cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Աղուէս
Ընդհանուր Տեղեկութիւններ
Աղուէսը խելացի, խորամանկ ու ճարպիկ անասուն մըն է։ Եթէ հարկ ըլլայ իր կեանքը փրկել կամ սնունդ հայթայթել, ան իր հնարամտութեամբ կը գերազանցէ այլ անասուններ, բայց երբեմն, հետաքրքրութենէ մղուած, ան «կ'արհամարհէ» զգուշութիւնը։ Աղուէսը փորձանքներէ հեռու կը պահեն քօղարկուելու իր իւրայատուկ  հմտութիւնը, սուր լսողութիւնը, տեսողութիւնը եւ յատկապէս՝ հոտառութիւնը: Սուր հոտառութեան շնորհիւ, թշնամիին ներկայութիւնը կը զգայ հեռուէն եւ կը յաջողի ժամանակին փախչիլ կամ թաքնուիլ։ Իսկ լսողութիւնը կ'օգնէ սնունդ հայթայթելու համար։ Ձմրան, աղուէսը ականջ կը դնէ ձիւնին տակ վազվզող մուկերուն, նոյնիսկ ամենաթոյլ ծըւծըւոցը լսելով, կը յաջողի գտնել զանոնք։
Միջավայր
Աղուէսը կը բնակի գետնափոր որջերու մէջ (իւրաքանչիւրը ունի քանի մը բնանցք), զորս կը կառուցէ բլրալանջերու վրայ, կը զբաղեցնէ գորշուկին հին որջը կամ կը թաքնուի ժայռաճեղքերու եւ այլ բնական թաքստոցներու մէջ։ Յաճախ կ'ապրի բնակավայրերէն ոչ հեռու։ Աղուէսը տարածուած է բոլոր ցամաքամասերուն մէջ, բացի Անթարքթիքայէն, իսկ Աւստրալիա տարած են Եւրոպայէն։ Նշանաւոր է 9 տեսակ, Հայաստանի մէջ կը հանդիպի մէկը՝ սովորական աղուէսը, 2 ենթատեսակով՝ անդրկովկասեան եւ հայկական։
Սնունդը
Աղուէսը կը սնանի նապաստակներով, գորտերով ու մողէսներով, մեծ միջատներով (առաւելապէս՝ մորեխներով), երբեմն կրնայ աւերել գետինը ապրող թռչունին բոյնը։ Սակայն անոր հիմնական սնունդը մուկերն ու մանր կրծողներն են (դաշտամուկեր, աւազամուկեր, ճագարամուկ, առնէտ եւ այլն)։ Տարուան ընթացքին աղուէսը կ'ոչնչացնէ քանի մը հազար մկնանման վնասակար կրծողներ, իսկ ձագերուն հետ՝ երկու-երեք անգամ աւելի, ինչ որ մեծ օգուտ կը բերէ գիւղատնտեսութեան։ Ամրան աղուէսը կը սնանի բոյսերու որոշ տեսակներով։ Աշխոյժ կը գործէ օրուան բոլոր ժամերուն, առաւելապէս՝ լուսաբացին եւ մայրամուտին։
Բազմացումը Եւ Ձագերը
Կտղուցի շրջանին մէջ (Յունուար-Փետրուարին) արուներու միջեւ տեղի կ'ունենայ էգին տիրելու պայքար մը։ Յղութիւնը կը տեւէ 52-56 օր։ Այդ ընթացքին արուն չի հեռանար էգէն, կը մաքրէ անոր վրայի մակաբոյծերը, կը թարմացնէ բոյնը, սնունդ կը հայթայթէ եւ այլն։ Կ'ունենայ 4-6 (երբեմն՝ 12) ձագ։ 17-19 օրական ձագերը կրնան դուրս սողոսկել բոյնէն, երկար ժամանակ խաղալ բոյնին շրջակայքը, իսկ վտանգի պարագային՝ անմիջապէս թաքնուիլ։
Արտաքին յղումներ
Հայկական Հաանորգիտարան, աղուէս
Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Աղուէսներ
Ոստան (հանդէս)
«Ոստան», գրականութեան, արուեստի եւ գիտութեան եռամսեայ, վերջը՝ կիսամսեայ պարբերագիր։ Լոյս տեսած է 1911 -1912, 1919-1922 թուականներուն, Կոստանդնուպոլիս։ Հիմնադիր-խմբագիրներ՝ Միքայիլ Շամտանճեան, Տիգրան Չէօկուրեան։
Տպագրած է Երուխանի, Զապէլ Եսայեանի, Երուանդ Օտեանի, Յակոբ Մնձուրիի, Յակոբ Օշականի եւ ուրիշներու գործերը, թարգմանաբար ներկայացուցած է օտար հեղինակներ։
Լեզուաբանական, հոգեբանական, պատմագիտական յօդուածներու հեղինակներ են Հրաչեայ Աճառեանը, Յակոբ Սիրունին, Եղիա Տէմիրճիպաշեանը եւ ուրիշնել։
«Տեղեկութեանց բաժին»ը ծանօթացուցած է հայ եւ համաշխարհային գրականութեան ընթացքը։ Գրախօսականներ տպագրած է հայ գրողներու եւ բանասէրներու ստեղծագործութիւններուն վերաբերեալ։
348 (թիւ)
348 (երեք հարիւր քառասունութ) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 347-ի եւ 349-ի միջեւ
Լեւոն Էսաճանեան
Լեւոն Էսաճանեան, հայ բանաստեղծ, ուսուցիչ, մշակութային գործիչ։
Կենսագրութիւն
Կրթութիւնը ստացած է Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։ 1922 թուականին հաստատուած է Աթէնք, ուր զբաղած է ուսուցչութեամբ ։
Ստեղծագործութիւններ
Լեւոն Էսաճանեան, Եղիշէ Արք. Դուրեան, Աւետիք Իսահակեան, Մատթէոս Զարիֆեան, Եդ. Գոլանճեան եւ Նշան Պէշիկթաշլեան իրենց մասնակցութիւնը բերած են Թէոդիկի «Ամէնուն տարեցոյցը» (ԺԹ.) 1925-ի տարուան հատորին գրական բաժինին մէջ, որ պատրաստուած է Քորֆու կղզիին մէջ եւ լոյս տեսած՝ Վիեննայի Մխիթարեան հայրերու տպարանին մէջ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1890 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:1935 մահեր Ստորոգութիւն:Հայ մշակութային գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ Ստորոգութիւն:30 Դեկտեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:Շապին Գարահիսար ծնածներ
Աղուոր (անձնանուն)
Գործածուած է 13-17-րդ դարերուն, այնուհետեւ դուրս եկած է գործածութենէ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Փորշա Տը Ռոսի
Փորշա Լի Ճէյմզ ՏըՃէնըրըս (Portia Lee James DeGeneres, ծնած Ամանտա Լի Ռոճըրզ, 31 Յունուար, 1973), գործնականապէս ճանչցուած իբրեւ Փորշա Տը Ռոսի (Portie de Rssi), Աւստրալացի-Ամերիկացի դերասանուհի, գեղեցկուհի եւ մարդասէր մըն է, նաեւ հռչակաւոր է իր Նէլ Փորթըր փաստաբանի դերով Ally McBeal հեռուստաշարին մէջ, եւ Լինտզի Ֆունք դերով Arrested Development հեռուստաշարին մէջ : Ան նաեւ ներկայացուց Վէրոնիքա Փալմըր կերպարը ABC կայանի հերռուստաշար Better Off Ted-ի մէջ, եւ Օլիվիա Լորտ Nip/Tuck-ի մէջ։ Ան ամուսնացած է Ամերիկացի կատակերգակ, հեռատեսիլի ներկայացուցիչ եւ դերասանուհի Էլըն ՏըՃէնըրըսի հետ։ Ան ներկայիս գլխաւոր դերերէն մէկը ստանցնած է Scandal հեռուստաշարին մէջ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1973 ծնունդներ Ստորոգութիւն:31 Յունուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ
Յակոբ Չոլաքեան
Յակոբ Չոլաքեան, բանասէր, պատմաբան, ազգագրագէտ, մատենագէտ ։ Ակադեմական հետազօտող, այժմ Ե­րե­ւա­նի Պե­տա­կան համալսարանի դասախօս , վարժարանի ուսուցիչ, գիրքերու խմբագիր։
Կենսագրութիւնը
Յակոբ Չոլաքեան ծնած է 1947-ին Քեսապի շրջանի Գարատուրան գիւղը: Յակոբ Չոլաքեան նախնական կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրին մէջ, իսկ միջնակարգ ուսումը՝ Լիբանանի Հանրապետութեան Այնճար քաղաքի մէջ։ Բարձրագոյն ուսումն ստացած է Երեւանի պետական համալսարանի Հայ բանասիրութեան բաժանմունքէն ներս, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1973-ին։ 2002 թուականին արժանացած է Պատմական գիտութեանց թեկնածուի կոչման, իսկ 2016-ին՝ դոկտորի կոչման։ 1973-էն մինչեւ 2014 Չոլաքեան ապրած եւ կրթական գործունէութիւն ծաւալած է Սուրիոյ եւ լիբանանի մէջ։ Այսպէս՝ 1973-էն ի վեր դասաւանդած է Այնճարի եւ Պէյրութի վարժարաներէն ներս, 1976-էն 2012՝ Հալէպի Ազգային Քարէն Եփփէ ճեմարանէն ներս, 19-էն 2-1988՝ դասախօսած է տեղի Մխիթարեան հայագիտական բարձրագոյն դասընթացքներուն, 199էն -6-2012՝ դասախօսած է Հալէպի Համազգայինի Հայագիտական հիմնարկէն ներս։
2014 թուականին, սուրիական հակամարտութեան պատճառաւ քեսապահայութիւնը տեղահանուելէ ետք, Չոլաքեան ընտանեօք տեղափոխուած է Երեւան՝ մշտական բնակութիւն հաստատելու նպատակաւ, ուր սկսած է գործունէութիւն ծաւալել Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութեանց ազգային ակադեմիոյ մէջ՝ որպէս արեւմտահայերէնի մասնագէտ-հետազօտող, ինչպէս նաեւ երեւանի պետական համալսարանի մէջ՝ որպէս արեւմտահայերէնի դասախօս։
Պատմական-ազգագրական աշխատութիւններ
Լոյս տեսած են Չոլաքեանի պատմական-ազգագրական հետեւեալ աշխատութիւնները՝
Դպրոցական դասագրքեր
Չոլաքեան կազմած է վեցական դասագրքեր՝ սփիւռքահայ նախակրթարան, միջնակարգ եւ երկրորդական վարժարաններու համար. «Հայերէնի դասագիրքս» (1989–1994, Հալէպ) եւ «Անդաստան» (2009–2013, Հալէպ).
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայեր Ստորոգութիւն:1947 ծնունդներ Ստորոգութիւն:16 Հոկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:Քեսապ ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ ազգագրագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ մատենագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Չառլի Ուէպըր
Չառլզ Ալան «Չառլի» Ուէպըր (Charles Alan "Charlie" Weber, Jr., ծնած 20 Սեպտեմբեր, 1978, Ճէֆըրսըն Սիթի, Միզուրի, ԱՄՆ), ամերիկա ցի դերասան մըն է: 2014-ին ան ստանձնեց Ֆրէնք Տէլֆինոյի գլխաւոր դերը ABC կայանի ոճրագործական տրամա How to Get Away with Murder հեռուստաշարին մէջ :
Վաղ Կեանք
Չառլի Ուէպըր ծնած է իբրեւ Չառլզ Ալան «Չառլի» Ուէպըր, Ճէֆըրսըն Սիթի, Միզուրի, ԱՄՆ : Ուէպըրը ձգեց համալսարանական ուսումը սկսելէ մէկ տարի ետք եւ փոխադրուեցաւ Նիւ Եորք, ԱՄՆ, երբ ան 19 տարեկան էր։ 1998-ի Կաղանդի Abercrombie & Fitch հագուստի ընկերութեան ցուցադրութեան պարբերաթերթին մէջ ունեցաւ նկարահանումներ երբ նկարիչ Պրուս Ուէպըր տեսաւ իր գեղեցկութիւնը նկարահանումներու մէջ :
Ասպարեզ
2003-էն 2004, Ուէպըր ունեցաւ տարբեր տեսակի առիթներ ֆիլմերու մէջ, ինչպէս Gacy, The Kiss եւ Cruel Intentions 3: 2010-ին, ան գլխաւոր դեր մը ստանձնեց կատակերգական Vampires Suck: 2003-էն 2004 ան Ճէյի երկրորդական դերը ստանձնեց The WB ընկերութեան տրամա Everwood հեռուստաշարին մէջ։ 2012-էն 2013 ան հիւր դերասան էր MTV կայանի կատակերգական եւ տրամա Underemployed հեռուստաշարին մէջ, որմէ ետք ան ունեցաւ երկրորդական դեր մը The CW ընկերութեան տրամա 90210 հեռուստաշարի 5րդ եղանակին մէջ :
2014-ին, Ուէպըր ստանձնեց գլխաւոր դեր մը իբրեւ Ֆրէնք Տէլֆինօ ABC կայանի ոճռագործական տրամա How to Get Away with Murder հեռուստաշարին մէջ, արտադրուած Շոնտա Ռայմզ ի կողմէ : Ան հեռուստաշարին մէջ աշխատակիցներէն մէկն է Վայոլա Տէյվիս ի :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1978 ծնունդներ Ստորոգութիւն:20 Սեպտեմբերի ծնածներ
Արամ Ա.
Արամ Ա., Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. Կաթողիկոս (աշխարհիկ՝ Պետրոս Քէշիշեան): Կիլիկիոյ Կաթողիկոսն է 1995-էն ի վեր, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան աթոռին վրայ, նստավայր ունենալով Անթիլիաս, Լիբանան։
Ուսում եւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւն
Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Կաթողիկոս Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, ծնած է 8 Մարտ 1947-ին, Պէյրութ, Լիբանան։ Իր նախնական կրթութիւնը կը ստանայ Պէյրութի Ազգ. Մեսրոպեան վարժարանին մէջ։
Դպրեվանքի ուսման շրջանը յաջողապէս աւարտելէ յետոյ,
Միջ-եկեղեցական շարժումը (Ecumenical Movement)
Վեհափառ Հայրապետի եկեղեցական կեանքին մէջ կարեւոր տեղ կը գրաւէ միջ-եկեղեցական շարժումը (Ecumenical Movement)։ Աբեղայական ձեռնադրութենէն անմիջապէս ետք, հանգրուանային զարգացումով ան իր հետեւողական ու գործօն մասնակցութիւնը կը բերէ միջազգային եկեղեցական շարժումին՝ թէ՛ տեղական, թէ՛ Միջին Արեւելեան եւ թէ միջազգային մակարդակներու վրայ։ Ներկայ կը գտնուի աւելի քան երեք հարիւր միջազգային սեմինարներու, աստուածաբանական երկխoսութիւններու եւ համագումարներու աշխարհի չորս կողմերը, ներկայացնելով Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը՝ երբեմն նաեւ հրաւիրուելով որպէս դասախօս։
Միջին Արեւելքի Եկեղեցիներու Խորհուրդի (Middle East Council of Churches) կառոյց
կ’ընտրուի նոյն կազմակերպութեան պատուոյ անդամ։
Արամ Վեհափառը կը դասախօսէ աշխարհի զանազան անկիւններ
Միջ-եկեղեցական յարաբերութեանց շրջագծէն ներս, ինչպէս նաեւ Ե. Հ. Խորհուրդի ատենապետի իր հանգամանքով, Արամ Վեհափառը կը դասախօսէ աշխարհի զանազան անկիւնները համալսարանական ու միջ-եկեղեցական շրջանակներէն ներս. պաշտօնական այցելութիւններ կու տայ օտար եկեղեցիներուն ու հանդիպումներ կ’ունենայ անոնց պետերուն հետ։ Հրապարակային արտայայտութիւններուն մէջ թէ պաշտօնական հանդիպումներուն ընթացքին, Վեհափառ Հայրապետը կ’արծարծէ հայ ժողովուրդի բռնաբարուած իրաւունքներուն ու Արցախի հարցերը։ Յաճախակի առիթներով oտարներ Վեհափառ Հայրապետի կարծիքը կ’ուզեն ունենալ միջ-եկեղեցական ու միջ-կրoնական բնոյթ ունեցոող ծրագիրներու ու խնդիրներու շուրջ:
Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան վերածաղկման աշխատանք
Այս ծիրէն ներս անհրաժեշտ է յիշել
Ցեղասպանութեան նահատակներուն սրբադասում
Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ. Կաթողիկոսի հետ միասին նախաձեռնեց եւ նախագահեց եպիսկոպոսաց ժողովին եւ կատարեց ցեղասպանութեան նահատակներուն սրբադասումը։
Շինարարական լայնածիր գործունէութիւն
Այս գծով հարկ է յիշել՝
Կաթողիկոսարանի ազգային ծառայութիւնը
Ընկերային ծառայութեան մարզէն ներս, ժողովրդային նոր բնակարաններու կառուցումը Ֆանարի շրջանին մէջ, յատկապէս ընտանեկան նոր բոյն կազմելու փափաք ունեցող զոյգերուն, առաւել ծաւալ տուաւ Կաթողիկոսարանի ազգային ծառայութեան։ Նոր յարկաբաժիններու ու բաժանմունքներու հաստատումով աւելի ընդարձակուեցաւ Թռչնոց Բոյնի, '''Ազգ. Բուժարանի եւ Ազգ. Ծերանոց'''ի ծառայութիւնը:
Կաթողիկոսարանի ներքին կեանքն ու գործունէութիւնը
Այս շրջագիծԷն ներս յատուկ կարեւորութեամբ հարկ Է յիշել
Հրատարակութիւններ
Իր ստանձնած զանազան պատասխանատուութիւններուն առընթեր, Արամ Ա. Կաթողիկոս կը հեղինակէ հետեւեալ գործերը.-
Վերոյիշեալ գիրքերէն անկախ, Վեհափառը ունի բազմաթիւ յօդուածներ, որոնք տպուած են հայ թէ օտար պարբերաթերթերու մէջ եւ անոնցմէ շատեր թարգմանուած են զանազան լեզուներու։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ եկեղեցականներ Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկոսներ Ստորոգութիւն:Ս. Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանի ասպետներ
Հառիճի վանք
Հառիճավանք (նախապէս նաեւ՝ Ղփչաղավանք), միջնադարեան եկեղեցական համալիր Հայաստանի մէջ։ Այն հնագոյն միջնադարեան հայկական վանքերէն է։ Ամենահին շինութիւնը՝ 7-րդ դարուն կառուցուած Ս. Գրիգոր եկեղեցին է։ Անոր կից կան 13-րդ դարուն կառուցուած երկյարկանի աղօթարաններ։ Վանքի գլխաւոր եկեղեցին կառուցուած է Զաքարէ եւ Իւանէ եղբայրներու հրամանով 1201-ին, այն խաչաձեւ գմբէթաւոր մեծաչափ կառոյց է։
Այս յուշարձանը միջնադարեան ճարտարապետութեան գոհարներէն է՝ պարուրուած նուրբ զարդաքանդակներով։ Շինութիւնը վեհաշուք է իր պարզութեամբ, կառուցման կատարելութեամբ։ Վանքը եղած է նաեւ գիտութեան կեդրոն։ Այնտեղ գործող յայտնի դպրոցին մէջ 1887-1889-ներուն սորված է Աւետիք Իսահակեանը։
Հառիճի վանքէն ներս կը դաստիարակուին եւ կը կրթուին ապագայ հոգեւորականներ։ Ներկայիս բացի Հառիճէն հոգեւորականներու դպրոց կան Վաղարշապատի եւ Սեւանավանքի մէջ։
Աւանդապատումներ
Սելճուկներու արշաւանքի ժամանակ եկեղեցին բազմաթիւ մարդիկ մտած եւ անհետ կորած են։ Սելճուկները այդ հրաշքը կը բացատրէին, որ մարդիկ հոգու զօրութեամբ եկեղեցիէն ներս վերածուած են աղաւնիներու եւ թռած գացած։ Սակայն եկեղեցւոյ մէջ կար գաղտնարան մը, որով հայ փախստականները կրցածլ են իջնել ձորի յատակ։
Եկեղեցի մտնելով սելճուկները մարդ չգտնելով կատղած են եւ որոշած են եկեղեցին հողին հաւասարեցնել։ Անոնք ձիերու օգնութեամբ քաշեր պոկած են զանգակատունը իր վրայ պահող 4 սիւները, սակայն եկեղեցին չի փլած։ Նման հրաշքէն վախնալով սելճուկները այլեւս չեն փորձած քանդել կառոյցը։
Աւանդութիւններէա մէկու համաձայն իշխանական օրիորդներէն մէկը սելճուկներէն փախչելով պատսպարուած է ժայռի վրայ կառուցած մատրան մէջ եւ երբ սելճուկները փորձած են տիրանալ օրիորդին, ժայռը երկու մասի բաժանուած է եւ նման հրաշքէն վախցած սելճուկները մէկ կողմ քաշուած են եւ օրիորդը փրկուած է։
Ճարտարապետութիւն
Հնագոյն շինութիւնը 7-րդ դարուն կառուցուած Ս. Գրիգոր մաստարայատիպ եկեղեցին է, որուն հարաւէն կից են 13-րդ դարու երկյարկ աղօթարաններ։
1918 թուական
1918 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 18րդ տարին է
Հառիճի վանք
Ճարտարապետութիւն
Վանքի գլխաւոր եկեղեցին, որ կառուցուած է 1201-ին Զաքարէ եւ Իւանէ Երկայնաբազուկներու հրամանով, խաչաձեւ–գմբէթաւոր մեծաչափ կառոյց է՝ 12–13-րդ դարերու հայկական ճարտարապետութեան բնորոշ վերձիգ համամասնութիւններով։ Տաճարի անկիւնները կը զբաղեցնեն երկյարկանի նեղ խորաններ։ Հիւսիս–արեւմուտքի եւ հարաւ–արեւմուտքի երկրորդ յարկի խորանները, դէպի ուր կը տանին քարէ բարձակային աստիճանները, աղօթասրահին կը նային սիւնակամարակազմ բացուածքներով, որոնք կու տան պալատային տեսք։
Յետաքրքիր է լուծուած յատկապէս արեւելեան ճակատը, բարդ բեկուածքաւոր գօտիով կազմուած խոշոր պատկեր մը՝ վերի մասը խաչ. դէպի ցած գօտին կրկնակուելով կը կազմէ ուղղանկիւն շրջանակ, որու մէջ տեղաւորուած է Զաքարէ եւ Իւանէ Երկայնաբազուկներու տպաւորիչ բարձրաքանդակը։ Այնուհետեւ, գօտիները, պսակելով «հայկական խորշերը» ու կողային խորաններու նեղ լուսամուտները, կ՛անցնին հարաւային եւ հիւսիսային ճակատները, ուր վերի մասին մէջ դարձեալ կը կազմեն խաչ, իսկ աւելի ցած՝ կը պսակեն նեղ լուսամուտները։ Այս մեծ ելուստով, լայն գօտին շարժուն, ցայտուն ու խստականոն կերպով կը մասնատի ճակատներու հարթութիւնը՝ ստեղծելով խոր լուսաստուեր եւ այլ քանդակազարդերու հետ անոնց հաղորդում ճկունութիւն։
1918 թուական
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1918 մահեր
Հառիճի վանք
Ճարտարապետութիւն
Ամբողջ կառոյցին կ՛իշխէ գմբէթի բարձրադիր, բազմանիստ թմբուկը, որ մասնատուած է փունջ կազմող նուրբ որմնասիւներով եւ երիզուած զիգզագաձեւ քիվով։ Թմբուկի նիստերը զարդարուած են մէկը միւսին չկրկնող գոգաւոր, սկուտեղանման զարդաքանդակ–վարդեակներով։ Կառոյցի խաչմերուկը ուշագրաւ է իր նրբագեղ փորագրութեամբ բեմեզերքով։
1918 թուական
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1918
Հառիճի վանք
Ճարտարապետութիւն
Եկեղեցին արեւմուտքէն, որոշ չափով ասիմէտրիկ, տեղադրուած է 13-րդ դարու քառասիւն գաւիթը, որ եկեղեցին մասշտաբով չհակադրելու համար կառուցուած է համեմատաբար աւելի ցած համամասնութիւններով։ Գաւիթի կեդրոնական մասը ծածկուած է շթաքարէ երթիքաւոր վրանանման գմբէթով։ Մնացած մասերը ծածկուած են հայելային թաղերով, որոնք շարուած են աստղաձեւ եւ այլ տիպի քարերով։ Հարուստ է շքամուտքի յարդարանքը, խոր ներառնուած սլաքային կամարի մէջ, շարուած է աստղաձեւ քարերէ եւ կատարելապէս կատարուած երկրաչափական ու բուսական ձեւերու փորագրութեամբ մանր վեցանկիւնիներէ։
Յակոբ Բագրատունի (զօրավար)
Յակոբ Բագրատունի, ռուսական եւ հայկական բանակի ռազմական եւ պետական գործիչ, ռուսական բանակի զօրավար-հազարապետ, ինչպէս նաեւ հայկական բանակի զօրավար :
Կենսագրութիւն
Ծնած է Ախալցխա, հայկական ազնուական ընտանիքի մէջ, սերած է Բագրատունիներու հայ իշխանական տոհմէն:
1898-ին աւարտած է Թիֆլիսի արական ուսումնարանը ոսկիէ մետալով, ապա` 1900-ին Քիեւի առաջին ռազմական ուսումնարանը, առաջիններէն եղած է շրջանաւարտներուն մէջ:
Բագրատունի աւարտած է հետախուզական կարեւոր առաջադրանքը Պարսկաստանի մէջ: 1904-ին եղած է պորուչիկ (ցարական բանակի զինուոր): Նոյն տարին մտած է Գլխաւոր սպայակոյտի ակադեմիա, բայց 1905-ին ընդհատած է ուսումը եւ մեկնած է ռուս-ճափոնական ռազմաճակատ:
1907-ին աւարտած է Կայսերական գլխաւոր սպայակոյտի Նիկոլայեւեան ակադեմիան, եղած է սպայ-զօրագլուխ, ղեկավարած է վաշտ` Քեքսհոլմի բանակի գունդին մէջ:
26 Նոյեմբեր 1908-ին եղած է զօրագլուխ, թուրքիստանեան ռազմական շրջանի սպայի օգնական: Անկէ ետք ղեկավարած է շրջանի սպայակոյտի 4-րդ (հետախուզական) բաժանմունքը:
Գործունէութիւն
Յակոբ Բագրատունի կատարած է ռազմաքաղաքական եւ հետախուզական կարեւոր յանձնարարութիւններ` Իրանի, Մոնկոլիոյ, Թիպեթի, Քորէայի եւ Աֆղանիստանի մէջ, միջինասիական Պուխարա, Քաշկար, Քերմիշ, Քուշքա, Մերվ, Թաշքենդ քաղաքներուն մէջ: Բացայայտած է համաթրքական պատուիրակներու դաւադրութիւնը:
Ա․ Համաշխարհային պատերազմի սպայ
Ան մասնակցած է Ա. Համաշխարհային պատերազմին, եղած է սպայ` թուրքիստանեան առաջին բանակային զօրաբանակի սպայակոյտին մէջ:
1914 Սեպտեմբերին աչքի կ՛իյնայ Հիւսիսարեւմտեան ճակատի ընթացքին, 1914 հոկտեմբերէն մինչեւ 1915 Յունուար ժամանակաւոր կատարած է թուրքիստանեան առաջին բանակային զօրաբանակի սպայակոյտի պետի պարտականութիւնները: 1915 Յունուարէն մինչեւ 1916 Նոյեմբեր եղած է սպայակոյտի պետ` 76-րդ հետեւակային բաժինի մէջ, թուրքիստանեան երկրորդ հրաձգային զօրագունդի մէջ, թուրքիստանեան հրաձգա-հրետանային զօրագունդի մէջ: 6 Դեկտեմբեր 1915-ին` գնդապետ: 22 Նոյեմբեր 1916-ին` 8-րդ թուրքիստանեան հետեւակային գունդի հրամանատար:
Գործունէութիւնը 1917-ին
Եղած է ընտրուած պատուիրակ Համառուսական համագումարի սպաներու մէջ, որ տեղի ունեցած է 1917 Մայիսին, Փեթերսպուրկի մէջ: 1917 Յունիսէն ծառայած է ռազմական եւ ծովային նախարար Ալեքսանտր Քերենսքիի կառավարութեան մէջ:
12 Յուլիս 1917-ին եղած է Փեթերսպուրկի ռազմական շրջանի սպայակոյտի պետ: 30 Օգոստոս 1917-ին զօրավար-հազարապետ:
Եղած է հայկական զօրամասերու ստեղծման առաջին կազմակերպիչներէն մէկը ռուսական բանակին մէջ: 1917 Օգոստոսին, միաժամանակ շարունակելով ռազմական շրջանի սպայակոյտի պետի պաշտօնը, ընտրուած է հայկական զինուորական կոմիսար եւ հայկական ռազմական խորհուրդի նախագահ: Զբաղած է հայկական զօրաբանակի կազմաւորումով:
7 Նոյեմբեր 1917-ին Ժամանակաւոր կառավարութեան նախարար Նիքոլայ Քիշքին ը ստանալով իրաւասութիւն` վերականգնած է կարգը քաղաքին մէջ, անյստակութեան համար ազատած է պաշտօնէն Փեթերսպուրկի ռազմական շրջանի հրամանատարը եւ անոր տեղը նշանակած է զօրավար Յակոբ Բագրատունին: Բայց ան նոյնպէս չկարողացաւ հակադարձել իրավիճակի բացասական զարգացումին: Սպայակոյտը պոլշեւիկներուն յանձնուելէ ետք ան ձգեց պաշտօնը եւ ձերբակալուեցաւ Ձմեռնային պալատին մօտ: Ան բանտարկուած էր եւ կը գտնուէր Փեթրոփաւլովեան ամրոցին մէջ, ազատ արձակուած է 15 Դեկտեմբեր 1917-ին եւ յաջորդ օրը կրկին ստանձնած է հայկական զինուորական կոմիսարի պաշտօնը:
Հայ զօրավար եւ դիւանագէտ
1917-ին վերջը եւ 1918 -ին սկիզբը շարունակած է հայկական զօրաբանակի ստեղծման աշխատանքները եւ զինծառայող հայերուն ուղարկած` Կովկաս: 1918 Մարտին ժամանած է Պաքու, բայց արդէն 15 Մարտին սպանութեան փորձ կատարուած է իր դէմ, որ ալ յանգած է անոր ոտքերու անդամահատման:
Ուշադրութիւն չդարձնելով ծանր վէրքերուն` մասնակցած է մարտի իրադարձութիւններուն եւ Պաքուի պաշտպանութեան` թրքական եւ թաթրական միացեալ ուժերուն դէմ:
1918-ի ամառը, մինչեւ աշնան սկիզբ, Յակոբ Բագրատունին Կեդրոնական կասպիական բռնապետութեան կառավարութեան կողմէ նշանակուած է ռազմական նախարար: Կովկասեան Իսլամական բանակի Պաքուի ճակատամարտին մղուած յաղթանակէն ետք, 15 Սեպտեմբեր 1918-ին հայկական զինուած խումբերու եւ փախստականներու հետ միասին ստիպուած եղած է լքել Պաքուն եւ տեղափոխուիլ Էնզելի (հիւսիսային Պարսկաստան): Թուրքերու Պաքուէն հեռանալէն ետք եւ անգլիական բանակի մուտք գործելէ ետք 1918 Նոյեմբերին ետ եկած եւ կրկին վերընտրուած է Հայոց ազգային խորհուրդին մէջ: 1919-ին մտած է Փարիզի` Խաղաղութեան վեհաժողովին մասնակցող Հայաստանի պատուիրակութեան կազմի մէջ` որպէս խորհրդատու: 1919 օգոստոսէն եղած է Հայաստանի ռազմական պատուիրակութեան նախագահ, ուղարկուած է Միացեալ Նահանգներ` բանակցելու պաշտպանական բնագաւառին մէջ համագործակցելու համար: 1919 Նոյեմբերին պատուիրակութիւնը ժամանած է Նիւ Եորք: Հանդիպած է ամերիկեան քաղաքական եւ հասարակական բազմաթիւ գործիչներու հետ, մասնակցած է ցոյցերուն, պնդած է Հայաստանին ցուցաբերել աջակցութիւն եւ պաշտօնապէս ճանչնալ հայկական պետութիւնը: Հակառակ անոր որ 1919 Դեկտեմբերէն մինչեւ 1920 Յունուար Բագրատունին ընդունուած էր Միացեալ Նահանգներու ռազմական նախարարին եւ Արտաքին գործոց նախարարին կողմէ, այնուամենայնիւ ամերիկեան իշխանութիւնները հրաժարեցան տրամադրել ռազմական օգնութիւն երկրին, որ պաշտօնական ճանաչում չունի :
Պատուիրակութեան առաքելութեան աւարտէն ետք վերադարձած է Ֆրանսա, 1920-ին նշանակուած է Մեծն Բրիտանիոյ Հայաստանի դեսպան, այնտեղ ալ շարունակած է ապրիլ օտարութեան մէջ :
Զօրավար Յակոբ Բագրատունի մահացած է 23 Դեկտեմբեր 1943-ին, Լոնտոնի մէջ:
Չասարի բազմանիստ
Չասարի բազմանիստ ՝ երկրաչափութեան մէջ տեղայնաբանօրէն թորակերպ, ոչ ուռուցիկ բազմանիստ է:
Նկարագրութիւն
Չասարի բազմանիստն ունի 14 եռանկիւն նիստ: Չունի անկիւնագիծներ, գագաթներու իւրաքանչիւր զոյգը միացուած է կողի միջոցաւ: Չասարի բազմանիստի գագաթներէն ստացուող 35 հնարաւոր եռանկիւնիներէն միայն 14-ը նիստեր կը հանդիսանան: Քառանիստը եւ Չասարի բազմանիստը անկիւնագիծներ չունեցող երկու միակն են, թէեւ կան այլ բազմանիստներ, ինչպիսին Շէօնհարտթի բազմանիստն է, որ ներսի անկիւնագիծներ, բոլորը դուրսի են: Սա բազմանիստն իր անունն ստացած է հունկար տեղայնաբան Աքոշ Չասարէն 90%, որ զայն 1949 թուականին գտանած է:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երկրաչափական մարմիններ
Հատած
Հատած (լատիներէն՝ caesura հատում),, չափածոյի գրութեան մէջ, հատածը տողի մէջի դադարն է, որ կ'օգնէ «շունչ առնելու»՝ երբ տող 4-5 վանկէն աւելի երկար է։ Ուրիշ խօսքով՝ ան տողի անդամները իրարմէ բաժնող ներքին դադարն է։ Վերադառնալով վերի օրինակներէն մէկուն՝ «ին-չու-ապ-շա/ծես-լը-ճակ․․․», շեղագիծով կը նշենք հատածը, որ ոտանաւորի տողին արտասանման պահուն՝ կը կազմէ անոր «ներքին» դադարը։ Պարզ է, որ հատածը եւս կարեւոր դեր ունի կշռոյթի ստեղծման մէջ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Պօղոս փօլ Էսապալեան
Պօղոս փօլ էսապալեան ծնած է Անգարա: Տեղափոխուած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ: Կը մահանայ 1978 թուականի վերջերուն: Դասախօս Քալիֆորնիա, Պըրքլի համալսարանի հայագիտական դասաւանդութիւններու ամպիոն: Թարգմանիչ՝ Ասորերէն, Անգլերէն եւ Գերմաներէն լեզուներով:
Կենսագրութիւն
Էսապալեան ուսումը կը ստանայ Վիեննայի Մխիթարեաններու մօտ: Անդամ նոյն միաբանութեան: Ապա՝ հրաժարելով Մխիթարեան ուխտէն, կ'անցնի Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ, ուր տարիներ շարունակ կը վարէ Պըրքլիի, Քալիֆորնիա համալսարանին հայագիտական դասաւանդութիւնները:
Պօղոս փօլ էսապալեան Կը մահանայ 1978 թուականի վերջերուն:
Աշխատութիւններ՝ Թարգմանական
Հայագիտական իր վաստակին մաս կը կազմեն՝
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1978 մահեր Ստորոգութիւն:Հայագիտական բաժնի համալսարանի դասախօսներ
Պաւլիկեան շարժում
Պաւլիկեան շարժումը կամ Պաւղիկեան շարժումը ծագում առաւ աւատատիրութեան ֆէոտալիզմ ծագման եւ զարգացման ժամանակաշրջանին, ուղղուած ֆէոտալիզմի ճնշման եւ շահագործման դէմ։
Պաւլիկեան շարժման սկզբնաւորութիւնը
Պաւլիկեանութիւնը բոլոր այլ հասարակական-քաղաքական շարժումներու նման կրօնական կերպարանք ընդունած եւ աղանդաւորական քօղի տակ ծածկուած ազատագրական շարժում էր ուղղուած ոչ միայն հայկական այլ նաեւ օտարերկրեայ զաւթիչներու դէմ։ Ծնունդ առաւ Հայաստանի մէջ եւ տարածուեցաւ փոքրասիական շրջաններու մէջ։
Պատմագրութեան մէջ պաւլիկեան անուան ծագման շուրջ կան կարգ մը կարծիքներ։ Ուսունասիրողներէն ոմանք այդ անունը կապած են Պօղոս առաքեալի հետ, ոմանք Սամոսատցի Պօղոսի, իսկ ոմանք ալ կապած են մանիքեական հայազգի Կալինիկէի որդի՝ (պաւլիկեան շարժումի հիմնադիր՝ Պաւղոս) Պօղոսի հետ որմէ առաջ եկած ըլլալ կ'ենթադրուի պաւլիկեան անունը։
Ըստ պահպանուած հայկական, բիւզանդական եւ արաբական սկզբնաղբիւրներու, պաւլիկեանները առաջին անգամ յիշատակուած են հայոց Ներսէս Բ. Բագրեւանդցի (548-557) կաթողիկոսի նախաձեռնութեամբ գումարուած Դուինի 554 թուականի երկրորդ եկեղեցական ժողովին մէջ կազմուած «Ուխտ միաբանութեան հայոց աշխարհիս» փաստաթուղթի մէջ։
Ծագելով Ե. դարու վերջերը եւ Զ. դարու սկիզբները, պաւլիկեան շարժման գաղափարախօսութիւնը սերտօրէն առնչուած է մարկիոնականներու, բորբորիտներու, մծղնիականներու եւ մանիքեանականներու գաղափարախօսութեան հետ։
Պաւլիկեան շարժման ընթացքը Արեւելեան Հայաստանի մէջ
554 թուականի Դուինի եկեղեցական ժողովէն ետք պաւլիկեանները եւ հայկական եկեղեցւոյ միւս հակառակորդները ենթարկուեցան խիստ հալածանքներու եւ ոչնչացման։
Պաւլիկեան շարժումը արեւելեան Հայաստանի մէջ կրկին ուժեղացաւ Է. դարու վերջերը եւ Ը. դարու սկիզբները։ Այս անգամ պայքարի գործը ձեռք առաւ անձամբ Յովհան Օձնեցի կաթողիկոսը (717-728)։ Ան 719 թուականին գումարեց յատուկ եկեղեցական ժողով Դուինի մէջ, ուր սահմանուեցան խիստ պատիժներ եւ մշակուեցան կանոններ պաւլիկեան շարժման դէմ։ Այս կանոններէն 32-րդը ամբողջութեամբ կը վերաբերէր պաւլիկեաններու։ Այս կանոնի համաձայն հաւատացեալներ բացարձակապէս պէտք չէր շփում ունենային պաւլիկեաններու հետ։ Յովհան Օձնեցին պաւլիկեաններու դէմ ազատօրէն պայքարելու համար անձամբ մենեցաւ Դամասկոս՝ Օմար 2-րդ խալիֆի մօտ եւ ձեռք բերաւ անոր հովանաւորութիւնը։ Յովհան Օձնեցին պաւլիկեաններու դէմ կը մղէր նաեւ կատաղի գաղափարական պայքար։ Ան 710-ական թուականներուն պաւլիկեաններու դէմ գրեց իր «Ընդդէմ պաւղիկեանց» գործը։ Այս գործով հեղինակը թէպէտեւ չկրցաւ հիմնականօրէն հերքել պաւլիկեաններու գաղափարախօսութիւնը բայց այնուամենայնիւ կրցաւ ջլատել անոնց ուժերը եւ թուլացնել շարժումը որմէ ետք անոնք խոշոր զանգուածներով սկսան հեռանալ Արեւելեան Հայաստանէն եւ հաստատուիլ Փոքր Հայքի եւ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ։
Պաւլիկեան շարժման վերելքը Արեւմտեան Հայաստանի մէջ
681 թուականներուն բիւզանդական զօրքերը կը ներխուժեն Արեւմտեան Հայաստան, կը բռնեն Կոստանդին Սիլվանը եւ երկար չարչարելէ ետք կը սպաննեն զայն։ Նոյն բախտին կ'արժանանայ նաեւ միւս ղեկավար Սիմէոն Տիտը։
Է. դարու վերջերը պաւլիկեաններու նոր առաջնորդը՝ Գինեսիոս Տիմոթիոսը իր գործունէութեան կեդրոնը կը փոխադրէ արաբական սահմանին մօտ գտնուող Մանանաղ գիւղը։ Գինեսիոս Տիմոթիոսի մահանալէն ետք պաւլիկեան շարժումը առաջնորդեցին յաջորդաբար Յովսէփը, Զաքարիան եւ Վահանը։ Վահանէն ետք մինչեւ 8-րդ դարու վերջերը պաւլիկեան շարժումը ղեկավարեց Սերգիոս Տիւքիկոսը, որուն եռանդուն գործունէութեամբ պաւլիկեաններու թիւը աճեցաւ եւ հասաւ հարիւր հազարներու։ Սակայն որքան պաւլիկեաններու դէմ հալածանքները խստանային այնքան անոնց դիմադրութիւնը կ'ուժեղանար։ Այս տարիներուն պաւլիկեաններու առաջնորդութիւնը ստանձնեց Կարբիասը։ Ան իր հետեւորդներով բնակութիւն հաստատեց Արգաուս, Ամարա եւ Տեւրիկ ամրոցներու մէջ, որոնք վերածուեցան ռազմաքաղաքական կեդրոններու։ Այս կեդրոններէն պաւլիկեանները 855, 859, 860, 861 թուականներուն բազմաթիւ յաղթական կռիւներ մղեցին բիւզանդացիներու դէմ։ 863 թուականի Սեպտեմբեր 3-ին տեղի ունեցաւ Պոսոնի ճակատամարտը որ վերջացաւ բիւզանդացիներւ յաղթանակով։ Այս ճակատամարտին հերոսի մահով ինկաւ նաեւ Կարբիասը։ Անոր մահէն ետք պաւլիկեաններու ղեկավարութիւնը ստանձնեց Խրիսոխիրը։
Մինչեւ 873 թուական, պաւլիկեանները Խրիսոխիրի գլխաւորութեամբ բազմաթիւ յաղթական կռիւներ մղեցին տեղական ֆէոտալներու եւ կայսերական բանակներու դէմ, ներխուժեցին բիւզանդական կայսրութիւն եւ սրընթաց կերպով գրաւեցին շարք մը խոշոր բնակավայրեր եւ քաղաքներ Բիւզանդիայի արեւելեան շրջաններէն, ինչպէս՝ Անկիւրա, Նիկիա, Նիկոմետիա, Եփեսոս, եւայլն։ 873 թուականին բիւզանդական զօրքերը Քրիստափորի առաջնորդութեամբ եւ օգնութեամբ Արեւմտեան Հայաստանի որոշ ֆէոտալներու ռազմական ուժերուն, գաղտագողի յարձակեցան պաւլիկեաններու վրայ, որոնք խուճապի մատնուելով սկսան լքել իրենց դիրքերը։ Այս կռիւի ընթացքին սպաննուեցաւ նաեւ Խրիսոխիրը։
9-րդ դարուն պաւլիկեան շարժումը իր վերելքի գագաթնակէտին հասնելով, նոյն դարու 70-ական թուականներուն սկսաւ տկարանալ, թուլանալ, որովհետեւ բիւզանդական ռազմական ուժերը միանալով ֆէոտալական հասարակարգի շահագործող ուժերուն հետ ճնշեցին պաւլիկեաններու ապստամբութիւնը, ջլատեցին անոնց ուժերը եւ սկսան զանգուածաբար գաղթել տալ դէպի Պալգանիա։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Կրօն
Վահրամ Գայֆէճեան
Վահրամ Գայֆէճեան, հայ նկարիչ եւ արուեստի վաստակաւոր գործիչ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Պոլիս: Կրթութիւնը ստացած է Լազարեան ճեմարանէն ներս՝ 1892-1901 թուականներուն, ապա 1901 ընդունուած է Մոսկուայի համալսարանի բժշկական եւ իրաւաբանական բաժինները, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1910 թուականին. միաժամանակ հետեւած է գեղանկարչութեան, քանդակագործութեան եւ ճարտարապետական դասընթացքներու:
Պեգասեան Թռչնիկ (հանդէս)
«Պեգասեան թռչնիկ», oրագիր հնգետասանօրեայ, ապա՝ տասնօրեայ հասարակական հանդէս։ Հրատարակուած է 1863-1866 թուականներուն, Կոստանդնուպոլիս։ Խմբագիր-տնօրէն՝ Գրիգոր Վ. Ալէաթճեան։
Լուսաբանած է արեւմտահայութեան առօրեան, մշակութային եւ ներազգային կեանքը, հայ մամուլի վիճակը, դպրոցական եւ դաստիարակութեան խնդիրները։ Պաշտպանած է յառաջադիմական պարբերականներու դիրքորոշումը յետ-սահմանադրական պայքարի ընթացքին։ Բացայայտած է հոգեւոր դասի ստուերոտ կողմերը, տպագրած՝ արեւմտահայութեան ընկերային, տնտեսական թշուառ վիճակը ներկայացնող նիւթեր։
Ազգային վերածնութեան կարեւոր պայման նկատած է գիտութեան զարգացումը, «Բնագիտական հարցմանց պատասխաններ», «Գիտութեան եւ մտքի մշակութեան օգտակարութիւնը» յօդուածներով շեշտած է երկրագործութեան զարգացման կարեւորութիւնը։
Վահրամ Գայֆէճեան
Կենսագրութիւն
Մասնակցած է «Հայ արուեստագէտներու միութեան» ցուցահանդէսներուն՝ Թիֆլիսի մէջ։ Աշխատած է Երեւանի գեղարուեստա-արդիւնաբերական տեխնիկական դպրոցին մէջ 1924-1929 թուականներուն` տնօրէն, 1955 թուականին` դասատու։
Պեգասեան Թռչնիկ (հանդէս)
Անդրադարձած է նաեւ կենցաղային հարցերու։ Թարգմանաբար զետեղած է արեւմտաեւրոպական գրողներու ստեղծագործութիւններ։ Նիւթերու որոշ մասը հայատառ թուրքերէն են ։
Ծանոթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Վահրամ Գայֆէճեան
Կենսագրութիւն
Գայֆէճեան գլխաւորապէս նկարած է բնանկարներ, դիմանկարներ եւ գեղանկարներ. իր գործերէն յատկանշական է զբօսայգիներու, սրճարաններու եւ դիմակահանդէսներու պատկերները:
Յուշատախտակ
2012-ին Ախալցխայի մէջ բացումը կատարուած է Վահրամ Գայֆէճեանի նուիրած յուշատախտակին, որ տեղադրուած է այն տան ճակատին, ուր ծնած է նկարիչը:
Հայաստանի Ազգային պատկերասրահէն ներս տեղադրուած է Վահրամ Գայֆէճեանի գործերէն շատեր, որոնցմէ են «Արեւոտ առաւօտ»ը, «Ամպամած օրը» եւ ուրիշներ:
Կոչում
Նկարիչը 1954 թուականին արժանացած է Խորհրդային Հայաստանի Արուեստի վաստակաւոր գործիչի կոչումին :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Արմենակ Պաքըրճեան
Կենսագրութիւն
Նախակրթական եւ միջնակարգական ուսումը կը ստանայ Տիգրանակերտի մէջ։ Լիկէոն կարթալու համար կ'երթայ Պոլիս(Սկիւտար Սուրբ Խաչ Դպրեվանք Վարժարան): Հոն կը ծանօթանայ Հրանդ Տինքի հետ, որ կը յարաջացնեն իրենք զիրենք եւ նոյն ձախակողմեան կուսակցութեան անդամ կը դառնան: Պաքըրճեան, յեղաբոխական մտածումներուն հետ կը ծանոթանայ համալսարանի տարիներուն եւ նոյն տարիներուն կը մտնէ TKP/ML: Իր պայքարը մասնաւորաբար ծանրացած է Տէրսիմ եւ շրջակայքը: Ոստիկանութիւնը, TKP/ML-TİKKO-ին գործողութիւններուն խտացած ժամանակ կը հափշտակէ կուսակցութեան շէնքը եւ կուսակցութեան անդամէ մը կը սորուին Արմենակ Պաքըրճեանի անունը: Արմենակը կը բանտարկուի «կուսակցութեան անդամ» անբաստանութեամբ ու կը բանտարկուի: Ընկերները առիթ գտնալ կ'ուզէն Արմենակը ազատելու համար: Արմենակ երբ հիւանդանոց կ'երթայ, կը փախցնեն զայն:
Մահ
Իր կտակն էր Տէրսիմի Ֆարաչ գիւղը(Մեծկերտ) թաղուիլ: Պաքըրճեան կը սպաննուի 13 Մայիս 1980-ին Խարբերդի մէջ, որոգայթի ատեն եւ պէտութեան կողմէ կը թաղուի անոքներու քերեզման: Իր ընկերները կը գողնան Արմենակի մարմինը ու Ֆարաչ գիւղը կը թաղեն :
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1953 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Տիգրանակերտ ծնածներ Ստորոգութիւն:1980 մահեր Ստորոգութիւն:13 Մայիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Խարբերդ մահացածներ
Տէյվ Ֆրանքօ
Տէյվիտ Ճոն «Տէյվ» Ֆրանքօ (David John "Dave" Franco, ծնած 12 Յունիս, 1985, Փալօ Ալթօ, Քալիֆորնիա, ԱՄՆ) Ամերիկացի ֆիլմի եւ հեռուստաշարներու դերասան մըն է: Ան սկսաւ իր ասպարեզը փոքր դերերով տարբեր ֆիլմերու մէջ, ինչպէս Superbad եւ Charlie St. Cloud, նախքան իր առաջին գլխաւորը դերի ստանցնումը 2012-ին կատակերգական 21 Jump Street ֆիլմին մէջ։ Ան նաեւ ստանցնած էր դերեր հետեւեալ հռչակաւոր ֆիլմերուն մէջ՝ Fright Night, Now You See Me, Now You See Me 2, Warm Bodies, Neighbors, Nerve, ինչպէս նաեւ Scrubs հեռուստաշարի 9րդ եղանակին մէջ։ Ան կրտսեր եղբայրն է հռչակաւոր դերասան Ճէյմզ Ֆրանքոյի :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1985 ծնունդներ Ստորոգութիւն:12 Յունիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:Փալօ Ալթօ ծնածներ Ստորոգութիւն:Քալիֆորնիա ծնածներ Ստորոգութիւն:Դերասաններ
Փորթուկալ
Փորթուկալ (República Portuguesa), պետութիւն՝ Հարաւային Եւրոպային մէջ։ Փորթուկալը Եւրոպայի ամէնէն արեւմուտքը գտնուող երկիրն է։ Արեւմուտքէն եւ հարաւէն սահմանակից է Ատլանտեան ովկիանոսին, հիւսիսէն եւ արեւելքէն՝ Սպանիոյ։ Մայրաքաղաքը Լիզպոնն է։
Հնագոյն Շրջան
Հին քարէ դարերէն, Փորթուկալի տարածքին, մարդիկ հոն բնակութիւն հաստատած են ։ Պրոնզէ դարուն Փորթուկալի հիւսիսային շրջանին մէջ զարգացած է մետաղամշակութիւնը։ Ք․ա․ Ա. հազարամեակի բ. կիսուն, Փորթուկալի տարածքին բնակութիւն հաստատած են կելտերը, Ք․ա․ Դ.- Գ. դարերուն՝ լուզիտանները, որոնց հիմնական զբաղումը անասնապահութիւնը եղած է։ Ք․ա․ Բ. դարերու սկիզբը անոնք պայքար մղած են երկիր ներխուժած հռոմէացիներուն դէմ եւ միայն Ք․ա․ Ա. դարու վերջը Հռոմ  յաջողած է կոտրել լուզիտաններու դիմադրութիւնը եւ անոնց տարածքը դարձնել Լուզիտանիա՝ Հռոմի գաւառ։ Հռոմէացիները տիրած են մինչեւ Ք․ե․ Ե. դարու սկիզբը։
Արաբա-Սպանական Տիրապետութիւն
713-718-ին Փորթուկալը նուաճած են արաբներն ու պերպերները եւ 756-էն ետք անիկա դարձած է Գորտովայի էմիրութեան (929-էն խալիֆայութեան) մէկ մասը։ Ռեգոնգիստայի ընթացքին Ժա.- Ժբ. դարերու սկիզբը Փորթուկալի ազատագրուած հողերը մտած են Սպանական Լեւոնի թագաւորութեան կազմին մէջ։ Լեւոնի արեւմտեան սահմանները ամրացնելու նպատակով, թագաւոր Ալֆոնզ Դ. ստեղծած է յատուկ կոմսութիւն մը եւ շնորհած իր փեսային՝ Հենրի Պուրկունտացիին, որ անուանուած է Փորթուկալական կոմս։
Փորթուկալի Անկախութիւն
Հենրիի որդին՝ կոմս Աֆոնսզօ էնրիկիշը, մաւրերուն դէմ տարած մեծ յաղթանակէն (1139) ետք, ինքզինք թագաւոր հռչակած է։ Փորթուկալի անկախութիւնը Լեւոնը ճանչցած է 1143-ին։ Ժգ. դարու կիսուն, Փորթուկալի տարածքը ամբողջովին ետ նուաճուած է մաւրերէն։ Ժբ.-Ժգ. դարերուն Փորթուկալի մէջ ձեւաւորուած են աւատական յարաբերութիւնները, գիւղացիներուն հիմնական մասը անձնական կախման մէջ ինկած է աւատներէն, բայց պահպանուած է աղքատ գիւղացիութեան զգալի խաւը։ Շնորհիւ Փորթուկալի յարմար աշխարհագրական դիրքին, արագօրէն զարգացած են քաղաքները ինչպէս՝ Լիզպոնը։ Ժգ. դարուն ձեւաւորուած են քորթէզները։ Ժդ.- Ժե. դարերուն Փորթուկալի թագաւորները վարած են պետական իշխանութեան կեդրոնացման քաղաքականութիւն, ճնշած մեծ աւատներու խռովութիւնները, յենած՝ ծառայող ազնուականութեան ու կաթողիկէ եկեղեցւոյ վրայ։ Խուան Բ. թագաւորի (1481-1495) օրով յատկապէս դրսեւորուած է թագաւորական իշխանութեան զօրութիւնը. ան սահմանափակած է մեծ աւատներու իրաւասութիւնները, դաժանօրէն ճնշած 1483-1484-ի աւատական խռովութիւնը։
Գաղութատիրական Ժամանակաշրջան
Բացարձակապետութեան ամրապնդման հետ կապուած է արտաքին գրաւումներու քաղաքականութիւնը։ Ծովային առաջին արշաւանքներու կազմակերպիչը եղած է՝ արքայազն Հենրի Ծովագնացը։ Փորթուկալցիները գրաւած են Փորթու Սանթու (1419), Մատէյրա (1420) կղզիները, Ազորեան շարք մը կղզիներ (1432), յենակէտեր ստեղծած՝ Ափրիկէի արեւմտեան ծովափին։ Վասքօ Տա Կամայի կողմէ Հնդկաստան տանող ծովային ուղիի յայտնագործումով (1498) սկսած են Փորթուկալցիներու նուաճումները Արեւելեան Ափրիկէյի մէջ, Հնդկաստանի մէջ եւ Հարաւ-Արեւելեան Ասիոյ մէջ։ Ժզ. դարու 40-ական թուականներուն նուաճած են Պրազիլը: Փորթուկալը իր հզօրութեան գագաթնակէտին  հասած է Մանուէլ Ա. թագաւորի (1495-1521) օրով (գրաւուած են Մոզամպիքը, Կոան եւ Տիուն (Հնդկաստանի մէջ), Մալաքքան, Օրմուզը, Մալայ Արքիբէլայոնը եւ քանի մը կղզիներ)։ Հեռաւոր Արեւելեան ամբողջ առեւտուրը անցած է Փորթուկալցիներուն ձեռքը։ Գաղութներու կողոպուտէն ստացուած եկամուտի մեծ մասը բաժին ինկած է աւատական եւ եկեղեցական վերնախաւին։ Հսկայական հարստութեան մուտքը տնտեսական վերելք ապահոված է Փորթուկալին։
Փորթուկալի Տրոհում
Ժզ.րդ դարու բ. կէսէն կը սկսի տնտեսական անկումը։ 1581-ին Սպանիա կը նուաճէ Փորթուկալը։ 1640-ին փորթուկալցիները կ'ապստամբին, որու հետեւանքով Փորթուկալը կ'անջատուի Սպանիայէն: Թագաւոր կը հռչակուի Պրականսայի դուքսը՝ Խուան Զ.(1640-1656)։ 1668-ին միայն Սպանիա կը ճանչնայ Փորթուկալի անկախութիւնը։ Սպանական ժառանգութեան (1701-1714) համար պատերազմի մէջ ներքաշուելով Անգլիոյ եւ Հոլանտայի կողմէ, Փորթուկալ փաստօրէն կախման մէջ կ'իյնայ Անգլիայէն: Տնտեսական եւ մշակութային որոշ վերելք կը նկատուի Խոսէ Ա.-ի (1759-1777) օրով, երբ երկրին մէջ բարենորոգումներ տեղի կ'ունենան, այսպէս կոչուած, լուսաւորեալ բացարձակապետութեան ոգիով։ Նափոլէոնեան պատերազմներու ատեն 1807-ին Փորթուկալը  կը գրաւեն ֆրանսական զօրքերը։ Թագաւորական ընտանիքն ու արքունիքը կը փախչին Պրազիլ:
Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ եւ Յետպատերազմեան Շրջան
1974-ի Ապրիլ 25-ի զինուած ապստամբութեամբ կը տապալի ամբողջատիրական կառավարութիւնը («Մեխակներու յեղափոխութիւն»), կը թոյլատրուի քաղաքական կուսակցութիւններու գործունէութիւնը։ Անկախութիւն կը ստանան Փորթուկալի ափրիկեան գաղութները։ 1976-ի Ապրիլին կ'ընդունուի նոր սահմանադրութիւնը։
Տնտեսութիւն
Փորթուկալը արդիւնաբերա-գիւղատնտեսական երկիր է։ Արդիւնաբերութեան կարեւոր աւանդական ճիւղերէն է մանածագործութիւնը, գինեգործութիւնը, ձիթաիւղի, ձուկի պահածոներու արտադրութիւնը, խցանակեղեւի մշակումը (առաջատար դիրքով աշխարհի վրայ), սեւ եւ գունաւոր մետաղամշակութիւնը, նաւաշինութիւնը։ Զարգացած են նաեւ քիմիական, նաւթավերամշակման, նաւթաքիմիական եւ կրափոշիի արտադրութեան բնագաւառները։
Գիւղատնտեսութեան մէջ կը գերակշռէ հողամշակութիւնը։ Մշակուած հողերու գրեթէ կէսը կը զբաղեցնէ ցանքը։
Արտաքին առեւտրաշրջանառութեան հիմնական գործընկերները Եւրոպական Միութեան երկիրներն են։
Կենդանական Աշխարհ
Միջերկրածովեան տեսակի է, Միջին Եւրոպայի յատուկ տեսակներու լայն տարածմամբ (գայլ, աղուէս, կզաքիս եւ այլն) եւ հիւսիս-ափրիկեան ֆաունայի ներկայացուցիչներով (ալճերիական ոզնի, սպանական նապաստակ)։ Շատ են կրծողները, չղջիկները, թռչուններն ու սողունները։ Ջուրերը հարուստ են ձուկերով։
Բնակչութիւն
Փորթուկալը աշխարհի ամէնէն միատարր ազգային կազմ ունեցող երկիրներէն է։ Բնակչութեան աւելի քան 99%-ը փորթուկալցիներ են, կը բնակին նաեւ 50 հզ․ օտարերկրացիներ։ Պաշտօնական լեզուն փորթուկալերէնն է, կրօնքը՝ կաթոլիկութիւնը։ Բնակչութեան խտութիւնը 1 քմ2-ի վրայ 106 մարդ է, ափամերձ քանի մը շրջաններու եւ կղզիներու վրայ՝ մինչեւ 200 մարդ։ Մեծ քաղաքներն են՝ Լիզպոնը եւ Փորթուն։
Լեզու
Փորթուկալ Միացեղ երկիր է, պաշտօնական լեզուն փորթուկալերէնն է, զոր աշխարհի 3 ցամաքամասերուն վրայ կը խօսի շուրջ 184 միլիոն մարդ (ամէնէն մեծ փորթուկալախօս երկիրը Պրազիլն է)։
Կրօնք
Բնակչութեան 81%-ը կաթոլիկներ են : Մնացեալ քրիստոնեաները կը կազմեն բնակչութեան շուրջ 3.3%-ը։ Իսլամադաւանները կը կազմեն բնակչութեան 0.6%-ը : Լիզպոնի եւ Փորթուի բնակչութեան 200 հազարը հրեաներ են։ Բնակչութեան շուրջ 6.8%-ը աթէիստներ են :
Համազգայինի Հայ Կրթական Եւ Մշակութային Միութիւն
Պատմութիւն
Հիմնուած է 28 Մայիս 1928-ին, Գահիրէի մէջ՝ սկիզբը «Հայ կրթական եւ հրատարակչական ընկերութիւն» անունով ։ Հիմնադիրներ՝ Համօ Օհանջանեան, Լեւոն Շանթ, Նիկոլ Աղբալեան, Գասպար Իփէկեան, Ստեփան Եսայեան, Մինաս Խաչատուրեան, Սարգիս Մալխասեան, Սեդրակ Պալըգճեան, Յակոբ Պալըգճեան։
Կանոնակարգ
Ընկերութեան կանոնագրի առաջին կէտը յստակօրէն ճշդեց «Համազգային»-ի նպատակը.
Նպատակ
«Հայ ժողովուրդի կրթական մակարդակը բարձրացնել հայ լեզուով եւ հայ հոգով». ըստ 1990-ին ընդունուած կանոնագրի՝
Ստեղծման նախապատմութիւն եւ գործունէութիւն
1920-ականները կը զուգադիպին Հայ ժողովուրդի պատմութեան հոլովոյթի քաղաքական ու մշակութային նշանակալից ժամանակներու հետ:
1915-1923-ականներուն Օսմանեան ու Թրքական իշխանութիւններու գործադրած Հայոց Ցեղասպանութիւնը, ինչպէս նաեւ 1920-ին Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան անկումն ու անոր յաջորդող Խորհրդային իշխանութիւններու հալածանքները պատճառ դարձան հսկայական դիմադրութիւններու: Վերապրողները ցրուեցան աշխարհի չորս կողմերը: Հիմնական բնակավայրեր հանդիսացան Արեւելքի երկրները:
Նոր պայմանները պատճառ հանդիսացան յեղաշրջումներու, որ իր ազդեցութիւնը ունեցաւ նաեւ հայկական կենցաղի, բարոյականութեան եւ մտածողութեան վրայ։ Հայը փոխած էր իր տեղը: Գիւղացին դարձած էր վաճառական, արհեստաւոր եւ արդիւնաբերող: Փոխուած էին նաեւ բարոյական ըմբռնումները. քաղաքին մէջ կրնայինք հանդիպիլ հազարաւոր թշնամիներու, որոնց դէմ պէտք էր պայքարել, պէտք էր յաղթել: Ստեղծուեցաւ բարոյական նոր ըմբռնում՝ յաջողութիւն ունենալ, տեղ գրաւել քաղքենիներու շարքին: Հայի հոգին քաղքենի դարձաւ. յաջողութիւն ունենալը կը հանդիսանար անոնց նպատակը, ինչ գնով ալ ըլլար: Բնական է, որ նման միջավայրի մէջ անաղարտ չէր կրնար մնալ գիւղացիի եւ պարզունակ հայու նկարագիրը:
Ահա այս տարագիր, ցիրուցան եղած հայութիւնն է, որ պէտք էր համախմբել եւ միասնականացնել: Բոլոր մասերուն անհրաժեշտ էր կապ ստեղծել: Պետք էր մշակել բոլոր այն միջոցները, որոնք կը նապաստէին հայութեան միացման ու հարատեւման: Կար նաեւ ուրիշ պահանջ՝ ստեղծել հայ մտաւորականութիւն: Մտաւորականութիւնն է հանրային գաղափարներ մշակողը, ազգութիւնը մէկ մտքի շուրջ հաւաքողը եւ հոգեւոր աշխարհի ղեկավարը: Թուրքը ծանր հարուած հասցուցած էր հայ մտաւորականութեան՝ գլխատելով այդ խաւը, որ կը մշակէր արժէքներ եւ կը հաւաքէր անոնց շուրջը:
Եւ դեռ, պէտք էր հանրային-մշակութային գործիչներ պատրաստել, տարագիր հայութեան ձեռքը գիրք տալ, գրի եւ դպրութեան միջոցով կենդանի պահել հայոց լեզուն դպրոցէն դուրս, ընտանիքներուն մէջ։ Անհրաժեշտ էր հրատարակել մեր դասական գրականութիւնը, պէտք էր հայուն կապել իր անցեալին հետ, տէր դարձնել իր պատմութեան, դարաւոր ժառանգութեան եւ հարուստ մշակոյթին:
Դպրոց, լեզու, գիր, գաղափարական երիտասարդութիւն. ասոնք կը հանդիսանային այն գործօնները, որոնք անհրաժեշտ էին այդ պայքարի մէջ՝ հայը հայ պահելու համար:
Հայութեան եւ հայ մշակոյթի պահպանման եւ հաւերժացման այս հարցը կը դրուէին մասնաւորաբար արաբական երկիրներուն մէջ ապրող հայ ղեկավարութեան եւ մտաւորականութեան առջեւ: Հարցը այստեղ աւելի կենսական էր, որովհետեւ հայութեան մեծ զանգուածները կեդրոնացած էին եգիպտական, լիբանանեան եւ սուրիական քաղաքներուն մէջ, արդեօ՞ք անոնք կ՛ապրէին համախմբուած: Այս հայութիւնը կազմակերպուած էր իբրեւ եկեղեցական համայնք: Կային բազմաթիւ ազգային դպրոցներ, բայց չկար աւելի բարձր՝ միջնակարգ դպրոց, ուր ազգային դպրոց աւարտողները կրնային շարունակել իրենց կրթութիւնը: Անհրաժեշտ էր ճեմարան, որ ցանուցիր դառած հայութեան մէջ խաղար այն դերը, ինչ որ խաղցան Էջմիածնի Գեորգեան ճեմարանը եւ Պոլիսի Կեդրոնականը:
Մայիս 1928-էն մինչեւ 1929-ի վերջը «Համազգային»-ի համար եղած է նախապատրաստութեան, գաղափարներու արծարծման եւ ժողովրդականացման տարի: Համազգայինի Կեդրոնական Վարչութիւնը ապահովեց նաեւ ՀՅԴ-ի աջակցութիւնը:
Համազգայինի հիմնադիրներու շարքին պատկանող՝ Գասպար Իփէկեանի ներկայութիւնը անպայման ծնունդ պիտի տար թատերական շարժումի, այնպէս ինչպէս Լ. Շանթի եւ Ն. Աղբալեանի ճիգերով կեանքի կոչուած էին Համազգայինի կրթական եւ հրատարակչական առաջին իրագործումները:
1952-ին մահացաւ Գ. Իփէկեանը: Համազգայինի թատերասէրներու խումբը իր ղեկավարի յիշատակը յաւերժացնելու համար ՝ «Համազգայինի Թատերասէրներու Միութիւնը» անուանեց «Համազգայինի Գասպար Իփէկեան» Թատերախումբ, որ մինչ այսօր կը շարունակուի կոչուիլ նոյն անունով:
Գ. Իփէկեանի արժանաւոր յաջորդը եղաւ Ժորժ Սարգսեանը, ով շարունակեց գործել մեծ թափով, իբրեւ բեմադրիչ եւ դերասան-դերուսոյց:
Ամբողջ 30 տարի ԺորԺ Սարգիսեանը ամբողջական նուիրումով մեծ խանդավառութիւն ստեղծեց ամէնուր: Իր օրօք եւ իր անձնական ճիգերով Լիբանանի հայ գաղութը օժտուեցաւ նաեւ սեփական թատերասրահով ՝ Յակոբ Տեր Մելքոնեան թատերասրահը՝ համանուն բարերարի նուիրատւութեամբ կառուցուած ու սարքաւորուած:
Ժորժ Սարգսեանի մահին ետք, աշխատանքը վստահուեցաւ Վարուժան Խտըշեանին եւ այնուհետեւ ուրիշներուն :
Յունուար 1962-ին ՀՅԴ Բիւրոյի նախաձեռնութեամբ, հրատարակուեցաւ «Բագին» գրական-մշակութային հանդէսը, որ 1990-ականներուն վերջերուն հանդիսացաւ Համազգայինի պաշտօնաթերթը:
2002-2003 թթ. կրթական տարեշրջանի աւարտին, Համազգայինի Հայագիտական Բարձրագոյն Հիմնարկը շրջանաւարտներու թիւը բարձրացուց 146-ի:
1974-ին հիմնուած այս հիմնարկը, տարիներու ընթացքին մնայուն ճիգի մէջ եղաւ՝ ծառայելու իրեն ճշդուած առաքելութեան եւ պատրաստեց երիտասարդ մարդկանց, որ այսօր որպէս ուսուցիչ,խմբագիր կը գործեն, կը վարեն ազգային զանազան կառոյցներու թէ՛ տնօրէնի, թէ՛ գործավարի պաշտօններ Լիբանանի մէջ, թէ այլուր:
2005-ին, նիւթական դժուարութիւններու եւ թեկնածուներու սակաւութեան պատճառով Հիմնարկը դադարեց գործել:
Համազգայինի Մարսելի կրթական կեդրոնը կեանք առաւ 1980-ին դառնալով Կեդրոնական Վարչութիւն, իսկ Համազգայինի Արշակ եւ Սոֆի Գոլստն վարժարանը 1986-ին Սիտնիի մէջ Աւստրալիայի շրջանային Վարչութեան նախաձեռնութեամբ :
Այլ աշխատանքներ, ընդգրկելով մշակոյթի այլազան մարզերը բաւականին մեծ զարգացում ապրեցան: Արդարեւ, 1960-ականներուն, սփիւռքահայ զանգուածներու տեղաշարժներու հետեւանքով, Համազգայինի մասնաճիւղեր սկսան առաջանալ Եւրոպայի, Հիւսիսային եւ Հարաւային Ամերիկաներու եւ Աւստրալիայի մէջ։ Կրթական-մշակութային գործունէութիւնը վաղուց ծաւալուած էր նաեւ Պարսկաստանի մէջ՝ Համազգայինի գործակից «Արարատ» եւ այլ կազմակերպութիւններու ջանքերով: Ժամանակի ընթացքին, նոյն երկրամասին մէջ գործող մասնաճիւղերը միասնաբար ստեղծեցին շրջանային կառոյցներ:
Օգոստոս 1990-ին՝ Աթէնքի մէջ, գումարուեց Համազգայինի համասփիւռքեան Ա. Պատգամաւորական ժողովը, որտեղ որոշուեցաւ այդ միութեան ներկայիս անուանումը՝ Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութիւն, եւ առաջացաւ առաջին ընտրովի Կեդրոնական Վարչութիւնը:
Ծաղկաձորի մէջ, Հայաստան, Սեպտեմբեր 1994-ին գումարուեցաւ Համազգայինի Բ. Պատգամաւորական ժողովը, իսկ Սեպտեմբեր 1998-ի, Մարտ 2002-ի եւ Ապրիլ 2006-ի տեղի ունեցան Գ., Դ. եւ Ե. Պատգամաւորական ժողովները, Լիբանանի Ատմա ու Այն Սաատէ շրջաններուն մէջ:
Համազգայինը կը գործէ երկու գրասենեակներով՝ Պէյրութի գրասենեակը (Կեդրոնական Վարչութեան նստավայր) եւ Երեւանի գրասենեակը:
Կառուցուածք
Համազգային Մշակութային Միութեան գերագոյն մարմինն է Կեդրոնական վարչութիւնը՝ կազմուած 11 անդամէ. կ՛ընտրուի պատգամաւորական ժողովով՝ 4 տարի ժամկէտով։ Կեդրոնական վարչութեան կից ստեղծուած են կրթական, տնտեսական, հրատարակչական, դասագիրքերու, շինարարական, ռատիօժամի յանձնախումբեր։ Կը գործեն շրջանային վարչութիւնները, որոնք կը կազմուին աշխարհագրական սկզբունքով. Լիբանանի, Սուրիոյ, Յունաստանի, Կիպրոսի, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու (Արեւելեան եւ Արեւմտեան), Քանատայի, Աւստրալիոյ, Ֆրանսայի, Հայաստանի, շուրջ 50 մասնաճիւղ։ Համազգային Մշակութային Միութեան միջոցները կը գոյանան նուիրատուութիւններէ եւ հանգանակութիւններէ, ունեցած կալուածքներու ու հաստատութիւններու հասոյթներէ։
Եգիպտոս
Լեւոն Շանթը կ՛առաջարկէր կազմել «Լոյս» անունով կրթական-մշակութային ընկերութիւն, որ պիտի պահէր միայն մէկ վարժարան կամ Լիբանանի, կամ Եգիպտոսի մէջ:
Լեւոն Շանթը Վահան Նաւասարդեանի հետ քննարկեց այս հարցը Նիկոլ Աղբալեանի հետ:
Վահան Նաւասարեանը Լեւոն Շանթի եւ Նիկոլ Աղբալեանի հետ հիմնական հարցի մասին համաձայնելով՝ Գահիրէի մէջ աշխատած են այդ ծրագիրը հասցնել Ստեփան Եսայեանին եւ Բժիշկ Համօ Օհանջանեանին. Երկուքն ալ փայլուն դէմքեր էին հասարակական կեանքին մէջ եւ մեծ հեղինակութեան տէր: