cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սմբատ եպիսկոպոս Սաատեթեան
Կենսագրութիւն
Աւազանի անունով Գրիգոր Սաատեթեան, 1889 թուականի Սեպտեմբերին կը մտնէ Արմաշի դպրեվանք եւ եօթ տարի ետք Օրմանեան Սրբազանի կողմէն կը ձեռնադրուի վարդապետ, իսկ 1910-ին Մատթէոս Բ կաթողիկոսը անոր կը ձեռնադրէ եպիսկոպոս: 1897-էն մինչեւ 1907 թուականը ան Շապին Գարահիսարի թեմի առաջնորդն էր, այնուհետեւ կ'ընտրուի էրզրումի հոգեւոր առաջնորդ եւ մինչ եղերական մահը կը կատարէ իր սրբազան պարտականութիւնները:
Գրական եւ հրատարակչական ուսումնասիրութիւններ
Իր արգասաբեր գրիչի արդիւնքն է «Ներսես Լամբրոնացի» ընդարձակ ոաումնասիրութիւնը, որ հրատարակուեր է 1903-ին:
1915-ի Մայիսին տեղահանութիւնը
Երբ կոտորածներու գուժը հասաւ էրգրում, տեղի ազգային գործիչները Սմբատ եպիսկոպոսի գլխաւորութեամբ քայլեր ձեռնարկեցին Կարնոյ բնակչութեանը արհաւիրքէն փրկելու ուղղութեամբ:
1915-ի Մայիսին տեղահանութեան հրամանը հասաւ նաեւ էրզրում Կարին: Քաղաքի կուսակալ Թահսին պէյը Սմբատ եպիսկոպոսին հինգ օր ժամանակ կու տայ հօտը քաղաքէն ղուրս բերելու համար: Երբ հրամանը փոխելու խնդրանքով թրքական եւ օտարերկրեայ պաշտօնեաներու դռները բախելը այլեւս ապարդիւն էր, Սմբատ եպիսկոպոսը կը խնդրէ' գոնեէ տարագրութեան ժամկէտը երկարաձգել: Այս խնդրանքը չի մերժուիր, եւ կը տրուի երկու շաբաթ պայմանաժամ: Տարագրութեան ճանապարհին իր հօտը առաջնորդելու անոր բոլոր աղերսները մերժուեցան:
Նահատակութիւնը
Սմբատ եպիսկոպոս Սաատեթեանը կը տարագրուի 1915թ. Յունիսի վերջին, տարագրեալներու վերջին կարաւանի հետ' Պասէնէն Կարին աքսորուած Կորիւն վարդապետ Սրապեանի, իր խոհարարի եւ Առաջնորդարանի վաղեմի բարապան (դատավճիռները գործադրող արդարութեան պաշտօնեայ) Կարապետի ընկերակցութեամբ: Տեղահանուածներու այս կարաւանի վերջին կայանը Երզնկան էր, ուր իր առաջնորդած հօտի հետ դժնդակ մահը կ'ընդունի նաեւ տարաբախտ հոգեւորականը:
Թէ ինչպիսի սարսափելի կտտանքներու ենթարկուեր է ազգանուէր այս հայորդին, կը նկարագրէ Թեոդիկն իը «Գողգոթա հայ հոգեւորականութեան» (Նիւ Եորք, 1985) աշխատութեան մէջ (էջ 159-160)' անդրադառնալով եղեռնը վերապրած Արտաշէս Լեփեանի վկայութեանը, «ժանտարմաներ իրենց լաթէ տնակէն դուրս կը հանեն զիրենք եւ «մեռելներու քաղաքէն» ներս մտցնելով' կ'առաջարկեն Սրբազանին, որ փոսը իր ձեռքովը փորէ: Անխօս, անտրտունջ, համակերպութեան եթերային շնորհովն առլցուն, ահատր պեղումը կատարելէ ետք, Սմբատ եպիսկոպոս անոր եզրը ծնրադիր կ՚աղօթէ. յետոյ պզտիկ քար մը առնելով' կը խաչակնքէ եւ փոս կը ձգէ: Դահիճները կը խոյանան վրան, կը մերկացնեն, նախ մէկ թեւը կը կտրեն, վերջն ալ մէկ ոտքը, պռկունքը (պռունկ այսինքն շրթունք) կը դանկըտեն, աչքերը կը փորեն, վառ լուցքի մը կը բռնեն մօրուքին, վերջին գնդակ մըն ալ կուրծքին... եւ վար կը գլորեն Քրիստոսի սիրովը վառուած եւ հաւատքովը զօրացած Արմաշականին չարակոչկոճ մարմինը:
Ըստ Թեոդիկի նշուած աշխատութեան (էջ 174)' Կորիւն վարդապետը աղէտի օրերուն կալանակապ նախ Կարին տեղափոխուեր է ապա տեղի առաջնորդ Սմբատ եպիսկոպոս Սաատեթեանի հետ նահատակուեր է Երզնկայի գերեզմանատանը:
Աղբիւրներ
Սմբատ եպիսկոպոս Սաատեթեան
Ստորոգութիւն:Նահատակ եպիսկոպոսներ Ստորոգութիւն:Տարագրեալներ Ստորոգութիւն:Ներսես Լամբրոնացի»ոաումնասիրութիւնը
Մանկավարժական թանգարան (Պելկրատ)
Մանկավարժական թանգարան (սերպ.՝ Педагошки музеј), կրթութեան նուիրուած թանգարան Սերպիոյ մէջ: Տեղակայուած է Պելկրատի Ստարի կրատ համայնքին մէջ գտնուող հին Ռեալկի շէնքը (19-րդ դարու դպրոց), որ կառուցուած է 1837-1838 թուականներուն :
Նկարագիր
Թանգարանը հիմնադրուած է Տիմիդրի Փուտնիկովիչի նախաձեռնութեամբ 1896-ին Սերպիոյ Ուսուցիչներու միութեան կողմէն՝ մանկավարժական եւ պատմական արժէք ներկայացնող առարկաներու եւ իրերու հաւաքման եւ պահպանման նպատակով: Երկու համաշխարհային պատերազմներու ժամանակ ամբողջութեամբ ոչնչացուած է:
1945-էն ետք թանգարանը վերականգնուած է, իսկ 1969-էն ունի մշտական ցուցադրութիւն «Սերպական դպրոցի տասը դարերը Պելկրատի Ռեալական գիմնազիայի մէջ», որ կը պատմէ սերպական դպրոցի պատմութեան մասին՝ սկսած 9-րդ դարէն մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբը:
Մարուան Խուրի
Մարուան Խուրի (արաբերէն՝ مروان خوري‎‎ ծնած է 3 Փետրուար 1968), Լիբանանցի երգիչ, գրող, յօրինող եւ երգահան: Իր յօրինածները երգած են նշանաւոր երգիչներ Արաբական աշխարհի մէջ, կատարած են նաեւ ուրիշ օտար երկիրներ ալ ինչպէս Թուրքիա: Իր յօրինած երգերը երգած են Մաժիտա Էլ Րումի, Սապեր Րուպաի, Նաուալ Ալ Զողպի, Ասալա Նասրի, Նաժուա Քարամ, Ֆատել Շեքեր, Էլիսա, Գարոլ Սամահա, Պասիմա եւ Միրիամ Ֆարես:
Կենսագրութիւն
Մարուան Խուրի ծնած է Մազրաադ Էլ Դեֆֆահ, Զղարդա, Լիբանան Քրիստոնեայ Մարունի ընտանիքի մէջ, ինք երրորդ զաւակն է հինգ պզտիկներու մէջէն, Դանիուսի եւ Նասիմա Խուրի ի զաւակն է: Ինք ունի 2 մեծ քոյրեր Լինա եւ Մոնա, եւ երկու պզտիկ եղբայր Գլոտ, որ հեռատեսիլի տնօրէն է եւ Տէնի երգ շարող, երգահան:
1986-ին Խուրի Սենթ Էսբիրիթ Քասլիքի Համալսարան ը ուսանած է Լիբանան ի մէջ, ուր ինք սորվեցաւ դաշնակ, երաժշտաբանութիւն, պատմական երաժշտութիւն: Իր համալսարնական տարիներուն երաժշտութիւն յօրինելու մրցումը շահեցաւ: Նուէրը նախկին նախագահ Էմին Ժըմայէլ տուաւ իրեն:
1988-ին Խուրի իր առաջին ալպոմը արձակեց «Kasak Habibi» (Կենացդ Սիրածս). ինք գրած է երգին բառերը եւ ինքը յօրինած է երգը՝ արձանագրած եւ արձակած է: 1989-ին Խուրիի կեանքին մէջ փոփոխութիւն մը եղաւ. միայն երգիչ չէր, նաեւ դաշնակ նուագող եւ նուագախումբի ղեկավար: Ան հեռատեսիլի յայտագիրներու մէջ գործեր կատարեց: Մինչեւ 1996 դաշնակ եւ ստեղնաշար կը նուագէր, որ քանի մը երգիչներու հետ ալ նուագեց: Այդ ատեններ Խուրի երգեր յօրինեց եւ երգեց «Fik Yamma Balak»:
1994-ին արձակուեցաւ եւ իրեն «երգիչ» սկսան ըսել: 1997-ին ան գրեց եւ յօրինեց, ելոյթներ ունեցաւ:
Իր երկրորդ մեներգը «Lasbor Ala Welah» (Համբերեմ)ն է: 1999-ին Խուրի վերջապէս երաժշտութեան մէջ էր։ Նաուալ Զողպի ին համար երկու երգ յօրինեց «Tia» (Թիա) եւ «Dalouna»: Ետքը 2001-ին պաշտօնապէս իր առաջին ալպոմը արձակուեցաւ «Khayal El-Omer» (Երազանքային Տարի): Յաջորդ տարին Խուրի իր առաջին տեսերիզը նկարեց «Ya Shog»:
2005-ին Խուրի 5 տարուան համաձայնութիւն ըրաւ Րոտանա երգի ընկերութեան հետ: Նաեւ ամենակարեւոր ալպոմը «Kil Al Asayed» (Բոլոր Բանաստեղծութիւները) արձակուեցաւ Մայիս 2005-ին: Ալպոմը եւ երգը շատ յաջող էին եւ իրեն համբաւը առագ մը մէջտեղ ելաւ: Այս ալպոմով Խուրիի նշանաւոր եղաւ Արաբական աշխարհի մէջ։
2006-ին Խուրի արձակեց ուրիշ ալպոմ մը «Asr El Sho»: Իր երրորդ ալպոմը «Ana Wl Leil» (Ես եւ Գիշերը) արձակուեցաւ 2008-ին: Այս ալպոմին մէջ երգին բառերը «Lawla L Hawa» (Առանց Հովի)են, որ նշանաւոր բանաստեղծ Ճենան գրած է: Խուրիի վերջին ալպոմը Րոտանա Րեժէյն կը պարունակէր 10 երգեր եւ արձակուած էր 2010-ին :
Յունուար 2011-ին ան յայտարարեց թէ Րոտանայի հետ համաձայնութիւնը վերջացաւ եւ ինք կը մտածէ առանձին աշխատիլ:
Յովհաննէս Տէր-Պետրոսեան (խմբագիր)
Յովհաննէս Տէր Պէտրոսեան (1931 Գահիրէ – 2012), ճարտարապետ եւ խմբագիր։
Առնոլտ Շուարցնէյկըր
Առնոլտ Ալոիս Շուարցնէյկըր, ծագումով ավստրիացի ամերիկեան դերասան, պատիպիլտինկի մարզիկ, քաղաքական գործիչ, ԱՄՆ-ի հանրապետական կուսակցութեան անդամ, Քալիֆորնիայի 38-րդ նահանգապետը 2003-2011 թթ.։
Յովհաննէս Տէր-Պետրոսեան (խմբագիր)
Կենսագրութիւն
Ծնած է Գահիրէ 18 Յունուար 1931-ին: Նախակրթարանի ուսումը ստացած է Նուպարեան Ազգային Վարժարանին մէջ ու աւարտած է 1947-ին: Երկրորդական ուսումը շարունակած է ծննդավայրի Սենթ Օսթընզ անգլիական գոլէճ: Դպրոցական վերջին տարին նիւթական պատճառներով կը պարտադրուի ձգել գոլէճը եւ կը լծուի՛ շուկայական աշխատանքի:
Առնոլտ Շուարցնէյկըր
Ծնած է Ավստրիաի մէջ, Դալի քաղաքի մօտ Կրազ բնակավայրի մէջ, 1947 թուականի 30 Յուլիս-ին։ 2003 թուականին ընտրուած է Քալիֆորնիայի նահանգապետ, վերընտրուած 2006 թուականին։
Մարուան Խուրի
Կենսագրութիւն
Մարուան Խուրի կը նկատուի ամենանոր Լիբանանցի երգահան, բայց նաեւ երգիչ ալ է: Ան ելոյթներ կատարած է Գահիրէի Օփերա Տուն ի մէջ եւ Քարդաճ Ֆիլմ Փառատօն ին Թունիս ի մէջ:
Առնոլտ Շուարցնէյկըր
Բոդիբիլդինգ մարզաձեւի բազմաթիւ մրցանակներու յաղթող, այդ թուականին ութ անգամ արժանացած է «Միսդր Օլիմբիա» կոչումին։
Յովհաննէս Տէր-Պետրոսեան (խմբագիր)
Կենսագրութիւն
Պաշտօնավարած է յայտնի անգլիացի ճարտարա­պետ August Killingbec ընկերութեան մօտ շատ համեստ աշխատավարձով, սակայն տարի մը յետոյ ընկերութեան սեփականատերը կր թելաղրէ շարունակել ուսումը, զայն արձանագրելով Գահիրէի British Councilի կրթական բաժնին, որպէսզի հետեւի matriculation դասընթացներուն: ՏարիԷ մը աւարտելով կը վկայուի ու կ՚ընդունուի Գահիրէի The British Institute of Engineering Technologies կրթարանը: Երկու տարի յետոյ. ստացած ուսումնարանի փաստաթուղթով. կը յաջողի հեռակադրութեամբ հետեւիլ Լոնտոնի International Correspondence Տcհօօlsի մասնագի­տական դասընթացներուն: 1961 ին Լոնտոնէն կը ստանայ մասնագիտութեան վկայականը:
Առնոլտ Շուարցնէյկըր
Իր նահանագապետ եղած ժամանակին Քալիֆորնիա նահանգը ճանաչած է Հայոց Ցեղասպանութիւնը։
Մարուան Խուրի
Անձնական Կեանք
Մարուան երգիչ է: Շատ լուրեր ելան թէ Գարոլ Սամահա յին հետ է, քանի երկուքը միասին երգեցին, բայց այս լուրը սուտ էր եւ իրենք բարեկամներն են եւ նոյն երաժշտութեան ձեւը ունին:
Յովհաննէս Տէր-Պետրոսեան (խմբագիր)
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Խմբագիրներ
Առնոլտ Շուարցնէյկըր
2015 թուականին առաջադրուած է WWE փառքի սրահ։
Վահէ (անձնանուն)
Վահէ, հայկական արական տարածուած անուն։
Անիս Նաքքաշ
Անիս Նաքքաշ (أنيس نقاش, ), լիբանանցի մտաւորական եւ քաղաքական վերլուծաբան :
Պաղեստինեան դատի բուռն պաշտպաններէն մէկը նկատուող Նաքքաշ 1964-ին անդամակցած է պաղեստինեան «Ֆաթհ» շարժումին եւ մասնակցած է շարք մը գործողութիւններու` Լիբանանի, պաղեստինեան հողերու եւ Եւրոպայի մէջ:
1980-ին Նաքքաշ ամբաստանուած է Մոհամետ Ռեզա Փահլաւի շահին օրով Իրանի վերջին վարչապետ Շահփուր Պախթիարը Փարիզի մէջ մահափորձի ենթարկելու յանցանքով եւ ստացած է ցմահ բանտարկութեան վճիռ:
Մահացած է Դամասկոս, թաղուած՝ Պէյրութ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Վերլուծաբաններ Ստորոգութիւն:Լիբանանցիներ
Մ. եւ Հ. Արսլանեան Ճեմարան
'''Մ. եւ Հ. արսլանեան Ճեմարան'''ը, երկրորդական վարժատեղակայուած է Մըզհեր (Ծաղկաձոր) շրջանի բլուրի կողին, Անթիլիաս, Լիբանան։ 26000 քառակուսի մեթր տարածութեամ հողաշերտի մը վրայ։
Բացի ընդարձակ ու լուսաւոր դասասրահներէն, Ճեմարանը օժտուած է ուսումնական բազմաթիւ յարմարութիւններով. գրադարաններ, ելեկտրոնային գրադարան, գիտաշխատանոցներ, համակարգչային դասասրահ, լուսարձակմանսրահ, հեռատեսիլի ու վիտէոյի սրահ, փոքր թատերասրահ, երաժշտական սրահ, ճատրակի սրահ, մարզասրահներ, քննութիւններու եւ հաւաքոյթի սրահներ, խաղավայրեր, եւայլն։ Ուսուցիչներու եւ աշակերտներու տրամադրութեան տակ են բազմաթիւդաշնամուրներ, երաժշտականգործիքներ, համակարգիչներ, հեռատեսիլներ, ձայնասփիւռներ, լուսարձակներ, քարտէզներ եւ այլ բազմաթիւ գործիքներ ու իրեր։
Մարդաբանութիւն
Մարդաբանութիւն, մարդ արարածը ուսումնասիրող գիտակարգ։ Բառին լայն իմաստով, մինչեւ 19-րդ կէսերը, նիւթ առած է գլխաւորաբար մարդ արարածի ֆիզիքական կազմութիւնը։ Ընկերաբանութեան, տնտեսագիտութեան եւ կենդանաբանութեան զարգացումով, մարդաբանութիւնը կը կորսնցնէ իր ուսումնասիրութեան ասպարէզները, իսկ 20-րդ դարու ծինաբանական գիտութիւններու զարգացումէն ետք, նաեւ կը կորսնցնէ ֆիզիքական կազմութեան ուսումնասիրութեան խնդիրը։ Մարդաբանութեան բուն նպատակն է, հասկնալ թէ որո՞նք են մարդ արարածին բնորոշ յատկանիշները։
Մարդաբանութեան խնդիրներէն է հասկնալ թէ ինչպէս իրարմէ կը տարբերին մարդկային խմբաւորումները։ Օրինակ, բոլոր մարդիկ պէտք ունին ուտելու, սակայն մարդիկ իրարմէ տարբեր ձեւերով կը գոհացնեն այս մարդկային կարիքը։ Ուրեմն մարդաբանները կ՚ուսումնասիրեն թէ ինչպէս զանազան մարդկային խմբաւորումներ կը գտնեն, կը պատրաստեն եւ կը բաժնեկցին իրենց ուտելիքը։
Արդի մարդաբանութեան ենթա-գիտակարգերը կը նկատուին մշակութային մարդաբանութիւնը, հնագիտութիւնը, կենսաբանական մարդաբանութիւնը եւ լեզուաբանութիւնը։ Կան նաեւ աւելի փոքր ենթա-գիտակարգեր, օրինակ արուեստի մարդաբանութիւն, հետախուզական մարդաբանութիւն, տեսողական մարդաբանութիւն, բժշկագիտական մարդաբանութիւն, եւ շատ աւելի այլ տեսակներ։
Մշակութային մարդաբանութիւնը կ՚ուսումնասիրէ մարդ արարածին զանազան մշակութային երեսակները, եւ ընդհանրապէս մարդկային մշակոյթի զանազանութիւնը։ Այս ուղղութեամբ, մարդաբանութիւնը թէ՛ կ՚ուսումնասիրէ նախնական ընկերութիւնները եւ անոնց անհատները եւ թէ՛ զարգացած ընկերութիւնները եւ անոնց անհատները։
Հաբանդ
Հաբանդ, գրաբար՝ Միւս Հաբանդ, երբեմն ուղղակի Հաբանդ, գաւառ Մեծ Հայք ի Արցախ նահանգի կազմին մէջ, Կարկառ գետիn աջ ափէն մինչեւ Դիզափայտի լեռները եւ Քիրս ի լեռնաշղթայէն մինչեւ Մուխանք դաշտ իn արեւմտեան եզերքը ։
Աշխարհագրութիւն
Հաբանդի տարածքը մօտաւորապէս կը համապատասխանէ ներկայի ԼՂՀ Մարտունիի եւ Հադրութի շրջաններուն։
Պատմութիւն
Հաբանդի Ամարաս աւանին եկեղեցին եւ վանքը հիմնած է Գրիգոր Լուսաւորիչ։ Հոն ամփոփուած է Գրիգորիսի (Գրիգոր Ա. Լուսաւորիչի թոռան) աճիւնը, որուն վրայ Ե. դարուն Վաչագան Գ. Բարեպաշտ թագաւոր կառուցած է Ս. Գրիգորիս մատուռը։ Նշանաւոր էր Հաբանդի Գտիչ կամ Քթիշ բերդաւանը (ներկայիս Հադրութի շրջան)` համանուն եպիսկոպոսանիստ վանքով։ Գտիչէն ոչ հեռու (ներկայիս Տող եւ Տումի գիւղերուն քով) գտնուող Գոռոզ բերդաւանին (ծանօթ է Ը.-Թ. դարերէն) անունով հայ քերական-մեկնիչները (Համամ Արեւելցի, Վարդան Արեւելցի եւ ուրիշներ) յաճախ Հաբանդի բարբառը կոչած են «Գոռոզի բարբառ», որ առհասարակ Արցախի բարբառն է։ Ուշ միջնադարուն Հաբանդ վարչականօրէն բաժնուած է Դիզակի (հարաւային մասը) եւ Վարանդայի (հիւսիսային մասը) գաւառներուն՝ համանուն մելիքութիւններով, որուն պատճառով մոռցուած է հնագոյն անուանումը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Արցախ նահանգի գաւառներ
Կանանց Միջազգային Օր
Կանանց Միջազգային Օր (International Women's Day (IWD)), սկզբնական անուանումը՝ Աշխատաւոր Կանանց Միջազգային Օր, կը նշուի ամէն տարի՝ 8 Մարտին : Զանազան տարածաշրջաններու մէջ կատարուած տօնակատարութիւններուն նպատակն է արժեւորել կիները՝ ընկերային, կրթական, առողջապահական, ճարտարարուեստի, գեղարուեստի, տնտեսական, քաղաքական, զինուորական եւ այլ մարզերու մէջ իրենց ձեռք բերած յաջողութիւններուն համար։
Պատմութիւն
Ի. դարու սկիզբը, բազմաթիւ կիներ վատառողջ պայմաններու մէջ աշխատանքի կը լծուին, ցած աշխատավարձք ստանալով: Արագընթաց թափով մը կը յառաջանան կիներու արհեստակցական միութիւններ՝ Եւրոպայի եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ։
Նախաքայլեր
28 Փետրուար 1909-ին, Ամերիկայի Ընկերվարական կուսակցութեան կողմէ առաջին անգամ ըլլալով «Կիներու Ազգային Օր» կը յայտարարուի։ Առաջարկը կը ներկայացնէ Թէրէզա Մալքիէլէն։ Այնուհետեւ մինչեւ 1913 կը նշուի Փետրուար ամսուն վերջին Կիրակին։
«Կիներու Միջազգային Օր»ուան Հաստատում
Քլարա Ցեթքին շատ կարեւոր դերակատարութիւն կ'ունենայ աշխատաւոր կիները արհեստակցական միութիւններու մէջ կազմակերպելու իմաստով: Ան մեծ կարեւորութիւն կու տար տղամարդոց եւ կիներուն միջեւ սենտիքայական աշխատանքի միասնականութեան: Ցեթքին շատ մեծ աշխատանք կը տանի կնոջական ընկերվարական կազմակերպութիւններուն օրակարգերը ձեւաւորելու առումով: Ան 1907-ին կը նախաձեռնէ Շթութկարթի մէջ Ընկերվարական կնոջական շարժումի առաջին միջազգային համագումարին կայացման, որուն կը մասնակցին 59 կիներ՝ 15 երկիրներէ: Իսկ արդէն նշեալ շարժումին 1910-ի համագումարին կ'որդեգրուի Աշխատաւոր կիներու միջազգային օրը նշելու որոշումը, որ վերջնականապէս կը վաւերացուի 1911-ին՝ Ընկերվար Բ. միջազգայնականի համագումարին:
19 Մարտ 1911-ին Հելենա Կրինպըրկի առաջարկով, առաջին անգամ «Կիներու Միջազգային Օր»ը կը նշուի Գերմանիոյ, Աւստրիոյ, Դանիոյ եւ Զուիցերիոյ մէջ։ 1912-ին այդ օրը կը նշուի 12 Մայիսին։ 1913-ին կիներ ճամբաները կ'ելլեն բողոքի ցոյցերով՝ Ֆրանսայի եւ Ռուսիոյ մէջ՝ 2 Մարտին, Աւստրիոյ, Չեխիոյ, Հոլանտայի եւ Զուիցերիոյ մէջ՝ 9 Մարտին, իսկ Գերմանիոյ մէջ՝ 12 Մարտին։
Պէթ Էլ Պայէ
Պէթ Էլ Պայէ, Հիւսիսային լեռնալիբանանի հայկական գիւղն է, որ կը թարգմանուի «Վաճառականին տունը»: Շուրջ 200 տարի առաջ Հաննա Ղատատիէ անուն հալէպցի հայ մը՝ կը փախչի եւ Լիբանան կը հաստատուի։ Զմմառի վանքը, աւելը ճիշդը՝ Անտոնեան միաբանութիւնը, զայն կը ղրկէ Զղարթա՝ իր կալուածները հսկելու համար։
Կանանց Միջազգային Օր
«Կիներու Միջազգային Օր»ուան Հաստատում
Վերոնշեալ թուականը կ'որդեգրուի եւ այնուհետեւ «Կիներու Միջազգային Օր»ը կը նշուի 8 Մարտին։ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւնը 1977-ին գումարուած Ընդհանուր Ժողովին ընթացքին կոչ կ'ուղղէ անդամներուն 8 Մարտը յայտարարել «Միացեալ Ազգերուն Օրը կիներուն իրաւունքներուն եւ միջազգային խաղաղութեան համար»։
Պէթ Էլ Պայէ
Հոն Ղատատիէ կը զբաղի նաեւ՝ փերեզակութեամբ, որմէ յառաջ կու գայ գիւղին այժմու անունը՝ Պէթ էլ Պայէ, որ ինչպէս ըսինք կը թարգմանուի «վաճառականին տունը»:
Կանանց Միջազգային Օր
Քլարա Ցեթքինը՝ Իբրեւ Ընկերվարական-Ֆեմինիստ Պայքարողի Տիպար
Քլարա Ցեթքին կը պաշտպանէ այն գաղափարը, որ աշխատաւոր կիները պէտք չէ իրենց պայքարը սահմանափակեն քաղաքական մասնակի պահանջներու ներկայացումով, ինչպիսին էր ընտրելու իրաւունքը: Անոնք պէտք է պայքարէին աշխատելու իրաւունք ձեռք ձգելու, աշխատավարձի հաւասարութեան, երեխաներու հոգատարութեան համար վճարուած արձակուրդի, կրթութեան իրաւունքին եւ այլ իրաւունքներու համար ալ:
Պէթ Էլ Պայէ
Ղատատիէ կ'ամուսնանայ եւ ժամանակի ընթացքին իր գերդաստանը կը բազմանայ, եւ այժմ Պէթ էլ Պայէ 200 հոգինոց զուտ հայկական արաբախօս գիւղ մըն է։
Կանանց Միջազգային Օր
Քլարա Ցեթքինը՝ Իբրեւ Ընկերվարական-Ֆեմինիստ Պայքարողի Տիպար
Ըստ Ցեթքինի միայն ընկերվարական հասարակութիւնը կրնայ լուծել այն տագնապը, որ յառաջացած է կիներուն աշխատանքային գործունէութեան պատճառով: Անգամ մը, որ ընտանիքը այլեւս կը դադրի գոյութիւն ունենալէ իբրեւ տնտեսական կառոյց, եւ անոր կու գայ փոխարինելու ընտանիքին համար տարբեր հասկացողութիւն մը` իբրեւ բարոյական կառոյց, այն ժամանակ միայն կինը կրնայ դառնալ հաւասարապէս ստեղծագործ, հաւասարապէս նպատակասլաց, յառաջադէմ ընկերակիցը իր ամուսնոյն, իր անհատականութիւնը կը ծաղկի, միաժամանակ ան ըստ կարելւոյն ամէնէն բարձր մակարդակի վրայ կրնայ իրագործել իր առաքելութիւնը իբրեւ կին եւ մայր :
Այսօր
1996-էն սկսեալ, Կիներու Օրուան առիթով, ամէն տարի Մ․Ա․Կ․ կ'որդեգրէ նշանաբան մը։ 2019-ին, «Կիներու Միջազգային Օր»ուան համար իւրացուած նշանաբանը կ'ըլլայ՝ «Մտածէ՛ հաւասար, Սրամտօրէն գործէ՛, Բարեփոխէ՛ նորութիւններ մուծելով»։ 2020-ին, «Կիներու Միջազգային Օր»ուան նշանաբանը կ'ըլլայ՝ «Հաւասարութեան Սերունդն եմ․ Իրականացնելով Կիներուն Իրաւահաւասարութեան Իրաւունքները»։
Պէթ Էլ Պայէ
Ղատատիյէի գերդաստանը կը կոչուի Պայեան։ Այս գերդաստանէն յառաջ կու գան չորս կաթողիկէ քահանաներ։ Ռափայէլ՝ կը մեռնի Մէրսին, Սիմոն՝ 1915-ի տեղահանութեան կը ջարդուի, Օհաննէս՝ կը մեռնի Զղարթա, իսկ երիտասարդ Ռաֆայէլ Պայեան՝ ժամանակին կը գտնուէր Պէյրութ։ Ինչպէս ըսինք, Պայեանի գերդաստանը աճած է, բոլորն ալ քաջ եւ յաղթանդամ են, մեր հին լեռնականները յիշեցնող տիպարներ։
Կանանց Միջազգային Օր
Հայ կիներուն «զարթօնքը» զուգահեռ կիներու միջազգային շարժման
ԺԹ. դարուն կէսերէն, մանաւանդ վերջաւորութեան եւ Ի. դարասկիզբին, գրագիտուհիներ եւ հասարակական գործիչներ՝ Էլպիս Կեսարացեան, Սրբուհի Տիւսաբ, Զապէլ Ասատուր, Զապէլ Եսայեան եւ Հայկանուշ Մարք, հայ կնոջական զարթնումի շարժման յառաջատարները կը հանդիսանան։ Անոնք իրենց գրութիւններով, ապրելաձեւով եւ գործունէութեամբ կ'արծածեն եւ կը պաշտպանեն հայ իրականութեան մէջ կնոջ իրաւունքները։ Անոնք կը մղեն հայ կինը գործօն դերակատարութիւն ունենալու՝ այր մարդու կողքին, հաւասար իրաւունքներով։
Պէթ Էլ Պայէ
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Կանանց Միջազգային Օր
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր
Յարդէ Պուպրիկներ
Յարդէ Պուպրիկներ (Straw Dolls), Ա­մե­րի­կա­ցի բե­մադ­րիչ ­Ճոն ­Մի­լա­նո­յի շար­ժան­կա­րը՝ Հայ­կա­կան ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան մա­սին:
Մի­լա­նօ ման­րա­մասն կեր­պով կը ներ­կա­յա­ցնէ շար­ժան­կա­րը ար­տադ­րե­լու եւ բե­մադ­րե­լու եր­կա­մեայ հո­լո­վոյ­թըպատմելով.
Մի­լա­նօ կը յայտ­նէ, որ ինք ու­զած է վստահ ըլ­լալ, որ շար­ժան­կա­րը պատ­մա­կան ա­ռու­մով 100 առ հա­րիւր ճշգրիտ է եւ իր պատ­մած պատ­մու­թիւն­նե­րը ճշմա­րիտ են ։
Հե­տա­զօ­տու­թիւ­նը կը բա­ցա­յայ­տեն հա­րիւ­րա­ւոր պար­բե­րա­թեր­թեր, լու­սան­կար­ներ, վե­րապ­րող­նե­րու հար­ցազ­րոյց­ներ եւ ա­կա­դե­մա­կան գիր­քեր, եւ երբ «Stories My Father Never Finished Telling» գիր­քի հե­ղի­նակ ­Տակ­լըս ­Գա­լայ­ճեան աշ­խա­տան­քին մաս­նա­կից դար­ձաւ, աշ­խա­տա­կազ­մը կրցաւ բա­ցա­յայ­տել հա­զո­ւա­դէպ պատմու­թիւն­ներ, ո­րոնք գոր­ծո­ւած բռնա­րարք­նե­րու շար­քին աչ­քի կը զառ­նէին։
Դերասաններ
Շար­ժան­կա­րի նկա­րա­հա­նու­մը ամ­բող­ջա­ցած է ­Նո­յեմ­բեր 2014-ին եւ ա­նոր ա­ռա­ջին ներ­կա­յա­ցու­մը տե­ղի ու­նե­ցած՝ 24 Ապ­րիլ 2015-ին, Լոս Անճլըսի եւ Ե­րե­ւա­նի մէջ։
Արտաքին հղումներ
Ստորոգութիւն:Ժապաւէններ
7 Յուլիս
7 Յուլիս, տարուան 188-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 189-րդ) օրն է։
Տօներ
Ստորոգութիւն:Յուլիս
14 Սեպտեմբեր
14 Սեպտեմբեր, տարուան 257-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 258-րդ) օրն է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:14 Սեպտեմբերի ծնածներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:14 Սեպտեմբերի մահացածներ
Կրօնական
64px Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի վերադարձնելու եւ Գողգոթայի մէջ զԱնիկա կանգնեցնելու (վերացնելու) յիշատակի տօն)
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սեպտեմբեր
Մանթա
Մանթա (Manta), ամբողջական անունը՝ Սան Փապլօ Տէ Մանթա (San Pablo de Manta) քաղաք Էքուատորի մէջ։ Բնակչութեամբ 5-րդն է (192 322 մարդ)։ Վերջին 50 տարուան ընթացքին քաղաքին բնակչութեան թիւը աւելցած 250 հազարով։
Մանթան գոյութիւն ունեցած է դեռեւս մինչ-քոլումպիական ժամանակաշրջանին։ Այն եղած է Ինքաներու առեւտրական կեդրոն։
Քոյր քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Էքուատորի քաղաքներ
Ահւալ
Ահւալ (թրք.՝ Ahval) Թրքական լրատուական կայքէջ, որ կը հրապարակէ Թուրքիոյ մէջ տեղի ունեցող անցուդարձերը: Առաջին անգամ հրապարակուած է 2017 թուականին: Կը վայելէ Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններուն նիւթական հովանաւորութիւնը : Թուրք լրագրող Եավուզ Պայտառ ներկայիս խմբագիրն է, իսկ Թուրք լրագրող Իլհան Թանըր անգլերէն բաժինի պատասխանատուն : «Ահւալ» թրքերէնով կը նշանակէ «դէպք» կամ «պատահար» (եկած է «ահուալ» արաբերէն բառէն) :
Փետրուարին 2018 թուականին, «Ահւալ» կ'արգելափակուի Թուրքիոյ կառավարութեան կողմէ Թուրքիոյ մէջ :
ObservatoireTurquie.fr կայքէջին հետ հարցազրոյցի մը ընթացքին, Պայտառ կը յայտնէ, թէ «Ահւալ» ունի օրական 230,000 այցելող :
Գերմանական Süddeutsche Zeitung թերթին հետ հարցազրոյցի մը ընթացքին, Պայտառ կ'ըսէ, թէ՝ Ահւալի հիմնադրման նպատակն է Թրքական հակա-լրագրողական արգելափակումներուն դէմ պայքար մղել :
Սեփականութիւն
Կայքէջը կը պատկանի Ahval News Ltd ընկերութեան, որ արձանագրուած է Կիպրոսի մէջ : Ըստ Qantara.de կայքէջին, «Ահւալ» նիւթական օժանդակութիւն կը ստանայ Լոնտոնի մէջ գտնուող «Ալ Արապ» (անգլ.՝ "Al Arab") ընկերութեան կողմէ, որոնք նիւթական նպաստ կը ստանան Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններէն: Qantara կը քննադատէ «Ահւալ»ի արաբերէն լեզուող հրատարակուող բաժինը, որովհետեւ անգլերէն բաժինին չափ չէզոք չէ : Պայտառ կը պատասխանէ. «հովանաւորը ով ալ ըլլայ, կարեւորը չէզոք մնալն է: Երբ ես Անգլիոյ մէջ կ'աշխատէի, BBC համաշխարհային ընկերութեան մէջ, ինծի համար բնաւ հարց չէր, որ այս հաստատութիւնը նիւթական որոշ նպաստ կը ստանար Լոնտոնի պետութեան կողմէ»: : Թուրքիոյ պետութիւնը կը պնդէ, թէ «Ահւալ» կ'օգտագործուի իբրեւ Թուրքիոյ նախագահին դէմ ուղղուած հակաքարոզչական գործիք: :
7 Յունիս
7 Յունիս, տարուան 158-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 159-րդ) օրն է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն: 7 Յունիսի ծնածներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն: 7 Յունիսի մահացածներ
Տօներ
Ստորոգութիւն:Յունիս
14 Փետրուար
14 Փետրուար, տարուան 45-րդ օրն է։ 13 Փետրուար 14 Փետրուար  15 Փետրուար
Տօներ
Ստորոգութիւն:Փետրուար
14 Օգոստոս
14 Օգոստոս, տարուան 226-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 227-րդ) օրն է։
Տօներ
Ստորոգութիւն:Օգոստոս
Ճորճ Աբրահամ Ժամկոչեան
Ճորճ Աբրահամ Ժամկոչեան ծնած է 1926ին, Պուրճ Համուտի Նոր Մարաշ շրջանը, Լիբանան: 2010 տարեշրջանի ՀՄԸՄի Նաւասարդեան մարզախաղերու Պատուոյ Նախագահ :
Կենսագրութիւն
Ան Աբրահամ եւ Մարիամ Ժամկոչեաններուն չորս զաւակներէն երկրորդն է: Յաճախած է իր ծննդավայրի, այսինքն Նոր Մարաշի «Քառասուն Մանուկ» ազգային նախակրթարանը:
1972ին ծանօթացած է Մաքրուհի Սագաճեանի հետ, որուն հետ ամուսնանալով ընտանեկան երջանիկ բոյն մը կազմած է: Բախտաւորուած են մէկ հատիկ տղայ զաւակով մը, զոր հօր անունով կոչած են Ճորճ:
Եղբ. Ժամկոչեանի հաստատումով, ինք զանազան արհեստներ փորձելէ ետք, ի վերջոյ, կնոջ հետ բացած է լողազգեստի կարատուն մը, որ մեծ յաջողութիւն արձանագրած է:
2005ին, դժբախտաբար քաղցկեղի հիւանդութենէ տառապելով կը մահանայ Ճորճ Ժամկոչեանի կինը, զինք առանձին ձգելով իր մէկ հատիկ զաւկին հետ:
Ներկայիս Ժամկոչեան հանգստեան կոչուած է եւ կը զբաղի շատ ակումբներ այցելելով:
Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան շարքեր
Երիտասարդ տարիքին մտած է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան շարքերը, կնքահայր ունենալով ազգային գործիչ եւ «Ազդակ» պաշտօնաթերթի նախկին տնօրէններէն Հայկ Պալեանը: Գործած է իր ծննդավայրի Սարդարապատ կոմիտէութեան Օհանջանեան խումբէն ներս:
Աղբիւրներ
Պատուոյ Նախագահ Ճորճ Ժամկոչեան
Ստորոգութիւն:1926ի ծնունդներ Ստորոգութիւն:Լիբանան ծնածներ Ստորոգութիւն:ՀՄԸՄի Նաւասարդեան մարզախաղերու պատուոյ նախագահ Ստորոգութիւն:«Ազդակ» տպարանի գրաշար աշխատող Ստորոգութիւն:Պոսթընի «Հայրենիք» պաշտօնաթերթի գրաշար աշխատող
Տօն Ասկարեան
Տօն Ասկարեան, շարժապատկերի արցախցի բեմադրիչ եւ լուսանկարիչ։ Արցախցի քանդակագործ, գեղանկարիչ Ռոբերտ Ասկարեանին եղբայրը:
Կենսագրութիւն
Տօն ծնած է 1949-ին, Ստեփանակերտի մէջ: 1967-էն սկսեալ ան Մոսկուայի մէջ դասաւանդած է պատմութիւն եւ արուեստ, եղած է բեմադրիչի օգնական, շարժապատկերներու քննադատ։ Ան աշակերտը եղած է Անտրէ Թարքովսքիի: 1973-ին աւարտած է Մոսկուայի մանկավարժական համալսարանը:
1975-1977 աքսորուած է Սիպերիա՝ խորհրդային բանակին ծառայելէ հրաժարելուն համար, իսկ 1978-ին, ԽՍՀՄ-էն արտաքսուած է Արեւմտեան Գերմանիա, ուր կնոջ՝ Մարգարիտի հետ հիմնած է «Մարգարիտ Ոսկանեան» շարժապատկերի ընկերութիւնը:
Հայաստանի անկախացումէն ետք ան վերադարձած է հայրենիք եւ սկսած բեմադրելու շարժապատկերներ:
Գործունէութիւն
Ասկարեանի շարժապատկերները ցուցադրուած են աշխարհի զանազան երկիրներու հեղինակաւոր ընկերութիւններու կողմէ՝ ARD, WDR, ZDF, Channel 4, 3 sat, Arte եւ այլն:
Ան «Վտանգաւոր Լոյս» խորագիրով գիրքին հեղինակն է: Լուսանկարներու անհատական ցուցահանդէս ունեցած էր Երեւանի «Նարեկացի» արուեստի կեդրոնին մէջ, ուր ներկայացուած էին 1969-էն սկսեալ Հայաստանի, Պերլինի, Կիւլիստանի եւ շատ այլ վայրերու մէջ իր կատարած գործերը:
Անհատական ցուցահանդէսներ ունեցած է Թոքիոյի, Պերլինի, Փոթստամի եւ Երեւանի մէջ:
Ասկարեանի առաւել յայտնի գործերէն են ․
Մրցանակներ
Ասկարեան շարժապատկերի միջազգային բազմաթիւ մրցանակներու դափնեկիր է
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ բերմադրիչներ Ստորոգութիւն:Հայ լուսանկարիչներ
Ֆրանցիսքօ Ֆրանքօ
Ֆրանցիսքօ Ֆրանքօ Պաամոնտէ (,, սպանացի սպայ, զօրավար, Սպանիոյ ղեկավար 1939 թուականէն մինչեւ իր մահը՝ 1975 թուականը։ Ֆրանքոն ծնած է զինուորականի ընտանիքի մէջ եւ դարձեր է ամենաերիտասարդ զօրավարը Սպանիոյ մէջ եւ ամենաերիտասարդ զօրավարներէն մէկը Եւրոպայի մէջ 1920-ական թուականներուն :
7 Յունուար
7 Յունուար, տարուան 7-րդ օրն է։ 6 Յունուար 7 Յունուար  8 Յունուար
Տիրան Բ.
Տիրանի գահակալութեան վերջին տարիներուն Հայաստանի քաղաքական կացութիւնը բարդացած է՝ կապուած պարսկա–հռոմէական նոր հակամարտութիւններու հետ։ 345 թուականի պարսկա–հռոմէական պատերազմի ժամանակ Տիրան դաշնակցած է հռոմէացիներուն հետ։ 350 թուականին, օգտուելով Հռոմէական կայսրութեան արեւմուտքի մէջ ծագած պատերազմէն, Շապուհ II ներխուժած է Հայաստան, խարդախութեամբ ձերբակալած եւ կուրցուցած է Տիրանին, ապա տարած եւ բանտարկած է Տիզբոնի մէջ։ Շուտով հայ–հռոմէական ուժերը կը յաղթեն պարսկական բանակին եւ Շապուհ II–ին կը հարկադրեն գերութենէն ազատել Տիրանին։ Սակայն վերջինս կուրութեան պատճառով անկարող էր զբաղիլ պետական գործունէութեամբ, ուստի թագաւոր կը հռչակուի անոր որդին՝ Արշակ Բ–ը։
7 Յունուար
Տօներ
Ստորոգութիւն:Յունուար
Տիրան Բ.
Ստորոգութիւն:Հայոց արքաներ (արւմտ.) Ստորոգութիւն:358 մահեր (արւմտ.) Ստորոգութիւն:Արշակունիներ
Գորշ Գայլեր (առասպել)
Պոզ քուրթ (Մոխրագոյն գայլ) (Boz Qurd, Boz Kurt), առասպել, որ տարածուած է թրքախօս ազգերու շրջանին մէջ : Գայլին մորթին կախարդական ուժին մասին կը խօսուի հին գրաւոր աշխատութիւններու մէջ, ինչպէս՝ Տիմոֆէյ Քազլըի Ե. դարու գործերը, Նաժիպ Համատանի գործերը (Ժ. դար):«Եթէ գայլի մորթէն պատրաստեն թմբուկ եւ անով նուագեն, ապա մնացած բոլոր թմբուկները շարքէն դուրս պիտի գան: Եթէ գայլին մորթը քաշեն աղեղի վրայ եւ ձգեն աղեղալարը, ապա միւս աղեղալարերը պիտի կոտրին»: Այն էր պատճառը, որ թուրք զինուորները յարձակման ժամանակ գայլի ոռնոց արձակած են, որ թշնամիին մօտ սարսափ յառաջացուցած է: Այդպէս անոնք դիւրութեամբ յաջողութեան հասած են: Իրականութեան մէջ, թուրքերը երբեք չեն օգտագործած սպաննուած գայլի մորթ, քանի որ այդ գործողութիւնը պիտի նկատուէր թապուի խախտում եւ կրնար մղել արտակարգ պատահարներու: Տիմոֆէյն ու Նաժիպ Համատանը նկարագրած են շամաններու թմբուկները եւ աղեղները, որոնք պատրաստուած են գայլի մորթէ՝ հիմնուելով միայն օղուզներու հաւատալիքներուն վրայ: Վերջիններուս մօտ մոխրագոյն գայլի պաշտամունքը եղած է բարձրագոյն մակարդակի վրայ:
Պաշքիրներու անուան ծագումնաբանութեան վարկածներէն մէկը հետեւեալն է. պաշքորտ կը նշանակէ «գայլերու առաջնորդ» : Բացի անկէ, Պուրեն (գայլ) պաշքիրական ցեղերէն մէկն է :
Թուրքերու ծագումը եւ գայլի պաշտամունքը
Գորշ գայլեր ազգայնական կազմակերպութեան պաշտօնական կայքին վրայ նշուած է. «Ամէն կրթուած մարդ, որ չ'ընդունիր Գորշ գայլը, կը նշանակէ, որ չի ճանչնար, կը ժխտէ ազգային պատմութիւնը, իսկ իր ազգն ու ազգութիւնը չյարգողը՝ ոչ ոք կը յարգէ» : Չինական աղբիւրներէն մէկուն մէջ կայ առասպել մը, որուն համաձայն .«...թուրքերու նախնիները բնակած են Արեւմտեան ծովուն արեւմտեան ափին: Թուրքերուն կը ջարդեն Լին անունով երկրի բանակները: Կը սպաննեն բոլորը, բացի 10-ամեայ տղայէ մը, որուն Լին երկրի զինուորները կը խղճան, ձեռքերն ու ոտքերը կտրելով՝ կը նետեն ճահիճի մը մէջ: Իմանալով այդ մասին, Լին երկրի տիրակալը կը հրամայէ զայն նոյնպէս սպանել, որ թուրքերու արմատը վերջնականապէս կտրուի... Թշնամիի զօրքերը երեխան գտնելու համար ճամբայ կ'իյնան: Բայց էգ գորշ գայլ մը, երեխայի ծոծրակէն ատամներով բռնելով, կը փախցնէ Ալթայ եւ կը պահէ անոր քարանձաւին մէջ: Գայլը, լիզելով վիրաւոր տղուն վէրքերը, կը բուժէ զայն: Ան երեխան կը պահէ Ալթայի անտառոտ լեռներուն վրայ: Տղան շուտով կ'ամուսնանայ այդ գայլին հետ: Կը ծնին 10 երեխաներ, որոնք ալ, ուրիշ աղջիկներու հետ ամուսնանալով, կը բազմանան, բանակ կը ստեղծեն, կը յարձակին Լին երկրի վրայ եւ կը լուծեն նախնիներու վրէժը: Կը ստեղծուի հզօր պետութիւն մը: Եւ խաները, իրենց նախնիներու մօր՝ էգ գայլի յարգանքէն դրդուած, իրենց զարդարուած վրաններուն առջեւ գայլի գլուխով դրօշակ մը կ'ամրացնեն»:
Գորշ գայլեր ազգայնական կազմակերպութեան պաշտօնական կայքին մէջ նշուած է, որ իբրեւ թէ թուրքերը հին երկաթագործներ են :
«...Թրքութիւնը չէ մոռցած եւ կը պահպանէ իր ազգային արժէքները եւ խորհրդանիշները: Թուրք ազգայնականները երբեք պիտի չմոռնան եւ պիտի շարունակեն պահել զանոնք: Մինչեւ երկրի կանգ առնելն ալ՝ լուսին ու աստղ պատկերող կարմիր դրօշը պիտի շարունակէ ծածանիլ երկինքին մէջ, ու գորշ գայլը պիտի շարունակէ մնալ որպէս թրքութեան անկախութեան եւ ազատութեան խորհրդանիշ»:
Գայլի պաշտամունք
Ազրպէյճանցիները մինչեւ օրս կը հաւատան, որ գայլը կրնայ ե՛ւ չարութիւն ե՛ւ բարութիւն բերել: «Իմ պապ Կոկուտի գիրքը» աշխատութեան մէջ նշուած են որոշ ասացուածքներ եւ հաւատալիքներ. «Գայլին տեսնելը յաջողութեան նշան է», «Գայլին հանդիպիլը յաջողութեան նշան է, իսկ սեւ կատուին՝ տհաճութիւն: Երկակի վերաբերմունք կայ նաեւ ոչխարի նկատմամբ: Գայլի տոտեմի մասին Վ. Հապիպ օղլին կը գրէ, որ «Ազրպէյճանի մէջ գայլի պաշտամունքը եղած է բարձրագոյն մակարդակի վրայ եւ մեծ տարածում ունեցած է»: Սակայն այս վկայութիւնը շատ վիճելի է, քանի որ ոչ մէկ օրինակ, որոնք կը բերուին ազրպէյճանական, թրքական եւ միջինասիական մշակոյթէն չի հաստատուիր այս փաստը: Ըստ որուն, ազրպէյճանական մշակույթին մէջ չկայ որեւէ աւանդապատում, ուր նշուած է, որ գայլը կը հանդիսանայ ազգի ծագման հիմքը: Այստեղ գայլը կ'իրականացնէ ուղեկցորդի, ուղեցոյցի գործառոյթ: Գայլը կ'իրականացնէր առաջնորդի գործառոյթ, որ կը փրկէ թուրքերը վերացումէ եւ զանոնք կ'առաջնորդէ անապատային տարածքներէն դէպի բերքառատ երկիրներ :
Գորշ գայլի խորհրդանիշը հետագային կիրարկուած է նաեւ Հանրապետական Թուրքիոյ մէջ: Աթաթուրք ի կառավարման տարիներուն թրքական դրամի վրայ առկայ եղած է գորշ գայլը, ինչ որ հիմք հանդիսացած է թուրք ազգայնականներուն համար Աթաթուրքըը որակել որպէս «Գորշ գայլական» :
Ազըրպէյճանի առասպելներուն մէջ գայլի նկատմամբ վերաբերմունքը երկակի է: Մարդագայլերը, որոնք գայլի տեսք ունին, դաժան են եւ արիւնարբու: Համաձայն հին հավատալիքի՝
«Եթէ երեկոյեան կինը բակ դուրս գայ առանց ծածկուած գլխու, ապա կրնայ փոխակերպուիլ էգ գայլի՝ Զալհայի: Զալհան ունեցած է յատուկ հագուստ: Երեկոյեան ան հագած է այդ զգեստները եւ որսի դուրս եկաղ մարդկանց նկատմամբ: Վերադառնալով, ան հանած է իր հագուստները եւ դարձեալ փոխակերպուած է մարդու:»
Հմայախօսքերու մէջ գայլը անջատման, երկպառկութեան նշան է: Կայ հավատալիք, որուն համաձայն՝
«Եթէ գայլի իւղ քսէք կնոջ հագուստին վրայ, ապա ամուսինը պիտի վիճի անոր հետ, պիտի ատէ զայն եւ պիտի բաժնուի անկէ, եւ հակառակը, եթէ իւղը քսէք ամուսինին հագուստին, ապա զայն պիտի ատէ եւ պիի բաժնուի կինը:»
Գայլը կը հանդիպի նաեւ ասացուածքներու մէջ:
«Կերակրող մօր կուրծքի ուռեցքի պարագային, անհրաժեշտ է գայլի թաթով երեք անգամ խփել կուրծքին, եւ ուռեցքը կ'իջնէ:»
«Եթէ անպտուղ կնոջ լոգցնեն ջուրին մէջ, ուր նախապէս գցուած է օձի կաշի եւ գայլի գանկ, ապա ան կրնայ յղանալ:»
Այսպիսով, գայլը ժողովրդական յիշողութեան մէջ կը ներկայացուի տոտեմի եւ հակատոտեմի տեսքով: Ասացուածքներուն եւ շուտասելուկներուն մէջ աւելի յստակ է գայլի երկակի բնոյթը:
Բարի գայլի կերպար
Ազրպէյճաներէն հատուածի տառադարձում:
Բառացի թարգմանութիւն:
Գայլի չարութեան մասին
Ազրպէյճաներէն հատուածի տառադարձում:
Բառացի թարգմանութըւն:
Սակայն որոշ առասպելական հաւատալիքներու եւ առասպելներու մէջ գայլը կը ներկայացուի նաեւ որպէս չար ուժ: Այսպէս, գոյութիւն ունի առասպել մը, որուն համաձայն.
«Խանի բլուրի վրայ ապրելու ժամանակ եղած է Շարապանու անունով կին մը: Անգամ մը գիշերով Շարաբպնուն տաքցնելով ջուրը, լոգցած է բակին մէջ: Բացի այդ, կնոջ գիշերը կարելի չէ դուրս գալ բակ, անպայման դժբախտութիւն պիտի պատահի: Երբ Շարապանուն կը լոգնար, բան մը փայլեց, եւ ան սարսափահար վազեց տուն: Չկարողանալով հասնիլ տան դռներուն, անոր գլխուն ինկաւ գայլի մորթ: Կինը կերպարանափոխուեցաւ սոված գայլի եւ սլացաւ քաղաք՝ որսի: Չգտնելով բան մը՝ ան վերադարձաւ տուն: Անոր ամուսինը եւ երեխաները այդ ժամանակ քնացած էին: Ան կծեց եւ կերաւ կրտսեր երեխայի մատը եւ զգաց ատոր քաղցրութիւնը: Դուրս եկաւ տունէն, շրջեց եօթը գիւղ, ոչինչ գտաւ, վերադարձաւ տուն եւ կերաւ ամենափոքր երեխան: Առաւօտեան ամուսինը արթննալով՝ տեսաւ, որ նորածինը կերուած է, իսկ կնոջ բերանը արիւնոտ է: Ան հասկացաւ, թէ ինչ պատահած է նախորդ գիշեր: Ան կինը հանեց բակ եւ ծառին տակ սկսաւ զայն ծեծել: Շարապանուն կրցաւ դուրս պրծիլ եւ փախչիլ: Ժողովուրդը սկսաւ զայն կոչել Շարապանու էգ գայլ: Գիշերները ան կը շրջէր գիւղեր եւ գողնալով քանի մը երեխաներ, կ'ուտէր զանոնք: Յայտնուած է նաեւ մեր գիւղին մէջ: Ամառ էր: Հօրեղբօրս ընտանիքը քնացած էր տանիքը: Երբ գայլը գողցաւ զարմիկս, անոր մայրը արթնցաւ եւ գայլին դէմ սկսաւ կռուիլ: Աղմուկի վրայ մօտ վազեցին հարազատները եւ հարեւանները: Շարապանուն փախաւ, հասցնելով սակայն պոկել զարմիկիս այտը, որուն պատճառով անոր դէմքին վրայ խծապ (սպի) յառաջացաւ: Բոլորը սկսան հետապնդել զայն, սակայն, ձիերով անգամ չկրցան հասնել զայն: Շարապանուն շրջեց եօթը գիւղ, վերադարձաւ քաղաք, գիշերեց փլատակներու տակ: Երբեմն ան կը յայտնուէր նաեւ իր տան մօտ: Սակայն վախնալով ամուսինէն՝ տուն չէր մտներ: Անգամ մը մարդիկ հետեւեցան Շարապանուին, տեսան, որ ան հանած է գայլի մորթը եւ թաքցրած քարերու մէջ: Գաղտնիօրէն անոնք վերցուցին գայլի մորթը: Շարապանուն այդ ժամանակ հասկցաւ իսկութիւնը, սկսեց լալ, աղաչել, սպառնալ, որ իրեն վերադարձնեն հագուստը: Սակայն մարդիկ այրեցին զայն: Շարապանուն կորսնցուց գիտակցութիւնը, այնուհետեւ գիտակցութեան եկաւ: Այդ ժամանակէն սկսեալ ան դադրեցաւ գայլ ըլլալէ եւ երեխաները ուտելէ:»''
Որոշ ուսումնասիրողներ կը կարծեն, որ ազրպէյճանական եւ թրքական առասպելաբանութեան մէջ գայլի պաշտամունքի առկայութիւնը եւ ատոր կիրարկումը ամենաբարձր մակարդակով պայմանաւորուած է անով, որ Թուրքիոյ մէջ երիտասարդութեան շրջանին տարածուած է «Գորշ գայլեր» կազմակերպութիւնը :
Գայլի կերպարը «Իմ Քորքութ պապի մասին գիրքը» աշխատութեան մէջ
Էպոսի 11-րդ գլուխին մէջ Ղազան խանը կը նշէ, որ իր նախնիները գայլը կ'ընդունէին որպէս տոտեմ:
Թուրք-ազրպէյճանական հատուածի տառադարձում:
«Էզվայ կուրտ էնուկի էրքեկինտէ պիր քոքում վար»
Բառացի թարգմանություն:
«Ես գայլերոպ տոհմէն եմ, ով չգիտեր, թէ ինչ է վախը:»
Օղուզական էպոսի II գլուխին մէջ ալ նկարագրուած է գայլի նկատմամբ մեծ սէրը եւ յարգանքը:
«Կարա պաշըմ ղուրբան օլսուն, կուրտըմ, սանա»
Բառացի թարգմանութիւն:
«Թող քու զոհդ ըլլալ սեւ գլուխս, ով Գայլ իմ»
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Թրքական ազգերու պատմութիւն Ստորոգութիւն:Առասպելներ Ստորոգութիւն:Թրքական առասպելաբանութիւն
140 (թիւ)
140 (հարիւր քառասուն)՝ զոյգ եռանիշ բնական թիւ մըն է 139-ի եւ 141-ի միջեւ
Լազարեան Ճեմարան (Մոսկուա)
Լազարեան ճեմարան, հայագիտական եւ արեւելագիտական ուսումնական ու գիտական խոշոր կեդրոն եղած է։
Պատմական ակնարկ
Լազարեան Ճեմարանի հիմնադրութիւնը տեղի ունեցած է 10 Մայիս 1814-ին։ Ճեմարանի առաջին ուսուցիչը՝ Յարութիւն Ալամդարեան իր տասը աշակերտներով հայոց եկեղեցիէն փոխադրուած է դպրոցի նորակառոյց շէնքը եւ մասնակցած հանդէսին։
Հիմնադրուած է մեծահարուստ Լազարեաններու նախաձեռնութեամբ եւ միջոցներով։ Սկզբը եղած է տարրական տիպի մասնաւոր դպրոց եւ կոչուած է Հայկական Լազարեան (Ղազարեան) ուսումնարան։ Այնտեղ սորված են միայն Լազարեան որդեգիրները։ 1820-ական թուկաններուն ուսումնական ծրագրով համապատասխանած է ռուսական գիմնազիոններու մակարդակին։ Հանրակրթական առարկաներու հետ դասաւանդուած են ռուսերէն, հայերէն, լատիներէն, ֆրանսերէն, գերմաներէն, պարսկերէն, թուրքերէն, արաբերէն։ Ընդունուած են տարբեր ազգերու 10-14 տարեկան երեխաներ, հիմնականօրէն հայեր եւ ռուսեր։ Թեկնածուներ պատրաստած է համալսարան ընդունուելու համար, ինչպէս նաեւ պաշտօնեաներ եւ հայկական դպրոցներու ուսուցիչներ։
Լազարեան Ճեմարանին վիճակուած էր փառաւոր դեր կատարել հայ կրթական եւ մշակութային կեանքին մէջ։ Կարճ ժամանակէն ան կը բարձրանայ առաջնակարգ կրթական հաստատութեան մը վիճակին։ Իր ուսուցչական կազմով, ուսումնական զրագրով եւ նիւթական ապահովութեամբ աւելի բարձր էր կանգնած քան ժամանակի շատ մը վարժարանները։ Ան կոչուած է արդարօրէն «Հայոց դպրոցների նախակարապետ»:
Մեծ տեղ յատկացուած էր գրաբարի ուսուցման։ Ուսուցիչներու եւ սաներու մեծ մասը հայեր էին. հաստատութեան ղեկավարութիւնը հայերու ձեռքն էր։
Լազարեան Ճեմարան ուսուցիչներ կը պատրաստէր հայ դպրոցներու եւ հոգեւորականներ՝ հայ եկեղեցիներու համար։ Մինչեւ 1870ական թուականները ճեմարանը միակ ազգային հաստատութիւնն էր, որուն շրջանաւարտները իրաւունք ունէին ընդունելու ռուսական համալսարաններ։ Շրջանաւարտները կը տիրապետէին հայերէնէ զատ ռուսերէնի եւ այլ օտար լեզուի մը։
Լազարեան Ճեմարանի մէջ գործած են անոր առաջին տեսուչ Սերովբէ Կարնեցին, Մխիթարեաններու սան Միքայէլ Սալլանթեան, Ստեփանոս Նազարեան, Միքայէլ Նալբանդեան, Սմբատ Շահազիզ եւ ուրիշներ։
Ճեմարան ուսանած են հայագէտներ Մկրտիչ Էմին, Գրիգոր Խալաթեան, Կարապետ Մելիք Օհանջանեան, բանաստեղծներ Գէորգ Դոդոխեան, Ռ. Պատկանեան, Յովհաննէս Յովհաննիսեան, Վահան Տէրեան, նկարիչ Վարդգէս Սուրէնեանց, գրական քննադատ Ցոլակ Խանզադեան, Պօղոս Մակինցեան, պետական գործիչ Ալեքսանդր Միասնիկեան, եւ այլն։
Լազարեան Ճեմարանի շուրջ համախմբուած հայ մտաւորականներու շնորհիւ եւ Ստ. Նազարեանի եւ Միքայէլ Նալբանդեանի նախաձեռնութեամբ ու ջանքերով Մոսկուայի մէջ 1858-ին հիմը կը դրուի հայ մամուլին, երբ կը սկսի լոյս տեսնել «Հիւսիսափայլ» ամսագիրը:
Ճեմարանը ունէր սեփական մատենադարան, որ խնամքով կը պահէր հայ եւ օտար լեզուներով գրքերու հարուստ հաւագածոյ։ Տպարանը լոյս կ’ընծայէր հայագիտական հրատարակութիւններ, ուսումնասիրութիւններ, դասագիրքեր։ Այս տպարանին մէջ է, որ կը շարուէր ու կը տպագրուէր նաեւ «Հիւսիսափայլ»ը:
Այսօր ալ գոյութիւն ունի Լազարեան Ճեմարանի շէնքը Մոսկուայի «Հայկական Նրբանցք» կոչուող փողոցին մէջ, բայց այլեւս դպրոց չէ։ Անոր ձախ թեւը յատկացուած է հայկական ներկայացուցչութեան, իսկ շէնքին մնացեալ մասերը կը ծառայեն իբրեւ «Արեւելեան Դպրութեանց Հիմնարկ»:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Լազարեան ճեմարան
Սիրվարդ Կիւլպէնկեան
ԿԻւլպէնկեան–Գունտաքճեան Սիրվարդ (1916-2003), պոլսահայ գրող։
Ծնած եւ մահացած է Իսթանպուլ։ Աւարտած է Էսայեան վարժարանի միջնակարգի բաժինը։ Ինքնօգնութեամբ շարունակած է զարգացումը։ Հայերէնի յատուկ դասեր առած է Զապէլ Ասատուրէ (Սիպիլ), որուն շնորհիւ տիրապետած է ընտիր աշխարհաբարի եւ զարգացուցած գրական նուրբ ճաշակ մը։
Քառասունական թուականներուն իսթանպուլահայ գրական եռուն շարժումին գլխաւոր դէմքերէն եղած է։ Իր քերթուածները, հեքիաթներն ու պատմուածքները ցրուած կը մնան իսթանպուլահայ թէ՛ արտասահմանեան գրեթէ բոլոր գրական հանդէսներու, թերթերու եւ տարեգիրքերու մէջ։ Երկար տարիներ դադրած է արտադրելէ եւ իր գրական վաստակը կը մնայ ցրուած զանազան պարբերական հրատարակութիւններու մէջ։
Մատթէոս Զարիֆեան
Մատթէոս Զարիֆեան, հայ բանաստեղծ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Պոլիս։ Կեանքին մեծագոյն մասը անցուցած է Սկիւտար ի մէջ, որուն գեղածիծաղ ծովը եւ երկինքը ազդած են ինչպէս Պետրոս Դուրեան ի նոյնպէս իր վրայ։ Կրթութիւնը ստացած է Իճատիէի դպրոցին մէջ, ապա Պարտիզակի Ռոպէրթ Գոլէճին եւ Կ. Պոլսոյ Պէրպէրեան վարժարանին մէջ, որ աւարտած է 1913-ին՝ «Պսակաւոր Արուեստից» տիտղոսով։ Ուշադրութիւն գրաւած է իր մարզիկի շնորհներով եւ ըմբոստ հոգիով, որուն հետեւանքը, մասամբ եղած են իր տեղափոխումները դպրոցէ դպրոց։
1913-ին՝ տակաւին պատանի, ուսուցչական պաշտօնով կը մեկնի Ատանա, որպէս անգլերէնի եւ մարմնամարզութեան ուսուցիչ։ Հոս է, որ մարզական փորձերու ընթացքին կը զգայ առաջին նշանները թոքախտին։ Կ'ընդհատէ ուսուցչական գործը։ Պահ մը կը մնայ Լիբանան` փորձելու համար լեռնային օդի շնորհիւ վերագտնել առողջութիւնը։
Նոյեմբեր 1914-ին, երբ Օսմանեան կայսրութիւնը պատերազմի մէջ կը մտնէ, կը զօրակոչուի իբր պահեստի ենթասպայ։ Զինադադարին պահ մը կրկին կը դառնայ ուսուցչութեան, բայց թոքախտին գործած աւերը զգալի է արդէն ։ Այս փուլին է, որ երբեմնի մարզիկը կը յայտնուի իբր բանաստեղծ` պատերազմէն ետք, սկսած «Ճակատամարտ» թերթին մէջ լոյս ընծայած իր բանաստեղծութիւններով։ Ուստի իր առաջին գործը մամուլի մէջ տպագրուած է 1918-ի զինադադարէն ետք։ Իսկ առաջին գիրքը 1921-ին՝ «Տրտմութեան Եւ Խաղաղութեան Երգեր»ը։ Զարիֆեան իր բանաստեղծութիւններուն մէջ երգած է սէրը, տրտմութիւնն ու մահը։
1921-ին լոյս կը տեսնէ քերթուածներու առաջին հատորը, իսկ 1922-ին՝ երկրորդը։
1924 թուականին Կ. Պոլսոյ մէջ կը մահանայ 30 տարեկան հասակին։
Ինչպէս որ «Որբուհին՝ Որբին» խորագրուած իր բանաստեղծութեամբ Մատթէոս Զարիֆեան պատգամեց՝
'''Ու խելայեղ ու մոլեգին,
Հայ Ասպետի ծիրանին ուսիդ,
Ու վրէժէդ տժգունած,
Դժոխածին նժոյգիդ հետ,
Արարատի ձիւներուն մէջ հողմածածան
Կարմիր Դրօշն համբուրելու․․․
Կարմիր Ուխտդ որոտալու․․․
Եւ ինչպէս որ «Ապրիլի գիշեր» քերթուածով Մատթէոս Զարիֆեան կը յորդորէ՝
'''Պէտք է կոխել ու անցնի՜լ,
Պէտք է մոռնա՜լ...
Պէտք է խենթի պէս խնդա՜լ...
Պէտք է թողուլ որ ժամանակն ալեւոր
Օր մը գըրէ՝
Մատուըներովն իր բորբոս՝
Մահավճիռն երկնաբնակ Դահիճին...'''
Բանաստեղծ ՄԱՏԹԷՈՍ ԶԱՐԻՖԵԱՆԻ Վերանորոգեալ շիրիմը բացուեցաւ ՍԿԻՒՏԱՐԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏԱՆ ՄԷՋ
Երկուշաբթի, 8 Հոկտեմբեր 2018 թուականին Սկիւտարի գերեզմանատան Ս. Խաչ թաղամասին մէջ շաբաթավերջին տեղի ունեցաւ բանաստեղծ Մատթէոս Զարիֆեանի վերանորոգեալ շիրմի բացման պաշտօնական արարողութիւնը։ Տ. Յուսիկ Քհնյ. Հերկելեանի ձեռամբ օրհնուեցաւ շիրիմը եւ հոգեհանգստեան պաշտօն տեղի ունեցաւ Մատթէոս Զարիֆեանի ի յիշատակ։ Երգեցողութիւնները կատարուեցան Աշաւիր Սրկ. Պիւյիւքիշմանի գլխաւորութեամբ։
Մատթէոս Զարիֆեանի շիրիմը վերանորոգուեցաւ «Հայճար»ի նախաձեռնութեամբ։ Հրաչ եւ Յակոբ Քըրմըզըեան եղբայրներու հովանաւորութեամբ կեանքի կոչուեցաւ այս ծրագիրը, որու հեղինակն է ճարտարապետ Դաւիթ Այնալը։
Վերանորոգեալ շիրմի բացման արարողութեան ներկայ գտնուեցան վերապատուելի Գրիգոր Աղապալօղլու, Շիշլիի քաղաքապետարանէն Վազգէն Պարըն, համայնքային զանազան վարժարաններէ սաներ, կրթական մշակներ, արուեստագէտներ եւ հայ գրականութեան համակիրներ։ «Հայճար»ի վարչութեան ատենապետ Գէորգ Էօզգարակէօզ եւ իր գործակից ընկերները ջերմ մթնոլորտի մը մէջ հիւրընկալեցին բոլոր ներկաները։
Աղբիւրներ
ԲԱՆԱՍՏԵՂԾ ՄԱՏԹԷՈՍ ԶԱՐԻՖԵԱՆԻ ՎԵՐԱՆՈՐՈԳԵԱԼ ՇԻՐԻՄԸ ԲԱՑՈՒԵՑԱՒ ՍԿԻՒՏԱՐԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏԱՆ ՄԷՋ
Ապրիլի գիշեր Մատթէոս Զարիֆեան
Ստորոգութիւն:1894 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1924 մահեր Ստորոգութիւն:16 Յունուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:9 Ապրիլի մահացածներ Ստորոգութիւն:Պոլիս ծնածներ Ստորոգութիւն:Պոլիս մահացածներ Ստորոգութիւն:Թոքախտէ մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Արեւմտահայ բանաստեղծներ
Հայ Դատի Յանձնախումբ
Հայ դատի յանձնախումբ (անգլ. Armenian National Committe^iuj ազգային կոմիտէ), ՀՅԴ կուսակցութեան Ամն-ի մասնաճիւղի հասարակական աշխատանքներու եւ կառավարական յարաբերութիւններու ազգային յանձնախումբն է։ Կը պաշտպանէ հայ ժողովրդի պահանջքներն ու ազգային ձգտումները, կը ներկայացնէ հայութեան հաւաքական տեսակէտը բոլոր մակարդակներով։ Ամն-ի մէջ ունի երկու հիմնական բաժանմունք արեւելեան եւ արեւմտեան։ Տնօրէններուն խորհուրդը յարաբերութիւններն կ'իրականացնէ դաշնակցային, իսկ մասնաճիւղային խորհուրդները՝ շրջանային մակարդակով։ Հայ դատը գրասենեակները ունի Ուաշինկթընի, Պոսթընի, Լոս Անճելըսի, Սան Ֆրանսիսքոյի եւ Ֆրեզնոյի մէջ, իսկ յանձնախմբներ ունի Ամն-ի միւս հայաշատ քաղաքներուն մէջ։
Հայ դատի կանոնադրութիւն
Ըստ յանձնախումբի կանոնադրութեան, Հայ դատը կամ աւելի լայն առումով՝ հայկական հարցը մէկ համադրոյթ է, որ ունի քաղաքական, տարածքային, բարոյական, սոցիալ-տնտեսական եւ իրաւական հայեցակէտ։ Ելելով հայ իրականութեան այժմեայ վիճակէն, երբ ներկայ Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ եւ Կովկասի հայաբնակ շրջաններուն մէջ կ'ապրին հայ ժողովուրդին գրեթէ կէսը, միւսը՝ խորհրդային Միութեան այլ մասերուն մէջ ու աշխարհի շատ երկրներու մէջ, իսկ Հանրապետութեան տարածքը կը զբաղեցնէ Սեւրի պայմանագիրը (1920) ճանաչուած եւ Վուտրօ Ուիլսընի գծած սահմաններով հայկական հողերու միայն 1/6 մասը, երբ բռնագրաւուած արեւմտեան Հայաստանը ամայի ու դատարկուած կը մնայ իր բնիկ բնակչութենէն (մինչ այդ սփիւռքահայերը իրենց ինքնութիւնը կորցնելու մշտական վտանգի տակ են), եւ թուրք, կառավարութիւնը նպատակամղուած կը փորձէ ջնջել արեւմտեան Հայաստանի մէջ հայերու պատմական ներկայութեան ամէն մէկ հետք (պատմ. յուշարձաններու աւերման ու անոնց պատկանելութեան Ճիշդը չարափոխելու համար). երբ միջազգային իրաւունքը 1915-ին սկսած հայերու ցեղասպանութիւնը կը ճանաչայ որպէս շարունակուող յանցանք, Հայ դատը կը գտնէ, որ Արեւմտեան Հայաստանն ու Արեւելեան Հայաստանը պէտք է միաւորուին մէկ միացեալ հայկական պետութեան մէջ։ Այն պէտք է ընդգրկէ նաեւ ԽՍՀՄ-ի (այժմ արդէն՝ նախկին) հայկական այն տարածքները, որոնք արհեստականօրէն անջատուած են այսօրուան Հայաստանէն: Հայկական հարցի լուծումը կը պահանջէ ոչ միայն գոհացում ու հատուցում ցեղասպանութեան կամ հայերուն կորուստներուն համար, այլեւ ազատ եւ ռամկավար պետութեան ստեղծում։
Հայ դատի գործառոյթները
Հայ դատի քաղաքական գործողութիւններու եւ կառավարական կապերու բաժինը կ'օժանդակէ հայերու ցեղասպանութիւնը դատապարտող օրէնսդրական գործերու ստեղծման տեղական, դաշնակցային եւ միջազգային մակարդակներով, ուշադրութիւնը կը հրաւիրէ հայ ժողովրդի ինքնորոշման իրաւունքին խախտումներուն վրայ։ Նշելու միջոցառումներէն են հայերու ցեղասպանութեան վերաբերեալ Ամն-ի կոնգրէսի ներկայացուցիչներու պալատի ընդունած բանաձեւը (1984) եւ Լեռնային Ղարաբաղի մասին սենատի յանձնարարականը (1989): Կալիֆորնիայի մէջ նահանգային իշխանութիւններու որոշմամբ 1990-ի Ապրիլ 24-ը նշուած է որպէս ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի օր։ Նահանգի հանրային դպրոցներուն մէջ մտցուած են հայերու ցեղասպանութեան դասընթացներ, կազմուած են դասագիրք «Հայ Դատ»: Հայ դատը ֆինանսաւորած է ցեղասպանութեան մասին տեսաժապաւէններու արտադրութիւնը, ցոյցեր ու հանրային այլ միջոցառումներ կազմակերպած է Թուրքիոյ ու Ազրպէյճանի դէմ՝ դատապարտելով հայերու ցեղասպանութիւնն ու ջարդերը այդ երկիրներուն մէջ, Արցախի ու Հայաստանի շրջափակին մէջ։