cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Բիւզանդա-սասանեան Պատերազմ (602-628)
Նախապատմութիւն
ՀռոմԷական կայսր՝ Տիբերիոսի արշաւանքները դատարկած էին Յուստինիանոս II-ի ժամանկներէն մնացած գանձարանը  ։ Գանձարանը անգամ մը եւս լեցնելու նպատակով Մորիկը խստացուց հարկահաւաքութիւնը եւ կրճատեց զինուորներու աշխատավարձը, որ բերաւ 4 խռովութիւններու ։ Չնայած ռազմական յաջողութիւններուն, 602 թուականին տեղի ունեցաւ խռովութիւն մը եւս՝ Մորիկին պատճառով, որ բանակին հրամայած էր անցնիլ Տանուպ գետին միւս ափը՝ աւարներու թշնամական տարածքը : Բանակը նոր կայսր յայտարարեց՝ թրակիացի ցենտուրիոն Փոկասին եւ անցաւ մայրաքաղաք, Կոստանդնուպոլիս ։ Մորիկ փորձեց պաշտպանել քաղաքը՝ զինելով կանաչ եւ կապոյտ խմբակցութիւնները, որոնք Հիփոտրոմի ձիարշաւային մրցավազքի երկու խոշորագոյն երկրպագուներու խումբերն էին։ Սակայն այս քայլը յաջողութեամբ չպսակուեցաւ եւ քաղաքը մնաց ապստամբներու ձեռքը։ Մորիկը փախաւ, սակայն շուտով բռնուեցաւ եւ սպաննուեցաւ Փոկասի զինուորներուն ձեռքով   ։
Հակամարտութեան Սկիզբ
Մորիկի սպաննութենէն ետք, հռոմէական Միջագետք նահանգի կառավարիչ՝ Ներսէսը ապստամբեց Փոկասի դէմ եւ գրաւեց նահանգի գլխաւոր քաղաք Եդեսիան : Փոկասը հրամայեց իր զորավար՝ Գերմանուսին պաշարել Եդեսիա, որ դրդեց Նարսէսը՝ օգնութիւն խնդրէ պարսիկներէն։ Խոսրով Սասանեանը, պատճառաբանելով իր «ընկեր եւ հայր» Մորիկի սպաննութիւնը, ուրախութեամբ համաձայնուեցաւ պատերազմ սկսիլ Բիւզանդական կայսրութեան դէմ ։
Շուտով Գերմանուսը սպաննուեցաւ պարսիկներու հետ՝ կռիվներու ընթացքին։ Փոկասի կողմէն ուղարկուած միւս բանակը եւս ջախջախոգեցաւ վերին Միջագետքի Դարա բերդաքաղաքի մոտակայքին մէջ։ Յաղթանակի շնորհիւ՝ պարիսկները կրցան գրաւել այդ կարեւորագոյն պաշտպանական կէտը, որ անպաշտպան ձգեց ողջ Սուրիան եւ Միջագետքը։ Ներսէս յաջողեցաւ խուսափիլ տալ Փոկասի կողմնակիցներու կողմէն գերի ինկողները, սակայն երբ ան, տեսնելով պարսակական վտանգը, որոշեց վերադառնալ Կոստանդնուպոլիս եւ հաշտուիլ կայսրի հետ, սակայն՝ Փոկասը բռնել տուաւ զինք եւ ողջ-ողջ այրեց։ Լաւագոյն հրամանատարներէն մէկը, համարուող Ներսէսի մահը եւ շարք մը պարտութիւնները պարսիկներէն, ձգեցին Փոկասի հեղինակութիւնը ժողովուրդի շրջանին մէջ
Հերակլիոսի Ապստամբութիւն
608 թուականին, Ափրիկէի էկզարխատի երկսարքոս Հերակլիոս Աւագը ապստամբեց Փոկասի դէմ ։ Հերկալիոս Աւագն ու իր տղան՝ Հերակլիոսը յայտարարեցին իրենց կոնսուլներ եւ սկսան մետադրամ հատել իրենց դէմքերով ։
Միեւնոյն ժամանակ ապստամբութիւններ տեղի ունեցան Սուրիոյ եւ Պաղեստինի մէջ։ Իրավիճակը լարուած էր յատկապէս Անտիոքի մէջ։ Բազմաթիւ աղբիւրներ կը վկայեն, որ կռիվներու ընթացքին ներգրաւուած էին հրեաները, չնայած պարզ չէ արդեոք անոր կըկազմէին որեւէ խմբակցութեան անդամ, թէ՛ հանդէս կու գային իբրեւ քրիստոնեայներու հակառակորդներ ։ Շուտով Փոկասի կողմէն ուղղարկուած նոր արեւելքի կոմսը (comes Orientis) կանգնեցրեց անկարգութիւնները եւ պատժեց ատոնց մէջ մասնակցելու համար երկրպագուներու կանաչ խմբաւորման ։
Հերակլիոս Աւագը ուղարկեց իր զարմիկ՝ Նիկետասին գրաւելու Եգիպտոսը։ Արեւելքի կոմսը եւս անցաւ Եգիպտոս, սակայն պարտուեցաւ Ալեքսանտրիոյ մօտակայքին մէջ ։ 610 թուականի, Նիկետասը գրաւեց Եգիպտոսը եւ օգնեց Յովհաննէս Ողորմածին դառնալ Ալեքսանտրիոյ պատրիարք  ։
Ապստամբներու հիմնական ուժը՝ կրտսեր Հերակլիոսի գլխավորութեամբ ծովային ուղիով շարժեցան դէպի Կոստանդնուպոլիս։ Արդէն որոշուած էր, որ յաջող յեղաշրջման դէպքին մէջ, Հերակլիոս կրտսերը կը հռչակուի կայսր։ Քաղաքը ինկաւ դաւաճանութեան պատճառով եւ Փոկասը բռնուեցաւ Հերակլիոսի զինուորներու կողմէն ։ Պահպանուած է մահապատժէն առաջ՝ Փոկասի եւ Հերակլիոսի միջեւ խօսակցութիւնը.
Հերակլիոս Աւագը շուտով կ'անհետանայ արձանագրութիւններէն. Կ'ենթադրուի, որ ան արդէն մահացած էր, սակայն մահուան ստոյգ թուականը յայտնի չէ ։
Փոկասի սպանութիւնէն ետք, 35 ամեայ Հերակլիոսը ամուսնացաւ իր զարմուհի՝ Մարդինայի հետ եւ թագադրուեցաւ Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքի կողմէն։ Կայսր թագարդուելուն պէս, Հերակլիոսը սկսաւ քայլեր կատարել կայսրութիւնը վերականգնելու նպատակով։ Սակայն ան դեռ ունէր մրցակիցներ։ Փոկասի եղբայրը դեռեւս իր հրամանատարութեան տակ ունէր խոշոր զորագունդ, որ կը գտնուէր կեդրոնական Փոքր Ասիոյ մէջ։ Բայց հայ հրամանատար՝ Յուստիանոսի կողմէն՝ Փոկասի եղբօր սպաննութեան հետեւանքով, այս վտանգը վերացաւ ։ Որովհետեւ այդ զորագունդը դեռեւս չէր վերադարձուցած իր դիրքերը, պարսիկները շարունակեցին իրենց առաջխաղացումը Փոքր Ասիոյ մէջ ։ Հերակլիոսը, փորձելով մեծացնել եկամուտը եւ կրճատել ծախսերը, սահմանափակեց Կոստանդնուպոլսոյ եկեղեցիներու անձնակազմի քանակը, որովհետեւ անոնք կը ֆինանսաւորուէին պետութեան կողմէն ։ Նոր կայսրը կ'օգտագործէր արարողակարգերը օրինականացնելու իր արքայատոհմը եւ կը փորձէր ըլլալ հնարաւորինիս չափ արդար մեծացնելու ժողովրդականութիւնը ։
Պարսկական Առաջխաղացում
Պարսիկները, օգտագործելով քաղաքացիական պատերազմները, շարունակեցին գրաւել քաղաքներ Հայաստանի եւ վերին Միջագետքին մէջ ։ 609 թուականին, անոնք գրաւեցին Եփրատ գետի մօտակայքին մէջ գտնուող Մարդին եւ Ամիտ քաղաքները։ Կարեւորագոյն քրիստոնէական քաղաքը՝ Եդեսիան ինկավ պարսիկներու ձեռքը 610 թուականին ։ 609 կամ 610 թուականին, հայկական կարեւորագոյն հենակէտ Կարինը յանձնուեցաւ պարսիկներուն, ենթադրաբար Մորիկի աւագ որդիին հորդորներու շնորհիւ ։ 608 թուականին, Սասանեանները ներխուժեցին Փոքր Ասիա եւ հասան մինչեւ Քաղկեդոն, որ բաժանուած էր Կոստանդնուպոլիսէ միայն Պրոսֆորի նեղուցով ։ Պարսկական նուաճումները կը կրէին աստիաճանական բնոյթ։ Հերակլիոսի գահ բարձրանալու ժամանակ պարիսկները գրաւած էին բոլոր հռոմէական քաղաքները, որոնք կը գտնուէին՝ Եփրատ գետէն արեւելք եւ միայն անորմէ ետք սկսած ներխուժումները Կապադովկիա։ Կապադովկիոյ մէջ, պարսիկ յայտնի հրամանատար՝ Շահին Վահմանզադեգանը գրաւեց խոշոր քաղաք Կեսարիան   ։ Բիւզանդական ուժերը իրենց հերթին պաշարեցին քաղաքը, ուր արգելափակուած էր պարսկական զորքը։ Պաշարումը տեւեց մօտ մէկ տարի  ։
Համաձայն հաստատուած կարգերու բիւզանդական կայսրերը անձամբ չէին ղեկավարեր զորքը, սակայն Հերակլիոսը ստիպուած էր դէմ մնալ այս սովորութեանը եւ միացաւ պարսիկներու պաշարման Կեսարիոյ մէջ ։ Սակայն պարսիկները յաջողեցան ճեղքել պաշարումը եւ այրել Կեսարիան ։ Հերակլիոսն օգտագործեց այս պարտութիւնը, որպէսզի հեռացնի Փոկասին ծառայած հրամանատարներուն եւ եղբօր հետ անձամբ վերցնի զորքի հրամանատարութիւնը։
Պարսիկները օգտուեցան բիւզանդական հրամանատարներու սխալ որոշումներէն եւ հրամանատար՝ Շահրբարազի գլխաւորութեամբ արշաւեցին Սուրիա ։ Հերակլիոսը փորձեց կանգնեցնել անոնց առաջխաղացումը Անտիոքի մօտակայքին մէջ, սակայն կրեց ջախջախիչ պարտութիւն։ Այս յաղթանակին հետեւանքով պարսիկները գրաւեցին եւ թալանեցին Անտիոքը, սպաննեցին պատրիարքը եւ գերեւարեցին բազմաթիւ բնակիչներու։ Չնայած սկզբնական յաջողութիւններուն, բիւզանդացիները Անտիոքի հիւսիսային շրջանին մէջ կրեցին եւս մէկ պարտութիւն։ Սասանեանները զարգացուցին յաջողութիւնը եւ գրաւեցին Տարսոնը եւ կիլիկեան հովիտը ։ Այս ձեռքբերման շնորհիւ պարսիկները կիսեցին կայսրութիւնը երկու մասի, որովհետեւ կտրուեցաւ մայրաքաղաքի ցամաքային կապը Սուրիոյ, Պաղեստինի, Եգիպտոսի եւ Կարթագէնի հետ ։
Երուսաղէմի Գրաւումը
Սուրիոյ մէջ, պարսիկներուն թույլ դիմադրութիւն ցոյց տրուեցաւ եւ բնակիչները հիմնականին մէջ կը փորձէին բանակցել պարսիկներու հետ ։ 613 թուականին, պարսիկները յաջորդաբար գրաւեցին՝ Դամասկոսը, Ապամիան եւ Հոմսը։ Բիւզանդացիները փորձեցին կանգնեցնել պարսիկներուն եւ չնայած սկզբնական պարտութեան, անոնք կարողացան տանել փոքր յաղթանակ, որուն մէջ՝ ընդհանուր առմամբ սպաննուեցաւ 20,000 մարդ ։ Բայց թոյլ դիմադրութեան պայմաններուն մէջ, պարսիկներուն եւ անոնց դաշնակից հրեաներուն եռշաբաթեայ պաշարումէն ետք, յաջողեցաւ գրաւել Քրիստոնէութեան սրբազան քաղաք Երուսաղեմը ։ Անտիկ աղբիւրները կը պնդեն, որ 57,000 - 66,500 բնակիչ սպաննուեցաւ տեղում, իսկ՝ 35,000 մարդ, այդ թիւին մէջ՝ պատրիարքը, գերեւարուեցին ։ Բազմաթիւ եկեղեցիներ, ատոնցմէ են՝ Սուրբ Յարութեան Տաճարը, այրուեցան եւ մեծ քանակութեամբ մասունքներ (օրինակ Սուրբ Խաչը) տեղափոխուեցան մայրաքաղաք Տիզբոն։ Բիւզանդական կայսրութեան բնակիչներն ընդունեցին մասունքներու կորուստը իբրեւ Աստուծոյ դժգոհութեան նշան :
Որոշներ այս բոլորին մէջ, կը մեղադրէին հրեաներուն ։ Կան տուեալներ, որ հրեաները օգնած են պարսիկներուն որոշ քաղաքներու գրաւման ժամանակ, սակայն հաւանաբար տեղեկութիւններու մէկ մասը ուռճեցուած է ։
Եգիպտոս
618 թուականին, Շարբարազի զորքը ներխուժեց Եգիպտոս, որ շուրջ 6 դար զերծ մնացած էր թշնամիներու յարձակումներէն Եգիպտոսի միաբնակ ղպտիները թշնամաբար կը վերաբերուէին կայսերական քաղկեդոնական իշխանութեան եւ առանձնապէս ցանկութիւն չունէին օժանդակելու բիւզանդական զորքին ։ Մեկամեայ պաշարումէն ետք, Ալեքսանտրիան ինկավ պարսիկներու ձեռքը, հաւանաբար դաւաճանի պատճառով, ով յայտնեց անոնց չ'օգտագործուող ջրանցքի մասին։ Բիւզանդական զորքերու հրամանատարն ու պատրիարքը փախան Կիպրոս ։ Եգիպտոսի կորուստը յուժկու հարուած էր կայսրութեան, որորվհետեւ մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիսը ցորենի ողջ հումքը կը ստանար այնտեղէն։ Այդ պատճառով 618 թ-ին, ցորենի պակասի պատճառով վերացուեցաւ մայրաքաղաքի բնակիչներուն անվճար հաց բաժանելու դարաւոր սովորոյթը ։
Փոքր Ասիա
Կեանքը բիւզանդացիներու համար դարձաւ աւելի դժգոյն, երբ 617 թուականի՝ ն Քաղկեդոնը ինկաւ պարսիկներու ձեռքը, որուն հետեւանքով անոնք կ'երեւէին մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիսէն ։ Հերակլիոսը եւս մէկ անգամ դիմեց պարսիկներուն հաշտութեան խնդրանքով, որ դարձեալ մերժուեցաւ ։ Չնայած պարսիկներու ժամանակաւոր նահանջին, անոնք շուտով գրաւեցին կարեւոր ռազմական հենակէտ Անքիրան (ներկայիս Անքարա)։ Ըստ հակասական վկայութիւններու 622 կամ 623 թուականին, պարսիկներուն ձեռքը ինկաւ ծովային կարեւոր հանգոյց Հռոտոս կղզին ։ Մայրաքաղաքին մէջ, վախը այնքան զօրաւոր էր, որ Հերակլիոսը կը մտածէր տեղափոխել մայրաքաղաքը Կարթագէն, սակայն այդպէս ալ չհամարձակեցաւ դիմել այդ քայլին ։
Վերահամակարգում
Հերակլիոսը որոշեց երթալ ծայրահեղ քայլի եւ վերջին յարձակում գործել ։ Այս նպատակով, ան որոշեց ձեռնարկել շարք մը քայլեր։ Արդէն 615 թուականին, ի յայտ եկաւ նոր եւ աւելի թեթեւ արծաթէ մետաղադրամ, որուն վրայ՝ բացի կայսեր եւ անոր որդիին պատկերներէն, մակագրուած էր «Թող Աստուած օգնէ հռոմէացիներուն» (Deus adiuta Romanis) ։ Այս քայլը օգնեց կայունացնել բիւզանդական տնտեսութիւնը։
Հերակլիոսը կիսով կրճատեց պաշտօնեաներու վճարները, բարձրացուց հարկերը եւ կաշառակեր պաշտօնեաներէն ծանր հարկեր սկսաւ գանձել ։ Եկեղեցին կոչով դիմեց բոլոր քրիստոնեաներուն միանալու բանակին եւ համաձայնուեցաւ հալեցնել տաճարներու (նոյնիսկ Ս. Սոֆիայի տաճարի) ոսկին եւ արծաթը եւ փոխանցել կայսրին ։ Այս ռազմական արշաւը երբեմն կը դիտարկուի իբրեւ առաջին խաչակրաց արշաւանք Այս քայլերու շնորհիւ հազարաւոր կամաւորներ զինուեցան եւ պատրաստուեցան Հերկալիոս կայսեր ղեկավարութեամբ փրկել կայսրութիւնը ։
Բիւզանդական Հակայարձակում
622 թուականին, Հերակլիոս պատրաստ էր։ Ան ձգեց մայրաքաղաքը Զատկի յաջորդ օրը ։ Ողջ ամառը ան անցկացրեց մարզելով իր զինուորներուն եւ բարձրացնելով անոնց ռազմական ոգին։ Աշնան ան արշաւեց Կապադովկիա ։ Այս ստիպեց պարսիկներու՝ ն նահանջել Փոքր Ասիոյ արեւմուտքէն, որպէսզի չձգեն Հերակլիոսը ներխուժել բուն պարսկական տարածքներ ։
Շուտով բիւզանդացիները ջախջախիչ պարտութեան մատնեցին պարսիկներուն ։ Այս յաղթնակի կարեւորագոյն գրաւականներէն դարանակալած էր պարսկական ուժերու բացայայտումը եւ կեղծ նահանջի մարտաւարութեան կիրառումը ։ Այսպիսով Փոքր Ասիան մաքրուեցաւ պարսիկներէն։ Սակայն շուտով Հերակլիոսը ստիպուած էր ձգել զորքը Պոնտոսի մէջ, եւ վերադառնալ մայրաքաղաք, որպէսզի դարյեալ մղէ աւարներու յարձակումը ։
Աւարներու Յարձակումը
Բիւզանդացիները տակաւին զբաղուած էին ետ մղելով պարսիկներուն, սլաւոններն ու աւարները, զբաղեցուցած էին Բալկաններու մեծ մասը։ Աւարները սկսան մուտք գործել Թրակիայ եւ մօտեցան մայրաքաղաքին։ Սակայն Սալոնիկը գրաւելու անոնց բազմաթիւ փորձերը մատնուեցան անյաջողութեան, որ թոյլ տուաւ կայսրութեան պահել այդ կարեւորագոյն քաղաքը ։ Բացի անորմէ Ադրիատիկ ծովի ափին գտնուող քանի մը քաղաք եւս կրցան ետ մղել աւարներու յարձակումները ։
Որովհետեւ կայսրութեան պէտք էր ետ մղել աւարներուն, անոնք չէին կրնար իրենց թոյլ տալ ուղղել բոլոր ուժերը պարսիկներու դէմ։ Հերակլիոսն առաջարկեց աւարներու կագանին գրաւուած տարածքները ձգելու դիմաց հարկ վճարել ։ Կագանը ի պատասխան խնդրեց անձամբ հանդիպիլ իրեն։ Հերակլիոսը համաձայնեցաւ, սակայն բանակցութիւնները իրականութեան մէջ, ծուղակ էին անոր համար եւ կայսրը դժուարութեամբ կրցաւ անվնաս վերադառնալ մայրաքաղաք ։ Սակայն անոր ուղեկցող պաշտօնեաներն ու անոր տեսնելու եկած 70,000 գյուղացիներն այդքան էլ բախտավոր չէին ։ Չնայած այս դավաճանությանը, Հերակլիոսը հաշտություն կնքելու համար ստիպված էր 200,000 սոլիդուս վճարել եւ որպէս պատանդ տալ իր անօրինական տղային եւ զարմիկին։ Այս քայլերը թույլ տվեցին նրան կենտրոնանալ պարսկական վտանգի վրա ։
Բիւզանդական Յարձակումը Պարսկաստանի վրայ
624 թուականին, Հերակլիոսը մէկ փորձ ալ ըրաւ հաշտութիւն կքնելու, այլապէս ան կը ներխուժէր Պարսկաստան, սակայն Խոսրովը դարձեալ մերժեց ։ 624, մարտի 25-ին Հերակլիոսը ձգեց Կոստանդնուպոլիսը եւ սկսաւ արշաւանքը դէպի Պարսկաստանի խորքերը։ Ան որոշեց արշաւել Հայկական լեռնաշխարհով եւ Ատրպատականով ։ Բիւզանդական զորքի վերաբերեալ կան տարբեր կարծիքներ, սակայն հիմնականին մէջ, հաւանական է, որ Հերակլիոսը իր տրամադրութեան տակ ունէր՝ 20,000-24,000 զինուոր ։ Մինչեւ Հայկական լեռնաշխարհ մտնելը, կայսրը ազատագրեց կարեւոր քաղաք՝ Փոքրասիական Կեսարիան ։
Հերակլիոսը կ'արշաուէր Արաքս գետ ի երկայնքով եւ գրաւեց ու աւերեց Պարսկահայաստանի գլխաւոր քաղաք՝ Դուինը եւ Նախիջեւանը։ Գանձակի մօտակայքին, բիւզանդական զորքին մարտ տուաւ՝ Խոսրովի պարսկական 40,000-անոց զորքը։ Հերակլիոսը, օգտագործելով դաշնակից արաբներուն, գերի վերցուց եւ սպաննեց Խոսրովի պահակախումբիներանդամի, որ խուճապ առաջացուց պարսկական բանակին մէջ։ Այնուհետեւ, ան կործանեց զրադաշտական յայտնի տաճար Թախտ-ի-Սուլէյմանը ։ Հերակլիոսը շարժեցաւ առաջ եւ հասաւ մինչեւ Խոսրովի ամառանոցը Ատրպատականի մէջ ։
Հերակլիոսը ձմեռը անցուց Աղուանքին մէջ եւ համալրեց իր ուժերը տեղացի կամաւորներով ։ Խոսրովը որոշեց յարձակիլ բիւզանդացիներուն վրայ, որովհետեւ անոնք տակաւին ձմրան մէջ էին եւ անոնց դէմ ուղարկեց երեք բանակ, որոնց հրամանատարներն էին Շահրբարազը, Շահինը եւ Շահրապլականը ։ Վերջինս ետ գրաւեց շարք մը տարածքներ մինչեւ՝ Սիւնիք եւ մտադրուած էր փակել լեռնանցքերը։ Շահրբարազը պետք է արգելափակեր Հերակլիոսի նահանջը Վիրքով, իսկ Շահինը պետք է հսկեր Բաղեշի անցքին մէջ։ Հերակլիոսը մտադրած էր անոնց առանձին-առանձին ճակատամարտ տալ։ Ըստ որոշ աղբիւրներու, ան իր լազ, աբխազ եւ վրաց դաշնակիցներուն ըսած է.
Իբր թէ, երկու դաւաճան բիւզանդացի զինուոր ուղարկեցին Շահրբարազի մօտ, պնդելով թէ՛ անոնք փախած են տեսնելով Շահինի զորքի մեծութիւնը։ Պարսիկ զորաւարներու միջեւ եղած նախանձի պատճառով՝ Շահրբարազը շտապեց՝ առաջինը մարտի բռնուեցաւ բիւզանդացիներուն հետ։ Հերակլիոսը հանդիպեցաւ պարսիկներուն Տիգրանակերտի մօտակայքին եւ առանձին-առանձին ջախջախեց՝ Շահրապլականը եւ Շահինը ։ Այս յաղթանակէն ետք, Հերակլիոսը անցաւ Արաքս։ Երկու պարսիկ զօրավարներու զորքի մնացորդները միացան Շահրբարազին եւ սկսան հետապնդել Հերակլիոսը, սակայն ճահիճները կը դանդաղեցնէին անոնց առաջխաղացումը ։ Շուտով Շահրբարազը կիսեց ուժերը. մէկ մասը մնաց իր հետ, իսկ 6,000 հոգի ուղարկեց դարանակալելու Հերակլիոսը։ Հերակլիոսը անսպասելիօրէն գիշերային յարձակում գործեց եւ ոչնչացուց պարսկական ճամբարը։ Շահրբարազը հազիւ կարողացաւ ճողոպրել՝ մերկ եւ միայնակ ։
Հերակլիոսը ձմեռը անցկացուց Վանայ լիճէն հիւսիս ։ 625 թուականին, ան փորձեց ետ երթալ դէպի Եփրատ։ Ընդամէնը 7 օրուան ընթացքին, ան անցաւ Արարատ լեռ եւ Արածանիի երկայնքով 200 մղոն, որմէ ետք, ետ գրաւեց Տիգրիսի ափին գտնուող Ամիտն ու Մարտապոլիսը ։ Չնայած Շահրբարազը կը շարունակէր հետապնդել Հերակլիոսը, վերջինս կը շարունակէր իր արշաւանքը։ Շուտով տեղի ունեցաւ ընդհարում Ատանա քաղաքին մօտ ։ Շահրբարազը դիրքաւորած էր իր ուժերը գետի երկայնքով, որուն վրայ կար կամուրջ։ Բիւզանդացիները միանգամէն գրոհեցան։ Պարսիկները փորձեցին կիրառել «կեղծ նահանջի» մարտաւարութիւնը, որպէսզի թակարդի մէջ ձգեն բիւզանդացիները եւ անոնց առաջին գիծի ուժերը ոչնչացնեն քանի մը վայկեանուան ընթացքին։ Սակայն պարսիկները չէին փակած կամուրջը, եւ Հերակլիոսը յարձակեցաւ այդ ուղղութեամբ իր հիմնական ուժերով։ Այս քայլը փոխեց ուժերու յարաբերակցութիւնը՝ օգուտ Հերակլիոսի ։ Բիւզանդացիները յաջողեցան կատարել անվտանգ նահանջ եւ անոնք ձմեռը անցուցին Տրապիզոնի մէջ ։
Կոստանդնուպոլսսոյ Պաշարումը
Խոսրովը հասկցաւ, որ յաղթանակի համար անհրաժեշտ է յաջող հակայարձակում եւ կազմեց երկու նոր բանակ ։ Շահինին տրուեցաւ 50,000 զինուոր եւ հրաման մնալու Միջագետքի ու Հայաստանի մէջ։ Անոր հիմանական նպատակը՝ Հերակլիոսի դէպի Պարսկաստան արշաւանքի կանխումն էր։ Շահրբարազին տրուեցաւ աւելի փոքր բանակ եւ ան ուղարկուեցաւ Քաղկեդոն։ Խոսրովը կապ հաստատեց աւարներուն հետ, որպէսզի երկու պետութիւններու բանակները միասնական յարձակում սկսան Կոստանդնուպոլսոյ վրայ ։ Պարսիկները դիրքացորուեցան ասիական ափին մէջ, իսկ աւարները՝ եւրոպական։ Վերջիններս կործանեցին մայրաքաղաքի ուջրի գլխաւոր աղբիւր՝ Վալենսի աքուեդուկը ։ Սակայն բիւզանդական հզոր նաւատորմի առկայութիւնը խանգարեց պարսիկներուն զորք ուղարկելը դէպի միւս ափը եւ աջակցել իրենց դաշնակից աւարներուն հետ ։ Այս բաւական նուազեցուց քաղաքի պաշարման արդիւնաւետութիւնը, որովհետեւ պարսիկները մասնագիտացած էին պաշարման արվուեստին մէջ ։
Մայրաքաղաքի պաշտպանութիւնը հիմնականին մէջ՝ կը ղեկավարվուէր պատրիարքին կողմէն ։ Իմանալով այս մասին, Հերակլիոսը կիսեց բանակը 3 մասի. առաջին, փոքր մասը ուղարկուեցաւ Կոստանդնուպոլիս՝ հիմնականին մէջ բարձրացնելու ռազմական ոգին, երկրորդը՝ ուղարկուցաւ ընդդէմ Շահինի, իսկ՝ երրորդ եւ ամենափոքր խումբը անձամբ տարաւ Պարսկաստան ասպատակութիւններ կատարելու ։
626, Յունիս 29-ին, պաշարումը սկսաւ։ Քաղաքի պաշտպանները կազմուած էին 12,000 լաւ զինուած բիւզանդացի հեծելազորքէն։ Անոնց դէմ դուրս եկած էին 80,000 աւար եւ սլաւոն ։ Չնայած շուրջ մէկ ամիս տեւած պաշարման, ի շնորհիւ պատրիարքի եւ քաղաքի պատերու երկայքնով Մարիամ Աստուածածինի սրբապատկերի անցկացման արարողութիւններու, բիւզանդացիներու ռազմական ոգին բարձր էր ։
Օգոստոս 7-ին, պարսկական նաւատորմը շրջապատուեցաւ եւ ոչնչացուեցաւ բիւզանդականի կողմէն։ Աւարները կը յարձակէին պատերու վրայ, իսկ սլավոնները՝ կը փորձէին ծովով յարձակում գործել Ոսկէ Եղջիւրի ծովային պարիսպներու վրայ։ Քաղաքը պաշտպանուած էր քանի մը շերտանի, բարձր պատերով, եւ աւարները բոլոր փորձերը ճեղքելու՝ ատոնք ձախողեցան, իսկ սլաւոններու նաւակները՝ ոչնչացուեցան ։ Բիւզանդական զօրաջոկատը, որ ուղարկուած էր Շահինի դէմ, յաղթեց անոր. ըստ աղբիւրներու՝ Շահինը սպաննուեցաւ կռիւներու ժամանակ։ Երկու օր անց, աւարները նահանջեցին։ Չնայած պարսկական բանակը դեռեւս Քաղկեդոն էր, մայրաքաղաքը արդեէն չէր վտանգուած ։
Պակաս կարեւոր չէր այն փաստը, որ Հերակլիոսը Շահրբարազին ուղարկած էր իր զինուորներու կողմէն գտնուած Խոսրովի նամակները, որուն մէջ կը հրամայուէր մահապատիժի ենթարկել զինք։ Այս դրդեց Շահրբարազը անցնիլ չեզոքութեան եւ շարժիլ դէպի հիւսիսային Սուրիա, ուր ան կրնար որոշել թէ՛ ուր օգնել ։
Այս բոլորին արդիւնքն այն էր, որ Հերակլիոս՝ ապահովեց իր թիկունքը, իսկ Խոսրով՝ ը կորսնցուց իր ամենփորձառու զօրավարին եւ լաւագոյն ուժերը ։
Բիւզանդա-թուրքական Դաշինք
Կոստանդնուպոլսոյ պաշարման ժամանակ Հերակլիոսը դաշինք կնքեց հիւսիսային Կովկասի մէջ բնակող գեոկուրքերու հետ ։ Դեռեւս 568 թուականին, թուրքերը կապ կը հասատէին Բիւզանդական կայսրութեան հետ, որովհետեւ ունէին լարուած յարաբերութիւններ Սասանեան Պարսկաստանի հետ ։
Հերակլիոսի դրդմամբ՝ 626 թուականին, թուրքերը ուղարկեցին 40,000 հոգի ասպատակելու Պարսկաստանի իշխանութեան տակ գտնուող կովկասեան տարածքները ։ Վերջիններս միացան բիւզանդացիներուն եւ պաշարեցին Թիֆլիսը ։ Չնայած Խոսրովը Թիֆլիս ուղարկեց Շահրապալականի գլխաւորութեամբ 1,000 հեծեալի, 628 թուականին, քաղաքը ինկավ ։ Պաշարման ընթացքին, Հերակլիոսը շարժեցաւ դէպի Տիգրիս ։
Նինուէի Ճակատամարտը
627, Սեպտեմբերի կէսերուն, Հերակլիոսը ձմեռնային արշաւանքի շրջանակներուն ընթացքին, ներխուժեց Պարսկաստան։ Ըստ որոշ պատմաբաններու, Հերակլիոսը մարտաւարութիւնը նահանջեց 624-626 թուակակններու ձմեռներուն եւ յարձակեցաւ Տիզբոնի վրայ, 627 թուականին կու տար անոր մեծ առաւելութիւն. Պարիսկները, կարծելով, որ ան ձմրան դարձեալ կը նահանջի, ետ չէին կանչեր սահմանային ուժերը ։ Հերակլիոսը ունէր 25,000 - 50,000 բիւզանդական զոօրք եւ 40,000 թուրքեր, որոնք սակայն նահանջեցին, որովհետեւ հը հալածուէին պարսիկներու կողմէն եւ անծանօթ էին այսպիսի ձմեռնային պայմաններուն ։ Հերակլիոսի արագ առաջխաղացման խանգարեց հայ ազգի՝ Ռահզադհի գլխաւորած բանակը, որ սակայն ունէր պարէն հայթայթելու դժուարութիւն, որովհետեւ ան հիմնականին մէջ, կը գտնուէր բիւզանդացիներու հսկողութեան տակ ։ Տարուան վերջաւորութեան, Հերալիոսը Նինուէի փլատակներու մօտ հարձակեցաւ օգնական ուժերու սպասող Ռահզադհի վրայ ։ Մարտը տեղի ունեցաւ մշուշի պայմաններուն մէջ, որ բաւական նուազեցուց պարսիկ նետաձիգներու արդիւնաւետութիւնը։ Հերակլիոսը ձեւացուց թէ՛ կը նահանջէ եւ ուղղորդելով պարսիկներուն հովիտ, շրջեցաւ եւ յարձակեցաւ անոնց վրայ ։ 8 ամեայ կռիւներէն ետք, պարսիկները կանունաւոր նահանջեցին աւելի բարձրադիր գոտի ։ Մարտին սպաննուեցաւ մօտ 6,000 պարսիկ զինուոր ։ Ըստ որոշ աղբիւրներու, Հերակլիոսին անհատական մարտի կանչեց զօրավա՝ ր Ռահզադհը, ուր կայսրը միայնակ յաղթեց եւ սպաննեց, սակայն այս տուեալին իսկութիւնը կասկածելի է ։
Պատերազմի Աւարտը
Այս պարտութիւններու հետեւանքով, պարսկական բանակը գահազրկեց Խոսրով II-ին եւ գահ բարձրացուց անոր որդին՝ Կաւադ II-ին։ 5 օր բանտին մէջ, անցկացնելէն ետք, Խոսրովը նետահարուեց եւ սպաննուեցաւ ։ Կաւադին միանգամէն Հերակլիոսէն խնդրեց հաշտութիւն կնքել։ Կայսրը ծանր պայմաններ չառաջադրեց, հասկանալով, որ սեփական կայսրութիւնը եւս քայքայուած է։ Ըստ հաշտութեան պայմանագրի, բիւզադացիները ետ կը ստանային բոլոր կորսնցուցած տարածքները, գերի ինկած զինուորներուն, ռազմատուգանք եւ ամենակարեւորը՝ անոնց համար բոլոր մասունքները, որոնցմէ է՝ խաչափայտը ։
Կարճաժամկէտ Հետեւանքներ
Ամիսներ ետք, Հերակլիոսը յաղթանակած՝ մուտք գործեց մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիս ։ Տեղի ունեցաւ խաչափայտի վերադարձման արարողութիւն, զոր տեղադրուեցաւ Սուրբ Սոֆիայի տաճար Սուրբ Սոֆիայի տաճարին մէջ եւ այս շատերուն նշան էր, որ կայսրութեան համար նոր ոսկէ դարաշրջան կը սկսի ։
Պատերազմին ընթացքին, տօնած յաղթնակաները դարձուցին Հերակլիոսին պատմութեան մէջ լաւագոյն զօրավարներէն մէկը։ Եթէ Հերակլիոսը մահանար այս ժամանակ, ան կը դառնար ըստ Նորման Դեվիեսի «Յուլիոս Կեսարէն սկսած մեծագոյն հռոմէացի հրամանատարը», զով տարավ հռոմէական զօրքերը այնպիսի տեղեր, ուր ո՛չ մի հռոմէական բանակ չէր եղեած  ։ Սակայն ան շարունակեց գահակալել եւ տեսաւ, թէ՛ ինչպէս այդքան դժուարութեամբ ետ բերուած են հողերը, որոնք ինկած են մուսուլման արաբներուն ձեռքը։ Ըստ պատմաբան՝ Ճոն Նորվիչի, Հերակլիոսը ապրեցաւ «չափէն դուրս երկար» ։
Պատերազմէն ետք, Սասանեաններուն երկար ժամանակ չկար ստեղծել կայուն կառավարութիւն։ Քանի մը ամիս կառավարած, Կաւադի մահէն ետք, Պարսկաստանի մէջ չէին դադարեր քաղաքացիական պատերազմները։ Միայն 632 թուականին, երբ գահ բարձրացաւ Խոսրովի թոռ՝ Հազկերտ III-ը, վերականգուեցաւ խաղաղութիւնը, սակայն արդէն շատ ուշ էր փրկել Սասանեան Պարսկաստանը ։
ԵրկարաժամկԷտ Հետեւանքներ
602–628 թուականներուն, կործանիչ պատերազմը դարաւոր հռոմէա-պարսկական հակամարտութեան գագաթնակէտն էր։ Ան քայքայեց երկու կայրսութիւններն ալ։ Սասանեանները նաեւ թուլացան՝ քայքայուած տնտեսութեան, կրօնական խռովութիւններու եւ տեղային հողատերերու հզորացման պատճառներո ։ Ըստ Հովարդ-Ճոնսթընի՝ «Հերակլիոսի յաղթանակները... փրկեցին քրիստոնէութեան հիմնական հենակէտը Մերձաւոր Արեւելքի մէջ» ։
Սակայն Բիւզանդական կայսրութիւնը եւս ծանր վիճակի մէջ կը գտնուէր. օրինակ՝ Բալկանները կը գտնուէին սլաւոններու ձեռքին մէջ ։ Անոր գումարած Փոքր Ասիան՝ բազմիցս ենթարկուած էր պարսկական ասպատակութիւններու, իսկ միւս տարածքներու նկատմամբ՝ իշխանութիւնը տասնամեակներ տեւած պարսկական տիրապետութենէն ետք, դեռեւս թույլ էր ։ Տնտեսական ծանր պայմաններուն մէջ, բիւզանդացիները ստիպուած կրճատեցին վետերան զինուորներու աշխատավարձը եւ անկարող գտնուեցան կազմակերպելու նոր զօրահաւաքը ։ Ըստ Կլայ Ֆոսի «Այս պատերազմը Փոքր Ասոյ մէջ, անտիկ դարաշրջանի աւարտի առաջին փուլն էր» ։
Երկու կայսրութիւններն ալ շուտով դէմ առ դէմ դուրս եկան արաբական վտանգի առաջ ։ 602-28 թուականներուն, պատերազմը ճանապարհ բացաւ իսլամի առջեւ։ Սասանեան Պարսկաստանը կործանեցաւ, իսկ Բիւզանդական կայսրութիւնը կորսնցուց տարածքի գրեթէ կէսէ աւելին՝ Հայաստանը, Սուրիան, Եգիպտոսն ու հիւսիսային Ափրիկէն։ Այս կորուստներուն հետեւանքով, կայսրութեան կազմին մէջ մնաց ընդամէնը՝ Փոքր Ասիան, շարք մը կղզիներ եւ փոքր տիրոյթներ Իտալիոյ եւ Բալկաններուն մէջ ։ Սակայն ի տարբերութիւն պարսիկներու, բիւզանդացիները դիմացան արաբական յարձակումներուն եւ յաջողութեամբ ետ մղեցին Կոստանդնուպոլսոյ երկու արաբական պաշարումները ։
Մարալ Փանոսեան
Մարալ Փանոսեան, ԼԻբանանահայ արուեստագէտ, գծագրիչ, բանաստեղծ, ուսուցչուհի, ծնած է 7 Յունուար 1963-ին, Պէյրութ, Լիբանան։
Ուսումը ըստացած է Լիբանանի Ամերիկեան Համալսարանին մէջ(LAU) ցեւաւորման-ծանոցում եւ նուրբ արուեստ 1981-էն 1984 ։
1990-ին առաջին անցնական գծագրութեան ցուցադրութիւնը ըրած է Համազգայինի Պարոյր Սեւակի մշակութային ակումբին մէջ՝ Լիբանան։
1992-ին Երկրորդ անցնական գծագրութեան ցուցադրութիւնը ըրած է Հ.Բ.Ը.Մ. մշակութային ակումբին մէջ՝ Կիպրոս։ ։
1986-էն 2013 մասնակցած է աւելի քան 50 հաւաքական գծագրութեան ցուցադրութիւններու Լիբանանի,սուրիոյ,կիպրոսի,Հայաստանի եւ Ամերիկայի Միացիալ նահանքներուն մէջ։
1983-էն սկսեալ եղած է գծագրութեան դասատու հինք տարբեր երկրորդական դպրոցներու մէջ եւ Այբ Դու ԶԷտ ակադեմիոյ մէջ՝ Լիբանան։
1988-էն 1996 եղած է հիմնադիր եւ առաջնորդ Հ.Բ.Ը.Մ.-ի Մինասական խումբին։
1988-էն 2004 եղած է կազմակերպող որոշ գծագրութեան ցուցադրութիւններու Լիբանանի եւ Սուրիոյ մէջ։
1993-էն սկսեալ մասնակցած է տարբեր տեղային մշակութային թերթերու մէջ իբր բանաստեղծ, գրագէտ եւ ղեկավար տեսութիւններու, կապուած արուեստի հետ։
2005-էն սկսեալ արուեստի տնօրէն եղած է «ԿԱՄԱՐ» հայկական թերթին մէջ։
1991-ի Դեկտեմբերին ստացած է ոսկի մետալ Հ.Բ.Ը.Մ.-ի մշակութային հանցնախումբին կողմէ հիմնադիր եւ առաջնորդ Հ.Բ.Ը.Մ.-ի Մինասական խումբին համար։
1992-ին մասնագիտագած է գծանկարչական ծրագրող եւ արուեստի տնօրէն։
2006-ին հիմնադրած է Այբ Դու Զէտ արուեստի ակադեմիան։
1997-էն եղած է մասնակից երկուշաբթի օրուան Լիբանանի Հայ արուեստագէտներու ատեանի անդամ։
Հայաստանի Կենդանաբանութիւնը
Կենդանաբանական գիտական հետազոտութիւնները հաանորպետութեան մէջ սկսած են 1921 թուականին՝ ԵՊՀ-ի մէջ, բնապատմական, ապա՝ գիւղատնտեսական թանգարաններու մէջ։ Մեծ նշանակութիւն ունեցած են 1923 թուականին Ա. Շելկովնիկովի նախաձեռնութեամբ կազմակերպուած գիտարշաւները հաանորպետութեան ողջ տարածքին մէջ։ Հաանորպետութեան մէջ գիտական կենդանաբանութեան հիմնադրմանը մեծապէս նպաստած են Սալվատոր Տալի, Տ. Սոսնինի, Ա. Լյայստերի, Ս. Չեռնովի, Ա. Գումիլեւսկու՝ ողնաշարաւոր կենդանիներու, Մ. Տեր-Մինասեանի, Ա. Ռիխտերի, Ն. Պլավիլշչիկովի, Ն. Բորխսենիուսի, Գ. Մարջանեանի՝ անողնաշար կենդանիներու, Ա. Տեր-Պողոսեանի, Է. Դավթեանի, Կ. Հախումեանի, Պ. Սվաճեանի՝ մակաբուծաբանութեան վերաբերեալ աշխատութիւնները։ Հաանորպետութեան կենդանական աշխարհի ուսումնասիրրութեան բնագաւառին մէջ մեծ աւանդ ունին նաեւ Ն. Ակրամովսկին, Հ. Ավետեանը, Ս. Յաբլոկով-Խնձորեանը, Գ. Ավագեանը, Մ. Տեր-Գրիգորեանը, Ա. Բաղդասարեանը, Ի. Դարեւսկին, Պ. Դամբարեանը, Բ. Գեյլիկմանը, Մ. Ադամեանը, Բ. Մարտիրոսեանը, Ս. Պապանեանը, Հ. Տերտերեանը, Ս. Վարդիկեանը եւ ուրիշներ։
Հետազոտութիւններու արդիւնքով հաւաքուած բազմահարուստ նիւթը կ'ընդգրկէ կենդանիներու տարբեր խումբեր՝ միջատներ, ձուկեր, երկկենցաղներ, սողուններ, թռչուններ, կաթնասուններ եւ այլն։ Այդ հաւաքածոներու հիման վրայ կազմակերպուած է կենդաբանութեան թանգարան [այժմ՝ ՀՀ ԳԱԱ կենդանաբանութեան գիտական կեդրոնի (ԿՀԷԳԿ) կազմին մէջ, որ կենդանաբանութեան ոլորտի առաջատար կեդրոնն է։
Նախակենդանաբանութիւն
Մարդու պարզագոյն մակաբույծներու բազմազանութիւն, կենսաբանութիւնը եւ իրենց դէմ պայքարի միջոցառումները ուսումնասիրուած են 1923 թուականին հիմնադրուած արեւադարձ (այժմ՝ Համաճարակաբանութեան եւ բժշկական մակաբուծաբանութեան) հիմնարկին մէջ։ Հայկական անասնաբուժական ԳՀԻ-ի մէջ Մ. Մամիկոնեանը հետազոտած է ընտանի եւ մասամբ՝ վայրի կենդանիներու պարզագոյն մակաբոյծները։
Թուլամորդաբանութիւն
Փափկամարմիններու ուսումնասիրութեամբ հիմնական ձեւով զբաղած են ՀԽՍՀ ԳԱ Կենդանաբանութեան հիմնարկին մէջ (Կհ, Ն. Ակրամովսկի)։ Պարզուած է հաանորպետութեան փափկամարմիններու բազմազանութեան տեսակային կազմը (155 տեսակ)։ Ն. Ակրամովսկիեւ եւ Գ. Բաբաեանը մշակած ու ներդրած են ջերմոցներու մէջ ծխախոտի սածիլները վնասող կողինջի դէմ պայքարի միջոցներ։ Պ. Սվաճեանը եւ Է. Դավթեանը յայտնաբերած են ոչխարներու միջանկեալ տէր հանդիսացող տեսակները։
Որթնաբանութիւն
ՀՀ ԳԱԱ ԿՀ-ի մէջ ուսումնասիրուած եւ բացայայտուած է վայրի եւ ընտանի կենդանիներու տեսակային կազմը, պարզուել է (Ս. Մովսեսեան, Ֆ. Չուբարեան, Մ. Նիկողոսեան) իրենց տարածուածութիւնը՝ ըստ կենդանիներու կարգաբան, խմբաւորումներու։ Հելմինթներու բազմազանութեան ուսումնասիրութիւնները հաանորպետութեան մէջ սկսած են 1920-ական թուականներուն՝ յայտնի գիտնական Կ. Սկրյաբինի եւ անոր աշակերտներու նախաձեռնութեամբ։ Այդ աշխատանքները շարունակած են Ե. Քալանթարեանը, Ե. Մաթեւոսեանը, Է. Դավթեանը, Կ. Հախումեանը, Պ. Սվաճեանը, Գ. Գրիգորեանը, Վ. Հակոբեանը, Գ. Բոյախչեանը, Հ. Բադեեանը եւ ուրիշներ։ Երեւանի անասնաբուծ-անասնաբուժական համակարգին մէջ ուսումնասիրուած են ոչխարներու թոքային կենսաբանութիւնն ու զարգացման փուլերը։ Կենդանական համակարգին մէջ դասակարգուած են մակաբուծական հիւանդութիւններու իմունաբանական վիճակները, առաջին անգամ բացայայտուած եւ ուսումնասիրուած են թաքնուած անասուններ, առաջարկուած են իրենց կանխարգելման նոր եղանակներ։ Ֆիտոնեմատոդներու հետազոտութիւնները հանորպետութեան մէջ սկսած են 1950-ական թուականներուն։ Պարզուած է (Հ. Պողոսեան, Ջ. Կարապետեան, Հ. Մկրտչեան) բաց եւ փակ գրունտներու մէջ մշակուող բազմատեսակ բոյսերու վնասակար ֆիտոնեմատոդներու տեսակային բազմազանութիւնը։
Միջատաբանութիւն
Խորութեամբ ուսումնասիրուած են (Ա. Ռիխտեր, Ն. Պլավիլշչիկով, Մ. Տեր-Մինասեան, Ս. Յաբլոկով-Խնձորեան, Մ. Քալաշեան, Մ. Մարջանեան) բզեզները։ ՀԽՍՀ-ի մէջ միջատաբանութեան զարգացման բնագաւառին մէջ ունեցած աւանդի համար 1985 թուականին Ս. Յաբլոկով-Խնձորեանն արժանացած է ՀԽՍՀ Պետական մրցանակին։
Ռ. Սարկիսովը, Ն. Մկրտչեանը, Ա. Սեւումեանը, Վ. Զախարեանը մաանորկրկիտ ուսումնասիրած են Արարատեան հարթավայրի բնաշխարհիկ արարատեան որդան կարմիրը, մշակած են փակ գրունտում անոր բազմացման եղանակները։ Համակարգներու ներկայացուցած առաջարկութիւններու հիման վրայ, որդան կարմիրի պահպանման նպատակով, 1978 թուականին ՀԽՍՀ Նախարարներու խորհրդի որոշմամբ Հոկտեմբերեանի շրջանին (այժմ՝ Արմավիրի մարզ) ստեղծուած է արգելավայր (200 հա)։
Կենդանական համակարգին մէջ Ս. Սարգսեանը, Ա. Ազիզեանն աշխատանքներ կատարած են նաեւ հանորպետութեան պտղատու մշակաբոյսերու վնասատուի՝ խնձորենիի պտղակերի դէմ, պայքարի ուղղութեամբ։
ՀԳԻ-ի մէջ զբաղած են լուիճների կենսաբանութեան հարցերով։ Համաճարակաբանութեան, վիրուսաբանութեան եւ բժշկական մակաբուծաբանութեան համակարգին մէջ պարզաբանուած են մալարիային եւ ոչ մալարիային մոծակներու տեսակային կազմերը, եւ անոնց տարածուածութիւնն ու կենսաբանութիւնը։
Հակաժանտախտային կաեանի մէջ (այժմ՝ ՀՀ ԱՆ հատուկ վտանգաւոր վարակներու կանխարգելման կեդրոն) աշխատանքներ կատարուած լուերու տեսակային կազմի եւ անոնց կենսաբանութեան վերաբերեալ։
Ողնաշարաւորներու բազմազանութիւնը
Ողնաշարաւորներու բազմազանութիւնը ուսումնասիրած են կենդանաբանութեան, բոյսերու պաշտպանութեան համակարգներու մէջ, հակաժանտախտային կաեանին մէջ, ԵՊՀ եւ Մանկավարժական համակարգի կենդանաբանութեան ամպիոններու մէջ, Սեւանի ջրակենսբանական կաեանին եւ Երեւանի կենդանաբանական այգիին։ Բազմազանութեան հետազոտութիւններու հիման վրայ պարզաբանուած է (Ս. Դալ, Տ. Սոսնին, Ա. Լյայստեր, Ս. Չեռնով, Ա. Գումիլեւսկի, Մ. Դադիկեան, Մ. Արամեան, Ն. Մարգարեան, Բ. Մարտիրոսեան, Ս. Պապանեան, U. Աղասեան, է. Յավրուեան, Բ. Գաբրիելեան, Ս. Պիպոեան) ողնաշարաւոր կենդանիներու տեսակային կազմը, որ ներկայիս կ'ընդգրկէ 535 տեսակ, այդ թիւով՝ կաթնասուններ՝ 83, թռչուններ՝ 353, սողուններ՝ 53, երկկենցաղներ՝ 7, ձուկեր՝ 39։
Ստորոգութիւն:Հայաստան Ստորոգութիւն:Կենդանաբանութիւն
Պետրոս Մաղաքեան
Պետրոս Մաքաղեան (1826, Պոլիս - 1891), արեւմտահայ թատրոնի առաջին հայ դերուսոյց:
Կենսագրութիւն
Մաքաղեան ծնած է 1826-ին, Պոլսոյ մէջ։ Ան ծնած է կաթողիկէ ընտանիքի մէջ:
Կիսատ նախակրթութիւն ստանալէ ետք կը ղրկուի Լիբանանի Զմառի վանքը՝ հոգեւորական դառնալու նպատակով, սակայն որոշ ժամանակ ետք ան կը վերադառնայ Պոլիս: Հայրը զինք կը մղէ աշխատիլ կօշկակարի մը քով՝ արհեստ սորվելու համար: Պետրոս կը սորվի այդ գործը եւ անուանի վարպետ կ՛ըլլայ, սակայն ան միայն կօշկակարութեամբ չի գոհանար: Իր մտերիմ ընկերոջ՝ Ստեփան Էքշեանի հետ երեկոյթներու ժամանակ կը սկսի դերեր կատարել, օրինակ Միջագիւղի, Խասգիւղի, Քուրուչէչմէի եւ Բերայի մէջ, եւ հետզհետէ բեմ կը բարձրանայ:
1 Յունիս
1 Յունիս, տարուան 152-րդ (իսկ նահանջ տարիներուն՝ 153-րդ) օրն է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1 Յունիսի ծնածներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1 Յունիսի մահացածներ
Աշրաֆիէ
Ընդհանուր տեղեկութիւն
Աշրաֆիէն կը գտնուի Պէյրութի արեւելեան բաժինը, գետափին մօտ: Այս շրջանը թէ բնակութեան եւ թէ առեւտրական բաժիններով լեցուն է ու նշանաւորէ իր նեղ հովային թաղերով, փոքրիկ սրճարաններով, հարուստ ու մեծ յարկաբաժիններով եւ գրասենեակներու շէնքերով: Աշրաֆիէն կարեւոր ու առաջնահերթ շրջան մըն է դրամարկութեան եւ զբօսաշրջիկութեան։
Մինչեւ 1930-ական թուականներուն, Աշրաֆիէն կը բաղկանար ագարակներէ որ կը պատկանէին Յոյն Լուսաւորչական Քրիստոնեայ հողագործերու որ կը տիրապետէին երկիրը դարեր ի վեր: Լիբանանեան կառավարութիւնը, որ այն ժամանակ կը գտնուէր Ֆրանսական հովանաւորութեան տակ, բաժնեց այն շրջանը որպէսզի կառուցէ ճամբաներ եւ պողոտաներ ստիպելով այս ընտանիքներուն որ ծախեն մաս մը իրենց հողերէն ու հարստութիւններէն:
Աշրաֆիէն առաջ տիրապատուած էր 7 տնտեսական եւ ընկերային Յոյն Լուսաւորչական Քրիստոնեայ ընտանիքներէ որ կը կազմէին Պէյրութի բարձր դասակարգը: Թրատ, Ֆերնէյն, Արաման, Պուսթրոս, Սուրոսոք, Ֆայյատ եւ Թուէյնի: Սակայն անուններուն ցանկը երբեք չէ ճշդուած:
Շրջանը բաժնուած է քանի մը փոքրիկ շրջակայքերէ: Անոր ամէնէն կարեւորներն են՝ Սասին Կեդրոնը, որ ամէնէն նշանաւոր քաղաքական, ընկերային եւ տնտեսական շրջաններէն մէկն է ամբողջ Լիբանանի մէջ,  St Nicolas, ուր կը գտնուին կարեւոր շէնքեր, օրինակ Սուրսոք տունը եւ թանգարանը, Թապարիս, անոր կարեւոր շէնքերը, օրինակ՝ 812 Թապարիս, Աշրաֆիէի աշտարակը, Եարետ շէնքերը, Մեթրոփոլիս, L'Hermitage, Sight II, Պէյրութի բարձրութիւնները, Ֆայյատ շէնքերը, Ֆալ աշտարակները, Jardins de Tabaris:
Մինչեւ հիմա, ճարտարապետական հնութիւններ կը գտնուին նոր շէնքերու մէջ, սակայն ճարտարապետները անտեսեցին այդ մէկը: Հնութեան գործիչները կը փորձեն իրենց լաւագոյնը պաշտպանելու մնացած հին Լիբանանեան տունիկները Աշրաֆիէի մէջ։ Սակայն, իրենց ճիգերն ու ջանքերը անպէտ են որովհետեւ Լիբանանի մէջ չգտնուիր օրէնքներ որ կը պաշտպանեն ու պահպանեն հին տունիկները:
Լիբանանի քաղաքական պատերազմին ընթացքին, որ սկսած էր 1975 թուականին, Աշրաֆիէն դարձաւ հսկայ ռազմագիտական կեդրոն Քրիստոնեայ ուժերուն: Լիբանանի ուժերէն մեծ թիւ մը կը բնակէին հոն առաջնորդուած Պաշիր Ժեմայէլի կողմէ:
Ուսումնարաններ
Սկզբնական ու եկրորդական վարժարաններ: Համալսարաններ:
Հայ Աւետարանական Գոլէճ (Պէյրութ)
Հայ Աւետարանական Գոլէճ, երկսեռ երկրորդական վարժարան։ Հիմնուած է 1923-ին։ Մինչեւ 1933-ը կոչուած է Հայ մանչերու աւետարանական բարձրագոյն վարժարան, 1933-50-ին՝ Հայուհեաց ամերիկեան վարժարանի հետ միանալէն յետոյ՝ Հայ աւետարանական երկսեռ բարձրագոյն վարժարան։ 1943-ից Պէյրութի հայ աւետարանական առաջին Եկեղեցոյ սեփականութիւնն է։
1952-ին փոխադրուած է այժմեան վայրը՝ Պէյրութի Քանթարի թաղամասի Մեքսիք փողոց։ 1961-էն կը հետեւի Լիբանանեան պաքալորիայի պետական ծրագրին։ 1971-ին օժտուած է սեփական, նորակառոյց «Եփրեմ Եւ Մարթա Փիլիպոսեան» շէնքով։ Առ այսօր տուած է աւելի քան 1500 շրջանաւարտ։ Մինչեւ 1975-ի քաղաքացիական պատերազմի բռնկումը համարուած է Լիբանանի լաւագոյն հայկական դպրոցներէն։ 1974-75-ին ունեցած է 794 աշակերտ։ Պատերազմի տարիներուն մի քանի ենթարկուած է աւերածութեան։
Պէյրութի արեւմտեան, հիմնականը մահմետականաբնակ թաղամասի հայաթափման հետեւանքով զգալիօրէն նուազածէ աշակերտութեան թիւը։ 2002-ին ունէր միայն 106 աշակերտ։ Ոաման տեւողութիւնը 12 տարի է՝ նախակրթական, միջնակարգ եւ երկրորդական բաժիններով։ Ունի մանկամսուր եւ մանկապարտէզ։ Դպրոցին մէջ կը գործեն աշակերտական ակումբներ, կը հրատարակուին աշակերտական շարք մը պարբերաթերթեր։ Ունի հարուստ գրադարան՝ շուրջ 20 հազար հատոր։ Տնօրէնն է Զաւէն Մսըրլեանը (1967-էն)։
Կիլիկիոյ աղիտալի պարպումէն ետք, գաղթականութեան շատ համեստ պայմաններու տակ, ուսումնասէր ու նպատակասլաց վերապրողներու ճիգերով հիմնադրուած է Հայ Աւետ. Գոլէճը, ներկայէն տարբեր անունի տակ, տարբեր վայրի մէջ՝ մինչեւ այսօրուան իր կայքը հաստատուիլը: 16 Հոկտեմբեր 1922-ին հիմնադրուած է Հայ Աւետ. երկրորդ նախակրթարանէն ծնունդ առած է Հայ Մանչերու Աւետ.Բարձրագոյն Վարժարանը, 1923-ին: Հանդիսանալով յետ եղեռնի Սփիւռքի առաջին հայ երկրորդական վարժարանը (High School). իր շրջանաւարտներուն առաջին հունձքը տուած է 1927-ին: 1930-1931 տարեշրջանին սկսած է գործել նախակրթարանի բաժինը, որ անջատ կայք ունէր մինչեւ 1951-1952 կրթական տարեշրջանի վախճանը: 1933- Հոկտեմբերին, Հայ Մանչերու Աւետ. Բարձրագոյն Վարժարանի եւ Հայուհեաց Ամերիկեան Վարժարանի միացումով կազմուած է Հայ Աւետ. Բարձրագոյն Վարժարանը, որ երկսեռ եղած է: Սոյն Վարժարանը տասնամեակ մը կառավարուած է Խնամակալ Մարմինի մը կողմէ, որ կը ներկայացնէր Պէյրութի Հայ Աւետարանական եկեղեցիները եւ Ամերիկեան Պորտ Միսիոնարական Ընկերակցութիւնը, իսկ 1943-ին, վարժարանը սեփականութիւնը դարձաւ Հայ Աւետ. Ա. Եկեղեցիին: Ֆրեշմէն եւ Սոֆոմոր կարգերու յաւելումով, դպրոցը 1950-ին կոչուեցաւ Հայ Աւետ. Գոլէճ: Գոլէճը իր այս դասարանները աստիճանաբար զիջեցաւ Հայկազեան Գոլէճին: Հայ Աւետ. Գոլէճը իր աշակերտները պատրաստեց Լիբանանեան Պետական Պաքալորիայի քննութիւններուն՝ 1960-1961-ին, հիմնելով Ա. Պաքալորիա դասարանը: Պէյրութի այլազան թաղերուն մէջ վարձու առնուած կամ սեփական շէնքերու մէջ գործած Հ.Ա.Գ.ը 1952-ին Հոկտեմբերին տեղափոխուած է Մեքսիք Փողոց, իր այժմու կայքը, եւ ի վեր-ջոյ քսանամեակ մը ետք, ունեցած է իր ներկայի եօթ յարկանի շէնքը: Շնորհիւ ազնիւ բարերարներու եւ նուիրատուներու, 1970-ի Յուլիսին կառուցումը սկսած է «Եփրեմ եւ Մարթա Փիլիպոսեան»ի անուան Հայ Աւետ. Գոլէճի շէնքը աւարտելով, սկսած է օգտագործուիլ 1971-1972 կրթական տարեշրջանին: 1975-1990-ի միջեւ, Լիբանանի քաղաքացիկան պատերազմի տարիներուն, քանիցս լուրջ վնասուածքներու ենթարկուեցաւ նորակառոյց շէնքը, այսուհանդերձ դպրոցը տոկաց, եւ այսօր ալ կը շարունակէ առաքելութիւնը: Հ.Ա.Գ.ը իր գոյութեան 94 տարիներուն ծառայած է ոչ միայն զայն հիմնող համայնքին, այլ նաեւ համայն լիբանանահայութիւն՝ առանց յարանուանական կամ գաղափարական խտրութեան: Հ.Ա.Գ.ի նպատակը եղած է «միանգամայն սատարել իր աշակերտներու մտային, բարոյական եւ հոգեւոր զարգացման»: Արդ առջադրութեամբ, ան ոչ միայն ուսում ջամբած է ուսումնատենչ հայ մանուկին ու պատանիին, այլ եւ կերտած է պարկեշտ նկարագրի տէր հայ քրիստոնեայ անհատներ: Փաստ՝ ազգին իր տուած աւելի քան 1575 շրջանաւարտ-շրջանաւարտուհիները, որոնցմէ շատեր պատուաբեր դիրքեր գրաւած են ու կը գրաւեն լիբանանահայ, սփիւրքահայ եւ հայրենի կեանքին մէջ:
Ստորոգութիւն:Հայկական դպրոցներ Ստորոգութիւն:Լիբանանի հայերը Ստորոգութիւն:Հայկական սփիւռքի կրթօճախներ
4 Օգոստոս
4 Օգոստոս, տարուան 216-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 217-րդ) օրն է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն: 4 Օգոստոսի ծնածներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն: 4 Օգոստոսի մահացածներ
1 Յունուար
1 Յունուար, տարուան 1-ին օրն է։
Տօներ
Ստորոգութիւն:Յունուար
Kings and Queens
Ստեղծագործութիւններու Ցանկ
Բոլոր երգերը գրած է Ճարետ Լեդոն։
Աղեքսանդր Ծատուրեան
Աղեքսանդր Յովսեփ Ծատուրեան (28 Ապրիլ, 1865, Զաքաթալա, Ռուսիոյ կայսրութիւն – 31 Մարտ, 1917, Թիփղիս), հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ։
Կենսագրութւն
Ծնած է Զաքաթալա, երեք տարեկանին կորսնցուցած է հայրը, որ ձկնորս էր ու մօր հետ կը մնայ յետին չքաւորութեան մէջ։
Ալեքսանդր Ծատուրյանը սորված է ծննդավայրի դպրոցը, աշակերտած է Արշակ Ագապեանը: Ուսումը շարունակելու համար 1881 թուականի աշնանը անցած է Թիփղիս՝ Ներսիսեան դպրոց ընդունուելու երազանքով, որը չէ իրականացուած։ Բանուորութիւն ըրած է խճուղիի շինարարութեան, աշխատած է որպէս գործակատար։ Ի վերջոյ, 1883 թուականին, զինք կ'ընդունին Միքայէլեան արհեստից վարժարանը, ուր սակայն չի կրնար երկար մնալ։ 1887-ին, Նիժնի Նովկորըտի մէջ կը ստանձնէ հայ վաճառականի մը զաւկին ուսուցչութիւնը, եւ, նոյն ընտանիքին հետ, կը կը փոխադրուի Մոսկուա: Կապ կը հաստատէ ուսանողութեան հետ, որոնց կարգին՝ Սմբատ Շահազիզի:
Ստեղծագործական Կեանք
1891-ին կը հրատարակուի իր բանաստեղծութիւններու առաջին հատորը։ 1898-ին երկրորդը։ 1901-ին լոյս կ'ընծայէ երգիծական կարգ մը էջեր՝ «Գրչի հնարքներ» անունով։
Կեանքին իսկ բերումովյ Զատուրեանի քերթողութիւնը խառնուրդ մըն է անարդարութեան դէմ ընդվզումի, վշտի եւ տառապանքի։ Զինք կը գտնենք մօտիկ՝ համեստ, աշխատաւոր, անիրաւեալ դասակարգին. պանդախտներուն։ հայրենասիրութիւնը բռնկուն կրակ մըն էիր հոգիին մէջ, ու հաւատայ թէ «արեան գնով» ու մարտիրոսներու եւ նահատակներու ճամբով միայն կարելի է ազատութիւն ձեռք ձգել։ Մեր ազատագրական պայքարի առաջին երգիչներէն մէկն է։ Սասնոյ 1893-1894-ի ապստամբութեան նուիրած է «Որդեկորոյս մայրերին» խորագրուած իր բանաստեղծութիւնը՝ որ հրաւէր մըն է չողբալու եւ չսգալու կորուստը անո՜նց, որոնք ազատութեան համար կ'իյնան։
Նաեւ սիրային իր երգերուն մէջ, Ծատուրեան կը յատկանշուի չգոհացուած, անտեսուած, որբացած մարդու հոգեբանութեամբ։ Տառապանքը ամէնէն ցայտուն գիծն է իր քերթողութեան, ու թէեւ մեծ սլացքներ կամ ներշնչումի զօրեղ թափ չունի, սակայն խորունկ եւ ապրուած զգացումներու մէկտեղում մըն է արտայայտութեան միջին կարելիութիւններով :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1865 ծնունդներ Ստորոգութիւն:28 Ապրիլի ծնածներ Ստորոգութիւն:1917 մահեր Ստորոգութիւն:31 Մարտի մահացածներ
Դրամի Գիւտը
Դրամի գիւտը, մետաղէ դրամի գիւտը կը վերագրուի լիւդիացիներուն։ Հրոմէացիները Moneta անունը տուած են լիւդիացիներու արծաթ դրամին՝ Juno moneta մեհեանին մէջ Ն.Ք. 269-ին կտրուած դրամին համար։
Հոմերոս կը խօսի արոյրէ դրամի մասին, Ն.Ք. 1184-ին։ Լիւդիացիները դրամը կը պատրաստէին ոսկիէ եւ արծաթէ, որոնք կը կտրուէին Արգոսի բռնակալ՝ Փէյդոնի կողմէ շուրջ 862 Ն.Ք.։ Հռոմի մէջ դրամ կոխուած է Ն.Ք. 573-ին Սերվիոս Տուլլիոսի իշխանութեան օրով։ Ծանօթ ամենահին դրամները մակեդոնականներն են, Ն.Ք. Ե. դարուն։ Արոյրէ դրամը գործածուեցաւ միայն Հռոմի մէջ Ն.Ք. 269-ին, իսկ ոսկի դրամը գործածութեան մէջ մտաւ Ն.Ք. 206-ին։ Երկաթէ դրամը գործածուած է Սպարտայի (Յունաստան) մէջ, իսկ երկաթէ ու անագէ դրամը՝ Բրիտանիոյ մէջ։ Հռոմի հնագոյն օրերուն գործածուած ե չաստուածներու կամ աստուածային պատիւներ ստացողներու գլխապատկերը կրող դրամներ։ Յուլիոս Կեսար Ծերակոյտէն արտօնութիւն ստացաւ դրամներու վրայ դնելու իր կենդանագիրը, իսկ ուրիշներ հետեւեցան նոյն օրինակին։
Առաջին թղթադրամը տպագրած են չինացիները։ Թ՛այ-ցու կայսրը հրամայած է իր ելեւմտական նախարարին պատրաստել Pao-tch'o (թանկարժէք տոմսեր) մեծ Մինկերու հարստութեան համար։ Այս տոմսերը, որոնք արդի առումով թղթադրամներ էին, պէտք է ունենային ուղղանկիւն քառանկիւն ձեւ եւ կանաչակապոյտ գոյն, մէկ ոտք (33 սանթիմեթր) երկարութիւն եւ 6 մատնաչափ լայնութիւն։ Նման թղթադրամի նմոյշ մը, որ Մինկի հարստութեան շրջանին (1368-1399) տրագրուած է, կը գտնուի Սան Փեթերսպուրկի Ասիական Կայսերական Ակադեմիայի Գիտութիւններու թանգարանին մէջ։ Չինական այս դրամը կեղծողը պէտք է գլխատուէր, իսկ ան, ով կեղծարարը ձերբակալէր կամ անոր անունը յայտնէր, իբրեւ վարձատրութիւն պիտի ստանար 250 ունկի արծաթ, ինչպէս նաեւ՝ կեղծարարին ամբողջ ունեցուածքը։
Աուկուսթինովիզ
Աուկուսթինովիզ, Տոմպռովսքա Վալատիսլավա նկարչուհի։ Ծնած է 15 Մայիս 1901-ին ի Քրաքով։ Միջին դասընթացքը աւարտելէն յետոյ նկարչութեան կը հետեւի նախ առանձնաբար սորվելով եւ ապա անուանի նկարչուհի Մէխօֆֆէրօվայի դպրոցին մէջ։ 1925-ին նկարիչներու զովողութեան մէջ մտած է։ 1929-ին կ՚ամուսնանայ Տոքթոր Սթանիսլավ Տոմպրովեսքիին հետ որ նմանապէս արուեստագէտ նկարիչ մըն էր։ 1952-ին սկսեալ արդէն կը մասնակցի տեղական նկարահանդէսներու եւ ապա ինքը կը ցուցադրէ իր գործերը՝ Վառշաւիայի, Քարաքովի եւ Չիքակոյի մէջ։ Կը շահագրգռուի մասնաւորապէս Դաշտանկարչութեամբ եւ դիմանկարներով։ Իրեն գործերուն մէջ յիշուելու արժանի են։
40 (թիւ)
40 (քառասուն) զոյգ երկնիշ բնական թիւ մըն է 39-ի եւ 41-ի միջեւ
1 Նոյեմբեր
1 Նոյեմբեր, տարուան 305-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 306-րդ) օրն է։
Տօներ
Ստորոգութիւն:Նոյեմբեր
Գիւղ
Պատմութիւն
Գիւղը գիւղատնտեսական աշխատանքներով զբաղող նստակեաց բնակչութեան բնակութեան վայրն է։ Գիւղատեղիին ընտրութիւնը պայմանաւորուած է ջուրի առկայութեամբ, ինչպէս նաեւ ինքնապաշտպանութեան, քամիներէն պաշտպանուած ըլլալու, անասուններու պահպանման եւ տնտեսական այլ հանգամանքներով։ Մեծութիւնը կախեալ է անոր դիրքէն:
Բնակչութեան աճը եւ երկրագործութեան զարգացումը նպաստած է գիւղերու ընդարձակման։ Նախնադարեան համայնական հասարակարգի քայքայումը հասած է այն եզրակացութեան, որ գիւղական համայնքի յառաջացման պատճառով, արիւնակցական կապերը իրենց տեղը զիջած են դրացիական եւ տնտեսական յարաբերութիւններուն։
Միջին դարերուն գիւղին մէջ գերիշխած է բնատնտեսութիւնը։ Գիւղաբնակչութիւնը կազմած է երկրի բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը։ Տնայնագործութեան հիման վրայ գիւղերուն մէջ յառաջացած են արհեստներն ու առեւտուրը։ Որոշ գիւղեր այս ձեւով վերածուած են քաղաքներու։
Հայաստանի Գիւղերը
Հին հայկական գիւղերու մասին կը հաղորդէ յոյն մատենագիր Քսենոֆոնը, որուն վկայութեամբ 401-ին, Հայաստանէն անցած յունական զօրքը ճամբան հանդիպած է բազմաթիւ գիւղերու՝ նահապետական կենցաղով եւ գետնափոր բնակարաններով։ Գիւղերը շրջապատուած են հողապատնէշներով, իսկ կարգ մը տուներ ալ ունեցած են աշտարակներ։ Գիւղերը գլխաւորած են վանքերը։ Իւրաքանչիւր գիւղ ունեցած է որոշ հողատարածք։
Մովսէս Խորենացի կը հաստատէ, որ Հայոց Արտաշէս թագաւորը կարգադրած է որոշել գիւղերու սահմանները՝ յատուկ նշաններով (սահմանաքարերով). անոնք իրարմէ բաժնուած են ագարակներով։ Գիւղերը հիմնադրուած են դաշտավայրերուն մէջ, լեռնահովիտներուն, լեռնալանջերուն, նաեւ լեռնակիրճերուն մէջ, նկատի առնելով տնտեսական (հողի բերրիութիւնը, ջուրի մօտիկութիւնը), պաշտպանական եւ այլ գործօններ, որոնցմով յաճախ պայմանաւորուած են հայկական գիւղերուն անունները։ Գիւղերու հողատարածքները որոշ սահմաններ ունեցած են նաեւ միջին դարերուն։ Թ.- ԺԳ. դարերուն տնտեսական զարգացման շնորհիւ ստեղծուած են նոր գիւղեր։ Դաշտավայրային մասերուն մէջ, գիւղերը ունեցած են խիտ բնակչութիւն, ունեցած են շուրջ 400-500 ընտանիք, մինչդեռ լեռնային գիւղերու բնակչութիւնը սակաւաթիւ է։
Միջնադարեան Գիւղեր
Միջնադարեան որոշ գիւղերու մէջ բնակած են իշխաններ։ Յաճախ անոնց կեդրոնը եղած է աւատապետական ամրոցը։ Բնատնտեսութեան պայմաններուն մէջ գիւղերու միջեւ տնտեսական եւ այլ բնոյթի կապերը թոյլ եղած են։ Հայ եւ օտար մատենագիրները կը հաղորդեն, որ Հայաստան ունեցած է հազարաւոր գիւղեր։
Ժ. դարու արաբ մատենագիր Իպն ալ-Ֆաքիհի վկայութեամբ Արմինիան (Հայքը, Վիրքն ու Աղուանքը) ունեցած է շուրջ 18 հազար գիւղ եւ քաղաք, միայն Արարատեան դաշտին մէջ՝ 1000 բնակավայր։ ԺԲ. դարու հայ մատենագիրներ Սամուէլ Անեցին եւ Մատթէոս Ուռհայեցին կը վկայեն, թէ Վասպուրականի թագաւորութեան շրջանին՝ 1021-ին, եղած է շուրջ 4000, իսկ Ստեփանոս Օրբելեանի (ԺԳ. դար) վկայութեամբ, Սիւնիքի թագաւորութեան շրջանին, ԺԱ.-ԺԲ. դարերուն՝ 1003 գիւղ։
Սելճուքեան, մոնկոլ-թաթարական, պարսկա-թրքական տիրապետութեան շրջանին բազմաթիւ գիւղեր աւերուած են, բնակիչները ստիպուած բարձրացած են լեռները՝ հոն հիմնելով նոր բանակավայրեր։ Երկիրին հարթավայրային մասերուն մէջ հաստատուած են եկուորները։ Այդ երեւոյթը շարունակուած է մինչեւ Արեւելեան Հայաստանը Ռուսաստանին միանալը (1828)։
1915-ին երիտթուրքերու կառավարութիւնը կը բնաջնջէ հազարաւոր հայկական գիւղեր, որուն իբրեւ արդիւնք՝ բազմաթիւ հայկական գիւղերու անուններ կը փոխուին։ Ըստ թրքական «Ենի գիւն» լրագիրին 16 Դեկտեմբեր 1960-ի թիւին մէջ զետեղուած հաղորդագրութեան, թրքական կառավարութիւնը նոյն տարին որոշում ընդունած է, որմով երկիրին արեւելեան չորս վիլայէթներու 2180 բնակավայրերու հին անունները փոխարինուած են թրքականով։
Միջնադարեան Գիւղի Նկարագրութիւն
Լանջերուն եւ հովիտներուն մշակելի ու ոռոգելի տարածութիւնները չեն կառուցապատուիր։ Գետնամած, հողածածկ շինութիւններով շատ խիտ ու անկանոն կառուցապատուած գիւղերու պատկերը նախնադարեան ժամանակներէն հասած է մինչեւ մեր օրերը։ Առանձնապէս ցուրտ լեռնային շրջաններուն մէջ՝ Բարձր Հայք, Շիրակ, Գեղարքունիք եւ այլուր, գլխատան բաժանմունքները ձմրան չեն նկատուիր։ Այլ վայրերու մէջ առանձնապէս գեղեցիկ տեսք ստացած են լանջերու վրայ սանդխաձեւ դասաւորուած այն գիւղերը, որոնց գլխատուները սիւնաւոր ծածկոյթ ունեցած են։ Գիւղական լեռնային ճամբաները եղած են ոլորապտոյտ։ Յաճախ անոնք կորսուած են սանդխաձեւ կտուրներու մէջ։ Ճամբաներէն մէկը, սակաւադէպ երկուքը, տարբերած են իրենց լայնքով։