cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Լիբանանի Հայկական Թատրոններ
1920-1940-ական թուականներուն
ունեցած ենք նախնական թատերական ժամանակաշրջան մը: Կիլիկիոյ արտագաղթած հայ ժողովուրդի բեկորներէն մաս մը եկեր, անցեր ու անպաշտպան հաստատուեր էր Լիբանանի ծովեզերեայ ափերը: Զրկուած ամէն բանէ, սնունդէ, հագուստ-կապուստէ,  ղեկավարէ, առաջնորդէ` ժողովուրդը կը պայքարէր իր առօրեայ հացին համար:
Այդ տարիներուն (20-ական թուականներուն) մեր գաղութը կը յատկանշուէր երկու բաժիններով: Առաջինը` Ս. Նշան եկեղեցիով եւ համանուն վարժարանով: Իսկ երկրորդը` Ս. Խաչ եկեղեցիով եւ Սահակեան վարժարանով: Անոնց վրայ խարսխուած էր մեր ազգային կեանքը` քաղաք ու վրանաքաղաք անուններով եւ համանուն թաղականութիւններով:
1924-ին բակի մը մէջ կը ներկայացուի չորս ժամ տեւողութեամբ 12 արարնոց «Եըլտըզէ Սասուն» յեղափոխական գործը:
1920 -1930-ական թուականներուն
Այս թուականներուն կը յիշուին` Գէորգ Եղիայեանը, Յակոբ Գնունին, Կայծակ Գնդունին:
Լիբանանահայ թատերական շարժումի առաջին շրջանին մէջ կարելի է զետեղել նաեւ կարգ մը անուններ թատերական գործիչներու, որոնք եկած ու անցած են լիբանանահայ գաղութէն եւ իրենց խանդավառ ելոյթներով թատերական որոշ տպաւորութիւն մը ձգած են լիբանանահայ թատերասէրներու վրայ։ Այդ անուններէն կարելի է յիշել` Վարդ Պատրիկը, Չափրաստը, Կոստանեանը, Սամուէլ Խանտիկեանը, Թրագօշը, Բարսեղ Աբովեանը, Հայկ-Արծիւը եւ ուրիշներ:
1940-էն ետք Լիբանանի մէջ ծնունդ առին զանազան թատերախումբեր
Յիշեալ թուականին Պէյրութի մէջ կը հիմնուի «Համազգային թատերասէրներու միութիւն»-ը, որ հետագային կ՛անուանուի իր հիմնադիր անդամներէն Գասպար Իփէկեանի անունով:
«Գասպար Իփէկեան» թատերախումբ
«Գասպար Իփէկեան» թատերախումբի հիմնադիր անդամներուն մէջ կան անուններ, որոնք ամբողջ 30 տարի կը մնան խումբին մէջ եւ պարբերաբար զանազան դերերով բեմ կը բարձրանան: Այդ անուններէն կարելի է յիշել` Գասպար Իփէկեանը, Զեփիւռ Շանթը, Նելլի Մինասեանը, Բաբգէն Փափազեանը, Ժորժ Սարգիսեանը, Վարդգէս Վարդապետեանը եւ ուրիշներ:
Խումբը կ՛ունենայ երեք բեմադրիչներ` Գասպար Իփէկեան, Բաբգէն Փափազեան եւ Ժորժ Սարգիսեան: Անոնց կը յաջորդեն` Զոհրապ Եագուպեան, Վարուժան Խտըշեան, Վիգէն Ստեփանեան, Յակոբ Տէր Ղուկասեան, Դաւիթ Յակոբեան եւ Յասմիկ Պերթիզլեան:
Այս խումբը 1942-էն ի վեր տուած է պերճախօս ներկայացումներ եւ հարիւրաւոր բեմի գործիչներ, որոնցմէ անպայմանօրէն կ՛ուզեմ յիշել` Արփի Խաչատուրեանը, Ժորժ Շահապեանը, Խաչիկ Արարատեանը, Սարգիս Ասլանեանը, Ժիրայր Խաչատուրեանը, Գալուստ Ճանսզեանը, Քաջազուն Ապելը, Վարուժան Խտըշեանը եւ ուրիշներ:
«Զարեհ Նուպար» թատերախումբ
1959-ին թատերախումբը կ՛անուանուի «Վահրամ Փափազեան» թատերախումբ` բեմադրիչներ ունենալով` Պերճ Ֆազլեանը, Գրիգոր Սաթամեանը եւ հետագային նաեւ` Վ. Տօներեանը, Յարութ Գնդունին, Վ. Ստեփանեանը, Ա. Յովհաննէսեանը, Գ. Տէկիրմենճեանը, Երուանդ Ղազանճեանը եւ Վարդան Մկրտիչեանը: Ինչպէս նշեցինք, մենք միայն սոյն խումբի հիմնադիրներուն կ՛անդրադառնանք, նոր շրջանին մասին` ուրիշ առիթով:
1940 - 1966 թուականներուն
կը գործէ ՀԿԵ Միութեան թատերախումբը, որուն մասնակցութիւն կը բերեն Պօղոս Մենտիլեանը եւ Դաւիթ Յ. Էվէրէկլեանը:
1943-ին ծնունդ կ՛առնէ «Ռուբէն Մամուլեան» թատերախումբը, այս խումբը կը ղեկավարէ Վազգէն Այգունի:
1946- 1954 թուականներուն
ծնունդ կ՛առնէ եւ կը գործէ «Լիբանանահայ թատերախումբ»-ը, որ կը ներկայացնէ 18 թատերախաղեր:
1960-ական թուականներուն
Պէյրութահայ թատրոնը արդէն ուժեղ է: Պէյրութ կը ժամանեն թատրոնի երիտասարդ մասնագէտներ Վարուժան Խտըշեանն ու Գրիգոր Սաթամեանը, որոնք կու գային Լոնտոնէն: Նոյն շրջանին Հայաստանէն շրջանաւարտ բեմադրիչներ կու գան, ինչպէս` Օննիկ Գանթարճեան, Մուշեղ Մուղալեան, Ժիրայր Աւետիսեան, Յարութ Երէցեան, Լութֆի Թապագեան, Երջօ Մարգարեան եւ ուրիշներ:
1966-ին Թաթուլ Այնէճեան հիմը կը դնէ Պուրճ Համուտի Համազգայինի «Լեւոն Շանթ» թատերախումբին:
1967-ին Վարուժան Խտըշեան կը հիմնէ «Թատրոն-67» խումբը:
1969-ին «Նոր սերունդ» մշակութային միութիւնը կը հիմնէ «Արտաւազդ» թատերախումբը:
1969-ին Սիմոն Մնակեանը եւ Զոհրապ Եագուպեանը միասնաբար կը հիմնեն «Նոր թատրոն» անուն խումբը:
1973- 1974 տարիներուն
Պէյրութահայ թատերական շարժումը կը հասնի իր գագաթնակէտին, եւ գաղութը կը յագենայ թատերական ներկայացումներով:
Համաշխարհային թատրոնի օրը ծնունդ առաւ 1961-ին` «Միջազգային թատերական հիմնարկ»-ին (International Theatre Institute) կողմէ: Այդ օրը կը նշուի 27 մարտին` աշխարհի բոլոր թատերական գործիչներուն, թատերախումբերուն եւ միութիւններուն կողմէ,  ու կը կազմակերպուին զանազան թատերական ձեռնարկներ` նշելու համար սոյն առիթը:
Աղբիւրներ
Լիբանանահայ Թատրոնի Առաջին Երախտաւորները
ՎԱՍՏԱԿԱՇԱՏ ԴԵՐԱՍԱՆ ԵՒ ԲԵՄԱԴՐԻՉ ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԽՏԸՇԵԱՆ ՈՉ ԵՒՍ Է
ՏԵՐԵՒԱԹԱՓԸ ՇԱՐՈՒՆԱԿՎՈՒՄ Է..Դաւիթ Էվերեկլեան
«Սփիւռքահայ արուեստ»
[http://www.aravot.am/2013/08/27/280169/ «Լիբանանահայ գաղութում չունենք բաւականաչափ հանդիսատես». Ռոբերտ Առաքելյան]
Տես նաեւ
Ստորոգութիւն:Լիբանան Ստորոգութիւն:Հայկական սփիւռք
Փոքր Հայքի Կանացի Զգեստներ
Փոքր Հայքի կանացի զգեստները հայկական տարբեր գաւառներու մէջ շատ նման էին իրենց ոճով։ Տարազին հիմնական մասերն էին վերնազգեստը՝ անթարին, կարճ սալթան, գոգնոցը, գօտին, գլխազարդերն ու ագանելիքը (գուլպայ-կօշիկ)։
Ճերմակեղէնը կը կարէին տեղական կտաւով: Անթարին ունէր երկու կողմերէն ճեղքեր, իսկ անոր քղանցքին անկիւնները եւ թեւերուն ծայրերը ընդհանրապէս կը զարդարուէին ոսկեթել նախշերով եւ հիւսուածքներով: Կիները նաեւ կը հագնէին աստարապատուած անդրավարտիք (չինթա):
Գոգնոցը ասեղնագործուած էր երկրաչափական յատուկ նախշերով: Հարսերուն գոգնոցները ունէին խաչաձեւ նախշեր:
Փոքր Հայքի հարսանեկան զգեստ
Հարսերը իրենց գլուխը կը զարդարէին բարձրադիր խոյրով, որ կը ծածկուէր ճերմակ քողով։ Հարսին գլխանոցը կը զարդարուէր ուլունքներով եւ փետուրներով կազմուած երեք փնջիկներով, որոնք ունէին խորհրդանշական բնոյթ։ Հարսանեկան զգեստին կարեւոր մասն էր նաեւ կարմիր գլխաշորը, որ կը կարուէր դիպակէ կամ սնդուսէ։
Փոքր Հայքի կանացի գօտիներ
Փոքր Հայքի կիները կը գործածէին երկու տեսակ գօտի. առաջինը նեղ էր, զարդարուած՝ ուլունքներով, խխունջներով եւ արծաթ դրամներով: Երկրորդ տեսակը հիւսուած կ՛ըլլար գոյնզգոյն բուրդէ կամ բամպակէ թելերով։
Փոքր Հայքի կանացի զարդեր
Սեբաստիոյ կիները եւ աղջիկները իրենց մազերը մանր կը հիւսէին, կը միացնէին զարդակապով եւ ականջներուն ետեւէն կը կախէին իրենց թիկունքներուն վրայ: Աղջիկները կը գործածէին արծաթէ դրամներով զարդարուած գլխարկ՝ արախչի:
Փոքր Հայքի ամուսնացած եւ տարեց կիները կը գործածէին ֆէսը իբր գլխարկ, որուն վրայէն կը ծածկէին կարմիր շղարշ:
Փոքր Հայքի Սեբաստիա գաւառի հայ կիները կը կրէին շատ ճոխ մանեակներ, որ կախիկներով ամրացուած կ՛ըլլար իրենց վիզին եւ ուսերուն։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայկական մշակոյթ
Շիշլիի Հայկական Գերեզմանատուն
Շիշլիի Հայկական Գերեզմանատունը գերեզմանատուն մըն է Իսթանպուլի Շիշլիի թաղամասին մէջ, որ տրամադրուած է Թուրքիոյ հայ համայնքին ։ Սկսած է գործել 1865 թուականէն։ Կը կառավարուէր Թուրքիոյ հայկական համայնքին կողմէ: 1893 թուականին Օսմանեան կայսրութեան հրամանագրով գերեզմանի մուտքի մոտ կառուցուեցաւ դիւանատան ու քահանաներու համար կառոյցներ։ Մաղաքիայ Օրմանեան պատրիարքի ծրագրով եւ Միհրան Խալիֆայի օգնութեամբ 1903 թուականին վերակառուցուեցան դարպասները։ Գերեզմանատունը կ՜ընդգրկէ մեծ թիւով նշանաւոր անձանց յուշարձաններ եւ դամբարաններ:
Գերեզմանատունը 1930 թուականին անցուած թրքական օրենքով փոխանցուեցաւ Իսթանպուլի քաղաքապետարանին։ 1936 թվականին Թուրքիան օրէնք անցուց, որով կը բռնագրաւուին ազգային փոքրամասնութիւններու պատկանող եկեղեցապատկան գոյքերը: 2011 թուականին որոշուեցաւ անօրինական վերցուած գոյքը հետզհետէ վերադարձնել իրական տէրերուն։ 2011 թուականին Պեյօղլուի «Երեք խորան» հայկական հիմնադրամը դիմեց Թուրքիոյ հիմնադրամներու վարչութիւն դարձած տարածքը ետ վերադարձնելու խնդրանք, որը դրական որոշում կայացրեց եւ 2015 թվականին սեփականութեան իրաւունքը փոխանցուեցաւ Պեյօղլուի «Երեք խորան» հայկական հիմնադրամին 80 տարի ժամկէտով։ Գերեզմանատունը ունի մօտ 41,950 քմ մակերես եւ մօտաւորապէս 700 միլիոն թրքական լիրայի արժէք:
Յղումներ
Ստորոգութիւն:Գերեզմանատուներ Ստորոգութիւն:Իսթանպուլ
Քորքովատօ, Ռիօ տը Ժաներօ
Քորքովատօ, Ռիօ տը Ժաներօ, Պրազիլի խորհրդանիշը, այն գագաթը, որուն վրայ շինուած է Յիսուսի արձանը՝ աշխարհի կրօնական ամէնէն մեծ արձաններէն մէկը:
Պատմութիւն
Գագաթին բարձրութիւնը կը հասնի 710մ.-ի եւ շրջապատուած է Թիխուքայի անտառով: 1829-ին հոն շինուած է ճամբայ մը, իսկ 1884-ին հաստատուած է շոգեկառք մը` հասնելու համար մինչեւ գագաթ: 1931-ին շինուած է Յիսուս Փրկիչին արձանը: Յիսուսին արձանը ունի երեսունութ մեթր բարձրութիւն, իսկ անոր երկու բաց թեւերուն միջեւ լայնքը կը հասնի քսանութ մեթրի: 635 թոն ծանրութեամբ այս արձանը իսկապէս հրաշալիք մըն է, որուն շինութիւնը տեւած է աւելի քան ինը տարի (1922-1931). անոր մէջ կարելի է տեսնել ճարտարարուեստական կոթողի եւ արուեստի հրաշալիքը: Քանդակին մէջ ակներեւ է Քրիստոսի աչքերուն կարեկցանքի եւ գութի հաղորդակցութիւնը:
Արձանը ծովու մակերեւոյթէն 710մ. բարձրութեան վրայ կը գտնուի:
Այս արձանը յղացած է ֆրանսացի Փոլ Լանտովսքի, իսկ երկու ճարտարապետներ` պրազիլցի Հէյթոր տա Սիլվա Քոսթա եւ ֆրանսացի Ալպեր Քաքէ զայն իրագործած են: Արձանին շինութեան աշխատանքները ընթացած են Ֆրանսայի մէջ, որովհետեւ Պրազիլ ի մէջ այդ օրերուն հարկ եղած հնարաւորութիւնները չկային նման մեծ յուշարձան մը ստեղծելու համար։ Այժմ Քորքովատօն եւ Յիսուս Փրկիչին արձանը Ռիոյի ամէնէն շատ այցելուած վայրն է: 2007-ին արձանը կը նշանակուի արդի աշխարհի նոր եօթը հրաշալիքներէն մէկը :
1965-ին արձանը անգամ մը եւս օծուած է Հռոմ ի Պօղոս Զ. պապին կողմէ։
Ս. Մարսելան Շամփանիա
Մարսելան Յովսէփ Պենետիքդ Շամփանիա (Marcellin Joseph Benedict Champagnat) (20 Մայիս 1789 - 6 Յունիս 1840), ճանչցուած է իբրեւ Ս. Մարսելան Շամփանիա անունով (Saint Marcellin Champagnat):
Կեանքը
Ծնած է Ռոզէյ (Le Rosey), Մարլէհ (Marlhes) գիւղին մէջ Ս. Էդիէն (St. Etienne) (Loire)-ի մօտ՝ Ֆրանսա: Ան հիմնադիրն է Մարիամի Միաբանութեան (Marist Brothers)՝ կաթողիկէ եկեղեցւոյ եղբայրներուն համար միաբանութիւն մը, որ միաժամանակ կրթական կեդրոն մըն է եւ նուիրուած է Մարիամ Աստուածածինին: Իր տօնը կը նշուի իր մահուան օրը՝ 6 Յունիսին:
Մարսելան Շամփանիա վարդապետ օծուած է 22 Յուլիս 1816-ին եւ եղած է Jean-Claude Colin-ի գլխաւորած խումբէն մաս մը, որ հիմնադրած է «Մարիամի Միաբանութիւն»ը:
Վանքը եւ Ձեռնադրութիւնը
Ոչխարներ արածելով դրամ հաւաքած եւ այդ գումարով Վերիեր-ան-ֆորէ (Verrières-en-Forez) Դպրեվանքը հիմնած է Հոկտեմբեր 1805-ին: իր դասընկերներէն տարիքով մեծ էր (17 տարեկան էր), երբ առաջին տարին կը ձախողի եւ զինք տուն կը ղրկեն: Ան կրկին Դպրեվանք կ'ընդունուի իր մօր եւ ծխական քահանային ջանքերով:
Մարսելան, սկզբնական շրջանին շատ ամչկոտ անձ մըն էր, բայց ժամանակի ընթացքին կը փոխուի եւ ընկերական երիտասարդ մը կը դառնայ, որ կ'այցել էր հանրային վայրեր, որուն այդ պատճառով ալ կը համարուէր «Happy Gang» ծանօթ խումբին անդամներէն, որ կազմուած էր դպրեվանեցիներէ:
Այնուհետեւ ան կը յաճախէ Լիոնի (Lion) Saint Irenaeus գլխաւոր Վանքը, ուր կը թրծուի իբրեւ հոգեւորական անձ մը: Իր պաշտօնակիցներն էին Ժան-Մարի Վիաննէ (Jean-Marie Vianney) եւ Ժան-Գլոտ Գոլին (Jean-Claude Colin):
Արամ Հայկազ
Կենսագրութիւն
Բուն անունով Արամ Չեքենեան։ Ծնած է Շապին Գարահիսար։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին Ազգային վարժարանին մէջ։
1915-ի ամրան, երբ թրքական զօրքը արդէն մօտեցած էր իրենց քաղաքին, 5000 հայեր այրելով իրենց տուներն ու դաշտերը կը բարձրանան լեռ, որուն գագաթին հռոմէական հին բերդի մը մնացորդները կային։ Ասիկա յայտնի է Շապին Գարահիսարի ապստամբութիւն անունով։ Արամ Հայկազ ինք եւս մասնակցած է 1915-ի ինքնապաշտպանութեան կռիւներուն, զորս հետագային նկարագրած է «Շապին Գարահիսար ե իր հերոսամարտը» գործին մէջ (1957)։ Մայրը (Իւղաբեր) ու քոյրերը, օսմանցի թուրքերու կողմէ հայերու դէմ հալածանքին զոհերէն են, անոնք բռնի կերպով իրենց բնօրրանէն կ'աքսորուին դէպի սուրիական անապատը: Սովահար եւ ընչազուրկ` կը հասնին գիւղ մը, ուր կը հանդիպին հայերու, որոնք իսլամութիւնը ընդունելէ ետք կ'աշխատէին թուրքերու տուներուն մէջ։ Ընդառաջելով իր մօր խնդրանքներուն` փոքրիկն Հայկազ եւս հաւատափոխ կը դառնայ:
Յաջորդող չորս տարիներուն ան կ'ապրի քրտական ցեղախումբերու մօտ` ոչխարներ արածելով, բերքը հաւաքելով եւ հաւերը կերակրելով: Քիւրտ ընտանիքներու անմիջական հարեւանութեամբ ապրելով` ան կը սորվի անոնց սովորութիւնները, գաղտնիքները եւ խորամանկութեամբ` խոցելի կէտերը: Չորս տարի ետք կը յաջողի դուրս գալ Փոքր Ասիայէն : 1919-ին կը փախչի Պոլիս եւ կ'ապաստանի Պոլսոյ որբանոցին մէջ, իսկ մէկ տարի ետք վերջնականապէս կը հաստատուի Նիւ Եորք։
Գրական վաստակ
21 տարեկանին Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ գաղթելով կը սկսի գրել եւ հրապարակել իր յուշերը ջարդերուն մասին, որոնց զոհ գացած էին իր հայրն (Արսէն) ու եղբայրները (որոնցմէ իրմէ երկու տարի մեծ եղբօր՝ Հայկազին անունը ժառանգած է իբրեւ իր գրական անունը), եւ իր փորձառութիւնները գրի կ'առնէ կարճ պատմութիւններու մէջ, որոնք լոյս կը տեսնեն «Տը Արմինիըն Ռիվիու»ին մէջ։ Անոնցմէ մէկ քանին կը ներառէ յուշագրութեան մը մէջ, որ կը հրատարակուի հայերէնով`1972-ին, «Չորս տարի Քիւրտիստանի լեռներուն մէջ» վերնագիրով: Այս գիրքը իր աղջկան` Այրիս Չեքենեանին կողմէ ամփոփուած, խմբագրուած եւ թարգմանուած է անգլերէնի (2015)։
Ամերիկացի լրագրողի մը այն հարցումին, թէ ինչո՞ւ անգլերէն չի գրեր, Արամ Հայկազ պատասխանած է. «Երիտասարդ ու օժտուած հայ գրող մը իր գրել ծրագրած վէպին նախագիծը կը պարզէ նշանաւոր բանաստեղծ եւ հեղինակ Վերհարնին ու խորհուրդ կը հարցնէ, թէ ի՛նչ լեզուով գրէ. իտալերէ՞ն, գերմաներէ՞ն, ֆրանսերէ՞ն, թէ՞ հայերէն: Ի՞նչ լեզուով կ'աղօթէք, իր հերթին հարց կու տայ Վերհարնը: Հայերէնով, անշուշտ,- կը պատասխանէ հայ գրողը: Ուրեմն, պէտք է գրէք հայերէն, կ'ըլլայ իմաստուն պատասխանը»:
Գրական իր հունձքը ամփոփուած է հետեւեալ հատորներուն մէջ՝
The Fall of the Aerie վերահրատարկուած է 2010-ին, ծննդեան 110-րդ տարեդարձին առթիւ Համազգայինի հայ կրթական եւ մշակութային միութեան «Համազգայինի» կողմէ ։ 2009-ին Երեւանի մէջ տպագրուած են Մարգարիտ Խաչատրեանի կազմած Արամ Հայկազի նամակներու ընտրանին, 2010-ին՝ «Մոռցուած էջեր. 1924-1950» (Ա. հատոր), 2012-ին՝ «Մոռցուած էջեր. 1951-1960» (Բ. հատոր), 2013-ին՝ «Մոռացուած էջեր. 1961-1966» (Գ. հատոր), 2012-ին՝ «Պատմուածքներ» ժողովածուները։
Բացի առաջին գիրքէն՝ Արամ Հայկազ բոլոր գործերը գրած է հայերէն լեզուով եւ հրատարակած՝ Հայաստանի մէջ։ Ան շատ չէ խօսած է իր գրելու արուեստին մասին, բայց ըսած է. «Կրնամ ըսել, թէ գրա­կա­նու­թիւնը օգ­տա­գոր­ծե­լով եր­բեք քա­րոզ­չու­թիւն չեմ ըրած։ Մար­դու բան սոր­վեց­նե­լու մտա­հո­գու­թիւն եւ յա­ւակ­նու­թիւն չեմ ու­նե­ցած, բայց Հայ ըլ­լա­լուս հպարտութիւնը միշտ ներ­կայ է ամէն մէկ տո­ղիս մէջ» :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:22 Մարտի ծնածներ Ստորոգութիւն:10 Մարտի մահացածներ
Արամ Ինճիկեան
Արամ Ինճիկեան,, ուսուցիչ, գիտութեան վաստակաւոր գործիչ, գրագէտ-քննադատ:
Կենսագրութիւն
Միջնակարգի ուսումը ծննդավայրին մէջ ստանալէ ետք, որպէս ուսուցիչ կը պաշտօնավարէ Խնձորեսկի եւ Դսեղի դպրոցներուն մէջ: Ապա՝ նոյն պաշտօնով կ'անցնի Ախալցխա, ուր հեռակայ կարգով միաժամանակ կը շարունակէ իր ուսումը: Երեւանի Մանկավարժական Հիմնարկի լեզուի եւ գրականութեան բաժանմուքնի ընթացքը աւարտելէ ետք, 1934-ին կը մտնէ Երեւանի Պետական Համալսարանի ասպիրանդական բաժինը, իսկ 1937-ին որպէս գիտաշխատող, կ'անցնի Երեւանի Պատմութեան եւ Գրականութեան Հիմնարկը:
1938-1946 թուականներուն, որպէս սովետահայ բանակային, կը մասնակցի Համաշխարհային Բ. Պատերազմի մարտերուն: 1946-ին զօրանալէն ետք, մինչեւ իր մահը կը պաշտօնավարէ ՀՍՍՀ ԳԱ Մանուկ Աբեղեանի անուան Գրականութեան Հիմնարկին մէջ։ Գրագէտ-քննադատ, գիտութեան վաստակաւոր գործիչ, Բանասիրական Գիտութիւններու տոքթոր:
Արամ Ինճիկեան կը հանդիսանայ նոր եւ ժամանակակից հայ գրականութեան ամէնէն հմուտ եւ ձեռնհաս գրականագէտներէն մէկը: Իր անուան կապուած կը մնայ դասական շարք մը գրողներու՝ Մ. Նալպանտեանի, Ռ. Պատկանեանի, Յովհաննէս Թումանեանի, Յ. Պարոնեանի, Յ. Յովհաննիսեանի երկերուն ակադեմական հրատարակութեանը: Ա. Ինճիկեան հեղինակն է բազմաթիւ հետազօտութիւններու եւ մենագրութիւններու: Անոր գրչին կը պատկանին հայ նոր գրականութեան դասական ներկայացուցիչներու՝ Ղ. Ալիշանի, Ռ. Պատկանեանի, Մ. Պէշիկթաշլեանի, Ս. Շահազիզի, Ալ. Ծատուրեանի եւ Սիամանթոյի նուիրուած շարք մը հետազօտութիւններ, ինչպէս նաեւ՝ «Լերմոնտովը եւ Հայ Վաթսունականները», «Պելինսկին Հայ Գրականութեան մէջ», «Չերնիշիւեսկու եւ Նալպանտեանի Գաղափարական Կապերի Հարցին Շուրջը» ուսումնասիրութիւնները:
Ա. Ինճիկեանի աշխատասիրութիւններէն առանձին հատորով լոյս տեսած են Ա. Իսահակեան ի (Երեւան,1940), Միքայէլ Նալպանտեան ի «Կեանքի եւ Գործունէութեան Տարեգրութիւնը» (Երեւան,1954), «Աւետիք Իսահակեան» (Երեւան, 1955), «Մտերիմներ եւ Մտորումներ» (Երեւան, 1967), «Յովհաննէս Թումանեան» (Երեւան, 1969), «Աւ. Իսահակեան» (Երեւան, 1977):
Ա. Ինճիկեան կը մահանայ 1975-ի Մարտին:
Ջիւանի
Ջիւանի (Սերովբէ (Սերոբ) Ստեփանի Բենկոեան (Լեւոնեան)), հայ աշուղական երգարուեստի ազգային դպրոցի ներկայացուցիչ, ժողովրդական երգիչ։
Անոր ստեղծագործութիւններէն մեզի հասած է մօտ 800 երգ։ Ունեցած է բազմաթիւ շրջագայութիւններ իր խումբով, հանդէս գալով ինչպէս Հայաստանի մէջ այնպէս ալ Վրաստանի եւ Ռուսաստանի մէջ։
Մասնակցութիւն բերած է նաեւ հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարին։ Ենթարկուած է հետապնդումներու, երբեմն արգիլուած են անոր ելոյթները, բռնագրաւած են նուագարանը։ Երեւանի մէջ Ջիւանիի անուան կը գործէ աշուղական արուեստի դպրոց, անոր անունով փողոցներ կը կոչուին Երեւանի մէջ, Գիւմրիի եւ այլ շրջաններու մէջ։
Կենսագրութիւն
Սերովբէ Բենկոեան ծնած է 1846 թուականին Ջաւախքի Կարծախ գիւղին մէջ՝ ռուս-թրքական պատերազմի հետեւանքով Պասենէն գաղթած Բենկոյենց Գասպարի ընտանիքին մէջ։
Հայրը կը մահանայ երիտասարդ հասակին, իսկ մայրը կ՛ամուսնանայ եւ կ՛երթայ դրացի Դադեշ գիւղ։ Սերովբէ եւ անոր երկու եղբայրները՝ Քերոբն ու Փիլիպոսը, կը զրկուին մայրական խնամքէն։ Մօրմէ բաժանուելու վիշտին ազդեցութեան տակ ան յետագային կը գրտէ իր հռչակաւոր «Մայրիկ» երգը։ Սերովբէի հօրեղբայրը՝ Մարտիրոսը, որ Կարծախի մէջ ճանչցուած մարդ էր, իր ուսերուն կ’առնէ երեք որբուկներու խնամքը։ Ժամանակը ու պայմանները թոյլ չեն տար, որ Սերոցբէն կարողանայ օրինաւոր կրթութիւն ստանայ։ Գիւղական խալիֆայական դպրոցին մէջ նոր գրել-կարդալ սորուած էր, երբ հօրեղբայրը Սերովբէին դպրոցէն կը հանէ կը կրգէ հորթարած։
Ուսման, երգի ու երաժշտութեան հանդեպ սերը անոր մէջ կ’արթննայ արդէն վաղ հասակէն։ Անոր ընկեր Աւետիս Պողոսեանը պատմած է. «Խումբ մը պատանիներ Խոզապին լճի ափին անասուններ կ’արածէինք։ Մեզ հետ էր նաեւ Սերոբը։ Ան հազուադէպ մեզ կը մասնակցէր մեր ընկերական խաղերուն, շարունակ կ’արանձնանար, ցածր ձայնով կ’երգէր եւ հետն ալ ճիպոտի վրայ, «կը նուագէր»։ Օր մըն ալ տեսնենք այս իր հետ բերած է տախտակի կտոր մը եւ ձիու պոչէն քաշած մազ։ - Ինչի՞ համար են դրանք, - հարցուցինք անոր։ Այս թէ՝ սազ պիտի շինեմ։ Երբ մենք սովորականի պէս սկսանք մեր խաղը, Սերոբը առանձնացաւ։ Կէսօրին տեսնենք, «սազը» պատրաստ է։ Ան կ’երգէր հօրեղբայր Մարտիրոսէն սորուած երգ մը ու հետն ալ կը զարնէր «սազի լարերուն»։ Աւա՜ղ, մենք կը ծիծաշէինք ու չէինք ենթադրէր, որ մեր դիմաց կանգնած է ապագայ տաղանդաւոր աշուղ Ջիւանին»։
Ան հետաքրքրութեամբ կը լսէ Կարծախ այցելած շրջիկ աշուղներու երգն ու զրոյցը եւ անոր մէջ հետզհետէ կ’ամրապնդուի աշուղ դառնալու ցանկութիւնն ու երազանքը, եւ ինքն ալ կը սկսի երգեր յօրինել։ Համագիւղացի աշուղ Սիային, որուն սեւ ըլլալուն պատճառով զինք կը կոչէին Ղարա-Ղազար, կը նկատէ պատանիին հակումներն ու սերը եւ կը համաձայնի զայն առնել իբրեւ աշակերտ։
Ջիւանին Սիային կ’աշակերտէ հինգ տարի։ Կը սորուի ու կը հմտանայ աշուղական երգարուեստի մէջ։ Ան շուտով կը սորուի նաեւ սազ նուագել, կը տիրապետէ աշուղական արուեստի նրբութիւններուն ու իւրայատկութիւններուն, կը յօրինէ, երբեմն ալ կը գերազանցէ նաեւ իր վարպետին։ Ընդունուած կարգի համաձայն՝ աշուղ Սիային անոր հինգ տարի ետք կը շնորհէ աշուղի կոչում եւ աշուղի անուն՝ Ջիւանի:
Աշխատանքի բերումով 1864 թուականին Ջիւանին հօրեղբոր հետ կ’երթայ Թիֆլիս, ապա Ալեքսանդրապոլ, որ աշուղներու կեդրոն կը համարուէր։ Այստեղ ապրող ու ստեղծագործող աշուղներու մասին ան լսած էր Կարծախ այցելած աշուղներուն կողմէ։ Թիֆլիսէն դարձեալ աշխատանքի բերումով Ջիւանին կ’եթայ Ալեքսանդրապոլ եւ Տալոեաններու սրճարանին մէջ, ընդհառաջելով ներկաներուն, կ’երգէ իր յօրինած երգերը եւ գովասանքի կ’արժանանայ սրճարանին մէջ գտնուող աշուղներուն կողմէն։
Հենց այս տարիներուն Ջիւանին կը ծանօթանայ Կարծախ այցելած նորբայազետցի աշուղ Սազայի հետ, որուն համատեղ աշխատելու առաջարկը ան կ’ընդունէ։ Երկու երիտասարդ աշուղները կը սկսին միասին հանդէս գալ։ Սկզբնական շրջանին անոնք կը մնան Թիֆլիսի մէջ, ելոյթներ կ’ունենան վանեցի Կարապետ Սոնանեանցի սրճարանին մէջ ։ Կարճ ժամանակամիջոցի ընդաձքին անոնք ձեռք կը բերեն անուն ու հռչակ։
Ջիւանին Թիֆլիս կը մնայ մէկ տարի։ Արդէն յայտնի դարձած աշուղ Ջիւանիի Տալոեան եղբայրները կը հրաւիրեն Ալեքսանդրապոլի իրենց սրճարանին մէջ երգելու։ 1868 թուականին Ջիւանին Սազայիի հետ կը տեղափոխուի ու կը հաստատուի Ալեքսանդրապոլ ։ 1871 թուականին, ան արդէն սեփական խումբ ունէր եւ մշտապէս ելոյթներ կ’ունենար Տալոեան եղբայրներու սրճարանին մէջ ։
1872 թուականին Ջիւանին կ՛ամուսնանայ սրճարանատիրոջ՝ Յովհաննէս Տալոեանի դստեր՝ Աշխենի հետ։ Անոնք կ’ունենան վեց զաւակ, որոնցմէ են՝ հրատարակիչ-խմբագիր, աշուղագէտ, մատենագէտ, արուեստի վաստակաւոր գործիչ Գարեգին Լեւոնեանը (1872-1947) եւ քաղաքական, հասարակական, ազգային գործիչ Պարոյր Լեւոնեանը (1884–1933)։
1895 թուականին Ջիւանին ընտանիքով կը տեղափոխուի ու կը հաստատուի Թիֆլիս, ուր կ’ապրի մինչեւ կեանքի վերջը՝ 1909 թուականը։ Հաստատուելով Թիֆլիսի մէջ՝ ան նպատակ ունէր նիւթապէս ապահովել ընտանիքը եւ կարեւորը՝ զաւակներուն լաւ կրթութիւն տալ։ Որդիներու կրթութիւնը, անոնց ապագան միշտ մտահոգութիւն տուած է աշուղին, որ արտայայտուած է նաեւ անոր շարք մը երգերուն մէջ։ Թիֆլիսի մէջ, սակայն, Ջիւանին չի կարողանար քիչ թէ շատ ապահով կեանք վարել։ Կարիքը, չքաւորութիւնը անոր մշտապէս կը հետապնդեն։ Անոր երազանքը եղած է «ունենալ շնորհք, միտք ու խելք, որ կրթեմ զաւակներս՝ չմտած դագաղ» ։ Իր անուսում ըլլալուն պատճառը ան մշտապէս կը նկատէր ընտանեկան միջավայրը ։ Աշուղի բազմանդամ ընտանիքի նիւթական վիճակը այդպէս ալ չէր բարելաւուեր, անոր հետ օրեցօր կը վատանար անոր առողջութիւնը, աւելի կը թուլնար առանց այն ալ վատ տեսողութիւնը ։
1896–1900 թուականներուն Ջիւանին տեսողութիւնը վերականգնելու նպատակով կը մեկնի Պուլկարիա՝ Պլովդիվ քաղաք։ Բարեկամներու խորհուրդով ան կ’երթայ Վիեննա, կը դիմէ մասնագետներու, բայց կը վերադառնայ անարդիւնք ։
Կեանքի վերջին տարիներ
Ժամանակ մը ետք, Ջիւանի իր խումբով կը տեղափոխուի Սուրբ Գէորգ եկեղեցւոյ դիմաց գտնուող Հաշտոնց Գասպարի սրճարանը։ Դժուարութեամբ, սրճարանատէրը կը յաջողի Ջիւանին Ասլանեանի «ձեռքէն խլել»։ «Գասպարի սրճարանը անհամեմատ աւելի ընդարձակ էր, տեղն ալ բանուկ, մարդաշատ: Սրճարանը ամէն օր լեփ-լեցուն էր բազմութեամբ»։ Գասպարի սրճարանի յաճախորդներէն եղած է ժողովրդական հերոս Անդրանիկը ։
1871 թուականէն սկսեալ, Ջիւանի ունեցած էր սեփական խումբ, հիմնականին բաղկացած երեք հոգիէ, որոնցմէ մէկը աշուղ Ջամալին էր՝ Ջիւանիի կնոջ եղբայրը։ Կեանքի վերջին տարիներուն, Ջիւանիի խումբը բաղկացած էր չորս հոգիէ. ինքը կը նուագէր ջութակ, Ջամալին՝ սանթուր, Ալեքսին՝ թառ, էրզրումցի Յարութիկը՝ նրբասրինգ ։
Ջիւանին վախճանած է 24 Փետրուար 1909-ին։ Անուանի աշուղի յուղարկաւորութեան մասնակցած են տարբեր ազգերու մեծ թիւով ներկայացուցիչներ։ Այդ օրերուն Դաշնակցութեան գործով Մետեխի բանտին մէջ գտնուող Յովհաննէս Թումանեանն ու Աւետիք Իսահակեանը, երբ յուղարկաւորութեան թափօրը կ’անցնէր բանտի մօտէն, վանդակապատ պատուհանէն վերջին հրաժեշտը տուած են մեծ աշուղին՝ թաշկինակները թափահարելով ։
Ալեքսանդրապոլ
Շիրակի կեդրոն Ալեքսանդրապոլը կը դառնայ աշուղ Ջիւանիի երկրորդ հայրենիքը։ Ան հանդէս կու գայ Անդրկովկասի, Հիւսիսային Կովկասի, Ռուսաստանի եւ Արեւմտեան Հայաստանի հայաշատ բնակավայրերուն մէջ։
Ալեքսանդրապոլը Անդրկովկասի հայաշատ քաղաքներէն էր։ Երբ Ջիւանին կը հաստատուի հոն, քաղաքին մէջ կը գործէին դպրոցներ, ուր ուսուցիչ էին յայտնի գրողներ ու հասարակական գործիչներ Ղազարոս Աղայեանը, Հայրապետ Ղուկասեանը, Գաբրիէլ Տեր-Յովհաննիսեանը (Քաջբերունի), Սարգիս Բէկնազարեանը եւ ուրիշներ ։ Ալեքսանդրապոլի մէջ ներկայացումներ կը կատարուէին, իսկ սրճարաններուն մէջ տեղի կ’ունենային Շիրակի աշուղներու ելոյթներ ու մրցումներ։ Քաղաքին ու Շիրակի գիւղերուն մէջ կ՛ապրէին ու կը ստեղծագործէին բազում աշուղներ : Քաղաքին մէջ կը գործէր երեք սրճարան՝ Տալոյենց, Կուզիկենց, Հայկազունիենց։ Հայերէն լեզուով երգերը, մասնաւորապէս աշուղականը, կենցաղին մէջ թրքերէնի հետ սովորական էին։
Թիֆլիս
Թիֆլիսի մէջ կարճատեւ գործունէութեան ընթացքին Ջիւանին հետաքրքրութեամբ կը հետեւէր հասարակական կեանքին մէջ, հայ ժողովուրդի ճակատագրին առնչուող իրադարձութիւնները, կը փորձէր կարդալով գիտելիքներ ձեռք բերել, հարստացնել նաեւ իր բառապաշարը։ Տեղափոխուելով Ալեքսանդրապոլ՝ ան կարճ ժամանակամիջոցի ընթացքին կը դառնայ ժամանակի կրթուած ու զարգացած մարդոցմէ մէկը։ Թիֆլիսէն բերած է նոր լոյս տեսած գիրքեր, թերթեր։ Ալեքսանդրապոլի մէջ նոթագրութեան դասեր կ’առնէ Յովհաննէս անունով երաժշիտէն, որուն երգ կը նուիրէ ։
Ջիւանիի ինքնակրթութինը զգալի չափով կը նպաստէր անոր լայն կապերուն, ծանօթութիւնները ժամանակի մտաւորականութեան ներկայացուցիչներու հետ, ինչպէս Թիֆլիսի մէջ, այնպէս ալ՝ Ալեքսանդրապոլի մէջ։ Ան իր երգին մէջ արծարծած է ժամանակի հայ հասարակութեան հուզող շատ խնդիրներ։
Կը հետեւին 25 ստորագրութիւն, որոնց մէջն են յայտնի աշուղներ՝ Մկրտիչ Տալեանը (Ջամալի), Վարշամ Տրդատեանը (Պայծառէ), Գրիգոր Տալեանը (Շերամ) եւ Ֆիզահին: Պահպանուած է արձանագրութեան նաեւ ռուսերէն օրինակը։
Ջիւանին «ուստաբաշի» ընտրուած էր նաեւ աւելի վաղ. այլ վաւերագիր մը՝ կազմուած 18 Ապրիլ 1884, Ջիւանին կ՛ըստորագրէ՝ «ուստաբաշի Ջիւանի» ։
Շրջագայութիւններ
Իր քառասունամեայ ստեղծագործական կեանքի ընթացքին, աշուղ Ջիւանին բազմաթիւ շրջագայութիւններ ունեցած է, հանդէս եկած է իր խումբով։ Ան յաճախ իր երգերու հորինման ու տեղի վերաբերեալ նշումներ կատարած է։ Ելլելով պահպանուած տուեալներէն՝ ան ելոյթ ունեցած է Երեւանի, Շուշիի, Գանձակի, Պաքուի, Կարսի, Էրզրումի, Սալմաստի, Դերբենտի, Պաթումի, Փութիի, Սուխումի, Նովորոսիյսկի, Ղրիմի քաղաքներուն, Խարկովի, Ռոստովի, Եկատերինոդարի, Արմաւիրի եւ այլ շրջաններու մէջ։
Ինքնակենսագրական տարաբնոյթ տեղեկութիւններով հարուստ է աշուղի «Ճանապարհորդական տպաւորութիւններ» խորագրով ստեղծագործութիւնը, որ գրած է 1900–1902 թուականներու ընթացքին։ Ջիւանին պահած է օրագիր, որուն օր առ օր գրանցած է տեղի ունեցած արժանայիշատակ դէպքերը, ներկայացուցած է այն բնակավայրերը, ուր երգած է տեղի ժողովուրդի, անոնցմէ են՝ հայերու վիճակը, կենցաղը, սովորութիւնները եւ այլն։ Ըստ գրառումի մը՝ աշուղի երեք հոգիէ բաղկացած խումբը դուրս կու գայ Թիֆլիսէն՝ 1 Օգոստոս 1900-ին։ Խումբը ելոյթներ կ՛ունենայ Պաթումի, Փութիի, Սուխումի, Նովորոսիյսկի, Կերչի, Թէոդոսիոյ, Յալթիոյ, Սիմֆերոպոլի, Սեւաստոպոլի, Խարկովի, Մելիտոպոլի, Ռոստովի եւ Նոր Նախիջեւան քաղաքներուն մէջ։ Անոնց ելոյթները մեծ յաջողութեամբ անցած են, խոչընդոտներ հարուցուած են միայն իշխանութիւններու կողմէն ։
Ճանապարհորդութեան ընթացքին Ջիւանին իւրաքանչիւր քաղաքի մէջ հանդիպած է հայերու, հատկապէս մշեցի գաղթականներու, իր ցավն ու կարեկցանքն արտայայտած է անոնց վիճակի, անտուն-անընտանիք կեանքի կապակցուեամբ :Յաջողած են հատկապէս Հիւսիսային Կովկասի Արմաւիրի հայաշատ քաղաքի շրջագայութիւնները։
Ջիւանին մշտապէս եղած է ոստիկանութեան հսկողութեան ներքեւ, ենթարկուած է հետապնդումներու, արգիլուած են անոր ելոյթները, բռնագրաւուած է նուագարանը :
Հասարակական գործունէութիւն
Ջիւանին մասնակցած է նաեւ հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարին։ Ան բարեկամական, ընկերական կապեր է ունեցած է Ալեքսանդրապոլի մէջ կազմակերպուած «Բարենպատակ» հայրենասիրական ընկերութեան անդամներու հետ ։
Ակադեմիկոս Մկրտիչ Ներսիսեանի աշխատութիւններէն մէկուն մէջ աւելի որոշակի տուեալներ կը հաղորդուի Ջիւանիի հայրենանպաստ գործունէութեան վերաբերեալ։ 1877–1878 թուականներուն ռուս-թրքական պատերազմի աւարտէն ետք Հայաստանի մէջ ծայր առած կամաւորական շարժման ոլորտին մէջ ընդգրկուած էր նաեւ հայաշատ, ռուս-թրքական սահմանամերձ Ալեքսանդրապոլը։ Քաղաքին մէջ կ’ընտրուի հինգ հոգիէ բաղկացած հանձնաժողով մը՝ կամաւորական խումբերը կազմակերպելու ու անոնց գործունէութիւնը ուղորդելու նպատակով։ Այդ հանձնաժողովի անդամ կ’ընտրուի Ջիւանին ։
Աշակերտներ
Ջիւանին բոլոր աշուղներու նման ունեցած է աշակերտներ․
Ժողովածուներ
Ջիւանիի երգերը տպագրուած են պարբերական մամուլի էջերուն մէջ, իսկ ապա առանձին ժողովածուներու մէջ՝ յաճախ առանց անոր տեղեկութիւն ունենալուն։ Աշուղին ճանաչում բերած է «Արարատ» ամսագրին մէջ լոյս տեսած երգերու շարքը ։ Մինչեւ 1880-ական թուականները անոր երգերը տպագրուած են նաեւ «Սոխակ Հայաստանի» երգարանի հատորներուն մէջ։
Ջիւանիի երգերու առաջին ժողովածուն հրատարակուած է Ալեքսանդրապոլի մէջ եւ շուտով սպառած։ Յաջորդ երկու ժողովածուներն ալ նոյնպէս տպուած են Ալեքսանդրապոլի մէջ ։ Հետագային ալ հրատարակուած են քանի մը ժողովածուներ։ Այնուհետեւ, սկսած է անոր երգերուն տարածումը հայկական միջավայրին մէջ՝ Անդրկովկաս ու Հիւսիսային Կովկաս, Արեւմտեան Հայաստան ու այլ շրջաններ։ Երգերու վերջին ժողովածուն լոյս տեսած է Երեւանի մէջ, 1988 թուականին։ Ջիւանիի երգերը թարգմանուած են ռուսերէն, ֆրանսերէն եւ այլ լեզուներով։
Ջիւանիէն շուրջ 800 երգ հասած է մեզի։ Անոր երգերը հեղինակէն գրի առած եւ մշակած են Քրիստափոր Կարա-Մուրզան, Մակար Եկմալեանը, Կոմիտասը, Ա. Բրուտեանը, հետագային (այլ աշուղներու երգածէն)՝ Ս. Դեմուրեանը, Ռոմանոս Մելիքեանը եւ ուրիշներ։
Ձօն Ջիւանիի
Ջիւանիին բանաստեղծութիւններ նուիրուած են։ Բանաստեղծ Յովհաննէս Յովհաննիսեան ձօն գրած է 5 Փետրուար 1904-ին, Վարդանանց տօնին առթիւ կազմակերպուած ընկերական հաւաքոյթին ընթացքին․ Ես խեղճ ու կրակ աշուղ Յովհաննէս, Քեզ ի՞նչ արժանի մի բան ունեմ ես, Ի՛նչ էլ որ լինեմ, անփորձ մանկան պէս Քո աշակերտն եմ, ո՞ւր ես, Ջիվանի
Անուանի բանաստեղծը գրած է.
Տիգրան Արփիարեանը Ջիւանիի խումբի ելոյթներուն մասին գրած է հետեւեալը․
Արաբկիրի աշուղական երգարուեստին քաջատեղեակ Անդրանիկ Փոլատեանը Ջիւանիի մասին գրած է․
Արտաքին Յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ գուսաններ Ստորոգութիւն:Աշուղներ Ստորոգութիւն:Անձինք նամականիշերու վրայ Ստորոգութիւն:Ստեղծագործական կեղծանուններ Ստորոգութիւն:1846 ծնունդներ Ստորոգութիւն:5 Մարտի մահացածներ Ստորոգութիւն:1909 մահեր Ստորոգութիւն:Կարծախ մահացածներ
Վահան Շիտանեան
Վահան Շիտանեան, հայ դեղագործ։
Կենսագրութիւն
Ծնածէ Տրապիզոնի նահանգի, Սամսուն նաւահանգստին մէջ։ Ստացած է դեղագործական կրթութիւն եւ աշխատած է որպէս դեղագործ։
1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ ծառայած է որպէս զինուորական դեղագործ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ Ստորոգութիւն:Սամսոն ծնածներ Ստորոգութիւն:1915 մահեր Ստորոգութիւն:Սեբաստիա մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ալեքսանտր Կրահամ Պելլ
Ալեքսանտր Պելլ, սկովտիացի գիտնական եւ գիւտարար, հեռախօսի գիւտարարը: Զբաղած է ուսուցչութեամբ՝ մասնաւորապէս դասաւանդելով խուլերու դպրոցին մէջ:
Մանկութիւն
Ալեքսանտր Պելլը ծնած է Սքոթլանտիայի Էտինպուրկ քաղաքին մէջ 3 Մարտ 1847ին : Անոր հայրենի տան հասցէն է՝ Սաութ Շառլոթ Փողոց 16: Տունն ունի քարէ գրութիւն, ուր նշուած է, որ ան եղած է Ալեքսանտր Կրահամ Պելլի ծննդավայրը:
Ան երկու եղբայր ունէր՝ Մելուիլ Ճեյմզ Պելլ (1845-1870 թուականներ) եւ Էտուարտ Չարլզ Պելլ (1848-1867 թուականներ): Անոնք երկուքն ալ մահացած են թոքախտ էն :
Անոր հայրը համալսարանի դասախօս Ալեքսանտր Մելուիլ Պելլն է, իսկ մայրը՝ Էլիզա Կրէյսը:
Թէեւ անոր իսկական անունը Ալեքսանտր էր, 10 տարեկանին ան դիմեց իր հօրը, որ ունենայ ուրիշ անուն մը, ինչպէս իր եղբայրները : Իր 11-րդ ծննդեան առթիւ հայրը անոր ըսածը ընդունեց «Կրահամ» անունը որպէս երկրորդ անուն, ինչ որ ընտրած էր Քանատացի Ալեքսանտր Կրահամի պատւոյն, որ դարձած էր իրենց ընտանիքի բարեկամը : Իր մօտ հարազատներուն եւ ընկերներուն համար ան մնաց «Ալեք»: Մինչեւ վերջ Պելլի հայրը այդպէս կ’անուանէր անոր :
Առաջին Յայտնագործութիւնը
Որպէս երեխայ Ալեքսանտր Պէլլը անսովոր հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէր շրջապատող աշխարհի նկատմամբ․ ան կը հաւաքէր տարբեր կենսաբանական նմոյշներ եւ դեռ բաւական փոքր հասակին գիտափորձեր կ’ընէր: Անոր լաւագոյն ընկերը Պէն Հըրտման ն էր, որուն ընտանիքը ալրաղաց մը ունէր: Պատանի Ալեքը օր մը կը հարցնէր, թէ ինչ կ’ընէ ալրաղացը. անոր բացատրած էին, որ ան կը կեղեւազատէ ցորենը՝ բաւական աշխատատար եղանակով: Այն ժամանակ, 12 տարեկան հասակին Ալէքը տան պայմաններով պատրաստրեց սարքաւորում մը, որ պտտուող թիակներու եւ խոզանակներու համակցութիւն մըն էր՝ ստեղծելով պարզ կեղեւազատող մեքանիզմ մը․ ան գործի դրուեցաւ ալրաղացին մէջ եւ անխափան աշխատեցաւ քանի մը տարի: Ընկերոջ հայրը՝ Ճոն Հըրտմանը երկու տղաներուն տուաւ փոքր արհեստանոց մը, ուր անոնք կրնային աշխատիլ տարբեր սարքաւորումներու վրայ:
Դեռ փոքր հասակէն Պելլը կը ցուցաբերէր ուշիմութիւն եւ տաղանդ արուեստի, բանաստեղծութեան, երաժշտութեան նկատմամբ, ինչ որ կը խրախուսուէր իր մօր կողմէ: Ան առանց մասնագէտի օգնութեան սորվեցաւ դաշնամուր նուագել եւ դարձաւ տան միակ անդամը, որ կը տիրապետէր այդ գործիքին:
Հակառակ անոր ինքնամփոփ եւ հանգիստ բնաւորութեանը, ան հաճոյք կը ստանար նմանակումներ եւ «ձայնային հնարքներ» ընելով, որոնցմով մշտապէս կը զուարճացնէր տան հիւրերուն: Պելլի վրայ խոր ազդեցութիւն ձգած էր նաեւ մօր խլութիւնը (ան սկսած էր կորսնցնել լսողութիւնը, երբ Պելլը 12 տարեկան էր). այդ պատճառով Պելլը սորված էր խուլերու լեզուն: Պելլը նաեւ իւրացուց յստակ, կանոնաւորուած հնչիւնները անմիջապէս խուլ զրուցակցի գլխուն վրայ արտասանելու ճարպիկ ձեւերը, որուն դէպքին մայրը կրնար որոշակի ճշգրտութեամբ հասկնալ իր որդիին: Մօր առողջութեամբ Պելլի մտահոգութիւնը պատճառ հանդիսացաւ, որ ան սկսի ուսումնասիրել ականջային եւ այլ լսողական դրութիւններ:
Կրթութիւն
Պելլը կանուխ տարիքին, եղբայրներուն նման, կրթութիւնը ստացած է տան մէջ՝ հօր օգնութեամբ: Աւելի ուշ կ’ընդունուի Էտինպըրկի Արքայական աւագ դպրոց (Էտինպըրկ, Սքոթլանտիա), բայց դուրս կու գայ 15 տարեկանին՝ աւարտելով միայն առաջին չորս դասարանները: Դպրոցին մէջ ան առանձնապէս աչքի չի զարներ, յաճախ կը բացակայէր եւ ցած գնահատականներ կը ստանար: Անոր կը հետաքրքրէին բնական գիտութիւնները, յատկապէս կենսաբանութիւնը, իսկ միւս նիւթերուն հանդէպ անտարբեր էր։
Դպրոցէն դուրս գալէն ետք՝ Պելլը կ’ուղեւորուի Լոնտոն իր հօր՝ Ալեքսանտր Պելլի հետ ապրելու: Հօր հետ անցուցած մէկ տարուայ ընթացքին անոր մօտ ուսման հանդէպ սէր կը ծնի, անոնք միասին ժամեր կ’անցընէին դասերը պատրաստելու եւ լուրջ քննարկումներու վրայ։ Աւագ Պելլը ջանք չէր խնայեր օգնելու իր երիտասարդ աշակերտին՝ յստակ եւ համոզիչ խօսիլ սորվելու, հմտութիւն որ հետագային որպէս ուսուցիչ պէտք պիտի ունենար:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:2 Օգոստոսի մահացածներ
Ազգային Կեդրոնական Դպրոց (Նոր Ջուղա)
Ազգային Կեդրոնական Դպրոց, տարրական, ապա միջնակարգ դպրոց։ Հիմնադրուած է 1880 թուականին, Նոր Ջուղայի Չարսու թաղամասին մէջ՝ Իրանա-Հնդկաստանի թեմի առաջնորդ Գրիգորիս արքեպիսկոպոս Յովհաննիսեանի նախաձեռնութեամբ։ Կը միաւորէ, մինչ այդ Նոր Ջուղայի մէջ գործող, երեք դպրոցներ՝ Հ. Աբգարեանի հիմնած Հայկեան հայրենասիրականը, Մարիամ Հայաւթիւնեանի եւ Մարգար Սուքիասեանի հիմնած դպրոցները։ 1892 թուականին ընդգրկած է նաեւ Ս. Կատարինեան իգական դպրոցը՝ կոչուելով Նոր Ջուղայի Ազգային Երկսեռ Դպրոց։ Սակայն Ազգային Կեդրոնականը հիմնականին մէջ եղած է արական տարրական դպրոց։ 1936 թուականին, երբ Ազգային դպրոցները պետականացուած են, վերոյիշեալ դպրոցները սկսած են կոչուիլ «Շահ Աբրաս Մեծ» անունով։ Հետագային կրկին դարձած են ազգային։ 1970-1971 թուականներուն Նոր Ջուղայի բոլոր ազգային դպրոցներուն մէջ աշակերտութեան թիւը հասած է 1454-ի, ոաուցիչներուն թիւը՝ 100-ի (38-ը՝ հայ, 61-ը՝ պարսիկ)։ Մինչեւ 1936 թուականը դասաւանդութիւնները եղած են հայերէն. պետական ծրագիրը որդեգրուելէ ետք մայրենի լեզուի ուսուցումը սահմանափակուած է։ Դասաւանդուած են հայերէն, հայոց պատմութիւն, կրօն, անգլերէն, ֆրանսերէն, պարսկերէն, հանրահաշիւ, երկրաչափութիւն, բնագիտութիւն, քիմիագիտութիւն, ընդհանուր պատմութիւն, աշխարհագրութիւն, երաժշտութիւն, նկարչութիւն եւ այլն։
Ստորոգութիւն:Իրան Ստորոգութիւն:Դպրոցներ
Սփիւռք (ընդհանուր)
Սփիւռքը ցեղի մը մէկ մասն է, որ կ'ապրի պատմական հայրենիքի սահմաններէն դուրս եւ իր ընդհանրութեան պահպանման եւ զարգացման համար ունի յատուկ ընկերվարական համակարգեր։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սփիւռք
360 (թիւ)
360 (երեք հարիւր վաթսուն) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 359-ի եւ 361-ի միջեւ
Մասիս (օրաթերթ)
«Մասիս»-ը հիմնուած է 1852-ին, իբրեւ օրաթերթ, Կարապետ Իւթիւճեանի կողմէ: Անոր առաջին թիւը լոյս կը տեսնէ 2 Փետրուարին կը դառնայ Պոլիս հրատարակուող առաջին արեւմտահայ թերթը: Իրմէ առաջ այնտեղ կար «Լրոյ գիր...» կոչուածը, որ Սուլթանի արքունի թրքերէն պաշտօնաթերթին հայերէն թարգմանութիւնն էր եւ կը հրատարակուէր կայսրութեան նախաձեռնութեամբ ու ծախսերով :
Կարապետ Իւթիւճեան իր շուրջ ունէր մտաւորական կոկիկ կորիզ մը, յորում կը գտնուէին Գրիգոր Օտեանը, Նահապետ Ռուսինեանը, բժ. Սերվիչենը եւ ուրիշներ, որոնք բոլորն տարուած էին աշխարհաբար լեզուն կոկելու, կանոնաւորելու եւ համազգային լեզուի մը վերածելու մարմաջով՝ հակառաակ իրենց շատ խոր կապուածութեան գրաբարին:
Այստեղ է, օրինակ, որ 1888-ին իբրեւ թերթօն հրատարակուեցաւ 27-ամեայ Գրիգոր Զօհրապի  առաջին վէպը՝ «Անհհետացած սերունդ մը», իսկ տարի մը ետք՝ «Ուղեւորութիւն մը յիշատակներէս ներս»-ը:
Գրիգոր Զօհրապ «Մասիս» օրաթերթի տէրն ու տնօրէնը
1892-ին զայն ձեռք կ’անցընէ Գրիգոր Զօհրապ, որ կը դառնայ անոր տէրն ու տնօրէնը՝ իրեն հետ ունենալով Հրանդ Ասատուրը եւ Տիգրան Կամսարականը: Թերթը լոյս կը տեսնէ նոյն տարուան Յունուարին՝ իբրեւ երեքշաբաթեայ եւ կը գործէ ամենայն կանոնաւորութեամբ՝ յաջորդաբար լոյս ընծայելով 17 թիւ եւ գտնելով մեծ ընդունելութիւն:
Այս յաջողութենէն քաջալերուած ու խանդավառ՝ Զոհրապ 1893-ին «Մասիս»-ը կը վերածէ շաբաթաթերթի՝ հակառակ Հրանդ Ասատուրի բազմաթիւ զգուշացումներուն, քանի այս վերջինը շատ աւելի տեղեակ էր  թերթի խոհանոցային հաշիւներուն ու մանրուքներուն եւ կը գիտակցէր, որ  կարելի չէր  ապրեցնել  զայն իբրեւ շաբաթաթերթ: Եւ իրօք ալ, հազիւ եօթը ամսուան  կեանք մը կ’ունենայ շաբաթաթերթը՝ սպառելով  խմբագրական անձնակազմին բոլոր ուժերը, յատկապէս Զոհրապի, որ ա՛լ ժամանակ չէր գտներ զբաղելու անով:
Սակայն Զօհրապի արիւնին մէջ էր հրապարակագրութիւնը: 	Ան հետամուտ կ’ըլլայ վերստին տիրանալու «Մասիս»-ին եւ կը յաջողի՝ իր հետ ունենալով Սիպիլը եւ Հրանդ Ասատուրը: Եւ ան լոյս կը տեսնէ իբրեւ օրաթերթ: Գրիգոր Զօհրապ, որ արդէն ծանրաբեռնուած էր իր ասպարէզով եւ ազգային երեսփոխանի  տաղտուկներով,   հիմա կը մտնէ նոր հեւքի մը մէջ՝  ամէնօրեայ խմբագրականներով ու ազգային  հարցերու  նուիրուած  յօդուածներով, որոնք կը հիւծէին զինք:		Այսպէս կը տոկայ հազիւ տարի մը ու կը քաշուի անկէ:
«Մասիս»-ը անկէ ետք կը շարունակէ  լոյս տեսնել մինչեւ 1908-ի սահմանադրութիւնը, երբ նոր դէմքեր,  նոր հոսանքներ ու նոր արժէքներ հրապարակ կու գան վերջ դնելով  անոր  56-ամեայ  գոյութեան,  ուր ան փոքր ընդմիջումներով արեւմտահայութեան եւ արեւմտահայերէնին բաբախող սիրտը եղաւ՝ իր մէջ ներառելով  օրուան լաւագոյն մտաւորականները   եւ իրը դարձնելով ազգը յուզող բոլոր հարցերն ու մտահոգութիւնները:
Անոր վերջին տնօրէնը կ’ըլլայ Ենովք Արմէնը:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Պոլսոյ մէջ հրատարակուող Ազգային,գրական, քաղաքական հանդէս Ստորոգութիւն:Թուրքիայի մէջ հրատարակուող հայկական օրաթերթեր Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Փրակ
Փրակ (չեխերէն՝ Praha [ˈpraɦa]), Չեխիոյ մայրաքաղաքն է։ Իր մեծութեամբ Եւրամիութեան քաղաքներուն տասնչորրորդն է։
կը Գտնուի երկրին հիւսիս-արեւմուտքը։ Բնակչութիւնը 1,3 միլիոն մարդ կը հաշուէ (ըստ 2013-ին կատարուած մարդահամարի տուալներուն)։ Եւրոպայի մեծ զբօսաշրջական կեդրոններէն է։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպական երկիրներ
361 (թիւ)
361 (երեք հարիւր վաթսունմեկ) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 360-ի եւ 362-ի միջեւ
Քիթրիանի
Քիթրիանի (յուն․՝ Κιτριανή Σίφνου), Էգէական ծովու անբնակ կղզիակ, Սիֆնոս, Քիքլատես, Յունաստան։ Կը գտնուի Սիֆնոսին հարաւային ափերուն շատ մօտիկ։ Ըստ 2011-ի մարդահամարին, անբնակ կղզի է։ Տարածութիւնն է 0,937 քլ²։
Կղզիին հարաւային Աքրոթիրի հրուանդանին դիմացը գտնուող կղզիակին վրայ կայ Աստուածածնին նուիրուած Փանաղեա Քիթրիանի եկեղեցին, որ Սիֆնոսին հնագոյն եկեղեցական յուշարձանն է (ԺԱ․ դար)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Ալէն Ալթինողլու
Ալէն Ալթինողլու : Հանրածանօթ ֆրանսահայ խմբավար, երաժիշտ, երգահան:
Կենսագրութիւն
Ալէն Ալթինողլու ծնողները գաղթած են Սթամպուլէն: Ալէն Ալթինողլու ուսանած է Փարիզի Ազգային երաժշտանոցին մէջ, ուր այժմ կը դասաւանդէ: Ուսումը աւարտելէն յետոյ ընդունուեր է խմբավարական դպրոց: 2014-ին ան դարձաւ երաժշտանոցին խմբավարական դասարանի տնօրէն ։:
Սուրիահայ Տարեցոյց (տարեգիրք)
«Սուրիահայ տարեցոյց», պատկերազարդ տարեգիրք։
Ալէն Ալթինողլու
Կենսագրութիւն
Ալթինօղլու կը յայտնէ թէ,
Սուրիահայ Տարեցոյց (տարեգիրք)
Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1924 թուականին Գահիրէ, 1925 թուականին Հալէպ (2 գիրք)։ Կազմողներ՝ Միհրան Աճէմեան, Միսաք Սիսեռեան, Եդուարդ Ոսկերչեան։
Ալէն Ալթինողլու
La Monnaie օփերային թատրոն
Ալէն Ալթինողլուն առաջին անգամ որպէս հիւր-խմբավար ներկայացաւ La Monnaie օփերային թատրոնի մէջ 2011 թուականին՝ ղեկավարելով Մոխրոտը օփերան։ 2015 թուականի Սեպտեմբերին, La Monnaie յայտարարեց Ալէն Ալթինողլուի նշանակումը որպէս յաջորդ խմբավար, որ պաշտոնը կը ստանձնէ 2016 թուականի Յունուարէն։  La Monnaie-ի մէջ նշանակումը Ալէն Ալթինողլուի առաջին պաշտօնն էր օփերայի մէջ։
Սուրիահայ Տարեցոյց (տարեգիրք)
Պատմութիւն
Տպագրած է ազգային, գրական-գեղագիտական, գիտական, բժշկական, պատմական, կրօնական, վիճակագրական, մարզական թեմաներով նիւթեր։
Ալէն Ալթինողլու
Ալթինօղլուն եւ իր կողակից մէցօ-սոփրանօ Նորա Կիւպիշը
Ալէն Ալթինողլուն ամուսնացած է մէցօ-սոփրանօ Նորա Կիւպիշը, որուն հետ բազմիցս ելոյթներ եւ ձայնագրութիւններ կ՛ունենայ: : Ալթինողլուն նաեւ այլ ստեղծագործութիւններու արեւտրային commercial ձայնագրութիւններ կատարած է։  :
Սուրիահայ Տարեցոյց (տարեգիրք)
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հանդէսներ Ստորոգութիւն:Մամուլ
Ալէն Ալթինողլու
Փարիզի L'Opéra Comique դահլիճ
2014 ին Փարիզի L'Opéra Comique սրահին մէջ,
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի խմբավարներ Ստորոգութիւն:Փարիզի երաժշտանոցը շրջանաւարտներ Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ
Փոլ Ճորճ
Փոլ Քլիֆթըն Էնթընի Ճորճ (Paul Clifton Anthony George, ծնած՝ 2 Մայիս, 1990), ամերիկացի արհեստավարժ պասքէթպոլիստ, թեթեւ յարձակող (երրորդ համար)/յարձակուող պաշտպան (երկրորդ համար)։ Ներկայիս կը խաղայ Պասքէթպոլի ազգային միութեան (NBA) «Ինտիանա Փէյսըրզ» ակումբէն։ Երկու տարի (2008–2010) խաղացած է Ֆրեզնոյի նահանգային համալսարանի կազմէն։
Մանկութիւն
Ան մեծցած է իր երկու մեծ քոյրերուն հետ, Թայոշա, որ պասքէթպոլ կը խաղար, եւ Փորթալա, որ վոլիպոլ կը խաղար Սան Պերնարտինոյէն։ Թէեւ Ճորճ կը փորձէր իր սիրած աստղին՝ Քոպի Պրայընդի նման ըլլալ, ան կ'ուզէր խաղալ Լոս Անճելըս Քլիփըրզ ակումբէն։ Ճորճ իր ազատ ժամերը կ'անցնէր զբօսայգին պասքէթպոլ խաղալով եւ կամ իր քրոջ՝ Թայոշայի դէմ խաղալով : Ան իր վերջին երեք համալսարանական տարիներուն օրինաւոր պասքէթպոլ սկսաւ խաղալ Թոմ Հըրճ մարզիչի ղեկաւարութեամբ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1990 ծնունդներ Ստորոգութիւն:2 Մայիսի ծնածներ
Չարլզ Էլաչի
Կեանքը եւ ուսումը
Ան իր նախնական ուսումը կը ստանայ, Լիբանան, Ժունիէ 1958-էն 1962 եւ ետքը կ'անցնի Զահլէ ու դպրոցը կ'աւարտէ 1964 թուականին:
Իր համալսարանական ուսումին համար, ան կ'անցնի Ֆրանսա եւ կը ստանայ բնագիտութեան վկայականը (1968) եւ իր առաջին բարձրագոյն վկայականը (1968) ճարտարագիտութեան մէջ։ 1969 թուականին կ'ունենայ իր երկրորդ բարձրագոյն վկայականը ելեկտրականութեան գիտութեան մէջ, իսկ 1971 թուականին վարդապետութեան տիտղոսը նոյն մարզին մէջ։ Այս բոլորէն անկախ, ան նաեւ ունի երկրաբանութեան բարձրագոյն վկայականը Քալիֆորնիայի համալսարանէն:
Էլաչի շահած է բազմաթիւ մրցանակներ եւ պարգեւներ, օրինակ ՆԱՍԱյէն եւ տարբեր համալսարաններէ իր մասնագիտութեան եւ կարեւոր ներդրումներուն համար:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:18 Ապրիլի ծնածներ
Հարաւային Հոլանտա
Հարաւային Հոլանտա (հոլ.՝ Zuidelijke Nederlanden, ֆր.՝ Pays-Bas méridionaux կամ Pays-Bas du Sud), պատմական Հոլանտայի հարաւային մասը, որ ԺԶ. դարուն կը գտնուէր սպանական Հապսպուր թագաւորութեան տիրապետութեան տակ եւ կը կոչուէր Սպանական Հոլանտա։ 1713-էն մինչեւ 1794 տարածքը կը գտնուէր աւստրիական Հապսպուրկներու տիրապետութեան տակ եւ կը կոչուէր Աւստրիական Հոլանտա :
Անուանում
Անուանումը յայտնուած է 1581-ին, երբ հրամանատար Ալեքսանտրօ Ֆարնեզէ կը յաջողի պահպանել Սպանիոյ թագը Հոլանտայի հարաւային (գլխաւորաբար կաթողիկէ) նահագներուն մէջ, որոնք Հոլանտայի Յեղափոխութեան ընթացքին կ'ապստամբին Ֆիլիփ Բ. թագաւորին դէմ, իսկ աւետարանական հիւսիսային նահանգները մաս կը կազմեն Հոլանտայի Հանրապետութեան :
Տարածք
Հարաւային Հոլանտայի մայրաքաղաքը Պրիւքսէլն է: Աւստրական Հոլանտայի տարածքին մէջ կը մտնէին հետեւեալ տարածքները՝
1926 թուական
1926 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 26րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1926 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1926 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1926
Փռնգտուք
Փռնգտուք, ակամայ, յանկարծակի եւ սաստիկ կծկումով թոքերու օդի արտահանումը  դէպի բերան եւ քիթ կը կոչուի փռնգտալ: Փռնգտալով կ'արտադրուի ձայն մը, որ կը կոչուի փռնգտուք (sneezing): Բոլոր լեզուներու մէջ փռնգտուքը ունի  յատկանշական ձայնարկութիւններ, այսպէս՝ աչու, ապչու, ադչու, հափչու: Փռնգտալու հոմանիշներ կամ գոյականներն են՝ փռնգտոց, փռնգտուք: Քունի մէջ մարդ ընդհանրապէս չի փռնգտար: Փռնգտուքի ուժգնութիւնը եւ փռնգտալու թիւը, յաճախականութիւնը ու երկարութիւնը կը տարբերին անձէ-անձ՝ ըստ գրգռիչ ազդակին զօրութեան եւ տեւողութեան: Ամէն մարդ կը փռնգտայ: Ան կը պատահի որեւէ մէկ տարիքի, նոյնիսկ նորածինը կը փռնգտայ: Կարգ մը ընկերութիւններու մօտ փռնգտալը նկատուած է առողջութեան նշան, եւ այդ իսկ պատճառով փռնգտացող անձին մօտ գտնուողը կը հակադարձէ ըսելով՝ անուշ ըլլայ: Փռնգտալով կ'արտահանուի նաեւ քիթի խլնաթաղանթային հեղուկը եւ երբեմն ալ բերնի լորձունքը:
Գիտական-բժշկական ուսումնասիրութիւններ ցոյց տուած են, որ շնչառական համակարգի վերին եւ վարի անցքերու միջեւ գոյութիւն ունի որոշ անդրադարձութիւն (response) մը, արտաքին գրգիռի մը (stimulus) գոյութեան պարագային:
Երեւոյթներ
Փռնգտալու հիմնական պատճառը քթախլնաթաղանթի (nasal mucosa) զարկերակային ցանցին գրգռութիւնն է: Որեւէ մէկ մեղմ գրգռիչ ազդակ կը յառաջացնէ փռնգտուք, իսկ աւելի զօրաւոր գրգռիչ ազդակներ կը յառաջացնեն սրտի զարկի դանդաղացում կամ շնչադադար:
Քթախլնաթաղանթի գր-գռութեամբ մարմինին մէջ կ'արտադրուի հիսթամին (histamin) կոչուած նիւթը: Հիսթամինը կը գրգռէ քիթի վերնամասի ջիղերու ծայրամասերը, որոնք ուղեղին կը փոխանցեն որոշ տեղեկութիւններ: Ուղեղը ստանալէ ետք այս տեղեկութիւնները կը հրահանգէ կոկորդի եւ շնչափողի մկաններուն, որպէսզի քիթը եւ բերանը առաւելագոյն չափով բացուին եւ թոքերու օդը զօրաւոր հոսքով ուղղուի դէպի քիթ ու բերան եւ ապա արտաքին աշխարհ:
Վերոյիշեալ գործընթացին հետ տեղի կ'ունենան հետեւեալ բնախօսական երեւոյթները՝
Գրգռիչ ազդակներ
Կան տարբեր-տարբեր գրգռիչ ազդակներ, որոնք փռնգտալու անմիջական պատճառներ նկատուած են:
Այս գրգռիչ ազդակներն են՝
Արգելք հանդիսանալ
Հիմնականօրէն շատ չփռնգտալու համար հեռու պէտք է մնալ վերոյիշեալ բոլոր գրգռիչ ազդակներէն եւ պէտք չէ վարակուինք վերը յիշուած հիւանդութիւններով:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Գիտութիւն Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ
Շիմոն Փերես
Ան տարբեր դիւանագիտական եւ ռազմական պաշտօններ ստանձնած է 1948-ի Արաբ-Իսրայէլյան անկախութեան պատերազմի ընթացքին եւ անկէ ետք։ Անոր առաջին բարձրաստիճան պաշտօնը եղած է Պաշտպանութեան գլխաւոր տնօրէնի տեղակալ 1952-ին, եւ ապա՝ Պաշտպանութեան գլխաւոր տնօրէն՝ 1953 – 1959 թուականներուն :
Իր ասպարեզի ընթացքին ան Քնեսէթի մէջ ներկայացբւցած է հինգ քաղաքական կուսակցութիւն, որոնցմէ երկուքին՝ Հաւասարեցում եւ Աշխատանքային կուսակցութիւններու առաջնորդն էր։ 1994-ին Փերես Եիտզակ Ռապինի եւ Եասեր Արաֆաթի հետ միասին, իբրեւ Իսրայէլի արտաքին գործոց նախարար, Խաղաղ բանակցութիւններու մասնակցելու եւ Օսլոյի համաձայնագիրը ձեւաւորելու համար արժանացած է Խաղաղութեան Նոպէլեան մրցանակի ։
2007-ին Քատիմա կուսակցութեան կողմէ Փերես կ'առաջադրուի նախագահի թեկնածու եւ Քնեսէթի կողմէ կ'ընտրուի Իսրայէլի նախագահ։ 25 Յուլիս 2007-ին Շիմոն Փերես կը ստանձնէ Իսրայէլի նախագահի պաշտօնը եօթը տարուան ժամանակաշրջանով : Ան առաջին նախկին վարչապետն էր, որ Իսրայէլի նախագահ ընտրուած է։ 2014-ին, իր թոշակի անցնելու ժամանակ ան աշխարհի ամէնէն ատարեց պետութեան ղեկավարն էր։
2008-ին Փերես արժանացաւ Սուրբ Միքայէլ եւ Սուրբ Գէորգ Մեծ Խաչի Ասպետի պատուաւոր կոչման ։
Կենսագրութիւն
Ընտանիքը տան մէջ կը խօսէր եբրայերէն, իտիշ եւ ռուսերէն, եւ Փերես լեհերէն սորվեցաւ դպրոցը։ Ան այժմ եբրայերէնին զուգահեռ կը խօսի նաեւ անգլերէն ու ֆրանսերէն ։ Անոր հայրը հարուստ փայտանիւթի վաճառական էր, հետագային ընդգրկելով այլ ապրանքատեսակներ, իսկ անոր մայրը գրադարանավարուհի էր։ Փերես փոքր եղբայր ունի՝ Գերշոն, եւ յանգուցեալ ամերիկեան շարժապատկեռի աստղ Լորէն Պեքոլի (ծնունդով Պէթթի Ճոան Փերսկի) ազգականն էր ։