cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Քէտմոն
Պիտ Մեծարելիի պատմուածքը
Միակ առաջին աղբիւրը, որը կը վերաբերի Քէտմոնի ստեղծագործութեանը, հիւսիս-ումպրիական վանական Պիտ Մեծարելի «Անգլիացի ժողովուրդի եկեղեցական պատմութիւն»-ն է, տարեգրութիւն մը, որը գրած են 731 թուականին: Ըստ Պիտ Մեծարելիի՝ Քէտմոնն աշխարիկ եղբայր է, որ վանքի մէջ անասնապահութեամբ կը զբաղուի Սթրոնսհալխի վանքի մէջ (Ուիթպիի աբբայութիւն)՝ Անգլիայի հիւսիս-արեւելքը: Երեկոյ մը, երբ վանականները քէֆ կ'ընէին երգելով եւ տաւիղ նուագելով, Քէտմոնը շատ արագ կը լքէ ուրախութիւնն ու քէֆը, որպէսզի անասուններուն հետ քնանալու համար, քանի որ ոչ մէկ երգ չէր գիտեր եւ չէր գիտեր ալ ինչպէս ստեղծագործել: Երազին մէջ մարդ մը կը տեսնէ, որ իրմէ կը խնդրէ երգել արարածներու սկիզբը: Մերժելէն ետք իր մէջ կը յայտնաբերուի գրել կարճ գովաբանութիւն մը Աստուծոյ՝ երկնքի ու երկրի արարիչին:
Միջնադարեան այլ աղբիւրներ
Մեզ յայտնի չեն Քէտմոնի այլ ստեղծագործութԻւններ: Փաստացի, ավելի ուշ՝ 12-րդ դարում անգլիական աղբիւրները կը յիշատակեն Պիտ Մեծարելիի «Եկեղեցական պատմութիւն» ստեղծագործութեան մեջ Քէտմոնի անունը: Այս ստեղծագործութեան մէջ գրուած է, որ Քէտմոնի բանաստեղծութիւնները գրի առած են վանքի գրիչները,:
Քէտմոնի մասին յիշատակութիւն կայ Հելիանտին վերաբերող լատիներէն երկու բնագրի մէջ, որը հին սաքսոներէնով բանաստեղծութիւն մըն է:
Օրէնքներու կորուսեալ ժողովածու
Ըստ Պիտ Մեծարելիի՝ Քէտմոնը հին անգլերէնով գրուած բազմաթիւ եկեղեցական բանաստեղծութիւններու հեղինակ է: Ի հակառակ Ատլհելտի եւ Տանսթանի՝ ան կը գրէ միայն եկեղեցական չափածոներ: Պիտ Մեծարելի կը ներկայացնէ Քէտմոնի կողմէ յիշատակուած թեմաներու ցուցակ՝ Արարաչութեան մասին պատմուածքներ, Հին եւ Նոր կտակարաններէն թարգմանութիւններ եւ Դժոխքի մասին նկարագրութիւններ, Դրախտի եւ Վերջին դատասխանի մասին: Այս ժողովածուէն մեզի հասեր է միայն մէկ բանաստեղծութիւն՝ անոր գրած առաջին ստեղծագործութիւնը, որը աւանդաբար կ'անուանեն Քէտմոնի Հիմն:
Քէտմոնի Հիմնը
Մեզի հասած Քէտմոնի միակ ստեղծագործութիւնը Քէտմոնի ՀԻմնն է՝ հին անգլերէնով գրած բանաստեղծութիւն, որը նուիրուած է Աստծո՛ փառաբանութեանը, որը ան գրած էր իր երազի ընթացքին: Այս բանաստեղծութիւնը, որն ունի ինը տող եւ քառասունհինգ բառ, հին անգլերԷնով ցայսօր յայտնի բնագիրներէն մէկն է՝ Ռութուէլի խաչի եւ Օզոնի զարդատուփի վրայ փորագրուած գրութիւններով: Այն նաեւ հին գերմանական լեզուով գրուած բանաստեղծութեան հնագոյն հաստատուած օրինակներէն է: Հեղինակը կիրառած է հին գերմանական դիւցազներգական բանաստեղծութեան աւանդական հմտութիւնը, ինչպիսիք են՝ փոփոխական տաղաչափութիւնն ու քեննինկարի (? անյայտ անուանում) կիրառումը քրիստոնէական հայեցակարգերու հանդէպ, որոնց անգլո-սաքսոնները ծանօթ են միայն քանի մը սերունդ:
Յետագայ սերունդներ
Որպէս հին անգլերէնով գրուած հնագոյն բանաստեղծութիւն՝ Քէտմոնին կարճ կը բնութագրեն որպէս «անգլիական բանաստեղծութեան հայր» կամ «անգլիական սուրբ բանաստեղծութեան հայր», որուն շնորհիւ կը բացայայտենք անգլո-սաքսոնական քերթողական գրականութեամբ, անոր աստուածային ներշնչանքը կը բաղդատատեն յոյն գրող Փինտարոսի հետ: Արժանթինացի գրող Խորխէ Լուիս Պորխէսը 1976 թ. յայտարարեց, որ Քէտմոնն իր հռչակի համար պարտական է իր օտարերկրեայ լսարանին եւ գեղագիտական վայելքին }}:
Ուիթպիի Սուրբ Մարիամ եկեղեցւոյ գերեզմանատանը Քէտմոնին նուիրուած յուշարձան կայ քարէ մեծ խաչի տեսքով, որուն ձեւաւորումը ոգեշնչուած է անգլո-սաքսոնական մեծ խաչերէն՝ երկու կողմերուն վրայ բուսական տարրերու կերպարներով եւ Քրիստոսին, Դաւիթ արքային, Հիլտա մայրապետին եւ Քէտմոնին պատկերող պատկերազարդումներով: «Քէտմոնի հիմն»-ի հին անգլերէն բնագիրը քանդակուած է հին սկանտինաւեան տառերով եւ լատիներէնով: Բացումը կատարուեր է 1898 թ. դափնեկիր բանաստեղծ Ալֆրէտ Աուսթինի ներկայութեամբ: Այս յուշարձանը Վիքթորեան ժամանակահատուածին Քէտմոնի պատմութեամբ յարուցուած հետաքրքրութեան վկան է՝ ազգային եւ շրջանային կամ տեղագրական զգացմունքներու բնագրի մէջ:
Արփիկ Գուլումեան
Արփիկ Գուլումեան-Աղախեան, ծնած է Թաւրիզ:
Կենսագրութիւն
Ընտանիքին հետ փոխադրուած է Համադան, ապա 1933 թուականին՝ Թեհրան։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Թաւիզի Թամարեան եւ Համադանի ազգային դպրոցներուն մէջ։ Սկսած է յաճախել Դաւիթեան երկսեռ միջնակարգ դպրոցը, ուր սակայն փակուած է 1936 թուականին, ինչպէս Պարսկաստանի միւս հայկական վարժարանները։ Նոյն շրջանին կը պատահի նաեւ իր հօրը մահը։ Յաջորդ տարի կը յաճախէ պարսկական օրիորդանոց վարժարան։ Իր բազմանդամ ընտանիքին տնտեսական դժուարին պայմանները կը պարտադրեն որ կիսատ թողու դպրոցը։ Կը սորվի պարսկերէն մեքենգրութիւն, եւ պաշտօն կը վարէ պարսկական հիմնարկութիւններու մէջ։
1942 թուականին կ'ամուսնանայ Մելիք Աղախեանի հետ։ Ինքնաշխատութեամբ կը զարգացնէ մայրենի լեզուն։ Ի վերջոյ 1969 թուականին կը վերադառնայ դպրոց եւ կը հետեւի Թեհրանի Քուշէչ Միջնակարգ դպրոցի հայագիտական գիշերային դասընթացքներուն, զորս կ'աւարտէ 1971 թուականին։
Կ'անդամակցի Թեհրան ի Իրանահայ գրողներու Միութեան, 1967 թուականէն սկսեալ: 1976 թուականին կ'անցնի Նիւ Եորք, ուր եւս կը շարունակէ իր մշակութային գործունէութիւնները, անդամակցելով տեղւոյն Իրանահայ Միութեան: Կ՛ունենայ ելոյթներ որպէս ասմունքող եւ դերակատար:
1978 թուականին կը տէղափոխուի Թալաս Օքլահոմա, ուր եղած է Հայ Օգնութեան Միութեան նախագահուհի մինչեւ 1984, եւ օժանդակած՝ Պէյրութի պատերազմէն տուժածներուն:
1984 թուականին դժբախտութիւնը կ՛ունենայ կորսնցնելու իր կրտսեր դուստրը՝ Այտա Աղախանեան-Իսայէանը:
Նոյն տարին, Այտայի մահէն առաջ կը հրատարակէ «Վթտի Անտառ» բանաստեղծութիւններու հատորը։
1989 թուականին կը փոխադրուի Կլէնտէյլ-Գալիֆորնիա, իր զաւակներուն եւ թոռնիկներուն մօտ։
Ա. Աղախանեան (Մութ-Արփի) ունի զգայուն գրիչ մը, որ հարազատ թարգմանը կը հանդիսանայ իր վճիտ հոգիին, վիշտերուն ու տառապանքներուն։ Բարութիւն եւ նուիրում կ'արտացոլեն իր խորամիտ տողերը, որոնք վարպետօրէն ագուցուած են ոճով մը :
Վահէ Վահեան
Վահէ Վահեան (Սարգիս Ապտալեան, ), հայ գրող, բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ, մանկավարժ եւ հռետոր։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Կիւրին՝ Սեբաստիոյ նահանգ։ Փոքր տարիքին կ՝ աքսորուի ծնողքին հետ, 1915-1918 ապրելով հալածանքի ու մահուան սարսափը։ Հանգրուան կը գտնէ Այնթապի մէջ, ուր՝ ոչ իսկ տարի մը կը հետեւի Վարդանեան վարժարանի ընթացքին։
Տարագրութեան տառապալի տարիներրէն ետք 1920 թուականին՝ ընտանիքի վերապրող անդամներուն հետ, կ՛անցնի Հալէպ, ուր կը յաճախէ Հայ աւետարանականներու վարժարանը, որ այդ օրերուն փոխանցուած էր Ամերիկացիներուն։ 1925-1930 կը հետեւի Պէյրութի ամերիկեան համալսարանի գիտական ճիւղին հւ նո՛յն տարին իսկ պաշտօնի կը կոչուի Պրումմանայի (Լիբանան) անգլիական գիշերօթիկ երկրորդական վարժարանին մէջ։ 1934-ին կ՝ անցնի Անթիլիասի Դպրեվանքը՝ իբրեւ ուսուցիչ հայ լեզուի եւ գրականութեան, իսկ 1935–1946՝ կը պաշտօնավարէ Կիպրոսի Մելգոնեան կրթական հաստատութեան մէջ։
Գրական վաստակ
Քերթողական իր էջերը ամփոփած ու հրատարակած է երեք հատորներու մէջ.-
Գրած է նաեւ յուշագրական գործեր եւ ուսումնասիրական փորձեր, յաճախ լոյս տեսած նախ մամուլի մէջ ու ապա հատորով։ Տարած է հրատարակչական աշխատանք (յատկապէս Վահան Թէքէեանի գործի հրատարականութիւնը)։
Գործերէն են նաեւ.-
Մահացած է Պէյրութ, Լիբանան։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:22 Դեկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ հռետորներ
149 (թիւ)
149 (հարիւր քառասունինը)՝ բնական թիւ մըն է 148-ի եւ 150-ի միջեւ
Կանաչ Երթին Ջոկատ
Կանանչ Երթին ջոկատը ("Patrouille de la Marche Verte") Մարոքի օդային բանակին ցոյցի ջոկատն է, ու ազգային պաշտօնական ջոկատը։
Կանանչ Երթ ջոկատը կը թռի Mudry Cap 230 օդանաւով։ Այս օդխնխւները ճանջցուած էն որովհէտէւ պառանով մեկ միւտին կապուած կը թռին։ Անունը կու քայ Մարոքի «Կանանչ Երթին» որ տեղի ունեցաւ 6 Նոյեմբեր 1975։
Մասնակեցաւ առաջին անգամ ըլլալով 28-րդ Airexpo օդային հանդիպումին, որ տեղի ունեցաւ 30 Մայիս 2015։
Սիւնիք-Արցախի Այր Մարդոց Տարազներ
Սիւնիք-Արցախի Այր Մարդոց Տարազներ, Սիւնիքի եւ Արցախի արական տարազները գրեթէ նոյնանման էին: Զգեստը կը բաղկանար շապիկէ, վարտիքէ, անդրավարտիքէ եւ «արխալուղ»է: Տարազի կարեւոր մասերէն էր՝ չուխա-վերարկուն:
Կարմիր մահուտով կարուած կ'ըլլար փեսաներու հարսանեկան չուխան:
Ժան էքար
Կենսագրութիւն
Ժան էքարը ծնած է 4 փետրուար 1848-ին, Թուլոնի մէջ։ Հայրը, որ հանրապետական էր, սեն-սիմոնական եւ յուլիսեան միապետութեան տարիներուն ընդդիմադիր թերթեր կը  խմբագրէր, մահացեր է, երբ տղան եղեր է հինգ տարեկան ։ Ժանը լաւ կրթութիւն ստացեր է. ուսանած է Մաքոն քաղաքի Լամարթինի անուան լիցեյի մէջ, ապա՝ Նիմի լիցէը, որմէ յետոյ իրաւունք ուսումնասիրեր է Էքս ան Փրովանսի մէջ։ 1868 թուականին եկեր է Փարիզ, լոյս ընծայեր է իր բանաստեղծութիւններու առաջին ժողովածուն՝ Jeunes Croyances-ը («Պատանեկան հաւատալիքներ»-ը), ուր իր յարգանքի տուրքը մատուցեր  Լամարթինին ։ Գիրքը ջերմօրէն ընդունուեր ընթերցողներու ու գրաքննադատութեան կողմէն եւ հեղինակի առջեւ դռները բացեր է դէպի մայրաքաղաքի Փառնասեան շրջաններ։
Սիւնիք-Արցախի Այր Մարդոց Տարազներ
Այր մարդոց գլխու յարդարանքին կարեւոր մէկ մասը մորթէ գլխարկն էր: Հարուստ դասակարգը կը գործածէր Բուխարայի գլխարկ:
Ժան էքար
Կենսագրութիւն
1869-ին ան հրատարակեր է իր բանաստեղծական երկրորդ ժողովածուն՝ Parnasse Contemporain խորագրով ։ 1870-ին Մարսէյլի թատրոնի մէջ բեմադրուեր է իր հեղինակած թատերգութիւնը։
Ֆրանս-փրուսական պատերազմէն յետոյ Էքարը մասնակցեր է գրական-արուեստագիտական La Renaissance ամսագրի հիմնադրմանը ։ 1874-ին լոյս ընծայեր է Poèmes de Provence ժողովածուն, որու շնորհիւ հռչակուեր է Ֆրանսայի այդ պատմական երկրամասի՝ Փրովանսի երգիչ։ 1876-ին հրատարակեր է Parnasse Contemporain խորագիրրը կրող երրորդ ժողովածուն։
Տաղանդաւոր բանաստեղծի՝ անոր նուաճած համբաւին 1908 թուականին գումարուեր է ոչ պակաս շնորհալի արձակագիրի հռչակը. լոյս տեսեր է Maurin des Maures վէպը։ Ատոր յաջորդած L'illustre Maurin-ը ամրապնդեր է իր համբաւը որպէս վարպետ արձակագիր։ Ընդհանրացնելով՝ կարելի է եզրահանգել, որ Էքարի ստեղծագործական ներշնչանքի ակունքը մանկութեան յուշերն ու տպաւորութիւններն են ։ Paris-Parisian պարբերականը 1899 թուականին լոյս տեսած գրախօսականի մը մէջ անոր ստեղծագործութեան առաւել բնութագրական յատկանիշը համարեր է «հարաւային ռոմանտիզմը» ։
Ժան էքարը 1894 թուականին ընտրուեր է Գրիչի մարդկանց ընկերութեան նախագահ, 1909-ին՝ Ֆրանսական ակադեմիայի անդամ, 1920 թուականին՝ Solliès-ville-ի քաղաքապետ։
Բանաստեղծութիւն
thumb|Ֆրանսացի նկարիչ Անրի Ֆանթեն-Լաթուրի Un coin de table նկարի մէջ պատկերուած են բանաստեղծներ Ժան Էքարը Արտյուր Ռեմպոն եւ Պոլ Վեռլենը [[Պատկեր:Contes-mfn-07.png|thumb| Էքարի հեքիաթներէն մէկուն նկարազարդումներէն
Ելեկտրակիթառ
Ելեկտրակիթառը լարաւոր նուագարան մըն է։ Ունի մակնեթներ, որ հարիչով կամ մատով (եղունգներով) նուագած լարերու թրթռումը ելեկտրական ազդանշաններու կը դարձնէ։ Մակնեթները Ելեկտրամաքնիսական թելադրանքի կանոնով կ'աշխատի։ Ելեկտրակիթառին յառաջ բերած ազդանշանները ուղղակի բարձրախօս ուղղուելու համար շատ ցած են: Այս պատճառաւ առաջ պէտք է, որ ընդլայնողէն անցնին։
Ելեկտրակիթառը յաճախ յատկազդումի (յատուկ-ազդեցութիւն) ոտնակներով կը գործածուի։
Ելեկտրակիթառը 1931-ին ստեղծուած է։ Ճազի կիթառիստները մեծ նուագախումբերու մէջ նուագած ատեն, բարձրախօսներէն բարձրաձայն սոլոներ նուագելու համար աքուսթիք կիթառի տեղը ելեկտրակիթառը նախընտրած են ։ 1950-ներուն ու 1960-ներուն ընթացքին ելեկտրակիթառը Ռոք ու Պլուզի ամենա կարեւոր տեղը կը գրաւէ։ 1980-ներուն Մետալը այն օրուան բոլոր երիտասարդներուն երկար մազ ձգելու եւ ձեռքը կիթառ մը առնելու առաջնորդած է ։
Մօրիս Ռաւէլ
Կենսագրութիւն
Ֆրանսացի երգահան-իմփրեսիոնիստ, նուագավար Մօրիս Ռաւէլ ծնած է 1875 թ. Մարտ 7-ին։ Ան 20-րդ դարու խոշորագոյն արուեստագետներէն է, դաշնամուրային նոր ոճի սկզբնաւորողներէն, երաժշտութեան մէջ զարգացուցած է իմփրեսիոնիզմի սկզբունքները։ Մօրիս Ռաւէլի հայրը զուիցերիացի էր, մայրը՝ պասքացի։ 1882 թ. աշակերտած է Անրի Կիզին (դաշնամուր), 1887 թ.՝ Շառլ Ռընէին (ներդաշնակագիտութիւն)։ 1905 թ. աւարտած է Փարիզի երաժշտանոցի դաշնամուրի (դասատու՝ Շառլ Ուիլֆրիտ տը Պերիօ) եւ ստեղծագործական (դասատու՝ Գաբրիէլ Ֆօրէ) բաժինները։ Անոր վաղ շրջանի գործերը կրեր են Էրիք Սաթիի, Քլօտ Տեպիւսիի, Նիքոլայ Ռիմսքի-Քորսաքովի, Մոտեսթ Մուսորկսքիի, Ալեքսանդր Պորոտինի ազդեցութիւնը : 1900-ական թուականներուն ճանչցուած է երաժշտական փոքր ստեղծագործութեանց վարպետ։ 1905-1914 թուականներուն՝ ստեղծագործական առաւել բեղուն շրջանին, հաստատուեր են Ռաւէլի արուեստի սկզբունքները, բիւրեղացեր է անոր ինքնատիպ, վառ ու գունեղ ոճը։1915–1917 թթ. ան կամաւոր մասնակցած է Առաջին համաշխարհային պատերազմին (1914–1918 թթ.)։ 1917 թուականին Ռաւէլ գրած է «Կուպերէնի դամբարանը» դաշնամուրային շարքը, որ նուիրած է պատերազմին զոհուած իր ընկերներու յիշատակին։ Յետպատերազմեան տարիներուն նուագայարդարն իր ստեղծագործութեան մէջ առաւել կարեւորած է տրամաթիկական խստաշունչ կերպարներու դերը, աւելի զուսպ դարձուցած արտայայտման եղանակը։ Իբրեւ դաշնակահար եւ նուագավար՝ Ռաւէլ մեծ յաջողութեամբ ելոյթներ ունեցած է Եւրոպայի, ԱՄՆ-ի եւ Քանատայի մէջ։ Դաշնամուրային նոր՝ իմփրեսիոնիստական ոճի ստեղծագործութիւններէն են «Ջուրի խաղը» երաժշտական երկը, «Արտացոլումներ» եւ «Գիշերային տեսիլներ» շարքերը։ «Սպանական ժամ», «Մանուկն ու հրաշքը» օփերաներուն, «Բնական պատմութիւններ» վոկալ շարքին մէջ դրսեւորուած են անոր նուաճումները երաժշտական արտասանութեան ոլորտին մէջ։ «Դափնէ եւ Քլովէ», «Վալս», «Պոլերօ» պալէներով եւ նուագախմբային «Սպանական ռափսոտիայով» Ռաւէլ ճանչցուած է տաղանդաւոր սիմֆոնիստ եւ գործիքաւորման չգերազանցուած վարպետ (լաւագոյններէն է նաեւ Մ. Մուսորկսքիի «Պատկերներ ցուցահանդէսէն» դաշնամուրային սիւիթներու շարքի նուագախմբային փոխադրումը)։ 1925 թ. Ռաւէլ ավարտած է «Մանուկն ու հրաշքը» նորարարական օփերան, ուր առաջին անգամ օգտագործած է իր ստեղծած գործիքը՝ էլիոֆոնը (նմանակած է քամիի ձայները)։ 1932 թ. ան անուանի դաշնակահարուհի Մարկըրիթ Լոնկի հետ հիւրախաղերով շրջագայած է Եւրոպայի մէջ։ Ինքնաշարժի վթարի պատճառով անաւարտ թողած է «Ժանն տ՛Արք» պալէն։ Երգահանն իր վերջին՝ «Երեք երգ» ստեղծագործութիւնը գրած է «Տոն Քիխոթ» ֆիլմի (1933 թ.) գլխաւոր դերակատար, ռուս նշանաւոր երգիչ Ֆեոտոր Շալիափինի համար։ Ռաւէլի երկերուն մեծ մասը սերտօրէն կ՛առնչուի սպանական թեմատիկային եւ երաժշտութեանը։ Անոր գործերուն բնորոշ է պարային ժանրերու եւ ռիթմերու ուրոյն վերաիմաստաւորումը։ Ճազային երաժշտութեան տարրեր կան ձախ ձեռքին համար գրած դաշնամուրի քոնչերթոյի մէջ (նվիրած է պատերազմին աջ ձեռքը կորսնցուցած աւստրիացի դաշնակահար Փաուլ Վիթկենշթայնին) եւ ջութակի ու դաշնամուրի սոնաթին մէջ։ Կեանքի վերջին տարիներուն ծանր հիւանդութռան պատճառով գրեթէ չէ ստեղծագործած։ Ռաւէլ եղած է Օքսֆորտի համալսարանի պատուաւոր տոքթոր (1928 թ.) :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսիացի կոմպոզիտորներ Ստորոգութիւն:Ֆրանսիացի դիրիժորներ
Ալ Քայիտա
«Ալ Քայիտա» (القاعدة, al-qāʿidah, IPA:, «Հիմք», «Հենակէտ», «ֆունդամենտ», «սկզբունք»), ամենածայրահեղական-արմատական ահաբեկչական կազմակերպութիւններէն մէկը , կը պատկանի իսլամի ուահապական ուղղութեան:
Ստեղծուած է 1988-ին : Խորհրդային զօրքերու Աֆղանիստան ներխուժումէն ետք «Ալ Քայիտան» երկար պայքար սկսաւ ԱՄՆ-ի դէմ՝ երկրին, զորս այդ ժամանակ կը կոչէին «Արեւմտեան աշխարհ», եւ իսլամական երկրներու մէջ գտնուող անոր դաշնակիցներուն դէմ: Կազմակերպութեան նպատակը կը հանդիսանայ իսլամական երկիրներու մէջ աշխարհիկ վարչակարգի տապալումը եւ «Իսլամական մեծ խալիֆայութեան» ստեղծումը:
1998-ին Քենիայի եւ Թանզանիայի մայրաքաղաքներուն մէջ ԱՄՆ դեսպանատան պայթիւններէն ետք «Ալ Քայիտան» սկսաւ նկատուիլ աշխարհի թիւ 1 ահաբեկչական կազմակերպութիւն: «Ալ Քայիտայի» կողմէ իրականացուած են շարք մը ահաբեկչական գործողութիւններ, ինչպէս՝ ԱՄՆ-ի 11 Սեպտեմբերի Ահաբեկչական Յարձակումները: Դէպքերու շղթան կը սկսի 11 Սեպտեմբեր 2001-էն եւ կապուած է «Ալ Քայիտայի» գործունէութեան եւ ատոր ճնշման հետ։ Ասիկա աւելի յայտնի է Ահաբեկչութեան դէմ պատերազմ անունով: Կը համագործակցէր Լաշքարէ Թայպայի, Կովկասեան Ամիրայութեան եւ այլ ահաբեկչական կազմակերպութիւնների հետ :
Պատմութիւն
Արեւմտեան հետազօտողները «Ալ Քայիտայի» պատմութիւնը կը բաժանեն հինգ շրջանի՝ ծագումը (1980-ականներու վերջաւորութիւն), «Վայրի» շրջան (1990-1996), ծաղկում (1996-2001), ցանցի տեսքով գոյութեան ժամանակաշրջան (2001-2005) եւ մասնատում (2005-էն ետք):
Պատերազմ Աֆղանիստանի Մէջ (1979-1989)
«Ալ Քայիտայի» ծագումը կը կապուի Աֆղանական պատերազմին հետ, իսկ աւելի՝ ԱՄՆ-ի արձագանգին հետ, երբ խորհրդային զօրքերը մտան Կեդրոնական Ասիոյ այս պետութիւնը: ԱՄՆ-ն խորհրդային զօրամասերու կուտակումը Փաքիստանի սահմանին կը նկատէր խորհրդային նախայարձակումը աղաղակող դէպք: Պատասխանը եղաւ "Ցիքլոն" գործողութիւնը, որուն ընթացքին Փաքիստանի Միջազգային հետախուզութեան օգնութեամբ ԱՄՆ-ն Աֆղանական զինեալներուն ֆինանսական օգնութիւն կը փոխանցէր :
Աֆղանիստանի մէջ ընդդէմ խորհրդային զօրքերու կը յայտարարուի ժիհատ: Պատերազմին կը միանան մեծ թիւով արաբ վարձկաններ: Օգնութիւն կ'ուղարկուի իսլամական միջազգային կազմակերպութիւններէն: Ատոնց մէջ յատուկ տեղ կը գրաւէ Մաքթապ-ալ-Քիտմաթը, որը հիմնադրուած է 1984-ին Փեշաւար քաղաքին մէջ (Փաքիստան)՝ Ուսամա պըն Լատընի եւ Ապտուլլա Ազզամի կողմէ:
«Մաքթապ-ալ-Քիտմաթը» Փեշեուարի մէջ ստեղծած է հիւրատներ եւ զինեալներու պատրաստման ճամբարներ: Ուսամա պըն Լատըն այս կազմակերպութեան կ'օգնէր իր անձնական միջոցներով: 1987-ին Ազզամ եւ պըն Լատըն սկսան ճամբարներ ստեղծել Աֆղանիստանի մէջ: Միաժամանակ «Մաքթապ-ալ-Քիտմաթը» եւ արաբ վարձկանները պատերազմի ընթացքին ոչ մէկ դեր լրջօրէն խաղացին: Պէտք է ասել, որ ընդդէմ խորհրդային զօրքերու դուրս եկաւ 250 հազար աֆղան, իսկ արաբ վարձկանները մարտի դաշտին վրայ միաժամանակ երբեք 2000 զինեալէն աւելի չէ եղած: Այնուհանդերձ Ազզամի եւ պըն Լատընի կազմակերպութենէն 1982-1992 թուականներուն աշխարհի 42 երկիրներէ պատերազմին մասնակցած է 35 հազար զինուոր: Սովետական զօրքերը 1989-ին դուրս եկան Աֆղանիստանէն, որմէ ետք 3 տարի եւս պաշտօնավարեց Նատճիպուլլիի կառավարութիւնը, որմէ հետո զինեալները գրաւեցին Քապուլ ը:
Ազզամի սպանութենէն ետք՝ 1989-ին «Մաքթապ-ալ-Քիտմաթը» տապալեցաւ եւ անոր մեծ մասը միացաւ «Ալ Քայիտային»:
«Ալ-Քայիտայի» Ծագումը
Ինչպէս կը գրէ Լորենս Ռայթ ը, «Ալ-Քայիտան» ստեղծուած է 11 Օգոստոս 1988-ին, երբ տեղի ունեցաւ Եգիպտական իսլամական ժիհատի քանի մը բարձրաստիճան ղեկավարներու հանդիպումը: Անոնք էին՝ Ապտուլլա Ազզամը եւ Ուսամա պըն Լատընը. այս ժամանակ որոշուեցաւ միաւորել պըն Լատընի գումարները Եգիպտական իսլամական ժիհատի փորձի հետ եւ խորհրդային զօրքերու Աֆղանիստանէն հեռանալէ ետք ժիհատ յայտարարել ամբողջ աշխարհին: Հանդիպումը տեղի ունեցած է Փեշեուարի մէջ (Փաքիստան) : Նաեւ «Ալ-Քայիտայի» ստեղծման մասնակցած է Լաշքարէ Թայպայի ղեկավարը:
ԿՀՎ-ն քննադատութեան ենթարկած է Աֆղանիստանի մէջ իսլամ զինեալներու ֆինանսաւորումը, ըստ անոնց այդ գումարներու շնորհիւ ստեղծուած է «Ալ-Քայիտան»: Գրող եւ լրագրող, իսլամական ահաբեկչութեան փորձագետ Ճէյսըն Պըրկ այս քննադատութեան ի պատասխան գրած է որ ֆինանսաւորումը ուղարկուած է Կուլպետտին Հեկմատեարին, իսկ Ալ-Քայիտայի հետագայ ղեկավարը եւ ստեղծողն է Ուսամա պըն Լատընը, իսկ այդ ժամանակ այն ոչ մէկ վտանգ կը ներկայացնէր, անոր խմբաւորումը հազիւ կը գերազանցէր քանի մը տասնեակը եւ մեծապէս կախեալ էր այլ իսլամական կազմակերպութիւններէ, օրինակ՝ Եգիպտական իսլամական ժիհատը: Իր «Аль-Каида՝ Ծայրահեղ իսլամութեան ճշգրիտ պատմութիւնը» գիրքին մէջ Պըրկը կ'ապացուցէ, որ՝
Պատերազմը Պարսից Ծոցի Մէջ Եւ «Ալ-Քայիտա» Ընդդէմ ԱՄՆ-ի
Սովետական բանակի Աֆղանիստանէն հեռանալէ ետք Ուսամա պըն Լատըն կը վերադառանայ Սէուտական Արաբիա (1989), իսկ 1990-ի Օգոստոսին միացեալ Իրաքի զորքերը կը գրաւեն Քուէյթը, սէուտական քարիւղային դաշտի համար ստեղծելով լուրջ վտանգ: Ուսամա պըն Լատըն թագաւոր Ֆահատին կ'առաջարկէ իր օգնութիւնը՝ Աֆղանիստանէն ուղարկելով մուժահետներու իրաքեան բանակի հաւանական յարձակումը կանխելու համար: Բայց միապետը անոր առաջարկէն կը հրաժարի, ատոր փոխարէն օգտուելով ԱՄՆ-ի օգնութենէն: Ամերիկեան եւ անոր դաշնակից զորքերը կը տեղակայուին Պարսից ծոցի մէջ: Սակայն պըն Լատըն յամառօրէն կը պնդէ, որ օտարերկրեայ զորքերը կը պղծեն «երկու մզկիթներու տարածքը» (Մեքքա եւ Մատինա): Անոր հրապարակային ելոյթներէ ետք իշխանութիւնները պըն Լատընին կը վտարեն Սէուտական Արաբիայէն (1991), եւ ան իր համակիրներուն հետ կը տեղափոխուի Սուտան:
Սուտանի Մէջ (1992-1996)
Պըն Լատըն եւ իր համակիրները Սուտան կը ժամանեն իսլամացման գաղափարակից Հասան Թուրապիի հրաւէրով: Սուտանի մէջ յեղաշրջման հետեւանքով Օմար ալ-Պաշիրի գլխաւորութեամբ ծայրահեղ իսլամները հասած էին իշխանութեան: Համագործակցելով Սուտանի կառավարութեան հետ եւ առեւտուրով պըն Լատըն կրցաւ զինեալներու պատրաստութեան ճամբար ստեղծել:
1992-ին Սէուտական Արաբիան կողմ կ'արտայայտուի Օսլոյի համաձայնագրին, որ կը ներկայացնէր խաղաղութեան համաձայանգիր Իսրայէլ եւ պաղեցստինցիներուն միջեւ: Իսկ 1994-ին պըն Լատըն կը զրկուի սէուտական հպատակութենէ: Անոր անմիջապէս հետեւեցաւ անոր հարազատներուն տարեկան նպաստէն զրկումը (7 միլիոն տոլար տարեկան) եւ հաշիւներու սառեցումը: Հարազատները հրապարակայնօրէն հրաժարեցան Ուսամա պըն Լատընէն:
Այս ընթացքին նաեւ կը սնանկանայ «Եգիպտական իսլամական ժիհատը»: 1993-ին Եգիպտոսի վարչապետ Աթեֆա Սետքիի վրայ կատարուած անյաջող մահափորձը կը հանգեցնէ դպրոցականի մահուան, որմէ ետք եգիպտական հասարակութիւնը դէմ կ'ելլր իսլամականներու: Եգիպտական ոստիկանութիւնը կը ձերբակալէ ազ-Զաուահիրի խմբաւորման 280 անդամ եւ անոնցմէ վեցը կը դատապարտէ մահապատիժի: 1995-ի Յունիսին նախագահ ՄուՊարաքի վրայ կատարուած աւելի անյաջող մահափորձը կը մղէ, որ «Եգիպտական իսլամական ժիհատը» վտարուի Եգիպտոսէն: 1996-ի Մայիսին Սուտանի իշխանութիւնները կ'որոշեն վտարել Ուսամա պըն Լատընը իրենց երկրէն: Այս բոլորէն ետք ան կ'ուղուի Աֆղանիստան:
1996-2001
1996-էն 2001 թուականներուն «Ալ-Քայիտայի» ղեկավարութիւնը գլխաւոր կեդրոն տեղակայեց Աֆղանիստանի մէջ: «Կազմակերպութեան գործունէութեան հետ կապուած է նաեւ թմրանիւթերու վաճառքը, որ կ'արտադրուի Աֆղանիստանի մէջ», կը նշուի Մեծ Բրիտանիոյ վարչապետ Թոնի Պլերի թղթածրարի «Պըն Լատընի մեղաւորութեան ապացոյց»-ին մէջ:
Այս ընթացքին աշխուժօրէն կ'աշխատէին զինեալներու պատրաստման ճամրարները, որոնցմէ մեծագոյնը եղած է Ալ-Ֆարուքը:
2001-էն Ետք
Համաս խմբաւորման կողմը Կազայի գօտիի գրաւումէն ետք 2006-ին «Ալ-Քայիտան» խրամաբջիջներ ստեղծած է այս տարածքներուն մէջ: Այս երկու խմբաւորումներու միջեւ միաձայնութիւնը մղեց լայնածաւալ բախումներու: 15 Օգոստոս 2009-ին Ռաֆախ քաղաքի մէջ բախումներու պատճառով մահացաւ գոնէ 24 մարդ եւ վիրաւորուեցաւ աւելի քան 120 մարդ:
Լիպիական իշխանութիւններու հաստատումով «Ալ-Քայիտա» մասնակից եղած է Լիբիոյ քաղաքացիական պատերազմին:
2011-ի Յունիսին «Ալ-Քայիտան» դիմեց ամբողջ աշխարհի իսլամներուն, որպէսզի միանան «ծայրահեղական ժիհատին»:
Ըստ ԱԴԾ-ի տնօրէն Ալեքսանտր Պորտնիկովի (2012-ի Հոկտեմբեր)՝ «Ալ-Քայիտայի գաղափարական քարոզները թոյլ կու տան անոնց նոր համակիրներ ձեռք բերելու, իսկ ժամանակակից տեղեկատուական միջոցները այս գործընթացը կը դարձեն աւելի լայնածաւալ»:
Հետաքրքական եզրակացութիւն, որուն հանգած է գիտնական Մարք Սէյճմանը, «Ալ-Քայիտայի» ահաբեկիչներու ընկերային եւ հոգեբանական վիճակը կը համապատասխանէ մոլեռանդ մարդոտ միջին վիճակագրական օրինակին:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ահաբեկչական կազմակերպութիւններ Ստորոգութիւն:1988 հիմնադրուած կազմակերպութիւններ Ստորոգութիւն:Կազմակերպուած յանցագործութիւն Ստորոգութիւն:Փանիսլամական Ստորոգութիւն:1988 հիմնադրումներ Աֆղանիստանի մէջ
Երուանդ Թօլայեան
Երուանդ Թօլայեան ( (Կավռօշ,), հայ երգիծաբան, խմբագիր, դերասան։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պոլիս։ զաւակն էր անուանի խմբագիր, թարգմանիչ, դերասան, հրատարակիչ Յովհաննէս Թօլայեանի (1856-1936):
Կրթութիւնը ստացած է Սագըզաղաճի Լուսաւորչեան եւ Ղալաթիոյ Սեն Պընուա վարժարաններուն մէջ:
Նիկողայոս Ալադաթեան
Նիկողայոս Ալադաթեան (1833, Թիֆլիս - 25 Յուլիս 1875, Թիֆլիս), հայ դրամատուրգ, Գայիանեան օրիորդաց ուսումնադիրներէն մէկը։
Երուանդ Թօլայեան
Կենսագրական գիծեր
20-րդ դարու սկիզբէն պոլսահայ մամուլին մէջ տպագրած է երգիծական երկեր:
Նիկողայոս Ալադաթեան
1856-ին աւարտելով Տփխիսի ճեմարանը (Կիմնազիումը), կ'անցնի Մոսկուա, ուր կ՛ամբողջացնէ ուսումը։ 60-ական թուականներուն Տփխիս կը դառնայ։ 1858-ին երբ խումբ մը պատանիներ թատերասիրաց խումբ կը կազմեն եւ հայերէն ներկայացումներ կ՛ուզեն ներկայացնել, ան կը գրէ կատակերգութիւն մը՝ «Վա՜յ իմ կորած 50 ոսկի» վերնագրով, որ երկար ժամանակ կը ներկայացուի հայ բեմի վրայ։
Երուանդ Թօլայեան
Գործունէութիւն
1908-1926 թուականներուն, որոշ ընդհատումներով Պոլսոյ, կարճ միջոց մը Գահիրէի եւ 1927-1936 թուականներուն Փարիզի մէջ հրատարակած է «Կավռօշ» երգիծական պարբերականը: Խմբագրած է նաեւ այլ պարբերաթերթեր, թղթակցած՝ Պոլիս տպագրուող կարգ մը հրատարակութիւններու:
Նիկողայոս Ալադաթեան
1868-ին Տփխիսի (Թիֆլիսի) քաղաքային ընտրութիւններուն կ'ընտրուի որպէս աւագ ներկայացուցիչ, եւ Երիմիա Արծրունիի հրաժարումէն ետք մէկ տարի քաղաքապետի պաշտօն կը վարէ։ 1869-ին միտք կը յղանայ Գայիանեան օրիորդաց ուսումնարան մը հիմնելու գաղափարը. կը մասնակցի հիմնադիրներու խումբին եւ կը սկսի աշխատիլ ուսումնարանի նիւթական ապահովութեան համար։ Կը մահանայ թոքախտով 25 Յուլիս, 1875-ին Տփխիսի մէջ։
Երուանդ Թօլայեան
Գործունէութիւն
Գրական-խմբագրական աշխատանքի զուգահեռ մասնակցութիւն բերած է նաեւ թատերական շարժումին: Պոլսոյ մէջ մաս կազմած է Մարտիրոս Մնակեանի թատերախումբին:
Նիկողայոս Ալադաթեան
Ստորոգութիւն:1875 մահեր Ստորոգութիւն:25 Յուլիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Թիֆլիս մահացածներ Ստորոգութիւն:Թոքախտէ մահացածներ
Երուանդ Թօլայեան
Գործունէութիւն
1936 թուականին ներգաղթած է Խորհրդային Հայաստան:
1937 թուականին կամ աւելի ուշ կնքած է իր մահկանացուն՝ իբրեւ զոհ սթալինեան անհատի պաշտամունքի հետեւանքով ի գործ դրուած բռնութիւններու :
Երկեր
Հրատարակուած գիրքերն են՝
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Բրաբիոն Նօտար Պալատեցի
Բրաբիոն Նօտար Պալատեցի , հայ գրչուհի, մանկավարժ։
Կենսագրական գիծեր
Բրաբիոն գրագիտուհի՝ այսպէս կը կոչենք զինք համաձայն իր ստորագրութեան， եղբօր հետ միասին բացած էր մանկատուն մը， ուր կը դասաւանդէր մանուկներուն։ Ան սատարած է նաեւ եղբօր տպարանին՝ աջակցելով անոր աշխատանքներուն։ Բրաբիոն բարեպաշտ կեանք մը ապրած է։ Մինչեւ իր կեանքին վերջը կոյս մնացած՝ եւ ինքզինք նուիրած է գրագրութեան։ Խնամուած աշխատանքով եւ մաքուր գիրով ընդօրինակած է մեծահատոր ձեռագրեր։ Այդ ձեռագրերէն շատերը կը մնան Արմաշի վանքին եւ Պալատի Ս. Հրեշտակապետ եկեղեցւոյ գանձարանին մէջ։ Տարած աշխատանքէն ի յայտ կու գայ， որ Բրաբիոն շատ լաւ կը տիրապետէր հայերէն լեզուին։ Իր ձեռագրերէն են՝ «Համառօտ նախապատմութիւն Ս. Ժողովոյն Նիկիոյ»， որ առաջին տիեզերական ժողով եղած է։
Մեռած է 1835-ին Պալատի մէջ՝ եղբօր մահէն 10 տարի ետք։ Թաղուած է Էտիրնէ Գաբուի գերեզմանատան մէջ, Պոլիս։
Ստորոգութիւն:1750 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1835 մահեր Ստորոգութիւն:Պոլիս ծնածներ Ստորոգութիւն:Պոլիս մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ գրչուհիներ Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ Ստորոգութիւն:Հայ տպարանատէրեր
Անատոլի Սոլովյանենկո
Անատոլի Սոլովյանենկո, երգիչ, ԽՍՀՄ ժողովրդական արուեստագէտ (1975)։
Գուլպայ
Գուլպա, հագուստի համալիրի մաս՝ ոտքերու հագնելիք։ Հայաստանի յատնի է տակաւին ուրարտական շրջանին։ Կը հագնին տղամարդիկ եւ կիները։ Կը գործեն շիւղերով եւ հլունով։ Կը լինին բրդից, բամպակի, այծի մազի խաւին։ Կան կարճաճիտ, երկարաճիտ, թաթով եւ անթաթ։ Գուլպան կը նախշազարդուի խորհրդանշանայյին իմաստներ ունեցող բուսական, կենդանական եւ երկրաչափական նախշերով։ Կազմուած նորահարսի օժիտի մէկ մաս, եղած է նուիրատւութեան առարկայ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Մշակոյթ
Տիրան Քէլէկեան
Տիրան Քէլէկեան, (1862, 20 Սեպտեմբեր,Կեսարիա- 1915), հրապարակագիր։
Համալսարանը աւարտելէ ետք կը վերադառնայ Պոլիս եւ կը դասաւանդէ Քաղծառայողներու (Mekteb-i Mulkiye) դպրոցին մէջ։ Ինչպէս նաեւ ան զբաղած է փաստաբանութեամբ եւ աշխատած է իբրեւ լրագրող։ Յետոյ հրատարակած է «Ճիհան» հայատառ-թրքաբարբառ շաբաթաթերթը, մէկ տարի։ Նոյն շրջանին էր որ Համիտ Վէհպի անուն ծանօթ գրագէտը սկսաւ հրատարակել «Սաատէթ» թերթը, որուն թարգմանիչն ու  խմբագրականները գրողը եղաւ Տիգրան Քէլէկեան, յետոյ՝ անոր խմբագրապետը։ 1994-ի դէպքերուն, ան կը ստիպուի մեկնիլ Յունաստան եւ Մարսիլիս, ուր որոշ ժամանակ մը տառապած է կուրծքի հիւանդութենէ։ Պոլիս վերադառնալէն հինգ ամիս վերջ աշխատակցած է «Ճէրիտէի Շարգիէ», «Սաատէթ» եւ «Թարիգ» թերթերուն, ինչպէս նաեւ ստանձնած է «Թարիգ» թերթի խմբագրապետութիւնը։ Իզմիրլեան Պատրիարքի օրով ան նշանակուած է գլխաւոր թարգմանիչ ազգ. Պատրիարքարանի։ Պոլսոյ ջարդերէն յետոյ, Տիգրան Քէլէկեան անցած է Եւրոպա եւ աշխատակցեցած է «Նայնթինթհ Սէնչըրի»ի, ուր հրատարակած է իր Թուրքիա եւ Իր Վեհապետը յօդուածը։ Ինչպէս նաեւ ան աշխատակցած է «Քօնթէմբըրըրի Ռըվիու»ին, ուր գրած է Կեանքը Եըլտըզի Մէջ յօդուածը։ Այդ օրերուն, այս երկու յօդուածները վերատպուած են բազմաթիւ եւրոպական թերթերու մէջ։ Ան աշխատակից եղած է «Տէյլի Մէյլ»ի, որուն արեւելեան լուրերու բաժնին օժանդակած է 7 ամիսի չափ։ Ինչպէս նաեւ, ան աշխատակցած է «Տէյլի Կրէֆիք»ի եւ այլ թերթերու։ 1898-ին, Եւրոպա գտնուող Օսմանեան հպատակներու մասին հրատարակուած ներումէ մը օգտուելով Քէլէկեան վերադարձած է Պոլիս եւ աշխատակիցը դարձած է «Սապահ»ի։ Այդ շրջանին էր որ Օսմանեան կառավարութիւնը նշանակեց թուրք թերթերու խմբագիրներ եւ Տիգրան Քէլէկեանն ալ նշանակուեցաւ «Խազինէի Խասսա»ի քարտուղար։ Ստեղծուած քաղաքական ճնշուած իրավիճակին պատճառով, ան Պոլիսը կրկին ձգելով անցած է Եգիպտոս եւ խմբագիր դարձած է «Ժուռնալ Տիւ Գէռ»ի, ապա խմբագրապետ՝ «Պուռս Էժիբսիէն»ի, միաժամանակ թղթակից՝ Վիեննայի «Քօռէսբօնտէնց Պիւռօ»ի եւ Փարիզի «Փրէս Ասօսիէ»ի։ Ան նախ հրատարակած է «Էճիբշըն Կրէֆիք» անգլերէն թերթը մէկ տարի, յետոյ՝ «Եէնի Ֆիքիր» թուրք ազատական երկշաբաթաթերթը, երկու տարի։ Օսմանեան Սահմանադրութիւն հռչակումէն ետք, Քէլէկեան Պոլիս եկաւ եւ խմբագրապետ նշանակուեցաւ «Սապահ» թերթի։ Ան կամաւոր հիմունքներով աշխատակցած է Գրիգոր Զօհրապի «Մասիս»ին, Շամտանճեանի «Ծաղիկ»ին ու «Մասիս»ին, «Ժամանակ»ին ու «Տարեցոյց»ին։ Անոր գրական ծածկանունն էր Գլանիկ զոր Եւրոպա ալ գործածեց «Վիքօնթ տը Գլանիկ» ձեւին տակ։ Ան ունէր նաեւ վեցեակ մը ծածկանուններ։ Ան կանոնաւորաբար աշխատակցած է «Սուրհանդակ» օրաթերթինՍիրայր ծածկանունով, եւ մատնագիրի մը հետեւանքով պահ մը դադրած է գրելէ։ Յետոյ վերստին՝  Տիոնքէ ծածկանունով շարունակած է գրել։1879-ին իր պատանի հասակին, լոյս ընծայած է «Անցեալն եւ Ապագայն» կամ Ազգ. Վերակազմութիւն վերնագրով տետրակ մը, նաեւ հեղինակած է ֆրանսերէնէ թրքերէն բառարան մը։ Տաղանդաւոր հրապարակագիրը կը պատկանէր [[Սահմանադիր Ռամկավար կուսակցաթեան|Սահմանադիր Ռամկավար կուսակցաթեան :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1862 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1915 մահեր Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակագիրներ Ստորոգութիւն:Սահմանադիր Ռամկավար Կուսակցութիւն
Սպիտակ Խաչ վանք
Սպիտակ Խաչ վանք, հայկական յուշարձան, Հադրութէն ոչ շատ հեռու՝ դէպի հաւար, Վանք գիւղի բլուրին վրայ ։
Անուանումը
Աւանդութեան համաձայն Վանքի Սպիտակ խաչ անուանումը կապուած է Սուրբ Գրիգորիսի լանջական բիւրեղեայ խաչի հետ: Նահատակութենէն ետք, անոր հայրապետական գաւազանը եւ բիւրեղեայ խաչը սկիզբը պահուած էին Ամարաս, ուր ամփոփուած էին անոր նշխարները։ Ամարասի ամայացոիմէն ետք, այդ սրբութիւնները տեղափոխուած են Գտչավանք, իսկ բիւրեղեայ սպիտակ խաչը` Հադրութին մօտ գտնուող վանքը, որմէ ալ անիկա ստացած է Սպիտակ խաչ անուանումը :
Ըստ Սարգիս Ջալալեանցի, ի պատիւ այս խաչին, այստեղ կառուցւած է եկեղեցի՝ անիկա դարձուցած են եպիսկոպոսանիստ եւ յակացոիցած՝ ինքնուրոյն թեմ։ Անիկա դարձած էր ուխտատեղի, բազում հայ ուխտաւորներու համար․ գիւղն ալ իր անունը Վանք՝ ստացած է Սպիտակ խաչ վանքէն:
Հիմնադրութիւնը
Վանքին հիմնադրման ստոյգ թուականը յայտնի չէ, ամենավաղ արձանագրութիւնը թուագրուած է 14-րդ դարով, թուականով՝ 1333-ը: Արձանագրութիւնը պահպանուած է եկեղեցիին ներսը` հիւսիսային կամարին խաչքարին տակ․
Վանքն ու շրջակայքը հարուստ են արձանագրութիւններով, եւ այդ արձանագրութիւնները կւ պատմեն վանքին հետագայ վերանորոգումներուն մասին :
Կառոյցը
Վանքին երկարութիւնը նախասրահին հետ միասին կը կազմէ 15,75 մ․, լայնությիւնը՝ 7,1 մ․։ Յուշարձանը կը ներկայացնէ փոքր գմբեթաւոր շէնք մը՝ 6 սիւներէ եւ բուրգանման տանիքէ։
Եկեղեցին միանաւ թաղակապ սրահ է, որուն արեւմուտքէն կը միանայ ուղղանկիւն գաւիթը: Գաւիթն ու եկեղեցին իրարմէ բաժնուած չեն, ունի մէկ մուտք, որ կը բացուի արեւմուտքէն:
Առկայ են երկու փոքր պատուհաններ՝ արեւմտեան եւ հիւսիսային կողմերը։ Արեւմտեան պատուհանին քարին վրայ նոյնպէս պահպանուած է արձանագրութիւն՝
Եկեղեցիին տանիքը տեղադրուած է վեց սիւններէ բաղկացած, բուրգաձեւ ծածկով զանգակատուն-գմբեթը, որուն մասին շինարարական արձանագրութիւնը պահպանուած է եկեղեցիին մուտքի հարաւային կողը … «Յիշատակ է զանգակատունս Սուրապի որդոյ Ովանես եպիսկոպոսին»:
Եկեղեցիէն հարաւ-արեւելք հիւրատունն է մուտքին պահպանուած արձանագրութեամբ.
Հիւրատան կողքը պահպանուած են երկու վիմափոր խուցեր:
Եկեղեցիին շրջակայքը կան բազմաթիւ տապանաքարեր պահպանուած արձանագրութիւններով, որոնցմէ կարելի է ենթադրել, որ վանքը եղած է եպիսկոպոսանիստ, քանի որ այդտեղ թաղուած են նաեւ եպիսկոպոսներու աճիւններ: Կարգ մը դամբարանային քարերուն վրայ արտայայտուած են որսի, հողագործութեան, ցանքի եւ մարտերու տեսարաններ։ Գերեզմանատանը մնացած է կիսաքանդ շէնք, որ կառուցուած է 1735-ին եւ որոշ ժամանակ ուխտաւորներու համար իբրեւ ապաստարան ծառայած է ։
Արցախի որմնափակ խաչքարերէն մէկը այստեղ կը գտնուի ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Վանքեր
Լուսիըն Հապըրտ
Լուսիըն Հապըրտ, ամերիկացի ֆիլմի արտադրիչ եւ թատերագիր մըն էր։ Ան ամէնէն շատ գիտցուած է իր Wings ֆիլմին համար, որու պատճառաւ ան ստացած է պատմութեան առաջին Լաւագոյն Նկարի Օսքարը (Academy Award for Best Picture): Լուսիընը արտադրած/գրած է շուրջ 92 ֆիլմմեր իս ասպարեզի ընթացքին: Ան իր նոյն տունին մէջ ապրած է մինչեւ մահացած օրը Պէվըրլի Հիլզի մէջ։ Ան ձիարշաւարան մը ունէր եւ շատ յաճախ կը հեծնէր ձի դէպի Ուիլ Ռոճըրզի տունը եւ երբեմն ալ դէպի Paramount Studios: Ան ժամանակ մը ետք դարձաւ Paramount Studios-ի նախագահ իր յաջող Wings ֆիլմէն ետք: Այս ֆիլմը նաեւ օգնեց բեմադրիչ Ուլիըմ Ա. Ուէլմըն դառնալու հռչակաւոր:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:22 Դեկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:31 Դեկտեմբերի մահացածներ
Մասքաթ
Մասքաթ (مسقط), Օման ի մայրաքաղաքն է եւ խոշորագոյն քաղաքը։ Մասքաթ նահանգապետութեան գլխաւոր քաղաքը։ Նաւահանգիստ է Օմանի ծոց ի ափին։
2005 թուականի դրութեամբ բնակչութիւնը կազմեր է 650 հազար մարդ, իսկ 2015 թուականի Մայիսին տեղի ունեցած մարդահամարի տուեալներու համաձայն՝ 1.56 միլիոն մարդ :
Պատմութիւն
Հին ժամանակներուն Մասքաթը եղեր է Խունկի ճանապարհ ի աննշան կէտը, որով խունկը կը տեղափոխուէր Հռոմէական կայսրութիւն: Ռազմավարական նշանակութիւնը ձեռք բերեր է XVI դարուն, Փորթուկալցիներ ու կողմէ բնակավայրը գրաւելէն յետոյ։ Համեմունքներ ու եւրոպական առեւտրային գործարանները եւ պահեստները Մասքաթ ի մէջ գոյատեւեցին մինչեւ 1649 թուականը, երբ քաղաքին տիրացեր է Օման ի արաբ շէյխը եւ այն դարձուցեր է իր մայրաքաղաքը։ Օմանի իշխանութիւններու կալուածները, տիրութիւնները կը տարածուէին դէպի հեռու հարաւ, ընդհուպ մինչեւ Մոզամպիք: Հարստութեան աղբիւրը ստրկավաճառութիւն ն էր։
Տնտեսութիւն
Օմանի արդիկանացումը սկիզբ առնելէն յետոյ 1970 թուականին Մասքաթի մէջ տեղի կ'ունենայ ենթակառուցուածքի եւ քաղաքայնացնումի արագ զարգացում, եւ, ինչպէս այդ տեղի կ'ունենայ աշխարհի այլ քաղաքներուն մէջ, հարեւան քաղաքները միաւորուեր են՝ ստեղծելով (Megapolis) մեկափոլիս:
Փոխադրամիջոց
Քաղաքին մէջ կը գործէ Մասքաթ միջազգային օդանաւակայան ը:
Տեսարժան վայրեր
Քաղաքի միակ գործող մզկիթը Սուլթան Քապուսի մզկիթ ն է։
Աշխարհագրութիւն
Մասքաթի տարածքը իր արուարձաններու հետ միասին կը կոչուի Մայրաքաղաքային շրջան։ Կը զբաղեցնէ մօտ 1500 քմ² տարածք :
Պրեանսքի մարզ
Պրեանսքի մարզ (Брянская область), մարզ Ռուսաստանի կազմում, Ռուսաստանի ֆետերացիայի միաւոր։ Մայրաքաղաքն է Պրեանսք քաղաքը։
Սահմանակից է Ռուսաստանի Սմոլենսկի, Կալուգայի, Օրեօլի, Պսկովի և Կուրսկի մարզերու հետ, ինչպէս նաեւ արեւմուտքին Պելառուսի Մոգիլեօվի և Գոմելի մարզերու հետ, եւ հարաւը Ուքրանիայի Չեռնիգովի եւ Սումիի մարզերու հետ։
73 (թիւ)
73 (եօթանասուներեք) կենտ երկնիշ բնական թիւ է 72-ի եւ 74-ի միջեւ
Յարութիւն Թէրզեան
Յարութիւն Թէրզեան(1888-1941), ծնած է Տիգրանակերտ 1888-ին, Պէյրութ եկած 1902-ին, 1907-ին շրջանաւարտ Ամերիկեան Համալսարանէն Պ.Ա. տիտշոսով մաթեմաթիկայի մասնաւոր յիղատակութեամբ։ Երեք տարի մաթեմաթիքյիի ուսուցիչ եղած է Ամերիկեան Համալսարանին մէջ։ Այս ժամանակուայ ընթաքին առած նաեւ Մէսթեր աֆ Արթս ին Ֆիզիքս էնտ մեթէմէթիքս: 1910-ին Ամերիկա զարգացած եւ Սիւրաքիւս Համալսարանի Մեքենիքէլ Էնճինիրինկի չորս տարուան դասընթացքը երեք տարիէն աւարտած դասարանին առաջինը հանդիսանալով։ Հրաւիրուած Ֆիլատէլֆիոյ Եունայթ կեզ Իմբրումենթ ընկերութեան կողմէ աղխատելու որպէս կազի արտադրութեանց մասնագէտ։ Գտած է ինքնուրոյն ձեւ մը կազի երկրորդական տարրերը օգտագործեալու որ կը կոչուի Թերզեան Ֆեքթթր եւ որ դպրոցական բնագիտական դասագիրքերու մէջ անցած է որպէս դասական ձեւ։ 1941 թուականի սկիզբը ղրկուած է Գանատա ամերիկեան կառավարութեան կողմէ ուսումնասիրելու համար պատերազմական կազերու պատրաստութիւնը եւ գործածութունը։ Մեռած 1941 թուականի Սեպտեմբեր 1-ին։ Ունեցած է ամերիկահայ գաղութին մէջ ազգային ժրաջան գործունէութիւն։ Իր եղբօր պէս եղած է կուսակցական եւ Ազատ Որմնադիր :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1888 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1941 մահեր Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ
Արա Վահունի
Արայիկ Սուրէնի Վահունի, հայ խորհրդային բեմադրիչ, գրող Սուրէն Վահունին որդին։
Կենսագրութիւն
Արայիկ Վահունին ծնած է 1938 թուական ին Երեւանի մէջ։ 1960-1964 թուականներուն կը սորուի ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի մէջ հեռակա կարգով, միաժամանակ կ'աշխատի «Հայաստանի ֆիզկուլտուրնիկ» թերթին մէջ տպագրել ծաղրանկարներ տարբեր ամսագրերուն մէջ ու թերթերուն մէջ։ 1969 թուականին կ'աւարտէ ՎԳԻԿ-ի ռեժիսորական ֆակուլտետը (Ի․ Իւանով-Վանոյիմուլտիպլիկացիոն արուեստանոցը։) 1971 թուականին կ'ըլլայ Երեւան կինոստուդիայի փաստագրական ֆիլմերուն բեմադրիչը։ Կը Նկարահանէ մօտ 40 ֆիլմ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:24 Փետրուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:1938 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Երեւան ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ Ստորոգութիւն:13 Ապրիլի մահացածներ Ստորոգութիւն:2006 մահեր
Լուսիկ (անձնանուն)
Լուսիկ, հայկական արական եւ իգական անուն։ Յառաջացած է հայերէն լոյս բառին փաղաքշական լուսիկ ձեւէն։ Սկզբնական շրջանին արական անձնանուն էր, ինչպէս Լոյսպարոն եւ Պարոնլոյս անձնանունները, այնուհետեւ դարձած է իգական։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ
Ռափայէլ (անձնանուն)
Ռափայէլ, հայկական արական տարածուած անուն է։ Ունի աստուածաշնչային ծագում՝ եբրայերէն (רפאל} բառէն, որ կը նշանակէ՝ «բժշկութիւն Աստուծոյ»։ Հայերէնին անցած է յունարէնի միջոցաւ (Ραφαήλ}:
Կը գործածուէ նաեւ Ռաֆայէլ ձեւով:
Սթավրոփոլի երկրամաս
Սթավրոփոլի երկրամաս (Ставропо́льский край), երկրամաս Ռուսաստանի Դաշնութեան մէջ, Ռուսաստանի դաշնային ենթակայ։ Վարչական կեդրոնը Սթավրոփոլ քաղաքն է։ Բնակչութեան թիվը կը կազմէ 2 802 հազար մարդ։
Բնակչութիւն
Սթավրոփոլի երկրամասի ազգային կազմը 2010 թուականի մարդահամարի տուեալներով ունի հետեւեալ տեսքը․
Կերպարուեստի Պետական Թանգարան (Շուշի)
Կերպարուեստի պետական թանգարան (Շուշի), հիմնուած է 2010-2013-ականներուն փրոֆեսոր Գրիգորի Արկադիի Գաբրիէլեանցի նախաձեռնութեամբ եւ օգնութեամբ։ Պաշտօնական բացումը տեղի ունեցած է 9 Մայիս 2013-ին՝ Շուշիի ազատագրման օրը։
Պատմութիւն
Թանգարանի գաղափարը ծնած է 2010-ին ակադեմիկոս Գրիգորի Գաբրիէլեանցի մօտ, 3 տարուան ընթացքին Գաբրիէլեանցի նախաձեռնութեամբ հաւաքագրուած է թանգարանի ֆոնտը՝ բացառապէս արուեստագէտներու եւ հաւաքորդներու նուիրատուութիւններէն, որոնք կը շարունակուին մինչ օրս։ 9 Մայիս 2013-ին՝ Շուշիի ազատագրման օրը, Շուշի քաղաքին մէջ տեղի ունեցաւ Կերպարուեստի պետական թանգարանի բացումը։ Թանգարանը տեղակայուած է Շուշիի հին կառոյցներէն մէկուն՝ նախկին իջեւանատան վերականգնուած եւ վերակառուցուած շէնքին մէջ։
Ցուցադրութիւն
Թանգարանի հաւաքածոն կազմուած է բացառապէս նուիրատուութիւններէ։ Թանգարանի շէնքը կառուցուած է պետական միջոցներով, Շուշիի նախկին իջեւանատան հիմքի վրայ՝ պահպանելով վերջինիս ճարտարապետական առանձնայատկութիւնները։ Բարձր ժայռին թիկնած Շուշիի թանգարանին մէջ ներկայացուած են Մարտիրոս Սարեանի, Պ. Կուզնեցովի, Մինասի, Նիկողաէոս Նիկողոսեանի, Դ. Վիլինսկիի, Ա. Սաֆոխինի, Գայիանէ Թբիլիսցիի, Յու. Գրիգորեանի, Ա. Յակոբեանի, Արմինէ Գալենցի եւ այլոց ստեղծագործութիւններ։
Ներկայացուած նկարներուն մէջ յատուկ տեղ կը զբաղեցնեն Ղարաբաղի նկարիչներու գեղանկարները։
Նուիրատուներ
Գրիգոր Գաբրիէլեանց, Ս. Յովհաննիսեան, Վ. Բագիրեանց, Շ. Խաչատրեան, Ե. Պոպով, Կարէն Աղամեան, Մ. Չալոյեան եւ ճանչցուած նկարիչներու շարքը. Սարեան, Մինաս, Գառզու, էդգար Շահին, Ժանսեմ, Յակոբ Յակոբեան, Բուռլիւկ, Ժիլինսկի, Սաֆոխին, Շեւչենկօ, Պլավինսկի եւ այլք ։։
Հասցէ
Պատկերասրահը կը գտնուի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Շուշի քաղաքին մէջ, Ղազանչեցոց փողոցի 24 հասցէով։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:ԼՂՀ թանգարաններ
Գում Գաբուի Ցոյցը
Գում Գաբուի ցոյցը տեղի կ՝ ունենայ 1890 Յուլիս 15-ին, Կ․ Պոլսոյ մէջ։ Ցոյցին կազմակերպիչն է Հնչակեան Կուսակցութիւնը։
Սուլթան Համիտի իշխանութեան օրով հայ ժողովուրդին վիճակը, յատկապէս գաւառներու մէջ, շատ աւելի կը վատթարանայ։1890 Յունիսին, Էրզրումի մէջ թրքական բանակը կ՝ ուզէ խուզարկել հայկական եկեղեցին։ Ժողովուրդը կ՝ ընդդիմանայ։ Տեղի կ՝ ունենայ խռովութիւն։ Հնչակեան Կուսակցութիւնը յարմար կը գտնէ կազմակերպել ցոյց մը եւ գաւառի հայութեան վիճակին մասին բողոքագիր մը ներկայացնել Սուլթան Համիտին։ Ցոյցը տիղի պիտի ունենար Կ․Պոլսոյ մէջ, որպէսզի օտար դեսպանատուներն ու թղթակիցները տեղեակ ըլլային այդ մասին։  Ցոյցը պիտի սկսէր Գում Գաբուի հայոց մայր եկեղեցիէն, այն պատճառաբանութեամբ, որ հոն հաւաքուած ժողովուրդը եկած է աղօթելու։ Ապա, եկեղեցիին մէջ պիտի կարդացուէր պահանջագիրը եւ Աշըգեան Պատրիարքին գլխաւորութեամբ ժողովուրդը պիտի շարժէր դէպի Սուլթանական դէսպանատուն։
Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Յովսէփ Պարազեան
Յովսէփ Պարազեան, Յունահայութեան զարկերակ «Ազատ Օր»ի բազմաթիւ տարիներու խմբագիր, միութենական եւ կուսակցական կեանքին մէջ միշտ ներկայ եւ անձնդիր ծառայողը:ՀՅԴ Յունաստանի Կեդրոնական կոմիտէի նախկին անդամ եւ կուսակցական երկարամեայ գործիչ: Համազգային»ի Շրջանային Վարչութեան ատենապետ
Կենսագրութիւն
Յովսէփ Պարազեան յաճախած է Պէյրութի Ճեմարանը:
«Պատմական Հայաստանի Աւանդներու Հետքերով» գրքոյկը
Յունաստանի մէջ լոյս տեսաւ Յովսէփ Պարազեանի «Պատմական Հայաստանի աւանդներու հետքերով» գիրքը, բաղկացած` 68 էջերէ: Գիրքը հրատարակուած է Յունաստանի հայ մշակութային եւ կրթական միութեան Շրջանային վարչութեան նախաձեռնութեամբ:
Արեւմտեան Հայաստանի տարբեր շրջաններ ու բնակավայրեր այցելած Յովսէփ Պարազեան ականատեսի վկայութիւններ եւ աշխարհագրական ու պատմական տեղեկութիւններ կը փոխանցէ Անիի, Կարսի, Մուշի, Մշոյ դաշտի, Մշոյ Սուլթան Սուրբ Կարապետի եւ Առաքելոց վանքերուն, Պիթլիսի, Վանի, Վարագայ, Սուրբ Բարթողիմէոսի, Աղթամարի Սուրբ Խաչ եւ Նարեկայ վանքերուն, Էրզրումի, անոր Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ, Կարմիր վանքին եւ Խաչկավանքին, Երզնկայի, Կամախի Պայազիտի, Արարատի ու Իգդիրի մասին, միաժամանակ բաղդատութիւններ կատարելով անցեալին ու ներկային միջեւ:
Իր գիրքին կողքին վրայ կայ Վանայ ծովակի Աղթամար կղզիին հին եւ նոր երազի պէս տեւող Ս. Խաչ եկեղեցին:
Լրագրողներու Համահայկական 9րդ Համաժողովը
Յունիս 1 2018-ին Լրագրողներու համահայկական 9րդ համաժողովը երրորդ եւ վերջին օրը ըլլալով շարունակեց եւ ամփոփեց աշխատանքը «Հայաստանի Հանրապետութեան առջեւ ծառացած մարտահրաւէրները եւ հայ լրագրութիւնը» թեմաթիկ նիստով։
«Ազատ օր» թերթի խմբագիր Յովսէփ Պարազեան (Յունաստան) ողջունելի համարեց դպրոցներու ապաքաղաքականացման գործընթացը:
Եւրոպայի Հայ Դատի գրասենեակին նախաձեռնութեամբ՝ տեղի կ’ունենայ Եւրոպայի հայերու 4րդ համագումարը
Եւրոպայի Հայ Դատի Յանձնախումբի գրասենեակը կը հաղորդէ, թէ այսօր՝ 18 եւ 19 Հոկտեմբեր 2017-ին պիտի գումարուի Եւրոպայի հայերու 4րդ համագումարը: Այս համագումարը, Եւրոպայի մէջ գործող Հայ Դատի Յանձնախումբերուն եւ հայկական այլ կազմակերպութիւններու կողքին, Հայաստանէն, Արցախէն, Եւրոպայէն, Միացեալ Նահանգներէն եւ այլ շրջաններէ հասարակական գործիչներ, քաղաքագէտներ ու գիտնականներ եւ հոգեւորականներ պիտի մէկտեղէ` զրուցելու եւ եզրակացութիւններու յանգելու համար հայ ժողովուրդին դիմագրաւած հիմնահարցերուն ներկայ զարգացումներուն շուրջ:
Կլոր սեղան 3 — Հայապահպանում` գոյատեւման հիմնական ազդակ Բանախօսներ` Մհեր Գարագաշեան (Մոնրէալի Ս. Յակոբ վարժարանի հայեցի դաստիարակութեան պատասխանատու), Կարապետ Տաքէսեան (Կիպրոսի Մելգոնեան եւ Փարիզի «Հրանդ Տինք» վարժարաններու հայոց լեզուի դասաւանդութեան պատասխանատու, մանկավարժ), Միհրան Քիւրտօղլեան (Յունաստանի Հայ Կապոյտ Խաչի Լեւոն եւ Սոֆիա Յակոբեան ազգային վարժարանի նախկին տնօրէն): Զրուցավար` դոկտ. Մկրտիչ Մկրտիչեան («Համազգային» մշակութային միութեան Կեդրոնական Վարչութեան ատենապետ): Երկրորդ օրուան աշխատանքային լեզուները պիտի ըլլան անգլերէն եւ ֆրանսերէն։ Յունաստանէն ժողովին իրենց մասնակցութիւնը կը բերեն յունահայոց թեմի առաջնորդ Գեղամ Արք. Խաչերեան, Հայ Դատի Յանձնախումբէն ընկ. Ալիս Ֆարաճեան, «Համազգային»ի Շրջանային Վարչութեան ատենապետ ընկ. Յովսէփ Պարազեան։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ճէնովայի Կամուրջի Փլուզում
Մօրանտի Կամուրջը (իտ.՝ Ponte Morandi, անգլ.՝ Morandi Bridge) Փոլսէվէրա ճամբուն մաս կազմող, A10 բաժնի վրայ գտնուող լայն ճամբայ մըն է, Ճէնովայի մէջ, Իտալիա: Կամուրջը, ըլլալով ամէնէն յայտնի ուղիներէն մէկը որ կը կապէ Ֆրանսան Իտալիոյ եւ մաս կը կազմէ E80 Եւրոպական Ճանապարհին, կը կտրէ Փոլսէվէրա գետը եւ կը կապէ Սամփիրտարէնա եւ Քորնիլեանօ քաղաքները: Կամուրջը շինուած է 1963-ի եւ 1967-ի միջեւ, ծախսքը ըլլալով ₤3.8 միլիար (€2 միլիոն), եւ բացուեցաւ 4 Սեպտեմբեր 1967-ին՝ եւ անուանուած է իր ձեւաւորող Ռիքարտօ Մօրանտիի: 14 Օգոստոս, 2018-ին, կամուրջը փլուզեցաւ. մահացան 43 անձինք:
Ձեւաւորում
Կամուրջը ձեւաւորուած էր Ռիքարտօ Մօրանտիի կողմէ: Շատ մօտ էր ձեւաւորումը իր աւելի հին 1957-ին շինած կամրջին, որ նաեւ իսկ փլուզեցաւ 1964-ին երբ ինքնաշարժաին արկած մը տեղի ունեցաւ եւ գրգռեց կամրջին փլուզումը: Մօրանտի ճանչցուած է իր ծանր քոնքրէթի գործածութեամբ, ընդանհրապէս ճոպանի վրայ հենութեամբ:  Քոնքրէթը բաւարար կազմուած չըլլալով՝ արդիւնքը եղաւ բտիլն ու բճանալը խոնաւութեան ու կոտրտուքներու պատճառաւ:
Շինութիւն
Կամուրջը շինուեցաւ 1963-ի եւ 1967-ի միջեւ Società Italiana per Condotte d’Acqua ընկերութեան կողմէ: Երկայնքը կ'երկարէր մինչեւ 1,182 մեթր (3,878 ոտնաչափ), իսկ հասակն ալ՝ 45 մեթր (148 ոտնաչափ):
Կամուրջը պաշտօնապէս բացուած էր 4 Սեպտեմբեր, 1967 ին այն ժամանակի Իտալացի նախագահ Կիզէփի Սարակաթ ի ներկայութեամբ:
Փլզումը
14 Օգոստոս, 2018-ին, Իտալական ժամով 11:36 (09:36 UTC), տեղատարափ անձրեւու մը ընթացքին, 210 մեթր (690 ոտնաչափ) Մօրանտի կամուրջէն կը փլուզի: Ականատես վկաներ կը յայտնեն, թէ կայծակի շանթ մը հարուածած է կամուրջը՝ գրգռելով անոր փլուզումը: Շուրջ 30էն 35 ինքնաշարժ, ինչպէս նաեւ 3 բեռնակարք վար գլորած են փլուզուած կամուրջէն:
Ըստ Corriere della Sera Իտալական թերթին, աս մէկը 11րդ կամրջի փլուզումն էր Իտալիոյ մէջ 2013 թուականէն ի վեր:
Զոհեր եւ Օգնութիւն
Քառասուն-երեք անհատներ մահացած են եւ տասնհինգ՝ վիրաւորուած: Մահացողներէն 29 անհատները Իտալացի էին, չորսը Ֆրանսացի, երեքը Չիլիյէն, երկու Ալպանիայէն, եւ հատ մը Գոլոմպիայէն, Ճամայգայէն, Մոլտովայէն, Փէրույէն եւ Ռումանիայէն:
Ազատողները փոխադրուեցան մօտակայ հիւանդանոցներ, որոնցմէ շատեր արդէն իսկ ծանրօրէն վիրաւոր էին: Տէյվիտ Քափէլլօ, նախկին դարպասապահ Քալիարի ոտնագնդակի Իտալական խումբին, չվիրաւորուեցաւ եւ կարողութիւնը ունէր ինքնաշարժէն դուրս գալ եւ քալելու, թէպետ ինքնաշարժը շուրջ 30 մեթր (100 ոտնաչափ) բարձրութենէ վար ինկած էր:
կամրջի տակի շրջանը, ներառեալ տուները, բոլորովին դատարկուեցան: Մինչեւ առտուան ժամը 02:00 Իտալական ժամով (կէս-գիշեր UTC), 12 անհատ տակաւին գտնուած չէին եւ դեռ ձայներ կը լսուէին փլատակ աւերակներուն տակէն: Շտապ օգնութեան խումբերը անընդհատ կ'աշխատէին, օգտագործելով օգնելաձեւեր որոնք հատկացուած են յետ-երկրաշարժային պայմաններու համար:
Արդիւնք եւ Հակազդեցութիւններ
Ճամբան/ուղին բնականաբար փակուեցաւ, իսկ պետութիւնը օգնեց հատկացնելով տարբեր հանրակարքի կանգառներ ճամբուն երկու կողմերուն վրայ:
Փլուզման յաջորդ օրը, Իտալիոյ վարչապետ Կիզէփի Քոնթէ Կը յայտարարէ, թէ ամբողջ Լիկուիրիայի շրջանը Իտալիոյ պիտի ըլլայ տագնապային արդուն իրավիճակի (state of emergency) մէջ ամբողջ տարուան մը համար: Ըստ ենթակառոյցի փոխ-նախարար Էտուարտօ Ռիխիի, կամուրջը բոլորովին պիտի խորտակուի:
Նախկին նախարար ենթակառոյցի եւ փոխադրութեան Կրազիանօ Տէլռիօ, որ պաշտօնը ստանցնած էր մինչեւ 1 Յունիս, 2018, քանի անգամներ խնդրուած է նորոգել Մօրանտի կամուրջը, Իտալական երեսփոխանական նիստի ընթացքին, 2016-ին:
18 Օգոստոս, 2018 յայտարարուեցաւ իբրեւ ազգային սուգի եւ թաղման օր: 18 զոհերուն յուղարկաւորութեան արարողութիւնը տեղի ունեցաւ նոյն օրը, Fiera di Genova դաշտին մէջ: Արարօղութեան ներկայ էին Իտալացի քաղաքական մեծ դէմքեր, ինչպէս Իտալիոյ նախագահ Սէրխիօ Մաթարէլա, վարչապետ Կիզէփի Քոնթէ, ներքին գործոց նախարար Մաթէօ Սալվինի, փոխադրութեան նախարար Տանիլօ Թոնինէլի եւ Ընդհանուր գարտուղար Ռամկավար կուսակցութեան Մորիցիօ Մարթինա:
Ենթակառոյց
Կամուրջը աղմուկ բարձրացուց ընդհանուր ենթակառուցային իրավիճակին շուրջ Եւրոպայի մէջ, անդրադառնալով շինարարական վատացման պայմաններուն: Ենթակառոյցի հատկացուած նիւթական պետական օժանդակութիւնը 2008-ի դրամական տագնապէն ի վեր բաւական նուազած է: Ճէնովայի բնակիչներէն մէկը գանգատ յայտնած է, ըսելով «բոլորը իրար վրայ պիտի դնեն հանցանքը, բոլորս ալ գիտենք որքան վատ է ենթակառուցային իրավիճակը Իտալիոյ մէջ:»
Քննիչ Յանձնախումբ
Քննիչ յանձնախումբ մը սկսած է, տնօրինուած Ռոպերթօ Թարածծայի կողմէ, որ պիտի շարունակէ այս հետազօտական ընթացքը: