cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Քաղցկեղ
Քաղցկեղի Զարգացումը
Կարգ մը քաղցկեղաբաններ (cancerologist) կ'ըսեն, թէ ամէն մարդ իր մարմինին մէջ ունի քաղցկեղի բջիջներ, սակայն անոնք անտեսանելի կը մնան մինչեւ որ անոնց թիւը հասնի պիլլիոններու: Երբ կ'ըսուի, որ անհատ մը ազատ է քաղցկեղի բջիջներէ այդ մէկը կը նշանակէ, որ մասնագէտ ախտաբանը չէ կրցած քաղցկեղի բջիջներ տեսնել իր քննութեան ընթացքին: Մեզմէ իւրաքանչիւրը իր կեանքին ընթացքին կը զարգացնէ իր մէջ քաղցկեղի բջիջներ, սակայն դիմադրողականութեան ուժականութիւնը կը քանդէ եւ կը փճացնէ զանոնք ու արգելք կը հանդիսանայ անոնց բազմանալուն եւ ուռի կազմաւորման:
Անուանում
Քաղցկեղի անուանակոչումը հիմնուած է անոր սկզբնական տեսակէն: Քաղցկեղներու մեծամասնութիւնը, մօտաւորապէս 90 առ հարիւրը, կը կոչուին Carcinoma, որ կը ծագի մարմինի բազմաթիւ օրկաններու մակերեսային բջիջներէն:
Sarcoma կոչուած քաղցկեղները հազուագիւտ են եւ անոնք կը ծագին ընդհանրապէս մկաններու, ոսկորներու, կռճիկներու եւ թելաւոր հիւսկէններու մէջ։ Սպիտակարիւնութիւնը (leukemia) կը զարգանայ արիւնաստեղծ բջիջներէ, իսկ աւշային ուռը (lymphoma) կը զարգանայ աւշագեղձերու մէջ:
Ուռերուն Յատկութիւնները
Քաղցկեղային ուռերը ունին երեք յստակ յատկութիւններ.
Քաղցկեղային բջիջները կը տարածուին մօտակայ եւ հեռաւոր վայրեր արեան եւ աւշային անօթերու (lymphatics) միջոցաւ: Կազմաւորուած քաղցկեղային ուռի մը միլիոնաւոր բջիջները շուտով կը մտնեն արեան շրջանառութեան: Սակայն այս բջիջներուն մեծամասնութիւնը կ'ոչնչանայ եւ քանի մը հատը միայն արեան անօթներէն դուրս սպրդելով կը ներխուժեն որոշ հիւսկէն մը կամ օրկան մը:
Աստիճանաւորում
Քաղցկեղաբաններ նկարագրած են քաղցկեղային ուռերը տարբեր-տարբեր դասակարգումներով եւ աստիճանաւորումներով (staging): Անոնց դասակարգումը խիստ կարեւոր է դարմանումի եղանակի որդեգրման եւ ապաքինման տարողութիւնը գիտնալու համար: Այս աստիճանաւորումնէն մէկը նկատի կ'առնէ քաղցկեղային ուռին չափը, անոր կապակցութիւնը մօտակայ եւ հեռաւոր աւշագեղձերուն հետ եւ անոր տարածումը մարմինի հեռաւոր վայրերը: Ուրիշ մէկ տարբերակով քաղցկեղի դասակարգումը կը նկարագրուի հանգրուաններով.
Ազդակներ
Քաղցկեղի յառաջացման հիմնական ախտապատճառը քաղցկեղածին նիւթերն են, որոնք այլազան են եւ կը գտնուին զանազան ձեւերու եւ պայմաններու տակ:
Հետեւեալները կարեւոր քաղցկեղածին նիւթեր եւ ազդակներ են.
Կենցաղային ազդակներ
Վերոյիշեալ նիւթերու կողքին կան հազարաւոր քաղցկեղածին նիւթեր, որոնք կը գտնուին մեր տուներուն մէջ գործածուած բազմաթիւ նիւթերուն եւ առարկաներուն մէջ, օրինակ՝ լուացքի դեղեր, հականեխիչ հեղուկներ, սննդեղէններ, գորգեր, կահ կարասի, հակաքրտնաբեր եւ մազի ջրթոցներ (spray), օճառ, մանուկներու հեղուկ օճառ եւ ցանցափոշի (talcum powder):
Ըմպելի ջուրը կրնայ պարունակել քաղցկեղածին նիւթեր, եթէ անոր հասնի կոյուղիի ապականած աղտոտութիւնները:
Խորովածի պատրաստութեան ընթացքին արտադրուած թունաւոր կազեր եւ նիւթեր կրնան պարունակել քաղցկեղածին նիւթեր:
Կարգ մը ցպիկներ (bacteria), ժահրեր (virus), մակաբոյծներ (parasite) եւ որդեր ունին քաղցկեղածին յատկութիւններ:
Չափազանց ճարպի գործածութիւնը աւելի հակամէտ կը դարձնէ քաղցկեղի զարգացման:
Ըստ կարգ մը հետազօտութիւններու,
Ինչպէ՞ս կանխարգիլել
Մասնագէտներ կը յանձնարարեն սպառել մեծ քանակութեամբ կանաչեղէն եւ պտուղ` պաշտպանուելու համար քաղցկեղային հիւանդութիւններէ.
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Գիտութիւն Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ
Եւպատորիա
Եւպատորիա, գլխաւոր քաղաք համանուն գաւառին, Ղրիմու թերակղզւոյն հարաւ արեւստեան կողմը. Սիմֆերոպոլէն 68 հյրմ. հեռու, հիւսիս արեւմտեան կողմը: Բնակիչք կը հաշուուին մօտ 20000, ռուս, յոյն, կարայիմ, թաթար, հայ եւ հրեայ: Ամառներն 5000-6000 հոգի, աւելի հայ եւ ռուս ընտանիքներ՝ Ռուսաստանէն հոս կու գան ծովու եւ օդափոխութեան համար. Վասն զի քաղաքիս օդը սքանչելի է եւ ծովը շատ օգտակար. Մանաւանդ յօդացաւի բուժիչ Սասխ լճովը՝ համայն Ռուսիոյ մէջ անուանի եղած է, մինչեւ անգամ անդամալոծներ ու կաթուածահարներ առողջացած են: Կան հիւրանոցներ եւ տուներ՝ որոնց վարձքը, ամառը խիստ ծանրագին է: Ամբողջ ծովեզերքը լի է մաքուր տուներով եւ տարուէ տարի նորանոր շէնքերով կը զարդարուի քաղաքս: Ի հնումն Թաթարներէն Կէօզլէվ կը կոչուէր եւ Եւպատորիա անունն դրուեցաւ 1784-ին Ռուսաց կայսրուհի Եկատերինա Բ.էն: Թաթար խաներու ժամանակ, սա եղած է Ղրիմու ամենաբարգաւաճ քաղաքը ու նաւահանգիստը: Նշանաւոր էին հին հինգ մեծ դռներով բերգը եւ բազմաթիւ մզկիթներն՝ որոնցմէ ոմանք տակաւին կը մնան, եւ նշանաւոր է մին 1552-ին կառուցուած՝ Կ. Պոլիս Ս. Սոփիայի նմանութեամբ եւ շատ գեղեցիկ ճարտարապետութեամբ: Թաթարաց ուրիշ քաղաքներու նման պարսրարատ էր, բերդն ունէր լայն խրամ, զոր յետոյ Ռուսները լեցուցին եւ բերդը քանդեցին: Քաղաքիս մէջ իւրաքանչիւր ազգ ունի իր եկեղեցին, մզկիթն կամ ժողովարանն: Կան վաճառատուններ, պազարներ, բաղնիքներ եւայլն: Հ. Բժշկեան՝ իւր այցելութեանց մէջոց քաղաքիս մէջ 90 տուն հայ գտած է, որոնց թիւն այժմ նուազ է: Կը պարապին վաճառականութեամբ եւ ունին Ս. Նիկողայոս անուամբ մեծ ու գեղեցիկ եկեղեցի մը: Կան նաեւ քանի մը տուն Կաթուղիկեայ Հայք եւ ունին մատուռ մը: Եւպատորիա՝ քաղաքի մը յատուկ ամէն տեսակ համարակաց շինութիւններ եւ զբօսանաց վայրեր ունի: Գլխաւոր առեւտրոյ նիւթն է ազը, որ մերձակայ աղայի լճերէն կը հանուի տարին միլիոն փութէն աւելի. կ’արտածեն նաեւ ցորեն, գարի, կաշի, բուրդ եւայլն:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Ռուսաստանի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Ուքրանիոյ քաղաքներ
Ծաղկաձոր լեռնադահուկային առողջարան
Ծաղկաձոր լեռնադահուկային առողջարանը տեղակայուած է հայկական Ծաղկաձոր քաղաքի լեռնային մասին մէջ, Հայաստանի մայրաքաղաք Երեւանէն եւ Զուարթնոց օդակայանէն մօտ 60 Քմ հեռաւորութեան վրայ։
Ծաղկաձորի պատմություն
Ծաղկաձոր քաղաքը տեղակայուած է ծովի մակերեւոյթէն 1750 մ բարձր Թեղենիս լերան հարաւ-արեւելյան լանջին։ Խորհրդային ժամանակաշրջանին կառուցուած են ճոպանուղին եւ այլ սպորտային սարքաւորումներ՝ խորհրդային մարզիկներուն 1988 Ձմեռային օլիմպիական խաղերուն նախապատրաստելու նպատակով։ Հետագային, քաղաքը զարգացաւ որպէս լեռնադահուկային առողջարան, իսկ վերջերս լիովին վերափոխուեցաւ եւ հին ճոպանուղին փոխարինուեցաւ նորով։ Ծաղկաձորը յայտնի է նաեւ Կեչառիսի վանքային համալիրի շնորհիվ։
Ճոպանուղիները
‎ Ճոպանուղին բաղկացած է երեք յաջորդական վերելակներէ եւ կ'երկարի լերան ստորոտէն (ծովի մակերեւոյթէն 1969 մ ) մինչեւ լերան գագաթը (2819 մ)։ 2006 թուականին, նոր՝ չորրորդ ճոպանուղին կառուցուեցաւ, որմով նոր դահուկային ուղի բացուեցաւ։
Ճոպանուղիի առաջին հատուածը չորս տեղանի է, իսկ միւս հատուածները երկտեղանի են։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի առողջարաններ
Պետրոս Ատրունի
Պետրոս Ատրունի (1883- 1944), հայ կրթական գործիչ, թուաբանագէտ, դաստիարակ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Կ. Պոլիս:Կրթութիւնը ստացած է Պէրպէրեան վարժարան, աւարտած է 1900-ին, ուսանած է Պոլսոյ համալսարանի թուաբանութեան բաժինը։ Երկար տարիներ դասաւանդած է հայ և օտար վարժարաննեու մէջ: 1928-33 եղած է Կեդրոնական վարժարանի տնօրէն։ Հեղինակն է թուաբանական շարք մը դասագիրքերու, ինչպէս՝ «Ամբողջական դասընթացք թուաբանութեան», «Մանկական ընթացք» Ա և Բ տարի (1912), «Տարրական դասընթացք» Ա և Բ տարի (1912), «Թուաբանութեան տարրական և միջին դասընթաց» (1921), «Բարձրագոյն դասընթաց» (1921) գիրքերը։
Ատրունի եւ Հ.Մ.Ը.Մ.
Պետրոս Ատրունի հեղինակն է Հ.Մ.Ը.Մ.ի նշանաբանին՝ «Բարձրացի՛ր-բարձրացո՛ւր»ին: Այս նշանաբանին մասին Չիթունի կը գրէ. "«... եւ աւելի գեղեցիկ նշանակ մը ու նշանաբան մը չէր կրնար դնել Հ.Մ.Ը.Միութիւնը, իր սկաուտի դրօշակին ու գօտիին վրայ: Կլոր շրջանակի մը մէջ, սլացիկ, ալեփարթամ, բայց միշտ առոյգ բարձրութիւն, Արարատ լեռը, արեւու շողերով օծուն, ահա նշանակը, հարազատ հայեցի ու տիեզերական: Արարատին վրայ ծիածանուած է երկու բառ.- Բարձրացի՛ր-բարձրացո՛ւր,- երկու բառ, այո՛, բայց ոսկի երկու կանոն. ե՛ւ անհատի, ե՛ւ ազգի, ե՛ւ մարդկութեան ուղղուած երկու վսեմ քարոզ, հանգանակ կամ կրօնք մը.- Բարձրացի՛ր-բարձրացո՛ւր»:"
Աղբիւրներ
1-Գառնիկ Ստեփանյան (1973)։ Կենսագրական բառարան, հատոր Ա։ Երևան: «Հայաստան»։ էջ 137
2-Յուշամատեան Հ.Մ.Ը.Մ.-ի (1958)
Հայաստանի եւ Էսթոնիոյ Ժողովուրդներու Բարեկամութեան Յուշարձան
Բարեկամութեան յուշարձանը կառուցուած է վարդագոյն հրաբխային տուֆով։ Սիւներուն վրայ էսթոներէն, հայերէն եւ ռուսէրէն գրուած է. «Էսթոնացի եւ հայ ժողովուրդներու բարեկամութեան պատուին, որուն հիմքը կանգնած է մեծ լուսաւորիչ Խաչատուր Աբովեանը։ Լենինական - Թարթու, 1978 թ.» ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ
Ծաղկինէ (անձնանուն)
Ծաղկինէ, հայկական իգական անուն։ Առաջացած է հայերէն ծաղիկ բառէն եւ -ինէ վերջաւորութեամբ։ Նորակերտ անուն է։ Գործածական էր Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Ծաղկաշատ (Արցախ)
Ծաղկաշատը գիւղ՝ Արցախի Ասկերանի շրջանի մէջ,
կը գտնուի հանրապետութեան հիւսիսարեւելեան հատուածին մէջ։ Ասկերան շրջկեդրոնէն 7 քմ հեռաւորութեան վրայ, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտէն՝ 23 քմ հեռաւորութեան վրայ։ Համայնքը լեռնային է, ունի 943.9 հազար տարածք, որմէ 777.2 հազարը գիւղատնտեսական նշանակութիւն ունի, իսկ 102.49 հազարը անտառային հողեր են։ Ծակաշատ համայնքի սահմանային գոտիէն կը հոսի Կարկառ գետի վտակը։ Ծաղկաշատ համայնքի բնակչութեան թուաքանակը 172 մարդ կը կազմէ, կայ 55 տնտեսութիւն։ Բնակչութիւնը հիմնականին մէջ գիւղատնտեսութեամբ, անասնապահութեամբ եւ հողագործութեամբ կը զբաղի: Համայնքին մէջ կը գործեն գիւղապետարան, մշակոյթի տուն, բուժկէտ, միջնակարգ դպրոց, ուր կը սովին 22 աշակերտներ։
Տեսարժան Վայրեր
Կան պատմամշակութային յուշարձաններ՝ Սբ. Աստուածածին եկեղեցի (19-րդ դ.), գերեզմանոց (18-19 դ.), աղբիւր (19-րդ դ.), ջրաղաց (19-րդ դ.), ձիթահանք(19-րդ դ.), խաչքար (13-րդ դ.), գիւղատեղի «Վաքա» (12-13 դդ.), ամրոց (վաղ միջնադար), դամբարաններ (Ք.ա. 2-1 հազ.), հաշուառուած է 35 յուշարձան։
1 Հոկտեմբեր
1 Հոկտեմբեր, տարուան 274-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 275-րդ) օրն է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1 Հոկտեմբերի ծնածներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1 Հոկտեմբերի մահացածներ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հոկտեմբեր
Ընկերվարութիւն
Ընկերվարութիւն - կառավարման համակարգ եւ երկրի մը վարչակարգ։
Գաղափարախօսութիւն
Ընկերվարութեան գաղափարախօսութիւնը առաջացաւ իբրեւ հակազդեցութիւն՝ ծայրայեղութիւններու հասած ազգային-հայրենասիրական գաղափարախօսութեան եւ դրամատիրութեան (capitalism) բերած հարստահարութեան ու աշխատաւորներու կեղեքման։ Անիկա կ՚առաջադրէ վերցնել դասակարգերը եւ դասակարգերուն տիրապետութիւնը, որ կեղեքումներու եւ հարստահարումներու պատճառն էր։ Անկէ կ՚առաջանային ազգերու մրցումը իրարու դէմ, ազգայնամոլութիւնը եւ պատերազմները։ Ընկերվարութիւնը կը մերժէ որոշ կալուածներու մէջ մասնաւոր սեփականութիւնը՝ քանի որ դասակարգային բաժանումները անկէ կու գան։
Մարքս-Էնկէլսեան Ընկերվարութիւնը
Ընկերվարութիւնը իր առաջին յստակ արձագանգը գտաւ 1848-ին հրապարակուած «Մանիֆէսթօ»-ին մէջ, որուն հեղինակներն էին Քարլ Մարքս եւ Ֆրետրիխ Էնկէլս։ Հոն կը գործածուի «Փրոլեթարներ բոլոր երկիրներու միացէք» եւ «բանուորները հայրենիք չունին» նշանաբան-գաղափարները։ Փրոլեթարները (աշխատաւորները) պիտի միանային նախ տապալելու շահագործող դասակարգը իրենց երկրին մէջ։ Ապա՝ սահմանները պիտի ջնջուէին, պիտի կատարուէր համաշխարհային յեղափոխութիւն եւ փրոլեթարները ամբողջ աշխարհին մէջ պիտի հաստատէին իրենց տիրապետութիւնը։
Պատմութիւնը ցոյց տուաւ, որ «Մանիֆեսթօ»ին գաղափարներէն շատերը անգործադրելի էին։ Ընկերվարութեան Լենին-ստալինեան մեկնաբանութեան վրայ հիմնուած Խորհրդային Միութեան փլուզումն ալ եկայ փաստելու, որ ոչ միայն անգործադրելի էր առաջագրուած տնտեսական, ընկերային ու քաղաքական համակարգը, այլ նաեւ անժխտելի է ազգի ու հայրենիքի գաղափարը։
Ընկերվարութիւնը եւ Հայկական Հարցը
Ընկերվարութեան սկզբունքներէն կարելի կ՚ըլլայ հասկնալ ընկերվարականներու կեցուածքը «դէպի հեռաւոր, ասիական ճնշուած ու փոքր ազգութիւն մը դէպի հայութիւնը»։ Ֆրանսայի ընկերվարական ղեկավարներէն Ժան Ժէօրէս, 1896-ին Ֆրանսայի Խորհրդարանին մէջ ելոյթ ունենալով, քննադատած է Ֆրանսայի եւ Ռուսիոյ թրքամէտ քաղաքականութիւնը։ Ան մինչեւ իսկ Ֆրանսան ու Անգլիան հայերու ջարդերուն մէջ (1894-1896 ջարդերու մասին կը խօսի) թուրքերու մեղսակից համարած է։ Ժէօրէսի ճառը յիշատակուած է Անգլիոյ պաշտօնագիրքին՝ «Կապոյտ Գիրք»ին մէջ։ Հոն նշուած է, թէ այս ճառը իր ազդեցութիւնը ունեցաւ Ֆրանսական քաղաքականութեան վրայ։ Ֆրանսական աւելի նպաստաւոր կեցուածք որդեգրեց հայերու նկատմամբ։ Եւրոպական այլ պետութիւններու կողքին, Ֆրանսան ալ դիմեց սուլթանին հայերու վիճակը բարելաւելու համար բարենրոգումներ կատարելու պահանջով։
Հայ Աւետարանական Բեթէլ Երկրորդական Վարժարան (Հալէպ)
Հայ Աւետարանական Բեթէլ Երկրորդական Վարժարան, Հայ Աւետարանական Բեթէլ եկեղեցւոյ կրթական ու մշակութային կեդրոնը եղած է նոյնանուն (Բեթէլ) վարժարանը, որ հիմնուած է 1923-ին եւ այդ օրերուն ունեցած՝ 200 աշակերտներ:
Հալէպի հայ­կա­կան հինգ երկ­րոր­դա­կան վար­ժա­րան­նե­րէն մէկը:
10 Հոկտեմբեր, 2016 թուականին, դպրոցը կը հրթիռակոծուի զինեալ ահաբեկչական խմբաւորումներու կողմէ:
Պատմական Ակնարկ
1923-ին, այ­սօր­ուան Հա­միտիէ եւ Ճապրիէ թա­ղա­մա­սե­րուն մի­ջեւ տա­րա­ծուող ու Ռամ կոչ­ուած հիւ­ղա­ւա­նին (քէմփ) մէջ ծնունդ առած խեղ­ճուկ հաս­տա­տու­թիւն մըն էր Բե­թէ­լը, որուն Հիմնադիր տնօրէնն էր Տիար Յովհաննէս Հայտօսթեան (պաշ­տօ­նավարած  մին­չեւ 1941): Քա­ռան­կիւն փայ­տա­շէն սրահ մը, որ կը ծա­ռա­յէր թէ՛ իբ­րեւ եկե­ղե­ցի եւ թէ իբ­րեւ դպ­րոց: Իր կտա­ւէ հաստ վա­րա­գոյր­նե­րով ան­ջատ­ուած «դա­սա­րան»նե­րուն մէջ  ոտա­բո­պիկ հայ որբ աշա­կերտ­ները կը նս­տէ­ին հո­ղա­ծածկ գե­տի­նը փռ­ուած խսիր­նե­րու վրայ՝ գրել- կարդալ սորվելու մարմաջով տարուած: Տաս­ներ­կու տա­րիներ շարունակ, մին­չեւ 1935, դպ­րո­ցը կը գո­յա­տե­ւէ հայ­կա­կան այդ հիւ­ղա­ւա­նին մէջ, 250-350 աշա­կերտ­նե­րով:
1944-1955 տարիները բոլորելէ ետք, կ'ունենայ ինը դասարաններ, տարի մըն ալ 10-րդ դասարան մը: 1955-էն ետք դպրոցը իր մանկապարտէզ եւ նախակրթարան բաժանումներով կը շարունակէ գործել: 2004-2005 տարեշրջանին վարժարանը կ'օժտուի միջնակարգ դասարաններով:
2006-2007 տարեշրջանին միջնակարգը իր առաջին հունձքը կու տայ, ապա Սուրիոյ Հայ Աւետարանական Կրթական Խորհուրդի ատենապետ՝ Վեր. Յարութիւն Սելիմեանի ջանքերով, Բեթէլ Վարժարանի շէնքին վրայ կը կառուցուի երկրորդ յարկաբաժին մը, որուն պաշտօնական բացումը  տեղի կ'ունենայ 11 Հոկտեմբեր, 2009-ին: Այնուհետեւ, 2009-2010 տարեշրջանը կու տայ իր Երկրորդականի անդրանիկ հունձքը:
Վարժարանը ընդմիշտ կը վայելէ Սուրիոյ Հայ Աւետարանական Համայնքի Համայնքապետ՝ Վերապատուելի Յարութիւն Սելիմեանի անմիջական հետեւողականութիւնը:
Հայ Աւետարանական Բեթէլ Երկրորդական Վարժարանը իր պատմութեան ընթացքին ունեցած է 17 տնօրէններ, 1989-էն ցայսօր վարժարանի տնօրէնուհին է Տիկ. Պէթթի Գրաճեան-Եփրեմեան:
2011 տարեշրջանին սկիզբը, վարժարանին աշակերտութեան թիւը կը հաշուէր շուրջ 330 հոգի: Սակայն վերջին քառամեայ շրջանին Սուրիոյ մէջ տիրող անապահովութեան ու տնտեսական ճգնաժամի ծանր պայմանները պատճառ կը հանդիսանան աշակերտութեան թիւին նուազումին:
2015-ին Հայ Աւետարանական Բեթէլ Երկրորդական Վարժարանի աշակերտութեան թիւը կը հասնի 250-ի:
Սուրիոյ կրթական նախարարութեան կազմակերպած պետական քննութիւններուն (պրէօվէ եւ պաքալորիա), հալէպահայ գաղութի մակարդակին, աշակերտները կ'արժանանան հարիւր առ հարիւր յաջողութեան եւ բարձր նիշերու:
Հիմք ունենալով, որ դպրոցին դերը դաստիարակութիւն եւ գիտելիքներ ջամբելու կողքին կ'ընդգրկէ նաեւ այլազան ձիրքեր ունեցող աշակերտները մղել, ուղղել եւ քաջալերել, վարժարանը բազմաթիւ առիթներ կը ստեղծէ, որ աշակերտները բեղուն մասնակցութիւն բերեն արտադասարանային եւ միջ- դպրոցական միջոցառումներու:
Բեթէլ վարժարանը հայադրոշմ ազգային դիմագիծը վառ պահելու եւ սերունդներու հայեցի դաստիարակութիւն ջամբելու միտումով, մեծ կարեւորութիւն կու տայ հայ լեզուի դասաւանդման եւ հայոց փառապանծ մշակոյթի ու պատմութեան ճանաչման:
Վարժարանէն ներս կը կազմակերպուին աշակերտական ձեռնարկներ, տօնակատարութիւններ, ասմունքի, շարադրութեան, ուղղագրութեան, ընդհանուր զարգացման մրցումներ, հիւրերու ընդունելութիւն, միջ - դպրոցական ձեռնարկներու եւ մրցոյթներու մասնակցութիւն եւ այլն: Իսկ Ազգային տօներէն՝ Սրբոց Թարգմանչացը, Վարդանանցը, Ապրիլեան Մեծ Եղեռնը, Հայաստանի Հանրապետութեան անկախութիւնն ու Շուշիի ազատագրումը :
Վարժարանը ձեռնամուխ եղած է հրատարակչական գործերու, ինչպէս տարեգիրքերու, պարբերաթերթերու եւ այլ աշակերտական հրատարակութիւններու:
Այժմ Բեթէլ Վարժարանի տարեգրութիւնը՝ «Տա­րեգ­րու­թիւն Հայ Աւետ. Բե­թէլ վար­ժա­րա­նի», սկիզբէն մինչեւ 2010 տարեշրջանը ընդգրկող յուշամատեանին տպագրական աշխատանքները ընթացքի մէջ են :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայկական կրթօճախներ
Սքուկսչիւրքոկոտէն
Սքուկսչիւրքոկոտէն (Skogskyrkogården, թարգմանաբար՝ «Անտառային հանգստարան»)՝ Շուէտի մայրաքաղաք Սթոքհոլմի հարաւին տեղակայուած գերեզմանատուն մըն է:
Պատմութիւն
Գերեզմանատունը կառուցուած է շուէտացի ճարտարապետներ Կուննար Ասփլունտի եւ Սիկուրտ Լեւերէնցի նախագիծով, շինարարական աշխատանքներն սկսած են 1917-ին հին աւազահանքի տեղը եւ տեւած են երեք տարի: Ճարտարապետները օգտագործած են բնական միջավայրը եւ ատորով ստեղծած են անդորրի զարմանալի մթնոլորտ մը: Կուննար Ասփլունտի նախագիծով 1940-ին կառուցուած է դիակիզարանը երեք զանգակատուներով: 1994-ին Սքուկսչիւրքոկոտէնը մտցուած է ԵՈՒՆԷՍՔՈյի համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ եւ ներկայիս խոշոր զբօսաշրջային տեսարժանութիւն մըն է:
Արտաքին Յղումներ
Ստորոգութիւն:Գերեզմանատուներ
4 Մարտ
4 Մարտ, տարուան 63-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 64-րդ) օրն է 3 Մարտ 4 Մարտ  5 Մարտ
Ծնունդներ
4 Մարտի ծնածներ
Մահեր
4 Մարտի մահացածներ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մարտ
Պետրոս Գալֆայեան
Պետրոս Գալֆայեան (1896, Խարբերդ - 1915), հայ երեսփոխան, մշակութային գործիչ։
Կենսագրութիւն
12 տարեկանին որբացած կ'անցնի Պոլիս ու կ'որդեգրուի Պալաթու Արիստակէս քհն. Գալֆայանին կողմէ, որմէ կը ստանայ իր մականունը։ Ուսումը խորէնեան դպրոցը ստանալէն ետք կը մտնէ առեւտրական ասպարէզ։ Իր ջանքերով կը բացուի թաղին մանկապարտէզ։ Կանուխնէ անդամակցած է Հնչակեան կուսակցութեան։ Կը մասնակցի Գում-Գափուի ցոյցին, ապա քարոզչական գործով կը մեկնի Ատափազար։ 1894-ին կը փախչի Աթէնք, ուրկէ Ռումանիա եւ Պուլկարիա։ Քէօսթէնճէի օսմանեան հիւպատոսը տեղւոյն կառավարութեան շնորհիւ զինք ու Մ. Տամատեանը ձերբակալելով Պոլիս կ'ուղարկէ, բայց նաւը մայրաքաղաք հասնելուն պէս անգլիացի նաւապետին շնորհիւ երկուքն ալ գիշրով իտալական նաւով Մարսիլիոյ ճամբով կը տեղափոխուին Լոնտոն։ Պետրոս կ'անցնի Ռուսջուք, ուր բացի առեւտրական գործէն քանի մը ընկերներով կը հրատարակէ «Վերածնութիւն» շաբաթաթերթը, որ յետագային Լոնտոն շարունակուած է լոյս տեսնել «Ապագայ» անունին տակ։ Պոլիս վերադարձին կը հիմնէ յանձնակատարութեան գործ մը հայկական դրամանատան մէջ իբր ներկայացուցիչ Շխեանց եւ Խաչատրեանց քարիիւղի տան։ Ընտրուած է ազգային երեսփոխան Ալթը-Մերմերէն եւ ատենապետ ելեւմուտքի հոգաբարձութեան։ 4 Մայիս 1915-ին աքսորուած է Այաշ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1896 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1915 մահեր Ստորոգութիւն:Խարբերդ ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ Երեսփոխաններ
Գրիգոր Սահեան
Գրիգոր Սահեան,, հայ բժիշկ, ազգային եւ հասարակական գործիչ։
Կենսագրութիւն
1900 թուականին վերադարձած է Կ. Պոլիս։ Կ. Պոլսոյ մէջ հետապնդումներու ենթարկուելուն պատճառով՝ փախած է Օտեսա, ուրկէ ալ՝ Կովկաս, ապա՝ Մոսկուա։ 1902 թուականին տեղափոխուած եւ հաստատուած է Պուլկարիոյի Ռուսջուք քաղաքին մէջ։ Զբաղած է՝ դէպի երկիր, զէնք տեղափոխելու աշխատանքով։ 1906 թուականին եղած է Կ. Պոլսոյ՝ «Եըլ­տը­զի Պոմ­պա­յի» մահափորձի կազմակերպիչներէն մէկը։ 1919 թուականին, մասնակցած է Փարիզի Ազգային համագումարին։ Եղած է գերազանցապէս գաղափարապաշտ ու անձնուէր գործիչ։ Ունեցած է նաեւ ազգային-հասարակական աշխոյժ գործունեութիւն։ 1919 թուականին, եղած է Փարիզի Ազգային համագումարին մասնակցած պուլկարահայ գաղութի երկու պատգամաւորներէն մէկը։
Մահացած է 1921 թուականի Յունուար 27-ին, Ռուսջուք քաղաքին մէջ, արեան թունաւորումէ։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ ազգային գործիչներ Ստորոգութիւն:27 Յունուարի մահացածներ
Հայաստանի Երկրաբանական Կառուցուածք
Հայաստանի տարածքը կը գտնուի Ալպ-հիմալայեան ծալքաւոր մարզի Տաւրոս-կովկասեան հատուածին ներքին խոշոր կերտուածական կառոյցի՝ Հայկական լեռնաշխարհի հիւսիս-արեւելեան մասին մէջ  եւ կը բնորոշուի բարդ երկրաբանական առանձնայատկութիւններով (particularaties) (special featrures)։ Վաղ անցեալին Լաւրասիա (Lavrasia), Կոնտուանա (Gondwana) ընդարձակ մայր ցամաքներուն միջեւ գոյութիւն ունեցած է  Թեթիս (The Tethys Ocean - Greek: Τηθύς) ովկիանոսը՝ Ալպ-հիմալայեան կամարաեայ ծալքերով իջուածքը։ Յետագային, բազմիցս անգամ կրկնուող լեռնակազմական շարժընթացներուն հետեւանքով, Կոնտուանայի արաբական ելուստի եւ Լաւրասիոյ արեւելա-եւրոպական սալի միջեւ ձեւաւորուած են մարզի ծալքաւոր եւ բեկորային համակարգերը։ Երկրակեղեւի հաստութիւնը այստեղ կը կազմէ 38-40 քմ-էն (իջուածքները) մինչեւ 52-53 քմ (բարձրացումները), հրաբուխանստուածքային շերտի հաստութիւնը 3-8 քմ է, որձաքարային («կրանիթ» անգլ.՝ granite) շերտինը՝ 20-30 քմ սեւակուճային (պազալթային անգլ.՝ basaltic) շերտինը՝ 20-25 քմ։
Լեռնակազմութիւն
Հայկական լեռնաշխարհի հիւսիսային թեւը կը կազմէ Փոքր Կովկասի, Կարատաղի, Թալիշի բեմակողմնային տեսքով զուգորդուող կամարածալքերու շարքը, իսկ հարաւային եւ կենդրոնական թեւերը՝ Հայկական Տաւրոսի եւ Զագրոշի լեռնաշղթաները։ Ասոնք, որպէս ծալքաւոր համակարգեր, ձեւաւորուած են մասամբ «պալէոլիթ»ի  եւ  «մեզոլիթ»ի՝ հիմնականօրէն «Բէյլէօզոյիքի» (The Paleozoic (or Palaeozoic) Era) լեռնակազմական շարժումներու հետեւանքով։
Հայկական լեռնաշխարհի տարածքը «Քայնոզոյիք» վերջաւորութեան կերտուած շարժումներու հետեւանքով ենթարկուած է տարբերակուած խոշոր կամարաձեւ բարձրացումներուն։
Հայկական լեռնաշխարհով կ՝անցնին կամ կերկարաձգուին Երզնկա-Կարս-Ամասիա-Սեւան-Հաքարիի, Հանքաւան-Զանգեզուրի եւ մերձերեւանեան ուղղութեամբ երկարող խորքային խորտակումներու համակարգերը եւ անոնց յարող «օֆիոլիթային» (Ophiolite) գօտիները։ Շատ տեղեր ապառաժ շերտերը կերտուածական լարումներու ազդեցութեամբ խզուած են եւ երկրակեղեւի կոտրուածքներու ուղղութեամբ առաջացած է ծալքերու ճզմում եւ տեղաշարժ, խզումները ու կոտրուածքները ծալքաւոր լեռներու մեծ մասը բեկորահատելով առաջացրած են ծալքաբեկորաւոր լեռներ։
Երկրաբանական կառուցուածքի առումով Հայկական լեռնաշխարհը մայր ցամաքի անզուգական տարածքներէն է։ Այստեղ կան գրեթէ բոլոր երկրաբանական ժամանակաշրջաններու գոյացումները՝ սկսած մինչքեմպրի հնագոյն փոխակերպային համալիրներէն մինչեւ «անթրոբոկենի» հրաբուխային ու լճագետային առաջացումները։ Մինչքեմպրի փոխակերպային ապարները Հայաստանի տարածքին կը բացայայտուին տեսանելի դառնալով  Ծաղկունեաց, Լոռի, Տաւուշի կամարածալքերու միջուկներուն մէջ։
Վերին «Փալէոզոյիք» ապարները առաւել տարածութիւն ունին Մերձարաքսեան կերտուածական գօտիին մէջ եւ Զանգեզուրի հարաւ արեւմուտքը․ ներկայացուած են աւազաքարերով, քաւարզիդներով, կաւերով, աւազակաւային թերթաքարերով, կրաքարերով, հնամիացած կենդանիներու մնացորդներով։ Փերմի կրաքարերը վերին Դեւոնի եւ ստորին քարպոնի վրայ տեղադրուած են աններդաշնակ։ Տրիասը Վետի գետի աւազանին մէջ կը պարունակէ ածուխներ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի երկրաբանութիւն
Սանթուր
Սանթուր (պարս․՝ سنتور), բազմալար հարուածուող նուագարան։ Հին պարսկերէնէն թարգմանաբար «սանթուր» բառը կը նշանակէ «հարիւր լար»:
Ծագումը եւ տարածումը
Սանթուրի նախատեսակը ծագած է Միջագետքի մէջ եւ շուտով լայնօրէն տարածուած Իրանի տարածքը: Միջագետքեան սանթուրը ունէր յունական ընկուզենիի կեղեւէն պատրաստուած սեղանաձեւ իրան եւ պողպատեայ կամ պրոնզեայ 92 լար: Անոր կառուցուածքին մէջ կ'օգտագործուէին նաեւ քարեր եւ այծի աղիքներ: Թէեւ հին պարսկերէնէն թարգմանաբար նուագարանի անուանումը կը նշանակէ «հարիւր լար», սակայն ըստ որոշ ուսումնասիրողներու՝ բառը ծագած է շումերէնէն "Sant" (հնչիւն) եւ "Ur" բառերէն, որ կը նշանակէ Ուր քաղաքի ձայնը:
Ի դէպ, շումերական այս հին քաղաքին տարածքին առաջին բնակավայրը ձեւաւորուած է Ք.Ա. 5-րդ հազարամեակի վերջաւորութեան: Որմէ ետք թափանցած է նաեւ պատմական Հայաստան, Ասորիք եւ ներկայիս Քուէյթի տարածքը:
Իսկ աւելի ուշ տարածուած է նաեւ Անդրկովկասի, Մերձաւոր Արեւելքի եւ Միջին Արեւելքի մէջ: Այսպէս տարածուելով տարբեր երկիրներու մէջ, սանթուրը տարբեր ժողովուրդներու մօտ ենթարկուած է որոշ փոփոխութիւններու, կատարելագործուած ու զարգացած, որուն շնորհիւ յառաջացած են նուագարանի քանի մը տարբերակները՝ արտաքին տեսքի որոշ առանձնայատկութիւններով, տարբեր լարուածքով ու հնչիւնածաւալով:
Ան կը հանդիսանայ տաւիղի, չինական յանգքինի, գլաւիգորտի, քանոնի եւ եւրոպական ցիմբալի նախահայրը: Սանթուր ը Եւրոպայի տարածք կը թափանցէ միջնադարուն արաբներու միջոցաւ, երբ հիւսիսային Ափրիկէէն անոնք կ'անցնին ու կը հաստատուին Սպանիա: Այս շրջանին նաեւ կը հասնի Չինաստան:
Նկարագիրը
Ունի փայտեայ տափակ եւ սեղանաձեւ իրան, որուն վերեւի կափարիչին վրայ կան ձայնադարձիչ անցքեր։ Լարերը մետաղեայ են՝ քաշուած «սեղանի» հիմքերուն զուգահեռ, ցած ձայնածաւալի մը մէջ՝ առանձին, բարձրը՝ երկանդամ եւ եռանդամ ունիսոն խումբերով։ Լարուածքը քրոմաթիկ է։ Կը նուագեն ծունկներուն դրած կամ յատուկ յենարանի վրայ դրուած, մետաղեայ կամ փայտեայ մուրճիկներով, որուն պատճառով ալ կը համարուի լարային-հարուածային նուագարան։ Սանթուրը ձայնը ընդհատող յարմարութիւն չունի, ուստի անոր զնգուն նուագը կ'ուղեկցի հարուածուող բաց լարերէն գոյացող միալար խուլ աղմուկով, եւ այդ նուագարանին թեմպրային առանձնայատկութիւնն է։ Կը գործածուի հիմնականօրէն նուագակցելու համար, քաղաքային սազանդարական, նաեւ աշուղական խումբերու մէջ։ Բուն պարսկական սանթուրը ունի երկու կամրջակ, որոնք նուագարանի համար կ'ապահովեն շուրջ երեք օկտաւ հնչիւնածաւալ: Իսկ այս գործիքին հնդկական տարբերակը աւելի լայն է եւ ուղղանկիւնաձեւ:
Հայկական սանթուր
Սանթուրը Հայաստանի մէջ գործածուած է խորհրդային տարիներուն Շարա Տալեանի եւ Վաղարշակ Սահակեանի աշուղական համոյթներուն։ Որմէ ետք երկար ատեն աւանդական հայկական սանթուրը մոռցուած էր, եւ անոր փոխարէն երաժշտական դպրոցներու մէջ ուսուցում կու տային եւ տարբեր համոյթներու ալ կը գործածուէր եւրոպական ցիմպալը, որ թէեւ տեսքով նման է հայկական սանթուրին, բայց ունի սահմանափակ ձայնածաւալ եւ աղքատիկ հնչերանգային հնարաւորութիւններ:
Հին երաժշտութեան «Տաղարան» համոյթի գեղարուեստական ղեկավար եւ խմբավար Սեդրակ Երկանեան կը փափաքէր վերականգնել նուագարանին հայկական տարբերակը եւ ընդգրկել համոյթի կազմին մէջ: Այդ առթիւ ան կը սկսի ուսումնասիրել միջնադարեան ձեռագրական պատկերներն ու պատկերաքանդակները, պատմական յիշատակութիւններն ու նկարագրութիւնները՝ նուագարանին տեսքին ու կառուցուածքին մասին: Հաւաքելով թէեւ խիստ կցկտուր, բայց անհրաժեշտ տեղեկութիւններ, ան կ'որոշէ ընդլայնել հայկական սանթուրին հնչիւնածաւալը. ան ունեցած է փոքր օկտաւի «սոլ» (շատ հազուադէպ՝ «տօ») հնչիւնէն մինչեւ երրորդ օկտաւի «ռէ» հնչիւնը: Սեդրակ Երկանեան անհրաժեշտ կը համարէ նուագարանին հնչիւնածաւալը սկսիլ եւս մէկ օկտաւ վարէն, որպէսզի անոր հաղորդէր աւելի կարեւոր դեր մը՝ համոյթի կատարումներուն մէջ:
Այդ առաջարկով Սեդրակ Երկանեան կը դիմէ ՀՀ Մշակոյթի նախարարութիւն, որ արտօնութիւն կու տայ եւ կը ստանձնէ նուագարանին նախագծման ու պատրաստման ծախսերը: Նուագարանը կը պատրաստէ վարպետ Ալպերթ Զաքարեանը. ան՝ հանրութեան ծանօթ էր իբրեւ պաս-քանոններ պատրաստող վարպետ: Երկար ատեն Ալպերթ Զաքարեան կ'աշխատի նախագիծին վրայ, քանի որ հնչիւնածաւալին ընդլայնումը կը պահանջէր ճարտարագիտական որոշ խնդիրներու լուծում, եւ ի վերջոյ յանձն կ'առնէ ստեղծել պաս-սանթուրը: Ան կատարեալ գործիք մըն է, որուն լարուածքը կը տարբերի Հայաստանի երաժշտական դպրոցներուն մէջ ուսուցանուող ցիմպալի լարուածքէն: Այս պատճառով անհրաժեշտութիւն կը յառաջանայ նաեւ դպրոցներու մէջ դասաւանդել պաս-սանթուր:
2014-էն «Տաղարան» անսամպլի կազմին մէջ կը սկսի հանդէս գալ հայկական պաս-սանթուրը: Անսամպլի նախկին սանթուրահար Թեհմինէ Ճէրէճեանը, որ երկար տարիներ ցիմպալ նուագած էր, կը նկատէ, որ միեւնոյն ստեղծագործութիւնը երկու նուագարաններէն իւրաքանչիւրով կատարելով՝ տարբեր լուծումներ կը գտնէ. պաս-սանթուրը մեղեդիին կը հաղորդէ նոր հնչերանգներ, բայց ունկնդիրին կը փոխանցէ բոլորովին այլ զգացողութիւններ: 2015-էն համոյթին սանթուրահարն է Քրիստինէ Մնացականեանը:
Ներկայիս մասնագէտ սանթուրահարները իրենց կրթութիւնը կը ստանան երաժշտանոցին ազգային նուագարաններու համապատասխան բաժինի մէջ, ուր դասաւանդած է անուանի երգահան եւ մանկավարժ Խաչատուր Աւետիսեանը, այնուհետեւ՝ առաջին շրջանաւարտ Դաւիթ Պեկլարեանը, ներկայիս՝ Գրիգոր Ոսկանեանը: Բաժինը աւարտած են իրենց փայլուն կատարումներով աչքի ինկած երաժիշտներ՝ Սամուէլ Թորոսեանը (նաեւ տհոլ), Սարգիս Պետրոսեանը, Եպրաքսեայ եւ Աղաւնի Յովակիմեանները, Հայաստան Աբրահամեանը, Քրիստինէ Աւագեանը եւ ուրիշներ:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հարուածային երաժշտական գործիքներ
Գիտելիքի Գաղտնի Նստարանը
Քեղադրումէ մէկ տարի ետք Վիվօ քանդակը հեռացուց` խոստանալով զայն փոխարինել նոր քանդակով: Չորս տարի ետք՝ 1 Մայիս 1994-ին, 3000 քաղաքացիներու ներկայութեամբ տեղի ունեցաւ նոր Գաղտնի Նստարանի բացումը: Նոր քանդակը կ՛ընդգրկէր բազմաթիւ նոր ուղերձներ: Քանատայի բոլոր դպրոցական երեխաներն ու գրողները իրենց ուղերձները ներկայացուցած էին նոր ձուլման համար, որոնցմէ շուրջ 100-ը, որոնք կը ներկայացնեն ընթերցանութեան կարեւորութիւնն ու հաճոյքը, փորագրուած են նստարանին վրայ:
Նոր քանդակին բացումը կատարած է Լի Վիվօն, փոքրիկ կոյր տղայի` Գաբրիէլ ՄաքՊրայտի ուղեկցութեամբ, որ իր հաղորդագրութիւնը գրած էր Պրայլի գիրերով:
Քանդակին միւս տարբերակները կը գտնուին Օնթարիոյի տարբեր քաղաքներու մէջ (օրինակ` Սարնիայի), ինչպէս նաեւ Մոնրէալի (Յունիս 1989) եւ Նիւ Եորք քաղաքին մէջ:
Գիտնականներ
Գիտնականները այն մարդերն են, որոնք կ'ուսումնասիրեն մեզ շրջապատող աշխարհը եւ կը փորձեն զայն հասկնալ։
Քիմիագէտներ
Քիմիագէտները փորձարկումներ կը կատարեն՝ երեւան հանելու համար, թէ ինչ նիւթերէ կը բաղկանան մեզ շրջապատող իրերը։
Աստղաբաշխներ
Աստղաբաշխները կ'ուսումնասիրեն տիեզերքի աստղերն ու մոլորակները։
Երկրաբաններ
Երկրաբանները կ'ուսումնասիրեն աշխարհի ընդերքին մէջ գտնուող ժայռերն ու մետաղները, ինչպէս նաեւ երկրաշարժներու եւ հրաբուխներու պատճառները։
Բուսաբաններ
Բուսաբանները կ'ուսումնասիրեն բուսական աշխարհը, թէ ինչպէս կ'ապրին ու կը բազմանան բոյսերը։
Օդերեւութաբաններ
Օդերեւութաբանները կ'ուսումնասիրեն հովն ու ամպերը՝ նախատեսել կարենալու համար յառաջիկայ օրերու եղանակը։
Կենսաբաններ
Կենսաբանները կ'ուսումնասիրեն մարդկային մարմինը, բոյսերն ու անասունները։ Կենդանաբանները, բուսաբաններն ու բժիշկները զանազան տեսակի կենսաբաններն են։
Կենդանաբաններ
Կենդանաբաններ կ'ուսումնասիրեն անասունները եւ անոնց ապրելակերպը։
Բնագէտներ
Բնագէտները կ'ուսումնասիրեն մեզ շրջապատող կարգ մը երեւոյթներ, ինչպէս՝ լոյսը, ձայնը, ջերմութիւնը, ուժերն ու անոնց յառաջացուցած շարժումները։
Աղբիւրներ
Մշակութային Իմ Առաջին Հանրագիտարանս, Արամ Սեփեթճեան եւ Լեւոն Թորոսեան, 2001-2002, էջ 4-5
Ստորոգութիւն:Գիտնականներ
Հերմոն Արաքս
Հերմոն Արաքս, ծնած է Պոլիս։ Նախակրթութիւնը ստացած է էսաեան վարժարանի, եւ երկրորդական ուսումը՝ Կեդրոնական լիսէի մէջ։ 1952 թուականին աւարտած է Իսթանպուլ ի Համալսարանի բժշկական ճիւղը։
Որպէս պահեստի սպայ Կեսարիո յ մէջ պաշտօնավարելէ ետք, վեց տարի յօժարակամ մնացած է նոյն քաղաքին մէջ, իր ասպարէզը ի գործ դնելով։ 1957 թուականին ամուսնացած է Ռիթա Համամճեանի հետ, եւ 1958 թուականին հայր դարձած՝ Րաֆֆիին։
Տօքթ. Հ. Արաքս 1959 թուականին Պոլիս վերադառնալով, 1963 թուականին վկայուած է որպէս ներքին հիւանդութեանց մասնագէտ։ Իսկ 1972 թուականին աւարտած է համալսարանին սրտարանութեան բաժինը, պատրաստելով սրտի եւ երակային հիւանդութեանց մասնագիտութեան թէզը։
1976 թուականին մասնակցած է Ամսթերտամ ի մէջ կայացած Եւրոպա յի Սրտաբանութեան 7-րդ համագումարին եւ անձամբ ներկայացուցած է իր թէզին ամփոփումը, Պոլսոյ սրտաբանութեան ֆաքիւլշէի անունով։
1943 թուականէն սկսեալ աշխատակցած է «Ժամանակ», «Այսօր», «Նոր Օր», «Մարմարա», «Հանդէս Մշակոյթի», «Ս. Փրկիչ» թերթերուն, պարբերաթերթերուն եւ «Երջանիկ» տարեգիրքին, ստորագրելով շուրջ երկու հարիւր յօդուածներ ընկերային եւ բժշկական նիւթերու մասին եւ 12 պատմուածքներ։
Աշոտ Մսակեր
Աշոտ Բագրատունի Մսակեր, հայոց իշխան շուրջ 790 թուականէն (պաշտօնապէս՝ 804 թուականէն), 774–775 թուականներու ապստամբութեան նահատակ Սմբատ Բագրատունիի որդին։ Ըստ Նիկողայոս Ադոնցի, «Մսակեր» մականունը ստացած է պաս չպահելու համար։
Հերմոն Արաքս
Պատմուածքներու այն շարքը որ «Էջեր Բժիշկի Մը Օրագրէն» խորագիրը կը կրէ, ներշնչուած է Ռուբէն Սեւակէն, եւ կը ձգտի բժշկական փորձառութիւնները պատմուածքի ձեւով ներկայացնել։
Աշոտ Մսակեր
Օգտուելով Կամսարական եւ Մամիկոնեան տոհմերու թուլացումէն, ընդարձակած է Բագրատունիներու կալուածները։ 780-ական թուականներուն Կամսարականներէն գնած է Այրարատի Շիրակ եւ Արշարունիք գաւառները, իր նստավայրը Դարոյնքէն տեղափոխած է Բագարան։ Ձեռք բերած է նաեւ Մամիկոնեաններու Տարօն գաւառը։ Լայնօրէն պայքարած է Ջահհաֆեաններու դէմ, որոնք կը ձգտէին նուաճել Հայաստանը։ Աշոտ Բագրատունիի հովանաւորութեամբ, Ութմանիկներէն նեղուող Գնունի տոհմը Աղիովիտ գաւառէն տեղափոխուած է Տայք նահանգը։ 9-րդ դարու սկիզբը, երբ Աշոտ Մսակեր Բագրատունի ձեռք բերած է նաեւ Աշոցքը, Տաշիրը, Մոկքը, Սասունը, Շիմշատը։
Հերմոն Արաքս
Էսաեան եւ Կեդրոնական Սանուց Միութեանց մէջ 15 տարի ստանձնած է Գրական եւ Գիտական եւ Յանձնախումբերուն ատենապետութեան պաշտօնը եւ տուած՝ շարք մը բանախօսութիւններ, որոնք հետագային լոյս տեսած են թերթերու մէջ :
Աշոտ Մսակեր
804-ին խալիֆայութիւնը ստիպուած էր Աշոտ Մսակերը ճանչնալ իբրեւ Հայոց իշխան։ Ան մերժած է Միջագետքի Խառան քաղաքի եպիսկոպոսի՝ քաղկեդոնականութիւնը ընդունելու առաջարկը։
Աշոտ սպարապետ նշանակած է իր եղբայրը՝ Շապուհ Բագրատունին, ու խնամիացած Արծրունիներուն՝ իր դուստր Հռիփսիմէին կնութեան տալով Վասպուրականի գահերէց իշխան Համազասպ Արծրունիին։ Ըստ պատմիչ Միքայէլ Ասորիի, եղած է Բագրատունի առաջին թագաւորը, քանի որ իշխած է ինքնուրոյն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայոց իշխաններ Ստորոգութիւն:Բագրատունիներ
Աշոտ Ղուլեան
Բեկոր Աշոտ (իսկական անունը՝ Աշոտ Ղուլեան, ), Արցախեան ազատամարտի մասնակից, ՀՅԴ անդամ, ԼՂՀ Ստեփանակերտ ի առաջին վաշտի հրամանատար, «Արցախի հերոս», «Մարտական խաչ» առաջին աստիճանի շքանշանակիր։
Կենսագրութիւն
Աշոտ Ղուլեան ծնած է Պաքու, 6 Հոկտեմբեր 1959-ին: 1975- ին, Ղուլեաններու ընտանիքը տեղափոխուած է Ստեփանակերտ, ուր ուսանած եւ 8րդ դասարանը աւարտած է Աշոտ։ 1977- ին զօրակոչուած է խորհրդային բանակ, որու շարքերուն մէջ ծառայած է մինչեւ 1979: Զօրացրուելէ ետք, անմիջապէս նետուած է կեանքի ասպարէզ՝ միաժամանակ երեկոները հետեւելով ուսման։ 1985- ին աւարտելով ուսումը՝ ան ամուսնացաւ եւ Աշոտ ու Նելլի Ղուլեանները ունեցան երեք որդի՝ Արթուր, Հմայեակ եւ կրտսերը՝ Բեկոր, որ ծնաւ հօր զոհուելէն քանի մը ամիս ետք: Ինչպէս որ կենսագիրները կը վկայեն, Աշոտ բազմարհեստ, «ոսկի ձեռքեր» ունեցող վարպետ էր՝ դերձակ, շինարար, ինքնաշարժի վարորդ, փականագործ:
Արցախեան պատերազմ
Արցախեան ազգային-ազատագրական շարժման սկզբնական փուլէն իսկ՝ նախազգալով, որ հաւաք-ցոյցերը սպասուող անխուսափելի պատերազմի նախերգանքն են, եւ առանց զէնքի՝ անկարելի պիտի ըլլայ նուաճել ազատութիւնն ու          անկախութիւնը, ան գաղափարակից իր ընկերներուն հետ ձեռնամուխ եղաւ ինքնաշէն նռնակներու, ինքնաձիգներու, հրացաններու եւ նռնականետներու պատրաստութեան։ Այդ զէնքերու փորձարկումներուն ժամանակ, Աշոտ երեք անգամ վիրաւորուած է: Անոր ստեղծած առաջին զէնքը 16 կապարի կարճափող հրացանը եղած էր։ Իսկ երբ հասաւ պահը, Աշոտ լծուեցաւ դէպի Արցախ գաղտնաբար զէնքեր փոխադրելու գործին եւ այդպէս իր տեղը գտաւ Արցախեան ֆետայական  շարժման ակունքներուն մէջ։ «Բեկոր» իր մարտական մկրտութիւնը ստացաւ Հայաստան ի սահմանամերձ շրջանին մէջ՝ Իջեւան ի ուղղութեամբ, ուր թշնամին արդէն սկսած էր իր ոտնձգութեանց:
Մինչեւ Արցախ ի «իսկական» պատերազմական գործողութեանց սկզբնաւորումը, Բեկոր մասնակցած է հայդուկային-հրոսակային շատ գործողութիւններու: Այդ շարքին յատկապէս յիշատակելի է Բեկորիի ղեկավարած կարեւոր                 խափանարարական գործողութիւնը՝ Քարվաճառ ի մէջ տեղակայուած ՕՄՕՆ-ականներուն ռազմական օգնութիւն տանող ատրպէյճանական ռազմական շարասիւնին վրայ յարձակումը եւ այս վերջինին ոչնչացումը: Դաշնակցութեան անդամագրուելով՝ Բեկոր շատ կանուխէն եւ շատերէն    առաջ յանգեցաւ այն համոզումին, որ Արցախի ինքնապաշտպանութեան եւ ազատագրութեան համար նախապայման էր ստեղծել մշտական, կանոնաւոր բանակ՝ իր  կառուցուածքով եւ երկաթեայ կարգապահութեամբ: Այդպէս 1991-ին, երբ սկսաւ Արցախի կանոնաւոր բանակի առաջին զօրամասերուն կազմաւորումը, Բեկորին          առաջարկուեցաւ գլխաւորել առաջին վաշտը, որուն կորիզը նոյնինքն իր ղեկավարած ջոկատն էր։ Բեկոր մասնակցած է Արցախի տարածքին մղուած մարտերու մեծ    մասին՝ Ասկերան, Հադրութ, Շահումեան, Վերին շէն, Բուզլուխ, Մանաշիդ, Մալիբեկլու, Խոջալու, Կրկժան, Լեսնոյ, Քարին տակ, Շուշի, Լաչին, Մարտակերտ, Կուսապատ, Մաղաւուզ, Սրխաւենդ, Բաշ-Գիւնեփայա, Օրթա-Գիւնեփայա, Դրմբոն…:
Բեկորի մահը
24 Օգոստոս 1992- ին Դրմբոն գիւղի ազատագրման համար մղուած մարտը եղաւ վերջինը… անզուգական Բեկորին։ Այս անգամ գնդակը մահացու էր, եւ ան հեռացաւ այս աշխարհէն՝ երթալու եւ համալրելու համար անմահ փաղանգը հայոց քաջարի հերոսներուն։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:6 Հոկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:24 Օգոստոսի մահացածներ
Աշուղ Շահնազար
Աշուղ Շահնազար (Մարտիրոս Աշուղեան Պէյրութեանց), Հայ գրող։
Կովկասահայ մըն է: 45 տարու վաղերմի հնչակեան: Սահմանադրութեան հրչակումով Պոլիս գալով պահ մը ուսուչութիւն կ՝ընէ եւ կը հրատարակէ Ձայն կրդութեան մանկավարժական թերթը (2 թիւ): Անձնելով Երուսաղէմ կը պաշտօնավարէ ժառանգաւորած վարժարանի մէջ: Ապա կը մեկնի Եգիպտոս՝ դառձեալ կրթական մաշտոնով: Պոլիս դառձէն յետոյ կ՝ուղեւորի գաւար եւ քահանայ կը ձեռնադրուի Նալլու Խան: Աղետի տարին իր հօտին հետ հոնկէ տեղահան եւ նահատակ: Կովկաս, Պոլիս եւ Եգիպտոս իր շրջած վայրերուն մէջ յաջորդաբար հրատարակած իր հեղինակութիւններն են՝ Մի Բաժակ Ջուր, Ո՞վքեր Են Մեր Հրատահարողները, Բախտաւոր Դեպի Մօց, Դեմոկրատիա, Հայ Հերոսի Արշաւանքը, Իգեաշի Զոհը, Խորտակուած Սէրը, Սրտիս Վերքերը, Տանջուածները, Կնոջ Մը Վրեժը, Մայրը, Կնոջ Մը Գաղտնիքը, Արիւնոտ Զատիկը, Խորտակուած Օջախը:
Արաքսի ِԱրտասուքը
Ռաֆայէլ Պատկանեանի հայրենասիրական պատգամը հոս՝ ունի նախորդներէն տարբեր ոճ, կը բերէ զգացումներու տարբեր երանգ, որ պիտի փորձենք սահմանել։ Առաջին իսկ տողէն բանաստեղծը «կը մարդացնէ» հայրենը՝ Արաքս գետը եւ կը հարցապնդէ զայն։ Սակայն այս վիպապաշտ ոճի անձնաւորումը եւ հարցապնդումը, որքան ալ միամիտ են, նոյնքան վարակիչ են ու յուզիչ։ Ու կրնանք հասկնալ, որ մէկէ աւելի սերունդներու համար՝ «Մայր Արաքսի ափերով»ը եղած է ազգային երգը, գլխաւորը։
Ստորոգութիւն:Քնարերգութիւն
1 Մայիս
1 Մայիս, տարուան 121-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 122-րդ) օրն է։
Տօներ
Ստորոգութիւն:Մայիս
4 Յուլիս
4 Յուլիս, տարուան 185-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 186-րդ) օրն է։
Տօներ
Ստորոգութիւն:Յուլիս
4 Յունիս
4 Յունիս, տարուան 155-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 156-րդ) օրն է։
Տօներ
Ստորոգութիւն:Յունիս
Արգէոս
Մեծահռչակ յոյն պատմաբան եւ աշխարհագիր Ստրաբոն՝ անձամբ Կերիա ճամբորդած եւ այցելած է Արդէոսը, եւ իր Աշխարհագրութեան մէջ կը խօսի անոր մասին եւ կ’ըսէ թէ հրաբղխային մարած լեռ մ’է. տեղ տեղ այրած եւ խորացած են. շրջակայ ստորոստը անտառային վայրի ծառերով զարդարուն մինչեւ իսկ անոր գագաթը ելլող մարդիկ կը հաւաստեն թէ օդը պայծառ եւ խաղաղ եղած ատեն Արգէոսի բարձրունքին արեւելեան կողմէն կը դիտուի Պոնտոսը, իսկ արեւմտեան կողմէն՝ Սպիտակ Ծովը:
Արգէոսի հարաւային արեւելեան կողմերը գրեթէ գետերու եւ յորդառատ ջրերու ամբարներ են, նամանաւանդ Գօրամազէն բղխող Սարմուսալքը ջուրը-Քէստէլէն, որոնք կեսարական դաշտերը ոռօգելէ յետոյ կը մտնեն Սուլթան Սազը կոչուած կնիւններուն մէջը, եւ անկէ 10 քիլօմէթր վարէն ահագին գետակ մը կազմելով, Պօղազ Քէօբրիւէն կ’անցնի Գարասու (Melas) Մէլաս անուամբ. եւ 15 քիլօմէթր ոռոգելէ ետք կը թափի Թէք-Կէօզիւ կամրջին մօտ Ալիս գետը, որ օձապտոյտ կ’ընթանայ դէպի Սեւ Ծով 1000 քիլօմէթր:
King of Pop
«King of Pop»-ը հաւաքածոյ մըն է, որ թողարկած է Սոնի ընկերութիւնը Մայքըլ Ճեքսոն ի 50-ամեակի կապակցութեամբ։ Այս հաւաքածոյին երգացանկը բաւական տարբեր է, կապուած այն երկրէն ուր ձայնասկաւառակը թողարկուած է։
Այն երկիրներուն մէջ, ուր կը գործեն «Sony BMG» լէյպըլի մասնաճիւղերը, Մայքըլի երկրպագուներուն իրաւունք տրուեցաւ քուէարկել այն երգերու օգուտին, որոնք իրենց կարծիքով պէտք է մտնէին իրենց երկիրներուն մէջ թողարկուող հաւաքածոյի երգացանկը։ Հաւաքածուն թողարկուեցաւ 28 երկիրներու ներքեւ։ Ամէն երկրի մէջ երգացանկը եւ թողարկման տարեթիւերը կը տարբերին։ Հիւսիսային Ամերիկայի երկիրներուն մէջ չյայտարարուեցաւ հաւաքածոյին թողարկման մասին ։
Այն երկիրներու մեծամասնութեան մէջ, ուր ձայնասկաւառակը թողարկուած է, մտած է լաւագոյն 10 ձայնասկաւառակներու մէջ։
Այս անգամ մենք կը տեսնենք, թէ ինչպէս լէյպըլը կը յայտարարէ "Փոփի Արքայ" կոչման մասին։ Սակայն Մայքըլը այս կոչումը ստանալու համար տակաւին կանուխ էր։
Աւստրալիա
Սկաւառակ # 1։
Սկաւառակ # 2։
Deluxe box set
Սկաւառակ # 1
Սկաւառակ # 2
Յունաստան
Սկաւառակ # 1։
Մեքսիքա
Սկաւառակ # 1։
Սկաւառակ # 2։
Թայլանտ
Սկաւառակ # 1
Սկաւառակ # 2
Ֆրանսա
Սկաւառակ # 1
Սկաւառակ # 2
Հարաւային Գորեա
Սկաւառակ # 1
Սկաւառակ # 2
Հիթ Շարքեր եւ Հորիզոնականներ
{| class="wikitable" ! Տարի ! Երկիր ! Հիթ շարք ! Հորիզոնական
Քանաան Պանանա
Քանաան Սոտինտօ Պանանա (, 5 Մարտ 1936 – 10 Նոյեմբեր 2003) Զիմպապուէի առաջին նախագահը եղած է 18 Ապրիլ 1980-էն մինչեւ 31 Դեկտեմբեր 1987-ը: Մեթոտական քահանայ ըլլալով, անոր նախագահութիւնը կը կատարէր առաւելապէս արարողակարգային գործառոյթներ, այն պարագային, երբ իր իրաւայաջորդ Ռոպերթ Մուկապէն վարչապետ էր:
Գործունէութիւն
Իր կեանքին ընթացքին, Պանանան միաւորեց երկրի երկու քաղաքական կուսակցութիւնները՝ Զիմպապուէի ափրիկեան ազգային միութիւնը (ZANU) եւ Զիմպապուէի ափրիկեան ժողովրդական միութիւնը (ZAPU), դարձաւ Ափրիկեան միութեան կազմակերպութեան դիւանագէտ եւ գլխաւորեց Զիմպապուէի համալսարանի կրօնական բաժինը: Անոր հետագայ կեանքը բարդացաւ սոդոմականութեան մեղադրանքով, որ Զիմպապուէի մէջ յանցագործութիւն կը համարուէր, եւ որ ինք կը մերժէր եւ որուն համար բանտարկուեցաւ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:5 Մարտի ծնածներ Ստորոգութիւն:18 Ապրիլի մահացածներ
Գիտութիւն
Գիտութիւնը ճանաչողական գործունէութեան յատուկ տեսակ է՝ ուղղուած բնութեան, հասարակութեան եւ մտածելակերպի վերաբերեալ օպճեգթիւ համակարգուած գիտելիքներու ստացման, ճշդման եւ ստեղծման։
Ջուր
Ջուրը աշխարհին վրայ ամէնէն տարածուած բաղադրութիւնն է։ Երկրագունդին մակերեսին 70 տոկոսը ծածկուած է ջուրով։ Զուտ ջուրը անգոյն, անհոտ եւ անհամ հեղուկ մըն է։ Մեր խմածը յաճախ թեթեւ համ մը ունի, որովհետեւ կը պարունակէ կարգ մը հանքային աղեր եւ լուծուած կազեր։ Ջուրը սքանչելի լուծիչ մըն է. կարող է բազմաթիւ հաստատուն մարմիններ իր մէջ լուծել։
Ջուրը շոգիի կը վերածուի 100 °Cէն սկսեալ եւ սառոյցի՝ 0 °Ckէն վար։ Ջուրի մոլեկուլը կազմուած է երկու ջրածինի եւ մէկ թթուածինի հիւլեներէ։ Տարօրինակօրէն՝ ջուրը սառելով կ'ընդլայնի, հակառակ որ միւս նիւթերու մեծամասնութիւնը աւելի կը խտանայ, երբ հաստատուն մարմինի վերածուի։ Այսպէսով, սառոյցը ջուրէն աւելի թեթեւ կ'ըլլայ եւ կը ծփայ։ Ջուրը անհրաժեշտ է կեանքի բոլոր տեսակներուն համար։ Անձ մը առանց ուտելու կրնայ բազմաթիւ օրեր ապրիլ, սակայն առանց ջուրի՝ միայն քանի մը օր։
Ջուրի Շրջանառութիւն
Անձրեւին ջուրը կը թափանցէ հողին մէջ՝ սնուցանելով բոյսերը կամ հոսելով կը թափի առուակի կամ գետի մը մէջ։ Արեւուն ճառագայթներու ազդեցութեան տակ ջուրը կը շոգիանայ։ Մթնոլորտին մէջ կը խտանայ եւ կը կազմէ ամպերը, որոնցմէ կը ստացուի վերստին անձրեւ։ Ամպերու մէջ խտացած ջուրը կու գայ գետակներէն, լիճերէն, գետերէն, ծովերէն, ինչպէս նաեւ բոյսերէն եւ անասուններէն։
Հիտրոելեկտրականութիւն
Ելեկտրականութիւն կարելի է արտադրել ջուրէն, շնորհիւ ջրանիւներու վրայ բանեցուած անոր մղումի ուժին. այս՝ հիտրոելեկտրականութիւն կոչուող ուժանիւթն է։ Կը կառուցուի գետին հոսքը ընդմիջող հսկայական ամբարտակ մը։ Ջուրը բարձունքէ մը գահավիժելով՝ կը դարձնէ ելեկտրակային ջրանիւները, որոնց շարժումը կը փոխանցուի ելեկտրականութիւն արտադրող սարքածներու։
Շուքեր
Երբ լոյսը իյնայ անթափանց մարմինի մը վրայ, շուք մը կը գոյանայ մարմինին ետեւը, հո՛ն, ուր լոյսը չի կրնար թափանցել։
Պրիսմակ
Սպիտակ երեւցող լոյսը իրականութեան մէջ կը պարունակէ Ծիածանին բոլոր գոյները։ երբ սպիտակ լոյսի ճառագայթախուրձ մը պրիսմակ մը մէջէն կ'անցնի, կը տարբաղադրուի զայն կազմող բոլոր գոյներուն մէջէն։
Գունաւոր առարկաները կը ներծծեն որոշ գոյներ եւ կը ցոլացնեն իրենց գոյնը։ Օրինակի համար, կանաչ բոյս մը կը ներծծէ արեւու լոյսին մէջ գտնուող կարմիրն ու կապոյտը եւ կը ցոլացնէ կանաչը։
Ծիածան կամ Ծիրանի Գօտի
Արեւուն լոյսը, հակառակ ճերմակ երեւնալուն, կը պարունակէ Ծիածանին բոլոր գոյները։ Երբ տեղ մը կ'անձրեւէ եւ մօտակայ շրջանի մը մէջ արեւը կ'երեւի, ճառագայթները կը տարբաղադրուին անցնելով կաթիլներու ընդմէջէն եւ կը ստանան կարմիր, նարնջագոյն, դեղին, կանաչ, կապոյտ, լեղկագոյն եւ մանիշակագոյն գոյները։ Այսպէսով, երկինքի մէջ կը ստացուի գունաւոր գունաւոր հսկայ կամար մը, որ կը կոչուի Ծիածան կամ Ծիրանի գօտի։
Գոյներ
Մութին մէջ բոլոր գոյները մոխրագոյն կ'երեւին։
Լոյսի ներկայութեան կը տեսնենք բոլոր գոյները։ Առարկաները տեսանելի են, որովհետեւ լոյսը կը ցոլացնեն։ Օդը անտեսանելի է, որովհետեւ լոյսը չի ցոլացներ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Գիտութիւն
Հայաստանի Թուղթ
Հայաստանի Թուղթ, ֆրանսացիներ papier d'Armenie (Հայաստանի Թուղթ) կոչած են յատուկ կերպով պատրաստուող այն թուղթը, որմէ փոքրիկ կտոր մը այրուելով՝ կ՛արձակէ անուշաբոյր հոտ մը։ Փարիզի փողոցներուն մէջ կը ծախուի երիզներու վերածուած ձեւով եւ ունի բաց սրճագոյն գոյն մը։ Երբ անոր մէկ ծայրը կրակին դպչի, թուղթի կը սկի այրիլ դանդաղօրէն՝ առանց բոց արձակելու։
Սօնի
Սօնի ընկերութիւնը (ソニー株式会社), սովորաբար յայտնի որպէս Sony, Ճափօնական միջազգային խմբային ընկերութիւն է, որու գլխամասային գրասենեակը կը գտնուի Կոնանում՝ Մինատո, Տոկիո, Ճափօնի։ 2011 թ. տուեալներով այն 73-րդն է համաշխարհային 500 յաջողակ ընկերութիւնների կը ցանկայ։ Սօնին սպառողական եւ մասնագիտական շուկաներու համար Ելեկտրականական ապրանքներ արտադրող արդունաբերողներու առաջատարներէն մեկն է։ Սօնին ՈՒԵՖԱ-ի Չեմպիոններու Լիգա հովանավորն է։
Ընկուզենի
Ընկուզենի (լատ.՝ Júglans), ընկոյզներու ճիւղը՝ տերեւներով,ծաղիկներով, պտուղով:
Սօնի
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Էլեկտրոնիկա արտադրող ընկերություններ
Ընկուզենի
Ընդհանուր բնութագիր
Ընկուզենին տերեւաթափ խոշոր ծառ է։ Ընկուզենին ճիւղատարած, խոշոր ծառ է, բարձրութիւնը՝ մինչեւ 30 մ եւ աւելի, տրամագիծը՝ մինչեւ 1,9 մ։ Բազմաթիւ ճիւղերու կեղեւն անհարթ է՝ բաց մոխրագոյն երանգով։ Սաղարթը խիտ է, լայն, արմատային համակարգը՝ հզօր։ Տերեւները խոշոր են, բարդ, հոտավետ։ Միատուն բոյս է։ Ծաղիկները միասեռ են, արականները ծաղկաբոյլեր են, իգականները (1 կամ 2-3-ական) կը գտնուին միամեայ ընձիւղներու ծայրերը: Ընկուզենին երկարակեաց է.կ'ապրի 300-400 տարի։ Լաւ կ'աճի չափավոր խոնավ, աւազոտ հողերու վրայ։ Լուսասէր է և ջերմասէր, սակայն կը դիմանայ է մինչեւ -25 °C ցուրտերուն։ ։Պատրաստուած ծառերու բերքատվութիւնը կը սկսի 8-10-րդ դարուն եւ կը շարունակուի  մինչև 150-200 տարի։ Մեկ ծառը կրնայ տալ 65-100 եւ աւելի՝ մինչեւ 250 քկ բերք։
Պտուղը
Պտուղը կորիզապտուղ է (ընկոյզ), կեղեւը՝ փայտացած, կարծր՝ արտաքինը ծածկուած է կանաչ, հիւթալի պատեանով։ Չհասունացած ընկոյզէն (հարուստ է C վիթամինով) կը պատրաստեն անուշ, հասուն սերմերը կ'ոգտագործուին խոհարարական, քաղցրեղենի արտադրութեան մէջ եւ իւղ ստանալու համար։ Ընկոյզի կանոնաւոր օգտագործումը կը լաւցնէ հիշողութիւնը, կը վերականգնէ առողջութիւնը՝ ֆիզիգական եւ մտաւոր ծանրաբեռնուած ըլլալու ժամանակ։ Տերեւները, կեղեւը և խակ պտուղի կանաչ պատեանը կը ստանան աղաղանիւթեր, շագանակագոյն ներկանիւթ, եթերաիւղեր։ Ընկուզենիի տերեւները ունին միջատասպան հատկութիւն, որ պատճառը տերեւներուն  պարունակող յուգլոն ներկանիւթն է։ Յուգլոնն կ'ազդէ նաեւ մարդու վրայ. Կ'արաջացնէ գլխացաւ եւ ընդհանուր թուլութիւն։ Այդ պատճառով ալ խորհուրդ չի տրուիր երկար մնալ ընկուզենիի մօտ:
Քիմիական կազմը
Տերեւները կը պարունակեն խինոններ,վիթամին, ասգորպինաթթու (4—5 %), խեժեր (3—4 %), եթերաիւղեր (մինչև 0,03 %)։ Խակ պտուղի մեջ մեծ է ասգորպինաթթուի պարունակութիւնը (մինչև 10 %). Պտուղի միջուկները կը պարունակեն ճարպաիւղ (մինչեւ 60—76 %), ճերմկուցներ (մինչեւ 21 %), ածխաջրեր (մինչև 7 %), К եւ Р վիթամիններ:
Տարածութիւն
Կ'աճի Փոքր Ասիաի, Միջին Ասիայի,Պալքանեան թերակղզիի, Իրանի, Ճափոնի, Չինաստանի, ԱՄՆ-ի մէջ։ Հայտնի է ընկոյզենիի 7-9 տեսակ։ ՀՀ-ի մէջ (Տաւուշի, Լոռիիւ, Արարատի, Վայոց ձորի, Սիւնիքի եւ այլ մարզեր) եւ Ղարաբաղի մէջ տարածուած է սովորական ընկուզենին. կ'աճի քարոտ տաք լանջերու, այգիներու, գեղազարդիչ տունկերու մէջ:
Օգտագործումը
Սերմը կամ միջուկը կը պարունակէ 45-72% ճարպեր, 8-21% ճերմկուցներ, վիթամիններ, մետաղական միացութիւններ, աղեր և այլ օգտակար նիւթեր (100 կ միջուկի սննդային արժէքն է 6000 Քալորի)։ Ընկուզենին կ'օգտագործուի նաեւ անտառապատման և կանաչապատման նպատակով։
Աշուն
Աշունը, տարուան չորս եղանակներէն մին։ Ամրան՝ յաջորդող, իսկ ձմրան՝ նախորդող եղանակը։ Աշնան, օրուան լուսաւորութիւնն ու օդի ջերմաստիճանը, աստիճանաբար կը նուազին։
Հիւսիսային կիսագունդի տարածքին, կը սկսի՝23 Սեպտեմբերին եւ կը վերջանայ 21 Դեկտեմբերին (Սեպտեմբեր, Հոկտեմբեր եւ Նոյեմբեր)։ Իսկ հարաւային կիսագունդին, կը սկսի 23 Մարտին եւ կը վերջանայ 21 Յունիսին (Մարտ, Ապրիլ եւ Մայիս)։ Այս ժամանակաշրջանին օր ու գիշեր կը հաւասարին։
Պատկերասրահ
Ստորոգութիւն:Տարուան եղանակներ