cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Լեւոն Ազարեան
Կենսագրութիւն
1959-էն՝ ՀՀ ԳԱԱ Արուեստի հիմնարկին գիտաշխատող ։
Լեւոն Ազարեանին գործերը կը վերաբերին յատկապէս կիլիկեան մանրանկարչութեան զարգացման: Ցոյց կու տայ, թէ ինչպէ՛ս բուն Հայաստանի գեղարուեստական աւանդութիւններու եւ Բիւզանդիոնի եւ մասամբ նաեւ Արեւմուտքի արուեստին հիման վրայ կը ձեւաւորուի անոր ոճը, որ աչքի կը զարնէ իր նրբութեամբ եւ նրբագեղութեամբ: Գիտնականը կը փորձէ դասաւորել մանրանկարիչներու դպրոցները` զանոնք դասակարգելով ըստ այն ժամանակուան գրչութեան հիմնական կեդրոններուն` Դրազարկ, Սկեւր եւ Հռոմկլայ:
«Կիլիկիայի ԺԲ. – ԺԳ. դարերի մանրանկարչութիւնը» գիրքը հայկական մանրանկարչութեան այդ ժամանակաշրջանը լուսաբանելու առաջին փորձն է Հայաստանի մէջ: Հոն Ազարեան առանձին գլուխ մը յատկացուցած է մանրանկարչութեան ծանօթ վարպետ Թորոս Ռոսլինին: Վերլուծելով անոր ստեղծագործութիւնները` հեղինակը այն եզրակացութեան կը յանգի, որ ասոնք ոճի տեսակէտէն կը տարբերին անանուն այն գործերէն, որոնք աւանդաբար կը վերագրուին Ռոսլինի: Ան կ'ենթադրէ, թէ այդ անանուն գլուխ գործոցներուն ետեւ պահուըտած են Ռոսլինի ժամանակակից նկարիչներուն անունները, որոնք վարպետութեամբ եւ ինքնատիպութեամբ համազօր են անոր արուեստին :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ արուեստաբաններ Ստորոգութիւն:ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի շրջանաւարտներ Ստորոգութիւն:Արուեստագիտութեան թեկնածուներ Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ապտ-ուլ Գատէր Կիլանի
Ապտ-Ուլ Գատէր Կիլանի (Կամ Ճիլանի) (Պարսկերէն՝ عبد القادر گیلانی عبدالقادر الجيلاني) հետեւորդներուն կողմէն ծանօթ է՝ «Մուհի-Ուլ-Տին (Մուհիտտին) Ապու-Մուհամմատ Ապտ-Ուլ Գատէր Իպն Մուսա Իպն Ապտ- Ուլլահ (Ապտ-Ալլահ) Ալ Ճիլանի Ալ Հասանի ուա Ալ Հուսէյնի»։ Սուննի Մուսուլման քարոզիչ, ճգնաւոր, խորհրդապաշտ, իրաւագէտ եւ Աստուածաբան։ «Գատիրի» Սուֆիական Դասի (Թարիքա՝ طريقة)-ի անուանադիր հիմնադիր։
Ծնած է 11 «Րապիի Ալ Թանի» 470 Հիճրի (Իսլամական օրացոյցի՝ Երկրորդ Գարուն ամիսը) որ կը համընկնի 1078 թուականի 23 Մարտին հետ, Իրանի Կիլան շրջանի Նայիֆ գիւղաքաղաքին մէջ, ու մահացած է 1166-ի Փետրուարի 21-ին հետ համընկնող 11 Րապիի Ալ Թանի 561 Հիճրի թուականին Պաղտատի մէջ ։ Ազգութեամբ Պարսիկ «Հանպալի» Հարանուանութեան օրէնսդիր   ։
Անունը
Մուհի-Ուլ-Տին պատւոյ անունը իր կը ցուցնէ իր Սուֆիական դիրքը իբր «Կրօնի Կենդանացնող» (Նոյն անուան իմաստն է)։ Իսկ Կիլան (Արաբական փոփոխուած հնչիւնով Ճիլան)ը իր ծննդավայրն է։ Այնու ամենայնիւ Կիլանիին կը յաւելուի Պաղտատի (Պաղտատեցի) անունը, իր բնակատեղիին ու թաղման վայրին յղող։
Ընտանեկան Արմատներ
Կիլանիին հայրը, Ապու Սալէհը Սայյէտ էր (Մուհամմատի թոռնիկի, եւ իր հօրեղբոր որդի Ալիի զաւակ՝ Հուսէյնի շառաւիղը)։ Ապու Սալէհը բարձր հարգանգի արժանացած էր, ու իր օրերուն Սուրբ կը համարուէր։ Ծանօթ էր «Ճանկի Տուսթ» (Պարսկերէն՝ Կռիվի ընկեր, կռիւ սիրող) անունով, որն իր հօր ծածկանունն էր։ Կիլանիի մայրը Ում-ուլ Խէյր Ֆաթիման, նայեւ Սայետ էր, Հուսէյնի թոռներէն Մուհամմատ ալ Ճաուատի սերունդներէն։
Ուսում
Կիլանին իր վաղ տարիները անցուցած է իր ծննդավայր Կիլանի մէջ։ 1095-ին, 18 տարեկանին, մեկնեցաւ Պաղտատ։ Այդտեղ ուսուցանեց «Հանպալի Կարգ»-ը «Իպն Ագիլի» եւ «Ապու Իսհաք Մուպարաք»-ի կողմէն։ Ան սորուեցաւ «Հատիս-ը (حديث՝ Մուհամմատ Մարքարէի խօսքերը) «Ապու Մուհամմատ Ճաաֆար Ալ-Սարրաճ»-ի կողմէն։ Իսկ իր Սուֆի-հոգեւոր դաստիարակիչը «Ապու-ԱլԽէյր Համմատ Իպն Մուսլիմ Ալ-Տապպաս»-ն էր։ Իր ուսումն աւարտելէն ետք, Կիլանին մեկնեցաւ Պաղտատէն, 25 տարի թափառելով Իրաքի անապատները։
Օրէնքի (յարանուանական դպրոցի) Կարգը/ Հոսանքը
Ալ Ճիլանին կը պատկանէր «Շաֆիի» եւ «Հանպալի» կարգերուն։ Ան «Շաֆիի»-ական օրէնսգիտութեան կը տիրապետէր ինչքան «Հանպալի» մազհապի (Յարանուանական դպրոս, Զահապա ذهبَ բայէն, այսինքն այս կամ այն կողմը թեքուեցաւ ու գնաց մտային ու դաւանական արումով)։ Միաժամանակ երկու օրէնսգիտութեանց համաձայն «Ֆաթուաներ» (Դատա-կրօնական վճիռներ) կ՛արձակէր։ Այս պատճառով Իսլամական պատմաբան «Ալ-Նաուաուին» զայն գովերգեց իր «Պուսթան-Ալ Աարիֆին» գիրքին մէջ ըսելով․ «Մենք երբեք ճանչցած ենք այնքան ծանրաբարոյ մէկը ինչքան Պաղտատի Շէյխ Մուհի Ուլ-Տին Ապտ-Ուլ Գատէր Ալ Ճիլանին էր, թող Աստուած հաճոյանայ անորմով, Պաղտատի Հանպալիներու եւ Շաֆիիներու Շէյխը»։
Հետագակ Կեանք
1127-ին Կիլանին վերադարձաւ Պաղտատ եւ սկսաւ քարոզել հանրութեան։ Իր իսկ ուսուցիչի՝ «Ալ Մախզումի»-ի դպրոցին մէջ դարձաւ դասատու։ Առաւոտուն կը դասաւանդէր Հատիս եւ Թաֆսիր (تفسير՝ Ղուրաանի բացատրութիւն), իսկ երեկոյան կ՛ատենաբանէր Ղուրանի (القرآن) այսպէս ըսած «միջուկին»՝ խորհուրդին ու արժանիքներուն մասին։
Մահն ու Թաղումը
Կիլանին մահացած է 21 Փետրուար 1166 (11 Րապիի Ալ Թանի 561 Հիճրի թուականին) 87 տարեկանին։ Իր մարմինը թաղուած է իր իսկ դպրոցին մէջ գտնուող գերեզմանին մէջ, Պաղտատ քաղաքի, Տիգրիս գետի արեւելեան ափին՝ Րիսաֆայի (նաեւ Րուսաֆա) Պապ-ուլ Շէյխ շրջանին մէջ։
Սաֆաուի Շահ Իսմաիլ Առաջինի օրերուն Կիլանիի գերեզմանը քանդուած է (Սաֆաուիները ծայրահեղ Շիանէր էին, իսկ Կիլանին ծայրահեղ հակա-Շիաական Սուննի, երկուքն ալ Պարսիկ)․ Բայց 1535 թուականին Օսմանցի Սուլթան Սուլէյմանը (Օսմանցիներն ալ իրենց հերթին հակա Սաֆաուի էին) Իրանական ոճով վերակառուցեց գերեզմանն ու գմբէթը, ու կառոյցը մինչ օրս գոյութիւն ունի։
Ծնունդն ու Մահուան Տօնը
11 Րապիի Ալ Թանին կը նշուի որպէս Կիլաննի ծննդեան տօնը, թէեւ որոշ գիտնականներ կը նշեն թէ ան ծնած ու մահացած է 29 Շաապան (Իսլամական Հիճրի-Քամարի օրացոյցի ութերորդ ամիսը)։ Հնդկական ենթամայրցամաքին մէջ իր մահուան տօնը «Ուրսը» (փոխաբերական իմաստով՝ Հարսանիքը) կ՛անուանեն «Գիյարուին Շարիֆ՝ گیاروین شریف» (Մեծարուած Օր)։
Քաջարանի Բանալին (յուշարձան)
Հեղինակ
Ներառուած է Կապանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկի մէջ՝ 9.1/3 թիւով։ Ունի հանրապետական նշանակութիւն։
Նկարագրութիւն
Յուշարձանը կը ներկայացնէ արջը, որ իր բերնին մէջ բանալի մը բռնած է, կը խորհրդանէ Զանգեզուրի ժողովուրդը եւ բարեբեր հողը, որուն համար պայքարած են Զանգեզուրի բնակիչները։
Աւանդազրոյցը
Աւանդազրոյցի մը համաձայն, հայոց Արտաւազդ թագաւորը թշնամիներէն պաշտպանուելու համար իր գանձերը կը պահէ լերան մը մէջ եւ այդ վայրը կը կոչէ Գանձասար: Ան գանձերու բանալին կը յանձնէ լեռներու տիրակալ արջին, որ բանալին պիտի փոխանցէր միայն անոնց, որոնք այդ գանձերը պիտի օգտագործէին ի նպաստ ժողովուրդին:
Արջի բերնին մէջ բանալիի մտայղացումը քանդակագործ Մարատ Նուրիջանեանինն է: Նուրիջանեան ըսած է․
ԾանԾանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ այբբենական կարգով
Գործելու Մեքանիզմ
Գործելու Մեքանիզմը (mechanism of action) կը վերաբերի կենսաքիմիական այն գործընթացին, որուն միջոցով դեղատեսակը կը դրսեւորէ իր ազդեցութիւնը: Այս հասկացութիւնը կը վերաբերի դեղերու գործելաձեւին` մարմինի մոլեքիւլային (molecule) մակարդակին վրայ: Նաեւ` «գործելու մեքանիզմ» հասկացողութիւնը երբեմն կ'օգտագործուի դեղի ընդհանուր արձագանգը կամ ազդեցութիւնը նկարագրելու, օրինակ` մարդը ի՛նչ կը զգայ այդ դեղը առնելէ ետք :
Որոշել «Գործելու Մեքանիզմ»ը
Օգտագործելով հակապիոթիքներու օրինակը, երբ գիտնականները տարրալուծարաններու մէջ կը հետազօտեն հակապիոթիքներու բուժման յատկութիւնները, անոնք կրնան տեսնել, թէ որքա՛ն արդիւնաւէտ են տարբեր դեղատեսակները` որոշ պաքթերիաներու դէմ պայքարելու: Անոնք ուշադրութեամբ կ'ուսումնասիրեն բջիջները եւ կը հետեւին, թէ ինչպէ՛ս անոնք կը փոխազդեն: Անոնց դիտարկումները ցոյց կու տան, թէ ինչպէ՞ս դեղատեսակը կ'ազդէ պաքթերիաներու վրայ եւ կը սպաննէ զանոնք:
Երբ անոնք կը խօսին այն ճշգրիտ ձեւին մասին, որմով դեղը կը գործէ թիրախի վրայ, անոնք այդ մէկը կ'անուանեն դեղատեսակի «գործելու մեքանիզմ»:
Դեղերը կը կապուին ընկալիչներու հետ, որոնք կը գտնուին բջիջներու մակերեսին կամ սայթոփլազմէն ներս (բջիջէն ներս գտնուող թանձր նիւթ մը): Երբ ընկալիչները կը միանան բջիջին, դեղը կ'ունենայ երկու դերերէն մէկը` խթանող (agonist) կամ հակառակորդ (antagonist):
Խթանողները` Ընդդէմ Հակառակորդներու
Դեղատեսակները, որոնք խթանող են, գործուն կը դարձնեն այն ընկալիչները, որոնց հետ կը կապուին: Այս կապը կա՛մ կ'աւելցնէ, կա՛մ կը նուազեցնէ բջիջին գործունէութիւնը: Հակառակ դեղամիջոցները հակառակը կ'ընեն. անոնք կը շրջափակեն ընկալիչները եւ կը կանխեն մարմինէն ներս գտնուող ԲՆԱԿԱՆ խթանողներու կապը:
Օրինակներ
Երբ մարդը դեղ կ'առնէ հիւանդութենէ մը բուժուելու համար, անոր «գործելու մեքանիզմ»ը յատուկ կենսաբանական այն գործընթացն է, որուն միջոցով դեղը կը բուժէ հիմնական խնդիրը եւ/կամ կը նուազեցնէ անոր ախտանիշները: Երբեմն դեղերու «գործելու մեքանիզմ»ը յստակ է, այլ պարագաներու այդ մէկը լիովին անյայտ է:
Օրինակ, յայտնի է սերոթոնինի վերառումը կանխողներու (SSRIs- Selective Serotonin Reuptake Inhibitors) «գործելու մեքանիզմ»ը: SSRI-ները կ'արգելակեն ուղեղի սերոթոնինի վերառումը, եւ այդ մէկը թոյլ կու տայ բարձրացնելու ջղային այս հաղորդիչին (սերոթոնինին) մակարդակը: Աւելի շատ սերոթոնին ունենալը կրնայ օգնել մեղմելու ընկճուածութեան ախտանիշները եւ բարելաւել մարդու տրամադրութիւնը: Երբեմն դեղատեսակի «գործելու մեքանիզմ»-ը անյայտ է: Գիտնականները կրնան տեսնել, որ դեղամիջոցը կ'աշխատի եւ չափել անոր ազդեցութիւնը, բայց անոնք տակաւին չեն գիտեր, թէ այդ մէկը ինչպէ՛ս իր ազդեցութիւնը կը դրսեւորէ: Օրինակ, լիթիումը (տրամադրութիւն կայունացնող մը, որ կ՛օգտագործուի երկբեւեռ խանգարման բուժման համար) ակնյայտ ազդեցութիւն կ'ունենայ ախտանիշներու վրայ, սակայն կենսաբանական գործընթացը, որով ան կը գործադրէ այդ ազդեցութիւնը, լիովին յստակ չէ:
Որոշ դեղատեսակներ ունին մէկէ աւելի յայտնի «գործողելու մեքանիզմ»: Յայտնուած է, որ քաֆէինը կ'ազդէ ուղեղի մէկէ աւելի ընկալիչներու վրայ, որոնք ազդեցութիւն կ'ունենան մարմինի բազմաթիւ համակարգերու մէջ: Օրինակ` մէկ բաժակ սուրճ խմելը կրնայ մեծցնել սիրտի բաբախման յաճախականութիւնը,նաեւ խթանել աղիքներու կծկումները:
Այլ Օգտագործումներ
«Գործելու մեքանիզմ» հասկացութիւնը երբեմն կ'օգտագործուի նաեւ ոչ դեղորայքային բուժումները նկարագրելու համար, մասնաւորապէս երբ կը քննարկուին հոգեկան առողջութեան խանգարումներ:
Օրինակ, երբ կը նկարագրուի հոգեընկերային միջամտութիւնը, ինչպէս հոգեբուժումը, «գործելու մեքանիզմ»ը կ'ըլլայ ճշգրիտ այն միջամտութիւնը, որ կը յառաջացնէ անձին ախտանիշներու փոփոխութիւն: Այնուամենայնիւ, այս միջամտութիւնները բարդ են եւ սովորաբար կը հիմնուին բազմաթիւ մեքանիզմներու վրայ, ինչպէս հիւանդին, այնպէս ալ բժիշկին կողմէ:
Ժագ Տուվալեան
Ժագ Տուվալեան, ֆրանսահայ երգիչ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Հալէպ, Մեծ Եղեռնէն վերապրողներու ընտանիքի մէջ։ 1925-ին ընտանեօք փոխադրուած են Փարիզ։
Հակառակ թուաբանութեան եւ ճշգրիտ գիտութիւններու հանդէպ իր հետաքրքրութեան, ան ստիպուած էր միջնակարգը լքել եւ աշխատիլ՝ ընտանեկան տնտեսութեան նպաստելու համար։
Տուվալեանի մէջ երաժշտութեան նկատմամբ հետաքրքրութիւն արթնցած է, սկսած է երգեր յօրինել ու երգել։ Երգած է սրճարաններու մէջ, 1940ական թուականներուն բարեկամանալով Շարլ Ազնաւուրի եւ այլ երգիչներու հետ։ Բ. Աշխարհամարտէն ետք, քանի մը երգահանդէսներ տուած է։
Տուվալեան Խորհրդային Հայաստան ներգաղթած է 1954-ին՝ մօրը հետ։ Աստղագիտութիւն ուսանելու նպատակ ունեցած է, բայց միտքը փոխելով, շարունակած է երգել։
1956-ին դարձած է Կոստանդին Օրբելեանի ղեկավարած Հայաստանի պետական էսդրատային նուագախումբի գլխաւոր երգիչը։ Նուագախումբին հիւրախաղերը խորհրդային բազմաթիւ քաղաքներու մէջ ջերմօրէն ընդունուած են, յատկապէս՝ նոր երգիչին մեկնաբանութիւնները։
1959-ին, Տուվալեան հրաւիրուած է Մոսկուա՝ մաս կազմելու Եուրի Սաուլսկիի ղեկավարած համոյթին։ Անոր հայերէն, ռուսերէն եւ ֆրանսերէն երգերը մեծ յաջողութեան արժանացած են։
Հեղինակած է քանի մը երգերու խօսքեր, ինչպէս՝ «Երեւանի փողոցներում»։ Անոր ձայնին որոշակի ֆրանսական երանգը, Երեւանն ու Փարիզը կը միանային այնպիսի ժամանակաշրջանի մը, երբ ֆրանսական շարժապատկերն ու երգերը խորհրդային աշխարհը մուտք կը գործէին ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Էջմիածնի Գաւառ
Էջմիածնի Գաւառ, վարչաքաղաքական միաւոր Ռուսական կայսրութեան կազմի մէջ: Ձեւակերպուած է 1849 թուականին՝ Երեւանի նահանգ ի կազմին մէջ: Գաւառի կեդրոնը Վաղարշապատ քաղաքն էր:
Սահմաններ
Էջմիածնի գաւառի սահմանները՝ հիւսիս-արեւելքէն Ալեքսանդրապոլ, արեւելքէն՝ Նոր Պայազիտ եւ Երեւան, հարաւէն՝ Սուրմալու գաւառները: Արեւմուտքէն՝ Ախուրեան գետ ի երկայնքով, սահմանը կ'անցներ Օսմանեան կայսրութեան, իսկ 1878 թուականէն սկսեալ Կարսի մարզ ով: Ներառուած է հիմնականին մէջ ժամանակակից Արմաւիրի մարզ ը, ինչպէս նաեւ՝ Արագածոտնի մարզ (բացի Արագածի շրջանը) ու Կոտայքի մարզ ի Նաիրիի շրջանը:
Անուանում
Ռուսական վարչաքաղաքական բնագիրներու մէջ յայտնի է որպէս «Էջմիածնի Գաւառ», որ անուանուած էր Հայ առաքելական Մայր աթոռ եկեղեցիի՝ Էջմիածնի Մայր տաճար ի անունով: Իսկութեան մէջ մայր տաճարի գտնուած վայրը (քաղաքը) կը կոչուէր Վաղարշապատ, եւ մինչեւ 1945 թուականը պահպանած էր սոյն անունը:
Պատմութիւն
Գաւառը կազմուած է 1849 թուականին: Նախապէս, Սուրմալուի եւ Նոր Պայազիտի գաւառներու հետ միասին մաս կազմած է Երեւանի Խանութեան (1747-1827), ապա՝ Երեւանի Գաւառի կազմի: Ռուսական տիրապետութեան շրջանին ենթարկուէր է Հայկական մարզին (1828-1840), ապա՝ վրացա-իմերեթական նահանգի (1840-1846), Թիֆլիսի նահանգի (1846-1849) վարչութեան: Պարսկական տիրապետութեան շրջանին Էջմիածնի Գաւառի տարածքը ձեւակերպուէր էին Ապարանի, Արմաւիրի (Սարտարապատ), Աշտարակի (Կարբիբասար), Թալին մահալները:
1849 թուականին կայսերական յատուկ հրովարտակով կազմուեցաւ Երեւանի նահանգ ը: Ան կը ներառէր 1840 թուականին լուծուած Հայկական մարզի տարածքը եւ Ալեքսանդրափոլի գաւառը՝ հանդիսանալով ժամանակակից Հայաստանի հանրապետութեան հիմքը: 1918-1920 թուականներուն ներառուած է Հայաստանի առաջին հանրապետութեան, իսկ 1920 թուականէն ետք Խորհրդային Հայաստանի կազմին մէջ: 1930 թուականին լուծուէր է:
Բնակչութիւն
1897 թուականին մարդահամարի տուեալներով գաւառի բնակչութիւնը 124,237 մարդ էր, որոնց մօտաւռր 63 տոկոսը հայեր էին (77,572 մարդ), աւելի քան 35 տոկոսը՝ մուսուլմաններ՝ թաթարներ, քուրտեր, թուրքեր (35,999 մարդ) : Փոքրամասնութիւն էին ՝ Ազերի, Ռուս, Ուգրանացի, վրացի, հրեայ, լեհ, պարսիկ, յոյն, գերմանացի ազգեր եւ ուրիշներ:
Բուն քաղաքի բնակչութիւնը 1897 թուականին հասեր էր 5267 մարդու, որոնցմէ 4996-ը (94,9 տոկոս) հայեր էին: Բնակչութիւնը կեդրոնացած է հիմնականին Արարատեան Դաշտի գիւղերը, նաեւ՝ Աշտարակի շրջակայքը :
1926 թուականին գաւառի բնակչութիւնը կազմեր էր 114,505 մարդ :
Վարչական Բաժանում
1913 թուականին գաւառը բաժնուած էր 26 գիւղական համայնքներու՝
Հայկ Շէքէրճեան
Հայկ Շէքէրճեան, հայկական ծագմամբ ամերիկեան ռազմական գործիչ։ Աւագ գնդապետ, հայկական ծագումով առաջին շրջանաւարտը՝ Ուէսթ Փոյնթի հռչակաւոր ռազմական ուսումնարանին, եւ ամերիկեան բանակին մէջ ծառայած՝ ամենաբարձր աստիճանով ամերիկահայերէն մէկը։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Ատափազար (Թուրքիա)։ Հինգ տարեկանին Միացեալ Նահանգներ փոխադրուած է իր ծնողներուն հետ։ 1907-1911-ին ուսանած է Ուէսթ Փոյնթի մէջ, շրջանաւարտ ըլլալով գիտութեան վկայականով։
Ամերիկեան բանակը մտած է հետեւակազօրի Բ. տեղակալի աստիճանով, եւ Ապրիլ 1916 Փետրուար, 1917-ին մասնակցած է Մեքսիքոյի ռազմարշաւին ընդդէմ մեքսիքական յեղափոխական զօրավար Փանչօ Վիլլայի։ Ա. Աշխարհամարտին, ծառայած է իբրեւ զինուորական օգնական կցորդ՝ Յունաստանի մէջ, եւ այնուհետեւ՝ Միջին Արեւելքի դաշնակից բանակներուն մէջ ։
1919-ին այցելած է Արեւմտեան եւ Արեւելեան Հայաստան՝ մաս կազմելով ամերիկեան զինուորական առաքելութեան եւ ականատես ըլլալով հայերու սրտաճմլիկ վիճակին։
1923-ին փոխանցուած է բանակի քիմիական պատերազմի սպասարկութեան, ուր ծառայած է մինչեւ հանգստեան կոչուիլը՝ 1946-ին։
Նախագահ Ֆրէնքլին Ռուզվելթի հրամանով՝ Շէքէրճեան ստացած է պրիկատիր զօրավարի աստիճանը 1942-ին, դառնալով նման տիտղոսի արժանացող առաջին ամերիկահայը։
1942-1943-ին քիմիական պատերազմի փոխանորդներու մարզումի կեդրոնի հրամանատար նշանակուած է, 1943-1945-ին՝ Սիպըրթ ճամբարի (Ալապամա) հրամանատար, եւ 1945-1946ին՝ միջին-արեւելեան ռազմաբեմի բանակի եւ ծովուժի հաշուեյարդարի յանձնախումբի վարիչի տեղակալ։
Բ. Աշխարհամարտի ընթացքին, Շէքէրճեան բազմիցս ամերիկահայութեան դիմումներ ըրած է՝ պատերազմական ճիգերուն անոր աջակցութիւնը ապահովելու համար։ Իր ծառայութեան համար, ստացած է Արժանեաց շքանշանը։
Հանգստեան կոչուելէ ետք, Շէքէրճեան ներգրաւուած է Ճորճ Մարտիկեանի գլխաւորած Անտուն Հայերու Օժանդակութեան Ամերիկեան Ազգային Յանձնախումբի (ԱՆՉԱ) աշխատանքներուն մէջ։ ԱՆՉԱն հազարաւոր հայերու օժանդակած է, որոնք խորհրդային բանակի նախկին ռազմագերիներ էին եւ Եւրոպայի տարածքին, յատկապէս՝ Գերմանիոյ մէջ մնացած։
1948ին Շէքէրճեան մեկնած է Գերմանիա, ուր ԱՆՉԱյի տեղւոյն ներկայացուցիչը դարձած է՝ Շթութկարթի հայկական ճամբարին մօտ։
Թաղուած է քաղաքի ազգային գերեզմանատան մէջ իր կնոջ՝ Հելըն Պէյն Շէքէրճեանի (1892-1982) կողքին։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր Ստորոգութիւն:Ռազմական գործիչներ
Ռաշիտ Սոլհ
Ռաշիտ Սոլհ (رشيد الصلح, ), լիբանանցի քաղաքական գործիչ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1926-ին. ան երկու անգամ նշանակուած է վարչապետ: Առաջին անգամ 31 Հոկտեմբեր 1974-ին, եւ այդ պաշտօնը վարած մինչեւ 23 Մայիս 1975` հանրապետութեան նախագահ Սլէյման Ֆրենժիէի օրով, իսկ երկրորդ անգամ 16 Մայիս 1992-ին, եւ այդ պաշտօնը վարած մինչեւ 31 Հոկտեմբեր 1992` հանրապետութեան նախագահ Էլիաս Հըրաուիի օրով:
Ռաշիտ Սոլհի առաջին վարչապետութեան օրերուն, երբ ան նաեւ ներքին գործոց նախարար էր, սկսած է Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը (Ապրիլ 1975-ին), իսկ երկրորդ վարչապետութեան հանգրուանին` Թաէֆի համաձայնագիրէն անմիջապէս ետք (1992-ին) կազմակերպուեցան երեսփոխանական ընտրութիւնները:
Ռաշիտ Սոլհ Պէյրութի երեսփոխան եղած է հետեւեալ տարիներուն ընթացքին՝ 1964-1968, 1972-1992 եւ 1992-1996 :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ
Պասուց Տոլմա
Պասուց տոլման հայկական տօնական սեղաններու զարդը, ինչպէս նաեւ առողջապահական ուտելիք մը՝ պահքի շրջանին:
Բաղադրիչներ եւ պատրաստութիւն
Կէս գաւաթ կիսաեփ եւ կեղեւազերծուած սիսեռ, կէս գաւաթ կիսաեփ կարմիր լուբիա, կէս գաւաթ կիսաեփ ոսպ, կէս գաւաթ կիսաեփ բրինձ,
կէս գաւաթ կիսաեփ խոշոր ձաւար խոշոր կաղամբ մը, 2 հատ մանրուած սոխ, 1-2 ապուրի դգալ լոլիկի խիւս (նայած թանձրութեան), կէս գաւաթ մանրուած ազատքեղ, աղ, սեւ փոշի պղպեղ, կէս գաւաթ բուսական ձէթ ։
Ձէթին մէջ տապկել սոխը, մինչեւ թափանցիկ դառնայ: Աւելցնել լոլիկէ խիւսը եւ բոլոր կիսաեփ ընդեղէնները: Շարունակել տապկել 2-3 վայրկեան: Վերջապէս աւելցնել մանրուած ազատքեղը, աղն ու պղպեղը: Խառնել, ահա լցոնը պատրաստ է: Կաղամբի տերեւները մէկիկ-մէկիկ բաժնել եւ եռացող ջուրի մէջ խաշել ու քամոցի մէջ փոխադրել: Տերեւներուն մէջ միջուկ լեցնել, փաթթել եւ կաթսային մէջ քով-քովի խիտ շարել, ապա երեսը պնակ մը զետեղել: Աղ-ջուր պատրաստել, լեցնել տոլմաներուն վրայ եւ միջին կրակի վրայ 25-30 վայրկեան եփել: Մատուցել գաղջ կամ պաղ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ուտեստներ
Սառա Ընձառիւծը
Սառա Ընձառիւծը (Յունուար 2001– 22 Յունուար 2016) Հարաւային Ափրիկէի մէջ ապրող էգ ընձառիւծ մը:
2012-ին, Օհայոյի կենդանաբանական պարտէզներէն մէկուն մէջ ընձառիւծներու վազքին արագութիւնը չափող անասնագէտներ գտած են, թէ Սառա կոչուած 11-ամեայ ընձառիւծը հարիւր մեթր վազած է 5.35 երկվայրկեանի մէջ: Անիկա գերազանցած է ողիմպիական խաղերուն հարիւր մեթր վազքի մրցանիշ (9.58 երկվայրկեան) արձանագրող Իւզէյն Պոլթը…:
Անասնագէտները տեսախցիկներ տեղադրած են կենդանաբանական պարտէզին տարածքին, ինչպէս նաեւ` ընձառիւծներուն վազքին արագութիւնը չափող սարքեր, որոնց միջոցով հետեւած են անոնց վազքին մանրամասնութիւններուն: Այսուհանդերձ, անոնք գտած են, թէ Սառան մէկ ժամուան մէջ կրցած է վազել իննսունութ քիլոմեթր…:
Ամերիկացի անասնագէտ Քեթրին Հիլքըր, որ մօտէն հետեւած է Սառային ապրելակերպին, ըսած է, թէ անիկա տարբեր եղած է մնացեալ ընձառիւծներէն :
Սառան ու մնացեալ ընձառիւծները իրենց շուրջ հաւաքած են մեծ թիւով հանդիսատեսներ, որոնք յաճախ եկած են դիտելու ու նկարելու անոնց երկար վազքերը:
Մասնագէտ Հիլքըր ըսած է, թէ ընձառիւծները տակաւին աւելի արագ կը վազեն անապատին մէջ, ուր յաճախ օրեր շարունակ անօթի կը մնան եւ երբ այծքաղ մը տեսնեն, զայն ամէն գնով որսալու նպատակով կը վազեն` իրենք զիրենք ու իրենց ձագերը կերակրելու համար :
Սալամանքա
Սալամանքա (սպ․ Salamanca)․ Սպանիոյ հին քաղաքներէն։ Մաս կը կազմէ Քասթիյա եւ Լէոն (սպ․Castilla y León) կիսանկախ համայնքին։ Կը գտնուի արեւմտեան Սպանիա եւ համանուն նահանգին մայրաքաղաքն է։ Հին քաղաքը 1988-ին յայտարարուած է Համաշխարհային Ժառանգութեան Յուշարձան (Եունեսքօ):
Տեղեկութիւններ
Սալամանքա Սպանիոյ կարեւոր համալսարանական քաղաքներէն մէկն է եւ սպանախօս աշխարհին կը հայթայթէ սպաներէն լեզուի ուսուցիչներուն 16%։ Աշխարհի չորս ծագերէն հազարաւոր ուսանողներ կը ներգրաւէ։ 30 000 ուսանողներն ու քաղաքը այցելող հազարաւոր զբօսաշրջիկները Սալամանքայի գլխաւոր եկամուտն են։
Հակիրճ պատմական ակնարկ
Սալամանքան հիմնուած է վաղ հռոմէական շրջանին։ Ք․Ա․ 3-րդ դարուն Հանիբալ քաղաքը կը պաշարէ։ Երբ Կարթագենցիները Հռոմէացիներէն կը պարտուին, Սալամանքան կը զարգանայ եւ հետզհետէ կարեւոր առեւտրական կեդրոն կը դառնայ։ 712-ին մահմետական ուժերուն կը յանձնուի։ Յաջորդող դարերուն ընթացքին Սալամանքա կը գտնուի հարաւի իսլամներուն եւ հիւսիսի քրիստոնեաններուն երկարատեւ պայքարներուն միջեւ, մինչեւ ԺԲ․ դար, երբ սպանական ուժերը վերջնականապէս քաղաքը կը վերագրաւեն։
22 Յունիս 1812-ին տեղի կ՛ունենայ Սալամանքայի ճակատամարտը Սպանիոյ, Փորթուկալի եւ Մեծն Բրիտանիոյ ուժերուն եւ ֆրանսական ուժերուն միջեւ։
Սպանիոյ ազգամիջեան պատերազմին ընթացքին (1936– 1939) ազգայնականները կը գերիշխեն։
1988-ին Եունեսքօ Սալամանքան Համաշխարհային Ժառանգութեան Յուշարձան կը յայտարարէ։ Իսկ 1998-ին քաղաքը կը յայտարարուի Եւրոպայի Մշակոյթի մայրաքաղաք 2002 թուականի համար։ 14 եւ 15 Հոկտեմբեր 2005-ին Սալամանքա հիւրասիրած է 15-րդ Իպերիա-Ամերիկեան երկիրներու ղեկավարներու ժողովը։
1996-էն Սալամանքա ընտրուած է որպէս Սպանական Ազգամիջեան Պատերազմին արխիւներուն հաւաքատեղի։
Աշխարհագրական դիրքը
Սալամանքա կը գտնուի Սպանիոյ մայրաքաղաք Մատրիտէն 200քլ․ արեւմուտք եւ Փորթուկալ-Սպանիա սահմաններէն 80քլ․ արեւելք։ Երկու կողմէն շրջապատուած է Թորմես գետէն։ Մաս կը կազմէ Վիա տէ լա Փլաթային․ արեւմտեան Սպանիային հարաւ-հիւսիս ուղղութեամբ հին ժամանակէն մինչեւ այսօր գործածուող ուխտագնացութեան ճամբայ, որ մաս կը կազմէ Սանթիակոյի ճամբուն (Camino de Santiago)։
Կլիմա
Ծովի մակերեսէն 800 մեթր բարձրութեան վրայ կը գտնուի։ Կլիման Միջերկրականեան է, պարբերաբար կիսաչոր կլիմայի ազդեցութեամբ։
Սալամանքայի համալսարան
Համալսարանը հիմնուած է 1218-ին եւ Սպանիոյ հնագոյն համալսարանն է եւ արեւմտեան աշխարհի՝ երրորդ հնագոյնը։ ԺԶ․ դարուն քաղաքին բնակչութեան ¼ -ը ուսանող էր․ 24 000 բնակչութեան թիւէն 6 500 ուսանող։
Բնակչութիւն
Բնակչութեան թիւն է 143 978, ըստ 2018-ի մարդահամարին։
Փոխադրական միջոցներ
Սալամանքա ունի երթեւեկութեան կարեւոր ցանց մը։ Հիւսիսի, հարաւի, արեւմուտքի եւ արեւելքի միջեւ խաչմերուկ մըն է։ Օդակայանը կը գտնուի քաղաքէն 14քլ․ արեւելք։
Մշակոյթ
1988-ին Եունեսքօ Սալամանքային հին քաղաքը Համաշխարհային Ժառանգութեան Յուշարձան կը յայտարարէ։ 2002-ին Եւրոպայի Մշակոյթի մայրաքաղաքին տիտղոսը կը բաժնուի Պելճիքայի Պրուզ քաղաքին հետ։ 2005-ին Սալամանքա կը տօնէ «Փլազա Մայոր» հրապարակին 250-ամեակը։
Փառատօներ
Գլխաւորներն են՝ «Աւագ շաբաթ»ը (Semana Santa) Սալամանքա քաղաքին ամենածանօթ տօնախմբութիւնն է։ Քաղաքը կ՛ողողեն հազարաւոր հաւատացեալներ եւ զբօսաշրջիկներ։ Անոնք կը հետեւին 10 000 «եղբայրներ»ու (cofrades, pasos) 24 թափօրներուն, որոնք կ՛ոգեկոչեն Յիսուսի չարչարանքները։ 2003-ին Սալամանքայի «Աւագ շաբաթ»ը կը յայտարարուի Մաս Միջազգային Զբօսաշրջիկութեան։
«Համալսարանական Նոր Տարի» (Nochevieja Universitaria)․ Դեկտեմբեր ամսուան դպրոցական վերջին օրը կը տօնուի։ Ուսանողները կը հաւաքուին Փլազա Մայոր հրապարակը եւ կը հետեւին զանազան ներկայացումներու, ինչպէս նաեւ մի քանիներուն իրենց մասնակցութիւնը կը բերեն։
Տօներուն կամ ոգեկոչումներուն մեծ մասը դարերու աւանդութիւն են։ Եղբայրակցութիւնները կը կրեն զանազան արուեստագէտներու գործեր, ինչպէս օրինակ՝ Լուի Սալվատոր Քարմոնա, Ալեխանտրօ Քարնիթերօ, Մարիանօ Պենյուրէ։
Մարզական
Ոտնագնդակ
Կողովագնդակ
Լող
Խոհանոց
Տեղական պնակներէն ծանօթ են՝ չանֆայինա, քոթիտօ եւ հորնազօ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սպանիոյ քաղաքներ Ստորոգութիւն:Համալսարանական քաղաքներ Ստորոգութիւն:Եւրոպայի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Քաղաքներ ըստ երկրի Ստորոգութիւն:Եունեսքոյի Համաշխարհային Ժառանգութեան Յուշարձաններ
Հիպոկրատ
Հիպոկրատը կամ Հիպոկրատեսը (յունարէն՝ Ιπποκράτης, Hippokrates), հին յոյն բժիշկ, փիլիսոփայ, հին բժշկութեան բարենորոգիչ, կը համարուի բժշկութեան հայրը։ Ան բժշկութիւնը ձերբազատած է քրմական ազդեցութենէն եւ որոշած անոր ինքնուրույն զարգացման ուղին։ Անոր նշանաբանն է՝ բուժել մարմինը ամբողջութեամբ, ոչ թէ՝ մասամբ։ Հիպոկրատին երդումը տարածուած է աշխարհով մէկ, եւ կ'արտասանուի աշխարհի գրեթէ բոլոր բժշկական համալսարաններու աւարտական հանդէսներուն ընթացքին։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Կոս կղզիին մէջ, բժիշկի ընտանեկան յարկին տակ։ Կ'ենթադրեն, որ ան կը պատկանէր բժիշկներու ժառանգական ընտանիքի 17-րդ սերունդին։ Բժշկական կրթութիւն ստացած է հօր մօտ, ծնողքին մահէն ետք՝ շարունակած Աթէնքի մէջ։ Հետագային շրջած է Յունաստան, Եգիպտոս, Փոքր Ասիա, Լիբանան, Սեւ ծովու ափերուն, սկիւթացիներուն քով եւ ծանօթացած Մերձաւոր Արեւելքի ու Եգիպտոսի ժողովուրդներու բժշկութեան ։ Մեզի հասած են Հիպոկրատի շարք մը գործեր, որոնք հին Յունաստանի այլ բժիշկներու գործերուն հետ միատեղ մտած են Հիպոկրատի ժողովածուին մէջ։ Հիպոկրատ կը սորվեցնէր, որ բժիշկը պէտք է բուժէ ոչ թէ հիւանդութիւնը, այլ՝ հիւանդը, ուշադրութիւն դարձնելով կառուցուածքին անհատական առանձնայատկութիւններուն եւ արտաքին միջավայրին վրայ։ Հիպոկրատ կը համարուի բժշկական աշխարհագրութեան նախահայրը։ Հիպոկրատ ըստ սահմանադրութեան մարդիկը բաժնած է 4 խումբի՝ նշելով, որ իւրաքանչիւր խումբ որոշակի հիւանդութիւններու նկատմամբ ունի նախատրամադրուածութիւն։ Հիպոկրատ մշակած է ախտորոշագիտութեան կարեւոր հարցերը, հաստատած հիւանդութեան զարգացման հիմնական շրջանները, ստեղծած ուսմունք կանխագուշակման մասին եւ սկիզբ դրած հիւանդութեան ընթացքի նկարագրման (հիւանդութեան պատմութիւն)։ Հիպոկրատի հիւանդներու հետազօտման ատեն օգտուած է զննման, շօշափման, ընդբախման եւ լսելու ձեւերէ։ Նկարագրած է բազմաթիւ ախտանշաններ։ Հիւանդութեան պատճառները բաժնած է երկու խումբի՝ ընդհանուր, գերազանցապէս արտաքին (կլիմայի, օդի, ջուրի, սնունդի ազդեցութիւն) եւ անհատական (տարիք, սեռ, սովորություններ, ժառանգականութիւն)։ Յառաջ տարած է բուժման սկզբունքներ՝ օգուտ տալ եւ չվնասել, հակադիրը բուժել հակադիրով, օգնել բնութեան եւ, պահպանելով զգուշութիւն, խնայել հիւանդին։ Հիպոկրատ ծանօթ է նաեւ իբրեւ նշանաւոր վիրաբուժ։ Մշակած է վիրակապերու կիրարկման, կոտրուածքներու եւ յօդացաւերու, վէրքերու, թութքի, բուժման եղանակներ։ Հիպոկրատի անուան հետ կը կապեն բժիշկի երդումը։ ժամանակակից բժշկութեան մէջ պահպանուած են շարք եզրեր՝ Հիպոկրատի երդում, Հիպոկրատի ժողովածու, Հիպոկրատի դէմք, Հիպոկրատի եղունգ, Հիպոկրատի աթոռ, եւ այլն։ Նկատի առնելով բացառիկ ծառայութիւնները համաշխարհային բժշկագիտութեան համար՝ Հիպոկրատը կ'անուանեն բժշկութեան հայր։ Հիպոկրատի գործերը նպաստած են նաեւ միջնադարեան Հայաստանի բժշկագիտութեան զարգացման։
Պիթլիսի բերդը
Պիթլիսի բերդ (կամ Բաղէշի բերդ), Բաղէշ, Թուրքիա։ Պիթլիսի բերդը կառուցուած է հիւսիսէն հարաւ երկայնքին, քարանձաւի մը վրայ եւ շրջապատուած է չորս ձորերէ։
Տեղեկութիւններ
Պիթլիսի բերդը կը գտնուի Պատմական Հայաստանի Բզնունեաց գաւառը, Բաղէշ քաղաք։ Շինուած է չորս ձորերու կեդրոնը, քարանձաւի մը վրայ, հիւսիսէն հարաւ երկնցած։ Բերդը կառուցած է Ք․Ա․312-ին Մեծն Աղեքսանտրի հարամանով Պատլիս կամ Պելեդիս Լայիս անունով յոյն զօրավարը (բերդը անոր անունը առած է)։
1496-ին Պայազիտ Բ․ սուլթանը բերդը կը վերանորոգէ։ Բերդին շրջագիծը 2800 մեթր է եւ բարձրութիւնն է 56 մեթր։ Պարիսպներուն հաստութիւնը կը հասնի 7 մեթր։
Հակիրճ պատմական ակնարկ
Ք․Ա․312-ին բերդը կը կառուցուի Մեծն Աղեքսանտրի հարամանով։ 641-ին արաբները բերդը կը գրաւեն, իսկ Ժ․րդ դարուն բիւզանդացի զօրավար Յովհաննէս Կուրկուաս բերդը արաբներէն կը վերագրաւէ։
Մանազկերտի ճակատամարտէն ետք (1071), բերդը թուրքերուն ձեռքը կ՛անցնի։ ԺԳ․ դարէն մինչեւ ԺԹ․ դար բերդը կ՛ իշխեն քիւրտեր, որոնք այդ ժամանակաշրջանին կը գտնուին փոխն ի փոխ օսմանեան կամ սեֆեւեան ազդեցութեան տակ։
Ա․ Համաշխարհային պատերազմի ընթացքին, 1916-ին հինգ ամսուան համար բերդը ռուսերը կը գրաւեն, սակայն Մուսթաֆա Քեմալին զօրքերը 8 Օգոստոսին զայն կը վերագրաւեն։
Աղբիւրներ
«Ազատ Օր», 1965, Հայրենագիտութիւն մաս Ե․, Սօս Վանի
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պատմական Հայաստանի բերդեր Ստորոգութիւն:Պատմական Հայաստանի հնաբանական վայրեր Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ հայկական հնաբանական վայրեր Ստորոգութիւն:Հայկական հնաբանական վայրեր Ստորոգութիւն:Հնաբանական վայրեր
Կապրիէլ Կարսիա Մարքեզ
Կապրիէլ Կարսիա Մարքեզ (Gabriel García Márquez, ), քոլոմպիացի աշխարհահռչակ գրող, լրագրող, գրականութեան Նոպէլեան մրցանակի դափնեկիր ։ Հարաւային Ամերիկայի ձայնը ամբողջ աշխարհին հասցուցած «Կապօ»ն ամենայայտնի սպանախօս գրողն է ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Քոլոմպիոյ Արաքաթաքա փոքր գիւղաքաղաքը: Անոր ծնունդէն անմիջապէս ետք հայրը դարձած է դեղագործ, եւ ծնողները հեռացած են գիւղաքաղաքէն` զինք յանձնելով իր մօրենական մեծ հօր եւ մեծ մօր խնամքին:
Մարքեզ մեծ մօրմէն լսած է նախապաշարումներ եւ ժողովրդապատումներ: Մեծ մայրը իրեն պատմած է մեռած նախնիներու, ուրուականներու եւ ոգիներու մասին, որոնք կը պարէին իրենց տան շուրջ, եւ այս բոլորը` անանձնական ոճով մը, զոր գրագէտը պիտի որդեգրէր հետագային իր մեծագոյն վէպին մէջ:
Մարքեզ յաճախած է յիսուսեան վարժարան մը եւ սկսած է հետեւիլ իրաւաբանութեան, սակայն շուտով հրաժարած է ուսումէն` աշխատելու համար իբրեւ լրագրող:
Ան շարունակած է աշխատիլ իբրեւ լրագրող, նոյնիսկ երբ իր գրած երեւակայական պատմութիւններուն ժողովրդականութիւնը կը տարածուէր:
Մեծապէս ազդուած Ուիլիըմ Ֆոքնըրի գրականութենէն` Կարսիա Մարքեզ իր առաջին վէպը գրած է 23 տարեկանին, թէեւ եօթը տարի սպասած է, որպէսզի մէկը հրատարակէ զայն:
«Լիֆ սթորմ» հրատարակուած էր 1955-ին: Անոր յաջորդած էին երեք վէպեր, որոնք բոլորն ալ արժանացած են գրական շրջանակներու քննադատական դրական արտայայտութիւններուն ։
1967-ին հռչակաւոր դարձած է, երբ լոյսի ընծայուած է «Հարիւրամեայ Առանձնացում» վէպը, որմէ աւելի քան 30 միլիոն օրինակ ծախուած է աշխարհի տարածքին՝ մօտաւորապէս 40 լեզուներու թարգմանուելով :
Ամօթալի Արարք Մը (գիրք)
Ամօթալի Արարք Մը կամ ամբողջական անուանումով՝ Մարդու Իրաւունքները եւ Հայկական Հարցը, Միութիւն եւ Յառաջդիմումէն մինչեւ Անկախութեան Պատերազմը (թրքերէն՝ İnsan Hakları ve Ermeni Sorunu, İttihat ve Terakki'den Kurtuluş Savaşı'na), Անգլերէն թարգմանութեան վերնագիրը՝ «A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility» (Ամօթալի Արարք Մը՝ Հայոց Ցեղասպանութիւնը եւ Թուրքերուն Պատասխանատուութեան Հարցը)։ 1999 թուականին գրուած գիրք մըն է « Թանէր Աքչամ »-ի (թրքերէն՝ Taner Akçam) գրիչով, Հայոց Ցեղասպանութեան մասին։ Առաջին հրատարակութիւնը թրքերէնով էր։ 2006 թուականին լոյս կը տեսնէ իր Անգլերէն թարգմանութիւնը: 2021 թուականին Հայաստանեան «Նիումակ» (Անգլերէն՝ Newmag) հրատարակչատունը այս գիրքը կը թարգմանէ Արեւելահայերէնի, թարգմանչուհին Լիլիթ Թութխալեանն է։
Ընդունելութիւն
Աքչամ ը այս գիրքին մէջ կ՚ըսէ թէ Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն Ընկերութիւն ը Ցեղասպանութիւն ը կազմակերպեց մղուած Ա․ Համաշխարհային Պատերազմին ժամանակ ուրիշ հողեր կորսնցնելու վախէն։ «Կարի Ճ․ Պաս»-ը (Անգլերէն՝ Gary J. Bass) «Տը Նիւ Եորք Թայմզ» թերթին (Անգլերէն՝ New York Times) կը գրէ թէ․ «սեղմ, չափաւոր եւ յետագրութիւններով (լուսանցքի ծանօթութիւններ) լի այս գիրքը խիստ մարտահրաւէր մը կը ներկայացնէ Թուրք բանավիճողներուն համար»։ Քիրքուս Մէտիա (Անգլերէն՝ Kirkus Media, երբեմն ալ կը կոչուի՝ Kirkus Reviews) պարբերաթերթը կը հաղորդէ թէ գրողը չխնայող է իր ապացոյցներով, ներառեալ այն փաստը թէ թուրք պաշտոնեաները որոնք մերժեցին ենթարկուիլ սպաննութեան (Հայերուն) հրամանին, իրենք իսկ սպաննուեցան։
2007 թուականին գիրքը կը ստանայ «Մինըսօթա Գիրքի Մրցանակ»-ը՝ ընդհանուր, ոչ-գեղարուեստական գրականութեան համար (Անգլերէն՝ Minnesota Book Award for General Nonfiction)։
Քիրքուս Մէտիա-ն կ՚եզրակացնէ թէ գիրքը «պատմութեան համար մեծ նշանակութիւն ունի, եւ վստահ որ» իշամեղուներու բոյները պիտի գրգռէ:
Գիրքին վերնագիրը կը մատնանշէ « Մուսթաֆա Քէմալ »-ի խօսքերէն մէկուն, ուր ան Հայերուն աքսորն ու տարագրութիւնը կ՚անուանէ «ամօթալի արարք»։
Պատմաբան Ֆաթմա Ուլկան (թրքերէն՝ Fatma Ulgen) կը գրէ թէ գիրքը․ «տարօրինապէս լուր կը մնայ թրքական պատմութեան պաշտոնական վարկածին մէջ Քէմալ ին դերակատարութեան մասին՝ ուրացումը եւ ժխտում ը հաստատելուն մէջ», եւ կը գրէ թէ Աքչամ ի միտքը թէ Քէմալ ին տեսակետները Ցեղասպանութեան մասին կրնան ծառայել ճանաչումին յառաջ մղելուն եւ խթանելուն «կառուցուած է Քէմալի արտայայտութեանց նշանակովի, գերընտրական եւ անպատմական ընթերցումի մը վրայ»։
Արբուն Տայեան
Արբուն Տայեան, հայ թարգմանիչ, բանասէր։ Ստորագրած է նաեւ Արբուն Տայեցի։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պարտիզակի մէջ։ Նախնական ուսումը ստացած է Մաքրգիւղի տարրական դպրոցին մէջ (Կ. Պոլիս), եւ ապա՝ Գատըգիւղի Մխիթարեան որբանոցին մէջ, որուն տնօրէնը հօրեղբայրն էր՝ Մխիթարեան միաբան ու բանասէր՝ Հայր Եսայի Տայեցին։
Տայեան ընտանիքը 1922-ին փոխադրուած է Իտալիա, ուր ուրիշ ազգական մը՝ Հ. Ղեւոնդ Տայեան (1884-1968), յայտնի շարականագէտ, Ս. Ղազարի վանքը կ՚ապրէր։
Արբուն 1923-1927-ին ուսումը շարունակած է Վենետիկի Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանին մէջ, իսկ շրջանաւարտ ըլլալէ ետք, Միլան փոխադրուած։
== Գործունէութիւն == 1929-ին, 17ամեայ պատանին, ներգաղթած է Խորհրդային Հայաստան։ 1931-ին Երեւանի միամեայ մանկավարժական դասընթացին հետեւելէ ետք, 1932-1933-ին ուսանած է Երեւանի պետական համալսարանին մէջ։ Այնուհետեւ, տասնչորս տարի աշխատած է իբրեւ սրբագրիչ «Սովետական Հայաստան», «Գրական թերթ», «Բանուորական Երեւան» թերթերուն եւ «Սովետական գրականութիւն» ամսագրին մէջ, մինչեւ 1948։
Յաջորդ երկու տասնամեակներուն, Տայեան արհեստավարժ թարգմանիչ եղած է։ 1947-ին, 35 տարեկանին, ան հրատարակած է «Աստուածային կատակերգութիւն» գործի առաջին մասը՝ «Դժոխք», որուն հետեւած են միւս երկու մասերուն թարգմանութիւնները՝ 1952-ին եւ 1959-ին։ Այս 12ամեայ աշխատանքին հրատարակութիւնը մէկ հատորով տեղի ունեցած է 1969-ին։ Տայեան, որ նաեւ հմուտ էր ֆրանսերէնի, թարգմանած է Կի տը Մոփասանէ (1951, 1961), Օնորէ տը Պալզաքէ (1956, 1964), Անատոլ Ֆրանսէ (1959), Փրոսփէր Մերիմէէ (1964) եւ Ֆրանսուա Մօրիաքէ (1964) գործեր։
Թարգմանիչը խմբագրական աշխատանքի վերադարձած է իբրեւ Գիտութիւններու Ակադեմիայի հրատարակչական-խմբագրական մարմնի անդամ 1967-1970ին։ Այնուհետեւ գիտական աշխարհ մտած է, նախ՝ Ակադեմիայի Արուեստի հիմնարկին մէջ (1973-1977) եւ ապա իբրեւ Մանուկ Աբեղեանի անուան Գրականութեան հիմնարկի գիտաշխատող։
1974-ին թարգմանած է քանդակագործ Պենվենութօ Չելլինիի յուշերը, իսկ 1975-ին «Աստուածային կատակերգութեան» թարգմանութեան վերանայուած հրատարակութիւնը կատարած է։
1982-ին Տայեան հրատարակած է «Դանտէի “Աստուածային կատակերգութեան” բանաստեղծական արուեստը եւ թարգմանական պրոբլեմները» ուսումնասիրութիւնը։ Տանթէի գլուխ-գործոցին երրորդ բարեփոխուած հրատարակութիւնը լոյս տեսած է 1983-ի սկիզբներուն։ Երեք ամիս ետք, 6 Ապրիլին, բեղուն թարգմանիչը իր մահկանացուն կնքած է Երեւանի մէջ ։
Սերովբէ Տէրվիշեան
Կենսագրութիւն
Ծնած է Կ. Պոլիս։ Ղրկուած է Վիեննայի Մխիթարեան վանքը, ուր իր կրթութիւնը ստացած է։
1864-ին կուսակրօն աբեղայ դարձած է, անդամակցելով միաբանութեան, իսկ երկու տարի ետք՝ վարդապետ ձեռնադրուած։
Սկզբնապէս հրատարակած է կրօնա-բարոյական հարցերու մասին գիրքեր, ինչպէս «Սուրբերու վարքը» (հայատառ թրքերէն, 1870) եւ Ս. Յուստինոսի գործերուն ու վկայութեան գրաբար թարգմանութիւնը՝ «Պատասխանատուութիւնք առաջին եւ երկրորդ եւ պատմութիւն նորին վկայութեան» (1872), աշխարհաբար կարճ ողբերգութիւն մը՝ «Այրի մայրն ու միամօր որդեակը» (1871)։
Տէրվիշեան շուտով ձգած է իր գրական աշխատանքները ու վերադարձած է իր բուն սէրերուն՝ լեզուներուն։ Վանքին մէջ հայերէն (գրաբար), դասական (յունարէն եւ լատիներէն) ու արդի (գերմաներէն եւ ֆրանսերէն) լեզուներու ուսանող մը եղած է։ Այնուհետեւ, շարունակած է իր կրթութիւնը Վիեննայի համալսարանը, ուր սորված է պահլաւերէն (Իրանի հին լեզուն) եւ սանսկրիտերէն (Հնդկաստանի հին լեզուն)։ Անոնցմէ զատ՝ ծանօթ էր օսմաներէնի եւ հին պարսկերէնի։
1877-ին հրատարակած է իր առաջին լեզուաբանական գործը՝ «Հին հայերէն ք-ն», գերմաներէն։ Այս գիրքը առաջինը եղած է լեզուաբանական հետազօտութիւններու շարքի մը, որ երբեք չէ ամբողջացած։ Ան կը պարունակէր այդ տառի քննութիւն մը, այդ տառը ունեցող բոլոր բառերուն ստուգաբանութիւնը եւ «ք» տառի ունեցած վերափոխումները այդ բառերուն մէջ՝ այլ լեզուներու բաղդատութեամբ։
1880ական թուականներուն Հ. Սերովբէ Տէրվիշեան Պոլիս վերադարձած է, ուր 1883-ին հրատարակած է հայկական թուանուններու մասին յօդուածաշարք մը, Եղիա Տէմիրճիպաշեանի «Երկրագունդ» հանդէսին մէջ։
1885-ին լոյս ընծայած է իր հայերէն գլխաւոր գործը՝ «Հնդեւրոպական նախալեզուն»։ Այստեղ ամփոփուած են հնդեւրոպագիտութեան գլխաւոր իրագործումները ու բացատրուած են հնդեւրոպական նախալեզուի հիմնական խնդիրները։ Հեղինակը նաեւ անդրադարձած է հնդեւրոպական հին քաղաքակրթութեան եւ նախնական հայրենիքի խնդրին, ինչպէս եւ հնդեւրոպական լեզուաբանութեան պատմութեան։
Կղեմէս Սիպիլեան
'''Հ. Կղեմես վրդ. Սիպիլեան''' (աւազանի անունով՝ Մկրտիչ, ), հայ դրամագէտ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Պոլիս։ 1838-ին մտած է Վիեննայի Մխիթարեան վանքը, միաբանութեան անդամակցելով չորս տարի ետք։
1845-ին ձեռնադրուած է կուսակրօն քահանայ, Կղեմես անունը առնելով։ Նորօծ վարդապետը սկսած է դրամագիտութիւն սորվիլ աբբահայր Արիստակէս Ազարեանի դասերուն շնորհիւ. վերջինս միաբանութեան դրամներու հաւաքածոն հիմնած էր 1825-ին։
Աշխատութիւններ
Սիպիլեան սկսած է գրել իր գլխաւոր գործը՝ «Դասաւորութիւն Ռուբէնեան դրամոց», 1846-ին, բայց հասկնալով որ տակաւին հետազօտական մեծ աշխատանք պէտք է կատարուէր, աշխատանքը յետաձգած է։
1847-1849-ին Փոքր Հայք ճամբորդելէ ետք, 1851-ին երկու գիրք հրատարակած է Վիեննայի մէջ, նուիրուած՝ Մեքսիքոյի նուաճումին սպանացիներու կողմէ եւ Տրդատ թագաւորի վերջին օրերուն ու մահուան հանգամանքներուն։
Իզմիր գտնուելով 1853-1855-ն, փորձած է Կիլիկիա ճամբորդել, բայց այս փորձը ձախողած է, երբ իր մեծաւորները զինք Պոլիս ղրկած են ու ապա՝ Հոկտեմբեր 1856-ին Պարսկաստան, ուր տասներու տարի Սպահանի հայ կաթողիկէ համայնքին ժողովրդապետը եղած է։ Միջոցին, սկսած է դրամագիտութեան եւ հնախօսութեան նիւթերով յօդուածներ հրատարակել հայ եւ եւրոպական պարբերականներու մէջ։
Ուղեւորութիւններ
Պարսկաստան ապրած տարիներուն, Սիպիլեան այցելած է Թեհրան (1857), Վան (1861), Թիֆլիս եւ Էջմիածին (1864)։ Այսպէս, ան ծանօթացած է Հայաստանի անցեալին, որ իր անմիջական հետաքրքրութեան առարկան էր, եւ անոր ներկային։
1868-ին Պոլիս վերադառնալով, կրկին Փոքր Ասիա ճամբորդած է մինչեւ 1870։ Իւրաքանչիւր ճամբորդութիւն առիթ մըն էր դրամներ եւ այլ հնատիպ նիւթեր հաւաքելու, զորս նուիրած է միաբանութեան թանգարանին եւ այլ հաստատութիւններու։ Վիեննա կարճատեւ վերադարձէ մը ետք, ան կրկին մեկնած է Պոլիս, ուր սկսած է գործակցիլ քաղաքի բոլոր հայ մշակութային հաստատութիւններուն հետ։ Ան դասախօսութիւններ տուած է դպրոցներու մէջ եւ հրատարակած է աշխարհագրութեան դասագիրք մը (1877)։
Ան դասաւորած է Պոլսոյ Օսմանեան թանգարանի հին շրջանի նիւթերը, իսկ 1876-ին սուլթան Ապտիւլ-Ազիզ գնահատելով անոր արժանիքները, թանգարանի երկրորդ տեսուչ նշանակած է։
1876-ի վերջերուն, այցելած է Կիլիկիալ, իսկ Ապրիլ 1877-ին, թանգարանին կողմէ առաքուած է Միջագետք՝ նիւթեր ձեռք բերելու համար։ Այս ճամբորդութիւնը ճակատագրական եղած է։ Հ. Կղեմես Սիպիլեան, ֆիզիքապէս տկարացած՝ մնայուն ճամբորդութիւններու պատճառով, ծանրօրէն հիւանդացած է թանջքով (dysentery)։ Գրեթէ կիսամահ հասնելով Տիգրանակերտ, ութը օր ետք իր մահկանացուն կնքած է՝ 23 Մայիս, 1878-ին, ու հոն թաղուած։
«Դասաւորութիւն Ռուբէնեան դրամոց» աշխատութիւնը
Իր մահէն քիչ առաջ, Սիպիլեան ամբողջացուցած է «Դասաւորութիւն Ռուբէնեան դրամոց» աշխատութիւնը, ուր առաջին անգամ ըլլալով մշակած, դասաւորած ու ժամանակագրական քննութեան ենթարկած էր Կիլիկիոյ հայկական պետութեան աւելի քան 2.000 դրամներ։
Ձեռագիրը մնացած է ընտանիքին մօտ, մինչեւ որ Մխիթարեան միաբանութիւնը գնած ու հրատարակած է 1892-ին, Վիեննայի մէջ, Հ. Գրիգորիս Գալեմքեարեանի խմբագրութեամբ եւ լրացումներով։ Յառաջաբանին մէջ, հրատարակիչը նշած է, թէ միաբանութիւնը արդէն ունէր 15.000 դրամներու հաւաքածոյ մը, ներառելով՝ Արշակունեաց թագաւորութեան 220 եւ կիլիկեան ժամանակաշրջանէ 2.232 դրամներ, շնորհիւ Սիպիլեանի մնայուն ջանքերուն։ Իր գրախօսականին մէջ, Ս. Էջմիածնի «Արարատ» պաշտօնաթերթը գրած է.
1980-ին Քալիֆորնիոյ Հայ Դրամագիտական Ընկերութիւնը հրատարակած է յատուկ հատոր մը՝ Հ. Կղեմես վրդ. Սիպիլեանի մահուան հարիւրամեակին առիթով ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր Ստորոգութիւն:Մխիթարեան միաբանութեան անդամներ
Սայլոսայպինի (Ցնորածին) Սունկեր
Սայլոսայպինի սունկերը, Ցնորածին սունկեր, կախարդական սունկերը (Magic Mushrooms), բնական սունկեր, որոնք կը պարունակեն հոգեկան առողջութեան վրայ ազդող նիւթ մը` psilocybin-ը : Այսպիսի սունկերու օգտագործումը կ'ազդէ գիտակցութեան վրայ եւ անհանգիստ վիճակ մը կը յառաջացնէ, որ կը կոչուի ցնորածին փորձառութիւն կամ «ուղեւորութիւն» ։
Փոքր եւ ազդու (Psilocybe semilanceata) սունկը Եւրոպայի մէջ յայտնաբերուած ամէնէն աւելի ճանչցուած եւ տարածուած տեսակն է: Այլ տեսակներու կարելի է հանդիպիլ վայրի բնութեան մէջ, իսկ Psilocybe cubensis սունկը կը մշակուի առտնին պայմաններու մէջ:
Թարմ
Սայլոսայպին սունկերը բնական են, անոնք կ'աճին հողին վրայ: Սայլոսայպինի սունկերու տարբեր տեսակներ բնական ձեւով կ'աճին ամբողջ աշխարհի տարածքին: Սակայն այս սունկերը անձամբ հաւաքելը կրնայ վտանգաւոր ըլլալ: Ծանօթ է սունկի աւելի քան 10.000 տեսակ, որոնցմէ քանի մը հատը թունաւոր են մարդոց համար: Առանց տարբեր տեսակի սունկերու, տեսակներու եւ վտանգներու իմացութեան` դիւրին է մէկ սունկը միւսին հետ շփոթելը: Անձը կրնայ ընտրել այնպիսի սունկ մը, որ զինք կը պահէ քնածութեան (comatose) վիճակի մէջ` ի տարբերութիւն այլ սունկերու, որոնք կրնան հոգեբուժական ճանապարհորդութեան մը տանիլ:
Ապագայ (հանդէս)
«Ապագայ», հայագիտական իրանագիտական եռամսեայ հանդէս։ Առաջին եւ երկրորդ միացեալ համարները լոյս տեսած են 2000 թուականի ամրան, Թեհրանի մէջ՝ հայերէն, պարսկերէն եւ անգլերէն։ Արտօնատէր եւ գլխաւոր խմբագիր՝ Էդիկ Բաղդասարեան։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Իրանի պարբերականներ
Սայլոսայպինի (Ցնորածին) Սունկեր
Չորցուած
Սունկին շուրջ 90 տոկոսը կազմուած է ջուրէ, եւ այդպիսով, երբ չորնայ, կը կորսնցնէ իր զանգուածին շուրջ 90 տոկոսը: Ասիկա կը նշանակէ, որ կախարդական սունկերու նոյն չափաբաժինը չորցած վիճակին կ'ըլլայ թարմ չափաբաժինէն մօտաւորապէս 10 անգամ աւելի քիչ քանակով:
Եթէ սունկին մէջ գոյացած խոնաւութիւնը չհանուի, այդ վիճակին քաղուելու պարագային, կրնայ շատ շուտ փճանալ. բան մը, որ կ'ոչնչացնէ ո՛չ միայն բուն սունկը, այլեւ անոր պարունակութիւնը` սայլոսայպինը: Փտած կախարդական սունկ ուտելը ստամոքսի լուրջ հարցեր կրնայ յառաջացնել` առանց որեւէ հոգեբուժական ազդեցութեան:
Կախարդական սունկերու շուկան անօրէն է եւ չկարգաւորուած, որովհետեւ սայլոսայպինի սունկերը անօրինական են գրեթէ բոլոր երկիրներուն մէջ: Որեւէ տեսակի կախարդական սունկ (թարմ կամ չոր) գնելու վտանգը կը կայանայ այն պարագային մէջ, որ եթէ մասնագէտ չէ գնողը յստակ չի կրնար գիտնալ, թէ ո՛ր տեսակն է իր գնածը:
Փոշի
Կախարդական սունկը կրնայ յայտնուիլ նաեւ փոշիի տեսքով. կը վաճառուի իբրեւ դեղահատ կամ իբրեւ փոշի: Այս տեսքով սայլոսայպին գնելու կամ ստանալու վտանգները աւելի մեծ են, քան` թարմ կամ չորցուած տեսակները: Շատ աւելի դիւրին է ապօրինի նիւթեր աւելցնել փոշիին մէջ. բան մը, որ յոյժ կը մեծցնէ վտանգները անյայտ ծագումի, որակի եւ քանակի նիւթերու, որոնք կը խառնուին մաքուր կարծուած սայլոսայպինի փոշիին:
Սայլոսայպինը իբրեւ դեղամիջոց` մարմինին եւ ուղեղին մէջ
Սայլոսայպինը եւ սայլոսինը ծանօթ են իբրեւ հոգեկան առողջութեան վրայ ազդող թրիփթամիններ եւ քիմիական կառուցուածքով շատ նման են հիմնական քիմիական սուրհանդակին (messenger), որ կը կոչուի սերոթոնին: Սերոթոնինը շատ կարեւոր գործառոյթներ ունի ուղեղին եւ մարսողական համակարգին մէջ: Ան կը կարգաւորէ տրամադրութիւնը, քունի շրջանները եւ ջղագրգռութիւնը յաղթահարելու գործառոյթները:
Քիմիական կառուցուածքի այս նմանութեան շնորհիւ` սայլոսինի մասնիկները ուղեղին մէջ կ'աշխուժացնեն նոյն այն ընկալիչները, որոնք կ'աշխուժացնեն սերոթոնինը, յատկապէս` ընկալիչին յատուկ այն բաժինը, որ ծանօթ է 5HT2A անունով: Այս ընկալիչը կը միջնորդէ բազմաթիւ տարբեր գործառոյթներ միտքին մէջ, ինչպէս` տրամադրութիւնը, երեւակայութիւնը, սորվիլը եւ ընկալումը:
5HT2A ընկալիչներուն մեծ մասը կը գտնուի ուղեղի կեղեւի բջիջներուն վրայ: Այս բջիջները նաեւ բաւական երկար են եւ աւելի տարածուն, հետեւաբար աւելի մեծ ազդեցութիւն ունին ուղեղի գործունէութեան վրայ:
Սայլոսինը կը կապուի ընկալիչներուն եւ կ'աշխուժացնէ զանոնք` այդպիսով յառաջացնելով մարդուն մօտ կախարդական սունկին յատուկ «ճանապարհորդութիւն»ը, որ կրնայ ներառել տրամադրութեան, երեւակայութեան եւ ընկալման փոփոխութիւններ: Վերջին հետազօտութիւնները նաեւ ցոյց տուած են, որ սայլոսինը կ'ազդէ ուղեղի մէկ մասին վրայ, որ կը կոչուի Default Mode Network (DMN):
Մարդուն DMN-ները նման են ուղեղին հիմնական տեղեկատուական մայրուղիներուն: Անոնք կը հանդիսանան համախմբման կեդրոններ: Մինչ մարդիկ կը զբաղին իրենց առօրեայով, DMN-ները հանգիստ կերպով յետնամասային տեղեկատուութիւն կը հաւաքեն: Անոնք նաեւ թոյլ կու տան «ժամանակով ճամբորդել» միտքին մէջ` անցեալի մասին մտածելու եւ ապագան ծրագրելու հնարաւորութիւն տալով: Ոմանք նաեւ կ'ենթադրեն, որ  DMN-ները մարդոց անհատականութիւններու տունն են, ուր կը գոյանան «ես»ի զգացումները:
Սայլոսինը ժամանակաւորապէս կ'անջատէ DMN-ի «միակցիչ հանգոյցներէն» մէկը կամ քանի մը հատը: Ուղեղին հիմնական տեղեկատուական մայրուղիի այս ժամանակաւոր անջատումը կը նշանակէ, որ ուղեղը չի կրնար կապուիլ իր տարբեր մասերուն հետ, ինչպէս սովորաբար կ'ընէ այդ մէկը, եւ փոխարէնը` ստիպուած կ'ըլլայ միանալ այնպէս, ինչպէս սովորաբար չ'ըլլար: Այս կը նշանակէ, որ ուղեղը կը սկսի հաղորդակցիլ իր այն մասերուն հետ, որոնց հետ սովորաբար չի «խօսիր». ուրեմն ուղեղը նոր կապեր կը ստեղծէ սայլոսինի ազդեցութեան տակ:
Սայլոսայպինի սունկերու ազդեցութիւնները
Սայլոսայպինի սունկերը փոփոխութիւններ կը յառաջացնեն զանոնք օգտագործողին գիտակցութեան, տրամադրութեան, ընկալման եւ զգացողութեան վրայ:
Այս փոփոխութիւնները ծանօթ են իբրեւ «հոգեկան ճանապարհորդութիւն» եւ կրնան տեւել 2-6 ժամ:
Զգայախաբութիւններու յառաջացումը կախում ունի օգտագործուած կախարդական սունկին ուժէն, տեսակէն ու չափաբաժինէն եւ զանոնք կրնան ներառել ձայներու ընկալման, փակ աչքերով եւ բաց աչքերով տեսողական պատկերներու փոփոխութիւններ:
Լսողական ցնորքները կրնան ներառել հնչիւններ, որոնք կը դառնան աւելի յստակ, խստաշունչ, աւելի աղաւաղուած կամ շերտաւորուած: Երաժշտութեան կամ բառերու եւ լեզուի ընկալումն ու գնահատումը նոյնպէս կրնան փոխուիլ:
Շատ բարձր չափաբաժիններով օգտագործողները կրնան զգալ բան մը, որ ծանօթ է «եսի մահ» անունով:
Սայլոսայպինի սունկերու բուժական օգտագործումը
Սայլոսայպինի սունկերը ունին ազդու բժշկական կիրարկութիւն` հոգեկան հիւանդութիւններու եւ խանգարումներու բուժման համար, ինչպիսիք են` ընկճուածութիւնը, մտահոգութիւնը, ալքոլամոլութիւնը եւ PTSD-ն:
Սայլոսայպինի սունկերը այլ դեղերու հետ խառնելը
Սայլոսայպինը պէտք չէ խառնուի որեւէ այլ արգիլուած դեղատեսակի, ալքոլի կամ նիքոթինի հետ: Դեղերու համակցութիւնները կրնան ըլլալ անկանխատեսելի, վտանգաւոր եւ նոյնիսկ` մահացու:
Սայլոսայպինը պէտք չէ խառնուի որեւէ հոգեբուժական կամ հակաընկճուածութեան դեղերու հետ, ինչպիսիք են SSRI-ները կամ MAOI-ները: Կ'ենթադրուի, որ սայլոսայպինի մասնիկները կ'ազդեն նոյն ջղային այն ընկալիչներուն վրայ, ուր կ'ազդեն որոշ դեղագիրով դեղեր, եւ զանոնք պէտք չէ խառնել` բացառելու համար անոնց անբարենպաստ փոխազդեցութեան հաւանականութիւնը:
Ապառաժ
«Ապառաժ», ՀՅԴ Արցախի Կեդրոնական Կոմիտէի պաշտօնաթերթ ։
Յղումներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Արցախի պարբերականներ Ստորոգութիւն:ՀՅԴ մամուլ
Ալեքսանտր Թամանեան
Ալեքսանտր Յովհաննէսի Թամանեան, հայ ճարտարապետ, ճարտարապետութեան ակադեմիկոս (1914), ՀԽՍՀ ժողովրդական ճարտարապետ (1926), հայ նոր ճարտարապետութեան հիմնադիր։