cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Լոնտոն
Կարգավիճակ
Լոնտոնի հետ միասին Լոնտոն Սիթին եւ Ուեսթմինսթըր Սիթին ունին քաղաքի կարգավիճակ, ինչպէս նաեւ Լոնտոն Սիթին եւ Մեծ Լոնտոնը ունին աւանդական երկրի կարգավիճակ: Մեծ Լոնտոնի տարածքին նախկին ժամանակին եղած են մի քանի պատմական երկիրներ, ինչպիսի են Միդլսեկսը, Քենթը, Սարեյը եւ Հերթֆորդշայրը: Անգլիոյ մայրաքաղաք, հետագային նաեւ Մեծ Բրիտանիոյ պաշտօնապէս յայտարարման որեւէ փաստաթուղթ չէ ստեղծուած:
Իր կարգավիճակը եղած է տի ֆաքթօ մայրաքաղաք: 12-րդ եւ 13-րդ դարերուն Ուեսթմինսթըրեան պալատի զարգացման հետ, Անգլիոյ մայրաքաղաքը տեղափոխուեցաւ ուինչեսդըր: Շատ յաճախ Մեծ Լոնտոնը կը համարուի Անգլիոյ շրջան :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մայրաքաղաքներ Ստորոգութիւն:Եւրոպա
Կոմիտասի Յուշարձան (այլ կիրառումներ)
Կոմիտասի Յուշարձան նուանումը կրնայ ունենալ յետեւեալ կիրառումները՝
Վարդգէս Պետրոսեան
Վարդգէս Պետրոսեան (9 Օգոստոս 1932, Աշտարակ - 15 Ապրիլ 1994, Երեւան), հայ արձակագիր, հրապարակախօս, հասարակական գործիչ։ Հայաստանի լենինեան կոմերիտմիութեան դափնեկիր (1969) է ու Խորհրդային Հայաստանի 1979-ի պետական մրցանակի դափնեկիր՝ «Հայկական էսքիզներ» վիպակի եւ «Վերջին ուսուցիչը» վիպակի համար: Սովետական Միութեան գրողներու միութեան անդամ 1959-էն ի վեր:
Կենսագրութիւն
Ծնած է Աշտարակ, 9 Օգոստոս 1932-ին։ ՍՄԿԿ-ի անդամ է 1952-էն ի վեր։ 1954-ին կ'աւարտէ Երեւանի համալսարանի բանասիրական բաժանմունքի լրագրութեան ճիւղը։ 1954-էն 1955 կ'աշխատի Նոր Պայազիտի (այժմ՝ Գաւառ) շրջանային թերթին մէջ՝ իբրեւ պատասխանատու քարտուղար, 1955-էն 1957` «Սովետական Հայաստան» օրաթերթ՝ իբրեւ գրական աշխատող, 1957-էն 1961` «Աւանգարդ» թերթին մէջ՝ իբրեւ պատասխանատու քարտուղար, ապա խմբագիրի տեղակալ։ 1961-էն 1966 կը ստանձնէ «Պիոներ կանչ» թերթի խմբագիրի պաշտօնը, իսկ 1966-էն 1975` «Գարուն» ամսագիրի գլխաւոր խմբագիրի պաշտօնը։ 1975-էն 1981` կը դառնայ Հայաստանի գրողներու միութեան վարչութեան առաջին քարտուղար, 1981-էն 1988` նախագահ, 1988-էն 1994` Հայաստանի մշակոյթի ֆոնտի նախագահ, 1994-ին` «Երկիր Նայիրի» շաբաթաթերթի հիմնադիր-խմբագիր։
Ստեղծագործական Գործունէութիւն
Սկիզբը հանդէս կու գայ իբրեւ բանաստեղծ, ապա կ'անցնի է արձակի։ Անոր առաջին բանաստեղծութիւնը լոյս կը տեսնէ 1947-ին, «Փիոներ կանչ» թերթին մէջ։ Վարդգէս Պետրոսեանի ստեղծագործութիւններու հիմնական թեման երիտասարդութիւնն է։
Վարդգէս Պետրոսեանը գրականութեան աշխարհ կը մտնէ բանաստեղծութիւններով «Պալլատ Մարդու Մասին», 1958-ի ժողովածուով, այնուհետեւ կ'անցնի արձակի՝ գրելով «Նամակներ Մանկութեան Կայարաններից» պատմուածքներու շարքե, «Ապրած Եւ Չապրած Տարիներ» (1970), «Վերջին ուսուցիչը» (1980) վիպակները եւ այլ գործեր։ Սովետական Հայաստանի եւ սփիւռքահայութեան կեանքի ու պատմութեան իմաստաւորման տեսանկիւնէն կը գրէ «Հայկական էսքիզներ» (1969, 1982) շարադրութիւնը։
Վարդգէս Պետրոսեանի ստեղծագործութիւններուն մեծ մասը նուիրուած է երիտասարդութեան հոգեբանութեան բացայայտման. այդ գործերէն կարելի է յիշել «Քաղաքի Կիսաբաց Լուսամուտները» (1964), «Դեղատուն «Անի»» (1973) եւ այլն։ Հայաստանի լեռնային գիւղերու ճակատագրին եւ արդիական խնդիրներուն նուիրուած է «Մենաւոր Ընկուզենին» (1981) վէպը (շարժապատկերի ժապաւէնի վերածուած՝ 1986, Հայֆիլմ)։ Հեղինակի հրապարակախօսական, ուղեգրական, գրաքննադատական նիւթերը ի մի կը բերուին «Հաւասարում Բազմաթիւ Անյայտներով» (1977) գիրքին մէջ։ Հայոց ցեղասպանութեան մասին է անոր «Կրակէ Շապիկ» վէպը։ Կը բեմադրուի Վարդգէս Պետրոսեանի «Ծանր է Հիպոկրատի Գլխարկը» (1975) թատերգութիւնը, կը բեմականացուին «Վերջին Ուսուցիչը» (1979), «Հայկական էսքիզներ» 1980, «Ապրած Եւ Չապրած Տարիներ» (1982) գործերը։ Անոր երկերը կը թարգմանուին զանազան լեզուներով։ Հայաստանի լենինեան կոմերիտմիության դափնեկիր (1969), ՀԽՍՀ պետական մրցանակ (1979)։ ՀԿԿ Կենտկոմի անդամ է 1966-էն ի վեր։ ՀԽՍՀ IX-X գումարումներու կը մասնակցի իբրեւ Գերագոյն սովետի ներկայացուցիչ։ Կը պարգեւատրուի Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան եւ «Պատւոյ նշան» շքանշաններով ։
Կը սպաննուի 1994-ին՝ իր տան շքամուտքին։
2000-ին Երեւանի թիւ 51 դպրոցը կ'անուանակոչուի Վարդգէս Պետրոսեանի անունով, գրողի հարթաքանդակի հանդիսաւոր բացումը կը կատարուի 2006-ին (քանդակագործ՝ Էդուարդ Շախիկեան) :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1932 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1994 մահեր Ստորոգութիւն:9 Օգոստոսի ծնածներ Ստորոգութիւն:15 Ապրիլի մահացածներ Ստորոգութիւն:Աշտարակ ծնածներ Ստորոգութիւն:Երեւան մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Հայաստանի Բնապահպանման Տարածքներու Ցուցակ
Ստորեւ Բնապահպանման Տարածքներուն ցուցակները։
Պետական պատսպարաններ
Հայաստանի 26 պատսպարաններուն ընդհանուր մակերեսը Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքին 3.44% կը կազմէ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Բնապահպանութիւն Ստորոգութիւն:Հայաստանի Ազգային Պատսպարաններ Ստորոգութիւն:Հայաստանի Ազգային Պուրակներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի Բուսաբանական Պարտէզներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի Պետական Արգելարաններ Ստորոգութիւն:Հայաստանի Բնապահպանման Տարածքներ
Ազգային Կեդրոնական Վարժարան (այլ կիրառումներ)
Ազգային Կեդրոնական Վարժարան անուանումը կրնայ ունենալ յետեւեալ կիրառումները՝
Սուրէն Աղաբաբեան
Սուրէն Բարդուղի Աղաբաբեան, հայ գրականագէտ, բանասիրական գիտութիւններու տոքթոր, փրոֆէսոր (1969), ՀԽՍՀ գիտութիւններու վաստակաւոր գործիչ (1974), Հայկական ԽՍՀ 1979-ի պետական մրցանակի դափնեկիր («Եղիշէ Չարենց» երկհատոր մենագրութեան համար), ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ 1949-էն։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Ղարաքիլիսէ (այժմ՝ Վանաձոր) քաղաքին մէջ։ 1944-ին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական հիմնարկի եւրոպական լեզուներու եւ գրականութեան բաժինը։ 1945-1948-ններուն սորված է ՀԽՍՀ ԳԱ Մանուկ Աբեղեանի անուան գրականութեան հիմնարկի յետ-ընթացաւարտէն ներս։ 1945-1951-ններուն աշխատած է «Աւանգարդ» թերթի խմբագրութեան մէջ որպէս բաժինի վարիչ, խմբագիրի տեղակալ, պատասխանատու քարտուղար։ 1950-1951-ններուն եղած է «Սովետական գրականութիւն» ամսագիրի քննադատութեան բաժինի վարիչը։ 1954-1986-ններուն եղած է ՀԽՍՀ ԳԱ Մանուկ Աբեղեանի անուան գրականութեան հիմնարկի խորհրդային գրականութեան բաժինի վարիչ։
1950-ին «Գիւղը Նայիրի Զարեանի ստեղծագործութեան մէջ» թէմայով քննական ճառ կատարած է եւ ստացած է բանասիրական գիտութիւններու թեկնածուի աստիճան։ 1963-ին «Աքսել Պակունց» թէմայով քննական ճառ ներկայացուցած է եւ ստացած է բանասիրական գիտութիւններու տոքթորի աստիճան։
Կազմած եւ խմբագրած է «Հայ սովետական գրականութեան պատմութիւն» (1966, ռուսերէն) աշխատութիւնը։ Ռուսերէն լոյս տեսած են Ստեփան Զորեանին, Նայիրի Զարեանին եւ Ակսել Բակունցին նուիրուած անոր մենագրութիւնները։ Միջնակարգ դպրոցի 10-րդ դասարանի համար գրած է «Հայ սովետական գրականութիւն» դասագիրքը (1969-1986)։ Գրած է «Սովետական բազմազգ գրականութեան պատմութիւն» վեցհատորեակի առաջին եւ երրորդ հատորներու (1970, Ռուսերէն) հայ գրականութեան նուիրուած գլուխները։ 1976-ին Մոսկուայի մէջ ռուսերէն լոյս տեսաւ անոր «Հայ գրականութիւն» աւելի բարձր ուսման դասագիրքը (հեղինակակիցներ Վաչէ Նալպանտեան, Սերկէյ Սարինեան)։ 1980-ին Երեւանի մէջ ռուսերէնով լոյս տեսած է անոր «Հայ գրականութեան կերպարները եւ ոճերը» քննադատական յօդուածներու ժողովածուն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ Ստորոգութիւն:ՀԽՍՀ գիտութեան վաստակաւոր գործիչներ Ստորոգութիւն:Բանասիրական գիտութիւններու տոքթորներ Ստորոգութիւն:ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամներ Ստորոգութիւն:ԵՊՀ շրջանաւարտներ Ստորոգութիւն:Հայ փրոֆէսօրներ
Վազգէն Սարգսեան
Վազգէն Զաւէն Սարգսեան (5 Մարտ 1959 - 27 Հոկտեմբեր 1999 ), հայ հասարակական - քաղաքական եւ ռազմական գործիչ, արձակագիր, ՀՀ վարչապետ (11 Յունիս 1999), «Միասնութիւն» դաշինքի համանախագահ, «ՀՀ Ազգային Հերոս», «Արցախի հերոս», «Ոսկէ արծիւ» շքանշանի ասպետ,:
Կենսագրութիւն
Վազգէն Սարգսեան ծնած է ՀԽՍՀ Արարատի շրջանի մէջ (ներկայիս՝ ՀՀ Արարատի մարզ) Արարատ գիւղ ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է հայրենի գիւղի միջնակարգ դպրոցին մէջ, որու շրջանը աւարտելէ ետք, 1976-ին ընդունուած է եւ 1983-ին աւարտած՝ Ֆիզիքական մշակոյթի հայկական պետական դպրոցը։ 1979-1983 թուականներուն եղած է բնագիտութեան ուսուցիչ հայրենի Արարատ գիւղի միջնակարգ դպրոցին մէջ, որմէ ետք, հանգամանքներու բերումով, ԽՍՀՄ ԶՈՒ-ու մէջ զինուորական ծառայութեան ներում շնորհուած է իրեն։ 1983-1986 թուականներուն եղած է Արարատի շաղախի գործարանի՝ համայնավարական երիտասարդական միութեան քարտուղար։ 1985-ին եղած է Հայաստանի Գրողներու միութեան անդամ ։ Աշխատակցած է «Գարուն» ամսագրին՝ իբրեւ գովազդային-քարոզչական բաժնի վարիչ (1986-1989) ։ 1990 - 1995 ընտրուած է Հայաստանի Գերագոյն խորհուրդի պատգամաւոր, որու ընթացքին՝ 1990-1992 հանդիսացած է Գերագոյն Խորհուրդի պաշտպանութեան եւ ներքին գործերու մշտական յանձնաժողովի նախագահ, 1991-1992-ին ՀՀ պաշտպանութեան նախարար, 1992-1993-ին ՀՀ նախագահի խորհրդական պաշտպանութեան հարցերու գիծով, ՀՀ սահմանամերձ գօտիներուն մէջ ՀՀ նախագահի յատուկ ներկայացուցիչ, 1993-1995-ին ՀՀ պաշտպանութեան, ազգային անվտանգութեան եւ ներքին գործոց նախարար։ 1995-ին կրկին նշանակուած է ՀՀ պաշտպանութեան նախարար: 1999 թուականին եղած է ՀՀ վարչապետ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1959 ծնունդներ Ստորոգութիւն:5 Մարտի ծնածներ Ստորոգութիւն:1999 մահեր Ստորոգութիւն:27 Հոկտեմբերի մահացածներ
Աղրաֆիոթիս (գետ)
Աղրաֆիոթիս (յուն․՝ Αγραφιώτης), Կը բխի Աղրաֆա լեռէն, Էվրիթանիա նահանգ, Յունաստան։
Անունը առած է Աղրաֆա լեռէն եւ համանուն բնակավայրէն։ Գետին երկայնքը 58քլ․ է։ Գետը կը հոսի ճեղքելով հովիտ մը, շոճիի եւ եղեւինի անտառներ, ինչպէս նաեւ կ՛անցնի շարք մը քարաշէն կամուրջներ։ Մինչեւ 1967 գետը կը միանար Ախելո՛ոս եւ Թաւրոփոս գետերուն հետ, սակայն Քրեմասթոն արուեստական լիճին ստեղծումէն ետք՝ 1967, կը թափի անոր ջուրերուն մէջ։ լիճին մէջ։ Սակայն, նախկան Քրեմասթոն արուեստական լիճին ստեղծման, կը միանար Ախելո՛ոս գետին։
11 Նոյեմբեր
11 Նոյեմբեր, տարուան 315-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 316-րդ) օրն է
Ծնունդներ
11 Նոյեմբերի ծնածներ
Մահեր
11 Նոյեմբերի մահացածներ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Նոյեմբեր
Յակոբ Մեղապարտ
Յակոբ Մեղապարտ (ծննդ. եւ մահուան. թուակ. անյայտ են), հայ առաջին տպագրիչ, հայկական տպագրութեան սկզբնաւորող եւ հիմնադիր։
Գործունէութիւնը
Յակոբ Մեղապարտը հայ առաջին տպագրիչն է, հայկական տպագրութեան սկզբնաւորողը։
Յակոբ Մեղապարտն իր տպարանը հիմներ է Վենետիկի մէջ, քանի որ Հայաստանի մէջ այդ ժամանակ գիրք տպագրելու համար նպաստաւոր պայմաններ չեն եղեր։ Իտալական իշխանութիւններէն հայերէն գիրքեր հրատարակելու թոյլտուութիւն ստանալով՝ տեղի գրաձուլող վարպետներուն իր տուած նմոյշներով պատուիրեր է հայերէն բոլորգիր եւ գլխագիր տպատառեր, զարդագրերու, պատկերներու, զարդաձեւ շրջանակներու տպատախտակներ, ձեռք բերեր է տպագրական մեքենայ եւ այլ սարքեր։
Յակոբ Մեղապարտի սարքաւորած առաջին հայկական տպարանի լոյս ընծայած 6 գիրքեր
Յակոբ Մեղապարտի սարքաւորած առաջին հայկական տպարանը գործեր է 1512–13 թթ. եւ լոյս ընծայեր է հաւանաբար 6 գիրք (պահպանուեր են 5-ը)։ Տպագիր գիրքերէն առաջինը՝ «Ուրբաթագիրքը», աղօթքների ու մաղթանքներու ժողովածու է, ընդգրկուած են ընդարձակ հատուածներ Աւետարանէն, հատուած մը Գրիգոր Նարեկացու «Մատեան ողբերգութեան» բանաստեղծութիւնէն։ Այնուհետեւ տպագրեր է «Պատարագատետր» , «Աղթարք» , «Պարզատումար» , «Տաղարան» գիրքերը, որոնմէ միայն «Պատարագատետրն» ունի հրատարակութեան թուականը, վայրն ու տպագրիչի անունը նշող յիշատակարան՝ «Այս սուրբ տառերը գրուեցան 1513-ին Վենեժ աստուածապահ քաղաքին մէջ, որ Վենետիկ է՝ Ֆրանքսթան, Մեղապարտ Յակոբի ձեռքով»։ Այն կը ներկայացնէ պատարագի կարգը Հայ եկեղեցւոյ մէջ։
«Աղթարք»-ի մէջ ընդգրկուած են հետաքրքրաշարժ զրոյցներ, երազներու եւ աստղագուշակութեան մեկնութիւններ։ «Պարզատումարը», 1512 թուականէն սկսած, յաջորդ 36 տարուայ անշարժ տոմարացոյցն է։ «Տաղարանը» հայ միջնադարեան տաղերգութեան ժողովածու է, ուր ընդգրկուած են Ներսես Շնորհալի, Ֆրիքի, Յովհաննէս Թլկուրանցու, Մկրտիչ Նաղաշի ստեղծագործութիւններէն։
Յակոբ Մեղապարտի տպագրած գիրքերու էջերը զարդանախշուած
Յակոբ Մեղապարտի տպագրած գիրքերու էջերը գեղեցիկ զարդանախշուած են. դրօշմուած են 4 մեծ եւ 24 փոքր զարդեր, շարք մը պատկերներ, զարդագիրեր։ Տպագրութիւնը երկգոյն է՝ սեւ ու կարմիր։ Գիրքերը փոքր են՝ կաշիէ զարդանկար կազմերով։ Վերջին էջերուն Յակոբ Մեղապարտի տպանշանն է՝ լատիներէն D. I. Z. A. տառերով. Dei Servus հայերէն կը նշանակէ Աստծոյ ծառայ, Iakobus՝ Յակոբ, Zanni՝ Ծաննի՝ Յովհաննէս (եան), Armenius՝ Հայ։ Մեղապարտեան հրատարակութիւններու տպաքանակի մասին ոչ մէկ բան յայտնի է։ Այս գիրքերը Վենետիկէն հայրենիք եւ հայաբնակ այլ վայրեր հասցուցեր են հայ վաճառականները։
Յակոբ Մեղապարտի տպագրութիւնը հետագային դարձեր է հայկական գրատպութեան զարգացման հիմքը։ Անոր տպագրական արուեստի աւանդները (տպատառերու, զարդագիրերու ու զարդերու ձեւերը, տպագիր էջի չափը եւ այլն) օգտագործեր են հայ տպագրիչներ Աբգար Թոխաթեցին, Սուլթանշահը, ռուս առաջին տպագրիչ Իվան Ֆեոտորովը, եւրոպացի շատ տպագրիչներ։
Յակոբ Մեղապարտի անունով Երեւանի մէջ
Յակոբ Մեղապարտի անունով Երեւանի մէջ կոչուեր է տպագրատուն, կանգնեցուցած անոր յուշարձանը (1987 թ., քանդակագործ՝ Խաչատուր Իսկանտարեան)։
Ալեքսանտր Սիրանոսեան
Ալեքսանտր Սիրանոսեան, ֆրանսահայ երաժիշտ, նուագախմբավար եւ մանկավարժ։
Ծնած է ֆրանսայի Լիոն քաղաքը, ակնցի ծնողներէ։ 17 տարեկանին ընդունուած է Լիոնի երաժշտանոցը եւ ապա շարունակած է ժընեւի մէջ, ուր նաեւ մասնագիտացած է դաշնակահարի եւ նուագավարի ճիւղերուն մէջ։
Եղած է ղեկավար՝ Լիոնի ուսաանողական սենեկային նուագախումբի եւ քաղաքային «Pro Musica» գործիքային խումբին, իսկ 1967-ի Յունիսին, հանդիսացած է Ռոման քաղաքի համերգային ընկերութեան երաժշտական կեանքի տնօրէնը ։
Սիրանոսեանի ղեկավարութեամբ Ռոմանի երաժշտանոցը մեծ ծաղկում ապրած է, միեւնոյն ատեն ան ղեկավարած է Ռոմանի համերգային ընկերութեան 60 հոգիէ կազմուած նուագախումբը եւ 1973 ին հիմնադրած է այնտեղ լարային գործիքներու խումբ մը, որ հռչակաւոր եղած է իր բարձր մակարդակով։ Իբրեւ դաշնակահար ելոյթներ ունեցած է զանազան երկիրներու մէջ ինչպէս նաեւ Երեւանի մէջ ։
Եարոսլաւլ
Եարոսլաւլ (Ярославль), քաղաք Ռուսաստանի մէջ, եարոսլաւլի մարզի կեդրոն։ Բնակչութիւնը ըստ 2011 թուականի տուեալներուն կը կազմէ 591 374 մարդ։ Բաղկացած է վեց վարչական շրջաններէ։
Եարոսլաւլը Ռուսաստանի Դաշնութեան կեդրոնական դաշնային շրջանի երրորդ քաղաքն է՝ ըստ բնակչության թիւի։ Քաղաքը փոխադրամիջոցի հանգոյց է, ուրկէ սկիզբ կ՛առնեն երկաթուղային գիծեր ու ինքնաշարժներու ճամբաներ դէպի Մոսկուաեւ այլ ռուսական քաղաքներ։ Եարոսլաւլի մէջ կը գործեն նաեւ նաւահանգիստ եւ օդակայան։ Քաղաքի տարածքը կը կազէ 205 մ²։
Եարոսլաւլը Ռուսաստանի ամենահին քաղաքներէն մէկն է։ Այն հիմնադրուած է XI դարուն եւ կը ծաղկում ապրած է XVII դարուն։ 2010 թուականին նշուեցաւ քաղաքի հազարամեակը։ Քաղաքի օրը, Եարոսլաւլի մէջ, սովորաբար կը նշուի Մայիսի վերջին շաբաթ օրը (2010 թուականին քաղաքի հազարաեակը նշելու պատճառով քաղաքի օրը նշուեցաւ Սեպտեմբեր 10-12-ին)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ռուսաստանի քաղաքներ
Կաթողիկէութիւն
Կաթոլիկութիւն (յունարէն՝ յուն.՝ καvθολικοvτητα– ընդհանրականութիւն), քրիստոնէութեան հիմնական ուղղութիւններէն, հետեւորդներու թիւով քրիստոնէութեան ամենախոշոր ճիւղը (ըստ 2007 թուականի տուեալներուն աշխարհին մէջ կը հաշւուի մոտ 1,147 միլիառ կաթոլիկադաւան)։ Կաթոլիկութիւնը տարածուած է եւ միլիոնաւոր հետեւորդներ ունի Եւրոպային մէջ (հատկապէս՝ Իտալիայի, Ֆրանսայի, Սպանիայի, Փորթուկալի, Աւստրիայի, եւ Լեհաստանի մէջ), Լատինական եւ Կեդրոնական Ամերիկային մէջ։ Հետեւորդներ ունի նաեւ Հիւսիսային Ամերիկայի, Ասիայի, Ափրիկէյի, եւ Աւստրալիայի մէջ։
Առանձնացման պատմութիւնը
Ձեւաւորուած է առաջին հազարամեակին նախկին Արեւմտեան Հռոմէական կայսրութեան տարածքին մէջ։ Կաթոլիկութեան սկզբնաւորումը կարելի է տանել մինչեւ IV դար, երբ Հռոմի աթոռը, որուն գլուխ կանգնած էր Հռոմի եպիսկոպոսը (պապ), իր իրաւասութեանը ենթարկեց Արեւմուտքի եկեղեցիները՝ ձգտելով իր գերիշխանութիւնը տարածել նաեւ Արեւելքին մէջ։ Հռոմի աթոռը կը սկսի իրեն բարձր դասել տիեզերական միւս աթոռներէն (Կ. Պոլիս, Ալեքսանտրիա, Անտիոք, Երուսաղեմ) եւ միջամտել Արեւելքի եկեղեցական գործերուն։ Հակասութիւններն հետզհետէ աւելի կը սրուին VII–IX դարերուն։ Հռոմի նկրտումներն աւելի ցայտուն կը դառնան IX դարէն, երբ կը ձեւաւորուի պապականութիւնը, անոր վարչական եւ գաղափարական հիմքերը։ Հռոմը կը ստանայ նաեւ քաղաղաքական իշխանութիւն՝ 756 թուականին ստեղծելով կրօնապետութիւն՝ Պապական մարզը։ Հռոմի պապերու նկրտումները Արեւելքի նկատմամբ կը հանդիպին Կ. Պոլսի պատրիարքներու (Փոտ, Նիկողայոս Միստիկոս, Միքայէլ Կերուլարիոս) հակազդեցութեանը։ 867 թուականին յոյն եկեղեցին կը խզէ իր կապերը Հռոմի եկեղեցիէն։ Այդ խզումը իր վերջնակէտին կը հասնի 1054 թուականին, երբ Հռոմն ու Կ. Պոլիսը փոխադարձաբար կը նզովեն միմեանց։ Բաժանման դաւանաբանական առիթը Արեւմուտքի ընդունած «եւ Որդւոյ» (Filioque) վարդապետութիւնն էր, ըստ որի՝ Ս. Հոգին կը բխի եւ Հորմէ եւ Որդմէ։ Երկաբնակութիւնն ընդունող քրիստոնէական եկեղեցին կը բաժնուի արեւմտեան կաթոլիկական եւ արեւելեան երկաբնակ ուղղափառ (օրթոտոքս) ճիւղերուն։ Կաթոլիկութիւնը կը ձեւաւորուի որպէս դաւանանք եւ եկեղեցական կազմակերպութիւն։
Պապութեան պատմութիւնը
Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցիի գլուխը Հռոմի պապն է, որուն նստավայրը՝ Վատիկանը, որ 1929 թուականին ճանցուեցաւ որպէս առանձին պետութիւն։ VIII դարին կազմաւորուած Պապական մարզը մինչեւ 962 թուական գտնուած է ֆրանսական Կարոլինգներու թագաւորութեան, այնուհետեւ՝ Հռոմէական սրբազան կայսրութեան կազմին մէջ։ XI դարին Կաթոլիկ եկեղեցին կ'ընդարձակուի եւ կ'ամրապնդուի իր դիրքերը, Հռոմի աթոռը իրեն կ'ենթարկէ Արեւմուտքի բոլոր եկեղեցիները՝ հաստատելով Հռոմի պապի բացարձակ գերիշխանութիւնն ու հեղինակութիւնը հաւատքի եւ կրօնաեկեղեցական հարցերուն մէջ, վճռորոշ դերակատարությունը քաղաքական խնդիրներում։ XIII դ. Պապական մարզը դառնում է անկախ, իսկ 1274 թվականին պաշտոնապես ճանաչվում ինքնիշխան պետություն։ Ֆրանսիական թագավոր Ֆիլիպ IV Գեղեցիկը պապի աթոռանիստը Հռոմէն կը տեղափոխուի Ավինիոն (1309–77)։ Այդ շրջանը պատմութեան մէջ յայտնի է պապերու «Ավինիոնեան գերութիւն» անունով։ Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցին, ձգտելով տիրանալ Սուրբ Հողին, XI–XIII դդ. կը նախաձեռնէ Խաչակրաց արշաւանքներ, ստեղծել ասպետական օրդեններ (Հիւանդախնամներու կամ Հիւրընկալներու, Տաճարականներու, Տեւտոնական եւ այլն), կրօնական միաբանութիւններ (Ճիզվիտական, Տոմինիքեան, Ֆրանցիսկեան, Կարմելեան եւ այլն), Կաթոլիկ եկեղեցիի հակառակորդներուն, հերետիկոսներուն, ազատամիտներուն դարձի բերելու իսկ չուղղւողներուն պատժելու համար XIII դ. կը ստեղծուի հաւատաքննութիւնը, որ հետագային պայքար կը մղէ բողոքականութեան դէմ։
Հռոմը նաեւ փորձած է ամենատարբեր եղանակներով կաթոլիկութիւն տարածել Հայաստանի մէջ, սկիզբը՝ Կիլիկեան Հայաստանին մէջ՝ Հայ եւ Կաթոլիկ եկեղեցիներու միութիւն հաստատելու միջոցով, ապա՝ XIV դարին սկիզբէն՝ բուն Հայաստանին մէջ՝ ունիթորութեան միջոցով։ Ան հանգեցրած է Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցիին միացած Արեւելեան պատրիարքութիւններու եւ եկեղեցիներու կազմաւորմանը, որոնցմէ է նաեւ Հայ կաթողիկէ եկեղեցին։
XVI–XVIII դդ. Պապական մարզին մէջ կը հաստատուի բացարձակապետութիւն, իսկ XIX դարին ան կը մտնէ միաւորուած Իտալական թագաւորութեան մեջ եւ դադարին մէջ գոյութիւն ունենալէն։ Կաթոլիկ եկեղեցիի ամբողջ համակարգը փոխուեցաւ Վատիկանի II ժողովի ժամանակ։ Այս ժողովին որոշումներուն համաձայն կրնանք ըսել, որ պապական Հռոմի ամբողջ համակարգը գլխիվայր փոխուեցաւ եւ աւելի արդիանականացուեցաւ։ Անոր օրինակը կը հրաժարի այն բանէն, որ ծառայութիւնը անպայման կատարուի լատիներէն լեզուով։
Դաւանանքը
Կաթոլիկեան գաղափարական հիմքը Օգոստինոս Ավրելիոս Երանելիի (IV–V դդ.), Թովմա Աքվինացիի (XIII դ.) եւ այլոց ուսմունքներն են։ Կաթոլիկութիւնն կ'ընդունի քաւարանի գոյութիւնը (պաշտոնապէս ճանչցուած է Ֆլորանսի ժողովին մէջ՝ 1439 թուականին) գոյութիւնը, բոլոր կարգի հոգեւորականներու կուսակրօնութիւնը, Աստուածամոր մարմնաւոր համբառնումը։ Ինքնատիպ է Սուրբ Երրորդութեան, եկեղեցական խորհուրդներու մեկնաբանումը եւ կիրառումը, օծումը կ'արուի մկրտութիւնէն զատ՝ նուազագոյնը ութամեայ (գիտակից) տարիքին մէջ, հոգեւորականներու եւ աշխարհականներու հաղորդութեան ձեւերն ու եղանակները տարբեր են (գինիին մէջ ջուր կը խառնեն, աշխարհականներուն հաղորդութիւն տալ միայն հացով, իսկ գինին վերապահել եկեղեցականներուն)։ Կաթոլիկ եկեղեցին կ'ընդունի գոյափոխութիւնը, այսինքն՝ Պատարագի ժամանակ հացն ու գինին կը փոխուին մէկ այլ գոյացութեան՝ Քրիստոսի մարմնի եւ արեան, սուրբ խորհուրդ կը համարուի ոչ թէ եկեղեցական պսակը, այլ՝ ինքնին ամուսնութիւնը, իսկ ամուսնացողներուն՝ խորհուրդը իրականացնողները։ Կաթոլիկ եկեղեցին ունի սեփական տոնացոյց եւ մեծ մասամբ միջին դարերուն մէջ ձեւաւորուած սրբարան, կ'ընդունի Մարիամ Աստուածածնի անարատ հղութեան վարդապետութիւնը, ունի «տիեզերական» ժողովներու սեփական ցանկ (թիւով՝ 21), կ'ընդունի երկաբնակութիւնը եւ Քաղկեդոնի ժողովի հանգանակը։
Բնագիտութեան Պատմութեան Թանգարան (Վիեննա)
Բնագիտութեան Պատմութեան Թանգարան (Naturhistorisches Museum), բնագիտութեան պատմութեան մեծ թանգարան, կը գտնուի Աւստրիոյ մայրաքաղաք Վիեննայի մէջ ։
Ըստ 2011-ի տուեալներուն, թանգարանին մէջ գոյութիւն ունին շուրջ 30 միլիոն նմուշներ, իսկ այդ թիւը մշտապէս աճման մէջ է: Հաւաքածուին նմուշները հիմք կը հանդիսանան 60 գիտնական աշխատակիցներու ուսումնասիրութիւններուն, որոնց շրջանակը կ'ընդգրկէ Արեգակնային համակարգի ծագումը, կենդանիներու եւ բոյսերու եւ մարդու եղափոխութիւնը, նախապատմական աւանդոյթներն ու սովորոյթները ։
Շինութիւնը
Թանգարանի գլխաւոր շէնքը մանրակրկիտ քանդակներով հարուստ պալատ է, ուր 1889 թուականէն սկսեալ կը ծառայէ իբրեւ բնագիտութեան պատմութեան թանգարան ։
Շէնքին բարձրակարգ ճարտարապետական ձեւաւորումը, կահոյքը եւ թանկարժէք ցուցանմուշներու համադրութիւնը անոր կու տան ինքնին պատմական պահպանման կարեւորագոյն առարկայի արժէք ։
Ցուցանմուշներ
Վերջին յարկին մէջ ցուցադրուած թանկարժէք քարերու, հանածոներու եւ մետեորիտներու կողքին կարելի է տեսնել հոյամողէսի հսկայ կմախք, նախապատմական գեղարուեստական գործեր, բիւրեղեայ հսկայական տոպազ եւ թանկարժէք ադամանդեայ ծաղկեփունջ, որ Մարիա Թերեզան նուիրեր էր իր ամուսինին ։
Առաջին յարկին մէջ ցուցադրուած է կենդանական աշխարհի բազմազան տեսակները՝ պարզագոյն ձեւերէն մինչեւ միջատներ ու կաթնասուններ: 200 տարուան նմուշները հետաքրքրական են ո՛չ միայն իբրեւ ցուցանմուշներ, այլեւ՝ իբրեւ գիտութեան պատմութեան մասին պատմական գրառումներ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Վիեննայի թանգարաններ Ստորոգութիւն:Բնագիտական թանգարաններ Ստորոգութիւն:Հնէաբանական թանգարաններ
Իննա Թումանեան
Իննա Սուրէնի Թումանեան (Инна Суреновна Туманян, 10 Սեպտեմբեր, 1929, Մոսկուա, Ռուսիոյ ԽԴԸՀ – 10 Յունուար, 2005, Մոսկուա, Ռուսիոյ դաշնութիւն), խորհրդային հայ բեմադրիչ, սցենարիստ, ՌԴ արուեստի վաստակաւոր գործիչ (2000) , ԽՍՀՄ կինեմատոգրաֆիստների միութեան անդամ ։
Կենսագրութիւն
Իննա Թումանեանը ծնած է 1929 թուականին Մոսկուայի մէջ։ 1952 թուականին աւարտած է Մոսկուայի պետական համալսարանի փիլիսոփայութեան բաժինը, իսկ 1962 թուականին՝ ՎԳԻԿ Կենսագրութիւն Իննա Թումանեանը ծնած է [[1929 թուականին Մոսկուայի մէջ։ 1952 թուականին աւարտած է Մոսկուայի պետական համալսարանի փիլիսոփայութեան բաժինը, իսկ 1962 թուականին՝ ՎԳԻԿ-ի բեմադրիչի բաժինը (Գրիգորի Ռոշալի արուեստանոցը) ։ Անոր գրեթէ ամբողջ ստեղծագործական ուղին կապուած է Գորկի անուան մանկապատանեկան ֆիլմերու կինոստուդիայի հետ։ Առաջին ֆիլմը նկարահանած է 37 տարեկան հասակին : Իննա Թումանեանը առաջին ոչ պետական «Զոդիակ» կինոստուդիայի ղեկավարն էր, ուրկէ ծնունդ առած են ժամանակակից ռուսական կինեմատոգրաֆի շատ բեմադրիչներ եւ պրոդիւսերներ։
Մահացած է 2005 թուականին։ Թաղուած է Մոսկուայի Տրոեկուրովսկի գերեզմանոցին մէջ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:10 Սեպտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:1929 ծնունդներ Ստորոգութիւն:10 Յունուարի մահացածներ Ստորոգութիւն:2005 մահեր
Մարի Թերեզ
Մարի Թէրէզ, Շնորհալի դուստրը Տոքթ. եւ Տիկ. Գէորգ Կէրկէրեանի, նախակրթարանի ուսումը ստացած է Հայ Կաթողիկէ Հռիբփսիմեանց վարժարանը, իսկ երկրորդականը Պզանսոններու աղջկանց գոլէճը։ Հակառակ ծնողքին փափաքին որ երաժշտութեան մէջ մասնագիտանա եւ չնայած որ տասը տարի ալ դաշնակիդասեր կ'առնէ ծանօթ փրֆեսորներէ՝ Մարի Թէրէզ կը յարի գծագրութեան, որուն հանդէպ բնածին տաղանդ կ'արտաբերէ։ Փոքրիկ տարիքին մէկ կողմ մեկուոացած կը գծէ ու կը գծէ։ Չորս տարի կը յաճախէ Արատէմի Լիպանէզ տէ Պօզար (Ալեքսի Պութրոս): Երկու տարի կը յաճախէ Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանը եւ դասեր կ'առնէ Փրոֆ. Ֆլէմինկէն։
Մասնաւոր կրթաթոշակով Բաիզ կ'ուղարկուի, ուր կը զբաղի նկարջութեամբ։ 1975էն սկսեալ բոլորովին կը նուիրուի նկարչութեան։ Իր նկարները կը ստորագրէ Մարի Թէրէզ Գա.(Գասպարեան): Առաջին անգամ խմբային ցուցահանդէսներու մասնակցած է որոնք տրուած են Իւնէսքօ (1959) եւ Ամերիկեան Համալսարան Պէյրութ (1960): Իր առաջին անձնական ցուցահանդէսը տուաւ 15 Յունիս 1979-ին Երեւանի մէջ կառավարրութեան հրաւէրով եւ արժանացաւ մեծ գնահատանքի։ Իր երկրորդ անհատական ցուցահանդէսը տեղի ունեցաւ Ապրիլ 1980-ին Պէյրութի Սամըրլէնտ պանդոկի Տոմ սրահին մէջ որ դարձեալ գնահատուեցաւ արուեստագէտներու կողմէ։ Իտալական Արուեստի Կեդրոնի տնօրէնը գնահատուելով Մարի թէրէզի Սամըրլէնտի ցուցահանդէսսը՝ կը հրաւիրեն որ իրենց կեդրոնին մէջ ալ ցուցահանդէսը՝ կը հրաւիրեն որ իրենց կեդրոնին մէջ ալ ցուցահանդէս մը սարքէ։ Այս մէկը տեղի կ'ունենայ 23 Փետրուար 1981-ին ուր ներկայացուցած նկարներուն մեծամասնութիւնը կը վաճառուին
11 Սեպտեմբեր
11 Սեպտեմբեր, տարուան 254-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 255-րդ) օրն է։
Տօներ
Ստորոգութիւն:Սեպտեմբեր
Կլիմայական Փոփոխութիւններ
Կլիմայական փոփոխութիւնը կրնայ նկարագրուիլ իբրեւ դանդաղ եւ ներդաշնակ փոփոխութիւն, որ կ'ազդէ երկրագունդին կլիմային: Կլիմայական փոփոխութիւնը համերկրային հարց մըն է՝ կենսոլորտային, ընկերային, տնտեսական, բաշխումային եւ քաղաքական ծանր հետեւանքներով, եւ այսօր կը կազմէ մարդկութեան առաջնահերթ մարտահրաւէրներէն մին : Անիկա յառաջացած է մարդոց առօրեայ գործունէութիւններէն եւ կը սպառնայ բնութեան եւ մարդկութեան: Երկրագունդին ջերմաստիճանը կը բարձրանայ բնութեան ընդհարումներով:
Երկիր մոլորակին կլիմայական փոփոխութեան հիմնական ցուցանիշները` հողի եւ Ովկիանոսի ջերմաստիճանին բարձրացումը, ծովու մակարդակին եւ ջերմոցային կազերու ծաւալներու աճը, կը մատնանշեն Երկիր մոլորակին տաքնալը:
Կլիմայի փոփոխութիւնները կը նկատուին  մարդկութեան ժամանակակից  առաջնահերթ մարտահրաւէրներէն, որոնց պատասխանը կը պահանջէ  բոլորին զօրակցութիւնը ։
Ի՞նչ են եւ ի՞նչպէս կը ստեղծուին ջերմոցային կազերը
Արեւուն ուժը մթնոլորտէն կ'անցնի լոյսի ձեւով: Արեւուն ուժը ջերմութեան կը վերածուի եւ կը տաքցնէ Երկիր մոլորակը: Ջերմութենէն մաս մը մուտք կը գործէ դէպի տիեզերք, ուրիշ մաս մըն ալ կը ներծծուի կազերու միջոցով մթնոլորտին մէջ: Կազերը, որոնք կ'արգիլեն ջերմութիւնը դուրս գալէ, կը կոչուին ջերմոցային կազեր: Ջերմոցային կազերը Երկրին ջերմաստիճանը կը պահպանեն մօտաւորապէս 59 աստիճան F-ի (15 աստիճան C-ի) վրայ: Բայց այսօր կը տեսնենք, թէ այս ջերմոցային կազերը մեծ քանակութեամբ մթնոլորտին մէջ կը մտնեն, եւ այդպիսով շատ տաքութիւն կը պահեն: ջերմոցային կազերէն ամէնէն կարեւորներն են՝ բնածուխի երկթթուակը (CՕ2)ն եւ ջրաշոգին: Ջերմոցային կազերը Երկիրին ջերմաստիճանը կը պահպանեն մօտաւորապէս 59 աստիճան F-ի (15 աստիճան C-ի) վրայ: Բայց այսօր այս ջերմոցային կազերը մեծ քանակութեամբ մթնոլորտին մէջ մտնելով բարձր աստիճանի տաքութիւն կը պահեն ։
Ի՞նչ է գիտնականներուն կարծիքը
Մոլորակին կլիման տեւաբար կը փոխուի։ Վերջին 650,000 տարիներուն երկրագունդը ապրած է եօթը սառցային յառաջացման եւ նահանջի շրջաններ (սառոյցներու լուծում)․ վերջին տարիներուն ամէնէն հին սառնալեռը՝ 11,700 տարեկան, սպառնալիքի տակ է։
Կլիմայական փոփոխութիւնը կը վերագրէ փոքր տարափոխութիւններ երկրագունդին ուղեծիրին, որոնք կը փոխեն արեգակին զօրութիւնը, զոր մեր երկիրը կ'ընդունի։
Գիտական ապացոյցը կլիմայական փոփոխութեան համար աներկդիմի է ։
Երբ երկիրը բնականէն աւելի տաքնայ, գիտնականները այս երեւոյթը երկրագունդի ջերմութեան բարձրացում կամ կլիմայի փոփոխութիւն կ'անուանեն:
Երկրագունդին ջերմաստիճանին բարձրացումը
Երկիր մոլորակը կը կլանէ արեւու ճառագայթներուն 70 առ հարիւրը:
Երկրագունդին մակերեսին միջին ջերմաստիճանը բարձրացած է 1,62 (degrees Fahrenheit․0.9 degrees Celsius) սկսեալ 19 հարիւրակէն։ Ամէնէն կարեւոր պատճառը բնածուխի երկթթուակի բարձրացումն է եւ մարդոց ստեղծած բխումները մթնոլորտին մէջ ։
Մոլորակին ջերմաստիճանը աւելի բարձրացած է վերջին 35 տարիներուն ընթացքին։ 2016-ին ամէնէն տաք տարին կը համարուի, որովհետեւ Երկրին տաքութիւնը վտանգաւոր կերպով բարձրացած էր, շարունակուած է ջերմոցային կազերու ծաւալներու աճը` գերազանցելով 1990-ին որոշուած առաւելագոյն ծաւալը, առաւել քան քսան երկիրներու մէջ արձանագրուած է յաւելեալ տաք տարի, ինչ որ գերազանցապէս զգացուած է հարաւային կիսագունդին մէջ:
Ովկիանոսին ջերմաստիճանին բարձրացումը
Ամէնէն շատ ջերմութիւն ծծողները ովկիանոսներն են: Այդ երեւոյթը նշմարուած է 1969-էն սկսեալ (700 մեթրէն (2,300 feet)) ։ 2014-ին ծովու մակերեսի ջերմաստիճանը նոր մրցանիշներ արձանագրած է, ինչ որ առաւելապէս զգացուած է Խաղաղական ովկիանոսին հարաւային հատուածին մէջ :
Անթարքթիքայի սառոյցներու հալելու իբրեւ հետեւանք կրնան հոնկէ դուրս գալ քիմիական նիւթերը, մանաւանդ՝ թոյնի տեսակ մը, զոր բազմաթիւ երկիրներ գործածելէ հրաժարած են երեսուն տարի առաջ: Շատ մեծ աշխատանքներ կը տարուին ովկիանոսներու ջերմացման առաջքը առնելու համար, բան մը, որ այս պահուն տակաւին անկարելի կը թուի: Ովկիանոսները կը կլանեն ահռելի քանակութեամբ տաքութիւն: Գիտնականները վստահ են, որ եթէ նոյնիսկ մարդկութիւնը կարենայ ձերբազատիլ ջերմոցային կազերու քանակէն, համաշխարհային ովկիանոսի փոփոխման հոլովոյթը պիտի շարունակուի եւ ատոր հետեւանքներէն մէկն ալ այն պիտի ըլլայ, որ արեւադարձային հիւանդութիւնները տարածուին նոր շրջաններու մէջ :
Սառցային առանձնացում
2014-ին Հիւսիսային բեւեռի սառոյցներու հալքը 1998-2010 թուականներուն հետ համեմատած սկսած է 20-30 օր աւելի կանուխ:
Ծովուն մակերեսը կը բարձրանայ
Վերջին դարուն ծովուն մակերեսը բարձրացած է 203,2 միլիմեթր (8 inches)։ Իսկ վերջին երկու դարերուն ընթացքին ծովուն մակերեսին բարձրացումը կրկնապատկուած է եւ տարուէ տարի ալ նոր մրցանիշներ կ'արձանագրէ։
Սառերու հալքը եւ ծովու մակարդակին բարձրացումը
Կլիմայական փոփոխութիւնը կ'ազդէ Երկիր մոլորակին վրայ։ Բեւեռային շրջանի սառոյցը կը հալի եւ ծովուն մակերեսը կը բարձրանայ։ Այսպէս, մեծ թիւով կղզիներ կ'անհետանան, ջուրով կը ծածկուին եւ մարդիկ կը գաղթեն։
Երբ ջուրը շատ կը տաքնայ, կը ծաւալի։
Միաժամանակ երկրագունդին գերջերմացումը երկու բեւեռներուն սառակոյտերուն փլուզման պատճառ կը հանդիսանայ, ինչպէս նաեւ սառնալեռներուն ծաւալման:
Վերոնշեալ պատճառներով, ծովու ջուրին մակերեսը կը բարձրանայ եւ իբրեւ հետեւանք տեղի կ'ունենան` ողողումներ, ջրհեղեղներ, մասնաւորաբար ծովեզերեայ շրջաններու մէջ եւ մերձակայ դաշտերուն վրայ ։
Գաղթ
1980-ականներուն սկիզբէն իւրաքանչիւր յաջորդ տասնամեակ աւելի տաք եղած է, քան նախորդը: Մասնագէտները հաստատած են, որ այս ընթացքով եթէ շարունակուի, մինչեւ դարավերջ ջերմաստիճանը կրնայ 3-5 աստիճան բարձրանալ: Իսկ Միացեալ ազգերու կազմակերպութիւնը (ՄԱԿ), իր կարգին, կը յիշեցնէ, որ Փարիզեան կլիմայական համաձայնագրով պետութիւնները պարտաւորուած են պահպանել միջին ջերմաստիճանի բարձրացումը 1.5 աստիճանի սահմաններուն մէջ: Եթէ այդպէս չըլլայ եւ եթէ բոլոր քայլերը չտանին կանխելու համաշխարհային ջերմացումը, ապա մարդկութեան աղիտալի ապագայ մը կը սպասուի եւ մոլորակին վրայ շատ հատուածներ կը դառնան անմարդաբնակ:
Մեծ թիւով անասուններ կը ստիպուին տեղափոխուիլ դէպի նոր տարածութիւններ եւ վտանգի մէջ կը գտնուին։ Նոյնպէս մարդիկ կը ներգաղթեն կամ՝ կ'արտագաղթեն։
Եղանակի ծայրայեղ փոփոխութիւններէն կը ստեղծուին երաշտի պայմաններ եւ անձրեւի տեղումներ։
ՄԱԿ կը հաս­տա­տէ, որ 2020-2021 տա­րեշր­ջա­նին կլի­մա­յա­կան փո­փո­խու­թիւն­նե­րուն հե­տե­ւան­քով 12,5 միլի­ոն բնակ­չու­թիւն տե­ղա­շար­ժի են­թարկ­ուած է. կը նա­խա­տես­ուի, որ այս թիւը հաս­նի 20 միլի­ո­նի:
Բնութեան ծայրայեղ երեւոյթներ եւ անձրեւներու տեղափոխութիւն
Կլիմայական փոփոխութենէն, ա'լ աւելի կ'ազատի երկթթուակ բնածուխը եւ մոլորակի ջերմաստիճանը կը բարձրանայ ։
Վերջին տարիներուն բնութեան ծայրայեղ փոփոխութիւնները յաճախակի են: Անոնք ողողումներ եւ ջրհեղեղներ յառաջացնելէ բացի, նաեւ կ'ազդեն ջուրին որակին նուաստացման եւ ամէնէն մտահոգիչը՝ կարգ մը շրջաններու մէջ ջուրի աղբիւրներու սահմանափակման ։
Նոր հիւանդութիւններ
Անիկա կրնայ մարդոց առողջութեան ազդել։ Նոր հիւանդութիւններ կը յատնուին, որոնք աւելի վտանգաւոր են, որովհետեւ այս կլիմայական փոփոխութիւնները այլեւս անակնկալօրէն կը յատնուին աշխարհի բոլոր անկիւններուն մէջ եւ կ'ազդեն բնութեան երեւոյթներուն բնականոն ընթացքին:
Նկատուած է, թէ մեծ թիւով մահերու պատճառը կապուած է ջերմաստիճանի բարձրացման եւ ջուրի միջոցաւ վարակիչ հիւանդութիւններու տարածման ։
Ընկերային եւ տնտեսական անդրադարձ
Այս փոփոխութիւնները լուրջ անդրադարձ կ'ունենան մարդուն առողջութեան եւ կառոյցներուն վրայ։ Նիւթական մեծ վնասներ կը յառաջացնեն տնտեսութեան եւ հասարակութեան ոլորտներէն ներս:
Հողագործութիւնը, անտառապահութիւնը, ուժանիւթը եւ զբօսաշրջիկութիւնը ուղղակի կ'ազդուին եւ կը տուժեն կլիմայական այս փոփոխութիւններէն:
Հետեւանքները Եւրոպայի մէջ
Հարաւային եւ կեդրոնական Եւրոպայի երկիրները ալ աւելի յաճախ կը տուժեն կիզիչ ամառներէն (անպատրաստ են տակաւին դիմագրաւելու), անտառներու հրդեհներէ եւ երաշտէ:
Ջուրի պակասը զգալի է Միջերկրականի աւազանի երկիրներուն մէջ:
Հիւսիսային Եւրոպան կ'ընդունի մեծաքանակ անձրեւներ, հետեւաբար ողողումները ձմրան եղանակին կը շատնան ։
Հետեւանքները զարգացած երկիրներուն մէջ
Աղքատ երկիրները անմիջականօրէն կ'ազդուին կլիմայական փոփոխութիւններէն, որովհետեւ այդ երկիրներուն բնակիչները կախեալ են իրենց շրջապատէն, բնութենէն: Այդ պատճառով կ 'արտագաղթեն դէպի զարգացած երկիրներ, որոնց կառոյցները անբաւարար են ընդունելու այդ մեծ հոսքը։ Հետեւաբար կը յառաջանան ընկերային, հասարակական լուրջ հարցեր ։
Գալեաօ
Կալյաո (El Callao), քաղաք Պերուի մէջ, նավահանգիստ Խաղաղական Ովկիանոսի ափին։ Կը մտնէ Լիմայի ագլոմերացիայի մէջ։
Կլիմայական Փոփոխութիւններ
Վայրի կենսահարստութեան վտանգը
Ցամաքի եւ ջուրի տեսակներ նոր շրջաններ կը տեղափոխուին: Իսկ շատեր անհետանալու վտանգի տակ են ։
Ըստ գիտնականներու կատարած հետազօտութիւններուն, կլիմայական փոփոխութիւնները կրնան մինչեւ դարավերջ վերացնել Երկիրին բուստերու խութերուն գրեթէ ողջ բնակելի միջավայրը: Երկրագունդին վրայ գոյութիւն ունեցող բոլոր բուստերու խութերուն 70-90 տոկոսը անհետացման վտանգի տակ կը գտնուին յառաջիկայ 20 տարուան ընթացքին: Անոր պատճառներէն մէկը՝ ովկիանոսներու ջերմաստիճանին բարձրացումն է, ինչպէս նաեւ՝ ջուրին թթուայնութիւնը եւ աղտոտութիւնը :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Բնութիւն Ստորոգութիւն:Կլիմայ
Եաշ
Ս. Աստուածածին 500 տարուն եկեղեցի լինելով իւր հիմնարկութեան հինգ դարերու յոբելեանն պիտի տօնուի այս տարի 1895 Սեպտեմբերին:
Որպէս ի Սնեաղին գտնուած ճաշոցի վերոգրրալ յիշատակարանէն կ’երեւի, ի Եաշ կար երբեմն եւ մի եկեղեցի, յանուն Ս. Գրիգոր Լուսաւորչեայ՝ որ 16րդ դարուն կառուցեալ կը թուի, քանզի նորա դրան ճակատն քարի մը վրայ փորագրեալ է «թռկեին Եշ. Ս. Լուսաւորչայ եկեղեցին Սիսեանցի Արաբկերցիի յշկ.է»: Ռ Կ Ե ազգիս ասմարական թուականն լինելով կը պատասխանէ Փրկչայ 1616 թուին:
Յամի Տեառն 1828 ի Եաշ մեծ հրդեհ մը պատահելով՝ Ս. Լուսաւորիչ հրոյճարակ դարձած է, վասն որոյ Եաշեցի ազգայինք 1862-ին զայն բոլորովին քանդելով սկսած են վերստին կառուցանել, երկու կողմերն աւելցնելով սենեակներ իգական սեռի կրթութեան յատկացնելոյ համար, սակայն առ ի չգոյէ պատրաստ դրամի եւ միանգամայն վարժարան յաճախող աղջկանց՝ շէնքն անկատար մնացած է:
Ս. Աստուածածին ունի կալուածներ որոնց եկասուտէն կը հոգայ տեղւոյն Պատ. Հոգաբարձութիւնն եկեղեցւոյ ծախքերն, պաշտօնէից թոշակները, կարօտելոց նպաստներ. կը վճարէ հետզհետէ հին պարտուց տոկոսներն եւ յաջորդաբար պարտքերն ալ:
Եաշեցի մերազնեայք ունին գերեզմանատուն մը 1876-ին գնեալ ազգային դրամով. 1882-ին անդ կառուցուած է մատուռ մը ջանիւք այժմեան Խնամակալաց Մեծ. Տեարց Գրիգոր Յհ. Պույուգլեանի, Եփրեմ Մագլըմեանի եւ Յով Յկ. Պույուգլեանի: Սոյն մատրան մէջ սովորաբար տարին երկու անգամ պատարագ կը մատուցուի, Ս. Զատկի Գ. օրը եւ նոյնպէս Ս. Լուսաւորչի Գիւտ նշխարաց տօնին օրը: Մասնաւոր պատարագ ուզող ուխտաւորաց համար բացառութիւն կ’ըլլայ:
Ցաւօք սրտի կ’ըսեմք թէ Եաշ այժմ չունի վարժարան. Մինչդեռ երկար տարիներ կանգուն պահած է «Հայկազեան» կրթարանն որ գաղթականութեան տուած է ուսեալ աշակերտներ: Աստարժան կը համարիմք յիշատակել թէ՝ այժմու Ռումանահայոց ծանօթ ուսուցիչ, Տիար Լուսիկ Սրմագաշեան, Հայկազեան վարժարանի աշակերտելով՝ իւր շրջանն աւարտելէ զկնի 1843-1846 նոյն կրթարանի մէջ հսկողի պաշտօն վարած է. 1848-ի մեծ հնտախտի պատճառաւ՝ վարժարանին մինչ 1850 գոց մնալէ վերջն ալ 1 Մայիս 1850-ին վերաբանալով զայն երախտաւոր ուսուցիչ Պապիկեանի եւ Գաբգաչեանի հետ պաշտօնավարած է մինչ 1854 երբ յիշատակաց արժանի Պապիկեանի մահուան վրայ իւր սիրեցեալ դասընկերի Խ. Գարագաշեանի հետ կը դասախօսեն մինչեւ 1866, յորում Գարագաշեան ուրոյն կրթարան կը բանայ որով եւ Լ. Սրմագաշեան իբր առաջին դասատու օգնական վարժապետի մը հետ դեռ տասն տարիներ եւս լաւ վիճակի մէջ կը պահէ ազգային դպրոցն, հանրային շնորհապարտութեան իրաւունք ստանալով: Նա՝ իր շուրջ քառասնամեայ պաշտօնավարութեան մէջ ազգի եւ Կրօնի նախանփախնդիր լինելով՝ օտարազգի Զոյիլներու, զրպարտիչներու դէմ գրած է:
Դեռ անցեալ տարիներն երկու ռումէն դասատուներ կրօնական վարդապետութիւնքն բացատրող դասական գրքերու մէջ Հայոց դաւանանքի նկատմամբ խել մը թիւրիմաց տեղեկութիւններ տուած էին, նոյն իսկ զրպարտութիւններ արած: Լ. Սրմագաշեան արդար կայրոթով վառուած հրապարակ հանեց գրքոյկ մը ռումաներէն լեզուաւ պատասխանելով վերոյիշեալ ուսուցչաց զրպարտութեանց եւ յայտնելով մեր Ս. Եկեղեցւոյ ուղղափառութիւնը:
Սրմագաշեանի հրատարակութիւնն ունեցաւ իւր ազդեցութիւնն. զի ուշադրութիւն գրաւեց, եւ երկրի կրօնային Պետք իսկոյն վերցուցին այդ գրեանքն վարժարաններէն, այսպէս անոնց տեղ ի լոյս ընծայուած են նոր տպագրութիւններ որ հայոց նկատմամբ եղած զրպարտութիւններ այլեւս չեն պարունակեր: Յիշեալ քաջ ռումանագէտ եւ հայկաբան ուսուցիչն նմանապէս ռումանագէտ եւ հայկաբան ուսուցիչն նմանապէս ռումաներէն լեզուաւ Ռումանահայոց համար օրացոյց պատրաստեց անցեալ տարի եւ այս տարի դարձեալ պիտի հրատարակեն Կալացի Արժ. Փափազեան Տ. Ղեւոնդ քահանայի հետ:
Այս կանոնագրութեան նպատակն էր դպրատան եւ եկեղեցւոյ բարեկարգութեան եւ պայծառութեանը հսկել, հասոյթները եւ ծախքերը լաւ մատակարարել. Կ. Պոլսոյ պատկառելի պատրիարքարանէն այցելու ղրկուած կարգաւորները ըստ արժանաւորութեանցն հիւրնկալել եւայլն. սակայն ասոնց երկրիս մէջ կենալու ժամանակակէտը սահմանուած էր 40-60 օր ըստ կարգաւորաց աստիճանին, այսինքն այս միջոցին մէջ պարտական էին ամէն հայաբնակ քաղաքներուն այցելութեան շրջանը լմնցնել եւ վերադառնալ անդրէն առանց ուշանալու: Այս կանոնադրութիւնը Կ. Պոլսոյ Պատրիարքարանէն ալ վաւերացուեցաւ 1841 թուականին:
Եւ որպէս զի մեր դպրատունէն ելած աշակերտները երկրիս ամէն իրաւունքներէն ուրախանալու օգուտը քաղեն, շատ աշխատանքով ջանաց ազգային դպրոցը տէրութեան պաշտպանութեան տակ դնել, որ եւ յաջողեցաւ ալ մեծամեծ արտօնութիւններ ստանալով իշխանական հրովարտակաւ, որ 1841-ին մեծ հանդիսիւ շնորհուեցաւ Մոլտավիա բնակող Հայոց ազգին: Իսկ 1842-ին Յկ. Պըյըգլեան դպրատան համար նոր կարգադրութիւն մ’ալ յօրինեց, որուն մէջ կը պարունակուէր ուսման բրօկրամն ալ, ուր հայկական լեզուն նախադասելի էր բուն իսկ ռումէնական լեզուէն: Ըստ այս կարգադրութեան եւ համեմատ իշխանական հրովարտակին, հայոց դպրատան վերատեսուչը ուղղակի անդամ էր նաեւ ռումէն վարժարանաց Ուսումնական Խորհրդոյ, հայոց դպրոցը եւ ուսուցիչները Հասարակաց անուն գործածելու իրաւունք ունէին. Իսկ ուսումնաւարտ աշակերտները ուղղակի կ’անցնէին տէրութեան վարժարանը ուսումնին շարունակելու, առանց երկրորդ քննութեան ենթարկուելու:
Չորս տարուան փորձառութենէ ետքը, տեսնելով թէ 1840-ին յօրինած կանոնադրութիւնը գործադրութեան մէջ ինչ ինչ կէտերու վրայ դժուարութիւններ կը յարուցանէ, 1844 թուականին ուրիշ կարգադրութիւն մ’ալ յօրինեց ռումաներէն լեզուաւ իբր յաւելուած հայերէն կանոնադրութեան:
Ըստ այս կանոնադրութեան տրամադրութեանց, Ազգային Հոգաբարձրութեան խորհուրդը որ հինգ անդամներէ կը բաղկանար, այնպիսի արտօնութիւններ ստացաւ, որ հայ հասարակութիւնները, կարծես թէ, առանձին իշխանութիւններ կը կազմէին երկրիս մէջ։ Եկեղեցւոյ պայծառութեան դպրատան յառաջադիմութեան եւ ելումտից գործոց մատակարարութենէն զատ, Ազգային Հոգաբարձութիւնները իրաւունք ունէին նաեւ ազգայնոցս մէջ եղած ամէն տեսակ յարաբերութիւններու վաւերացումը ընել. ինչպէս՝ օժտեգրերու, պայմանագրերու, մուրհակներու եւ ամէն տեսակ գրուածոց ստորագրութիւնները հաստատել, որոնք հայի մը եւ այլազգի մը միջեւ կը կատարուէին, ասոնցմէ զատ ներքին վէճերը կը քննէին եւ հաշտարար միջոցներով պաշտօնապէս կը վճռէին, եւայլն. որոնք ամենն ալ տէրութեան առջեւ յարգուած էին առանց վերաքննութեան:
Ռումէնաց պատմութեան մէջ կը կարդանք թէ հին ատեններն ալ Հայերը մեծամեծ արտօնութիւններ եւ ինքնօրինութիւն իսկ ունէին երկրիս մէջ:
Ընդհանուր պատերազմէն առաջ հազիւ քանի մը տուն գաղթական հայեր կային, մինչդեր տեղացի հայոց թիւը մինչեւ 100 ընտանիքի կը հասնէր:
Ներկայիս այդ թիւը պակսած է որովհետեւ հին հայերը աւելի թիւով կը վախճանին քան կը ծնին: 30 ընտանիքի չափ գաղթական հայեր կ’ապրին ներկայիս Եաշի մէջ, որոնք ընդհանրապէս խանութպաններ են, կան նաեւ գորգի գործարանատէրեր:
Անասնապահութիւն
Անասնապահութիւն, գիւղատնտեսութեան երկու հիմնական ճիւղերէն մէկը։ Կը ներառէ ընտանի եւ Գիւղատնտեսական անասուններու ու թռչուններու բուծումը՝ անասնաբուծական մթերքներ՝ սննդամթերք (կաթ, միս, հաւկիթ, կարագ եւ այլն), սնունդի եւ թեթեւ արդիւնաբերութեան հումք (կաթ, միս, բուրդ, կաշի, մորթ), գիւղատնտեսութեան բանող ուժ (ձի, եզ, ջորի, ուղտ, եղջերու, եւ այլն), պարարտանիւթ (գոմաղբ եւ թռչնաղբ) ստանալու նպատակով։ Անասնապահութեան առանձին ճիւղերէն կը ստացուին տարբեր նիւթեր դեղագործութեան համար (օրինակ՝ թռչնաղբէն), իսկ անասնապահական մթերքներու վերամշակումէն յառաջացած մնացուկներէն՝ արժէքաւոր կերեր (մսալիւր, ոսկրալիւր, զտուած կաթ եւ այլն)։
Բաժիններ
Անասնաբուծութիւնը կը բաժնուի ընդհանուր եւ մասնակի բաժիններու։ Ընդհանուր անասնաբուծութիւնը կ'ուսումնասիրէ գիւղատնտեսական անասուններու եւ թռչուններու բուծման, կերակրման, խնամքի ու պահուածքի ընդհանուր սկզբունքները եւ կը միաւորէ գիւղատնտեսական անասուններու բուծումը, կերակրումը եւ այլն։ Մասնակի անասնաբուծութիւնը կ'ուսումնասիրէ անասնապահութեան ճիւղերը վարելու ձեւերը, մշակման գործնական միջոցառումներ՝ մեկնելով տեսակներու, ցեղերու առանձնայատկութիւններէն եւ բուծման բնական տնտեսական պայմաններէն։ Մասնակի անասնաբուծութիւնը կ'ընդգրկէ կովերու, ոչխարներու, այծերու, թռչուններու, ուղտերու, եղջերուներու, ճագարներու, մեղուներու եւ շերամներու բուծանումը։
Գլուխ Սոխ
Սոխ (Allium cepa), ամէնատարածուած, արժէքաւոր եւ հնագոյն բանջարեղէններէն է, կը մշակուի կլիմայական բոլոր գոտիներուն եւ կ'օգտագործուէ գրեթէ բոլոր կերակուրներու մէջ։ Նաեւ կ'օգտագործուէ թարմ վիճակով, որպէս աղցանային բանջար։
Սոխի քալորիականութիւնը մոտ 400 է, ատկէ զատ, սոխը տակաւին հին ժամանակներէն յայտնի է որպէս ուժեղ բակտերիասպան եւ բուժիչ յատկութիւններով բուսատեսակ։ Պարզուած է, որ սոխի հիւթին մէջ մի քանի վայրկեանին կրնան ոչնչանալ թիֆի, տիզէնթերիայի, տիֆթերիայի եւ այլ հիւանդաբեր բակտերիւմներ։
Նկարագրութիւն
Սոխը երկամեայ բոյս է, ներկայիս տեսակներու ցողունները կը հասնեն 15-էն 45 սմ բարձրութեան: Տերեւներուն գոյները դեղնաւունէն մինչեւ կապտա-կանաչաւուն են եւ կ'աճեն հովհարաձեւ: Ատոնք գլանաձեւ եւ մսեղ են: Մինչեւ բարձրութեան քառորդը հաստ են եւ ապա կը դառնան սրածայր: Հասունանալիս, սնունդի պաշարները կը հաւքուեն ցողունին հիմքին քովը եւ արմատը կը սկսէ ուռչիլ: Աշնանը ցողունները կը թառամեն, սոխուկի դուրսի թեփուկները կը դառնան չոր եւ փխրուն եւ արդէն կարելի կ'ըլլայ բերքը հաւքել: Հողին մէջ ձմեռուան թողնելու պարագային գարնանը գլուխի միջուկը կը սկսէ զարգանալ:
Արտադրութիւն
2014-ին չոր սոխի արտադրութիւնը եղած է 88.5 միլիոն թօն, որուն առաջատարներ Չինաստանը եւ Հնդկաստանը արտադրած են ամբողջի 25%-ը եւ 22%-ը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով
Լոռիի Այր Մարդոց Տարազներ
Լոռիի այր մարդոց տարազներ - Լոռիի այր մարդոց զգեստները ունէին կովկասեան տարազներու ոճ եւ երանգ, սակայն կերպասներու ընտրութեամբ ու ձեւուածքով տեղական էին: Այր մարդոց տարազի բաղկացուցիչ մասերն էին վարտիքը, շապիկը, ելակը, արխալուղը, կաշիէ գօտին եւ չուխան:
Չուխան կովասեան տարածաշրջանի այր մարդոց յատուկ առանց օձիքի վերարկուն է, որ կը կարուի մահուդ կտորով։ Ունի այնպիսի ձեւուածք, որ կ՛ընդգծէ տղամարդուն լայն թիկունքը եւ նեղ մէջքը։ Չուխային տակէն կը հագնէին արխալուղ վերնաշապիկը։
Լոռեվի տղամարդիկ ձմեռը կը հագնէին լայն մուշտակ՝ առանց գօտիի։
Յարդարանքը
Մէջքին կը կապէին կաշիէ կամ կտորէ գօտի։
Եւրոպական Միութիւն
Եւրոպական Միութիւն կամ Եւրամիութիւն (European Union, Union Européenne) կը հանդիսանայ քաղաքական, տնտեսական միութիւն 28 անդամ երկիրների, որոնք կը գտնուին Եւրոպայի մէջ : Եւրոպական Միութիւնը հիմնուած է 1992 թուին Եւրոպական Միութեան մասին Պայմանագրով (Մաաստրիխտի պայմանագիր)։
Հայաստան եւ Եւրամիութիւն
Հայաստանը Եւրոպական Միութեան Հարեւանութեան Քաղաքականութեան մասնակից է։ Համապատասխան Գործընկերութեան եւ Համագործակցութեան Համաձայնագիրը ստորագրուած է 1999 թ. Յունիսին, իսկ Գործողութիւններու Ծրագիրը՝ 13 Նոյեմբեր 2006-ին։
Եվրոնյուզ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Եւրոպա
Լոռի (մարզ)
Լոռի, կ’ընդգրկէ Գուգարաց աշխարհին մէկ կարեւոր համեմատութիւնը եւ հայկական լեռնաշխարհին հակադրութիւններով հարուստ բնութեան ամէնէն ինքնատիպ վայրերէն մէկը:
5 Դեկտեմբեր
5 Դեկտեմբեր, տարուան 339-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 340-րդ) օրն է։
Լոռի (մարզ)
Բարձր կանաչազարդ լեռներով եւ խոր ձորերով, որոնց մէջէն Դեբեդը կը հոսի : Անտառապատ լանջերուն վրայ դէպի երկինք կը խոյանան Լալուարը (2543 մեթր), Չաթինը (2244 մեթր), Ուրասարը, Թէժը, Մեծ Մայմէխը եւ միւս լեռները:
5 Դեկտեմբեր
Դէպքեր
1918․ սկիզբ հայ-վրացական պատերազմին
Տօներ
Ստորոգութիւն:Դեկտեմբեր
Լոռի (մարզ)
Այդտեղ է նաեւ Աղստեւի հովիտը, ուր կը գտնուին Դիլիջանն ու Իջեւանը: Դեբեդի ձախ ափին կ’երկարին Վիրահայոց լեռնաշղթային կեդրոնական եւ արեւելեան հատուածները, իսկ աջ կողմը` Գուգարաց լեռնաշղթան: Դեբեդի գլխաւոր հարկատուներն են` Մարցիգետը, Աջիրը եւ Շնողը :
Փամբակի լեռնաշղթան ջրբաժան է Կուր եւ Արաքս գետերու աւազաններուն միջեւ եւ կ’երկարի Ջաջուռի լեռնանցքէն մինչեւ Սեւանայ լիճին հիւսիս-արեւմտեան ափը: Փամբակ գետը, Ձորագետի հետ միախառնուելով կ’առաջացնէ Դեբեդը, եւ Դեմեդ Ձորագետ անունով ալ ճանչցուած է:
Փամբակի հովիտը նեղ եւ երկար իջուածք մըն է Բազումի եւ Փամբակի լեռնաշղթաներուն միջեւ։ Փամբակ գետի դարաւանդաւոր հովիտը կ’երկարի Ջաջուռի լեռնանցքէն մինչեւ Գայլաձոր կիրճը: Կ’ընդգրկէ նաեւ Չիչկան, Վանաձոր եւ Տանձուտ գետերու հովիտները: Իսկ Փամբակի լեռնանցքը կը գտնուի 2152 մեթր բարձրութեան վրայ:
Լեռնաշղթաներ
Բազումի լեռնաշղթան կ’երկարի Քարախաչի լեռնանցքէն մինչեւ Գայլաձոր կիրճը, եւ ջրբաժան է Ձորագետի եւ Փամբակի միջեւ։ Ձորագետի հարկատուներն են` Սեւաբերդ, Տաշիր, Յովհաննաձոր, Միսխանա, Ուրուտ, Չքնաղ եւ Գարգառ:
Ծառաստաններ
Լոռիի լեռներն ու ձորերը ամբողջ ծածկուած են Հաճարենիի, Կաղնիի, Լորենիի, Հացենիի սաղարթաւոր անտառներով եւ սոճիի փշատերեւ ծառաստաններով :
Մարգագետիններ
Լեռներու բարձունքներուն տարածուած են խոտառատ մարգագետիններ: Անտառները լեցուն են վայրի կենդանիներով` այծեամ, նապաստակ, գորշուկ, կզաքիս, սկիւռ, արջ, գայլ, եղնիկ, աղուէս եւ անտառակատու. թռչուններէն յիշենք շիկահաւը, սեւ երաշտահաւը, կեռնեխը, փայտփորը եւ անտառակտցարը:
Կլիմայ
Կլիման ընդհանուր առմամբ մեղմ է: Ձմեռը ջերմաստիճանը զերոյէն վար 4-էն 5 եւ երբեմն ալ մինչեւ 35 աստիճան կ’իջնէ. երբեմն ալ տաք հովեր կը փչեն եւ ձիւնը կը հալի: Ամառը մեղմ է, ամպամած, 16-էն մինչեւ 22 աստիճան: Գարունն ու աշունը սքանչելի են:
Պատմամշակութային յուշարձաններ
Լոռիի մարզէն ներս կը գտնուին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ ընդգրկուած Հաղպատի եւ Սանահինի վանքերը։ Պատմական նշանակութիւն ունին նաեւ մարզէն ներս գտնուող Լոռի-Բերդի փլատակները ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի մարզեր
Ամերիկայի Հայկական Համագումար
Ամերիկայի Հայկական Համագումար
Ամերիկայի Հայկական համագումար (անգլ.՝ Armenian Assambly of America), համաամերիկեան հայկական կազմակերպութիւն,
Հիմնադրութիւն
Հիմնադրուած է 1972 թուականին։ Կեդրոնը՝ Ուաշինկթըն, գրասենեակներ ունի Լոս Անճելըսի եւ Երեւանի մէջ։
Հիմնադիր անդամներն են ձեռնարկատերեր Ստեփան Մուկարն ու Հրայր Յովնանեանը, ճարտարապետ Լիոնէլ Գալստեանը, իրաւաբաններ Ռոպերտ Մրամ Գալուստեանն ու Հայկ Տէր-Մանուէլեանը, գիտնականներ Ջան Հաննէսեան կրտսերը, Հայկազ Գրիգորեանը եւ Ռիչըրտ Յովհաննիսեանը։
Նպատակ
Հայկական համագումարի նպատակն է՝ համախմբել ամերիկահայերուն եւ սատարել ԱՄՆ-ին մէջ հայ մշակութային աւանդի եւ պատմական ինքնութեան գիտակցութեան գնահատման ու զարգացմանը, հայկական յուշարձաններու ու մշակութային նիւթերու պահպանման խրախուսել գիտական հետազօտութիւնն ու տեղեկահաւաքը եւ ճշգրիտ տեղեկութիւններ տարածել հայ ժողովուրդի պատմական, կրթական, կրօն, ու մշակութային կեանքի, ամերիկահայութեան մասին, խրախուսել ամերիկահայերուն աւելի լայն մասնակցութիււնը ամերիկեան ժողովրդավարական գործընթացին, պաշտպանել ամերիկահայերուն մարդկային եւ քաղաքացիական իրաւունքները։
Այդ նպատակներն իրագործելու համար Հայկական համագումարը մշակած է շարք մը ծրագրեր՝ կառավարական, իրաւագիտական, հասարակական, ուսանողական, համալսարանական եւ գաղթականական գրասենեակներ. Կազմակերպութիւնը կը ղեկավարէ տնօրէններու խորհուրդը, դրամական միջոցները կը հայթայթեն Հայկական համագումարի ծրագիրներուն աջակցող ամերիկահայերը։