cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Վարազդատ Ղազանչեան
Գործունէութիւն
Բժիշկ Ղազանչեան շարունակած է իր բժշկական ուսումնասիրութիւնները Հարվըրտի մէջ: Յայտնի բժիշկ Մարտին Տէրանեան Վարազդատ Ղազանչեանի մասին գիրք գրած է` վերնագրելով «Արեւմտեան ճակատի հրաշագործը». իր յիշողութիւններուն մէջ ան գրած է, որ Ղազանչեան պարզապէս սովորական ուսանող էր մինչեւ այն օրը, երբ բրիտանացի երկու անուանի վիրաբոյժներ եկան Հարվըրտ, փորձի փոխանակման, ինչպէս հիմա կ’ըսեն` սեմինարի, որուն ընթացքին ցուցադրեցին նաեւ իրենց կողմէ կիրառուող բժշկական նորարարական մեթոտները․"«Երբ անոնք հանդիսատեսի շարքերուն նկատեցին Ղազանչեանը, բառին բուն իմաստով նետուեցան անոր վրայ եւ քաշեցին բեմ` ըսելով, որ այն տեխնիկան, որ հէնց նոր ցուցադրեցին, իրենց սորվեցուցած է բժիշկ Ղազանչեանը: Այդ օրուընէ ան Հարվըրտի մէջ հերոս դարձաւ»"1940-ին ան ընտրուած է կազմողական վիրաբոյժներու ամերիկեան ընկերակցութեան նախագահ: Իր վայելած հեղինակութեան շնորհիւ Ղազանչեան երկու յայտնի հիւանդ ունեցած է` մէկը օդաչու Ֆրենք Հոուքսը, միւսը` յայտնի հոգեբան Զիգմունտ Ֆրոյտը․ բժիշկ Ղազանչեան յարդարած է քաղցկեղի հետեւանքով վնասուած Ֆրոյտի ծնօտը: Յայտնի հոգեբանը բժիշկին «հրաշագործ» անուանած է:
Գրեթէ 50 աշխատանքային տարիներու ընթացքին իւրաքանչիւր վիրահատութենէ ետք ան հաւաքած է ծնօտի, ոսկորներու գաճաքարէ կրկնօրինակներ. հիմա ամբողջ հաւաքածուն, որ կ’ընդգրկէ գրեթէ 5000 ցուցանմուշ, ներկայացուած է Հարվըրտի համալսարանի Ղազանչեանի անունը կրող սրահին մէջ:
Հայաստանի համար
Յաջողութիւններն ու ձեռքբերումները բժիշկ Ղազանչեանին չեն մոռցուցած հայկական ծագումը: 1920-ին ան քաղաքական առաքելութեամբ մեկնած է Ուաշինկթըն` ներկայացնելու Հայաստանը, քանի որ ԱՄՆ կառավարութեան մէջ կը քննարկուէր Հայաստանի Հանրապետութեան տէ ֆակտօ ճանաչման հարցը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր Ստորոգութիւն:Ամերիկահայեր Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Տոսփաթիս
Տոսփաթիս (յուն․՝ Δοσπάτης կամ Δεσπάτης), Մակեդոնիոյ գետ։ Կը բխի արեւմտեան Ռոտոփիէն, Պուլկարիա, ապա դէպի հարաւ հոսելով կը թափի Նեսթոս գետին մէջ (հիւսիսային Յունաստան) Փոթամի գիւղին մօտ։
Ակունք
Տոսփաթիս գետը կը բխի արեւմտեան Ռոտոփի լեռնաշղթայէն, 1643մ․ բարձրութեան վրայ (Փազարչիք նահանգ, Պուլկարիա)։
Պուլկարիոյ մէջ
Կը հոսի դէպի հարաւ եւ կը յանգի Տեսփաթի արհեստական լիճին մէջ, ուր ամբարտակ մը կառուցուած է։ Անկէ կը շարունակէ հոսքը դէպի հարաւ-արեւելք եւ կը հասնի Յունաստանի եւ Պուլկարիոյ սահմանագիծին։ Մօտաւորապէս 3 քլ․ կը կազմէ յունապուլկարական սահմանը։
Յունաստանի մէջ
Յունաստան մտնելով գետը իր աջ ափէն կ՛եզերէ Սիմիտա անտառին Ազգային Պուրակը (Էլաթիա լեռ)։ Յունաստան կը մտնէ՝ Տրամայի Շրջանային Միաւոր, Քաթօ Նեւրոքոփիին քաղաքապետութիւն, ուրկէ Տելթա անբնակ բնակավայրին արեւելքէն անցնելով Փոթամի գիւղին արեւմտեան կողմը կը հասնի, ուր Փոթամի եւ Միքրոքլիսուրա գիւղերուն միջեւ, կը թափի Նեսթոս գետին մէջ։
Գետին մասին
Տոսփաթիս Նեսթոս գետին գլխաւոր եւ մեծագոյն հարկատուն է։ Երկարութիւնն է 110քլ․՝ 89քլ․ Պուլկարիոյ մէջ եւ 21քլ․ Յունաստանի մէջ։
Բուսականութիւն եւ ձկնաշխարհ
Գետին ջուրերը կը հիւրասիրեն բազմաթիւ ձուկի տեսակներ, ինչպէս օրինակ՝ «Սթրիմոնեան պրիանա» (Barbus strumicae), Թրակեան արքայական տափագլուխ (Squalius orpheus), կարմրափետուր (τσιρόνι կամ κοκκινοφτέρα - Rutilus rutilus), «փերքա», «սքուպուզի» (Chondrostoma vardarensis), Թրակեան ասեղնակ (Θρακοβελονίτσα), կարմրափետուրիկ (τσιρονάκι - Alburnoides bipunctatus), մրմունջիկ (μουρμουρίτσα - Rhodeus amarus) եւ մակետոնական վայրի «փեսթրոֆա» (μακεδονική πέστροφα - Salmo macedonicus)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունատանի գետեր Ստորոգութիւն:Պուլկարիոյ գետեր Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի գետեր Ստորոգութիւն:Եւրոպայի գետեր Ստորոգութիւն:Գետեր այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Գետեր
Քուլա (լեռնաշղթայ)
Քուլա լեռնաշղթայ․ Թրակիա, Յունաստան,Պալքանեան թերակղզի, հարաւ-արեւելեան Եւրոպա։ Կը գտնուի Քսանթի եւ Տրամա նահանգներուն միջեւ եւ կեդրոնական Ռոտոփիին մաս կը կազմէ։
Տեղեկութիւններ
Քուլա լեռնաշղթան Թրակիոյ բարձրագոյն լեռն է։ Կազմուած է երկու գլխաւոր լեռնազանգուածներէ՝ հարաւ-արեւելքէն Հայտու կամ Էրիմանթո եւ հիւսիս-արեւմուտքէն Սթամնա, որոնք իրարմէ կը բաժնուին Մեղալօ Լիվատի Լեփիտա լեռնադաշտէն։
Լեռնաշղթայէն կը բխին Արտաս (Էվրոս գետին հարկատուն) եւ Քոսինթոս գետերը։
Քուլա լեռնաշղթան Մակեդոնիոյ եւ Թրակիոյ շրջաններուն միջեւ բնական սահմանն է։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թրակիոյ լեռներ Ստորոգութիւն:Ռոտոփի լեռնազանգուածի լեռներ Ստորոգութիւն:Յունաստանի լեռներ Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի լեռներ Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լեռներ Ստորոգութիւն:Լեռներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Լեռներ
Իսթիքլալ Պողոտայ (Պոլիս)
Իսթիքլալ պողոտայ (İstiklâl Caddesi), Պոլսոյ ամէնէն յայտնի պողոտաներէն մէկը, որ կտ գտնուի քաղաքին եւրոպական հատուածը` Պէյօղլու թաղամասին մէջ։
Անիկա կը սկսի Թաքսիմ հրապարակէն կ՛երկարի մինչեւ Ոսկեղջիւր։ Ունի մօտ 1,4 քմ․ երկարութիւն։ Իսթիքլալ պողոտան ունի բումերանգի տեսք։ Պողոտայի վրայ կը գտնուի Կալաթասարայի վարժարանը։
Մինչեւ անցեալ դարու կէսերը Իսթիքլալ պողոտայի խանութներուն մեծ մասը կը պատկանէր հայերուն ու յոյներուն :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Աշխարհագրութիւն
Թասնիֆ
Թասնիֆ (Պարսկերէն՝ تصنيف) Պարսկական երաժշտութեան բազմապիսի ձեւերէն մին, եւ կը համարուի Գեղօնի (Ֆրանսերէն՝ Ballade) Պարսկական տարբերակը։ Այս երգ երը կը կազմուին դանդաղ կշիռքով մը։
«Թասնիֆներուն» մեծ մասը յարաբերաբար վերջերս գոյացած են, նշանաւոր երգահաններու կողմէն։ Մեծ թիւով «Թասնիֆներ» յօրինուած են Ի (քսաներորդ) դարու առաջին երկու տասնամեակներուն։ Ատոնցմէ շատերը հիմնուած են այդ ժաամանակաշրջանի սահմանադրական շարժումին ոգին արտացոլող հայրենասիրական բնանիւթերու վրան։ Քսաներորդ դարու քսանականներուն եւ երեսունականներուն յօրինուած «Թասնիֆները» աւելի սիրային նիւթերու կը վերաբերին, եւ անոնց մէջ գործածուող բանաստեղծութիւնը հիմնականօրէն դասական բանաստեղծներու գործերէն է։
Համաշխարհային Բ (երկրորդ) պատերազմ էն ետք, բանաստեղծական համաբնագիրը (Անգլերէն՝ Context) աստիճանաբար կը դառնայ թեթեւընթաց, եւ «Թասնիֆ»-ի երաժտութիւնը կը կրէ արեւմտեան ժողովրդական երգերու ազդեցութիւնը։ Թասնիֆներու արդիականացուած տարբերակը կը կոչուի «Թարանէ» (Պարսկերէն՝ ترانه)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Սիերա Լէոն
Սիերա Լէոն, պաշտօնական անուանում՝ Սիերա Լէոնի Հանրապետութիւն․ (անգլ․՝ Sierra Leone, the Republic of Sierra Leone)։ Կը գտնուի արեւմտեան Ափրիկէի հարաւ-արեւմտեան ծայրամասին։ Հարաւ-արեւելքէն սահմանակից է Լայպիրիոյ, իսկ հիւսիսէն Կինիին հետ։
Անուանում
Անունը առած է Լայոն կամ Լիոն լեռնաշղթայէն։ Փորթուկալցի երկրախոյզ Փետրօ տէ Սինթրա (1462 ) երկիրը Սերա Լէօա անուանած է, որ կը նշանակէ «առիւծներու լեռնաշղթայ»։ Ներկայ անունը վենետիկցիները տուած են՝ ըստ իրենց ուղղագրական հնչումին։
Աշխարհագրութիւն
Սիերա Լէոն կը գտնուի արեւմտեան Ափրիկէի հարաւ-արեւմտեան ծայրամասին, Ադլանտեան Ովկիանոսի ափերուն։ Հիւսիսէն եւ արեւմուտքէն ահմանակից է Կինիին, հարաւ-արեւելքէն՝ Լայպիրիոյ եւ Ադլանտեան Ովկիանոսին արեւմուտքէն ու հարաւ-արեւմուտքէն։ Տարածութիւնն է 71․740քլ²։ Բնակչութեան թիւը 8 494 260 է։
Վարչակարգ
Սիերա Լէոն կ՛անխանայ 27 Ապրիլ 1961-ին։ Ֆրիթաուն Սիերա Լէոնի մայրաքաղաքն է։ Երկրին վարչակարգը Նախագահական Ժողովրդավարութիւնն է։ Երկիրը բաժնուած է 4 շրջաններու․ Հիւսիային, Արեւելեան, Արեւմտեան եւ Հարաւային։
Բնակչութիւն
Երկրին պաշտօնական լեզուն անգլերէնն է։ Բնակչութեան 30% միայն գրել ու կարդալ գիտէ։
Կրօնք
Սիերա Լէոնի բնակչութեան 60% մահմետական է, 10% քրիստոնիա, իսկ 30% կը պատկանի տեղական պաշտամունքի զանազան հոսանքներու։ Կան նաեւ 2 093 Եէհովայի վկայի հետեւորդներ եւ 13 078 Մորմոններ։
Տնտեսութիւն
Սիերա Լէոն հարուստ է պոքսաքարի, ռուդիլի եւ ադամանդի հանքերով։ Միայն ադամանդի հանքերը լրջորէն կ՛օգտագործուին: Ադամանդի արտադրութիւնը երկրին արտադրութեան 50% ըլլալով հանդերձ, ժողովուրդին մեծամասնութիւնը կ՛ապրի աղքատութեան մէջ։
Հակիրճ պատմական ակնարկ
ԺԸ․ դարուն ընթացքին շրջանը ստրուկներու վաճառականութեան կեդրոն էր եւ այս ուղղութեամբ ռազմավարական կարեւոր դիրք ունէր։ 1791-ին «Սիերա Լէոնէ Ընկերութեան» կողմէ կը հիմնուի որպէս Լոնտոնի թշուար սեւամորթներու բնակութեան վայր։ Նախ կը հիմնուի Ֆրիթաուն բնակավայրը, որ այժմ մայրաքաղաքն է։ 1808-ին «Բրիտանական Թագ»ին գաղթօճախը կը դառնայ եւ 1896-ին երկրին ներքնամասը Անգլիոյ խնամակալութեան տակ կ՛անցնի։
1961-ին Սիերա Լէոն կ՛անկախանայ, սակայն 1991-2000 թուականներուն ազգամիջեան պատերազմը երկրին մեծ վնասներ կը հասցնէ եւ կառոյցները կը քանդէ։
Մելինէ Մանուշեան
Մելինէ Մանուշեան, ֆրանսահայ գործիչ։ Դիմադրութեան մասնակից Միսաք Մանուշեանի կինը։
Կենսագրական գիծեր
Միսաք Մանուշեանի՝ կնոջն ուղարկած վերջին նամակի բնօրինակը կը պահուի Քոնկրէսի գրադարանին մէջ, Ուաշինկթըն։ Լուի Արակոն, ոգեշնչուած Մանուշեանի վերջին նամակէն՝ ուղղուած կնոջը, գրած է «Տողեր՝ յիշատակի համար» (Strophes pour se souvenir) բանաստեղծութիւնը։
Միսաք Մանուշեանի մահապատժի իրագործումէն ետք ան երբեք չէ ամուսնացած։
1954 թուականին Մելինէ Մանուշեան գրած է ամուսինին նուիրուած յուշերը, որոնց հիման վրայ նկարահանուած է ժապաւէն մը, 1985 թուականին։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսահայեր Ստորոգութիւն:Մանկավարժներ
Մուրճ (ամսագիր, Թիֆլիս)
Հիմնումը
1888-ին Աւետիք Արասխանեանը, նպատակ ունենալով հայերէն լեզուով ամսագիր հրատարակել Թիֆլիսի մէջ, ցարական կառավարութեան կը դիմէ խնդրագրով, ուր գրուած է՝ «Լինենք թարգման հայ ազգի կարիքներու, աշխատենք մեր ազգը ուսումնասիրելով նորա շահերը պաշտպանել։ Յորդորենք նորան մտածել ուղիղ, զգալ ազնիւ զգացումներ, հարթել ջանանք նորա առաջանալու ճանապարհները․․․»։ Կառավարութիւնը թոյլ կու տայ «Մուրճ» ամսագրի տպագրութիւնը։
«Մուրճը» հրատարակուած է Յունուար 1889-էն մինչեւ Ապրիլ 1907-ը՝ անձնական ունեցուածքի զոհաբերութիւններու, մեծ դժուարութիւններու գնով։
Գործունէութիւնը
«Մուրճը» եղած է ժամանակի արեւելահայ ամենաժողովրդական հանդէսը։ Ամսագիրը կողմնակիցն էր մասնաւոր սեփականութեան, եւ իր շուրջը համախմբելով ժամանակի ձեռնհաս գործիչներուն, առաջ կը քաշէր ազգային կեանքի բոլոր բնագաւառներուն մէջ յեղաշրջում առաջացնող հարցեր ու կու տար անոնց պատասխանները։ Այդ հարցերը կը վերաբերէին տնտեսական ու մտաւոր կեանքին, հասարակական ու քաղաքական իրադարձութիւններուն, կը քննարկուէին խնդիրներ՝ կապուած լուսաւորութեան ու մշակոյթին, գրականութեան, մամուլին ու գիտութեան եւ այլն։ Ամսագիրը յաճախ կանդրադառնար հայ համայնքներու կեանքին, կը լուսաբանէր անոնց առօրեան, դրուատանքի ու քննադատական խօսք կըսէր անոնց մասին։ Կը մերկացուէր հայկական գիւղերուն մէջ տիրող անիշխանութիւնն ու կաշառակերութիւնը, գիւղական ցեցերի վայրագութիւնները, թալանն ու օրինազանցութիւնները։ «Մուրճն» իր շուրջն էր համախմբել հայ գրողներուն (Լ. Շանթ, Դ. Դեմիրճեան եւ այլն), անդրադարձած է հայ հին ու նոր գրականութեան նշանաւոր դէմքերուն՝ Փաւստոս Բիւզանդ, Սայաթ-Նովա, Րաֆֆի եւ ուրիշներ։ Դեռ նոր գրական ասպարէզ իջած Հովհաննես Թումանեանից 1891-93 թ. «Մուրճը» տպագրել է աւելի քան 35 ստեղծագործութիւն։ Աւ. Արասխանեանը գրականութիւնը կը դիտէր մէկ կողմէն իբրեւ ժողովուրդի կեանքը արտացոլելու, միւս կողմէն՝ անոր ծառայելու միջոց։
Արասխանեանը «Մուրճը» խմբագրած է տասներկու տարի անընդմէջ։ Անկէ ետք այն խմբագրած են քանի մը այլ անձինք, որոնք յաճախ սեփական գումարներով փակած են ամսագրի ծախսերն ու պարտքերը։ Այդ անուններէն են Կոնստանդին Կրասիլնիկեանը, Վարդուհի Քանանեանը, Լեւոն Սարգսեանը։
«Մուրճը» փակուեցաւ Ապրիլ 1907-ին։ Փակման պատճառը ոչ միայն նիւթական դժուարութիւններն ու «Հերմես» տպարանի գործունէութեան դադարեցումն էր, այլ նաեւ՝ ռուսական յեղափոխութենէն ետք կեանքին մէջ ստեղծուած նոր պայմանները, հասարակական ուժերու նոր յարաբերութիւնները։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Վրաստանի պարբերականներ
Ալեքսանտր Ալփասլան
Ալեքսանտր Ալփասլան (Ալեքսանտր Փանոսեան, ), հայ բանաստեղծ եւ թատերագիր:
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պոլիս։ Ալփասլան իր կրթութիւնը ստացած է Նուպար Շահնազարեան վարժարանին մէջ, ուրկէ շրջանաւարտ ըլլալէ անմիջապէս ետք սկսած է զբաղիլ կրթական ու մշակութային գործունէութեամբ:
Բանաստեղծութիւններ
Ալփասլան 25 տարեկանին՝ 1884 թուականին հրատարակած է իր բանաստեղծութիւններուն առաջին ժողովածուն «Շողեր եւ ցողեր» խորագրով, որուն յաջորդած են «Այգեկութ» (1908) եւ «Ազատ քնար» (1908) ժողովածուները:
Ալփասլանի գրութիւնները լոյս տեսած են Պոլսոյ, ինչպէս նաեւ ֆրանսական շարք մը պարբերականներու մէջ. բանաստեղծը յաճախ գրած է նաեւ ֆրանսերէն լեզուով:
Ալփասլան սփիւռքահայ գրականութեան մէջ յիշուած է որպէս առաջին մանկագիր հեղինակ, որ իր բանաստեղծութիւններուն ճամբով ձգտած է մանուկներուն ներկայացնել կեանքի բնութիւնն ու մայրենի լեզուի կարեւորութիւնը:
Կատակերգութիւններ
Բանաստեղծութեան կողքին Ալփասլան գրած է նաեւ կատակերգութիւններ. ինչպէս՝
Թարգմանութիւններ
Ստեղծագործելու կողքին Ալփասլան կատարած է նաեւ թարգմանական աշխատանք՝ ֆրանսերէնի թարգմանելով Տիգրան Չուխաճեանի «Զեմիրէ», Միքայէլ Նալպանտեանի «Երգ ազատութեան», Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի «Մահ քաջորդւոյն», Պետրոս Դուրեանի, Գրիգոր Զօհրապի, Արշակ Չօպանեանի աշխատութիւններն ու  բազմաթիւ ուրիշներ:
Ալփասլան եղած է « ԺԱՄԱՆԱԿ »ի աշխատակից եւ թերթի հրատարակութեան առաջին իսկ օրէն արձակ բանաստեղծութիւններով բերած է իր մասնակցութիւնը թերթի հրատարակութեան աշխատանքին :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ
Աւագ Հինգշաբթի
Աւագ հինգշաբթի (Maundy Thursday or Holy Thursday), խորհրդաւոր ընթրիքի յիշատակի օրն է: Աւագ հինգշաբթի առաւօտեան բոլոր եկեղեցիներուն մէջ կը մատուցուի ս. պատարագ` ի յիշատակ խորհրդաւոր ընթրիքի ժամանակ Քրիստոսի կողմէ ս. հաղորդութեան խորհուրդի հաստատման:
Քրիստոս վերջին ընթրիքի ընթացքին հացն ու գինին ճաշակելու տուաւ իր աշակերտներուն` ըսելով, որ հացը Իր մարմինն է, իսկ գինին` Իր արիւնը, որ կը հեղու մարդոց մեղքերու քաւութեան համար: Վերջին ընթրիքէն ետք Յիսուս ջուրը լեցուց կոնքի մէջ, ծունկի եկաւ իր աշակերտներուն առջեւ եւ խոնարհաբար լուաց անոնց ոտքերը` հեզութեան եւ խոնարհութեան իբրեւ օրինակ ծառայելով:
Այս օրը եկեղեցիներու մէջ կատարուող ոտնլուայի արարողութենէն ետք հաւատացեալներուն կը բաժնուի օրհնուած իւղ, զոր հաւատացեալները կը գործածեն հիմնականին մէջ հիւանդութիւններու պարագային կամ կը խառնեն տան մէջ ունեցած իւղին: Խորանին վրայ բարձրաստիճան հոգեւորականը, գոգնոց կը կապէ եւ կը լուայ ու իւղով կ'օծէ 12 հոգիի ոտքերը: Ան այս կ'ընէ Քրիստոսի արարքի նմանողութեամբ, երբ Քրիստոս լուաց իր 12 աշակերտներու ոտքերը` խոնարհութեան նշան ցոյց տալով ու ըսաւ, որ`
Հայոց եկեղեցւոյ մէջ «Խաւարման գիշեր» կամ «Լացի գիշեր» կը կոչուի Աւագ հինգշաբթիէն Աւագ ուրբաթ երկարող գիշերը, անոր համար, որ այդ օրը մարդկութիւնը, Յուդայի եւ եբրայեցի կրօնաւորներուն ընդմէջէն, խաւարի իշխանէն` սատանայէն դրդուած մահուան առաջնորդեց իր Արարիչը, աշխարհի լոյսը` նախընտրելով ապրիլ խաւարի ու մեղքի մէջ, քան թէ` լոյսի ու արդարութեան:
Խաւարման կամ Լացի գիշեր` անոր համար, որ ոչ միայն Յուդան իր կեղծ համբոյրով մատնեց Երկնաւոր Վարդապետը, այլ հաւատարիմ նկատուող առաքեալներն իսկ, որոնք քիչ առաջ Պետրոսի նման կ'ըսէին` «Նոյնիսկ եթէ մեռնիլ պէտք ըլլայ քեզի համար, քեզ պիտի չուրանամ» (Մատթէոս 26.35), շատ շուտով առանձին պիտի լքէին իրենց Ուսուցիչը, ու մահուան սոսկումէն սարսափած` բոլորը պիտի փախչէին գլուխնին ազատելու համար, իսկ Պետրոս առաքեալ, աքաղաղը դեռ չկանչած, երեք անգամ պիտի ուրանար զՔրիստոս:
Գիշերուան ժամերգութիւնը
Հայ եկեղեցիներէն ներս այս արարողութիւնը կը սկսի գիշերը եւ կ'երկարի մինչեւ կէս գիշեր: Քրիստոսի խաչելութեան պատկերին դիմաց հաւասար չափով տասներկու մոմեր կը վառեն, մէկ հատ ալ մեծ մոմ կը դնեն անոնց մէջտեղ` խորհրդանշելով Յիսուսն ու Իր տասներկու առաքեալները: Կը կարդացուին եօթը աւետարաններ, որոնք կը բովանդակեն Յիսուսի` Գեթսեմանիի պարտէզին մէջ աղօթելը, Յուդայի գալն ու համբուրելով մատնելը, Յիսուսի ձերբակալութիւնն ու քահանայապետներուն առջեւ տարուիլը, ծեծուիլը, ապտակուիլը, անարգուիլը, Պետրոսի երեք անգամ ուրանալն ու զղջալը: Ամէն անգամ որ աւետարաններէն մէկը կը կարդացուի, վառած տասներկու մոմերէն իւրաքանչիւր կողմէն մէկական մոմ կը մարեն, իսկ «Փառք ի բարձունս» երգի ժամանակ եկեղեցւոյ բոլոր լոյսերը կը մարեն, որ կը խորհրդանշէ առաքեալներուն ձգելն ու փախչիլը, իսկ մէջտեղի մեծ մոմը, վառած, կը խորհրդանշէ զՔրիստոս, որ առանձին եւ անօգնական մնաց:
Իւրաքանչիւր Աւետարանի ընթերցանութեան ընթացքին սովորութիւն եղած է, որ հաւատացեալներ նախապէս պատրաստած բարակ թելերով եօթը հանգոյց կապեն` որպէս նշան Քրիստոսի հետ ամուր ագուցուելուն եւ զԻնք երբեք առանձին չձգելուն:
Այդ օր կ'երգուի յայտնի «Ո՞ւր ես, մա՛յր իմ» տաղը :
Սուրբ Ստեփանոս Վարժարան
Սուրբ Ստեփանոս վարժարան, ամէնօրեայ վարժարան, Պոսթընի Նիւ Ինկլընտ շրջանի միակ հայ կրթօճախը։ Հիմնուած է 1984-ին, կրթութիւն կը ջամբէ նախամանկապարտէզէն մինչեւ 5-րդ դասարան։ Վարկաւորուած է Նիւ Ինկլընտի Անկախ դպրոցներու ընկերակցութեան կողմէ ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայկական դպրոցներ
Փորորոքա
Փորորոքա (փորթուկալերէն՝ Pororoca, կը հնչուի pɔɾɔˈɾɔkɐ)․ Ամազոն գետի իւրայատուկ ծովախաղացքի կոհակ (բարձր ու լայն ալիք)՝ մինչեւ 5 մեթր բարձրութեամբ, որ Ամազոնի (ինչպէս նաեւ յարակից գետերու) գետն ի վեր մօտաւորապէս 800քլ․ կը ճամբորդէ։
Անուանում
Փորորոքա անունը հաւանաբար յառաջ եկած է բնիկ Թիւփի լեզուէն։ Կը թարգմանուի որպէս «մեծ մռնչիւն»։
Մակընթացութիւն
Փորորոքային վրայ մակընթացութիւն ընելը խիստ վտանգաւոր է, որովհետեւ ջուրը գետեզերքներէն բեկորներ կը պարունակէ (յաճախ ամբողջ ծառեր), ինչպէս նաեւ գետին մէջ ապրող կենդանիներ կան։ Սակայն շատեր, կ՛անտեսեն վտանգները։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ամազոն գետի ծովաշարժութիւն Ստորոգութիւն:Ծովաշարժութիւն Ստորոգութիւն:Ծովախաղացքի կոհակ
Սիմի
Սիմի (յուն․՝ Σύμη), Էգէական ծով, Տոտեքանիսա, Յունաստան։  Համաշխարհային համբաւի արժանացած կղզի, մասնաւորաբար անոր ճարտարապետութեան շնորհիւ։ Յունասատանի Հնաբանական Կեդրոնական Խորհուրդին կողմէն յայտարարուած է Հնաբանական վայր, որովհետեւ կղզին եւ շրջակայ կղզիակները կ՛ ընդգրկեն 159 յուշարձաններ եւ հնաբանական վայրեր որոնք կը պատմեն շրջանի պատմութիւնը նախապատմական շրջաններէն։ Կը գտնուի Ռոտոսին հիւսիս-արեւմուտքը (12 ծովային կղոն), Նիսիրոսին արեւելքը (27 ծ․մ․) եւ Փոքր Ասիոյ հարաւ-արեւմտեան ափին արեւմուտքը (3,7 ծ․մ․), համանուն Սիմի ծոցին մէջ (թրք․՝ Սիմպեքի)։ Մայրաքաղաքն է Սիմի քաղաքը։  Մեծութեամբ Տոտեքանիսայի ութներորդ կղզին է։
Աշխարհագրութիւն
Տարածութիւնն է 57,865 քլ․² եւ Տոտեքանիսային ութներորդ կղզին է։  Փիրէայէն հեռաւորութիւնը 255 ծովային մղոն է, իսկ Թուրքիոյ Փոքր Ասիոյ ափերէն 3,7 ծ․մ․։
Բնակչութեան թիւն է 2 690։ Մնայուն բնակչութեան 5% եւրոպացիներն են՝ մասնաւորաբար անգլիացիներ։  Մայրաքաղաքն է համանուն Սիմի քաղաքը։  Կղզիին գլխաւոր եկամուտը զբօսաշրջիկութիւնն է, որ վերջին քսանամեակին օրէ օր կը զարգանայ։
Բնական նաւահանգիստն է Եալոս, որուն շուրջը քաղաքը (Սիմի) տարածուած է։ Լեռնային, քարոտ, անբերրի եւ անջրթի կղզի է։ Բարձրագոյն գագաթը՝ Վիղլա (550 մ․), կղզին երկու մասի կը բաժնէ․ հիւսիսային եւ հարաւային։  Հիւսիսային մասը ցած ըլլալով մշակումի աւելի յարմար է։  Սիմի ունի փոքր լեռնադաշտեր, ինչպէս նաեւ հովիտներ։
Կղզին շրջապատուած է բազմաթիւ կղզիակներէ եւ ժայռակղզիակներէ, որոնք Սիմի քաղաքապետութեան կը պատկանին։ Գլխաւորներն են․-
Անուանում - Առաջին բնակիչներ
Սիմին բնակուած է նախապատմական շրջանէն։ Առաջին բնակիչները եղած են Քարեսներն, Լելեգեսներն ու Փիւնիկեցիները, իսկ աւելի ուշ՝ Դորեացիները։ Ղլաւքոս կը նկատուի ըլլալ առաջին բնակիչը եւ կղզին անոր կողակիցին անունը առած է՝ Սիմի։
Հնադարի անուանումներ
Օմիրոսի (Հոմերոս) իր Իլիատա դիւղազնավէպին մէջ կը նշէ թէ Սիմի կղզիին թագաւորւ՝ Նիրեւս, 3 նաւերով Տրոյեան պատերազմին կը մասնակցի։
Սիմի ընդհանրապէս Ռոտոսի հպատակ եղած է, բացառութեամբ Ք․Ա․ 5-րդ դարուն, երբ Աթէնքի գերիշխանութեան տակ կ՛ անցնի։ Այնուհետեւ պատմութիւնը Տոտեքանիսայի պատմութեան կը հետեւի ։
Բ․ Աշխարհամարտի աւարտին՝ 27 Յունիս 1946-ին, Տոտեքանիսայի մնացեալ կղզիներուն հետ Յունաստանին կը միանան։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Ռոնի Քոլմեն
Ռոնի Քոլմեն (Ronnie Coleman, ) ասպարէզէն հեռացած (IFBB) ամերիկացի մասնագէտ մարզիկ մը, որ եղած է նաեւ  զինուորական մը: Ութ անգամ արժանացած է «Պարոն Օլիմփիա» տիտղոսին եւ իր մարզին մէջ ճանչցուած է իբրեւ լաւագոյն մարզիկ :
Կեանքը
Ռոնի Քոլմըն ծնած է Քուպա: Ունի 180.34 սմ հասակ: Իր մարզական ժամանակաշրջանին կշռած է 130-140 քկ.: Մասնակցածէ համաշխարհային մրցաշարքերու ՝ 1992-էն մինչեւ 2007:
Մանկութիւնը անցուցած է Մոնրօ Լուիզիանայի մէջ (Monroe Louisiana): Դպրոցական տարիներէն կը սիրէր ամերիկեան ոտնագնդակ խաղալ:
Ունեցած է բարեձեւ մարմին: Դասարանին մէջ յառաջագոյն աշակերտներէն կը համարուէր: Յաճախած է (Grambling state university/ GSU), որուն ընթացքը անվճար աւարտած է: Մասնագիտացած է հաշուապահութեան մէջ:
Արլինկթըն Քեքսաս մեկնելով (Arlington Texas), չէ կրցած իր նախասիրած մարզին մէջ գործ գտնել, առանց յուսահատելու սկսած է աշխատիլ «Domino’s Pizza», որպէսզի կարենար պարտքերը փակել, սակայն յաջողութիւն չի գտներ:
Օր մը, երբ ան թերթ մը կ'ընթերցէր, կը նշմարէ, որ իր շրջանին մէջ եղող ոստիկանութիւնը կամաւոր աշխատողի կարիքը ունէր: Ան կ'անդրադառնայ, որ իրենց սահմանած ու թելադրած պայմանները կրնար ամբողջացնել: Կը դիմէ ու կ'ընդունուի: 1989-էն 2003 ոստիկան դառնալով, կը պահպանէ իր շրջանի թաղամասերը:
Ընթացքին, իր բարեկամներէն մէկը՝ Կիւսթաւօ Արլոլթա (Gustavo Arlolta), իրեն կ'առաջարէ, որ անդամագրուի Arlington texas-ի մօտիկ մարզասրահի մը: Բարեկամը զինք  կը ծանօթացնէ մարզասրահին մթնոլորտին: Մարզասրահին տիրոջ անունը Պրայըն  Տոպսըն (Brian Dobson) էր, որ մարզասրահը կոչած էր  Metro Flex Gym: Ծանօթացման ընթացքին, Պրայըն Տոպսըն Ռոնի Քոլմենին կ'առաջարկէ մասնակցիլ Պրն.Օլեմփիայի մրցաշարքին (Mr.Olympia), փոխարէնը խոստանալով ցկեանս ձրի մարզում՝ մարզասրահէն ներս:  Ռոնի կ'ընդունի վերջինիս առաջարկը, երբ միայն 26 տարեկան էր:
1990-ին, ան կը մասնակցի Mr.Texas amateur show-ին եւ  NPC championshipին 3-րդ դասակարգին կ'արժանանայ, սակայն  գոհ չի մնար արդիւնքէն: Աւելի յառաջդիմելու համար, կարգ մը փոփոխութիւններ կը կատարէ: Յաջորդ տարի, նոյն մրցաշարքին կը մասնակցի եւ կ'արժանանայ առաջին դիրքին:
27 տարեկանին ան  չէր գիտեր, թէ «body building»ը ունէր զանազան ճիւղաւորումներ, զորս կը սկսի փորձել Mr.Olympia-ի մասնակցելէն ետք: 11-րդ դասակարգը կը գրաւէ, ինչ որ իրեն համար յաւելեալ ճիգ ու ջանք ընելու խթան մը կ'ըլլայ:
1992-ին Շիքակոյի մէջ «Mr.Olympia» մրցաշարքը տեղի կ'ունենայ, որուն կը մասնակցին կարգ մը արուեստագէտներ, ինչպէս՝ Քեւըն Լեւրոնի (kevin levroni), Պոպ Փարիզ (Bob Paris) եւ Միլօ Սեքրօ (Milo sacrow): Յաջորդ տարիներուն Ռոնի  չի մասնակցիր մրցաշարքերուն, բայց 1994-ին «Powerlifing»ի մրցումի մը կը մասնակցի, բայց կարճ ժամանակ մը ետք կը մասնակցի «body building»ի մրցաշարքերու:
1995-ին Քանատայի մէջ Mr.Olympia-ին հմտանալով, յաջորդական ութ տարիներ ախոյեան կը դառնայ:
Ronnie Coleman  1998-էն ետք կը յաջողի հանրածանօթ դառնալ, նշանաւոր մարզիկներու դէմ մրցելէ ետք:
2006-ին Ճէյ Քալթըր կը զգետնէ Ռոնին:
2007-ին ան դարձեալ կը մասնակցի մրցաշարքին, սակայն կ'անդրադառնայ, որ իր նախկին ուժը կորսնցուցած է ու վերջապէս կը հրաժարի մրցաշարքերու մասնակցելէ:
Ստեփան Սապահ-Գիւլեան
Ստեփան Սապահ-Գիւլեան (Ստեթանոս Տէր Դանիէլեան, ), հրապարակախօս եւ տեսաբան։ Հնչակեան կուսակցութեան գործիչներէն մին։
Կենսագրական գիծեր
33 տարեկանին՝ 1894-ին, միացած է Հնչակեան կուսակցութեան, դարձած անոր առաջնորդը:
Գործունէութիւն
Հիմնադրած եւ խմբագրած է «Երիտասարդ Հայաստան», «Հնչակ», «Վերածնունդ», «Նոր Աշխարհ» պարբերականները: Հեղինակ է շարք մը արժէքաւոր հատորներու:
Սապահ-Գիւլեանը մահացած է 1928-ին, Նիւ Ճըրզիի մէջ :
Մոմեր Վառելու Սովորութիւններ
Մոմը վառելու եւ փչելու ծէսին ճշգրիտ ծագումն ու նշանակութիւնը անյայտ է, սակայն կան բազմաթիւ տեսութիւններ:
Յունական Ծագման Պատմութիւն
Տարեդարձի կարկանդակներու վրայ մոմեր տեղադրելու աւանդոյթը բացատրելու առաջին տեսութիւնը կը վերագրուի վաղ յոյներուն, որոնք իւրաքանչիւր լուսնային ամսուան վեցերորդ օրը մոմեր կը վառէին Աթենա աստուածուհիին ծննդեան օրը խորհրդանշելու համար։ Անոր պտղաբերութեան վերահսկողութեան եւ տարեդարձի կարկանդակներու վրայ մոմեր վառելու ավանդոյթին միջեւ կապը, սակայն, չէ հաստատուած:
Տօնական զարդերու շարքին Սուրբ Ծննդեան մոմը պարտադիր է, որ վառի հաւատացեալներու տուներէն ներս:
Հայերու մօտ՝ Վառող մոմը հայ հաւատացեալներուն համար առաջին հերթին կը խորհրդանշէ Քրիստոսը եւ ապա` քրիստոնէութիւնը. «Ես եմ աշխարհի լոյսը», ըսած է Քրիստոս:
Քրիստոնեայ ժողովուրդներուն մէջ մոմը կը խորհրդանշէ խաղաղութիւնը, ներողամտութիւնը, ուրախութիւնը եւ անշուշտ` լոյսը:
Ֆրանսայի մէջ սեղանին զետեղուած 3 մոմերը կը խորհրդանշեն Սուրբ Երրորդութիւնը:
Բրիտանիոյ մէջ սեղանին կը զետեղուի դալար ճիւղով զարդարուած կարմիր երկար մոմ մը, որ կը փոխարինէ կոճղը: Մոմը վառելու յատուկ արարողութիւն կայ, իսկ մարելու պարագային տան անդամները կը զգուշանան գէշ պատահարէ մը:
Միհրան Այվազեան
Միհրան Այվազեան, այնթապցի ելեկտրական ճարտարագետ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Այնթապ։ Ուսումը ստացած է Ադենական Վարժարանի մէջ։ 1910-ին, Ամերիկա գաղթած է։ Սփրինկֆիլտ Մէս-ի մէջ հետեւած է Ամերիկեան «Հայ Սքուլ»ի դասընթացքին։
Մոմեր Վառելու Սովորութիւններ
Յունական Ծագման Պատմութիւն
Իրլանտայի մէջ վառած մոմեր կը զետեղուին պատուհաններու եզրին` երեք մոգերուն ճամբան լուսաւորելու համար:
Միհրան Այվազեան
Կենսագրութիւն
Աւարտած է ելեկտրական մեքենագիտական ու շինարարական ճարտարապետութեան ճիւղը։
Մոմեր Վառելու Սովորութիւններ
Յունական Ծագման Պատմութիւն
Դանիոյ մէջ երկու մոմ կը վառեն, մէկը կը խորհրդանշէ հայրը, միւսը` մայրը: Առաջինը, որ կը մարի, կը պարզէ, թէ նախ ո՛վ պիտի մահանայ…
Միհրան Այվազեան
Մասնագիտութիւն
Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ աւարտած է ելեկտրական մեքենագիտական ու
Մոմեր Վառելու Սովորութիւններ
Յունական Ծագման Պատմութիւն
Մեր օրերուն տօնական սեղանները զարդարող մոմերը առ հասարակ կ'ըլլան ոսկեգոյն, ճերմակ, բայց մանաւանդ` կարմիր: Ստորեւ կը ներկայացնենք զարդարուած մոմերու հետաքրքրական տարբերակները, որոնցմէ կրնաք ներշնչուիլ եւ, ինչո՞ւ չէ, պատրաստել մէկ քանին :
Միհրան Այվազեան
Մասնագիտութիւն
շինարարական ճարտարապետութեան ճիւղը։
Պոսթոնի եւ Ֆիլատելֆիոյ մէջ աշխատած է բազմաթիւ ճարտարապետական ընկերութիւններու մօտ։
Անդամ եղած է «Ամերիքըն ինսթիթիւր աֆ էլէքթրիքըլ էնճինիրինկ»-ի։
Ժաքլին Քենետի Օնասիս
Ժաքլին Փուվիէ Քենետի Օնասիս, (28 Յուլիս 1929-19 Մայիս, 1994)
Միհրան Այվազեան
Մասնագիտութիւն
Այնթապէն ծնունդ առած Միհրան Այվազեանը Մէսէչուսէցի մէջ արձանագրուած է իբրեւ ճարտարագիտութեան մասնագէտ։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ
Ժաքլին Քենետի Օնասիս
Մասնագիտութեամբ լրագրող։ 1953-ին ամուսնացած է ԱՄՆ-ի 35-րդ նախագահ Ճոն Քենետիին հետ։ 1960-ական թուականներուն ամերիկացիներուն համար դարձած է ազգային խորհրդանիշ:
1963-ին, երբ Ճոն Քենետի կը սպաննուի, ան երկար չ'ողբար ամուսինին մահը. 20 Հոկտեմբերին կ'ամուսնանայ Արիստոտել Օնասիսին հետ։ Սակայն այդ ամուսնութեան մէջ ալ երջանկութիւն չի գտներ։
Ժաքլինին սիրային արկածախնդրութիւններուն հերոսները եղած են Ֆրենք Սինաթրան, նշանաւոր լրագրող Փիթըր Հեմիլ, գործարար Մորիս Թեմպլսմեն եւ այլն։ Օնասիսի մահէն ետք, Ժաքլինին կը մնայ հսկայ հարստութիւն մը, որուն շնորհիւ ան կ'ապրի ճոխ կեանք մը։
64 տարեկանին ան կ'ախտորոշուի քաղցկեղով։ Կը մահանայ 19 Մայիս 1994-ին։ Կը թաղուի ամուսինին կողքին։
Մանկութիւն Եւ Պատանեկութիւն
Ժաքլին Փուվիէն ծնած է 28 Յուլիս 1929-ին Նիւ Եորքի Սաութհեմփթըն արուարձանին մէջ, Ճոն Փուվիէ Գ.-ի եւ Ժանեթ Նորթըն Լիի ընտանիքին մէջ։ Մօր ընտանիքը ունէր իռլանտական ծագում, իսկ հօր ընտանիքը՝ ֆրանսական եւ անգլիական։ 1933-ին ծնած է անոր քոյրը՝ Քարոլայն Լին։ Ժաքլինին ծնողները ամուսնալուծուած են 1940-ին եւ 1942-ին մայրը ամուսնացած է միլիոնատէր, Standard Oil-ի ժառանգորդ՝ Հիու Օչինկլոսին հետ։ Այդ ամուսնութենէն ծնած են երկու երեխաներ. Ժանեթ եւ Ճէյմս Օչինկլոսները։ կանուխ տարիքէն Ժաքլին աչքի ինկած է իբրեւ բացառիկ ձիավար։ Ան կը սիրէր նաեւ նկարչութիւնը եւ ընթերցանութիւնը։
Կրթութիւն
Ժաքլին ուսանած է Holton-Arms School-ի մէջ, Մերիլենտ (1942-1944) ինչպէս նաեւ տիկ. Պորտըրի դպրոցը, որ կը գտնուի Ֆարմինկթընի, Քոնեքթիթուտ նահանգին մէջ (1944-1947), 1947-ին յաճախած է Վասսար-քոլէճ (Նիւ Եորք)։ Մեկնած է Փարիզ, որպէսզի կատարելագործէ ֆրանսերէնը, շփուի եւրոպական մշակոյթի եւ գրականութեան հետ, արտասահմանի մէջ ուսում ստանալու համար։ Վերադառնալով ԱՄՆ, ուսանած  է Ճորճ Ուաշինկթըն համալսարանին մէջ։ 1951-ին ստացած է արուեստի ֆրանսական գրականութեան վկայական։ Համալսարանը աւարտելէ ետք, քրոջ՝ Քարոլայն Լիին հետ կը մեկնի Եւրոպա, ուր իր քրոջ հետ համատեղ կը գրէ միակ ինքնակենսագրական գիրքը «Իւրայատուկ ամառ»։ Անիկա միակ հրատարակութիւնն է, ուր կան իր նկարները։ Համալսարանը աւարտելէ ետք, կը դառնայ The Washington Times-Herald օրաթերթին թղթակիցը։ Փուվիէն հետագային կը շարունակէ ուսումը՝ ԱՄՆ-ի Պատմութիւնը, Ճորճթաունի համալսարանին մէջ (Ուաշինկթըն)։
ԱՄՆ-ի Առաջին Տիկին
8 Նոյեմբեր 1960-ին, նախագահական ընտրութիւններուն Ճոն Քենետին կը յաղթէ հանրապետական Ռիչըրտ Նիքսընին։ Երկու շաբաթ ետք կը ծնի անոնց առաջին որդին՝ Ճոն կրտսերը։ 20 Յունուար 1961-ին Ժաքլին Քենետին կը դառնայ ամէնէն երիտասարդ (31 տարեկան) առաջին տիկիններէն մէկը եւ կը վայելէ ամերիկացիներուն յարգանքը։
Կիրակնօրեայ դպրոց
Կիրակնօրեայ դպրոց, սովորաբար քրիստոնէական ուղղուածութեան հանրակրթական դպրոց։
Կիրակնօրեայ դպրոցական դասերը սովորաբար կը նախորդեն կիրակնօրեայ եկեղեցական պատարագները։
Կիրակնօրեայ դպրոցները սկզբնաւորուած են 18-րդ դարուն՝ Անգլիոյ մէջ բանուոր երեխաները կրթելու համար ։
Ծանոթագրություններ
Ստորոգութիւն:Կրթութիւն
Զօրայ Ս. Գասապեան
'''Զօրայ Ս. Գասապեան''', հայ ուսուցիչ եւ գրող։ Ան որդին է բազմամեայ ուսուցիչ եւ հեղինակ Սարգիս Մ. Գասապեանի։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Էրզրում, Ակնցի Հօրմէ եւ Ռոտոսթոցի մօրմէ։ Ուսումը ստացած է Պարտիզակի Ամերիկեան վարժարանի եւ Այնթապի Կեդրոնական Թուրքիոյ Գոլէճին մէջ, ապա տարի մըն ալ Պոլսոյ իրաւաբանական համալսարանին մէջ։
Իբր օսմաներէնի եւ անգլերէնի ուսուցիչ պաշտօնավարած է Թուրքիոյ գաւառներէն ներս, եւ Պոլիսի մէջ, մասնաւորապէս Պարտիզակի Ամերիկեան Վարժարանի, Գոնիայի Ճենանեան եւ Մագրի Քէօյի Պէզազեան գոլէճներուն մէջ։
1916-ին անհատական աքսորով Պարտիզակէն Քոնիա բանտէ բանտ եւ հետիոտն կը տարուի:
Գրական վաստակ
Տարիներու զրկումներէ վերջ հրաշքով ազատած ՝ 1918-ին կը գտնուի Պոլիս, ուր եղած է Դաշնակից բանակներու կողմէ Թուրք թերթերու գրաքննիչ:
1921-ին մեկնած է Ամերիկա եւ հաստատուած է Լոս Անճելըսի մէջ: Զբաղած է թարգմանական գործերով եւ աշխատակցած է հայերէն թերթերուն՝ արձակ եւ ոտանաւոր գրութիւններով:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Նեսթոս (գետ)
Նեսթոս (յուն․՝ Νέστος, պուլկ․՝ Места Մեսթա)․ Յունաստանի 5 մեծ գետերէն մին։ Մակեդոնիոյ եւ Թրակիոյ շրջաններուն մէջ, ինչպէս նաեւ Գավալա եւ Քսանթի Շրջանային Միաւորներուն մէջ հոսքը անոնց սահմանագիծն է։ Կը բխի Ռիլա լեռնաշղթայէն, Պուլկարիա, եւ կը թափի Թրակիոյ ծոցը։
Գետին տարածքին ապաստան կամ կեր կը գտնեն թեւաւորներու 300 տեսակներ, գիշատիչ կենդանիներու 30 տեսակներ, սողուններու 21 տեսակներ, երկակենցաղներու 11 տեսակներ, իսկ անոր Դելթային կազմուած ծովալիճերուն ձուկերու բազմաթիւ տեսակներ։
Ըստ Իրոտոթոսին, Նեսթոս գետը եղած է Յունաստանի մէջ առիւծներու տարածման հիւսիսային սահմանը։
Դիցաբանութեան մէջ
Յունական դիցաբանութեան մէջ, Նեսթոս կամ Նեսոս կը ծնի տարուան սկիզբին, նախքան մարդոց ծնիլը։ Ծնած է 12․456 գետերու եւ 3000 ջրահարսերու հետ։ Հայրը եղած է Ովկիանոսը եւ մայրը՝ Թիթիս։
Գետին հոսքին մասին
Նեսթոս գետը կը բխի Ռիլա Լեռնաշղթայէն, Պուլկարիա։ Կ՛եզերէ յունապուլկարական սահմանը, կը ճեղքէ արեւմտեան Ռոտոփին եւ Ֆալաքրօ լեռը եւ դէպի հարաւ շարունակելով իր հոսքը, կը թափի Թրակիոյ ծոցը (Էգէական ծով)։
Հոսքին ընդհանուր երկարութիւնն է 243քլ․, որոնցմէ 130քլ․ Յունաստանի մէջ։
Գետին Դելթային տարածքը ջրակենցաղային միջազգային կարեւորութիւն ունի եւ Ազգային Պուրակին մաս կը կազմէ․ կ՛երկարի Նէա Գարվալիէն մինջեւ Ավտիրա եւ կ՛ընդգրկէ Վիսթոնիտա եւ Իսմարիտա լիճերը։ Ավտիրա կը գտնուի նաեւ գետեզեքի անտառը, ծանօթ որպէս Մեծ Անտառ։ Անտառը կը յատկանշուի հարուստ բուսականութեամբ եւ բազմաթիւ կենդանիներու տեսակներէ։
Գետին կարեւորութիւն հնադարին
Նեսթոս գետը պաշտուած է որպէս աստուած։ Անոր վերի եւ միջին հոսքին կ՛ապրէին Տիի՝ հնադարեան յունա-պեղասգեան ցեղ որ յետագային դասուեցաւ որպէս թրակեան։ Իսկ Թրակիոյ Թեմպիէն դէպի հարաւ Սաթրեսները (Σάτρες Θράκης, Satrae) կ՛ապրէին։
Բնապահպանման շրջան
Նեսթոսին Նեղուցը (Στενά Νέστου)՝ 86,36քլ․² տարածք, Natura 2000 / GR1120004 բնորոշուած պաշտպանուած կենսավայր է։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի գետեր Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի գետեր Ստորոգութիւն:Եւրոպայի գետեր Ստորոգութիւն:Գետեր այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Գետեր
Սարդարապատի Հերոսամարտ
Սարդարապատի Հերոսամարտը տեղի ունեցած է 1918 թուականի, Մայիսի 21-էն 29-ը, Հայկական կանոնաւոր զօրամասերու, աշխարհազօրի եւ Արեւելեան Հայաստան ներխուժած թրքական զօրաբանակին միջեւ։ Սարդարապատի ճակատամարտը յաճախ կ՛անուանուի «20-րդ դարու Աւարայր »։
Թուրք-Օսմանեան բանակին արշաւանքը Արեւելեան Հայաստան
1917 թուականին Ռուսաստանի մէջ տեղի ունեցած Հոկտեմբերեան յեղաշրջումէն ետք Դեկտեմբերի հինգին Երզնկայի մէջ Օսմանեան կայսրութեան երորդ բանակի եւ Հարաւային Կովկասի Քոմիսարիաթի (Խորհրդային Միութեան կառավարական վարչութիւն, մինչեւ 1946 թուականը) միջեւ կնքուած զինադադարէն ետք, Արեւմտեան Հայաստանի տարածքէն նահանջող Ռուսական զօրքերուն սկսան փոխարինել նոր կազմաւորուող փոքրաթիւ Հայկական զօրաջոկատները։ Օգտուելով ստեղծուած ռազմաքաղաքական իրավիճակէն Օսմանեան կայսրութեան կառավարութիւնը ծրագրեց վերանուաճել համաշխարհային պատերազմի ընթացքին Ռուսական բանակի գրաւած տարածքները, ապա ներխուժել Արեւելեան Հայաստան եւ Հարաւային Կովկաս։
1918 թուականի Փետրուարին յարձակումի անցնելով թրքական երրորդ բանակը յաջորդաբար սկսաւ գրաւել Աերւմտեան Հայաստանի բնակավայրերը։ Ապրիլին Տրապիզօնի հաշտութեան բանակցութիւններու ձախողումներէն ետք օսմանեան երրորդ բանակի հրամանատար Ուէհիպ փաշան զօրքերը շարժեց դէպի Հարաւային Կովկաս։ Նորահռչակ Հարաւային Կովկասի Դաշնային Հանրապետութեան ղեկավարութեան զիջողական քաղաքականութենէն օգտուելով թրքական զօրքերը ապրիկի 25-ին գրաւեցին նաեւ Կարսի ծանրապէս ամրացուած բերդը, անմիջական սպառնալիք ստեղծելով Գիւմրիի (Կումայրի, Լենինական, այդ ժամանակ Ալեքսանդրապոլ) համար։ Կարսի գրաւումէն ետք օսմանեան զօրքերու հրամանատարութիւնը Հարաւային Կովկասի (Սէյմ) իշխանութիւններուն առջեւ նոր պայմաններ յառաջ կը մղէն՝ Ախալքալաքի, Ախալցայի եւ Գիւմրիի, ինչպէս նաեւ Գիւմրի-Ջուլֆա երկաթգիծի հանձնում, որմով թրքական զօրքերը կարող էին փոխադրուիլ դէպի Թաւրիզ եւ Հարաւային Կովկասի բոլոր երթուղիները ազատ օգտագործել մինչեւ Պրիթանացիներուն դէպ պատերազմի աւարտը։ Չսպասելով Բաթումիի Հարաւ-Կովկասեան պատուիրակութեան հետ բանակցութիւններու աւարտին թրքական զօրքերը արագ յարձակումով Մայիսի 15-ին գրաւեց նաեւ Գիւմրին, գրաւման սպառնալիք ստեղծելով ամբողջ Արեւելեան Հայաստանի համար։
Թշնամւոյն հարձակումին դիմակայելու համար Հայկական զօրաբանակի հրամանատար, Հայկական զինուած ոյժերու ընդհանուր հրամանատար աւագ-զօրավար (Major-General) Թովմաս Նազարբեկեանը որոշեց պաշտպանել դէպի Երեւան եւ Թիֆլիս տանող ռազմավարական նշանակութիւն ունեցող երկու ճանապարհները։
Գիւմրիէն դուրս եկած Հայկական ոյժերուն մէկ մասը՝ Հայկական մարմնի առաջին բաժանումի կարգ մը ստորաբաժանումներ, ինչպէս նաեւ Հայկական յատուկ հաւակական ջոկատի կազմին մէջ եղած մի քանի ստորաբաժանումներ, Գիւմրի-Սարդարապատ ուղղութեամբ նահանջեց դէպի Արարատեան դաշտ։ Այստեղ Մովսէս Սիլիկեանի ընդհանուր հրամանատարութեամբ ձեւաւորուեցաւ Հայկական զօրքերու Երեւանեան զօրախումբը, որուն առջեւ դրուեցաւ Երեւանի ուղութեամբ թրքական հարձակումը ետ մղելու խնդիրը։
Երեւանի մէջ Իրադրութիւնը ճակատամարտի նախօրէին
Թրքական զօրքերու արշաւանքը ծանր կացութեան մէջ դրաւ Հայկական քաղաքական ղեկաւարութիւնը ինչպէս Թիֆլիսի մէջ, այնպէս ալ Երեւանի մէջ։ Մայիսի 19-ին Սուրմալու ներխուժելէն ետք, թուրք զօրավար Հալիլ պէյը (Էնւէր-ի հօրեղբայրը) Պաթումի մէջ հայտարարեց թէ «Հայերը պարտուած են եւ պէտք է ենթարկուին»։
թրքական ոյժերու հարցակումներուն հետեւած Ալեքսանդրապոլի գավառի, Այրարատեան դաշտի եւ Երեւանի մէջ տարածուած լայնատարած խուճապին հետ համաժամանակ, Երեւանի քաղաքային խորհուրդը իր 18 Մայիսի նիստին հաւանեցաւ քաղաքապետ Թադէւոս Թօսեանի առաջարկը քաղաքը առանց դիմադրութեան թշնամւոյն հանձնելու, բնակչութիւնը տարհանելու եւ զանոնք դէպի լեռները ուղղելու։ Բայց այս քնննարկումներն ու կայացուած որոշումը ոչ մէկ արդիւնք ունեցան, երբ Թիֆլիսի մէջ գտնուող Հայոց Ազգային խորհուրդը գլխաւորութեամբ Արամ Մանուկեանին խստօրէն ընդդիմացաւ այսպիսի արարքի եւ տապալեց կայացուած որոշումը։ Արամ Մանուկեանի հրամանով, եւ 1500 Երեւանցիներու օգնութեամբ քաղաքին պաշտպանական դիրքերը ամրացուեցան։
18 Մայիսին, Արամ Մանուկեանն ու Երեւանի հրամանատար՝ Արշաւիր Շահխաթունին այցելեցին Էջմիածին, Գեւորգ Ե․ (5-րդ ին) համոզելու թողուլ քաղաքը ապահովութեան համար։ Սակայն Հայոց Հայրապետը ոչ միայն կը մերժէ առաջարկը, այլ կը քաջալերէ մարտականներուն դիմադրել օսմանցիներուն յառաջխաղացը։ Կը պատմուի թէ եկեղցւոյ զանգերը կը զարնէն վեց օր անընդհատ, հայերուն յորդորելով հաւաքուիլ կազմակերպուած զoրամասեր ստեղծելու համար: Բոլոր քաղաքացիները, ներառեալ երեխաները իրենց դերը կատարեցին․ Տարբեր անասուններու միջոցով (եզ, գոմէշ, կով) սնունդ, պաշարներ, ռազմամթերք, կամաւորներ կը մատակարարուէին Երեւանի շրջակայքէն։
թրքական կողմը
Աղեքսանդրապոլ(Գիւմրի)-Երեւան ուղղութեամբ արշաւող թուրքական 36-րդ բաժանումի կազմին մէջ էին 106-րդ, 107-րդ եւ 108-րդ հետեւակ գունդերը, մէկ հրաձգային գումարտակ եւ երկու հրետանային բաժանում։ Թրքական բանակին կ՛օժանդակէին առանձին հեծելազօրային գունդը եւ 1500 քուրտ զինուորներ։ Թրքական ուժերը ընդհանուր առմամբ կը կազմէին7500-10000 զինուոր եւ սպա։ Թուրքերը իրենց տրամադրութեան տակ ունէին 40 թնդանօթ։
Հայկական Կողմը
Սարդարապատի ճակատին Հայկական կողմի ուժերը ընդգրկուած էին Երեւանեան զօրախումբի կազմին մէջ, որուն ստորաբաժանումներու միւս մասը մասնակցեցաւ թրքական 9-րդ բաժանումին դէմ Բաշ(Հայերէն՝ Վերին)-Ապարանի ճակատամարտին։ Զօրախումբին հրամանատարն էր աւագ-սպարապետ Մովսէս Սիլիկեանը, իսկ հրամանատարական կազմի պետը՝ գնդապետ Աղեքսանդր Վեքիլեանը։ Սպայակոյտը (կամ՝ հրամանատարական կազմ) Վաղարշապատի մէջ էր, Էջմիածինի Գեւորգեան հոգեւոր ճեմարանի շէնքին մէջ։ Սարդարապատի ճակատին կռուող ուժերուն ընդհանուր հրամանատարը, Երեւանեան զորախումբի հրամանատարին տեղակալը գնդապետ Դանիէլ Պեկ-Փիրումեանն էր, իսկ սպայակոյտի պետը հարիւրապետ (քափթէն) Աղեքսանդր Շնեուրը։ Այս ոյժերուն մէջ ներառուած էին Հայկական զօրաբանակի 2-րդ բաժանումը, ոչ ամբողջական կազմով, եւ Հայկական յատուկ հաւաքական ջոկատի (1917 թուականին վերջերուն արեւմտաՀայ կամաւորականներէն կազմուած զօրախումբ, նախքան Սարդարապատի ճակատամարտը կռուած էր Կովկասեան ճակատին) կազմին մէջ եղած մի քանի ստորաբաժանումներ։
2-րդ բաժանումի (հրամանատար՝ Մովսէս Սիլիկեան) կազմին մէջ էին 5-րդ (3 գումարտակի կազմով, հրամանատար՝ գնդապետ Պօղոս-Պէկ Փիրումեան) եւ 6-րդ (12 վաշտ, հրամանատար՝ փոխգնդապետ Աբրահամ Դոլուխանեան) գունդերը, 2-րդ հեծեալ գունդը՝ 4 հեծելավաշտով (գնդապետ Զալինեան), անկանոն զօրքի հետեւակ գունդը՝ 8 վաշտով (գնդապետ Ալեքսէյ Պէրէկրիոստով), անկանոն զօրքի հեծեալ գունդը՝ 3 վաշտով (գնդապետ Կորոլկով), սահմանապահ գումարտակը (փոխգնդապետ Սիլին), 2-րդ բաժանումի սպայակոյտի պարեկային վաշտը։ 1-ին բաժանումի 4-րդ գունդի մէկ գումարտակը տեղակայուած էր Դավալուի մէջ որպէս հարավային ուղղութեան պաշտպանական զօրաջոկատ։
Հայկական յատուկ հաւաքական ջոկատի ստորաբաժանումներէն Երեւանեան զօրախումբի կազմին մէջ ընդգրկուած էին 3-րդ հատուկ կիսաբաժինէն (Անգլերէն՝ Brigade) Վանի 1-ին (գնդապետ Եուզբաշեւ) եւ 2-րդ (գնդապետ Չախմախչեւ) հետեւակ գունդերը 2-ական գումարտակով, 2-րդ յատուկ հեծեալ Զէյթունի գունդը (4 հեծելավաշտ, գնդապետ Սալիբեկեան), 2-րդ յատուկ կիսաբաժինի զօրամասերը՝ Խնուսի եւ Քարաքիլիսայի (գիւղաքաղաք հին Պայազէտի գավառի մէջ) հետեւակային գունդերը, 1-ին հատուկ կիսաբաժինէն Երզնկայի գունդը (6 վաշտ, հրամանատարը Կարապետ Հասան-Փաշաեան), ինչպէս նաեւ 1-ին յատուկ հեծեալ գունդը (հրամանատար՝ զօրային աւագ Պավել Զոլոտարիով)
Երեւանեան զօրախումբի կազմին մէջ կար հրետանային 5 մարտկոց՝ գնդապետ Քրիստափոր Արարատեանի ընդհանուր հրամանատարութեամբ։ Զօրախումբի կազմին մէջ ճակատամարտին մասնակցեցան նաեւ արեւմտահայ ու արեւելահայ կամաւորականներու մի քանի ջոկատներ (Թռուցիկ Յովսէփի, Մակեդոնի, Բուլանըխցի Մուրադի եւ ուրիշներու հրամանատարութեամբ), Եզիտիներու հեծեալ գումարտակը (հրամանատարներ՝ Ուսուբ պէկ եւ Ջանգիր աղա), մեծ թիւով աշխարհազօրայիններ։ Հայկական զօրքերուն ընդհանուր թիւը ճակատամարտի առաջին օրերուն կը կազմէր շուրջ 9,000 - 10,000 զինուոր ու սպայ, իսկ ուժերու մէկ մասը Բաշ(Հայերէն՝ Վերին)-Ապարանի ճակատ տեղափոխելէն ետք՝ շուրջ 6,000-6,500։ Հայերը իրենց տրամադրութեան տակ ունէին 28 հրանօթ, որոնցմէ 16-20ը գործածուեցան ռազմական գործողութիւններուն մէջ։
Ճակատամարտին նախորդող զօրաշարժերը
Աղեքսանդրապոլի (Գիւմրիի) գրաւման նախօրէին Հայկական ջոկատներուն հիմնական խնդիրներէն էր Աղեքսանդրապոլէն դէպի Երեւան եւ դէպի Թիֆլիս տանող երկաթգիծերն ու ճանապարհները պաշտպանել։ Աղեքսանդրապոլի անկումէն ետք թրքական ոյժերուն յառաջխաղացման պատճառով այդ ջոկատները ստիպուած էին նահանջել, մէկ մասը դէպի Համամլու-Ղարաքիլիսա, միւսները դէպի Արարատեան դաշտ։
Այս զարգացումներէն ետք Հայկական զօրաբանակի (Լատիներէն՝ Corpus) հրամանատար Թովմաս Նազարբեկեանի եւ զօրաբանակի սպայակազմի պետ գնդապետ Եւգենի Վիշինսկիի հրամանով Հայկական ոյժերը վերախմբաւորուեցան ու վերադասաւորուեցան։ Ասոր նպատակն էր թուրքերուն յարձակումները կանգնեցնել առանձին շրջաններու մէջ, Աղեքսանդրապոլ-Սարդարապատ ուղղութեամբ եւ Ղարաքիլիսայի մէջ։ Մայիսի 19-ին հրամանատարական կազմէն ստացած հրամանի համաձայն զօրավար Մովսէս Սիլիկեանը որոշեց իր տրամադրութեան տակ եղած ոյժերը կեդրոնացնել Էջմիածինի շրջանին մէջ եւ հակայարձակմումի միջոցավ կանխել թուրքերուն յարձակումը Երեւանի վրա։ Մայիսի 20-ին Հայկական առաջապահ ոյժերը ստիպուած լքեցին Արաքս եւ Ղարաբուրուն կայարանները, նահանջեցին նաեւ երկաթգիծէն դէպի հիւսիս գտնուող նախալեռնային շրջաններէն՝ Մաստարայէն, Թալինէն, Աշնակէն կեդրոնանալով Սարդարապատի մէջ։ 1-ին յատուկ կիսաբաժինի նահանջող զօրամասերը, Երզնկայի գունդը եւ Խնուսի գունդէն կէս վաշտ (Կարապետ Հասան-Փաշայանի ընդհանուր հրամանատարութեամբ) Մայիսի 20-ի երեկոյեան Սարդարապատէն տեղափոխուեցան աւելի խորք ու տեղակայուեցան Խզնաուզ գիւղէն ներս Էջմիածինէն հիւսիս-աերւմուտք 6 Ք․Մ․ մoտիկութեամբ։
Աղեքսանդրապոլ-Երեւան ուղութեամբ թրքական ներխուժումի արդիւնքեվ, Սուրմալուն պաշտպանող խումբերը պաշարուեցան եւ Երեւանի զօրախումնբի իմնական ոյժերէն մեկուսանալուն վտանգին դիման կանգնեցան։ 18 Մայիսին, օսմանական ոյժերը յարձակեցան Կողբի հայկական միաւորներուն վրայ, որոնք Սիլիկեանի հրահանգով ետ քաշուեցան դէպի Քարաքալա (Հայերէն՝ Սեւ բերդ) կամուրջը։ 19 Մայիսին, թրքական 4-րդ զօրաբանակի ռազմական միաւորները Պայազէտի կողմէն ներխուժեցին Սուրմալու, նպատակ ունենալով Արաքս գետը անձնիլ եւ Երեւանեան զօրախումբի յետսակողմին հասնիլ։ Մայիսի 20-ին Իգտիրի մօտ Հայկական զօրամիաւորերը լեռնանձքներուն ու բարձր դիրքերուն մէջ դիմադրելէն ետք ստիպուած եղան ետ քաշուիլ Իգտիր, ուր Երեւանէն հրաման ստացան Մարկարայի կամուրջով անցնիլ Արաքսի ձախ ափը, ապա այրել վերոյիշեալ կամուրջները։ Սուրմալուն գրաւելէն ետք օսմանյան ոյժերըն այսպիսով կտրուեցան Սարդարապատի թատերավայրէն (Պատերազմական բառապաշարին մէջ Ռազմաբեմը կամ Ռազմական թատերաբեմը այն տարածքն է ուր տեղի կ՛ունենան կարեւոր ռազմական իրադարձութիւնները)։ Հայ կամավորները կը կազմակերպեն կամուրջներու պաշտպանութիւնը, խափանելով թուրքերի ոեւէ մէկ փորձ գետը անցնելու եւ թիկունքէն Հայերու վրան յարձակիլը։
Սիլիկեանի հրամանով, 3րդ յատուկ կիսաբաժինի ստորաբաժանումները (Վանայ գունդը, ղեկավարութեամբ գնդապետ Տիգրան Պաղտասարեանի) դիրքաւորուեցան այս շրջաններէն ներս, յետսակողմը հարաւէն պաշտպանելու եւ Օսմանցիներուն գետանցնիլը արգիլելու նպատակով։
Հայկական Հակահարուածը
Մայիսի 21-ին թրքական 108-րդ հետեւակազօրքային գունդը հեծեալ եւ հրետանային ստորաբաժանումներուն հետ Արաքս երկաթուղիի կայարանի շրջանէն շարունակեց յարձակումը։ Սարդարապատի ջոկատը, հրետանային պաշտպանական մարտեր վարելով, սկսաւ նահանջել եւ երեկոյեան մօտաւորապէս 17:00-ին, ետ քաշուեցաւ դէպի Քիրւրաքեանլու (Այժմու՝ Ֆէրիկ, Էջմիածինէն շուրջ 7 Ք․Մ․ արեւմուտք), Քիորփալու (այժմու՝ Արշալոյս), Հայի Զեյւա (այժմու՝ Առատաշէն) գիւղերուն բնագիծը՝ իր ելման դիրքերը։ Թուրքերը մօտեցան Քիորփալուին։ Երկաթգիծի ուղղութեամբ յառաջ շարժուելով այդ օրը երեկոյան թուրքերը գրաւեցին Սարդարապատ կայարանը (այժմ՝ Արմավիր քաղաքի տարածքէն ներս) եւ մօտաւորապէս 2 Քիլօ Մեթր դէպի հարաւ գտնուող համանուն գիւղը, ապա դէպի Գեչրլու գիւղը։ Շարունակելով հարձակումը թրքական ուժերը օրուայ վերջին գրաւեցին նաեւ Վերին Քոլիպէկլու (այժմ՝ Ակնալիճ գիւղի տարածքին մէջ) բնակավայրը եւ երկաթգիծին ուղղութեամբ յառաջացան մինչեւ Ղամըշլու կիսակայարանը (այժմ՝ Զարթօնք գիւղի տարածքէն ներս) Երեւանէն 20 Ք․Մ․ հեռաւորութեան վրայ։
Երկաթգիծին երկարութեամբ արշաւող թրքական ոjժերուն նպատակն էր յառաջանալ դէպի Զանգիպասար (այժմու՝ Մասիս աւանը)։ Այսպիսով անոնք երկաթգիծէն հարաւ գտնուող Հայկական զօրաջոկատներուն, տեղի բնակչութիւնը եւ մօտաւորապէս 100,000 արեւմտաՀայ գաղթականութիւնը պիտի դնէին Երեւանէն բեկանուելու եւ կոտորածի մատնուելու սպառնալիքին տակ, Սակայն Ղամըշլուէն արեւելք, Արտաշար գիւղին մօտ տեղակայուած հրամանատար-հարիւրապետ խորէն Իգիթխանեանի հրետանային մարտկոցը կարողացավ թշնամւոյն գամել իր դիրքին։
Հակառակ նահանջին, արաքսի քանդուած կամուրջներուն ձախափնեայպաշտպանութիւնը նշանակալիօրէն ոյժովցաւ։ Նոյն ժամանակին, Երեւանէն արագօրէն ռազմաճակատ տեղափոխուեցան օրեր առաջ համալրումին ղրկուքած Հայկական զօրաջոկատները։
Երեւանեան զօրախումբի հրամանատար Մովսէս Սիլիկեանը իր սպայակոյտի պետ գնդապետ Ա․ Վեքիլեանի հետ մշակեց մարտավարական ծրագիր մը հակայարձակող թրքական ոյժերուն Սարդարապատէն ետ շպրտելու։ Մայիսի 21-ի իրիկուան Սարդարապատի ճակատին գործող բոլոր զօրաջոկատներուն տրուեցաւ յաջորդ օրուայ իրենց մարտական առաջադրանքը՝ ռազմական գործողութիւնները կատարել համակարգուած։ Սարդարապատի ճակատին կռուող Հայկական զօրքի կազմին մէջ էին 5-րդ եւ 6-րդ գունդերը, 2-րդ յատուկ կիսաբաժինի Կարաքիլիսայի հետեւակ գունդը (փոխգնդապետ Արեշան), անկանոն զօրքի հետեւակ գունդը, Եզիտիական հեծեալ գումարտակը, արեւմտաՀայ կամաւորական ջոկատները, հրետանային 4 մարտկոցներ։
Մայիսի 21-ի լոյս 22-ի գիշերը Մօլլապայազետ գիւղի շրջանին մէ հայ աշխարհազօրայինները եւ Ջանգիր Աղայի գլխաւորութեամբ Եզիտիական 300 հոգինոց հեծեալ ջոկատը փոխհրաձգութեան մէջ մտան թրքական զօրքի եւ այդտեղի զինուած անկանոն խումբերուն հետ անոնց արգիլելով թեւերէն ու թիկունքէն հարուածել հայկական զօրամասերուն։ Այդ հրաձգությունը Տօոլուխանեանին եւ Փէրէկրէոսթովին հնարավորութիւն ընձեռեց մարտական կարգի բերելու իրենց գունդերը, իսկ հարիւրապետեր Սերգօ Աթանեսեանին եւ Վլատիմիր Սաքքիլարիին առիթ էր դասաւորելու իրենց հրետանին։
Հայկական զօրքի վճռական հակահարուածը գլխաւորեց Երեւանեան զօրախումբի փոխհրամանատար, Սարդարապատի ճակատին կռուող ոյժերուն հրամանատար, գնդապետ Դանիէլ Պէկ-Փիրումեանը։ Մայիսի 22-ի կանուխ առաւոտեան անոր ընդհանուր հրամանատարութեամբ հայկական ոյժերը ամբողջ ճակատով յարձակումի անցան Քիւրաքանլու, Քիորփալու, Հայի Զեյվա, Ղուրտուղուլի գիւղերու բնագիծերէն։ Յարձակումը կատարուեցաւ կեդրոնին մէջ գտուող 5-րդ եւ 6-րդ գնդերուն կողմէն, որոնք յաջողեցան Ղամիշլուի պահեստին քով հրետանիի եւ գնդացիրերու աջակցութեամբ ոչնչացնել թրքական առաջապահ զօրքերը։ Մասնաւրոապէս Խ․ Իգիթխանեանի, Նիքօլայ Քլիչի եւ Ս․ Աթանեսեանի ղեկավարութեան տակ գտնուող ռազմական մարտկոցները, որոնք դիրքաւորուած էին ռազմաճակատին մօտիկ բլուրներուն վրայ, ինչպես նաեւ տարբեր զօրամասերու գնդացիրային ստորաբաժանումները յաջողեցան ճնշել օսմանեան հրետանային կրակը եւ կորուստներ պատճառել անոնց հետեւակային եւ հեծելազօրային շարքերուն, ինչը հնարաւորութիւն տուաւ հայ հետեւակին եւ աշխարհազօրին ամբողջ ոյժով անցնիլ հակայարձակման։ Փէրէքրէսթովի կամաւորական գունդը, Իգտիրի, Զէյթունի եւ Խնուսի ջոկատները, 1-ին յատուկ հեծելազօրային գունդը կողքերէն եւ թիկունքէն հարուածներ հասցուցին օսմանցիներուն։ Թրքական ոյժերը դիմադրելու փորձեր ըրին, որոնք կարգ մը կետերու մէջ ներգրաւուեցան սուիններու մարտերու մէջ, սակայն մեծ կորուստներ կրելէն ետք ստիպուած եղան փախչիլ։
Շարունակելով յառաջխաղացումը Հայկական զօրամասերը օրուայ ընթացքին ետ գրաւեցին Կեչրլուն, Մոլլապայազէտը, Սարդարապատ գիւղն ու կայարանը եւ այնկէ աջ գտուող դաշտային շրջանը։ Հայկական զօրքերուն աջ թեւին 5-րդ գունդի մէկ գումարտակ առաւօտ կանուխ յարձակեցաւ Կոշ-Թալիշ ուղղութեամբ եւ մինչեւ երեկոյ մղուած մարտերով ազատագրեց Ուջան ու Կոշ գիւղերը։ Օրուայ մարտերու ժամանակ թրքական առաջապահ ոյժերը ամբողջովին ջախջախուեցան կորսնցնելով աւելի քան 500 զինուոր, սպանուած ու վիրավոր։ Հայկական զoրքերը յաղթանակ տանելով, յառաջ շարժուեցան 15-20 Ք․Մ․։