cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Նուպար Թէրզեան
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պոլիս: Նախնական կրթութիւնը ստացած է Պոլսոյ Պէզազեան վարժարանէն ներս: Փոքր տարիքէն դերեր ստանձնած է Պոլսոյ հայկական թատերախումբերուն մէջ, իսկ 1926-ին միացած է «Երիտասարդաց թատերախումբ»ին եւ դերեր ստանձնած է Սաղաթէլի դերով՝ Շիրվանզատէի «Պատուի համար», Պոլոնիուսի դերով՝ Շէյքսփիրի «Համլեթ», Ճգնաւորի դերով՝ Լեւոն Շանթի «Հին աստուածներ» ներկայացումներուն :
Հայկական ներկայացումներու դէմ դրուած արգելքէն ետք 1940 թուականին անդամագրուած է «Թուրք-երիտասարդական թատերախումբ»ին եւ սկսած է բեմ բարձրանալ:
Որոշ ժամանակ թրքական բեմի վրայ դերասանութիւն ընելէ ետք 1949 թուականին «Կախարդիչ հայր» թրքական ժապաւէնին մէջ ստանձնած է իր առաջին դերը, որուն շնորհիւ սկսած է աւելիով սիրուիլ ու ճանչցուիլ թուրք հանդիսատեսի կողմէ:
Թէրզեան դեր ստանձնած է աւելի քան 450 ժապաւէնի մէջ: Առաւելաբար ճանչցուած է «Ծովէն եկող աղջիկ» ժապաւէնի մէջ ստանձնած ձկնորսի դերով։
Նուպար Թէրզեան մեծաւ մասամբ հանդէս եկած է բարի հայրիկի դերով. աշխատակցած է թրքական ամենէն յայտնի դերասաններուն ու բեմադրիչներուն հետ: Թէրզեան թրքական աշխարհի մէջ յաճախ հանդէս եկած է Նուպար Ալեանաքզիա բեմական անունով:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Ուղղանկիւն կրիայ
Կրիաներ (լատիներէն՝ Testudines), սողուններու խումբին պատկանող զրահաւոր՝ ցամաքային եւ ջրային կենդանիներ։ Տարածուած են՝ գրեթէ, երկրագունդի բոլոր տարածաշրջաններու մէջ։ Յայտնի է, որ կրիաները գոյութիւն ունեցած են 220 միլիոն տարի առաջ[1] եւ կը հանդիսանան սողուններու դասի ամենահին խումբը, աւելի հին, քան մողէզներու, օձերու կամ կոկորդիլոսներու խումբերը։
Ուղղանկիւն կրիայ
Ուղանկիւն կրիան՝ անապատային է։ Այս տեսակի կրիաները կը բնակին հարաւային եւ հարաւ-արեւելեան Ասիոյ մէջ։ Այժմ ենթակուած են ոչնչացման վտանքին։
Նկարագրութիւն
Այս տեսակի կրիաներուն զրահը ցած է, հասակի բարձրութեան 2 անգամը, գոյնը դեղին է՝ կանաչի զառնող, իսկ վրան կան սեւ կէտեր։ Կիրային պոչը կը վերջանայ փուշով, որ կը նմանի եղունգի։ Սովորական աճած կրիաներու հասակը 30 ս.մ. է, իսկ կշիռը՝ 3.5 ք.կ.։ Յաճախ իգակ կրիաներուն զրահը աւելի լայն ու աւելի կլոր է (նաեւ ոտքի եղունգները աւելի երկար), քան արականներունը։
Արաս Հրատարակչութիւն
«Արաս» հրատարակչութիւնը հիմնադրուած է Պոլսոյ մէջ, 1993-ին։
Ուղղանկիւն կրիայ
Տարածումն ու միջավայրը
Ուղանկոյն կրիան կ'ապրի հարաւային եւ հարաւ-արեւելեան Ասիոյ մէջ, հետեւեալ գաղաքներու մէջ.-Հնդկաստան, Նեփալ, Պանկլատեշ, Միանմար, Լաոս, Վիէթնամ, Թայլանտ եւ Չինաստանի հարաւը։
Արաս Հրատարակչութիւն
Պատմութիւն
Պոլսոյ Պէյօղլու թաղամասին մէջ գտնուող «Հըտիվեալ Փալաս» կոչուող պատմական շէնքի գետնայարկը կը գտնուի «Արաս» հրատարակչատունը:
Ուղղանկիւն կրիայ
Տարածումն ու միջավայրը
Ստորոգութիւն:Կրիաներ Ստորոգութիւն:Սողուններ Ստորոգութիւն:Երկկենցաղ կենդանիներ
Զիմպապուէ
Զիմպապուէ (պաշտօնապէս՝ Զիմպապուէի Հանրապետութիւն Republic of Zimbabwe, մինչեւ 1980 թուականը՝ Հարաւային Ռոտեզիա)՝ Ափրիկէի հարաւին գտնուող երկիր: Բրիտանական համագործակցութեան անդամ է։ Ունէ տասնչորս պաշտօնական լեզու, որոնցմէ է անգլերէնը: Կը գտնուի Զամպեզի եւ Լիմփոփոյ գետերուն միջեւ:
Ստուգաբանութիւն
«Զիմպապուէ» անունը կը ծագէ երկրի հարաւ-արեւելեան մասին եղած հնագոյն աւերուած քաղաքի շոնայերէն անունէն: Աղբիւրներէն շատեր կը համարեն, որ անունը կը սերէ «ծիմպա-ծա-մապուէ»-էն, որ կը նշանակէ՝ քարեայ մեծ տուներ: Զիմպապուէն պաշտօնապէս յայտնի եղած է Հարաւային Ռոտեզիա (1898), Ռոտեզիա (1965) եւ Զիմպապուէ Ռոտեզիա (1979) անուններով՝: Զիմպապուէ անունն առաջին անգամ յիշատակուած է 1960-էն սեւ ազգայնական Մայքըլ Մաուէմային (Michael Mawema) կողմէ: «Ռոտեզիա» (Rhodesia) եզրը ծագած է 19րդ դարու առաջին գաղութարար Սէսիլ Ճոն Ռոուտսի (Cecil Rhodes) մականունէն:
Արաս Հրատարակչութիւն
Պատմութիւն
1993-ին Հրանդ Տինքի, Մկրտիչ Մարկոսեանի եւ Եդուարդ Թովմասեանի հիմնադրած «Արաս» հրատարակչատունը երկրի մէջ հայերէն եւ թրքերէն գիրքեր հրատարակող միակ հրատարակչատունն է։ Այն ստեղծուեր է որպէս Թուրքիոյ հայերու մշակութային ժառանգութիւնը ապագայ սերունդներուն կապելու կամուրջ:
Զիմպապուէ
Աշխարհագրական Տուեալներ
Զիմպապուէն Ափրիկէի հարաւի փակ երկիր է կը գտնուի 15րդ ու 23-րդ հարաւային զուգահեռականներուն եւ 25րդ ու 34-րդ արեւելեան միջօրէականներուն միջեւ: Սահմանակից է հարաւէն Հարաւային Ափրիկէին, արեւմուտքէն եւ հարաւ-արեւմուտքեն՝ Պոթսուանային, հիւսիս-արեւմուտքէն՝ Զամպիոյ եւ Մոզամպիքին՝ արեւելքէն եւ հիւսիս-արեւելքէն: Անոր հիւսիս արեւմտեան անկիւնը 150 մեթրի վրայ է Նամիպիայէն, համարեայ թէ ձեւաւորելով չորս երկիրներու հատման կէտ: Երկրին տարածքի մեծ մասը բարձրադիր է, տեղադրուած է 1 000-էն մինչեւ 1 600 մ բարձրութեան հարաւ-արեւմուտքէն դէպի հիւսիս ձգուող կեդրոնական Մաթապելէ եւ Մաշոնա սարաւանդներուն վրայ: Երկրի ծայր արեւելքը լեռնային է, ամէնաբարձր 2 592 մ բարձրութեան Նեանկանի լեռնագագաթով: Տարածքի մօտաւորապէս 20%-ը 900 մեթրէն ցածրադիր է: Երկրի ծայր հիւսիս-արեւելքին կը գտնուի եւ Զամպեզի գետի մաս կը կազմէ աշխարհի ամէնամեծ եւ տեսարժան ջրվէժներէն մեկը՝ Վիքթորիա ջրվէժը: Խոշոր գետերն են Զամպեզին եւ Լիմփոփոն։ Զիպապուէն ունի արեւադարձային քլիմա: Կեդրոնական բարձրավանդակին որոշ մասերուն բնորոշ են ձմեռուայ սառնամանիքները: Անձրեւային սեզոնը հիմնականին կը տեւէ Հոկտեմբերէն մինչեւ Մարտը: Պարբերաբար կը պատահեն երաշտներ, վերջինը եղած է 2015-ի սկիզբին եւ տեւած է մինչեւ 2016-ը:
Արաս Հրատարակչութիւն
Պատմութիւն
Կարճ ժամանակամիջոցի մը մէջ նկատուած է պատուհան մը՝ բացուող հայ գրականութեան վրայ։ Կը հրատարակէ թրքերէնով ու հայերէնով գիրքեր․ յատկանիշ մը, որ հազուագիւտ է Թուրքիոյ եւ, ինչո՞ւ չէ, ուրիշ երկիրներու ալ պարագային։
Հրատարակչատունը ունի բազմասեռ հրատարակութիւններ։ Հայ հեղինակներէ թրքերէնի թարգմանուած կամ հայ հեղինակներու կողմէ թրքերէնով գրուած գեղարուեստական գործերու կողքին, կը տպագրէ նաեւ հայոց պատմութեան, ազգագրութեան, ժողովրդական նիստուկացին վերաբերող ուսումնասիրութիւններ, յուշագրութիւններ, ուղեգրութիւններ, պատկերագիրքեր։
Զիմպապուէ
Պետութեան Կառուցուածքը
Զիմպապուէն կառավարման նախագահական համակարգով հանրապետութիւն է: Կիսանախագահական համակարգը վերացուած է 2013-ի հանրաքուէով: Ռապըրթ Մուկապէի Զիմպապուէի Ափրիկէական Ազգային Միութիւն-Ազգային Ճակատը (ԶԱԱՄ-ԱՃ) գերակշռող քաղաքական կուսակցութիւնը եղած է անկախութենէ ի վեր: ԶԱԱՄ-ը յաղթած է բոլոր ընտրութիւնները, 1990-ին Էտկար Թեքերէի Զիմպապուէի Միացեալ Շարժումը ստացած է ձայներու 20%-ը: 1995-ի խորհրդարանական ընտրութիւններուն ընդդիմադիր կուսակցութիւնները, ներառեալ ԶՄՇ-ը պոյքոթեցին ընտրութիւնները: 2000-ին վերադառնալով ընտրութիւններուն, ընդդիմադիրները խորհրդարանէն ներս ստացան 57 տեղ, որն ընդամենը ԶԱԱՄ-էն հինգով էր պակաս: Նախագահական ընտրութիւնները կրկին անցկացաուած են 2002-ին, ուղեկցուելով կեղծիքներով, ահաբեկումներով եւ խարդախումներով: 2008-ի 30 Մարտին կայացած ընտրութիւններուն արդյունքները եղած էին ընդդիմութեան առաջնորդ Մորկան Ցուանկիրաիի օգտին: Այս արդիւնքները չեղեալ արուեցին հաստատելով Մուկապէի կառավարութեան կողմէն կատարուած ընտրակեղծիքները:
Արաս Հրատարակչութիւն
Պատմութիւն
Ան այս միջոցով նպատակադրած է գրականութեան միջոցով տարբեր մշակոյթներու տէր հասարակութիւնները իրարու ծանօթացնել, զանոնք իրարու մերձեցնել, որպէսզի մարդկային հասարակաց արժէքներուն միասնաբար բերեն իրենց նպաստը։ «Արաս» հրատարակչատունը միջոց կը ստեղծէ, որպէսզի հայեր, որոնք ներկայիս Թուրքիոյ մէջ ամփոփուած են Պոլսոյ սահմաններէն ներս, իրենց մշակութային արժէքները փոխանցեն յաջորդ սերունդներուն։
1835 թուական
1835 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 35րդ տարին
Զիմպապուէ
Բնակչութեան Կազմը
Զիմպապուէի ամբողջ բնակչութիւնը 12.97 միլիոն է: Համաձայն ՄԱԿ-ի Առողջութեան Աշխարհային Կազմակերպութեան տղամարդոց կեանքին տեւողութիւնը 56 տարի է, կիներունը՝ 60 (2012). Զիմպապուէին մէջ ՁԻԱՀ/ՄԻԱՎ-ով վարակուածութեան աստիճանը 15-49 տարեկաններուն համար 2009-ին գնահատուած է 14% : ԻՒՆԷՍՔՕ-ն զեկուցած է, որ յղի կիներու շրջանին վայրըսակիրներու քանակը 2002-ի 26%-էն իջած է 2004-ի 21%:
Արաս Հրատարակչութիւն
Պատմութիւն
Հայկական տպագրութիւնը խոր արմատներ ունի Թուրքիոյ մէջ եւ «Արաս» հրատարակչատունը կը ջանայ այս աւանդութիւնը շարունակել արդի ժամանակներուն։
1835 թուական
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1835 ծնունդներ
Արաս Հրատարակչութիւն
Պատմութիւն
Արտաշէս Մարկոսեանէ վերջ հրատարակութեան ընդհանուր տնօրէնի պաշտօնը ստանձնեց Ռոպեր Քոփթաշ, որ այս պաշտօնը վարեց մինչեւ յունիս 2023 թուականը։ Յուլիս 2023-ին «Արաս» ունեցաւ նոր խմբագրակազմ մը՝ Նեսրին Ուչարլարը գլխաւորութեամբ եւ Սեւան Տէյիրմենճեանի ու Սեսիլ Արթուչի մասնակցութեամբ։
Զիմպապուէ
Բնակչութեան Կազմը
Զիմպապուէացիներու 85%-ը քրիստոնեայ է, բնակչութեան 62%-ը կաոնաւոր կը մասնակցէ կրօնական ծեսերուն: Բնակչութեան մեծմասնությւնը կը կազմեն շոնաները՝ 70%, նտեպելէները կը կազմեն 20%-ը: Նտեպելէները 19րդ դարուն զուլուներէն առանձնացած եւ այլ ցեղերուն միախառնուած են: Մինչեւ մեկ միլիոն նտեպելէներ հեռացած են երկիրէն վերջին հինգ տարիներուն, հիմնականը՝ դէպի Հարաւային Ափրիկէ: Պանթուներու այլ խումբերը կը կազմեն 2-էն 5%-ը՝ վենտաներ, թոնկաներ, շանկաաններ, քալանկաներ, սոթոներ, նտաուներ, թսուանաներ: Ազգային փոքրամասնութիւնները, որոնցմէ են նաեւ ճերմակները, կը կազմեն բնակչութեան 1%-էն պակասը: Ճերմակ զիմպապուէացիները հիմնականը ունեն բրիտանական ծագում, կան նաեւ յոյներ, փորթուկալցիներ, ֆրանսացիներ: Անոնց առաւելագոյն թիւը եղած է 1975-ին՝ 278 000, որը կը կազմեր բնակչութեան 4.3%-ը 199-ին հասած էր 120 000-ի, 2002-ին կը կազմեր 50 000-էն պակաս: 2012-ին ճերմակներու քանակը գնահատուած է 28 782՝ բնակչութեան մօտաւորապէս 0.22%-ը, որը 1975-ին եղածի մեկ տասներորդն է: Առաւել մեծ արտագաղթը եղած է դէպի Միացեալ թագաւորութիւն, Հարաւային Ափրիկէ, Պոթսուանա, Զամպիա, Քանատա եւ Աւստրալիա: Գունաւորները կը կազմեն բնակչութեան 0.5%, որոնք հիմնականին հնդիկներ եւ չինացիներ են: Հայերուն թիւը կը հասնէ երեսունի : Հիմնականին կը զբաղին առողջապահութեան ոլորտին մէջ:
Արաս Հրատարակչութիւն
«Արաս» հրատարակչատունը՝ Թուրքիոյ տարուան հրատարակչատուն
29 Յունուար, 2019-ին Ստանպուլի «Արաս» հրատարակչատունը թերթերու եւ գիրքերու «Տիւնիա» ամսագրի կողմէ ճանչցուեր է Թուրքիոյ «Տարուայ հրատարակչատուն»:
1835 թուական
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1835 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1835
Արաս Հրատարակչութիւն
«Արաս» հրատարակչատունը՝ Թուրքիոյ տարուան հրատարակչատուն
Սեւան Տէյիրմենճեան որպէս հայկական բաժնի խմբագիր կը պաշտօնավարէ «Արաս» հրատարակչատան մէջ։ Ցարդ հրատարակած ու խմբագրած է Զապէլ Եսայեանի (Գրիգոր Պըլտեանի հետ), Եղիա Տէմիրճիպաշեանի (Ս. Դւոյեանի հետ), Երուխանի, Ռուբէն Զարդարեանի, Վահան Թէքէեանի, Միսաք Գօչունեանի եւ դասական այլ հեղինակներու մամլոյ մէջ ցրուած, առանձին հատորով մը չհրատարակուած գրական գործերը, յօդուածները։
Տե՛ս նաեւ
Սեւան Տէյիրմենճեան
Դաւիթ Անյաղթ
Դաւիթ Անյաղթ (ծն.՝ 6-րդ դար, Աթէնք), V–VI դարերու հայ փիլիսոփայ, նոր պղատոնականութեան հետեւորդ։ Հին հայկական փիլիսոփայութեան աշխարհիկ ուղղութեան հիմնադիր, յունաբան դպրոցի գլխաւոր գործիչներէն։
Ըստ հին հայկական աղբիւրներու, ան ծնած է Տարօն գաւառի՝ Ներգին գիւղին մէջ։ Այդ պատճառով ալ ան ձեռագրերէ յաճախ կը յիշատակուի, իբրեւ Դաւիթ Ներգինցի։ Ըստ հետազօտութիւններու, Դաւիթ Անյաղթը ծնած է 5-րդ դարու 70-ական թուականներուն, եւ մահացած է 6-րդ դարու կէսերուն։ Երիտասարդ տարիներուն Դաւիթ Անյաղթը կը մեկնի Յունաստան՝ ուսման։ Ստոյգ ճշդուած է, որ Անյաղթը Յունաստանի մէջ կ'աշակերէ Օլիպիոդորոս Կրտսերին քով, որ 5-րդ դարու վերջերուն եւ 6-րդ դարու սկիզբներուն կը ղեկավարէր Ալեքսանդրիոյ փիլիսոփայական դպրոցը։ Վերադառնալով Հայաստան՝ ծաւալած է գիտական եւ մանկավարժական գործունէութիւն։ Մեծ հռչակ վայելած է նաեւ՝ յունական աշխարհին մէջ։ «Անյաղթ փիլիսոփայի» փառքը ան ձեռք կը բերէ իր գիտելիքներու եւ ամէնէն առաջ բանավէճի իր ձիրքերու համար։ Արեւմտեան գրականութեան մէջ՝ Դաւիթ Անյաղթը յայտնի է նաեւ՝ «Դաւիթ Արմենիոս»՝ Դաւիթ Հայ, անունով։
Ստեղծագործութիւն
Տեքստերու համեմատական վերլուծութիւնը ցույց կու տայ, որ Դաւիթ Անյաղթը իր աշխատութիւնները սկզբը գրած է յունարէնով։ Դաւիթ Անյաղթը նպաստած է հայ փիլիսոփայութեան կազմաւորման, վճռական դեր խաղացած է փիլիսոփայութեան ճշգրիտ տերմինաբանութեան եւ գիտակարգերու մշակման բնագաւառին մէջ։ Դաւիթ Անյաղթին վերագրուող բազմաթիւ երկերէն անկասկած անոր կը պատկանի չորս աշխատութիւն՝ «Սահմանք իմաստասիրութեան», «Վերլուծութիւն Ներածութեանը Պորփիւրի», «Մեկնութիւն Ստորոգութեանցն Արիստոտէլի» եւ «Մեկնութիւն ի Վերլուծականը Արիստոտէլի», ընդ որուն մէջ, առաջին երեքը պահպանուած են նաեւ յունարէն։
Իբրեւ նորպղատոնական, Դաւիթ Անյաղթը իտէալիստական հիմքի վրայ զուգակցած է Պղատոնի, Արիստոտէլի եւ Պիւթագորասի ուսմունքները։ Աստուած, ըստ Դաւիթ Անյաղթի, բոլոր լինելիութեան տիեզերաբանական ապացուցման սկզբունքը, համարելով, որ միայն բնութիւնը ճանչնալով կարելի է ճանչնալ արարիչը։ Դաւիթ Անյաղթի իմացութեան տեսութիւնը մօտ է Արիստոտելի իմացաբանութեանը եւ ընդունած է անոր որոշ նիւթապաշտական գիծերը։ Աշխարհը Դաւիթ Անյաղթի կարծիքով լիովին ճանաչելի է։ Մարդու հինգ զգայարանները եւ բանականութիւնը հնարաւորութիւն կու տան ճանչնալու ողջ բնութիւնը։
Առանձնայատկություններ
Դաւիթ Անյաղթը փիլիսոփայութիւնը կը բաժնէ երկու մասի՝ տեսական եւ գործնական։ Առաջին հիմքը հոգւոյ ճանաչողական յատկութիւնն է, իսկ նպատակը՝ մարդու գիտակցութիւնէն անկախ գոյութիւն ունեցող աշխարհի ճանաչումը։ Երկրորդ հիմքը հոգւոյ՝ այլ յատկութիւններն են՝ արիութիւնը, ողջախոհութիւնը, արդարութիւնը։ Անոր նպատակն է բարոյական արատներէն ձերբազատել մարդկային հասարակութիւնը, իւրաքանչիւր անհատի ցոյց տալ առաքինութեան ուղին։
Արիստոտելի, Պղատոնի, Փիլոն Ալեքսանդրացու եւ անտիկ այլ մտածողներու երկերու թարգմանութիւններով հանդերձ՝ Դաւիթ Անյաղթի հայ ժառանգութիւնը որոշիչ դեր խաղաց միջնադարեան փիլիսոփայութեան կազմաւորման գործին մէջ։ Դաւիթ Անյաղթի երկերը ազդեցութիւն ունեցած են միջնադարեան հայ փիլիսոփայութեան զարգացման վրայ, շուրջ մէկ հազարամեակ եղած է բազմաթիւ մեկնողական աշխատութիւններու առարկայ եւ անտիկ դասական փիլիսոփայական երկերու հետ մտած է՝ միջնադարեան Հայաստանի բարձրագոյն դպրոցներու ծրագրերու մէջ։ XVIII դ. անոր երկերը թարգմանուած են վրացերէն եւ շօշափելի դեր խաղացած՝ նաեւ՝ վրացական փիլիսոփայութեան մտքի զարգացման գործին մէջ։
Դաւիթ Անյաղթի Եկեղեցական Գործունէութիւն
Ըստ աւանդութեան, Դաւիթ Անյաղթը բազմաթիւ երգեր յօրինած է եկեղեցւոյ համար։ «Սահմանք Իմաստասիրութեան» մէջ կան երգ–երաժշտութեան վերաբերող, թէեւ ոչ ծաւալուն, բայց նշանակալի ասոյթներ, որոնք առիթ տուած են զանազան մեկնութիւններու եւ, այդպիսով, խթանել ազգային երաժշտագիտութեան զարգացմանը։ Տեսութեան մէջ՝ Դաւիթ Անյաղթը ձայներու յարաբերութիւնները հանգեցնելով քանակային յարաբերութիւններու՝ հիմնաւորած է քանակի բաժանմունքի խաղացած վճռական դերը երաժշտութեան մէջ, որով եւ վերջինս կը կապուի թուաբանութեան, երկրաչափութեան եւ աստղաբաշխութեան հետ։ Դաւիթ Անյաղթը հայ միջավայրին մէջ, ընդունելի դարձած է երաժշտութեան տեսութեան ուսուցումը բարձրագոյն կրթական ծրագրերով նախատեսելու գաղափարը։
Դաւիթ Փիլիսոփայ իմաստասէր, փիլսոփայ:
Մատենագիր Ե.դարու, Հարքացի (Հերացի կամ Ներքինացի) ըլլալով Անյաղթ մակդիրին սրժանացած է մեր մէջ. Մէկ կողմէ շփոթուած է Զ. Դարու կիսուն Աղեքսանդրիա ապրող եւ ի ձայնէ (ապօ Ֆօնիս )Դաւիթ կոչուող յոյն փիլիսոփայի մը հէտ, որուն գործերը թարգմանուած են հայերէնի,եւ միւս կողմէ ՝ Ե. Դարուն երէցոյ հայ Դաւիթի մը հետ որ փիլիսոփայութեան հետեւած է եւ հաբացի ճանչցուած է հաւանաբար հետնագգոյն ձեռագիրներու շնորհիւ:Ե. Դարու Դաւիթը հեղինակ է խաչի ներբողի մը «Բարձրացուզէք զՏէր Աստուած մէր» սկգբնաւորութեամբ,զոր Գիւտ կաթողիկոսի մասնաւոր խնդրանքովը գրի առած է, եւ զոր Շնորհալի չափաբերեալ տողերու վերածեց ԺԲ. Դարուն: Գրուածքի լեզուն յայտնապէս յունարէնի ազդեցութիւնը կրած է, ոչ թէ յոյն քերականութեան ստրուկ նմանեցումներովը –ինչպէս ըրին ուրիշներ հետեւեալ դարուն այլ բառերու կազմութեան նիւթական թարգմանութեամբը որ Ոսկեդարէն վերջը եկող յունագէտ թարգմանիչներէն ոմանց գրչին տակ աւելի կամ նուազ չափով սկսաւ կիրարկուիլ (Դուրեան Եղիշէ պատրիարք «Պատմ. Հայ Մատենագրութիւն
1833-ին Ս. Ղազարու վանքին մէջ տպուած է Դաւիթ Անյաղթ փիլիսոփայի մատենագրութիւն: Եւ թուղթ Քիւտայ կթղի առ Դաւիթ:
Գործիս հրատարակիչն եղած է Հ.Ներսէս Սարգիսեան :Կորեան եւ մատենագրութեանց հետ միասին տպուած է էջ 94-640 եւ կը բովանդակէ.
Կոնիբիր Փ. Անգլիացի հայագէտր հետեւեալ խորագրով ուսումնասիրութիւն մ'ունի.« Քննութիւք գրոց ԴԱՒԹԻ Անյաղթի կամ թարգմանութեանց Արիստոտէլի»: 1731-ին Պոլսոյ մէջ տպուած է«Գիրք սահմանաց Դաւթի Անյաղթ փիլիսոփայի եւ Աստուածաբան վարդապետի».որուն Բ. Տպագրութիւնր եղած է 1793-ին (658 էջերէ բաղկացած ): (Տե՛ս Հ. Ղազիկեանի «Նոր Մատենագրութիւն»ր էջ 525-8, Հ. Գ. Զարպճանէլեանի ««Պատմ.Հայր Դպր.Գ. տիպ էջ 314-324): Հայ եկեղեցին Դաւիթ Անյաղթը կը տօնէ«Թարգմանչաց »հետ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Փիլիսոփայութիւն
Բազմաձայնութիւն
Աւելի ուշ (8-9-րդ դարերուն) վանականները միեւնոյն մեղեդին կը սկսին երգել խումբով՝ Unisson: 9-րդ դարուն կը սկզբնաւորուի Polyphonique երաժշտութիւնը (Polyphonique-ն բազմաձայնութեան տեսակ է, հիմնուած քանի մը մեղեդիներու միաժամանակ ինքնուրոյն զարգացման վրայ):
Յաջորդ դարերուն բազմաձայն երաժշտութիւնը, զարգանալով եւ կատարելագործուելով, Վերածնունդի շրջանին համընդհանուր կերպով կը գործածուի ամբողջ եւրոպական երաժշտարուեստին մէջ, ինչպէս եկեղեցական, այնպէս ալ աշխարհիկ:
Մինաս Թիւլպէնտճեան
Մինաս Թիւլպէնտճեան (1870, Ատաբազար - 1915, Հալէպ), հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Մինաս Թիւլպէնտճեան ծնած է 1870 թուականին, Պրուսայի նահանգի Ատաբազար քաղաքին մէջ։ 1901 թուականի Յունիս 27-ին, աւարտած է Փարիզի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։
1908 թուականին եղած է Ատաբազարի Կրթասիրաց ընկերութեան անդամ։
1914 թուականին՝ Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ Պաղտատի մէջ տեղակայուած՝ զօրաբանակի մէջ ու որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած։
1915 թուականի Յուլիս 4-ին, սպանուած է ռազմաճակատ եղած ընթացքին կամ 1916 թուականին մահացած է ժանտախտէն, Հալէպի քաղաքի մէջ 45 տարեկան հասակին։
1836 թուական
1836 թուական, նահանջ տարի, 19րդ դարու 36րդ տարին
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1836 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1836 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1836
Եռագոյն դրօշ պատմական Անիի դիմաց
Հայոց ցեղասպանութեան 105-րդ տարելիցի օրը հայ-թրքական սահմանին՝  պատմական Անիին շատ մօտ, տեղադրուեր է եռագոյն դրօշն  ու խաչքար: 21 մեթր բարձրութեան վրայ տեղադրուած դրօշն ունի 10 մեթր երկարութիւն եւ 5 մ լայնք: Տեղադրուած  խաչքարն օծուեր է:
Խորհրդանշական արարողութեանը մասնակցեր են Շիրակի մարզպետ Տիգրան Պետրոսեանը, Գիւմրիի քաղաքապետ Սամուէլ Պալասանեանը, պաշտօնատար այլ անձինք, հիւրեր:
Մեր Հայրենիք
Մեր Հայրենիք, Հայաստանի քայլերգն է։ Որդեգրուած է 1 Յուլիս 1991-ին, ան շուտով ներշնչուած է Հայաստանի առաջին հանրապետութենէն, սակայն բառերը փոխելով : Բառերը գրուած են Միքայէլ Նալպանտեանի կողմէ եւ երաժշտութիւնը՝ Բարսեղ Կանաչեանի:
Եռագոյն դրօշ պատմական Անիի դիմաց
«Անշուշտ, շատ յուզիչ ու խորհրդանշական էր: Դրօշը վեր խոյացեր է անմիջապէս Անի մայրաքաղաքի դիմաց  ու խորհրդանշական ՝ Ապրիլի 24-ին,  որն իր մէջ կ՛ամփոփէ կարեւոր միտք մը՝ եղեր ենք, կանք ու կը լինենք։ Իսկ սահմաններն ու սահմանային բնակավայրերը պէտք է հայու շունչով լեցուին եւ առաւել ամուր ըլլան»,-իր խօսքին մէջ նշած է Շիրակի մարզպետ Տիգրան Պետրոսեանը:
Մեր Հայրենիք
2006-ին տեղի կ'ունենայ բանավէճ մը քայլերքը փոփոխութեան ենթարկելու, սակայն Դաշնակցականները կը հակարակին : Խորհրդարանը Մեր Հայրենիք քայլերգը ընդհունած է որպէս քայլերգ, բայց 2008-ին կառավարութիւնը յայտնեց նոր քայերգի մրցում :
Եռագոյն դրօշ պատմական Անիի դիմաց
Նախաձեռնութիւնը կարելի դարձած է շնորհիւ ռուսաստաբնակ Ասլանեան, Խռանեան եւ Գրիգորեան ընտանիքներու աջակցութեան։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Եռագոյն դրօշ Ստորոգութիւն:պատմական Անի
Համանուագ
Համանուագ, ծաւալուն բազմամաս նուագախմբային ստեղծագործութիւն է:
16-17-րդ դարերուն Իտալիոյ մէջ «Sinfonia» կը կոչուէին մեծ խմբերգերու եւ պարային Suite-ներու նախանուագները, իսկ 18-րդ դարու սկիզբը՝ Opera-ի նախերգանքը:
Դասական շրջանի սկզբնաւորութեան Symphonie-ն կը դառնայ համերգային ինքնուրոյն սեռ: Symphonie-ն մեծ մասամբ բաղկացած է 4 մասէ՝ արագ-դանդաղ-պարային-արագ (կան նաեւ չորսէն քիչ կամ աւելի մասեր ունեցող Symphonie-ներ): Համանուագի զարգացման համար կարեւոր դերակատարութիւն ունեցած են՝ Հայտըն, Մոցարթ եւ յատկապէս Պեթհովըն: Հայտըն մշակած է դասական համանուագի հիմնական սկզբունքները (գրած է 104 համանուագ), սակայն Պեթհովըն խորացուցած է անոր բովանդակութիւնը եւ ընդլայնած է ծաւալը՝ դարձնելով զայն նուագարանային երաժշտութեան ամէնէն կատարեալ ձեւը:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Կարպիս Սուրէնեան
Կարպիս Յովհաննէս Սուրէնեան (Սարկաւագեան, ), հայ արձակագիր, թարգմանիչ :
Կենսագրութիւն
1945 թուականին աւարտած է Կիպրոսի Մելգոնեան կրթական հաստատութիւն ը, 1967 թուականին՝ Մոսկուա յի Մաքսիմ Կորքի ի անուան գրականութեան հաստատութիւնը: 1946 թուական ին ներգաղթած է Խորհրդային Հայաստան:
Աշխատութիւններ
Հրատարակուած են Սուրէնեանի «Մաքուր ձեռքեր» (1959), «Բնիկ Որտեղացի՞ Էք» (1969), «Արեւորդիներ» (1979), «Ոգու Ամրոցներ» (1982) վիպակներու, պատմուածքներու, էսսեներու ժողովածուները: «Արեւորդիներ» վիպակ-էսսէին մէջ, որու իւրօրինակ հերոսներն են Մարտիրոս Սարեան ն ու Աւետիք Իսահակեան ը, շօշափուած է հայրենադարձութեան թեման: Սուրէնեանի էսսեները կը յատկանշուին քնարա-փիլիսոփայական շնչով ու ոճով: Գրած է «Դոստոեւսկիի Մեծ Հոգսը Եւ Մեծ Նորարարութիւնը» էսսե-ուսումնասիրութիւնը: Թարգմանած է Ֆ. Դոստոեւսկիի «Կարամազով Եղբայրներ» վէպը, Ջ․ Գոլսուորդիի «ֆորսայթներու Պատմութիւնը վիպաշարը, Ուիլիըմ Սարոյեան ի պատմուածքներէն («Պատերազմ Յայտարարուած Է», 1963):
Օրագրութիւն
Պատանի հասակէն Սուրէնեան օրագիր պահած է, որ հրատարակուած է նոր կեանքի վերջին տարիներուն երկու հատորով («Սարգիս Խաչենց» հրատարակչութիւն, 2005 եւ 2007 թուականներուն): Օրագրութիւնը կ'արտայայտէ անոր մանկութիւնը Աթէնք ի մէջ, պատանեկանութիւնը՝ Կիպրոսի եւ երկրորդ աշխարհամարտէն ետք՝ կեանքը Խորհրդային Հայաստան ի մէջ։ Ընդհանուր առմամբ կ'ընդգրկէ գրեթէ 60 տարուան ժամանակահատուած:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ Ստորոգութիւն:21 Օգոստոսի ծնածներ Ստորոգութիւն:1925 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Յունաստան ծնածներ Ստորոգութիւն:5 Հոկտեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:2011 մահեր Ստորոգութիւն:Երեւան մահացածներ
Օննիկ Ուղուրլեան
Օննիկ Ուղուրլեան, ծնած է 1926-ին: Թրիփոլի, Լիբանան:
Հալէպ անցնելով Կիւլպէնկեան վարժարանին մէջ ստացած է իր նախակրթութիւնը։ 1946-ին անցած Կիպրոս ուսումը շարունակելու Մելքոնեան հաստատութեան մէջ։ Շրջանաւարտ ըլլալէ ետք երկու տարի որպէս երաժշտութեան ուսուցիչ կը պաշտօնավարէ Երուսաղէմի Ժառանգաւորաց Վարժարանին մէջ։
Մելքոնեանի մէջ է որ Օննիկ ցուցաբերած է երաժշտական իր կարողութիւնը ջութակ նուագելով եւ երգեր յօրինելով։
1950-ին որպէս Կիւլպէնկեան սան Փարիզ կը ղրկուի։ Հոս հինգ տարի կը հետեւի «Էքոլ Նորմալ տը Միւզիք»ի հարմոնիի, քօնթրբուանի դասընթացքներուն աշակերտելով Տիկ. Արթիւր Ոննիեթի եւ Ժորժ Տանըլոյի: Երեք «լիսանսներ» ստանալէ ետք միաժամանակ հետեւած է «Էքոլ Սետար Ֆրանք» ի երաժշտութեան եւ սիմֆոնիկ ղեկավարութեան դասընթացքներուն: 1955-ին կը ստանայ քոմփոզիթորի վկայական:
Իսկ «Զարթօնք» կը գրէ հետեւեալը Օննիկ Ուղուրլեանի մասին:
«Փայլուն յաջողութեամբ վերջացուցած է «Էքոլ Նորմալ տը Միւզիք» ի հարմոնիի եւ քոնթր փուանի քննութիւնները եւ ստացած է համապատասխան զոյգ վկայականներ մասնաւոր յիշատակութեան արժանանալով։
Ուղուրլեան Մելքոնեան կրթական Հաստատութեան 1946-ի շրջանաւարտներէն է եւ զաւակը Հայկ Ուղուրլեանի :
Ովկիանոս (դիցաբանութիւն)
Ովկիանոս (յուն․՝ Ωκεανός, հին յուն․՝ Ὠκεανός)․ յունական դիցաբանութեան մէջ Ովկիանոս, Ուրանոսին եւ Եէային զաւակն է եւ ծովու հնագոյն աստուածը։
Օրֆիգեան դիցաբանութիւն
Առաջին անգամ անոր կը հանդիպինք Օրֆիգեան բանաստեղծութիւններուն մէջ, Թիթիսին հետ։ Ըստ անոնց, Իրիկունը եւ Եթերը կը ծննդաբերեն արծաթեայ հաւկիթ մը։ Անկէ կ՛ելլէ Էրոս։
Էրոս ամէն ինչ կը դասաւորէ եւ վերը՝ երկինքին եւ վարը՝ երկիրին կը ստեղծէ ընդարձակ Հաոսը։ Էրոսին համաձայնութեամ Հաոս եւ Եէա զոյգ կը դառնան եւ կը ծնին Ովկիանոսն ու Թիթիս։ Ովկիանոս կը ծննդաբերէ երկիրին բոլոր էակները, ինչպէս նաեւ հետագայի աստուածները։
Տիտան Ովկիանոս
Ուրիշ աղբիւրի համաձայն․ Ովկիանոս Ուրանոսին եւ Եէային անդրանիկ զաւակն էր եւ 12 տիտաններուն եւ տիտանուհիներուն ամենէն զօրաւորը։ Բոլորը կը նախանձէին եւ հետը մենամարտած էին, սակայն ան միշտ կը յաղթէր։ Քանիցս փորձած էր Իրա աստուածուհին բռնաբարել, սակայն Զեւս անոր կը պաշտպանէր ու կը փրկէր։ Ովկիանոս, քրոջը եւ կողակիցին՝ Թիթիսին հետ կը ծննդաբերեն գետերու, ծովուն եւ աղբիւրներուն բոլոր աստուածները։ Անոնք այնքան արգաւանդ էին որ ողողումներ տեղի կ՛ունենային։ Այդ պատճառով իրարմէ բաժնուեցան։
Ովկիանոս եւ Թիթիս չմխրճուեցան Զեւսին դէմ Տիտաններու կռիւին եւ այդ պատճառով Զեւս անոնց հանգիստ ձգեց։
Ովկիանոս իր մէկ ուրիշ քրոջը հետ՝ Թիա, կը ծննդաբերէ Քեքրոփեսներուն։
Անունին գործածութիւնը
Իրոտոթոս առաջինն է որ Ովկիանոսը կը գործածէ, որպէսզի տայ հսկայ ծովու տարածութիւնը, եւ անկէ սկսեալ այս եզրը համաշխարհային առումով կը գործածուի։
Ռուզաննա Վարդանեան
Ռուզաննա Վարդանեան, դերասանուհի եւ ժողովրդական արուեստագէտ (1945)։
Վարդանեան քոյրն է բեմադրիչ եւ դերասան Վաւիկ Վարդանեանի եւ կինը գեղանկարիչ Խաչատուր Եսայեանի:
Կենսագրութիւն
Ծնած է Շամախ, սակայն փոքր տարիքէն փոխադրուած Տերպենտ՝ Ղազախիստան, ուր ստացած է իր նախնական կրթութիւնը, տեղի ռուսական ուսումնարանէն ներս։
1915 թուականին աւարտելէ ետք ուսումնարանը դարձած է ռուսերէն լեզուի եւ գրականութեան ուսուցչուհի: Վարդանեանի դերասանական կեանքը սկիզբ առած է իր բեմադրիչ եղբօր շնորհիւ, որ սիրողական թատրոններ կը կազմակերպէր ու կը ներկայացնէր։ Եղբայրը բազմաթիւ պնդումներէ ետք յաջողած է համոզել Ռուզաննան, որպէսզի ինք եւս մաս կազմէ թատրոնին: Այսպիսով Ռուզաննա առաջին անգամ բեմ բարձրացած է 1921 թուականին եւ ստանձնած փոքր դերեր:
Վարդանեան այնքան սիրած է թատրերգութիւնը, որ եղբօր ճամբորդութենէն ետք վեց տարի ինք ստանձնած է թատրոնի բեմադրութիւնը եւ ժամանակի ընթացքին դարձած է խումբի առաջնակարգ դերասանուհին:
Վարդանեանի դերասանութեան եւ ասմունքի կարողութեան գովքը այնքան կը մեծնայ, որ 1927 թուականին կը հրաւիրուի Երեւանի առաջին պետական թատրոն, ուր բեմ կը բարձրանայ Շիրվանզատէի «Նամուս» թատրերգութեան Սուսաննայի, «Պատուի համար» թատրերգութեան Մարգարիտայի, Պռոշեանի «Հացի խնդիր»ի՝ Հերքինայի, Շէյքսփիրի «Համլէթ»ի՝ Օֆելիայի եւ այլ բազմաթիւ դերերով:
Ռուզաննա Վարդանեան մահացած է բեմի վրայ, Սունդուկեանի անուան թատերասրահի բեմին վրայ՝ Աւետիք Իսահակեանի «Բինգեոլ» բանաստեղծութիւնը արտասանած պահուն :
Ծանօթագրութիւններ
<references group="" responsive="1">
Գեղարդ Սուրիահայ Տարեգիրք
«Գեղարդ» Սուրիահայ Տարեգիրքը եղած է գրական, բանասիրական, գեղարուեստական եւ պատմական հրատարակութիւն մը, որ կեանքի կոչուած է 1975-ին, Հալէպի ՀԲԸ Միութեան Մատենագիտական Յանձնախումբի կողմէ:
«Գեղարդ»ը նախ սկսած է լոյս տեսնել որպէս տարեգիրք, ապա վերածուած է պարբերական հրատարակութեան մը, պահելով տարեգիրք անուանումը: Ունեցած է գրական, գեղարուեստական, պատմական, բանասիրական, կրթական ազգային-հասարակական, մշակութային, մարզական եւ յոբելենական բովանդակութիւն, ինչպէս նաեւ մահագրութեան բաժին (որոշ թիւերու մէջ):
Լոյս տեսած է վեց հատորով, Ա. Գիրքը՝ 1975-ին, խմբագրութեամբ՝ Հայկ Պարիկեանի, որ յաջորդաբար խմբագրած է նաեւ Բ. Գիրքը՝ 1976-1978 միացեալ թիւով, Գ Գիրքը՝ 1985:
«Գեղարդ»ի Դ. Գիրքը լոյս տեսած է 1991-ին, ուր խմբագիր Հայկ Պարիկեանին միացած են Ռոպերթ Ճէպէճեանն ու Լուիզա Խապայեան-Ճէպէճեանը: Դ. Գիրքէն սկսեալ «Գեղարդ»ը դարձած է «Վիոլէթ Ճէպէճեան» գրադարանի հրատարակութիւնը: 1996-ին լոյս տեսած է «Գեղարդ»ի Ե. Գիրքը, պատասխանատու խմբագիր ունենալով՝ Ռ. Ճէպէճեանը, գործակիցներ՝ Հ. Պարիկեան, Լուիզա Խապայեան, Վարդ Քէշիշեան եւ Թամար Խապայեան: Այս թիւը յատկանշական է իր պատմական բովանդակութեամբ, այնտեղ զետեղուած են պատմագրական, վիճակագրական, յայտնի անձանաւորութիւններու մասին նիւթեր, ինչպէս նաեւ յուշագրութիւններ, կազմակերպութիւններու եւ ճեմարաններու կազմաւորման պատմութիւններ, համայնքային հարցեր եւայլն:
Զ. Գիրքը, որուն վիճակուած էր ըլլալ «Գեղարդ»ի վերջին հատորը, լոյս տեսած է 2000-ին, հիմնական թեմայ ունենալով՝ Միջ-էթնիքական սերտաճը հայ եւ արաբ ժողովուրդի միջեւ:
«Գեղարդ»ը բացի տեղեկատու հանդէս ըլլալէ, ներկայացուցած է սփիւռքի եւ հայրենիքի նուաճումները, գրականութեան, արուեստներու, արտադրական, հասարակական, պատմական եւ հոգեւոր կեանքի ոլորտներէն ներս: Ան մեծ դեր ունեցած է Սուրիահայ գաղութի պատմութեան հաւաքման եւ պահպանման մէջ, դառնալով հարուստ սկզբնաղբիւր:
Crazy World
Crazy World ալպոմը տասնմէկերորդ աշխատանոցային ալպոմ նէ  Գէրմանական հարտ րօգ՝ Scorpions խումբին, որը հրատարակուեցաւ 6 նոյեմբեր 1990-ին: Այս ալպոմը 21-րդ դիրք ստացաւ «Billboard 200 chart for albums» 1991-ին: Նոյն տարին, «Wind of Change» երգը ստացաւ 4-րորդ դիրգը եւ «Send Me an Angel» երգը ստացաւ 44-րորդ դիրգը «Billboard hot 100» ին վրայ: Այս ալպոմը վերջին ալպոմ նէ որ մէջը կը նուագէ կիթառահար (Bassist) Francis Buchholz։ Այս ալպոմը նկատուած է վէրջին դասական scorpions «Սգորբիոնս»ի ալպոմը։ Անգլիոյ մէջ, ան կը մնայ միակ  scorpions «Սգորբիոնս» խումբի ալպոմը որ ստացած է արծաթիայ վկայագիր «60000 օրինակ ծախուած է» «British Phonographic Industry»ի կողմէ նոյեմբեր 1991-ին։
«FreeJack» տեսաերիզը աւարտած է «hit between the eyes» երգով։ «Gentlemen Broncos» տեսաերիզին մէջ գործածուած է «Wind of Change» երգը ինչպէս նաեւ «The Interview» տեսաերիզին մէջ։
Յակոբ Փափազեան (հայագէտ)
Կենսագրութիւն
Աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական բաժանմունքի արեւելեան բաժինը (1950)։ 1954-1959 թուականներուն՝ ՀԽՍՀ ԳԱ պատմութեան հիմնարկի աւագ գիտաշխատող։ 1959 թուականէն Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան մատենադարանի միջնադարեան մատենագրութեան եւ դիւանական վաւերագիրներու ուսումնասիրութեան բաժինի վարիչն է։ 1956 թուականէն դասաւանդած է Երեւանի համալսարանէն ներս։ 1962 թուականին ընտրուած է ԽՍՀՄ Գիտութիւններու Ակադեմիայի արեւելեան բնագրագիտութեան կեդրոնական յանձնաժողովի անդամ։ Գիտական ուսումնասիրութիւնները կը վերաբերին 15-18-րդ դարերու Արեւելեան Հայաստանի սոցիալ–տնտեսական եւ քաղաքի պատմութեան, ազատագրական շարժման, հայ–իրանական յարաբերութիւններուն, պատմական աղբիւրագիտութեան։ Հրապարակած է պարսկական, արաբական, թրքական, պատմութեան վաւերագիրներու բնագրեր եւ հայերէն ու ռուսերէն, թարգմանութիւններ («Մատենադարանի պարսկերէն վաւերագրերը», 1956-1959, 1968), Լ․ Ս․ Խաչիկեանի հետ՝ «Յովհաննէս Տէր-Դաւթեան Ջուղայեցու հաշուետոմարը» (1984)։ Մասնակցած է Հայ ժողովուրդի պատմութեան ակադեմական բազմահատորեակի ստեղծման։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1 Սեպտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ Ստորոգութիւն:Թաւրիզ ծնածներ Ստորոգութիւն:1919 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Երեւան մահացածներ Ստորոգութիւն:1997 մահեր Ստորոգութիւն:Հայ արեւելագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Բանասիրական գիտութիւններու դոկտորներ
Վերածնունդ
Վերածնունդը կամ Ռընեսանսը (ֆրանսերէն՝ Renaissance, Իտալերէն՝ Rinascimento) Արեւմտեան եւ Կեդրոնական Եւրոպայի երկիրներու մշակութային եւ գաղափարական զարգացման դարաշրջան մըն է, երբ միջնադարեան մշակոյթէն անցում մը կատարուած է նոր ժամանակի մշակոյթին, Իտալիոյ մէջ ԺԴ.- ԺԶ.դարերուն, իսկ միւս երկիրներուն մէջ՝ ԺԵ.- ԺԶ. դարերուն ։
Մշակոյթը
Վերածննդեան մշակոյթի հիմնական գիծերն են աշխարհիկ բնոյթը, հիւմենիզմ-ական աշխարհահայեացքը, հնադարեան մշակութային ժառանգութեան դիմելը, զայն վերածնիլը, որմէ յառաջացած է Վերածնունդ անուանումը։ Վերածննդեան մշակոյթի նախակարապետը եղած է միջնադարեան քաղաքային մշակոյթը, որուն վերելքը հնադարեան մշակոյթին նկատմամբ հետաքրքրութեան յառաջացումն է: Եւրոպական երկիրներուն ու շրջաններուն մէջ գործարար աշխոյժ պայմաններուն մէջ կը յառաջանայ գործօն անձնաւորութիւնը, որուն դիրքն ու յաջողութիւնները կը պայմանաւորուէին ոչ թէ տոհմական ծագումով, այլեւ՝ անձնական ձեռներէցութեամբ եւ գիտելիքներով։ Կրօնական բարոյախօսութիւնը եւ միջնադարեան աւանդոյթները մարդոց համար նեղացուցիչ կը դառնան։ Նոր աշխարհահայեացքը կրողները կը դառնան գրականութեան, բանասիրութեան, իմաստասիրութեան եւ արուեստի ներկայացուցիչները։ Մարդը կը հռչակուի տիեզերքի կեդրոն, բնութեան մաս եւ բնութեան  կատարեալ ստեղծագործութիւն։ Մարդը, անոր ապրումները, ներաշխարհը եւ երկրային կեանքը կը դառնան Վերածննդեան գրականութեան եւ արուեստի գլխաւոր թեմաները։ Հնադարեան ժառանգութեան եւ մարդկայնական գաղափարներու տարածման մէջ մեծապէս կը նպաստէ տպագրութեան գիւտը (Յովհան Կիւթենպերկ)։ Իտալիոյ մէջ ծնունդ առած Վերածնունդը այդ երկիրին մէջ կը ստանայ դասական տեսք։ Վերածնունդը իբրեւ ամբողջական դարաշրջան գոյութիւն ունեցած է միայն Իտալիոյ մէջ:
Վերածննդեան Կերպարուեստը
Վերածննդեան կերպարուեստը զարգացած եւ կատարելագործուած է Իտալիոյ մէջ։ Օգտուելով հնադարեան ժառանգութենէն, յենելով գիտութեան նոր նուաճումներու վրայ՝ այդ ժամանակաշրջանի իտալացի արուեստագէտները կը ձգտէին հարազատօրէն ներկայացնել մարդը եւ շրջակայ իրականութիւնը։ Անոնք արուեստը հարստացուցած են մարդու մարմինին կառուցուածքին ճշմարիտ նկարազարդումով, հեռանկարի, լոյս ու ստուերի, ծաւալի, կրճատումներուն եւ այլ հարցերու մշակումով եւ կիրարկումով։ Վերածննդեան արուեստագէտները կրօնական տեսարաններուն հաղորդած են երկրային բովանդակութիւն։ Արուեստի գլխաւոր հերոսը դարձած է մարդը։
Երաժշտութիւն
Վերածննդեան շրջանի մասնագիտացած երաժշտութիւնը կրած է ժողովրդական ազդեցութիւն, ներթափանցած է հիւմենիստական աշխարհընկալումով, որ նախ դրսեւորուած է յառաջադիմական Art nova (Նորարուեստ) ուղղութեան ներկայացուցիչներու ստեղծագործութիւններուն մէջ (ԺԴ. դար, Իտալիա)։ Հոմոֆոն՝ հարմոնիք երաժշտութեան ձեւաւորումէն ետք, զարգացած են մենակատարային, ձայնաւոր (Ոքալ) նուագակցութեամբ եւ գործիքային կտորներով Օփերան,                                                                                                                                                                         քանթաթա ն եւ Օրաթորիա ն։ Ի յայտ եկած են աշխարհիկ երաժշտարուեստի բազմազան ժանրեր, որոնցմէ են՝ ֆրոտտոլան եւ վելլանելլան Սպանիոյ մէջ, պալլատը Անգլիոյ եւ մատրիգալը Իտալիոյ մէջ։ Վերածննդեան դարաշրջանին կազմաւորուած են երաժշտական նոր ժանրեր, յառաջացած են լիուտնիոյ, երգեհոնի եւ վիորչինելիի նուագի ազգային դպրոցները։ Զարգացած է կատարողական արուեստը, կատարելագործուած է ջութակը եւ անոր ընտանիքին գործիքները։ Ստեղծուած է երաժշտական յատուկ գրականութիւն։ Իտալիոյ մէջ ԺԵ. դարուն վերջին ստեղծուած է նօթագրութիւնը։
Ճարտարապետութիւնը
Վերածննդեան ճարտարապետութիւնը դիմած է հնադարեան յունա- հռոմէական շինարարական արուեստի գեղագիտական սկզբունքներուն, հնարքներուն եւ ձեւերուն։ Անոր մէջ առաջնակարգ տեղ գրաւած են աշխարհիկ կառոյցները՝ հասարակական շէնքերը, պալատները եւ քաղաքի տուները։ ԺԵ. դարուն Իտալիոյ երկնակամարին վրայ կը փայլի հանճարներու իսկական համաստեղութիւնը։ Լէոնարտօ տա Վինչի, Մայքըլ Անճելօ, Ռաֆայէլլօ Սանթի, Տիցիան, եւ այլ երեւելի գեղանկարիչներ, քանդակագործներ ու ճարտարապետներ, որոնք իրենց հանճարին քուրային մէջ կը ձուլեն Իտալիոյ «Ոսկեդարը»։ Այդ Վերածնունդն էր, երկար ու տանջալից մղձաւանջէն արթնցած ու վերստին իրենք զիրենք գտած ուժեղ, կենսախինդ մարդոց դարաշրջանը. ամրակուռ, հուժկու, արիասիրտ մարդոց հերոսներու դարաշրջանը, որոնք կարծես իջած էին յունական արձաններու պատուանդաններէն եւ պատրաստ էին ամէն տեսակի քաջագործութիւններու։ Բայց վարուելակերպը աւելի վայելչագեղ դարձած էր, ճաշակները՝ աւելի նուրբ, կեցուածքներն ու դէմքերը կ'արտայայտէին մեծ կամք ու եռանդ։ Այդ աշխարհը ճանչնալու եւ հասկնալու ծարաւի, ստեղծագործելու բուռն կիրքով լեցուն մարդոց, մեծ արուեստի եւ մեծ յայտնագործութիւններու դարաշրջանն էր։ Այդ այն ժամանակաշրջանն էր, երբ Ֆ. Էնկլսի բառերով ՝ «…հիացած Արեւմուտքի առջեւ կանգնեցաւ նոր աշխարհը՝ յունական հնադարը…», որուն արուեստը օրինակ կը հանդիսանայ Վերածննդեան արուեստին համար եւ Վերածննդեան մեծերը հնադարեան կոթողներու օրինակով կը ստեղծեն գլուխ գործոցներ, որոնք մինչեւ օրս ալ հիացում ու զարմանք կը պատճառեն դիտողին։ Ասիկա այն ժամանակն է, երբ Ֆլորենցի կը հաւակնէր երկրորդ Աթէնք մը ունենալ իսկ Լորենցօ Մետիչին աչքին առջեւ ունէր Պերիկլեսը, իսկ Մայքըլ Անճելօն՝ Ֆիտիասի սխրանքը։
Նշանաւոր են՝ Մայքըլ Անճելոյի վեհաշունչ Դաւիթը, Լէոնարտօ տա Վինչիի գեղեցկուհի Մոնա Լիզան, Ռաֆայէլի՝ վճիտ հայեացքով Սիքստինեան տիրամայրը, Ճորճոնէի հիասքանչ Հուտիթիը… նուրբ ու գեղեցիկ կանացի կիսադէմքեր, գեղադէմ, քաջարի պատանիներ, որոնք ուժ ու բերկրութիւն կը մարմնաւորեն, նկարներու յուզախռով բազմութիւն, բարձրացող ձեռքեր … Եւ այդ ամէնը միայն խանդաղատանք կը յառաջացնեն։ Ամէն ինչ պարզ է, իրական, ակնահաճոյ ու սրտի մօտիկ եւ կը հետապնդէ որոշակի նպատակ։
Ճորճիօ Վազարի ն իր «Ամէնէն նշանաւոր գեղանկարիչներուն, քանդակագործներուն եւ ճարտարապետներուն վարքագրութեան» մէջ այսպիսի տողեր գրած է մեծ քանդակագործին մասին.
Իսկ ազատամիտ իմաստուն Լէոնարտօ տա Վինչին, երկնային բարձունքներու եւ երկրային հովիտներու տիրակալ Ռաֆայէլը, ինքնաբուխ ու զօրաւոր միւս հանճարները կը փնտռեն ու գտնեն նոր մարդը, որ կը սիրէ կեանքը, լի է կեանքով եւ կ'ապրի գեղեցիկի թագաւորութեան մէջ, ուր ամէն ինչ ներդաշնակ է անոր արտաքին ու ներքին նկարագիրին։ Այսպէս է իտալական Վերածնունդը, որ Էնկելսի բնորոշմամբ
Վերածնունդը տեղի ունեցած է Իտալիոյ մէջ։
Փիլիսոփայութեան Հիմնական Ուղղութիւններ
Վերածննդեան մեծ ձեռքբերումներէն մէկն այն է, որ ուժեղ հարուած կը հասցնէ միջնադարեան մտածելակերպին, կրօնա- միստիկական գաղափարախօսութեան եւ նոր, աշխարհիկ մտածողութեան հիմը կը դնէ, որ պիտի փոխարինէր միջնադարեան կրօնա- միստիկական աշխարհահայեցողութեան։ Այդ հողին վրայ կը յառաջանայ իրապաշտութիւնը, որ նոր շրջանի մեծագոյն նուաճումն էր։ Իրապաշտութիւնը, իբրեւ աշխարհաճանաչման, իրականութեան իւրացման իւրայատուկ մեթոտ, յառաջացած է գեղարուեստական մտածողութեան զարգացման բարձրաստիճանին, երբ յաղթահարած էր ոչ միայն հին աշխարհէն բանական մտածողութեան, այլեւ՝ քրիստոնէական միջնադարու կրօնա- միստիկական աշխարհահայեցողութեան։
Վերածննդեան դարաշրջանի իրապաշտութիւնը քննադատական իրապաշտութիւն էր. ճշմարտացիութեան սկզբունքը գիտակցուած կերպով կ'օգտագործուէր տիրող կարգի ախտերը ցուցադրելու եւ դատապարտելու նպատակով։ Իրապաշտութիւնը տարբեր ժամանակներու մէջ տարբեր բովանդակութիւն ունեցած է։ Վերածննդեան իրապաշտութեան ճշմարտութեան օրէնքը երկու իմաստ ունէր։ Մէկ կողմէն՝ ճշմարտացիօրէն կը նկարագրուէր աւատատիրական հասարակութեան կեանքը, իբրեւ չարիքի աղբիւր, որ իրականի արտացոլումն էր։ Կար նաեւ բարձր ճշմարտութիւն՝ բանական ճշմարտութիւնը, որ թէեւ իրական չէր, իրականութեան մէջ գոյութիււն չունէր, բայց պէտք էր ձգտէր, պայքարէր, որ գոյութիւն ունենար, իրականանար։ Մեկնելով այդ երկրորդ, բարձր կարգի ճշմարտութենէն՝ անոնք կը մարմանաւորէին իրենց իտէալական պատկերացումները ապագայ բանական ցանկալի կեանքին մասին, որ գեղեցիկ էր եւ հմայիչ։ Վերածննդեան իրապաշտ այս բնորոշ գիծը հետագային կ'անցնի լուսաւոր դարաշրջանի իրապաշտութեան։
Վերածննդեան դարաշրջանի փիլիսոփայութեան յաջորդ ուղղութիւնը հիւմենիզմն էր, որ սկզբնաւորուելով եւ զարգանալով Իտալիոյ ԺԴ.- ԺԵ. դարերուն, այնուհետեւ լայն տարածում կը գտնէ եւրոպական միւս երկիրներուն մէջ։ Այս ուղղութիւնը կը կոչուի հիւմենիստական, որովհետեւ անոր ներկայացուցիչները մարդը կը համարէին աշխարհընկալման կեդրոն եւ կ'ապացուցէին, որ մարդը կրնայ անսահմանափակ կատարելագործուիլ եւ իր ուժերով կերտել իր երջանկութիւնը։
Մարդ անհատը, ըստ անոնց սկիզբէն ազատ է, որ օժտուած է հսկայական ստեղծագործական կարողականութեամբ եւ իրաւունք ունի ինքնահաստատման։
Հիւմենիստները առաջիններէն էին, որոնք կը զգային միջնադարու մայրամուտը եւ վաղ դրամատիրական յարաբերութիւններուն յառաջանալը։ Անոնք կը սկսին պայքարիլ հոգեւոր- կաթոլիկ կրօնական փիլիսոփայութեան դէմ, ինչպէս նաեւ կը զբաղին աւատատիրական քաղաքա-իրաւական կարգերու քննադատութեամբ։ Հիւմենիստները կը շեշտեն մարդու ընկերաբանական աշխուժութիւնը, պետական-հասարակական գործին մէջ իւրաքանչիւր քաղաքացիի մասնակցութեան գաղափարը։ Անոնք կը պաշտպանեն այն միտքը, որ մարդը պէտք է կարենայ անձնական բարիքը եւ շահը ներդաշնակօրէն զուգակցել հասարակական բարիքին եւ շահին հետ։
Վերածննդեան դարաշրջանին տեղի ունեցած ընկերա-տնտեսական մշակութային փոփոխութիւնները իրենց ազդեցութիւնը կը ձգեն նաեւ կրօնական կեանքին վրայ։ Սկիզբ կ'առնէ կրօնական հզօր շարժում մը, որ յայտնի է «Ռեֆորմացիա» (բարենորոգութիւն) անունով ։ Անիկա կրօնական յեղափոխութիւն էր ուղղուած՝ Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցւոյ դէմ։ Ռեֆորմացիայի գաղափարախօսութիւնը կը մշակեն Մարթին Լուտըրը եւ Ժան Քելվին։ Լուտըրի եւ Քելվինի վարդապետութեան հիմքին մէջ ինկած է այն միտքը, որ մարդը փրկութեան կրնայ հասնիլ միայն հաւատքի միջոցով։ Բարի գործերը սոսկ հաւատքի պտուղներն են։ Լուտըր բանականութիւնը կը համարէ հաւատքի ճամբուն կանգնած գլխաւոր խոչընդոտը։ Քանի որ բանականութիւնը անզօր է ճանչնալու զԱստծուած, ուստի հաւատացեալին համար ոչ մէկ արժէք ունի բանական աստուածաբանութիւնը կամ դպրական փիլիսոփայութիւնը։
Վերածննդեան ժամանակաշրջանի բնորոշ գիծերէն մէկն ալ բնափիլիսոփայական միտքի զարգացումն է, որ կը ծաւալի բնական գիտութիւններու յայտնագործութեան հիման վրայ։ Այդ դարաշրջանին ստեղծուած ժամանակակից անգլիական գիտութիւնները՝ բնագիտութիւն եւ մեքենագիտութիւն, նոր հիմքերու վրայ կը դրուի փիլիսոփայութեան պատմութիւնը։ Նոր ժամանակի անգլիական առաջին մեծ փիլիսոփան Ֆրանսիս Պէքօնն էր, որ բարձր կը դասէր գիտութեան նշանակութիւնը։ Գիտութիւնը ուժ է, ուժը՝ գիտութիւն։ Որպէսզի մարդ կարենայ ճանչնալ իր կարողութիւնները, կոչումը, հնարաւորութիւնները, պէտք է բանականութիւնը ազատագրել միջնադարեան մտածողութեան կապանքներէն։ Միայն ճշմարտագիտութիւնը կրնայ ցոյց տալ ճամբան։ Այդ պարագային մարդ կրնայ տնօրինել իր բախտը։ Պէքոյի գրիչին կը պատկանին «Նոր Աթլանթիթա» եթովպիական վէպը, ուր կը փառաբանուի գիտութեան ուժն ու ծաղկումը։
Անգլիական Վերածնունդը սկիզբէն կ'ընդունի հիւմենիստական ազատատիրական ուղղութիւնը։ Հիւմենիզմի՝ Վերածննդեան դարաշրջանի գիտական ուղղութեան, միջնադարեան կրօնական հաւատալիքները խզած առաջին մեծ ներկայացուցիչը՝ Թովմաս Մոր, հանդէս կու գայ ոչ միայն համամարդկային իտէալներով, այլեւ իբրեւ համայնավարական գաղափարներու դրօշակակիր։ Ան վեր կ'առնէ այն ամէնը ինչը, որ դեռ պահպանուած էր միջնադարու հասարակական կեանքի աւանդութիւններուն մէջ, վաղ քրիստոնէական գաղափարներուն մէջ, հնադարեան աղբիւրներուն մէջ՝ հանրային անձնականութեան համընդհանուր աշխատանքի, հաւասարութեան, արդարութեան քանի մը սկզբունքներ եւ Նոր ժամանակաշրջան մը կը փոխանցէ բարեփոխուած տեսքով։ Մոր կ'ազատէ ունեցուածքի ընդհանրութիւնը դասակարգային սահմանափակումներէն, ձրիակերութենէն, կրօնական ճգնաւորական եւ հայրենաբաղձութեան գոյներէն։
Յովհաննէս Գաբեղենացի
Յովհաննէս Բ․ Գաբեղենացի (Գաբեղեան, ), Ամենայն Հայոց կաթողիկոս։
Վերածնունդ
Փիլիսոփայութեան Հիմնական Ուղղութիւններ
Ընկերաբանութիւնը բանապաշտական հիմքին վրայ դնելով, կը փոխանցէ զայն հետագայ սերունդներուն։ Վարդապետութիւնը անոր խորթ է, ան կը յենի գիտակցութեան վրայ, անոր հասարակական- քաղաքական դատողութիւններուն հիմքին վրայ ինկած են յարաբերութիւնները մարդոց միջեւ, ոչ թէ՝ մարդու եւ Աստուծոյ միջեւ։ Անոր մեծ գործը կը կոչուի «Ոսկեգիրք» նոյնքան հաճելի, որքան եւ օգտակար՝ պետութեան լաւագոյն կազմակերպման եւ նոր կղզիին՝ Եթովպիոյ մասին։ Անիկա եթովպիական ընկերվարութեան առաջին մեծ արտայայտութիւններէն մէկն է։ «Եթովպիա»-ն յունարէն բառ է, որ կը նշանակէ երկիր, վայր, որ չկայ։ Թովմաս Մոր պարզ կը գիտակցի, որ անիկա իրական աշխարհ չէ, այլ կը նկարագրէ ոչ թէ իրականը, այլ՝ ցանկալին։ Բայց անիկա այն աշխարհն է, որ Թովմաս Մոր կը հակադրէր ժամանակակից հասարակութեան եւ կը համարէր իտէալական ապրելաձեւ, դէպի ուր պէտք է երթայ մարդկութիւնը։
Յովհաննէս Գաբեղենացի
Կենսագրութիւն
Ծնած է Գաբեղեանք գաւառի Սիւնձեղուն գիւղը։ Եղած է Թաթուլի վանքի վանական։ Իբրեւ Ապահունեաց եպիսկոպոս եւ Հայոց եկեղեցուոյ դաւանական սկզբունքներու ջատագով՝ իր մասնակցութիւնը բերած է Դուինի 554 թուականի ժողովին։
Վերածնունդ
Փիլիսոփայութեան Հիմնական Ուղղութիւններ
Մորի «Ութոփիան» կը ներկայանայ իբրեւ Վերածննդեան ծնունդ, հիւմենիզմի զաւակ, ընթանալով դէպի նպատակաուղղուած ապագայ։ Այն, որ «Եութոփիզմ»ը յայտնուած է Անգլիոյ մէջ ԺԶ. Դարու սկիզբը պատահականութիւն չէր։ Թովմաս Մորի գիրքը երեւակայութեան խաղ չէ, անիկա իւրայատուկ, թէեւ բացառիկ մտահայեցողական խնդիրներու լուծումն է, որ կը յուզէ իր ժամանակակիցները։ Մոր ապրած է դրամատիրական ծննդեան շրջանին, որուն պատմութիւնը գրուած է հուրով եւ սուրով, ցնցող դարաշրջանը, երբ մարդկային հսկայական զանգուածներ բռնութեամբ դուրս կը մղուէին հողէն եւ կը զրկուէին ապրուստի միջոցներէն, անօթութեան մատնուած։ Եւ այն ատեն էր, որ հակառակ դրամի իշխանութեան աճման Մոր կը յայտարարէ, որ միայն անձնական ունեցուածքէն հրաժարիլը կ'ապահովէ ընկերվարական ներդաշնակութիւն։
Յովհաննէս Գաբեղենացի
Կենսագրութիւն
Կաթողիկոսական աթոռը զբաղեցուցած է 557-574 թուականներուն։ Շարունակելով իր նախորդի՝ Ներսէս Բ․ Բագրեւանդեցի հայրապետի հականեստորական, հակաքաղկեդոնական պայքարը՝ 568 թուականին թուղթեր յղած է Սիւնեաց Վրթանէս եպիսկոպոսին եւ Աղուանից Աբաս կաթողիկոսին ։
Վերածնունդ
Փիլիսոփայութեան Հիմնական Ուղղութիւններ
Մոր եղած է ոչ միայն Նոր ժամանակաշրջանին եթոփիական - ընկերվարական դպրոցի, այլեւ՝ անոր ազատական ուղղութեան հիմնադիրը։ Ան հասկցած է, որ ընկերվարութիւնը ոչ միայն իբրեւ հասարակ, նպատակայարմար, արդար հասարակարգ է, բայց եւ միջոց՝ լուծելու ընկերվարական տարաձայնութիւնները, վերացնելու անհաւասարութիւնն ու շահագործումը։ Մոր կառուցած է Եութոփիստներու քաղաքական համակարգը յենելով ազատութեան, հաւասարութեան եւ յարգանքի սկզբունքներու վրայ, ինչպէս որ կարելի էր հասկնալ իր հին ժամանակաշրջաններուն։ Մոր ոչ մէկ ձեւով յետադիմական չէ եղած, ան յետադարձ հայեացք չէ ունեցած, այլ նայած է դէպի ապագան։
Յովհաննէս Գաբեղենացի
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկոսներ
Վերածնունդ
Փիլիսոփայութեան Հիմնական Ուղղութիւններ
Վերածննդեան մշակուած փիլիսոփայութեան ամբողջական ներկայացումը մարդուն եւ բնութեան անխախտ միասնութիւնն է։ Երկիրի եւ տիեզերքի անսահմանութիւնը չի սպառիր պատմական այն ձեւով, որմով մարմնաւորուած է ԺԵ. - ԺԷ. դարերու մտածողներու գործերուն մէջ։ Անոնց առաջադրուած լուծումները կը պատկանին պատմութեան, իսկ վեր առնուած խնդիրները կ'արծարծուին ապագային եւ պատահական չէ, որ Վերածննդեան փիլիսոփայական գաղափարը նոր «Տիեզերական երազներուն մէջ», Ա. Լ. Չիժովի «Հելիոկենսաբանութեան» մէջ։ Մեր ժամանակին համար եւ ոչ մէկ ձեւով կարելի է սպառած համարել Վերածննդեան մարդասիրութեան բարոյական ժառանգութիւնը. մարդկային արժանապատուութեան եւ մարդկային ազատութեան խնդիրները։ Անիկա չի սահմանափակուիր մարդաբանութեան եւ մտածելակերպի միայն տեսական ժառանգութեամբ։
Մարդը Իբրեւ Աշխարհընկալման Կեդրոն
Վերածննդեան դարաշրջանի մեծագոյն նուաճումն այն է, որ առաջին անգամ կը բացայայտէ եւ լոյս աշխարհ կը հանէ մարդը՝ իր ամբողջ էութեամբ։ Սկիզբէն եւ այդ ժամանակաշրջանը ուժեղ կերպով կը զարգացնէ անհատականութիւնը, յետոյ մարդուն մէջ կ'արթնցնէ ծայրահեղ ջանասիրութիւն եւ բազմակողմանի իմացութիւն։ Անհատականութեան զարգացումը էապէս կապուած էր ինքնաճանաչման, ինչպէս նաեւ ուրիշներու ճանաչման հետ։ Առաջին անգամ մարդը կը դիտուի իբրեւ ինքնուրոյն արժէք, կը դառնայ հասարակութեան չափանիշ։
Վերածննդեան դարաշրջանը կը խորտակէ միջնադարեան բարոյականութեան հիմքերը, կը յառաջացնէ այն գաղափարը, թէ արդեօ՞ք երջանկութիւնն այս աշխարհի մէջ պէտք է որոնել, ա՞յս կեանքին մէջ պէտք է դրախտը ստեղծել։ Երկնային յաւիտենական փառքը կը կորսնցնէ իր վարկը. քրիստոնէական կրօնը խնամքով, ամենայն մանրամասնութեամբ մշակած էր մէկ վարդապետութիւն, որ խստօրէն կը պահանջէր՝ հրաժարիլ երկրային վայելքներէն, աչքերը փակել սիրոյ, բնութեան գեղեցկութիւններու հանդէպ, հեռու մնալ ամէն տեսակի գայթակղութիւններէն։ Չկար ազատամիտ, ինքնուրոյն կարծիք, անձնական կամք։ Ամէն ինչ կ'ենթարկուէր Աստուծոյ կամքին. վերուստ սահմանուած նախախնամութիւնը ամէն ինչ կը տնօրինէ, մարդու ճակատագիրը կանխորոշուած է. ինչպէս որ Աստուած սահմանած է, այնպէս պէտք է ընել, ուրեմն՝ «հնազանդէ՛, համակերպուէ՛ բախտիդ, հլու կատարէ՛ սրբազան պատգամները»։ Այդ մտածելակերպն էր, որ կը տիրէր միջնադարուն, իսկ ատիկա այն դարաշրջանն էր, երբ հին աւատական կարգը տեղի կու տար նոր ուժերուն։ Իտալիոյ մէջ, Վերածննդեան դարաշրջանին տարբեր դասակարգերու ծագման տարբերակը կորսնցուցած է իր նշանակութիւնը։ Ի հարկ է, այդ բոլորին կը նպաստէ այն, որ առաջին անգամ կը բացայայտուի մարդը՝ իր մարդկային ողջ էութեամբ։ Մարդկութեան տրամաբանական հասկացողութիւնը գոյություն ունէր միջնադարուն, սակայն Վերածնունդը առաւել եւս կը բացայայտէ զայն։ Վերածնունդը եւրոպական մարդկայնապաշտութեան (հիւմենիստական) շարժման առաջին մեծ հանգրուանն է, որ գաղափարապէս կը նախապատրաստէ ԺԸ. դարու լուսաւորական շարժումը։
Եւրոպական մարդկայնապաշտութեան (հիւմենիզմի)՝ իբրեւ փիլիսոփայական շարժման կրողի, հետագայ ճակատագիրը դարաշրջանի հոգեւոր կեանքին կապուած էր մարդու խոր հասկացողութեան եւ անոր կապը շրջապատող աշխարհին հետ։ Հիւմենիստական մտածողութեան յառաջընթացը կը կատարուէր անկախ «դասական հնութեան վերածննդեան» անմիջական կապէն։ Այս դարաշրջանին կը փոխուի մարդուն հարցերու նկատմամբ մօտեցումը։ Անոր հիմքին մէջ կը դրուի անհատականութեան խոր հոգեբանական վերլուծութիւնը եւ մեծ ուշադրութեան կ'արժանանայ մարդուն ներաշխարհը։ Մարդը այժմ չի դիտուիր իբրեւ տիեզերական գլխաւոր, կեդրոնական առարկայ, այլ բնութեան կենդանի էակ՝ ոչ բարձր, ոչ ցած միւսներէն։ Ասիկա նոր մօտեցում էր։ Առաջին անգամ ըլլալով կը տեսնենք մարդը, որ կ'ապրի իր տրամաբանութեամբ, կը գործէ բանականութեամբ, կը հաւատայ իր ուժերուն, կը գիտակցի, որ իրաւունք ունի պահանջելու, երբ հաշուետուութեան նստին իրեն հետ, յարգեն իր իրաւունքները։
Նոր հիւմենիստական ուսուցման բնորոշ գիծը ինչպէս քրիստոնէական, այնպէս ալ մարդակեդրոնացման յաղթահարումն էր։ Մարդը կը վերադառնայ բնութեան աշխարհահայեացքի կեդրոն, թէ՛ աստուածաբանական եւ թէ՛ հիւմենիստական իմաստով։
Հիւմենիստական մարդաբանութեան խնդիրները կը քննարկուին ֆրանսացի մտածող՝ Միշել տը Մոնթենի, «Փորձեր» գործին մէջ։ Մոնթեն կը ստեղծէ իր իւրօրինակ, սակայն ոչ համակարգուած ուսուցումը մարդու եւ աշխարհի մասին, որ իր ուրոյն տեղը կը զբաղեցնէ ոչ միայն համաշխարհային գրականութեան, այլեւ Վերածննդեան դարաշրջանի փիլիսոփայական միտքին մէջ։ «Փորձեր»- ուն մէջ, խօսքը կ'ուղղուէր սովորական մարդուն։ Մարդու անհատականութեան եւ անոր ներաշխարհին նկատմամբ հետաքրքրութիւնը ոչ միայն կը յայտարարուի, այլ կ'իրագործուի իր ամբողջ խորութեամբ։