cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Դրամավարկային քաղաքականութիւն
Գնաճի նպատակադրման ռազմավարութիւն
Գնաճի նպատակադրման յաջորդ կարեւոր յատկանիշը դրամավարկային քաղաքականութիւն իրականացնող մարմնի կողմէ ծրագիրերու, խնդիրներու, նպատակներու, ինչպէս նաեւ այդ նպատակներուն հասնելու ուղիներու հրապարակային դարձնելն է։
Ըստ մէկ այլ աղբիւրի՝ գնաճի նպատակադրումը իրենցմէ կը ներկայացնէ գնաճի նպատակային ցուցանիշի սահմանին մէջ, գնաճի կանխատեսէ նոյն ժամանակահատուածի համար, այնուհետեւ նպատակաուղղուած քաղաքականութեան իրականացման մէջ՝ նպատակային եւ կանխատեսուած ցուցանիշներու միջեւ շեղումը վերացնելու համար։
Ընդ որուն, գնաճի կանխատեսուած մակարդակը ԿԲ-ի համար կը դառնայ միջանկեալ նպատակ, քանի որ այն կառավարելի է ԿԲ-ի կողմէ, հասկանալի եւ չափելի է հասարակութեան համար եւ կը յստակացնէ դրամավարկային քաղաքականութեան ուղղութիւնները։ Իսկ գնաճի կանխատեսուած մակարդակի կառավարումը կ'իրականացնէ գործառնական նպատակի միջոցով։
Գնաճի նպատակադրման ռազմավարութիւնը ոչ թէ պարզապէս գնաճի նպատակային ցուցանիշը կ'ապահովէ, այլ որոշակի կանոններու վրայ հիմնուած դրամավարկային քաղաքականութեան մօտեցում՝ բարձր թափանցկութեամբ եւ հաշուետուելիութեամբ։ Այս ռազմավարութեան ընդունումը, ըստ էութեան, կանոն կ'ընդունի (targeting rule). պէտք է հասնել գնաճի նպատակային ցուցանիշին եւ նուազեցնել բարձր գնաճի սպասումները։
Երբ գնաճն իր կայուն միջավայրին մէջ չէ, ինչպէս ան եղած է զարգացող շուկայական տնտեսութիւններուն մէջ՝ գնաճի նպատակադրման ռազմավարութիւն որդեգրելու ժամանակ, գնաճի նպատակային ցուցանիշ սահմանելը, ինչպէս նաեւ գնաճի նուազեցման ուղին եւ արագութիւնը որոշելը քաղաքականութեան ամենաէական հարցերն են։ Գնաճի նպատակային ցուցանիշ սահմանելու կարողութիւնը կենդրոնական դրամատունի անկախութեան էական տարրն է։ Միւս կողմէն, ակներեւ է, որ կառավարութեան համար շահաւէտ է, երբ գնաճի ցուցանիշը կը նպատակադրէ բացայայտօրէն, ինչ ըստ էութեան աւելի հեշտ կ'ընէ համատեղ ջանքերով՝ խրախուսելով հարկապիւջետային եւ դրամավարկային քաղաքականութիւններու համադրումը կամ փորձելով բացառել այդ երկու քաղաքականութիւններու միջեւ հնարաւոր հակասութիւնները։ Բացի այդ, գնաճի նպատակային ցուցանիշ սահմանելու գործին մէջ կառավարութեան մասնակցութիւնը դրամավարկային քաղաքականութեանը կը հաղորդէ ժողովրդավարական օրինականութեան տարր, ինչ կարեւոր հանգամանք է հանրային օժանդակութիւնը վայելելու տեսանկիւնէն։
Դրամավարկային քաղաքականութեան գործիքներ
ՀՀ-ին մէջ դրամավարկային քաղաքականութիւնը կ'իրականացուի ԿԲ-ի կողմէ։ Անոր կողմէ կը կարգաւորուի տնտեսութեան մէջ դրամի առաջարկը։ Այստեղ կարեւոր է դիտարկել, թէ երկիրի ԿԲ-ը ինչ գործիքներ եւ լծակներ կ'օգտագործէ դրամավարկային քաղաքականութիւնը իրականացնելու համար։ Տնտեսութեան մէջ դրամական զանգուածի կարգավորման համար ԿԲ-ը կարող է կիրառել ինչպէս անուղղակի, այնպէս ալ ուղղակի գործիքներ։
Ուղղակի գործիքներն են՝ Ժամանակակից պայմաններուն մէջ զարգացած շուկայական տնտեսութիւն ունեցող երկիրներուն մէջ կ'օգտագործեն երեք հիմնական անուղղակի գործիքներ, որոնց միջոցով ԿԲ-ն կ'իրականացնէ դրամավարկային ոլորտի կարգաւորին մէջ։ Այդ գործիքներն են՝
Բաց շուկայական գործառնութիւններ
Բաց շուկայական գործառնութիւնները դրամավարկային ամենակարեւոր գործիքն են, քանի որ անոնք տոկոսադրոյքներու եւ դրամի բազայի որոշիչներն են։ Անոնք նաեւ դրամի առաջարկի տատանումներու հիմնական աղբիւրն են։ Բաց շուկայական գնումները կ'ընդլայնեն դրամական բազա ն եւ պահուստները, հետեւաբար նաեւ կ'աւելցնեն դրամի առաջարկն ու կը նուազեցնեն կարճաժամկէտ տոկոսադրոյքները։ Բաց շուկայական վաճառքը կը փոքրացնէ դրամական բազան եւ պահուստները՝ նուազեցնելով դրամի առաջարկն ու բարձրացնելով կարճաժամկէտ տոկոսադրոյքները։
ԿԲ-ի կողմէն պարտատոմս երու գնումը կը բերէ առեւտրային դրամատու ներու բահուստներու աճին, որ նաեւ կը մեծացնէ դրամական բազան։ Ստանալով հաւելեալ աղբիւրներ՝ առեւտրային դրամատուներն աւելի շատ վարկեր կը տրամադրեն, որ կը յանգեցնէ վարկային էմիսիային։ Եթէ ԿԲ-ը կը կատարէ հակառակ գործընթացը, այսինքն կը վաճառէ պարտատոմսերը, ապա տնտեսութեան մէջ տեղի կ'ունենայ դրամական հոսք դէպի ԿԲ, եւ դրամական զանգուածի քանակութիւնը կ'իջնէ։
Մշտական հնարաւորութեան գործիքներ
Մշտական հնարաւորութեան գործիքները կը ձեւաւորեն դրամավարկային քաղաքականութիւն գործիքներու տոկոսադրոյքներու վերին եւ ստորին սահմանը եւ անոնցմով իսկ շուկան կ'ապահովագրէ տոկոսադրոյքներու կտրուկ տատանումներէն։
Դրամաշրջանառութեան գործընթացի վրայ առաւել ուժեղ ազդեցութիւն կ'ունենայ վերատնտեսաւորման քաղաքականութիւնը։ Զեղջային քաղաքականութիւնը դրամավարկային կարգաւորման կարեւոր գործիք է, որու հիմնական ուղղութիւնները կը մշակեն տուեալ երկրի ԿԲ-ը։ Վերջին կողմէ զեղջային քաղաքականութիւնը կ'իրականացնէ պաշտօնական տոկոսադրոյքներու 2 հիմնական տեսակներու սահմանման եւ վերանայման միջոցով.
Դրոյքը, որով ԿԲ-ը առեւտրային դրամատուներուն կը տրամադրէ վարկեր, կոչուած են անուանական դրոյք կամ վերատնտեսաւորման դրոյք։
Երբ դրամատուները վարկ կը վերցնեն ԿԲ-էն, առաջարկուող վարկի պայմանները աւելի շահեկան պետք է ըլլան, քան միջդրամատունային շուկայի մէջ, քանի որ ԿԲ-էն փոխառութիւնները կը փոխարինեն միջդրամատունային փոխառութիւններուն։ Մնացած բոլոր գործօնները անփոփոխ մնալու պարագային (ներառեալ՝ ԿԲ-ի կողմէն սահմանուած տոկոսադրոյքները), միջդրամատունային շուկայի տոկոսադրոյքները բարձրանալու դէպքին մէջ, դրամատուները աւելի մեծ ցանկութիւն կ'ունենան վարկ վերցնելու ԿԲ-էն։ Արդիւնքին մէջ ԿԲ-ի կողմէ իրացուելիութեան ներարկումները (վարկաւորումը) կ'աճի։ Դրամատունային տոկոսի հաշուարկային դրոյքը վերահաշուառման տոկոսադրոյքէն բարձր է, քանի որ դրամատուներու վարկաւորման գործառնութիւնները աւելի թանկ կը գնահատեն, քան առեւտրա-շահաբաժին գործառնութիւնները։ Պետական քաղաքականութեան իրականացման դէպքին մէջ ԿԲ-երը կ'օգտագործեն ոչ միայն տնտեսական, այլեւ վարչական գործիքներ, ինչպէս օրինակ առեւտրային եւ մասնագիտացուած դրամատուներու շուկայական տոկոսադրոյքներու նկատմամբ ուղղակի վերահսկողութիւն, վարկային մարժայի սահմանափակին մէջ, վարկերու առանձին տեսակներու տոկոսադրոյքներու վերին սահմաններու հաստատումին մէջ։ Մշտական հնարաւորութեան վարկերու աճը կը մեծցնէ առաջարկուող պահուստներու քանակը։
Անոր հետեւանքով կ'աւելնայ դրամի բազան։ Անուանական դրոյքի բարձրացումը կը յանգեցնէ անոր, որ առեւտրային դրամատուները կը ձգտին աւելի քիչ վարկեր վերցնել, եւ անոր հետեւանքով անոնք աւելի քիչ վարկ կը տրամադրեն, ինչ կ'իջեցնէ տնտեսութեան մէջ դրամական զանգուածի քանակութիւնը, իսկ անուանական դրոյքի իջեցումը կը յանգեցնէ հակառակ ընթացքին։
Միշէլ Աուն
Միշէլ Նայիմ Աուն (ميشال نعيم عون, Michel Naim Aoun, ), լիբանանցի զօրահրամանատար եւ քաղաքագէտ։ 22 Սեպտեմբեր-էն մինչեւ 13 Հոկտեմբեր 1990 Լիբանանի վարչապետ ու նախագահ։ Լիբանանի ներկայի նախագահ: Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի վերջին օրերուն, Սուրիոյ կողմէ կ'աքսորուի Ֆրանսա, ուր կը մնայ մինչեւ 7 Մայիս, 2005: Լիբանան կը վերադառնայ, Սուրիական զօրքերուն Լիբանանի հողերէն ընդմիշտ հեռանալէն տասնմէկ օր ետք։ Իր հետեւորդներուն կողմէ կոչուած՝ «Le Général» (Զօրավար կամ Հրամանատար)։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 17 փետրուար 1933-ին: Ամուսնացած է Նատիա Շամիի հետ եւ ունի երեք դուստրեր` Միրէյ, Քլոտին եւ Շանթալ: Եղած է զինուորական, ապա` քաղաքական անձնաւորութիւն, Ազգային ազատ հոսանքի ղեկավար: 23 Յունիս 1984 – 27 Նոյեմբեր 1989 եղած է լիբանանեան բանակի հրամանատար, ինչպէս նաեւ` 1988-ի զինուորական կառավարութեան վարչապետ:
Զինուորական կեանք
Միշել Աուն իբրեւ կամաւոր յաճախած է Սպայից վարժարանը 1 Հոկտեմբեր, 1955-ին : Լիբանանի, ինչպէս նաեւ Ֆրանսայի եւ Միացեալ Նահանգներու մէջ հետեւած է զինուորական ծառայութեան եւ ստացած` բազմաթիւ մետալներ: Իբրեւ զինուորական` բազմաթիւ աստիճանաւորումներէ եւ 29 տարուան ծառայութենէ ետք նշանակուած է բանակի հրամանատար: Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ընթացքին հանրապետութեան նախկին նախագահ Ամին Ժըմայէլ ի յաջորդող այլ նախագահի մը չգոյութեան պատճառով, Ժըմայէլի կողմէ զօր. Աուն, որ օրին բանակի հրամանատար էր, կը նշանակուի վարչապետ:
Աուն Լիբանանի Վարչապետ
Զօր. Աուն կը ստանձնէ իշխանութիւնը` զինուորական կառավարութիւն կազմելով, ընդդէմ` քաղաքացիական կառավարութեան մը, որ կը գլխաւորուէր Սելիմ Հըսի կողմէ: Այդպիսով Լիբանան կ'ունենայ երկու կառավարութիւն:
Հիմնական նպատակ
Զօր. Աունի նպատակը սկիզբէն ի վեր եղած է լիբանանեան համայնքներուն միջեւ բախումներուն եւ տագնապներուն վերջ տալ, ինչպէս նաեւ` Լիբանանը ազատագրել սուրիական զինուորական եւ քաղաքական լուծէն:
Զօրավար Աուն եւ Թաէֆի համաձայնագիրը
«Ազատագրման պատերազմ»-ը մղելէն ամիսներ ետք, 22 Հոկտեմբեր, 1989-ին, Սէուտական Արաբիոյ միջնորդութեամբ, կարելի կ'ըլլայ յանգիլ Թաէֆի համաձայնագիրին, որմով պիտի աւարտէր Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը: Զօր. Աուն կը մերժէ Թաէֆի համաձայնագիրին արտաքին պայմանները, որոնց համաձայն, ամբողջ Լիբանանի տարածքին պիտի տեղակայուէին սուրիական ուժեր` առանց յստակ ժամկէտ մը ճշդելու, թէ անոնք ե՛րբ պիտի հեռանան Լիբանանէն:
«Ջնջումի պատերազմ»ը
«Ազատագրուած շրջաններուն» մէջ զէնք կրելու իրաւունքը միայն բանակին իրաւասութիւնը նկատելու շրջագիծին մէջ 31 Յունուար 1990-ին զօր. Աուն «Ջնջումի պատերազմ» կը յայտարարէ Լիբանանեան ուժերուն դէմ:
Զինուորական պարտութիւն
Մղուած բուռն պատերազմէն ետք, 13 Հոկտեմբեր 1990-ին զօր. Աուն ձայնագրուած յայտարարութեամբ մը զինուորական պարտութիւն կը յայտարարէ եւ լիբանանեան բանակէն կը պահանջէ հրահանգները ստանալ զօր. Էմիլ Լահուտէն: Նոյն օրն իսկ սուրիական օդուժին եւ Լիբանանեան ուժերուն թնդանօթներուն կողմէ կը ռմբակոծուի նախագահական պալատը, ամերիկեան եւ իսրայէլեան օրհնութիւնը վայելող լիբանանեան-սուրիական միացեալ գործողութեամբ մը զօր. Աուն Պաապտայէն կը փոխադրուի ֆրանսական դեսպանատուն, ուրկէ ան կը մեկնի Ֆրանսա` իբրեւ քաղաքական ապաստանեալ: Ֆրանսա մեկնելէ առաջ գրաւոր նամակի մը մէջ ան իր հետեւորդներուն կը հաստատէ, որ անոնց սկսած աշխատանքը անպայման պիտի արդիւնաւորուի:
Աուն Լիբանանի քաղաքական կարեւոր անձնաւորութիւն
Լիբանանեան քաղաքական կեանքին մէջ զօր. Աուն կը նկատուի քաղաքական կարեւոր անձնաւորութիւն եւ իբրեւ այդպիսին` ան 15 տարի ետք` 2005-ին, Փարիզի իր աքսորավայրէն կը վերադառնայ Լիբանան : Մէկուկէս տասնամեակ գաղտնօրէն գործած, սուրիական ուժերու գոյութեան դէմ պայքարած եւ 14 Մարտ 2005-ին, Մայրիներու յեղափոխութենէն ետք, 26 Ապրիլ 2005-ին սուրիացի վերջին զինուորին Լիբանանէն հեռացումէն ետք, 7 Մայիս 2005-ին Պէյրութի միջազգային օդակայանի ճամբան ու Նահատակաց հրապարակը` հոծ բազմութիւն մը կը դիմաւորէ զօր. Աունն ու անոր ընտանիքը: Աունականները կը նկատեն, որ նախկին վարչապետ Ռաֆիք Հարիրիի սպանութենէն ետք, 14 Մարտ 2005-ին արձանագրուած Մայրիներու յեղափոխութիւնը բոլոր լիբանանցիներուն կողմէ զօրակցութիւն էր 15 տարի շարունակ իրենց առանձինն մղուած պայքարին:
Աուն՝ երեսփոխան
Լիբանան ժամանումէն կարճ ժամանակ ետք զօր. Աուն կը մասնակցի Լիբանանի խորհրդարանական ընտրութիւններուն: Երեսփոխանական ընտրութիւններուն մասնակցած անոր վեց ընտրացանկերէն երեքը պարտութեան կը մատնուին Հըզպալլա-Ամալ-Մուսթաքպալ-Ժոմպլաթ քառակողմ ընտրական դաշինքին պատճառով: Զօր. Աուն խորհրդարան մուտք կը գործէ 21 երեսփոխան հաշուող պլոքով մը, որ խորհրդարանին երկրորդ ամէնէն մեծ պլոքն էր։ Ապա ան կը հիմնէ «Ազգային ազատ հոսանք» կուսակցութիւնը եւ կը ղեկավարէ զայն մինչեւ 2015, երբ «Ազգային ազատ հոսանք կուսակցութեան» ղեկավար կը դառնայ զօր. Աունի փեսան` Ժըպրան Պասիլ:
Քաղաքական կեանք
Զօր. Աուն կը մերժէ Սինիորայի կառավարութեան մաս կազմել` տարբեր պատճառներով: Անոր մերժումին լոյսին տակ, Մուսթաքպալ հոսանքի ղեկավար՝ երեսփոխան Սաատ Հարիրի կ'այցելէ զօր. Աունի եւ կը փորձէ զայն համոզել, որ մասնակցի կառավարութեան: Սակայն Հարիրի չի յաջողիր համոզել զօրավարը, եւ կառավարութիւնը կը կազմուի առանց անոր մասնակցութեան: Այդ յայտարարութեան մէջ երկու կողմերը յանձնառութիւն կը յայտնեն` հսկելու Լիբանանի ազատութեան, անկախութեան եւ գերիշխանութեան, Թաէֆի համաձայնագիրին, երկիրին սահմանադրութեան նկատմամբ յարգանքին, շրջանային եւ միջազգային առումով գերիշխանական սկզբունքներու որդեգրումին, օրէնքի միջոցով հարցերու լուծման` առանց զէնքի ուժի դիմելու, լիբանանեան բանակին նիւթական եւ բարոյական զօրակցութեան, Լիբանանի ամբողջ տարածքին բանեցնելու լիբանանեան պետութեան գերիշխանութիւնը, Լիբանանի նկատմամբ յարգանք պարտադրող արտաքին քաղաքականութեան նախանձախնդրութեան, բոլոր երկիրներու` յատկապէս արաբական երկիրներուն հետ լաւ եւ բարեկամական յարաբերութիւններ մշակելու, Իսրայէլը թշնամի պետութիւն նկատելու եւ անշեղ մնալու պաղեստինցի գաղթականներուն տունդարձի իրաւունքը պահանջելէ, միջազգային օրէնքներն ու ՄԱԿ-ի բանաձեւերը յարգելու, ազգային երկխօսութեան նիստին որոշումները գործադրելու եւ իսկական հաւասարութիւն ու ճշգրիտ ներկայացուցչութիւն ապահովող ընտրական օրէնք մը մշակելու:
Աուն 2016-ի Լիբանանի նախագահութեան թեկնածու՝ բոլորին համաձայնութեամբ
Արդէն իսկ Հըզպալլայի զօրակցութիւնը վայելող զօր. Աունի թեկնածութիւնը պաշտօնապէս կ'որդեգրուի նաեւ Հարիրիի կողմէ: Այդ քայլին կը յաջորդէ քաղաքական այլ ուժերու կողմէ զօր. Աունի թեկնածութեան նկատմամբ զօրակցութիւնը եւ 31 Հոկտեմբեր, 2016-ին, զօր. Միշել Աուն կը դառնայ Լիբանանի 13-րդ նախագահը :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:17 Փետրուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:Պէյրութ ծնածներ Ստորոգութիւն:Լիբանանի նախագահներ
403 (թիւ)
403 (չորս հարիւր երեք) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 402-ի եւ 404-ի միջեւ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:403
Լյովեն
Լյովեն (Leuven, բնակիչները կ՛ըսեն նաեւ Leive, Löwen), Ֆլանդրիա տարածաշրջանի Ֆլամանդական Բրաբանտ նահանգի մայրաքաղաքն է։ Այն կը գտնուի Բրյուսելեն մոտ 30 կմ արեւելք։
Այստեղ կը գտնուի աշխարհի ամենամեծ գարեջուրի ընկերութիւնը եւ աշխարհի հինգ խոշորագոյն սպառողական ապրանքներու ընկերութիւններեն մեկը։ Լյուվենի մէջ կը գտնուի ամենամեծ, ամենահին եւ գործող կաթոլիկ համալսարանը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի քաղաքներ
Հայոց Պատմութիւն
Հայոց պատմութիւն կամ Հայ Ժողովուրդի Պատմութիւն, հայ «էթնոսի» (անգլերէն բառ այսինքն՝ ցեղախումբ, անգլ.՝ ethnos)  հինգ հազարամեայ պատմութիւն, որ ժամանակագրական առումով կը բաժանուի մի քանի դարաշրջաններու։ Այդ բաժանումը կ՝ անուանեն  պարբերացում կամ շրջանաբաժանում։ Ներկայիս պարբերացումը կը կատարուի հետեւեալ սկզբունքով.
Պատահական չէ, որ ազատագրական պայքարը եղեր է հայոց պատմութեան մշտական ուղեկիցը՝ անկախութիււնը կորսնցուցած ժամանակաշրջաններուն իսկ՝ հայոց հոգեւոր եւ նիւթական մշակոյթը լեցուն է ազատագրական պայքարն արտացոլող գործերով։ Տակաւին վերջերս հայ ժողովուրդի հերոսական պայքարին եւ անոր զաւակներուն արեան գնով ազատութիւն ձեռք բերաւ Արցախահայութիւնը, որ մեր ժողովուրդին դարաւոր մաքառումներուն ու պայքարի մերօրեայ դրսեւորումն էր ։
Պատմագիտութիւն
Հայաստանի եւ հարեւան ժողովուրդներու պատմութեան ուսումնասիրութեան համար կարեւոր սկզբնաղբիւրներ են հայ պատմիչներու աշխատութիւնները։ Հայ պատմագրութեան անդրանիկ երկը՝ «Վարք Մաշտոցի», գրուած է 5-րդ դարու 40-ականներուն, որ մեզ հասած է 13-14-րդ դարերուն կատարուած ընդօրինակութեամբ։ Մաշտոցի աշակերտ Կորիւնի գրած այս երկին մէջ կը նկարագրուի Մաշտոցի կեանքն ու գործունէութիւնը, կը տրուի  հայկական, վրացական եւ աղուանի գրերու ստեղծման պատմութիւնը  (աշխատութիւնը թարգմանուած է գերմաներէն (1841), ֆրանսերէն (1869), անգլերէն (1952), ռուսերէն (1962) իտալերէն (1857)։
Ագաթանգեղոսի (5-րդ դար) պատմութեան մէջ տրուած է Հայաստանի մէջ հեթանոսական կրօնի դէմ մղուած պայքարին եւ 301 թուականին քրիստոնէութիւնը որպէս պետական կրօնի ճանաչման պատմութիւնը, քրիստոնէութեան սկզբնական շրջանին պատմութեան ուսումնասիրման համար այս կարեւոր սկզբնաղբիւրը զանազան խմբագրութիւններով յայտնի եղած է շարք մը հին լեզուներով (խմբագրութիւններէն քանի մը հատը եւ հայերէն բնագիրը նոր ժամանակներուն թարգմանուած են իտալերէն (1843), շուետերէն (1860) ֆրանսերէն (1867), անգլերէն (1976) եւ այլ լեզուներու)։ Ագաթանգեղոսի ժամանակակից Փաւստոս Բիւզանդի աշխատութիւնը  կ՝ ընդգրկէ 330-387 թուականներու պատմական ժամանակաշրջանը եւ կ՝ արտացոլէ Հայաստանի հասարակական–քաղաքական պատմութիւնը։ Այստեղ կարեւոր տեղեկութիւններ կան հայ-հռոմէական եւ հայ-պարսկական յարաբերութիւններուն մասին, ինչպէս եւ ուշագրաւ տուեալներ Անդրկովկասի ժողովուրդներու պատմութեան վերաբերեալ (աշխատութիւնը թարգմանուած է գերմաներէն (1879), ֆրանսերէն (1867), ռուսերէն (1953))։ Մովսէս Խորենացին (5-րդ դար) իր «Հայոց Պատմութիւն» աշխատութեան մէջ առաջին անգամ ժամանակագրական կարգով կու տայ  հայ ժողովուրդի պատմութիւնը՝ սկսած առասպելական ժամանակներէն, մինչեւ հինգերորդ դարը։ Մովսէս Խորենացին սերունդներու կողմէն, իրաւամբ, «Պատմահայր» անունը ստացած է։ Մատենադարանին մէջ կը պահուին անոր «Հայոց պատմութեան» ձեռագիրներէն 31-ը ու  քանի մը պատառիկ, որոնցմէ հնագոյնը իններորդ դարէն հասած է։ Հայաստանի պատմութիւնը գրելով Խորենացին ձեռքի տակ ունեցած է յոյն, ասորի հեղինակներու երկեր, որոնցմէ քաղուածքներ կը բերեն եւ որոնցմէ քանի մը հատը աշխարհին յայտնի դարձած են  միայն Խորենացիի գիրքի միջոցաւ։ «Հայոց պատմութեան» համար աղբիւր  հանդիսացած է նաեւ հայկական բանահիւսութիւնը եւ այլ ժողովուրդներու աւանդական անցեալը ուսումնասիրելու համար։ Բաւական է ըսել, որ իրանական բանահիւսութեան հանրայայտ հերոս Ռոստամի անուան ամենավաղ արձանագրութիւնը (աւելի վաղ, քան իրանական արձանագրութիւնները) կը պատկանի Մովսէս Խորենացիին։ Ֆիրտուսէն մօտ 500 տարի առաջ Խորենացին արձանագրած է  Բիւրասբի Աժտահակի առասպելը։
Համաշխարհային նշանակութիւն ունեցող այս երկն արդէն աւելի քան երկու դար կ՝ ուսումնասիրուի նաեւ օտար պատմաբաններու եւ բանասէրներու կողմէն։ 1736 թուականին այն թարգմանուած  է լատիներէն եւ հայերէն բնագիրին հետ միասին լոյս տեսած է Լոնտոնի մէջ։ Իսկ մինչ այդ անոր համառօտ բովանդակութիւնը, Շուէտի (Sweden) գիտնական Հենրիխ Պենները (1669-1732), տպագրած  է Սթոքհոլմի (Stockholm) մէջ։ 18-րդ դարու հրատարակութիւններուն յաջորդեց տարբեր լեզուներով  շարք մը հրատարակութիւններ՝ ռուսերէն (1809, 1858, 1893) ֆրանսերէն (1836, 1844, 1869, 1993), իտալերէն (1841, 1850) գերմաներէն (1869, 1881) հունգարերէն (1892), պարսկերէն (1992)։
Մատենադարանին մէջ կը պահուին 5-րդ դարու պատմիչ Ղազար Փարպեցիի «Հայոց Պատմութիւն» աշխատութեան երկու ընդօրինակութիւնները։ Պատմութիւնը կ՝ ընդգրկէ 387-486 թուականներու միջեւ ինկած ժամանակաշրջանի պատմական իրադարձութիւններու նկարագրութիւնը, ուր կ՝ արտացոլուին նաեւ Պարսկաստանի, Բիւզանդական կայսրութեան սահմաններուն, Վրաստանի, Աղուանքի եւ այլուր տեղի ունեցած պատմական անցուդարձերը։
Դէպի Հայաստան եւ Փոքր Ասիա արաբներու կատարած արշաւանքներուն վերաբերեալ հաւաստի աղբիւր է 8-րդ դարու պատմիչ Ղեւոնդի երկը։ Այստեղ կը հանդիպին հայերու, վրացիներու, աղուաններու, խազարներու եւ միւս կողմէն արաբներու միջեւ եղած փոխյարաբերութիւններուն վերաբերող որոշ տեղեկութիւններ, որ այլ աղբիւրներուն յայտնի չեն։
Ղեւոնդի Պատմութիւնը հետաքրքիր սկզբնաղբիւր է նաեւ արաբական բռնակալութեան դէմ մղուած ազատագրական պայքարի պատմութեան ուսումնասիրման համար։ Հայ պատմագրութեան մէջ առանձնակի տեղ ունի Մովսէս Կաղանկատուացին՝ յայտնի «Պատմութիւն Աղուանէն» երկով։ 7-էն 10-րդ դարերու տարբեր հեղինակներու մասնակցութեամբ ստեղծուած այս Պատմութիւնը համաշխարհային գրականութեան մէջ միակն է, որ նուիրուած է յատկապէս Աղուանի աշխարհի պատմութեան /"Աղուանի աշխարհ" ըսելով հիմնականօրէն հասկցուած է  "Հայոց Արեւելքէն կողմանք"-ը /։ 10-րդ դարու միւս մատենագիրներէն Յովհաննէս Դրասխանակերտցիի, Թովմա Արծրունիի, Ուխտանեսի եւ Ստեփանոս Ասողիկի երկերուն մէջ  նոյնպէս կը հանդիպինք կարեւոր տեղեկութիւններու՝ ժամանակի քաղաքական յարաբերութիններու եւ ընկերային պայքարի մասին։ 11-րդ դարու պատմիչ Արիստակէս Լաստիվերտցին պատմած է սելճուք թուրքերու եւ բիւզանդացիներու արշաւանքներու մասին։ Այս շրջանին է, որ կը սկսի հայերու գաղթը դէպի օտար հորիզոններ։ Լաստիվերտցին նշած է նաեւ ներքին հակասութինները վաճառականներու եւ հարուստ մարդկանց անազնուութեան, խաբեբայութեան, կաշառակերութեան, շահամոլութեան, իշխաններու անմիաբանութեան մասին, որոնք նաեւ պատճառ  դարձած են  երկրի ծանր վիճակի համար։ 12-13–րդ դարերուն տեղի կ՝ ունենայ քաղաքային կեանքի զգալի աշխուժութիւն։ Հայաստան կը դառնայ առեւտրական ճանապարհներու կցումը։ Կիլիկիոյ մէջ կը հիմնուի հայկական իշխանութիւն, որ կը գոյատեւէ շուրջ երեք դար (մինչեւ 1375)։ Այս ժամանակաշրջանը (12-13-րդ դարեր) հայ պատմագրութեան ամենաբեղուն շրջաններէն մէկն է, որ տուած է աւելի քան տասը խոշոր պատմիչներ ու ժամանակագիրներ Սամուէլ Անեցի, Մխիթար Անեցի, Մատթէոս Ուռհայեցի, Մխիթար Այրիվանեցի, Վարդան Արեւելցի, Կիրակոս Գանձակեցի, Գրիգոր Ակներցի կամ Ականցի, Վահրամ Րապունի, Սմբատ Սպարապետ (Գունդստաբլ), Հեթում պատմիչ, Ստեփանոս Օրբելեան եւ ուրիշներ։ 14-16-րդ դարերը հայ պատմագրութեան ամենաամուլ դարերն են։ Այս ժամանակաշրջանը տուած է ընդամէնը մէկ նշանաւոր պատմիչ Թովմա Մեծոփեցի (1376/9-1446), որ գրած է Լենկ Թիմուրի եւ անոր յաջորդներուն արշաւանքներու շրջանին Հայաստանի պատմութիւնը։ Այս դարերու մանր ժամանակագիրներու երկերէն Մատենադարան մէջ կը  պահուին Գրիգոր Խլաթեցիի (Ծերենց) (1350-1425), Մովսէս Արծկեցիի, Առաքել Բաղիշեցիի, Աբրահամ Անկիվրացիի, Սիմէոն Ապարանցիի չափածոյ պատմութիւնները, Անդրէաս Եվդոկացիի, Բարսեղ Արճիշեցիի, Յովհաննէս Ծարեցիի եւ ուրիշներուն “Ժամանակագրութիւն” -ները, որոնք արժեքաւոր տեղեկություններ կը  հաղորդեն ժամանակի քաղաքական ու տնտեսական կեանքին մասին։ 17-18-րդ դարերը խիստ կը տարբերուին նախորդ շրջանէն։ Անոնք հարուստ են ինչպէս մանր, այնպէս եւ խոշոր պատմական գործերով։ 17-րդ դարու խոշոր պատմիչ Առաքել Դավրիժեցիի (1669) Հ«այոց Պատմութիւն»ը կ՝ ընդգրկէ 1601-1662 թուականներուն տեղի ունեցած դէպքերը՝ Հայաստանի, Թուրքիոյ, Իրանի, Սթամպուլի, Սպահանի, Լվովի եւ այլ վայրերուն մէջ հայկական գաղութները։ Այստեղ մանրամասն կը ներկայացուի պարսից Շահ Ապպաս Ա. թագաւորին կողմէ՝ հայերու Պարսկաստան բռնի գաղթեցնելու պատմութիւնը։ Մատենադարան կը պահուին նաեւ այդ շրջանի միւս նշանաւոր պատմիչներու, ժամանակագիրներու, ճանապարհորդներու գործերը, որոնց մէջ Զաքարիա Սարկաւագի (ծն.՝ 1620), Երեմիա Չելեպիի (1637-1695), Կոստանդ Ջուղայեցիի (17-րդ դար), Եսայի Հասան Ճալալեանի (1728) եւ ուրիշներու աշխատութիւնները, ինչպէս եւ Յակոբ Շամախեցիի (1763), կաթողիկոս Սիմէոն Ա. Երեւանցիի (1780) եւ բազմաթիւ այլ մատենագիրներու երկերը։
Որոշակի պատմագրական արժէք կը ներկայացնեն նաեւ օտար պատմիչներու աշխատութիւններու հայերէն թարգմանութիւնները, որոնց մէջ կան, Եվսեբիոս Կեսարեցիի, Սոկրատ Աքոլաստիքոսի, Միքաէլ Ասորիի, Մարտիրոս Լեհացիի, Գէորգ Ֆրանցեսի եւ ուրիշներու պատմական գրուածքները։ Ասոնց մէջ առանձնայատուկ տեղ կը գրաւէ 4-րդ դարու առաջին կէսի յոյն պատմիչ Եվսեբիոս Կեսարացիի Ժամանակագրութինը (“Քրոնիկոն”), որուն յունարէն բնագիրը անհետ կորսուած է, որ բանասիրութեան յայտնի դարձաւ 1787 թուականին, այժմ Մատենադարանին մէջ պահուող թիւ 1904 ձեռագիրի միջոցաւ։ Հայկական պատմական մատենագրութեան ինքնուրոյն եւ թարգմանական երկերուն հետ միասին գիտական մեծ արժէք կը  ներկայացնեն Մատենադարանին մէջ  պահուող օտար լեզուներով գրուած պատմագրական աշխատութիւնները։
Նախնադարեան Շրջան
Ըստ Մովսէս Խորենացիի «Հայոց պատմութեան»՝ «Հայաստան» անունը կը կապուի Հայկ նահապետի անունին հետ, որ հայոց երկրին հիմնադիրն է։ Ներկայիս, գիտական հետազօտական շրջանակներու մէջ, ընդունուած է հայ ժողովուրդի ինքնանուանումը կապել խեթական արձանագրութիւններուն մէջ յիշատակուող Հայասա երկիրին հետ, որ, ենթադրաբար, զբաղեցուցած է՝ Փոքր Հայքի արեւելեան մասի եւ  Մեծ Հայքի՝ Բարձր Հայք նահանգի տարածքը, Արեւմտեան Եփրատի ջրահաւաք աւազանէն մինչեւ Սեւ ծով՝ ներառելով Արեւելա-Պոնտական լեռները։
Հայկական լեռնաշխարհը, հնագոյն մարդուն նախնական բնակեցման տարածաշրջաններէն մէկն է։ Այստեղ կան քարէ դարու բոլոր փուլերուն (պալեոլիթ կամ հին քարէ դար՝ մինչեւ Ք.Ա. 12-րդ հազարամեակ, մեզոլիթ կամ միջին քարէ դար՝ Ք.Ա. 12-րդ հազարամեակ-Ք.Ա. 7-րդ հազարամեակի կէսեր, նեոլիթ կամ նոր քարէ դար՝ Ք.Ա. 7-րդ հազարամեակի կէսեր-Ք.Ա. 5-րդ հազարամէակի կէսեր), ինչպէս նաեւ պղնձի-քարի (Ք.Ա. 5-րդ հազարամեակի կէսեր-Ք.Ա. 4-րդ հազարամեակի վերջեր), պրոնզի (Ք.Ա. 3-րդ հազարամեակ-Ք.Ա. 2-րդ հազարամեակ) եւ երկաթէ դարերուն (Ք.Ա. 2-րդ հազարամեակ-Ք.Ա. 1-ին հազարամեակի կէսեր) վերաբերող յուշարձաններ։
Նախնադարեան հասարակութեան հին քարէ դարու առաջին ենթափուլը՝ ստորին հին քարէ դարը, Հայաստանի տարածքին սկսած է մօտ 2 միլիոն տարի առաջ եւ աւարտած է մօտ 100 հազար տարի առաջ։ Հայկական լեռնաշխարհին յայտնի են այս ժամանակաշրջանի  քանի մը բացօթեայ հնավայրեր, կայաններ եւ քարայրային տիպի յուշարձաններ։ Մեր հայրենիքի բնակեցման սկզբնակէտերէն մէկն այսօր, ըստ վերջին տուեալներուն, կարելի է համարել Գուգարքի մէջ յայտնաբերուած հին քարեդարեան կայանը։ Այս հին վայրին տարիքը մօտ 1.8 միլիոն տարի է։ Այն Արեւմտեան Եւրասիոյ՝ մարդու մինչեւ այժմ յայտնի հնագոյն կայանն է։ Հնագոյն ժամանակներու մասին հարուստ տեղեկութիւններ  կը պարունակեն յատկապէս Ազոխի քարայրը՝ Արցախ, Արտին լերան շրջակայքը եւ  քանի մը յուշարձաններ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ։ Ստորին քարէ դարու աւարտը կը համարուի սառուցական 4-րդ դարաշրջանը։
Միջին հնաքարի (պալեոլիթի) ժամանակաշրջանը Հայկական լեռնաշխարհի տարածքին աւարտած է մօտ 40 հազար տարի առաջ։
Հայ Աւետարանական Երկսեռ Վարժարան (Քեսապ)
Հայ աւետարանական երկսեռ վարժարան, հիմնուած է 1848 թուականինին, Քեսապի մէջ։ 1959 թուականին դարձած է նախակրթարան եւ կոչուած Հայ աւետարանական նահաաակաց վարժարան։ 1981-1982 թուականներուն ուսումնական տարին վարժարանի միացած են Քյորքիւնեու, էքիզ-օլուքի եւ Կաթադուրանի դպրոցները, իսկ վարժարանը ստացած է «Հայ Աւետարանական Նահատակաց Միացեալ Վարժարան» անունը։ Աշակերտներուն թիւը 60 էր՝ 2001-ին տուեալներով։
Հայոց Պատմութիւն
Նախնադարեան Շրջան
Հայկական լեռնաշխարհի միջին քարէ դարու եւ նոր քարէ դարու սկզբնական փուլի (10000-8000) յուշարձաններն առայժմ տկար ուսումնասիրուած են։ Անոնց թիւը լեռնաշխարհի սահմաններէն ներս տակաւին չանցնիր 35-ը, որոնք ինչպէս բացօթեայ կայաններ ու հնավայրեր են, այնպէս ալ քարայր կացարաններ ու ժայռածածկեր։ Այժմեան Հայաստանի տարածքին այս փուլէն մնացած յուշարձաններ կան Ապարանի գոգաւորութեան մէջ։
Նոր քարէ դարը, նորագոյն ուսումնասիրութիւններու համաձայն, Հայաստանի տարածքը կը թուագրուի Ք.Ա. 10 հզ-էն մինչեւ 6-րդ հազարամեակի կէսերն ինկած ժամանակաշրջանով։ Ք.Ա. 8 հզ.-ի վերջերը արդէն գոյութիւն ունէին կայացած երկրագործական հասարակութիններ։ 1990-ական թուականներու առաջին կէսին Սասնոյ ջուր գետի արեւմտեան ափին պեղուած հնավայրի տուեալները եկան փաստելու, որ այստեղ կայուն բնակավայրեր հիմնող առաջին համայնքները հանդէս եկած են արդէն Ք.Ա. 10-րդ հզ.-էն։ Ուսումնասիրութիւններու արդիւնքը ակնյայտ դարձաւ, որ Հայկական Տաւրոսէն հիւսիս ինկած շրջաններու նոր քարէ դարու մշակոյթը տեղական արմատներ ունի։ Եդեսիոյ մօտ գտնուող Պորտաբլուր հնավայրի արեւելեան հատուածի վաղ շերտերուն բացուած է 1000 քառ. մեթր տարածք զբաղեցնող հրապարակ մը, որուն հարեւանութեամբ պեղուած են այսպէս կոչուած «սալէ կոթողներու տունը» եւ «գանգերու տունը»։
Այս, հասարակութեան կեանքէն ներս մեծ տեղ զբաղեցուցած են հաւատալիքներն ու ծէսերը, որոնք գերազանցապէս կապուած էին նախնիներու, ինչպէս նաեւ որոշ կենդանիներու, օրինակ՝ ցուլի, վիշապներու, բնութան երեւոյթներու պաշտամունքին հետ։
Պորտաբլուրի տարածքին յայտնաբերուած են «Երկիր» մոլորակի վրայ մինչ օրս յայտնի ամենահին տաճարները։ Այստեղ յայտնաբերուած են մօտ 700 քարէ արձանիկներ։
Ք.Ա. 4-րդ հազարամեակի երրորդ քառորդէն, հասարակական առաջընթացը, Հայաստանի տարածքին նոր փուլ կը թեւակոխէ։ Լեռնաշխարհն այնուհետեւ կը ներկայանայ զարգացման նոյն մակարդակի վրայ գտնուող եւ համասեռ մշակոյթով հասարակութեամբ մը, որ շուրջ հազար տարի կը պահպանէ մշակութային միասնութիւնը։ Այդ ժամանակահատուածը հիմնականօրէն կը  համապատասխանէ մեր պատմութեան վաղ պրոնզի դարուն՝ Ք.Ա. 3500-2300 թուականներ։ Այս ժամանակաշրջանին կը տարածուի «Կուր-արաքսեան մշակոյթը», յատկապէս «Շենգաւիթեան մշակութային համալիրը»։ Շենգաւիթի համալիրը կը գտնուի Երեւանի հարաւ-արեւմտեան մասը, Հրազդան գետի ձախափնեայ բլուրին վրայ, ներկայիս Երեւանեան լիճի շրջանը։
Հարիւրամեակներ շարունակ տարածաշրջանին գերիշխող էր Կուր-Արաքսեան մշակոյթը։ Այդ ընդհանրութեան կազմալուծման զուգընթաց Ք.Ա. 3 հազարամեակի երրորդ քառորդի ընթացքին լեռնաշխարհի մեծ մասը ասպարեզէն դուրս մղուեցաւ Շենգաւիթեան մշակութային համալիրը։ Այստեղ կը տարածուի առաւելապէս դամբարանաբլուրներով յայտնի վաղ կուրգաններու մշակոյթը։
Ք.Ա. 3 հազարամեակի վերջին երկու հարիւրամեակներուն կ՝ արմատաւորուին, այսպէս կոչուած, Թռեխք-Վանաձորեան մշակութային համալիրները։ Անոնք ներկայացուած են բացառապէս դամբարաններով, իսկ մեծաքանակ բնակավայրեր չեն փաստագրուած։ Լեռնաշխարհի հարաւ-արեւմտեան շրջաններուն Ք.Ա. 2 հզ.-ի սկիզբներէն հանդէս եկած է տեղական Ծոփք-Մալաթիոյ միջին պրոնզեդարեան մշակոյթը։
Ք.Ա. 16-րդ դարու վերջ-Ք.Ա. 13-րդ դարու առաջին կէսն ինկած ժամանակահատուածին, յստակ կ՝ ընդգծուի վերոյիշեալ մշակոյթներու խաչասերման եւ «ժողովրդագրական պայթիւնի» հետ զուգորդուող Լճաշէն-Մեծամօրեան մշակոյթի ծաւալման համապատկերը։ Այդ ժամանակաշրջանի գտածոներէն կարելի է առանձնացնել ծիսական անօթները, սպիտակ եւ կարմիր գոյներով յարդարուած խեցեղէնը, պրոնզէ դաշոյնները, նետ-աղեղները, մեծաքանակ ուլունքները եւ այլն։ Հայ վարպետները դեռ նախնադարուն հմտացած էին ոսկէ եւ արծաթէ զարդերու պատրաստման մէջ։ Միջագետքի պետութիւններու հետ կը կատարուէր առեւտուր՝ Եփրատ գետի հոսանքով։ Ինչպէս կը վկայէ Հերոտոթոս, լաստերով բեռնած ապրանքը աւանակներու հետ կ՝ իջեցնէին Բաբելոն, ուր լաստերը կը շարէին աւանակներու վրայ եւ կը վերադառնային Հայաստան։
Հայաստանի երկաթէ դարը կը սկսի Ք.Ա. 2-րդ հազարամեակին։ Երկաթի պաշարներով հարուստ Հայկական լեռնաշխարհը (Զանգեզուրի լեռնաշղթան, Մշոյ դաշտը եւ այլն) դարձաւ Առաջաւոր Ասիոյ հումքի գլխաւոր մատակարարը, գրաւեց գերիշխող դիրք։
Կեդրոնական Անդրկովկասի յայտնաբերուած նեոլիթ Neolithic դարաշրջանի վաղ մշակոյթներէն է Շուլավեր-Շոմի մշակոյթը, (Ք.Ա. 6-4-րդ հազարամեակներ)։ Միւս վաղ մշակոյթներէն են՝ Կուր-Արաքսեան մշակոյթը (Ք.Ա. 4-2-րդ հազ.) եւ Թռեղքի մշակոյթը (Ք.Ա. 2200 - 1500)։
Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքին յայտնաբերուած են բազմաթիւ քարէ շինութիւններու մնացորդներ. Տոլմեններ (dolmens), մենհիրներ (menhir), Քրոմլեխներ(cromlech) եւ Քիքլոփեան (kiklopean) շինութիւններու պատեր։ Մեծ թիւով մեկալիթեան (megalitean) շինութիւններ յայտնաբերուած են Արագածի ստորոտներուն, ժամանակակից Օշական, Փարպի, Աղցք եւ Սիսիան բնակավայրերու շրջակայ դաշտավայրերուն մէջ, ինչպէս նաեւ Շուշիի շրջակայքը (Արցախ)։ Աւելի լաւ պահպանուած են ծիսական եւ քիքլոփային (kiklopean) շինութիւնները Կոշի եւ Աղաւնատան մօտակայքը։ Մեծ հետաքրքրութիւն կը ներկայացնէ Արաքս գետի մօտ նեոլիթիքեան (Neolithic) գիւղական բնակավայրի մնացորդները, ինչպէս նաեւ Զօրաց քարեր մեկալիթեան (megalitean) համալիրը, յայտնի է նաեւ որպէս Քարահունջ, որ կը գտնուի Սիւնիքի տարածքին Սիսիան քաղաքէն ոչ հեռու։ Կարեւորագոյն հնագիտական յուշարձաններ  գտնուած են Շենգաւիթի, Լճաշէնի, Ներքին եւ Վերին Նաւերի, Արթիկի, Քարաշամբի պեղումներու արդիւնքին։ Հնագիտական ուսումնասիրութիւններուն ընթացքին յայտնաբերուած են նիւթական մշակոյթի յուշարձաններ. գործուածքի մասնիկ Ք.Ա. 16-15-րդ դարեր (Արթիկ) անթերի ձեւի արծաթէ փոքր կացին (axe) Ք.Ա. 22-21-րդ դարեր (Քարաշամբ) բարձրաճաշակ պրոնզէ արձաններ Ք.Ա. 15-14-րդ դարեր (Լոռի-Բերդ) առիւծներու պատկերներով ոսկէ գաւաթ Ք.Ա. 3-րդ հազարամեակ (Վանաձոր), չորս անուանի քարշակներ (թրաքթորներ) Ք.Ա. 3-րդ հազարամեակ (Լճաշէն), գորտի արձանիկ Ք.Ա. 13-12-րդ դարեր (Լճաշէն)։
Հայ Ժողովուրդի Կազմաւորումը
Հայախօս ցեղերը կ՝ ապրէին Հայկական լեռնաշխարհի հարաւ-արեւմտեան շրջաններուն մէջ՝ Ք.Ա. 2-րդ հազարամեակի վերջերը, հաւանաբար Մալաթիա պատմական շրջանը ։ Այդ նոյն ժամանակաշրջանին, Ք.Ա. 2-րդ հազարամեակի վերջը հայկական լեռնաշխարհի կեդրոնական մասը կ՝ ապրէին խուռիներ, որոնք մնացած էին Միտաննի պետութեան անկումէն ետք, խեթեր եւ Լուվիացիներ, որոնք մնացած էին Խեթական թագաւորութեան անկումէն ետք, եւ ուրարտացիները, որ տեղափոխուած էին Հայկական լեռնաշխարհ Ռեւանտուզ շրջանէն, այժմէական «Պարսկաստանի» Իրանի հիւսիս-արեւելքը, Ուրմիոյ լիճի մօտակայքը  ։
Այդ ժողովուրդները կը ձգտէին պաշտպանուիլ հարաւէն ասորեստանցիներու յաճախակի յարձակումներէն եւ աստիճանաբար Ք.Ա. 13-րդ – 12-րդ դարերուն Վանայ լիճի շրջակայքին կը կազմաւորուի Նայիրի ցեղերու միութիւն, որուն հիման վրայ Ք.Ա. 9-րդ դարուն կը  ձեւաւորուի Ուրարտու պետութիւնը, որուն գլխուն կանգնած էր ուրարտախօս ընտրանին եւ, որ կ՝ ընդգրկէր խառն ազգային կազմով  շարք մը շրջաններ, ուր սակայն կը գերակշռէին ներկայիս հայերու նախորդները։
Ըստ ներկայիս ընդունուած տեսակէտին՝ նախահայերը բնակած են աւելի շուտ Հայասա կամ Հայասա-Ազզի երկիրը, որ գտնուած է Հայկական լեռնաշխարհի արեւմուտքը։ Իսկ ըստ շատ գիտնականներուն, այդ թիւին՝ Նիկողայոս Ադոնցի «Հայասա» անունը ծագում առած է հայ արմատէն եւ խեթական «ասա» վերջածանցէն ։
Վանի Թագաւորութիւն
Վանի թագաւորութիւնը հզօրութեան գագաթնակէտին հասած է Մենուա (Ք.Ա. 810-Ք.Ա. 786), Արգիշտի Ա. (Ք.Ա. 786-Ք.Ա. 764) եւ Սարտուրի Բ. (Ք.Ա. 764-Ք.Ա. 735) թագաւորներու օրերուն։ Անոնք կ՝ ընդարձակեն թագաւորութեան տարածքը Հայկական լեռնաշխարհի ցեղերու եւ ու ցեղային միութիւններու հաշւոյն, կը յաջողին իրենց ենթարկեցնել Ուրմէն (Տարօնը), Արմէն (Սասունը), Տայան (Տայքը), Արարատեան դաշտը եւ այլ տարածքներ։ Պետութիւնը  կ՝ ընդարձակէ իր սահմանները՝ շրջանցելով ախոյեան Ասորեստանին՝ ներառելով Արեւմտեան Իրանը, Հարաւային Միջագէտքը, ինչպէս նաեւ Միջերկրական ծովի ափամերձ տարածքները՝ հասնելով Կիլիկիոյ Ատանավանա (այժմ՝ Ատանա) քաղաքը։ Անոնց օրերուն Արարատեան դաշտի տարածքին հիմնադրուած են Էրեբունի, Արգիշտիխինիլի, Թէյշեբայինի քաղաք-ամրոցները։ Էրեբունիի անունին հետ  ընդունուած է կապել Հայաստանի ներկայիս մայրաքաղաք Երեւանի անունը։ Ք.Ա. 8-րդ դարու կէսերուն սկսած տիրապետութիւնը աստիճանաբար կը տկարանայ Ասորեստանի եւ Հիւսիսային Կովկասի ցեղերուն հետ պատերազմներու պատճառով։ Մեծ վնաս կը հասցնեն սկիւթները եւ Կիմմերները։ Ք.Ա. 612 թուականին Մարաստանի եւ Բաբելոնի միացեալ զինուած ուժերը կը գրաւեն Ասորեստանի մայրաքաղաք Նինուէն, եւ երկիրին կործանումէն ետք վերջին թագաւորը ինքնասպան կ՝ ըլլայ։ Ըստ Մովսէս Խորենացիի՝ անոնց միացած էր նաեւ հայոց նահապետ Պարոյրը՝ հայկական ջոկատներով։ Վերջին թագաւոր Ռուսա Դ.-ն իշխած է Ք.Ա. 609-Ք.Ա. 590 (կամ 585) թուականներուն, որմէ ետք Վանի թագաւորութիւնը դադրած է գոյութիւն ունենալէ։ Պարոյր Սկայորդին հիմք կը դնէ հայկական պետականութեան։ Այսպէսով, Վանի թագաւորութեան տարածքին հիմնադրուած է առաջին համահայկական պետութիւնը, որ Պարոյրի որդին՝ Երուանդ Սակաւակիացի անունով կը կոչուի Երուանդունիներու թագաւորութիւն։
Լեզուական տեսանկիւնէն բացի՝ խիստ տարբեր է ուրարտացիներու հաւատքը։ Էրեբունի բերդի տարածքին, Մուսասիրի մէջ եւ այլուր յայտնաբերուած են ուրարտական դիցարանի աստուածութիւններուն նուիրուած տաճարներ ու արձաններ։ Գլխաւոր աստուածն էր Խալդին։ Մինչդեռ հայկական հին (Հայկ նահապետ, Տորք Անգեղ, Աստղիկ եւ ուրիշներ) եւ նոր դիցարաններուն (Արամազդ, Անահիտ, Վահագն եւ ուրիշներ) ուրարտական որեւէ աստուած չի յիշուիր։ Բացի այդ, սեպագիր արձանագրութիւններուն պահպանուած են նաեւ տեղեկութիւններ, ըստ որուն՝ ուրարտական թագաւորները մշտապէս արշաւանքներ կատարած են ըմբոստ հայկական գաւառներու դէմ, որոնցմէ աչքի կ՝ իյնայ  Ուրմէ երկիրը (Տարօն)։ Ըստ  այլ մէկ ուրիշ, քիչ տարածուած վարկածի՝ Ուրարտուն կամ Արարատեան թագաւորութիւնը ի սկզբանէ եղած է զուտ հայկական կազմաւորութիւն, եւ Ք.Ա. 6-րդ դարու սկիզբը տեղի ունեցած է ընդամէնը իշխող արքայական ցեղի փոփոխութիւն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
404 (թիւ)
404 (չորս հարիւր չորս) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 403-ի եւ 405-ի միջեւ
Արցախի Երաժշտութիւն
Հայկական հորովել
Արցախը հայկական աւանդական հորովելներու նշանաւոր կեդրոններիէն մէկն է. թերեւս 1890-ական թուականներու Կոմիտասը կը ձայնագրէ Վանանդի «Ձիգ տոր, քաշի», իսկ 1900-ական թուականներու՝ Ջրաբերդի «Հրեն, հրեն թումբումը» հորովելները, որոնք այդ ժանրի բարձրարուեստ նմոյշներէն են։ Նոյն շրջանին մէջ Գրիգոր Սիւնին (Միրգաեան) գրառած է «Մանած թիլս հաստ եկաւ» ճախարակի սրտառուչ (դրսեւորուած են ղարաբաղցի գեղջկուհիի կեանքի դժուարին պայմանները) եւ «Պապալ-պապալ էս տղեն» աշխոյժ երգերը։
Այդ ժանրի երգեր ձայնագրուած են նաեւ նոր ժամանակներուն մէջ։ Բանաստեղծ-երգահան Գուրգէն Գաբրիէլեանի «Ղարաբաղի հորովել» երգը հաստատուն տեղ ունի մասնագիտական եւ ինքնուս երգիչներու երգացանկերուն մէջ։ Ղարաբաղեան կեանքի ու կենցաղի բազմաբնոյթ կողմերն են արտացոլուած անոր «Խնեցուն երգը», «Կալին երգը», «Ըրկանքեն երգը» «Հրսընքեն կնանեքը» եւ այլ երգերու մէջ։ «Արցախեան նուագարան»-ով հաւաքուած են Գ. Գաբրիէլեանի՝ տարբեր տարիներու հրատարակած ստեղծագործութիւններու լաւագոյն նմոյշները։
Այլ ստեղծագործութիւններ
Արցախը հարուստ է ոչ միայն հորովելներով, այլեւ նուագարանային մեղեդիներով, կենցաղային երգերով (յատկապէս՝ կատակերգեր), մենապարերով, զուգապարերով եւ խմբապարերով, արեւագալի երգերով ու այլ ստեղծագործութիւններով։ Հանրաճանաչ է Արամ Քոչարեանի ձայնագրած «Նախշուն աքիր» սոցիալական թեմայով կատակերգը։ Արցախի ժողովրդական երգերը հաւաքուած են ՀՀ ԳԱԱ Արուեստի դպրոցի եւ Երեւանի Կոմիտասի անուան դպրոցի գիտական արշաւախումբերն ու մէկ շարք անհատ երգահաւաքներ։
Հայ աշուղական եւ ժողովրդական նուագարանային արուեստներ
Հնագոյն աւանդոյթներ ունին Արցախի հայ աշուղական եւ ժողովրդական նուագարանային արուեստները։ Նշանաւոր է մեծթաղլարցի Չիթչեաններու աշուղական տոհմը (յայտնի է 18-րդ դարու վերջէն)՝ իր տասնեակէն աւելի ներկայացուցիչներով։
ժողովրդական երգիչներ եւ երաժիշտներ
Արցախը յայտնի է ժողովրդական երգիչներով եւ երաժիշտներով, որու համար ալ 20-րդ դարուն Շուշին անուանած են «Անդրկովկասի դպրոց»։ 20-րդ դարու կէսերուն ճանչցուած էր գուսան Բագրատը։
Արցախի մէջ շարք մը գիւղեր [Կոճոշոտ, Սխտորաշէն, Շոշ, Արանզամին (Վարազաբուն), Բերդաշէն, Քերթ, Նորշէն, Թաղավարդ] համարուեր են երաժիշտներու բնօրրաններ։ Տեղի վարպետները կազմակերպեր են պատանի երաժիշտներու խումբեր (Կոճոշոտում՝ թառահար Բախտի Հաթամեանը), անվճար կը սորվեցնեն գեղեցիկ հնչերանգներով նուագարաններ պատրաստել։
Նուագարանային արուեստ
Հանրածանօթ են արցախցի թառահարներ Միրզա Սադըղջանը (կատարելագործած է թառը եւ անոր ձեւերը), Լազար Տէր-Վրթանէսեանը, Արսէն Հարամիշեանը, Լագար ԳաբրիԷլեանը, Գրիգոր Մելիքովը եւ Բալա Մելիքեանը, քամանչահարներ ԱվանԷս Աւանեսեանը, Արմենակ Սարեանը (Շուշինսկի), որոնք իրենց արուեստով հռչակուած են Կովկասի մէջ, Ռուսաստանի եւ այլուր։ յայտնի էին նաեւ ազրպէյճանցի երգիչներ Հաջի Գուսին, Բուլբուլը (Մուրթուզա Մամեդով), Սեյիդ եւ Խան Շուշինսկիները, թառահար Կուրբան Պրիմովը եւ ուրիշներ։
Երգչախումբեր
19-րդ դարու վերջը ԼՂ-ի եւ մասնաւորապէս Շուշիի հայ երաժշտական կեանքի աշխուժացմանը նպաստած են նաեւ Ստեփան Դեմուրեանի (1890-1910-ական թուականներուն) եւ Գ. Սիւնիի (1895 թուական) երգչախումբերը։ Ս. Դեմուրեանի երգչախումբը հանդիսացած է համերգներով, մասնակցած Շուշիի եկեղեցւոյ պատարագներուն, բեմադրելր Արմէն Տիգրանեանի «Անուշ» օփերան (1916-1917 թուականներ)։ Շուշիի զինուորական նուագախումբը ղեկավարած է Յովհաննէս Յոաննիսեանը։ Երաժշտարուեստի զարգացմանը նպաստած են նաեւ արցախցի խմբավարներ Նիկոլայ Թէյմուրազեանը (հիմնած է փողային նուագախումբ), Ալեքսանդր Մելիք-Փաշաեւը, երաժշտութիւն յօրինողն Ալեքսանդր Ալեքսանդրեանը, Դանիել Ղազարեանը, Եղիշե Բաղդա¬սարեանը (Շուշիի մէջ կազմակերպած է ժողովրդական գործիքներու նուագախումբ՝ հայ անուանի երաժիշտներից), Անտրէյ Բաբաեւը, Մ. Չաղալեանը, Ալեքսէյ Հեքիմեանը։ Ռոմանոս Մելիքեանը եւ Ա. Քոչարեանը Ստեփանակերտի մէջ հիմնած «Հայ երաժշտանոց» երաժշտական ձեւերով(1925-1927 թուականներ)։
Գեղարուեստական հաւաքածոներ
1920-1930 թուականներուն ստեղծուած են բազմաթիւ ինքնագործ գեղարուեստական հաւաքածոներ։ 1925 թուականին քամանչահար Արսէն Սաղեանը Մարտունիի շրջկեդրոնի մշակոյթի տանը կազմակերպած է երգի-պարի գեղարուեստական ինքնագործ խումբ (գիւղական բնակավայրերու երաժիշտներէ), համերգներով ելոյթներ ունեցած է մարզի բնակավայրերուն մէջ, նկատելի յաջողութիւններու հասած է մարզային եւ հանրապետական մրցոյթներու, ժողովրդական երաժշտարուեստի փառատօներու ընթացքին։ Շուշիի մէջ ծնած է անուանի պարուհի-երգչուհի, աշխարհի ժողովուրդներու պարերգներու լաւագոյն կատարող Արեւ Պաղտասարեանը։ 1958 թուականէն ԼՂ-ի մէջ ճանաչուած է նաեւ երգչուհի Նայիրուհի Ալաւերդեանը։
Դպրոցներ եւ ուսումնարաններ
1937 թուականէն Արցախի մէջ կը գործէ Կոմիտասի անուան երաժշտական դպրոցը, 1961 թուականէն՝ Սայեաթ-Նովաի անունը կրող երաժշտական ուսումնարանը, 1980 թուականէն՝ արուեստի դպրոցը, 1989 թուականէն՝ Հայֆիլհարմոնիայի բաժանմունքը, 2001 թուականէն՝ պարարուեստի ուսումնարանը, նաեւ ԼՂՀ երգի-պարի պետական (1958 թուական, հիմնադիր՝ յօրինող Տ. Աւետիսեան), «Արփի» մանկապատանեկան պետական (1992 թուական, նախկինին՝ «Արցախի բալիկներ»), «Ղարաբաղ» պետական էսդրատային (1997 թուական) անսամպլները, Արցախի պետական (1990 թուական, նախկինին՝ «Վարարակն»), «Վարանդա» մանկապատանեկան պետական (1992 թուական), «Մռակած» պետական քամերային (1999 թուական) երգչախումբերը, Արցախի պետական կամերային (1999 թուական), ճազային (2006 թուական) նուագախումբերը։ ԼՂՀ բոլոր շրջաններուն մէջ կը գործեն ժողովրդական գործիքներու անսամպլներ, երաժշտական (6՝ իրենց մասնաճիւղերով) եւ արուեստի (6) դպրոցներ։
Արցախի երաժշտական կեանքն կ'աշխուժացնեն երաժշտական ու երաժշտաթատերական հանդիսութիւնները, բացօթեայ ներկայացումները (լարախաղացներու, կենդանավարժներու ելոյթները եւ այլն), փառատօնները եւ տօնախմբութիւնները։
Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Լյուպլյանա
Լիւպլիանա, (Ljubljana) Սլովենիոյ մայրաքաղաքն է։ Կը գտնուի Լիւպլիանիցա գետի ափին՝ Սավա գետին միախառնուելու տեղի մոտ։
Պատմութիւն
1-ին դարուն այստեղ եղած է հռոմէական ճամբար, որ հետագային վերածուեր է քաղաքի եւ կոչուած է Էմոն (լատիներէն՝ Emon, կործանուած է 5-րդ դարուն)։ Որպէս սլավոնական բնակավայր յայտնի է 1144-էն։ 19-րդ դարու 2-րդ կիսուն Լիւպլիանան (գերմաներէն՝ Լայբախ) ստացած է քաղաքի իրաւունք։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի քաղաքներ
Սարգիս Փանոսեան
Սարգիս Փանոսեան (1 Յունուար 1935 Խըտըրպէկ (Մուսա լեռ) -  23 Նոյեմբեր 2018, Ֆրեզնօ)։ Վաստակաւոր մանկավարժ, մտաւորական, հրապարակագիր եւ «Ասպարէզ»ի տարիներու աշխատակից:
10 Ապրիլ
10 Ապրիլ, տարուան 100-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 101-րդ) օրն է 9 Ապրիլ 10 Ապրիլ  11 Ապրիլ
Սարգիս Փանոսեան
Կենսագրութիւն
1939-ին, երբ չորս տարեկան էր, ծնողքին հետ կը գաղթէ Լիբանան եւ կը հաստատուի Այնճար, ուր եղած է Շաւարշ Միսաքեանի ջանքերով բացուած Յառաջ վարժարանի առաջին աշակերտներէն։
10 Ապրիլ
Ծնունդներ
Տես նաեւ՝ 10 Ապրիլի ծնածներ
Սարգիս Փանոսեան
Կենսագրութիւն
Երկրորդական դպրոցի ուսումը կը ստանայ Վենետիկի Մխիթարեան հայրերուն մօտ՝ Ս. Ղազար։ Գրականութեան, մատենագրութեան, գրաբարի եւ հայոց պատմութեան ուսուցիչներ ունեցած է Հ. Կ. Քիպարեան, Հ. Ե. Փեչիկեան Հ. Մ. Ճանաշեան, Հ. Վ. Յովհաննէսեան, Հ. Ն. Տէր Ներսէսեան եւ Հ. Պ. Անանեան։ Անոնց հսկողութեամբ եւ առաջնորդութեամբ կը հետեւի հայագիտական դասընթացքներու եւ կը ստանայ համապատասխան վկայական:
10 Ապրիլ
Մահեր
Տես նաեւ՝ 10 Ապրիլի մահացածներ
Սարգիս Փանոսեան
Կենսագրութիւն
Համալսարանական ուսումը կը ստանայ Հռոմի Կրեկորիանա համալսարանին մէջ, ուրկէ կ՛աւարտէ Պսակաւոր Իմաստասիրութեան վկայականով:
10 Ապրիլ
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ապրիլ
Սարգիս Փանոսեան
Կենսագրութիւն
1959-ի Օգոստոսին, Իտալիայէն վերադարձին, Սարգիս Փանոսեան կը սկսի դասաւանդել Յառաջ վարժարանի ամառնային դպրոցին մէջ:
1960-1961 տարեշրջանին Սարգիս Փանոսեան կը դասաւանդէ Հալէպի Քարէն Եփփէ ճեմարանին մէջ, դասաւանդելով գրաբար, մատենագրութիւն եւ հայոց պատմութիւն:
1961-1962 տարեշրջանին, հրաւիրուեցաւ դասաւանդելու Այնճարի Յառաջ եւ Գալուստ Կիւլպէնկեան վարժարանները հայերէն, գրականութիւն, գրաբար, մատենագրութիւն, հայոց պատմութիւն, ինչպէս նաեւ երաժշտութիւն:
«Ճպուռ» Մանկապատանեկան երգչախումբը
1959-ի Օգոստոսին, Իտալիայէն վերադարձին, Սարգիս Փանոսեան կը սկսի դասաւանդել Յառաջ վարժարանի ամառնային դպրոցին մէջ եւ կը կազմէ Ճպուռ Մանկապատանեկան երգչախումբը, որուն առաջին ելոյթը մեծ խանդավառութեամբ կը դիմաւորուի ծնողներուն եւ բարեկամներուն կողմէ: Ամառնային դպրոցին մէջ կը սկսի նաեւ ընդհանուր զարգացման փորձերը, որոնք մեծ հետաքրքրութիւն կը ստեղծեն աշակերտներուն մօտ:
Ճպուռը, դարձեալ կը սկսի իր տարեկան ելոյթներուն. փնտռուած մանկական երգչախումբ մը հանդիսանալով, անիկա ներկայ էր բոլոր ձեռնարկներուն: Ճպուռի կողքին, դպրոցին մէջ, պաշտօնակից ընկերներուն հետ մեծ աշխատանք կը կատարեն՝ ընկերային կեանք ստեղծելով:
Ճպուռ մանկապատանեկան երգչախումբի անդամներուն թիւը կը հասնի առաւել քան 200-ի եւ պատերազմի այդ տաք օրերուն, անիկա կը շարունակէ իր համերգները:
Նանօր երգչախումբը
Անթիլիասի Համազգայինը կը կազմէ Նանօր երգչախումբը, որուն ղեկավարութիւնը կը յանձնուի Սարգիս Փանոսեանին եւ առաջին ելոյթին, Նանօրին կ՛ընկերանային Լիբանանի երաժշտանոցի նուագողները:
Աշուղ Ջիւանի մեծերու երգչախումբը, Սեւումեան թատերախումբ եւ Սիփան պարախումբը
Ճպուռ երգչախումբի կողքին, կազմուեցաւ Աշուղ Ջիւանի մեծերու երգչախումբը, Սեւումեան թատերախումբ եւ Սիփան պարախումբը, Ճպուռ մանկապատանեկանի կողքին, ձեռնադաշնակի (աքորտիոն) 20 հոգիէ բաղկացած խումբը:
Այնճար հայաւանը այդ տարիներուն մշակութային եռուն գործունէութիւն, որ շարունակուեցաւ մինչեւ 1968:
Անթիլիասի Մարտիկեան, ապա Եղիշէ Մանուկեան վարժարանը
1969 տարեշրջանին, Սարգիս Փանոսեան կը հրաւիրուի Անթիլիասի Մարտիկեան, ապա Եղիշէ Մանուկեան վարժարան, ուր նոյն թափով, դասերու կողքին, կը շարունակէ մշակութային գործունէութիւնը:
«Նախակրթարանի Երգարան»ը, «Կաղանդի Երգեր»ը եւ «Սկաուտին Երգարան»ը
Լիբանանի մէջ ազգային դպրոցներու աշակերտութեան համար պատրաստուեցան երգարաններ. Վարուժան վրդ. Հերկելեանի գրած բառերով Սարգիս Փանոսեան io պատրաստէ եւ կը հրատարակէ «Նախակրթարանի Երգարան»ը, «Կաղանդի Երգեր»ը եւ «Սկաուտին Երգարան»ը:
Ամերիկա փոխադրութիւն եւ Ճպուռ երգչախումբի վերակազմում
Օգոստոս 1987-ին, Սարգիս Փանոսեան ընտանիքով կը փոխադրուի Ամերիկա։ Նոյն տարուան Սեպտեմբերին Սարգիս Փանոսեան կը սկսի Ազգային Գռուզեան Զաքարեան Վասպուրական դպրոցին մէջ դասաւանդել հայերէն, հայոց պատմութիւն եւ երգ: Կը վերակազմէ Ճպուռ երգչախումբը: ԳԶՎ Ազգային դպրոցին մէջ, Ճպուռին անդամ էին աւելի քան 125 աշակերտ։ Ան կը մասնակցի Սան Ֆրանսիսքոյի բոլոր ձեռնարկներուն, Ս. պատարագին, այլ նաեւ Քառասնորդացի շրջանին իր մասնակցութիւնը կը բերէր երեկոյեան ժամերգութեան, Ս. Ծնունդի եւ Զատկուան ընթերցուածներուն։ Երաժշտական այս բեղուն կեանքը կը շարունակուի մինչեւ 2002՝ իր հանգստեան կոչուիլը:
«Կամուրջ» պարբերագիրքը՝ Ամերիկա
Ազգային Գռուզեան Զաքարեան Վասպուրական դպրոցին մէջ կը հրատարակուի աշակերտական «Կամուրջ» պարբերագիրքը, տարին երկու անգամ, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ աշակերտներու համար դասագրքեր եւ շարք մը երգարաններ։
Մեսրոպ Մաշտոց շքանշան
2002 տարեշրջանի ամավերջի հանդէսին, Արամ Ա. վեհափառը, գնահատելով Սարգիս Փանոսեան երկար տարիներու աշխատանքը Ազգային վարժարաններու մէջ՝ Մեսրոպ Մաշտոց շքանշան ղրկած էր։ Հանդիսութեան ներկայ էին շրջանիս միութիւններու ներկայացուցիչները, որոնք եւս յայտնեցին իրենց գնահատանքի խօսքերը:
Բնակութիւն Քալիֆորնիոյ նահանգի Ֆրեզնօ քաղաքը
Սարգիս Փանոսեան բնակութիւն կը հաստատէ Քալիֆորնիոյ նահանգի Ֆրեզնօ քաղաքը, իր կնոջ՝ Նարդուհիին, երկու զաւակներուն՝ Սեւանին, Վահանին եւ չորս թոռներուն հետ:
Ֆրեզնոյի Սողոմոն Թեհլիրեան կոմիտէութեան ռատիօժամ
2009 եւ 2010 տարեշրջաններուն, ամէն Կիրակի, Ֆրեզնոյի Սողոմոն Թեհլիրեան կոմիտէութեան ռատիօժամէն կը ձայնասփռէ «Պատմութիւնը Կը Խօսի» յաղորդումը հայոց պատմութեան մէջ պատահած երեւոյթներուն մասին, իսկ Հոգեւոր Ղօղանջներ յաղորդումով եկեղեցական պատմութիւնը՝ սկսելով հեթանոս Հայաստանէն մինչեւ մեր օրերը:
«Ասպարէզ» Օրաթերթի Թղթակից
1987էն սկսեալ մինչեւ Նոյեմբեր 2018 Սարգիս Փանոսեան թղթակցած էր «Ասպարէզ» թերթին: Ան կը մահանայ 2018-ին։
Պատրաստած Երգարանները
«Նախակրթարանի Երգարան» (1971)
«Կաղանդի Երգեր» (1983)
«Սկաուտական Երգարան» (1987)
«Վարդանանց Ծաղկեփունջ» (1999-2000)
«Լոյսի Աղբիւր» (700ամեակ, 301-2013)
«Աշակերտական Առձեռն Երգարան» (Կոմիտաս, 2001-2002)
«Ճպուռին Երգարանը» (2000-2001):
Արտաքին յղումներ
ՇՆՈՐՀԱՆԴԷՍ - Մուսալեռցի գրողների գրքերի շնորհանդէս
Ստորոգութիւն:1935 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Երգարան կազմողներ, պատրաստողներ Ստորոգութիւն:Հայոց լեզուի պատմութեան ուսուցիչներ Ստորոգութիւն:Գրաբարի ուսուցիչ Ստորոգութիւն:Կրթական մշակ Ստորոգութիւն:Մտաւորական Ստորոգութիւն:Վենետիկի Մխիթարեան հայրերուն մօտ ուսանողներ
405 (թիւ)
405 (չորս հարիւր հինգ) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 404-ի եւ 406-ի միջեւ
Գողթն գաւառի տարազ
Գողթն գաւառի տարազ, կամ Նախիջեւանի տարազ, տարածուած է եղեր Մեծ Հայքի Վասպուրականի Գողթն գաւառի մէջ, Նախիջեւանի մէջ։ Պատմականօրէն ձեւաւորուած այս աւանդական տարազը 19-րդ դարու վերջերը քաղաքներու եւ աւաններու (Նախիջեւան, Որդուար, Ագուլիս, Աստապատ, Շոռոթ, Ցղնա) տեղի տուած է եւրոպական ու քաղաքային տարազին։ Հայոց տարազի մանրամասները եւրոպականով եւ այսպէս կոչված «կովկասականով» փոխարինելուն կը նպաստէին նաեւ Ագուլիսի, Շոռոթի, Նախիջեւանի, Աստապատի եւ այլ բնակավայրերու առեւտրական դասի, ինչպէս նաեւ Ասիոյ ու Եւրոպայի բազմաթիւ երկիրներու մէջ ուսանելու մեկնած մեծաթիւ երիտասարդներու ու մտաւորականութեան սերտ կապերը։ Այնուամենայնիւ նկատելի է նաեւ այն ձգտումը, որ եւրոպական տարազի նորամուծութիւններր Նախիջեւանի մէջ, մասնաւորապէս Գողթնի կանանց տարազի համար, օգտագործուեր են ստեղծագործաբար եւ այն համադրել ազգային աւանդոյթներով պահպանուած տարազի հետ ։
Այստեղ տարազի համար օգտագործուեր Է մեծամասամբ տեղական բազմազան հումքը եւ տեղական արտադրուող բազմաձեւ զարդերը։ Յայտնի է, որ Ագուլիսի, Նախիջեւանի, Որդուարի, Ցղնայի, Շոռոթի, Ջուղայի, Աստապատի եւ այլ բնակավայրերու մէջ 15-19-րդ դարերուն կը գործԷին բազմաթիւ գործատուներ ու արհեստանոցներ, ուր կ'արտադրուէին բարձրորակ մետաքսեայ ու բրդեայ գործուածքներ, արծաթեայ ու ոսկեայ զարդեր, դաջածո եւ ասեղնագործ կտորեղէն եւ այլ նիւթեր։ Այստեղ զգալի չափերով հասեր է նաեւ եւրոպական ու ասիական երկիրներէպ առեւտուրի միջոցով ներմուծուած օտարերկրեայ կերպասեղէնի, զանազան գործուածքներու ու զարդեղէնի օգտագործումը։ Նախիջեւանի գաւառներու տարազաձեւերէն բաղդատաբար քիչ թէ շատ խմբաւորուած եւ ուսումնասիրուած Է Գողթնի տարազը։ Այն իր արտաքին ձեւով ազգակից է Սիւնիքի եւ Արցախի տարազներուն։
Կանացի զգեստներ
Գողթն գաւառի կանանց տարազը մասնակիօրէն ընդհանրութիւններ ունի Սիւնիք-Արցախի կանանց տարազի հետ: