cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Տիւրոսի Պաշարում (1187)
Պաշարումը
Սալահ ալ-Դինի բոլոր գրոհները տապալվում էին, որի պատճառով ձգձգվում էր պաշարումը։ Ժամանակ առ ժամանակ պաշտպանները դուրս էին գալիս քաղաքից Սանչո Մարտին անունով իսպանացի ասպետի հրամանատարությամբ, վերջինս աւելի յայտնի էր «կանաչ ասպետ» անվամբ՝ նրան այդպես էին անունուն իր զրահի գույնի պատճառով : Նրա քջությունը եւ վարպետությունը հիացնում էր ինչպես քրիստոնյաներին, այնպես ել մուսուլմաններին հատկապես՝ Սալահ ալ-Դինին։ Խոսվում էր, որ Սալահ ալ-Դինը նրան առաջարկել է անսահման գումար, միայն թե Սանչոն ընդունի իսլամ եւ անցնի ծառայության իր բանակում, սակայն վերջինս հավատարիմ է մնացել իր հավատքին եւ շարունակել է մարտնչել սարակինոսների դեմ :
Սալահ ատ Տինի համար պարզ դարձաւ, որ միայն ծովուն մէջ, եթէ քրիստոնեաները յաղթեն ան կ՛րնայ յաջողութեան հասնիլ ցամաքի վրան, եւ իր մօտ հրաւիրեց հիւսիսաֆրկեան ծովակալ Աբդ ալ-Սալամ ալ-Մաղրիբիին, վերջինս 10 նաւով ներկայացաւ։ Մուսուլմանական նաւատորմը սկիզբէն յաջող գործողութիւններ ծաւալեց քրիստոնեաներու դէմ, սակայն 29 դեկտեմբեր-ի լոյս 30-ի գիշերը 17 քրիստոնէական նաւեր գրոհեցին մուսուլմանական նաւատորմի կիսուն վրայ եւ ջախջախիչ յաղթանակ տարին։ Մուսուլմանական նաւատորմը ետ վերադարձաւ նաւերու սակաւաթիւ քանակի պատճառով։ Ռազմածովային անյաջողութեան պատճառով, Սալահ ատ Տինը վերջին գրոհը նախաձեռնեց քաղաքի վրայ, սակայն կրկին ծանր պարտութիւն կրեց :
Այս իրադարձութիւններէն ետք Սալահ ատ Տինը հրաւիրեց ամիրաներու ժողով, որպէսզի պաշարման հետագայ ընթացքը քննարկէր։ Սակայն տեսնելով իր բանակին մէջ տիրող ծանր վիճակը որոշեց Աքքա նահանջել։ Պաշարումը 1 յունուար-ին աւարտեցաւ։
Հետեւանքներ
Այս յաղթանակէն ետք Կոնրադի հեղինակութիւնը զգալիօրէն մեծցաւ։ Իսկ Սալահ ատ Տինի համար անյաջողութիւնը առանցքային նշանակութիւն ունեցաւ։ Այս պաշարումը վերջինիս ցոյց տուաւ, որ իր բանակը չի կ՛րնար երկար պաշարում ձեռնարկել։ Խաչակիրներու համար այս մէկը շատ կարեւոր յաղթանակ էր, քանի որ այս յաղթանակի շնորհիւ Տիւրոսը դարձաւ Երրորդ խաչակրաց արշաւանքի համակարգող կէտը։ Եթէ պաշարումը աւարտէր սարակինոսներու յաղթանակով, ապա շատ հաւանական է, որ Երրորդ խաչակրաց արշաւանքը աւելի քիչ արդիւնաւետութիւն կ՛ունենար։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ճակատամարտեր Ստորոգութիւն:1187
Թահար Ռահիմ
Թահար Ռահիմ, (Tahar Rahim, ծնած է 4 Յուլիս, 1981, Belfort), Ֆրանսացի դերասան: Ընտրուած է որպէս տղամարդու լաւագոյն դերասան «Մարգարէ» ֆիլմին համար:
Կենսագրութիւն
Թահար Ռահիմը ծնած է ալճերիացի փախստականներու ընտանիքի մե մէջ, որոնք Ֆրանսա գաղթած են Ալճերիայի Օրան քաղաքէն : Պատանեկան տարիքին ժամանակ Ռահիմը ամէն օր քանի մը ֆիլմ կը դիտէր եւ սկսած է հետաքրքրուիլ մարզական զբաղումներով:
Համալսարանի ուսանելու տարիներուն ընթացքին Թահար Ռահիմը դարձաւ փաստագրական ֆիլմի գլխաւոր դերասանը, որ կը ցուցադրուէր «France 5» հեռատեսիլի ալիքին :
2005 թուականին Թահարը կը տեղափոխուի Փարիզ եւ որոշ ժամանակ մը սկսած է ուսումնասիրել տնտեսութեան արուեստը: Զուգահեռաբար ան կ'աշխատէր ընկերութեան մը մէջ եւ գումար մը կը վաստակէր գիշերային ակումբին մէջ, որպէսզի կրնայ ապրիլ: 2006 թուականի կէսին Թահար Ռահիմը կը հրաուիրուի նկարահանութեան «Համայնք» յայտնի հեռատեսիլի ալիքին:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1981 ծնունդներ Ստորոգութիւն:4 Յուլիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:Դերասաններ
«Ռօ»ին Տիկինը
«Ռօ»ին Տիկինը, բուն անունով Տեսփինա Ախլատիոթու (Քասթելորիզօ 1890 - Ռոտոս, 13 Մայիս 1982)։ Հանրածանօթ է որպէս «Ռօ»ին Տիկինը»։ Եղած է իտալալական եւ գերմանական բռնիշխանութեան ընթացքին՝ 1940-1945, յունական ընդիմութեան հերոսուհիներէն։ Ան 40 տարի անդադար, 1943-էն մինչեւ մահը՝ 1982, ամէն առաւօտ յունական դրօշակը կը բարձրացնէր Ռօ սահմանամերձ կղզիակին վրայ եւ կ՛իջեցնէր արեւամարին։ Ռօ հաստատուած էր ամուսինին եւ կոյր մօր հետ։
Հակիրճ կենսագրական գիծեր
Ծնած է Քասթելորիզօ։ Կը սիրահարուի հօրը հովիւներէն Գոսթաս Ախլատիոթիսին, սակայն այդ ժամանակին համար այդպիսի բան անընդունելի ըլլալով, զոյգը կը ստիպուի հեռանալ կղզիէն։ Կը հաստատուին Ռօ, ու կղզիին միակ բնակիչները կ՛ըլլան։ Անասնապահութեամբ կը զբաղին մինչեւ 1940։ Այդ տարին կողակիցը ծանրօրէն կը հիւանդանայ եւ Տեսփինա կրակ կը վառէ ու անոր ծուխով նշաններ կ՛ընէ, յոյսով ձկնորսներն ու Քասթելորիզոյի բնակիչները տեսնեն, սակայն անոնք ուշ կ՛անդրադառնան։ Կողակիցը ձկնորսանաւի մը մէջ, Քասթելորիզօ ճամբուն վրայ, իր վերջին շունչը կը ձգէ։ «Ռօ»ին Տիկինը» մինակը կը կարգադրէ կողակիցին թաղումը եւ Ռօ կը վերադառնայ ծերունի մօրը հետ եւ հոն կ՛անցընէ իտալական եւ գերմանական գերիշխանութեան տարիները։ Հոն կ՛օգնէ յունական ընդիմութեան մասնակցող յոյն զինուորներուն։ Կղզիէն չի հեռանար, նոյնիսկ երբ անգլիացիները 1943-ին կը ռմբակոծեն շրջանը՝ Քասթելորիզօն։ Վերջինին բնակիչները կը լքեն կղզին ապահովութեան համար․ դաշնակից նաւերը զանոնք Կիպրոս եւ կամ դիմացի Փոքր Ասիոյ ափերը կը փոխադրեն։ Պատերազմի աւարտին շատեր չեն վերադառնար։
Իտալական գերիշխանութիւնը կը վերջանայ Բ․ Աշխարհամարտի աւարտին․ եւ Տոտեքանիսա 10 Փետրուար 1947- ին, Փարիզի Դաշինքով, Յունաստանին կը միանայ։ 1975-ին թուրք լրագրողներ Ռօ կղզիին վրայ կը փորձեն թրքական դրօշակը բարձրացնել, սակայն «Ռօ»ին Տիկինը վար կ՛առնէ ու յունականը կը բարձրացնէ։ 1 Սեպտեմբեր 1975-ին որպէս զօրավիգ, կղզին կը հասնի յունական ծովուժին «Ե․Փեզոփուլոս» հակա-սուզանաւը։
Կը մահանայ 92 տարեկան հասակին, Ռոտոսի մէկ հիւանդանոցին մէջ, 13 Մայիս 1982-ին։ Յուղարկաւորութիւնը տեղի կ՛ունենայ Քասթելորիզօ յունական պետութեան ծախսերով եւ կը թաղուի Ռօ, կայմին տակ ուր ամէն առաւօտ յունական դրօշակը կը բարձրացնէր։
Յորդանանի Խորհրդարան
Յորդանանի խորհրդարան (արաբ․՝ مجلس الأمة‎‎, Մաճլիս ալ Ումա), Յորդանանի երկպալատանի ներկայացուցչական մարմին (խորհրդարան):
Այաններու ժողովը բաղկացած է 65 անդամներէ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը ուղղակիօրէն կը նշանակուի թագաւորին կողմէ, իսկ Ներկայացուցիչներու պալատը՝ 130 անդամներէ, որոնք ընտրուած կ'ըլլան ժողովուրդին կողմէ, ընդ որուն ինը տեղ վերապահուած է քրիստոնեաներուն համար, երեք՝ չեչէն փոքրամասնութիւններուն համար, իսկ տասնհինգ՝ կանանց: Բոլորը կը ծառայեն չորսամեայ ժամկէտով :
Պատմութիւն
1988-ին թագաւոր Հուսէյն իսրայէլական գրաւումէն ետք կը դադրեցնէ քաղաքական կապերը Արեւմտեան ափին հետ: Հետագային քաղաքացիական անկարգութիւնները, որոնք կը յաջորդեն վարչապետ Ալ Ռիֆայի կառավարութեան, ենթադրաբար դաժան մարտավարութիւն կ'օգտագործեն բնակչութեան դէմ, որ Ապրիլ 1989-ին անկարգութիւններու կը հանգեցնեն : Անկէ ետք, երբ անկարգութիւնները կը հանդարտին, թագաւորը պաշտօնանկ կ'ընէ Ալ Ռիֆային եւ նոր ընտրութիւններու մասին յայտարարութիւն կ'ընէ: Թագաւորին  այս  քայլը  Յորդանանի ժողովուրդին թոյլ կու տայ  ունենալ մեծ ազատութիւն եւ ժողովրդավարութիւն :
Կը նշուի, թէ ցեղային իշխանութեան ազդեցութիւնը Յորդանանի ընտրութիւններու արդիւնքներու որոշման համար պէտք չէ անտեսել. անիկա աւելի ուժեղ է, քան քաղաքական պատկանելութիւնը: Ազգային ինքնութիւնը, Յորդանանի մէջ ունի ուժեղ ազդեցութիւն: «... ինքնութիւնը կը մնայ անհատի որոշումներու ընդունման հիմնական գործող ուժը, հանրութեան եւ պետութեան մակարդակով» :
2016-ին Յորդանանի թագաւորը խորհրդարանը կը լուծէ եւ Հանի Մուլքին վարչապետ կը նշանակէ :
Թամար Գաբրիէլեան
Թամար Գաբրիէլեան (Tamar Kaprelian, ), ան ամերիկահայ երգչուհի եւ երգահան մըն է։ Թամարը աւելի յայտնի ու ճանչցուած է իր 2011 թուականի թողարկած «New Day» երգով, եւ Մարտ, 2008 թուականի One Republic խումբի «Apologize» երգը մրցոյթի մը երգելով ու յաղթելով:
Կենսագրութիւն
Թամար Մարտիրոսեանը յայտնի է որպէս՝ Թամար Գապրիէլեան, ծնած է 28 Հոկտեմբեր, 1986 թուականին, Արիզոնա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ: Ան ունի Հայ ծնողներ, բայց մեծցած է Ճորճիա եւ Քալիֆորնիա նահանգներուն մէջ։ Գաբրիէլեան մականունը եկած է իր երգչուհի մօր ազգանունէն, եւ այս մականունը գործածած է իր երգահանի գործընթացքը սկսելէն ետք։
Թամարը ըսած է թէ ինք հպարտ է իր ազգութիւնով եւ կը ցանկայ որ բոլորն ալ գիտնան թէ ինք Հայ: Թամար Գաբրիէլեանը եղած է Genealogy խումբին անդամներէն մէկը ու անոնք մասնակցած են Եւրատեսիլ Երգի Մրցոյթին :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:28 Հոկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:Փոփ երգչուհիներ Ստորոգութիւն:Ամերիկահայ երգչուհիներ Ստորոգութիւն:Ամերիկահայ դաշնակահարներ
Ռաֆայէլ Իշխանեան
Ռաֆայէլ Աւետիսի Իշխանեան (9 Մարտ, 1922 Երեւան - 6 Փետրուար, 1995, Երեւան), լեզուաբան, գրականագէտ, մատենագէտ, բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր (1973), փրոֆէսօր (1978), Հայաստանի Գերագոյն Խորհուրդի պատգամաւոր։
Կենսագրութիւն
Ծնած է յեղափոխականներ Աւետիս Մելքոնի Կիրակոսեանի (գնդակահարուած է 1937-ին) եւ Հայկանուշ Արսէնի Իշխանեանի (1900-1933) ընտանիքին մէջ։ 1939-ին աւարտած է Կրուպսկայայի անուան (այժմ՝ Նիկոլ Աղբալեան) դպրոցը եւ ընդունուած Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1940-ին կը զօրակոչուի բանակ ու կը մասնակցի Բ. Աշխարհամարտին։ Կը վիրաւորուի եւ գերի կ՚իյնայ, իսկ գերութենէն ազատելէ ետք կրկին կը մասնակցի ռազմական գործողութիւններու։ Համալսարանը կ՚աւարտէ 1949-ին, իսկ Մոսկուայի գրադարանային հիմնարկը՝ 1954-ին։ 1962-ին թեկնածուական ատենախօսութիւն կը պաշտպանէ՝ «Ակսել Բակունց» նիւթով, իսկ 1973-ին դոկտորական ատենախօսութիւն՝ «Հայ նոր գրականութեան լեզուի պատմութիւն»։ 1955-1963-ին աշխատած է Հանրային (այժմ՝ Ազգային) գրադարանին մէջ իբրեւ աւագ գրադարանավար, ենթաբաժնի վարիչ, ապա՝ բաժնի վարիչ, Մաշտոցի անուան մատենադարանին մէջ գիտական գրադարանի տնօրէն։ Դասաւանդած է Հայաստանի հեռակայ մանկավարժական հիմնարկին մէջ։ 1963-1992-ին աշխատած է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական բաժնի հայոց լեզուի եւ հայոց լեզուի պատմութեան ամպիոններուն, դասաւանդելով ժամանակակից հայոց լեզու, բարբառագիտութիւն, հայ գրականութեան լեզուի պատմութիւն։ Լայնօրէն ծանօթ եղած է իբրեւ հայոց լեզուի ու դասական ուղղագրութեան պաշտպան։ 1991-էն մինչեւ մահը (1995) Հայաստանի ազգային գրադարանի տնօրէն եւ Հայաստանի Գերագոյն Խորհուրդի պատգամաւոր եղած է։
Անգլերէն
On the Origin and Earliest History of the Armenian People, trans. N. Ouzounian, Montreal, 1989
Չարլզ Տաուսեթ
Չարլզ Ճէյմս Ֆրանք Տաուսեթ, անգլիացի հայագէտ։ Լոնտոնի Համալսարանի Արեւելեան եւ Ափրիկեան Ուսմանց Դպրոցի դասախօս։
Զբաղած է հայ մատենագիրներու, ձեռագիրներու, հայերէնի, միջնադարյեան արուեստի հետազօտութեամբ։ Անգլերէնի թարգմանած է Կաղանկատուացիի «Պատմութիւն Աղուանից»ը եւ Դաւիթ Ս․-ի «Խրատք կանոնականք»ը։
Առանձին ուսումնասիրութիւն մը նուիրած է Քէօթահի ոյ հայերու արհեստագործութեան ու արուեստին։ Քննած է Եզնիկ Կողբացիի տեղեկութիւնները քաղդեացի աստղագէտներու մասին, Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարք Ստեփանոս Ա․-ի ընդօրինակած Սաղմոսարանի (Օքսֆորտի Պոտլէեան թանգարան) յիշատակարանը։
Կատարած է հայերէն տէր, տիկին, տիեզերք, նիւթ, հիւթ բառերու ստուգաբանական, հայկական մանրանկարներու ու զարդարուեստի նմուշներու (Բրիտանական թանգարանի 1652-ի Հայսմաւուրքը, Լիզապոնի մէջ պահուող 1687-ի ոսկեայ տապանակը) ուսումնասիրութիւններ։
Հրատարակած է գրախօսական ԽՍՀՄ ատլասի (1961) մասին։ 1962-ի աշնան եղած է Հայաստան, ուր ուսումնասիրած է Մատենադարանի ձեռագրերը։
Հենրի Ճոն Վան Լեննեփ
Հենրի Ճոն Վան Լեննեփ (Henry John Van Lennep, ), ամերիկացի նշանաւոր քարոզիչ-միսիոնար, գրող, մանկավարժ, նկարիչ, արեւելագիտութեան ներկայացուցիչ:
Կենսագրութիւն
Հենրի Ճոն Վան Լեննեփը ծնած է 1815 Զմիւռնիա քաղաքին մէջ։ 1830 ան կը մեկնի Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ կրթութիւն ստանալու համար: Ան կը պատրաստուէր ընդունուիլ Mound Pleasant հիմնարկին կից Ամհերստի քոլէճը եւ Հարթֆորտի հանրային դպրոցը: 1837 Ամհերսթի քոլէճը աւարտելէն յետոյ ան մէկ տարի մասնակցեցաւ Անտովերի աստուածաբանական սեմինարիայի դասընթացներուն:1839 Հենրի Ճոն Վան Լեննեփը նշանակուեցաւ համալսարանական խորհուրդի անդամ: Յաջորդ տարին ան կը սկսի ծառայել որպէս Ամերիկեան խորհուրդի յանձնակատարներու Արտասահմանեան առաքելութեան միսիոներ՝ մեկնելով Զմիւռնիա: Իր առաքելութեամբ ան եղաւ Զմիւռնիայի (1840 -1844 թուականներուն եւ 1863-1869 թուականներուն), Կոստանդնուպոլիսի մէջ (1844-1854) եւ Թոքաթի մէջ (1854-1856):  Հենրի Ճոն Վան Լեննեփը այս ողջ ընթացքին նաեւ շրջագայեր է Արեւմտեան Ասիա եւ Եգիպտոս:
1869 ակնաքողի (cataract) պատճառով կը կորսնցնէ տեսողութիւնը, վան Լեննեփը կը վերադառնայ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ: Այս ընթացքին ան դասաւանդած է Ինկհեմի համալսարանին մէջ՝ որպէս բնական գիտութիւններու ու լեզուների փրոֆեսոր:
Հենրի Ճոն Վան Լեննեփը կը տիրապետէր շարք մը լեզուներու ու հմուտ նկարիչ էր եւ իր ճամբորդութեան ընթացքին նկատած տպաւորիչ տեսարանները թուղթի վրայ կը գծէր մատիտով, գրիչով ու թանաքով: Իր գծանկարներէն շատերը յայտնուեր են հրատարակուած ստեղծագործություններու շարքին՝ ընդգրկուելով Արեւելեան ժողովածուին մէջ. «Քսան իւղանկար՝ բացատրական և նկարագրական տեղեկութիւններով Թուրքիայի ժողովուրդներու և տեսարաններու վերաբերեալ» 1862), «Ճանապարհորդութիւն Փոքր Ասիայի քիչ յայտնի հատուածով՝ աստուածաշնչեան գիրերու համադրութեամբ և հնագիտական հետազօտութիւններու նկարագրութիւններով» 1870, «Պիպլիական երկիրներ. ատոնց ժամանակակից տարազները՝ պատկերազարդումներով և ծանօթագրութիւններով» 1875:
Վան Լեննեփի՝ հայկական թեմաներով նկարները
Հենրի Ճոն Վան Լեննեփը Օսմանեան կայսրութեան մէջ կատարելով իր առաքելութիւնը, ինչպէս տեսանք, շրջագայեր է Փոքր Ասիայով եւ «Պիպլիական երկիրներով», այսինքն եղեր է նաեւ թրքահպատակ Հայաստանի բնակավայրերուն մէջ, ծանօթացեր հայերու կենցաղին, աւանդոյթներուն ու տարազային՝ այդ ամէնը նկարելով եւ հետագային ներկայացնելով ամերիկացի եւ ընդհանրապէս՝ Արեւմուտքի ժողովուրդներուն: Հայկական թեմաներով իր նկարներէն յայտնի են «Հայ հարսնացուն», «Հայուհին տան մէջ», «Հայ գեղջկուհին», «Հայ տիկինը տան մէջ», «Հայ և թուրք կանայք արտասահմանի մէջ» աշխատանքները, ուր մանրամասնօրէն ներկայացուած են հայկական կանացի տարազները:
Վան Լեննեփը ամուսնացեր է երեք անգամ՝ Էմմա Պլիսի (1839-1840 թթ.), Մերի Հոուսի (1843-1844 թթ.) եւ Էմիլի Էնն Պըրտի հետ (1850 թուականին): Ունէր վեց զաւակ: Վան Լեննեփը մահացեր է 1889 թուականին Մասաչուսեթսի Կրիթ Պարինկթոն քաղաքին մէջ:
Սամուէլ Կարապետեան
Սամուէլ Կարապետեան, յուշարձանագէտ եւ պատմաբան։
Կենսագրութիւն եւ գործունէութիւն
Ան ծնած է 1961-ին, Երեւան: 1978-ին աւարտած է Երեւանի Միսաք Մանուշեանի անուան թիւ 48 դպրոցը :
1975 թուականէն սկսած է ճամբորդել Խորհրդային Հայաստանի տարածքով` բնութիւնը ուսումնասիրելու նպատակով, իսկ 1978-էն սկսեալ լուսանկարած, չափած եւ նկարագրած է հայկական յուշարձանները ամբողջ Արեւմտահայաստանի տարածքին:
Հեղինակ է բազմաթիւ արժէքաւոր գիրքերու եւ աշխատութիւններու, որոնց շարքին հայկական ճարտարապետութեան նուիրուած գիտական ուսումնասիրութիւններ, Հայաստանի պատմութեան հատորեակներ, առանձին գիրքեր եւ պարբերականներ ։
Երեք տասնամեակի ընթացքին հետազօտած եւ ցուցակագրած է Արեւմտեան Հայաստանի հայ ճարտարապետութեան հազարաւոր նմուշներ: Հայկական յուշարձաններու ոչնչացման փաստերը Սամուէլ Կարապետեան 2007-ին ներկայացուցած է Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսին, իսկ 2008-ին` Մարդու իրաւունքներու եւրոպական դատարանին:
Մրցանակներ եւ շքանշաններ
Արժանացած է․
8 Ապրիլ
8 Ապրիլ, տարուայ 98-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 99-րդ) օրն է 7 Ապրիլ 8 Ապրիլ  9 Ապրիլ
Գարեգին Կիւրճեան
Ծնած է 1885 թուականին Խարբերդի նահանգի կեդրոն՝ Խարբերդ քաղաքին մէջ։ Ստացած է դեղագործական կրթութիւն եւ Մելիտինէի մէջ աշխատած է որպէս դեղագործ։ Սպաննուած է 1915 թուականին Մելիտինէի ճամբուն վրայ՝ 30 տարեկան հասակին։
Յովհաննէս Կիւրեղեան
Յովհաննէս Կիւրեղեան, Ազոլոյ, Իտալիա),
Գարեգին Կիւրճեան
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Յովհաննէս Կիւրեղեան
Կենսագրութիւն
1920-ին, կը մասնակցիՓատովա Հայ Ուսանողական Միութեան հիմնումին եւ մաս կը կազմէ Հայաստանի Հանրապետութեան հրատարակութեան տօնախմբութիւններուն։
1924-ին համալսարանը կ'աւարտէ եւ 1926-ին ջրաբաշխութեան մասնագիտութիւնը կ'առնէ (բնաւ չէ աշխատած այդ մասնագիտութեամբ)։ Դափնեպսակը առնելէն յետոյ կ'անցնի Թորինօ՝ Պալլաթորէ տի Ռոզաննա ճարտարապետին մօտ ճարտարապետութեան վարժութիւններ ձեռք ձգելու համար։
Տոլոմիթեան շրջան
Տոլոմիթեան լեռներու ժայռերէն հրապուրուած՝ 1929-ին Թորինօն կը ձգէ ու կը հաստատուի Ֆրասսենէ' եւ կը սկսի զբաղիլ ճարտարապետական աշխատանքներով ու նախագծել իր առաջին շէնքերը։
1929-ի Օգոստոս 25-ին տոլօմիթեան Անիեր լերան՝ հիւսիս-արեւմտեան գագաթին վրայ առաջին մագլցելողը կ'ըլլայ եւ զայն կը կնքէ «Հայ Աշտարակ» (Torre Armena) անունով։ Տարիներ ետք զինք պիտի յիշատակէին իբրեւ արեւելեան Ալպեան լեռներու արդիական ալպինիզմի առաջնորդ մը եւ իր անունը տրուեցաւ Անիեր լերան ոտքին՝ լեռնային ապաւինութեան շէնքին (Rifugio Scarpa/Gurekian)։
1932-ին յանձնակատարը եւ 1933-էն 1946 Նախագահն է Ակորտոյի «Քլուպ Ալփինօ Իթալիանօ» միութեան (այդ շրջանին Իտալիոյ ալպինիզմի ամենակարեւոր միութիւններէն մէկն էր)։
1934-էն 1946, իր ճարտարապետական աշխատանքներով զբաղելէ զատ Ակորտոյի «Հանգային Բարձր Ուսումներու » դպրոցը կը դասաւանդէ։
1936-ին կ'ամուսնանայ Ֆրասսենէցի Տինա Տելլա Լուչիայի հետ։ Երեք զաւակ կ'ունենան՝ Արմէն, Մաննիկ եւ Հայկ։
Ազոլո
Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի սկիզբն Ազոլո Վիլլա Արարատ՝ կը հաստատուի իր ընտանիքով՝ բայց նոյնպէս կապուած կը մնայ իր լեռներուն ու ձորերուն ու հոն բազմաթիւ եւ կարեւոր աշխատանքներ կը նախագծէ ու կը կ'իրականացնէ։
Պատերազմի վերջաւորութեան զինք կը հրաւիրեն Պելլունոյի նահանգին Վերաշինութեան Կոմիտէին մաս կազմելու համար։ Այդ ակումբին մէջ կ'ուսումնասիրէ, ամէն շրջանի համար յատուկ աւանդական շինութեան կերպերը։ Փոխվրէժի համար Գերմանացիներէն հրդեհած Քավիոլա գիւղին նախագիծը կը կարգաւորէ։
1948-ին՝ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի շրջանին թմրութիւնը վրայէն թօթափելու համար՝ Լոզանի (Զուիցերիա) Պոլիթեքնիք Ճարտարապետութեան համալսարանը] կը գրուի։ Ուսումը եւ քննութիւնները աւարտած՝ (31-10-1950) իր աշխատանքին պատճառով այդ դափնեպսակին չի կրնար տիրանալ։
Սեւան Այբբեներան
1952-ին՝ իր «Սեւան Այբբեներան եւ գրի դասեր - Առաջին Գիրք, Վենետիկ, Ս. Ղազար» կը տպագրէ եւ յաջորդ տարին նոյն այբբեներանի երկրորդ հատորը լոյս կը տեսնէ։ Այս այբբեներանին նպատակը՝ սփիւրքահայութեան ուղղուած է - յառաջաբանին մէջ կը գրէ - «Անհրաժեշտ էր այբբենարան մը պատրաստել եւ ատով այս ծնողներուն համար գործնական եւ դրական կարելիւթիւն մը տալ, որպէսզի իրենց զաւակներուն հայերէն կարդալ սորվեցնեն, օտար դպրոցներ յաճախել տալէ առաջ»։ 1965-ին՝ այս այբբենարանը, կատարելագործուած եւ բարեփոխուած, կրկին տպագրուեցաւ։
Ճարտարապետութեան Աշխատանոցը
1964-ին՝ նախ Արմէն զաւակին՝ յետոյ Հայկին հետ, «Կիւրեղեան Ճարտարապետութեան Աշխատանոց»ը (Gurekian Studio Architettura) բացուեցաւ, որ տեւեց մինչեւ իր մահը։ Իր աշխատութիւնը գրեթէ ամբողջովին հասարակաց շէնքերուն, դպրոցներուն, հիւանդանոցներուն, եկեղեցիներուն, ելեկտրական կայաններուն եւ քաղաքաշինութեան նախագիծներուն ուղղուած է։
1970 - 1984
ու բազմաթիւ տարրական դպրոցներ ու սեփական շէնքեր։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:24 Օգոստոսի ծնածներ Ստորոգութիւն:1 Մարտի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ
Կիլիկիոյ Հայոց Պատրիարքարան (կաթողիկէ)
Տարածք
Պատրիարքարանը իր իրաւասութիւնը կը տարածէ Հայ կաթողիկէ եկեղեցւոյ բոլոր հաւատացեալներուն վրայ։ Պատրիարքարանի սեփական եկեղեցական կառոյցներն են.
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկէ եկեղեցի Ստորոգութիւն:Կիլիկիա
Մեսրոպեան Վարժարան (Օսմանեան Կայսրութիւն)
Մեսրոպեան Վարժարան, հայկական ուսումնական հաստատութիւն (Զմիւռնիա)։
Պատմութիւն
Հիմնուած է 1799 թուականին Ապրօեան ընտանիքի աջակցութեամբ։ 1831-1845 տարիներու միջեւ, Անդրէաս Փափազեանի տնօրէնութեան օրով դասաւանդուած է եւրոպական լեզուներ՝ լատիներէն, յունարէն, ֆրանսերէն, անգլերէն, իտալերէն նաեւ թրքերէն։ Բացի լեզուներէ կը դասաւանդուէին՝ գրականութիւն, պատմութիւն, աշխարհագրութիւն, կրօնք, ազգային բարք եւ օրէնք, տիեզերական պատմութիւն, իրաւագիտութիւն, իմաստասիրութիւն, թուաբանութիւն, տոմարագիտութիւն, տնտեսագիտութիւն, վաճառականութիւն, սկզբունք երկրաչափութեան, սկզբունք բնագիտութեան եւ սկզբունք գծագրութեան։ Դասերու կողքին՝ իւրաքանչիւր աշակերտ իր նախսիրութիւններուն ու կարողութիւններուն համեմատ կրնար սորվիլ ձեռագործ, ձեւագիտութիւն, գեղագրութիւն եւ գծագրութիւն։ Ունեցած է գրդարան մը մօտ 2000 գիրքով, նաեւ թանգարան մը հնութիւնով եւ բնագիտական հաւաքածոյով։
Որպէս տնօրէն պաշտօնավարած են Ստեփան Ոսկան (ազգային գործիչ, լեզուագէտ, խմբագիր) եւ Մատթէոս Մամուրեան (գրագէտ, հրապարակագիր, ուսուցիչ)։
Մինչեւ 1876 աշակերտները ձրիավարժ էին, ծախքերը կը հոգային մեծահարուստ ընտանիքները։ 1877ին օրուան Տնտեսական եւ Ուսումնական խորհուրդները թոշակ կը պահանջեն բարեկեցիկ ընտանիքներէ։ 1884ին Մեսրոպեան Վարժարանին միացած է Հռիփսիմեանց Աղջկանց Վարժարան ին տեսչութիւնը, որ հիմնուած էր 1820ին Յակոբ Աղա Սարգսեանի կողմէ։
Յայտնի Աշակերտներ
Ուսում առած են Ղ․ Պալդազարեանը, Խ․ Մելիքսելումեանը, Տետէեան եղբայրները, Մ․ Ոսկանեանը, Ս․ Վանանդեցին, Գ․ Չիլինկիրեանը, Մ․ Մամուրեանը, Մ․ Աղաբեկեանը, Գ․ Բաբազեանը, Գ․ Մարկոսեանը, Մ․ Նուպարեանը, Մսեր Մսերեանը, Մ․ Ապրոն և ուրիշներ։ Մօտաւորապէս 125 տարուայ ընթացքին տուած է աւելի քան 1500 շրջանաւարտներ։ Գոյատեւած է մինչեւ 1922։
Արտաքին Յղումներ
https://www.matenadaran.am/ftp/data/Banber22/32.A.Asatryan.pdf
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Դպրոց
Ստորոգութիւն:Հայկական դպրոցներ
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ հայկական դպրոցներ
15 Մարտ
15 Մարտ, տարուան 74-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 75-րդ) օրն է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:15 Մարտի ծնածներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:15 Մարտի մահացածներ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մարտ
Արշակ Քհնյ. Ալաճաճեան
'''Արշակ Քհնյ. Ալաճաճեան'''՝ ։
Կենսագրութիւն
Աւազանի անունով Յակոբ որդի Գրիգորի եւ Ռոզինի, ձնած է ուրֆացի ծնողքէ Հալէպ, 1965-ին։
Ուսումը
Նախնական ուսումը ստացած է Լ. Նաճարեան-Գ. Կիւլպէնկեան վարժարանէն, զոր աւարտելէ ետք 1978-ին, նիւթական պատճառներով չէ կրցած շարունակել ուսումը։ Հետեւաբար, մտած է կեանքի ազատ ասպարէզ ու հետեւած արհեստի։ Լման տաս տարիներ աշխատած է Հաստոցի վերաբերեալ գործերով։ Մօր կրօնաշունչ դաստիարակութիւնը զինք աոաջնորդած է եկեղեցի։ 1974-ին մաս կազմած է Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցւոյ դպրաց դասին։ 1988-ին ստացած է ուրար կրելու իրաւունք Թեմի Առաջնորդ Տ. Սուրէն Արք. Գաթարոյեանի ձեռամբ։ Փոքր տարիքէն յաճախած է Ս. Քառասնից Մանկանց Կիրակնօրեայ վարժարանի կեդրոն բաժինը, զոր աւարտելէ ետք 1984-ին, ստացած է համապատասխան վկայական, դարձեալ Սուրէն Արք. Գաթարոյեանի ձեռամբ։ Ապա, մինչեւ 1988, իբրեւեւ ուսուցիչ ծաոայած է Կիրակնօրեայ դպրոցին մէջ։
Անդամ եղած է Բերիոյ Թեմի Առաջնորդին հովանաւորութիւնը վայելոդ «Հայ Եկեղեցասիրաց եղբայրակցութեան» երիտասարդաց բաժնին, շուրջ ութ տարի։ Սիրած է նաեւ մարմնակրթական կեանքը ու մօտաւորապէս 4 տարի մաս կազմած է Հ.Մ.Ը.Մ.ին։ Եկեղեցական ու ազգային արժէքներով կազմաւորուած նկարագիրը իր մէջ կը զօրացնէ հոգեւորական դառնալու փափաքը։ Վերջնականապէս կ՛որոշէ արհէստը ձգել ու դպրեւանք ուսանիլ։ 1988-ին, երբ կ՛ընդունուի իր դիմումնագիրը, ան մուտք Կը գործէ Անթիյիասի դպրեվանքի քահանայից դասարանը, որուն տեսուչն էր Տ. Բաբգէն Վրդ. Զարեան (այժմ Եպիսկոպոս)։ Երկամեայ շրջանը աւարտելէ ետք, 15 Յուլիս 1990-ին, սարկաւագ կը ձեռնադրուի ձեռամբ Գերշ. Տ. Ղեւոնդ Արք. Ջէպէեանի, Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ մայր տաճարին մէջ եւ կը ստանայ համապատասխան վկայական։ Բերիոյ Թեմի Աոաջնորդ՝ Տ. Սուրէն Արք. Գաթարոյեանի հայրական հոգածութեան արժանանալավ անհրաժեշտ դիւրութիւնները կ՛ընծայուին իրեն, որպէսզի դժուարութիւնները յաղթահարելով կարենայ պատրաստուիլ ամուսնութեան։
Գործերը
Ան կ՛ընտրէ իր կեանքի ընկերը՝ Պալգէորգեան Գրիգորի ու Երանուհիի դուստրը՝ Սեդան, որուն հետ կը պսակուի 10 Նոյեմբեր 1990-ին, Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ մէջ, ձեռամբ Տ. Ատոմ Ա. քհնյ. Քեհեայեանի ու Հայէպի քահանայից դասուն մասնակցութեամբ։ Իր քահանայական ձեռնադրութիւնն ու օծումբ տեղի կ՚ունենան ձեռամբ ՝ Տ. Սուրէն Արք.Գաթարոյեանի խարտաւիլակութեամբ՝ Գերպ. Տ. Նորայր Ծ. Վրդ. Աշրգեանի, Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ մէջ, 10 Փետրուար 1991-ին, վերակոչուելով Տ. Արշակ։ Պատմութեան համար կ՛ուզենք արձանագրել, որ մինչեւ 1991, Սերիոյ Թեմի Աոաջնորղ Տ. Սուրէն Արք. Գաթարոյեան քահանայ ձեռնադրած էր հետեւեալներր. – Տ. Արսէն, Տ. Բարզէն, Տ. Արամ, Տ. Տաթեւ, Տ. Տաճատ, Տ. Մաշտոց, Տ. Ասողիկ, Տ. Նարեկ, Տ. Արմէն եւ Տ. Արշակ։ Քառասնօրեայ քահանայական պատրաստութեան շրջանը լրանալէ, Սրբազան հօր տնօրինութեամբ եւ Կրօնական Ժողովի որոշումով՝ Տ. Արշակ հոգեւոր հովիւ կը նշանակուի Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ։ Համանուն եկեղեցւոյ մէջ պաշտօնավարող իր գորձակիցները կ՛ըլլան Տ. Ատոմ, Տ. Համադասպ, Տ. Ներսէս, Տ. Սահակ, Տ. Յուսիկ եւ աւելի ուշ՝ Տ. Տաթեւ։ Այսօր գործակից են նաեւ Տ. եղնիկ եւ Տ. Զարեհ։ 1992-ին, իր ձեռնադրութենէն տարի մը ետք, կը նշանակուի այցելու հոգեւոր հովիւ Ռազգայի, ամիսը անգամ մը պատարագելու եւ հոգեւոր սնունդ մատակարարելու։ Տարիներ ետք, ան կը կոչուի վարչական պաչտօններու։
Մէկ շրջան եղած է կրօնական Ժողոկի անդամ։ Վեց տարի Բերիոյ Թեմի կիրակնօրեայ դպրոցներու խորհուրդի անդամ։ Ութ տարի՝ 4 շրջան անդամ եղած է Ազգ. Գաւառական Ժողովի լրացուցիչ ընտրութիւններու կեդրոնական յանձնախումբի։ Իսկ 14 տարի եղած է այցելու հոգեւոր հովիւ Ռազգայի հայ գաղութին։ կրօնական ժողովի եւ Սրբազան Հօր որոշումով չորս տարիներէ ի վեր, Տ. Տրդատ քհնյ. Թաշճեանի հետ նշանակուած է Հայաստանեայց Առաքելական եկեղեցւոյ Եկեղեցասիրաց եղբայրակցութեան վարչութեան անդամ։ 12 տարիներու քահանայագործութենէ ետք, 4 Ապրիլ 2003-ին ստացած է Լանջախաչ կրելու իրաւունք, Արամ Ա. կաթողիկոսէն Մեծի Տանն Կիլիկիոյ։ 20 տարիներէ, ի վեր կը պաշտօնավարէ Ս. Քառասնից Մանկանց Մայր Եկեղեցւոյ մէջ, իր ծառայութեան համեստ բաժինը բերելով եկեղեցւոյ պայծառութեան համար տարուած աշխատանքներուն եւ օգտակար դառնալով իր ծխական ժողովուրդիի հոգեւոր կարիքներուն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայեր
Անթարքթիքա
Անթարքթիքա, Երկիր մոլորակին հարաւային բեւեռային շրջանը, որուն մէջ կը ներառուին Անթարքթիքան եւ Ատլանտեան, Հնդկական եւ Խաղաղական ովկիանոսներուն հարաւային մասերը (երբեմն այդ ովկիանոսներուն հարաւային հատուածները կը միաւորուին մէկ միասնական՝ Հարաւային ովկիանոսին մէջ)։
Կը գտնուի Հարաւային կիսագունդին Անթարքթիք շրջանին, յատկապէս՝ Անթարքթիք շրջանակին հարաւային մասին մէջ: Շրջապատուած է Հարաւային սառուցեալ ովկիանոսով։ Տարածութիւնը կը կազմէ 14,0 քառակուսի քիլոմեթր (5,4 միլիոն քառակուսի մղոն), ուստի անիկա կը համարուի Երկիրին մակերեսին հինգերորդ ամէնէն մեծ ցամաքամասը Ասիայէն, Ափրիկէէն, Հիւսիսային Ամերիկայէն եւ Հարաւային Ամերիկայէն ետք։
Համեմատութեամբ՝ Անթարքթիքան Աւստրալիայէն երկու անգամ մեծ է։ Անթարքթիքայի տարածութեան 98% ծածկուած է սառոյցէ շերտով, որուն հաստութիւնը կը կազմէ առնուազն 1 մղոն (1.6 քիլոմեթր)։
Երբեմն օդին ջերմաստիճանը կը հասնի −89°C (−129°F)։ Անթարքթիքայի մէջ ո՛չ գիւղեր, ո՛չ ալ քաղաքներ գոյութիւն ունին. մշտական մարդկային բնակատեղիներ չկան, սակայն տարեկան 1,000 -էն 5,000 հոգի հետազօտութեան նպատակով որոշ ատեն մը կը հաստատուի տարածքին տեղակայուած հետազօտական կեդրոններուն մէջ։
Հոն կը գոյատեւեն բազմաթիւ բոյսեր, սունկեր եւ անասուններու տեսակներ (թեւատներ, ծովահորթեր եւ այլն)։
Երուանդ Լալաեան
Երուանդ Ալեքսանդր Լալաեան, հայ ազգագրագէտ, բանահաւաք, հնագէտ։
Կրթութիւն
1885-ին աւարտած է Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցը եւ աշխատած է Ախալցխայի, Ախալքալաքի եւ Ալեքսանդրապոլի մէջ՝ որպէս ուսուցիչ։ 1894-ին, աւարտելով ճարտարագիտութեան համալսարանի հասարակագիտական բաժինը, ստացած է ըկկերային գիտութիւններու թեկնածուի աստիճան եւ 6 ամիս աշխատած է Վիեննայի Մխիթարեաններու մօտ։ Վերադառնալով Անդրկովկաս 1895-1897-ններուն դասաւանդած է Շուշիի թեմական դպրոցին մէջ։ Այստեղ համախմբելով ժամանակի լաւագոյն գիտական ուժերու հետ (Մանուկ Աբեղեան, Թորոս Թորամանեան, Հրաչեայ Աճառեան, Լէօ, Լեոն Մելիքսեթ-Բեկ, Ս. Լիսիցեան, Խ. Սամուէլեան, Ս. Զելինսկի եւն)՝ ձեռնամուխ եղած է «Ազգագրական հանդէս»ի ստեղծման (առաջին գիրքը լոյս տեսած է 1896-ին)։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ ազգագրագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ հնագէտներ Ստորոգութիւն:8 Յունուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:24 Փետրուարի մահացածներ
Մարի Պէյլերեան
Մարի Պէյլէրեան, հայ խմբագիր, մանկավարժ եւ հասարակական գործիչ։ Հնչակեան գործիչ յեղափոխական-մարտական, Մեծ Եղեռնի նահատակ:
Կենսագրութիւն
Պէյլերեան կրթուած, եւ ապա դասաւանդած է Կոստանդնուպոլսոյ Եսաեան վարժարանին մէջ։ Եղած է Կոստանդնուպոլսոյ 18 սեպտեմբեր 1978 թուականի «Պապը Ալիի» խաղաղ ցոյցի կազմակերպիչներէն, որիուն պատճառով հետապնդուած եւ անցած է ընդհատակ։ 1896 թուականին, ձերբակալութենէն խուսափելով, ապաստանել է Եգիպտոսի մէջ։ Պաշտոնավարելով Աղեքսանդրիոյ հայկական վարժարանին՝ 1902-1903 թուականներուն հիմնած ու խմբագրած է «Արտէմիս» ընտանեկան, գրական ամսահանդէսը։ 1908 թուականին Օսմանեան սահմանադրութեան վերահաստատումէն ետք, Պէյլերեանը վերադարձած է Թուրքիա, դասաւանդած է Իզմիրի Կեդրոնական, ապա Եվդոկիայի հայկական վարժարաններուն մէջ։ Զոհուած է Մեծ եղեռնի ժամանակ։
Մարի Պէյլերեանի հրապարակախօսական, մանկավարժական երկերուն, գրական ստեղծագործութիւններուն մէջ արծածուած են հայրենիքի ազատութեան, հայ կնոջ իրաւահաւասարութեան, մտաւոր եւ ֆիզիքական դաստիարակութեան հարցերը։
Իր հերթին Պէպօ Սիմոնեան կ՚արձանագրէ. Մառի Պէյլէրեան որպէս գրագիտուհի կանանց շարժումի ռահվիրաներէն է արեւմտահայ իրականութեան մէջ։ Կանանց շարժումին եւ անոր պաշտպանութեան նուիրուած իր յօդուածները, որոնք բաւական մեծ աղմուկ առաջացուցած են իրենց ժամանակի պահպանողական եւ սահմանափակ մտայնութեան տէր պայմաններուն մէջ, կը յատկանշուին ոչ միայն համարձակ դատողութեամբ, այլ` կանանց շարժումը յառաջադէմ մտածողութեամբ առաջնորդելու յանդգնութեամբ:
Հրատարակութիւններ
Իր գրութիւնները հրատարակուած են իր «Արտեմիս» պարբերականին մէջ. նաեւ 1914-ին Իզմիր հրատարակուած է իր գրութիւններէն ժողովածու մը՝ «Դէպի վեր» խորագրեալ։
«Դէպի վեր» կը մէկտեղէ հետեւեալ գրութիւնները.
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Վահրամ Րապունի
Ըստ Րապունի՝ պետութիւնը իշխանութեան զարգացած ձեւն է, որն կ'իրականանայ իշխանութիւն բոլորի անունէն, ընդհանուրի օգուտին։ Հետեւելով դեռեւս անտիկ աշխարհէն եկող բնական իրաւունքի աւանդական սկզբունքներուն՝ Րապունին կը գտնէր, որ պետութիւնը պետք է սանձահարի մարդկանց ագրեսիւութիւնը, ապահովի կարգուկանօն, մեկուսացնի ներօին ապակաիւնացնող կենդրոնախոյս ուժերուն, պաշտպանի մարդու ազատութիւնն ու սեփականութիւնը։ Այս հարաբերութիւնները, ըստ Րապունի կը բխին սոցիալական որոշակի պայմաններէն։ Արտաքին հարաբերութիւններու մէջ պետութիւնը պարտաւոր է պահպանել տարածքային ամբողջականութիւնը, անոր շահերը, ապահովել փոխշահավետ համագործակցութիւնը եւ այլն։ "Թագաւորութիւն է ըստ ուղիղ բանին վերայ աշխարյի, որ իւր է վիճակած եւ ի նմա բնակելոցն իշխած արդարացի հարկս եւ իրաւունքս ի նոցանէ առնուլ, եւ զնոսին ի հաստատութիւն պահել արտաքին թշնամացն` քաջութեամբ պատկերազմեալ` յաղթել, եւ կամ յաղթութեան հնարիւք զխաղաղութիւն ողջունել": Թագաւորութիւնը կոչուած է երկրի ներսին մէջ կարագաւորելու իր հպատակներու ներդաշնակ գործունէութիւնը, խրախուսելու բարեգործութիւնը, պատժելու չարագործութիւնը, հետեւելու օրէնքներու իրագործմանը, իսկ արտաքին հարաբերութիւններու մէջ՝ քաջաբար պատերազմելով յաղթել թշնամին կամ դիւանագիտական արուեստով հաշտութիւն կնքել հակառակորդի հետ եւ պահպանել խաղաղութիւնը։ Լեւոն Գ-ի իշխանութիւնը ջատագովող այս ճառը, գործող իրաւունքը կը հայտարարէ արդարացի ու բնական։ Պետութեան գլխաւոր դէմքը թագաւորն է, որու վարքագիծէն է կախուած երկրի բարեկեցութիւնն ու համերաշխութիւնը։ Յատուկ ուշադրութիւն՝ կը դարնայ թագաւորի եւ իշխաններու փոխհարաբերութիւններուն եւ կը հիմանաւորէ կենդրոնաձիգ պետութեան գաղափարը։ Սմբատ Գունդստաբլի օրինակով Րապունին Հոգեւոր իշխանութիւնը կ'ենթարկէ աշխարհիկ իշխանութեանը։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ Ստորոգութիւն:Հայ աստուածաբաններ
Deep Purple
Deep Purple (Տիփ փէօրփլ)՝ 1968 թուականին Անգլիոյ Հերդֆորտ քաղաքին հիմնուած ռոք խումբ մըն է: Խումբը հարտ ռոքш եւ հեւի ռոքш հիմնադիրներէն մէկը համարուելով հանդերձ ժամանակի ընդացկին իր երաժշտական ոճը տարբերուած է: Առաջ յառաջդիմական ռոք խումբ մը ըլլալով հիմնուած Տիփ փէօրփլը՝ 1970-էն սկսեալ աւելի ծանր ոճի մը անցաւ: 1970ներուն Անգլիական հարտ ռոքին եւ հեվի մէդալшт գնացքը որոշող խումբերէն մեկն է: Խումբի հիմնադիր կիթարահար Ռիչի Պլեքմորг աժմ խումբի մաս չի կազմեր: խումբը իր անունը Բիդր Տէօ Ռոսէш հորինած նոյն անունը ունեցող երգէն կառնէ: Այս անունը առնելու մատճառը Ռիչի Պլեքմորին հորենական մեծմորը այս երգը շատ սիրելն ու իրեն այս անունը առաջարկելն է: Խումբը 1960ներուն սկիզբէն ի վեր ազդած է ռոք երաժշտութիւնը :
Գագիկ Օզանեան
Գագիկ Օզանեան, (1882, Շապին Գարահիսար - 1915, Սվազ), հայ ազգային ազատագրական պայքարի գործիչ, մանկավարժ, Անդրանիկի հօրեղբօրորդին ։
Ան իր նախնական կրթութիւնը ստացած է իր ծննդավայրի Սուրբ Փրկիչ դպրոցին մէջ։ Ապա, իր ուսումը շարունակած է Մարզուանի Անատոլիա Գոլէճը։ Պահ մը զբաղած է առեւտուրով։ Ան իբրեւ Հնչակեան գործիչ ձերբակալուած է ու տարուած է Կիրասոնի ու Տրապիզոնի բանտը, մէկուկէս տարի։ 1903-1906 իբրեւ ուսուցիչ պաշտօնավարած է իր ծննդավայրի վարժարանին մէջ։ Այնուհետեւ, որպէս տնօրէն պաշտօնավարած է Մարզուանի Սուրբ Սահակեան վարժարանին մէջ։ Հոն ստանձնած է հայերէն լեզուի, քաղաքական տնտեսութեան եւ առեւտուրի դասաւանդումը։
Նիսի Ահաբեկչութիւն (2016)
Նիսի ահաբեկչութիւն (Attentat du 14 juillet 2016 à Nice), տեղի ունեցած 2016 թուականի 14 Յուլիսին: Մօտաւորապէս ժամը 2:30-ին (UTC+2) ծագումով թունիսեցի Նիսի 31-ամեայ բնակիչ մը բեռնատար մեքենան քշած է Նիսի Անգլիական առափնեակին վրայ Պասթիլի գրաւման օրուայ առթիւ կազմակերպուած հրաւառութեանը հետեւող ամբոխի վրայ, որոնք Նիսի «Փրոմընատ տեզ Անկլէ»-ի հրապարակին վրայ հաւաքուած էին, իսկ ետքը սկսած է հրազէնէն կրակել շուրջի հաւաքուածներուն վրայ։ Մինչեւ մեքենան կանգնեցնելը, վարորդը մօտ երկու քմ մեծ արագութեամբ քշած է ամբոխի միջով : Մահացած է մօտաւորապէս 84 մարդ , աւելի քան 100-ը վիրաւորուած են, 40 հոգի ծանր վիճակի մէջ են : Յարձակողին ոստիկանութիւնը գնդակահարած է : Իշխանութիւնները յայտնած են, որ բեռնատարին մէջ յայտնաբերուած է հրազէն եւ նռնակներ :
Գագիկ Օզանեան
1909-ի Ապրիլին, Ատանայի կոտորածներու ժամանակ, կազմակերպած է Շապին Գարահիսարի ինքնապաշտպանութիւնը։ Աշխատակցած է Պոլսահայ թերթերու։ Մարզուանի մէջ հրատարակած է «Հայկունի» երկշաբաթաթերթը։ Ինչպէս նաեւ 1912-ին կը հրատարակէ «Հայապատում», եւ 1913-ին՝ «Պատմութիւն Հայ Լեզուի եւ Բանահիւսութեան»։ Այս երկու ուշագրաւ եւ երկարաշունչ երկասիրութիւնները ցոյց կու տան հեղինակի բանասիրութեան ու պատմութեան մէջ ունեցած իր հմտութիւնը։ Զոհ գացած է 1915 Ապրիլին, Սվազի մէջ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հնչակեան Յեղափոխական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Նիսի Ահաբեկչութիւն (2016)
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսա Ստորոգութիւն:2016
Սմբատ Գաբրիէլեան
Սմբատ Մկրտչի Գաբրիէլեան, հայ բանասէր, բժիշկ, հանրային գործիչ (ԱՄՆ)։
1891-1898 թուականներուն խմբագրած է Նիւ Եորքի հրատարակուող «Հայք» ազգային, գրական-քաղաքական հանդէսը, ուր հրապարակուած են նիւթեր՝ հայկական հարցի վերաբերեալ, եւրոպական եւ ամերիկեան մամուլի արձագանքները Թուրքիոյ մէջ՝ հայ բնակչութեան կացութեան մասին, լուսաբանուած է ԱՄՆ-ի հայ համայնքներու կեանքը։ 1895 թուականին ընտրուած է «Հայերու հայրենասիրական դաշնակցութեան» նախագահ, որուն նպատակն էր՝ տէրութիւններու աջակցութեամբ, օգնել Արեւմտեան Հայաստանի ազատագրման թուրքական բռնատիրութենէն։ «Հայերը կամ Արարատի ժողովուրդը» (1892, անգլերէն), «Փաստեր Հայաստանի մասին» (1895, անգլերէն), «Քրիստոնեայ Հայաստանը եւ քրիստոնեայ տէրութիւնները» (1897, անգլերէն), «Արիւնաքամ Հայաստանը, անոր պատմութիւնն ու սարսափները» (1896, անգլերէն], «Հայաստան՝ նահատակ ազգ» (1918, անգլերէն) երկերուն մէջ Գաբրիէլեան ամերիկացի ընթերցողին ծանօթացուցած է հայ ժողովուրդի պատմութիւնը, արեւմտահայերու ծանր վիճակը, 1894-1896-ի ջարդերու ու կոտորածներու փաստերը, 1915-1916-ի հայերու տեղահանութիւնն ու ցեղասպանութիւնը, տէրութիւններու քաղաքականութիւնը Հայկական Հարցին մէջ։
Երկեր
The Armenians or the People of Ararat, Philadelphia, 1892 Facts about Armenia, N.Y., 1895 Christian Armenia and the Christian Powers, N. Y., 1897 Armenia, a Martyr Nation, N. Y., 1918
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:15 Դեկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:3 Յունիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ճերարտ Կարիթ
Ճերարտ Կարիթ, պելճիքացի բանասէր, արեւելագէտ եւ հայագէտ։
Կեանք եւ գործունէութիւն
1936 թուականին աւարտած է Լիւվէնի Կաթոլիկ Համալսարանը (UCL), ուր ալ դասաւանդած է։
Ուսում­նասիրած է Բիւզանդիոյ եւ Արեւելքի քրիստոնեայ ժողովուրդների (հայեր, վրացիներ, ասորիներ, ղպտիներ, եթովպացիներ) միջնադարեան մատենագրութիւնները։
«Բնագրեր Ագաթանգեղոսի գիրքի ուսում­նասիրման համար» (1946 թուական, Վենետիկ) աշխատութեան մէջ Կարիթը հրատարակած է Ագաթանգեղոսի պատմութեան յունարէն նոր խմբագրութիւնը («Վարք»)։ Լոյս ընծայած է նաեւ Ագաթանգեղոսի արաբերէն, վրացերէն համառօտ խմբագրութիւնները եւ պատառիկներ։
Ուսում­նասիրելով հայ քաղկեդոնականներու գրեթէ կորած մատենագրութիւնը՝ հրատարակած է 7-րդ դարու վերջի կամ 8-րդ դարու սկզբի հայ-քաղկեդոնական մատենագիրի հայերէն գրած՝ Հայ եկեղեցիի 4-7-րդ դարերու պատմութեան յունարեն թարգմանութիւնը։
Կարիթի ուսում­նասիրութիւններու զգալի մասը նուիրուած է յունարենէ հայերէնի (Ֆրենքուի գիտական մրցոյթ՝ 1959 թուական, Պելճիքա) թարգմանութիւններուն։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Արեւելագէտներ Ստորոգութիւն:Հայագէտներ Ստորոգութիւն:Բանասէրներ
Գիտութիւնը Շուէտի Մէջ
Գիտութիւնը Շուէտի մէջ. Գիտութեան զարգացումը Շուէտի մէջ հիմնականին պայմանաւորուած է իր ժողովուրդի տաղանդով, շուէտական կրթութեամբ եւ մանկավարժութեամբundefined: Շուէտի գիտնականները կարեւոր ներդրում ունեցած են համաշխարհային մշակոյթի եւ գիտութեան զարգացման բնագաւառին մէջ։ Շուէտական բարձրորակ գիտական եւ արուեստագիտական զարգացումը յայտնի է ամբողջ աշխարհին մէջ։ Հարկ է նշել, որ 18-րդ դարուն Շուէտի գիտութիւնը գտնուած է Ֆրանսայէն եւ Մեծն Բրիտանիայէն ներթափանցած լուսաւորչական գաղափարներու ազդեցութեան տակ : Բնագիտութեան զարգացումը Շուէտի մէջ կապուած է Ուփսալայի եւ Լոնտի մէջ առաջին համալսարաններու կազմաւորման եւ Ուփսալայի աստղադիտարանի բացման հետ: 1710-ին հիմնադրուեցաւաւ Ուփսալայի Թագաւորական գիտական ընկերութիւնը, իսկ 1739-ին` Սթոքհոլմի Թագաւորական գիտութիւններու ակադեմիան:
Ակադեմիայի առաջին նախագահը Քարլ Լիննէն էր։ Ան մեծ ազդեցութիւն ունեցաւ Շուէտի մէջ գիտութեան ձեւաւորման: Շուէտի գիտութիւններու ակադեմիան 1739-ին հրատարակեց առաջին շուէտական գիտական ամսագիրը:
Բնական եւ արուեստագիտական գիտութիւններ
Բնագէտ եւ բնախոյզ Քարլ Լիննէundefined մեծապէս ազդած է Շուէտի գիտութեան կայացման գործին մէջ։ Ան ստեղծեց իր ժամանակի համար համապարփակ բնութեան համակարգ, որ հրապարակուեցաւ 1735-ին, առաջին անգամ սկսաւ հետեւողականօրէն կիրառել կրկնակ անուանակարգը: Քարլ Լիննէ նաեւ Փիթերսպուրկի Գիտութիւններու ակադեմիայի արտասահմանեան պատուաւոր անդամ էր։ Լիննէ կը համարուի կենդանական եւ բուսական հսկայական աշխարհի ժամանակակից դասակարգման «հայրը»undefined. ան զետեղեց կարգաբանութեան, կենդանական եւ բուսական աշխարհի դասակարգման հիմքերը։ Լիննէ յայտնաբերեց եւ նկարագրեց Սկանտինաւիոյ աւելի քան հազար բուսատեսակ:
Բնագիտութիւն
Լիննէի ժամանակակից Անտերս Ցելսիուսը, (1701-1744) ըլլալով բնագէտ եւ աստղագէտ, պատմութեան մէջ իր անունը անմահացուցած է ջերմաչափերու համար հարիւր աստիճանանոց սանդղակի ներդրմամբ: Շուէտի մէջ աստղագիտութեան բնագաւառին մէջ գիտական աշխատանքներու համակարգի սկզբնաւորումը կապուած է Անտերս Ցելսիուսի այս ոլորտին մէջ կատարած աշխատանքներուն հետ: Ցելսիուսի կողմէ 1741-ին ստեղծուեցաւ Շուէտի ամենահին աստղադիտարանը Ուփսալա քաղաքին մէջ, որուն տնօրէնը եղած է ինքը՝ Ցելսիուսը: Գիտութիւններու ակադեմիայի հիմնադիրներէն մէկը` Մ. Տրիւալտը, կը քարոզէր հետազօտական բնագիտութիւնը Շուէտի մէջ, կառուցեց Սկանտինաւիոյ առաջին շոգեմթնոլորտային մեքենան, աշխատութիւն գրեց հանքարդիւնաբերութեան վերաբերեալ:
Քիմիագիտութիւն
18-րդ դարուն շուէտական գիտութիւնը զգալի յաջողութիւններու հասաւ քիմիագիտութեան բնագաւառին մէջ։ Քիմիագիտութեան զարգացման բնագաւառին մէջ մեծ ներդրում ունեցաւ Եոհանս Յակոբ Պերցելիուսը (1779-1848): Ան զարգացուց ելեկտրոքիմիական եւ աթոմային տեսութիւնները եւ ստեղծեց գիտական հանքագիտութիւնը: Սովանտէ Արենիուսը (1859-1927) ստեղծեց ելեկտրոլիտիկ տարրաբաժանման տեսութիւնը եւ 1903-ին այդ աշխատանքին համար ստացաւ Նոպէլեան մրցանակ քիմիագիտութեան բնագաւառին մէջ։ Յայտնի շուէտ քիմիագէտ, ճարտարագէտ Ալֆրէտ Նոպէլը (1833-1896), 1867-ին յայտնագործեց տինամիտը, որ անոր մեծ փառք եւ հարստութիւն բերաւ: Ընդհանուր առմամբ Նոպէլին կը պատկանին 355 տարբեր արտօնագրեր (patent), որոնցմէ ամենայայտնին կը նկատուի տինամիտը: Իր կարողութեան հիմնական մասը Ալֆրէտ Նոպէլը նուիրաբերեց հիմնադրամին, որ ամէն տարի կը շնորհէ Նոպէլեան մրցանակներ: Մրցանակները կը շնորհուին Սթոքհոլմի եւ Օսլոյի մէջ ամէն տարի 10 Դեկտեմբերին, գիտնականի մահուան օրը: Տ. Վ. Պերկմանը կատարելագործեց Կ. Շեէլի որակական անալիզը, իբրեւ հմուտ փորձարար յայտնագործեց մանգանը, առաջինը ստացաւ քլոր, կալիումի պերմանգանատը, գլիցերինը, շարք մը թթուներ եւ այլ միացութիւններ, նկարագրեց թթուածինի ստացման եղանակը եւ անոր յատկութիւնները: Ա. Ֆ. Քրոնսդէտթը յայտնագործեց նիքելը, մշակեց հանքանիւթերու դասակարգումը՝ անոնց քիմիական յատկութիւններուն հիման վրայ («Հանքանիւթերու թագաւորութիւնը նկարագրելու փորձը» 1758):
Մետաղագործութիւն եւ նաւաշինութիւն
17-18-րդ դարերուն զգալի զարգացում ստացան մետաղագործութեան եւ մետաղամշակման արուեստագիտութիւնները, ռազմական նաւաշինութիւնը, սառ զէնքի եւ հրազէնի արտադրութիւնը: Արուեստագիտութեան զարգացման պատմութեան մէջ էական տեղ կը գրաւէ նաւային պտուտակներու, շոգենաւերու եւ շոգեքարշերու շուէտ գիւտարար եւ առաջին կառուցիչ Ճոն Էրիքսոնի անունը: ԱՄՆ-ի մէջ քաղաքացիական պատերազմի տարիներուն ան կառուցեց առաջին զրահապատ նաւը պտտուող հրանօթային աշտարակով՝ նոյն նշանաւոր զրահապատ Մոնիտոր նաւը, որ մեծապէս նպաստեց հիւսիսայիններու յաղթանակին հարաւայիններու նկատմամբ:
Հետազօտող ճամբորդներ
Խիզախ շուէտ բեւեռախոյզներու անունները մտան Արքթիքայի հետազօտութիւններու պատմութեան մէջ : Շբիցպերկէնի եւ Կրինլանտի շուրջը ճամբորդելէն ետք Էրիք Նորտէնշելտը հետաքրքրուեցաւ Հիւսիսային ծովային ճանապարհի իւրացման հարցերով: Այսպիսով 1878-1879-ականներուն ան Վեկա շոգենաւով առաջին անգամ նաւարկեց Ատլանտեան ովկիանոսէն դէպի Խաղաղ ովկիանոս՝ Սիպիրի ափերու երկայնքով: Նորտէնշելտի անունով կոչուեցաւ Քարայի ծովին մէջ գտնուող կղզիներու արշիպեղագոսը:
Սոլոմոն Անտրէն 1897-ին առաջինը փորձեց սեփական նախագիծով պատրաստուած «Օրէօլ» օդապարիկով հասնիլ Հիւսիսային Բեւեռ, սակայն ճանապարհին մահացաւ: Խիզախ օդագնացի անունը անմահացաւ, անոր անունով կոչուեցաւ Շբիցպերկէն արշիպելագի թերակղզիներէն մէկը` Անտրէի երկիրը: Քլինկենշէրնը նշանաւոր է իր մաթեմատիքական աշխատանքներով, Պ. Արդէտին մշակեց ձուկերու դասակարգումը, Ե. Ախարիուսը ստեղծեց քարաքոսաբանութեան հիմունքները: Արուեստագիտութեան, հանքարդիւնաբերութեան եւ մետաղագործութեան զարգացման բնագաւառին մէջ 18-րդ դարուն զգալի ազդեցութիւն ունեցան Կ. Պոլհեմի աշխատանքները, ճարտարագէտ Քարլ Կուստաւ Լաւալը յայտնագործեց շոգեմեքենան եւ սերզատ սարքը, որ յեղափոխութիւն կատարեց կաթնարդիւնաբերութեան բնագաւառին եւ այլ արուեստագիտական գործընթացներուն մէջ:
Փիլիսոփայութիւն
Միջնադարեան Շուէտի մէջ փիլիսոփայական միտքի զարգացումը սերտօրէն կապուած է քրիստոնէական միստիկականութեան եւ աստուածաբանութեան հետ, իսկ 16-րդ դարու վերջերը այստեղ ներթափանցեց ֆրանսացի փիլիսոփայ Փիէր տէ լա Ռամի ուսմունքը: Անոր հետեւորդները դէմ էին աստուածաբանութեան մեթոդին: Կարելի է ըսել, որ ինքնուրոյն աշխարհիկ փիլիսոփայութիւնը Շուէտի մէջ ծնած է 17-րդ դարուն: Գ. Շերնելմը առաջին շուէտ փիլիսոփան եւ գրողն էր, որուն աշխատանքները եւ ներդրումը կը համարուին նշանակալի: Անոր աշխատանքներուն մէջ կը միաւորուին նոր պղատոնականութեան,  փիւթակորեանութեան, ինչպէս նաեւ բնափիլիսոփայութեան գաղափարները: Ռենէ Տեքարթի գաղափարները կիսողները կը հերքեն միջնադարեան աստուածաբանութիւնը: 19-րդ դարու սկիզբը Շուէտի փիլիսոփայական միտքը եղած է «ֆոսֆորիստներու» եւ «Hoaxism» հոսանքներու, այսինքն ռոմանթիզմի ազդեցութեան տակ: Բոստրեմիզմի գաղափարները Շուէտի մէջ ճգնաժամ կ՛ապրէին եւ 20-րդ դարու սկիզբը կը սկսի աճիլ հետաքրքրութիւնը փորձարարական հոգեբանութեան եւ դրապաշտութեան նկատմամբ: Բոստրեմի որոշ աշակերտներ, ինչպիսին է Վ. Նորստրէմը, սկսան կիսել նեոկանտութեան գաղափարները եւ կեանքի փիլիսոփայութիւնը, իսկ օրինակ Պ. Վիկները դարձաւ տրամաբանական դրապաշտութեան գաղափարներու հետեւորդ: 1910-ին կազմաւորուեցաւ Ուփսալայի Նոր Դպրոցը, որ կը ներկայացնէ տրամաբանական դրապաշտութեան նախնական ձեւերը: Այս դպրոցին հիմնադիրները եղած են Ա. Փալէնը եւ Ա. Հեկերսդրէմը: Անոնք ընդհանուր առմամբ գերազանցեցին Վիեննական Խմբակին գաղափարները: Յետպատերազմական ժամանակահատուածին Շուէտի մէջ կ՛ուժեղանայ Պուրժուական Փիլիսոփայութեան ամբողջացումը նոր դրապաշտութեան հիման վրայ։ Այս գաղափարները կը կիսէին այնպիսի փիլիսոփաներ, ինչպիսին են Մորիդցը, Վետպերկը, Մարք-Վոկաուն: Մեծ տարածում կը ստանան նաեւ էմպիրիկ հոգեբանութիւնը եւ ընկերաբանութիւնը: Մարքսիզմի գաղափարները Շուէտ ներթափանցեցին 19-րդ դարու կէսերուն, իսկ 20-րդ դարու ութսունական թուականներուն աւելի լայն տարածում ստացան: 1917-ին Շուէտի մէջ ստեղծուեցաւ համայնավարական կուսակցութիւն եւ այդ ժամանակահատուածին սրեցաւ պայքարը ընկերային զարգացման երկու հայեցակարգերու, մարքսիստականի եւ ռեֆորմիստականի միջեւ։ 1968-ին կը սկսի հրատարակուիլ հասարակական գիտութիւններու գիծով մարքսիստական ամսագիր մը (շուէտ.՝ «Haften for Kritiska Studier»): Փիլիսոփայական գիտութիւններու կեդրոններ կը համարուէին Սթոքհոլմի, Ուփսալայի, Լունտի համալսարաններու փիլիսոփայութեան կաճառները: 1935-ին կը հրատարակուի փիլիսոփայական ամսագիրը (շուէտ.՝ «Theoria»):
Գիտական հաստատութիւններ
Գիտահետազօտական եւ փորձա-մեկնարար աշխատանքներու բնագաւառին մէջ կարեւոր դեր կը խաղայ շուէտական պետութիւնը, որ Համաշխարհային Երկրորդ Պատերազմէն ետք սկսաւ միասնական քաղաքականութիւն վարել գիտական հտազօտութիւններու բնագաւառին մէջ։ Գիտական գործունէութեան եւ գիտաարուեստագիտական քաղաքականութեան ներդաշնակութիւնը սկսաւ իրականացնել Գիտութեան Խորհրդատուական Խորհուրդը, որ ստեղծուած էր 1962-ին եւ կը ղեկավարուէր վարչապետի կողմէ: Խորհուրդին մէջ ընդգրկուած էին կրթութեան, տնտեսութեան, արդիւնաբերութեան, գիւղատնտեսութեան, պաշտպանութեան նախարարները, առաջատար արդիւնաբերական ձեռնարկութիւններու ներկայացուցիչները եւ ականաւոր գիտնականներ:
Կրթութեան նախարարութիւնը կը ղեկավարէ համալսարաններու եւ արուեստագիտական համալսարաններու գիտաարուեստագիտական գործունէութիւնը, միւս նախարարութիւնները պատասխանատու են պետութեան եւ մասնաւոր գիտահետազօտական կազմակերպութիւններու կողմէ իրականացուող ԳՀՓԿԱ-ներու ճշգրիտ բնագաւառներու համար: Գիտահետազօտական եւ փորձա-մեկնարար աշխատանքներու ղեկավարման եւ զարգացման գործառոյթները կ՛իրականացնեն եօթը պետական գիտահետազօտական խորհուրդները: Զարգացման խնդիրները կը շօշափեն յատկապէս բնագիտական, արուեստագիտական, բժշկական գիտութիւններու բնագաւառները, գիւղատնտեսութեան եւ անտառային անդաստանները, զգալի ուշադրութիւն կը դարձուի մարդկայնական եւ ընկերային գիտութիւններուն եւ աթոմային ուժի բնագաւառին մէջ։ Ամենակարեւոր նախագիծերու ընտրութիւնը կ՛իրականացուի Գիտա-նախապատրաստական յանձնաժողովին կողմէ:
Գիտութիւններու Թագաւորական Ակադեմիայի հիմնական նպատակն է աջակցիլ մաթեմատիքայի եւ բնական գիտութիւններու զարգացման, կազմակերպել վեհաժողովներ եւ խնճոյքներ, արտասահմանեան եւ միջազգային գիտական կեդրոններու հետ կապերու պահպանում, ինչպէս նաեւ՝ բնագիտութեան եւ քիմիագիտութեան գիծով Նոպէլեան մրցանակներու շնորհում: Ակադեմիայի անդամներու թիւը 1975-ին կը հասնէր 160-ի, անոր կազմին մէջ ընդգրկուած էին նաեւ 120 օտարերկրեայ անդամներ: 1919-ին հիմնադրուած Ճարտարագիտական գիտութիւններու ակադեմիայի անդամներու թիւը կը հասնի 382-ի: Ճարտարագիտական Գիտութիւններու Ակադեմիան արուեստագիտական գիտութիւններու բնագաւառին մէջ կ՛իրականացնէ երկու գործառոյթ` կազմակերպչական եւ տեղեկատուական: Միացեալ Նահանգներու, Ճափոնի եւ շարք մը այլ երկրներու դեսպանատուներուն կից գոյութիւն ունին գիտութեան եւ արուեստագիտական գիծով կցորդներ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գիտութիւն Ստորոգութիւն:Շուէտ
Անդրանիկ Օզանեան
Անդրանիկ Թորոս Օզանեան կամ Զօրավար Անդրանիկ, Անդրանիկ Փաշա (25 Փետրուար 1865 - 31 Օգոստոս 1927), հայ զօրահրամանատար, պետական գործիչ, ֆետայապետ (հայդուկապետ): Առանձնայատուկ դեր խաղացած է Հայ ազատագրական շարժման գործին մէջ։ 1892-ին կ'անդամագրուի Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն կուսակցութեան, այլ ֆետայիներու հետկը մասնակցի իր հայրենի երկրի բնակավայրերու պաշտպանութեան: Անդրանիկ առաջին անգամ կ'անցնի Սասուն, բայց 1896-ին կը մեկնի արտասահման: 1897-ին Վազգէն Տէրոյեանի խումբին հետ ան երկրորդ անգամ կը մտնէ Արեւմտեան Հայաստան, ուր կը մնայ մինչեւ 1904: 1912-1913 թուականներուն Գարեգին Նժդեհի հետ Անդրանիկի գլխաւորութեամբ հայ կամաւորներէն կը կազմակերպուի վաշտ մը, որ կը մտնէ պուլկարական բանակի աշխարհազօրքին մէջ եւ կը մարտնչի Օսմանեան կայսրութեան բանակին դէմ: Պուլկարական հրամանատարութիւնը բարձր կը գնահատէ հայկական վաշտին մասնակցութիւնը Առաջին Պալքանեան պատերազմին:
Կենսագրութիւն
Անդրանիկ Թորոս Օզանեան ծնած է 25 Փետրուար 1865-ին ՝ Արեւմտեան Հայաստանի Շապին Գարահիսար քաղաքին մէջ : Անդրանիկ հայերէն կը նշանակէ «առաջնեկ»: Անոր հայրական նախնիները եկած են հարեւան Օզան գիւղէն, 18-րդ դարուն եւ բնակութիւն հաստատած Շապին Գարահիսարի մէջ թուրքերու հետապնդումներէն խուսափելու համար : Անոր նախնիները Օզանեան ազգանունը վերցուցած են իրենց հայրենի բնակավայրին անունէն:
Անդրանիկին մայրը մահացած է, երբ ան մէկ տարեկան էր. զինք խնամած է իր մեծ քոյրը՝ Նազելին: Անդրանիկ յաճախած է տեղին Մուշեղեան դպրոցը 1875-1882 թուականներուն, այնուհետեւ աշխատած է հօր ատաղձագործարանին մէջ : Ան ամուսնացած է 17 տարեկանին, սակայն անոր կինը մահացած է մէկ տարի անց՝ ծնունդ տալով իրենց որդիին, որ նոյնպէս մահացած է ծնելէն 1 օր ետք :
Օսմանեան Կայսրութեան մէջ Հայերու համար իրավիճակը վատացած է Ապտիւլ Համիտի (Կարմիր Սուլթան) օրով, որ կը ձգտէր միաւորել բոլոր իսլամները իր իշխանութեան տակ :
Յարութիւն Ամիրա Պէզճեան
Յարութիւն Ամիրա Պէզճեան, Գազէզ Արթին, Պոլսոյ հայ ամիրաներու ազգանուէր ներկայացուցիչ եւ բարերար։
Անդրանիկ Օզանեան
Կենսագրութիւն
Ա. համաշխարհային պատերազմը հազիւ կը սկսի, Անդրանիկ կը շտապէ Կովկաս: