cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Զլաթան Իպրահիմովիչ
Էյ Սի Միլան
5 Յունուար 2012 թուական ին «Նաբոլի» ի դէմ խաղի դրուագներէն մէկուն մէջ Իպրան հարուածեց նաբոլցի պաշտպան Սալվատոր Արոնիկա յի դէմքին, որուն համար հեռացուեցաւ խաղադաշտէն, իսկ աւելի ուշ կրկին ստացաւ երեք խաղ որակազրկում : 15 Փետրուար ին՝ «Արսենալ»ի դէմ փլէյ-օֆֆ ի խաղին (4:0), Զլաթանը դարձաւ հանդիպման լաւագոյն ֆութպոլիստ ՝ խփելով մէկ կօլ եւ կատարելով 2 կօլային փոխանցում : 3 Մարտ 2012 թուականին «Բալերմօ»ի դէմ արտաքին խաղին Իպրահիմովիչը «Միլան»ի կազմին մէջ արձանագրեց իր առաջին եւ միակ հաթ-թրիքը (4:0): Ան աչքի ինկաւ 21-րդ, 31-րդ եւ 35-րդ վայրկեաններուն (հաթ-թրիք 14 վայրկեանի մէջ) : Մրցաշրջանի արդիւնքով ան դարձաւ Իտալիոյ առաջնութեան լաւագոյն ռմբարկու՝ 32 խաղերուն աչքի իյնալով 28 անգամ։ Ընդհանուր առմամբ մրցաշրջանի ընթացքին Իպրահիմովիչը 35 գնդակ հարուածեց (28 առաջնութեան, 5-ը ՈՒԵՖԱ Եւրոպայի Լիկային, 1-ը Իտալիոյ գաւաթին եւ Սուփըր-Քափին մէջ):
Բարի Սեն Ժէրմէն
17 Յուլիս 2012 թուականին ֆրանսական «Փարիզ Սեն Ժերմեն»ը հաստատեց, որ ակումբը Իպրահիմովիչի ձեռքբերման հարցով համաձայնութեան եկած է «Միլան»ի հետ, որ տեղափոխման արժէքը գնահատուեցաւ 20 միլիոն եւրօ : Հաշուի առնելով «ՊՍԺ» տեղափոխութեան արժէքը՝ ակումբները Զլաթանի համար ծախսած են 171 միլիոն եւրօ, որ զայն կը դարձնէ 2-րդ ամենաթանկագին ֆութպոլիստը պատմութեան մեջ (Տի Մարիայէն յետոյ), եթէ հաշուենք անոր համար ծախսուած ընդհանուր նիւթական միջոցները : Կնքուեցաւ եռամեայ պայմանագիր, ըստ որուն Զլաթանը պէտք է ստանար տարեկան 14 միլիոն եւրօ     : 18 Յունիս ին տեղի ունեցաւ մամուլի ասուլիս, որու ժամանակ Իպրան ըսաւ. «Այս իմ արհեստի յաջորդ քայլն է. եւս երազանք մը, որ իրականութիւն դարձաւ: «ՊՍԺ»ն շատ հետաքրքիր նախագիծ է, որու մէկ մասն ալ ես կ՛ուզեմ ըլլալ։ Ես այս ակումբի հետ կը փափաքիմ պատմութիւն կերտել, ես այստեղ եկած եմ յաղթելու, եւ աս այն ամէնն է, որուն մասին կը մտածեմ» :
«ՊՍԺ»-ի կազմին մէջ Զլաթանը առաջին անգամ պաշտօնապէս խաղադաշտէն դուրս եկաւ 11 Օգոստոս 2012 թուական ին Ֆրանսայի առաջնութեան առաջին կիսուն կայացած «Լորիան»ի դէմ խաղին (2:2), ուր նոր ակումբի կազմին մէջ հարուածեց իր առաջին 2 կօլերը՝ աչքի իյնալով 65-րդ վայրկեանին եւ 11 մեթր հեռաւորութենէն՝ 86-րդ վայրկեանին : Իպրահիմովիչը «Լիլ»ի դէմ խաղի առաջին խաղակէսին տապլ (երկու կօլ) արձանագրեց, որ օգնեց «ՊՍԺ»ին վերջին 3-ին ոչ ոք նման արդիւնքի յաղթանակին հասաւ :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ֆութպոլիստներ Ստորոգութիւն:3 Հոկտեմբերի ծնածներ
Գոշավանք
Ս. Գրիգոր եկեղեցի
1231-ին Մարտիրոս եւ Գրիգոր եղբայրները Գոշավանքի համալիրին հարաւ-արեւելեան կողմը կառուցած են գմբէթաւոր դահլիճին յօրինուածքով Ս. Գրիգոր եկեղեցին, որու շինարարութիւնը ընդհատուած է Ջալալէտտինի արշաւանքներու օրերուն եւ աւարտած՝ Գրիգոր Կապալեցիի ջանքերով:
Ս. Լուսաւորիչ եկեղեցի
Ս. Լուսաւորիչը Գոշավանքի երրորդ եկեղեցին է՝ կառուցուած 1237-1241 թուականներուն՝ ժամատան հարաւային պատին կից՝ իշխան Գրիգոր Տղայի միջոցներով (որ սատար հանդիսացած է նաեւ Ս. Գրիգոր եկեղեցւոյ կառուցման): Այս գողտրիկ եկեղեցին իր օրերուն հազուադէպ միանաւ պազիլիք տիպի է՝ երկլանջ կտուրին տակ առնուած թաղակապ ծածկոյթով: Վանքին միւս եկեղեցիներէն կը տարբերի նաեւ արտաքին պատերու բացառիկ զարդարանքներով, նրբակերտ զարդաքանդակներով ու ճարտարապետական տարրերով: Յատկապէս ուշագրաւ է արեւմտեան պատին մշակումը գեղեցիկ շքամուտքով, պատերու զարդարուած կամարներու եւ անցումային կիսակամարներու (ինչպէս Դեղձուտի վանքի եկեղեցւոյ) եւ արեւելեան պատին լուսամուտին հարուստ ձեւերով:
Գրատուն-զանգակատուն
Գրատուն-զանգակատուն, այս կրկնայարկ շէնքը ճարտարապետական տեսակէտէն ուշագրաւ յուշարձան մըն է: Շինութեան գրատունը կառուցուած է 1241, զանգակատունը՝ 1291: Գրատան մասը նման է Հաղբատի վանք ի գրատան: Քառակուսի յատակագիծ ունեցող շէնքին մէջ հանդիպակաց ներքին պատերը իրարու կապուած են զոյգ ցած որմնանիւթերուն յենող ուժեղ կամարներով, որոնք ներքին տարածութեան վերնամասին մէջ փոխադարձաբար հատելով՝ կը կրեն գրատան ծածկոյթը եւ անոր վերնաշէնք-զանգակատունը: Գրատան ներսի պատերուն մէջ կան խորշեր` ձեռագիրներ պահելու համար: Գրատան վրայ յաւելուած զանգակատունը լիովին ներդաշնակ է գոյություն ունեցող ներքնայարկին հետ, եւ միասին հիմք կը ծառայեն կրկնայարկ եկեղեցի-դամբարաններու (Եղուարդի Ս. Աստուածածին, Ամաղիի Նորավանք ի Բուրթելաշէն, Կապուտան) յատակագծային եւ ծաւալատարածական յօրինուածքին կազմաւորման համար: Որոշակի հետաքրքրութիւն կը ներկայացնէ անոր ծածկոյթին կեդրոնական մասին կառուցուածքը, ուր անցումը դէպի բազմանկիւնի լայն երդիքը կատարուած է շեղակի դրուած քարէ հեծաններու միջոցով, որոնք իրենց միջին մասերուն մէջ ունին եռատերեւ փորուածքներ (ինչպէս գեղագիտական, այնպէս ալ վերին լոյսը աւելի լայն անկիւնով սփռելու նպատակով):
Խաչքարեր
Յուշարձանախումբի զարդը կը կազմեն մեծատաղանդ Պօղոս (Պաւղոս) քարագործ-վարպետին կողմէն 1291 կերտած եւ Ս. Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ մուտքին երկու կողմերը պատուանդանին վրայ կանգնած խաչքարերը՝ զարդաքանդակուած ոսկերչական նրբութեամբ, որու պատճառով ալ «ասեղնագործ» մականունը կը կրեն: Այսպիսի խաչքար ալ կանգնած է Ս. Հոգի կոչուած մատրան մուտքին աջ կողմը: Հայկական խաչքարերու լաւագոյն նմոյշները հանդիսանալով ու միջնադարեան հայ զարդարուեստի գլուխգործոցներ՝ այդ խաչքարերը լայն ճանաչման ու բարձր գնահատանքի արժանացած են:
Մխիթար Գոշի Դամբարանը
Միջնադարեան Հայաստանի նշանաւոր առակագիր եւ օրէնսգիր Մխիթար Գոշ ապրած է եւ իր մահկանացուն կնքած է 1213-ին իր կառուցած Նոր Գետիկ կամ Գոշավանք վանական համալիրին մէջ։ Բայց իր փափաքով ան թաղուած է ոչ թէ համալիրին կեդրոնական մասին մէջ, այլ գիւղին բարձունքը կառուցուած Ս. Համբարձման փոքր եկեղեցւոյ դրան կողմը։ Թաղման եւ դամբարանին մասին իր «Հայոց պատմութիւն» գիրքին մէջ թանկարժէք տեղեկութիւններ ձգած է Մխիթար Գոշի մտերիմը եւ կենսագիրը՝ Ժգ. դարու պատմիչ Կիրակոս Գանձակեցին.
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Տաւուշի թեմի վանքեր եւ եկեղեցիներ Ստորոգութիւն:Ժբ. դարու հայկական վանքեր եւ եկեղեցիներ Ստորոգութիւն:Ճարտարապետական յուշարձաններ նամականիշներու վրայ Ստորոգութիւն:1188 հիմնադրումներ Հայաստանի մէջ
Աւետիք Իսահակեանի Տուն-Թանգարան (Երեւան)
Միջոցառումներ
Թանգարանին մէջ կը կազմակերպուին բազմազան միջոցառումներ՝ գիտական ընթերցումներ, գրական-երաժշտական ցերեկոյթներ, բանավէճեր, գիրքերու շնորհանդէսներ, բաց դասեր, համերգներ, ժամանակաւոր ցուցահանդէսներ, հանդիպումներ գիտութեան եւ մշակոյթի անուանի մարդոց հետ եւ այլն։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի յուշարձաններ Ստորոգութիւն:Տուն-թանգարաններ Երեւանի մէջ Ստորոգութիւն:Թանգարաններ
Եոհաննէս Վըրմիր
Կենսագրութիւն
Վըրմիրի կեանքէն շատ բան չէ հասած։ Ան ծնած է Տելֆտ 31 Հոկտեմբեր 1632-ին, գործարար վաճառականի մը ընտանիքին մէջ։ Ան ընտանիքին երկրորդ երեխան էր, եւ ծնողներուն միակ որդին։ Հայրը ծագումով Անտվերպենէն էր, 1611-ին տեղափոխուած էր Ամսթերտամ, ուր կը զբաղէր մետաքսի ջուլհակութեամբ։ 1653-ին ամուսնացած եւ տեղափոխուած էր Տելֆտ, եւ դարձած՝ պանդոկապետ, միաժամանակ զբաղելով մետաքսագործութեամբ, ինչպէս նաեւ արձանագրուած էր Տելֆտի Ս. Ղուկասի արհեստաւորներու ընկերակցութեան իբրեւ անդամ։
Կրթութիւն
Եոհաննէս Վըրմիրի աշակերտութեան տարիներուն մասին ստոյգ տեղեկութիւններ չեն պահպանուած։
29 Դեկտեմբեր 1653-ին ընդունուած է Ս. Ղուկասի համքարութեան իբրեւ անդամ։ Համքարութեան մասնակցութեան նախապայմանն էր 6 տարուան գեղանկարչութեան խորացած ուսուցում համքարութեան անդամ-վարպետի մը քով։
Եոհաննէս Վըրմիրը ծանօթ էր նկարիչներ Լէոնարտ Պրեմըրին (Leonard Griffith Brammer) եւ Ժերարտ վոն Պորխին, որուն հիման վրայ ենթադրութիւններ կատարած են, որ Եոհաննէս աշակերտած է անոնցմէ մէկուն քով։ Բացի ատկէ չափազանց տարածուած է չհաստատուած վարկածը, որ Եոհաննէս Վըրմիրին ուսուցիչը եղած է Կարել Ֆապրիցիուսը, որ իր հերթին Ռեմպրանտի աշակերտն էր։
Վըրմիրին ստեղծագործութեան վրայ մեծ ազդեցութիւն ունեցած է ժանրային գեղանկարչութեան հոլանտացի վարպետ Փիթըր տը Հոոխը, որ բնակած է Տելֆտի մէջ 1652-1661 թուականներուն։ Անոր ոճը գտած է իր հետագայ զարգացումը՝ Եոհաննէս Վըրմիրի կտաւներուն վրայ։
Ընտանիք Եւ Աշխատանք
20 Ապրիլ 1653-ին Եոհաննէս Վըրմիր կ'ամուսնանայ Քաթարինա Պոլնեսի հետ, որ Տելֆտի շրջակայ գիւղերէն էր։ Եոհաննէսի կալուինական հաւատքը սկզբնապէս դժգոհութիւն յառաջացուցած էր Պոլնեսի կաթոլիկ ընտանիքին մէջ։ Միայն կաթոլիկ Պրեմըրին յորդորներէն ետք, Վըրմիրի ապագայ զոքանչը աղջկան ամուսնութեան համաձայնութիւն կու տայ։
1660-ին Եոհաննէս Վըրմիր կնոջը հետ կը տեղափոխուի զոքանչին տունը։ Ան ունէր 15 երեխայ, որոնցմէ 4-ը մահացած են վաղ տարիքին։ Ակնյայտ էր, որ Եոհաննէս Վըրմիր բարեկեցիկ կեանք մը կը վարէր, որովհետեւ իր զաւակները կ'ապրէին հանգստաւէտ պայմաններու մէջ։ Ան տարեկան երկու նկար կը նկարէր, որովհետեւ ունէր եկամուտի այլ աղբիւրներ։ Վըրմիր կ'օգնէր իր մօրը ղեկավարելու Տելֆտի գլխաւոր շուկային մէջ գտնուող պանդոկը, զոր ժառանգած էր ամուսինին մահէն ետք։
Ի տարբերութիւն բազմաթիւ այլ նկարիչներու, Եոհաննէս Վըրմիր աշակերտներ չունէր։
Կեանքին Վերջին Տարիները
Կեանքին վերջին տարիներուն նկարիչին նիւթական պայմանները զգալիօրէն կը վատանան եւ ան կը ստիպուի իր գործերուն փոխարժէքը կանխիկ գանձել։ 1672-1679 թուականներուն Ֆրանսայի հետ պատերազմին իբրեւ հետեւանք՝ գեղանկարչութեան առեւտուրը կը դադրի։ Եոհաննէս Վըրմիրի կինը 30 Ապրիլ 1676 թուակիր խնդրագիրին մէջ թուագրած է իրենց պարտքերը, ուր կը պարզէր, որ պատերազմի ատեն ամուսինը ստիպուած էր ծախել իր նկարները ցած գիներով։
1675-ին Եոհաննէս Վըրմիր կը հիւանդանայ եւ քանի մը օր ետք կը մահանայ։
15 Դեկտեմբեր 1675-ին յուղարկաւորութիւնը կը կատարուի ընտանեկան դամբարանին մէջ, Տելֆտի Աութէ Կերկ եկեղեցւոյ մէջ։ Կինը ստիպուած էր հրաժարիլ ժառանգութենէն՝ փակելու համար պարտքերը։
Յիշատակ
Ի պատիւ Եոհաննէս Վըրմիրի, Վըրմիր մոլորակ մը կոչած են (4928), որ յայտնաբերուած է Ղրիմի աստղադիտարանին մէջ 21 Հոկտեմբեր 1982-ին։
Վըրմիրի Նկարներուն Ցանկը
Ներկայիս աշխարհի տարածքին կը գտնուին Եոհաննէս Վըրմիրի ընդամէնը 37 փոքրածաւալ աշխատանքները։ Նկարներու թուագրութիւնը արուեստի պատմագրութեան համար կը մնայ սկզբունքի հարց, որովհետեւ նկարիչը թուագրած է ներկայիս յայտնի նկարներէն միայն երեքը՝ «Կաւատուհիին մօտ», «Աստղագէտը» եւ «Աշխարհագրագէտը»։ Մնացած բոլոր նկարներուն թուականները մօտաւոր են, քանի որ պահպանուած տեղեկութիւններն ու տուեալները բաւարար չեն յստակ թուականներ նշելու համար։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հոլանդացի նկարիչներ
1855 թուական
1855 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 55րդ տարին
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1855 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1855 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1855
Հայկական լեռնաշխարհի խոշոր գետերու ցանկ
Ստորեւ ներկայացուած են Հայկական լեռնաշխարհի խոշոր գետերը՝
Ստորոգութիւն:Աշխարհագրութիւն Ստորոգութիւն:Ցանկեր
Սեւ Ծով
Սեւ ծով, Ատլանտեան ովկիանոսի ներքին ծով Թուրքիոյ, Պուլկարիոյ, Ռումինիոյ, Ուքրանիոյ, Ռուսաստանի, Վրաստանի եւ մասամբ ճանչուած Ապխազիոյ ափերու մօտ։ Կերչի նեղուցով կը միանայ Ազովի ծովուն, Պոսֆորի նեղուցով՝ Մարմարա ծովուն եւ այնուհետեւ Դարդանելի նեղուցով՝ Էգէական եւ Միջերկրական ծովուն։ Մակերեսը՝ 422 հազար քմ² է։ Առաւելագոյն խորութիւնը՝ 2210 մեդր, ջուրի ծաւալը ծովուն մէջ՝ 555 000 քմ³ է։ Առաւել՝ մեծ ծոցերը՝ Կարկինտսկի, Կալամիտսկի, Դնեստրի եւ եպրի-Բուգի ծովաբները՝ հիւսիս-արեւմտեան ափերու մօտ, Սինօբ եւ Սամսունի՝ հարաւային ափերու մօտ։ Ծով կը թափուին Տանուպ, Տնեսթր, Հարաւային Պուկ, Տնեփր, Ռիոն, Քըզըլըրմաք մեծ գետերը, ինչպէս նաեւ Հայկական լեռնաշխարհէն սկիզբ առնող Չորուհ գետը։ Առաւել մեծ նաւահանգիստները՝ Օտեսա, Իլեիչովսք, Նովոռոսիյսք, Թուապսէ, Փոթի, Պաթում, Քոսթանցա, Պուրկաս, Վառնա, Տրապիզոն, Սամսուն, Զոնկուլտակ ։
Սեւ ծովու բնութենական իւրայատկութիւնը այն է որ 150-200 մեթրէն աւելի խորութիւններուն մէջ՝ կեանք գոյութիւն չունի:
Սեւ ծովը բեռնատար փոխադրումներու համար կարեւոր շրջան է։ Ատոր հետ՝ մէկտեղ Սեւ ծովը կը պահպանէ իր ռազմավարական եւ ռազմական մեծ նշանակութիւնը։ Սեւասթոփոլ եւ Նովոռոսիյսք քաղաքներուն մէջեն կը գտնուին՝ Ռուսաստանի Սեւծովեան նաւատորմի հիմնական ռազմական բազաները, իսկ՝ Սինոպին եւ Սամսունի մէջ կեդրոնացուած են Թուրքիոյ ռազմածովային նաւատորմի սեւծովեան ստորաբաժանումները։ Վառնայի մէջ, տեղակայուած են Պուլկարիոյ, Փոթիի եւ Պաթումի մէջ՝ Վրաստանի ռազմածովային ուժերու ռազմական խմբաւորումը (ներկայիս՝ Վրաստանի սահմանապահ ոստիկանութեան ծովափնեայ պահպանութեան դեպարտամենտի նաւային անձնակազմը), Քոնսթանցի եւ Մանգալի մէջ՝ Ռումինիոյ ռազմածովային ուժերը։ Բացի այդ մինչեւ 2014, Մարտին՝ Սեւաստոպլի եւ Նովոռոսիսկի մէջ տեղակայուած էր Ուքրաիոյ ռազմածովային ուժերու մասը մը։)
Անուանում
Անանիա Շիրակացին (7-րդ դար) այս ծովը կը յիշատակէ «Պոնտոս» եւ «Պոնտական Ծով» անուններով։ 9-րդ դարուն, երեւան եկած է «Ռուսական ծով» անուանումը (այս անուանումը յիշատակուած է ռուսական տարեգրութիւններուն եւ նշուած է քարտէսներու վրայ մինչեւ 8-15-րդ դարերը)։
15-16-րդ դարերուն թուրքերը, զաւթելով Մերձսեւծովեան շրջանը, ծովը անուանած են Գարա Տենիզ («Չար (սեւ) ծով»՝ ոչ միայն այն պատճառով, որ եղած է մրրկածուփ ու վտանգաւոր, այլեւ, հնարաւոր է, նաեւ թուրք նուաճողներուն Մերձսեւծովեան շրջանի ժողովուրդներու ցոյց տուած դիմադրութեան պատճառով)։ Ծովու անուանման առաջացման մէկ այլ վարկած կապուած է աշխարհի կողմերը գոյներով նշելու հետ։ Ասիոյ ժողովուրդներու շատ լեզուներով սեւ գոյնը կը նշանակէ հիւսիս։ Այսպիսով, Սեւ ծովը «Հիւսիսային ծով» է։
Աշխարհագրութիւն
Ծովու առափնեայ հատուածները ունին իրենց սեփական անուանումները՝ «Ղրիմի Հարաւային Ափ», «Կովկասի Սեւծովեան Ափեր » Ռուսաստանի մէջ, «Անատոլիական Ափ» եւ «Ռումելի Ափ» Թուրքիոյ մէջ։ Արեւմուտքի եւ հիւսիս-արեւմտեան ափին կան կտրուկ կտրուածքներ, Ղրիմի ցածրադիր շրջանին հիմնականին մէջ՝ անփոփոխ է, բացառութիւնկը կազմեն հարաւային լեռնոտ ափերը եւ Թարխանկուտ թերակղզին արեւմուտքին մէջ։ Ծովու արեւմտեան եւ արեւելեան ափերուն ընդհուպ ծովուն կը մօտենան Կովկասի եւ Պոնտոսի լեռները։
Սեւ ծովուն մէջ, կղզիները քիչ են։ Ամենամեծ կղզին՝ Ջարիլգաչ կղզին է, որ տարածքը կը կազմէ 62 քմ²։ Մնացած կղզիները աւելի փոքր են։ Աւելի մեծ կղզիներն են՝ Բերեզան եւ Զմէինի կղզիները (երկու կղզիներու տարածքներն ալ փոքր է 1 քմ²-էն)։
Սեւ ծով կը թափուին հետեւեալ գետերը՝ Տանուպ, Տնեփր, Տնեսթր, ինչպէս նաեւ աւելի փոքր գետեր՝ Մզիմտա, Փսոու, Բզիպ, Ռիոնի, Քոտոր, Ինկուրի (ծովու արեւելք բաժնին մէջ), Ճորոխ, Կիզիլիրմակ, Եշիլիրմակ, Սակարյա (հարաւում), Հարաւային Բուգ (հիւսիսի բաժնին մէջ), Կամչիա, Վելեկա (արեւմուտք բաժնին մէջ)։ Տարեկան Սեւ ծով կը թափուի մօտաւորապէս 310 քմ³ ջուր, որ 80%-ը կը թափուի հիւսիս-արեւմտեան մաս՝ հիմնականում Տանուպէն եւ Տնեփրէն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ատլանտեան ովկիանոսի ծովեր
Հնդկընկոյզ
Հնդկընկոյզ (Coconut)
Ան կը պարունակէ կապրիլաթթու որը ունի հակասնկային եւ հակա մանրէ ական յատկութիւն: Հնդկընկոյզի պարունակած հեղուկը ունի կնոջ կաթի մօտ կազմութիւն: կը պարունակվ կենսանիւթեր, սոտիում եւ փոթասիում: Թարմ հնդկընկոյզի կաթը արժէքաւոր սնունդ է, հարուստ ամինոթթուներով, հոյակապ սնունդ է յղութեան ընթացքին: Ան կը մաքրէ արիւնը, կը կանոնաւորէ մարսողական ուղու աշխատանքը: Կարծր մասը կը պարունակէ 70% ճարպ, որմէ կը ստանանք հնդկընկոյզի իւղը:
Աղբիւրներ
Առողջութիւնն Ու Սնունդը Գոհար Վարդանեան Քեշիշեան Պէյրութ 2007
Կրեմի Բերդ
Կրեմի Բերդ (გრემი), 16-րդ դարի ճարտարապետական յուշարձան։ Կը գտնուի Վրաստանի Կախեթի մարզին մէջ։ Ժամանակին ծաղկուն Կրեմի քաղաքէն կը պահպանեն միայն բերդն ու Հրեշտակապետներու եկեղեցին : Ճարտարապետական համալիրը տեղակայուած է համանուն գիւղէն արեւելք՝ Ղուարել քաղաքի մօտ՝ Վրաստանի մայրաքաղաք Թիֆլիսէն 175 քմ դէպի արեւելք։
Պատմութիւն
Կրեմի քաղաքը կ՛ըլլայ Կախեթի թագաւորութեան մայրաքաղաքը 16-17-րդ դարերուն: Քաղաքին մէջ կ՛ապրին մեծ թիւով հայեր։ XVII դարի երեսնական թուականներուն որպէս դեսպան քաղաք կ՛ուգայ Վեօտօր Վոլկոնսկին, որ կը յիշատակուի, որ քաղաքին մէջ կայ հայկական եկեղեցի, հայկական պալատ քարէ պարիսպով, որտեղ կայ եւս մէկ հայկական եկեղեցի։ Այդ եկեղեցւոյ բացումէն ետք, քաղաքին մէջ կը բացուին մինչեւ 10 հայկական եկեղեցիներ : Կախեթի Լեւան թագաւորին կողմէն հիմնադրուած մայրաքաղաքը կ՛ըլլայ թագաւորական նստավայրը ու առեւտրական քաղաք Մետաքսի ճանապարհի վրայ մինչ 1615 թուականը, երբ քաղաքը հողին հաւասարեցուցին շահ Աբաս I-ի զորքերը։ Այդ ժամանակէն ի վեր քաղաքն այլեւս երբէք չ՛ուերականգնեց իր նախկին փառքը եւ XVII դարի կէսերուն Կախեթի արքաները իրենց մայրաքաղաքը տեղափոխեցին Թելաւ:
Քաղաքը ենթադրաբար կը գրաւէ 40 հեքթար տարածք եւ բաժանուած է երեք հիմնական մասերու՝ Հրեշտակապետներու եկեղեցին, թագաւորական պալատ եւ առեւտրական թաղամաս։ Այդ տարածքին մէջ հնէաբանական համակարգուած ուսումնասիրութիւններ կը անցկացրեն Ա. Մամուլաշուիլին ու Պ. Զաքարայան 1939-1949 եւ 1963-1967 թուականներուն։ 2007 թուականին կ՛առաջարկուի Կրեմի բերդը ներառել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ։
Ճարտարապետութիւն
Հրեշտակապետներու եկեղեցական համալիրը տեղակայուած է բլուրի մը վրայ եւ կազմուած է Միքայէլ ու Գաբրիէլ հրեշտակապետներու եկեղեցուոյ, զանգակատունին, եռահարկ շինութիւնի ու գինիի մառանին (մարանի) մէջ։ Եկեղեցական համալիրը շրջապատուած է պարիսպով, որ ունի աշտարակներ ու հրակնատներ: Պահպանուած են դէպի գետը տանող գաղտնի գետնուղիին մնացորդները։
Հրեշտակապետներու եկեղեցին կառուցուած է Կախեթի Լեւան թագաւորին հրամանով 1565 թուականին: Որմնանկարները կատարուած են 1577 թուականին: Եկեղեցին քարէ խաչաձեւ գմբեթաւոր տաճառ է։ Կառուցուած է վրացական աւանդութիւններով՝ ներառելով իրանական ճարտարապետական ոճի որոշ տարրեր : Կառոյցը ունի երեք մուտք՝ հիմնական արեւմտեանը ու երկու կողմնային՝ հիւսիսային ու հարաւային։ Գմբեթը կը հենուի խորանի աբսիդներու ու երկու սիւներու վրայ։ Գմբեթը ունի կամարագոտի ու ութ նեղ պատուհաններ։ Ճակատամասը բաժնուած է երեք կամարաձեւ բաժիններու։
Եկեղեցւոյ զանգակատունը կը ցուցադրուին քանի մը հնէաբանական գտածոներ եւ XVI դարի թնդանոթ։ Պատերը զարդարուած են Կախեթի թագաւորներու դիմանկարներով, որոնք կը պատկանին վրացի ժամանակակէն նկարիչ Լեւան Չոգոշւիլիի վրձինին (1985) :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Վրաստան
Քոթէ Մախարաձէ
Քոթէ (Կոնստանտին) Իվանէ Մախարաձէ, վրացի մարզական մեկնաբան, թատրոնի ու կինոյի դերասան։
Կենսագրութիւն
Քոթէ Մախարաձէ ծնած է 1926 Նոյեմբեր 17-ին Թիֆլիսի մէջ։ Կանուխ տարիքէն կը զբաղի պասքէթպօլով, Թիֆլիսի «Տինամօ» թէմին կազմին մէջ կը դառնայ Վրաստանի պատանիներու առաջնութեան յաղթանակ։
1941-ին աւարտած է Թիֆլիսի պարարուեստի ուսումնարանը։ 1944-ին կ'աւարտէ դպրոցն ու կ'ընդունուի Թիֆլիսի պետական թատերական հիմնարկ, ուր կ'աւարտէ 1948-ին:
1948-1970 թուականներուն կ'ըլլայ Շոթա Ռուսթաւելիի անուան թատրոնի դերասան։ 1950էն կը դասախոսէ Թիֆլիսի պետական թատերական հիմնարկին մեջ։ 1957էն վրացական հեռուստատեսութեան կ'աշխատի որպէս մարզական մեկնաբան, 1972էն Թիֆլիսի Կ. Մարջանաշուիլիի անուան թատրոնի դերասան է։
1994էն Թիֆլիսի պետական թատերական հիմնարկին փրոֆեսորն է։ 2001-ին դարձել կ'ըլլայ Վրաստանի առաջին անգամ անցկացուող բալետի Չաբուկեանի-Բալանչին մրցոյթ-փառատոնի համառեժիսորն ու վարողը։
Քոտե Մախարաձէ կը մահանայ 2002 Դեկտեմբեր 19-ին : Թաղուած է Թիֆլիսի Տիտուպէ գերեզմանատանը: Անոր կողքին թաղուած է կինը՝ Սոփիկո Ճիաուրելին:
Սահակ Ա. Քհնյ. Շահվէքիլեան
'''Սահակ Ա. Քհնյ. Շահվէքիլեան,''' ծն.՝ 1830, Պարսկաստան - 1901)։
Կենսագրութիւն
Սահակ Ա. Քհնյ. Շահվէքիլեան, կեանքի պայմաններու բերումով, երիտասարդ տարիքին, ծնողքին հետ կը լքէ Պարսկաստանը ու կը գաղթէ Հալէպ։
Ան շուտով կը յարմարի նոր քաղաքի պայմաններուն եւ ուսումնական պատրաստութեամբ ու աշխատասիրութեամբ, կեանքի ազատ ասպարէզ կը մտնէ։ Տարիներու խնայութեամբ կը պատրաստուի ամուսնութեան։ Իր կեանքի ընկերը կ'ընտրէ ակնցի Մատաթեաններուն դուստրը, որուն հետ կը պսակուի Հալէպի Սուրբ Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ մէջ։
1870-ին, երբ Տէր Մկրտիչ Արքեպիսկոպոս Քէֆսիզեան Բերիոյ Թեմի առաջնորդ կ'ընտրուի, կրօնական ժողովն ու ազգային իշխանութիւնը կ'առաջարկեն, որ Շահվէքիլեան՝ արժանաւոր այս երիտասարդը՝ քահանայ ձեռնադրուի Սուրբ Քառասնից Մանկնաց եկեղեցւոյ։ Նորընտիր առաջնորդը առանց ձգձգելու, ամենակարճ ժամանակամիջոցին կ'որոշէ ձեռնադրել զայն, որպէսզի Հալէպի գաղութն ու եկեղեցին օժտէ երիտասարդ հոգեւորականով։
Տէր Սահակի քահանայական ձեռնադրութիւնը տեղի կ'ունենայ 1870-ին, Սուրբ Մանկանց եկեղեցւոյ մէջ, ձեռամբ Տէր Մկրտիչ Արքեպիսկոպոս Քէֆսիզեանի, օծակից ունենալով Տէր Մեսրոպ քահանայ Աճէմեանը։
Իր ուսումնական կարողութիւնն ու պատրաստութիւնը եւ ինքնաշխատութեամբ հարստացուցած գիտելիքներն ու ընդհանուր զարգացումը՝ Առաջնորդին ու ազգային իշխանութեան ուշադրութեան առարկան կը դառնան։
1883-ին, այդ օրերու դպրոցներու ուսումնական մակարդակով՝ Հալէպի ազգային վարժարանին ուսուցիչ եւ փոխտեսուչ կը նշանակուի։
1876-ին, Տէր Սահակ անդամ կ'ընտրուի Բերիոյ Թեմի գաւառական ու կրօնական ժողովներու։ Ժամանակ մը ետք, Տէր Պետրոս Վարդապետ ի օրով, ան կը դառնայ կրօնական ժողովի ատենապետ։ Իսկ աւելի ուշ՝ ազգային իշխանութիւնը իրեն կը վստահի առաջնորդական փոխանորդի դժուարին պաշտօնը, զոր կը վարէ ձեռնհասօրէն, լեզու գտնելով իր գործակից ժողովականներուն հետ։ Ան շրջան մըն ալ կը վարէ Աղքատաց Հոգաբարձութեան նախագահի պաշտօնը։
Տէր Սահակի միակ որդին էր՝ Նիկողոս Շահվէքիլեան ը ։
Ականջապնդագարութիւն
Ականջապնդագարութիւնը ականջի հիւանդութիւն մըն է, որ կը յատկանշուի լսողութեան տկարացումով: Բնական լսողութիւն ունենալու համար պէտք է ունենանք ականջի բնական ձեւով գործող արտաքին, միջին եւ ներքին բաժիններ, առանց որեւէ ձայնի փոխանցման եւ ընկալաման արգելքներու, ինչպէս նաեւ բնական ուղեղային կառուցուածք եւ գործելակերպ: Oto հայերէնով կը նշանակէ ականջ-ունկ, իսկ sclerosis՝ ոսկորի պնդագարութիւն կամ կարծրախտ: Հետեւաբար, Otosclerosis հայերէնով կը նշանակէ ականջապնդագարութիւն-ականջակարծրախտ կամ ունկապնդագարութիւն-ունկակարծրախտ:
Ականջի Մսերը
Ականջը կազմուած է երեք բաժիններէ՝ արտաքին, միջին եւ ներքին:
Արտաքին ականջը
Արտաքին ականջը կազմուած է ականջակոնքէ-ականջախեցէ (pinna) եւ արտաքին անցուղի-ցնցուղէ (external canal), որ կը վերջանայ բարակ եւ մասամբ թափանցիկ թմբկաթաղանթով (ear drum):
Միջին ականջը
Միջին ականջը կազմուած է օդով լեցուն ականջախոռոչէ (middle ear cavity) եւ լսափողէ-Եւստաքեան խողովակէ (Eustachian tube), որ առաձգական խողովակ մըն է եւ կը բացուի քթաըմբանին (nasopharynx) մէջ: Անիկա կ'օդաւորէ միջին ականջը եւ կը նպաստէ միջին ականջի հեղուկի արտաքսումին դէպի քթաըմբան: Ականջախոռոչի արտաքին պատն է թմբկաթաղանթը, իսկ անոր ներքին պատին վրայ կան երկու պզտիկ բացիկներ-պատուհաններ, որոնք կը կազմեն ներքին ականջին սկզբնաւորութիւնը: Այս պատուհանները կը կոչուին ձուաձեւ պատուհան (oval window) եւ կլոր պատուհան (round window): Ականջախոռոչին մէջ կը գտնուին երեք ոսկրիկներ, որոնք կը կոչուին մուրճ (maleus), սալ (incus) եւ ասպանդակ (stapes): Երեք ոսկրիկները իրարու միացած են շարժական յօդերով: Մուրճը առաջին ոսկրիկն է եւ նստած է թմբկաթաղանթին վրայ, իսկ ասպանդակը երրորդ ոսկրիկն է եւ նստած է ձուաձեւ պատուհանին վրայ:
Ներքին ականջը
Ներքին ականջը բարդ կառուցուածք մըն է եւ անոր համար կը կոչուի բաւիղ (labyrinth): Ներքին ականջը կազմուած է անդաստակէ (vestibule), խխունջէ (cochlea) եւ երեք կիսաբոլոր խողովակներէ (semicircular canals): Խխունջը ինքն իր վրայ պարուրուած է 2.5 անգամ: Անոր մէջ կը գտնուի լսողութեան Քորթեան օրկանը (organ of Corti), որ ծածկուած է տարբեր երկարութեամբ եւ հաստութեամբ շուրջ 30,000 լարերով, որոնց վրայ կը գտնուին ձայնազգաց թելանման մազային եւ յենարան բջիջները: Այս բջիջներուն միացումով կը կազմուին լսողութեան ջղային թելիկները, որոնց միացումով կը կազմուի լսողութեան ջիղը: Բարձր ձայները կ'ընկալուին խխունջի յատակի լայն բաժինին կողմէ, իսկ մեղմ ձայները կ'ընկալուին խխունջին գագաթի բաժինին կողմէ: Կիսաբոլոր խողովակներուն մէջ զետեղուած են թելանման բջիջներ, որոնք մարմինի շարժումի ուղղութիւնը եւ արագութիւնը փոխուելու միջոցին կը գրգռուին: Ասոնք հաւասարակշռութեան ջիղի սկզբնական բջիջներ են:
Ընդհանուր
Ականջի արտաքին եւ միջին բաժինները ձայն հաղորդող մասերն են, իսկ ներքին բաժինը՝ ձայն ընկալող մասն է: Արտաքին աշխարհէն թմբկաթաղանթին հասնող ձայնալիքները, այլ խօսքով՝ ձայնային ուժը կը փոխուի մեքենական ուժի. թմբկաթաղանթը կը շարժի, իր հետ շարժելով երեք ոսկրիկներու շղթան: Ասպանդակը կը խրուի ձուաձեւ պատուհանին մէջ եւ կը փոխանցէ հնչիւնը ներքին ականջ, ուր շարժումի կ'ենթարկուին լսողութեան ջիղի յենարան եւ մազային բջիջները: Հոս է, որ մեքենական ոյժը կը փոխուի ելեկտրական ոյժի եւ ձայնալիքները իբրեւ ելեկտրական ոյժ կ'ուղղուին դէպի ուղեղ, ուր լսողութիւնը կը մեկնաբանուի առողջ ուղեղաբջիջներու կողմէ: Բնական լսողութիւն ունենալու համար պէտք է ունենանք ականջի բնական ձեւով գործող արտաքին, միջին եւ ներքին բաժիններ, առանց որեւէ ձայնի փոխանցման եւ ընկալաման արգելքներու, ինչպէս նաեւ բնական ուղեղային կառուցուածք եւ գործելակերպ:
Յաւելեալ
Այս հիւանդութիւնը երկու սեռերուն մօտ տեսնուած հիւանդութիւն մըն. սակայն առաւելաբար իգական սեռին մօտ: Կիներուն մօտ անիկա կը վատթարանայ յղութեան շրջանին: Ժողովուրդին 0.5 տոկոսը կ'ունենայ այս հիւանդութիւնը: Ճերմակամորթներուն 10 տոկոսը կ'ունենայ ականջապնդագարութիւն, իսկ սեւամորթներուն՝ միայն 1 տոկոսը:
Ականջապնդագարութիւնը կը յառաջանայ երկու ձեւերով՝ ժառանգական եւ ոչ-ժառանգական: Ընդհանուր պարագաներուն 50 տոկոսը կը յայտնուի ժառանգական ձեւով, որ ընդոծին (congenital) եւ ծինային (genetic) է: Անիկա կը ժառանգուի շատ հաւանաբար մարմնատիրական ժառանգականութեամբ (autosomal dominant): Երբ ծնողներէն մէկը ունի հիւանդութիւնը, անոր զաւակներուն 25 տոկոսը շատ հաւանաբար ունենայ հիւանդութիւնը. իսկ երբ ծնողներէն երկուքը ունին, այդ պարագային անոնց զաւակներուն 50 տոկոսը շատ հաւանաբար ունենայ հիւանդութիւնը:
Ընդոծին ականջապնդագարութիւնը կը յայտնուի կանուխ տարիքէն եւ կը բացայայտուի երիտասարդ տարիքին: Ոչ-ժառանգական ականջապնդագարութեան ախտապատճառը անորոշ է: Անիկա կը յայտնուի երիտասարդ տարիքին: Ականջապնդագարութեան լսողութեան տկարացումը կ'ընթանայ շատ դանդաղ եւ յարաճուն (progressive) ձեւով: Երկու ականջներն ալ կ'ախտահարուին, բայց ոչ միասին՝ նախ մէկ ականջը, եւ տարիներ ետք՝ երկրորդ ականջը: Լսողութեան տկարացումի աստիճանը կախեալ է ասպանդակի պնդագարութեան տարողութենէն:
Ախտանշան/Ախտաճանաչում
Ականջապնդագարութեան միակ ախտանշանը մեղմ-տկար ձայները լսելու դժուարութիւնն է: Լսողութեան տկարացումին կրնայ ուղեկցիլ նաեւ ականջաբզզիւն (tinnitus): Այս հիւանդութեան ախտաճանաչումը կը կատարուի լսելաչափով (audiometer): Ականջապնդագարութեան լսողութեան տկարացումը կը բարելաւուի երկու դարմանամիջոցներով.
Արտաքին յղումներ
Հիւանդի ականջների խնամքը:
Արշաւիր Կէօնճեան
Դոկտոր Արշաւիր Կէօնճեան փրոֆեսէօր եւ գիտահետազօտութեան վարիչ եւ նաեւ գիւտարար բազմաթիւ թեքնիք բնագաւառներուն մէջ, «ԱՊԱԳԱՅ» շաբաթաթերթի գլխաւոր հիմնադիրներէն: Ազգային ղեկավար: Սփիւռքահայ յայտնի գործիչ: Ան գիտնական եւ համայնքի ղեկավար՝ Գանատայի հայկական համայնքի յայտնի աւագ աշխոյժ անդամ ինչպէս նաեւ հայկական սփիւռքի մէջ։ Ան Գանատայի հայկական առաջին դպրոցի եւ համայնքային շարք մը ենթակառուցուածքներու հիմնադիրն է:
Կենսագրութիւն
Դոկտոր Արշաւիր Կէօնճեան երկար տարիներ Մոնթրէալի McGill համալսարանին մէջ «Quantum Electronics»-ի բնագաւառին մէջ եղած է փրոֆեսէօր եւ գիտահետազօտութեան վարիչ եւ նաեւ գիւտարար բազմաթիւ թեքնիք բնագաւառներուն մէջ։
Ըլլալով Գանատահայ ծանօթ ազգային ղեկավար դէմք՝ բնականաբար, Մոնթրէալահայութիւնը աւելի ծանօթ է անոր տարբեր առիթներով իր ունեցած առաջնորդող եւ վերլուծական կուռ ելոյթներով տեղական կամ համագաղութային ազգային լուրջ նիւթերու մասին: Համագաղութային, ազգային իր բազմերես գործունէութեան հետ զուգընթաց եւ նոյնիսկ աւելի եւս շեշտուած կերպով բեղուն վաստակ մը ունի գիտութեան եւ ճարտարագիտութեան աշխարհին մէջ։
Հայաստանի անկախացումէն ետք, Դոկտոր Արշաւիր Կէօնճեան ՌԱԿ Կեդրոնական Վարչութեան յայտնի ատենապետը ազատական ու ռամկավարական գաղափարախօսութեան տարածման գործին մէջ ունեցաւ կարեւոր դեր, մանաւանդ հիմնադրելով «Ազգ» օրաթերթը:
Պետական Պարգեւ եւ Ճանաչում
28 Դեկտեմբեր 2019-ին, Գանատայի Ընդհանուր Կառավարիչ՝ Ն. Վ. Julie Payette Դոկտոր Արշաւիր Կէօնճեանին շնորհեց Member of Order of Canada գանատական պետական բարձր ճանաչում եւ պարգեւատրում:
Մեծարանքի Հանդիսութիւն Իր Ազգային Գործունէութեան 50 Ամեակին առթիւ
14 Մարտ 2009-ին, Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան (ՀԲԸՄ) Ալեք Մանուկեան կեդրոնը լեցուած էր Մոնթրէալի հայութեան, ամերիկահայ ծանօթ ազգայիններու, Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան (ՌԱԿ) եւ Թէքէեան Մշակութային Միութեան (ԹՄՄ) ղեկավարներու կողմէ, որոնք փութացած էին հայաշատ կեդրոնններէ մասնակցելու համար այն մեծարանքին, որ կ'ընծայուէր ի պատիւ Տքթ. Արշաւիր Կէօնճեանի աւելի քան կէս դարու իր բոլորանուէր ծառայութիւններուն որպէս երախտիք։ Հայաստանի Թէքէեան Մշակութային Միութեան Ատենապետը՝ Ռուբէն Միրզախանեան, որ այս ուրախ առթիւ յատկապէս եկած էր Մոնթրէալ բերելու իր եւ հայրենիքի Թէքէեանցիներու ողջոյնները: Ան այս առթիւ յոբելեարին կուրծքը զարդարեց Թէքէեանի Ադամանդակուռ Արարատի թիւ 16-րդ շքանշանով:
Հանդիսութիւնը կազմակերպուեցաւ հովանաւորութեամբ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ. Ծայրագոյն Պատրիարք եւ Ամենայն Հայոց Սրբազնագոյն Վեհափառ Կաթողիկոսի:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Ծնածներ (արւմտ.) Ստորոգութիւն:ԱՊԱԳԱՅ» շաբաթաթերթի գլխաւոր հիմնադիրներէն (արւմտ. Ստորոգութիւն:Quantum Electronics»-ի բնագաւառին մէջ եղած է փրօֆէսօր եւ գիտահետազօտութեան վարիչ եւ նաեւ գիւտարար (արւմտ.
Ֆրանսեսք Քամպօ
Քամպօ ծնած էր 1876-ին, Վերկէս (Կիրոնա նահանգին մէջ):
Քամպոյի ջանքերով 1901-ին Ունիա Քաթալանիսթա եւ Սենթէր Նասիոնալ Քաթալա կազմակերպութիւնները միացած են եւ կազմած Լիկա Ռեկիոնալիսթա տէ Քաթալունիան: Հիմնադիր անդամներ են Էնրիկ Փրաթ տէ լա Ռիպա, Սեպասթիա Թորրէս, Ալպէրթ Ռուսինիոլ, Պարթոմէօ Ռոպէրթ, Լուիս Տոմէնչ, Ակուսթի Ռիերա, Խուան Վենթոսա եւ Ռամոն տ՛Ապատալ:
Լիկա Ռեկիոնալիսթա տէ Քաթալունիա, ազգայնական, պահպանողական, քրիստոնեայ եւ թագաւորական սկզբունքներով եւ Մեծ Սպանիոյ (Փեր լ՛Էսփանիա Կրան) տեսլականով, Քաթալոնիոյ քաղաքական ամէնէն ազդեցիկ ուժը եղած է: իսկ 1899-ին հիմնուած «Լա Վէու տէ Քաթալունիա» թերթը եղած է Կուսակցութեան օրկանը:
Ֆրանսեսք Քամպօ առաջին անձերէն եղած է, որ Քաթալոնիոյ համար ինքնավար կառավարութիւն նախատեսած է, բայց հանգրուանային կերպով: Ան քանի մը անգամ Սպանիոյ խորհրդարանին երեսփոխան ընտրուած է, եւ վարած նախարարական պաշտօններ:
Քամպօ քաղաքացիական պատերազմի տարիներուն (1936-1939) միացած է ազգայնականներուն այն հիմնաւորումով, որ հանրապետականներու յաղթանակի պարագային Սպանիա Խորհրդային Միութեան արբանեակ երկրի պիտի վերածուի:
Քամպօ հեղինակ է շարք մը աշխատութիւններու:
Ֆրանսեսք Քամպօ մահացած է 1947-ին, Արժանթինի մէջ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ
Հայկական Լեռնաշխարհ
Հայկական Լեռնաշխարհ կամ Հայկական Բարձրաւանդակ, պատմա-աշխարհագրական տարածք, հայ ժողովուրդի բնօրրան։ Կը գտնուի Միջին արեւելքի տարածքին՝ իրանական եւ փոքրասիական բարձրաւանդակներուն միջեւ․ հիւսիսէն Կովկասեան լեռներն եւ Սեւ ծովը, հարաւէն՝ Միջագետքի դաշտավայրը։
Հայկական բարձրաւանդակը նկատելիօրէն կը տարբերի շրջակայ տարածքներէն. այն ունի 1 500 - 1 800 մեթր միջին բարձրութիւն, իսկ առանձին գագաթները ունին աւելի քան 3 000 - 4 000 մեթր բացարձակ բարձրութիւն։ Գերմանացի աշխարհագէտ Քարլ Ռիթթերը (Carl Ritter) Հայկական լեռնաշխարհը անուանած է օդով եւ ջուրով հարուստ «լեռնային կղզի»։ Հայկական լեռնաշխարհի ամենաբարձր կէտը Մեծ Մասիսն է (Արարատ, 5 165 մ)։ Բարձրութեամբ լեռնաշխարհի երկրորդն է Սաւալանը (Հայկական կամ Ղարատաղի լեռները, Իրան, բարձրութիւնը՝ 4 811 մեթր), երրորդը՝ Սիփանը (Վանայ լիճի հիւսիսը, բարձրութիւնը՝ 4 434 մ), չորրորդը՝ Ճիլոն (Կորդուաց լեռներ, 4 168 մ), հինգերորդը՝ Արագածը (Հայաստանի Հանրապետութիւն, 4 090 մ)։
Լեռնաշխարհի տարածքը մօտ 400 000 քառակուսի քիլոմեթր է։ Այդ տարածքին մէկ մասին գոյութիւն ունին հայկական երկու պետութիւններ՝ Հայաստան ի եւ Արցախի հանրապետութիւնները, որոնք միասին (մօտ 42 000 քմ²) կը կազմեն հայկական լեռնաշխարհի տարածքի մօտ 11% տոկոսը։ Գրեթէ նոյնքան տարածք կը կազմէ լեռնաշխարհի այն հատուածը, որ կը պատկանի Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան։ Ազրպէյճանի տարածքին կը գտնուին լեռնաշխարհի գաւառներէն Գարդմանը եւ Գողթանը (Նախիջեւան), Վրաստանին՝ Ջաւախքը։ Հայկական բարձրաւվանդակի մօտ երկու երրորդը այժմ կը գտնուի Թուրքիոյ Հանրապետութեան կազմին մէջ։
Լեռնագրութիւն
Հայկական լեռնաշխարհը ընդարձակ երկիր է՝ շուրջ 400 հազար քմ² տարածքով։ Անոր կեդրոնական մասին կը գտնուի Հայկական հրաբխային բարձրաւանդակը։ Տարածքը կտրտուած է բազմաթիւ լեռնաշղթաներով, որոնց միջեւ ինկած են արգաւանդ հարթավայրերն ու սարահարթերը։ Հայկական լեռնաշխարհի կեդրոնական շրջանները (Այրարատ, Վասպուրական, Տուրուբերան) ստացած են «Միջնաշխարհ» անունը։
Հայկական լեռնաշխարհը երկրաշարժի գօտի է։ Այստեղ յաճախակի են ցնցումները։ 1988 թուականի Դեկտեմբեր 7-ին՝ առաւօտեան ժամը 11։41, տեղի ունեցաւ ամենացնցիչ՝ Սպիտակի երկրաշարժը, որուն պաճառաւ ՀԽՍՀ–ն ունեցաւ մարդկային եւ նիւթական մեծ կորուստ։
Կան նաեւ բազմաթիւ մարած հրաբուխներ։ Այստեղ կը գտնուի Միջին Արեւելքի միակ գործող հրաբուխը՝ Թոնդրակը կամ Թոնդուրեկը՝ Ծաղկանց լեռներուն։ Հրաբխային աշխուժութիւնը, սակայն, տարածուած է շատ լեռներով։ Օրինակ՝ Վանայ լիճի արեւմտեան ափին բարձրացող Նեմրութ լերան վերջին ժայթքումը տեղի ունեցած է 1441 թուականին։ Այժմ անոր խառնարանին մէջ լիճ գոյացած է, որ իր մեծութեամբ աշխարհի ամենամեծ խառնարանային լիճերէն կը համարուի։
Երկրի լեռնային ելեւէջի տեղագրութեան (relief and topography) եւ արտաքին ազդակներու հետեւանքով Հայկական լեռնաշխարհի բնական պայմանները՝ կլիման, հողերը, բոյսերը, կենդանիները, բազմազան են։ Այդ բոլորը ենթարկուած են ուղղաձիգ գօտեւորման օրէնքին։ Այստեղ առկայ են կիսաանապատներէն մինչեւ լեռնային բաց դաշտ (ռուս.՝ թունտրէ այսինքն բաց դաշտ)  եւ նոյնիսկ լեռնային-բեւեռային բնական բոլոր գօտիները։ Եւ այդ բոլորը իրարու յաջորդած են ընդամէնը 75—200 մեթրի վրայ։ Բնական պայմաններուն այդպիսի խառնաշփոթութիւնն ալ պայմանաւորուած է երկրի առանձին շրջաններուն տարբեր զբաղմունքներու առաջացմանն ու զարգացման։
Սահմաններ
Լեռնաշխարհի հիւսիսային սահմանը Փոքր Կովկասի եւ Արեւելեան պոնտական լեռնային համակարգերն են։ Արեւելքի սահմանը Փոքր Կովկասով կը հասնի մինչեւ Ղարաբաղի լեռները եւ Սոհունտ լեռ։ Թեքուելով դէպի Ուրմիոյ լիճին կողմը՝ կը ներառէ լիճի ափամերձ գաւառները եւ կը հասնի Հայկական Տաւրոսի շարունակութիւնը համարուող Կորդուաց լեռնաշղթային։ Լեռնաշխարհի հարաւային սահմանը կը հասնի Մարտինի կամ Մասիոս լեռներ եւ Հայկական (Արեւելեան) Տաւրոս։ Հասնելով Եփրատ գետին՝ արեւմտեան սահմանը Անտիտաւրոս լեռներով կը հասնի  Սեւ ծովին ու Արեւելապոնտական լեռներուն։ Հարեւան երկրներէն՝ Փոքրասիական բարձրավանդակէն եւ Իրանական լեռնաշխարհէն բարձրադիր ըլլալուն  պատճառով գերմանացի արեւելագէտները այն կոչեր են «լեռնային կղզի»։ Լեռնաշխարհը ունի ծովիու մակերեւոյթէն 1500-1800 մեթր միջին բարձրութիւն։ Ընդհանուր տարածքը մօտ 400 000 քմ² է։
Տարբեր ուղղութեամբ երկարող լեռնաշղթաները միմեանց միջով կտրելով երկիրը  վերածած են բազմաթիւ փակ շրջաններու։ Լեռնաշղթաներու միջեւ ինկած են ձորեր, հովիտներ եւ դաշտեր։ Երկիրին վրայ հիմնականօրէն տարածուած են հրաբուխային սարահարթեր եւ առանձին լեռնազանգուածներ, բեկորային ու ծալքաւոր լեռներ, կերտուածական tectonic իջուածքներ։ Հայկական լեռնաշխարհը կը մտնէ երկրաշարժներու գօտիին մէջ։ Այստեղ կը գտնուի Առաջաւոր Ասիոյ միակ գործող հրաբուխը՝ Թոնդուրեկը (Մասիսէն հարաւ-արեւմուտք), որուն խառնարանէն դուրս կու գան ջրային գոլորշիներ, ծծմբային ու ածխածնային կազեր եւ մանր քարակտորներ, իսկ ստորոտէն կը բխին հանքային տաք աղբիւրներ։
Մեսխեթի ու Թրիալէթի (Trialeti)  լեռնաշղթաները հիւսիսէն կը սահմանեն Հայկական լեռնաշխարհը։ Իրենց եւ Մեծ Կովկաս լեռնային համակարգի մէջտեղը կը գտնուի Ռիոնի հովիտը։ Այս լեռնաշղթաներուն կից են նաեւ Շաւշեթի լեռները, որոնք կը գտնուին Թուրքիոյ տարածքին։ Մեսխեթի լեռնաշղթան, յայտնի է նաեւ որպէս Աճարա-իմերեթեան, կ՝երկարի Սեւ ծովու աճարական ափէն մինչեւ Կուր գետի Պորժոմի կիրճը։ Երկարութիւնը 150 քմ է, բարձր կէտը՝ մինչեւ 2850 մ (Մեփիսծղարօ)։ Թրիալեթա լեռնաշղթայի երկարութիւնը նոյնպէս մօտ 150 քմ է, բարձր կէտը՝ Շաւիքլտէ լեռը, նոյնպէս ունի 2850 մ բացարձակ բարձրութիւն։ Այս լեռնաշղթաները կազմուած են առաւելապէս հրաբխածին ապարներով։ Հիւսիսային լանջերն անտառապատ են եւ կը գերակշռեն բարձր լեռնային տափաստանները եւ  ենթալպեան մարգագետինները։
Ջաւախքի լեռնաշղթան կը գտնուի Վրաստանի հարաւը եւ Հայաստանի Հանրապետութեան Լոռիի, Շիրակի մարզերու սահմանագլուխը: Երկարութիւնը մօտաւորապէս 50 քմ է եւ կ՝երկարաձգուի Թրիալեթէն մինչեւ Բազումի լեռնաշղթայ։ Այստեղ են Աշոցքի եւ Լոռիի սարահարթերը։ Ամենաբարձր գագաթը Աչքասարն է ՀՀ տարածքին, որ  ծովու մակերեւոյթէն 3196 մ բարձրութիւն ունի։ Ջաւախքի լեռնաշղթան յայտնի է նաեւ իր ջրվէժներով։ Լեռնաշղթան հիմնականին ծածկուած է ալպեան մարգագետիններով եւ կանաչ արօտավայրերով։ Բազմաթիւ են՝ փոքրիկ լիճերը, Ջաւախքի լեռնաշղթայի վրայ եւ իր  շրջակայքը։
Հայաստանի Հանրապետութեան Լոռիի մարզի մէջ կը գտնուին Բազումի, Փամբակի եւ Վիրահայոց լեռնաշղթաները։ Գուգարաց լեռները բնական սահման են Լոռիի եւ Տաւուշի մարզերու միջեւ։ Տաւուշի մէջ կը գտնուին Միափորի, Հախում, Տաւուշ, Խնձորուտ եւ այլ լեռնաշղթաներ։ Հիւսիսային Հայաստանի այս լեռնաշղթաներէն ամենաբարձրը Թեժլեռն է (3101 մ)։
Շարունակելով դէպի հարաւ՝ Փոքր Կովկասի հերթական ճիւղը Սեւանի լեռնաշղթան է, որ սահմանաբաժին է Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի միջեւ։ Սեւանէն արեւելք  կը ճիւղաւորուին քանի մը լեռներ, որոնք սկիզբէն մինչեւ 1980-ական թուականներու վերջը մեծ մասամբ հայաբնակ էին։ Այսօր այդ տարածքները՝ պատմական Գարդման, Շակաշէն եւ այլ գաւառներ, կը գտնուին Ազրպէյճանի կազմը։ Սեւանի լեռնաշղթայի ամենաբարձր կէտը Սատանախաչն է (3319 մ), ՀՀ տարածքին կը գտնուի Փերեզակը (3290 մ)։
Սեւանէն կը ճիւղաւորուին երկու լեռնաշղթաներ՝ Զանգեզուրի եւ Արցախի լեռները։ Զանգեզուրի լեռնաշղթան Վայոց ձորի եւ Սիւնիքի մարզերը Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութեան բնական սահմանն է։ Բարձր կէտը Կապուտջուղն է (3906 մ)։ Արցախի լեռները գրեթէ ամբողջութեամբ կը գտնուին հայկական երկրորդ պետութեան՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան տարածքին։ Ատոնք ամբողջովին անտառապատ են, տեղ-տեղ՝ կուսական։ Ամենաբարձր գագաթը Գոմշասարն է կամ Մռաւի լեռը (3724 մ)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական լեռնաշխարհ
Դեղաբանութիւն
Դեղաբանութիւն, գիտութիւն, որ կ՛ուսումնասիրէ մարդու եւ կենդանիներու անդամներու վրայ դեղանիւթեր ու եւ կենսաբանօրէն աշխոյժ այլ նիւթերու ազդեցութիւնը։ Այդ նպատակով կ՛օգտուին հետազօտման տարբեր ձեւերէն։ Մարդու մարմնի կազմուածքին վրայ դեղանիւթերու ազդեցութեան վերաբերեալ տեղեկութիւնները, որոնք կը ստացուին բուժիչ նպատակով անոնց օգտագործման արդիւնքով, կը կազմեն դեղաբանութեան յատուկ բաժին՝ բուժարանական դեղաբանութիւն։ Դեղաբանութիւնը սերտօրէն կապուած է դեղանիւթերու մասին տարբեր, առաջին հերթին՝ դեղագործական, գիտութիւններու (օրինակ՝ դեղագործական քիմիագիտութեան) եւ դեղագիտութեան (գիտութիւն բուսական եւ կենդանական, ծագման դեղանիւթային հումքի մասին):
Զարգացման պատմութիւն
Մեծ թիւով շումերական սեպագիր կաւէ տախտակներ բժշկական դեղատոմսեր կը պարունակէ ։
Հին յոյն Տիոկլես Կարիսթացին (Ք․Ա. 4-րդ դար) առաջիններէն էր, որ ուսումնասիրեց բոյսերու բուժական յատկութիւնները։ Ան այդ վերնագրով գրած է շարք մը աշխատութիւններ ։
Հայաստան
Դեղագործութեան զարգացումը ՀՀ-ի մէջ պայմանաւորուած է 1922-ին, Գ. Մետնիկեանի նախաձեռնութեամբ, ԵՊՀ բժշկական ասպարէզ ին մէջ դեղաբանութեան ամպիոնի կազմակերպմամբ։ 1965-ին ամպիոնին կից բացուած է սրտանօթային համակարգի դեղաբանութեան հարցային տարրալուծարանին մէջ։ 1968-ին համանուն տարրալուծարան ստեղծուած է Լ. Յովհաննիսեանի անուան սրտաբանութեան հիմնարկին մէջ։ Դեղաբանութեան զարգացման նպաստած է նաեւ 1963-ին Ս. Տովլաթեանի նախաձեռնութեամբ կազմակերպուած փորձարարական, բուժումի եւ գործարանական արտադրման տարրալուծարանը։
Սկզբնական շրջանին ուսումնասիրուած են հանքային ջուրերու ազդեցութեան մեքենականութիւնը ստամոքսաղիքային համակարգի շարժողական պաշտօններու վրայ (Գ. Մետնիկեան, Ս Միրզոեան)։ ԽՍՀՄ հայրենական պատերազմի եւ յետպատերազմեան տարիներուն, շարք մը դեղանիւթերու փոխարինողներու ստացման անհրաժեշտութենէն ելլելով, դեղաբանութեան ամպիոնը ՀՀ Բուսաբանութեան հիմնարկի հետ համատեղ ուսումնասիրած է հանրապետութեան բուսական, պաշարները եւ յայտնաբերած աւելի քան 65 կալաքարաձեւ բոյսեր։ Փորձարարական, հետազօտութիւններով բացայայտուած են բուսական ծագման հակամանրէական, շնչառութեան եւ արեան շրջանառութեան խթանիչներ, արեան ճնշումը իջեցնող, միզամուղ, արիւնահոսութիւնը դադարեցնող դեղանիւթեր։ ԵՊԲՀ դեղաբանութեան ամպիոնը ԵՊՀ-ի եւ Կենսագիտական հիմնարկի հետ մշակած է նիւթի կառուցուածքի կապը անոր դեղաբանական, ազդեցութեան հետ։ Հետազօտուած են ստամոքսաղիքային համակարգի պաշտօններու վրայ։ Կարեւոր են նաեւ հակախոցային նոր դեղանիւթերու որոնման եւ անկէ առաւել աշխոյժ պատրաստուկներու ազդեցութեան մեքենականութեան ուսումնասիրութիւնները։
Է. Գաբրիելեանի ղեկավարած գիտահետազօտական խումբը կ՛ուսումնասիրէ անօթարիւն համակարգի պաշտօնական հաւասարակշռութեան խանգարումները զանազան արտակարգ եւ որոշ ախտաբանական վիճակներուն մէջ (պարբերական հիւանդութիւն, անօթային հիւանդութիւններ), ինչպէս նաեւ բացայայտուած խանգարումներու հնարաւոր բժշկականութիւնը, այդ թուին՝ ժողովրդական բժշկութեան մէջ աւանդաբար օգտագործուող դեղաբոյսերէն ստացուող բուսական պատրաստուկներու օգնութեամբ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Դեղագիտութիւն
Մորթ
Մորթը մեր մարմինի օրկաններէն մէկն է: Չափահաս անձ մը ունի մօտաւորապէս 2 քառակուսի մեթր տարածութեամբ մորթ, որ կը կշռէ 4.5-5 քկ.: Ան կը կազմէ մարմինի ծանրութեան 15 առ հարիւրը: Անոր 75 առ հարիւրը կազմուած է ջուրէ, 25 առ հարիւրը բնասպիտէ եւ 2 առ հարիւրը ճարպէ :
Մորթին հաստութիւնը կը տարուբերի տեղէ տեղ: Օրինակի համար շրթունքի մորթը ունի 0.1 մմ. հաստութիւն, իսկ ներբանի (sole) եւ ափի մորթը ունի 4 մմ. հաստութիւն: Մորթը աւելի կը հաստնայ շարունակ շփելով զայն եւ ճնշում բանեցնելով անոր վրայ։ Մորթին միջոցաւ մեր մարմինը հաղորդակցութեան մէջ կը մտնէ շրջապատին եւ արտաքին աշխարհին հետ: Ան մեր մարմինի գեղեցկութեան հայելին է: Ան կը ներկայացնէ անհատի մը արտաքին վայելչութիւնը կամ տգեղութիւնը: Հետեւաբար, առաւելագոյն չափով զգոյշ պէտք է ըլլանք մեր մորթին մաքրութեան եւ առողջութեան. :
Մորթը ունի որոշ յատկութիւններ՝ գոյն, կազմաւորում (structure), տեսք, ճկունութիւն (pliability) եւ առաձգականութիւն (elasticity): Ֆիզիքական ճնշումով մորթին վրայ կը յառաջանայ ժամանակաւոր փոսիկ:
Մորթը վատ հաղորդիչ է ջերմութեան: Չոր մորթը դժուարութեամբ կը փոխանցէ ելեկտրական հոսանքը: Հակառակը կը պատահի խոնաւ եւ թաց մորթի պարագային:
Արեւուն ճառագայթները կը ներթափանձեն (penetrate) մորթին մէջ:
Անդրամանիշակագոյն ճառագայթները (UVL) մորթին մէջ կը նպաստաեն D կենսանիւթի արտադրութեան:
Այս յատկութիւնները կը տարուբերին անձէ անձ եւ կախեալ են սեռէն, տարիքէն եւ ցեղային տարբերութիւններէն  :
Վերնամորթ (epidermis)
Վերնամորթը մարմինին արտաքին պաշտպան պատն է, որ անմիջական հաղորդակցութեան մէջ է մեր շրջապատին հետ: Վերնամորթը զուրկ է անօթային ցանցէ (vascular net): Հոնկէ կ'աճին եղունքները:
Վերնամորթի բջիջներուն 90 առ հարիւրը եղջերաբջիջներէ (keratinocyte) կազմուած է. Այս բջիջները կ'արտադրեն եղջերանիւթ (keratine) սպիտակուցը (protein), որ կը պաշտպանէ մորթը եւ անոր յատակը գտնուող հիւսկէնները:
Melanocyte բջիջները կը գտնուին վերնամաշկին ստորին խաւին մէջ, որոնք կը կազմեն վերնամաշկի բջիջներուն 8 առ հարիւրը: Անոնք կ'արտադրեն մորթը գունաւորող նիւթը որ կը կոչուի melanine :
Ենթամորթ (dermis)
Ենթամորթին մէջ կը գտնուին՝
Ճարպագեղձերը եւ քրտնաբեր գեղձերը կը մատակարարուին եւ կը ղեկավարուին մարմինի ինքնագործ ջղային դրութեամբ (autonomic nervous system).
Ներքնամորթ (subcutaneous tissue)
Ներքնամորթը հարուստ է ճարպով եւ աւելի մեծ զարկերակներով, երակներով եւ ջիղերով: Այս խաւն է որ մեծ դերակատարութիւն ունի մարմինի ջերմութեան կանոնաւորման մէջ:
Յատկութիւններ
Ափը եւ ներփանը մազով չեն ծածկուած: Այս երկու վայրերու մէջ մորթը ունի չորս յատկութիւններ՝
Մազով ծածկուած
Մազով ծածկուած մորթը ունի երկու հիմնական յատկութիւններ՝
Պարտականութիւններ
Մորթը ըլլալով մարմինի օրկաններէն մէկը ունի շատ կարեւոր պարտականութիւններ՝
Տանկի Տենդ
Տանկը ժահրային վարակիչ հիւանդութիւն մըն է, որուն յարուցիչը Տանկ ժահրն է (Dengue virus): Անիկա առաւելաբար արեւադարձային կամ տաք գօտիի (tropical) երկիրներու մէջ կը պատահի: Անիկա կը կոչուի նաեւ ոսկրակտորտուքի տենդ (break bone fever): Միջազգային առողջապահական կազմակերպութիւններու տեղեկագիրներուն համաձայն այս հիւանդութիւնը 100է աւելի երկիրներու մէջ տարածուն է եւ 50-300 միլիոն անձեր տարեկան կը վարակուին ու 25,000 մահեր կը պատահին ամբողջ աշխարհի տարածքին: Տանկը տեղաճարակի (endemic) վերածուած է շատ մը երկիրներու մէջ։ Յաճախ անիկա կը յայտնուի համաճարակի (epidemic) ձեւով: Կը փոխանցուի զանազան տեսակի մժեղներով, մասնաւորապէս՝ A.aegipti մժեղներով: Ժահրը ունի 4 խմբաւորումներ. մէկ խմբաւորումի վարակումը կը հայթայթէ ամբողջ կեանքի դիմադրողականութիւն (immunity) այդ խմբաւորումին դէմ, իսկ մնացեալ երեք տեսակ ժահրերու պարագային դիմադրողականութիւնը ժամանակաւոր է :
Մորթ
Պարտականութիւններ
Մեր մարմինը բնախօսականօրէն կը փորձէ հակակշռել եւ կամ համակերպիլ տարբեր միջավայրերու եւ տարբեր եղանակներու ջերմաստիճանի փոփոխութիւններուն հետ: Հիմնականօրէն մարմինի մորթն է, որ կը կատարէ այս աշխատանքը պահելու համար մեր մարմինի ջերմաստիճանը բնական սահմաններու մէջ :
Տանկի Տենդ
Տանկի Զարգացում
Տանկը կը տարածուի եւ կը փոխանցուի վարակուած անձէ մը առողջ անձի մը մժեղներու միջոցաւ: Էգ մժեղը կը խայթէ Տանկով վարակուած անձ մը եւ կը ծծէ անոր Տանկ ժահրով հարուստ արիւնը: Ժահրերը կը կուտակուին մժեղին լորձնագեղձերուն մէջ։ Մժեղը խայթելով առողջ անձ մը կը փոխադրէ վարակիչ ժահրերը անոր արեան մէջ։ Վարակիչ ժահրերը կը մտնեն խայթուող անձին արեան ճերմակ գնդիկներուն մէջ եւ այնտեղ կը բազմապատկուին: Այս հանգրուանին ճերմակ գնդիկները կ'արտադրեն որոշ սպիտակուցներ (proteins), որոնք պատճառ կը դառնան ջերմին եւ մնացեալ ախտանշաններուն: Քիթի, բերանի եւ ստամոքսա-աղիքային արիւնահոսութիւն տեղի կ'ունենայ արեան մանրանօթներու պատերու սպիտակուցներուն յառաջացուցած վնասումով: Արիւնահոսութեամբ կը նուազի արեան ճնշումը: Մարմինի որոշ օրկաններ պէտք եղած քանակութեամբ արիւն չեն ստանար, մասնաւորապէս լեարդը եւ ոսկրածուծը (bone marrow), ուր արեան խցաբջիջներու (platelets) արտադրութիւնը կը նուազի. այս մէկը ինքնին պատճառ կը դառանայ յաւելեալ արիւնահոսութեան: Առողջ անձ մը կը վարակուի նաեւ այս հիւանդութեամբ, երբ Տանկով վարակուած անձէ մը արեան փոխներարկում (transfusion) ստանայ: Տանկ ժահրը չի փոխանցուիր անձէ անձ ուղղակիօրէն: Մժեղները կը խայթեն ընդհանրապէս ցերեկը եւ անոնք առաւելաբար կ'ապրին անձրեւոտ եղանակին եւ ճահիճներու մէջ:
Մորթ
Պարտականութիւններ
Մեր մարմինի ջերմութիւնը կը պահուի մարմինի ջերմակարգաւորման (heat regulating) յատուկ գործընթացով: Այս գործընթացը պայմանաւորուած է մարմնական ջերմառաջացումով (heat production) եւ ջերմատուութեամբ-ջերմակորուստով (heat dissipation, loss) :
Տանկի Տենդ
Տանկի Զարգացում
Տանկը կը հարուածէ բոլոր մարդկութիւնը՝ առանց սեռի եւ տարիքի խտրութեան, բայց առաւելաբար իգական սեռը եւ գէր անձերը: Մանուկներուն մօտ անիկա կը յայտնուի ընդհանրապէս շատ ուժեղ ընթացքով:
Մորթ
Պարտականութիւններ
Ջերմառաջացումը կը կանոնաւորուի մարմինի տարբեր օրկաններու եւ հիւսկէններու ջերմարտադրութեամբ:
Տանկի Տենդ
Տանկի Զարգացում
Տանկի ախտանշանները հետեւեալներն են.
Մորթ
Պարտականութիւններ
Ջերմատուութիւնը տեղի կ'ունենայ հիմնականօրէն մարմինի մակերեսէն եւ մասնակիօրէն շնչառական համակարգի խլնաթաղանթէն (mucosa) :
Մորթի ջերմատուութիւնը մարմինի մակերեսէն կ'իրականանայ երեք ձեւերով՝
Տանկի Տենդ
Տանկի Զարգացում
Տանկ ժահրին թխսումը (incubation) վարակումէն ետք 3-14 օրեր են, որմէ ետք կը յայտնուին ախտանշանները: Բարձր ջերմը կը տեւէ 3-4 օր եւ յաջորդ օրերուն անիկա կը մեղմանայ:
1856 թուական
1856 թուական, նահանջ տարի, 19րդ դարու 56րդ տարին
Տանկի Տենդ
Տանկի Զարգացում
Ամբողջական ապագինումը կը տեւէ 3-4 շաբաթ:
1856 թուական
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1856 ծնունդներ
Տանկի Տենդ
Տանկի Զարգացում
Տանկի ախտաճանաչումը կը կատարուի՝ ա. Արեան ճերմակ գնդիկներու եւ խցաբջիջներու նուազում, բ. Արեան կարմիր գնդիկներու խտացում, գ. Տանկ ժահրի գոյութիւն:
1856 թուական
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1856 մահեր
Մորթ
Պարտականութիւններ
Շրջապատի ջերմութիւնը եւ խոնաւութիւնը անմիջականօրէն առնչուած են մարմինի ջերմատուութեան հետ :
Շրջապատի շատ խոնաւ օդի պարագային ջերմութիւն չենք կորսնցներ, որովհետեւ մարմինի մակերեսէն շոգիացում տեղի չունենար:
Անապատի տաք եւ չոր օդի պարագային ջերմառաջացում տեղի չունենար, սակայն մարմինի մակերեսէն տեղի կ'ունենայ ջերմատուութիւն եւ ջուրի կորուստ հետեւեալ միջոցներով՝
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Գիտութիւն Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ
1856 թուական
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1856
Տանկի Տենդ
Տանկի Զարգացում
Յառաջացած Տանկը կը ստեղծէ որոշ բարդութիւններ՝
Մանուկներու մօտ Տանկի արիւնահոսութիւնը կրնայ վտանգաւոր աստիճանի հասնիլ եւ ստեղծել մտահոգիչ կացութիւն: Երեխան կ'ունենայ փորի ցաւ, բարձր ջերմ, գլխացաւ, կոկորդի ցաւ, հազ, նողկանք, փսխունք, արիւնահոսութիւն: Շաբաթ մը ետք ջերմի նուազումով տեղի կ'ունենան՝ սիրտի զարկի նուազում, շրթունքներու կապտութիւն եւ փլանք:
Տանկը յատուկ դարման չունի: Ջերմին եւ ցաւերուն համար կը տրուին հակաջերմ եւ ցաւաբեկ դեղեր: Ջրանուազումը պէտք է դիմագրաւել առատ բերանային եւ ներերակային (intravenous) հեղուկներով: Իսկ մեծ արիւնահոսութեան պարագային արեան փոխներարկումը պարտաւորիչ կը դառնայ: Տանկը կ'անխարգիլելի (preventable) է հետեւելով կարգ մը գործնական ցուցմունքներով՝
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ
Աբգար Դպիր
Աբգար Դպիր (Աբգար Թոխաթեցի, Աբգար Սաֆար Թոխաթցի, ), հայ տպագրիչ, հոգեւորական, հասարակական-քաղաքական գործիչ, ծածկագրերու մասնագէտ։