cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մարսել Փրուսթ
Կենսագրութիւն
Մարսել Փրուսթը ծնած է Փարիզ՝ 16-րդ շրջանի Օթոյ թաղամասին մէջ, իր մայրական կողմի մեծ հօր տան մէջ, որը հետագային քանդեր են նոր բնակելի շէնքեր կառուցելու նպատակով: Մայրը՝ Ժան Քլեմանս Վայլը (ծնած է 1849 թ. Փարիզ եւ մահացեր 1905 թ.), ալզասեան եւ լորենեան հրեաներէն էր եւ պիրժայի գործակալ: Հայրը՝ բժիշկ Ատրիան Փրուսթը (ծնած է Իլիէր՝ 1834 թ. եւ մահացեր Փարիզ՝ 1903 թ.), Իլիէրի բարգաւաճ առեւտրականներէն էր: Մարսելը նաեւ ունէր աւագ եղբայր՝ Ռոպերթը (ծն.՝ 1873 թ. եւ մահացեր է 1935 թ.), վիրաբոյժ էր: Մարսելի հովանաւորն էր նմոյշահաւաք էoժէն Միւթիաքսը:
Մարսելի փխրուն առողջութիւնը հետեւանք էր իր մայրիկի յղիության ժամանակ կրած զրկանքներուն: Առողջական թերութիւններով ծնած երեխային կը փրկէ իր բժիշկ հայրը, որը ծննդաբերութեան օրը վիրաւորուեր էր ցուցարարի մը արձակած կրակէն: Ծնողքը կը վախնային, որ նորածինը չ՛ապրիր, սակայն ծնողական խնամքի շնորհիւ Մարսելը կը փրկուի մահէն: Տարուայ եղանակներէն գարունը շատ վատ կ՛ազդէր անոր առողջութեան վրայ ու նոյնիսկ անգամ մը, երբ ան 9 տարեկան էր, շնչահեղձ կ՛ըլլայ ծաղիկներու ծաղկափոշիի յարուցած ասթմային նոպայի պատճառով:
Կաթոլիկ հօր եւ հրեայ մօր զաւակը կը մկրտուի Փարիզի Սեն-Լուի-տ՛Անթըն եկեղեցւոյ մէջ: Իր ստեղծագործութիւններուն մէջ ան իրեն «հաւատացեալ» չի համարեր: Քանի որ այդ ժամանակ հակասեմականութիւնը վառ արտայայտուած էր, զինք կը քննադատեն այլ յայտնի հակասեմիսթ գրողներ:
Երիտասարդութեան տարիներ
Նախնական դասարանի մէջ սորված է Ժաք Պիզէի՝ երաժշտահան Ժորժ Պիզէի որդու հետ, որուն մայրը՝ Ժնէվիէւ Ալեւին, իր քեռու տանը սրահ ունէր, ուր կը հաւաքուէին դերասաններ: Ժնեւիէւը կրկին կ՛ամուսնանայ 1886 թ.՝ պահպանելով իր սրահը, որու մշտական այցելուն դարձեր էր Փրուսթը:
Մարսելը այնուհետեւ կ՛ուսանի Քոնտորսէ լիսէի մէջ՝ սկսած 1882 թ.: Հինգերորդ ուսումնական տարին կը կրկնէ ու կը մնայ նոյն կարգը, սակայն առաջին անգամ ըլլալով անոր անունը կը գրեն գերազանցներու ցուցակին մէջ 1884 թ.: Ան դասերէն կը բացակայէր առողջական խնդիրներու պատճառով, սակայն արդէն անգիր գիտէր Վիքթոր Հիւկոյի, Միւսէի եւ Ժան Սանթոյի ստեղծագործութիւնները: Ան նաեւ կ՛ուսանի փիլիսոփայ Ալֆոնս Տառլիուի մօտ:
Գրողի մանկական եւ երիտասարդական առաջին սէր Մարի տը Պենարտաքիի հետ ան ներկայացումներ կ՛ունենայ Ելիսէեան դաշտերուն մէջ: Անոնք կը դադրին հանդիպիլ 1887: Փրուսթը իր գրական առաջին քայլերը կը կատարէ դեռ լիսէի մէջ ուսանած վերջին տարիներուն: Աւելի ուշ՝ 1982 թ. ան կը հիմնադրէ փոքր հանդէս մը Քոնտորսէի նախկին նոյն ուսումնական կարգի համալսարանականներուն հետ՝ «Պանքէթ»-ը: Այս սկիզբ կը դնէ իր ցուցամոլ հռչակին: Այդ ընթացքին կը ծանօթանայ Լիւսիէն Տոտէի՝ վիպասան Ալֆոնս Տոտէի տղուն հետ:
1889-90 թթ. կը ծառայէ բանակին մէջ՝ Օրլեանի մէջ, որու մասին հետագային հաճելի յիշողութիւններ ունէր: Իսկ յաջորդած ժամանակաշրջանին Փարիզի մէջ կը ծանօթանայ Կասթոն Արման տը Քայավէի հետ, որը կը դառնայ անոր մտերիմ ընկերը: Ան նաեւ կը ծանօթանայ վերջինիս նշանածի՝ Ժաննա Փուքէի հետ որուն եւ կը սիրահարուի հետագային:
Զինծառայութիւնէն յետոյ կը յաճախէ Ալպեռ Սորելի եւ Անաթոլ Լըռուա-Պոլիոյի քաղաքական գիտութիւններու դասընթացքին Ազատ դպրոցին մէջ, որ զինք կը համարէ շատ խելացի: Ան իր հայրիկէն կ՛առաջարկէ դիւանագիտական մրցոյթի մասնակցիլ Հնագիտութեան դպրոցին մէջ: Այնուհետեւ կ՛աւարտէ Սորպոնի համալսարանի Պսակաւոր Արուեստի աստիճանը 1895 թ.:
1896 թ. կը հրապարակէ «Հաճոյքները եւ օրերը» արձակ բանաստեղծութիւններու ժողովածուն, որը գրաքննադատներու եւ յատկապէս գրող Ժան Լորէնի կողմէ բարձր գնահատականի կ՛արժանանայ: Վերջինիս հետ նոյնիսկ մենամարտի դուրս կու գան, որը կ՛աւարտի առանց որեւէ կողմ մը վնասուելու: Այնուհետեւ կը հրատարակէ «Կորուսեալ ժամանակը փնտրելով» վէպի առաջին գլուխները:
Րասքինի թարգմանութիւնները
Քնջութն ու ջրաշուշանները Փրուսթը կը թարգմանէ Ճոն Րասքինի «Ամիէնի Աստուծաշունչը» 1904 թ. եւ այն կը նուիրէ նախորդ տարի մահացած իր հօրը: Այս աշխատանքը, ինչպէս նաեւ իր երկրորդ թարգմանութիւնը՝ «Քնջութն ու ջրաշուշանները» (թարգմանուած 1906 թ.) գովասանքի կ՛արժանանայ քննադատներու կողմէն:
Այս ընթացքը ապագայ գրողի համար բեղումնալից էր, որմով եւ հետագային հաստատուեցաւ իր անձը: Փաստացի իր թարգմանութիւնները Փրուսթը կը հարստացնէր լիուլի ծանօթագրութիւններով եւ երկար նախաբաններով, որոնք բնագիրի հետ նոյնչափ կարեւորութիւն ձեռք կը բերեն: Րասքինի ստեղծագործութիւնները թարգմանելով Փրուսթը քայլ առ քայլ կը դառնայ անոր քննադատներէն մէկը, որը յատկապէս կ՛երեւի թարգմանուելիք բնագրի՝ իր գրած նախաբանին մէջ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Ֆրանսերէն
Արշակունեաց Թագաւորութեան Անկումը
374-ին, հայերը չբողոքեցին Պապ թագաւորի սպանութեան դէմ: Հայ նախարարները նախընտրեցին մնալ Հռոմի բարեկամ եւ Վաղէսէն իրենց համար նոր թագաւոր մը խնդրեցին: Ուստի, Պապի Եղբօրորդին՝ Վարազդատ ղրկուեցաւ Հայաստան իբրեւ թագաւոր (374-378): Թէեւ երիտասարդ եւ քաջ, Վարազդատ սակայն անփորձ էր եւ զուրկ վարչական-կազմակերպչական կարողութիւններէ. իր յախուրն եւ միամիտ խառնուածքով, ան շուտով պատճառ դարձաւ նոր խռովութիւններու:
Մուշեղ Մամիկոնեանի Ծրագիրը
Անփորձ թագաւորին վրայ մեծ ազդեցութիւն սկսան բանեցնել հռոմէասէր հոսանքի պարագլուխ եւ սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնեան եւ Վարազդատի խորհրդական Բատ Սահարունի: Մուշեղ կը ջանար թագաւորը համոզել, որ Հայաստան վերջնական եւ վճռական կերպով դիրք ճշդէ Հռոմի կողքին՝ ընդդէմ Սասանեան Պարսկաստանի: Երկրի պաշտպանութեան համար, ան կ'առաջարկէր իւրաքանչիւր գաւառի մէջ շինել ամրոցներ եւ հաստատել զօրակայաններ: Այս ձեւով պիտի ամրանար ամբողջ երկիրը եւ պարսիկներուն համար անոր նուաճումը անկարելի պիտի դառնար: Հայաստանի պաշտպանութեան համար յղացուած այս ծրագիրը, որուն ծանօթ եւ համամիտ էին Հռոմի կայսրն ու զօրավարները, լուրջ վտանգի կ'ենթարկէր սակայն երկրին անկախութիւնը, որովհետեւ այս ձեւով ամբողջ Հայաստանը կը վերածուէր Հռոմի տրամադրութեան տակ դրուած զօրակայանին: Այս ծրագիրին դէմ բողոքեցին միւս նախարարները, գլխաւորութեամբ Վարազդատի դաստիարակին՝ Բատ Սահարունիին: Այս խմբակը, որ կը մտածէր, թէ Հայաստան տակաւին բաւական զօրաւոր էր պաշտպանելու համար իր անկախութիւնը, սկսաւ ամբաստանել Մուշեղ Մամիկոնեանը եւ կասկածի տակ առնել անոր արարքները: Անոնք նոյնիսկ Մուշեշը կ'ամբաստանէին Պապի սպանութեամբ, իբրեւ Հռոմի մեղսակից: Հաւատալով այս մեղադրանքներուն, Վարազդատ խնճոյքի մը ընթացքին սպաննել տուաւ Մուշեղ Մամիկոնեանը:
Սամուէլ Մամիկոնեան
Այն միջոցին երբ հայկական արքունիքին մէջ հայ իշխաններ իրարու դէմ կը դաւանէին, Հռոմ եւ Պարսկաստան բանակցութիւններ կը վարէին Հայաստանը բաժնելու համար իրենց միջեւ Հռոմին զիջելով հայկական քանի մը աննշան գաւառներ, Շապուհ Բ. կը ջանար իրեն վերապահել ամբողջ Հայաստանը: Թէեւ Հռոմէական կայսրութիւնը դժուար կացութեան մատնուած էր բարբարոս ցեղախումբերու արշաւանքներուն պատճառով, այսուհանդերձ ան մերժեց ընթացք տալ Շապուհի պահանջներուն: Սակայն, օգտուելով Մուշեղի սպանութենէն եւ հայկական արքունիքի ներքին խռովութիւններէն, Շապուհ Հայաստան ղրկեց Պարսկաստանի համակիր եւ իր մօտ պատանդ պահուած Մանուէլ Մամիկոնեանը, իր եղբօր Կոմսի հետ: Մանուէլ յաջողեցաւ ձեռք ձգել Մամիկոնեան տան նահապետութիւնը: Ապա, ան ինքզինք հռչակեց սպարապետ, իբրեւ ժառանքական իրաւունքը Մամիկոնեան տոհմին: Ատեն մը ետք, լուծելու համար դաւադրաբար սպաննուած Մուշեղի վրէժը, ան Վարազդատ թագաւորէն պահանջեց, որ հեռանայ Հայաստանի սահմաններէն: Հայոց թագաւորին եւ սպարապետին կողմնակիցներուն միջեւ տեղի ունեցաւ ճակատամարտ մը, որ երկիրը բաժնեց հակառակորդ երկու կողմի: Վարազդատ պարտուեցաւ եւ փախուստ տուաւ դէպի Հռոմ, իսկ Մանուէլ խստօրէն պատժեց անոր կողմնակիցները, որոնց կարգին՝ Բատ Սահարունին: Այս յաղթանակէն ետք Հայաստանի փաստական տէրը դարձաւ Մանուէլ Մամիկոնեան: Այսուհանդերձ, ան չհամարձակեցաւ խլել արքայական թագը, այլ իր Զարմանդուխտ թագուհիի խնամակալութեան տակ Հայաստանի թագաւոր կարգեց Պապի անչափահաս որդիները՝ Արշակ եւ Վաղարշակ: Երկրին իսկական տէրը մնաց սակայն սպարապետը, որուն աղջիկը ամուսնացաւ Արշակ Գ. թագաւորին հետ: Մանուէլ Մամիկոնեանի խնամակալութեան օրերուն եւ մինջեւ իր մահը՝ 385, Հայաստան ապրեցաւ խաղաղ շրջան մը: Սկիզբը, ան բարեկամական յարաբերութիւններ մշակեց Պարսկաստանի հետ: Հռոմէն օգնոգթեան ամէն յոյս կտրած ըլլալով՝ Հայաստան մտաւ պարսկական հովանիին տակ: Պարսկաստան 10 հազարնոց գունդ մը, Սուրէն զօրավարի հրամանատարութեամբ, կը գտնուէր Հայաստանի մէջ։ Պահելով հանդերձ իրենց ներքին անկախութիւնը, հայերը տարեկան տուրք կը վճարէին Պարսկաստանի: Պարսկական այս տիրապետութիւնը երկար չտեւեց սակայն: Շուտով Մանուէլ իր շուրջ համախմբեց նախարարները եւ երկրէն հեռացուց Սուրէն զօրավարն ու պարսկական զօրքերը:
Հայաստանի Բաժանումը
Երկար ատենէ ի վեր բանակցութիւններ տեղի կ'ունենային Հռոմի եւ Պարսկաստանի միջեւ՝ բաժնուելու համար Հայաստանը: Արդէն դարերէ ի վեր մղուող Հռոմ-պարսկական պատերազմներուն պատճառներէն մէկն էր Հայաստանի տիրապետումը: Ի վերջոյ երկու հակառակորդ եւ մրցակից տէրութիւնները եկած էին այն եզրակացութեան, որ Արեւելքի մէջ խաղաղութիւն հաստատելու համար Հայաստանը պէտք էր բաժնել իրենց միջեւ: Երկու մեծ պետութիւններուն միջեւ 387-ին կնքուեցաւ դաշնագիր մը, որուն հիմամբ Հայաստանի չորս հինգերորդը բաժին ինկաւ Պարսկաստանի: Հռոմ ստացաւ մասնաւորաբար Կարինը, Դերջանը եւ Տարօնի մէկ մասը: Երկու Հայաստաններու սահմաններէն դուրս կը մնային բազմաթիւ ծայրագաւառներ, ինչպէս՝ Աղձնիքը, Կորդուքը, Գուգարքը եւ Փայտակարանը: Երկարատեւ պատերազմերէն եւ աւատապետական պայքարներէն տկարացած Հայաստանը, որ կորսնցուցած էր երբեմն իր հզօրութիւնը, չկրցաւ ընդդիմանալ այս բաժանումին: 387-ին, Հռոմի եւ Պարսկաստանի փոխադարձ համաձայնութեամբ, փաստօրէն վերջ գտաւ Հայաստանի անկախութիւնը: Մանուէլ Մամիկոնեանի մահէն ետք, պարսիկները Հայաստանի թագաւոր նշանակեցին Արշակունեաց գերդաստանէն Խոսրով Դ., մինչ տակաւին ողչ էր Արշակ Գ., որ Հայաստանի բաժանումէն ետք համախոհ կարգ մը նախարարներով անցաւ Յունահայաստան: Արշակ Գ.-ի մահէն ետք, փոխանակ նոր թագաւոր մը նշանակելու, Հռոմ յոյն կոմս մը ղրկեց ղեկավարելու համար Յունահայաստանը: Այսպիսով Արեւմտեան Հայաստանի մէջ վերջ գտաւ Արշակունեաց թագաւորութիւնը: Մինչ Արշակունիները շարունակեցին տիրել Պարսկահայաստանի վրայ մինչեւ 428 թուական, առանց սակայն կարեւոր դեր մը կատարելու: Հայաստանի մեծագոյն մասը Սասանեաններուն ձգելով, Բիւզանդական կայսրութիւնը, որ Արեւելքի մէջ կը յաջորդէր Հռոմի, ընդունած եղաւ պարսկական գերակայութիւնը Հայաստանի վրայ։ Այս թուականէն ետք Բիւզանդական կայսրութեան սահմանները մնացին անպատսպար, որովհետեւ անոր պաշտպանութեան համար բնական պատուար կազմող զօրաւոր Հայաստանը այլեւս գոյութիւն չունէր:
Արշակունեաց Հայաստանի Քաղաքական եւ Ընկերային Կարգը
Արշակունեաց Հայաստանը աշխարհագրական ընդարձակ սհմաններով երկիր մըն էր, որ կը տարածուէր Եփրատ գետէն Կասպից ծով եւ Գուգարքէն ու Վասպուրականէն մէնչեւ Տաւրոսեան լեռնաշղթայ եւ Ուրմիոյ լիճ: Պատմական Հայաստանը բաժնուած էր 15 նահանգներու եւ բազմաթիւ գաւառներու: Յաճախ անոնցմէ իւրաքանչիւրը սեփականութիւնն էր նախարարական տան մը: Այս ընդարձակ երկիրը կը կառավարուէր վարչական ծանր մեքենայով մը, որուն գլուխը կանգնած էր Արշակունի թագաւորը:
Աւատապետական Կարգը
Արշակունեաց Հայաստանի բնակչութիւնը ընդանհուր ձեւով կարելի էր բաժնել հիմնական երկու դասակարգի.- Այլ խօսքով, կային ազատներ եւ անազատներ, որոնք յստակօրէն բաժնուած էին երկու դասակարգի, իւրաքանչիւրը՝ իրեն յատուկ աստիճանաւորումներով: Հայ աւատապետական դրութիւնը կարելի է նմանցնել բուրգի մը, որուն գլուխը կը գտնուէր հայոց թագաւորը:
Հայոց Թագաւորը
Թագաւորը կը վարէր երկրին վերին իշխանութիւնը: Անոր կեդրոնն էր Այրարատեան նահանգը, այսինքն արքունի ոստանը՝ Արտաշատ, Վաղարշապատ եւ Դուին մայրաքաղաքներով: Իբրեւ երկրին վերին իշխանաւորը, ան կը կոչուէր Թագաւոր Հայոց Մեծաց եւ նախարարներուն նկատմամբ կը վայելէր գերադաս իրաւարարի եւ պետի դիրք: Ինք միայն իրաւունք ունէր պատերազմ յայտարարելու, բանակցութիւններ վարելու կամ դաշինք կնքելու օտար պետութիւններու հետ: Այսպիսի ծանր որոշումներու պարագային սակայն, ան յաճախ կը խորհրդակցէր կաթողիկոսին եւ մեծ իշխաններուն հետ: Երբեմն ալ կը գումարէր Աշխարհաժողով, նախարարներուն եւ բարձր հոգեւորականութեան մասնակցութեամբ: Թագաւորին իշխանութիւնը բացարձակ էր արքունական հողերուն վրայ, բայց սահմանափակ՝ միւս շրջաններուն մէջ։ Ան ստիպուած էր յարգել իշխաններուն եւ նախարարական տուներուն ժառանգական իրաւունքները, այլապէս կրնար խռովութիւն ծագիլ:
Բդեշխները
Բդեշխները կը կոչուէին նաեւ Սահմանապահք կամ Սահմանակալք: Անոնց պարտականութիւնն էր Հայաստանի սահմանները պահել թշնամիի յարձակումներուն դէմ: Նախապէս անոնք եղած են անկախ թագաւորութիւններ կամ իշխանապետութիւններ, զորս Մեծն Տիգրան ենթարկած է Հայաստանին: Զանազանելու համար միւս նախարարութիւններէն, ծայրագաւառներու այս բդեշխութիւնները ստացան իրենց դիրքին, ուժին եւ մեծութեան համապատասխան իրաւասութիւններ եւ ժամանակի ընթացքին վերածուեցան կիսանկախ իշխանութիւններու: Մեծ էր բդեշխներու հեղինակութիւնը արքունիքին մէջ, ուր ժողովներու եւ հանդիսութիւններու ժամանակ անոնք կը բազմէին թագաւորին կողքին: Անոնք նաեւ կը կոչուէին Բիւրաւորք, որովհետեւ իրենց զօրքին թիւը կ'անցնէր 10 հազարը: Կային չորս բդեշխութիւններ՝ Գուգարքը, Նոր Շիրականը, Կորդուքը եւ Աղձնիքը: Որոշ ժամանակներու բդեշխութիւն նկատուեցաւ նաեւ Ծոփքը:
Նախարարական Կարգը
Արշակունեաց Հայաստանի տնտեսական, ընկերային եւ քաղաքական կեանքին հիմը կը կազմէր աւատապետութիւնը կամ նախարարական կազմակերպութիւնը, որ հաստատուած կը թուի ըլլալ հայ Արշակունիներու հիմնադիր՝ Տրդատ Ա.-ի կողմէ: Աւատապետը ազնուական կալուածատէր իշխան էր։ Ան իբրեւ սեփականութիւն ունէր ընդարձակ տարածութեամբ հողեր՝ գիւղերով, աւաններով եւ ագարակներով, երբեմն նոյնիսկ գաւառ մը: Անոր իշխանութիւնը կը տարածուէր կալուածներուն եւ անոնց բնակիչներուն վրայ։ Նախարարը կիսանկախ իշխան մըն էր, որ ունէր տէրունական իրաւունքներ իր հպատակներուն վրայ։ Ան կը նկատուէր անոնց քաղաքական եւ զինուորական պետը եւ վերին դատաւորը: Իր կալուածներուն բնակիչներէն ան կը կազմէր նախարարական գունդը եւ կը հաւաքէր զանազան տեսակի տուրքեր: Ամբողջ Հայաստանը բաժնուած էր նախարարական ինքնիշխան տուներու միջեւ, որոնց ընդանհուր թիւը կը հասնէր շուրջ 70-ի: Ե. դարէն մեզի հասած է ցանկ մը՝ Գահնամակը, ուր հայ նախարարական տուները դասաւորուած են իրենց գահին, այսինքն՝ մեծութեան կարգով: Գլխաւոր նախարարութիւններն են.- Սիւնեաց, Բագրատունի, Արծրունի, Խորխոռունի, Մամիկոնեան, Մոկաց, Ռշտունի, Կամսարական եւ Ամատունի տուները: Նախարարական հողերը կրնային գոյացած ըլլալ երեք ձեւերով.- Նախարարները ենթակայ էին թագաւորին, որուն նկատմամբ անոնք ունէին գլխաւոր երկու պարտաւորութիւն. հարկ վճարել եւ վտանգի ժամանակ իրենց զօրքերով օգնել: Իւրաքանչիւր նախարարութեան համար որոշուած էր կռուին բերելիք զօրքին թիւը: Սակայն, կային Բիւրաւորք, Հազարաւորք եւ Հարիւրաւորք կոչուած նախարարութիւններ, որոնք ունէին իրենց յատուկ դրօշները: Արքայէն կախեալ էին նաեւ թագաւորական ընտանիքին անդամները եւ արքունիքին մօտիկ ազգականները, որոնք մաս կը կազմէին արքայական հեծելազօրքին: Անոնք կը կոչուէին ոստանիկ եւ իբրեւ սեփականութիւն թագաւորէն կը ստանային պարգեւական հողեր: Իսկ նախարարական տան անդամները կը կոչուէին սեպուհ եւ ունէին տանուտէրին հետ բաղդատած՝ աւելի փոքր կալուածներ: Աւագ ոստանիկներն ու աւագ սեպուհները կը մասնակցէին աշխարհաժողովներուն եւ կը ստանձնէին բարձր պաշտօններ:
Ազատանին
Թագաւորէն եւ բարձր ազնուականութենէն ետք կու գար ազատանին, որ կը բաղկանար փոքր ազնուականներէ, պետական պաշտօններէ եւ փոքր կալուածատէրերէ: Անոնք ալ կը կազմէին առանձնաշնորհեալ դաս մը: Գլխաւորաբար իրենցմէ կազմուած էր հայկական հեծելազօրքը կամ Այրուձին:
Ռամիկները
Ռամիկները ժողովուրդին ամէնէն զրկեալ եւ անտեսուած խաւը կը կազմէին: Այս դասակարգը բաղկացած էր մեծ մասամբ գիւղացիներէ (շինականներ), արհեստաւորներէ եւ փոքր առեւտրականներէ: Ռամիկ դասակարգը կ'ապրէր նեղ պայմաններու մէջ եւ կը վճարէր տեսակաւոր հարկեր, որոնցմէ գլխաւորներն էին՝ գլխահարկը, անասնահարկը եւ տասանոորդը, որ կը տրուէր եկեղեցւոյ: Առեւտրականները պետութեան կը վճարէին «բաժ» կոչուող մաքսատուրքը:
Արա Գեղեցիկ Եւ Շամիրամ
«Արա Գեղեցիկ եւ Շամիրամ»-ը (Տե՛ս Արա Գեղեցիկ) հայ ժողովրդական վիպասանք, աւանդազրոյց է, որ ձեւաւորուած է Ք.ա. 2-րդ հազարամեակին եւ կը յիշեցնէ Օզիրիսի եւ Իզիտայի, Թամմուզի եւ Իշտարի, Ատոնիսի եւ Աֆրոտիթէի (Աստարտէ) առասպելները։ 5-րդ դարուն վիպերգը գրի առնուած է Մովսէս Խորենացիի մշակումով։ Հետագային այլ պատմագիրներու ընդօրինակութեամբ եւ ուշ շրջանի ժողովրդական զրոյցներու ձեւով անիկա փոխանցուած է սերունդէ սերունդ։
Արշակունեաց Թագաւորութեան Անկումը
Հազարապետութիւն
Հազարապետին պաղտօնն էր սահմանել պետական հարկերը եւ կազմակերպել անոնց գանձումը, հսկել երկրին մէջ տեղի ունեցող շինարարական աշխատանքներուն, բանալ ջրանցքներ եւ հոգալ հողամշակութեան կարիքները: Այս պաշտօնը ժառանգաբար կը վարէին Գնունիները եւ Ամատունիները:
Արա Գեղեցիկ Եւ Շամիրամ
Վիպերգին Մէջ Գործող Անձինք
Արա, Արա Գեղեցիկ – Հայկի սերունդէն հայոց արքայ, Արամի որդին։ Կը մարմնաւորէ հեթանոս հայերու հաւատալիքները մեռնող եւ հառնող աստուծոյ, բնութեան զարթօնքի, նաեւ ընտանեկան առաքինութեան եւ ողջամտութեան մասին։ Շարունակած է Ասորեստանի դէմ ուղղուած հայոց ազատագրական պայքարը։
Արշակունեաց Թագաւորութեան Անկումը
Սպարապետութիւն
Սպարապետը երկրին զինուորական ուժերուն ընդանհուր եւ վերին հրամանատարն էր։ Պատերազմի ժամանակ թէ՛ արքունական եւ թէ՛ նախարարական զօրքերը կը դրուէին անոր տրամադրութեան տակ: Այս պաշտօնը ժառանգաբար կը վարէին Մամիկոնեանները:
Արա Գեղեցիկ Եւ Շամիրամ
Վիպերգին Մէջ Գործող Անձինք
Որոշ ուսումնասիրողներ, ինչպէս Արամին կը նոյնացնեն Արամէ Ուրարտացիի հետ, այնպէս ալ ըհդհանուր պատմական զուգահեռներ կը գտնեն Արա Գեղեցիկի եւ Արգիշտի Ա. Ուրարտացիի միջեւ, որ /ամուսինի՝ Շամշի-Ատատ 5-րդ թագաւորի մահէն ետք Ասորեստանի իշխանութիւնը իր ձեռքը վերցուցած/ Ասորեստանի Շամիրամովթ թագուհիի օրերուն վարած է հօր՝ Մենուա թագաւորի Ուրարտական զօրամիաւորումներու հրամանատարութիւնը։[Ըստ Մ. Խորենացիի գրի առած հին աւանդութեան՝ վաւաշոտ եւ անառակ Շամիրամը կը սիրահարուի Արա Գեղեցիկին եւ անկէ մերժում ստանալով կը պատերազմի Հայոց հետ։ Այդ պատերազմին Հայոց բանակը գլխաւորող՝ արքայազն Արա Գեղեցիկը մահացու կը վիրավորուի եւ գերի կ'իյնայ այրասիրտ Շամիրամին, վերջինս իր յարալէզներու եւ հեքիմներու միջոցով կը բուժէ Հայոց արքայազինը եւ վախնալով վրէժխնդրութեան համար Հայոց զօրքի նոր յարձակումէն ետ կը վերադարձնէ անոր։ Չնայած Մ. Խորենացին կ'ըսէ, որ չի հաւատար այդ իրողութեան եւ Շամիրամը հաւանաբար մահացած է Արայի փոխարէն իր սիրեկաններէն մէկուն Արայի նման զարդարելով ներկայացուցած է Արայի տեղը, Հայոց բանակը խաղաղեցնելու համար։]
Արշակունեաց Թագաւորութեան Անկումը
Մաղխազութիւն
Մաղխազին պարտականութիւնն էր հսկել թագաւորի անձին ապահովութեան: Ան Արքունի պահակազօրքին եւ թիկնապահներուն հրամանատարն էր։ Այս պաշտօնը կը պատկանէր Խորխոռունիներուն:
Արա Գեղեցիկ Եւ Շամիրամ
Վիպերգին Մէջ Գործող Անձինք
Արամ – Արամ Ուրարտացի, Արամ աշխարհակալ, Արա Գեղեցիկի հայրը։
Արշակունեաց Թագաւորութեան Անկումը
Թագադիր Ասպետութիւն
Ասպետը թագադրութեան ժամանակ թագաւորին գլխուն թագը զետեղող իշխանն էր։ Այս պատճառով ալ ան կը կոչուէր թագադիր կամ թագակապ իշխան: Ան նաեւ կը հսկէր աւատապետական կարգի պահպանման: Թագաւորի մը թագադրութեան անոր մասնակցութիւնը երաշխիք էր թեկնածուին օրինակութեան: Այս պաշտօնը վերապահուած էր Բագրատունիներուն:
Արա Գեղեցիկ Եւ Շամիրամ
Վիպերգին Մէջ Գործող Անձինք
Շամիրամ (Շամմուրամաթ, Շամիրամովթ, Սամմիրամաթ, Սեմիրամիս, Սեմիրամիտա) – Ասորեստանի թագուհի, Շամշիատատ V-ի (Ք.ծ.ա. 823-811) կինը, ամուսինին մահէն ետք մանկահասակ որդիի` Ատատնիրար Գ. թագաւորի խնամակալուհին (Ք.ա. 810-806)։
Արշակունեաց Թագաւորութեան Անկումը
Մարդպետութիւն
Մարդպետը արքունիքին ամէնէն ազդեցիկ ու հեղինակաւոր անձերէն էր։ Ան թագաւորին գլխաւոր խորհրդատուն էր եւ կանանոցին պատասխանատուն: Անոր հսկողութեան վստահուած էին նաեւ պետական ամրոցներն ու արքայական գանձը: Մարդպետը կը կոչուէր «Հայր»: Այս պաշտօնը կը պատկանէր Մարդպետունի տոհմին:
Արա Գեղեցիկ Եւ Շամիրամ
Վիպերգին Մէջ Գործող Անձինք
Նուարդ - Արա Գեղեցիկի կինը։
Արշակունեաց Թագաւորութեան Անկումը
Մեծ Դատաւորութիւն
Երկրին մէջ պատահող մեծ խնդիրներուն, ինչպէս օրինակ՝ թագաւորին եւ նախարարներուն միջեւ ծագած հարցերուն դատաւոր կարգուած էր կաթողիկոսը, որ կը վարէր մեծ դատաւորութեան գործակալութիւնը: Բացի գլխաւոր այս գործակալութիւններէն, կային կարգ մը երկրորդական պաշտօններ, ինչպէս՝ տակառապետութիւնը, որսապետութիւնը, ախոռապետութիւնը, զինակիրութիւնը եւ այլն, որոնցմէ կարեւորագոյնն էր սենեկապետութիւնը, այսինքն՝ թագաւորին անձնական քարտուղարութիւնը, որ նաեւ պատասխանատու էր արքունի գրագիրներուն եւ թարգմաններուն:
Արա Գեղեցիկ Եւ Շամիրամ
Վիպերգին Մէջ Գործող Անձինք
Կարդոս – Արա Գեղեցիկի որդին` ծնած իր սիրելի կին Նուարդէն։
Բովանդակութիւնը
Ըստ Խորենացիի, Ասորեստանի թագուհի Շամիրամը հրապուրուած է Հայոց թագաւոր Արայի գեղեցկութեամբ, ձգտած է տիրել իրեն։ Խոստումներն ու ընծաները արդիւնք չեն տուած։ Շամիրամը վճռած է զէնքի ուժով հասնիլ իր նպատակին։ Արայի դաշտին մէջ տեղի ունեցած ճակատամարտին Արան զօհուած է։ Շամիրամի յանձնարարութիւնը Արա Գեղեցիկին պատերազմէն ետք իր մօտ կենդանի հասցնելու մասին ձախողած է։ Շամիրամը անոր մարմինը դրած է ապարանքի վերնատունը՝ կենդանացնելու յոյսով։ Դիակը նեխած է։ Շամիրամը իր սիրեկաններից մէկուն հագցուցած է Արայի զգեստները, յայտարարած է, թէ ան կենդանացած է։
Գրական Եւ Պատմական Արժէքը
Առասպելը կ'արտացոլայ հեթանոս հայերու հաւատալիքները մեռնող ու հառնող աստուծոյ, բնութեան զարթօնքի, իսկ հետագային նաեւ ընտանեկան առաքինութեան եւ ողջախոհութեան մասին։ Առասպելին մէջ արտացոլած է նաեւ ուրարտացիներու պայքարը աշխարհակալ Ասորեստանի դէմ։
Այլ Ստեղծագործութիւններ՝ Նուիրուած «Արա Գեղեցիկ Եւ Շամիրամ» Աւանդազրոյցին
Արա Գեղեցիկի եւ Շամիրամի մասին պատմող ասքը Մովսէս Խորենացիի գրի առած գեղեցիկ առասպելներէն մէկն է։ Արա Գեղեցիկի եւ Շամիրամի կերպարներուն իրենց բանաստեղծութիւններու, պալլատներու եւ պոեմերու մէջ անդրադարձած են Վահան Տէրեանը, Եղիշէ Չարենցը, Կոստան Զարեանը, Յովհաննէս Շիրազը։
Տես Նաեւ
Ստորոգութիւն:Բանահիւսութիւն Ստորոգութիւն:Հայ գրականութիւն
1833 թուական
1833 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 33րդ տարին
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1833 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1833 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1833
Վերածնունդ (վէպ)
«Վերածնունդ» (Revival), Սթիվն Քինկի յիսունութերորդ վէպը, որ առաջին անգամ հրապարակուած է 11 Նոյեմբեր 2014-ին՝ ՝Scribner's հրատարակչութեան կողմէ։ «Վերածնունդը» 2014-ին Քինկի գրած երկրորդ վէպն է ։
Նիւթ
Մէն նահանգի փոքրիկ քաղաքներէն մէկուն մէջ իր կնոջ եւ փոքր երեխային հետ Չարլզ Ճէյքըպս անունով քահանայ մը կ'ապրէր։ Գլխաւոր հերոսը, որու կողմէ կը պատմուին իրադարձութիւնները, վեցամեայ Ճէյմի Մորթոնն է, որ կ'ապրի բազմազաւակ ընտանիքի մը մէջ։ Քաղաքին բոլոր բնակիչները կը սիրեն բարի Չարլզը, որ հետաքրքրուած է ելեկտրականութեամբ, ինչպէս նաեւ անոր կինն ու երեխան։ Սակայն ամէն ինչ կը փոխուի, երբ կինն ու որդին կը մահանան սարսափելի արկածով մը։ Ճէյքըպս մեծ ցաւ կ'ապրի՝ իմանալով հարազատներուն մահը եւ կը հիասթափի Աստուծմէ։ Ան պատարագի ատեն մեղադրական ճառ մը կ'արտասանէ կրօնի եւ Աստուծոյ դէմ։ Այդ պատճառով զինք պաշտօնազուրկ կ'ընեն, եւ ան կը հեռանայ քաղաքէն՝ նախապէս զրուցելով Ճէյմի հետ։
Ճէյմի կը մեծնայ երաժիշտ դառնալու ցանկութեամբ եւ կը մտնէ դպրոցական երգչախումբի մը մէջ, ուր թմրամոլ կը դառնայ եւ կը հանդիպի իր առաջին սիրոյն՝ Աստրիդին։ Վերջինիս հետ երկար յարաբերութիւն ունենալէ ետք  կը բաժնուի անկէ։ Օր մը Ճէյմի ուշքը կորսնցուցած ինքզինք կը գտնէ նախկին քահանային տան մէջ։ Ճէյքըպս անոր կը պատմէ իր ապրած կեանքը, ապա  իր «գաղտնի ելեկտրական» միջոցներով Ճէյմին կը փրկէ թմրամոլութենէ, որմէ ետք կը բաժնուին։
Ճէյմիի կը հետապնդէին տարօրինակ ու սարսափելի երազներ, ուր ան կը տեսնէր իր ընտանիքին մահացած անդամներուն։ Այս ամէնը կը յանգեցնէր այն բանին, որ Ճէյմի կը սկսի հետաքննութիւն եւ բացայայտը, որ միւսները, որոնք բուժուած են Ճէյքըպս ի կողմէ, նոյնպէս կը տառապէր կողմնակի ազդեցութիւններէն, որոնք որոշ պարագաներու կը բերէր ինքնասպանութեան։
Քանի մը տասնամեակ ետք Ճէյքըպս ելեկտրոնային նամակին միջոցով կը կապուի Ճէյմիի հետ եւ ցոյց կու տայ նամակ մը, որ գրուած է Աստրիթի կողմէ քահանային՝ զինք բուժելու խնդրանքով։ Անոր մօտ թոքերու ուռուցք կը յայտնուի։ Ճէյքըպս կը խոստանայ բուժել զինք, բայց միայն այն պայմանով, որ Ճէյմի դառնայ իր անձնական օգնականը վերջին փորձարկման ժամանակ։ Ճէյմի դժկամօրէն կը համաձայնի, բայց միայն իր առաջին սիրածին համար։
Ճէյմիի եւ Աստրիթի ընկերուհին Ճեննին (որ ինչպէս կը պարզուի վերջապէս օգնականն է) կ'օգնեն Ճէյքըպս պատրաստուած է վերջնական փորձին։ Ճէյքըպս աւարտած է իր «գաղտնի ելեկտրականութեան» աշխատանքները, ամենակարող ուժի աղբիւրը, որ կ'օգտագործէ իր կողմէ երկար տարիներ իրականացուող հրաշալի բուժումները։ Հիմա Ճէյքըպս պարտաւոր է օգտագործել այդ ուժին  ալիքը եւ ուղարկել այն մահացու հիւանդ կնոջ վրայ, որուն անունն է Մէրի Ֆէյ, որ տեղափոխուած է իր տարրրալուծարանը։
Փորձը տեղի չ'ունենար այնպէս, ինչպես կը պատկերացնէր Ճէյքըպս։ Վերակենդանացած Մէրի Ֆէյ իրօք կը դառնայ դէպի ոչ երկրային կեանք, սակայն ի դժբախտութիւն Ճէյմիի եւ  Ճէյքըպսի, այնտեղ չկայ քահանաներու համար դրախտ, ոչ ալ դժոխք մեղաւորներու համար։ Անոր փոխարէն բոլորին կը սպասուի նոյն ճակատագիրը՝ խառնաշփոթ մը, ուր բոլոր մարդիկ կը ծառայեն զզուելի արարածներու, որոնց կը ղեկավարէ Թագուհին, որ ունի մեծ մրջիւնի տեսք։ Ճէյքըպս կը մահանայ ուժեղ ելեկտրահարութենէ, իսկ Թագուհին կը փորձէ դուրս գալ արտաքին աշխարհ եւ յարձակիլ Ճէյմիի վրայ, սակայն ան կը սպասէ կենդանացած Մէրի Ֆէյը եւ վերջ կը դնէ ամէն ինչի։
Աւելի ուշ, այն մարդիկը, որոնք բուժուած են Ճէյքըպս ի կողմէ, խելագարուած են եւ կը սպապեն իրենց եւ ուրիշներուն։ Անոնց կը թուի նաեւ Աստրիթը, որ կը սպասէր իր օգնականին եւ իրեն։ Ճէյմի, որ ողջ մնացած էր Ճէյքըպս ի բուժումէն ետք, կը մնար հակայուսալքուածութեան յոյսին։ Ան գիտէր, որ անկախ այն բանէն, թէ ինչ տեղի կ'ունենայ, ան կը մեռնի իյնալու Թագուհիին առջեւ։
Գրման Պատմութիւն
Վէպին մասին Քինկի կողմէ առաջին ակնարկը եղած է 20 Յունիս 2013-ին, երբ ան իբրեւ նոր լոյս տեսնող «Գմբէթի տակ» ֆիլմին գովազդ՝ տեսազրոյցը կ'ընէր իր ընկերներուն հետ։ Զրոյցի ընթացքին գրողը կ'ըսէ, որ իր նոր՝ «Վերածնունդ» վէպին կէսը արդէն գրած է։ Վէպին մասին պաշտօնապէս յայտարարուած է 12 Փետրուար 2014-ին ։ Վէպէն հատուած մը ներառուած էր Քինկի «Բժիշկ Քուն» ստեղծագործութեան տպագրուած հրատարակութեան վեջնամասին մէջ, որ լոյս տեսած էր 10 Յունիս 2014-ին ։
«Rolling Stone» ամսագիրի հարցազրոյցին Քինկ կը նշէ, որ «Վերածնունդը» ոգեշնչուած է Արթիւր Մեյքենի «Մեծ Աստուծոյ թաթը» եւ Մէրի Շելլիի «Ֆրանկենշտեյն» ստեղծագործութիւններէն։ Ինչպէս Քինկի միւս վէպերը, այս մէկի մտայղացումը նոյնպէս զինք կը հետապնդէր թերեւս մանուկ հասակէն ։
Կարծիքներ
«Վերածնունդը»ը ստացած է դրական գնահատականներ, ներառեալ այն փաստը, որ շատ քննադատներ զայն նմանեցուցած են սարսափ արթող դասական ստեղծագործութիւններուն՝ ինչպիսիք են Մէրի Շելլիի «Ֆրանքըշթայնը» եւ Արթիւր Մեյքենի «Մեծ Աստուծոյ թաթը», ինչպէս նաեւ Հուարդ Ֆիլիփս Լովքրաֆթի գիրքերը։ Յուլիս 2015-ին «Վերածնունդը» Goodreads կայքին 5 նիշերէն ստացած էր 3.76՝ հիմնուելով 35.517 գնահատականներու վրայ, իսկ Barnes & Noble կայքը գնահատուելով 209 քննադատներու կողմէն՝ ստացած է 3.5 միաւոր ։
«New York Times»-ի Տանիէլ Տրուսոնի «Վերածնունդը» նկարագրած է այսպէս, «Մաքուր Սթիվըն Քինկ․․․ «Վերածնունդը» կարդալէն կը զգաս, որ վարպետ հեքիաթասացը ժամանակ ունի պատմելու իր կեանքին մասին»։ Տրուսոնի նշած է նաեւ, որ գիրքը լեցուն է բարձր եւ  ցած մշակութային ակնարկներով։ Ի յաւելումն «Աստուածաշունչի» եւ «Ֆրանքըշթայն»ի, գիրքն ուղիղ կապեր ունի Մենլօ Պարկի, Տեն Պրաունի «10 փաստաթուղթերը», «Մոռցուած գիրքեր» ստեղծագործութիւններու հետ, որոնք այրած են Կաթոլիկ եկեղեցւոյ կողմէն ։
«Washington Post»-ի խմբագիր Էլիզապէթ Հենտ նոյնպէս բարձրաձայնած է «Վերածնունդի» ոգեշնչման աղբիւներու մասին։ «Քինկի արձակը միշտ կը պայթէր, ներառելով ժամանակակից ռեալիզմը եւ տիեզերական-սարսափը» ։:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:2014 Ստորոգութիւն:Սթիվեն Քինգի վեպեր
Մովսէս Ա. Քհնյ. Շիրիգեան
Եսայի ընտրած է իր կեանքի ընկերը՝ օրդ. Նեկտար Պուրսալեանը, որուն հետ պսակուած է 8 Սեպտեմրեր 1923-ին, Եօզուն–Օլուգի մէջ եւ բախտաւորուած հինգ զաւակներով՝ Սօսէ, Գէորգ, Փայլակ, Հերմինէ եւ Գուրգէն, որոնցմէ Փայլակն ու Գէորգը ձեոնադրուած են քահանայ։
1929-ին, աւելի փայլուն ապագայի մը հեոանկարով՝ ան աշխատանքի նոր հորիզոններ կը փնտռէ։ Մեկնած է Եթովպիա եւ ձեռնարկած է առեւտրական նոր աշխատանքի։ Քանի մր տարի ետք, ընտանիքը եւս հաստատուած է Եթովպիա, ուր գործած է մինչեւ 1936 թուական։ Ապա, տեղափոխուած է Թրիփոլի-Լիբանան, կրկին ձեռնարկելով առեւտրական աշխատանքի։
1938-ին, Եօղուն-Օլուգի Ս. Աստուածածին Եկեղեցւոյ թաղականութիւնը զինք հրաւիրած է քահանայութեան՝ ծառայելու համար իր հայրենակիցներուն։ Յարգելով ժողովուրդին որոշումը, ձեոնադրութիւնն ու օծումը տեղի ունեցած են ձեռամբ Տ. Խադ Արք. Աջապահեանի, Այլակերպութեան տօնին, Եօղուն-Օլուգի Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ մկջ, 24 Յուլիս 1938-ին, վերակոչուելով Տ. Մովսէս:
Քառասնօրեայ պատրաստութեան շրջանը լրանալէ ետք, նորընծայ Տ. Մովսէս Հոգեւոր Հովիւ նշանակուած է ծննդավայրի Ա.Աստուածածին եկեղեցւոյ մէջ։
1943-ին, Բերիոյ Թեմի Հայոց Առաջնորդին ու Կրօնական Ժողովին Հաւանութեամբ՝ Քեսապի Ս. Աստուածածին Եկեեղցւոյ թաղականութիւնը Տ. Մովսէսը հրաւիրած է Քեսապի մէջ քահանայագործելու։
Իր նոր Հօտով խանղավառ, ան տեղափոխուած է Քեսապ, ուր պաշտօնավարած է մինչեւ 1955 թուական։ Քահանայագործութեան առընթեր, ուսուցչական պաշտօն վարած է ուսումնասիրաց Միացեալ Վարժարանին մէջ։
1955-ին, ան խնդրած է Բերիոյ Թեմի Հայոց Աոաջնորդէն Լիբանան հաստատուելու արտօնութիւն։ Իր փափաքին ընթացք տրուած է ու անցած է Լիբանան։
Քանի մը ամիս պաշտօնավարած է Պէյրութի մէջ եւ կարճ ժամանակամիջոցին հրաւէր ստացած է Մ. Նահանգներու մէջ ծառայելու։ 1955-ին անցած է Հիւսիսային Ամերիկա եւ հոգեւոր հովիւ նշանակուած՝ Ուստր քաղաքի հայոց եկեղեցւոյ։ Հոն քահանայագործած է մինչեւ 1964 թուական։ Իսկ 1964-1967 տարիներուն, Տէր Մովսէս ստանձնած է Թրոյ, Նիւ Եորքի, Սիրաքիուսի ու Նիակարա–Ֆոլսի հայոց հոգեւոր հովիւի պաշտօնր։
1967-1969 պաշտօնավարած է Կրանիթ Սիթիի Իլինիոն նահանգին մէջ։ 1969-ին հանգստեան կոչուած է ու հաստատուած Սան Ֆրանսիսքօ:
Հանգստեան կոչուելէ ետք, մինչեւ իր վախճանումը, կամաւոր ծառայած է Սան Ֆրանսիսքոյի Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցւոյ, ամէն օր մինչեւ կէսօր կատարելով հաշուապահութիւնն ու գրասենեկային այլ աշխատանքներ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ քահանաներ
Նազարէթ Թիւթիւնճեան
Նազարէթ Թիւթիւնճեան, բնիկ Մարաշցի, ծնած 1889 Նոյեմբեր 21-ին: Նախնական ուսումը առած Հալէպի Ֆրանսիսքէններու վարժարանը ուր ուսած է լաւ երաժշտութիւն, մանաւանդ նուագարանի գործիքներ նուագել։ Եղած է ուսուցիչ Մարաշի Լատինաց դպրոցը եւ դասաւանդաց իտալերէն, ֆրանսերէն եւ նուագ։ Պէյրութ հաստատուած Ա. Ընդհ Պատերազմէն առաջ եւ եղած թրքական բանակի Պէյրութի նուագախումբի ղեկավար։ 1915-ին մտած տեղւոյս Ելեքտրական ընկերութեան մէջ ուր կ'աշխատի այժմ որպէս հաւատարիմ ու սիրուած բարձրաստիճան պաշտօնեայ։ Իր երաժշտագէտ ըլլալուն հանգամանքը պատճառ եղած է որ ծանօթանայ նախապատերազմեան Պէյրութի բարձրաստիճան թրքական պաշտօնեաներուն։ Իր այս ծանօթացումը օգտակար եղած է պատերազմին բազմաթիւ հայերու։ 1914-ին ամուսնացած է Օր. Աննիկ՝ Թէրզիպաշեանի հետ, որ Հալէպ ուսուցչուհի եղած է երկար տարիներ եւ 1910-ին Պէյրութ Սբ. Նշան Վարժարանը հրաւիրուած արպէս վարժուհի, ուր ալ պաշտօնավարած է 4-5 տարի։ Ունի երկու զաւակ, Եգուարդ եւ Պերճ։ Առաջինը պաշտօնեայ Ելեքտրական Ընկերութեան մէջ իսկ երկրորդը բժիշկ՝ շրջանաւարտ ֆրանսական Համալսարանէն, որ այժմ Ամերիկա կը գտնուի կատարելագործելու համար իր ներքին հիւանդութեանց մասնագիտութիւնը :
Սուրէն Պարթեւեան
Սուրէն Պարթեւեան (1876-1921), բուն անունով Սիսակ Պարտիզպանեան, ծնած է Գատըգիւղի մէջ (Պոլիս)։ Թաղին նախակրթարանը յաճախելէ ետք, անցած է Պէրպէրեան վարժարան: 1895-ի ջարդերուն արիւնոտ ու խռովալի օրերուն մեկնած է արտասահման։ Փարիզի մէջ, իբրեւ ունկնդիր ուսանող, հետեւած է Սորպոնի գրական դասընթացքներուն։ 1908-ի Սահմանադրութեան հռչակումէն ետք, վերադարձած է Պոլիս, ուր հայ մտաւորական կեանքին բերած է գրական եւ հրապարակագրական գործունէութեան իր բաժինը։ Խմբագրած է «Վաղուան ձայնը» պարբերականը (Մանչեսթըր, Անգլիա), ինչպէս նաեւ «Հոսանք», «Ձայն հայրենեաց», «Ազգ» թերթերը։ Իզմիրի մէջ, Համաշխարհային Ա. Պատերազմէն ետք, նաեւ խմբագրած է «Հորիզոն» թերթը։ Քեմալական ուժերու Իզմիր մուտքի եւ ընդհանուր շփոթութեան օրերուն, ապաստանած է Եգիպտոս, ուր մեռած է։
Սուրէն Պարթեւեանի գրական գլխաւոր գործն է «Կիլիկեան արհաւիրքը» (1909)։ Լեւոն Բաշալեանի «Նոր կեանք» հանդէսին մէջ հրատարակուած իր պատմուածքներն ալ, որոնք հետագային համադրաբար լոյս տեսան «Քայքայում» ընդհանուր խորագիրին տակ (1910), ներշնչուած են մեր ազգային ողբերգութենէն, կոտորածէն, ու անոր թելադրած հոգեկան խռովքներէն։ Պարթեւեան սեւեռած է հայութեան բոլոր արիւնոտ եւ հոգեցունց ապրումներուն, ցնցելու, հոգեշարժ ըլլալու ըմբոստացուցիչ դրուագներ պատկերացնելու փոյթով մը։ 1895-ի եւ 1915-ի մեր եղեռնապատումէն թելադրուած վիպաշունչ եւ թատերական կարգ մը գործեր ունի. «Հայուհին» եւ «Արիւնի զոհեր» խորագրուած պատմուածքներու եւ պատկերներու հաւաքածոները, «Անմահ բոցը» խորագրուած թատերախաղը եւ «Ձայն մը հնչեց» անունով վիպաշունչ գրքոյկը։
Արարատ (քաղաք, Աւստրալիա)
Պատմութիւն
Քաղաքի հիմնադրութեան մասին կայ երկու վարկած․
Քաղաքին մէջ կան երկու հայկական եկեղեցիներ, հայկական երիտասարդական կազմակերպութիւններ: Այնտեղ կը գտնուի նաեւ «Գալուստ Կիւլպէնկեան» դպրոցը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Աւստրալիա
Պասթիլ
Պասթիլ՝ անգլիական խումբ մըն է որ հիմնուած 2010-ին։ Ան կը բաղկանայ Տան Սմիթէն՝ գլխաւոր երգիչը խումբին։ Խումբին անդամ են նաեւ՝ Ուիլիամ Ֆարքուարսընը, Քայլ Սայմընզը եւ Չարլի Պարնզը։ Խումբին անունը առաջ եկած է Պասթիլի տօնէն ։
Անոնք առաջին համձայնագրէն ետք Վըրճըն Րէգործի հետ, հրատարակեցին իրենց առաջին ձայնասկաւառակը՝ Պատ Պլատ, Մարտ 2013-ին եւ մտաւ UK Albums Chart-ի թիւ 1 հորիզոնականը ։ Ձայնասկաւառակը ստացաւ British Breakthrough Act-ի անուանումը Brit Awards-ին մէջ 2014 թուականին ։ Նոյեմբեր 2014-ին Պասթիլը սպարած է աւելի քան 5 միլիոն ձայնասկաւառակ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ եւ 2,5 միլիոն Մեծ Բրիտանիոյ մէջ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Սուրէն Նազարեան
Կենսագրութիւն
Սուրէն Նազարեան 1931-ին ծնողքին հետ կը փոխադրուի Հալէպ, որ կը դառնայ իր երկրորդ ծննդավայրը: Այստեղ նախակրթութիւնը կը ստանայ Ազգ. Հայկազեան Վարժարան ին մէջ, իսկ երկրորդականը՝ վենետիկեան Մխիթարեան հայրերուն մօտ:
1941-1981 կը պաշտօնավարէ սուրիական երկաթուղագծի ընկերութեան մէջ:
Սամուէլ Գանթարեան
'''Հ. Սամուէլ Վրդ․ Գանթարեան''', բառարանագիր, թարգմանիչ։ Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան անդամ։
Սուրէն Նազարեան
Ազգային-Հասարակական Կեանք
Հալէպի ազգային-հասարակական կեանքի յառաջընթացին՝ ինքն ալ շատերու հետ կը բերէ իր բաժինը:
Սամուէլ Գանթարեան
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կ․ Պոլիս։ Փոքր հասակէն ուղարկուած է Վենետիկի Ս. Ղազար վանքը, ուր ստացած է կրթությիւնը։
Սուրէն Նազարեան
Ազգային-Հասարակական Կեանք
Եղած է անդամ՝ Բերիոյ Հայոց Թեմ ի Ազգ. Գաւառական ժողովին, Ազգ. Քաղաքական ժողովին, Ազգ. Ուսումնական Խորհուրդին: Եղած է հոգաբարձու՝ Ազգ. Հայկազեան վարժարանի, ուսուցիչ՝ Ազգ. Քարէն Եփփէ Ճեմարան ի մէջ:
Գէորգ Փափազեան
Գէորգ Փափազեան 1882, Ռոտոսթօ (Tekirdag), Արեւելեան Թրակիա - 10 Նոյեմբեր 1953, Աթէնք, Յունաստան). Իրաւաբան, ազգային գործիչ, երեսփոխայ (նկարը՝ )։
Սամուէլ Գանթարեան
Կենսագրական գիծեր
1859 թուականին ընդունած է հոգևորական կոչում։ Իբրեւ ուսուցիչ կամ տեսուչ պաշտօնավարած է Վենետիկի, Կ. Պոլսոյ Մխիթարեան վարժարաններուն մէջ։
Գէորգ Փափազեան
Կրթութիւն
Կը յաճախէ Ռոտոսթոյի հայական նախակրթարանը, որուն տնօրէնն էր Թովմաս Աճէմեան։ Կրթութիւնը կը շարունակէ յաջորդաբար՝ Կէլլիպոլի Միջնակարգը ու 1908 Սկիւտարի Պէրպէրեան վարժարանը, ուր կը գերազանցէ գրականութեան, լեզուաբանութեան եւ արուեստի դասերուն մէջ։ Ուսման շրջանը կը բոլորէ աւարտելով Պոլսոյ համալսարանի Իրաւաբանութեան բաժինը։
Սուրէն Նազարեան
Ազգային-Հասարակական Կեանք
Ան Համազգային ի Հալէպի մասնաճիւղի հիմնադիր ժողովի անդամներէն է (1959), նաեւ ատենապետը Համազգայինի Սուրիոյ Շրջանային Վարչութեան(1987):
Սամուէլ Գանթարեան
Աշխատութիւններ
Պարբերական մամուլի մէջ, յատկապէս « Բազմավէպ »ի, տպագրած է յօդուածներ։
Աշխատութիւններն են․
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Գէորգ Փափազեան
Կեանքը Ա․ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին
Ա․ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին, կը ծառայէ Հարպիյէի (Շիշլի) շրջանը, իբրեւեւ ռազմական իրերու պատասխանատու։ Զինուորութենէն կ՛արձակուի ու երբ տուն կը վերադառնայ, կը ձեռբակալուի ուրիշ հայերու հետ «շնորհիւ» կեղծ ամբաստանութիւններու՝ իբրեւեւ թէ հրկիզած են լքուած թրքական տուները։ Բանտարկութենէն ենք, կ՛աքսորուի Դամասկոս, ուր իբրեւ թարգմանիչ կ՛աշխատի գաղթականներուն նպաստող կազմակերպութիւններուն քով։ Կ՛իմանայ թէ ընտանիքը աքսորուած է ու կ՛ապրի հարաւային Սուրիոյ Տումա գիւղաքաղաքը․ կը միանայ անոնց։ Պատերազմի աւարտին, կը հաստատուին Դամասկոս։ Հոն կարգ մը այլ երիտասարդներու հետ կը հիմնէ «Արարատեան եղբայրակցական Միութիւնը» ու կը կարգաւորէ Տէր Զօրէն փրկուած հայերուն համար պատսպարան մը։
Երեսփոխան
1919-ին կը վերադառնայ Ռոտոսթօ։ Կը նշանակուի հայերուն ներկայացուցիչը յառաջացուած պետական յանձնախումբին՝ շրջանին մէջ լքուած հարստութեանց համար։
Կարճ ժամանակի համար Պոլսոյ մէջ կը զբաղի իրաւաբանութեամբ ու երբ արեւելեան Թրակիան Յունաստանին կը միանայ, շրջանի հայկական համայնքները իրաունքը կը ստանան ունենալ ընտրեալ երեսփոխայ մը Յունաստանի Խորհրդարանին մէջ։ Գէորգ Փափազեան կ՛ընտրուի քուէներու ջախջախիչ մեծամասնութեամբ։ Կ՛ըլլայ առաջին հայազգի երեսփոխան Յունաստանի Խորհրդարանին մէջ 1920-էն մինչեւ 1922 ՝ երբ արեւլեան Թրակիան կը վերագրաւուի թուրքերէն։ Այս երկու տարիները շարունակ պայքար մըն են։
Յունաստանի մէջ Հայաստանի նորանկախ պետականութիւնը կ՛ունենայ իր պաշտօնական դիւանագիտական ներկայացչութիւնը գլխաւորութեամբ դեսպան Տիգրան Չայեանին*։ Կը պահէ երկու հիւպատոսարաններ․ Սելանիկին մէջ՝ հիւպատոս Գալուստ Ասլանեան** եւ Աթէնքի մէջ՝ հիւպատոս Յարութիւն Գըլըճեան***։ Վերջինս կը պահէ իր պաշտօնը Հ․Հ․ Խորհրդականացումէն ետքն ալ, մինչեւ 1925։ Անմիջական, գործնական եւ սերտ է Փափազեանին գործակցութիւնը Հ․Հ․ դիւանագիտական ներկայացչութեան հետ․ կը շարունակուի՝ 1922-էն ետքն ալ։ Հակառակ թէ կ՛ապրի Սելանիկ, մէկ ոտքը միշտ Աթէնք կ՛ըլլայ․ տասնեակ հազարաւոր հայ գաղթականներու խնամատարութեան, տեղաւորման կամ փոխադրութեան գործերով։ Յանդուգն կեցուածք կ՛ունենայ Յունաստանի Խորհրդարանին մէջ, երբ 1921-ին, Մեծ Ուժերը կը մտադրեն վերանայիլ Սեւրի Դաշնագիրը։ 1921 Փետրուար 15-ին յունական խորհրդարանին նիստին, ի միջի այլոց կը յայտարարէ․- «․․․իբրեւ ընտրեալ ներկայացուցիչ Թրակիոյ հայութեան,․․․․ կը բողոքեմ եւ հակառակութիւնս կը յայտնեմ Սեւրի Դաշնագրի վերաքննման․․․․ յուսամ թէ մարդկութեան խիղճը պիտի գերադասէ ու պիտի համոզուին աշխարհի զօրաւորները թէ այս հողերուն վրայ Թուրքիոյ գերիշխանութեան վերահաստատումը՝ պիտի դառնայ համաշխարհային պատմութեան սեւ էջերէն մին»։
Ազատամիտ ըլլալով հանդերձ, սիրուած է թագաւորականներուն կողմէն։ Անոնք նեցուկ կը կանգնին զանազան հարցերու եւ առաւել գումարներ կը յատկացնեն հայ համայնքներուն։
Այսպէս տնտեսական օգնութիւն կը տրուի հայկական վարժարաններուն եւ Թրակիոյ հայերը մէկ տարուայ համար կը ձերբազատուին հարկ վճարելէ։
''**Գալուստ Ասլանեան․ Ծնած է Վան, 1865-ին․ շրջանաւարտ տեղւոյն Կեդրոնական վարժարանէն, ապա Փարիզի համալսարանէն՝ բժշկական վկայականով։ 1895-էն կը հաստատուի Սելանիկ, ուր կը դառնայ անուանի իր վիրաբուժական կարողութիւններով։ Յարգուած ըլլալով թէ՛ հայ համայնքէն, թէ՛միջազգային շրջանակներէն, Հ․Հ․ կառավարութիւնը զայն կը նշանակէ Սելանիկի պատուակալ հիւպատոս։ Կը մահանայ Սելանիկ, 6 Մարտ, 1932-ին։
***Յարութիւն Գըլըճեան․ Ծնած է Պոլիս 1891-ին, Աթէնք կը փոխադրուի 1896-ի տեղւոյն կոտորածներէն անմիջապէս ետք։ Բազմազաւակ ընտանիքի 4-րդ զաւակն է։ Կը յաճախէ ու կ՛աւարտէ յունական նախակրթարանը, կիմնազիոնը ու ապա երկու տարուայ համար կը հետեւի Աթէնքի համալսարանի իրաւաբանական ճիւղը։ Կը մտնէ առեւտրական ասպարէզ, եղբայրներուն մօտ։ Միաժամանակ կը սկսի իր հանրային գործունէութիւնը։ Նախ՝ փոքրաթիւ հայ համայնքին, ապա յունահայ հոծ գաղութին․․։ Քաջ յունագէտ, լայն կապեր կը հաստատէ պետական բոլոր շրջանակներուն հետ, լաւագոյնս կ՛օգտագործէ ի օգուտ հայ գաղութին թէ՛ Հ․Հ․ հիւպատոս նշանակուելէն առաջ, թէ՛ ետքը։
1922
1922թ․ կը կազմուին՝
Փափազեան կը գործակցի հետերնին, կը յաջողի դիւրացնել եւ լուծել զանազան փաստագրման հարցեր։
Փոքր Ասիոյ աղէտը
Յունական բանակին նահանջը հետեւանք կ՛ունենայ հարիւր հազարաւոր յոյներ եւ 80․000-100․000 հայեր Իզմիրէն եւ արեւելեան Թրակիայէն հասնին Յունաստան։ Փափազեան, Սելանիկ կը հաստատուի ու անմիջապէս գաղթականներուն ի նպաստ աշխատանքին կը լծուի։ Հայերուն եւ յունական կառավարութեան միջեւ գլխաւոր կապն է։
1923-ին կը հրատարակէ Սելանիկի առաջին հայկական լրագիրը՝ «Ալիք»ը, Լեւոն Մոզեանի խմբագրութեամբ․ անխաբան կը հրատարակուի մինչեւ 1927։ Կ՛աշխատակցի նաեւ Պոլսոյ հայական օրաթերթերու հետ եւ կը զբաղի համայնքին գործերով։
Բ․ Համաշխարհային Պատերազմէն ետք
Բ․ Համաշխարհային Պատերազմի աւարտին, կնոջ Սիրային եւ աղջկան՝ Ռիթային (հետաքային տիկին Հայկ Զաքեան) հետ կը հաստատուի Աթէնք։ Կը գործակցի «Ազատ Օր» օրաթերթին հետ․ յօդուածներ կը գրէ, կը թարգմանէ նաեւ՝ ֆրանսական թերթերէ։
1948-1950 Յունաստանի «Համազգային»ի ատենապետութիւնը կը ստանձնէ։
Կը մահանայ 1953 Նոյեմբեր 10-ին, յետ կարճատեւ հիւանդութեան։ Թաղման արարողութիւնը տեղի կ՛ունենայ Աթէնքի Ս․ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ մէջ, ու մարմինը կ՛ամփոփուի Քոքինիոյ 3-րդ գերեզմանատան մէջ;
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:10 Նոյեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ երեսփոխաներ Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ ազգային գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ իրաւաբաններ
Անդրէաս Եպիսկոպոս Չէլէպեան
Ծնած է Մէրտին 1848-ին: Ուսումը հոն եւ Հռոմ ստանալէ յետոյ՝ Տիարպէքիր կ'ուղեւորի, ուրկէ ծննդավայր եւ հոն քահանայ կը ձեռնադրուի Նազարեան Արքէպիսկոպոս է՝ որուն մահէն վերջ Եպիսկոպոս ընտրուելով կը յաջորդէ անոր 1899-ին: Երկար տարիներ վիճակաւոր Տիարպէքիրի թեմին:
Սուրէն Նազարեան
Ազգային-Հասարակական Կեանք
1932-էն անդամ է Հ.Մ.Ը.Մ.-ին: Այդ օրերու Աքելան՝ Թադէոս Թիւթելեան ը զինք, մեծ եղբօրը հետ, արձանագրած է գայլիկ: Այնուհետեւ, Լեւոն Աբգարեան ի, Նշան Թիսիւզեան ի, Լուտեր Մասպանաճեան ի հետ եւ այլոց շունչին տակ մեծցած ու հասակ առած է եւ կերտած՝ Հ.Մ.Ը.Մ.-ականի գաղափարական նկարագիրը: Տիրացած է խմբապետի աստիճանին:
1940-ին հիմնած է Հալէպի Մխիթարեան վարժարանի սկաուտութիւնը, Հ.Մ.Ը.Մ.-ի Վարչութեան եւ Սկաուտական Խորհուրդի արտօնութեամբ: Մեծ աշխատանք տարած է Հալէպի բոլոր հայ սկաուտական կազմերուն համերաշխ գործակցութեան համար եւ նախաձեռնողներէն մէկը՝ Հալէպի «Միջ-Միութենական Սկաուտական Խորհուրդ»ին:
1953-էն մինչեւ 1975, իբրեւ սկաուտութեան ներկայացուցիչ մաս կազմած է ընդհատաբար Հ.Մ.Ը.Մ.-ի Հալէպի մասնաճիւղի վարչութիւններուն եւ Սկ. Խորհուրդներուն, ապա, 1977-էն մինչեւ 1987 ընտրուած է Սուրիոյ Շրջանային Վարչութեան անդամ, ստանձնելով ատենադպրութեան պաշտօնը: Այս շրջանին, եղած է Հ.Մ.Ը.Մ.-ի եւ Սուրիոյ Շրջանային Սկաուտական Խուրհուրդին կապը:
1954-ին, ընտրուած է Հիւսիսային Սուրիոյ արաբական Սկաուտական Խորհուրդի անդամ: Ամբողջ 23 տարի վերընտրուած է եւ դարձած, ձեւով մը, անպաշտօն ներկայացուցիչ՝ Հալէպի բոլոր հայկական սկաուտական կազմերուն (Հ.Մ.Մ. 10-րդ վաշտ), (Վասպուրական 9-րդ վաշտ), (Հ.Ե.Ը. 22-րդ վաշտ), (Տարօն 46-րդ վաշտ): Սատարած է Հիւսիսային Սուրիոյ արաբական Սկաուտական Խորհուրդի բազմաճիւղ աշխատանքներուն, ամրապնդած՝ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի սկաուտութեան, ինչպէս նաեւ հայ միւս ակումբներուն դիրքորոշումը, յաչս պետութեան, թիկունք կանգնելով Սուրիական Սկաուտութեան (Քէշշէֆ Սուրիէ) ամրապնդման աշխատանքներուն:
Մասնակցած է Մերձաւոր Արեւելքի Հ.Մ.Ը.Մ.-ի երեք Շրջանային ներկայացուցչական ժողովներուն, իսկ համա-գաղութային կառոյց ստանալէ ետք, չորս Պատգամաւորական ժողովներուն, եւ Սկաուտական համագաղութային Ա. ժողովին (Աթէնք- 1982-ին): Նաեւ Սուրիոյ հինգ Շրջանային ժողովներուն՝ Հալէպ:
Եղբ. Սուրէն Նազարեան տարիներով հետեւած է մարզական խաղերու, սակայն սկաուտութեան հանդէպ բուռն սէրն է, որ զինք մղեց ամբողջ 40 տարի լծուելու մանկավարժ-դատիարակի քաղցր պարտականութեան, յանուն հասնող սերունդներուն առողջ եւ հայեցի դաստիարակութեան:
Եղբ. Սուրէն աւելի քան կէս դարու ազգային-միութենական ծառայութեան վաստակ մը կը ձգէ իր ետին:
Գրական Կեանք
Սուրէն Նազարեան կը հանդիսանայ մտքի անխոնջ աշխատաւոր մը: Յուշագրութիւններով եւ յօդուածներով կ'աշխատակցի հայ մամուլին եւ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի պաշտօնաթերթ « Մարզիկ »ին: 2015-ին Երեւանի «Մուղնի» հրատարակչատունէն լոյս կը տեսնէ Հայոց ցեղասպանութեան թղթապանակին մէջ փաստագրական արժէք ներկայացնող հատորը «Գիրք Երախտիքի» անունով, որուն շնորհանդէսը կատարուեցաւ 24 Փետրուար 2017-ին, Լիբանանի մէջ, ներկայութեամբ իր դուստր՝ Հուրի Նազարեանի:
Պարգեւատրում
Հ.Մ.Ը.Մ.-ի Կեդրոնական Վարչութիւնը գնահատելով բազմավաստակ եղբօր երկար տարիներու նուիրումը եւ ծառայութիւնը՝ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի եւ Սուրիոյ սկաուտական կեանքի վերելքին եւ զարգացման համար, նաեւ գնահատելով անոր կատարած աշխատանքը միութենական եւ ազգային մարզերուն մէջ, զինք պարգեւատրեց Հ.Մ.Ը.Մ.-ի «Արժանեաց» արծաթ շքանշանով, որուն տուչութիւնը կատարուեցաւ 20 Նոյեմբեր 1988-ին, Հ.Մ.Ը.Մ.-ի հիմնադրութեան 70ամեակի հանդիսութեան ընթացքին:
Ֆրանսական Կիանա
Ֆրանսական Կուիանան (ֆր.՝ Guyane Française), Ֆրանսայի ամենամեծ անդրծովեան երկրամասն է, որ կը գտնուի Հարաւային Ամերիկայի հիւսիս-արեւելքը։ Վարչական կեդրոնը Քայեննա քաղաքն է։ Կը սահմանակցի արեւմուտքէն` Սուրինամի, հարաւ եւ արեւելքէն` Պրազիլի հետ, իսկ հիւսիս եւ հիւսիս-արեւելքի ափերը կ՛ողողեն Ատլանտեան ովկիանոսի ջուրերը։
Տարածքի ընդարձակութեամբ (83.846 քառակուսի քիլոմեթր, որուն 98 տոկոսը պատուած է արեւադարձային լաւ պահպանուած, հարուստ անտառներով ) երկրորդն է Ֆրանսայի տարածաշրջաններուն մէջ։ Երկրորդն է նաեւ սակաւ բնակեցուած ըլլալու տեսակէտէն (բնակչութեան թիւը՝ աւելի քան 280 հազար մարդ, որուն մօրաւորապէս կէսը կ՛ապրի մայրաքաղաք Քայեննայի մէջ): Հարաւային Ամերիկայի մէջ ներկայիս միակ մայրցամաքային տարածքն է, որ տակաւին կը պատկանի եւրոպական երկրի մը եւ կը մտնէ Եւրոպական Միութեան կազմին մէջ՝ հանդիսանալով վերջինիս ամենաընդարձակ երկրամասը Եւրոպայի սահմաններէն դուրս: Գործածութեան մէջ գտնուող արժոյթը եւրօն է, պետական լեզուն՝ ֆրանսերէնը, սակայն էթնիկ ամէն մէկ խումբ ու համայնք կը գործածէ իր լեզուն (տեղաբնիկներու լեզուներէն ամենաշատ տարածուածը կուիանական կրեոլերէնն է):
Բնակչութեան թիւով աշխարհի մէջ կը գրաւէ 186-րդ տեղը :
Անուանում
Պաշտօնական անուանումը Կուիանա է (ֆրանսերէն՝ Guyane), իսկ «Ֆրանսական» ճշտումը սկիզբ կ՛առնէ այն ժամանակներէն, երբ գոյութիւն ունէին երեք գաղութներ Կուիանա անուանումով՝ բրիտանական Կուիանա (ներկայիս՝ Կայանա), հոլանտական Կուիանա (ներկայիս՝ Սուրինամ) եւ Ֆրանսական Կուիանա։ Տեղաբնիկ հնդիկներու լեզուով Կայանա կը նշանակէ ջրառատ երկիր :
Պատմութիւն
Հիւանդութիւններէն փրկուածները փախուստ տուած են ծովի ափէն երեւացող երեք փոքր կղզիները, որոնց անոնք տուած են Փրկութեան կղզիներ անուանումը: Վերադառնալով հայրենի Ֆրանսա՝ անոնք պատմած են ահաւոր պատմութիւններ, որոնց թողած մռայլ տպաւորութիւնը պահպանուած է երկար տարիներ:
1794-ին՝ Ռոպեսփիերի մահէն ետք, անոր հետեւորդներէն 193-ին իբրեւ պատիժ ուղարկած են Կայանա։ 1797-ին այդ նոր գաղութը ուղարկուած են հանրապետական ժեներալ Պեշիգրիւն եւ խումբ մը լրագրողներ: Յետագային, ափրիկեցի սեւամորթ ստրուկներ բերուած են այստեղ, որոնց տքնաջան աշխատանքով ցանուած են ընդարձակ ցանքատարածութիւններ՝ համաճարակներէն համեմատաբար ապահով գետափերու վրայ։ 1848-ին, երբ Ֆրանսա վերացուցած է ստրկութիւնը, սեւամորթները լքած են ցանքատարածութիւններն ու փախած վայրի անտառներ, ուր հիմնած են հայրենի Ափրիկէին նման համայնքներ:
1852-ին Ֆրանսայէն գաղութ բերուած են շղթայուած դատապարտեալներու խումբեր: 1885-ին ֆրանսական խորհրդարանը ընդունած է յատուկ օրէնք, որուն համաձայն՝ գողութեան համար երեք եւ աւելի անգամ եւ երեք ամիսէն աւելի ժամկէտներով դատապարտուած կին կամ տղամարդ որպէս պատիժ ուղարկուած է Ֆրանսական Կուիանա, ուր վեց ամիս պահուած է բանտի մէջ, այնուհետեւ ազատ արձակուած՝ գաղութին մէջ բնակութիւն հաստատելու պայմանով: Սակայն այս փորձը ձախողած է, քանի որ ազատածները ունակ չեն եղած հողագործութեամբ իրենց ապրուստը հոգալու եւ կրկին դիմած են գողութեան եւ կարճ ժամանակ ետք մահացած են կամ բանտին մէջ, կամ ալ զոհ դարձած են համաճարակներու ու սովի:
1946-ին Կուիանան ստացած է Ֆրանսայի «անդրծովեան բաժինի» կարգավիճակ : Յաջորդած տասնամեակներուն տարածաշրջանին մէջ տնտեսական աճը չափազանց ցած էր (վառելանիւթն ու սնունդը կը ներկրուէին), գործազրկութեան մակարդակը՝ բաւական բարձր: Իրավիճակը որոշ չափով շտկուած է 1975-էն, երբ եւրոպական տիեզերական գործակալութիւնը այստեղ հիմնած է արբանեակներու արձակման կայան, եւ անոր հետ կապուած բացուած են աշխատատեղեր, ներմուծուած ու ներդրուած են մեծ գումարներ: 29 Հոկտեմբեր 2010-ին եւրոպական Arianespace ընկերութիւնը Ֆրանսական Կուիանայի Կուրու ռազմաբազայի տիեզերակայանէն յաջողութեամբ արձակած է կապի երկու արբանեակներ կրող հրթիռներ ։
Մարտ 2017-ին երկրամասին մէջ բնակուող ֆրանսացիները բողոքի ցոյցեր, գործադուլներ կազմակերպեցին ֆրանսական կառավարութեան դէմ (այդ ամսուան 28-ին տեղի ունեցած է Ֆրանսական Կուիանայի պատմութեան մէջ ամենահզօր ցոյցը ), պահանջելով վերջ դնել իրենց՝ իբրեւ գաղութի վերաբերումին, տեղական հումքի պաշարները առանց իրենց կարծիքը հաշուի առնելու շահագործելուն : Ցուցարարները պահանջած են նաեւ էականօրէն աւելցնել ներդրումներու ծաւալները, ընդլայնել, բարելաւել ենթակառուցուածքները, արդիւնաւէտ պայքար մղել յանցագործութիւններու եւ ապօրինի ներգաղթի դէմ, որոնք կը շարունակեն երկրամասին համար մնալ ծանր խնդիրներ՝ լրջօրէն անհանգստացնելով բնակչութիւնը:
Սուրէն Սանինեան
Սուրէն Սանինեան, ծնած է Երեւանի մէջ եւ Երկրորդ աշխարհամարտէն ետք հաստատուած է Միաց. նահանգներ։ 1940ական թուականներէն ի վեր կ՚աշխատակցի արտասահմանեան մամուլին եւ պարբերականներու՝ որոնց մէջ ցրուած կը մնան իր ստեդծագործութիւններէն շատեր,- հաւանօրէն աւելի՜ն՝ քան ինչ որ կրցած է համադրել իր երկու հատորներուն մէջ. «Տասներկու նորավէպեր եւ պատմուածքներ» (1963) եւ «Հեռաւոր թաց ու լուսաւոր մայթերի վրայ» (1974)։
Ֆրանսական Կիանա
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսա