cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Գերմաներէն
Գրենական համակարգը
Գերմաներէնը կը գործածէ լատինական գիրերուն վրայ հիմնուած այբուբենը: Անիկա կազմուած է լատինական 26 գիրերէն, որ ունեն իրենց անունները՝ A a (ա), B b (պէ), C c (ցէ), D d (տէ), E e (է), F f (էֆ), G g (կէ), H h (հա), I i (ի), J j (եոթ), K k (քա), L l (էլ), M m (էմ), N n (էն), O o (օ), P p (փէ), Q q (քու), R r (էռ), S s (էս), T t (թէ), U u (ու), V v (ֆաու), W w (վէ), X x (իքս), Y y (իփսիլօն), Z z (ցէթ): Ատկէ բացի գերմաներէնի այբուբենին մէջ կան երեք ումլաութներ՝ Ä ä, Ö ö եւ Ü ü , ինչպէս նաեւ՝ ß (էսցէթ) կցագիրը:
Շարլ տը Կոլ
Շարլ տը Կոլ (Charles de Gaulle, 22 Նոյեմբեր 1890, Լիլ  – 9 Նոյեմբեր 1970, Քոլոմպէ լէ Տէոզ Էկլիզ), Ֆրանսայի մեծագոյն քաղաքական եւ ռազմական գործիչներէն: Ֆրանսայի նախագահն էր 1959-էն 1969-ը:
Գերմաներէն
Գերմաներէնը Որպէս Մայրենի
1990-ական թուականներու սկիզբէն գերմաներէնը որպէս մայրենի լեզու գործածող մարդոց քանակը կ'աճէ ։ Ժողովրդագրութիւնը մայրենի լեզուով խօսողներու համար կը նշէ աւելի քան 90 միլիոն թիւը։ Այլ տուեալները նոյնպէս կը վկայեն 90 միլիոնի մասին, նոյնիսկ՝ մինչեւ 105 ։ Ընդհանուր առմամբ բոլոր պարագաներին հիմքին ներգաղթի երեւոյթն է դեպի Գերմանիա, Աւստրիա, ԶուիցԵրիա, ովքեր գերմաներԷնը որպէս երկրորդ լեզու կը գործածեն եւ որոնց լեզուական իրադրութեան մասին պաշտօնական տուեալները կը բացակայեն։
Շարլ տը Կոլ
Երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակ չհամաձայնեցաւ Ֆրանսայի անձնատուր ըլլալ, հեռացաւ Լոնտոն եւ կազմակերպեց «Ազատ Ֆրանսա» դիմադրութեան շարժումը: Մեծ Բրիտանիան, յետագային նաեւ` ԱՄՆ-ը ու ԽՍՀՄ-ը ճանչցան անոր «Վտարանդի կառավարութիւն»-ը:
Ֆրանսայի ազատագրումէն ետք՝ 1944-1946-ին, ղեկավարած է ժամանակաւոր կառավարութիւնը: Երկու անգամ ընտրուած է նախագահ: Ընդունած է նոր սահմանադրութիւն, զարկ տուած տնտեսութեան, բարձրացուցած երկրի միջազգային հեղինակութիւնը:
Գերմաներէն
Բառամթերքը
Լատինական բառերը գերմաներէնի նախահայր լեզուն փոխառած է տակաւին Հռովմի կայսրութեան օրոք եւ ենթարկած է համապատասխան հնչիւնաբանական փոփոխութիւններու: Ատոնց ծագումի մասին չեն գիտեր շատ խօսողներ (զորօրինակ, որ Pforte, Tafel, Mauer, Käse, Köln համապատասխանաբար լատիներէն porta, tabula, murus, caseus, Colonia բառերէն են). Լատիներէնէ փոխառութիւններու գործընթացն իր շարունակութիւնը կ'ունենայ նաեւ Հռովմի կայսրութեան անկումէն ետք քրիստոնէացման ընթացքին, ինչը միջնորդաւորուած էր եկեղեցիներով եւ վանքերով: Լատիներէն բառերու մեկ այլ կարեւոր ներհոսք կը նկատուէր Վերածննդի մարդասիրութեան ժամանակ: Լեզուաբանական առումով լատիներէն բառերու ներմուծումը կը շարունակուէ մինչեւ մեր օրերը, ինչը վերջին մի քանի տասնամեակներուն յաճախ կատարուէ անգլերէնով միջնորդաւորուած եղանակով: ԺԵ-էն ԺԷ դարերուն մեծ էր եղած իտալերէնի ազդեցութիւնը, առաւելապէս իտալերէն մասնագիտական բառերու ձեւով ճարտարապետութեան, դրամաշրջանառութեան եւր երաժշտութեան բնագաւառներուն մէջ: Ֆրանսերէնէ կատարուած փոխառութիւնները կատարուած են գլխաւորապէս 17-էն մինչեւ 19րդ դարերուն: Անգլերէնի ազդեցութիւնը կ'երեւայ տակաւին 19րդ դարուն, սակայն անիկա գերակշռող չէր եղած մինչեւ 20րդ դարու երկրորդ կէսը:
Շարլ տը Կոլ
Մահափորձերը
Ոչ մէկ նախագահի նկատմամբ այդքան մահափորձ չէ կատարուած, որքան՝ տը Կոլի: Անոր հանդէպ կազմակերպուած է 30 մահափորձ, եւ ամէն անգամ այդ «յաջողակ սատանայ»-ն կը յաջողէր անվնաս մնալ: Ամենաաղմկոտ մահափորձը 1962 Օգոստոսին էր։ Ինքնաշարժի վրայ, ուր նստած էին զօրավարն ու անոր տիկինը, կրակ բացած են 15 ինքնաձիգաւոր: Հանելուկ է, թէ ամուսինները ինչպէս ողջ մնացած էին: Բայց տը Կոլ ոչ այնքան մահափորձի փաստէն վրդոված էր (ան արդէն վարժուած էր անոնց եւ կը համարէր նախագահութեան անխուսափելի մասը), որքան այն բանէն, որ աւազակախումբի ղեկավարը` ֆրանսական բանակի փոխգնդապետ Պասդիէն Դիէրին, վրիպած էր։ Անոր բանակի պաշտօնաթող սպան կրակել չէր գիտեր: Տը Կոլ անձամբ ստորագրեց անոր մահապատիժին դատավճիռը:
Քաղաքականութենէն հեռանալն ու մահը
Տը Կոլի քաղաքական գործունէութիւնը աւարտեցաւ 1969-ին, երբ ծերակոյտի վերակառուցման եւ երկրի վարչատարածքային կառուցուածքի բարեփոխման համար, իր իսկ նախաձեռնած հանրաքուէին ձախողեցաւ: Տը Կոլ՝ առանց վարանելու, հրաժարական տուաւ եւ վերջնայանապէս հեռացաւ քաղաքական ասպարէզէն, որմէ մէկ տարի ետք, 1970-ի Նոյեմբեր 9-ին, Գոլոմպէ լէ Տէոզ Էկլիզ գիւղին մէջ, թղթախաղի պահուն։
Գերմաներէն
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Լեզուներ
Շարլ տը Կոլ
Քաղաքականութենէն հեռանալն ու մահը
Փարիզի մէջ, զօրավար Շարլ տը Կոլի անունով հրապարակ կայ:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1890 ծնունդներ Ստորոգութիւն:22 Նոյեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:1970 մահեր Ստորոգութիւն:9 Նոյեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:Լիլ ծնածներ Ստորոգութիւն:Նախագահներ Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի նախագահներ
Ուրմիոյ Գործողութիւն
Ուրմիոյ ռազմագործողութիւն (Յունուար-Յունիս1915), ռուսիոյ Ազրպէյճանական բանակ ի զօրամասերու գործողութիւնները՝ Ուրմիոյ լիճի շրջանին մէջ Համաշխարհաին Ա. պատերազմի պարսիկներու պատերազմի ընթացքին:
Ազրպէյճանական ուղղութիւն
Ազրպէյճանի ռազմագործողութիւններու երկրորդական ուղղութիւնը Կովկասեան բանակ ի ամենաձախ բաժինին վրայ կը գտնուէր եւ Թաւրիզ էն, Ուրմիոյ լիճէն մինչեւ Ռաւանտուզ եւ Մոսուլ կ'երկարէր: Վանայ լիճի հարաւ-արեւելեան լեռները հիմնական ռազմաճակատի մէջտեղէն կ'անցնէին: Տարածքին մէջ քիչ էին բաց ճամբաները, անոնց մեծ մասը շրջանցիկ էին :
1909-1912 թուականներուն ռուսերը Թաւրիզ ի եւ Ուրմիոյ լիճի մէջ մեծ խումբ մը կը պահէին, որ պատերազմի ընթացքին Ճուլֆայէն Էրիւան եւ Գանձակ գացող ճամբորդները կը պաշտպանէր: Թուրք լրտեսներ ռազմատենչօրէն կը գրոհէին քիւրտերու եւ շահսեւէններու վրայ: Այս ռազմատենչերը կանխելու եւ Ռուսիոյ դէմ ապստամբելու նպատակով, Իրանական Ազրպէյճանի հիւսիս-արեւմուտքին մէջ Կովկասեան 2-րդ հրետանային բաժինի, 2-րդ գումարտակի, խազախական 4-րդ բաժինի եւ սահմանապահ 27-րդ կիսաբաժինի ¾ գումարտակի կազմին մէջ ջոկատ մը կազմուած է: Ընդհանուր՝ հետեւակային 8 ¾ գումարտակ, 24 հարիւրեակ եւ 24 հրանօթ կազմուած էր :
Ազրպէյճանի բանակին ղեկավար նշանակուած է զօրավար Ֆ. Գ. Ճերնոզուպովը: Անոր առջեւ խնդիր դրուած է հետեւիլ եւ ապահովել Մոսուլ-Ռաւանտուզ-Թաւրիզ եւ Վան-Ուրմիա ուղղութիւնը: Այդ նպատակով զօրքերը շրջանի կարեւորագոյն վայրերը գրաւած էին՝ Թաւրիզը, Խոյը, Տիլմանը եւ Ուրմիան, եւ դէպի Մարաղա, Սոուչ-Պուլակ եւ Մաքու քաշած էին յառաջապահ փոքր ջոկատները :
Սկզբնական շրջանին, խումբը ենթակայ էր Կովկասեան 4-րդ բանակային մարմինի զօրավար Պ. Ի. Օգանովսկին, բայց զօրամասերու կապուած էր: 400 քմ երկարութիւն ունեցող ճակատի կառավարման դժուարութիւնները եւ մարմինի ու խումբին առջեւ դրուած խնդիրները հետագային որպէս ռազմական ինքնուրոյն միաւոր կ'արձանագրուի, որմէ ետք բանակի հրամանատարութեան իշխանութեան տակ կ'անցնի :
Մինչեւ Դեկտեմբեր 1914, տեղի ունեցած բախումները նշանակալի չէին, բայց արդէն Նոյեմբերին, թուրքերը կը սկսին աշխուժանալ Ռաւանտուզի շրջանին մէջ, իսկ Վանի շրջանին մէջ 37-րդ հետեւակային բաժինի զօրամասերը կը յայտնուին :
Դեկտեմբերեան նահանջ
15 Դեկտեմբեր-ին Կովկասեան բանակ ի հրամանատար Ա. Զ. Միշլաեւսկին, Սարիղամիշի մէջ թուրքերու շրջապատումէն ետք, զօրքը լքելով Թիֆլիս փախուստ կու տայ՝ փրկուելու նպատակով: Ան Կովկասեան 4-րդ մարմինին կը հրամայէ շատ արագ դէպի ռուսական տարածք նահանջել, իսկ Ճեռնոզուպովի խումբին կը հրամայէ Ճուլֆա նահանջել: Զօրավար Օգանովսկի, որու զօրքերը որեւէ ճնշման չէին ենթարկուած հակառակորդի կողմէն, այս հրամանը կ'անտեսէ, որովհետեւ նահանջը հարուածի տակ կը դնէր Սարիղամիշեան խումբի բաժինը, բայց Ճեռնոզուպով կը հեռանայ գրաւուած շրջանէն եւ խումբը Ճույֆայի եւ Խոյի մօտակայքին կը տեղակայուի : Արագ փախուստի պատճառով անոնք չեն յաջողիր պահեստները ամբողջովին դատարկել, մեծ քանակութեամբ պահեստաւորուած ապրանքներ ու մթերքներ դուրս կը նետեն կամ ալ կ'ոչնչացնեն :
Այս նահանջը զգալի վնաս կը պատճառէ, որովհետեւ քիւրտերու մէկ մասը, տեսնելով ռուսերու թուլութիւնը, թուրքերուն կողմը կ'անցնին, եւ անոր հետեւանքով մեծ ջանքեր պէտք է ըլլան վերստին հպատակեցնելու համար :
Ուրմիոյ լիճի եւ Տիլմանի շրջաններուն մէջ հայկական եւ ասորական բնակչութիւնը իսլամական վրէժխնդրութենէն վախնալով, խուճապահար քաղաքը կը լքեն, փախստականներու ամբոխները դէպի հիւսիս գացող ճամբան կանցնին, եւ այս մէկ զօրքերուն նահանջը կը խանգարեն :
29 Դեկտեմբեր-ին (11 Յունուար-ին) Ճեռնոզուովը կովկասեան 2-րդ մարմինի զօրավար Ֆ. Ի. Նազարբեկովին հրաման կու տայ կրկին Խոյը նուաճել: Յաջորդ օրը ռուսերը կռիւի կ'անցնին, կը գրաւեն քաղաքը եւ յառաջապահ զօրքերուն դուրս կը հանեն դէպի Կոտուր եւ Տիլման: Զօրքի մնացեալ բաժինները դէպի Ճուլֆա կը հեռանան :
Թուրքերը փոքր խումբերով կը նուաճեն մնացեալ լքուած քաղաքները: 1 Յունուար-ին կամաւորական խումբերը, սահմանապահները եւ քրտական հեծելազօրը Թաւրիզ կը մտնեն եւ շատ արագ Խոյ կը հասնին:
Ռուսերու Յարձակում
Սարիղամիշէն վերադառնալով՝ զօրավար Ն. Ն. Յուտենիչ Ճեռնոզուպովի կը հրամայէ իրավիճակը վերականգնել: Թուրքերուն եւ քիւրտերուն հետ եռօրեայ յամառ մարտերէ ետք, 15 Յունուարին Սուֆիան կը գրաւեն, յաջորդ օրը, դարձեալ կռիւ մղելով, Ճապարլին, եւ 17 Յունուարին ռուսերը կը մտնեն հակառակորդի կողմէն լքուած Թաւրիզը :
16 Փետրուարին Նազարբեկովի՝ Փոլթավեան խազախական առաջին գունդով եւ Կովկասեան 8-րդ գունդով ամրացուած զօրամասերը Սուֆիանէն քաշուելով թուրքերու կողմէ՝ յարձակման կ'անցնին եւ առանց կռիւի կը գրաւեն Տիլմանը :
խումբը, մինչեւ 10 Ապրիլ այս դիրքերուն վրայ կը մնայ :
Թրքական Յարձակում
Ապրիլի սկիզբը Վանայ լիճի շրջանին մէջ թրքական զօրքեր կ'ամրացուին եւ ամսուան կէսերուն 3-րդ Միացեալ եւ 37-րդ բաժինները, որոնք Խալիլ Պէյի հրամանատարութեան տակ կը գտնուէին, քրտական հեծելազօրքին հետ պարսկական տարածք կը ներխուժեն եւ Ուրմիան կը գրաւեն, որմէ ետք կ'որոշեն դէպի Գանձակ եւ Պաքու անցնիլ: Այդ ժամանակ թուրքերու թիկունքին կը սկսի Վանի ապստամբութիւն ը, եւ նոյն մարմինի կազմին մէջ մտնող 5-րդ բաժինը կը ստիպուի ճնշում գործադրել :
37-րդ խումբը Պաշքալէի մէջ դիրք կը բռնէ, իսկ 16 Ապրիլին Խալիլ Պէյը 3-րդ Միացեալ, ոստիկանական եւ սահմանապահ զօրամասերու հետ (10-12 գումարտակ, 12 թնդանօթ, քանի մը հազար քիւրտեր) Տիլմանէն դուրս կը մղէ ռուսերուն եւ կը սկսի հետապնդել զանոնք: Թովմաս Նազարբեկեան ին պաշար կ'ուղարկուի, եւ 17 Ապրիլին ան կը գրաւէ Տիլմանէն 6 քմ հիւսիս գտնուող Մոհանջիկի դիրքերը, ուր ան կ'օգտագործէ 8,5 գումարտակ, 12 թնդանօթ եւ 12 հարիւրեակ :
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Ռուսաստանի ճակատամարտներ Ստորոգութիւն:Համաշխարհային առաջին պատերազմի ճակատամարտներ Ստորոգութիւն:Օսմանեան կայսրութեան ճակատամարտներ
Գէորգ Հաճեան
Գէորգ Հաճեան, լիբանանահայ օփերային երգիչ, խմբավար, ազատամարտիկ ։
Կենսագրութիւն
Գէորգ Հաճեան ծնած է 1971 թուականին Լիբանանի Այնճար քաղաքին մէջ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է տեղի «Յառաջ» եւ «Գալուստ Կիւլպէնկեան» վարժարաններուն մէջ։ 1984-ին յաճախած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան Զարեհեան դպրեվանք, զոր աւարտած է 1992 թուականին։ Յաճախած է Լիբանանին «Բարսեղ Կանաչեան» երաժշտական քոլեճը, ուսուցիչը եղած է հայ խմբավար, «Սեբաստացիներ» եւ ԵՊԿԵ գեղարուեստական ղեկավար Յարութիւն Թոփիկեանը։ Որպէս մեներգիչ` հանդէս եկած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան «Շնորհալի», Համազգայինի «Կոմիտաս», «Պարոյր Սեւակ» եւ Թրիփոլիի «Ֆայհա» երգչախումբերուն մէջ։ Եղած է Անճար քաղաքի «Առաջ» երգչախումբի ղեկավարը, մասնակցած է 14 դպրոցներու միջեւ տեղի ունեցող «Բարսեղ Կանաչեան» մրցոյթին եւ գրաւեր առաջին տեղը։
1994-ին տեղափոխուած է Քուէյթ, ուր 10 տարի ղեկավարած է Ազգային վարժարանի մանկապատանեկան երգչախումբը եւ Ազգային առաջնորդարանի չափահասներու «Նարեկացի» երկսեռ երգչախումբը :
2005 թուականին ընտանիքին հետ հաստատուած է Հայաստան, ուր ալ մինչեւ 2009 թուականը ուսումը շարունակած է Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցի մէջ։ Որպէս մեներգիչ` հանդէս եկած է Երեւանի «Շարական» հնագոյն երաժշտական համոյթի մէջ՝ Դանիէլ Երաժիշտի ղեկավարութեամբ:
Մենահամերգներ
Գէորգ Հաճեանը մենահամերգներ ունեցած է Հայաստանի, Արցախի, Վիեննայի, Սլովենիայի, Գանատայի, ԱՄՆ-ի, [[Պրազիլիոյ|Պրազիլիոյ]], Կիպրոսի, Պուլկարիոյ, Իտալիոյ, Ֆրանսայի, Եգիպտոսի, Սուրիոյ, Լիբանանի, Քուէյթի, Քաթարի եւ Իրանի մէջ։
Մահ
2020 թուականի աշնանը մասնակցեր է Արցախի մէջ տեղի ունեցող Հայ-ատրպէյճանական պատերազմին ։ ՀՅԴ կամաւորական 2-րդ վաշտի հրամանատար Մհեր Յարութիւնեանի եւ  նոյն վաշտի ազատամարտիկ Քրիստափոր Արթինի հետ անոնք հերոսաբար նահատակուեցան Հոկտեմբեր 6-ին՝ Արցախի մէջ, ռազմավարական կարեւորագոյն նշանակութեան ունեցող՝ հիւսիսային «Վարանգաթաղ» (Լուլասազ) բարձունքի մը ազատագրութեան համար մղուած ծանր մարտին մէջ՝ ջախջախիչ հակահարուած տալով թշնամիին :
Սկաւառակագրութիւն
Ի շարս այլոց, ուշագրաւ է «Յարատեւ կռիւ» երգը, որ արդէն տեսերիզի մը մէջ իր խայտանքը կ՛ապրի իբրեւ նիւթ եւ մատուցում: Փաստօրէն, բեմադրիչ եւ ազատամարտիկ Սամուէլ Թադեւոսեանի յղացումով (երգ ու տեսերիզ), այս երգը թռիչք առած կը թեւածէ հայրենի բանակին կողքին ու հայոց լեռներու ամբողջ տարածքին: Արցախ աշխարհին մէջ նկարահանուած այս երգն ու տեսերիզը, որ նուիրուած է հայոց բանակին ու անոր ցուցաբերած զոհաբերութեան, մեծագոյն փաստն է հայ արուեստագէտներու, յատկապէս այս պարագային Գէորգ Հաճեանի հայրենասիրութեան :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցի շրջանաւարտներ Ստորոգութիւն:Արցախեան պատերազմի մասնակիցներ Ստորոգութիւն:Արցախեան պատերազմի նահատակներ
Էլենա Ֆերանթէ
Էլենա Ֆերանտէ, իտալացի գրող: Անոր ստեղծագործութիւնները տպագրուած են 40 երկիրներու մէջ։ 2016-ին ընդգրկուած եղած է Time շաբաթաթերթի կողմէ առանձնացուած աշխարհի ամենաազդեցիկ 100 մարդկանց ցուցակին մէջ :
Կենսագրութիւն
Էլենա Ֆերանտէն ծնած եւ մեծցած է Նիապոլի մէջ։ Ստացածլ է բանասիրական բարձրագոյն կրթութիւն: Անոր սիրելի գրողն է Էլզա Մորանտէն : Կ՛ենթադրուի, որ Էլենա Ֆերանտէն ստեղծագործական կեղծանուն է, սակայն հեղինակը չի հերքեր կամ հաստատեր այդ ենթադրութիւնը: Կան քանի մը վարկածներ, թէ ով թաքնուած է Ֆերանտէ անուան տակ. ոմանք կ՛ենթադրեն, որ Սանտրօ Ֆեպի եւ Սանտրա Օցոլա ամուսիններն են, որոնք կը ղեկավարեն Edizioni e/o իտալական հրատարակչութիւնը, որտեղ տպագրուած են Ֆերանտէի բոլոր գիրքերը: Համաձայն միւս վարկածի՝ ան իտալացի յայտնի գրող եւ սցենարիստ է, վարկածը կը հիմնուի իտալացի թղթակից Քլաուտիօ Գատիի նիւթերու վրայ, որոնք 2016-ին միաժամանակ հրատարակուած են քանի մը հրատարակչութիւններու մէջ, վերջինս անշարժ գոյքի գործարքներու եւ ռոյալթիներու վճարումներու վերաբերեալ նիւթական հաշուէտուութիւններու հիման վրայ եզրակացուցած է, որ Ֆերանտէ կեղծանունով կը ներկայանայ հռոմէացի թարգմանիչ Անիտա Ռաճան : Ո՛չ հեղինակը, ո՛չ հրատարակչութիւնը չեն պատասխանած այդ հրատարակութիւններուն :
Աշխատութիւններ եւ անանունութեան ընտրութիւն
Ֆերանտէն շարք մը ստեղծագործութիւններու հեղինակ է, որոնցմէ ամենայայտնին «Նիապոլիտական վէպեր» ամբողջական շարքն է:
Չնայած հեղինակի ինքնութիւնը անյայտ է, Էլենա Ֆերանտէն ժողովրդականութիւն ձեռք բերած է ինչպէս իտալացի ընթերցողներու շրջանին, այնպէս ալ արտասահմանին մէջ (յատկապէս ԱՄՆ-ի մէջ, ուր «Նիապոլիտական վէպեր» շարքը հրատարակուած է Էնն Գոլտստայնի թարգմանութեամբ) :
Հրատարակութիւններու հեղինակի անձի վերաբերեալ ընթերցողներու հետաքրքրութիւնը բաւարարելու նպատակով Ֆերանտէն թողարկած է «Պատառկներ» («La Frantumaglia») գիրքը: Այնտեղ հաւաքուած են Ֆերանտէի նամակները հրատարակիչներուն, անոր հազուագիւտ հարցազրոյցները: Այդ գիրքին մէջ ան պատմած է, թէ ինչու կը ցանկայ մնալ իր ստեղծագործութիւններու ստուերին մէջ։ Ֆերանտէն համոզուած է, որ գիրքերուն պէտք չեն հեղինակի լուսանկարը շապիկի վրայ կամ գովազդային ազդագրեր. անոնք ինքնավար օրկանիզմներ են, որոնց հեղինակի անձը ոչինչ կ՛աւելացնէ :
Ստեղծագործութիւններ
«Նիապոլիտական վէպեր» ամբողջական շարք
Մրցանակներ եւ ցուցադրումներ
Ֆերանտէի առաջին՝ «Ձանձրացնող սէր» (L’amore molesto) վէպի հիման վրայ նկարահանուած ֆիլմը մասնակցածլ է Կաննի կինոփառատօնի 48-րդ մրցոյթին: Վէպթ առաջադրուած էր իտալական հեղինակաւոր մրցանակներու համար, ինչպէս՝ «Ստրեգա» եւ «Արտեմիզիա» մրցանակներուն:
Յաջորդ՝ «Մենութեան օրեր» («I giorni dell’abbandono») վէպը եղած է «Վիարեճօ» մրցանակի ֆինալիստներու շարքին, որու հիման վրայ նկարահանուած ֆիլմը ցուցադրուած է Վենետիկի կինոփառատօնին:
2014-ին «Նիապոլիտական վէպեր» շարքի երկրորդ հատորը ԱՄՆ-ի մէջ արժանացած է մրցանակի լաւագոյն թարգմանութեան համար :
2015-ին նիապոլիտական շարքի չորրորդ հատորը ընդգրկուած է իտալական հեղինակաւոր «Ստրեգա» գիրքի մրցանակաբաշխութեան եզրափակիչ եռեակին մէջ, ինչպէս նաեւ New York Times օրաթերթի կողմէ առանձնացուած լաւագոյն վէպերու տասնեակին մէջ :
«Time» շաբաթաթերթը Էլենա Ֆերանտէին ներառած է աշխարհի ամենաազդեցիկ 100 մարդկանց ցուցակին մէջ (Մայիս, 2016):
Փայլակ Ահարոնեան
Փայլակ Ահարոնեան (ծն.՝3 Յունուար 1928ին,Պէյրութ, Լիբանան - 15 Յունուար 2019, Լոս Անճելըս, ԱՄՆ) վաստակաշատ ուսուցիչ, մանկավարժ, ազգային քաղաքական ու հասարակական գործիչ, Ֆութպոլի աչքառու խաղացող, ՀԵԸի «Անդրանիկ-Սեւան» ակումբի վարիչ քարտուղար, ՌԱԿի Ամերիկայի Արեւմտեան շրջանակի կուսակցական գործիչ, Փասատինա-Կլենտէյլի շրջանի Թէքէեան Մշակութային Միութեան նորակազմ մասնաճիւղի հիմնադիր:
Լոս Անճելըսի «Նոր Հայաստան» օրաթերթի թարգմանիչ
Փայլակ Ահարոնեան կ՛աշխատակցի Վահան Ճանսըզեանի հրատարակած ու խմբագրած Լոս Անճելըսի «Նոր Հայաստան» օրաթերթին, ստանձնելով թարգմանական բաժինն ու լիբանանեան լուրերու սիւնակը:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Ուսուցիչ Ստորոգութիւն:«Նոր Հայաստան» օրաթերթ թարգմանիչ Ստորոգութիւն:հիմնադիր՝ Փասատինա-Կլենտէյլի շրջանի Թէքէեան Մշակութային Միութեան նորակազմ մասնաճիւղ
Իմիա
Իմիա (յուն․՝ Ίμια)․ երկու անբնակ կղզիակներ, Տոտեքանիսա, Էգէական ծով, Յունաստան։ Կը գտնուին Քալիմնոսին արեւելքը։
Կղզիակները հանրութեան ծանօթ դարձան 1996-ին, երբ 22 Յունուարին թրքական նաւ մը փորձեց անոնց ափերուն խարիսխ նետել։ Երկու երկիրները՝ Յունաստան եւ Թուրքիա ռազմանաւեր ղրկեցին։ ՕԹԱՆ-ի եւ Ա․Մ․Ն․ միջամտութեամբ հարցը չշարունակուեցաւ եւ երկու կողմերը իրենց ռազմանաւերը յետս կոչեցին։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Տոտեքանիսայի կղզիներ Ստորոգութիւն:Էգէականի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ
1896 թուական
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1896 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1896 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1896
Միջինք
Միջինքը Մեծ Պահքի 24-րդ օրն է, որ չորրորդ շաբթուան Չորեքշաբթի օրուան կը զուգադիպի : Այս օրը երկարատեւ պահքի շրջանին կէսը նուաճած ըլլալու աւետումն է, որ աւանդականօրէն նշուած է իբրեւ Պահքի ճաշով ընկերային պահ մը վայելելու յատուկ առիթ մը։
Պահքը ինքնաքննութեան եւ ինքնաճանաչումի հրաւիրող առիթ է:
Անիկա եկեղեցական տօնացոյցին մէջ իբրեւ տօն չէ նշուած, սակայն հայկական աւանդական կենցաղին մէջ շատ տարածուած է: Հաւատացեալներ միջինքին փառք կու տան Աստուծոյ, որ արժանացած են հասնելու Մեծ պահոց ապաշխարութեան շրջանի կէսին եւ իրենց աղօթքներով կարողութիւն կը հայցեն Աստուծմէ` ապաշխարութեան մնացեալ օրերը լաւագոյնս արժեւորելու համար: Իսկ անոնք, որոնք տակաւին նկատի չեն ունեցած ապաշխարութեան շրջանը, անոնց համար եւս միջինքը ունի իր բարերար թելադրութիւնը, որովհետեւ կրկին կը յիշեցնէ, թէ Մեծ պահոց մնացեալ կէսը դարձեալ առիթ է հոգեւոր վարժութիւններու` ծոմապահութեան, պահեցողութեան եւ աղօթքի, որոնց միջոցով կարելի է վերանորոգուիլ մկրտութեան ուխտին մէջ, զօրանալ հաւատքով եւ մխիթարուիլ փրկութեան յոյսով:
Աւանդութիւններ
Մեծ պահքի ընթացքը քիչ մը մեղմելու համար հայոց կենցաղին մէջ ընդունուած էր Միջինքի ծէսը։ Այդ օրը տանտիրուհիները կը պատրաստէին միջինքի բաղարջ հացը, որ ծանօթ էր նաեւ «Միջունք», «միջնաբաղջ», «կլոճ», «միջնակ լոճ» եւ այլ անուանումներով։ Բաղարջին մէջ կը պահուէր մանր երկաթեայ դրամ մը: Անիկա կ'ունենար կլոր կամ ուռուցիկ ձեւ եւ կը պատրաստուէր ձէթով, մեղրով, ընկոյզով եւ քիշմիշով: Անցեալին, Միջինքի բաղարջը կը թխէին հաւաքաբար: Ամէն մարդ կը բերէր իրեն բաժին ինկած բաղադրութիւնները, միասին կը շաղէին խմորը, միասին կը թխէին եւ միասին ալ կ’ուտէին:
Հետաքրքրական է Միջինքը կտրելու ծէսը․ երեկոյեան տան աւագը բաղարջ հացը կը դնէր տան ամէնէն փոքր անդամին մէջքին եւ կը կտրէր։ Ապա հաւասար բաժին կը հանուէր ինչպէս տան բոլոր անդամներուն, այնպէս ալ ընտանի անասուններուն եւ հողին։ Որուն որ բաժինէն երկաթեայ դրամը դուրս գար, այդ տարուան ընթացքին անոր յաջողութիւնը ապահով կը համարուէր։
Հին Ջուղայի մէջ կը հաւատային, որ եթէ բաղարջը կտրելու ատեն, նշանը դպչէր դանակին, ընտանիքին ապրուստի աղբիւրը հողը պիտի ըլլար. դանակը կը նոյնանար գութանի խոփին հետ։ Այժմ տարածուած պատկերացման համաձայն` նմանատիպ պարագային յաջողութիւնը կը վերագրուի  ընտանիքի բոլոր անդամներուն ։
Այդ օր ամէն տան մէջ կը պատրաստուի Միջինքի միջով գնդիկ (քէօֆթէ), որ կ'ըլլայ նաեւ կէսօրուան ճաշը ։ Սովորութիւն էր նաեւ պահքի կարկանդակ թխելը, որուն մէջ կը դնէին նաեւ փոքրիկ թղթիկներու վրայ գրուած սաղմոսներ: Միջինքին սովորութիւն է նաեւ թխել «Թահինով Հաց», որ պատրաստուած կ’ըլլայ շիրիկէ (թահին), շաքարէ եւ փոշի կասիայէ: Միջինքի Չորեքշաբթի երեկոյեան, եկեղեցւոյ ջուրով եւ ձէթով լի մեծ կանթեղ մը կը դրուէր եւ կը կոչուէր «լիճք», որու մէջ եղէգնեայ խաչ մը կը դրուէր, մէջտեղը՝ պատրոյգ մը կը վառէր մինչեւ լոյս: Առաւօտուն այդ ջուրը կը բաժնուէր գիւղի տուներուն, որ խառնելով խմորին մէջ շինէին նոյն օրուան բաղարջը:
Միջինքի սովորութիւններէն էր նաեւ հարսնցուին նուէրներ ստանալը փեսացուին ընտանիքէն: Հարսնցուին ընտանիքը Մեծ Պահքի ուտելիքներով յատուկ ճաշասեղան մը կը պատրաստէր փեսացուին հարազատներուն համար: Այս հաւաքոյթը յատուկ էր կիներու: Տեղի կ’ունենային խաղեր, պարեր եւ զուարճախօսութիւններ: Նշեալ աւանդութիւնը տակաւին կը պահպանուի մեծ թիւով հայ ընտանիքներու մօտ:
Միջինքին պահքը չեն լուծեր
Միջինքի օրը պահքը չի լուծուիր, այլ կը պահուի նոյն խստութեամբ:
Դաւիթ Աբրահամովիչ
Աբրահամովիչ Դաւիթ, ծնած է 30 Յունիս 1839-ին իր հայրենական կալուածոց մէջ ի Թարկօվիցա: Վարժական ուսմունքներն աւարտած է Սթանիսլավուվի մէջ եւ ապա առանձնաբար շարունակած: Շատ երիտասարդ տարիքին՝ հրապարակական կեանքի մէջ մտած է, յորում, զանց չնելով իր հողագործական վիճակին պատքերն, լուրջ եւ նշանական դեր մը կատարած է: Քսանըհինգ տարիներէ աւելի Լվովի վիճակային ժողովին նախագահ եղած է. 1875-ին Աւստրիոյ երեսփոխանական խորհրդարանի անդամ եղած եւ նոյնին պատկանած է մինչեւ 1918: 1907-ին վերջերը Փրանկիսկոս Յովսէփ Աւստրիոյ կայսրը զինքը Կալիցիոյ համար նախարար անուանած է: Գործիչ մը եղած է կալուածավարկի եւ Կալիցիայի հողագործական ընկերութեան մէջ, յորում դերնախագահի պաշտօնն վարած է: Կալիցիոյ Աւագաժողովին անդամ ընտրուած է դեռ երեսուն տարուան հասակին եւ շարունակած նոյն պաշտօնը մինչեւ 1918, այսինքն մինչեւ վերականգնումը լեհական պետութեան: 1919-ին ինքնաբերաբար Վարշաւիոյ լեհական Աւագաժողովին անդամ ընտրուած է: Ըլլայ Խորհրդարանի, ըլլայ Աւագաժողովին մէջ. Որուն յանձնախումբին նախագահն էր, շատ գործունեայ եղած է, զանազան կարեւոր խնդիրներու մէջ յաճախ տեղեկագրողն ըլլալով: Նշանաւոր հանդիսացած է իր աշխարհատես խելամտութեամբը հողագործական եւ տնտեսական եւ ի մասնաւորի տուրքերու վերաբերեալ խնդրոց մէջ, ըլլալով միեւնոյն ատեն հմուտ եւ կարող քաղաքագէտ մը: Վախճանած է 24 Դեկտեմբեր 1926-ին, արդիւնալից քաղաքացւոյ անջինջ յիշատակը թողլով: Իր հողային կալուածները ձգած է Լվովի մէջ հայ եւ լեհացի աղքատ տղոց համար կրթական հաստատութեան մը շինութեան համար: Ըստ իր բաղձացած եւ ձգած կտակին՝ նոյն նպատակաւ կառուցուած է հոյակապ շէնք մը, որուն գտնուած փողոցին անունը, անոր յիշատակը յաւերժացնելու համար քաղաքապետութիւնը Աբրահամովիչներու փողոց յորջորջել տուած է: Ասկից զատ Քրաքովիայի թանվարանին նուիրած է իր թանկագին նկարներն եւ արուեստակերտ գործուածները: Ուսանող երիտասարդաց համար թոշակներ սահմանած է, թողլով նոյնպէս մեծ եւ կարեւոր գումար մը Լվովի Հայոց աթոռանիստ եկեղեցւոյն նորոգութեանցը համար:
Ս. Գէորգ զօրավար
Սուրբ Գէորգ, հռչակաւոր կապադովկիացի ազնուական, զօրավար եւ հազարապետ, Քրիստոսի քաջամարտիկ մարտիրոս, արի նահատակ եւ մարտիրոսներու պարծանքի թագը:
Կենսագրութիւն
Անգլիոյ պաշտպան Գէորգ զօրավար ծնած է Կապադովկիոյ Մաժակ քաղաքին մօտ (այժմ՝ Կեսարիա) քրիստոնեայ ընտանիքի մը մէջ։ Ապրած է Դիոկղետանոս եւ Մաքսիմիանոս կայսրերու օրով: Մանկութիւնը անցուցած է Պաղեստին, ուր ծնողքը բազմաթիւ կալուածներ ունէին: Չափահաս դառնալով, կը զինուորագրուի հռոմէական բանակին եւ կարճ ժամանակ ետք իր ցուցաբերած քաջութեան ու հաւատարմութեան շնորհիւ, կ'արժանանայ հազարապետութեան աստիճանին, երբ հազիւ երեսուն տարեկան էր ու կը դառնայ խորհրդականը Դիոկղետիանոս կայսրին։ Երբ Դիոկղետիանոս քրիստոնեաներուն դէմ հալածանքի հրովարտակը պիտի հրապարակէր, նախ խորհուրդը կը հարցնէ իր զօրավարներուն, որոնցմէ էր նաեւ Գէորգ։
Վերջինս, հաւատացեալ քրիստոնեայ ըլլալով, դէմ կը դնէ կայսրին եւ կը փորձէ համոզել զայն, որ այդպիսի հրովարտակով մը չխանգարէ կայսրութեան քաղաքացիներուն անդդորութիւնը։ Սակայն կայսրն ու զօրավարները կը հասկնան, թէ Գէորգ արդէն իսկ քրիստոնեայ է եւ կը փորձէ դարձի բերել զիրենք, ուստի ուրացութեան կը հրաւիրեն զինք եւ բազմաթիւ չարչարանքներու կ'ենթարկեն, որոնց քաջութեամբ կը դիմանայ։
Ի վերջոյ, Գէորգ կը յայտնէ կայսրին թէ կը փափաքի տեսնել կուռքերը։ Կայսրը խանդավառ այս խնդրանքէն, կը տանի Գէորգը մեհեան մը, այն սպսումով թէ ան պիտի երկրպագէ կուռքերուն։ Սակայն Գէորգ ջարդ ու փշուր կ՛ընէ կուռքերը։ Կայսրը անմիջապէս գլխատել կու տայ քաջ զօրավարը, որ իր արիւնը կը հեղու ի փառս Աստուծոյ 303-ին։
Ս. Գէորգի նահատակութենէն ետք
Ս. Գէորգի նահատակութենէն ետք մարմինը կը փոխադրեն Պաղեստին՝ Տիոսպոլիս քաղաքը կամ Ռամլէ աւանը: Հոն Ասորիներու եկեղեցւոյ մէջ անոր մասունքները կը ցուցադրուին մինչեւ Ժգ. դար: Հոն կար նաեւ հայկական եկեղեցի մը Ս. Գէորգին նուիրուած: Սուրբին նահատակութենէն ետք բազմաթիւ հրաշքներ կը կատարուին եւ բազմաթիւ եկեղեցիներ կը կառուցուին անոր անունով: Հայաստանի եւ սփիւռքի տարածքին կան բազմաթիւ եկեղեցիներ սուրբին անունով:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Սուրբեր Ստորոգութիւն:Հայ եկեղեցւոյ սուրբեր
28 Մայիս
28 Մայիս, տարուան 148-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 149-րդ) օրն է։
Դաւիթ Երեւանցի
Դաւիթ Երեւանցի (Դաւիթ Նիկոլ Բաբայեան, ), հայ քանդակագործ։ Կ'ապրի եւ կը ստեղծագործէ Փարիզի մէջ։
Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Երեւան։ 1968 թուականին աւարտած է Փանոս Թէրլէմեզեանի անուան գեղարուեստի ուսումնարանը։ 1965 թուականէն եղած է հանրապետական, համամիութենական եւ միջազգային ցուցահանդէսներու մշտական մասնակից։ Փարիզ ապրող եւ ստեղծագործող Երեւանցին մասնակցած է միջազգային ցուցահանդէսներու` Պուլկարիա, Գերմանիա, Ֆրանսա, Ֆինլանտա, Իտալիա, Ճափոն, Պելճիքա եւ այլ երկիրներ։
1970-73 տարիներուն մասնակցած է Շախմատի տան եւ Տիկնիկային թատրոնի շէնքերու ձեւաւորման աշխատանքներուն,։
1980-ին կատարած է «Իսի լը Մուլինօ»ի հայկական եկեղեցիին ճակատի յարդարանքի աշխատանքները:
2012 թուականին պարգեւատրուած է Ուիլիըմ Սարոյեանի մետալով ։
Երեւանցիին հեղինակած աշխատանքներէն
Երեւանցիին գործերէն են․
Հեղինակ է նաեւ դրուագումներու․
Ինչպէս նաեւ գեղանկարներու, դիմանկարներու, մետալներու, զարդերու :
Աբրահամ Ճարեան
Աբրահամ Ճարեան, կ՛ըսուի որ դասակից եղած է Հ. Ղեւոնդ Ալիշանի: Եղած է կրթական երկարամեայ մշակ: Հ. Աբրահամ Ճարեան հմուտ էր եւրոպական քանի մը լեզուներու՝ լատիներէն, ֆրանսերէն, յունարէն, գերմաներէն, անգլերէն :
Գալուստ Արխանեան
Գալուստ Արխանեան (Հաճի Բէկ, Մնձուրի Առիւծ, ), ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, ֆետայի։
Կենսագրական գիծեր եւ գործունէութիւն
Մնձուրի ծնած է Արմտան գիւղը։ Յաճախած է ծննդավայրի դպրոցը։ Պատանի տարիքէն կորսնցուցած է հայրը եւ պանդուխտ գացած է Պոլիս, ուր երզնկացիները հռչակ հանած էին իբրեւ լաւ փռապաններ։ Ան միացած է Պոլսոյ մէջ պանդուխտ երիտասարդներու կազմած ինքնազարգացման խումբերուն։
Պոլսոյ մէջ ան ծանօթացած է հնչակեան գործիչներու հետ եւ ընդգրկուած է յեղափոխական շարժման մէջ։ 1891-ին կազմակերպածլ է ֆետայիներու խումբ, որ հիմնականօրէն գործած է Արմտանի շրջանին մէջ։ 1892-ին Տերսիմի Քեռիին (Ռուբէն Շիշմանեան) հետ կազմած են Երզնկայի, Ակնի եւ Տիւրիկի հայ ըմբոստ երիտասարդները համախմբող ֆետայական խումբեր։
1890-ին, Գալուստ Արխանեան իր մասնակցութիւնը բերած է Յուլիսին բռնկած Գում Գափուի մեծ ցոյցերուն ։
1893-ի Սեպտեմբերին Արխանեանին խումբը պաշարուած է Փոքր Արմտանի մէջ։ Թրքական կանոնաւոր զօրքին հետ մարտը տեւած է երեք օր, հայդուկներուն մեծ մասը նահատակուած եւ կամ վիրաւորուած է, զինամաթերքն ու սննդեղէնը վերջանալու պատճառով, Արխանեան ստիպուած յանձնուած է։ Զինք եղափոխած են Երզնկայի բանտ․ իսկ ատավարութիւնը տեւած է մէկ տարի։
Գալուստ Արխանեան դատապարտուած է մահապատիժի, որ ետքը փոխուած է ցկեանս բանտարկութեան։ 12 տարի ան տաժանակիր բանտարկութիւն կրելէ ետք, բանտին մէջ մահացած է ժանտատենդէ։
Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ
Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ (ռուսերէն՝ Нагорно-Карабахская автономная область, ազրպէյճաներէն՝ Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti), 1923-1991 թուականներուն գոյութիւն ունեցած հայաբնակ մարզ Ազրպէյճանական ՍՍՀ-ի կազմին մէջ։
Պատմութիւն
1804-1813 թուականներուն տեղի ունեցած ռուս-պարսկական պատերազմին իբրեւ արդիւնք Ռուսական կայսրութեան եւ Իրանի միջեւ 12 Յուլիս 1813-ին կնքուած Գիւլիստանի պայմանագիրով Արցախի պատմական տարածքը հարաւարեւելեան Կովկասի հետ միասին կ'ընդգրկուի Ռուսական կայսրութեան տիրապետութեան մէջ :
5 Յուլիս 1921-ին Կեդրոնային Կոմիտէի ՌԿԿ(բ) Կովկասեան գրասենեակի Լեռնային Ղարաբաղը կը միանայ Ազրպէյճանական ՍՍՀ-ի հետ, առանց բնակչութեան կարծիքը նկատի առնելու։
1917-ին Ռուսական կայսրութեան մէջ տեղի ունեցած յեղափոխութենէն ետք, վերջինիս տիրապետութեան տակ գտնուող ժողովուրդներուն համար պետութիւններու կազմաւորման նոր գործընթաց մը կը սկսի: 26 Մայիս 1918-էն ինկած ժամանակահատուածին մէջ իրենց անկախութիւնը կը հռչակեն Հայաստանի, Վրաստանի եւ Ազրպէյճանի դեմոկրատական հանրապետութիւնները: Արցախ կը դառնայ հայկական պատմական տարածքին փոքր մասին մէջ իր անկախութիւնը հռչակած Հայաստանի եւ թրքական աջակցութեամբ ձեւաւորուած նորաստեղծ Ազրպէյճանի միջեւ սկսած դաժան պատերազմի թատերաբեմ: Վերջինս իր կազմաւորման օրէն տարածքային պահանջներ կը ներկայացնէ Հարաւային Կովկասի հայկական տարածքներու մեծ մասին նկատմամբ: Տեղի կ'ունենան կատաղի ընդհարումներ հայերու եւ ազերիներու միջեւ: Վերջիններուն կ'օգնէին տարածաշրջան մուտք գործած թրքական կանոնաւոր բանակին ստորաբաժանումները:
1 Դեկտեմբեր 1920-ին Ազգերու լիկային 5-րդ Կոմիտէն 3-րդ ենթակոմիտէի զեկոյցին հիման վրայ, արձագանգելով Ազրպէյճանի տարածքային հաւակնութիւններուն ու հայկական զանգուածային կոտորածներու փաստին, միաձայնութեամբ Ազրպէյճանի Դեմոկրատական Հանրապետութեան Ազգերու Լիկա ընդունելու դէմ կ'արտայայտուի, եւ մինչեւ հակամարտութեան վերջնական կարգաւորումը Արցախը կը ճանչնայ իբրեւ վիճելի տարածք, որու հետ կը համաձայնին հակամարտութեան բոլոր կողմերը, ինչպէս նաեւ Ազրպէյճանը: Այսպիսով, 1918-1920 թուականներուն Ազրպէյճանի Դեմոկրատական Հանրապետութեան ստեղծման ժամակաշրջանին անոր ինքնիշխանութիւնը չէր տարածուեր Արցախի վրայ:
7 Յուլիս 1923-ին Լեռնային Ղարաբաղի հայաբնակ մասէն կազմուած է Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը (ԼՂԻՄ), որուն կեդրոնը Խանքենդի բնակավայրն էր, որ հետագային կը վերանուանուի Ստեփանակերտ: Սկիզբը ԼՂԻՄ-ը սահման ունէր Հայկական ՍՍՀ-ի հետ, բայց 1930-ներու վերջը ընդհանուր սահմանը կը վերցուի։
Վարչական բաժանում
Ինքնավար մարզը կը ներառէ.
Հայկական Հզօր Խմբակ
Հայկական հզօր խմբակ, 1920-1921 թ. ծնած, 1934 թուականին Երեւան ի մէջ կազմաւորուած շնորհալի երեխաներու խմբակին մէջ նախնական կրթութիւն ստացած, ապա Երեւանի երաժշտանոց ը աւարտելուն պէս, 1945-1946 թուականներուն Մոսկուա յի երաժշտանոցը ընդունուած հինգ հայ երգահաններու շրջանակը։ Անոնց հիմնական ղեկավարներն էին Արամ Խաչատուրեան ն ու Տիմիդրի Շոստակովիչ ը։ Այս խմբակին անունը տուաւ ռուս ճանչցուած երաժշտագէտ Իւրի Կորեւ ը, համեմատելով զայն յայտնի ռուս երգահաններու Հզօր խմբակի հետ։ Խմբակի անդամներէն չորսը արժանացած են ԽՍՀՄ Ժողովրդական արուեստի կոչմանը, Ալեքսանտր Յարութիւնեան ն ու Առնօ Բաբաջնեան ը արժանացած են նաեւ ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի երիտասարդ տարիքին։
Ստեղծագործական գործունէութիւն
Ճամբորդելով Սովետական Հայաստան ի մէջ 1940-ական թուականներուն Մարիեթա Շահինեան նկատած է երիտասարդ երգահաններուն. Յարութիւնեանն ու Բաբաջանեանը՝ երեւանցիներ են, Միրզոյեան՝ ծնունդով Գորի էն։ Անոնցմէ ամէն մէկը արդէն ուրուանշած է իր երաժշտական «դէմք» ը։ Ինչպէս կը նշուի «Անկախ թերթ» ի (Независимая газета) քննադատը, հայ երգահաններու այս խումբը «կը ներկայացնէ երկարատեւ համագործակցութեան փայլուն հնգեակ`մարդկային եւ ստեղծագործական առումներով, որ արտացոլուած է ամէն մէկու ներաշխարհին վրան, ամէն մէկուն երգահանական կերպարի ձեւաւորման վրայ»։ Ա. Յարութիւնեանը ու Առնօ Բաբաջանեանը համահեղինակ են «Հայկական ռապսոդիա»յի, որ միասին կը կատարէին երկու դաշնամուրի վրայ։ Համագործակցութեան մէկ այլ օրիակ է՝ այս անգամ Ա. Բաբաջանեանի եւ Ղ. Սարեանի «Առաջին սիրոյ երգը» կինոֆիլմի երաժշտութեան համատեղ ստեղծումը։ Յայտնի է Է. Միրզոեանի «Արագ պարի» համատեղ կատարումը հեղինակի եւ Ա. Բաբաջանեանի կողմէն։ Դաշնակահար եւ երաժշտագէտ Շահան Արծրունի ի խօսքերով «երաժշութեան բնագաւառին մէջ հայկական հզօր խմբակի ներկայացուցիչները հիմնադրեցին հայկական երաժշտական դպրոց»։
Էգէական Ծով
Էգէական Ծով, յուն․՝ Αιγαίο πέλαγος կիսափակ ծով Միջերկրական ծով ուն աւազանին մէջ, արեւելեան մասին, Յունաստանի եւ Փոքր Ասիոյ միջեւ։ Հին ժամանակներուն կը կոչուէր նաեւ Արքիփելաղոս Αρχιπέλαγος։ Կ'ողողէ Յունաստանի եւ Թուրքիոյ ափերը։ Տարտանելի եւ Վոսփորի նեղուցներուն միջոցաւ յաջորդաբար Մարմարայի եւ Սեւ Ծով երուն կը միանայ։ Տարածութիւնն է 240.000 քմ2, առաւելագոյն խորութիւնը 2561 մ. (Կրետէ եւ Քիքլատես կզիներուն միջեւ)։ Կ՛ընդգրկէ հարիւրաւոր մեծ ու փոքր կղզիներ, ժայռակղզիներ ։ Գլխաւոր նաւահանգիստներն են Փիրէան, Սելանիկը, եւ Զմիւռնիան (Իզմիր)ը։
Հայկական Հզօր Խմբակ
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայկական երաժշտական խումբեր
Էգէական Ծով
Անուանում
Անուանումին համար, շատ տարբերակներ կան։ Ըստ հին յունական առասպելի մը՝ անուանումը յառաջացած է Աթէնք ի Էղէոս արքայի անունէն։ Էղէասի որդին՝ Թիսէաս կ՛անցնի Կրետէ կղզին Մինոթաւրոս հրէշը սպաննելու համար, որպէսզի Աթէնքը ազատէ Մինոասեան գերիշխանութենէն ու անոր հարկ տալէն։ Էղէաս (Եգէոս) եւ Թիսէաս կը պայմանաւորուին թէ՝ յաղթանակով վերադառնալու պարագային, Թիսէաս նաւուն սեւ առագաստները պիտի փոխարինէ սպիտակ առագաստներով։ Սակայն, յաղթանակէն ետք Թիսէաս կը մոռնայ առագաստները փոխել։ Հայրը տեսնելով սեւ առագաստներով վերադարձող նաւը, կը կարծէ թէ որդին սպաննուած է եւ Սունիօ հրուանդանի (Ատիկէի- թերակղզի- նահանգին հարաւային ծայրամասը) Փոսիտոնի տաճարէն ինքզինքը ծովը կը նետէ։ Այդ օրէն ծովը կը կոչուի Էգէական։
Ստուգաբանութեան մը համաձայն, անունը առաջացած է հին յունարէնի էղեալոս αιγιαλός բառէն, կը նշանակէ ծովափ․ ըստ «Իլիական» եւ «Ոդիսական» դիւցազներգութիւններուն, ծովու աստուծոյ Փոսիտոնային բնակութեան վայրը։
Ֆրանքներու ժամանակ, բիւզանդացի կայսր Միքայէլ Ը․ Փալէոլողոն եւ Վենետիկցիները, Էգէական Ծովը Արխիփելաղօ (Արգիփելաղօ) Αρχιπέλαγο եզրով կը բնորոշէին․ ձեւազեղծութիւն՝ յունարէն Էգէական Ովկիանոս Αιγαίο πέλαγος անուանման։ Ժամանակակից յունարէն լեզուն այս անուանումով այժմ Ծովուն կղզիներուն ամբողջութիւնը կը հիմնաւորէ։
Սահմաններ
Երեք կողմերէ ծովուն սահմանները ցամաքամաս եւ կամ՝ թերակղզի են։ Հարաւէն, կղզիներու շարք մը, Էգէականը Միջերկրական ի արեւելեան աւազանէն կը բաժնէ․ Քիթիրա Kythera,  Անտիքիթիրա Antikythera, Կրետէ Crete, Քասոս Kasos, Քարփաթոս Karpathos եւ Ռոտոս Rhodes։ Արեւելքի թերակղզին, Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափերը, ծովուն արեւելեան սահմաններն են, իսկ Յունաստան ի մայր ցամաքամասը անոր արեւմտեան սահմանն է։
Ենթակառոյցներ
Էգէական Ծովը կը ներառնէ քանի մը ծովեր՝ Թրակիոյ ծովը Θρακικό πέλαγος (հիւսիսը), Իքարիօ ծովը Ικάριο πέλαγος (կեդրոն-արեւելք), Տոտեքանեսեան ծովը Δωδεκανησιακή θάλασσα (հարաւ արեւելք), Քարփաթիօ ծովը Καρπάθιο πέλαγος (հարաւ եւ հարաւ-արեւելք), Կրետական ծովը Κρητικό πέλαγος (կզիին հիւսիսը), Միրթեան ծովը Μυρτώο πέλαγος (Սունիօ հրուանդանի եւ Քիթիրա կղզիին միջեւ) եւ Էվոյիքոս ծովը Ευβοϊκή θάλασσα (կը ջրէ համանուն կղզին)։
Նաւահանգիստներ
Գլխաւոր նաւահանգիստն է Փիրէա ն Piraeus (կապուած յօդուածներ՝ Յունաստան, Աթէնքի տարածաշրջան)։
==== Էգէական ծովուն ուրիշ մեծ նաւահանգիստները ====
Կղզեխումբեր
Բուն արձանագրութիւն՝ Եգէական Ծովուն Կղզեխումբերն ու կղզիները
Էգէական Ծովուն կղզիները բոլորն ալ, ի բացառեալ երկուքէ (Իմվրոս եւ Թենետոս), Յունաստան ին կը պատկանին։ Անոնք կը բաժնուին եօթը խումբերու։
Քիքլատես
Քիքլատես կղզեխումբը կը բաղկանայ 33 կղզիներէ, 8 կղզիակախմբակներէ եւ բազմաթիւ կղզիակներէ եւ ժայռակղզիակներէ։
Սարոնիքօ Ծոցին կղզիները (կամ Արղօ-Սարոնիքոյի կղզիները), թիւով 11
Սարոնիքոս ծոցին կղզիները։
Տոտեքանիսա, թիւով՝ 51
Տոտեքանիսայի կղզիները։
Կրետէ ու իր շուրջի մեծ ու փոքր կղզիները, թիւով՝ 16
* Այս վերջին երկուքը, հակառակ որ կը գտնուին Էգէական Ծովուն կողմը, մաս կը կազմեն Յոնիական Ծովուն կղզիներուն։
Վերոնշեալ բոլոր կղզեխումբերուն կողքին, ցիրուցան բազմաթիւ ժայռ-կղզիներ կան։
Էգէական ծովուն բազմաթիւ կղզիները եւ կամ կղզեխումբերը, Յունաստանի մայր ցամաքամասին լեռներու կամ լեռնաշղթաներուն շարունակութիւնն են․ օրինակ՝ լեռնաշղթայ մը ծովուն մէջէն կ՛երակրի մինչեւ արեւելեան Հիոս կղզին, ուրիշ մը Էվիա կղզիէն՝ Սամոս կղզին։ Երրորդ լեռնաշղթայ մը Պելոպոնեսէն կ՛անցնի Կրետէ եւ կ՛երկարի մինջեւ Ռոտոս, բաժնելով այսպէս Միջերկրականը Էգէականէն։
Կլիմա
Էգէականի կլիման, յար ու նման՝ արեւելեան Միջերկրական ին բարեխառն է։ Ծովուն արեւմտեան եւ արեւելեան ցամաքամասերուն կլիմայէն աւելի մեղմ է․ ամառներու տաքը այդքան ծանր չէ շնորհիւ Մայիսէն մինչեւ Սեպտեմբեր ամիսներուն Ծովը թափանցող Մելդեմիա հիւսիսային հովերուն։
Էգէական Ծովուն մէջ թափող գետեր
{կապուած յօդուած՝ Յունաստան#Գետեր}
Ծովուն մէջ թափող գլխաւոր գետերն են՝ Ինահոս - Պելոպոնեսի Արղոլիտա նահանգ Ίναχος (Αργολίδα), Սփերհիոս եւ Փինիոս - Թեսալիա Σπερχειός, Πηνειός (Θεσσαλία), Ալիաքմոնաս, Լուդիաս, Աքսիոս եւ Սթրիմոնաս - Մակետոնիա Αλιάκμονας, Λουδίας, Αξιός, Στρυμόνας (Μακεδονία), Նեսթոս եւ Էվրոս (Թրակիա) Νέστος, Έβρος (Θράκη), Քայքոս, Էրմոս, Քաւսթրոս եւ Մէանտրոս - Փոքր Ասիա, Թուրքիա Κάικος, Έρμος, Κάυστρος, Μαίανδρος (Μ. Ασία) եւ այլն։
Բնակչութիւն
Էգէական Ծովուն ափերուն գլխաւոր քաղաքներն ու անոնց բնակչութեան թիւը հետեւեալն է (2011-ի Յունաստանի մարդահամարի տուեալներ
Բնապահպանում
Յունաստան ը իր ծովեզրերուն երկայնքին, հաստատած ու սահմանած է քանի մը ծովային բնապահպանման շրջաններ։ Ըստ Միջերկրական ի Պահպանման Ծովային Շրջաններուն Տնօրէնութեան Ցանցին (MedPAN) Network of Managers of Marine Protected Areas in the Mediterranean, յունական չորս շրջաններ այս ցանցին կը մասնակցին, անոնցմէ մէկը Էգէական Ծովուն մէջ է՝ Ալոնիսոս Ծովային Ճեմապարտէզը Alonnisos Marine Park։
Հնադարեան Շրջանէն մինչեւ Միջնադար
Հնադարեան շրջանին, Էգէականը իր կղզիներու բնակչութեան եւ այլ դրացի ծովափնեայ ժողովուրդներու ծովային նաւարկութեան կը նպաստէ․ Քիքլատեսի, Մինոասեան, Փիւնիկեցիներու, Լելեկներու եւ յոյներու։ Ծովուն լեռնային եւ անկանոն ափերը բնական պատսպարաններ են․ այսպէս եւրոպական պատմութեան առաջին ծովապետութիւններու օրրանը կը դառնայ՝ Մինոասեան Կրետէի եւ Աթէնք ի։
Հռոմէական Կայսրութեան շրջանին եւ մինչեւ Բիւզանդական Կայսրութեան վերջաւորութեան, Էգէականի ծովեզրերու ամբողջութիւնը կը պատկանին նոյն պետութեան կամ տիրապետութեան։
Կապուած յօդուածներ՝ Յունաստան, Յունաստան, Յունաստան, Յունաստան
Օսմանեան տիրապետութեան շրջան
Էգէականի ափերը կը բաժնուին զանազան փոքր ու մեծ պետութիւններու կամ իշխանութիւններու միջեւ․ օսմանեան, յունական, լատին։
կապուած յօդուած՝ Յունաստան
Յունաթրքական հակամարտութիւն
Այս թուականէն ետք, Թուրքիան հակառակ իր ստորագրած Լոզանի դաշնագրին, Էգէական Ծովը վէճի առարկայ կը դարձնէ իր եւ Յունաստան ի միջեւ։
Կղզիներու պատկանելութիւն
Էգէականը բազմահազար կղզիներու ծով մըն է, ծովուն ջուրերը հարաւէն կը հասնին մինչեւ Կրետէ: Կղզիները կը պատկանին Յունաստանին, բացի երկուքէ, որոնք 1922-ի Լոզանի դաշինքով Թուրքիոյ յանձնուած են։ Ատոնք են Թենեդոս (Bozcaada, Τένεδος Թենետոս) եւ Իմվրոս (Gökçeada, Ίμβρος Իմվրոս) կղզիները:
Քարիւղատար Ոլորտը
Էգէական Ծովը քարիւղի ընդարձակ պահեստներ ունի։ Քարիւղի այս պահեստներու օգտագործումը, Յունաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ վէճեր կ՛առաջացնէ։ Շատ երկիրներ եւ ընկերութիւններ կը հետաքրքրուին, սակայն ոչինչ կրնայ ըլլալ, մինչեւ որ շրջանին մէջ այս տարակարծութիւնները փարատին։
Տես նաեւ
Միջերկրական Ծով
Սեւ Ծով
Յոնիական Ծով
Կորնթոսի Նեղուցը
Կորնթոսի Ջրանցքը
Արտագին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ծովեր Ստորոգութիւն:Միջերկրական
Մարկարիթա Տարպինեան
Մարկարիթա Տարպինեան  պատմաբան եւ թարգմանիչ մըն էր: Ան ստացած է պատերազմի շքանշանը : Անոր 100-րդ տարեդարձին, Մարտ 2020-ին, ան անձնապէս շնորհաւորուեցաւ Հայաստանի նախագահին կողմէն՝ Արմէն Սարգիսեանի :
Մարկարիթա մահացաւ Երեւանի մէջ, 9 Մարտ 2021 թուականին :
Կրօնքը Սպանիոյ Մէջ
Սպանիոյ քաղաքացիներու մեծամասնութիւնը կը դաւանին քրիստոնէութիւն: Տարբեր տուեալներով 2010-ի դրութեամբ բնակչութեան 78 %-էն մինչեւ 95 %-ը կը դաւանին քրիստոնէութիւն : 2017-ին այդ ցուցանիշը կազմած է 68,4 % :
Քրիստոնէութիւն
Քրիստոնէութիւնը ժամանակակից Սպանիոյ տարածք մտած է 1-ին եւ 2-րդ դարերու սահմանագօտիին մէջ: Ժողովուրդներու մեծ գաղթի ժամանակաշրջանուն Փիրենէեան թերակղզին կը գրաւուի վեստգոթերուի կողմէն, որոնք Սպանիան բնակեցուցած իպերահռոմեացիներու ժառանգներուն կը փորձէին պարտադրել արիոսականութիւն: Սակայն վեստգոթերու այդ փորձերը ձախողեցան:
8-րդ դարուն Փիրենէեան թերակղզին կը գրաւուի արաբներու կողմէն եւ յետագայ քանի մը դարերու ընթացքին Սպանիոյ մեծ մասը կը յայտնուի մահմետականներու գերիշխանութեան ներքոյ: Մահմետական ժամանակաշրջանին յաջորդած Ռեքոնքիստան թերակղզին ուժեղացուց կաթողիկէ եկեղեցւոյ գերիշխանութիւնը:
Ներկայ ժամանակներուն բնակչութեան մինչեւ 75 %-ը կը հանդիսանյն կաթողիկէներ: Անոնց մեծ մասը կը պահպանէ լատինական ծէսը: Երկրին մէջ կը գործէ նաեւ Ուքրանական յունակաթողիկէ եկեղեցին, ինչպէս նաեւ շարք մը ոչ հռոմէական կաթողիկէ փոքրաթիւ խումբեր:
Սպանիոյ մէջ Բողոքականներու առաջին համայնքները ձեւաւորուած են դեռեւս 16-րդ դարուն, սակայն ոչնչացուած սպանական ինկուիզիցիայի կողմէն: Այդ դաժան իրադարձութիւններէն ետք բողոքականները պլիմուտեան եղբայրներ, բարենորոգիչներ, մեթոտիստներ, բաբտիստներ) սկսած են Սպանիոյ մէջ իրենց քարոզչութիւնը իրականացնել 19-րդ դարու երկրորդ կէսէն: 1920-ականներուն անոր միացան նաեւ հոգեգալստականներ: 20-րդ դարու վերջին երկու տասնամեակուն հոգեգալստականները թուաքանակի աճի տպաւորիչ ցուցանիշներ գրանցեցին եւ արդէն 21-րդ դարու սկիզբը կը ներկայացնէին սպանական բողոքականների գրեթէ կիսուն :
Ներկայ ժամանակներուն Սպանիոյ մէջ բողոքականներու թուաքանակը կը գնահատուի 460-էն 567 հազար հաւատացեալ : Հոգեգալստականները առաջին հերթին ներկայացուած են «Ֆիլատելֆիա» անուանում ունեցող աւետարանական եկեղեցիով (312 հազար ) եւ սպանական Աստուծոյ ժողովով: Սպանիոյ մէջ անկլիքաններու թուաքանակը կկ կազմէ 76 հազար: Փլիմուտեան եղբայրները, բաբտիստները, ատուենտիստներն ու Սպանիոյ մէջ վերանուանուած աւետարանական եկեղեցին ունին աւելի քան 10 հազար հաւատացեալներ : Սպանիոյ մէջ ուքրանական համայնքին մէջ կը գործէ Ուքրանիայի աւետարանական հաւատքի քրիստոնեաներու եկեղեցւոյ եօթ ծուխ :
Վերջին 25 տարիներու ընթացքին Արեւելեան Եւրոպայէն դէպի Սպանիա աշխատանքային միգրանտներու ներհոսքի հետեւանքով երկրին մէջ աճեցաւ ուղղափառներու թուաքանակը (շուրջ 900 հազար) : Անոնցմէ շատերը կը հանդիսանան Կոստանդնուպոլիսի, Ռուսական, Ռումինական եւ Սերպական ուղղափառ եկեղեցիներու հետեւորդներ:
Իսլամ
Սպանիոյ մէջ իսլամը սկսած է տարածուիլ 711-էն, երբ արաբները սկսան ներխուժել Փիրենէեան թերակղզին: Ժամանակակից Սպանիոյ տարածքին մահմետականութեան զարթօնքը տեղի ունեցաւ Քորտոպայի խալիֆայութեան տարիներուն, սակայն ռեքոնքիստայի ժամանակ մահմետականները հեռացուեցան թերակղզիի տարածքէն:
Մուհամմատի հետեւորդները սկսան կրկին տեղափոխուիլ Սպանիա 19-րդ դարու վերջերուն: Անոնց գերակշիռ մասը Մարոքէն ժամանած աշխատաւորներ էին: Մահմետականներու թուաքանակը սկսաւ նկատելիօրէն աճիլ 20-րդ դարու երկրորդ կէսէն, երբ մարոքցի միգրանտներուն սկսան միանալ նաեւ Հիւսիսային Ափրիկէի այլ երկիրներու փախստականներ: Ներկայ ժամանակներուն Սպանիոյ մէջ մահմետական բնակչութիւնը կը գերազանցէ 1 միլիոնը (ընդհանուր բնակչութեան 2,3 %-ը) : Միեւնոյն ժամանակ երկրի մահմետական առաջնորդները կը նշեն 2 միլիոն թիւը : Յատուկ իրավիճակ ստեղծուած է Սուեքա եւ Մելիլիա ինքնավար քաղաքներուն մէջ: Մասնաւորապէս Մելիլիայի մէջ մահմետականները կը կազմեն քաղաքի 86-հազարանոց բնակչութեան 40 %-ը : Կը կանխատեսուի, որ առաջիկայ տասնամեակներուն Սուեքան ու Մելիլիան Ռեքոնքիստայի աւարտէն ետք կը դառնան Սպանիոյ՝ գերակշիռ մահմետական բնակչութեամբ առաջին քաղաքները:
Իսլամութեան մէջ գերակշիռ դիրք կը զբաղեցնէ սունիզմը, որ հիմնականին ներկայացուած է Մալիքիական մազհապով: Սպանիոյ մէջ կը բնակուին նաեւ Ահմատի շարժման հետեւորդներ։
Յուդայականութիւն
Սպանիոյ մէջ հրեաները կրկին սկսան ազատօրէն դաւանիլ յուդայականութեան 19-րդ դարէն: Առաջին սինագոգը բացուեցաւ 1917-ին Մատրիտի մէջ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն Սպանիոյ տարածքը որպէս տրանզիտ Նացիստական Գերմանիոյ կողմէի գրաւուած եւրոպական երկիրներու հազարաւոր հրեաներու կողմէն օգտագործուեցաւ որպէս տարանցիկ ճանապարհ: Անոնց մէկ մասը իրաւունք ստացան մշտպէս բնակիլ Սպանիոյ մէջ: Շնորհիւ պատերազմէն ետք Լատինական Ամերիկայի երկիրներէն ժամանած միգրանտներու՝ երկրին մէջ հրեաներու թուաքանակը աճեցաւ:
Ներկայ դրութեամբ Սպանիոյ մէջ գտնուող հաւատացեալ հրեաներու թուաքանակը կը գնահատուի շուրջ 15 հազար : Հրեական համայնքներ կը գործեն խոշոր քաղաքներուն մէջ, առաջին հերթին՝ Մատրիտի, Պարսելոնայի եւ Մալագայի մէջ: Յուդայական սինագոգներ կը գործեն նաեւ Մարպելիայի, Սեւիլիայի, Թորեմոլինոսի, Վալենսիայի եւ Քանարեան կղզիներուն մէջ:
Այլ ուղղութիւններ
Սպանիոյ մէջ նկատելի կրօնական համայնքներէն է պուտտիստներու համայնքը (47 հազար ): Անոնց մեծ մասը հարաւ-արեւելեան Ասիոյ երկիրներէն են: Սպանիա ժամանակ առաջին հինտուիստները (45 հազար ) եկած են Ափրիկէէն, որոնց յետագային միացած են Հնդկաստանի եւ հարաւ-արեւելեան Ասիոյ շարք մը այլ երկիրներու բնակիչներ: Սպանացիներուն մէջ կան նաեւ նիոհինտուիզմի կողմնակիցներ, որոնք կը հանդիսանան Քրիշնայական գիտակցութեան միջազգային հանրութեան, Սատիա Սայի Պապայի, Սահաճա Եօկայի, Թրանսցենտէնտալ մեդիտացիայի, Անանտա Մարկայի եւ այլ ուղղութիւններու հետեւորդներ:
Համաձայն Համաշախարհային քրիստոնէական տուեալներու բազայի՝ 2005-ին պահայի համայնքի անդամներուի թուաքանակը կը կազմէր 13 հազար : Պահայի առաջին քարոզիչն Սպանիա եկած է 1947-ին: Հիմնականին երկրի նաւահանգստային քաղաքներուն մէջ կը բնակին սիկհիստներու փոքր համայնքներ (շուրջ 1,4 հազար ): Սպանիոյ մէջ բնակուող չինացիներու թիւը առկայ են չինական ժողովրդական կրօնի քիչ թիւով հետեւորդներ: Պրազիլէն ժամանած մարդոց շարքին փոքր թիւ կը կազմեն նաեւ աֆրօ-պրազիլիան մաքումպայ կրօնի հետեւորդները:
Բացի թուարկածներէն Սպանիոյ մէջ կը գործեն աւելի քան 100 փոքրաթիւ կրօնական խումբեր եւ աղանդաւորական խմբակներ: Անոնցմէ 54 կազմակերպութիւն կ՛որակաւորուին որպէս «սատանայական»: Այդպիսի խումբերու մեծ մասը կը գործէէ Մատրիտի եւ Պարսելոնայի մէջ :
Այլ տեսակի կրօնական կազմակերպութիւններէն կը հանդիսանան արեւմտեան էզոթերիկ աւանդոյթի խումբերը, ինչպիսին է Ժուլ Տունալի Գնոստիկ եկեղեցին, «գնոստիկական այլ եկեղեցիներ», արեւելեան տաճարականներու միաբանութիւնը, իլիումինատուները եւ այլն: Այդպիսի ամենամեծ կազմակերպութիւնը Նոր աքրոպոլիսն է (1000 հետեւորդ) : Միւս խումբերու կողմնակիցներու թիւը կը գնահատուի քանի մը հարիւր հետեւորդով: Սպանիոյ մէջ առկայ են նաեւ «Նոր դարի» օկուլտիկ, էզոթերիկ եւ սինկրէտիկ խումբեր (թէոսոֆեան համայնք, ռաելիտներու շարժում, սաենթոլոգներ, միացման եկեղեցի, մունիտներ եւ այլն): Անոնց ընդհանուր թուաքանակը համեմատաբար քիչ է:
Ոչ կրօնական կազմակերպութիւններ
Սպանիան եւրոպական այն երկիրներէն է, որ բախուած է վերջին սերունդի շրջանին քրիստոնեաներու (հիմնականին կաթողիկէներու) թուաքանակի նուազման եւ ոչ կրօնական մարդոց համապատասխան աճով: Դեռեւս 1975-ին բնակչութեան 96 %-ը իրենց անուանած էին քրիստոնեաներ : Ներկայ դրութեամբ իրենց ոչ կրօնական կը համարեն երկրի բնակչութեան 19 %-ը : Շարք մը հարցումներու արդիւնքներու համաձայն այդպիսի մարդոց թուաքանակը ալ աւելի մեծ է: Յունիս 2015-ին Ընկերային հետազօտութիւններու կեդրոնի կատարած հարցումներու համաձայն հարցուածներու 25,4 % յայտարարած էին իրենց ոչ կրօնական ըլլալու մասին, ընդ որուն, անոնցմէ 9,5 %-ը իրենց զիրենք կը համարէին աթէիստներ եւ 15,9 %-ը՝ չհաւատացողներ : Ոչ հաւատացեալ մարդոց թուաքանակը յատկապէս մեծ է երիտասարդութեան շրջանին մէջ:
Եղիա Էնտազեան
Եղիա Վրդ․ Էնտազեան, 18-րդ դարու վերջի 19-րդ դարու սկզիբի քարտէզափորագրիչ։ Մխիթարեան միաբանութեան անդամ, վարդապետ։
Կենսագրութիւն
Փորագրած է «Ափրիկէ», «Եւրոպիա» (երկուքն ալ՝ 1786 թուականին), «Ամերիկա», «Ասիա», «Լայնածաւալ տէրութիւն օսմանցոցն» (երեքն ալ՝ 1787 թուականին), «Գաւառք Հայաստան աշխարհի ըստ հին պատմութեանց» քարտէզները ։ Վերջինս, առանց տպագրութեան վայրի, տպարանի եւ թուականի յիշատակութեան, զետեղուած է Միքայէլ Չամչեանի «Պատմութիւն Հայոց»-ի Ա․ հատորին (1784 թուական) մէջ։ Ըստ Հ. Սահակ Վրդ. Ճեմճեմեանի՝ սա Էտնազեանի քարտէզափորագրութեան առաջին փորձն է։
1785 թուականին Վենետիկի մէջ, առանց տպարանի եւ հեղինակի յիշատակութեան, տպագրուած է Էտնազեանի «Համառօտ պատմութիւն օդապարիկ գնտոյ» գրքոյկը։ Տիտղոսաթերթին՝ «Համառօտ պատմութիւն օդապարիկ գնտոյ եւ ճանապարհորդութեան Մօնկոլֆիոյ, Քառլօյի, եւ Րօպէրթի»։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ վարդապետներ
Անի Կարմիրեան
Անի Կարմիրեան (ծնած Պոլիս), լեզուաբան, համալսարանի դասախօս, նախկին դպրոցի տնօրէն: 2014 թուականէն սկսեալ ստանձնած է Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական Բաժանմունքի արեւմտահայերէն լեզուի զարգացման եւ դպրոցներու օժանդակութեան պաշտօնը: