Արշակունեաց_Թագաւորութեան_Անկումը
Արշակունի Վերջին Թագաւորները
387-ի բաժանումը ճակատագրական հետեւանքներ ունեցաւ Հայաստանի համար: Այս թուականէն ետք, Բիւզանդիոն եւ Պարսկաստան, իւրաքանչիւրը իր բաժինին մէջ, ջանացին ջնջել անուանապէս տիրող հայկական թագաւորութիւնները: 390 թուականին, Արշակ Գ.-ի մահէն ետք, Յունահայաստանի համար նշանակուեցաւ յոյն կառավարիչ մը, երկիրը վերածելով բիւզանդական նահանգի: Պարսկաստան 385 թուականին Արեւելեան Հայաստանի թագաւոր նշանակած էր Խոսրով Դ. Արշակունին, որմէ սակայն շուտով դժգոհ մնացած էր։ Խոսրով յաջողած էր սիրաշահիլ նախարարները եւ բարեկամութիւն հաստատել յոյներուն հետ: Արշակ Գ.-ի մահէն ետք, ան կը խորհէր բիւզանդական բաժինի նախարարներուն զօրակցութեամբ եւ կայսեր հաւանութեամբ միացնել երկու Հայաստանները եւ վերականգնել հայկական անկախութիւնը: Այս գծով իր տարած աշխատանքները աննկատ չանցան Տիզբոնի մէջ։ Աւելին, առանց պարսից թագաւորին խորհուրդը հարցնելու, Խոսրով Դ. կաթողիկոսական գահ բարձրացուց Սահակ Պարթեւը, որ իր կրթութիւնը ստացած ըլլալով Բիւզանդիոնի մէջ, ճանչցուած էր իբրեւ յունասէր: Իր այս քաղաքականութեան պատճառով Խոսրով Դ. դատապարտուեցաւ պարսիկներէն: Արքայից Արքան՝ Վռամ Դ. իր մօտ հրաւիրելով հայոց թագաւորը, գահընկեց ըրաւ զայն եւ թագաւոր նշանակեց իր եղբայրը՝ Վռամշապուհ (389-414 թ.), որուն օրով Բիւզանդիոնի եւ Պարսկաստանի յարաբերութիւնները բարելաւուեցան: Օգտուելով այս կացութենէն, Վռամշապուհ բարեկամութիւն հաստատեց երկու պետութիւններուն հետ ալ: Իր թագաւորութիւնը Հայաստանի համար եղաւ երկարատեւ խաղաղութեան շրջան մը, որուն ընթացգին տեղի ունեցաւ հայ գիրերու գիւտը: 414 թուականին մեռաւ Վռամշապուհը, ձգելով անչափահաս որդի մը՝ Արտաշէս Նախարարներուն խնդրանքով, պարսից Յազկերտ Ա. հայկական գահը վերստին յանձնեց Վռամշապուհի գահընկեց եղբօր՝ Խոսրով Դ.-ին, որ կը պահուէր Պարսկաստանի մէջ։ Ծերունի Խոսրով հազիւ 8 ամիս կրցաւ թագաւորել ու մեռաւ: Այս անգամ Յազկերտ իր իսկ որդին՝ Շապուհը (416-420) հայոց թագաւոր կարգեց: Այս ձեւով ան կը խորհէր երկու երկիրներուն իշխանութիւնները միացնել եւ հետագային Հայաստանը անբաժան մէկ մասը դարձնել պարսկական ընդարձակ կայսրութեան: Շապուհ չսիրուեցաւ հայերու կողմէ, որոնք լաւ գիտէին թէ ի՞նչ նպատակով ան ղրկուած էր Հայաստան: Ան երկար չմնաց հայկական գահին վրայ։ 420 թուականին, իր հայրը՝ Յազկերտ սպաննուեցաւ Պարսկաստանի մէջ եւ Շապուհ մեկնեցաւ Տիզբոն, տիրանալու համար գահին: Սակայն ինքն ալ սպաննուեցաւ պարսիկ ազնուականներու կողմէ: Ի վերջոյ իր կրտսեր եղբայրը՝ Վռամ Ե. բարձրացաւ գահ: Նոյն տարին, 421 թուականին, պարսիկները պատերազմ յայտարարեցին Բիւզանդիոնի դէմ: Մինչեւ 423 թուական, Հայաստան եւս անորոշ եւ տագնապալից օրեր ապրեցաւ: Հայերը ապստամբեցան եւ երկրէն դուրս դրին պարսկական զօրքերը: Ամբողջ երեք տարի երկիրը մատնուեցաւ անիշխանութեան: 422 թուականին, երբ Պարսկաստանի եւ Բիւզանդիոնի միջեւ խաղաղութիւն կնքուեցաւ, նախարարներու խնդրանքով, Վռամ Ե. դարձեալ Հայաստանի թագաւոր նշանակեց Վռամշապուհի որդին՝ Արտաշէսը: Նախարարները գոհ չմնացին Արտաշէս Դ.-էն եւս: Անոնք Սահակ կաթողիկոսէն խնդրեցին, որ դիմէ պարսիկներուն եւ գահընկեց ընել տայ Արտաշէսը: Հայրենասէր եւ իմաստուն կաթողիկոսը մերժեց եւ ջանաց համոզել նախարարները, որ ետ մնան իրենց նպատակէն, որովհետեւ ան կրնար ճակատագրական հետեւանքներ ունենալ Հայաստանի ապագային համար: Նախարարները չհամակերպեցան կաթողիկոսի կարծիգին: Անոնք դիմեցին Տիզբոն եւ ամբաստանեցին թէ՛ Արտաշէսը եւ թէ՛ կաթողիկոսը, յայտնելով որ կը նախընտրեն հայ թագաւորի մը փոխարէն իրենց գլխուն ունենալ պարսիկ իշխան մը: Վռաշ Ե.-ի համար աւելի նպաստաւոր առաջարկ չէր կրնար ըլլալ. ան մէկ հարուածով պիտի ազատէր հայ Արշակունիներէն, որոնց դէմ 200 տարի է, որ Պարսկաստան կը պայքարէր: 428 թուականին, Վռաշ Ե. գահընկեց ըրաւ Արտաշէս Դ.-ն եւ անոր տեղ կարգեց պարսիկ մարզպան մը: Սահակ կաթողիկոս եւս կորսնցուց կաթողիկոսական աթոռը: Իրեն փոխարէն կաթողիկոս նշանակուեցաւ պարսկասէր Սուրմակը: Թագաւորութեան անկումով եւ կաթողիկոցին փոխարինումով, Հայաստանվերջնական կերպով կորսնցուց իր քաղաքական անկախութիւնը եւ հոգեւոր ազատութիւնը: Հայերուն համար բացուեցաւ պայքարի նոր եւ արիւնալի շրջան մը: