Մուրատեան
Կենսագրութիւն
1915-ին, երբ Հայրիկը 10 տարեկան էր, Շատախի հայերը, որոնցմէ էին նաեւ Մուրատեաններու գերդաստանը, հարկադրաբար լքեցին իրենց տուները։ Սոված ու յուսահատ՝ Մուրատեաններու 54 անձէ բաղկացած գերդաստանը, մեծ դժուարութիւններէ անցնելով, համընդհանուր կոտորածի միջով հասած է Սալմաստ (Իրան)։ Այնուհետեւ վերադարձած ՝ Վան, յետոյ նորէն Իրան եւ, վերջապէս, հաած է Իրաքի անապատներ։ Միայն Հայրիկը, անոր մայրը, եղբայրն ու հօրեղբայրը կրցած են ողջ մնալ այդ փորձութիւններէն ետք։
1921-ին Հայաստան տեղափոխուած են եւ բնակութիւն հաստատած՝ Վերին Արտաշատի մէջ։
Սկզբը պատանին աշխատած է որպէս բատրակ։ Միաժամանակ աւարտած է միջնակարգ դպրոցը, ապա եւ Երեւանի պետական համալսարանի պատմութեան հիմնարկը։ Համալսարանին մէջ ան մօտիկ բարեկամական յարաբերութիւններ ստեղծած է յայտնի մտաւորականներու հետ՝ Հրաչեայ Աճառեանի, Իւրի Ղամբարեանի, Արսէն Տէրտէրեանի, Գուրգէն Սեւակի, Մկրտիչ Մկրեանի եւ ուրիշներու հետ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ ազգագրագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ բանահաւաքներ Ստորոգութիւն:1905 ծնունդներ Ստորոգութիւն:3 Մայիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:1999 մահեր Ստորոգութիւն:20 Դեկտեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ թառահարներ
Եանուշ Քորչաք
Եանուշ Քորչաք (իրական անունը՝ Հենրիք Կոլտշմիթ, ) հրէական ծագմամբ լեհ ականաւոր մանկավարժ, մանկական գրող, հասարակական գործիչ ու բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Քորչաք ծնած է Վարշաւա ։ Դպրոցական տարիները անցած են Վարշաւայի ռուսական գիմնազիոնին մէջ, ուր խիստ կանոնակարգ կը գործէր, թատրոն կամ արձակուրդներուն տուն այցելութիւնը հնարաւոր էր միայն տնօրէնութեան գրաւոր թոյլտուութենէ ետք: 1898-ին Քորչաքն կ՛ընդունուի Վարշաւայի համալսարանի բժշկական բաժանմունքը, զոր կ՛աւարտէ 1905-ին եւ որպէս զինուորական բժիշկ կը մասնակցի ռուս-ճափոնական պատերազմին: 1899-ի ամրան ան կը մեկնի Զուիցերիա՝ աւելի սերտ ծանօթանալու Փեսթալոցիին մանկավարժական գործունէութեան:
Ճամբորդութեան ընթացքին Քորչաք առանձնայատուկ հետաքրքութիւն կը ցուցաբերէ դպրոցներու եւ մանկական հիւանդանոցներու նկատմամբ: 1903-1911 թուականներուն Քորչաքն կ՛աշխատի հրէական մանկական հիւանդանոցի մը եւ ամառնային մանկական ճամբարներու մէջ՝ որպէս դաստիարակ :
Ան մօտաւորապէս մէկ տարի կ՛անցընէ Պերլին (1907 - 1908), չորս ամիս Փարիզ (1910) եւ մէկ ամիս Լոնտոն (1910 կամ 1911)։ Ինչպէս ինք կը գրէ տարիներ անց, Լոնտոն եղած ընթացքին ան կ՛որոշէ ընտանիք չկազմել, սակայն փոխարէնը «կը ծառայէ երեխաներուն ու անոնց կարիքներուն»:
Բացի այդ, 1919-36 թուականներուն կը մասնակցի նաեւ լեհ երեխաներու «Մեր տունը» մանկատուն-վարժարանի աշխատանքներուն, ուր եւս կիրարկած է իր նորարար մանկավարժական մեթոտները։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:22 Յուլիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:7 Օգոստոսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Մանկավարժներ Ստորոգութիւն:Բժիշկներ այբբենական կարգով
Լեռնային Ղարաբաղ
Արցախ (Լեռնային Ղարաբաղ), պատմական տարածաշրջան, Հարաւային Կովկասի մէջ, որ ինկած է Դաշտային Ղարաբաղի եւ Զանգեզուրի միջեւ եւ կը գրաւէ Փոքր Կովկասի հարաւ-արեւելեան լեռնաշղթան։ Տարածաշրջանը հիմնականին մէջ անտառածածկ է եւ լեռնային։ Տարածաշրջանի մեծ մասը փաստացիօրէն կը գրաւէ անկախ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւնը։
Աշխարհագրութիւն
Այսօր Լեռնային Ղարաբաղի տարածքը կը գտնուի Արցախի Հանրապետութեան մէջ։ Լեռնային Ղարաբաղի տարածքը (միայն Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը) մօտ 4.400 քմ² է։
Անուան ստուգաբանութիւն
«Ղարաբաղ» տեղանունը հստակ ստուգաբանությիւն չունի։ Ըստ մէկ ստուգաբանութեան՝ կը թարգմանուի որպէս՝ «Սեւ այգի» ։ Ըստ երկորրդ ստուգաբանութեան՝ «բաղ» արմատով բազմաթիւ տեղանուններ գոյութիւն ունէին Սիւնիքի, Արցախի, Գանձակի եւ այլ շրջաններու մէջ։ Եւ «Ղարաբաղը» «Բաղաբերդ» տեղանուան պարզ ու սովորական թարգմանութիւնն է։ «Ղարաբաղի» առաջին՝ «ղարա» մասը հայերէն «բերդ» բառի թարգմանութիւնն է՝ լ-ր հնչիւնափոխութեամբ։ Ինչպէս օրինակ, Կալա-կարա՝ Կալա, Կալաքենդ (Բերդաշէն), իսկ պաշտօնական փաստաթուղթերու մէջ՝ Կարաքենդ։ Տեղանուան երկրորդ՝ «բաղ» մասը օտար նուաճողներու կողմէ չէ թարգմանուած։ Այսպիսով՝ Ղարաբաղը Բաղաբերդ տեղանուան քմահաճ թարգմանութիւնն է ։
Հայերէնի մէջ «Արցախ» եւ «Լեռնային Ղարաբաղ» բառերը կ՛օգտագործուին որպէս հոմանիշներ։ Լեռնային Ղարաբաղ բառը առաջին անգամ յայտնուած է 1923 թուականին՝ Ազրպէյճանի ԽՍՀ կազմի մէջ գտնուող Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի տարածք նկարագրելու համար։ Արցախը կը կառավարէր Արանշահիկ տոհմը, որ 11-13 դարերուն Սիւնիքի թագաւորութեան գահը կը կրէր։
Բնակչութիւն
Այսօր Լեռնային Ղարաբաղի բնակիչները մեծ մասամբ հայեր են։ Բայց Հիւսիսային Արցախի մէջ տակաւին կ՛ապրին ազրպէյճանցիներ։ 1989 թուականին, երկրամասի բնակչութիւնը կը կամէր 192 հազար մարդ, որոնցմէ 76% հայեր, 23% ազրպէյճանցիներ, մնացած մասը կը կամէին ռուսները եւ քիւրտերը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Աշխարհագրութիւն‎
Ռուբէն Աբրահամեան
Ռուբէն Թադէոսի Աբրահամեան (3 Փետրուար, 1881 Գնիշիկ, Վայոց ձոր – 26 Հոկտեմբեր, 1951 Երեւան), հայ իրանագէտ-լեզուաբան, բանասիրական գիտութիւնների մասնագէտ, համալսարանի դասախօս (1935)։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 3 Փետրուար-ին, Վայոց ձորի Գնիշիկ գիւղին մէջ։ Աւարտած է Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանը (1899), Երեւանի մարզարան (1906), սորված է Կիեւի (1907), Լայպցիկի (1909), Բեթերսպուրկի համալսարաններուն մէջ (1911)։
Զբաղած է մանկավարժութեամբ Թիֆլիսի (1912—1920), Իրանի (1921—1946) մէջ։ 1935-ին Թեհրանի համալսարանին մէջ հիմնադրած է հին պարսկերէնի եւ պահլաւերէնի ամպիոնը։ 1946-ին վերադարձած է Հայաստան։ Գիտական գործունէութիւնը սկսած է 1911-էն։ Զբաղած է պարսկերէնի պատմութեան պարբերացման հարցերով։ Հիմնական աշխատութիւնն է «Պահլաւերէն-պարսկերէն-հայերէն-ռուսերէն-անգլերէն բառարան»–ը (1965), ուր պահլաւական համարժէքներու դիմաց տրուած են հայկական փոխառեալ բառերը։ Թարգմանած է պարսկերէնէն՝ Բաբա Թահեր Օրիան Համադանիի, Ֆիրտուսիի ստեղծագործութիւններէն, պահլաւերէնէն՝ «Արտա Վիրապ նամակ» եւ «Յուշտի Ֆրիան» երկերը։ Մահացած է 26 Հոկտեմբերին, Երեւանի մէջ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ իրանագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ Ստորոգութիւն:Բանասիրական գիտութիւններու մասնագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ դասախօսներ
1895 թուական
1895 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 95րդ տարին
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1895 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1895 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1895
Մշոյ Ճառընտիր
«Մշոյ Ճառընտիր» կամ «Տօնական», հայերէն ամէնէն մեծ մագաղաթեայ ձեռագիրը:
Նկարագրութիւն
«Մշոյ Ճառընտիր»ը կամ «Տօնական»ը, հայերէն ամէնէն մեծ մագաղաթեայ ձեռագիրն է: Գրուած եւ նկարազարդուած է 1200 - 1202 թուականներուն, Երզնկայի Աւագ վանքին մէջ, Բաբերդի տանտէր Աստուածատուրին պատուէրով։ Գրիչը Վարդան Կարնեցին է, իսկ ծաղկողը՝ Ստեփանոսը, որուն օգնած է նաեւ գրիչը։ Ձեռագիրը այժմ ունի 601 մագաղաթեայ թերթ (55, 3X70, 5 սմ.), իւրաքանչիւրը պատրաստուած է երինջի կամ արջառի կաշիէ։ Ձեռագիրը բաժնուած է երկու մասի, կազմ չունի, կշիռքը՝ 28 քկ. է։