cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Վայոլա Տէյվիս
Վայոլա Տէյվիս (, Ամերիկացի բեմադրիչ ու արտադրիչ մըն է, ինչպէս նաեւ բեմի, ֆիլմի եւ հեռուստաշարներու դերասանուհի: Juilliard School ուսումնարանը աւարտելէ ետք 1993-ին, Տէյվիս սկսաւ իր դերասանական ասպարեզը բեմի թատերական ներկայացումներու միջոցաւ եւ ստացաւ Obie Award մրցանակ մը 1999-ին իր Ռուպի Մքոլըմ դերին համար Everybody's Ruby թատրեական ներկայացման մէջ։ Ան ստանցնած է երկրորդական կամ փոքր դերեր տարբեր տեսակի ֆիլմերու եւ հեռուստաշարներու մէջ ուշ 1990ականներու եւ վաղ 2000ականներուն ընթացքին, որոնցմէ եղած են ֆիլմեր Kate & Leopold (2001) եւ Far from Heaven (2002), ինչպէս նաեւ Law & Order: Special Victims Unit հեռուստաշարը: 2001-ին ան ստացաւ Tony Award for Best Featured Actress in a Play մրցանակը իր Թոնյա դերին համար King Hedley II արտադրութեան համար:
Տէյվիսի առաջին գլխաւոր ֆիլմի դերը դարձաւ Doubt ֆիլմը 2008-ին, ինչ որ իրեն արժանացուց կարգ մը մրցանակային պաշտօնակարգումներու, ինչպէս Golden Globe մը, SAG մը, եւ Academy Award for Best Supporting Actress մը: Ան ալ աւելի յաջողութիւն գտաւ2010-ին, երբ աս արժանացաւ Tony Award for Best Actress in a Play մրցանակը իր Ռոզ Մաքսըն դերին համար Fences թատրեական ներկայացման համար : Իր սպասարկողի դերին համար տրամա կատակերգական The Help (2011) ֆիլմին մէջ՝ արժանացաւ տարբեր պաշտօնակարգումներու, ինչպէս Golden Globe, BAFTA, եւ Academy Award for Best Actress, ինչպէս նաեւ ստացաւ SAG Award մրցանակ մը :
2014էն ետք, Տէյվիս ստանցնած է փաստաբան Անալիս Քիթինկի դերը ABC կայանի տրամա How to Get Away with Murder հեռուստաշարին մէջ, եւ 2015-ին եղաւ առաջին սեւամորթ կինը, որ ստացաւ Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actress in a Drama Series մրցանակը : Այդ դերը նաեւ իրեն արժանացուց երկու հատ SAG մրցանակներ 2015-ին եւ 2016-ին: 2012-ին, Time պարբերաթերթին կողմէ դրուած էր աշխարհի 100 ամէնէն ազդեցիկ մարդկանց ցանկին վրայ : Տէյվիս եւ իր ամուսինը, Ճուլիըս Թէնըն, հիմնադիրներն են ֆիլմի արտադրութեան JuVee Productions ընկերութեան: Տէյվիս այդ ընֆերութեան արտադրութիւններէն հետեւեալին մէջ եղած է՝ Lila & Eve (2015) եւ Custody (2016) :
Նունէ Սարգսեան
Նունէ Սարգսեան, Հայաստանի նախագահ Արմէն Սարգսեանի կինը։ Արուեստաբան, գրող :
Կենսագրութիւն
Հեղինակ է ժամանակակից արուեստի, մշակոյթի եւ երաժշտութեան գործիչներու մասին բազմաթիւ յօդուածներու եւ ակնարկներու, որոնք տպագրուած են Հայաստանի, ԱՄՆ-ի, եւրոպական տարբեր երկիրներու մէջ: Կազմակերպած է բազմաթիւ ցուցահանդէսներ, ինչպէս նաեւ դասական երաժշտութեան համերգներ տարբեր համերգասրահներու մէջ:
Հեղինակ է երկու տասնեակից աւելի մանկական գիրքերու՝ հայերէն, ռուսերէն եւ անգլերէն լեզուներով: Անոր հեքիաթները լոյս տեսած են ոչ միայն արեւելահայերէնով ու արեւմտահայերէնով, այլ նաեւ՝ Արցախի, Գաւառի, Գիւմրիի բարբառներով:
Նունէ Սարգսեանը ԵՈՒՆԻՍԷՖ-ի կողմէ նշանակուած է երեխաներու իրաւունքներու արտակարգ պաշտպան:
Ստեղծագործութիւններ
Դեռեւս համալսարանական տարիներէն յօդուածներ կը գրէ արուեստի, երաժշտութեան եւ մշակոյթի մասին, ինչպէս նաեւ հեքիաթներ ու պատմութիւններ երեխաներու համար: Իր ստեղծագործութիւններուն մէջ Նունէ Սարգսեանը կ՚արտայայտէ իր անսահման սէրը մանուկներուն հանդէպ: Անոր պատմութիւնները կը «քարոզեն» արդարութիւն, ազնուութիւն եւ բարութիւն, կը գրուին արեւելահայերէնով ու արեւմտահայերէնով, անգլերէնով ու ռուսերէնով, նաեւ՝ բարբառներով եւ որպէս նուէրներ՝ կը բաժանուին երեխաներուն :
Ընտանիք
1978 -ին ամուսնացած է Արմէն Սարգսեանի հետ: Ունի երկու որդի՝ Վարդան եւ Հայկ Սարգսեանները, երեք թոռնիկ :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:26 Մարտի ծնունդներ Ստորոգութիւն:1954 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Ապրող անձինք Ստորոգութիւն:Երեւան քաղաք ծնածներ Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:ԵՊՀ շրջանաւարտներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի առաջին տիկնայք Ստորոգութիւն:Հայ մանկագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ արուեստաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Քարոզ
Լայն առումով վաղ քրիստոնէական լեզուին մէջ հասկցուած է նաեւ հաւատացեալներուն եւ քրիստոնեայ առաջին համայնքներուն ուղղուած թուղթերը, աւելի ուշ՝ ճառերը:
Քարոզի առանձնայատկութիւնները
Թեմատիկ առումով թուղթերէն եւ ճառերէն քարոզը կը տարբերի անով, որ աւելի շատ նուիրուած է ոչ թէ կրօնադաւանական զանազան հարցերու արծարծմանն ու բացատրութեանը, այլ՝ այդ հասկացութիւններու միջոցով ունկնդիրի եւ ընթերցողի վրայ ներազդելուն՝ իրեն մղելով ապրիլ քրիստոնեայ հաւատքով եւ բարոյականութեամբ:
Քարոզը, ունենալով ընդհանուր ճանաչողական, մեկնողական, ջատագովական եւ ներբողային բնոյթ, հիմնականին բարոյադաստիարակչական է:
Քարոզի ժամանակ քրիստոնէական հիմնական հաւատալիքները՝ Սուրբ Երրորդութիւն, Քրիստոս ի Աստուածութիւն, Մարդեղութիւն, Փրկագործութիւն եւլն. կը փոխանցուին ժողովուրդին ոչ թէ դաւանաբանական խրթին բանաձեւումներով, այլ՝ բարոյական սկզբունքներու հետ ընդելուզուած ձեւով: Քրիստոնէական քարոզի առարկան Քրիստոսի քարոզած խօսքերն ու ճշմարտութիւններն են, որոնք ուղղակի, անմիջական աղերս ունին մարդկանց առօրեայ կեանքի, ապրելակերպի, գործերու եւ փոխյարաբերութիւններու հետ:
Քարոզխօսութեան բարձրագոյն նպատակը Քրիստոսի անձին եւ գործին մշտնջենական վերակենդանացումն է եկեղեցւոյ հաւատացեալներու գիտակցութեան եւ կեանքի մէջ:
Քարոզի պատմութիւնը
Քարոզի կարեւորութիւնը, անհատի ու հասարակութեան վրայ ունեցած ներազդեցութիւնը կը շեշտուի թերեւս Հին Կտակարան ի մէջ, իսկ Նոր Կտակարան ի մէջ թէ՛ Յովհաննէս Մկրտիչ ի, թէ՛ Քրիստոսի եւ թէ առաքեալներ ու գործունէութիւնը կը սկսի քարոզով: Առաքեալներուն պատուիրելով տարածել նոր վարդապետութիւնը՝ Յիսուս կ'ըսէ. «Գացէ՛ք ամբողջ աշխարհով մէկ եւ քարոզեցէք Աւետարանը բոլոր մարդկանց» (Մարկ. 16.15):
Քարոզչութիւնը Քրիստոսի առաքելութեան տարածման գլխաւոր միջոցն է: Քանի որ առաքեալներու գործունէութիւնը սկսած է քարոզչութեամբ, քրիստոնէութեան վաղ շրջանին աւետարանելը եւ քարոզելը նոյնացուած են ու միմեանց համարժէք ներկայացուած: Հետագային քարոզի գործառնական նշանակութիւնը փոխուած է: Եթէ սկզբնական շրջանին ան ծառայած է աւետարանական քարոզչութեան, քրիստոնէութեան տարածմանն ու ամրապնդմանը, ապա աւելի ուշ՝ քրիստոնէական գաղափարներու, արժէքներու եւ բարոյականութեան անխաթար պահպանման, այսինքն՝ աւետարանելուն փոխարինած է աւետարանուած գաղափարներուն հետեւելու քարոզչութիւնը: Եթէ աւետարանելը կը ծառայէ նոր կրօնի տարածման, անհատական եւ հասարակ գիտակցութեան յեղաբեկման, ապա քարոզը՝ ընդունուած հոգեւոր-բարոյական նորմերէն չշեղելուն, որ կ'իրականացուի հրապարակախօսական ներազդման միջոցով:
Քարոզը եւ Քրիստոսի խօսքի տարածումը, սկսած առաքելական շրջանէն, եկեղեցիի հովիւներու կեանքի եւ գործունէութեան կարեւոր տեղը կը գրաւէ: Քարոզչութիւնը առաքեալներէն եւ առաքելական հայրերէն փոխանցուած է Ընդհանրական եկեղեցւոյ հայրերուն, եւ քարոզը դարձած է հեթանոսութեան դէմ մղուող պայքարին քրիստոնէութեան գլխաւոր զէնքը: Եկեղեցւոյ առաջին չորս դարերու հայրերը հռչակուած են իրենց կենդանի քարոզխօսութեամբ, որ հիմնականին կրած է ջատագովական բնոյթ: Քարոզի ներգործուն ուժը եւ թողած տպաւորութիւնը լաւագոյնս արտայայտուած է Ընդհանրական եկեղեցւոյ հռչակաւոր հայրերէն Յովհան Ոսկեբերանին տրուած «Ոսկեբերան» բնորոշման մէջ:
Քարոզը Հայոց Եկեղեցւոյ Մէջ
Քարոզը իր գործուն ազդեցութիւնը ունեցած է նաեւ հայոց կեանքին մէջ, մեծ կարեւորութիւն եւ նշանակութիւն ստացած է Հայ եկեղեցւոյ մէջ։ Հայոց դարձը սկսած է քարոզչութեամբ: Գրիգոր Ա. Լուսաւորիչ ը Խոր վիրապ էն ելլելէն ետք իր քարոզչութեամբ ժողովուրդին նախապատրաստած է քրիստոնէութեան ընդունման: Գրիգոր Ա. Լուսաւորիչով սկիզբ առած հայկական քարոզխօսութիւնը իրենց հովուական եւ ուսուցողական գործունէութեամբ շարունակած են Հայ եկեղեցւոյ հայրերը (Ներսէս Ա. Մեծ, Մեսրոպ Մաշտոց, Սահակ Ա. Պարթեւ, Յովհաննէս Ա. Մանդակունի, Յովհաննէս Գ. Օձնեցի, Ներսէս Շնորհալի, Ներսէս Լամբրոնացի, Եսայի Նչեցի, Յովհան Որոտնեցի, Գրիգոր Տաթեւացի, Մաղաքիա Օրմանեան, Եղիշէ Դուրեան եւ ուրիշներ), որոնք նաեւ իրենց ժամանակի մեծագոյն քարոզիչները եղած են:
Քարոզխօսութիւնը այնքան կարեւորուած է, որ Գրիգոր Տաթեւացին անիկա աւելի հեղինակաւոր դարձնելու նախապայման համարած է վարդապետական իշխանութիւն ունենալը: Վարդապետական եւ ծայրագոյն վարդապետական գաւազանի տուչութիւնը, որպէս նշան ուսուցողական, քարոզչական իշխանութեան, կը խորհրդանշէ Հայ եկեղեցւոյ քարոզխօսութեան կարեւորութիւնն ու արժէքը:
Քարոզի Կառուցուածքը Եւ Բովանդակութիւնը
Քարոզի կառուցուածքին, ունեցած նշանակութեան, դերին ու ազդեցութեան անդրադարձած է Գրիգոր Տաթեւացին իր «Վասն մեղաց լեզուի» եւ «Վասն երկրագործաց» քարոզներուն մէջ, որոնցմէ առաջինը նուիրուած է քարոզի մատուցման կերպին ու միջոցներուն, երկրորդը՝ կառուցուածքին: Ան քարոզի ժանրային կառուցուածքը բաժնած է հինգ մասի՝ բնաբան, նախերգան, քարոզ, յորդորակ եւ օրհնութիւն: Քարոզը կ'ըսուի բարձր տեղէ, ըստ Սուրբ Գիրքի՝ «պարիսպներու գլուխէն» (Առակ. 1.21): Ժողովուրդէմ վեր կէտէ մը քարոզելու գաղափարը իր արտայայտութիւնը գտած է նաեւ եկեղեցւոյ ընդհանուր կառուցուածքին մէջ։ Եկեղեցւոյ խորանը, որուն բարձրութենէն կը քարոզէ քահանան, համաձայն քրիստ. խորհրդաբանութեան, միջանկեալ տեղ կը գրաւէ երկինքի ու երկրի միջեւ։ Աստուածաշունչի մէջ կը շեշտուի նաեւ, որ քարոզը պէտք է ըլլայ հրապարակային: Ատոր լաւագոյն օրինակը «Լերան քարոզն» է (Մատթ. 5.1–12), որ նաեւ կը կոչուի «փոքր Աւետարան», իսկ Մկրտիչ Խրիմեան ի խօսքերով՝ «մարգարիտ Արքայութեան երկնէն», եւ խտացուած ձեւով կը բովանդակէ քարոզած ճշմարտութիւններու բուն կորիզը: Ըստ Պօղոս առաքեալ ի, քարոզը կը բխի ոչ թէ մարդկային կամեցողութենէն կամ իմաստութենէն, այլ՝ «աստուածային Սուրբ Հոգիէն», եւ պէտք է ըսուի Սուրբ Հոգիի զօրութեամբ ու վարդապետութեամբ (Ա Կորնթ. 2.3-5, 11-14):
Քարոզը կը հիմնուի Աստուածաշունչի, մասնաւորապէս՝ Նոր կտակարանի վրայ։ Սուրբ Գիրքի ընթերցումէն ետք քարոզիչը խորան կը բարձրանայ եւ օրուան ընթերցումներէն կ'ընտրէ իր քարոզի բնաբանը: Աւելի ուշ շրջանին բնաբաններ կ'ընտրուին նաեւ շարականներէն եւ առանձին դէպքերու՝ հայ դասական մատենագրութեան՝ եկեղեցւոյ կողմէ նուիրագործուած հատուածներէն: Քարոզները, նուիրուած ըլլալով օրուան տօնին կամ այդ օրը եկեղեցւոյ մէջ կարդացուող սուրբ գրային համապատասխան ընթերցուածին (սաղմոսներ, մարգարէական, առաքելական եւ աւետարանական հատուածներ, որոնք որոշուած են հաստատուն կերպով), այնուհետեւ տուեալ տօնը կը շաղկապեն ժամանակի խնդիրներուն եւ ազգային կարեւոր իրադարձութիւններուն, իսկ օրուան ընթերցուածներու վրայ խարսխուած քարոզներուն մէջ, նոյն կերպ աւետարան. գաղափարները արծարծելէ ետք, քարոզիչները կ'անդրադառնան այն հարցին, թէ որքանով մարդիկ կը կարողանան հաւատարիմ մնալ այդ գաղափարներուն: Ատոր հետ սուրբ գրային մնայուն գաղափարներուն, քրիստոնէական բարոյականութեան եւ արժեքներուն կը հաղորդուի արդիական հնչեղութիւն:
Քարոզը սոսկ իր բնաբանի մեկնութիւնը չէ, այլ ուղղուած է տուեալ ժամանակի ունկնդիրին, որուն համար տարբեր ժամանակներու աստուածաշնչեան միեւնոյն մնայուն մտքի ու հոգեւոր խորհուրդի արտայայտութիւնը իմաստային տարբեր նրբերանգներ ձեռք կը բերէ եւ ըստ այնմ ալ կ'ընկալուի ու կը կարեւորուի:
Հայ եկեղեցւոյ քարոզիչը, եթէ եպիսկոպոս կամ վարդապետ է, կը կրէ իր իշխանութեամբ տրուած գաւազանը: Քահանայ քարոզիչը կը կրէ ձեռաց խաչ, սարկաւագը՝ Աւետարան:
Հոգեւորականը, «Ամէն»ով աւարտելով քարոզը, ձեռքի խաչով կը խաչակնքէ՝ «կնքէ զբանն»: Ծիսական այս ընթացքի հոգեւոր խորհուրդի բացատրութիւնը Գրիգոր Տաթեւացին կը խարսխէ Ղուկասի Աւետարանի «սերմը Աստուծոյ խօսքն է» (Ղուկ. 8.11) եւ Մարկոսի Աւետարանի «Եւ լաւ հողի մէջ սերմանուածները այն մարդիկ են, որ կը լսեն խօսքը եւ կ'ընդունին ու պտուղ կու տան...» (Մարկ. 4.20) խօսքերուն վրայ։ Ըստ այդ զուգահեռի, քարոզը այն սերմն է, որ կը ծլարձակէ մարդու հոգիին մէջ, այսինքն՝ կը ներազդէ իր վրայ, եւ ինչպէս հողագործները սերմանելէն ետք կը ջրեն, նոյն կերպ եւ քարոզիչները քարոզելէն ետք խաչով կը կնքեն, այսինքն՝ կ'օրհնէ այն հոգիները, ուր սերմանած են «Բանն Աստուծոյ»: Գրիգոր Տաթեւացին կը զգուշացնէ նաեւ, որ քարոզը կարող է ներազդել միայն այն պարագային, եթէ քարոզիչը կը հետեւի իր քարոզածին եւ կ'ապրի իր քարոզած կեանքով:
Քարոզը` Եկեղեցական Մատենագրութեան Ժանր
Եկեղեցւոյ հայրերը եւ մատենագիրները Քրիստոսի խօսքի մեկնութեան եւ տարածման համար գրած են քարոզներ, որոնք հայոց մէջ երբեմն յայտնի են ճառ անունով: Ատոնք ունեցած են աստուածաբանական, դաւանաբանական, փիլիսոփայական, մեկնողական, ջատագովական, ներբողական, բարոյադաստիարակչական բնոյթ եւ եկեղեցական քարոզխօսութեան ու հրապարակախօսութեան լաւագոյն նմոյշներէն են: Հայկական քարոզագրութիւնը սկսած է 5-րդ դարէն, Աթանաս Ալեքսանդրացի ի, Բարսեղ Կեսարացի ի, Գրիգոր Նազիանզացի ի, Եփրեմ Ասորի ի, Յովհան Ոսկեբերան ի, Կիւրեղ Ալեքսանդրացի ի եւ եկեղեցւոյ այլ նշանաւոր հայրերու ճառերու թարգմանութեամբ ու մեկնութեամբ: Քարոզներէն կազմուած են ժողովածուներ՝ Քարոզգիրքեր: Գրիգոր Ա. Լուսաւորիչին վերագրուող «Յաճախապատում ճառք» ը եւ Յովհաննէս Ա. Մանդակունի ին վերագրուող «Ճառք»ը Հայ եկեղեցւոյ առաջին Քարոզգիրքերն են: Հայ քարոզագրութեան լաւագոյն նմոյշներէն են Գրիգոր Տաթեւացիի «Գիրք քարոզչութեանը»` իր «Ամարան» եւ «Ձմերան» հատորներով:
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Կրօն Ստորոգութիւն:Հռետորութիւն
Սենես դե լա Վեգա
Սենես դե լա Վեգա (Cenes de la Vega), քաղաք եւ համանք Իսպանիա ի մէջ, կը մտնէ Կրանտա նահանքի մեջ, որն էլ իր կը մտնէ Անդալուսիա ինքնավար համանքի մեջ։ Համանքը կը մտնէ Ոեգա–դե–Գրանդա շրջանի կազմի մեջ։ Տարածքը՝ 7 կմ2։ Բնակչութիւնը՝ 7085 (2010 թվականին)։
Աւետիքեան
Աւետիքեան, հայկական մականուն :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Էլէնի Թէոխարուս
Էլէնի Թէոխարուս, (, բժիշկ, վիրաբուժ, մանկաբուժ, մանկատածական վիրաբուժ, հասարակական գործիչ, բանաստեղծ, կամաւոր, երեսփոխայ եւ եւրոերեսփոխայ։
Կենսագրութիւն
Անդրանիկ զաւակն է Խրիստոս Թէոխարուս եւ Խրիստալիա Փարիլայի։ Նախակրթութիւնը կը ստանայ 2րդ եւ 6րդ Լիմասոլի (Կիպրոս) նախակրթարաններուն մէջ։ Իսկ Երկրորդականը՝ յաջորդաբար Լիմասոլի Ա․ Իգական եւ Լանիթիօ վարժարաններուն մէջ։ Կ՛աւարտէ Սելանիկի Բժշկական Համալսարանը (հիւս․ Յունաստան), ապա՝ Սելանիկի համալսարանի Բանասիրութեան ճիւղը եւ միաժամանակ կը մասնագիտանայ ընդհանուր Վիրաբուժութեան Սելանիկին Համալսարանական Հիւանդանոցին մէջ։ Յետ-ընթացաւարտ ուսումները կը շարունակէ Մանչեսթըրի (Միացեալ Թագաւորութիւն) եւ Փարիզ (Ֆրանսա)։ Կը շարունակէ մասնագիտութիւնը մանկավիրաբուժութեան եւ մանկամիզաբանութեան շուրջ Յունաստան եւ Պոսթոն (Ա․Մ․Ն․)։ Փորձառական եւ Գործնական աշխատութեամբ կ՛արժանանայ Փիլիսոփայութեան Տոքթորայի տիտղոսին։
1978 թուականին կ՛ամուսնանայ Լուի Քարողլու հոգեբուժին հետ։ Կը բախտաւորուի աղջիկ զաւակով մը եւ հետագային թոռնուհիով մը։
Բժշկական ասպարէզին զուգահեռ, 1982 թուականէն կամաւոր հասարակական գործունէութիւն կը տանի։
1991 թ․ Թրակիոյ (հիւս․ արեւելեան Յունաստան) Տիմոքրիթիոյ Համալսարանի Բժշկական Դպրոցին օժանդակ դասախօս կ՛ընտրուի։
1991 թուականէն մինչեւ 2001 թ․ Նիկոսիոյ Մաքարիոս Գ․ Հիւանդանոցի Մանկավիրաբուժական եւ Մանկամիզաբանական Բաժնի տնօրէնութեան պաշտօնը կը վարէ։ Միաժամանակ մանկավիրաբուժութիւն կը դասաւանդէ Տիմոքրիթիոյ Համալսարանը։
Ռուսիոյ Սիւքտիւվքար քաղաքի Ազգային Համալսարանի Պատուոյ Մագիստրոսի տիտղոսը կը ստանայ։
Հազարաւոր փոքրիկներ կը վիրաբուժէ։ Կը գրէ գիտական նախօրինակ աշխատութիւններ Վիրաբուժութեան եւ Մանկավիրաբուժութեան շուրջ։ Մանկավիրաբուժութիւն կը դասաւանդէ զարգացման ընթացքի մէջ գտնուող զանազան երկիրներու հիւանդանոցներուն մէջ, նոյնպէս՝ Առողջապահութիւն Կիպրոսի Համալսարանին մէջ։
Քաղաքական ասպարէզը կը սկսի 2001 Մայիս 27-ին, երբ կ՛ընտրուի Կիպրոսի Խորհրդարանի անդամ։
Հասարակական գործողւթիւն
Անդամ է «Ամերիկայի Վէրքերու Կաճառ»-ին։
1989 թուականին կ՛անդամագրուի Աշխարհի Բժիշկներ» ոչ Կառավարական Կազմակերպութեան Յունաստանի մասնաճիւղին։
1993 թուականին, «Աշխարհի Բժիշկներ» ոչ Կառավարական Կազմակերպութեան մասնաճիւղը կը հիմնէ Կիպրոսի մէջ եւ անոր նախագահութիւնը կը վարէ մինչեւ 2001։ Անոր ջանքերուն շնորհիւ, «Աշխարհի Բժիշկներ-Կիպրոս» մասնաճիւղը միջազգային համանուն ցանցին իբրեւ 8րդ հաւասար անդամը կը ճանչցուի։ Անոր Պատուոյ անդամն է եւ  Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան Պաղեստինցիներու եւ Հրիաներու Գործակցութեան Զարգացման Մնայուն Կոմիտէին անդամ։
1997 թուականին Կիպրոսի մէջ Internationaler Hillsfonds e,V կազմակերպութեան մասնաճիւղը կը հիմնէ։
1998 թուականին Կիպրոսի «Մանկական Թանգարան» Կազմակերպութիւնը կը հիմնէ եւ մինչեւ այսօր անոր պատասխանատուի պաշտօնը կը վարէ։
Կ՛անդամակցի «Բժիշկներ ընդէմ կորիզային գործածման», «Միջազգային Ներում», ամերիկեան «ANAGNOS FOUNDATION» եւ շատ ուրիշ Կիպրական եւ Միջազգային Կազմակերպութիւններու եւ Մարմիններու։ Նաեւ վարած է Կիպրահայկական բարեկամութեան կոմիտէին նախագահութիւնը։
Իբրեւ անդամ «Աշխարհի Բժիշկներ» եւ ուրիշ մարդասիրական  կազմակերպութիւններու, բժշկական իրերու անմիջական առաքումներ կը կազմակերպէ պատերազմի գօտիի շրջանները, նաեւ մաս կը կազմէ մեծ թիւով նոյնանման առաքելութիւններու։
Անդամակցած է «Աշխարհի Բժիշկներ»ու կազմակերպութեան Բարձր Տնօրէնութեան կազմին եւ իբրեւ տնօրէն՝ վարած է բժշկական եւ միջավայրի աշխատանքները, ինչպէս նաեւ Պրիւքսէլի Միջազգային Օգնութեան Դրամարկղի նախախնամութեան աշխատանքերը։
Գլխաւոր առաքելութիւններ
Internationaler Hillsfonds e,V կազմակերպութեան տնօրէնի պաշտօնէն, կը համադրէ, կ՛առաջնորդէ եւ կը մասնակցի անապատումի ու սովի կանխման դէմ եւ բնութեան վերահաստատութեան տեղւոյն աշխատանքներուն․ Կոպի Անապատ (Մոնկոլիա), Չիքոմպեծի (Զիմպապուէ), Կեդրոնական Բարձրաւանդակ (Նամիպիա), Կուտի Ճախիճ (Ղազայի Գօտի), Պաքանա անապատ (Ղազախստան), Մենտոզա (Արժանթին), Չիլի, Օս եւ Պատքէն (Քիրղիզիստան) Ամիանտոյի Մետաղահանքեր (Կիպրոս)   ։
1982 թ․ - մինչեւ օրս, իբրեւ անդամ միջազգային բարեսիրական կազմակերպութիւններու, կը մասնակցի մեծ թիւով բժշկական մարդասիրական առաքելութիւններուն դէպի ռազմական բախումներով շրջաններ, վտանգելով նոյինինքն․
Այս կամաւոր առաքելութիւններուն ընթացքին, վատառողջ եւ նախնական պայմաններու տակ վիրաբուժութիւններ կը կատարէ՝ պատերազմի, բնութեան գործած աւերներու եւ կամ սովի պատճառաւ զոհերու. վիրաւորուած անզէն քաղաքացիներ, զինուորներ, փոքրիկներ եւ այլ։ Նաեւ վերոնշեալ երկիրներուն մեծ մասին կ՛աշխատի (միշտ կամաւոր) պայքարելով ընդէմ՝ AIDS հիւանդութեան, սովամահութեան, աղքատութեան, ապանտառումի եւ բնութեան-միջավայրի հարցերուն, գործակցելով տեղական իշխանութիւններուն եւ ոչ կառավարական կազմակերպութիւններու հետ։ Նաեւ այս ուղղութեամբ դասախօսութիւններ կու տայ եւ տեղական հիմնարկութիւններու մէջ կը դասաւանդէ։
Մարդասիրական առաքելութիւններ դէպի Արցախ եւ Հայաստան
Էլէնի Թէոխարուս դէպի Հայաստան եւ Արցախ 19 մարդասիրական առաքելութիւններ կը կազմակերպէ ու կը մասնակցի․ ըլլայ պատերազմի տարիներուն, ըլլայ զինադադարի օրերուն՝ առողջապահական աննպաստ ու վատառողջ պայմաններու տակ։ Ստեփանակերտի ռմբակոծումներէ քանդուած Մանուկներու Հիւանդանոցին մէջ, նոյնիսկ շարունակական ռմբակոծումներու ընթացքին վիրաբուժական գործողութիւններ կը կատարէ, անտեսելով վտանգը։
Իր կողմէ առաջարկուած եւ՝ Կիպրոսի ու Թրակիոյ ժողովուրդին, ինչպէս նաեւ Սելանիկի հայութեան նիւթական օժանդակութեամբ ու Նիոսիոյ հեռատեսիլի կայանին կողմէ կազմակերպուած Թելեթոնի (1993, Մայիս 28) հաւաքուած հասոյթներով, Արցախի մէջ երկու վիրաբուժական սենեակներու համար անհրաժշտ բժշկական սարքեր կը գնուին՝ վիրաբուժութեան յատուկ սեղաններ, լամպեր, հնոցներ, զգայազրկման գործիքներ, դեռաճ նորածիներու թխսարկղեր, քննութեան անկողիններ, սառնարաններ, ելեկտրածին գործիքներ եւ զանազան ուրիշ օգտակար գործիքներ: Այսպէս 1995 թուականի Դեկտեմբերին, հիւանդանոցը կը կարողանայ լրիւ աշխատիլ:
Երեւանի Մանկական Համալսարանի Հիւանդանոցին մէջ կատարած վիրաբուժական գործողութիւնները, տասնեակներով մանուկներու կեանքը կը փրկէ։
1994 թուականին Երեւանի մէջ «Յունական Մշակոյթի Կեդրոն» հիմնարկը կը հիմնէ։ Կեդրոնը սարքաւորուած է համակարգիչով, տպագրիչով, պատճէահանման մեքենայով, հեռատեսիլով, տեսաերիզի սարքով ու համապատասխան դաստիարակչական տարրերայինով, երաժշտութեան գործիքներու լրիւ դասաւորութեամբ եւ գրադարանի հազաւարոր գիրքերով՝ նուէր Կիպրոսի ժողովուրդին եւ Կրթութեան Նախարարութեան։
Քաղաքական գործողպւթիւն
Էլէնի Թէոխարուս պատանի տարիքէն, քաղաքականացած գործունէութեամբ միշտ պատնէշի վրայ կ՛ըլլայ, կը մասնակցի բողոքի ցոյցերու։ Կանուխէն կը մտնէ Ժողովրդավարական Կուսակցութեան շարքերը (ΔΗ.ΚΟ.)։
Կիպրոսի Խորհրդարանի պատգամաւոր
Քաղաքական վառ ասպարէզը կը սկսի 2001 Մայիս 27-ին, երբ կ՛ընտրուի Ժողովրդավարական Ահազանգ Կուսակցութեան (ΔΗ.ΣΥ.) հետ Կիպրոս]]ի Խորհրդարանի անդամ։
Կը վերընտրուի 2006 թուականի ընտրութիւններուն։
2003 թուականին, Կիպրոսի Խորհրդարանը զայն Եւրոխորհրդարանի Դիտորդ կը նշանակէ։
2015 թուականի, Ժողովրդավարական Ահազանգ Կուսակցութենէն կը հեռանայ եւ կը հիմնէ Համերաշխութեան Շարժում կազմակերպութիւնը, որուն ալ նախագահութիւնը կը ստանձնէ։ Իր կուսակցութեամբ, կը մասնակցի 2016 թուականի ընտրութիւններուն, ուր երեք աթոռ կը շահի։
Պարբերաբար կը մասնակցի եւ Կիպրոսը կը ներկայացնէ՝ Կիպրոսի Խորհրդարանի Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE) Պատուիրակութեան, Բրիտանական Հասարակապետութեան Խորհրդարանական Ժողովին,  Ասիոյ Խորհրդարանական Հաւաքին, Միջխորհրդարանական Միութեան Համաեւրոպական Խորհրդարանական Ատեանին եւ տասնեակէ աւելի այլ Ժողովներու։
Եւրոխորհրդարանին մէջ
2009 թուականին, Ժողովրդավարական Ահազանգ Կուսակցութեան շարքերէն, Եւրոխորհրդարանի անդամ կ՛ընտրուի ու մաս կը կազմէ անոր Եւրոպական Ժողովրդային Կուսակցութեան (European People’s Party, EPP)։
2016 թուականին, Եւրոխորհրդարանի Պահպանողականներու եւ Բարեկարգիչներու խումբին (ECR) մէջ կը գործէ։
Նաեւ, կ՛ աշխատի Եւրոխորհրդարանի Արտաքին Հարցերու, Զարգացման եւ Տեղեկագրութեան Կոմիտէներուն մէջ։
Մնայուն Անդամ է Թուրքիոյ եւ Եւրոպական Միութեան Եւրոխորհրդարանի Խառն Պատուիրակութեան, Փոխանդամ African, Caribbean and Pacific (ACP) Working Party - Եւրոպական Միութեան Կոմիտէին։
Նաեւ փոխանդամ է բազմաթիւ Կոմիտէներու, որոնց աշխատանքները կը վերաբերեն սերտացնել կապերը զարգացման ընթացքի մէջ գտնուող երկիրներուն հետ եւ կամ օժանդակել ուր որ պէտք է։
Նախագահ է Եւրոխորհրդարան - Բրիտանական Հասարակապետութեան Բարեկամութեան խումբին։
Փոխ նախագահ է Եւրոխորհրդարան - Եգիպտոս Բարեկամութեան խումբին։
Հիմնադիրն է Եւրոխորհրդարան - Հայաստան Բարեկամութեան խումբին եւ 2-րդ նստաշրջանին ալ անոր նախագահութիւնը կը վառէ։
Եւրոխորհրդարանը տարբեր բնոյթով Ժողովներու ներկայացուցած է․ Զարգացման (Սան Փաոլօ, Պուէյնոս Այրէս, Սան Ֆրանսիսքօ, Ուաշինկթըն, Մոնրէալ, Քորէա, Ակոլա, Պոցուանա, Կանա, Եգիպտոս, Հայաստան, Թանզանիա, Քենիա, Քամերուն, Դոկօ, եւայլն)։
Աշխատած է զանազան Կոմիտէներու մէջ, օրինակ՝ Առողջապահութեան, Մթնոլորտի պահպանման եւ Սնունդի Ապահովութեան Կոմիտէին մէջ։
Կիպրական խնդրին շուրջ կազմակերպած է շարք մը եղելութիւններ եւ կը գործակցի Պոլսոյ Պիլկի, Աթէնքի Փանտիօ, Սաօ Փալոլօի Ազգային, Կիպրոսի, Նիկոսիոյ, Պելճիքայի Լուվէն, Երեւանի եւ Ստեփանակերտի համալսարաններուն հետ։
Գրագիտական գործողութպւնի
Հինգ բանաստեղծական գործեր կը հրատարակէ։ 1990 եւ 2001 թուականներուն, Բանաստեղծութեան Պետական Ա․ Մրցանակով կը պարգեւատրուի ։
Պարգեւներ
Էլէնի Թէոխարուն, իր տարած մարդասիրական աշխատանքին համար տարբեր երկիրներու, կազմակերպութիւններու, ժողովուրդներու կողմէ պարգեւատրուած է։ Պարգեւատումներուն շարքը շատ երկար է․ կը նշենք տասնեակ մը՝
155 (թիւ)
155 (հարիւր յիսունհինգ)՝ կենտ եռանիշ բնական թիւ մըն է 154-ի եւ 156-ի միջեւ
81 (թիւ)
81 (ութսունմեկ) կենտ երկնիշ բնական թիւ է 80-ի եւ 82-ի միջեւ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:81
Սեուտա
Սեուտա (Ceuta [θewta]), Սպանիաի տիրապետութեան տակ գտնվող կղզի, 2006 թվականի հաշվարկով կղզիին մէջ բնակվում է 78 320 մարդ (զբաղեցնելով 189-րդ տեղը բնակչութեամբ)։ Տարածքը 18.5 քառակուսի գիլոմետր է։ Բնակչութան խտութիւնը՝ 520 մարդ/քգմ։ Պետական լեզուն իսպաներենն է։
Օձուն (գիւղ)
Օձուն, գիւղ Հայաստանի Հանրապետութեան Լոռիի մարզին մէջ՝ մարզի կեդրոն Վանաձորէն 47 ք.մ. հիւսիս-արեւելք, բնակչութիւնը՝ 5812 մարդ։ Գիւը կը գտնուի Դեբեդի ձորի արեւմտեան ափի բարձր սարաւանդին վրայ. հոն կը գտնուի Սուրբ Յովհաննէս Օձնեցիի եկեղեցին։ Մատենագրական աղբիւրներու մէջ Օձունը կը յիշատակուի 8-րդ դարէն սկսած։
Պատմամշակութային կոթողներ
Գիւղի կեդրոնը կը գտնուին Օձունի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին (Խաչգունդ եկեղեցի), Օձունի տաճարը (6-7 դդ.), Սուրբ Յովհաննէս (Խաչգունդ) (717-728 թթ.) եւ Ծիրանաւոր (Ծաղկեվանք) եկեղեցիները (5-7 դդ.), Հոռոմայրի վանական համալիրը (18 դ.), Օձունի կոթող-մահարձանը (5-6 դդ.)։
Բնակչութիւն
Օձունի ազգաբնակչութեան փոփոխութեւնը.
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայաստան
Զարգացած Միջնադարու Հայկական Դպրոց
Կրթութիւնը զարգացած միջնադարեան Հայաստանի մէջ, կրթութեան զարգացման պատմութիւնը զարգացած միջնադարեան Հայաստանի մէջ։ Հայաստան անկախութեան վերականգնումը (885) նպաստեց մէկուկէս հարիւրամեակի ընթացքին երկրի տնտեսական ու մշակութային բոլոր ասպարէզներուն բարեփոխումներ կատարուելուն։ Միջնադարուն տնտեսութեան տարբեր ճիւղեր զարգացում ապրեցան։ Գիւղատնտեսութեան մէջ կատարելագործուեցաւ հողամշակման եղանակը։ Կիրառութեան մէջ մտաւ հողը հերկելու ծանր գութանը, սկսան մշակել խամ ու խոպան տարածքները, հիմնեցին նոր աւաններ, շէնցուցին գոյութիւն ունեցող գիւղական տնտեսութիւնները։ Զարգացան ու կատարելագործուեցան արհեստները: Արհեստագործական արտադրանքը լայն սպառում կը գտնէր ոչ միայն երկրին մէջ, այլեւ կ՝արտահանուէր օտար երկիրներ։ Ներքին եւ արտաքին առեւտուրը մեծ զարգացում ապրեցաւ։ Հայաստանը դարձած էր միջազգային առեւտուրի կեդրոններէն մէկը։ Արհեստագործութեան եւ յատկապէս առեւտուրի շնորհիւ հիմնուեցան տասնեակ միջնադարեան քաղաքներ, առաջադիմեցին հինէն եկող քաղաքները, զարգացաւ քաղաքային կեանքը։ Տնտեսութեան վերելքը պայմաններ ստեղծեց եւ մեծապէս խթանեց մշակոյթի բոլոր դրսեւորումներու զարգացմանը։ Այս ամէնուն զուգընթաց մեծ զարգացում ապրեցաւ նաեւ կրթութիւնը։
Տարրական եւ բարձր տիպի դպրոցներ
Բագրատունիներու տիրապետութեան ժամանակաշրջանին՝ ԺԱ. դարու կէսերէն սկսեալ, ինչպէս եւ հետագայ դարերուն կրթութիւնը վերելք ունեցաւ։ Հայաստանի մէջ գոյութիւն ունէին երկու կարգի ուսումնական կեդրոններ՝ աւանդական տարրական դպրոցներ եւ բարձր տիպի դպրոցներ։
Այդ շրջանին բարձր տիպի դպրոցները նորութիւն էին հայկական կեանքին համար։ Տարրական դպրոցները երկու կարգի էին՝ հասարակական եւ մասնաւոր: Հասարակական էին այն դպրոցները, որոնք կը պահպանուէին եկեղեցւոյ եւ պետութեան միջոցներով։ Այդպիսի դպրոցներ կային բազմաթիւ բնակավայրերու մէջ, ինչպէս՝ Անի, Կարս եւ այլ քաղաքներ։ Աշակերտները կը ստանային տարրական գիտելիքներ թուաբանութենէն, կը սորվէին գրել-կարդալ, երգեցողութիւն: Մասնաւոր դպրոցներուն մէջ կ'ուսուցուէին եկեղեցական տարրական գիտելիքներ՝ պատարագի, ժամասացութեան մասին։ Աշակերտը, դպրոցը աւարտելով, կարող էր կարդալ Աստուածաշունչը, երգել շարականներ: Այս կարգի դպրոցները կը կազմակերպուէին հոգեւորականներու կողմէ։ Տարրական երկու կարգի դպրոցներուն մէջ ուսումը կը տեւէր երեք-չորս տարի, կ'ուսանէին 12-13 տարեկան հասակի երեխաները ։ Բարձրագոյն դպրոցները կամ վարդապետարանները, հայ դպրութեան նշանաւոր կեդրոններ էին։ Ուսումնասիրուող ժամանակաշրջանի վանքերը երկու բնոյթի գործունէութիւն ունէին։ Մաս մը կը զբաղէր զուտ կրօնական գործունէութեամբ՝ քարոզով, բարեգործութեամբ, հիւանդներու, ծերերու խնամքով եւայլն, իսկ միւս մասի համար հիմնական տեղ կը գրաւէր գիտակրթական գործունէութիւնը։ Այդպիսի վանքերուն մէջ կային վարդապետարաններ, որոնք բարձրագոյն դպրոցներ էին՝ ուսման որոշ չափով մշակուած ծրագրերով։ Վարդապետարանները գիտակրթական կեդրոններ էին, զոր աւարտելով՝ սաները կը ստանային վարդապետական աստիճան, որ կը համարուէր գրագիտութեան, գիտնականութեան բարձր տիտղոս։ Սովորական վարդապետներէն զատ այդ տիտղոսը կը ստանային նաեւ եպիսկոպոսները։ Ուսումնական այդ կեդրոնները կը գլխաւորէին ժամանակի նշանաւոր գիտնականները։ Անոնք կը կոչէին վարդապետներ, րաբունապետեր, ուսուչապետեր, դպրապետեր: Վարդապետարաններ կային Անիի, Արգինայի, Կարսի, Կամրջաձորի, Սանահինի, Հաղբատի, Երզնկայի, Նարեկի, Սկեւռայի, Սիսի մէջ եւ այլն։
Կարսի վարդապետարան
Կարսի վարդապետարանին մէջ ուսուցուած է աստուածաբանութիւն, փիլիսոփայութիւն, ճարտասանութիւն, քերականութիւն, տոմարագիտութիւն, երաժշտութիւն, աստղաբաշխութիւն եւ երկրաչափութիւն: Այստեղի վարդապետարանի սաներէն էր Գագիկ Ա. թագաւորը (990-1020), զոր Մատթէոս Ուռհայեցին կը բնութագրէր որպէս հմուտ փիլիսոփայ եւ լաւ ճարտասան։ Այս վարդապետարանը գործած է միայն ԺԱ. դար:
Նարեկավանք
Վարդապետարանները ուսումնականին առընթեր դարձած էին գրական-գիտական կեանքի հիմնական կեդրոններ։ Հոն կը կատարուէին թարգմանութիւններ, մեկնութիւններ, կը գրուէին կամ կ'ընդօրինակուէին ձեռագրեր, ու մեծապէս կը խթանուէր ստեղծագործական աշխատանքը։ Այդ առումով աչքառու եղած է Վասպուրականի Ռշտունեաց գաւառի Նարեկավանքի ուսումնական կեդրոնը, որ գործած է Ժ. դարու երկրորդ կիսուն : Նշանաւոր դէմքեր էին Անանիա Նարեկացին, Խոսրով Անձեւացին եւ Գրիգոր Նարեկացին: Նարեկավանքի դպրոցի հիմնադիր Անանիա Նարեկացին մանկավարժ, փիլիսոփայ, աստուածաբան, եկեղեցական յայտնի գործիչ էր։ Ան, բացի Անիի եւ Կիլիկիոյ դպրոցներէն, մեծ ազդեցութիւն ունեցած է նաեւ ժամանակի մտաւոր կեանքին վրայ։ Նարեկացին, ինչպէս եւ իր գործակիցները ծանօթ էին նախորդ դարաշրջանի հայ գիտական մտքի, յունաբան դպրոցի ներկայացուցիչներու՝ Դաւիթ Անյաղթի, Դաւիթ Քերականի, Ստեփանոս Սիւնեցիի եւ Անանիա Շիրակացիի գործերուն։ Օգտագործած են նաեւ անթիք հեղինակներու՝ Պղատոնի, Արիստոտէլի եւ ուրիշներու աշխատութիւնները։ Նարեկեան դպրոցի ձեւաւորման ու զարգացման մէջ մեծ ազդեցութիւն ձգած են յատկապէս Դիոնիսիոս Արիսպագացիին վերագրուող երկերը : Անանիա Նարեկացիի խրատները լայն տարածում գտած են․ անոնցմէ կ'արծարծուին վանական կենցաղավարութեան, բարոյագիտութեան միստիկայի ու անոր առանձնայատկութիւններու մասին հարցեր :
Խոսրով Անձեւացիի (Գրիգոր Նարեկացիի հօր) գրական ժառանգութեան մէջ կարեւոր տեղ կը գրաւէ «Մեկնութիւն ժամանակագրութեան» աշխատութիւնը, որ եղած է կրթական ձեռնարկ եւ որոշակի ազդեցութիւն ձգած է Նարեկեան դպրոցի ձեւաւորման եւ զարգացման ընթացքին վրայ։ Մեծ եղած է այդ աշխատութեան հոգեւոր-կրթական նշանակութիւնը։ Ան ձգտած է հաւատացեալներու մէջ սէր արթնացնել գրի ու գրականութեան նկատմամբ։ Անձեւացիի համար առաջնահերթ եղած է Ս. Գիրքի եւ հոգեւոր գործերու ընթերցանութիւնը, ուսումնասիրութիւնը, վերծանութիւնը եւ մեկնաբանութիւնը։ Ան, մերժելով օտարամոլութիւնը, կ'ընդգծէ հայոց լեզուի, հայ գրի նշանակութիւնը :
Հրաչեայ Թամրազեանը շարք մը վկայութիւններու հիման վրայ յանգած է այն եզրակացութեան, որ Գրիգոր Նարեկացիի «Մատեան Ողբերգութեան»ին ստեղծման գաղափարը կ'առնչուի Անանիա Նարեկացիի անուան հետ։ Վերջինս ստեղծագործած է մինչեւ Ժ. դարու 90-ական թուականները, իսկ աշակերտը՝ Գրիգոր Նարեկացին՝ մինչեւ 1003 թուականը։ Կը նշանակէ, որ ուսուցիչն ու աշակերտը շուրջ մէկուկէս տասնամեակ համատեղ ստեղծագործական կեանք ունեցած են։ Այդ համագործակցութեան եւ Նարեկեան դպրոցի շնորհիւ ալ Գրիգոր Նարեկացին լուրջ ձեռքբերումներ ունեցաւ : Անանիա Նարեկացիի մահէն ետք անոր փոխարինած եւ վարդապետարանը գլխաւորած է Գրիգոր Նարեկացին ։
Նարեկեան դպրոցի կրթական մակարդակը կը համապատասխանէր միջնադարեան բարձրագոյն դպրոցներուն։ Այստեղ կը դասաւանդուէին «եօթն ազատ արուեստները», յատուկ ուշադրութիւն կը դարձուէր «արտաքին գիտութիւններու» վրայ :
Սանահին
Գիտութիւնը եւ ուսուցումը կը համատեղուէր նաեւ Հայաստանի միւս վարդապետարաններուն մէջ, ուր կը ստեղծագործէին նոյնպէս ժամանակի անուանի դէմքերը։ Այդ վարդապետարաններու եւ անոնց ուսուցչապետերու գործունէութեան մասին շատ քիչ տեղեկութիւններ պահպանուած են։ Նշանաւոր եղած է Սանահինի մտաւոր կեդրոնը, որ գոյատեւած է դարեր շարունակ։ Ժամանակակիցները գիտակրթական այդ օճախը կը բնութագրեն որպէս բարձր աստիճանի հասած «մեծահռչակ» հաստատութիւն։ Դասընթացքները անցած են «Մագիստրոսի ճեմարան», կոչուած քարէ նստարաններ ունեցող կամարակապ գեղեցիկ շէնքին մէջ։ Այդտեղ դասախօսութիւններ կարդացած է Գրիգոր Մագիստրոսը, որուն համար ալ դահլիճը եւ շէնքը կոչուած է անոր անունով։ Սանահինի կրթական այդ կեդրոնը կը հովանաւորէր Աշոտ Գ. թագաւորը եւ կինը՝ Խոսրովանուշը, ուր թաղուած էին իրենց հարազատ Կիւրիկեանները: Սանահինի մէջ դասաւանդուած են աստուածաբանութիւն, հոգեւորական արուեստ, քերականութիւն, տոմարագիտութիւն, երաժշտութիւն եւ այլ առարկաներ։ Սանահինի եւ ի մէջ հոգեւորականներու հետ սաներու թիւը կը հասնէր 500-ի : Սանահինի մէջ ԺԲ. դարուն ուսուցչապետ էր Գրիգոր Տուտեորցին, որ ճաչցուած հեղինակութիւն էր նաեւ Կիլիկիոյ կաթողիկոսարանին մէջ եւ արքունիքին մէջ։ ԺԳ. դարուն ուսուցչապետերու մէջ նշանաւոր դէմք էր Աբասի որդի Գրիգորը: Ան տուաւ բազմաթիւ երկերու մատենագրական տեսութիւնը, անոնց ստեղծման հակիրճ պատմութիւնը, որ բանասիրութեան մէջ յայտնի է «Պատճառաց գիրք» անունով։ Այս աշխատութիւնը աստուածաբանութեան, եկեղեցւոյ հայրերու գործունէութեան, փիլիսոփայութեան, քերականութեան, ճարտասանութեան վերաբերեալ ներածական բնոյթ ունեցող աշխատութիւն է։ «Պատճառաց գիրքը» դասագիրքի դեր է կատարած բարձրագոյն դպրոցներու համար : Սանահինը հայ դպրութեան մէջ իր աւանդը ձգած է որպէս «գրչութեան արուեստի» կեդրոն, ուր բազմաթիւ ձեռագիրներ արտագրուած են, բազմացած։
Հաղբատ
Հաղբատի ուսումնագիտական հաստատութիւնը նշանաւոր եղած է 11–ԺԳ. դարերուն: Հաղբատի մէջ ծաւալած են մատենագրական-գիտական բեղուն աշխատանքներ։ Գիտակրթական այս հաստատութիւնը տուած է հայ մատենագրութեան շարք մը անուանի դէմքեր։ Մշակութային այս կեդրոնը ձեռագրական աղբիւրներուն մէջ անուանուած է «մայրաքաղաք»: Այստեղ գտնուած է հայ դպրութեան միջնադարեան ամենահարուստ գրադարան-մատենադարաններէն մէկը :
Հաղբատի մէջ մեծ աւանդ ունի մեծանուն գիտնական Յովհաննէս Իմաստասէրը (Յովհաննէս սարկաւագ վարդապետ), որ իր գործունէութեամբ մտաւոր այդ կեդրոնը զարգացման գագաթնակէտին հասցուց։ Մեծ է անոր ներդրումը իմաստասիրութեան, տոմարագիտութեան մէջ։ Գարեգին Յովսէփեանը անոր աշակերտներուն մէջ կը յիշէ Երեմիայի, Անձրեւիկի, Խաչատուրի, Գրիգորի, Յովհաննէսի եւ Սամուէլ Անեցիի անունները։ Ան Հաղբատը կը դիտէ որպէս գրչութեան դպրոցի կեդրոն եւ կը պատմէ, որ այստեղ ստեղծագործական այնպիսի կեանք կար, վարդապետներու եւ աշակերտներու այնպիսի բազմութիւն, ուր պէտք է, որ ծաղկէր նաեւ գրչութեան արուեստը : Յովհաննէս Իմաստասէրը առնչութիւն ունէր այդ կեդրոնին մէջ գործող լուսաւորիչ իրաւաբան Դաւիթ Ալավկաորդիի, Դաւիթ Քոբայրեցիի եւ ուրիշներու հետ։ Դաւիթ Քոբայրեցին անուանի ուսուցիչ էր, կը պատմէր «Պատճառաց գիրքով», ան մասնակցած է Զաքարիա սպասալարի Լոռի (1204) եւ Անի (1205) ժողովներուն։ Նշանաւոր եղած է Վարդան Հաղբատեցին, որ մեկնած է Կիլիկիա՝ Ներսէս Շնորհալիի մօտ, հմտացած ասորերէնի եւ յունարէնի մէջ։ Շնորհալիի մահէն ետք ան կը մեկնի Հաղբատ եւ հոն ալ կը գործէ :
Գլաձորի համալսարան
Թամարա թագուհիի օրով (1184–1212) հայ-վրացական զօրքը Զաքարէ եւ Իվանէ Զաքարեաններու գլխաւորութեամբ՝ ԺԲ. դարու վերջը, սելճուք թուրքերէն կ՝ազատագրեն Վրաստանի եւ Հայաստանի տարածքները։ Զաքարեան եղբայրները ազատագրուած տարածքներէն կը յատկացնէին իրենց զօրահրամանատարներուն։ Լիպարիտ Օրբելեանը կը ստանայ Սիւնիքը, իսկ Վասակ Խաղբակեանը կամ Պռոշեանը` Վայոց ձորի մէկ մասը: Այս իշխանական տուները եւ տասներկու թեմերու հոգեւոր առաջնորդ, կաթողիկոսի կողմէն Սիւնեաց մետրոպոլիտ հաստատուած Ստեփանոս Օրբելեանը կը հովանաւորուէին Գլաձորի համալսարանը: Անոնք, վասալական կախման մէջ ըլլալով մոնղոլներէն, կարողացած էին որոշ ինքնավար իրաւունքներ ձեռք բերել: Օրբելեանը իր լիազօրութիւնները եւ եկեղեցւոյ կալուածքները վերականգնելու համար երեք անգամ մեկնած է մոնկոլ խաներու նստավայրը եւ վերադարձած դրական արդիւնքներով :
Մէկ վայրի մէջ, եթէ գիտաուսումնական գործընթացը կազմակերպելու կամ շարունակելու համար, օտար տիրապետութեան պայմաններուն տակ, աննպաստ կամ անհնարին իրավիճակ կը ստեղծէին` լուսաւորութեան գործի նուիրեալները, այդ թիւին մէջ՝ վարդապետարանները աւարտող, վարդապետի աստիճան ստացող սաները կը ձգէին, կը հեռանային լեռներով պատսպարուած համեմատաբար խաղաղ անկիւն մը եւ այնտեղ կը շարունակէին կամ կը սկսէին կրթական գործը։ Նիկողայոս Ադոնցը կը նշէ Զաքարեաններու շրջանին մէջ հայ իշխանական տուներու գոյութեան մասին, սակայն ոչ միայն Զաքարեաններու օտարերկրեայ տիրապետութեան այլեւ հետագայ դարերուն մէջ ալ, թեկուզ եւ թուլացած, հայ իշխանական որոշ տուներ կը պահպանուէին երկրի տարբեր վայրերուն մէջ։ Անոնք, որպէս կանոն, կը հովանաւորէր գիտակրթական, առհասարակ մշակութային ձեռնարկումները։ Ուսումնակրթական այդ ջանքերու շնորհիւ է, որ սելճուքեան, ապա մոնկոլական տիրապետութեան դժուարին պայմաններուն մէջ ոչ միայն չխաթարուեցաւ, այլ աւելի մեծ թափ առաւ վարդապետական ուսուցումը։
1282 թուականին Ներսէս Մշեցին իր դպրոցը կը հիմնէ Վայոց ձորի Աղբերէ վանքին մէջ, որ հետագային կ՝անուանուի Գլաձորի վանք, իսկ վարդապետութիւնը՝ Գլաձորի համալսարան : Ան մշակեց դպրոցի ուսուցման ծրագիր, որուն մէջ կը մտնէին աստուածաբանութիւն, քերականութիւն, մատենագրութիւն, փիլիսոփայութիւն, երաժշտութիւն եւ այլ առարկաներ։ Տարբեր տեղերէ հաւաքագրեց խոստումնալից աշակերտներ։ Ուսումնագիտական կեդրոնը ապահովեց լաւ դասախօսներով։ Անոնցմէ էին իր աշակերտ եւ Սասունէն իր հետ եկած Եսայի Նշեցին, Դաւիթ Սասնեցին եւ ուրիշներ։ Ներսէս Մշեցին արդիւնաւէտ աշխատանքներ կատարեց ոչ այնքան մատենագրութեան ոլորտին մէջ, որքան վարժ ու հմուտ սաներ պատրաստելով : Ան Եսայի Նշեցիին կը ձեռնադրէ վարդապետ եւ կարգը փոխարինող։ 1284 թուականին անոր մահէն ետք Նշեցին կը դառնայ ուսումնարանի ուսուցչապետ եւ մեծ բարձունքի կը հասցնէ գիտակրթական այդ կեդրոնը։ Գլաձորի համալսարանի հռչակը կը տարածէ ամբողջ Հայաստանի մէջ։ Ժամանակակիցները անոր «երկրորդ Աթէնք» կը համարուին։ ԺԳ. դարուն ձեռագրի մը մէջ գրիչը կը յայտնէ.
Գլաձորի ուսումնակրթական կեդրոնը ժամանակակիցները եւ հայագէտ ուսումնասիրողները համարած են համալսարան։ Անոնցմէ են Կիւրեղ րաբունապետը, նշանաւոր մատենագիր Յովհան Քռնեցին, անուանի պատմիչ Ստեփանոս Օրբելեանը, ինչպէս նաեւ ականաւոր հայագէտ Ղեւոնդ Ալիշանը եւ ուրիշներ :
Ուսուցման ծրագիրը Գլաձորի մէջ
Համալսարանի ուսումնական ծրագիրը եղած է «եօթ ազատ արուեստներու» կամ եօթ իմաստասիրական առարկաներու իւրացումը, ինչպէս նաեւ որոշ այլ գիրքերու ուսումնասիրութիւնը։ Գլաձորի մէջ ու անոր աւանդները շարունակող եւ զարգացնող Տաթեւի ուսումնագիտական կեդրոնին մէջ կ՝ ուսուցանուէին միջնադարեան համալսարաններուն մէջ ընդունուած աշխարհիկ ու հոգեւոր կրթութեան նուիրուած առարկաներու ամբողջ համակարգ մը։ Բարձագոյն դպրոցներուն կամ վարդապետարաններուն մէջ հիմնական դասընթացը եղած է աստուածաբանութիւնը, հին եւ նոր կտակարաններու անքննադատ իւրացումը։ Նոյնը եղած է նաեւ եւրոպական երկրներու միջնադարեան համալսարաններուն մէջ։ Հայաստանի մէջ ձեռագիրներու ստեղծման, արտագրութեան, անոնց հետ ուսուցանելու գործնական պահանջի թելադրանքով էական տեղ կը տրուէր բանասիրութեան։ «Եօթ ազատ արուեստները» կամ գիտութեան եօթ ճիւղերը կը բաժնուէին երկու մասի. եռեակ՝ քերականութիւն, ճարտասանութիւն ու տրամաբանութիւն եւ քառեակ՝ թուաբանութիւն, երկրաչափութիւն, աստղաբաշխութիւն ու երաժշտութիւն: Եռեակը կ'ընդգրկէր հասարակական գիտութիւններու ոլորտը, իսկ քառեակը՝ բնական կամ ճշգրիտ գիտութիւնները։
Եռեակ ուսուցում
Եռեակ ուսուցման առաջին անհրաժեշտ առարկան քերականութիւնն է։ Անոնց հետ գիտելիքներ կը տրուէր ոչ միայն լեզուի առանձնայատկութիւններու, օրինաչափութիւններու, այլ նաեւ գրականութեան տեսութեան, արուեստի, իմաստասիրութեան, ճարտասանութեան, երաժշտութեան վերաբերեալ։ Այդ պատճառով քերականութիւնը յաճախ կը դիտուէր որպէս նախապատրաստական առարկայ, եւ որպէս ուսումնական հիմնական առարկայ դրուած է ինչպէս եւրոպական, այնպէս ալ Հայաստանի միջնադարեան համալսարաններու ուսուցման ծրագիրներու հիմքին մէջ։ Գլաձորի մէջ յատկապէս առաջ մղուեցաւ քերականական միտքը։ Անոր սաներէն Յովհաննէս Ծործորեցին, Յովհաննէս Քռնեցին դպրոցներ հիմնեցին իրենց ծննդավայրերուն մէջ եւ շարունակեցին ու խորացուցին Գլաձորի աւանդները :
Համալսարանին մէջ այս առարկան կ՝ ուսուցանուէր հիմնականին մէջ Եսայի Նշեցիի «Վերլուծութիւն քերականութեան» աշխատութեամբ։ Հայագէտ Գ. Յովսէփեանը համալսարանի րաբունապետի գործունէութիւնը երեք մասի կը բաժնուի՝ դպրոցական, եկեղեցական եւ մատենագրական-գիտական։ Նշեցին աղբիւրները եւ գրականութիւնը օգտագործելու մեծ հմտութիւն ունէր։ Գ. Յովսէփեանը ծանրակշիռ աշխատութիւն կը համարուի Եզեկիէլի մեկնութիւնը, որ ան գրած է 1302 թուականին՝ Ստեփանոս Օրբելեանի պատուէրով։ Նշեցիի այդ գործը նշանաւոր է առատ աղբիւրներու օգտագործմամբ, որոնց մէջ հիմնականը եղած է Կիւրեղ Ալեքսանդրացին: Ան օգտուած է Որոգինեսի, Հիպոլիտի եւ ուրիշներու աղբիւրներէն, որոնց բնագիրները կորսուած են։ Նշեցիի երկրորդ ծաւալուն աշխատութիւնը քերականութիւնն է, որ նոյնպէս ստեղծուած է՝ հիմնուելով նախորդ հեղինակներու գործերու վրայ։ Ան օգտուած է Յովհաննէս Երզնկացիի 1281 թուականին Կիլիկիոյ մէջ դասախօսած աշխատութենէն։ Նշեցիի աշխատութեան մէջ էականը քարոզն է, որուն առիթով իր խօսքը կ՝ուղղէ Աստծոյ։ Ան կը տիրապետէր յունարէնին։ Լ. Խաչերեանը կը գտնէ, որ հայ քերականագիտութիւնը արգասաւորուած է յունական միջավայրէն, սակայն ան ձեւաւորած ու զարգացած է՝ սնուելով հայկական դպրութեան ակունքներէն :
Եռեակ ուսուցման երկրորդ առարկան ճարտասանութիւնը կամ հռետորութիւնն էր, որ միաժամանակ անհրաժեշտ գիտելիքներ կու տար գրական ստեղծագործութեան, ոճաբանութեան, գեղագիտութեան վերաբերեալ։ Այս առարկան կը սորվեցնէր ճառ, քարոզ, պաշտօնական ուղերձներ, նամակներ գրելու արուեստը։ Հռետորութիւնը այն զէնքն էր, որուն հետ իր ազդեցութիւնը կը տարածէր եկեղեցին, ընդդիմանում բոլոր թշնամական հոսանքներուն։ Ճարտասանութիւնը պատշաճ կը մատուցուէր հենց անոր հետ, որ Մովսէս Խորենացիին վերագրուող «Գիրք Պիտոյէմ»-ը քանիցս ընդօրինակուած է Գլաձորի համալսարանին մէջ։ Ան ոչ միայն պերճախօսութեան, այլեւ համոզելու արուեստն էր։ Այդ առումով ճարտասանը մեծ պատրաստութիւն, լայն մտահորիզոն ունեցող անձնաւորութիւն պէտք է ըլլար։
Երրորդ առարկայի՝ տրամաբանութեան կամ տիալեկտիկայի ուսուցման համար կ՝ օգտագործուէին Արիսթոթելի, Պորփիւրի եւ Դաւիթ Անյաղթի երկերը։ Այս բնագաւառին մէջ Նշեցիի գործը շարունակեց ու խորացուց Յովհան Որոտնեցին, որ գրեց քանի մը աշխատութիւններ ու առարկայի դասաւանդումը աւելի բարձր աստիճանի բարձրացուց իր վերահաստատած Որոտանի եւ Տաթեւի համալսարաններուն մէջ։ Ան օգտագործեց Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ ստեղծուած տրամաբանական երկասիրութիւնները, որոնց թարգմանութիւնները կատարուած էին Քռնայի դպրոցին մէջ։ Յովհաննէս Քռնեցին` Եսայի Նշեցիի աշակերտը, դասաւանդութեան հարցով շեղեցաւ իր ուսուցիչի ուղիէն, կաթոլիկութիւն ընդունեց, երբ իր հրաւէրով Մարաղայէն եկաւ կաթոլիկ քարոզիչ Բարթուղիմէոս Քոլոնացին: Այդուհանդերձ, գիտութեան բնագաւառին մէջ շարունակեցին Գլաձորի աւանդները եւ որոշակի ներդրում ունեցան գիտութեան ասպարէզին մէջ :
Քառեակ ուսուցում
Քառեակ ուսուցումը կը սկսէր թուաբանութենէն եւ որպէս դասագիրք կ՝օգտագործուէր Անանիա Շիրակացիի «Քրոնիկոնը»: Երկրաչափութիւնը կ՝ուսուցանուէր աշխարհագրութեան զուգահեռ` Անանիա Շիրակացիի եւ Վարդան Արեւելցիի ձեռնարկներով։ Աստղաբաշխութիւնը նոյնպէս կ՝ուսուցանուէր Շիրակացիի աշխատութիւններով։
Բարձրագոյն կրթութիւն ստանալու համար Հայաստանի տարբեր վայրերէն, Կիլիկիայէն, Գլաձոր կու գային շատերը։ Սորվողներու ընդհանուր թիւը կը հասնէր մինչեւ 363-ի : Անոնց զգալի մասը, աւարտելով համալսարանը եւ վարդապետական աստիճան ստանալով, երկրի տարբեր մասերուն մէջ հիմնած էին վարդապետարաններ։ Գլաձորի համալսարանը եւ անոր շառաւիղները աւելի քան մէկուկէս դար գիտակրթական, լուսաւորական, հասարակական լայն գործունէութիւն ծաւալեցին :
Մխիթար Սասնեցին կը հաստատուի Քաջբերունի գաւառ ի Մեծոփա վանք ին մէջ։ Ան Նշեցիի յանձնարարութեամբ կը պայքարի միարարներու դէմ։ Կողբա վանքի դպրոցին մէջ էր Մատթէոս Մլճեցի ն, որ քահանայութիւն ստացած էր Կիլիկիոյ Մլիճի վանք ին մէջ։ Առաքել Հաղբատեցին կը ղեկավարէր Տփխիսի դպրոց ը, Կիրակոս Երզնկացի ն հայրենի գաւառին մէջ րաբունապետ էր: Սալմաստի դպրոց ի րաբունապետը Աւագն էր, իսկ Թեղենիքի դպրոց ին մէջ՝ Մկրտիչ Թեղենացի ն: Յովհաննէս Քռնեցին՝ Քռնայի, Յովհաննէս Ծործորեցին՝ Ծործորի վանք ին մէջ, Ներսէս Տարոնացին՝ Տարօնի Առաքելոց վանքին մէջ ուսուցչապետեր էին :
Գլաձորի հետ էր կապուած գրիչ, մանրանկարիչ, ճարտարապետ մեծանուն Մոմիկը, որուն վերջին գործը Նորավանքի երկհարկ դամբարան-եկեղեցին էր։
Քահանայական ուսուցում
Վարդապետարաններուն մէջ կ՝ուսանէին գերազանցապէս քահանայական աստիճան ունեցողները։ Քահանայական ուսուցումը կը տեւէր 3 տարի, իսկ վարդապետական աստիճան ստանալու համար կը սահմանուէր՝ 7–8 տարի։ Շրջանաւարտը պարտաւոր էր քննութիւններ յանձնել անցած դասընթացքէն։ Անոնցմէ զատ ան աւարտաճառ կը ներկայացնէր, որուն պաշտպանութիւն կը կատարուէր հրապարակաւ, յատուկ յանձնախումբի միջոցով : Կը պատահէր, որ ուսանողը չէր բաւարարուէր տուեալ վարդապետարանի ուսուցման մակարդակով եւ իր գիտելիքները հարստացնելու նպատակով կ՝երթար այլ վարդապետարաններ։ Կիրակոս Գանձակեցին կը պատմէր, որ Մխիթար Գոշը, որ ուսանած էր Յովհաննէս Տաւուշեցիի մօտ եւ չէր բաւարարուած ստացած գիտելիքներով, երկար ճանապարհ կտրած էր Արեւելեան Հայաստանէն` հասնելով Կիլիկիա: Ան Սեւ լերան հռչակաւոր վարդապետարանին մէջ կը հարստացնէ իր գիտելիքները` թաքցնելով վարդապետական աստիճան ունենալու հանգամանքը.
Հերմոնի վանքի վարդապետութիւն
Որոտնեցիի համալսարանը Տաթեւի եւ Որոտնավանք ի մէջ կը մնայ մինչեւ 1384 թուականը՝ մինչեւ թուրքերու կողմէն Որոտանի գրաւումը։ Անկէ ետք Որոտնեցին տեղէ տեղ է կը փոխադրուի եւ երկու տարի ետք կը մահանայ։ Անոր կը փոխարինէ Գրիգոր Տաթեւացին։ Վերջինս 1373 թուականին վարդապետութեան աստիճան կը ստաանայ ու Տաթեւի ուսումնամանկավարժական, մատենագիտական, հասարակական լայն գործունէութիւն ծաւալում։ 1408 թուականին ան կը տեղափոխուի Մեծոփա վանք եւ այնտեղ կը հիմնէ գրչութեան բարձր տիպի դպրոց։ 1409 թուականին Տաթեւացին Երեւան ի Անանիա Առաքեալ ի վանքին մէջ վարդապետական աստիճան կու տայ քաջբերունցի իր 10 աշակերտներուն։ Անոնք Տաթեւի համալսարանի վերջին շրջանաւարտներն էին։ Րաբունապետ Գրիգոր Տաթեւացին կը մահանայ 1410 թուականին : Անոր աշակերտներէն Թովմա Մեծոփեցի ն կը ղեկավարէր տեղի բարձրագոյն դպրոցը, իսկ Յովհաննէս Հերմոնեցի ն` Հերմոնի դպրոցը: Տաթեւացիի այս երկու աշակերտները կատարեցին իրենց ուսուցիչի ցանկութիւնը. կաթողիկոսութիւնը վերահաստատեցին իր օրինական տեղը` Վաղարշապատ ի Սուրբ Էջմիածնի վանք ին մէջ : Գլաձորի համալսարանը Եսայի Նշեցիի գլխաւորութեամբ, Սիւնեաց եպիսկոպոսութեան հետ դարձաւ Հռոմի պապէն եկող կաթոլիկութեան տարածման (միարարական կամ ունիթորական) դեմ պայքարի հիմնական կեդրոնը։
Գոշավանքի վարդապետարան
Բագրատունեաց շրջանէն սկսած գիտակրթական ծաւալուն շարժում սկսած էր։ Մտաւոր այդ շարժումը, ԺԲ. դարուն նոր թափ առնելով, առաւել ուժգին դրսեւորուեցաւ։ Անոր նախաձեռնողներն էին ժամանակի գրասէր դէմքերը՝ գերազանցապէս հոգեւորականները, որոնք, որպէս կանոն, ունէին տեղի իշխանական տուներու եւ բնակչութեան աջակցութիւնն ու հովանաւորութիւնը։
Մխիթար Գոշի եւ իր հիմնադրած վարդապետարանի մասին հանգամանալի տեղեկութիւններ կը հաղորդէ Կիրակոս Գանձակեցի ն, որ սորված է հենց այդ ուսումնարանին մէջ։ Գոշի համբաւը տարածուած էր եւ շատ շատեր կու գային անոր մօտ ուսանելու. «Բազումք էին, որ աշակերտեցան ի նմանէ վարդապետական բանին, քանզի համբաւ իմաստութեան նորա հռչակեցաւ ընդ ամենայն տեղիս» : Վարդապետական կրթութեան այնքան մեծ կարեւորութիւն կու տար Գոշը, որ իր հեղինակած Դատաստանագիրքին մէջ կ՝օրինակացնէ վարդապետական աստիճան ստանալու կարգը։ Ան կը գտնէ եւ կ՝արձանագրէ, որ յատուկ յանձնաժողովը իրաւասու քննութիւն անցուցած է ուսանող սաներէն եւ ոչ թէ ուսանողներու ուսուցիչը։ Գոշի մահէն ետք անոր աշակերտ Մարտիրոսը յաջող կերպով շարունակեց ուսուցիչի գործը, եւ վարդապետարանը արդիւնաւէտ գոյատեւեց. «Եւ բազում եղբարք ժողովեցան վասն հռչականուն տեղւոյն, եւ բազմաց եղեւ տեղի սննդեան եւ ուսման, որ եւ մենք, իսկ սնեալ եւ ուսեալ եղաք ի նոյն վանս» :
Գոշի աշակերտներու գործունէութիւնը
Գոշի աշակերտներէն շատերը այլ վայրերուն մէջ դպրոցներ բացին եւ շարունակեցին մտաւոր գործունէութիւնը։ Այսպէս, Վարդան Արեւելցի ն կը մեկնի Երուսաղէմ, կ՝անցնի Կիլիկիա, ներկայ կ՝ըլլայ 1243 թուականի Սիսի եկեղեցական ժողով ին, ապա կու գայ Խոր Վիրապ ու կը հիմնէ վարդապետարան : Վարդան վարդապետի բարձրագոյն դպրոցին մէջ կը սորվէին 40 աշակերտներ։ Դաւիթ Երէց ը 1290 թուականին կը մեկնի. «Արարատեան գաւառն ի վանքն վիրապի սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին` առ հռչակաւոր իմաստասէր վարդապետն հայոց Վարդան, որ եւ դպրոց կարգեալ էր նորա աշակերտօք» : Անոր աշակերտներուն մէջ էին Յովհաննէս Երզնկացին, Ներսէս Մշեցին եւ նշանաւոր այլ անձեր։ Վարդան Արեւելցին կ՝ըլլայ Հառիճի վանքին մէջ, Խորակերտի, Հաղբատի մէջ։ Ան կը մահանայ 1271 թուականին, որմէ ետք յայտնի չէ, թէ ինչ ճակատագիր ունեցած է Խոր Վիրապի դպրոցը։
Երզնկա քաղաքին եւ մերձակայ Սեպուհ լերան սրբավայրերուն մէջ կը գործէին վարդապետարաններ, ուր կային նշանաւոր մտաւորականներ, գիտուններ, որոնց շուրջ կը համախմբուէին ուսումնասէր երիտասարդները։ Յովհաննէս Երզնկացիի տաղերուն նուիրուած ուսումնասիրութեան մէջ բանասէր Արմէնուհի Սրապեանը կը գրէ. «Այնքան մեծ եղած է Երզնկայի համալսարաններու ազդեցութիւնը եւ ուժը, որ այնտեղ սորուած եւ ուսումնական վարդապետի աստիճանի հասած անուանի դէմքերէն ոմանք, ձգելով իրենց հայրենի անունը, վերակոչուած են երզնկացիներ: Անոնցմէ նշանաւոր է Գրիգորիս Երզնկացին, որուն ծննդավայրը Խարբերդն էր» : Իր այլ աշխատութեան մը մէջ Ա. Սրապեանը կը բերէ Մ. Պոտուրեանի հետեւեալ խօսքերը. «Երզնկան, որ վանքերով շրջապատուած ԺԳ.-ԺԴ. դարերուն փայլուն անուն մը ունէր, Հայաստանի մէջ գիտական ճեմարան մը կը ներկայացնէր, կարծես ճիգ մը ունէր մրցելու Կիլիկիոյ հետ, որ ուսումնական վարդապետներուն կեդրոնավայրն էր» : Այդ մէկը կը վկայեն նաեւ ժամանակի տարեգիրները. «Յառաջինք ամենայն հայոց աշխարհին Սեպուհոյ լերանցն եւ վանորէցին կուցանկային: Եւ ուսումնասերքն անդ գային յամենայն կողմանց հեռաւոր աշխարհաց, լուսով իմաստութեանց լուսաւորէին և երաժշտական արուեստից և վարդապետական պատուոյ արժանաւորէին եւ գնացին» :