Հոլոքոսթ
Խմբակային Գնդակահարումներ
ԽՍՀՄ-ի մէջ բնակող եւրոպացիները, որպէս կանոն, կ'ոչնչացուէին իրենց բնակութեան վայրերուն մէջ (գերմ.՝ Einsatzgruppen)։ Օտեսայի գրաւած շրջաններու հրեաներու ոչնչացմամբ կը զբաղէր ռումանական բանակը։ Պալթեան երկիրներու, Ուքրանիաոյ, Պելառուսի ամբողջ տարածքով մէկ գրեթէ իւրաքանչիւր ոչ մեծ քաղաքի, գիւղի կից կը գտնուէին, այսպէս կոչված, «փոսերը»՝ բնական հեղեղատները, ուր կը վտարէին եւ կը գնդակահարէին տղամարդիկը, կիները եւ երեխաները։ Արդէն 1941-ի Յունիսի վերջին Քաունաս-ի գերմանացիներուն եւ իրենց լաթվիացի մեղսակիցներու ձեռքով սպաննուեցան հազարաւոր հրեաներ. Վիլնիւսի 60 հազար հրեաներէ 45 հազարը մահացաւ Պոնարայի զանգուածային գնդակահարումներու ընթացքին, որ տեւեց մինչեւ 1941-ի վերջը։ Սպանութիւններու ալիքը տարածուեցաւ ամբողջ Լաթվիոյ մէջ։ 1942-ին հրէական համայնքներու մնացորդներ կային միայն Քանուաս, Վիլնիւս, Շիաուլիայ եւ Շվեհչիս քաղաքներուն մէջ։ Լաթվիոյ մէջ մի քանի շաբաթուան ընթացքին ոչնչացաւ գաւառական քաղաքներու ամբողջ եւրապական բնակչութիւնը. պահպանուեցան միայն Տաուգավպիլսի, Ռիկայի եւ Լիեպայի համայնքները։ Ռիկայի մէջ բնակող երեսուներեք հազար հրեաներէն քսանեօթը հազարը սպաննուեցաւ 1941-ի Նոյեմբերի վերջաւորութենէն Դեկտեմբերի սկիզբը։ Այդ ժամանակ ալ ոչնչացան Տաուգավպիլսի եւ Լիեպայի հրեաները։ Էսթոնիոյ եւրոպական բնակչութեան զգալի մասը, որ 1940-ին կը հաշուըուէր մօտ 4,5 հզ. մարդ, կորողացաւ խուսափիլ մահէն։ 14 Յունիս 1941-ին՝ պատերազմէն ընդամէնը 8 օր առաջ, մօտ 500 հրեաներ 10 հզ. էսթոնացիներու հետ ԽՍՀՄ-ի ներքին գործերու ժողովրդական կոմիսարիայի միջոցով գաղթեցին Սիպերիա, մօտ 500 տղամարդ հրեաներ զորակոչուեցան Կարմիր բանակ կամ ընդունուեցան կործանիչ գումարտակներ։ Էսթոնիոյ 3,5 հզ. հրեաներէն միայն 950-ը չկրցան կամ չցանկացին տարհանուիլ։ Մօտ 2-2,5 հզ․ հրեաներ կարողացան տարհանուիլ ԽՍՀ-ի ներքին շրջաններ, որուն նպաստեց այն փաստը, որ գերմանացիները գրաւեցին Թալինը միայն 28 Օգոստոս 1941-ին։ Այն 929 հրեաները, որոնք Էսթոնիոյ մէջ էին, գնդակահարուեցան մինչեւ 1941-ի վերջը Ռիկայէն ժամանած համար 1ա զոնդերխումբի կողմէ, որ կը ղեկավարէր շտանդարտենֆիւրեր Մարթին Զանտպերկերը։ Գնդակահարումներ եղան Թալինի, Տարտուի եւ Պիարնուի մէջ։ 1942-ին փետրուարեան դէպքերը Պերլինի մէջ առիթ հանդիսացան, որ Էսթոնիան դառնայ առաջին եւ միակ եւրապական երկիրը «հրեաներէն ազատ» (գերմ. «Judenfrei»)։ Պելառուսի հրեաներուն միայն փոքրամասնութիւնը կարողացաւ տարհանուիլ քաղաքի խորքեր։ 1941-ի Յունիսին Պելոստոկի մէջ սպաննուեցան հազարաւոր հրեաներ։ Հինգ օրուան ընթացքին Մինսքի եւ անոր շրջակայքը բնակող մօտ 80 հազար հրեաներ կենդրոնացան կեթթօներուն մէջ (ստեղծուած էին 20 Յունիս 1941-ին)։ Մինչեւ ձմրան սկիզբը աւելի քան 50 հազար մարդ սպաննուած էր։ Գրաւման առաջին ամիսներուն սպաննուեցաւ Վիտեբսկի, Գոմելում, Բոբրույսկի եւ Մոգիլիովի մէջ բնակող հրեաներու մեծամասնութիւնը։ Պելառուսի եւ միւս գրաւուած տարածքներուն մէջ (յատկապէս Սմոլենսկի շրջանին) ստեղծուած քսաներեք կեթթօներէն 12-ը հաշուեյարդարի ենթարկել մինչեւ 1941-ի վերջը, իսկ յաջորդ վեցը՝ 1942-ի առաջին ամիսներուն։ Արեւմտեան Ուքրանիոյ գերմանացիներուն եւ տեղի բնակչութեան ջարդը սկսաւ 1941-ի Յունիսի վերջաւորութեան եւ Յուլիսի սկիզբը ինկած ժամանակահատուածին։ Լվովի մէջ 30 Յունիս-էն 3 Յուլիս-ը սպաննուեցաւ չորս հազար հրեայ, իսկ 25-27 Յուլիս-ին՝ մօտ երկու հազար։ Լուցկը գրաւելէն մի քանի օր ետք այնտեղ սպաննուեցաւ երկու հազար հրեայ. քսանեօթը հազար հրեաներէն ճիշդ քսանմէկ հազարը սպաննուեցաւ 1941-ի Նոյեմբերին։ Կեդրոնական եւ Արեւելեան Ուքրանիոյ այն հրեաները, որոնք չկարեցան տարհանուիլ մինչեւ գերմանացիներու ժամանելը, ինկան նացիստներու ձեռքը։ Գերմանական զօրքերու ժամանումը արեւելք եւ ԽՍՀՄ-ի հսկայական տարածքներու գրաւումը անոնց կողմէ հանգեցուցին անոր, որ նացիստներու ազդեցութեան տակ ինկան այն հրեաները, որոնք կարողացած էին փախչիլ արեւելեան երկիրներու շրջաններէն մինչեւ պատերազմական գործունէութիւններու սկսիլը։ Ուքրանիոյ մէջ հրէական համայնքներու մեծամասնութիւնը ոչնչացաւ առանց հետք թողնելու։ Ուքրանիոյ՝ մինչպատերազմական շրջանին ապրող եօթանասուն հրէական կեդրոններէն 43-ը ոչնչացան 1941-ին, իսկ մնացածը՝ մինչեւ 1942-ի կէսը։