cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հանդէս Ամսօրեայ (պարբերաթերթ)
«Հանդէս Ամսօրեան» հրապարակած է նաեւ հայկական հարց ի վերաբերեալ նիւթեր։ Առաջին աշխարհամարտի տարիներուն եւ ետքը դատապարտած է հայերու ցեղասպանութիւնը Արեւմտեան Հայաստանի եւ Օսմանեան կայսրութեան հայաբնակ վայրերուն մէջ, անդրադարձած՝ հայ ազգային-ազատագրական շարժումներու պատմութեան («Ազատութեան շարժումը ԺԵ.-ԺԶ. դարուն հայոց մէջ», 1917), գրած՝ ցեղասպանութեան զոհ գացած հայագէտներուն մասին («Հայ կաթողիկէ կղերին նահատակները», 1920), ողջունած՝ հայկական պետականութեան վերականգնումը («Հայաստանի անկախութիւնը պաշտօնապէս ճանաչուած», «Հայաստանի անկախութիւնը», 1920), ցաւով նկարագրած աւերակ դարձած հայկական բնակավայրերը, մեկնաբանած աւերման պատճառները («Հայ բնակչութիւնը Սեւ ծովէն մինչեւ Կարին», յօդուածաշարը, 1921) եւ այլն։
Միաբանութեան հրատարակած «Հանդէս ամսօրեայ»ն, որ կը հրատարակուի առ այսօր, սակայն արդէն երկար ժամանակ ոչ թէ որպէս ամսագիր, այլ` տարեգիրք: Տպարանը փակուելէ ետք այն կը տպագրուի Հայաստան ի մէջ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հայագիտութիւն Ստորոգութիւն:Հայկական մամուլ Ստորոգութիւն:Հայ մամուլ
1902 թուական
1902 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու երկրորդ տարին է
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1902
Անուբիս
Անուբիս (Άνουβις, հին եգիպտերէն՝ Անփու կամ Ինփու), Հին Եգիպտոսի աստուածութիւն շնագայլի գլուխով եւ մարդու մարմինով:
Կարգը
Անուբիսը մահացածները դէպի հանդերձեալ կեանք ուղեկցողն է։ Հին թագաւորութեան մէջ կը համարուէր մեծ գերեզմանատուներու եւ գերեզմաններու բարեխօս, մեռեալներու թագաւորութեան դատաւորներէն մին, թոյներու եւ դեղերու պահապան։ Հին եգիպտական դիցաբանութեան մէջ՝ Օսիրիսի եւ Նեփթիսի զաւակն է: Անուբիսի պաշտամունքի կեդրոնը կը համարուէր Վերին եգիպտական նոմի մայրաքաղաք Կինոպոլ քաղաքը։
Հոգիներ Փոխադրող
Փարաւոնեան վեջին դարաշրջանին (Ք.ա. 664–332), Անուբիսը կը պատկերուէր որպէս անձերը ապրողներու աշխարհի շեմէն անդրաշխարհ տանող: Թէեւ նոյն դերը երբեմն կը վերագրուէր կովու գլուխով Հաթորը, Անուբիսը սովորաբար սա գործին համար աւելի յաճախ ընտրուած էր: Հռովմէական շրջանի Եգիպտոսի պատմութեան յոյն գրողները կը նշէին, «հոգիներ փոխադրող» ձեւը, անանկ, ինչպէս իրենց Հերմեսի պարագային, որ նոյն դերն ունէր յունական դիցաբանութեան մէջ: Ըստ այդ ժամանակուան յուղարկաւորութեան մշակոյթի, հոգիները փոխադրող Անուբիսը կը ներկայացուէ յունական հագուստով:
Անուբիսը անտիկ գրականության մեջ
Պլուտարքոսի «Իսիդան և Օսիրիսը» ստեղծագործութեան մeջ մեկնաբանութիւն մը կը մէջբերուի, ուր Անուբիսը Սեթի և Նեֆտիդայի որդին է, որ գտնուեր և դաստիարակուեր է Իսիդայի կողմէն ։ Ստրաբոնը կը յիշատակէ, որ ան եգիպտական աստուածութիւն է, որուն երկրպագեր են XVII վերին եգիպտական նոմի մէջ ։ Ըստ Վերգիլիոսի, Անուբիսը պատկերուած էր Էնեասի վահանի վրայ ։ Յուվենալիսը կը յիշատակէ աստուածութեան երկրպագութեան մասին Հռոմի մէջ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հին Եգիպտոսի աստուածներ
Սանթորինի (Թիրա)
Սանթորինի, Թիրա կամ Սդրոկիլի, (յուն․՝ Σαντορίνη, Θήρα, Στρογγύλη), Էգէական ծովու հրաբխային կղզի, Քիքլատես, Իոսին հարաւը եւ Անաֆիին արեւմուտքը։ Փիրէայի նաւահանգիստէն հեռաւորութիւնը 128 ծովային մղոն է, իսկ 63 ծ․մ․՝ Կրետէէն։  Մայրաքաղաքն է Ֆիրա եւ մեծագոյն նաւահանգիստը Աթինիոս։  Բնակչութեան թիւն է 15 250։  Աշխարհի ամենածանօթ զբօսաշրջիկութեան կեդրոններէն է։
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Կղզին Էգէական ծովուն հրաբխային գօտիին կը պատկանի եւ բնորոշուած է իբրեւ աշխուժ հրաբուխ Միլոս եւ Նիսիրոս կղզիներուն ու Մեթանային հետ։ Սանթորինին, ինչպէս նաեւ Թիրասիա եւ Ասփրոսնիսի կղզիները Սդրոկիլի հրաբխային կղզիին մնացորդացն են․ հետեւանք՝ Ք․Ա․ 1613 պատահած հրաբխային պայթումին որ պատճառ եղաւ Մինոասեան քաղաքակրթութեան կործանման։
Աշխարհագրութիւն
Տարածութիւնն է 76,19 քլ․², իսկ շրջագիծն է 36 ծ․մ․։ Մակերեսը կազմուած է ընդհանրապէս չեչաքարէ․ իւրայատուկ երկրագործութեան համար։  Սանթորինիին հարաւ-արեւելեան մասին կը գտնուի կղզիին բարձրագոյն գագաթը Փրոֆիթիս Իլիաս (567 մ․) համանուն վանքով ԺԸ․ դար։
Հրաբուխի մասեր
Սանթորինի ծանօթ է իր հրաբուխով, որուն վերջին պայթումը տեղի ունեցած է 1950-ին։ Հրաբուխին մասերն են՝ Փալէա Քամենի (46 - 47), Նէա Քամենի (1707 - 1711), ընդծովեայ Քոլումպօ աշխուժ հրաբուխը (1650) եւ Հրիստիան կղզեխումբը։  Սանթորինին, ինչպէս նաեւ Թիրասիա եւ Ասփրոնիսի կղզիները Սդրոկիլի հրաբխային կղզիին մնացորդացներն են։
Թիրա քաղաքապետութիւն
Սանթորինի, ինչպէս նաեւ Թիրասիա, Ասփրոնիսի եւ Անիտրոս, Հրիստիանա կղզեխմբակը, Փալէա եւ Նէա Քամենի կը պատկանին Թիրա քաղաքապետութեան։ Մայրաքաղաքն է Թիրա։  Քաղաքապետութիւնը ունի երկու քաղաքապետական համայնքներ՝ Թիրա եւ Իա։  Թիրա քաղաքապետական համայնքը կ՛ ընդգրկէ 12 տեղական համայնքներ՝ Աքրոթիրի, Էմպորիօ, Էփիսքոփի, Կոնիա, Էքսօ Կոնիա, Իմերովիղլի, Քարթերատոս, Մեղալոհարի, Մեսարիա, Փիրղոս Քալիսթիս, Թերա (վարչական կեդրոնը), Վոթոն եւ Վուրվուլոս։
Ժայռափոր տուներ
Կղզիին տարածքին (Իա, Ֆինիքեա, Վոթոնա, Քարթերատոս, Փիրղոս) կը հանդիպինք ժայռափոր տուներու։ Այս տուները  հին ժամանակներէն նաւաստիներէ բնակուած են։
Տնտեսութիւն
Սանթորինիին գլխաւոր ճարտարարուեստն է զբօսաշրջիկութիւնը, մանաւանդ ամրան ամիսներուն։ Կղզին կ՛ ողողուի զբօսաշրջիկներէն։ Տնտեսութեան գլխաւոր ազդակներէն են երկրագործութիւնը եւ գինեգործութիւնը։
Պատմական ակնարկ
Բնակուած է Ք․ա․ 6-րդ հազարամեակէն։ Ք․Ա․ 1613 պատահած հրաբխային պայթումը պատճառ եղաւ Մինոասեան քաղաքակրթութեան կործանման եւ Սդրոկիլի կղզիին մասերու բաժանման՝ Սանթորինի, Թիրասիա, Ասփրոնիսի։
726-ին Փալէա Քամենիին կողմը հրաբխային պայթումին պատճառով նոր կղզի երեւան կու գայ եւ անոր կը միանայ։
Կղզիին պատմութիւնը կը հետեւի Քիքլատեսի պատմութեան ։
Աքրոթիրի հնագիտական վայրը
Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ Աքրոթիրի հնավայր ԺԹ․ դարուն երկրորդ կիսուն հնագիտական պեղումները յայտնաբերած են Աքրոթիրի նախապատմական բնակավայրը։ Հնագիտական վայրը կը յայտնբաբերուի երբ Սուէզի ջրանցքին համար կը գործաուի Սանթորինիի հողը անոր բացառիկ մեկուսացման յատկութիւններուն  համար։  Հնավայրը առաջին անգամ բնակուած է Նոր Քարէ դարավերջը Ք․Ա․4500 եւ Ք․Ա․ 18-րդ դարուն բնակավայրը քաղաքի վերածուած է։  Աքրոթիրի քաղաքը կը կործանուի «Միոնասեան ժայթքում»ին ընթացքին․ Ք․Ա․ 1613 պատահած հրաբխային պայթումին որ պատճառ եղաւ Մինոասեան քաղաքակրթութեան կործանման։
Կի Մանուկեան
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Լիբանանահայ կոմպոզիտորներ Ստորոգութիւն:Լիբանանահայ դաշնակահարներ
Հոմերոս
Հոմերոս (հին յունարէն՝ Ὅμηρος), հին յոյն դիւցազներգակ բանաստեղծ։ Ըստ աւանդութեան՝ կոյր երգիչ։
Հոմերոսի գրիչին կը վերագրուի հին գրականութեան առաջին եւ գլուխ գործոցներէն՝ «Իլիական» ն ու «Ոդիսական» ը։ «Իլիականը» գրուած է Տրոյական պատերազմի ատեն, երբ յունական երկիրներուն կողմէ Տրոյա քաղաքը տասը տարի շարունակ պաշարուած էր։ Անիկա հիմնուած է Ագամեմնոն թագաւորին եւ զինուոր Աքիլլեսի վէճին վրայ, որ պատերազմի վերջին տարին տեւած է քանի մը շաբաթ։ «Ոդիսականը» հիմնուած է Իթաքայի արքայ Ոդիսեւսի՝ Տրոյայի անկումէն ետք, հայրենի երկիր վերադառնալուն վրայ։
Հոմերոսի կեանքին մասին բազմաթիւ պատմութիւններ տարածուած են դասական հնագոյն ժամանակաշրջանին։ Ամէնէն տարածուածը այն է, թէ ան կոյր երգիչ մը եղած է, որ ապրած է Հոնիոյ մէջ, որ կը գտնուի Անատոլիոյ կեդրոնական մասին մէջ՝ ներկայիս Թուրքիոյ տարածքին  ։
Ե՛րբ, ո՛ւր եւ ի՛նչ պայմաններու մէջ ստեղծուած են «Իլիական»ն ու «Ոդիսականը», դեռ կը շարունակուի քննարկուիլ։ Ընդհանուր առմամբ, ժամանակակից գիտական կարծիքները կը բաժնուին երկու խումբի։ Մէկ մասը կը կարծէ, որ «Իլլիականը» (որոշ տուեալներու համաձայն՝ նաեւ «Ոդիսականը») հանճարեղ գրողի մը ձեռքին գործն է։ Ուրիշներ կ'ըսեն, թէ Հոմերոսի ստեղծագործութիւնները բազմաթիւ ներդրողներու աշխատանքներու արդիւնք է, եւ որ «Հոմերոսը» բոլոր աւանդութիւններուն պիտակն է ։ Ընդունուած է, որ Հոմերոսի ստեղծագործութիւնները գրուած են Ք.Ա. 8-րդ դարու վերջին կամ 7-րդ դարու սկիզբին ։ Հոմերոսի բանաստեղծութիւնները գրուած են հոմերական յունարէնով, որ ծանօթ է նաեւ «դիւցազներգակ յունարէն» անունով։ Անիկա գրական լեզու մըն է, որ տարբեր դարերու ընթացքին արտացոլած է հոնիական եւ էոլիթական բարբառներու առանձնայատկութիւնները․ կը գերակշռէ Արեւելեան Հոնիոյ ազդեցութիւնը ։ Բազմաթիւ հետազօտողներ այն կարծիքի են, թէ բանաստեղծութիւնները սկզբնական շրջանին փոխանցուած են բանաւոր կերպով ։
Հին ժամանակներէն մինչեւ օրս, Հոմերական դիւցազներգութեան ազդեցութիւնը Արեւմտեան քաղաքակրթութեան վրայ մեծ է, որուն իբրեւ արդիւնք՝ գրականութեան, երաժշտութեան, արուեստի եւ շարժապատկերի ոլորտներուն մէջ կան բազմաթիւ գործեր։ Հոմերական դիւցազներգութիւնները մեծ ազդեցութիւն ձգած են հին յունական մշակոյթին եւ կրթութեան վրայ․ Պղատոն ի համար Հոմերոսը ան էր, որ «Յունաստանի սորվեցուցած է»՝ տասը Hellada pepaideuken ։
Գրիգոր Գ. Պահլաւունի
'''Գրիգոր Գ. Պահլաւունի''' (1113 - 1166)- կաթողիկոս, մատենագիր, շարականագիր, բանաստեղծ, մանկավարժ եւ զօրավար: Ներսէս Շնորհալիին աւագ եղբայրը:
Կեանքն ու գործունէութիւնը
Գրիգորի տարիքը 15-20ի միջեւ էր, երբ կաթողիկոս կ'օծուի (1116-ին): Անոր տարիքին մասին բազմաթիւ ակնարկութիւններ կան, որոնցմէ ամէնէն հաւանականը 20-ը կը նկատուի: Ներսէս Շնորհալին իր աւագ եղբօր՝ Գրիգոր Գ. Պահլաւունիի մասին իր չափածոյ տոհմագրութեան մէջ կը հաղորդէ, թէ Գրիգոր մեծ վկայասէրին մօտ ձեռք բերած է դպրութեան առաջին ծանօթութիւնը.
«Այլ ստանօր վիպասանեալ
Զհրազատէն իմոյ ընտրեալ,
Որ ի ստենէ գոլով հատեալ՝
Առ համանուն հօրն վարժեալ»:[1]
Գրիգոր Բ. վկայասէրին մահէն ետք, Գրիգոր Պահլաւունիին եւ իր եղբօր Ներսէս Շնորհալիին կրթական դաստիարակութիւնը կը ստանձնէ Բարսեղ Անեցի կաթողիկոսը:
Գրիգոր Գ. Շուղրի կամ Քեսունի վանքը կը մնար, երբ կաթողիկոս կ'ըլլայ, որմէ ետք, ան իր Աթոռը երկու անգամ կը տեղափոխէ, առաջինը՝ Ծովք (1116-ին), իսկ երկրորդը՝ Հռոմկլա 1149–ին:
Գրիգոր Գ. Հայրապետ կը շարունակէ Պահլաւունի հայրապետներուն քաղաքականութիւնը: 1113-ին, Գրիգոր Պահլաւունի Հայրապետին հակառակորդները Դաւիթ Թոռնիկեանը կաթողիկոս կը ձեռնադրեն Աղթամարի մէջ: Ասոր իբրեւ հետեւանք, Գրիգոր Պահլաւունի կաթողիկոսը Կիլիկիոյ Սեաւ Լերան Քեսունի Կարմիր վանքին մէջ ժողով մը կը գումարէ բազմաթիւ եկեղեցականներու ներկայութեամբ, որպէսզի ամրապնդէ իր կաթողիկոսութեան իշխանութիւնը: Այս ժողովը կը մերժէ Դաւիթ Թոռնիկեանին կաթողիկոսութեան իշխանութիւնը: Դաւիթ Թոռնիկեանն ալ իր կարգին կը մերժէ ժողովին որոշումը եւ Աղթամարի մէջ անկախ աթոռ կամ հակաթոռ մը կը հռչակէ: Այս անկախ աթոռը հետագային կը կառավարուի թոռնիկեաններէն սերած եկեղեցականներուն կողմէ:
1139-1141 թուականներուն Հռոմի Պապին նախաձեռնութեամբ Գրիգոր Գ. կը մասնակցի Անտիոքի եւ Երուսաղէմի եկեղեցական ժողովներուն: Անոր օրով է, որ Հայաստանեայց Առաքելական Ս. Եկեղեցին, Արեւելքի քոյր եկեղեցիներէն կը նկատուի: Գրիգոր Գ.-ի գործերուն շնորհիւ, կ'ամրապնդուին կաթողիկոսութեան իշխանութիւնը Հայաստանի եւ դրացի երկիրներուն՝ Եգիպտոս, Պալքաններ, Փոքր Ասիա եւ Ասորեստանի միջեւ:
1141-ին, Լատինները Գրիգոր Գ.-ի եւ իր տեղապահ եղբօր Ներսէս Կլայեցիի ներկայութեամբ ժողով մը կը գումարուի Անտիոքի մէջ: Ժողովին գլխաւոր  նպատակն էր քննել Լատիններու պատրիարքին Հռոգոլփոսի դէմ եղած ամբաստանութիւնները, որ մինչեւ Հռոմի Պապին քով հասած էր: Ժողովը կը դատապարտէ Հռոգոլփոս պատրիարքը:
Արբերիկոսի առաջարկին համաձայն, Գրիգոր Գ. կ'երթայ Երուսաղէմ, որպէսզի Արեւելքի մէջ գտնուող Լատիններու գործերն ու կացութիւնը մօտէն քննէ: Պապին հովանաւորութեամբ ժողով մը կը գումարուի Երուսաղէմի մէջ, Հռոմի եկեղեցւոյ ընդհանուր բարեկարգութեան համար: Գրիգոր Գ. Պատուուած էր եւ այդ պատճառով ալ ան կը նստի ժողովականներու կարգին: Ժողովի ընթացքին Գրիգոր Գ. կը պարզէ Հայ եկեղեցւոյ տեսակէտը, կը բացատրէ Հռոմի եւ Հայոց միջեւ տարբերութիւնները: Այս խորհրդակցութեան նպատակն էր Լատիններու օգնութիւնը շահիլ վերականգնելու համար Կիլիկիոյ իշխանութիւնը:
Գրիգոր Գ. Կաթողիկոս իր Աթոռը Հռոմկլա տեղափոխելէ ետք, իր կրտսեր եղբօր եւ յաջորդին՝ Ներսէս Կլայեցիին (Ներսէս Շնորհալի) հետ կը պայքարի աղանդաւորներուն դէմ: Երկու եղբայրները միասնաբար կը ծաղկեցնեն Հայ եկեղեցւոյ հոգեւոր մշակոյթն ու գրականութիւնը: Գրիգոր Պահլաւունի կաթողիկոս իր գահակալութեան վերջին տարիներուն,1165-ին Բիւզանդիոնի Մանուէլ Ա. կայսեր հետ եկեղեցիներու միութեան նպատակով բանակցութիւններ կը վարէ. բան մը, որ կը շարունակուի նաեւ իրմէ ետք:
Գրիգոր Գ. Կաթողիկոսը միշտ իր կողքին իբր աջակից ունեցած է իր Կրտսեր  եղբայրը: Այդ իսկ պատճառով Գրիգոր Գ. ճանչցուած է իբրեւ «Փոքր վկայասէր»:
Գրիգոր Գ. Հայրապետ կը խորհէր Աղուանից Կաթողիկոսութեան աթոռին վերջ տալ, որովհետեւ Աթոռը ութ տարիներ շարունակ թափուր մնացած էր, Ստեփանոս հայրապետին վախճանումէն ետք: Գրիգոր Գ. Վկայասէր կաթողիկոսը Աղուանից եպիսկոպոսներուն եւ Դաւիթ թագաւորին ներկայութեամբ կաթողիկոս կ'օծէ Ստեփանոս հայրապետին զարմիկը՝ Գագիկը, 11 Յուլիս 1139-ին զայն կոչելով Գրիգորիս:
Լեւոն թագաւորին գերութենէն ետք, Հայկական կաթողիկոսութիւնը կը կորսնցնէ իր վահանը: Յոյներն ալ կը թշնամանան Հայերուն հետ ուրիշ ազգեր կապկելով: Այս պայմաններուն Գրիգոր Գ. Հայրապետ կը դիմէ Լատիններու օգնութեան, լատինները արդէն առիթը կը սպասէին հաշտուելու հայերուն հետ, որովհետեւ Գրիգոր Գ. Հայրապետին դիրքը ազդեցիկ էր երկրին մէջ:
Գրիգոր Գ. կաթողիկոս հռչակաւոր  է իր գրական գործունէութեամբ: Ան գրած է բազմաթիւ շարականներ տաղեր եւ այլ գործեր: Անոր յօրինած Ջրօրհնէքի եւ Ոտնլուայի շարականները ձայնագրուած են մեծն Կոմիտասի կողմէ: Միջնադարու Հայ երաժիշտներէն Փրոֆ. Ն. Թահմիզեանը Գրիգոր Գ. Կաթողիկոսին շարականներուն մասին խօսելով, կ'ըսէ. «Գրիգորիս Պահլաւունի շարականները գեղեցկայարմար կտորներ են ընհանրապէս, ընտիր իմաստներով եւ պատշաճաւոր երաժշտութեամբ: Դարաշրջանիս յատուկ գրականբանաստեղծական եւ երաժշտա-ոճական առանայատկութիւնները, սակայն, վառ դրսեւորուած են նրա վերոյիշեալ տաղերում»:[2]
Գրիգոր Հայրապետ իր իմացականութեամբ օժտուած հմուտ մանկավարժ եւ դպրապետ մըն էր: Ան իր եղբօր՝ Ներսէս Շնորհալիին եւ Ներսէս Լամբրոնացիին հետ, կը ծաղկեցնէ Կիլիկիոյ գրականութիւնն ու երաժշտութիւնը «Արծաթէ դարուն» ընթացքին:
Գրիգոր Պահլաւունի, հետեւելով Գրիգոր Բ. Վկայասէրին եւ ուրիշներու յանձնարարութիւններուն, յունարէն եւ ասորերէն լեզուներով  գրուած սուրբերու վարքերը թարգմանած է Հայերէնի, որպէսզի անոնք կարդացուին սուրբերու նախատօնակին. «'Սա բազում ճառս սուրբ մարտիրոսաց, է՛ր որ ի Յունաց եւ է՛ր որ յԱսորաց, ի Հայս թարգմանեալ, որ եւ այժմ ընթեռնուն յեկեղեցի... :Վասն այսօրիկ վկայասէր կոչեցաւ քանզի լուսաւորիչ եղեւ ազգիս Հայոց ի մերս ժամանակը'»:[3]
Գրիգորի ազդեցութիւնը Շնորհալիի վրայ
Շնորհալի կը վկայէ, որ իր իմաց-խոհական աշխարհի կազմաւորման, ձեւաւորման ու ընդարձակման վրայ մեծ դեր ունեցած է, իր աւագ եղբայրը Գրիգոր Գ. վկայասէր (Պահլաւունի) Կաթողիկոսը: Ներսէս Շնորհալի իր «Վիպասանք» գործին մէջ, Գրիգոր Պահլաւունիին բնութագրած  է իբրեւ «բազմաբեղուն շնորհիւ լցեալ» անձ մը:
Ներսէս Լամբրոնացի Գրիգոր Պահլաւունիի մասին
«Կամ տիրահայրն իմ հրաշալի,
Գրիգոր հզաւոր Պահլաւունի,
Իւր պերճ բանիւքն էր պանծալի
դրուատ երգել բան տէրունի
Աշխարհալոյս որդւոյն շիրիմի,
Չափովքն տառից Հոմերոսի...»:[4]
Մահը
Գրիգոր Գ. Պահլաւունի Հայրապետը 53 տարի  կը գահակալէ: Ան տառապանքով լեցուն կեանք մը կ'ապրի: Ան Հռոմկլայի մէջ ժողով մը կը գումարէ իր միաբան հայրերուն հետ, ուր կը յայտարարէ, թէ իր յաջորդը պիտի ըլլայ իր եղբայրը՝ Ներսէս Շնորհալին, որ արդէն կաթողիկոսական պաշտօններ սկսած էր ստանձնել:
Վախճանումին թուականը յայտնի չէ, բայց կ'ըսուի, թէ 1166-1167 թուականներուն միջեւ կը վախճանի: Անոր գերեզմանը կը գտնուի իր կառուցած Հռոմկլայի կաթողիկոսարանին մէջ:
Գրիգոր Գ. կաթողիկոս, թէեւ երիտասարդ տարիքին կաթողիկոս կ'օծուի, սակայն անոր գործերը ցոյց կու տան, թէ ան չափահաս ու փորձառու անձ մըն է: Ան լաւ ուսումնական պաշար ունի, որովհետեւ Շուղրի Առաջնորդ Ստեփանոս Մանուկ վարդապետին աշակերտը եղած է: Ան բազմաթիւ թարգմանութիւններ ըրած է, Գրիգոր Բ. վկայասէրին հսկողութեան տակ եւ այդ պատճառով ալ կոչուած է «փոքր վկայասէր»:
Հայ եկեղեցին խորին յարգանք կ'ընծայէ Գրիգոր Գ.-ի յիշատակին, սակայն անոր անունը տօնելի Սուրբերու կարգին չէ դասած: Անոր անունը կը յիշուի պատարագի երգեցողութեան մէջ «Գրիգորիսեանց Հովուապետաց» արտայայտութեամբ:
Տենի Էլֆման
Տենի Էլֆման (Daniel Robert "Danny" Elfman, ), Ժապաւէններու երաժշտութիւն գրող, մանաւանդ Թիմ Պըրթընի (Tim Burton) ժապաւէններու համար։ Բազմաթիւ վարձատրութիւններ եւ 4 անգամ լաւագոյն ժապաւէնի երաժշտութեան «Օսքար» ի (Oscar) տիրացած։
Մանկութիւն
Միլդոնի եւ Պլոսոմի զաւակն է։ Իր մայրիկը (Պլոսոմ) եւ իր եղբայրը (Րիշար) վիպագիր են։ Բազմաթիւ ճամբորդութիւններ կատարած է, որոնցմէ մէկը Փարիզ էր իր եղբօրին մօտ ջութակ նուագելու համար Լը Կրանտ Մաժիգ Սիրգիւս (Le Grand Magic Circus)ի հետ։
Կենսագրութիւն
Տենի Էլֆմանի առաջին ժապաւէնի երաժշտութեան յօրինումը Forbidden Zone-ի համար ըրած է (Րիշար Էլֆմանի իրագործումը) 1982-ին։ Թիմ Պըրթընին (Tim Burton) կը հանդիպի 1985-ին եւ կը յօրինէ Pee-Wee Big Adventure-ի նուագը։ Այդ օրուընէ իվեր, Էլֆմանը եւ Բարթոնը միասին կ'աշխատին, իր ժապաւէններու երաժշտութիւններու մեծ մասը Էլֆմանը կը յօրինէ։ Տենի Էլֆմանը ամուսնացած է 29 Նոյեմբեր 2003 դերասանուհի՝ Պրիտճէդ Ֆունտա (Bridget Fonda)ի հետ եւ ունեցած են տղայ մը 2005-ին՝ Ոլիւիէ (Oliver)ը։ 2 ուրիշ զաւակ ունի՝ Լօլա եւ Մօլի (Lola,Molly) ծնած են 1979 ու 1984-ին առաջին կնոջմէն ։
Գործակցութիւն
Բացի Թիմ Պըրթընին հետ, աշխատած է Մաթ Կրոէնինկին հետ Les Simpson-ի վրայ, նոյնիսկ Desperate Housewives, Mission impossible (1996), Will Hunting (1997), Chicago (2002), եւ քանի մը Սամ Րաիմիի ժապաւէններու մէջ ինչպէս նաեւ 2 առաջին Spider-Man-ները (2002) (2004) ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1953 ծնունդներ Ստորոգութիւն:29 Մայիսի ծնածներ
Ահարոն Ստեփանեան
Ահարոն Ստեփանեան  (1904, Էօտէմիշ (Թուրքիա), 25 Նոյեմբեր 1973, Աթէնք (Յունաստան)), յօդուածագիր, գրաշարապետ եւ հրապարակագիր (նկարը՝ ):
«Նոր Օր» եւ «Ազատ Օր»
1923-ի Մարտին, 19 տարեկան հասակին, կը ստանձնէ Հ.Յ.Դ. նոր հրատարակած պաշտօնաթերթին՝ «Նոր օր»-ին գրաշարական աշխատանքին պատասխանատւութիւնը։ Ինքնաշխատութեամբ եւ մանաւանդ մամուլի ամենօրեայ «դպրոց»ին մէջ կը յաջողի մտաւորական իր պաշարը հարստացնել ազգային-քաղաքական եւ հասարակական-մշակութային գիտելիքով։ Կը  զարգացնէ եւ կը խորացնէ թէ՛ հայերէնի իր հմտութիւնը, թէ՛ ընթերցողին ուշադրութիւնը գրաւելու հրապարակագրական ջիղը ։
Բ․ Համաշխարհային պատերազմին տարիներուն գերմանական գրաւման ծանր շրջանին, «Նոր Օր» օրաթերթը կը փակուի, երբ կանգ կ'առնէ բոլոր օտարալեզու թերթերու հրատարակութիւնը: Յունաստանի վերանկախացման առաջին օրերէն իսկ, 25 Փետրուար 1945-ին կը վերահրատարակուի «Ազատ Օր» անունով։
Ահարոն, կրկին կը ստանձնէ ո՛չ միայն գրաշարապետի պատասխանատուութիւնը, այլ երբ 1950-ի Ապրիլին, խմբագիր Սեդրակ Գոհարունին կը մահանայ, անոր կը վստահուի փոխ-խմբագրի պաշտօնը։ «Նոր օր»ը եւ անոր շարունակութիւնը եղող «Ազատ օր»ը երկրորդ տունը կ՛ըլլան Ահարոնին համար. ամուսնանալու եւ ընտանիք կազմելու մասին երբեք չի մտածեր... Ամբողջական նուիրումով կը փարի իրեն վստահուած առաքելութեան։ 50 տարուան մէջ, մէկ օր մըն իսկ չի բացակայիր․․ նոյնիսկ արձակուրդի կամ հանգիստի համար։
«Նոր Օր»ին եւ «Ազատ Օր»ին զուգահեռ այլ գործունէութիւններ
Կանոնաւորաբար կ՛ աշխատակցի Գահիրէ Եգիպտոս հրատարակուող «Յուսաբեր» օրաթերթին։ Կ՛ ընտրուի նորաստեղծ «Հայ մտքի տան» վարչութեան անդամ, մաս կը կազմէ Գէորգ Կառվարենցի առաջացուցած երգչախումբին, իսկ հետագային՝ «Համազգային»-ի վարչութեան իր անդամակցութեան կողքին, մաս կը կազմէ նաեւ «Համազգային»ի Յակոբ Փափազեանի երգչախումբին ։
Սակաւախօս, սակայն զօրաւոր գրիչի տէր
Ահարոն իր ետին կը ձգէ մամուլի էջերուն ցրուած հրապարակագրական հարուստ ժառանգութիւն մը։ Ուշագրաւ են իրենց այժմէականութեամբ Ազատ Օր-ի առաջին էջին «Ազատօրէն» վերտառութեամբ հրատարակուած նշմարները։ Իր խմբագրականները, խմբագրական նօթերը, յօդուածները կը կրեն Ա․Ս․,Ա․, Ա․Շահան ստորագրութիւնները։
«Մտէք մեր եկեղեցիներուն մէջ։ Պատարագիչը քարոզ կը խօսի հայ լեզուի եւ մշակոյթի պահպանման անհրաժեշտութեան մասին։ «Երթաք խաղաղութեամբ»-էն ետք, երբ ժամուորները դուրս կ՛ելլեն եւ խմբակներ կազմած եկեղեցիին բակին մէջ կը սկսին խօսակցիլ իրարու հետ, ի զուր կը սպասէք, որ հայերէն բառ մը լսէք անոնց բերնէն։ ...Կամ մտէք հայկական հանդիսութեանց սրահներէն ներս եւ միջնարարներուն ականջ դրէք ձեր շուրջիններու խօսակցութեան։ Շատ հազուադէպօրէն պիտի լսէք մեր մեծասքանչէն բառ մը կամ նախադասութիւն մը։»
«Կարճ խօսինք, բայց մտածելով խօսինք։»
«Պարզ խօսինք, բայց իմաստ դնենք մեր խօսքին մէջ։ Մանաւանդ, երբ մեր առջեւ ունինք մէկէ աւելի հասկցող ունկնդիրներ։»
«Հոն ուր շատախօսութիւնը կը տիրապետէ, բացակայ է շինարար գործը։»
«Կարճ նախադասութիւններով ու պարզ լեզուով արտայայտուած միտք մը աւելի ազդու է եւ հաճելի, քան մեր մտածումներուն աղքատութիւնը «խորհրդածութիւններ»ու մշուշին մէջ ողոքելու ճիգը։»
«Մասնաւորաբար ընկերային եւ հասարակական շրջանակներու մէջ, շատ խօսիլը մոռցնել կու տայ յաճախ մեր բուն ըսելիքը։»
«Հանրանուէր գործերու յաջողութեան համար, լուռ ու մունջ եւ առանց ցուցադրութեան աշխատանքը նախապայման է։..»
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:1904 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Էօտէմիշ ծնածներ Ստորոգութիւն:1973 մահեր Ստորոգութիւն:Հայ գրաշարապետեր Ստորոգութիւն:Հայ յօդուածագրեր Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակագիրներ Ստորոգութիւն:25 Նոյեմբերի մահացածներ
Թորգոմ արքեպիսկոպոս Մանուկեան
Թորգոմ արքեպիսկոպոս Մանուկեան Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք։ Կոմիտասագէտ: Հեղինակ է 20 մենագրութիւններու, որոնց մէջ` բանաստեղծական երեք ժողովածու, հայկական Ս. Պատարագի ուսումնասիրութիւն, հայոց Մեծ Եղեռնին նուիրուած գիրքեր եւ Երուսաղէմի սուրբ վայրերու մանրամասն ուղեցոյց:
Կենսագրութիւն
Ամենապատիւ Տ. Թորգոմ արքեպիսկոպոս Մանուկեանը ծնած է 16 Փետրուար, 1919-ին, Պաղտատ-ի հիւսիսը՝ Պաաքուպայի գաղթակայանին մէջ (Իրաք):
Պաղտատի Սրբոց Թարգմանչաց հայկական դպրոցի նախակրթական ուսումը աւարտելէն ետք ընդունուած է Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքարանի Սրբոց Յակոբեանց ժառանգաւորաց վարժարան։
1939-1946 Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքարանի մէջ տարբեր պաշտօններ վարած է:
Յուլիս 1946-ին մեկնած է ԱՄՆ եւ նշանակուած է Հիւսիսային Ֆիլատելֆիայի (Փենսիլվանիա) Ս. Երրորդութիւն հայկական եկեղեցւոյ հոգեւոր հովիւ։
1951-ին Ամերիկայի Արեւելեան թեմի առաջնորդի կողմէն նշանակուած է թեմի առաջնորդական փոխանորդ։
1954-ին Հիւսիսային Ֆիլատելֆիա մէջ մէկ տարիով վերսկսելով ծառայութիւնը՝ Հայր Թորգոմը վերադարձած է Երուսաղէմ եւ նշանակուած է ճեմարանի տեսուչ։ Ան նաեւ վարած է Պատրիարքարանի դիւանապետի պարտականութիւնները։
1960-ին վերադառնալով ԱՄՆ՝ ուսումը շարունակելու նպատակով ընդունուած է Քեմպրիճի Եպիսկոպոսական Աստուածաբանական Դպրոց (Մասաչուսեթս)։
1960-1962 եղած է հայ եկեղեցւոյ Ամերիկայի Թեմի առաջնորդ:
14 Հոկտեմբեր, 1962-ին, ձեռամբ երջանկայիշատակ Ամենայն Հայոց Վազգէն Ա. Կաթողիկոսի, Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի մէջ ձեռնադրուած է եպիսկոպոս:
Արեւելեան Թեմի առաջնորդի պաշտօնին մէջ 24 տարի ծառայելէն յետոյ Թորգոմ արքեպիսկոպոսը 11 Մարտ, 1990-ին կ՛ընտրուի Երուսաղէմի 96-րդ Պատրիարք: Նոյն տարին կը ստանձնէ Սիոն ամսագրի գլխաւոր խմբագիրի պաշտօնը:
19 Օգոստոս, 1994-ին Վազգէն Ա. Կաթողիկոսի մահէն յետոյ նշանակուած է կաթողիկոսական տեղապահ:
Թորգոմ Պատրիարքը մեծ աւանդ ունեցած է միջազգային էկումենիկ յարաբերութիւններու զարգացման գործին: Ան ծառայած է ԱՄՆ-ի մէջ Քրիստոսի Եկեղեցիներու Ազգային Ժողովի յանձնաժողովին մէջ, նախագահած է “կրօնն ամերիկեան կեանքին մէջ” խորհուրդը: Եղած է նաեւ “խղճմտանքի կոչ” հիմնադրամի տնօրէններու խորհուրդի անդամ:
Պատրիարք Հայրը ճանչցուած Կոմիտասագէտ էր:
Երկարատեւ հիւանդութենէ ետք` կեանքի 93-րդ տարին ի Տէր ննջեց Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք Ամենապատիւ Տ. Թորգոմ արքեպիսկոպոս Մանուկեանը՝ վախճանեցաւ 12 Հոկտեմբեր 2012-ին, Երուսաղէմ:
Կոչում եւ Շքանշաններ
Ստացած է ակադեմիական պարգեւներ, արժանացած է Նիւ Եորքի Ընդհանուր Աստուածաբանական Ճեմարանի պատուաւոր դոկտորի կոչումին:
1986-ին ստացած է Ազատութեան Արձան եւ Էլիս Այլընդ շքանշանները:
12 Փետրուար, 2010-ին -ին ՀՀ Նախագահի հրամանագրով պարգեւատրուած է Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանով :
Աշխատութիւններ
Թորգոմ Պատրիարքը հեղինակ է 20 մենագրութիւններու՝ '''Տիրան Արքեպիսկոպոս Ներսոյեան. Քահանայութեան 25-Ամեայ Յոբելեանին Առթիւ''' 1954, Հայ Ուխտաւոր Պատկերազարդ Ուղեցոյց Սուրբ Տեղեաց 1958, Վանքի Օրեր 1972, Սէրը Կամար (անգլ. Եւ հրն., 1983) ՝ Շէն-Մահ ծածկանունով:
Note: The Կոնթակ by Catholicos Vasken I…,•	ԿՈՄԻՏԱՍԻ ՈԳԻՈՎ. Ձօն Իր Մահուան 50 Ամեակին…, ԿՈՄԻՏԱՍԻ ՀԱՆՃԱՐԸ ԻՐ ՊԱՏԱՐԱԳԻՆ ՄԷՋ
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1919 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Իրաք ծնածներ Ստորոգութիւն:2012 մահեր Ստորոգութիւն:Երուսաղէմի 96-րդ Պատրիարք (արւմտ.) Ստորոգութիւն:16 Փետրուարի ծնածներ
Լէօ
Լէօ (Առաքել Գրիգոր Բաբախանեան), հայ պատմաբան, գրող, գրականագէտ, հրապարակախօս, ՀԽՍՀ գիտութիւններու եւ արուեստի հիմնարկի իսկական անդամ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1860-նի ապրիլի 26-ին, Շուշի (Արցախ)։ Հետեւած է Շուշիի Թեմական եւ Քաղաքային վերակազմեալ վարժարաններուն։ 1878 թուականին աւարտած է Շուշիի քաղաքային վերակազմեալ դպրոցը։ Շուշիի եւ Պաքուի մէջ աշխատած է իբրեւ նոտարային գրագիր, հեռագրիչ, «Արօր» տպարանի կառավարիչ։
Գրական գործունէութիւն
1877 թուականէն աշխատակցած է «Մշակ», «Արձագանք», «Արմենիա», «Մուրճ», «Հանդես ամսօրյա», «Տարազ», «Հորիզոն», «Համբավաբեր» եւ այլ պարբերականներու, տպագրած հարիւրաւոր քննադատ, յօդուածներ, վիպակներ, պատմագիտական ու գրականագիտական ուսումնասիրութիւններ։ Մինչեւ պատմագիտական իր աշխատութիւնները, Լէոն իր գրական գործունէութեան առաջին տաս
ամեակին զբաղած է գրական–հրապարակախօսական աշխատանքներով, գրած է վէպեր, պատմուածքներ, վիպակներ որոնք յաջորդաբար լոյս տեսած են՝ Թիֆլիսի, Պաքուի, Շուշիի, Վենետիկի, Ս. Ղազարի եւ Պոլսոյ հայ մամուլի էջերուն մէջ ։
1906–1907 թուակններուն դասաւանդած է Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանէն ներս, ապա տեղափոխուախ է Թիֆլիս եւ նուիրուած գիտական աշխատանքի։
1924 թուականին Խորհրդային Հայաստանի կառավարութեան հրաուէրով ան Թիֆլիսէն եկած է Երեւան եւ աշխատանքի անցած իբրեւ Պետական համալսարանի աւագ դասախօս (ուր դասախօսած է հայոց պատմութիւն)։ Անոր դասախօսութիւնները տպագրուած են ձեռագիրի իրաւունքով եւ Յակոբ Մանանդեանի դասախօսութիւններուն հետ միասին դարձած հայոց պատմութեան համալսարանական առաջին դասագիրքերը։
ԵՊՀ-ի մէջ հայագիտական առարկաներու դասաւանդումը գիտական մակարդակի վրայ դնելու գործին մէջ Յակոբ Մանանդեանի, Մանուկ Աբեղեանի, Հրաչեայ Աճառեանի եւ ուրիշներու հետ միասին մեծ երախտիք ունի նաեւ Լէոն։
1925 թուականին Լէոյին շնորհուած է փրոֆէսորի կոչում։ Նոյն թուականին ան դարձած է ՀԽՍՀ գիտութեան եւ արուեստի հիմնարկի (1930 թուականէն՝ ՀԽՍՀ գիտութիւններու ինստիտուտ) իսկական անդամ։
Վախճանած է 1932-ի Նոյեմբեր 14-ին՝ Երեւան։
Լէոյի անունով Երեւանի մէջ անուանուած են դպրոց եւ փողոց։ Լէոյի պրոնզաձոյլ կիսանդրին կը գտնուի ԵՊՀ կեդրոնական մասնաշէնքի նախասրահին մէջ։
Աշխատութիւններ
Լէոյի յայտնի աշխատութիւնները՝ Լէոի գեղարուեստական գործերէն են՝ «Ոսկու ժխորի մէջ» վիպակը եւ «Մելիքի աղջիկը» պատմավէպը, որ առաջին անգամ տպագրուած է «Մշակ» լրագիրի մէջ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:14 Նոյեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ Ստորոգութիւն:19-րդ դարու արեւելահայ արձակագիրներ Ստորոգութիւն:20-րդ դարու արեւելահայ արձակագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
319 (թիւ)
319 (երեք հարիւր տասնինը) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 318-ի եւ 320-ի միջեւ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:319
Քոսթա Ռիքա
Անիկա ունի շուրջ 4,5 միլիոն բնակչութիւն, որուն մօտաւորապէս քառորդը կը բնակի մայրաքաղաք Սան Խօսէի մէջ։
Անուանում
Քոսթա Ռիքան յայտնագործած է Քրիսթոֆըր Քոլոմպոսը 1502-ին եւ զայն անուանած է Նուեւօ Կարթագօ (Նոր Կարթագէն)։ Ժամանակակից անուանումը (costa` «ափ», rica` «հարուստ», այսինքն՝ «հարուստ ափ») սպանացի գաղութարարները տուած են ԺԶ. դարու կէսերուն ։
Պատմութիւն
Հնագոյն ժամանակներուն Քոսթա Ռիքայի մէջ բնակած են հնդիկ ցեղեր։ 1502-ին Ք. Քոլոմպոս յայտնաբերած է Քոսթա Ռիքան եւ զայն անուանած է Նուեւօ Կարթագօ (Նոր Կարթագէն)։ Երկիրին ժամանակակից անուանումը տրուած է ԺԶ. դարու կէսին եւ կը նշանակէ հարուստ ափ։ Երկիրը եղած Սպանիոյ գաղութներէն։
Քոսթա Ռիքան անկախացած է 15 Սեպտեմբեր 1821-ին՝ Ամերիկայի սպանական գաղութներուն անկախութեան պատերազմին ընթացքին։
Թոր
Թոր՝ պտտուող մակերեւոյթ է, կը ստացուի ծնորդ շրջանագիծը իր տափարկին վրայի որեւէ առանցքի շուրջ պտտելով:
Յատկութիւններ
Կրնայ պատահիլ երբեմն, որ առանցքը կը հատէ ծնորդ շրջանագիծը, կամ ըլլայ անոր շօշափողը, այս պարագային պիտի ստանանք գոց տեսակի թոր: Թորակերպ մակերեւոյթներն առաջին անգամ հին յունական թուաբանագէտ Արքիտասը նկարագրած է, խորանը կրկնապատկելու խնդիրը լուծելու համար: Թորը պէտք չէ շփոթել մարմնային թորի հետ, որ կը ձեւաւորուի առանցքի շուրջ պտտելով ոչ թէ շրջանագիծը, այլ՝ հոծ շրջանը: Մարմնային թորն, այսպիսով, թորն է, գումարած ներսի տարածութիւնը: Տեղագրութեան մէջ թորը կը դիտարկուի որպէս երկու շրջանագիծերու արտադրեալ:
Յատկանիշներ
Թորի մակերեսը եւ ծաւալը կը հաշւոուեն Պապուս Աղեքսանդրիացիի եւ Փաուլ Կուլտինի բանաձեւով
Մակերեւոյթի Բանաձեւը
Թորի մակերեւոյթի հանրահաշուական բանաձեւը չորրորդ աստիճանի է՝
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երկրաչափական մարմիններ
Գոհար Վարդանեան
Գոհար Վարդանեան, խորհրդային ականաւոր հետախոյզ, խորհրդային ամենայայտնի հետախոյզներէն Գէորգ Վարդանեանի այրին։
Կենսագրութիւն
Գոհար Վարդանեան ծնած է 1926 թուականին, Հայաստան։ 30-ականներուն անոր ընտանիքը տեղափոխուած է Իրան : 16 տարեկանին Գոհար միացած է իր ապագայ ամուսին՝ Գէորգ Վարդանեանի, հակաֆաշիստական խումբին՝ Թեհրանի մէջ:
1943-ին Գէորգ Վարդանեանի խումբը ապահոված էր անվտանգութիւնը Թեհրանի յայտնի համաժողովի ժամանակ ու խափանած Իոսիֆ Ստալինի, Ֆրանքլին Ռուզվելթի եւ Ուինսթըն Չըրչիլի դէմ գերմանական հետախուզական ծառայութեան նախապատրաստած մահափորձը :
Թեհրանի մէջ տեղի ունեցած իրադարձութիւնները միայն մէկ դրուագն է Վարդանեաններու հարուստ կենսագրութենէն: Ինչպէս փորձագէտները կ’ըսեն, հետախոյզ ամուսիններու աշխատանքի արդիւնքներն այնքան նշանակալի են, որ անոնք երբեք պիտի չգաղտնազերծուին:
1951-ին Վարդանեան զոյգը տեղափոխուած էր Խորհրդային Միութիւն՝ Երեւան, ուր անոնք սորված են Վալերի Բրիւսովի անուան օտար լեզուներու հիմնարկէն ներս:
1956-էն անոնք աշխատած են որպէս հետախոյզներ տասնեակէ աւելի երկիրներու մէջ:
1986-ին զոյգը վերադարձած էր Խորհրդային Միութիւն:
Շքանշաններ եւ մետալներ
Գոհար Վարդանեանի վաստակը նշուած Է Կարմիր դրօշի, 2-րդ աստիճանի Հայրենական պատերազմի շքանշաններով եւ բազմաթիւ մետալներով:
Պարոյր Հայրիկեան
Պարոյր Արշաւիր Հայրիկեան, Հայաստանի քաղաքական գործիչ, խորհրդային նշանաւոր այլախոհ, , 1968-էն գաղտնի գործող Ազգային Միացեալ Կուսակցութեան անդամ, այնուհետեւ՝ ղեկավար, Ազգային Ինքնորոշում Միաւորում կուսակցութեան առաջնորդ, Խորհրդային Միութեան ժողովրդավարական շարժումներու հիմնադիր եւ ղեկավար, գրող, երգահան։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 5 Յուլիս 1949-ին, Նուպարաշէնի մէջ։ 1956-ին ընդունուած է Նուպարաշէնի միջնակարգ դպրոցը, ուր գերազանցութեամբ աւարտած է 1966-ին։ Դեռ դպրոցական տարիքին Պարոյր Հայրիկեանը կը հիմնէ «Հայաստանի Երիտասարդական Միութիւնը» (ՀԵՄ), որու անունով թռուցիկներ կը տարածուէին Երեւան ի եւ Կիրովական ի մէջ։ Պետական Անվտանգութեան Կոմիտէի (ՊԱԿ) աշխատակիցները Երեւան-Կիրովական գնացքին վրայ կը ձերբակալեն թռուցիկներ տարածող դպրոցական աղջիկներու, որոնց միջոցով կ'իմանան Հայրիկեանի մասին։ Այդ կազմակերպութեան բացայայտումէն ետք ան կը հիմնէ «Շանթ» կազմակերպութիւնը, որուն նպատակն էր Հայաստանի տարածքային վերամիաւորումը։
7-րդ դասարանէն ամառնային արձակուրդներուն կ'աշխատէր հօր հետ եւ կ'օգնէր մօրը հաշուապահութեան մէջ։ Մեծ սէր ունէր երաժշտութեան հանդէպ: Շեփոր կը նուագէր Նուպարաշէնի մանկատան մէջ։ Կը գրէր պատմուածքներ, վիպակներ, բանաստեղծութիւններ։ Այն ժամանակ տարածուած էր պատանի բանաստեղծի «Հայի վիշտը» բանաստեղծութիւնը, որ կը վերջանար «Մասիս սարը այն կողմ կանգնած հանգիստ չի բաշխի» բառերով։
Ընտանիք
Հայրիկեանի հայրը՝ Արշաւիր Յովհաննէս Հայրիկեանը, ծնած է Պոլսոյ մէջ՝ մտաւորական ընտանիքի մէջ, 1946-ին ներգաղթած է Խորհրդային Հայաստան։ Արշաւիրի հօրեղբայրը՝ Աբրահամ Հայրիկեան, եղած է աշխարհագրութեան, թրքերէնի եւ հին ազգերու պատմութեան ուսուցիչ, հիմնադրած է Հայրիկեան վարժարանը, որ այնուհետեւ վերանուանուած է Արդի վարժարան։ Աբրահամ Հայրիկեանը մեծ հեղինակութիւն կը վայելէր Պոլսոյ կրթադաստիարակչական կեանքին մէջ։ Նահատակուած է 24 Ապրիլ 1915-ին, պոլսահայ այլ մտաւորականներու հետ։ Պարոյր Հայրիկեանի մայրը՝ Զարուհի Սեդրակ Աբրահամեանը, ծնած է Ռուսաստան ի Քրասնոտար ի մէջ, ուր գաղթած էին անոր ծնողները Մեծ Եղեռնի ժամանակ։ Վեց տարեկանէն ծնողներուն հետ տեղափոխուած է Երեւան։ Զարուհի Աբրահամեանի հայրը՝ Սեդրակ Սահակ Աբրահամեանը (Կռեյանց), ծնած է Վան ի Հայոց Ձոր գիւղին մէջ՝ աւանդական սովորոյթներով մեծ գերդաստանի նահապետ Կռեյանց Սահակի ընտանիքին մէջ։ Անոնց նախնիները դարերով ապրած են Վանի մէջ ու զբաղած՝ գիւղատնտեսութեամբ։ Զարուհի Աբրահամեանի մայրը՝ Փիաստոս Ասատուր Աճէմեանը, ծնած է Վան՝ մեծահարուստ արհեստաւորներու ընտանիքի մէջ, որուն նախնիները նոյնպէս ապրած են Վանի մէջ։
Այլախոհական Գործունէութիւնը ԽՍՀՄ-ի Մէջ
Հայրիկեանի ուսանողական տարիներուն «Շանթ»ը նոր վերելք կ'ապրի։ Կը տպագրուի «Երկունք» թերթը եւ «Ցասում» թռուցիկը։ ՊԱԿ-ը կը բացայայտէ «Շանթի» անդամները։ Կազմակերպութեան բացայայտուած անդամներուն խստօրէն կը նախազգուշացնեն եւ կը սպառնան նման գործունէութիւն շարունակելու պարագային ենթարկել պատիժի։ 1967-ին Հայրիկեանը կ'անդամագրուի 1966-ի նկարիչ Հայկազ Խաչատրեան ի ստեղծած Ազգային Միացեալ Կուսակցութեան (ԱՄԿ)։ 1968-ին Հայրիկեանը կը ծանօթանայ Ազգային Միացեալ Կուսակցութեան ղեկավարներուն հետ եւ այդ ժամանակ ալ «Շանթ»ը կը տեղափոխէ ԱՄԿ։ Հայրիկեանը ԱՄԿ-ի շարքերուն մէջ կը մասնակցի Փարոս-1-ի տարածման, կը կատարէ կազմակերպչական աշխատանք եւ կը դառնայ ԱՄԿ-ի ամենագործուն անդամներէն մէկը։ 24 Ապրիլ 1968-ին, Մեծ Եղեռնի զոհերու յուշարձանին մօտ Հայրիկեանը կը կազմակերպէ 15 վայրկեան տեւողութեամբ ռատիօհաղորդում, որուն թեման անկախ Հայաստանն էր։ Կազմակերպողի՝ Հայրիկեանի մասին ՊԱԿ-ը իմացաւ 1969-ին դատաքննութեան ժամանակ՝ անոր կցուած մատնիչի միջոցով։ 1968-ին ԱՄԿ-ի ղեկավարներու կալանաւորումէն ետք Հայրիկեանը կը դառնայ կուսակցութեան ամենագործուն անդամը։ ԱՄԿ-ին կ'անդամագրուին նորանոր մարդիկ։ Կը մշակուի գաղտնի գործունէութեան յուսալի համակարգ. անդամները կը ստորաբաժնուին ըստ խումբերու եւ մասնաճիւղերու, որոնք իրար հետ կ'առնչուին իրենց ղեկավարներու կամ կապաւորներու միջոցով։ Առաջին անգամ Հայրիկեանը կը ձերբակալուի 1969-ի գարնան, երբ 20 տարեկանը դեռ չէր բոլորած։ Երիտասարդ գործիչին կը բնութագրէ նախաքննութենէն հետեւեալ դրուագը. Հայրիկեանը կը հրաժարի ցուցմունքներ տալէ եւ կը պահանջէ, որ իրեն տանին ՊԱԿ-ի նախագահ գեներալ Լեյտենանտ Բադամեանցի մօտ։ Յաջորդ օրը իրեն կ'ուղեկցին գեներալի առանձնասենեակ։ Հայրիկեանը անկէ կը խնդրէ, որ մնան երկուքով, սակայն գեներալը կը մերժէ՝ ըսելով, որ իր աշխատակիցներուն կը վստահի։ Հայրիկեանը կ'առաջարկէ.«Մենք երկուքս ալ հայ ենք, երկուքս էլ մեր հայրենիքի լաւը կը ցանկանանք։ Եկէք, ես ներքեւէն, Դուք՝ վերեւէն համագործակցինք եւ ազատենք մեր հայրենիքը»: Ցնցուած գեներալը կը գոռայ. «Կորիր այստեղէն»։
1970-ին Հայրիկեանը կը դատապարտուի 4 տարուան ազատազրկման ՝ Հայաստանի խորհրդային սոցիալիստական հանրապետութեան քր. օրէնսգիրքի 65 եւ 67 յօդուածներով։ Դատարանին մէջ ինքզինք մեղաւոր չճանչցաւ, հրաժարեցաւ դատապաշտպանէն եւ ինքը պաշտպանեց՝ ոչ իրեն, այլ գերուած հայրենիքը։ Առաջին ազատազրկման ժամկէտը Հայրիկեանը կ'անցընէ Մորտովայի Բարաշեւօ գիւղի քաղաքական կալանաւորներու համար նախատեսուած ճամբարին մէջ։ Իբրեւ քաղաքական կալանաւոր անբասիր էր, ունէր մեծ հեղինակութիւն։ Ճամբարէն կապ կը հաստատէ չբացայայտուած ընկերներու հետ, յօդուածներ կը գրէ եւ կ'ուղարկէ ընդյատակին մէջ տպագրելու համար։ Պատժախցերուն մէջ եղած ժամանակ կը գրէր երգեր եւ բանաստեղծութիւններ։
1973-ին, վերադառնալով ազատազրկումէն, Պարոյր Հայրիկեանը կը շարունակէ քաղաքական գործունէութիւնը, ինչպէս նաեւ ուսումը պոլիտեխնիկի մէջ։ Կ'աշխատի Նուպարաշէն ի գործուածքներու գործատան մէջ։ Հայրիկեանի բացակայութեան 4 տարիներու ընթացքին ԱՄԿ-ը կը շարունակէ գործել ընդյատակին մէջ՝ հաւատարիմ մնալով Ազատ ու Անկախ Հայաստանի գաղափարին։ Հայրիկեանը կալանավայրէն կ'ոգեշնչէր ընկերները։ Ճամբարին մէջ կը մշակէ «ՓԱՐՈՍ-2»ը եւ կ'ուղարկէ դուրս. ԱՄԿ անդամները զայն կը տպագրեն եւ կը տարածեն։ 1973-ին Հայրիկեանի վերադարձէն ետք ԱՄԿ ծրագիրը փոփոխութիւններու կ'ենթարկուի. անոր առաջարկով կը հանուին բոլոր այն դրոյթները, որոնք կը հակադրուէին ԽՍՀՄ սահմանադրութեան։ Հայրիկեանի անմիջական ղեկավարութեամբ բազմահազար տպաքանակով կը տարածուին «ՓԱՐՈՍ-2» ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ թերթն ու բազմաթիւ թռուցիկներ ու կոչեր։
ԱՄԿ-ի հիմնադիր Հայկազ Խաչատրեանի եւ միւս ղեկավարներու ձերբակալութենէն ետք Հայրիկեանը կը դառնայ ԱՄԿ-ի փաստական ղեկավարը։ 1973-ին կը ստեղծուի ԱՄԿ-ի գործադիր խորհուրդ, որուն նախագահ կ'ընտրուի Հայրիկեանը։ Ազատութեան մէջ մնալով ընդամէնը 9 ամիս՝ ան ԱՄԿ-ը բարձրացուց նոր աստիճանի. այդ ժամանակահատուածը կազմակերպութեան ամենաարգասաբեր շրջանն էր, քաղաքական նոր մտածելակերպի շրջան։
1974-ին անձնագրային կարգը խախտելու կեղծ մեղադրանքով Հայրիկեանը կը կալանաւորեն՝ դատապարտելով 2 տարուան ազատազրկման։ Սակայն 2 ամիս ետք յօդուածը կը փոխեն եւ կը դատապարտեն ՀԽՍՀ Քր. օրէնսգիրքի 65 յօդուածի 2-րդ մասով եւ 67 յօդուածով։ Այս ապօրինի քայլը հիմնազուրկ էր, քանի որ ՊԱԿ-ը չկարողացաւ որեւէ ցուցմունք կորզել կալանաւորուած վկաներէն։ Դատարանը յենուեցաւ միայն Ռուբէն Խաչատրեանի ցուցմունքի վրայ։ Նախաքննութեան ընթացքին Հայրիկեանն ու իր ընկերները կը գտնուէին ՊԱԿ-ի մեկուսարանի տարբեր խուցերուն մէջ։ Սակայն ան կը կարողանար ոչ միայն իրենց հետ գաղտնի նամակագրական կապ ստեղծել, այլեւ հաստատել իր մշակած՝ ԱՄԿ-ի ծրագիրը։ Ծրագիրի հիմնական դրոյթը հետեւեալն էր. ԽՍՀՄ սահմանադրութեան ընձեռած իրաւունքով հանրաքուէի միջոցով հասնիլ Խորհրդային Հայաստանի անկախացման։ Այս ծաւալուն փաստաթուղթը մեկուսարանէն դուրս ուղարկելու փորձը կը ձախողի եւ Հայրիկեանը այս անգամ կը դատապարտուի 7 տարուան կալանքի եւ 3 տարուան աքսորի։ Ի դէպ, նախաքննութեան ընթացքին, բացի ԱՄԿ-ի ծրագիրէն, կը գրէ նաեւ մի քանի երգեր ու բանաստեղծութիւններ։ Այս եւ այլ երգերով Պարոյր Հայրիկեանը կը դառնայ ազգային-հայրենասիրական արդի երգարուեստի հիմնադիրը Հայաստանի մէջ։
ԱՄԿ նոր ծրագիրի եւ կանոնադրութեան հիման վրայ գրուած եւ 1976-ին մորտովական կալանավայրէն գաղտնի դուրս ուղարկուած՝ Հայրիկեանի «ԱՄԿ-ը իր գործունէութեան 10-րդ տարիին» տեսական կազմակերպական յօդուածաշարը էական նշանակութիւն կ'ունենայ հայ եւ այլ ազգային-ժողովրդավարական շարժումներու զարգացման համար։ Նոյն թուականին Հայրիկեանի բանտային ընկերները՝ ուքրանացի բանաստեղծ Վասիլ Ստուսը եւ հրեայ գրող Միխայիլ Հեյֆեցի նախաձեռնութեամբ՝ ԱՄԿ գաղափարները ընդունելու եւ ԱՄԿ համակիր անդամներ դառնալու մասին յայտարարութիւններ կ'ընդունին եւ հանրաքուէի պահանջով ԱՄԿ գործողութիւններուն կը մասնակցին նաեւ ուքրանացի, ռուս, հրեայ, լաթուիացի, մոլտովացի, լիթուանիացի եւ այլ ազգերու ներկայացուցիչ քաղկալանաւորներ։ Ասիկա ազգամիջեան համերաշխութեան իսկական օրինակ է։ Այս կալանքը Հայրիկեան կ'անցընէ Փերմ ի եւ Մորտովիայի քաղաքական ճամբարներուն մէջ։ 1977-ին կալանավայրին մէջ ինք կ'ընտրուի ԱՄԿ-ի քարտուղար, որուն մասին կազմակերպութիւնը կը տեղեկացնէ ԽՍՀՄ իշխանութիւններուն։ Հայրիկեանը, այսպիսով, կը դառնայ ազգերու ինքնորոշման իրաւունքի պաշտպանութեան շարժման հիմնադիրը ԽՍՀՄ-ի մէջ։ Ան կը համարուէր ամենագործուն քաղաքական կալանաւորը եւ մօտ 400 օր անցուցած է միայն պատժախուցերուն մէջ։ Փիթըրսպուրկցի պատմաբան, գրող, ազգութեամբ հրեայ Միխայիլ Հեյֆեցը, որուն վիճակուած էր դառնալ այդ օրերու տարեգիրը, գրած է ''«Ռազմագերի քարտուղարը. պատմութիւն Պարոյր Հայրիկեանի մասին»'' գիրքը (առաջին անգամ լոյս տեսած է 1985-ին, Լոնտոնին մէջ, ռուսերէն)։ Հեյֆեցը հիացմունքով կը խօսի տարիքով իրմէ շատ երիտասարդ Հայրիկեանի «խարիզմայի», առաջնորդի բնատուր տաղանդի, ազգային-ազատագրական պայքարին անոր անվերապահ նուիրման, իսկական եւ ոչ թէ մոսկովեան պատկերացումներով միջազգայնականութեան մասին։
1980-ի Հոկտեմբերէն Հայրիկեանը Ուրալի Փերմ քաղաքի քննչական բանտին մէջ է, այնուհետեւ՝ Նովոսիպիրսկի, ապա՝ Իրկուտսկի բանտերուն մէջ։ 1981-ին, ազատազրկման ժամկէտը լրանալէն 3 ամիս առաջ, Հայրիկեան կ'ամբաստանուի կաշառատուութեան մէջ եւ Փերմի մէջ սարքուած խայտառակ դատավարութիւն-ներկայացումէն ետք կը դատապարտուի 3 տարուան ազատազրկման եւ կ'ուղարկուի Իրկուտսկի մարզի հիւսիսը տեղակայուած թմրամոլներու համար նախատեսուած յատուկ ճամբար։ Ընդհանուր առմամբ, կարցերներուն մէջ անցուցած է շուրջ 300 օր։ Հրաշքով ողջ մնալով, 1984-1987 թուականներուն աքսորավայրին մէջ՝ Իրկուտսկի Ուստ-Կուտ շրջանին մէջ կ'աշխատի որպէս ելեկտրիկ։ Բարձրագոյն կրթութիւն ստանալու նպատակով Հայրիկեան կ'ընդունուի Փրատսկի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի հեռակայ բաժինը. 20 հնարաւորէն հաւաքելով 18 միաւոր՝ կը գրաւէ առաջին տեղը, սակայն կը պարզուի, որ ինստիտուտի ղեկավարութիւնը «սխալմամբ մոռցած է» Հայրիկեանի անունը գրել հրամանի մէջ եւ այդ «սխալը ուղղել հնարաւոր չէ»։ 1985-ին Հայրիկեան կ'ընդունուի Իրկուտսկի պոլիտեխնիկական ինստիտուտ։ Որպէս շատ լաւ ուսանողի, անոր կը թոյլատրուի յանձնել յաջորդ դասընթացքի քննութիւնները։ Հազիւ հասցուցած էր յանձնել 2 քննութիւն, երբ զայն 1987-ին Յունիսին երկրորդ դասընթացքէն կը հեռացնեն ՊԱԿ-ի յանձնարարութեամբ։ Հետագային Հայրիկեան կ'աւարտէ Երեւանի պետական համալսարանի իրաւաբանական բաժանմունքը։
1987-ի Մայիսին Հայրիկեանի նախաձեռնութեամբ Հայաստանի մէջ կը ստեղծուի «Քաղկալանաւորներու պաշտպանութեան հայկական յանձնախումբը»։ Օգոստոսին վերադառնալով Հայաստան, Հայրիկեանը Սեպտեմբերին կը հիմնէ Ազգային Ինքնորոշում Միաւորում (ԱԻՄ) կազմակերպութիւնը։ Վերջինս ԽՍՀՄ ամբողջ տարածքին մէջ բացայայտ պայքարող առաջին ազգային-քաղաքական-ժողովրդավարական կազմակերպութիւնն էր՝ իր «Անկախութիւն» շաբաթաթերթով։ «Անկախութիւնը» Խորհրդային Միութեան մէջ առաջին բացայայտ հրատարակուող այլընտրանքային քաղաքական պարբերականն էր, որ Հայաստանի մէջ ազատ մամուլի հիմը դրաւ։ 1973-74 թուականներուն ԱՄԿ խորհուրդի անդամներէն ոչ մէկը 1987-ի պայքարը շարունակելու տրամադրութիւն ունէր, սակայն այդ մէկը չէր կրնար թեւաթափ ընել Հայրիկեանը։ Անոր հետ էին հին ԱՄԿ-ականներ Ռազմիկ Մարկոսեանը, Սուսաննա Աւագեանը, Մովսէս Գորգիսեան ը (հետագային՝ ազգային հերոս) եւ Մեխակ Գաբրիէլեան ը։ Ազատ Արշակեան ը, Աշոտ Նաւասարդեան ը եւ Յակոբջան Թաթեւոսեանը ԱԻՄ-ին անդամագրուեցան միայն 1989-ին։ Այդ ժամանակ ալ ԱՄՆ-ու մէջ գտնուող ԱԻՄ առաջնորդ Հայրիկեանը՝ Աշոտ Նաւասարդեանին կը նշանակէ Մովսէս Գորգիսեան ի նախաձեռնութեամբ ԱԻՄ-ի կազմին մէջ որպէս ապագայ ազգային բանակի նախատիպ ստեղծուած «Անկախութեան բանակի» հրամանատար։
ԱԻՄ-ի նպատակն էր ազգային պետականութեան վերականգնումը, առաջնահերթ խնդիրը՝ Հայաստանի անկախացումը հանրաքուէի միջոցով։ ԱԻՄ գործունէութեան ուշադիր կը հետեւէին Ուքրանիոյ, Ռուսաստանի, Վրաստանի եւ ԽՍՀՄ-ի միւս հանրապետութիւններուն մէջ։
12 Յունուար 1988-ին՝ Ուքրանական քաղկալանաւորներու պաշտպանութեան օրը, Երեւանի մէջ Հայրիկեանի հրաւէրով կայացաւ հայ, ուքրանացի եւ վրացի այլախոհ ղեկավար դէմքերու հանդիպումը, որմով սկիզբ դրուեցաւ ազատութեան համար պայքարող ազգերու գործակցութեան։ Մասնակիցներէն էին յետմահու Ուքրանիոյ հերոս Վիաչեսլաւ Չորնովիլը, յետմահու Վրաստանի ազգային հերոս Մերապ Կոստաւան եւ յետմահու Հայաստանի ազգային հերոս Մովսէս Գորգիսեանը։ Ինքնորոշման շարժումը իր արձագանգն ու զարգացումը գտաւ Արցախ ի մէջ, որուն ժողովուրդը, մարզային խորհուրդի՝ Ազրպէյճան ի կազմէն դուրս գալու եւ Հայաստանին վերամիաւորուելու փետրուարեան որոշումով վերջ դրաւ Մոսկուա խնդրագիրներ ուղարկելու գործելակերպին եւ Քրեմլին դրաւ ծանր իրավիճակի մէջ։ Հայրիկեանը արցախեան ինքնորոշման, ատոր յաջորդած սումկայիթեան ջարդերու, ատոնց մէջ Քրեմլին յանցաւոր դերակատարութեան վերաբերեալ տեղեկատուութեան վստահելի աղբիւր էր արտերկրի լրատուամիջոցներու համար։ «Ժողովրդավարութեան ու հրապարակայնութեան» վայ-բեմադրիչ Միխայիլ Կորպաչով ը, որ ազատ արձակած էր բոլոր քաղկալանաւորները, յանձնարարեց կրկին (չորրորդ անգամ) կալանաւորել Հայրիկեանին։ Ատիկա տեղի ունեցաւ 1988-ի Մարտին, Մոսկուայի մէջ, արտերկրի լրագրողներու հետ Հայրիկեանի հանդիպումէն ետք։ Յաջորդ օրը՝ 23 Մարտին զայն տեղափոխեցին Երեւան՝ ՊԱԿ-ի բանտ։ 20 Յուլիսին մոսկովեան իշխանութիւնները Հայրիկեանը յատուկ օդանաւով, ձեռնակապերով տեղափոխեցին նախ Մոսկուա, այնուհետեւ, յատուկ այլ օդանաւով մը՝ Եթովպիա։ Ատկէ ետք ան անցաւ Եւրոպա, այնուհետեւ՝ ԱՄՆ։ Բռնի տարագրեալի վիճակի մէջ Հայրիկեանը մնաց մինչեւ 1990-ի Նոյեմբերը, որմէ ետք, միջազգային հանրութեան ճնշման տակ Կորպաչովը հարկադրուած էր վերականգնել Հայրիկեանի քաղաքացիութիւնը եւ թոյլատրեց վերադառնալ հայրենիք։ Նոյն թուականին, դարձեալ տարագրութեան մէջ, Հայրիկեան ընտրուեցաւ Հայաստանի այն ժամանակուան խորհրդարանի՝ Գերագոյն խորհուրդի պատգամաւոր։
Յետանկախութեան Շրջան
1991-ին իրականութիւն դարձաւ 1973-ին Ազգային միացեալ կուսակցութեան 24-ամեայ առաջնորդ Պարոյր Հայրիկեանի յայտարարած՝ Անկախութիւն՝ հանրաքուէի ճանապարհով ռազմավարական նպատակը։ Պատգամաւոր Հայրիկեանը կը պայքարէր անյապաղ ազգային բանակ ստեղծելու, ժողովուրդի կողմէ ընտրուած գործադիր իշխանութեան հաստատելու, սահմանադիր ժողովի միջոցով՝ սահմանադրութիւն ընդունելու եւ կարեւոր այլ նպատակներու համար։ Ազգային բանակը ստեղծուեցաւ 1992-93 թուականներուն, առաջին ազգային սահմանադրութիւնը՝ 1995-ին։ Ուշացումով, բայց ի վերջոյ այս նպատակները իրողութիւն դարձան։ Այդ նպատակներուն հասնելու ճանապարհին Հայրիկեանն ու իր համախոհները ստիպուած էին յաղթահարել կոմունիստական իշխանութիւններէն մնացած ու նոր իաշխանակիրներ դարձած բացայայտ ու գաղտնի գործակալներու դէմ, որոնք ամէն ջանք կը գործադրէին նորանկախ երկիրը Քրեմլին յաւելուածի կարգավիճակին մէջ պահելու համար։ 1990-98 թուականներուն Հայրիկեանը ՀՀ խորհրդարանի անդամ էր, 1998-99 թուականներուն՝ ՀՀ նախագահի խորհրդական եւ Սահմանադրական բարեփոխումներու յանձնաժողովի նախագահ, 1998-2002 թուականներուն՝ ՀՀ Մարդու իրաւունքներու յանձնաժողովի նախագահ։ Օմբուտսմենի պարտականութիւնները այդ բարդ տարիներուն Հայրիկեանը կատարած է հասարակական կարգով։
1998-ին Հայրիկեանը, որպէս Սահմանադրական բարեփոխումներու յանձնաժողովի նախագահ, ՀՀ իշխանութիւններուն ստիպեց ընթացք տալ սահմանադրական բարեփոխումներու իր ծրագիրին, մասնաւորապէս՝ կեանքի կոչել երկքաղաքացիութեան իրաւունքը, վերացնել նախագահի բացարձակ իշխանութիւնը, գործող կառոյցներ դարձնել ՀՀ խորհրդարանն ու Սահմանադրական դատարանը։ Այդ փուլին մէջ Հայրիկեանը սկսաւ կատարեալ ժողովրդավարութեան համակարգի որոնումները՝ լոյս ընծայելով ընտրական համակարգի վերաբերեալ բազմաթիւ գրքոյկներ ու յօդուածներ։ Հայաստանի եւ ԱՄՆ-ու հեղինակային իրաւունքի պաշտպանութեան կազմակերպութիւններուն մէջ գրանցուած է անոր «Պետութիւններու ժողովրդավարականութեան բանաձեւը» գիւտը։ Կատարեալ ժողովրդավարական համակարգի վերաբերեալ աշխատանքները աւարտեցան 2012 թուականին։
2013-ի Յունուարին ՀՀ նախագահի թեկնածու Պարոյր Հայրիկեանը ընտրութիւններէն երեք շաբաթ առաջ փողոցին վրայ մահափորձի ենթարկուեցաւ, որմէ ետք ծանր վիճակի մէջ տեղափոխուեցաւ հիւանդանոց։ ՀՀ դատարանը մահափորձի կազմակերպման մէջ մեղաւոր ճանչցաւ նախագահի մէկ այլ թեկնածու Վարդան Սեդրակեանը եւ դատապարտեց 14 տարուան ազատազրկման։ 2013-ին ՀՀ նախագահական ընտրութիւններու պաշտօնական արդիւնքներով Հայրիկեանը ստացաւ ընտրողներու 1,23 % ձայները։
Արցախեան Պատերազմ
1992-ին Հայրիկեանի ղեկավարութեամբ ձեռնարկուեցաւ նախկին Լաչինի, այժմ Բերձորի շրջանի փախստականներու համար բնակավայրեր ստեղծելու գործը։ Թէեւ այս գործը տեղի կ'ունենար կամաւորական հիմունքներով, բայց ՀՀ նախագահի հրամանագիրով Հայրիկեանը նշանակուեցաւ Գորիսի եւ Գորիսի շրջանի արտակարգ դրութեան պարետ։ Արցախի հիւսիսային շրջաններէն հեռացող տասնեակ հազարաւոր փախաստականներ կը հեռանային Արցախի հիւսիսային շրջաններէն եւ, Հայրիկեանի բնորոշմամբ, կ'երթային դէպի անյայտութիւն։ ԱԻՄ-ականներու հիմնած բնակավայրերը կ'օգնէին իրենց մնալ հայրենիքի մէջ։ Հայրիկեանը ստեղծեց Սիւնիքի աշխարհազօրը, որուն գրանցուած 627 անդամներուն 43-ը զոհուեցան՝ կեանքի գնով պաշտպանելով ԱԻՄ աւաններուն մէջ հաստատուած նորաբնակները՝ կանոնաւոր ազգային բանակի բացակայութեան եւ «օրուան պատասխանատուներու յետին նկատառումներու» պատճառով։ Թէեւ Հայրիկեանը երկու ամիսով պարետ նշանակուած էր, բայց աշխատանքները շարունակուեցան մինչեւ 1995-96 թուականներ, ընդ որուն այստեղ ալ ան աշխատած է հասարակական կարգով, աշխատանքները իրականացուած են հիմնականօրէն ԱԻՄ-ի արտասահմանեան մասնաճիւղերու եւ համակիրներու օժանդակութեամբ։ Հայրիկեանի այս՝ ազատագրուած տարածքներու վերաբնակեցման նախաձեռնութիւնը նոյնպէս ի վերջոյ, 1994-ին դարձաւ պետական քաղաքականութիւն։