cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Արաքս (գետ)
Արաքսը (նաեւ՝ Արազ, Արաս, Արաքսի եւ Երասխ), հայկական լեռնաշխարհին ամէնէն մեծ գետերէն։ Ունի 1,072 քմ. երկարութիւն, որուն 200 քմ.-ը կը կազմէ Հայաստանի եւ Թուրքիոյ սահմանը։ Հայաստանի գետերուն մեծագոյն մասը (որոնց աւազանները կը կազմեն հանրապետութեան տարածքին 73,5%-ը) կը պատկանի Արաքսի աւազանին։ Արաքսը վաղնջական ժամանակներէ հանդիսացած է հայոց քաղաքակրթութեան կարեւոր բնօրրաններէն մէկը։ Արաքսը ջուր կը մատակարարէ Մեծ Հայքի Այրարատ, Սիւնիք, Արցախ, Փայտակարան եւ Վասպուրական նահանգներուն, որուն համար ալ անիկա յաճախ կը կոչուի Մայր Արաքս։
Աշխարհագրական Ակնարկ
Արաքսը սկիզբ կ'առնէ Բիւրակնեան լեռներէն բխող բազմաթիւ սառնորակ աղբիւրներէ։ Հոս անոր ջուրերը ունին ոչ աւելի 3-3,5° ջերմութիւն։ Անիկա լեռնաշխարհին միակ գետն է, որ կը հոսի լեռնաշխարհին ամբողջ տարածքով եւ միանալով Կուրին՝ կը թափի Կասպից ծով։ Արաքսը կը հոսի Հայաստանի Հանրապետութեան, Ազրպէյճանի, Թուրքիոյ եւ Իրանի տարածքներով։ Անոր երկարութիւնը 1072 քիլոմեթր է, որմէ 200 քիլոմեթրը Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքին մէջն է։ Գետին լայնքը մերձարաքսեան հարթութեան մէջ կը հասնի 30-130 մեթրի (Մեղրուն մերձ կիրճերուն մէջ՝ 6-7 մեթրի)։ Խորքը՝ 3-4,5 մեթր է։
Արաքսը տարուան գրեթէ բոլոր ամիսներուն պղտոր կ'ըլլայ։ Արագահոս գետ է (վայրկեանին՝ 1,5 մեթր)։ Հայոց մայր գետը իր փոխադրած տիղմով Նեղոսէն ետք աշխարհի մէջ կը գրաւէ երկրորդ տեղը։ Մասնագէտներու հաշիւներով՝ Արաքսը ամէն տարի ծով կը տանի աւելի քան մէկ միլիոն վակոն տիղմ։ Օտարները հրաշալիք կը համարեն Արաքսի նշանաւոր Քարաւազը (սահանքը Մեղրուն մերձ կիրճերուն մէջ)։ Ստրաբոնի վկայութեամբ, հինէն Արաքսը, հատելով Մուղանի դաշտը, թափած է Կասպից ծով՝ առանց Կուրին միանալու։ ։
Ֆրանսացի աշխարհագրագէտ Էլիզէ Ռեկլիւն Արաքսը կ'անուանէ «բուն, գերազանց հայկական գետ»։ Արարատեան դաշտին մէջ Արաքսը աջէն կ'ընդունի Դեղին գետը, ձախէն Ախուրեանը, Սեւ Ջուրը, Հրազդանը, Ազատը, ապա Նախիջեւանը։
Արաքսին Ուղին
Արաքսը իր վերին հոսանքի շրջանին մէջ կը հոսի գահավիժումներով եւ աղմկալից է։ Անիկա շատ աւելի արագահոս կը դառնայ, երբ կը կտրէ Հայկական Պար լեռնաշղթան ու կը մտնէ Բասէնի դաշտը։ Հոն անոր կը միանայ Մուրց (Հասան-կալա) գետը, որմէ ետք կ'անցնի Կաղզուանի անձուկ ձորերով եւ, նոր վտակներ ընդունելով, աստիճանաբար կը յորդի ու կը դառնայ ջրառատ գետ մը, որ մեծ աղմուկով կը մտնէ Արարատեան դաշտ։ Հոս Արաքսը կը հոսի դանդաղ, սակայն Նախիջեւանի մօտ կ'անցնի զառիվեր, տեղ-տեղ ոլորապտոյտ ափերով։ Հոս անոր ձախակողմեան ափը կը սկսի նկատելիօրէն բարձրանալ՝ աստիճանաբար դէպի անոր հունը իջնող լեռնաբլուրներուն շնորհիւ։
Ջուլֆայի մօտ Արաքսը կը մտնէ խոր եւ նեղ կիրճ մը, այնուհետեւ կարճ տարածութեան վրայ կրկին դուրս կու գայ հարթավայր մը, բայց Օրդուբադէն քիչ մը վար, երկու կողմերէն գետին կը մօտենան առանձին լեռնաբազուկներ, գետին հունը աստիճանաբար կը նեղնայ, կը յառաջանան սահանքներ։ Մեղրիի մօտ գետին կը մօտենան Զանգեզուրի եւ Ղարատաղի լեռները, որոնք տեղ-տեղ ուղղակի կախուած են գետահունի վրայ։ Սեղմուած այդ լեռներով, Արաքսը կը հոսի Մեղրիի նշանաւոր երկար ու խոր կիրճերով։ Հոս Արաքսի ջուրերը խելահեղ արագութեամբ կը զարնուին ափամերձ ժայռերուն, կը փրփրին եւ սրընթաց առաջ կը վազեն՝ մինչեւ Բարգուշատ եւ Հագարի գետերու խառնուրդը։
Արաքսի ստորին հոսանքը կ'անցնի Մերձկասպեան դաշտավայրով, ուր ան կը միանայ Կուրին եւ կը թափի Կասպից ծով։ Գետը տարեկան դէպի Կասպից ծով կը տանի 3 միլիար խմ. ջուր։
Արաքսին Կամուրջները
Արաքսին վրայ բազմաթիւ կամուրջներ կառուցուած են։ Անոնցմէ ամէնէն նշանաւորները հինգ էին, որոնք եղած են Բասէնի, Երուանդակերտի, Արտաշատի, Նախիջեւանի եւ Ջուղայի մէջ։ Արտաշատի կամուրջը կոչուած է Տափերական։ Այս կամուրջէն սկսած է Արտաշատ-Տիգրանակերտ արքայական պողոտան։ Նշանաւոր եղած է նաեւ Ջուղայի կամուրջը, որուն շինութեան աւանդութիւնը կը վերագրուի Ալեքսանտր Մակեդոնացիին: 1605-ին Շահ Աբասին հրամանով այս կամուրջը կ'աւերուի, որպէսզի հայերը մոռնան տունդարձի ճամբան, իսկ թուրքերը չկարենան այդ կամուրջով ներխուժել Պարսկաստան։
Պատմական կամուրջներէն այսօր մնացած է միայն մէկը՝ Բասէն գաւառի Բ. Հոբբի կամուրջը։ Կամուրջներու անհետացումը պայմանաւորուած է Արաքսի հունին յաճախակի փոփոխութիւններով: Մովսէս Խորենացիի վկայութեամբ, գետը ժամանակին հոսած է հայկական հինաւուրց մայրաքաղաքներու՝ Արմաւիրի, Արտաշատի եւ Վաղարշապատի մօտերէն, բայց հետագային հեռացած է այդ քաղաքներէն, որուն պատճառով ալ կամուրջները կործանած են։ Պատահական չէ, որ հռոմէացի բանաստեղծ (Ք.ա. 1-ին դար) Միտիլիոս (Վիտիլիոս) Արաքսը կ'անուանէ «Կամուրջընկեց», իսկ հռոմէացի բանաստեղծ Ալբիոս Տիբուլլոսը (Ք.ա. 54 - 19) Արաքսը անուանած է «Կամուրջներ չհանդուրժող Երասխ»։
Օգտագործումը
Շատ հինէն բարեբեր եղած են Արաքսի ափերը։ Արեւելեան Հայաստանի՝ Ռուսաստանին միանալէն ետք, Ռուսական կայսրութիւնը քայլեր առած է Արաքսի ջուրերը արդիւնաւէտ ձեւով օգտագործելու համար։ 1848-ին «Վոլկա» անունով ռուսական ջերմանաւ մը, որ ունէր 40 ձիաուժ, առաջին անգամ կը մտնէ Արաքս՝ գետին նաւարկելիութիւնը ստուգելու նպատակով։ Առաջին փորձը կը ձախողի եւ այնուհետեւ չի կրկնուիր։ 1870-ին ռուսական կառավարութիւնը յատուկ պայմանագիրով Արաքսի մէկ հատուածը (Արարատեան դաշտին մէջ) 65-ամեայ ժամկէտով մը կը յանձնէ հրամանատար-սպայ Կախանովին։ 1874-ին Կախանով կը կառուցէ ջրանցք մը, որ ոռոգելի կը դարձնէ քանի մը տասնեակ հեկտար տարածութիւն։
Սահմանային գետ դառնալէ ետք, Արաքսի ջուրերը կը սկսին օգտագործուիլ ԽՍՀՄ ու Թուրքիոյ եւ ԽՍՀՄ ու Իրանի կառավարութիւններուն միջեւ կնքուած պայմանագիրերու համաձայն։
Քսենոփոնը (Ք.ա.5 - 4-րդ) Արաքս անունով կոչած է Եփրատ գետին Խապուրաս վտակը։
Հայաստանի Զինուած Ուժեր
Հայաստանի Հանրապետութեան Զինուած Ուժեր, Հայաստանի Հանրապետութեան անվտանգութիւնը, պաշտպանութիւնը եւ տարածքային ամբողջականութիւնը, անոր սահմաններուն անձեռնմխելիութիւնը պաշտպանող պետական ռազմական հաստատութիւն :
Պատմութիւն
Հայաստանի Հանրապետութեան զինուած ուժերը կազմուած են բաւական բարդ ժամանակաշրջանի մը ընթացքին, երբ աշխարհաքաղաքական դաշտին մէջ Խորհրդային Միութիւնը կ'ապրէր իր գոյութեան վերջին ամիսները՝ փլուզման շրջանը, իսկ տարածաշրջանին մէջ սկսած էր ցեղային, տարածքային պատերազմ հայեր ու եւ ազերիներ ու միջեւ։ Զինուած ուժերու կազմաւորումը եւ զարգացումը տեղի ունեցած են հետեւեալ ժամանակային փուլերով՝
Արաքս (գետ)
Գրականութեան մէջ
Հայ պատմիչներն ու գրողները շատ գրած են Արաքսի մասին։ Եթէ ընդունինք, որ գետերն ալ իրենց հիմները ունին, ապա Արաքսի հիմնը Ռափայէլ Պատկանեանի «Արաքսի Արտասուքը» բանաստեղծութիւնն է, որ առաջին անգամ տպագրուած է 1856-ին։
Հայաստանի Զինուած Ուժեր
Պատմութիւն
Սեպտեմբեր 1990-ին կազմուեցաւ Երեւանի յատուկ գունդը, իսկ Արարատ ի, Գորիս ի, Վարդենիս ի, Իջեւան ի, եւ Մեղրի ի մէջ ձեւաւորուեցաւ հինգ վաշտեր։ 1991 թուականին Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութեան որոշմամբ հիմնուեցաւ Նախարարներու խորհուրդին առընթեր պաշտպանութեան պետական կոմիտէ։
Արաքս (գետ)
Գրականութեան մէջ
Հայ արձակին մէջ Արաքս գետին մասին գեղարուեստական ոճով նկարագրած է Րաֆֆին՝ («Սամուէլ» պատմավէպին «Արաքսի որոգայթները» գլխուն առաջին երկու էջերուն մէջ)։
Հայաստանի Զինուած Ուժեր
Զինուած ուժերու կառուցուածքը
Հայաստանի Հանրապետութեան զինուած ուժերը կազմուած են Հայաստանի Հանրապետութեան պաշտպանութեան նախարարութեն էն, հինգ բանակային մարմիններէ : Պաշտպանութեան նախարարութիւնը իր հերթին կազմուած է վարչական բաժանմունքներէ, հետախուզութեան, զօրքերու ծառայութեան եւ զինուորական ծառայութեան անվտանգութեան ապահովման, հակաօդային պաշտպանութեան զօրքերու, ռազմավարական ծրագրաւորման, մարտական պատրաստութեան կառավարման համակարգերու, քիմիական, կենսաբանական պաշտպանութեան, կազմազօրահաւաքային, ներգործող, անձմնակազմի հետ տանող աշխատանքներու, ֆինանսական, ռազմատեղեկագրական, չափագիտական եւ ռազմանուագախմբային բաժիններէն, Հայաստանի Հանրապետութեան զինուորական պատուիրակութենէն եւ այլ ստորաբաժանումներէն, որոնք կը կատարեն խնդիրներու առաջադրման եւ ծրագրաւորման, անոնց իրականացման, վերահսկողութեան գործերը :
Արաքս (գետ)
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գետեր
Հայաստանի Զինուած Ուժեր
Զինուած ուժերու կառուցուածքը
ցամաքային զօրքերը իրենց հերթին բաղկացած են հետեւեալ զօրատեսակներէն.
Միջազգային խաղաղապահ առաքելութիւններ
ՀԱՊԿ
Հայաստանի Հանրապետութիւնը, 15 Մայիս 1992-ին ստորագրելով հաւաքական անվտանգութեան մասին պայմանագիրը, դարձած է հաւաքական անվտանգութեան պայմանագրին կազմակերպութեան անդամ։
Ռուսաստանի Դաշնութիւն
Հայաստանի Հանրապետութեան զինուած ուժերու միջազգային համագործակցութեան դաշտին մէջ մեծ տեղ ունի Ռուսաստանի հետ ռազմական համագործակցութիւնը։
ՆԱԹՕ
Իրաք
Յունուար 2005-ին Հայաստանի Հանրապետութեան ԶՈՒ ստորաբաժանումը միացած է Իրաքի մէջ իրականացող բազմազգ խաղաղապահ առաքելութեան՝ մասնաւորաբար մասնակցելով ականազերծման, բեռնափոխադրումներու եւ բժշկական ապահովման աշխատանքներուն։ Հայաստանի Հանրապետութեան ԶՈՒ ստորաբաժանումը դուրս կու գայ Իրաքէն Հոկտեմբեր 2009-ին։
Աֆղանիստան
Զօրակոչ
Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ զօրակոչը նախատեսուած է 18-27 տարեկան արական սեռի ներկայացուցիչներուն համար՝ 2 տարի ժամկէտով, որ կը կարգաւորուի Հայաստանի Հանրապետութեան զինապարտութեան մասին օրէնքով։
Զինապարտութեան մասին օրէնքի 2012 թուականի փոփոխութիւնները
19 Մարտ 2012-ին օրէնքին մէջ կատարուեցաւ փոփոխութիւններ եւ լրացումներ, որոնց համաձայն պարտադիր զինուորական ծառայութեան զօրակոչի ժամանակ բնակութեան վայրին մօտ գտնուող զօրամասին մէջ ծառայելու արտօնութենէն կ'օգտուին երկկողմանի ծնողազուրկ զօրակոչուողները, ինչպէս նաեւ միակողմանի ծնողազուրկ այն զօրակոչուողները, որոնք չունին չափահաս քոյր կամ եղբայր (մինչ այդ փոփոխութիւնը այդ արտօնութենէն կ'օգտուէին բոլոր միակողմանի ծնողազուրկ երեխաները), իսկ բնակութեան վայրին մօտ գտնուող զօրամաս կը համարուի մինչեւ 150 քմ. տեղակայուած զօրամասը (մինչ փոփոխութիւնը 100 քմ. էր) ։
Ազրպէյճանի Արուեստի Ազգային Թանգարան
Ազրպէյճանի Ռուստամ Մուստաֆայեւի Անուան Արուեստի Ազգային թանգարան (Rüstəm Mustafayev adına Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi), Ազրպէյճանի արուեստի մեծագոյն թանգարանը, ուր կը պահուի աւելի քան 17000 արուեստի գործ։ Թանգարանը հիմնադրուած է 1936-ին։ 1943-ին կոչուած է ազրպէյճանցի նշանաւոր թատերական նկարիչ Ռուստամ Մուստաֆայեւի անունով, որ երկրին մէջ թատերական-զարդարող արուեստի հիմնադիրներէն մէկն է ։
Թանգարանը տեղակայուած է իրարու հետ դրացութեամբ գտնուող Պաքուի երկու շէնքերուն մէջ, որոնք կառուցուած են 19-րդ դարու վերջաւորութեան։ Թանգարանին մէջ հաւաքուած են Ազրպէյճանի, Արեւմտեան Եւրոպայի, Ռուսաստանի, Արեւելքի արուեստի գործեր։ Թանգարանի ցուցանմուշները ցուցադրուած են Քանատայի (1966), Քուպայի (1967), Սուրիոյ (1968), Ֆրանսայի (1969), Չեխոսլովակիոյ (1970), Ալժերի (1970) եւ Իրաքի մէջ (1971) ։ Թանգարանը բաց է երեքշաբթիէն կիրակի, ժամը 10։00-18։00 ։
Թանգարանի Պատմութիւն
1920-ին Ազրպէյճանի պետական թանգարանին մէջ ստեղծուեցաւ կերպարուեստի բաժին։ Արուեստի բաժինի համալրումներու հետեւանքով, նկատի առնելով անոնց գեղարուեստական եւ պատմական արժէքները, 1936-ին որոշում կայացուեցաւ ստեղծելու առանձին թանգարան՝ Ազրպէյճանի արուեստի պետական թանգարան։ Սկիզբը կերպարուեստի բաժինը միլիոնատէր Կաճի Զէյնալապտին Թագիեւի նախկին առանձնատան մէջն էր, ուր այժմ կը գտնուի Ազրպէյճանի Պատմութեան Թանգարանը։ Թանգարանի բացումը կայացած է 1937-ին։ Անկէ ետք թանգարանի հինգերորդ յարկը յատկացուեցաւ Նիզամի Գիանջեւիի անուան ազրպէյճանական գրականութեան թանգարանին։
1951-ին վիրաբերուեցաւ թանգարանին պատմական շէնքը, որ յայտնի է «Տեպուրի առանձնատուն» անունով։
ԽՍՀՄ փլուզումէն ետք թանգարանի ղեկավարութեան եւ երկրի նախագահի որոշումով թանգարանին յատկացուեցաւ շէնք մը եւս, որ կառուցուած է 1885-ին, ուր նախքան կը գտնուէր Պաքուի կիներու ուսումնարանը։
7 Յունիս 2013-ին կայացաւ թանգարանի նոր մասնաշէնքի բացումը, որուն ներկայ էին երկրի նախագահ Իլհամ Ալիեւը եւ անոր կին Մեհրիպան Ալիեւը։
Շէնքի Պատմութիւն
26 Փետրուար 1888-ին քարիւղ արդիւնաբերող եւ «Կասպիական գործընկերութիւն» բաժնետիրական ընկերութեան հիմնադիր Լեւ Մարտինովիչ տէ Պուրը (1840-1889) դիմեց քաղաքային իշխանութեան, խնդրելով հաստատել երկյարկանի քարէ առանձնատուն կառուցելու նախագիծը, եւ նոյն թուականի 26 Օգոստոսին քաղաքային ճարտարապէտ ֆօն տէր Նոննէն հաստատեց տան նախագիծը։ Հակառակ անոր, որ նախագիծին մէջ առանձնատան ճարտարապետի ստորագրութիւնը կը բացակայի, ճարտարապետ կը համարուի նաեւ ֆօն տէր Նոննէն։
1891-ի Յունուարին Լեւ տէ Պուրի ժառանգները առանձնատան բաժինը մը 16'000 ռուպլիով վաճառեցին «Կասպիական ընկերութեան»։ Բաժնետէրերը որոշեցին շէնքը կառուցել իբրեւ գրասենեակ, որուն հետեւանքով ճարտարապետը ստիպուած եղաւ որոշակի փոփոխութիւններ մտցնել նախագիծին մէջ։
Շէնքի կառուցումը կը թուագրուի 1891 եւ 1893-ին։ Կը նշուի, որ «Կասպիական ընկերութեան» տունը վերջնական աւարտին հասած է 1895-ին։ Նոյն թուականին մահացաւ «Կասպիական ընկերութեան» համահիմնադիր Պակիրովը եւ անոր փոխարինեց հայազգի Պօղոս Ղուկասեանը։ Մէկ տարի ետք տան մէկ հատուածին մէջ բնակութիւն հաստատեց ընկերութեան տնօրէններէն Արշակ Ղուկասեանը։ Հոկտեմբերեան Յեղափոխութենէն ետք 1917-ին Անգլիոյ դեսպան Մաք-Տոնալտի աշխուժ մասնակցութեամբ Պաքուի ղեկավարութիւնը անցաւ Կեդրոնական կասպիական բռնապետութեանը, որ անգլիացիներուն հրաւիրած էր Կովկասի իսլամական բանակէն պաշտպանուելու համար։ Բրիտանական զօրքերը Պաքուի մէջ եղան մինչեւ 1919։ Անգլիացիներու շտապ-գրասենեակը կը գտնուէր «Կասպիական ընկերութեան» տան մէջ։ Այնտեղ կ'ապրէին նաեւ Ղուկասեանները։
28 Ապրիլ 1920-ին Կարմիր Բանակի Պաքու մտնելէ ետք Ազրպէյճանի հեղկոմի նախագահ դարձաւ Նարիման Նարիմանով, որ ազգային կոմիսարներու խորհուրդը կը ղեկավարէր «Կասպիական ընկերութեան» նախկին շէնքին մէջ։
Ճարտարապետութիւն
Կը նշուի, որ տան հորիզոնական բաժանումները համահունչ էին փողոցի ուղղահայեաց բնակելի տուներուն։ Այն ժամանակ, երբ կը նախագծուէր Տեպուրի առանձնատունը, փողոցի կարմիր գիծերու երկայնքով հրապարակը ազատ էր։
Թանգարանի Հաւաքածուն
Թանգարանի ընդհանուր 60 սենեակներուն ներկայացուած է աւելի քան 3000 ցուցանմուշ։ Առաջին մասնաշէնքին մէջ եօթը սենեակ յատկացուած է եւրոպական նկարիչներուն, 10-ը՝ ռուսական, իսկ մնացածը՝ իրանական, թրքական եւ ճափոնական արուեստին։ Երկրորդ մասնաշէնքի բոլոր 30 սենեակները յատկացուած են ազրպէյճանցի նկարիչներուն։ Ցուցանմուշներու մէջ ներկայացուած են ազրպէյճանական կերպարուեստի եւ յարդարելու արուեստի, պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններու մէջ ստեղծուած տարբեր աշխատանքներ։ Կայ առանձին բաժին նաեւ հին ազրպէյճանական արուեստի համար, ուր ներկայացուած են հին հագուստներ, մանրանկարներ, սպասներ, եւ սերամիք: Կան նաեւ շատ գորգեր Արցախէն, Ղազախէն, Շիրվանէն եւ Ապշերոնէն։ Ներկայացուած են նաեւ կիներու եւ տղամարդու գօտիներ եւ դաշոյններ։ Ընդհանուր առմամբ թանգարանին մէջ կը պահպանուի մօտ 17000 արուեստի գործ, սակայն տարածքի սղութեան պատճառով բոլոր ցուցանմուշները ցուցադրուած չեն։
Անթիք Եւ Միջնադարեան Արուեստ
Անթիք եւ միջնադարեան արուեստի հաւաքածուն կը ներկայացնէ Ազրպէյճանի տարածքին մէջ գտնուած անթիք եւ միջնադարեան արուեստի տարբեր գործեր։ Անոնցմէ են Նախիջեւանի մէջ գտնուած թռչունի արձանը եւ Պաքուի մէջ գտնուած մ.թ.ա. III-I դարերու կիներու արձանիկները։
Ազրպէյճանական Արուեստ
Թանգարանին մէջ կը պահպանուին ազրպէյճանական իրավարական արուեստի հիմնադիրներ Միրա Քատիմ Մամէտ-Հուսէյն օղլի Էրիվանիի, Միր Մոհսուն Նաւապի, Պահրուզ Կենգերլիի, Ազիք Ասլան օղլի Ազիմզատէի եւ խորհրդային շրջանի ազրպէյճանցի նկարիչներ Սալամ Սալամիէի, Միքայէլ Հուսէյն օղլի Ապտուալայեւի, Ամիր Կաճիեւի, Թագի Ազիզ Աղա օղլի Թագիեւի, Տողրուլ Ֆարման օղլի Նարիմանբեկովի, Թայիր Թէյմուր օղլի Սալախովի, Վիտատի Նարիմանբեկովի, Հազանֆար Ալեկպէր օղլի Հալիկովի, քանդակագործներ Օմար Հասան օղլի Էլատրովի գործերը։
Ռուսական Արուեստ
Ռուսական արուեստի բաժինին մէջ ներկայացուած են 18-րդ դարու ռուս նկարիչներու գործեր, որոնց մէջ կարելի է նշել Ֆէօտոր Ռոկոտովին, Վլատիմիր Լուկիչին եւ Նիքոլայ Արգունովին։ 19-րդ դարու կերպարուեստէն կը պահուիեն Քառլ Պրիուլովի, Ալեքսանտր Իվանովի, Վասիլի Տրոփինինի, Ալեքսէյ Վենեցիանովի, Իւան Շիշկինի, Սեմիոն Շիոտրինի, Իսահակ Լեւիտանի, Ալեքսէյ Պոկոլիուպովի, Ալեքսէյ Քորզուխինի, Քիրիլ Լեմոխի, Վասիլի Փոլենովի, Ֆէօտոր Վասիլեւի եւ հայազգի Յովհաննէս Այվազովսկիի որոշ գործեր։
Արեւմտեան Արուեստ
Թանգարանի հաւաքածուի մաս կը կազմեն եւրոպական տարբեր նկարիչներու արուեստի գործեր 16-րդ դարէն սկսեալ մինչեւ 19-րդ դար։
Իտալական Արուեստ
Իտալական արուեստը ներկայացուած է Լէօնարտօ Պասանոյի, Ֆրանչեսքօ Սոլիմենայի, Ֆրանչեսքօ Կուերչինոյի, Պերնարտինօ Լուինիի, Անտրէա տէլ Սարտոյի եւ այլոց գործերով։ Թանգարանին մէջ կը գտնուի այնպիսի յայտնի գործեր, ինչպիսիք են Լուինիի վրձինին պատկանող «Սուրբ Քատերինան», Պասանոյի «Կնոջ դիմանկարը»։ Արուեստի գործեր կը պահուին նաեւ իտալացի քանդակագործ Լորենցօ Պարտոլինիէն։
Ֆլամանտական Եւ Հոլանդական Արուեստ
Ֆլամանատական եւ հոլանտական արուեստի համար առանձնացուած է թանգարանի երկու սրահ։ Հաւաքածուին մէջ գործեր կան ֆլամանտացիներ Ատրիան Պրաուվերէն, Տաւիտ Կրտսեր Տենիրսէն, Եուստուս Սիուստերմանսէն, հոլանտացիներ Ֆրանս Հալսէն, Ատրիան վան Օստատէէն, Փիթըր Քլասէն, Միխիլ վան Միրեւելտէն։
Ֆրանսական Արուեստ
Ֆրանսական սրահը ներկայացուած է 17-19-րդ դարերու նկարիչներու գործերով, որոնցմէ են Գասպար Տիւկէն, Ժիւլ Տիւպրէն, Փասքալ Տանեան-Պուվրէն, Ժան Կրիոզը, Ժան-Ժոզէֆ Պենճամին-Կոնստանը, Ժան Օնորէ Ֆրակոնարը, Լուի Էրսանը եւ այլն։
Գերմանական Եւ Սպանական Արուեստ
Թանգարանին մէջ կը պահուին նաեւ գերմանացիներ Եոհան Հենրի Ռոսի, Ֆրիտրիխ Աւգուստ ֆոն Կալուպախի աշխատանքները, սպանացի Պարտոլոմէ Էստեպան Մուրիլիոյի «Հանգիստ Եգիպտոսի ճանապարհին» նկարի կրկնօրինակը։
Գորգերու Հաւաքածու
Թանգարանին մէջ ներկայացուած են Ազրպէյճանի Հանրապետութեան տարբեր վայրերէ հաւաքուած հին հայկական, իրանական եւ այլ գորգեր, որոնց մեծ մասը կը ներկայացուին իբրեւ ազրպէյճանական:
Հին Եգիպտոսի Արուեստ
Թանգարանին մէջ կը պահուին նաեւ հին եգիպտական տարբեր քանդակներ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Թանգարաններ
Ամանորը Աւստրիոյ Մէջ
Ամանորը Աւստրիոյ մէջ տօն: Անիկա կը նշուի 31 Դեկտեմբեր-ի գիշերէն մինչեւ 1 Յունուար։ Տօնը Աւստրիոյ մէջ առաջին անգամ նշուած է 1961 թուականին Ինոքենտիա Գ. Պապի հրամանով։
Տօնի Նկարագրութիւնը
Նոր տարին Աւստրիոյ մէջ կը կոչուի Սուրբ Սիլւեստթրի օր : Այդ սուրբի պատիւին աւստրիացիները կը պատրաստեն տարչինով, շաքարաւազով եւ կարմիր գինիով փունջ։ Կէս գիշերին կը հնչեցնեն շեփորներ եւ ամբողջ աշխարհին կը յայտնեն, որ սկսած է Նոր Տարին, իսկ տօնական հրավառութեան ձայներով կը վտարեն հին տարուան չար ոգիները։
Ամանորեան Ընթրիք
Աւստրիացիներու ամանորեայ գլխաւոր ճաշատեսակը կաթնակեր խոզուկնէ, որ նոր տարուան յաջողութեան խորհրդանիշն է։ Որպէսզի յաջողութիւնը ուղեկցի ամբողջ տարին պէտք է այդ ճաշատեսակէն առնուազն մէկ կտոր ճաշակել։ Սեղանը կը զարդարեն մարցիպանէ, տուրմէ եւ խմորէ պատրաստուած խոզուկներով։ «Երջանիկ ճաշատեսակներէն» մէկն ալ կանաչ ոլոռն է։
Խաղեր Եւ Ժամանց
Իսկ ինչպէս պատկերացնել Աւստրիան առանց երաժշտութեան եւ Պարահանդէսներու: Տարիներ շարունակ 31 Դեկտեմբեր-ին եւ 1 Յունուար-ին Վիեննական օփերային մէջ կը բեմադրուի Եոհան Շտրաուսի «Չղջիկ» օփերան։
Նուէրներ
1 Յունուար-ի առաւօտեան երեխաները կը շրջին տուներով, կ'երգեն եւ ատոր փոխարէն կը ստանան նուէրներ՝ քաղցրաուենիքի տեսքով։ Մարդիկ իրար կը նուիրեն փոքրիկ տուրմէ կամ մարցիպանէ յուշանուէրներ՝ խոզուկներու եւ ոսկիէ դրամներու տեսքով։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Տօներ
4 Յունուար
4 Յունուար, տարուան չորրորդ օրն է 3 Յունուար 4 Յունուար  5 Յունուար
Տօներ
Ստորոգութիւն:Յունուար
Եւրատեսիլ Երգի Մրցոյթ
Եւրատեսիլ երգի մրցոյթ (անգլերէն՝ Eurovision Song Contest, ֆրանսերէն՝ Concours Eurovision de la chanson), երգի ամենամեայ մրցոյթ, որ կը կազմակերպուի Եւրոպական հեռարձակողներու միութեան կազմին մէջ գտնուող երկիրներու միջեւ։
Իւրաքանչիւր երկիր կ'ուղարկէ երգ, որ կենդանի հնչողութեամբ պէտք է կատարուի ուղիղ եթերով հեռուստատեսութեամբ եւ ռատիոյով, այնուհետեւ տեղի կ'ունենայ քուէարկութիւն, եւ կ'որոշուի յաղթող երգը։ Մրցոյթը սկսած է հեռարձակուիլ 1956 թուականէն եւ ըստ վերջին տարիներու տուեալներուն ան ունի 100 միլիոնէն աւելի հեռուստադիտող Եւրոպայի մէջ եւ ընդհանուր 600 միլիոն հեռուստադիտող ամբողջ աշխարհի վրայ։ Եւրատեսիլը կը հեռարձակուի նաեւ Եւրոպա յէն դուրս գտնուող երկիրներուն մէջ, ինչպէս՝ Արժանթին, Աւստրալիա, Պրազիլ, Քանատա, Չինաստան, Քոլոմպիա, Եգիպտոս, Հնդկաստան, Ճափոն, Յորդանան, Մեքսիք, Նոր Զելանտա, Ֆիլիփիններ, Հարաւային Քորէա, Թայուան, Թայլանտ, Միացեալ Նահանգներ, Ուրուկուէյ եւ Վենեզուելա, չնայած այն հանգամանքին, որ այդ երկիրները չեն մասնակցիր մրցոյթին։   2000 թուականէն սկսած մրցոյթը կը հեռարձակուի նաեւ համացանձի վրայ եւ 2006 թուականին ունեցած է 74,000 դիտող 140 երկիրներէ համացանցի վրայ։
Մասնակցութիւն
Եւրատեսիլին կրնան մասնակցիլ այն երկիրները, որոնք կը գտնուին Եւրոպա աշխարհամասին մէջ եւ ԵՀՄ-ի անդամ են։ Մրցոյթին իրենց մասնակցութիւնը ունին նաեւ այնպիսի երկիրները, որոնց տարածքին մէկ մասը կը գտնուի Ասիոյ մէջ։ 1980 թուականին մրցոյթին մասնակցած է նոյնիսկ Մարոքը, որ կը գտնուի Ափրիկէ ին հիւսիսը։ 2015 թուականին մրցոյթին առաջին անգամ մասնակցեցաւ Աւստրալիա ն։
Մինչեւ օրս մրցոյթին առնուազն գոնէ մէկ անգամ մասնակցած են 52 երկիրներ։ Ստորեւ ներկայացուած ցանկին մէջ նշուած են երկիրներու առաջնելոյթները ըստ տարիներու.
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Պետրոս Գափամաճեան
Գափամաճեան Պետրոս, ծնած 1840-ին Վան: Երիտասարդ հասակէն առեւտրական ասպարէզն ընդգրկելով, օր քան զօր զարկ տուած է իր գործառնուեանց եւ ընդարձակ յարաբերութիւններ հաստատած Այնթապի, Հալէպի եւ գլխաւորաբար Մանչէսթըրի հետ: Մօտաւորապէս քառորդ չարու իր առեւտրական զբաղումներով (մանիֆաքթուրա), շահած է առաջնակարգ վաճառականի համբաւ մը: Ազատութեան հռչակումէն ետք քաղաքապետ ընտրուած է Վանայ, կատարեալ ձեռնհասութեամբ վարելով այդ փափուկ պաշտօնը: Գափամաճեան Պետրոս պէյի ջանքերուն շնորհիւ է որ Վանայ Ծովը հուսկ ուրեմն ունեցաւ իր շոգենաւայի երթեւեկութիւնները:
1870-ին Պոլսոյ մէջ կը հիմնէ Ս. Սանդխտեան Ընկերութիւնը որուն անդեամբ կը բացուի Վանի համանուն աղջկանց անդրանիկ դպրոցը: 1872-ին Վանի մէջ կը կազմէ «Հայկազեան Ընկ.»ն (ընդդէմ տադիմական Քոլոզ վրժպ.ի) որուն արդեամբ կը բացուի Քէնտրիզիի վրայ համանուն դպրոց մը մանչերու: Դարձեալ 1875-ին «Կրթասէր» Ընկ.ն Այրյարոյց եկեղեցւոյ քհ. Տ. Դիոնեսիոսի նախագահութեամբ: 1879-ին Քէյֆսիզեան կթղ.ի եւ Յովհաննէս Նուրեանի նախաձեռնութեամբ գումարուած ընդհ. ժողովի կողմէ կ’ընտրուի ատենապետ Հալէպի ազգ. գործոց վարիչ մարմինին եւ կաթ. ներկայացուցիչ առջեւ: 1880-ին Վանի «խնամատար» ընկ.եան, 1882-ին քղք. եւ ուսումն. խորհրդոյ ատենապետ: 1887-ին առեւտրական գործով երբ Բեթերսպուրկ կ’անցնի, կը տեսակցի Աղա Մկր Սանասարեանի հետ, յաջողելով ապահովել 60 ոսկիի տարեկան կտակ մը Վանի Սանդխտեան օրիորդաց վարժարանին համար: 96-ի Վանի ջարդին շատ մը ընտանիքներ ապաստանած եւ խնամուած են իր ամուր նկատուած բնակարանը: 1900-ին Պատրիարքարանէ կ’ընտրուի հոգաբարձու Վարագայ վանուց, որուն շէնքերը դէպքին այրացաւեր դարձած էին: Իր օրով կը վերաշինուին անոնք, նախկինէն աւելի հասութաբեր դառնալով: Իր ազգօգուտ ձեռնարկներուն ի վարձ ստացած է Խրիմեան կթղ.է եւ օրուան պատրիարքէն օրհնութեան կոնդակներ: 1900-1904 Վանայ կուսակալութեան ժողոջին անդամ: Երբ 1900-ի գարնան Վանի մէջ խուզարկութիւններ յաճախադէպ դարձան եւ շատ մը Հայեր սկսան ձերբակալուիլ՝ չարաշահ պաշտօնեաներու զրպարտութիւններով, Գափամաճեան ամէն ճիգ թափած է այդ հետապնդումները չէզոքացնելու համար՝ կառավարութեան մօտ իր անվերջ ու անվախ դիմումներով եւ հիւպատոսներէ օգնութեան խնդրանքով: Կաթ. պատգամաւոր իր ծննդավայրէն, Իզմիրլեանի ընտրութեան առթիւ: Երկրագործական Սենեակի ժողովի նախագահ ընտրուելուն, Վանեցի հողագործ դասուն մեծ ծառայութիւն մատուցած է՝ երկրագործական դրամատունէն սերմնցուի համար դրամ տրուլեու գործին մէջ: 1900-ին անդամ քաղաքապետական ժողովի, յետոյ նախագահ: 1910-ին կ’ընտրուի Օսմ. Գռ. Ընդհ. Միութեան Վանի մասնաճիւղը:
Մարաթուկ Վանք
Պատմութիւն
Մարաթուկ վանքը կոչուած է նաեւ Սուրբ Աստուածածին վանք կամ Մարութավանք, որ սիրուած ուխտավայր մըն էր սասունցիներուն կողմէ: Վանքը ունէր ոչ մեծ ու միանաւ եկեղեցի մը, որ շրջապատուած էր ուղղանկիւն յատակագիծով եւ անմշակ քարերով կազմուած պարիսպով:
«Սասնայ Ծռեր» դիւցազնավէպին համաձայն Մարութավանքը կառուցած են Սանասարն ու Պաղտասարը, վերակառուցած է զայն Դաւիթը, հոն հաստատելով վանական միաբանութիւն եւ վանքը պաշտպանած՝ օտար ոտնձգութիւններէն: Մարութավանքը դարձած է Սասնայ դիւցազուններուն սրբատեղին, որուն զօրութեան ապաւինած են իրենց ողջ կեանքի ընթացքին:
19-րդ դարուն եւ 20-րդ դարու սկիզբը վանքը ամայի եւ աւերակ վիճակի մէջ էր: Կանգուն էր միայն անոր մատուռներէն մէկը:
Արտաքին յղումներ
https://www.aniarc.am/2017/10/09/sassun-churches-and-monasteries-houshamadian/
Հայոց Սուրբ Փրկիչ Ազգային Հիւանդանոց
Ետիգուլէ Սուրբ Փրկիչ, հայկական հիւանդանոց է Թուրքիոյ մէջ, Իսթանպուլի Ֆաթիհ թաղամասին մէջ, որ ստեղծուած է եւ կը շարունակուի գործել, թրքական հայերու կողմէ ։
Հիմնադրուած է 1832-ին բարերար Գազազ Յարութիւն ամիրա Պէզճեանի կողմէ։
Այսօր
Հիւանդանոցը կանգնած է, որպէս լիովին համալրուած, առաջին փոխարժէքի հաստատութիւն, ծառայելով հասարակութեան, անկախ ազգութեան կամ կրօնի։ Հիւանդանոցը ունի թանգարան, Պետրոս Շիրինողլու Թանգարան, գործարկուած է Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանի կողմէ, որ Թուրքիոյ վարչապետն է 2004 թուականին, որ կը ցուցադրէ տարբեր արհեստներ եւ նկարներ Իսթանպուլի հայկական մշակութային ժառանգութեան պատկանող
Ժեհիթայի Քարանձաւ
Ժեհիթայի Քարանձաւ (արաբերէն` مغارة جعيتا ‎), երկու իրարմէ առանձին, բայց հաղորդակցող քարանձաւներու համակարգ մը, որ ունի շուրջ 9 քմ. երկայնք: Քարանձաւը կը գտնուին նահր էլ Քալպ հովիտին մէջ:
Նկարագրութիւն
Ժեհիթան (յաճախ կ'անուանուի նաեւ նահր էլ Քալպ) չոր քարանձաւ մըն է, գետի հոսանքէն 56 մեթր արեւելք, ստորին քարանձաւին հետ կապուած է նեղ փապուղիներով:
Բնական մուտքը ծովու մակերեսէն 100 մեթր բարձր է: Անիկա կը գտնուի Միջերկրականի ծովափէն 5 քմ. արեւելք, իսկ Լիբանանի մայրաքաղաք Պէյրութէն՝ 18 քմ. հարաւ :
Ժեհիթայի մէջ յայտնաբերուած են հին բնակչութեան ապացոյցներ : Ստորին քարանձաւը հնագոյն ժամանակներուն բնակեցուած է. անիկա վերայայտնաբերուած է 1836-ին, Ուիլիամ Թոմսընի կողմէ, երբ ան անձաւը այցելած է նաւակով մը:
1958-ին, պեղումներու շնորհիւ, ստորին քարանձաւէն 60 մեթր վեր կը յայտնաբերուի վերին քարանձաւներու ցանցը: Քարանձաւներու ցանցը կազմուած է իրարու միացած խորշերէ, որոնցմէ ամէնէն մեծը ունի 120 մեթր բարձրութիւն:
Ժեհիթան Լիբանանի ազգային խորհրդանիշն է, զբօսաշրջութեան կեդրոն մը, որ ունի կարեւոր հանրային, տնտեսական եւ մշակութային նշանակութիւն:
Եղած է աշխարհի նոր 7 հրաշալիքներու եզրափակիչ հանգրուանին անցնող 14 թեկնածուներէն մէկը:
Պատմութիւն
Մետաղաձուլութեան հնագոյն մնացորդներ յայտնաբերուած են Նահր էլ Քալպի մօտ գտնուող փոքր քարանձաւին մէջ, որմէ կ'ենթադրուի, որ հնագոյն ժամանակներուն քարանձաւը օգտագործուած է թուրերու ձուլման համար :
Ուիլիամ Թոմսըն Ժեհիթայի ստորգետնեայ գետը յայտնաբերած է 1836-ին: Ամերիկացի քարոզիչ Թոմսըն քարանձաւէն շուրջ 50 մեթր ներս խորանալով, հասած է ստորգետնեայ գետի մը եւ կրահած, թէ յառաջացող արձագանքը մեծ նշանակութիւն ունեցող քարանձաւ մը կրնայ ըլլալ:
1873-ին քարանձաւները ուսումնասիրած են Պէյրութի ջրային ընկերութեան ճարտարագէտներ՝ Վ․ Ջ․ Մաքսուէլ եւ Հ․ Գ․ Հաքսլի, ինչպէս նաեւ իրենց ընկերը՝ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարան ի նախագահ Գերշ. Դանիէլ Պլիս:
1873 եւ 1874 թուականներուն երկու գիտարշաւներու ընթացքին, անոնք քարանձաւէն շուրջ 1060 մեթր ներս խորացած են: Պլիս, Մաքսուէլ եւ միւս ճարտարագէտները իրենց անունները եւ տարեթիւը արձանագրած են Մաքսուէլի սիւնին վրայ, որ ունի 625 մեթր բարձրութիւն: 200 մեթրէն ներս, այսպէս կոչուած պանթէոնին մէջ, անոնք գրած են իրենց անունները, իսկ գիտարշաւին մանրամասնութիւնները թուղթի մը վրայ գրելէ ետք, շիշի մը մէջ դրած են ու զետեղած պտկաքարի մը վրայ: Ժամանակի ընթացքին ջուրը շիշին վրայ ճերմակ կիր մը կապած է` շիշը ամրացնելով քարին վրայ:
1892 - 1940 թուականներուն գիտարշաւներ կազմակերպած են անգլիացի, ամերիկացի եւ ֆրանսացի հետազօտողներ: Անոնք 1750 մեթր խորացած են քարանձաւէն ներս:
1940-ականներուն լիբանանցի հետազօտողներ, յատկապէս Speleo Club du Liban-ի (Լիբանանի հանքափորներու ակումբ) անդամ Լիոնէլ Ղոռան աւելի խորանալով քարանձաւէն ներս, յայտնաբերած են հսկայական ստորգետնեայ համակարգ մը, որ այսօրուան տուեալներով ունի շուրջ 9 քմ. երկայնք  :
1958-ին ստորին քարանձաւները կը բացուին հասարակութեան համար, հակառակ անոր, որ հետազօտութիւնները դեռ կը շարունակուէին: Այս հետազօտութիւններուն շնորհիւ հետագային կը յայտնաբերուին վերին քարանձաւները :
1962-ին, Սպելէոյ Ակումբը կը սկսի հետազօտել վերին քարանձաւը՝ զբօսաշրջութեան փապուղի փորելու նպատակով:
Վերին քարանձաւին վրայ աշխատանքները կը սկսին 1968-ին : Քարանձաւին բացման կը յաջորդէ քայլուղիներու տեղադրումը, որ զբօսաշրջիկներուն կը թոյլատրէ անվտանգ քալել վերին քարանձաւին մէջ :
1978-ին, Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին, քարանձաւները կը փակուին եւ կ'օգտագործուին ռազմամթերք պահպանելու նպատակով : Քարանձաւները կը վերաբացուին 1995-ին եւ այսօր կը համարուին Լիբանանի կարեւոր բնական զբօսաշրջութեան կեդրոններէն մէկը :
Այլ Անուանումներ
Յայտնաբերումէն ետք քարանձաւին անունը քանի մը անգամ փոխուած է: Սկիզբը անուանուած է «Նահր էլ Քալպի քարանձաւներ», ապա անուանուած է համապատասխանաբար «Դջայթա», «Ճէհիթա» եւ վերջապէս «Ժեհիթա»: Ժեհիթա արամերէնէն թարգմանաբար կը նշանակէ աղմկոտ ջուր: Անուան փոփոխութիւնը տեղի ունեցած է 1927-ին:
Դրամահատութիւն Եւ Դրոշմաթուղթ
1961-ին, Ժեհիթա կը դառնայ ազգային խորհրդանիշ, կը տպուին դրոշմաթուղթեր՝ զբօսաշրջութիւնը խթանելու նպատակով: Դրոշմաթուղթին վրայ պատկերուած Մարուն Հաժ անունով անձը 40 տարի ետք դեռ նաւակներ կը վարէ : Ժեհիթա քարանձաւը պատկերուած է նաեւ 1964-ին մէկ Լիրային վրայ:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Փալէոլիթ Ստորոգութիւն:Լիբանանի տեսարժան վայրեր
Աշուղական Արուեստը 14-18-րդ Դարերուն
Հայ երաժշտական արուեստը 14-18-րդ դարերուն, վառ ձեւով արտայայտուած է գուսան-աշուղական ստեղծագործութիւններու մէջ: Աշուղական արուեստը ձեւաւորուած է 16-17-րդ դարերուն:
Նախապէս հայ աշուղները կը կոչուէին գուսան ներ. անոնց մասին ամենահին տեղեկութիւնը 5-րդ դարէն է, եւ անոնց արուեստը գերազանցապէս հայկական էր: Երբ պետականութիւնը կորսնցուցած Հայաստան ը ինկաւ պարսկական, արաբական եւ օսմանեան լուծին տակ, հայ գուսաններու արուեստը կրեց այդ երկիրներու աշուղներու արուեստի ազդեցութիւնը, եւ գուսաններն ալ անուանուեցան աշուղ ներ («աշըղ» արաբերէն կը նշանակէ սիրահար):
Գուսաններուն պէս, աշուղներն ալ երգի կատարումը կը նուագակցէին որեւէ ժողովրդային նուագարանով՝ սազ ով, քամանչա յով, քամանի ով, սանթուր ով, թառ ով, նոյնիսկ ջութակ ով, որ քամանչա յի պէս կը զետեղէին ձախ ծունկին վրայ: Աշուղներու երգերը բազմաբովանդակ էին՝ սիրային, բարոյախօսական, հերոսային, երգիծական, կատակային եւ այլն:
Աշուղները իրենց դասակարգային ծագումով եւ աշխատանքի վայրով կը բաժնուէին հետեւեալ կարգերու՝ պալատական, քաղաքային, գիւղական, պատմող, շրջիկ: Շրջիկ աշուղները թափառական կեանք կը վարէին եւ ընդհանրապէս կը կատարէին յայտնի աշուղներու երգերը, իսկ այն աշուղները, որոնք կը տիրապետէին որեւէ արհեստի, մեծ մասամբ կ'ապրէին քաղաքներու մէջ եւ նստակեաց կեանք կը վարէին: Օրինակ՝ աշուղական արուեստի առաջին մեծ ներկայացուցիչը՝ Նաղաշ Յովնաթան ը (1661-1722), նկարիչ էր, իսկ Սայեաթ-Նովա ն (1717-1795), որ կը համարուի աշուղական արուեստի գագաթը եւ իր ժամանակի մեծագոյն երգիչը, ջուլհակ էր:
17-րդ դարուն տարբեր երկիրներու մէջ կը սկսին հիմնուիլ աշուղական դպրոցներ, որոնցմէ առաջինը Նոր-Ջուղա յի հայ-պարսկական դպրոցն էր (17-րդ դարու առաջին քառորդին): Երկրորդը հայ-թրքական դպրոցն էր Կ. Պոլսոյ մէջ (1730-1870): Մեծագոյն համբաւ վայելած է Թիֆլիս ի դպրոցը Սայեաթ-Նովա յի գլխաւորութեամբ, որ կազմակերպուելով 18-րդ դարու 50-ական թուականներուն, գոյատեւած է մինչեւ 19-րդ դարու վերջ:
Աշուղները իրենց երգերը կը գրէին տարբեր բարբառներով եւ լեզուներով: Առաջին անգամ մատչելի գրական հայերէնով երգեր սկսած է գրել Նաղաշ Յովնաթանը: Ստորոգութիւն:Երաժշտական ոճեր Ստորոգութիւն:Աշուղներ Ստորոգութիւն:Գուսաններ
Գիրք եւ Անկողին
Գիրք Եւ Անկողին (Book And Bed 2015),գրադարան, կը գտնուի Թօքիոյի մէջ, ունի 30 անկողիններ, ուր այցելողները կը քնանան սենեակներու մէջ, որ պահուած են դարաններուն ետեւը:
Գրադարանին Մասին
Պատկերացուցէք, քունի անցնիլ, ոչ թէ մէկ գիրքով ձեր շուրջը, այլ՝ 5000:
Գիրք Եւ Անկողին (Book And Bed), որ բացուած է 2015-ին Tokyo-ի մէջ, ներկայիս հիւրընկալութիւնը ունի չորս տեղ, իսկ՝ հինգերորդը պիտի բացուի Թոգիոյի Շինճուքու շրջանին մէջ:
Գինը մէկ գիշերուայ համար 50$- էն պակաս կ'ըլլայ, այցելողները կրնան պարկիլ պարզ տախտակէ շինուած անկողինի մը մէջ, որ զետեղուած է դարաններուն մէջ:
Իւրաքանչիւր սենեակ ունի իր սեփական Էտիսօն լուսամփոփը կարդալու համար, ելեկտրական պէտքեր եւ վարագոյր իբրեւ սենեակի դուռ: Հիւրանոձը ունի հազարաւոր վերնագրեր, սկսած Մանկաէն մինչեւ Մուքրամի, ներառեալ Ճաբոնական դասական գրականութեան անգլերէն թարգմանութիւնները:
Հիւրերը կը վայելեն անվճառ Wi-Fi, լոգարաններ, հիմնական զուգարաններ եւ վարձակալւող անձերոցներ:
Անձ մը կարելիութիւն չունի գիրք քնելու, բայց կրնայ ձեռք բերել Book And Bed-ի յայտնի գծաւոր բիժաման, որուն առջեւի գրպանը գիրքի չափ է: Իսկ եթէ գիրքի մը վերնագիրը շատ սիրեցիք եւ առանց այդ գիրքին չէք կրնար ապրիլ, կրնաք տարբերակը գտնել Shibuya Publishing And Booksellers խանութէն ներս:
Արտաքին յղումներ
Book And Bed
Գիրք
Գիրք, ձեռագիր, տպագիր կամ այլ գրիչի վրայ գրական-գեղարուեստական, հասարակական-քաղաքական եւ գիտական բովանդակութեամբ ստեղծագործութիւն է։ Ներկայիս ամենաշատ տարածուածը թուղթի վրայ տպագրուած գիրքն է,
Ստուգաբանութիւն
«Book» բառը ծագած է հին անգլերեն "bōc" բառէն, որ կը սեռի գերմաներէն "*bōk-" արմատէն եւ կը նշանակէ հաճարենի։ Նոյն ձեւով սլավոնական լեզուներուն մէջ (օրինակ՝ ռուսերէն, Պուլկարերէն, մակեդոներէն) "буква" բառը ծագած է "beech" բառէն։ Ռուսերէնի մէջ, սերպերէնի մէջ ե մակեդոներէնի մէջ "букварь" (bukvar') կամ "буквар" (bukvar) բառը կը նշանակէ տարրական դպրոցի գիրք-տետր, որ կ'օգնէ երեխաներուն սորվիլ գրել եւ կարդալ։ Ըստ այս բոլորին՝ ենթադրութիւններ եղած են, որ հին հնդեւրոպական գրութիւնները փորագրուեր են հաճարենիի փայտի վրայ։ Նոյն ձեւով լատիներէն codex բառը, որ ներկայ իմաստով գիրք կը նշանակէ, նախապէս նշանակեր է փայտի կտոր։
Գիրքի կազմութիւն
Գիրքը կազմուած է բնագիրէ, տիտղոսաթերթէ եւ կազմէ, եւ որ այս վերջինը երբեմն կ'ունենայ կազմաշապիկ։ Տիտղոսաթերթին վրայ կը գրուին հեղինակին անունը եւ գիրքին վերնագիրը, հրատարակութեան վայրը եւ տեսակը, հրատարակչատունը եւ վերջապէս տպագութեան տարեթիւը։
Գիրքի զարգացումը
Գիրքի զարգացման եւ ժողովրդականացման խոշոր ազդակ էր Եոհան Կիւդենպերկի տպագրութեան գիւտը 1447 թուականին, որ դարձաւ գիրքի տպագրութեան հիմքը։ Հայաստանի մէջ, թուղթը իբրեւ գրանիւթ, օգտագործուած է 8–9-րդ դարերու ընթացքին։ Տպագրութիւնը 15-րդ դարուն զգալիօրէն ազդած է գիրքի զարգացմանն ու տարածմանը։ Հայերէն առաջին գիրքերը՝ ձեռագիր մատեանները, ստեղծուած են V դարուն, հայոց գիրի գիւտէն ետք։ Պահպանուած հնագոյն ձեռագիր մատեանը VII դարուն ստեղծուած Վեհամօր Աւետարանն է։ Ձեռագիր մատեաններ ստեղծուած են մինչեւ 18-րդ դարուն վերջը։ Թուղթի վրայ մեզի հասած առաջին ձեռագիր գիրքը ընդօրինակուած է 981 թուին։ Մինչեւ 1800 թ. տպագրուած գիրքերը կը կոչուին հնատիպ։ Անոնք բազմաբովանդակ են, բայց կ'ընդգրկեն կրօնական բնոյթի գիրքերը։ Հրատարակուած են քիչ տպաքանակներով, մեծամասնութեամբ՝ կաշեպատ զարդարուն կազմերով։ Հայերէն հնատիպ գիրքերուն թիւը կ'անցնի 1000-ը։ 1801-50 թուականներուն հրատարակուած է շուրջ 1700 անուն գիրք: Ներկայիս Հայաստանի եւ տարբեր երկիրներուն մէջ ամէն տարի լոյս կը տեսնէ հազարաւոր հայերէն գիրքեր։
Ստորոգութիւն:Գիրքեր Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Վասիլի Ամաշուքելի
Կենսագրութիւն
Քութայիսի մէջ սորված է Վասիլ Թամարաշվիլիի Արուեստի դպրոցին մէջ։ 1908 թուականին Մոսկուայի մէջ աւարտած է ֆրանսական «Գոմոն» կինոընկերութեան կազմակերպած դասընթացը։ Առաջինն է, որ Վրաստանի նկարահանած է վաւերագրական ֆիլմեր։
Վասիլի Ամաշուքելին որպէս կինոմեխանիկ, աշխատած է Պաքուի մէջ։ 1907 թուականին Վասիլի Ամաշուքելի, Պաքուի մէջ նկարահանած է նաւթի արդիւնաբերութիւնը եւ նուիրած քանի մը ֆիլմեր՝ «Ածխի տեղափոխումը», «Աշխատանքը նաւթահորերուն մէջ» եւ «Նաւթի հանումը»։ Նոյն թուականին ան նկարահանած է նաեւ «Պաքուի շուկաներու տիպերը» վավերագրական կարճ ֆիլմն ու «Ծովափին զբոսնելիս» ֆիլմը (չէ պահպանուած)։ Պահպանուած է 15 Մայիս 1908-ով թուագրուած փաստաթուղթ մը, որով տպարանի տնօրէնը կը դիմէ Ամաշուքելիի՝ խնդրելով տպարանի աշխատողներուն թոյլ տալ անվճար ներկայ գտնուիլ կինոցուցադրութիւններուն։ Այդ օրը կը նշուի որպէս Վրաստանի կինեմատոգրաֆիայի «ծննդեան օր» ։
1900-1912 թուականներուն Վասիլի Ամուշաքելին նկարահանած է շարք մը ֆիլմեր՝ «Nakhet tqveni sakhe», «Քութայիսի բնապատկերներ», «Քութայիսի այգին» (1911 թուական) եւ «Ակակի Ծերեթելիի ճամփորդութիւնը դէպի Ռաճա-Լեչխ» (1912 թուական)։ Վերջինս Վասիլի Ամաշուքելիի նկարահանած միակ լիամետրաժ ֆիլմն է ։ Անոր մէջ, կը ներկայացուի Ակակի Ծերեթելիի ճանապարհորդութիւնը դէպի Իմերեթի լեռնային շրջանները։ Կան վկայութիւններ, որ Ծերեթելին գործուն մասնակցութիւն ունեցած է ֆիլմի ստեղծման մէջ եւ բարձր գնահատած է զայն ։ Ֆիլմի՝ 1500 մեթր երկարութիւն ունեցող կինոժապաւէնէն՝ պահպանուած է միայն 400 մեթրը ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:14 Մարտի ծնածներ Ստորոգութիւն:1 Դեկտեմբերի մահացածներ
Արգիշտի Բ․
Արգիշտի Բ. (ծ. թ. անյայտ - Ք.Ա. մօտ 680), Վանի թագաւորութեան պետութեան թագաւոր Ք.Ա. 714-էն սկսեալ։ Ռուսա Ա.-ի որդին եւ յաջորդը։
Ամրապնդած է կեդրոնական իշխանութիւնը, վերացուցած է Ասորեստանի Սարգոն Բ. թագաւորի աւերիչ արշաւանքի (Ք.Ա. 714) հետեւանքները, հզօրացուցած է բանակը։ Արգիշտի Բ.-ի օրով տէրութեան արեւելեան սահմանները մինչեւ Կասպից ծով հասած են, որուն վկայութիւնն է Արտաւետ (Արտաբիլ) քաղաքի մօտ, Սաւալան լերան լանջին պահպանուած անոր արձանագրութիւնը։ Վասպուրականի Արճեշ քաղաքին մօտ ձգած արձանագրութեան մէջ Արգիշտի Բ. կը յիշէ քաղաքի, արհեստական լիճի եւ ջրանցքի կառուցման մասին։ Ք.Ա. 681-ին, անոր մօտ ապաստանած են Ասորեստանի Սինախերիբ (Սենեքերիմ) թագաւորի հայրասպան որդիներ Ադրամելիքն ու Շարաշարան (Սանասար)։
Այս ժամանակաշրջանին, Ուրարտու կրկին կը հզօրանար եւ կը սկսէր Ասորեստանի դէմ պայքարիլ։ Սարգոնի որդի Սենաքերիբը (Սենեքերիմ) արշաւաք կը կազմակերպէ Ուրարտուի դէմ, այս մասին մենք կ՛իմանանք անոր ձգած արձանագրութենէն։ Արգիշտի այս ամէնը անպատասխան չի ձգեր, այլ կրկին արշաւանք կը կատարէ, Ասորեստանի մէջ տարածքներ գրաւելով։
Արգիշտի Բ. մարզական խաղեր կազմակերպած է, անձամբ մասնակցած է մրցումներուն։
Մարալ Երգ եւ Պարախումբ
Այս խումբը մեծ թիւով համերգներ ներկայացնելով հայ ժողովուրդին մէջ մեծ համբաւ կը գտնէ :
Մարալ Երգի եւ Պարի Անսամպլ
Մարալ Երգի եւ Պարի Անսամպլը 1980 թուականին Պոլիսի մէջ, Պէնօն Գուզուպաշ եւ իր ընկերներուն կողմէ յիմնուած արդիականացուած դասական Հայկական ժողովրդական պարերու խումբ մըն է:
Ծառ
Ծառ (լատ. arbor), երկարակեաց բույս (սովորաբար 2 մ. ոչ ցածր)՝ բազմաթիւ փայտի ցողուններով եւ արմատներով։
Տնկարների ծառերը բունը բարձր է, գրեթէ գլանաձն, իսկ՝ սաղարթը՝ փոքր, բարձր դիրքով։ Բաց տարածութիւններուն աճող ծառերը բունը կարճ է, հաստ, հիմքը լայն, սաղարթը կ'սկսի ցածր։ Միաշաքիլ ծառերն կ'ունենան բարակ, սնամէջ (բամբուկներ), թոյլ ճիւղաւորուած (վիշապածառ) կամ չճիւղաւորուած, բայց խոշոր տերեւներով (արմաւենի) բներ։ Առավել բարձրաբուն ծառերն են սեքւոյաները, դուգլասեան սոճ (եղննին) եւ էվկալիպտները (100-110 մ), առավել հաստաբուն են բաոբաբները (տրամագիծը՝ մինչեւ 9 մ.), ամենաերկարակեացները՝ սեկւոեան, բաոբաբը՝ 3000-5000 տարի։
Դասակարգում
Ըստ իրենց տերեւները ձնի՝ ծառերը կը լինին տերնաւոր եւ փշատերն։
Փշատերն ծառերն սովորաբար կ'ունենան մշտականաչ փուշեր։ Այդպիսի են, օրինակ, եղննին, սոճին, կիպարիսը եւ այլն։
Ալոճենի
Վարդազգիների ընտանիքին պատկանող թուփ է կամ ոչ մեծ ծառ, փշոտ ճիւղերով։ Ալոճենու (լատիներէնի անունը՝ Crataegus L.) տերեւները պարզ են հերթադիր։ Ծաղիկները սպիտակ են, երբեմն կարմիր։ Պտուղները մանր են, կարմրաբոսոր, 3-4 սերմերով։ Ցեղի անունը ծագած է յունարէն «Կռատաիոս» բառ, որ կը նշանակէ ուժեղ։
Բոյսի ծաղիկները յայտնաբերուած է եթերայուղ, տրիմեթիլամին, կուերցետին, կոֆեինային եւ քլորագենային թթուներ, հիպերոզիդ, խոլին, ացետիլխոլին եւ այլն։ Պտուղները կը պարունակեն գինեթթու, կիտրոնաթթու, կլատեգուսաթթու, ուրսոլաթթու, օլեանոլաթթու, ֆլաւոնիդդներ, սորբիդ, ճարպային յուղեր, կարօտին, վիդամին C, դաբաղանիւթեր, քիմիական տարրերից՝ կոբալտ, պղինձ, երկաթ, մանգան, ցինկ, մոլիբդեն եւ այլն։
Ալոճենու պտուղներն կ'ուտեն ինչպէս թարմ, այնպէս չորցած վիճակը։ Դրանցից կը պատրաստեն կոմպոտ, կիսել, դոնդող, մարմելադ, կարամել։ Աղացած պտուղները կը խառնեն ալուրին՝ հացին հաճելի համ տալունպատակով։
Նռնենի
(Լատիներէն՝ Punica granatum) փոքր թուփ է կամ ոչ մեծ ծառ՝ երկարաւուն կաշեկերպ տերեւներով, ալ կարմիր ծաղիկներով։ Նռնենին վայրի ձնով կը հանդիպի Փոքր եւ Միջին Ասիա, Անդրկովկաս, Իրան, Աֆղանստան։
Հինէն ի վեր տարբեր ժողովուրդներ ան պտուղներ օգտագործած են ծիսական արարողութիւններու ժամանակ։ Պտուղը խոշոր, գնդաձն է՝ հաստ պտղամաշկով, թաղանթաւոր միջնապատերով։ Սերմերը բազմաթիւ են՝ իւրաքանչիւրը շրաջապատուած բաց վարդագոյնի մինչեւ բալի գոյնի յիւթալի պտղամսով։ Կը ծաղկի Մայիսին մինչեւ աշուն, պտուղը կը հասունայ Սեպտեմբերի վերջը։
Անոր ծաղիկները ստացուած ներկը կ'օգտագործեն բնական գործուածքների ներկման համար։ Տերեւները, արմատը եւ բնի կեղնը կը պարունակեն մինչեւ 32% դաբաղանիւթեր, որոնք եւս կ'օգտագոծուին ներկերու ստացման, նուրբ կաշիներու դաբաղման համար։ Ւտուղն կ'օգտագործեն թարմ եւ վերամշակուած (դոշաբ, գինի, հիւթ) վիճակը։ Պետք է հաւաքել հասուն վիճակը, քանի որ պահելով չի հասունար։ Անոր հիւթը կը պարունակէ 8-19% շաքարներ, C վիդամին, ուստի օգտական է ծանր հիւանդութիւններ ապաքինւողներու համար, բուժիչ է։
Բաոբաբ
Այս ծառը կ'ապրի 4-5 հազար տարի, այնքան բարձր չէ 18-25 մ.։ Փոխարեն ուղղակի զարմանհչաշ է բնի հաստութիւնը՝ շրջանագիծը կը հասնի 25 մ-ին։ Բաոբաբը գրկելու համար պէտք է մէկ ամբողջ դասարան։
Բաոբաւն առանձնայատկութիւնները ունի, օրինակ՝ տերնաթափ կը լինի ոչ թէ ձմռանը, այլ ամռանը։ Ափրիկայի, ուր կ'աճի բառբաը, ամռանը շատ շոգ է։ Իսկ տերեւները խոնաւութեան ենգոլոշիացի։ Բաոբաբը, որպէսզի քիչ խոնաւութիւն կորցնի, շոգին տերնաթափ կը լինի։ Իսկ ձմռան, երբ կ'սկսի անձրեւներու շրջանը, նորէն կը ծածկի թաթաձն տերեւներով եւ խոշոր, մինչեւ 20 սմ. տրամագիծ ունեցող սպիտակ ծաղիկներով։ Բաոբաբի պտուղները երկար են, վարունգանման, հիւթալի, քաղցրահամ միջոկով, որ կարելի է ուտել։
Բաոբաբի տերեւները թել են կը պատրաստուին, որ կը հիւսուին գործւանքներ ու պարաններ։
Հացենի
Զարմանալի անուններ ունին հայկական բնաշխարհի տարածուած մէկ շարք ծառեր՝ հաճերենի, բոխի, լորենի, հացենի։ Հացենին խոշոր, մինչեւ 25-35 մ., բարձրութեան հասնող է ծառ է։ Տերեւները փետրաձն են, բարդ, այսինքն իւրաքանչիւր տէրն կազմուած է մի քանի տերեւներ։ Կը ծաղկի Ապրիլին վերջը։ Ծաղիկներն անշուք են, բայց անոնց շուրջ յաճախ կարելի է տեսնել մեղուներու, որովհետեւ հացենին մեղրատու բոյս է։
Հացենին բաւական է երկարակեաց ծառ է, կ'ապրի 300-400 տարի։
Հացենի որոշ տեսակներ կիռաւում է նաեւ կանաչապատման նպատակով։
Տե՛ս նաեւ
Ծառագիտութիւն
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Բոյսեր
4 Նոյեմբեր
4 Նոյեմբեր, տարուան 308-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 309-րդ) օրն է
Ծնունդներ
4 Նոյեմբերի ծնածներ
Մահեր
4 Նոյեմբերի մահացածներ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Նոյեմբեր
4 Սեպտեմբեր
4 Սեպտեմբեր, տարուան 247-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 248-րդ) օրն է։
Դէպքեր
1988. Փարիզ-Պերսիի Օմնիսփոր մարզադաշտին մէջ տեղի կ՛ ունենայ Մարդու Իրաւունքներ, Հի՛մա շարժումին նուիրուած համաշխարհային շրջապտոյտին բ․ համերգը
Տօներ
Ստորոգութիւն:Սեպտեմբեր
Արգիշտի Ա․
Արգիշտի Ա. (ծննդեան թուականը անյայտ - շուրջ Ք.Ա. 764), Վանի թագաւորութեան արքայ շուրջ Ք.Ա. 786-էն։ Մենուա թագաւորին որդին եւ յաջորդը։ Արգիշտի Ա.-ի գահակալութեան տարիներուն Վանի հայկական թագաւորութիւնը հասած է իր հզօրութեան գագաթնակէտին։ Արգիշտի Ա.-ի գործունէութիւնը վերականգնած է ճշգրիտ ժամանակագրութեամբ շնորհիւ « Խորխոռեան տարեգրութեան », որուն իրադարձութիւնները կը ներկայացուին հանգամանօրէն։
Արգիշտի Ա. իր ժամանակագրական եւ պատմաքաղաքական գործունէութեան առումով կը համընկնի՝ Մ. Խորենացիին կողմէ գրուած « Արա Գեղեցիկ եւ Շամիրամ » աւանդազրոյցին մէջ յիշուող, Հայոց արքայազն Արա Գեղեցիկ ին տիպարին հետ: Այդ հանգամանքը ներկայիս կարգ մը ուսումնասիրողներու առիթ կու տայ ենթադրելու, որ աւանդազրոյցը ձեւաւորուած է իրական - պատմական հիմքի մը վրայ:
Տարեգրութիւն
Արգիշտի Ա.-ի կառավարման տարիներուն մասին, պատմութեան համար արժէքաւոր աղբիւր կը համարուին իր անունով Հայկական լեռնաշխարհի զանազան վայրերուն մէջ պահպանուած սեպագիր արձանագրութիւնները (աւելի քան 30), յատկապէս Վան քաղաքի միջնաբերդին Խոռխոռ կոչուող ժայռին փորագրուած տարեգրութիւնը եւ անոր կրկնօրինակը։ Խորխոռեան տարեգրութիւնը փորագրուած է Վանի ժայռին հարաւ արեւմտեան կողմը, որուն ոչ լրիւ պահպանուած մասերը գրուած ութ սիւնակով, կը կազմեն, 380 տող։ Խոռխոռեան տարեգրութեան կրկնօրինակին Վանի Ս. Սահակ եկեղեցւոյ մէջ գտնուած երկու հատուածները բաղկացած են 138 տողերէ, որոնք չեն պահպանուած ժայռին վրայ։ Ուստի տարեգրութեան սկզբնական բնագիրը կ'անցնէր 500 տողը։
Արշաւանքները
Արգիշտի Ա.-էն մեզի հասած սեպագիր արձանագրութիւններուն համաձայն անոր գահակալութեան ճիշդ երկրորդ տարին (Ք.Ա. 785) խիստ յագեցած էր հայկական երկրամասերու միաւորման գործի շարունակման ուղղուած ձեռնարկումներով։ Այդ նպատակով նախ ան իր թագաւորութեան կը միացնէ Դիաուխի Տայքը, որ հարուստ էր մետաղահանքերով։ Կեդրոնական իշխանութեան հարկատուութեան եւ պատերազմի ատեն զօրքերու տարադրման պայմանաւորուածութիւն կը կայանայ։
Արգիշտի Ա. նմանապէս Արարատեան թագաւորութեան սահմաններուն մէջ կը ներառէ թիունեան դաշնութեան երկրամասերը եւ դրացի տարածքները։ Ի թիւս միացած երկրամասերուն կը յիշուին Լուշայ, Կատարզա եւ Վիտէրուխի միութիւնը, էրիախին, Աբունին (հետագային Հաւնունիք)։ Կարսի սարահարթով Արգիշտի կ'անցնի Զաբախա (Ջաւախք) հոնկէ հասնելով Հզօր Սիրիմի լերան (հետագային Սուրամի լեռներ)։ Ան կը վերադառնայ Վիտէրուխիի ճամբով։ Տարեգրութեան մէջ Արգիշտի կը յայտնէ, որ «այս մեծագործութիւնները կը կատարէ մէկ տարուան ընթացքին»։ Արգիշտի Ա.-ի հիւսիսային արշաւանքները կը շարունակեն յաջորդ տարի։ Ան իր տիրութեան կը միացնէ Աբիլեանի երկիրը (հետագային Աբեղեանք գաւառը), էթիունեան միութեան մաս կազմող Ուդուրի-Էթիունի («Ջրային էթիունի») երկրամասը Սեւանայ լիճին հիւսիսային աւազանին մէջ, նաեւ այլ փոքր իշխանութիւններ։
Քաղաքականութիւնը
Գրեթէ Հայկական ամբողջ լեռնաշխարհը միաւորելով վանի թագաւորութեան մէջ` Արգիշտի Ա. հետեւողականօրէն վարած է անհնազանդ ցեղային իշխանութիւններու կեդրոնախոյս ձգտումները ճնշելու քաղաքականութիւն մը. անոնց տիրոյթներուն ռազմական յենակէտեր ստեղծած է եւ վերաբնակեցուցած իր տիրապետութեան տակ եղած զանազան վայրերու մէջ (ըստ խոռխոռեան տարեգրութեան, աւելի քան 200 հազար հոգի):
Շինարարական աշխատանքները
Արգիշտի Ա. ունեցած է նաեւ եռանդուն շինարարական եւ տնտեսական գործունէութիւն մը։ Արին-բերդին մէջ յայտնաբերուած արձանագրութիւններուն համաձայն, Արգիշտի Ա. իր գահակալման հինգերորդ տարին կառուցած է Էրեբունի քաղաքը, ուր վերաբնակած է 6600 հոգի՝ Խաթէ եւ Ծուպայ երկիրներէն։ Էրեբունի քաղաքին բերդը ունեցած է արքունի պալատներ եւ կրօնական տաճարներ, պահեստներուն մէջ պահուած է զինամթերք եւ պարէն։ Էրեբունին եղած է ուրարտական մեծ ռազմավարչական կեդրոն, ուրկէ Արգիշտի Ա. եւ անոր յաջորդները ռազմարշաւներ կատարած են դէպի երկիրին հիւսիս արեւելեան շրջանները։ Կառավարման 11-րդ տարին (Ք.Ա. 776-ին) Արարատեան դաշտին մէջ Արգիշտի Ա. կառուցած է վարչատնտեսական կարեւոր նշանակութիւն ունեցող ուրիշ քաղաք մը՝ Արգիշտիխինիլին։ Արմաւիրի բլուրին մէջ յայտնաբերուած արձանագրութիւնները կը պատմեն Արգիշտիխինիլիի եւ անոր մերձակայ շրջանին մէջ Արգիշտի Ա.-ին շինարարական աշխատանքներուն եւ ոռոգող ջրանցքին կառուցման մասին։ Գտնուած են Արգիշտի Ա.-ին վերաբերող արձանագրութեամբ պատկերազարդ պրոնզէ սաղաւարտներ, վահաններ եւ այլ իրեր, որոնց մէկ մասը կը պահուին Էրեբունի թանգարան ին մէջ։
Ներսիսեան Դպրոց (Թիֆլիս)
Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոց, հայկական միջնակարգ դպրոցներու մէջ ամենանշանաւորն է եւ բացառիկ դեր խաղցած է հայ ժողովուրդի կեանքին մէջ։ Ներսիսեան դպրոցէն դուրս եկած են մեծ թիւով հայ գրողներ, գիտնականներ, հասարակական-քաղաքական ու պետական գործիչներ, յայտնի մանկավարժներ եւ այլն։
Պատմութիւնը
Դպրոցը հիմնուած է 1824-ին՝ Ներսէս Աշտարակեցիի եռանդուն ջանքերով։ Շինութեան նախագծի հեղինակը պետերբուրգցի ճարտարապետ Լիմկուրն է, իսկ կառուցման ծախսերը հոգացած է հայ մեծահարուստ Ալեքսանտր Մանթաշեանցը։ Առաջին տեսուչը եղած է հայ ականաւոր գրող եւ մանկավարժ Յարութիւն Ալամդարեանը։
Անդրկովկասի մէջ հայկական առաջին միջնակարգ դպրոցը, որ գործած է ամբողջ մէկ դար մը, հիմնուած է Թիֆլիսի մէջ՝ 1824 թ. Վրաստանի հայոց թեմի առաջնորդ Ներսէս Աշտարակեցիի նախաձեռնութեամբ ու ջանքերով եւ հետագային իր հիմնադրի անունով ալ կոչուած է Ներսիսեան դպրոց։
Ներսիսեան դպրոցը հանդիսացած է հայկական մշակոյթի փայլուն օճախներէն մէկը եւ շատ կարեւոր դեր կատարած է հայ իրականութեան բոլոր ասպարէզներուն մէջ։ Դպրոցի առաջին տեսուչը եղած է հայ նոր գրականութեան ռահվիրաներէն մէկը՝ բանաստեղծ Յարութիւն Ալամդարեանը։ Անոր առաջին շրջանաւարտները եղած էն հայ նոր գրականութեան հիմնադիր, մեծ լուսաւորիչ Խաչատուր Աբովեանը, «Հիւսիսափայլ»-ի խմբագիր-հրատարակիչ, հրապարակախօս Ստեփանոս Նազարեանը, հայ նոր թատրոնի ջատագովներէն մէկը՝ Գալուստ Շերմազանեանը եւ ուրիշներ։