cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Տալաս
Տալասը կլոպըլ քաղաք է : Իր բազմաճիւղ տնտեսութեան մեջ էական դեր կը խաղան ռազմական արդիւնաբերութիւնը, ֆինանսական ծառայութիւնները, տեղեկատուական արուեստագիտութեան բնագաւառը, հեռահաղորդակցութեան միջոցներու արտադրութիւնը, փոխադրումներու իրականացումը : Այստեղ իրենց գործունէութիւնը ծաւալած են աշխարհի խոշորագոյն հինգ հարիւր ընկերութիւններէն՝ Fortune 500-էն  ինը եւ այնպիսի ընկերութիւններ, ինչպէս՝ American Airlines (Fort Worth)-ը, ExxonMobil (Irving)-ը,  J. C. Penney (Plano)-ն: Փոխադրամիջոցներու կարեւորագոյն միջոցներէն է վերջերս շահագործման յանձնուած Dallas/Fort Worth International Airport օդանաւակայանը, որ ուղեւորափոխադրումներու ծաւալով ամենամեծերէն ու  ամենաբանուկներէն մէկն է աշխարհի մէջ :
Քոյր քաղաքներ
Տալասն ունի վեց քոյր քաղաք: Բացի այդ, բարեկամացեր է եւս հինգ քաղաքի հետ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Թեքսասի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Տեխաս Ստորոգութիւն:1841 թուականին հիմնադրուած բնակավայրեր
Մակի Սմիթ
Մակի Սմիթ (Maggie Smith, ծննդեան անուն՝ Մարկարեթ Նաթալի Սմիթ (Margaret Natalie Smith); ծնած է 28 Դեկտեմբեր, 1934 թուականին, Լոնտոն, Անգլիոյ մէջ), աn անգլիացի դերասանուհի մըն է ։
Մակի ունեցած է երկար գործընթացք մը (մօտ 60 տարի) դերասանութեան մասնագիրտութեան մէջ, ուր ան մասնակցած է տարբեր ֆիլմերու, թատրոններու եւ հեռուստաշարերու: Ան դերեր խաղցած է աւելի քան 50 ֆիլմերու մէջ, եւ Անգլիոյ ամէնէն նշանաւոր դէմքերէն մէկն է : Սմիթ մեծապէս ճանչցուած է իր կատարած Միրվենա Մաքկոնակալ կերպարով, Հէրրի Փոթըրի վիպաշարի բոլոր ութը ֆիլմերուն մէջ։ Ան ուսանած է Օքսֆորտ համալսարանին մէջ, որտեղ դասաւանդած է իր հայրը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Անգլիացի դերասանուհիներ Ստորոգութիւն:28 Դեկտեմբերի ծնածներ
Թատրերգութիւն
Թատրերգութիւն, գեղարուեստական գրականութեան սեռ, ուր հեղինակը ոչ թէ դեպքերու եւ հերոսներու մասին կը պատմէ, այլ ուղղակիօրէն այդ բոլորը կը ցուցադրէ հանդիսատեսին առջեւ։ Թատրերգութիւնը ունի հերոսներ ու գործողութեան ընթացք։
Սեռին բնորոշ գիծերը
Հեղինակային այս «բացակայութիւն»ը կը դժուարացնէ թատերագիրին գործը։ Իրեն համար, արտայայտուելու միակ ճամբան գործող անձերու խօսքն է. ան պարտաւոր է ե՛ւ հերոսներու հոգեբանութիւնը, ե՛ւ գործողութեան զարգացումը տեղաւորել այդ խօսքերուն մէջ։ Առաւելագոյնը՝ կրնայ փակագծուած շատ կարճ նշումներ արձանագրել, ինչպէս՝ բեմանկարի, հերոսներու ելեւմուտքին, կամ որոշ պահերու՝ անոնց կեցուածքին մասին։
Թատրոնը յատուկ կառոյց կը պարտադրէ։ Հանրութեան դադարներ տալու եւ բեմանկար փոխելու համար, անոնք գործողութեան ընթացքին համաձայն՝ բաժնուած կ'ըլլան արարներու (երեքէն հինգ արար)։ Արարները իրենց կարգին բաժնուած կ'ըլլան պատկերներու կամ տեսիլներու։
Նշուած յատկանիշներով՝ կը բացատրուի նաեւ թատրերգութեան գործողութեան կուռ կառուցուածքը՝ կեդրոնացումը, լարումն ու արագութիւնը։ Որեւէ շեղում կամ դանդաղում, որ այս կամ այն ձեւ կարելի պիտի ըլլար վէպի կամ բանաստեղծութեան մէջ, ըմբռնելի եւ ընդունելի չէ հոս։
Թատերական Տեսակներ
Թատերական երկերը կը բաժնուին ըստ իրենց հիմնական նիւթին, բայց մանաւանդ արտայայտած տրամադրութիւններու «գոյնին»։ Այդ տեսակները երեք են՝
Ողբերգութիւն
Թատերգական այս տեսակը կը ցուցադրէ կեանքի պատկերներ՝ իրականութեան տխուր երեսներու խտացած ներկայացումով եւ անխուսափելի ողբերգական վերջաւորութեամբ (մինչ՝ այլ տեսակներ ողբերգական դրուագներ կը ներկայացնեն պարագայաբար միայն)։
Ողբերգութիւնը հնադարեան դիցաբանական ժամանակներէն ժառանգ հասած է հելլենական դասական գրականութենէն։ Այդ դասական շրջանին է (Ք.Ա. 5-րդ- 4-րդ դարեր), որ անիկա ստացած է իր առաջին գրական կայուն ձեւը։
Դիցաբանութեան մէջ, գլխաւոր գործող անձը՝ ողբերգական հերոսը, մարդկային արտասովոր տիպար էր առհասարակ, որ կ'ապրէր ճակատագրական բախում մը, կը գործէր ճակատագրական սխալ մը եւ ինքն իր վախճանին պատճառ կը դառնար։ Հետեւելով անհատական իր ճակատագիրին, հանդիսատեսին մէջ ան կը ստեղծէր կարեկցութիւն մը, որ գեղագիտական յուզումին ու բարոյական իտէալին միացած՝ կ'ունենար զգալի դաստիարակիչ ազդեցութիւն մը։
Հակառակ իրենց այս մասնայատկութիւններուն, հելլենիստական շրջանին, մեծ ողբերգակներու գործերը յաջողած են արծարծել մարդկային-բարոյական ընդհանրական հարցադրումներ, որոնք իբրեւ ժառանգութիւն փոխանցուած ու մնացած են անփոփոխ՝ հետագայ դարերուն եւ հազարամեակներուն՝ տեսակի հոլովոյթին ու ձեւաւորումներուն մէջ։
Ողբերգութիւնը երկրորդ ծնունդ մը ունեցած է նոր ժամանակներուն, եւրոպական Վերածնունդին։ ԺԶ. դարուն՝ Անգլիան (Շէյքսփիր), իսկ աւելի ետք՝ Ֆրանսան (Փ. Քորնէյ, Ժ. Ռասին), Գերմանիան (Շիլլըր, Կէօթէ), Ռուսիա ն (Փուշքին) եւ ուրիշներ, նոր ձեւեր տուած են անոր։
Հայ նոր գրականութիւնը ուշագրաւ ողբերգական գործեր չէ արտադրած ։
Կատակերգութիւն
Կատակերգութիւնը ամէնէն ծաւալունն է երգիծական շեշտ կրող տեսակներէն։ Անոր սկզբունքն է կեանքը ներկայացնել իր հեգնելի, եւ թերի կողմերով։
Դասական կատակերգութեան ծագումը, ինչպէս ողբերգութեանը, կը տեղադրուի հելլենական հնադարուն (Արիստոֆանէս), փայլուն վերածաղկումով մը լատին գրականութեան ծաղկման դարերուն, Հռոմ։
Հնադարու դասական այս կատակերգութիւնները ունէին թեմաթիք լայն ընդգրկում - մարդկային տիպարներու, բայց մանաւանդ հանրային կեանքի թերիներու մատնանշումով, երբեմն հանճարեղ երգիծական շեշտով։
Նոր ժամանակներուն, եւրոպական գրականութիւնները երկրորդ շունչ մը տուին նաեւ կատակերգութեան տեսակին Շէյքսփիր, ՄոլիԷռ, Կոկոլ...
Իսկ հայ գրականութեան մէջ յիշատակութեան արժանի են Յ. Պարոնեանը եւ Գ. Սունդուկեանը (վերջինին նուազ ծանօթ գործերէն մէկ քանին)։
Ասոնցմէ գլխաւորներն են՝
Օրինակ՝ կատակերգութեան մէջ է միայն, որ փաստաբան մը «նրբացուցիչ դէպք յանցանաց»ի կրնայ տալ ծիծաղելիօրէն անիմաստ այնպիսի սահմանում մը, ինչպէս՝ «Պաղտասար Աղբար» թատերակին փաստաբանը։ Օրինակ՝ նոյն Պաղտասարը իր հակառակորդին դէմ պաշտպանութիւն եւ խորհուրդ կը խնդրէ իր «բարեկամ» Կիպարէն, առանց գիտնալու, որ ան է նոյնինքն իր հակառակորդը։
Խօսելով կատակերգութեան ենթատեսակներուն մասին, կարելի է յիշել՝
Հասկնալի է անշուշտ, որ այս ենթատեսակները նոյնպէս երբեմն իրարու միջեւ կը խառնուին. այսպէս, լուրջ տիպի կատակերգութիւն մը կրնայ ունենալ զաւեշտային մասեր։
Թատերախաղ (Դրամա)
Թատրերգութեան երրորդ տեսակը թատերախաղն է, որ ԺԸ. դարէն ծնունդ առած՝ յաջորդական փոքր փոփոխութիւններէ անցնելով յանգած է ձեւի մը, որ մօտ է ժամանակակից թատերգական գործերուն։
Թատերախաղին զարգացման կարեւորագոյն հանգրուանը եղած է ԺԹ. դարուն առաջին կէսին վիպապաշտ հոսանքը կամ դպրոցը (ՇիլլԷր, Հիւկօ)։ Հայկական թատրերգութեան ամէնէն ծանօթ թատերախաղերն են Գ. Սունդուկեանի եւ Ալ. Շիրվանզադէի թատերակները։ Լ. Շանթի թատերական գործերը նոյնպէս թատերախաղի տարբերակներ են։
Իր ընդհանուր գիծերուն մէջ, թատերախաղը՝
Բեմագրութիւն կամ շարժագրութիւն (սենարիօ)
Շարժանկարի մը պատրաստութեան հիմք ծառայող գրութիւնը անոր համառօտ պատմութեամբ եւ խօսակցութիւններով, կը կոչուի բեմագրութիւն կամ շարժագրութիւն, կամ՝ միջազգային գործածութեան հասած բառով մը՝ սենարիօ։ Կարելի է այս վերջինը նկատել թատրերգութեան տեսակ մը, մանաւանդ եթէ ստեղծագործ արտադրութիւն է, եւ ոչ պատշաճեցում՝ արդէն գոյութիւն ունեցող պատմողական կամ թատերգական գործէ մը։
Բեմագրութիւնը իբրեւ բնագիր՝ կը յիշեցնէ թատրերգութիւնը։ Բայց բնականաբար աւելի անկախ է բեմական հրամայականներէ եւ հեղինակային նշումներէ, որոնք թատրերգութեան մէջ քանի մը բառէն աւելի չեն ըլլար, հոս կրնան աւելի երկար ըլլալ եւ ուրուագծել պատմութիւնը։
Աղբիւրներ
Է. Ջրբաշեան, Գրականութեան տեսութիւն, Երեւան, 1980, էջ 336-339։ Ստորոգութիւն:Գրականութիւն Ստորոգութիւն:Գրական սեռեր
Գաթրճեան
Գաթրճեան, հայկական մականուն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Մականուններ ըստ վերջածանցի Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Ալեքսանտր Սոլժենիցին
Կենսագրութիւն
Ծնած է Քիսլովոտսք։ Հայրը զոհուած է դժբախտ պատահարէն, որսին ատենը իր ծննդեան տարուան։ Մայրը՝ ծնունդով Ռայիսա Շչերպակ յեղափոխութենէն ետք զբաղած է սղագրութեամբ եւ զաւակին հետ տեղափոխուած է Տոն Ռոսթով, ուր Ալեքսանտրը աւարտել է միջնակարգը, ապա ստացած է ֆիզիքամաթեմաթիքական բարձրագոյն կրթութիւն, նաեւ սորված է փիլիսոփայութիւն։
1940-ին ամուսնացած է Նաթաշա Ռեշեթովսքայային հետ։
Պատերազմի տարիներուն անոնք զբաղած են մանկավարժութեամբ՝ Տոնի Ռոսթովի մօտի Մորոզովքա փոքր քաղաքին մէջ։ Հոս Ալեքսանտրը դասաւանդած է թուագիտութիւն եւ աստղագիտութիւն։
Ծառայութիւն
Այնուհետեւ զօրակոչուած է բանակ, դարձած է հրետանաւոր։ 1942-ին եղած է ռազմաճակատին՝ Օրեոլէն մինչեւ Փրուսիա հասած է։ Արժանացած է մարտական շքանշաններու եւ մետալներու։
Ձերբակալութիւնը եւ արդարացում
Հենց միայն Լենինը «Վովքա» եւ Սթալինը «Փախան» կոչելու համար Սոլժինիցինը 1945-ին ձերբակալուած է եւ աքսորուած ութ տարիով։ 1952-ին աքսորավայրին աշխոյժ մասնակցութիւն կ'ունենայ աքսորեալներու խռովութիւններուն։ Անտանելի դաժան աքսորային կեանքը շատ վատ ազդած է անոր առողջությանը, եւ ան երկու անգամ վիրահատութեան ենթարկուած է։ Ճամբարէն ազատուելով, ան ցմահ բանտարկութեան կը դատապարտուի եւ կը ղրկուէ Ճամպուլի մարզ։
1956-ին արդարացուած է, վերադարձած է Տոնի Ռոսթով, տեղի դպրոցներուն դասաւանդած է ֆիզիքա։ 1959-ին ռուս գրող Ալեքսանտ Թվարտովսքին, ստանալով Նիքիթա Խրուշչովի թոյլտվութւնը, իր խմբագրած «Նովի միր» ամսագրին մէջ տպագրած է «Իւան Տէնիսովիչի մեկ օրը» պատմուածքը, որ լայն ճանաչում կը բերէ հեղինակը։ Անոր ներկայացուցած են են Խրուշչովին, «Փրավտա»-ին մէջ կը տպագրուեն նոր պատմուածքներ։ Այդ ամէնէն ոգեւորուած Սոլժինիցինը կը գրէ իր գլուխգործոցը՝ «Կուլագ արշիփելակը», որն աքսորական տարիներուն հաւաքած նիւթերու գրական հանրագիտարանն է։ Սակայն, իհարկէ, անիկա չի տպագրուեր։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:11 Դեկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:3 Օգոստոսի մահացածներ
Եզնիկ Կողբացի
Եզնիկ Կողբացի, հայ փիլիսոփայ, թարգմանիչ, հասարակական–եկեղեցական գործիչ։ Մեսրոպ Մաշտոցի աշակերտներէն։ Մասնակցած է Աստուածաշունչի եւ այլ երկերի թարգմանութեանը։ Եզնիկի մասին կը հիշատակեն Կորիւնը, Եղիշէն, Մովսէս Խորենացին։ Եզնիկ Կողբացի աշխատութիւններէն պահպանուած են «Եղծ աղանդոց»–ը՝ հայ փիլիսոփայութեան կարեւոր սկզբնաղբիւրներէն մէկը (յայտնի է նաեւ «Վասն Աստուծոյ» անուամբ)։
Եզնիկ Կողբացին հայ փիլիսոփայութեան մէջ զարկ տուած է պատրիստիկական–ջատագովական ուղղութեանը։ Հիմնականին հետաքրքրուած է գոյաբանական հարցերով, մշակած մոնիստական փիլիսոփայական, աստուածաբանական ուսմունք։ Ըստ անոր, միակ եւ իրական սուբստանցը Աստուածն է՝ մշտնջենական, ոչնչով չպայմանաւորուած, բայց ամէն ինչի պատճառ հանդիսացող էակը։ Այս դիրքերէն ան սուր պայքար մղած է քրիստոնէական գաղափարախօսութիւնը հակադրող փիլիսոփայական եւ կրօնա–աղանդաւորական ուսմունքներու դէմ, հերքած է հեթանոսական աշխարհայացքը, անտիկ փիլիսոփաներու ուսմունքները եւ հատկապէս պարսից զրվանականութիւնը։ Աղանդներու հերքման եւ քրիստոնէութեան փիլիսոփայական հիմնաւորման առնչութեամբ Եզնիկ Կողբացին կ'արտայայտէ նաեւ անտիկ փիլիսոփայական ուսմունքներու՝ հունական բոլիթէիզմի, ստորկեան բանթէիզմի, էպիկուրեան աթէիզմի դէմ, կը քննադատէ զգայական աշխարհի առաջացման մասին Բլադոնի ուսմունքը։ Ռացիոնալիզմի դիրքերէն ան կը ժխտէ սնահաւատութիւնը, ճակատագրապաշտութիւնը, աստղագուշակութիւնը, հեթանոսութիւնէն հաւատալիքները։ Ըստ անոր աշխարհը կը ճանաչէ զգայութեան ու բանականութեան միջոցով։ Զգայութեամբ մարդն կ'ընկալէ նիւթական աշխարհը, բանականութեամբ կը սահմանէ այն եւ կը որոշէ իր գործողութիւնները, վարուելակերպը։ Հետեւաբար, բանականութիւնը, զգայութեան համեմատութեամբ ճանաչողութեան բարձր ձեւն է։ Սակայն, զգայութիւնէն եւ բանականութիւնէն բացի, մարդուն հատուկ է նաեւ բնազդը։ Մտածելու ունակութիւնը կորցնելու դեպքին մէջ մարդը բացառապէս կը գործէ բնազդով։ Եզնիկ Կողբացին պաշտպանած է չորս տարրի ուսմունքը. ըստ անոր, բնութիւնը կազմուած է աստուծոյ ստեղծած չորս տարրերէն՝ կրակէն, օդէն, ջուրէն եւ հողէն։ Գիտութեան պատմութեան համար կարեւոր նշանակութիւն ունին Եզնիկ Կողբացի արտայայտած միտքերը բնագիտութեան (ֆիզիքայի, բժշկութեան եւ կենսաբանութեան) մասին։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ
Շուշիի Գորգերու Թանգարան
Շուշիի գորգերու թանգարան, արցախեան հնագոյն գորգերու եւ կարպետներու թանգարան (բնական բուրդէ պատրաստուած գորգեր), որ հիմնադրուած է 2011-ին, բացուած՝ 2013-ին Արցախի Հանարապետութեան Շուշի քաղաքին մէջ :
Պատմութիւն
Թանգարանի հիմնադիրն է Վարդան Ասծատրեանը, որ աշխարհի տարբեր երկիրներէ` Աւստրիայէն, Զուիցերիայէն, Սթամպուլէն, Գերմանիայէն գտած եւ գնած էր հին հայկական գորգեր՝ զանոնք տեղափոխելով Արցախ, որոնք միացան Արցախի յայտնի գորգագործներու հին գորգերուն, բերուած` Հայաստանի ու Արցախի տարբեր գիւղերէ: Թանգարանը ունի երկու հիմնական շէնք : 2011-ին Շուշիի մէջ բացուեցաւ թանգարան-հիմնադրամ, որու տարածքը տրամադրուեցաւ շնորհիւ ամերիկեան հովանաւորներու կողմէ: Այնուհետեւ Օգոստոս 2012-ին, մոսկուայաբնակ հովանաւորու կողմէ անյատոյց տրամադրուեցաւ համապատասխան շէնք՝ իբրեւ գորգերու թանգարան: Թանգարանին մէջ կան ոչ միայն արցախեան գորգեր, այլ նաեւ աւանդական արհեստներու հին առարկաներ: Զանոնք ուսումնասիրելէ ետք, կը տրուի փորձագիտական գնահատական, անհրաժեշտութեան պարագային՝ կը վերականգնուի, ապա կը ցուցադրուին : Այսօր թանգարանը ունի շուրջ 300 գորգ, որոնք գործուած էին 17-րդ դարէն մինչեւ 20-րդ դարասկիզբ: Անոնք հիմնականին արցախեան աւանդական գորգեր են: Մօտ 300 գորգերէ կազմուած թանգարանի մշտական ցուցադրութիւնը կը ներառէ 120-ը՝ «Վիշապագորգ», «Խնձորեսկ», «Աստղագորգ», «Ծաղկագորգ», «Արծուագորգ», «Ծաղկած խաչեր», «Պատկերագորգ» եւ այլն:  Հաւաքածոյէն վերականգնուած են առաւել վնասուած գորգերը: Բացի այդ, թանգարանին մէջ կը ցուցադրուին նաեւ թուրքմենական եւ աֆղանական գորգերու օրինակներ, ինչպէս նաեւ կան ռուսական մշակոյթի որոշ արտեֆակտներ: Օգոստոս 2013-ին՝ թանգարան այցելած Արցախի հանրապետութեան նախագահ Բակօ Սահակեանը, յայտարարեց, որ գորգերու թանգարանը զգալի աջակցութիւն կը ցուցաբերէ ազգային աւանդոյթներու եւ արժէքներու պահպանման գործին, նպաստելով նաեւ Արցախի մէջ զբօսաշրջութեան առաջընթացին :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:ԼՂՀ թանգարաններ Ստորոգութիւն:Շուշի
Թռչունի Օր
Թռչունի Օր (Bird Day), այս կրճատուած անուանումը կապուած է շարք մը տարբեր տօներու եւ միջազգային օրերու հետ, որոնք ուղիղ կապուած են թռչուններուն հետ։ Անոնցմէ աւելի յայտնի «թռչնային» օրեր կը համարուին Թռչուններու Միջազգային Օրը (1 Ապրիլ), Թռչունի Օրը (4 Մայիս), Միացեալ Նահանգներու Թռչունի Միջազգային Օր (5 Յունուար), Մայիսի երկրորդ շաբաթը՝ Թռչող Թռչուններու Միջազգային Օր», Մեծն Բրիտանիոյ Թռչունի Միջազգային Օր (22 Յունուար), Թռչունի Օր կամ «Ձեռքբերում» Ռուսաստանի միջազգային օրացոյցին մէջ։ Թուարկուած տօներէն ոչ մէկը կը համարուի ոչ աշխատանքային օր, եթէ չի զուգադիպիր այլ արձակուրդներու կամ շաբաթավերջի օրերու։
Միացեալ Նահանգներու Թռչունի Միջազգային Օր
Միացեալ Նահանգներու Թռչունի Միջազգային Օրը (National Bird Day, 5 Յունուար) ամէնամեայ բնապահպանական տօն, որն ԱՄՆ-ի մէջ աւանդաբար կը նշուի 5 Յունուարին: Այդ օրը որոշ էկոլոգիական կազմակերպութիւններ եւ ամերիկեան շարժումներ կը փորձեն իշխանութիւններուն ու քաղաքացիներուն ուշադրութիւնը հրաւիրել անհետացող թռչուններու խնդիրին ու անոնց տեսակներուն պահպանման վրայ :
Թռչուններու Միջազգային Օր
Թռչունի Միջազգային Օր, տօն, որ կը նշեն ամէն տարի, 1 Ապրիլին՝ սկսած 1927-էն:
Թռչունի Օր
Այս տօնին պատմութիւնը կը սկսի 1894-ին, ԱՄՆ-ի Փենսիլվանիա նահանգին մէջ։ Տօնակատարութեան նախաձեռնողն ու կազմակերպիչը՝ Օիլ Սիթիէն (Oil City, Pennsylvania) Չարլզ Պապքոքն է, ով որոշած է կազմակերպել որպէս մանկական տօն՝ անուանելով այն Թռչունի Օր (անգլ.՝ Bird Day) եւ համատեղել հաճելին օգտակարին հետ (երեխաներուն կրթական եւ թռչնատներու շինութեան ու կերամաններ թռչուններուն համար): Չարլզի միտքը սկսած է ընդարձակուիլ քսաներորդ դարուն ամբողջ երկրին մէջ, իսկ յետոյ Հին աշխարհի տարածքին:
«Bird Day»-ը այժմ եւս կը նշեն ԱՄՆ-ի մէջ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր Ստորոգութիւն:Տօներ Ստորոգութիւն:Թռչնաբանութիւն
Փամպակի լեռնաշղթայ
Փամպակի լեռներ , Բամպակ, Պամբակի լեռնաշղթայ, Պամբի լեռնաշղթայ, Պամբուգ, Սպիտակի լեռնաշղթայ, Փամբակ, Փամփակի լեռնաշղթայ, լեռնաշղթայ Հայաստանի Շիրակի մարզի, Լոռիի մարզի, Արագածոտնի մարզի, Կոտայքի մարզի, Տաւուշի մարզի եւ Գեղարքունիքի մարզին մէջ։ Կ'երկարի Շիրակի սարահարթին հիւսիս արեւելեան եզրէն մինչեւ Սեւանայ թերակղզի՝ 100 քմ-էն աւելի։ Լայնքը մինչեւ 16 քմ է։ Անոնց միջեւ կան բազմաթիւ գիւղեր։ Ամենաբարձր գագաթը Թեժ լեռն է՝ 3101 մ բարձրութեամբ, որ կը գտնուի լեռնաշղթային կեդրոնական հատուածին մէջ։ Բարձր գագաթներէն է նաեւ Մայմեխը՝ 3094 մ ։ Ունի ծալքաբեկորային ծագում։ Կեդրոնական հատուածէն դեպի հարաւ-արեւելք կը տարածուի Ծաղկունեաց լեռնաշղթան։ Լեռնաշղթային արեւմտեան հատուածին մէջ յարաբերական բարձրութիւնները աւելի փոքր են, միջլեռնային գոգաւորութիւնները աւելի լայն։ Հոս տեղադրուած է Փամպակի լեռնանցքը։ Լանջերը միջին թեքութիւն ունին եւ շատ կտրատուած են։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Արագածոտնի մարզի լեռնաշղթաներ Ստորոգութիւն:Կոտայքի մարզի լեռնաշղթաներ Ստորոգութիւն:Շիրակի մարզի լեռնաշղթաներ Ստորոգութիւն:Լոռիի մարզի լեռնաշղթաներ Ստորոգութիւն:Տաւուշի մարզի լեռնաշղթաներ
Կատակերգութիւն
Կատակերգութիւնը որպէս գրական սեռ, գրական սեռի երկերը տեսակներու կը բաժնուին՝ ըստ իրենց հիմնական նիւթին, բայց մանաւանդ արտայայտած տրամադրութիւններու «գոյնին»։ Այդ տեսակները երեք են.
20–րդ դարու նորութիւններէն, այս տեսակներուն վրայ, կրնանք աւելցուած նկատել շարժանկարի բեմագրութիւնը կամ սենարիօն։
Ա. Ողբերգութիւն
Թատերգական այս տեսակը կը ցուցահանէ կեանքի պատկերներ՝ իրականութեան տխուր երեսներու խտացած ներկայացումով եւ անխուսափելի ողբերգական վերջաւորութեամբ (մինչ՝ այլ տեսակներ ողբերգական դրուագներ կը ներկայացնեն պարագայաբար միայն)։ Ողբերգութիւնը Հնադարու դիցաբանական ժամանակներէն ժառանգ հասած է հելլէն դասական գրականութեան։ Այդ դասական շրջանին (Ք.ա. 5–4–րդ դարեր) անիկա ստացած է իր առաջին գրական կայուն ձեւը։
Դիցաբանական խորքի վրայ, գլխաւոր գործող անձը՝ ողբերգական հերոսը, մարդկային արտասովոր տիպար էր առհասարակ։ Ան կ՛ապրէր ճակատագրական բախում մը, կը գործէր ճակատագրական սխալը, որ իր կործանումը կը բերէր։ Հետեւելով անհատական իր ճակատագրին, հանդիսատեսին մէջ ան կը ստեղծէր "կարեկցութիւն մը, որ "գեղագիտական յուզումին ու բարոյական իտէալին միացած՝ կ՛ունենար զգալի դաստիարակիչ ազդեցութիւն։
Հակառակ իրենց այս մասնայատկութիւններուն, Հնադարու հելլէն մեծ ողբերգակներու գործերը յաջողեցան ընել մարդկային–բարոյական ընդհանրական հարցադրումներ, որոնք իբր ժառանգութիւն փոխանցուեցան ու մնացին անփոփոխ՝ հետագայ դարերուն եւ հազարամեակներուն՝ տեսակի հոլովոյթին ու ձեւաւորումներուն մէջ։
Ողբերգութիւնը երկրորդ ծնունդ մը ունեցաւ «Նոր» ժամանակներուն, եւրոպական Վերածնունդի մթնոլորտին մէջ։ 16–րդ դարուն՝ Անգլիան (Ու.Շէյքսփիր), իսկ աւելի ետք՝ Ֆրանսան (Փ. Քորնէյ, ժ. Ռասին),Գերմանիան (Շիլլէր, Կէօթէ), Ռուսիա (Պուշկին) եւ այլն, նոր ձեւեր տուին անոր։
Հայ նոր գրականութիւնը, որուն առաջին քայլերուն՝ ողբերգութիւնը իբր տեսակ մօտեցած էր սպառման փուլին, չէ արտադրած ուշագրաւ ողբերգական գործեր։
Բ. Կատակերգութիւն
Կատակերգութիւնը ամենածաւալունն է երգիծական շեշտ կրող տեսակներէն։ Ինչպէս այլ սեռերու երգիծական տեսակներու համար, անոր սկզբունքն է կեանքը դրսեւորել իր հեգնելի, ծաղրելի կողմերուն, թերիներուն տեսանկիւնէն։ Դասական կատակերգութեան ծագումը, ինչպէս ողբերգութեանը, կը տեղադրուի հելլէնական հնադարուն (Արիստոֆանէս), փայլուն վերածաղկումով մը լատին գրականութեան ծաղկման դարերուն (Հռոմ)։
Հնադարու դասական այս կատակերգութիւնները ունէին թեմաթիք լայն ընդգրկում, մարդկային տիպարներու, բայց մանաւանդ հանրային կեանքի թերիներու մատնանշումով, երբեմն հանճարեղ երգիծական շեշտով։
Ստորոգութիւն:Գրականութիւն Ստորոգութիւն:Գրական սեռեր Ստորոգութիւն:Թատերական ժանրեր
Ռէալ Մատրիտ
Ռէալ Մատրիտ ՖԱ (Real Madrid Club de Fútbol, Madrid Royal Football Club, առաւել յայտնի որպէս Real Madrid, Los Blancos, Los Merengues), սպանական մասնագիտական ֆութպոլ ային ակումբ Մատրիտ քաղաքէն: Ստեղծուած է 1902 թուականին եւ նոյն տարին խաղերու կը սկսի աւանդական տնային սպիտակ մարզաշապիկով: Ռեալ սպաներէն կը նշանակէ արքայական, եւ այս անուանումը ստացած է Սպանիոյ թագաւոր Ալֆոնզօ XIII-ի կողմէն 1920 թուականին: Կը մասնակցի Լա Լիկա յին եւ կը համարուի 20-րդ դարու ամենայաջող ակումբը, Լա Լիկա յի մէջ ունի մրցանշային 32 յաղթանակ, 19 Գոբա Տէլ Ռէյ (արքայական բաժակ) եւ մրցանշային տասնմէկ ԻՒԵՖԱ Յաղթականներու Լիկա յի բաժակ:
Ակումբը իր տնային խաղերը կը հանդիսաւորէ Մատրիտ ի մէջ գտնուող Սանտիակօ Պերնապէու մարզադաշտին մէջ 1947 թուականէն: 23 Դեկտեմբեր 2000 թուականին ՖԻՖԱ-ն Ռեալին պարգեւատրած է «20-րդ դարու լաւագոյն ակումբ» մրցանակով: Ռեալը ամենայաջողակ ակումբն է նաեւ ԻՒԵՖԱ-ի ակումբային մրցաշարերու պատմութեան մէջ՝ Յաղթականներու Լիկա տասնմէկ բաժակներով եւ ԻՒԵՖԱ-ի երկու բաժակներով:
Ռեալը տարեկան եկամուտով աշխարհի ամենահարուստ ակումբն է (€ 351 միլիոն), իսկ «Ֆորպզի» տուեալներով՝ երկրորդ ամենաթանկ ակումբը. 2008 թուականին ան 950 միլիոն եւրօ կ՛արժէր:
Կանուխ տարիներ (1897-1945)
1897 թուականին ստեղծուեցաւ Արքայական ֆութպոլային ակումբը՝ դառնալով Մատրիտեան ակումբի հիմքը: Սակայն ակումբի ստեղծման պաշտօնական ամսաթիւը կը համարուի 6 Մարտ 1902 թուականը, երբ Պատրոս եւ Ժուլիան Պալասիոս եղբայրներու կողմէ բացուեցաւ Madrid Football Club ակումբը: Երեք տարի ետք 1905 թուականին, Մատրիտ ՖԱ-ը նուաճեց իր առաջին տիտղոսը՝ յաղթելով Աթլեթիք Պիլպաո յին Սպանիոյ բաժակ ի եզրափակչին: 29 Յունիս 1920 թուականին Սպանիոյ թագաւոր Ալֆոնզ XIII ակումբին շնորհեց Արքայական տիտղոսը, որ սպաներէն կը հնչուի Ռեալ: Այս տեղէն կու գայ ակումբի անուանումը՝ Ռեալ Մատրիտ:
Առաջին իսկ տարիներէն խումբը առաջատառներու շարքերուն եղած է, եւ արդէն 1903-ին Ռեալը դուրս կու գայ Սպանիոյ բաժակի եզրափակիչ, ուր, սակայն, կը պարտուի Աթլեթիք Պիլպաո յին: Քանի մը տարի ետք հեղինակաւոր այդ մրցանակը երկար տարիներ իր տեղը գտաւ Մատրիտեան ակումբին մէջ։ 1905-1908 թուականներուն Ռեալը չորս տարի անընդմէջ Բաժակի յաղթող ճանչցուեցաւ: Իսկ երկրի առաջնութեան մէջ, որ առաջին անգամ եղաւ 1928 թուականին, խումբը երկու տարի անընդմէջ՝ 1932 եւ 1933 թուականներուն, յաղթեց Բրիմիորի մէջ:
1950-էն 1980-ական Թուականներ
Ռեալի վերելքը կարելի է համարել 1950-ական թուականներուն: 1950-ական թուականներու կէսերուն Եւրոպա յի մէջ որոշեցին ստեղծել աշխարհամասի ֆութպոլի ֆետերացիա, որ կը կարգաւորէր ինչպէս ակումբային, այնպէս ալ հաւաքականներու մակարդակով առաջնութիւններ: Եւ երբ Ռեալը դարձաւ Եւրոպայի Յաղթականներու Բաժակ ի անդրանիկ խաղարկութեան յաղթողը 1954-55 թուականներու մրցաշրջանին:
Այդ ժամանակէն սկսեալ խումբը 5 տարի շարունակ յաղթական ճանչցուեցաւ հեղինակաւոր այդ առաջնութեան մէջ։ Եւրոպական յաջողութիւններուն զուգընթաց՝ ակումբը նաեւ անպարտելի էր Սպանիոյ ներքին առաջնութեան մէջ, 1954-էն մինչեւ 1969 թուականը անոնք 12 անգամ Յաղթական ճանչցուեցան երկրին մէջ։ Ռեալը 15 տարի անընդմէջ իրաւունք ստացաւ հանդէս գալ Յաղթականներու Լիկայի մէջ։ Առաջին անգամ, անոնք չյաջողեցան մասնակցիլ Լիկային, 1970 թուականին: Ռեալի անպարտելի կազմին մէջ այդ ժամանակ հանդէս կու գային Եւրոպա յի լաւագոյն խաղցողները՝ Ալֆրետօ Տի Սթեֆանօ (Եւրոպայի լաւագոյն ֆութպոլիստը 1957, 1959-ին), ֆրանսացի Ռայմոն Կոպան (1958 թուականի Ոսկէ գնդակ ի դափնեկիրը), Հունգարացի Ֆերենց Պուշկաշ ը (1960 թուականի երկրորդ տեղ գրաւող Եւրոպայի լաւագոյն ֆութպոլիստ), Ֆրանսիսքօ Հենթօն: 1960-ական թուականներուն խումբը տեղափոխուեցան Ժոզէ Սանդամարիան, Ամանսիոն, Պիրին: Երբ այս հերոս խաղցողները աւարտեցին իրենց գործի ասպարէզը, Ռեալը կամաց-կամաց սկսաւ զիջիլ իր դիրքերը Եւրոպական ասպարէզին մէջ:
1980-1990-ական Թուականներ
Յաջորդ վերելքին ակումբի երկրպագուներուն պահանջուեցաւ սպասել 20 տարի, երբ գլխաւորութեամբ Էմիլիօ Բուտրագենիոյի խումբէն եկան Միչելը, Ուկօ Սանչէզ ը, Մանոլօ Սանչէզը, Մարտին Վասկեսը եւ Միգել Պարդեսան: Անոնք յաղթեցին անընդմէջ ԻՒԵՖԱ-ի բաժակը (1984-էն 1986 թուական) եւ 5 անգամ դարձան Սպանիոյ յաղթական: Յաղթականներու Լիկայի մէջ 7-րդ յաղթանակի հիմքը դրաւ իտալացի մասնագէտ Ֆապիօ Կապելլօ ն, որ ակումբ հրաւիրեց Ռոպերթօ Քառլոս ին, Զէ Էտորֆ ին, Միյատովիչին, Շուքերին, Պանուչիին: Այս խաղացողները Ռաուլ ի, Հիերրո յի, Ֆերնանտօ Ռետոնտո յի, Կանիսարեսի հետ միասին կազմեցին խումբի կորիզը եւ արդէն նոր մարզիչ՝ գերմանացի Յուպ Հայնկէզ ի գլխաւորութեամբ 1997-1998 թուականներու մրցաշրջանին յաղթական ճանչցուեցան ԻՒԵՖԱ-ի Յաղթականներու Լիկա յի մէջ։ Սակայն Բրիմիորի մէջ այդ տարի խումբը գրաւեց 4-րդ հորիզոնականը մրցաշարային աղիւսակին մէջ, եւ Հայնկէզը հրաժարական տուաւ: Անոր փոխարինեց Հոլանտացի Կուս Հիտինկ ը: Հոլանտացին երկար ժամանակ չմարզեց Արքայական ակումբը, ան Մատրիտի մէջ մնաց մինչեւ 1999 թուական Փետրուար ամիսը:
Լոս Կալակտիկոսը եւ Ռամոն Կալդրունի Նախագահ Դառնալը
Հիդինկի հեռանալէն ետք խումբը սկսաւ մարզել ուելսցի մասնագէտ Ճոն Թոշակ ը, որուն հեռացուցին ակումբէն այդ տարի Նոյեմբերին: Խումբը յանձնեցին սպանացի Վիսենթէ Տէլ Պոսկէ ին, որ իր ֆութպոլային գործի ասպարէզին մէջ մեծամասնութիւնը անցուցած էր Ռեալի մէջ։ Տէլ Պոսկէն Սպանիոյ առաջնութեան մէջ այդքան ալ յաջողութիւն չունեցաւ, 8-րդ հորիզոնականէն խումբը բարձրացաւ 5-րդ հորիզոնականը: Սակայն Արքայական ակումբին բերաւ իր թիւով 8-րդ յաղթանակը Յաղթականներու Լիկա յի մէջ։ Ակումբի նոր նախագահ ընտրուեցաւ Ֆլորենդինօ Բերեսը, որ որոշեց ակումբ հաւաքել ֆութպոլային «Աստղեր»ը: Առաջին ձեռք բերելը եղաւ փորթուկալացի Լուիս Ֆիկու ն, որ խումբին տեղափոխեց Ռեալի դարաւոր մրցակից Պարսելոնա յէն, մրցանշային 71 միլիոն եւրոյով: Մէկ տարի ետք ակումբ եկաւ ֆրանսացի Զինետին Զիտան ը, աւելի մեծ փոխանցման գումարով՝ 75 միլիոն եւրոյով: Եւս մէկ տարի ետք Մատրիտ եկան Ռոնալտօ ն, 2003 թուական ամրան Պեքեմ ը, 2004 թուականին՝ Օուէն ը: Այսպէսով 2004-05 թուականներու մրցաշրջանին միեւնոյն ակումբին մէջ կը խաղային միանգամայն 4 ֆութպոլիստներ, որոնք «Ոսկի գնդակ» ի դափնեկիրներ էին՝ Ռոնալտօ (1997 եւ 2002 Աշխարհի լաւագոյ ֆութպոլիստ), Զինետին Զիտան (1998), Լուիս Ֆիկու (2000), Մայքլ Օուէն (2001): «Աստղերու» այդ բոյլը սկսան անուանել «Կալագդիկոս»:
Բերեսի 5 տարի ղեկավարելու ժամանակահատուածին Արքայական ակումբը երկու անգամ յաղթական ճանչցուեցաւ Բրիմիորի մէջ եւ մէկ անգամ Յաղթականներու Լիկայի մէջ։ Ֆլորենդինօ Բերես ի հեռանալէն ետք ակումբի նոր նախագահ ընտրուեցաւ Ռամոն Կալտերոն ը: Նոր ղեկավարի գործելու ոճը կը տարբերէր նախորդէն: Ան խումբ հրաւիրեց Պրեդրագ Միատովիչ ին, որ նշանակուեցաւ մարզական տնօրէն, ան մնաց մինչեւ 2009 թուականը: Կալտերոնի նպատակը աստղեր հաւաքել չէր ակումբին մէջ, չնայած իր նախընտրական քարոզարշաւին կը խոստանար ձեռք բերել «Մանչեսթըր Իւնայթըտ» ի կիսապաշտպան Քրիսթիանօ Ռոնալտոյին, որ անոր քով չստացուեցաւ: Սակայն խումբը յաղթեց 2007 թուականին Լա Լիկա ն: Իսկ 2008-ին Արքայական ակումբը յաղթեց Սպանիոյ Սուբըրբաժակը: Ռամոնի ղեկավարման տարիներուն ակումբէն հեռացան Ռոպերթօ Քառլոս ը, Պեքեմը, Ռոպինիոն, Ռոնալտօ ն: 2009-ին Կալտերոնը հրաժարական տուաւ, մեծ աղմուկ հանեց 2006-ի ընտրութիւններուն կեղծելու կապակցութեամբ։ Անոր 4 տարիներու ղեկավարման ընթացքին Ռեալը երկու անգամ յաղթական դարձաւ Սպանիոյ մէջ:
Բերեսի երկրորդ եւ Մոուրինիոյի ժամանակներ (2009-2013)
1 Յունիս 2009-ին Բերեսը նորէն ստանձնեց ակումբի նախագահի պաշտօնը, առանց քուէարկութեան, որովհետեւ անոր բոլոր մրցակիցները հանեցին իրենց թեկնածութիւնը ընտրութիւններէն: Ան սկսաւ նոր «Կալագդիկոս» ի ստեղծումը: Առաջին քայլը, որ ան կատարեց Զինետին Զիտան ին՝ զայն խորհրդականի պաշտօն տուաւ:
9 Յունիս ին երկար բանակցութիւններէ ետք Բերեսը ձեռք բերաւ իտալական «Միլան» էն պրազիլցի կիսապաշտպան Քաքա յին 68 միլիոն եւրո յով, իսկ յետոյ գնեց մէկ այլ ոսկէ գնդակի դափնեկիր՝ Քրիսթիանօ Ռոնալտօ ն Մանչեսթըր Իւնայթըտ էն մրցանիշ 80 միլիոն եւրոյով: Պայմանագիրը նախատեսուած էր 6 տարի ժամկէտով: Յետոյ եկան Ռաուլ Ալպիոլ ը («Վալենսիա» յէն 15 միլիոն եւրօ), Արպելոա ն եւ Ալոնզօ ն (երկուքն ալ «Լիւըրբուլ» էն, համապատասխանաբար 4 եւ 30 միլիոն եւրօ), Պենզեմա ն (Լիոնէն 35 միլիոն եւրօ): Չնայած այդ ձեռքբերումներուն՝ ակումբը այդպէս ալ չկրցաւ ոչ մէկ լուրջ մրցանակ նուաճել: 2009-10 մրցաշրջանին խումբը գրաւեց 2-րդ հորիզոնականը՝ առաջ ձգելով «Պարսելոնա»յին, այն դեպքին, երբ Սուբըր Գլասիգոյի երկու հանդիպումներուն ալ անոնք պարտուեցան «Պարսա»յին:
Յաղթականներու Լիկայի մէջ նոյնպէս անյաջող հանդէս եկան եւ 1/8 եզրափակիչէն ստիպուած եղան հրաժեշտ տալ առաջնութեան: Իսկ Սպանիոյ Բաժակին անոնք արդէն իսկ առաջին շրջագայութեան պարտուեցան երկրի 3-րդ բաժանման ներկայացնող «Ալքորիքոն»ին:
Մրցաշրջանի աւարտէն ետք ակումբի գլխաւոր մարզիչ պաշտօնէն հեռացուեցաւ Մանուէլ Պելեկրինին եւ նշանակուեցաւ նոր մարզիչ՝ փորթուկալացի Խոզէ Մոուրինիօ ն: Նոր սկսած մրցաշրջանէն առաջ Բերեսը իր նախորդ ձեռքբերումներուն համեմատ աւելի համեստ գտնուեցաւ: Ան փոխանցման ժամանակ ծախսեց 70 միլիոն եւրօ եւ խումբին տեղափոխեցին փորձառու փորթուկալացի պաշտպան Ռիքարտօ Կառուալիւ ն, սպանացիներ Բէտրօ Լեոնը եւ Սերժիօ Կանալէզը, գերմանացիներ Մեսութ Օզիլ ը եւ Սամի Ժետիրա ն, արժանթինցի Անժել Տի Մարիա ն (Սակայն հիմա ուրիշ Ֆութպոլային ակումբի մէջ կը գտնուի): Սակայն ակումբէն հեռացաւ վերջին 20 տարիներու խորհրդանիշ Ռաուլ Կոնզալէզ ը, որ տեղափոխուեցաւ գերմանական «Շալքէ-04» ի:
Լա Լիկա յի 2011-12 մրցաշրջանին Ռեալ Մատրիտ յաղթեց Լիկան՝ 32-րդ անգամ նուաճելով տիտղոսը եւ դառնալով մրցանակիր Լա Լիկայի բոլոր ժամանակներու պատմութեան մէջ՝ մրցաշրջանը աւարտելով մրցանշային 100 միաւորով, հարուածեց մրցանշային 121 կօլ եւ հարուածեց բաց ձգած կօլերով՝ ստացաւ +89 ցուցանիշը, եւ եւս մէկ մրցանիշ 16 անգամ հիւրընկալուելով յաղթանակ եւ ընդհանուր 32 յաղթանակ Լա Լիկայի մէջ: Նոյն մրցաշրջանին, Քրիսթիանօ Ռոնալտօն անցաւ 100 կօլի սահմանը սպանական Լիկաներուն: Իսկ երբ Ռոնալտօն անցաւ 101 կօլի սահմանները՝ 92 խաղերու մէջ, ան անցաւ հերոս Ֆերենց Պուշկաս ի արդիւնքը, որ սահմանած էր 100 կօլ 105 խաղերու մէջ։ 2012-2013 խաղաշրջանին խումբին միացած են Մայքլ Էսսիէն ը ու Լուքա Մոտրիչ ը: Լուքա Մոտրիչը Ռեալ տեղափոխուած է Դոդենհեմ էն, փոխանցման արժէքը կը կազմէ մօտ 40 միլիոն եւրօ, իսկ Մայքլ Էսսիէնը վարձավճառով տեղափոխուած է Լոնտոն ի Չելսի էն: Սակայն այդ ալ չօգնեց, որպէսզի նուաճեն երկրի յաղթական տիտղոսը, բայց կրցան յաղթել Սուբըրբաժակը: Իսկ Սպանիոյ Բաժակին մէջ մէկ քայլով կը բաժնէր Բաժակը նուաճելու, սակայն աւելցած ժամանակին պարտուեցան Աթլեթիքօ Մատրիտ ին 2-1 հաշիւով (վերջին անգամ Աթլեթները Ռեալին յաղթած էին 14 տարի առաջ), Ֆլորենթինօ Փերեսը յայտարարած էր մրցաշրջանի վերջին Մոուրինիոյի հրաժարականի մասին:  Մոուրինիոն վերադարձաւ Անգլիոյ Բրիմիոր Լիկա յի Չելսի ակումբ, այդ խումբը մարզած էր նաեւ 2004-էն 2007 թուական:
Անճելոտտիի ժամանակներ (2013-2015)
25 Յունիս 2013 թուականին, Քառլօ Անճելոտտի ն դարձաւ Ռեալ Մատրիտի գլխաւոր մարզիչ՝ փոխարինելով Մոուրինիոյին եւ կնքելով երեք տարուան պայմանագիր: Օրեր ետք ան Ռեալի մէջ առաջին մամլոյ ասուլիսուի մէջ նշեց, որ Զինետին Զիտան ը եւ Փոլ Կլեմենտը պէտք է ըլլան իր օգնականները:
Նոյն շրջագայութեան Ռեալը իրականացուց քանի մը կարեւոր փոխանցումներ: Նախ, խումբին միացաւ Թոթենհեմի առաջատար Կարէթ Պէյլ ը, մրցանշային՝ 100 միլիոն եւրոյի, այնուհետեւ խումբէն հեռացաւ Մեսութ Օզիլ ը՝ 47 միլիոն եւրոյի տեղափոխուելով Արսենալ: 2014 թուականին խումբէն հեռացան Անժէլ Տի Մարիա ն (59.7 միլիոն ֆոնտ) եւ Խաւի Ալոնզօն (10.000.000 եւրօ): Անճելոտտին միանգամէն կրցաւ դրականօրէն փոխել խումբին խաղը, որուն արդիւնքը եղան մրցաշրջանի աւարտին նուաճած երկու բաժակները: Չնայած այն բանին, որ 2013-14 մրցաշրջանին խումբը Լա Լիկա յի մէջ գրաւեց 3-րդ տեղը, այնուամենայնիւ նախքան այդ կրցած էր դառնալ Սպանիոյ Բաժակակիր՝ եզրափակչին Կարէթ Պէյլի յաղթական կօլի շնորհիւ 2-1 հաշիւով յաղթելով Պարսելոնա յին: 24 Մայիս 2014 թուականին, ԻՒԵՖԱ Յաղթականներու Լիկայի եզրափակչ ին Ռեալը հանդիպեցաւ Աթլեթիքօ Մատրիտ ի հետ եւ աւելցած ժամանակով յաղթեց 4-1 հաշիւով: Շատ անհանգիստ խաղ էր 36-րդ վայրկեանին Տիէկօ Կոտին ը առաջ կը մղէ Աթլեթիքօ Մատրիտ ին:Մինչեւ 94-րդ վայրկեան Մատրիտցիները չկրցան կօլ հարուածել: 94-րդ վայրկեանին Սերժիօ Ռամոս ը Լուքա Մոտրիչ ի անկիւնէ փոխանցումէ ետք գրաւեց Տիպօ Քորթուա յի դարպասը: Եւ անկէ ետք կօլի հեղինակ դարձան Մարսելօ ն, Կարէթ Պէյլ ը, եւ Քրիսթիանօ Ռոնալտօ ն:
Այսպիսով, Ռեալ Մատրիտ 12 տարուան ընդմիջումէ ետք կրկին նուաճեց Յաղթականներու Լիկայի Բաժակը, որ իրեն համար տասներորդն էր (La Décima):
Ռաֆայէլ Պենիտես
Քառլօ Անճելոտտին չկրցաւ որեւէ առաջնութեան մէջ յաղթել եւ այդ իսկ պատճառ դարձաւ որ զայն հեռացնեն իր պաշտօնէն: Գլխաւոր մարզիչ նշանակեցին Ռաֆայէլ Պենիտես ին: Այդ ժամանակ խումբէն կը հեռանայ Մատրիտի Սուրբը՝ Իքեր Քասիաս ը եւ պաշտպան Ֆապիօ Քոնդրաօ ն: Բայց Պենիտեսը լաւ տարբերակ չէր Ռեալ Մատրիտի համար: Բենիտեսի գլխաւորութեամբ Ռեալ Մատրիտը չկրցաւ յաղթել Լա Լիկա յի նորեկ Ժիժոնի Սպորդինկին: Ծանր պարտութիւն կը կրէ գլխաւոր հակառակորդ Պարսելոնա յէն (4-0): Չկրցան յաղթել նաեւ Աթլեթիքօ Մատրիտին, Վիառեալին, Վալենսիային եւ Սեւիային: Եւ 4 Յունուար 2016 թուականին Պենիտեսին կ՛ազատեն իր գլխաւորած պաշտօնէն եւ Պենիտեսի փոխարէն որպէս գլխաւոր մարզիչ կը նշանակեն հերոս Զինետին Զիտան ին:
Զինետին Զիտան
Զինետին Զիտան ը դարձաւ Ռեալի մարզիչ 5 Յունուար 2016 թուականին: Հետաքրքիր պատմական ակնարկ մը կայ Զիտանի մասին: Զիտանը Ռեալի կազմին մէջ որպէս ֆութպոլիստ՝ իր առաջին հանդիպումը ունեցած էր Տեպորտիվո յի դէմ, որպէս մարզիչ նոյնպէս Տեպորտիվոյի դէմ (5-0): Որպէս ֆութպոլիստ Ռեալի կազմին մէջ ԻՒԵՖԱ Յաղթականներու Լիկա յի շրջանակներուն առաջին հանդիպումը եղած է Ռոմա յի դէմ, որպէս մարզիչ նոյնպէս:
Իր առաջին Էլ Քլասիքո յի ժամանակ Զիզուն հիանալի մարտավարութիւն ընտրած էր։ Զիտանը ընտրած էր մարտավարութիւն, ոչ թէ աստղային կազմ: Զինետին Զիտանը դարձաւ Պերնդ Շուստեր էն ետք առաջին մարզիչը, որ յաջողեցաւ յաղթել իր առաջին Քլասիքօն: Խաղէն առաջ կայացած մամուլի ասուլիսի ժամանակ Զիտանը նշած էր, որ ֆութպոլիստներու հետ չէ քննարկած առաջին շրջանին 0-4 հաշիւով կրած խայտառակ պարտութիւնը, իսկ խաղին ժամանակ զգացուեցաւ՝ ֆրանսացին յստակ հետեւութիւններ ըրած էր այդ հանդիպումէն եւ Ռաֆայէլ Պենիտես ի սխալները թոյլ տալու մտադրութիւն չունի:
Թոնի Քրուս ի եւ Լուքա Մոտրիչ ի հետ Զիտանը խաղադաշտ դուրս բերած էր Կազեմիրո յին, որ պաշտպանութենէն առաջ, ըսաւ՝ «վահան ըլլար»: Մէկնարկային վայրկեաններուն հիւրերը կը խաղային սահանկումներով՝ փորձելով քաթալոնացիներուն թոյլ չտալ, որ զգային գրոհային ռիթմը: Մարտավարութիւնը փոխուեցաւ, երբ Քէյլոր Նաւաս ի դարպասին մօտ առաջին լուրջ կօլային պահը ստեղծեցին Նեյմար ը ու Լուիս Սուարէզ ը, սակայն ուրուկուացին պարզապէս չկրցաւ հարուածել շատ նպաստաւոր դիրքէն: Անկէ ետք «Ռեալի» ֆութպոլիստները մոռցան յարձակումի մասին, պաշտպանեցին ամբողջ խումբով, անգամ Կարէթ Պէյլ ը ու Քրիսթիանօ Ռոնալտօ ն սեփական տուգանային մեծ ծաւալի աշխատանք կատարեցին: Ճիշդ է՝ սխալներ եւ անորակ փոխանցումներ եւս եղան, բայց «Ռեալը» յաջողեցաւ առաջին կէսին կօլ բաց չձգել: Եւ այդ խաղին Ռեալը յաղթեց 2-1 հաշիւով: :
Մարզադաշտը անուանուած է ի պատիւ 1943-1975 թուականներու Ռեալի նախագահ Սանտիակօ Պերնապէուի, որ եղած է մարզադաշտի կառուցման հիմնական «մեղաւորը»: Շինարարութիւնը տեւած է 3 տարի: Բացման խաղը եղաւ փորթուկալական Պելենենսեշիի դէմ ընկերական խաղին, որ տեղի ունեցաւ 14 Դեկտեմբեր 1947 թուականին, որ աւարտեցաւ դաշտի տէրերուն յաղթանակով 3-1 հաշիւով:
1950-ական թուականներուն Եւրոպայի Յաղթականներու Բաժակ ի մէջ Ռեալի վստահ ելոյթներու շնորհիւ ակումբի շահոյթը մեծցաւ, որ հնարաւորութիւն տուաւ նոր մարզադաշտի նստատեղերու աւելացման, որուն շինութիւնը յայտնի էր սպիտակ աշտարակներով, մինչեւ 125.000 նստատեղ: 1955 թուականին մարզադաշտը վերանուանեցաւ Սանտիակօ Պերնապէու, իսկ 1957-ին Եւրոպայի Յաղթականներու Բաժակի եզրափակչին առաջին անգամ վառեցան լոյսերը:
1978 թուականին մահացած Սանտիակօ Պերնապէուն նոր մարզադաշտի կառուցումը կը յուսար տեղափոխել Մատրիտ ի հիւսիսը, սակայն իր ծրագիրը չիրականացաւ: 1982 թուականի աշխարհի առաջնութեան ժամանակ մարզադաշտը վերակառուցուեցաւ: Այս ժամանակ արդէն կային 32.000 նստատեղ եւ 60.000 հանդիսականի համար նախատեսուած կանգնելու տեղեր: Ընդհանուր առմամբ խմբային փուլի 3 խաղերուն եւ եզրափակիչ խաղին մարզադաշտը հիւրընկալեց 345.000 հանդիսական: Տասը տարի ետք վերանորոգումը շարունակուեցաւ. կառուցուեցաւ մարզդաշտի տրիբունի երրորդ յառուսը: Նստատեղերուն քանակը 65.000-էն հասաւ 105.000-ի: Հերթական վերակառուցմէ ետք նստատեղերուն քանակը նուազեցաւ հասնելով 74.871-ի:
Մարզադաշտին մէջ կայացած է 1964 թուականի Եւրոպայի առաջնութեան եզրափակիչը, 2010 թուականի Յաղթականներու Լիկա յի եզրափակիչը: 14 Նոյեմբեր 2007 թուականին ԻՒԵՖԱ-ն Պերնապէուին շնորհեց էլիտար ֆութպոլային մարզադաշտի կարգավիճակ:
Մրցանիշեր
Այս արդիւնքները կը համարուին լաւագոյնները մրցաշարերու մասնակցող բոլոր ակումբներուն մէջ
Խաղերու Քանակով
{|align="center" bgcolor="#1F3B66" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gold solid 1px; border-collapse: collapse;" !width=40|№ !width=170|Անուն !width=100|Ժամանակահատուած !width=60|Լա Լիկա !width=60|Արքայական Բաժակ !width=60|Իւրոբաժակներ !width=60|Այլ !width=80|Խաղեր
Կօլերու քանակով
{|align="center" bgcolor="#1F3B66" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gold solid 1px; border-collapse: collapse;" !width=40|№ !width=170|Անուն !width=100|Ժամանակահատուած !width=80|Կօլեր !width=80|Խաղեր
Գացին
* Վարձավճառով
** Վարձավճառէն
*** Ազատ ֆութպոլիստի կարգավիճակով
Կալակտիկոս
Կալակտիկոս
Նէօ Կալակթիկոս
«Ոսկէ Գնդակի» Մրցանակակիրներ
Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդէս գալով Ռեալ Մատրիտի կազմին մէջ, արժանացած են France Football-ի «Ոսկէ Գնդակ» մրցանակին:
Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդէս գալով Ռեալ Մատրիտի կազմին մէջ, արժանացած են ՖԻՖԱ-ի «Ոսկէ գնդակ» մրցանակին:
«Ոսկէ խաղակոշիկ» մրցանակակիրներ
Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդէս գալով Ռեալ Մատրիտի կազմին մէջ, արժանացած են «Ոսկէ խաղակոշիկ» մրցանակին:
ԻՒԵՖԱ-ի Վարկածով Տարուան Լաւագոյն Ֆութպոլիստներ
Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդէս գալով Ռեալ Մատրիտի կազմին մէջ, դարձած են ԻՒԵՖԱ-ի վարկածով տարուան լաւագոյն ֆութպոլիստ:
Եւրոպայի Լաւագոյն Ֆութպոլիստներ
Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդէս գալով Ռեալ Մատրիտի կազմին մէջ, դարձած են Եւրոպայի լաւագոյն ֆութպոլիստ:
Յաղթականներու Լիկայի Լաւագոյն Գնդակ Յանձնողներ
Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդէս գալով Ռեալ Մատրիտի կազմին մէջ, դարձած են Յաղթականներու Լիկայի լաւագոյն գնդակ հանցնողները:
Յաղթականներու Լիկայի Լաւագոյն Ռմբարկուներ
Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդէս գալով Ռեալ Մատրիտի կազմին մէջ, դարձած են Յաղթականներու Լիկայի լաւագոյն ռմբարկուներ:
ՖԻՖԱ-ի վարկածով տարուան լաւագոյն ֆութպոլիստներ
Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդէս գալով Ռեալ Մատրիտի կազմին մէջ, դարձած են ՖԻՖԱ-ի վարկածով տարուան լաւագոյն ֆութպոլիստ: '''
Մոնտիալի Լաւագոյն ֆութպոլիստներ
Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդէս գալով Ռեալ Մատրիտի կազմին մէջ, դարձած են Մոնտիալի լաւագոյն ֆութպոլիստներ:
Աշխարհի Յաղթականներ
Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդիսանալով Ռեալ Մատրիտի ֆութպոլիստներ, դարձած են ֆութպոլի աշխարհի Յաղթականներ:
Եւրոպայի Յաղթականներ
Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդիսանալով Ռեալ Մատրիտի ֆութպոլիստներ, դարձած են ֆութպոլի Եւրոպայի Յաղթականներ:
Ողիմպիական Յաղթականներ
Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդիսանալով Ռեալ Մատրիտի ֆութպոլիստներ, դարձած են ֆութպոլի Ողիմպիական Յաղթականներ:
Գիրքեր
Ստորոգութիւն:Մատրիտ
Արշակ Ֆեթվաճեան
Արշակ Ֆեթվաճեան, Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան Դրոշմաթուղթերու եւ Դրամանիշներու հեղինակ՝ գծագրիչ Արշակ Ֆեթվաճեան: Ան իբրեւ մտաւորական, նկարիչ, պատմաբան, բանաստեղծ, գծագրիչ, արուեստաբան փորձած է փրկել հայ մշակոյթը, արուեստը, արժէքները, հայու անունը եւ իրաւունքները ու այս բոլորը փորձած է ներկայացնել համայն մարդկութեան: Ան առաջին հայ նկարիչն է, որ գեղանկարչութեան նիւթ դարձուցած է ճարտարապետական կոթողը: Արուեստի բնագաւառի մէջ թարգմանական աշխատանք, մասնաւորապէս՝ ֆրանսերէնէ եւ իտալէրէնէ հայերէնի։
Ան, ականատես եղած է 1915 թ․ Ցեղասպանութենէն փրկուած Էջմիածնի մէջ հայ գաղթականութեան անօթեւան, թշուառ վիճակին։ Նաեւ՝ 1918 թ․ եւ 1919 թ․ միջեւ Արարատեան դաշտավայրին մէջ կատարուող մարտական գործողութիւններուն եւ հայութեան առջեւ ստեղծուած սուր տագնապալի իրավիճակին։
Վիեննայի տարիները
1891-1895 Ֆեթվաճեան աշխատած է Վիեննայի մէջ եւ հոն մնայուն հանդիպումներ ունեցած է աւստրիացի արուեստագէտներու եւ նկարիչներու հետ, որոնց շնորհիւ իր մէջ խմորուած է արուեստի ճաշակն ու նրբութիւնը, ջրաներկի տիրապետած է եւ դարձած արուեստի պատմութեան մասնագէտ:
Վիեննա Աւստրիոյ մօտ Պարսկաստանի հայազգի դեսպան Նարման Խան Ենիկոլուպեանին պատուէրով նկարած է Պարսկաստանի Նասր Էտտին Շահին եւ վերջինին վեզիրին դիմանկարները։ Նաեւ՝ արուեստի նկարներ թուրք եւ օտար բարձրաստիճան անձնաւորութիւններու եւ հիւպատոսներու պտուէրով։
Զբաղած է գրական աշխատանքով եւ Պոլսոյ ու Վիեննայի հայկական մամուլին մէջ հրատարակած է գրական աշխատանք, մասնաւորաբար արուեստաբանակն գրականութիւն։
Վերջին տարիները Ա․Մ․Ն․-ուն մէջ
Մանուէլեանի տան մէջ, կը հանդիպի Պոսթըն ապաստանած վտարանդի դարձած մտաւորականներուն՝ Վարդգէս Ահարոնեան (Աւետիս Ահարոնեանին որդին) եւ անոր տիկնոջ Արմէնուհի Տիգրանեան (Արմէն Տիգրանեանի քոյրը), որոշ ժամանակի «Հայրենիք» լրագրի խմբագիր Յարութիւն Չաքմաքճեան, Համաստեղ, հայդուկ-զօրավար Սեպուհ եւ շատ ուրիշներուն։
Պոսթընին մէջ Հարվըրտ համալսարանի եւ ուրիշ հաստատութիւններու, ինչպէս նաեւ հայկական կազմակերպութիւններուն հրաւէրով հայկական արուեստի եւ ճարտարապետութեան շուրջ դասախօսութիւններ կու տայ։
Գործը եւ ճանաչումը Պոսթընի մէջ
Պոսթընի մէջ կը վերսկսի ստեղծագործել։  1925-1930 թուականներուն կ՛իւղաներկէ շիկահեր եւ կապուտաչեայ երիտասարդ կիներու եւ աղջիկներու պատկերներ, որոնք այսօր պահուած են Հայաստանի Ազգային պատկերասրահին անոր երկերու հաւաքածոյին մէջ։
1929-1931 թուականներուն իւղաներկով կը նկարէ հայ միջնադարեան մշակոյթի նշանաւոր դէմքերու երեւակայական դիմանկարերը․ Մեսրոպ Մաշտոց, Սահակ Պարթեւ, Մովսէս Խորենացի, Յովհաննէս Օձնեցի, Ստեփանոս Տարօնեցի, Մխիթար Գօշ, Եզնիկ Կողբացի, Գրիգոր Նարեկացի։
Կը նկարէ նաեւ Ամերիկայի մէջ Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան դեսպան Արմէն Գարոյի եւ նաեւ՝ Քրիստափոր Միքայէլեանի, Սիմոն Զաւարեանի, Ստեփան Զօրեանի (Ռոստոմ) դիմանկարները։Ամերիկեան կարգ մը թանգարաններ եւ արուեստի հաստատութիւններ, Ֆեթվաճեանին կ՛առաջարկեն գնել անոր գործերը։ Սակայն ան կը մերժէ, հաստատելով թէ անոնք կը պատկանին միայն ու միայն հայ ժողովուրդին։
Ցուցահանդէսներ
Ցուցահանդէսներով ներկայացուած է հանրութեան՝ 1899-ին Պաթում, 1900-ին Թիֆլիս, 1902-ին Պաքու եւ Պիատիկորսկ, 1930 թ․ Պոսթըն:
Պաքուի ցուցահանդէս
Պաքուի ցուցահանդէսին ներկայացուցած է հետեւեալ իւղաներկ գործերը՝
Թիֆլիսի ցուցահանդէսներ
1900 թ․ ցուցահանդէսին ներկայացուցած է՝ 1908 թ․՝ 1917 թ․՝
Ա․Մ․Ն․ ցուցահանդէսներուն մասնակցութիւն
Ֆեթվաճեանին ստեղծագործութիւնները կը ցուցադրուին Գոլոմպիա եւ Շիքակոյի Փրինսթոն համալսարաններուն մէջ։
Վերականգնողական աշխատանքներ
Ֆեթվաճեան Թիֆլիսի մէջ իրագործած է վերականգնողական աշխատանքներ: Նաեւ՝
երկեր
Արշակ Ֆեթվաճեանի մասին լոյս տեսած հատորներ են՝
Ստեղծագործութիւններ
Տարբեր աշխատանքներ՝
Մահ
Հայրենադարձութեան տարիներուն, այլ մտաւորականներու շարքին, ինքն ալ կը հրաւիրուի՝ վերադառնալու հայրենիք: Ան կը պատրաստուի միանալու ներգաղթող հայերուն եւ ինք իր ձեռքերով կը զետեղէ իր ստեղծագործութիւնները  (2000 հատ) սնտուկներու մէջ: Սակայն, ան անակնկալ կը հիւանդանայ  եւ 84 տարեկանին կը մահանայ 7 հոկտեմբեր 1947-ին Միացեալ Նահանգներու Մետֆըրտ քաղաքին մէջ: *Իր կտակին համաձայն, իր աճիւնը եւ  գեղարուեստական ստեղծագործութիւնները տեղափոխուած են Հայաստան եւ պահուած են  Հայաստանի ազգային պատկերասրահին մէջ: Անոր աճիւնները Երեւանի մէջ ամփոփուած են  նկարիչ Սեդրակ Աղաճանեանի աճիւններուն մօտ: Դժբախտաբար այսօր անոր գերեզմանը անյայտ է:
Ծննդեան 150-ամեակ
Արշակ Ֆեթվաճեանի ծննդեան 150-ամեակին առթիւ Հայաստանի Հանրապետութեան կողմէ հրատարակուած են դրոշմաթուղթերու շարք մը՝ օգտագործելով Արշակ Ֆեթվաճեանի եւ անոր ստեղծագործութիւններուն նկարները:
Աղբիւրներ
«Ազատ Օր» օրաթերթ, 2020 թ․, Երեքշաբթի 2, Չորեքշաբթի 3 եւ Հինգշաբթի 4 Յունիս, էջ՝ 4, հեղ․՝ բժշ․Կարպիս Հարպոյեան
Ստորոգութիւն:Նկարիչներ Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Տուրմ
Տուրմ, եզր է, քաքաոյի սերմերու կիրառմամբ պատրաստուած հրուշակեղենի անուանման համար։
Վաղ Շրջան
Ք.Ե. 7-րդ դարուն, Մայաներու քաղաքակրթութիւնը կը շարունակէր ծաղիկի մէջ ապրիլ, ի յայտ կու գային նորանոր բուրգ-դղեակներ ու հոյակերտ տաճարներ, որոնց մէջ յաճախ կ'երկրպագէին Աստուծոյ։ Աւելին, գագաոն կը համարուէր ծառերուն աճող հարստութիւն, որ Աստուածային պտուղներուն կը վերագրուէին ամէն տեսակ բուժիչ եւ նույնիսկ միստիկական յատկութիւններ։ Այդ հաւատալիքներէն, թէ՛ «տուրմի» նկատմամբ ունեցած թուլութիւնէն ելլելով՝ թերեւս Մոնտեսումա ցեղապետը իր ոսկեայ բաժակով օրական մօտ 5 անգամ իրեն թոյլ կու տար երկրի երեսին վայելել երկնայինը՝ «տուրմ» ըմպելիքը։
Եւ չէ բացառուած, որ ան եւ միւս առաջնորդները հաստատ կը դատապարտէին այն եւրոպացիներու տգիտութիւնը, ովքեր, վախնալով տուրմի վնասակարութիւնէնխ, պետք է զրկէին իրենց այն վայելելու հաճոյքէն։ Բայց պետք է ըսել նաեւ, որ Ամերիկան յայտնաբերելով՝ ոչ բոլոր եւրոպացիները այդքան դաժան գտնուեցան սեփական անձի նկատմամբ, շատերը ճիշտ եւ ժամանակին գնահատեցին ինչպէս հնդկացիներու ոսկին, այնպէս ալ «գագասոլատան»՝ քաքաոյի պտուղները։
Պատրաստուած Առաջին Տուրմը
Եւրոպայի մէջ, ինքերու բաղադրատոմսերով առաջին տուրմը պատրաստեց Քորդէզը՝ Լոլոմպոսի արշաւախմբէն, սակայն նրբաքիմք սպանացիներուն այն բարեբախտաբար չափազանց դառն թուաց եւ անոնք տուրմը համադրեցին եղեգնաշաքարի հետ։ Եւրոպական միւս ազգերուն «Հնդկական ժառանգութիւնէն» բաժին հասաւ միայն կէս դար անց, երբ սպանացիները հասցուցած էին, թերեւս կուշտ մը վայելել այն։ Արդէն 17-րդ դարուն՝ ան Եւրոպական գրեթէ բոլոր արքունիքներու ամենահարգի ըմպելիքն էր։
Առաջինը «համբուրվելով» Լուի 13-ի կնոջ՝ Մարիա Աւստրիացի հետ՝ տուրմը հետագային մէջ գերեց ան շատ այլ ազնուականուհիներու սիրտերը, որոնք տուրմի մասին լեգենդներուն աւելացրին եւս մէկը, ըստ անոնց՝ քաքաոյի ծառը պետք Է որ աճելու ընթացքին ըլլայ դրախտին մէջ։ Սակայն տուրմի այս տեսակէտը ծաղրի արժանացաւ այսպէս կոչուած «տուրմ»ի կողմէն, անոնցմէ մէկը՝ Մադամ Տէ Սեվինյէն, փորձեց նոյնիսկ համոզել հանրութեանը, թէ՛ իր ընկերուհին սեւամորթ երեխայ ունեցած է միայն այն պատճառով, որ չարաշահած է տուրմը։ Բարեբախտաբար անոր չհաւատացին անգամ անոնք, ովքեր չգիտէին, թէ՛ իրականութեան մէջ ինչպէս կը պատահի, որ երեխաները սեւամորթ կը ծնին։ Եւ կարծես այդպէս անոնք որոշեցին, որ տուրմը պետք է գնահատել ոչ թէ՛ «օգտակար է կամ օգտակար չէ» սկզբունքով, այլ «համեղ է կամ համեղ չէ» մոտեցմամբ։ Այսպէս տուրմը վերածուեցաւ նորաձեւութեան, որ 19-րդ դարուն, շնորհիւ ընդլայնուող տուրմի պլանտացիաներու, մատչելի դարձաւ նաեւ դղեակներէն դուրս։
19-20-րդ Դար
1820 թուականին, մինչ այդ իբրեւ խմիչք օգտագործուող տուրմը համադրուեցաւ քաքաոյի իւղի, շաքարաւազի եւ լիւքէօրի հետ՝ ստանալով «Ֆրայ եւ Սանս»–ի սալիքներու ձեւը։
1828 թուականին, Ամեդէ Քոլերի միտքով՝ անցաւ տուրմին ընկոյզներ աւելացնել։ 1875 թուականին, գոյութիւն ունէր արդէն նաեւ՝ կաթով տուրմը, իսկ Շվեյցարիան հասցուցած էին հռչակել «տուրմի երկիր»։ Այնուհետեւ, իտալացիները հնարեցին տուրմի արտադրութեան համար անհրաժեշտ լիցենզիան, Անգլիոյ մէջ «Chocolate House»ներն աւելի յաճախելի դարձան, քան թէյարանները, իսկ 1920 թուականին՝ անգլիացի Ճօն Մարսն իրեն հաւերժացուցած է համանուն տուրմէ բատոններով։
Տուրմը եւ Փողը
Գերմանիոյ կայսր Քարլ 5-րդի կառավարութիւնը, ժամանակին ճիշտ գնահատելով տուրմի եկամտաբերութիւնը, կը ցանկար այս ապրանքի համար պետական մենաշնորհ սահմանել։ Իսկ՝ ինչպէս կը գրէ սպանացի պատմաբան Ովիէդոն՝ «դարեր շարունակ միայն հարուստն ու ազնուականը կրնար իրեն սուրմ թոյլ տալ, քանի որ ան բառացիօրէն փող կը խմէր»։ Իսկ քաքաոյի պտուղները իբրեւ արժոյթ օգտագործած են շատ ազգեր... 100 այդպիսի սերմի դիմաց հնում կարելի Էր լաւ ստրուկ ձեռք բերել։ Ըստ նոյն այս հաշւարկի 100 պտուղ արժեր խեցգետինը, 200՝ եփուսծ հնդկահաւը, 6 պտուղ՝ մարմնավաճառը։
Տուրմը եւ Վիճակագրութիւնը
Ըստ ատոր՝ գերմանացին տարեկան կ'ուտէ 8 ՔԿ. տուրմ, անգլիացին եւ բելգիացին՝ 9 ՔԿ., շուեյցարացին՝ 11 ՔԿ,։ Ֆրանսիացիները միայն ''Ս. Ծննդեան տօներուն'' կ'ուտեն 36 հազար տուրմէ քոնֆէդ, որոնք իրենց քաշով 4 անգամ կը գերազանցեն Էյֆելեան աշտարակի կշիռքը։ ժամանակակէն ամերիկացիներու 90 տոկոսը տուրմ կ'ուտեն ամէն օր։ Աշխարհին մէջ, ամենածանր տուրմը կշռած է 2280 ՔԿ. (ներկայացուած է 2000 թ–ին Թուրինի մէջ), իսկ ամենամեծ շոկոլադը ունեցած է 8,5 մ. բարձրութիւն (պատրաստուած Է Բարսելոնի մէջ, 1991 թ–ին)։
Տուրմը Գիտութեան եւ Արուեստի մէջ
Ժամանակին Մոցարթը տուրմը հաւերժացուցած է իր «Cose Fan Tutte» օփերային մէջ։ 1999–ին Իտալիոյ մէջ, կազմակերպուեցաւ փառատոն, որ ժամանակ նկարիչները լուրջ գործեր կը ստեղծէին՝ ներկերու փոխարէն օգտագործելով միայն տուրմ։ Իսկ Սբ.Վալենտինի տօնի առիթով ճապոնացիները 20 ՔԿ.-անոց տուրմէ սալիկի վրայ վերարտադրեցին Ջոկոնդային, որ ի տարբերութիւն օրիգինալի, կը խոստանայ բաւարարել ոչ միայն գեղագիտական ճաշակը։ Ինչկը վերաբերէ տուրմ-գիտութիւն «փոխհարաբերութիւններուն», ապա աշխարհի տարբեր երկրներուն մէջ, այսօր արդէն ապացուցուած կը համարուի այն փաստը, որ քաքաոն ընդհանրապէս կ'երկարացէ կեանքը, իսկ հոլլանտացի գիտնականները կը պնդեն, որ ան առավելագոյնս դրական կ'ազդէ հղի կանանց վրայ։