cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Անտրէ Ակասի
Մանկութիւն Եւ Ընտանիք
Ակասի կ'արտագաղթէ ԱՄՆ 1952 թուականի վերջերը. ան կը պահպանէ իր սէրը թենիսի նկատմամբ՝ կը կառուցէ հողէ միաձոյլ թրծաշախաղ (concrete) թենիսի մարզադաշտ իր Լաս Վեկասի (Las Vegas) տան մօտ, ուր կ'ապրէր իր ընտանիքը։ Իր բոլոր զաւակներուն հետ իրենց մանուկ հասակէն ան կը խաղար թենիս․ աղջիկներուն՝ Ռիթայի ու Թամիի եւ աւագ որդւոյն Ֆիլիփի հետ (ապագային Անտրէն իր ընտանիքը կը կոչէ «Թենիսի ֆոնի Թրեփփըր» անունով (Tennis background Trepper) (գերմաներէնով՝ Treppe) (այսինքն՝ Թէնիսի աստիճաններու հեռանկար), բայց ամենամեծ յաջողութեան հասաւ փոքր զաւակին հետ։ Անտրէի ծնունդին առթիւ Մայքը կը պատուիրէ յատուկ խաղալիք օրօրոցի համար, եւ այն կը ներկայացնէր թէնիսի գնդակը թենիսի թակին հետ։ Հայրը անձնապէս կը մշակէ խաղալիքներ իր տղուն զարգացման համար, որոնք իր տեսանկիւնէն պէտք է ապագային վերջինին օգնէին, որպէսզի աւելի լաւ տիրապետէ թենիսի թակին։ Իսկ երբ Անտրէն կը սկսի քալել, Մայքը իրեն կո տայ թակը ու կե սկսի գնդակները նետել իր ուղղութեամբ։ Չորս տարեկանին տղան արդէն կը տիրապետէր բոլոր հիմնական հարուածներուն, իսկ արդէն վեց տարեկանին ի վիճակի էր ետ մղել հօր բոլոր մատուցուած հարուածները։ Քիչ ուշ Մայք կը սկսի մարզել իր բոլոր աւագ զաւակները՝ ինքնագործ (automatic) մատուցումներ տուող մեքենայի միջոցով եւ ստիպելով կրտսեր որդիին մէկ օրուան մէջ երկու հազար հինգ հարիւր գնդակ ետ մղել։ Մայք Անտրէի համար հանդիպումներ կը կազմակերպէր (երբեմն ալ ընկերական խաղեր) յայտնի նոր եւ հին թենիս խաղացողներու հետ, ինչպէս՝ Ռոպպի Ռինկսընը, Ճիմմի Քոնորսը (Jimmy Connors), Իլիէ Նասթասէն, Պեոռն Պորկը (Björn Borg), Հարոլտ Սոլոմոնը (Harold Solomon) նաեւ իր հետ կը տանէր (երկու աւագ երեխաներուն ալ՝ Ռիթային եւ Ֆիլփին) մրցաշարքերուն Սոլթ Լէյք Սիթի (Salt Lake City) եւ Հիւսթըն (Houston), հարիւրաւոր քիլիոմեթրեր հեռու, քանի որ աւելի մօտիկ շրջաններու մէջ պատանեկան մրցաշարքեր չկային։
Տասը տարեկան հասակին Անտրէն կը պարտուի ԱՄՆ-ի պատանեկան մրցաշարքի երկրորդ շրջանին, տասնըմէկ տարեկանին՝ կիսաեզրափակիչին։ Տասնըերեք տարեկանին հայրը զինք կ'ուղարկէ Նիք Պոլլեթիըրիի (Nick Bollettieri) յայտնի թենիսային ակադեմիա Պրէյտընթոն՝ Ֆլորիտա (Bradenton Florida)։ Մայքը արդէն քիչ մը ծանօթ էր Պոլեթիըրիի 60-ական թուականներէն, երբ վերջինը սկսնակ մարզիչ էր․ ան այդ որոշումը կը կայացնէ տեսնելով մարզիչի սաներու յաջողութիւններուն մասին պատկերասփիւռի սփռած հաղորդումը եւ ընդունելով այդ ժամանակի լաւագոյն սաներէն մէկուն՝ Ահարոն Քրիքսթէյնի հօր խորհուրդը։ Իբրեւ արդիւնք կամ հետեւանք Պոլլեթիըրը ո՛չ միայն Անտրէին անվճար տեղ կը տրամադրէ ակադեմիայի մէջ, այլ նաեւ կը մնայ իր մարզիչը մինչեւ 1993 թուական։ Նոր մարզիչը կը վերափոխէ տղուն խաղաոճը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1970 ծնունդներ Ստորոգութիւն:29 Ապրիլի ծնածներ
Զուրապ Անթոնով
Զուրապ Նազար Անթոնով, վրացի թատերագիր։
Կենսագրութիւն
Զուրապ Անթոնով, ծնած է 1820 թուականին Կորիի՝ առեւտրական ընտանիքի մը մէջ։
Որպէս գրագիր ծառայած է Կորիի նահանգային կառավարութեան մէջ, ապա օգնած է հօրը կրպակի առեւտրային աշխատանքներուն։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Վրացի գրողներ Ստորոգութիւն:Վրացի թատերագիրներ Ստորոգութիւն:Վրացի դերասաններ
1863 թուական
1863 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 63րդ տարին
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1863 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1863 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1863
Մակարայ Վանք (Կիպրոս)
'''Կիպրոսի Ս. Մակարայ Վանքը'''՝ պատմութեան մէջ Կիպրոսի հայոց կրօնական եւ մշակութային կարեւորագոյն կեդրոնը հիմնուած` Ժ․ դարուն։ Վանքը ծանօթ է նաեւ «Արմենոմոնաստիրօ» անունով, որ կը նշանակէ հայկական վանք։ Վանքը կառուցուած է Հալեվկա նահանգին ծայրամասը, Փենտաքթիլոս լեռներուն լանջին՝ պատմական Կիլիկիոյ դիմաց ։ Ս. Մակար 1974-էն ի վեր կը գտնուի թրքական տիրապետութեան տակ. անիկա իր ճակատագիրով կը յիշեցնէ Արեւմտահայաստանի վանքերն ու եկեղեցիները, որոնք Հայկական ցեղասպանութեան ատեն եւ անկէ ետք ալ կ'ենթարկուին աւերումի եւ կողոպուտի։
Սկզբնական շրջան եւ սեփականութիւն
Սկզբնական շրջանին, վանքը ճգնարան մը եղած է։ Կ'ենթադրուի, որ ճգնաւորները շատ խիստ պայմաններու տակ կ'ապրէին հոն. վանքին մատրան մօտ մինչեւ այսօր կը հանդիպինք քարայրանման խուցերու, որոնք ծառայած են իբրեւ ճգնաւորներու կացարաններ։ Օսմաներէն հին արձանագրութիւններու համաձայն, Մակարայ վանքը հայերուն սեփականութիւնը դարձած է ԺԵ. դարուն։ Մինչեւ այսօր կը պահուին 1642-ին եւ 1701-ին Օսմանեան կառավարութեան կողմէն տրուած կալուածագիրերը, որոնք կը հաստատեն, թէ վանքը հայերուն սեփականութիւնն է։ Այդ փաստաթուղթերուն համաձայն, վանքը ազատած է տուրքերէ, իբրեւ եկեղեցապատկան կալուած։ 1945-ին, անգլիական գաղութարար կառավարութիւնը Կիպրոսի Հայոց Ազգային Առաջնորդարանի անունով լոյս կ'ընծայէ պաշտօնական նոր կալուածագիրեր։ Այդ նոր փաստաթուղթերը ցոյց կու տան, որ 80 հողաշերտեր մաս կը կազմեն վանքին կալուածին։
Նկարագրութիւն
Ս. Մակարայ վանքին կալուածները շուրջ 9000 տէօնիւմ (արտաչափ) տարածութիւն մը կը կազմեն։ Այս տարածութիւնը կը սկսի Պենտատաքթիլոսի լեռնաշղթային գագաթէն եւ կ'երկարի մինչեւ կղզիին հիւսիսային ծովեզերքը։ Լերան գագաթին կը գտնուի «Կիլիկեան Դիտարան» կոչուող վայրը։ Այդ անունը տրուած է Մեծի Տանն Կիկիկիոյ Սահակ Բ. Կաթողիկոսին կողմէ։ Արշալոյսին, հոնկէ ալեհեր Հայրապետը կը դիտէր ծովուն դիմաց գտնուող Տաւրոսեան լեռները՝ Կիլիկեան իր հայրենիքը։ Վանքապատկան կալուածներուն մէջ կային շուրջ 30,000 ձիթենիներ եւ այլ պտղատու ծառեր։ Վանքին կալուածներուն սահմաններէն ներս կը գտնուէին Հալեֆկա, Խարչա եւ Ատալիա գիւղերը։ Ատալիոյ բնակչութեան մէկ կարեւոր մասը հայերէ բաղկացած էր, որոնք կը կոչուէին «վանաբնակ հայեր»։ Ատալիա գիւղին մէջ ծնած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Խորէն Ա. Բարոյեան Կաթողիկոսը։ Ատալիա գիւղին մօտիկ կը գտնուին նաեւ «Այ Եորկի»ի, այսինքն Ս. Գէորգի աւերակները։
Վերանորոգումներ
Մակարայ Վանքը արմատական նորոգութիւններու ենթարկուած է 1735-ին, 1814-ին եւ 1947-49-ին։ Վանքին ներկայ մատուռը կառուցուած է 1814-ին։ Հին, համեմատաբար շատ աւելի փոքր մատուռը եւս պահպանուած է։ 1929-ին նորոգուած կամ կառուցուած են ուխտաւորներուն սենեակները, մառանը, մատրան նախագաւիթը եւ զանգակատունը։ 1948-ին վանքը օժտուած է նաեւ ջրաբաշխումի եւ լուսաւորութեան սարքաւորումներով։
Գործառոյթներ
Ամառնային շրջանին վանքին մօտակայ բանակավայրերուն մէջ կը մնային Մելքոնեան Կրթական Հաստատութեան աշակերտները եւ հայ սկաուտներ։ Շաբաթավերջերուն եւ տօնական օրերուն վանքը լեցուն կ'ըլլար ուխտաւորներով։ Մասնաւորաբար վանքին յատուկ տօներուն` Ս. Մակարի տօնին, Դեկտեմբերին, վանք կ'այցելէին հայկական վարժարաններուն աշակերտները։
Ուխտի օր
Վանքին «Ուխտի Օր»ը տեղի կ'ունենար Մայիսի առաջին Կիրակին, երբ վանք կ'այցելէին մեծ թիւով կիպրահայեր եւ կը պատրաստուէր վանքին աւանդական հերիսան։ Կիպրահայութեան համար Մակարայ վանքը կը նկատուէր նաեւ հնագիտական կոթող։ Անիկա ամէն տարի կ'ընդունէր մեծ թիւով տեղացի թէ օտար ուխտաւորներ կամ զբօսաշրջիկներ։
Գանձեր
Ս. Մակարայ վանքը եղած է հոգեմտաւոր մշակոյթի կեդրոն` հարուստ ձեռագիրներով, մանրանկարներով ու սրբապատկերներով:
Մակարայ վանքին մէջ կը պահուէին պատմական, ազգային եւ եկեղեցական արժէք ներկայացնող մեծ թիւով ձեռագիրներ։ Անոնցմէ ամենահինը գրուած է 1202-ին։ Ամէնէն արժէքաւորները կը հանդիսանային մանրանկարներով զարդարուած 1293-ի Աւետարանը եւ 1678-ի Շարակնոցը։ 56 ձեռագիրներ փրկուած են թրքական ներխուժումէն, որովհետեւ օրին փոխադրուած էին Անթիլիասի Կիլիկիոյ կաթողիկոսարան։ Այդ ձեռագիրները պահուած են կաթողիկոսարանին «Կիլիկիա» թանգարան ին մէջ։
Վերջին իրադարձութիւններ
1999-ին տեղեկութիւններ կը հաղորդուին, թէ հիւսիսային Կիպրոսի անօրինական վարչակարգը կը նպատակադրէ վանքը վերածել պանդոկի։ Կիպրահայութիւնը, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը, Կիպրոսի եւ Հայաստանի Հանրապետութիւնները միասնաբար կը դիմեն միջազգային կազմակերպութիւններու եւ կը յաջողին առժամապէս ձախողեցնել այդ ծրագիրը։ 2007-ին, Ազգային Առաջնորդարանին եւ Կիպրահայ համայնքին պետական ներկայացուցիչին կազմակերպութեամբ եւ Միացեալ Ազգերու Խաղաղապահ ուժերուն հսկողութեան տակ, կիպրահայեր առիթը կ'ունենան «Ուխտի Օր»ուան առիթով ուխտագնացութիւն մը կատարելու իրենց վանքը։ Թէեւ թրքական վարչակարգը արգիլած էր որեւէ եկեղեցական արարողութեան կատարումը, բայց եւ այնպէս, Կիպրոսի Կաթողիկոսական փոխանորդին եւ քահանաներուն գլխաւորութեամբ, Ս. Մակարայ մատրան մէջ համախմբուած կիպրահայերը կ'երգեն Տէրունական Աղօթքը։ 2008-ի եւ 2019-ի Ամրան, Արամ Ա. Կաթողիկոս կ'այցելէ Մակարայ վանք ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Պատմութիւն Ստորոգութիւն:Վանքեր Ստորոգութիւն:Կիպրոսի հայկական եկեղեցիներ
Արտաշէս Արսլանեան
Արտաշէս Միքայէլի Արսլանեան (1887, Խարբերդի նահանգ, Խարբերդի գաւառ, Մեզիրէ - 1915), հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1887 թուականին, Խար­բեր­դի նա­հան­գի Խար­բեր­դի գա­ւա­ռի Մե­զի­րէ քաղաքին մէջ՝ կաթոլիկ ծնողներու բազմազավակ ընտանիքի մէջ։ Բժիշկներ Զարեհ Պօղոս, Լեւոն ու Հրանդ Արսլանեաններու եղբայրն է։ Հայրը՝ փաստաբան Միքայէլ Արսլանեան, եղած է Մեզիրէի բարեկեցիկ եւ ուսումնասէր ազգայիններէ մէկը։ Ընտանիքի 7 որդիներէն 5-ը բժիշկ դարձած է։ Եթէ հաշուենք նաեւ թոռները, ապա գերդաստանը ունեցած է 12 բժիշկ։ Այդ պատճառով ալ համաքաղաքացիները զանոնք կոչած են՝ «Հե­փի­սի Տոք­թոր Արս­լա­նենք» («Բո­լո­րը բժիշկ Արս­լա­նեան­նե­րը»)։
Աւարտած է Պէյ­րութի Սեն Ժոզեֆ Ֆրանսական համալսարանի բժշկական բաժինը։ Բժշկութեամբ զբաղած է։ Կարնոյ մէջ՝ Բծաւոր տիֆով վարակուելու եւ հիւանդանալու պատճառով, արձակուրդ առնելով մեկնած է Հալէպ, եղբօր՝ Զարեհի քով։ 1915 թուականին, ընդհանուր տեղահանութեան ընթացքին վայրագօրէն սպանուած է եղբօր հետ՝ 28 տարեկան հասակին։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Պուտափեսթ
Պուտափեսթ, Հունգարիոյ մայրաքաղաքն է։ Ունի 1,7 միլիոն բնակիչ, իսկ քաղաքամերձ բնակավայրերուն հետ միասին՝ 2,5 միլիոն բնակիչ։ Պուտափեսթ Հունգարիոյ քաղաքական, առեւտրային, երթեւեկային եւ մշակութային կեդրոնն է։ Դանուբ գետը քաղաքը կը բաժնէ երկու հիմնական մասի. Պուտա (արեւմտեան մաս) եւ Փեսթ (արեւելեան մաս)։ Պուտան լեռնային եւ անտառաշատ է, իսկ Փեսթ մասը կը կազմէ Հունգարիոյ Մեծ Հարթավայր։ Պուտափեսթ Եւրոպական Միութեան իններորդ բազմամարդ քաղաքն է։
Պուտայի տարածքին ապրած են Ք.Ա. Ե. դարէն՝ կելտերը։ Հռոմէացիները նուաճած են կելտերու բնակավայրերը եւ ստեղծած Աքուինքըմ (լատիներէն՝ Aquincum) քաղաքը, որ Հռոմէական կայսրութեան կարեւորագոյն քաղաքներէն մէկն է (Ա.- Ե. դարերուն)։ Հունգարները Թ. դարէն հաստատուած են այդ տարածքին։ Պուտայի ամրոցը հիմնուած է Պելա Դ․ թագաւորին կողմէն, իսկ Մաթիաս թագաւորին օրերուն դարձած է միջազգային վերածնունդի կեդրոն։ ԺԶ.- ԺԷ. դարերուն կը գտնուէր թուրքերուն լուծին տակ, ԺԸ.-ԺԹ. դարերուն նորէն ծաղկում կ'ապրէր։ 1873-ին Պուտա, Փեսթ եւ Օպուտա («Հին Պուտա») քաղաքները միացան, այդ ժամանակէն ի վեր ամբողջ բնակավայրը կոչուած է Պուտափեսթ։
Արաբական թերակղզի
Արաբական թերակղզի (شبه الجزيرة العربية, Շըպըհ ալ Ալժազիրա ալ-Արապիյյա) կամ Արաբիա, կը գտնուի Ասիոյ Հարաւ արեւմուտքը: Անիկա Եւրոպայի, Ասիոյ եւ Ափրիկէի հատման կէտը կը համարուի։ Ունի 3,237,500 մ տարածութիւն: Բնակչութեան թիւը կը հասնի 77 միլիոնի ։
Արաբական թերակղզին կարեւոր տեղ կը գրաւէ համաշխարհային պատմութեան մէջ։ Թերակղզիին դերը աւելի ազդեցիկ կը դառնայ յատկապէս ԺԹ. դարուն ընթացքին, երբ կը յայտնաբերուին «սեւ ոսկիի»՝ նաւթի եւ «կապոյտ վառելանիւթի»՝ բնական կազի հսկայական պաշարներ։ Արաբական թերակղզիին եւ Պարսից ծոցի աւազանին մէջ տեղադրուած է նաւթի համաշխարհային պաշարին 2/3-ը, իսկ բնական կազի պաշարին գրեթէ կէսը։ Հոն կան նաեւ մետաղներու օգտակար հանածոներու հանքավայրեր ։
Թերակղզիին վրայ կը գտնուին Սէուտական Արաբիան, Եմէնը, Օմանը, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւնները, Քաթարը, Պահրէյնը եւ Քուէյթը ։ 1981-ին, բացի Եմէնէն, թերակղզիին պետութիւնները կը հիմնեն Պարսից ծոցի տնտեսական համագործակցութեան խորհուրդը (արաբերէն՝ مجلس التعاون لدول الخليج العربي)։ Թերակղզիին հիւսիսը կը գտնուին Յորդանանն ու Իրաքը։
Աշխարհագրական պայմաններ
Արաբական թերակղզին վաղուց անջատուած է Ափրիկէի ցամաքամասէն եւ միացած՝ Եւրասիոյ։ Ափրիկէի եւ թերակղզիին միջեւ յառաջացած ճեղքը լեցուած է Հնդկաց ովկիանոսին ջուրերով, որմէ յառաջացած է Կարմիր ծովը։ Հիւսիսը՝ Ասիական ցամաքամասին միացման տեղը, Հայկական լեռնաշխարհէն հոսող Եփրատ եւ Տիգրիս գետերը գետաբերուկներով ձեւաւորած են Միջագետքի դաշտավայրը։ Արաբական թերակղզին մեծագոյնն է աշխարհի վրայ իր տարածքով եւ գրեթէ աւելի քան կրկնակին՝ դրացի Հնդկաց թերակղզիին (շուրջ 1,8 միլիոն քառ.քմ)։
Բարձրաքանդակ
Արաբական թերակղզին հիւսիսէն Առաջաւոր Ասիոյ երեք բարձրաւանդակներուն (Իրանական բարձրաւանդակ, Հայկական լեռնաշխարհ, Փոքր Ասիոյ կամ Անատոլիոյ սարաւանդ) միացած է Միջագետքի դաշտավայրին (արաբերէն՝ ما بين النهرين) եւ Սուրիական անապատին (արաբերէն՝ بادية الشام) միջոցով։ Հիւսիսը աւազոտ անապատներն են։ Մնացեալ մասերը կ'ողողեն Հնդկաց ովկիանոսին ջուրերը։ Արեւելքը Պարսից ծոցն է (արաբերէն՝ الخليج العربي), որ Օմանի ծոցին կը միանայ Հորմուզի նեղուցով (արաբերէն՝ مضيق هرمز)։ Հարաւը կը գտնուին Ատընի ծոցն (արաբերէն՝ خليج عدن) ու Արաբական ծովը (արաբերէն՝ بحر العرب)։ Արեւմուտքը Ափրիկէի ցամաքամասէն անջատուած է Կարմիր ծովով (արաբերէն՝ بحر الأحمر)։ Վերջինս Ատընի ծոցին միացած է Պապ էլ-Մանտըպի նեղուցով (արաբերէն՝ باب المندب), որ թերակղզիին հարաւ արեւմտեան բեւեռն է։ Արտաքին աշխարհէն մեկուսացած ըլլալով՝ արաբները զայն կոչած են «Արաբներու կղզի»։ Արաբական թերակղզին, որ կը կոչուի նաեւ Արաբական ենթացամաք, ծովու մակերեւոյթէն 760 մ միջին բարձրութիւն ունի։ Անոր հարաւ-արեւմուտքը կը գտնուին հնագոյն լեռները, որոնք կ'իջնեն դէպի առափնեայ դաշտավայրային շերտը։ Թերակղզիին արեւմտեան ափին զուգահեռ Հիժազի լեռնաշղթան է (արաբերէն՝ الحجاز)։ Անոր եւ Կարմիր ծովուն միջեւ ինկած նեղ տարածքը ծանօթ է Թիհամայի հարթավայր (արաբերէն՝ التهامة) անունով։ Արեւելեան հատուածին Թուէյք լեռնաշղթան 1200 մ. (արաբերէն՝ الطويق), Պարսից եւ Օմանի ծոցերու ափին կը կիսէ թերակղզին։ Հիժազը հիւսիսային լայնութեան 20-րդ զուգահեռականէն հարաւ կը վերածուի լեռնային Ասիր շրջանին, իսկ հարաւը՝ Եմէնն է։ Հոս կը գտնուի ամէնէն բարձր գագաթը՝ ալ-Նապի Շուէյպ (3666 մ)։ Այդ լեռնաշղթաներուն միջեւ ինկած է Նաժտի ընդարձակ սարահարթը։ Հոս կը գտնուին երեք անապատներ՝ Նաֆուտը (արաբերէն՝ نفود), Ալ Տահնան (արաբերէն՝ الدحنة) եւ մեծագոյնը՝ Ռըպը ալ-Խալին (արաբերէն ربع الخالي) ։ 1256-ին Հիժազի լեռներէն քանի մը գործող հրաբուխներէն մէկը ժայթքած է Մատինա քաղաքին մօտ։ Տարածաշրջանը հարուստ է չորցած գետահուներով՝ «ուատիներով», որոնք կը փաստեն, որ ժամանակին հոն ջուրեր կը հոսէին։ Նաժտիի կեդրոնը կ'երկարի մեծագոյն ուատին՝ ալ-Ռուման (500 քմ)։ Այդ ուատիները անձրեւներու ատեն կը լեցուէին ջուրերով։ Անոնց ակունքներուն մէջ դիւրութեամբ կարելի է ջրհորներ գտնել։ Թերակղզիին հարաւ-արեւմուտքը գտնուող լեռներուն մէջ բաւականաչափ տեղումներ կ'ըլլան (տարեկան մինչեւ 1000 մ.մ.)։ Սակայն թերակղզիին հսկայական մէկ հատուածը տեղումներ գրեթէ չկան (10-100 մ.մ.), որովհետեւ պարբերական տեղումները գետնին չեն հասնիր։ Ամէնէն առատ տեղումներով շրջանը Եմէնն է, որ կը զբաղեցնէ շուրջ 200.000 քմ տարածութիւն։ Հոս աւելի քան 4000 տարի առաջ սկսած է ձեւաւորուիլ հնագոյն քաղաքակրթութիւնը։
Բուսական եւ անասնական աշխարհ
Ովասիսներուն մէջ հանդիպող միասապատ եւ երկսապատ ուղտերը ընտելացած են մարդու կողմէ։ Ի դէպ, միասապատ ուղտերուն գերշահագործման եւ զանգուածային ոչնչացման արդիւնքով անիկա յայտնուած է Կարմիր գիրքին մէջ։ Կան նաեւ անապատային տարբեր գիշատիչ անասուններ, յատկապէս բորենիներ եւ շնագայլեր. նախապէս հոն եղած են նաեւ առիւծներ։ Անապատներուն մէջ շատ են սարդերը, օձերը եւ մողէսները։ Հարաւի խոնաւ շրջաններուն մէջ մնացած են արեւադարձային անտառները: Եմէնի մէջ կարելի է հանդիպիլ նաեւ՝ կապիկներու։ Արաբական թերակղզին շրջապատող Հնդկաց ովկիանոսի ջրային տարածքներուն մէջ կան զանազան տեսակի բոյսեր եւ անասուններ։ Նշանաւոր են յատկապէս՝ Կարմիր ծովուն քորալները եւ Պարսից ծոցին փափկամարմինները։ Այդ շրջանին մէջ ապրող արաբները մասնագիտացած էին մարգարիտի որսի, ձկնորսութեան եւ այլ ոլորտներուն մէջ։ Հարաւային լեռնային շրջանները, ինչպէս նաեւ՝ ալ-Ասիրը, հին ժամանակներէ ի վեր ծանօթ է իբրեւ երկրագործական եւ անասնապահական կեդրոններ։ Այս քաղաքները յարատեւ տնտեսական կապի մէջ էին եգիպտական եւ սուրիական քաղաքներու հետ։ Հնդկաց ովկիանոսէն եկող ծովային առեւտրականները խարիսխ կը դնէին Եմէնի Քանա նաւահանգիստին մէջ։ Դէպի Երուսաղէմ գլխաւոր ճամբան կ'անցնէր Հիժազով, որուն կեդրոնը ձեւաւորուած էին մեծ քաղաքներ Եասրիպը (արաբերէն՝ يثريب), Մաքքան (արաբերէն՝ مكة) եւ ալ-Թաիֆը (արաբերէն՝ الطائف)։ Հին Եմէնի քաղաքներուն մէջ մարդիկ կը զբաղէին մետաղամշակութեամբ, կաշեգործութեամբ, կաւագործութեամբ եւ այլ արհեստներով։ Անապատային պայմաններուն լաւ կը յարմարէին ուղտերը, այծերը եւ ոչխարները։ Տարածուած էին ցորենի եւ գարիի մշակումը։ Եմէն նշանաւոր էր այգեգործութեամբ: Տարածուած էր նաեւ Նռան, թուզի, արմաւի քանի մը տեսակներու, խաղողի եւ այլ այգիներու մշակումը։ Եմէնը եւ Եթովպիան կը համարուին սուրճի հայրենիքը։
Հին պատմութիւն
Արաբական թերակղզին սեմական ժողովուրդներու հայրենիքն է։ Ք.ա. 4-3-րդ հազարամեակներէն ի վեր ժողովուրդներուն մեծ մասը տեղափոխուած է «Բարեբեր Մահիկի»ն տարածաշրջանը՝ Միջագետքի եւ Միջերկրական ծովուն արեւելեան ափերը։ Անոնց մէկ մասը հաստատուած է Հապէշական բարձրաւանդակին մէջ՝ Եթովպիա։ Սեմական ժողովուրդները հիմնած են տարբեր պետութիւններ, ինչպէս՝ Սումարը (արաբերէն՝ سومر, Սումար), Աքքատը, Բաբելոնեան (Պիլատ Պապըլ), Փիւնիկէն(արաբերէն՝ فينيقيا, Ֆինիքիա), Ասորեստանը (արաբերէն՝ آشور, Աշշուր), Ասորիքը (արաբերէն՝ سوريا, Սուրիա) եւ Միջագետքի (արաբերէն՝ بلاد الرافدين‎, Պիլատ ալ-Ռաֆիտէյն) հռչակաւոր քաղաք-պետութիւնները ։Սեմական քաղաքակրթութիւնը ստեղծած էր հարուստ մշակոյթ մը եւ հսկայական ներդրում կատարած մարդկութեան պատմութեան զարգացման համար։
Նախաիսլամական նստակեաց քաղաքակրթութիւններ
Արաբական թերակղզին դարեր շարունակ բնակուած է տասնեակ ազգերով, ցեղերով եւ ցեղային միութիւններով։ Սակայն գերիշխողները եղած եւ մնացած են արաբները, որոնք իրենց մէջ ձուլած են մեծ թիւով ցեղային խումբեր։ Արաբական ցեղերը ծանօթ էին երկու մեծ խումբերով՝ հիւսիսային, որուն հիմնադիրը Ատնանն էր, եւ հարաւային, որուն հիմնադիրն էր Քահթանը։ Նշանաւոր էին (արաբերէն՝ بنو أسد, պանու ասատ)՝ առիւծի որդիները, (արաբերէն՝ بنو نسر, պանու նասր)՝ արծիւի որդիները, (արաբերէն՝ تغليب, Թաղլիպ), (արաբերէն՝ القريش, ալ-Քուրէյշ) եւ այլ ցեղեր: Արաբները կը բնակէին հիմնականօրէն ծովափնեայ շրջաններու մէջ, ինչպէս նաեւ անապատներով եւ տափաստաններով կղզեակներուն՝ ովասիսներուն մէջ։ Յատկապէս մեծ էր բնակչութեան թիւը հարաւային Արաբիոյ մէջ՝ Եմէն։ Հիւսիսային եւ Կեդրոնական Արաբիոյ բնակչութիւնը եւս կը զբաղէր նստակեաց հողագործութեամբ։ Նպաստաւոր էին ոչ միայն Եամամայի եւ Եմէնի ոռոգուած տարածքները, այլեւ Նաժտի սարահարթի, Պահրէյնի դաշտավայրին եւ Հիժազի լեռնային ովասիսները։ Նստակեաց ցեղերը ստեղծած էին քաղաք-պետութիւններ՝ շաապաներ (արաբերէն՝ الشعبة, ալ-շա'նա)։ Անոնք իրենց ազդեցութիւնը կը տարածէին նաեւ շրջակայ գիւղերուն վրայ՝ նպաստելով անոնց զարգացման ։ Զ. դարուն շաապաներու, ինչպէս նաեւ Եմէնի մէջ ձեւաւորուած թագաւորութիւններուն թուլացումը եւ անկումը բացասական անդրադարձ կ'ունենայ ընկերական, տնտեսական եւ քաղաքական կեանքին վրայ։ Պատճառը Մերձաւոր Արեւելքին մէջ եւ Հռոմէական կայսրութեան մէջ տիրող փոփոխութիւններն էին, որոնք կը յանգին հին՝ նախնադարեան եւ ռազմագիտական կարգերուն վերջնական վերացման եւ նոր հասարակարգի ստեղծման։ Արեւելքի ժողովուրդները կը թեւակոխեն աւատատիրութեան դարաշրջանը, որ կը տեւէ 1,2-1,5 հազարամեակ։ Նախաիսլամական շրջանին՝ 6-7-րդ դարերուն թերակղզիին բնակչութեան 4-4,5 միլիոնը նստակեացներ էին, իսկ 2,5-3 միլիոնը կը զբաղէր քոչուոր կամ կիսաքոչուոր անասնապահութեամբ, հողագործութիւնը պատուազրկութիւն նկատելով։
Նախաիսլամական շրջանի ցեղային համակարգը ունէր շուրջ երկու հազարամեայ պատմութիւն։ Արաբական ցեղերը ունէին հիմնական անդամներ, որոնք իրարու հետ կապուած էին արիւնակցական կապերով, եւ երկրորդական անդամներ, որոնք պատերազմի ընթացքին յաղթած ցեղերուն ստրկացուած անդամներն էին կամ թոյլ տոհմերու հնազանդ անդամները։ Պետեւիները կը զբաղէին քոչուոր անասնապահութեամբ եւ մասամբ յարձակումներով։
Արաբական թերակղզիին հիմնական փոխադրամիջոցը, անասնական սնունդը, հագուստ ապահովողը եւ հարստութեան չափանիշը, հարիւրաւոր տարիներու ընթացքին եղած է եւ կը մնայ ուղտը։ Ան կրնայ առանց ջուրի եւ կերակուրի ճամբորդել 4-5 օր, օրական 120-130 քմ ։ Ուղտի միսն ու կաթը դարեր շարունակ քոչուոր պետեւիներուն հիմնական սնունդն էր։ Ուղտի կաշիէն եւ բուրդէն մարդիկ պատրաստած են հագուստներ։ Պետեւիին առօրեայ սնունդը կը լրանար արմաւենիի պտուղով։ Վերջինիս կորիզէն հաց կը պատրաստէին։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Աշխարհագրութիւն
Պուլկարիա
Պուլկարիա (պուլկարերէն՝ България, Bălgariya), պաշտօնապէս Պուլկարիոյ Հանրապետութիւն (պուլկ.՝ Република България, Republika Bălgariya), երկիր Հարաւային Եւրոպայի մէջ՝ Պալքանեան թերակղզիի արեւլքը՝ Սեւ ծովու ափին։ Սահմանակից է Ռումանիային՝ հիւսիսէն, Սերպիային եւ Հիւսիսային Մակեդոնիային՝ արեւմտքէն, Յունաստանին եւ Թուրքիոյ՝ հարաւէն, եւ Սեւ ծովուն՝ արեւելքին մէջ։ Պուլկարիան կը գտնուի նախկին Թրակիոյ հիւսիսային տարածքին մէջ ։
Հինգ դարուան Օսմանեան տիրապետութենէն ետք, Պուլկարիոյ մէջ ստեղծուած է սահմանադրական միապետութիւն՝ 1878 թիւին։ Պուլկարիան այժմ ժողովրդավարական եւ սահմանադրական հանրապետութիւն է։ Եւրամիութեան ու ՆԱԹՕ-ի անդամ է։
Աշխարհագրութիւն
Պուլկարիան կը գտնուի բարեխառն գօտիին մէջ, բնական պայմաններով անցումային շրջան է Արեւելեան հիւսիսին մէջ եւ Կեդրոնական Եւրոպայի, հարաւին մէջ՝ Միջերկրածովայինի միջեւ։ Պուլկարիոյ հիւսիսը կը զբաղեցնէ Տանուպի բլրապատ հարթավայրը, որ աստիճանաբար կը բարձրանայ հարաւին մէջ եւ կը ձուլուի Ստարա Պլանինա լեռնային սիստեմի նախալեռներուն։ Ստարա Պլանինա լեռները արեւմուտքէն արեւելք կը հատեն ամբողջ Պուլկարիան։ Ստարա Պլանինայի եւ Սրեդնա Գորա լեռնային համակարգի միջեւ ինկած են ենթապալքանեան դեկդոնական գոգհովիտները։ Հարաւին մէջ եւ հարաւ-արեւմուտքին մէջ, կը տարածուին Ռիլա, Պիրին եւ Ռոդոպեան լեռները։ Ռոդոպեան Սրեդնա Գորա լեռներու միջեւ, Մարիցա գետի երկայնքով տարածուած է Վերին Թրակեան դաշտավայրը, որ ամենաբերրին է երկրին մէջ։ Պուլկարիոյ սեւծովեան ափերը ցածրադիր են, տեղ-տեղ՝ զառիթափ, կան շատ լողափներ։
Օգտակար Հանածոներ
Առաւել կարեւոր օգտակար հանածոներն են․ ածուխը, երկաթաքարը, ցինկը, կապարը, պղինձը, քարաղը, նաֆթը, հանքային ջուրերը, շինանիւթերը։
Կլիմա
Պուլկարիոյ մեծ մասին մէջ բարեխառն է, ցամաքային, հարաւին մէջ, Ստրումա եւ Մեստա գետերու հովիտներուն մէջ անցումնային է Միջերկրածովային։ Լեռներուն մէջ, առկայ է ուղղաձիգ կլիմայական գօտիականութիւն։ Յունուարի միջին ջերմաստիճանը հարթավայրերուն մէջ —2 °C-ից 2,5 °C է, լեռներուն՝ մինչեւ — 10,8 °C, Յուլիսինը՝ համապատասխանաբար՝ մինչեւ 25,1 °C եւ մինչեւ 5,1 °C։ Տարեկան տեղումները ցած վայրերուն մէջ 450—600 մմ են, լեռներուն մէջ՝ 850—1300 մմ։
Ներքին Ջուրեր
Գետային ցանցը խիտ է, գետերու մեծ մասը կարճ են, ունին լեռնային բնոյթ, ամրան վերջին կը ծանծաղին։ Նաւարկելի միակ գետը Տանուպն է։ Ջրառատ գետերէն են՝ Մարիցան, Ստրուման, Մեստան։
Հողեր, Բուսական եւ Կենդանական Աշխարհ
Տանուպի հարթավայրուն մէջ, կը գերակշռեն սեւահողերը եւ գորշ անտառային պողզոլանման հողերը, Ստարա Պլանինայէն հարաւ՝ շագանակագոյն եւ պինդ սեւահողանման, լեռներուն մէջ՝ գորշ անտառային, լեռնանտառային, մուգ, լեռնամարգագետնային եւ կմախքային հողերը։ Տարածութեան 1/3-ը անտառածածկ է։ Կը գերակշռեն սաղարթաւոր, 1700—2000 մ․ բարձրութիւններու վրայ՝ լայնատերեւ անտառները, աւելի բարձր՝ ենթալպեան եւ ալպեան մարգագետինները։ Կենդանական աշխարհի ներկայացուցիչները լաւ պահպանուած են անտառներուն մէջ։ Պուլկարիան հարուստ է թռչուններով։ Մեծ տարածում ունին կրծողները։
Բնակչութիւն
Բնակչութեան 76.9%-ը պուլկարներ են, կ'ապրին նաեւ թուրքեր, գնչուներ, հայեր, ռուսեր, հրեաներ, յոյներ եւ այլեր։ Բնակչութեան մեծ մասը ուղղափառ են, փոքր խումբ մը՝ աւետարականներն ու կաթողեկէները, պաշտօնական տոմարը՝ գրիգորեանն է։ Բնակչութեան միջին խտութիւնը 1 քմ2 վրայ 76 մարդ է։ Քաղաքային բնակչութիւնը 74% է ։ Մեծ քաղաքներն են՝ Սոֆիան, Փլովտիւ ը, Վառնան, Ռուսէն, Բուրգասը, Ստարա Զագորան։
Տնտեսութիւն
Պուլկարիոյ տնտեսութեան կառուցուածքին մէջ, գիւղատնտեսութեան բաժինը կը կազմէ 4,9% արդիւնաբերութիւնը 31,2%, իսկ 63,9% -ը բաժին կ'իյնայ ծառայութիւններուն։ Մինչեւ ընկերային յեղափոխութեան յաղթանակը Պուլկարիան եւրոպական զարգացած կապիտալիստական պետութիւններու ագրարայ հումքային կցորդն էր։ ժողովրդական իշխանութիւնը ընկերա-տնտեսական արմատական վերափոխումներ կատարեց։ Պուլկարիան ագրարային յետամնաց երկրէն վերածուեցաւ ժամանակակէն զարգացած արդիւնաբերութեամբ եւ կոոպերացուած ու մեքենայացուած մեծ գիւղատնտեսութեամբ արդիւնաբերական-ագրարային երկրի։
Փոխադրութիւն
Փոխադրութեան ցանցի վերակառուցման եւ փախադրամիջոցի աւելացման շնորհիւ մեծցած է փոխադրութեան բոլոր տեսակներու շրջանառութիւնը։ Ռուսեն դուրս եկող երկաթուղին Պուլկարիան կը կապէ Ռումանիոյ եւ Ուքրանիոյ հետ։ Գլխաւոր նաւահանգիստներն են Վառնան եւ Բուրգասը Սեւ ծովուն, Ռուսեն, Սուիշտովը եւ Լոմը՝ Տանուպի վրայ, մասնագիտացուած նաւահանգիստները՝ Դրուժբա նաֆթային նաւահանգիստը Բուրգասի ծոցի, ածուխի նաւահանգիստը Վառնայի լիճի ափին։
Առեւտրաշրջանառութիւն
2014-ին Ներմուծումը կազմած է 33,56 մլրդ ամերիկեան տոլար կը ներմուծեն հիմնականին մէջ, մեքենաներ եւ գործիքներ, մետաղներ, քիմիական նիւթեր, պլաստմասա եւ հանքային նիւթեր։ Արտահանումը 2014-ին կազմած է 29 մլրդ ամերիկեան տոլար : Արտահանութեան մէջ աւելցած է պատրաստի արտադրանքի բաժինը։ Կ'արտահանուին հագուստ, կօշիկ, երկաթ, պողպատ, մեքենաներ, գործիքներ եւ վառելիք Պուլկարիոյ մեծ առեւտրական գործընկերներն են Գերմանիան, Ռուսիան, Իտալիան, Ռումինիան, Յունաստանը, Թուրքիան, Ֆրանսան, Սպանիան ։
Ճարտարապետութիւն
Պուլկարիոյ տարածքին մէջ, պահպանուած են անտիկ եւ միջնադարեան ճարտարապետական յուշարձաններու մնացորդներ։ Օսմանեան լուծէն ազատագրուելէն ետք, (1878) սկսած են քաղաքաշինական ծաւալուն աշխատանքներ (Սոֆիա, Փլովտիւ, Վառնա)։ Երկու համաշխարհային պատերազմներու միջեւ ինկած շրջանին մէջ, ճարտարապետութիւնը կրած է գործառնութեան եւ կառուցման որոշակի ազդեցութիւն։ Ժողովրդական իշխանութեան հաստատումէն (1944) ետք, ճարտարապետութիւնը կ'ընթանայ նոր, ընկերային ուղիով։ Մեծ չափեր ընդունած են քաղաքաշինական աշխատանքները։ Կառուցուած են արդիւնաբերական կեդրոններ, ստեղծուած է Սոֆիայի կեդրոնի խորհուրդը՝ հրապարակներու համակարգով եւ Գ․ Տիմիտրովի դամբարանով։
Կերպարուեստ
Արուեստի ազգային իրաւապաշտական դպրոցը սկսած է զարգանալ Պուլկարական վերածնունդի շրջանին մէջ եւ վերելք ապրած է 1878-էն։ 20-րդ դարուն առաջին քառորդին հանդէս եկած են մարտանկարիչներ եւ բնանկարիչներ, քաղաքական ծաղրանկարի եւ քանդակագործութեան վարպետներ։ Շարք մը գեղանկարիչներ եւ քանդակագործներ պատկերած են պրոլետարիատի պայքարը, նախադրեալներ ստեղծած ընկերային իրաւապաշտութեան  արուեստի ձեւաւորման համար։ Պուլկարիոյ մէջ, ժողովրդա-դեմոկրատական իշխանութեան օրով արուեստը կ'ընթանէ ընկերային ռէալիզմի ուղիով։ 1960-ական թուականներուն գեղանկարչութեան բնորոշ է հերոսական կերպարներ ստեղծելու, արտայայտիչ ու արդուզարդի գունագեղութեան, ինչպէս եւ հին ազգային աւանդութիւններուն դիմելու ձգտումը։
Երաժշտութիւն
Պուլկարիոյ ժողովրդական երաժշտութիւնը, ձեւաւորուած է սլաւ ցեղերու ժողովրդական երաժշտութեան հիման վրայ, ուրոյն Պալքանեան թերակղզիի հնագոյն բնակիչներու, հետագային հարեւան ժողովուրդներու, ինչպէս եւ նուաճողներու երաժշտական մշակոյթի տարրերը։ Պուլկարական ժողովրդական երգերը հիմնականին մէջ միաձայն են։ 19-րդ դարու 90-ական թուականներուն սկսած է զարգանալ արուեստի երաժշտութիւնը։ Պուլկարիոյ երաժշտաթատերական ստեղծագործութեան հիմնադիրն է Գ․ Աթանասովը, առաջին սիմֆոնիայի հեղինակը՝ Ն․ Աթանասովը։ 1920-ական թուականներուն յորինողները ստեղծագործած են բոլոր տեսակներով։ 1904-ին Պուլկարիոյ մէջ, բացուած է առաջին երաժշտական դպրոցը։ Հիմնադրուած են Պուլկարական օփրային ընկերութիւնը, ինքնագործ երգչախումբեր միաւորող՝ Պուլկարիոյ ժողովրդական երգչախմուբերու միութիւնը (1926), աոաջին մշտական պետական սիմֆոնիկ նուագախումբը (1928)։ Կը գործեն (1975)՝ երաժշտանոց, երաժշտական ուսումնարան (5), Սոֆիայի պետական ֆիլհարմոնիան, Պուլկարական ձայնասփիւռի եւ հեռուստատեսութեան նուագախումբը Սոֆիայի մէջ, սիմֆոնիկ նուագախմբեր՝ Ռուսէի մէջ, Վառնայի, Պուրկասի, Փլովտիւի եւ Պլէենի մէջ, օպերային թատրոններ՝ Սոֆիայի, Ռուսէի, Վառնայի, Ստարա Զագորայի եւ Փլովտիւի մէջ:
Պար
1927-ին պարարուեստի վարպետ Ա․ Պետրովը Սոֆիայի ժողովրդական օպերայի մէջ, կազմակերպած է առաջին պարարուեստի խումբը։ 1937-ին բեմադրուած է Խ․ Մանոլովի «Օձը եւ Ցանան» պուլկարական անդրանիկ թատերապարը։ Ժողովրդական կարգերու հաստատմամբ սկսած է պուլկարական թատերապարի արուեստի ծաղկումը։ Սոֆիայի ժողովրդական օփերայի բեմապարի խումբը ստեղծագործական կապերու մեջ է սովետական պարարուեստի վարպետներու եւ մանկավարժներու հետ։ 1951-էն կը գործէ պետական պարարուեստի ուսումնարանը՝ դասական պարի եւ պուլկարական պարային ժողովագրական բաժիններով, 1961-էն Վառնայի մէջ կը կատարուի թատերապարի միջազգային մրցոյթ։
Թատրոն
19-րդ դարավերջին եւ 20-րդ դարասկիզբին, Պուլկարիոյ մէջ ձեւաւորուած է պուլկարական դերասանական արուեստի իրաւապաշտական ուղղութիւնը։ ժողովրդական կարգերու հաստատումէն ետք, բացուեցան արուեստի նոր թատրոններ։ Սոֆիայի մէջ, կ'աշխատին Ի․ Վազովի անուան ժողովրդական «Ծիծաղ եւ արցունք», տրամադիկական, ժողովրդական, բանակի, երգիծական, երիտասարդութեան ժողովրդական «Սոֆիա», «Թատրոն 199», տիկնիկային կեդրոնական եւ այլ թատրոններ։ Թատերական արուեստի բարձրագոյն հիմնարկը հիմնադրուած է 1948-ին։
Մակդիր
Մակդիրը ընդհանրապես կհամապատասխանի ածականին, բայց ամեն մեկ ածական անպատճառ մակդիր չէ: Այսպէս օրինակ, երբ կասենք «սեւ ձեռնոց», հոս «սեւ» ածականը կմատնանշի ձեռնոցի գույնը եւ ուրիշ ոչինչ, բայց երբ կասենք «սեւ գիշերն է գրկեր զիս», այս արդեն «սեւ»-ը մակդիր է, ցույց կտա հոգեկան որոշ վիճակը: Կամ երբ կասենք «քարե շենք», կշեշտենք որ այդ շենքը քարե է եւ ոչ թե աղիւսէ կամ հողե. Այս, «քարե» բառը պարզ ածական է, սակայն կ'ըսենք «հոյակապ շէնք», «հոյակապ» բառով զգացմունք, վերաբերմունք կ'արտայայտենք, ուստի «հոյակապ» ածականը այստեղ արդէն մակդիր է:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Լեզուաբանութիւն
Տանուպ Գետ
Տանուպ, գետ Եւրոպայի մէջ։ Եւրոպայի երկրորդ ամէնէն երկար գետն է (Վոլկայէն ետք)։ Կը սկսի Շուարցուալտի արեւելեան լանջերէն (Գերմանիա) եւ կը թափի Սեւ ծով, տելթա մը (եռանկիւն ցամաք) յառաջացնելով։ Երկարութիւնը 2850 քմ է։ Կը հոսի Գերմանիոյ, Աւստրիոյ, Սլովաքիոյ, Հունգարիոյ, Խրուաթիոյ, Սերպիոյ, Ռումանիոյ, Պուլկարիոյ, Մոլտովայի եւ Ուքրանիոյ տարածքներով, անոր ափերուն վրայ կը գտնուին եւրոպական 4 մայրաքաղաքներ՝ Վիեննան, Պրաթիսլաւան, Պուտափեսթը եւ Պելկրատը ։ Տանուպը սահմանային գետ է Սերպիոյ եւ Պուլկարիոյ համար՝ Ռումանիոյ հետ եւ Սլովաքիոյ համար՝ Հունկարիոյ հետ:
Տանուպի ափին գտնուող միւս մեծ քաղաքներէն են Ռեկենսպուրկը, Լինցը, Նովի Սատը, Ռուսէն, Պրեիլան, Կալացը, Իզմայիլը։
Խաւիէ Փերես տը Քուելլար
Գործունէութիւն
1940 թուականէն դիւանագիտական ծառայութեան մէջ է, եղեր է Փերուի դեսպան շարք մը երկիրներու մէջ՝
1969-1971 թուականներուն՝ Փերուի առաջին դեսպանը ԽՍՀՄ մէջ։
1971-1975 թուականներուն Փերուի ներկայացուցիչն էր ՄԱԿի, եղեր է ՄԱԿ-ի գլխաւոր քարտուղարի տեղակալ յատուկ քաղաքական հարցերու գիծով։
1981 թուականի Դեկտեմբերին ՄԱԿ-ի Գլխաւոր համաժողովը Խաւիէ Փերես տը Քուելլարին նշանակեր է ՄԱԿ-ի գլխաւոր քարտուղար՝ 1982 թուականի Յունուարի - 1986 թուականի 31 Դեկտեմբեր ժամանակաշրջանի համար։
Անդամութիւն
Բարոյական եւ քաղաքական գիտութիւններու ակադեմիա
Աղբիւրներ
famous birthdays
100 Տարեկանին Մահացած է ՄԱԿ-ի Նախկին Գլխաւոր Քարտուղար Խաւիէ Փերես տը Քուելլար
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Փերուի վարչապետներ Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի գլխաւոր քարտուղարներ Ստորոգութիւն:Ազատութեան նախագահական մետալով պարգեւատրուածներ Ստորոգութիւն:Զակրեպի պատուաւոր քաղաքացիներ Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի պաշտօնեաներ
Անտոն Կազէլ
Անտոն Կազէլ, 1899 Էօտէմիշ, Օսմանեան Կայսրութիւն – 24 Դեկտեմբեր, 1952, Աթէնք, Յունաստան․ հայազգի հրապարակագիր, խմբագիր, բանաստեղծ, արձակագիր եւ քաղաքական գործիչ։ Եղած է «Նոր Օր» (Աթէնք) թերթի հիմնադիրներէն։
Առաջին տարիներ
Անտոն Կազէլ ծնած է 1899ին, Էօ­տէ­միշ։ ­Հայրն է սու­րիա­ցի կա­թո­լիկ՝ Իս­կէն­տէր ­Կա­զէ­լ եւ մայրը՝ էօ­տէ­միշ­ցի Վա­սի­լու­հի ­Պո­յա­ճեա­ն։
Կրթութիւն
Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ ծննդավայրի հայկական նախակրթարանին մէջ։  Ուսումը կը շարունակէ Գոնիայի «Ճէնանեան» վարժարանը։  Բարձրագոյն ուսումը կ՛ առնէ Իզմիրի Բա­րա­տի­սո­յի Ամերիկեան Գոլէճին մէջ (1916)։
Իզմիր
Զինադադարի շրջանին, Իզմիրի մէջ, Անտոն Կազէլ «Հորիզոն» եւ «Գոյամարտ» թերթերու խմբագրութեան կազմերուն մաս կը կազմէ։  Իբրեւ օգնական խմբագիր, սերտօրէն կը գործակցի գրող եւ մտաւորական Սուրէն Պարթեւեանին հետ։  Կը գրէ բանաստեղծութիւններ, որոնք լոյս կը տեսնեն զանազան հայկական հանդէսներէ, ինչպէս օրինակ «Մեր կանչը» («Վերածնունդ» շաբաթաթերթ, Փարիզ, 5 Յունիս 1920) :  1919-20, Մ. ­Բար­թի­կեա­նի հետ կը հրա­տա­րա­կեն «Ատ­րու­շան» կի­սամ­սեայ գրա­կան թեր­թը :
Փոքր Ասիոյ աղէտէն հազիւ փրկուած, Փարիզ կ՛ անցնի ու քանի մը ամիս ետք Աթէնք կը փոխադրուի։  Աթէնք նոր հասած են տասնեակ հազարներով հայ գաղթականներ։  Ան գործի կը լծուի։
Հրապարակագիրը
Գաբրիէլ Լազեանի, Արամ Շիրինեանի եւ Պօղոս Սվաճեանի հետ կը հիմնեն «Նոր Օր» շաբաթաթերթը։  Կը ստանցնէ թերթին խմբագրութիւնը․ առաջին թիւը լոյս կը տեսնէ 25 Մարտ, 1923-ին։  Յունուար 1924-ին «Նոր Օր»ը օրաթերթի կը վերածուի։   Բ․ Համաշխարհային պատերազմի աւարտին, թերթը կը վերահրատարակուի «Ա­զատ Օր» ա­նու­նով։
Կազէլ միաժամանակ կ՛ աշխատակցի «Հայրենիք» ամսագրին Պոսթըն․ ամսագրին մէջ լոյս կը տեսնեն իր գրական եւ բանաստեղծական գործերը ։  1927 – 1931 կը խմբագրէ «Յունահայ Տարեգիրք»ը։  Անոր գրութեան ոճը պարզ ու սահուն է։  Ան ըսած է․-«Թեր­թը պէտք է ըլ­լայ հա­րա­զատ հա­յե­լին ա­ռօ­րեայ կեան­քին, ա­նոր ծուռ ու շի­տակ կող­մե­րով»։
Կազէլ թղթակից է նաեւ սփիւռքի ուրիշ հայկական թերթերու ։ Բացի խմբագ­րա­կան­նե­րէն, Կազէլ իր յօ­դո­ւած­ները կը ստո­րագ­րէր բուն ա­նու­նով, ինչ­պէս նաեւ՝ ''Ա. ­Կա­րէն, Ա. Կ. ­Դա­րեհ ­Կա­խար­դեան, Ար­ծո­ւիկ, Ա­թե­նա­ցի'' եւ ուրիշ կեղ­ծա­նուն­նե­րով։
Անձնական կեանք
Կ՛ ամուսնանայ Իզմիր ճանչցած Քաթրինին հետ։
Անտոլ Կազէլի գրական գործերը
Անոնք հրապարակուած են մամուլի էջերէն եւ կամ անտիպ մնացած ձեռագիր վիճակի մէջ են։
Նմուշ մը Կազէլի բանաստեղծութիւններէն
Հօր մը նը­ման՝ որ ցա­ւով եւ անձ­կու­թեամբ կը խոր­հի
­Զա­ւակ­նե­րուն ա­նա­ռակ, յա­ճախ ես ալ, ա­կա­մայ
­Կը մը­տա­ծեմ կիր­քե­րուս, մո­լու­թիւն­նե­րուս վը­րայ,
Ո­րոնք կ­՚ա­ճին, կը մեծ­նան ա­մէն օր քիչ մ­՚ա­ւե­լի:
Ի՜նչ փոյթ՝ թէ չհա­մակ­րին ին­ծի՝ ա­նոնց պատ­ճա­ռաւ,
­Նող­կան­քով ինձ մօ­տե­նան բա­րե­կամ­ներ մեր­ձա­ւոր,
­Չի՛ կրնար հայր մը լը­քել զա­ւակ­ներն իր ախ­տա­ւոր,
­Հո­գիին մէջ որ­քա՜ն ալ ու­նե­նայ ա­նոնց դէմ ցաւ…
Խօսքեր իր ձգած անտիպ ձեռագիրներէն
«Լ­ռու­թեան մէջ ինք­նամ­փո­փո­ւե­լու սո­վո­րու­թիւնս, ին­ծի կը թո­ւի ա­ղի­տա­ւոր թե­րու­թիւն մը, ո­րուն իմս ըլ­լա­լը կ­՛ ըն­դու­նիմ: ­Շուր­ջին­ներս բնաւ չնշմա­րե­ցին այս շեշ­տո­ւած թե­րու­թիւնս, բայց խո­շո­րա­ցոյ­ցով դի­տե­ցին ան­մեղ քմայք­ներս»:
«­Հո­գե­կան աշ­խար­հին պա­կա­սը, մար­դուն մե­ծա­գոյն ող­բեր­գու­թիւնն է: Ա­մէն ազ­նիւ զգա­ցում, ա­մէն բարձր մտա­ծում՝ սնուն­դը կը ստա­նայ հո­գիէն: Երբ չկայ հո­գին, ոչ մէկ բան կայ աշ­խար­հի մէջ: Ոչ իսկ ճշմար­տու­թիւն»
«Լ­ռու­թիւ­նը՝ հո­գիի զմա­յե­լի պահ մըն է: ­Բայց ոչ միշտ: Ին­չո՞ւ չեմ խօ­սիր կամ չեմ կրնար խօ­սիլ, երբ ստո­ւե­րին մէջ կամ գորշ վա­րա­գոյր­նե­րու ե­տին, ան­կա­րե­ւոր ըլ­լա­լու աս­տի­ճան պզտիկ ե­սեր կ­՚ու­զեն ինք­զինք­նին պար­տադ­րել: Ե­թէ պէտք է ըն­դու­նիմ՝ որ ըն­կե­րու­թիւ­նը փտած ու նե­խած է, ան­վա­րան պէտք է ըն­դու­նիմ նաեւ որ իմ մէջս ալ փտած ու նե­խած բան մը կայ ու ես ա­ւե­լի չեմ ար­ժեր՝ քան միւս­նե­րը, ո­րոնք ի­րենց հտպի­տա­յին ծա­մած­ռու­թիւն­նե­րով կը պա­հեն օ­րո­ւան մար­դու համ­բա­ւը:
«­Միտ­քը թմրեց­նող եւ հո­գին տե­ւա­պէս հի­ւան­դա­գին վի­ճա­կի մէջ պա­հող ա­ւան­դու­թիւն­նե­րուն եւ սո­վո­րու­թիւն­նե­րուն դէմ խի­զա­խե­լու բա­ւա­րար ու­ժի պա­կա­սը զիս կը նե­տէ տրտմու­թեան գիր­կը: ­Կը նա­խընտ­րեմ լռու­թիւ­նը, ո­րուն մէջ կը գտնեմ մե­ծա­գոյն մխի­թա­րան­քը: ­Սոս­կա­լի է, երբ մարդ կը տես­նէ ցա­ւը եւ չի կրնար զայն կան­խել կամ մեղ­մաց­նել»:
Մահը
24 Դեկտեմբեր 1952-ին, վաղահաս՝ կը մահանայ սրտի խցումի հետեւանքով։
Մահէն ետք
Կազէլի մահէն ետք, «Ազատ Օր»ի խմբագիր Վազգէն Եսայեան եւ յօդուածագիր Ահարոն Ստեփանեան 1953-ին կը հրատարակեն անոր «­Սի­րոյ եւ վշտի մե­ղե­դի­ներ» գիր­քը․ նախաբանը կը ստորագրէ Ահարոն Ստեփանեան։
­Սի­րոյ եւ վշտի մե­ղե­դի­ներ․ Նախաբանը
«Բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­նե­րու ներ­կայ հրա­տա­րա­կու­թեան ա­ռի­թով գրո­ւած այս քա­նի մը է­ջե­րը՝ ո՛չ նպա­տակ ու­նին եւ ո՛ չ կր­նան տալ ամ­բող­ջա­կան դի­մա­գի­ծը Ան­տոն ­Կա­զէ­լի, որ, ան­վա­րա­նօ­րէն կա­րե­լի է ը­սել, ու­նե­ցաւ իր ար­ժա­նի տե­ղը՝ ընդ­հան­րա­պէս ­Հայ­կա­կան Ս­փիւռ­քի եւ մաս­նա­ւո­րա­պէս յու­նա­հայ գա­ղու­թի ե­րե­սուն տա­րո­ւայ պատ­մու­թեան մէջ, իբր վարժ խմբա­գիր, նրբազգած բա­նաս­տեղծ, հա­ւա­տա­ւոր դաշ­նակ­ցա­կան ղե­կա­վար եւ հան­րա­յին-հա­սա­րա­կա­կան ան­խոնջ գոր­ծիչ:
Ա­ղօտ դի­մաս­տո­ւե­րում մը միայն՝ մէ­կու մը կող­մէ՝ որ զին­քը ճանչ­ցաւ փոքր հա­սա­կէն եւ ա­նոր հետ գոր­ծակ­ցե­ցաւ ե­րե­սուն տա­րի, շունչ-շուն­չի, հայ մա­մու­լի տա­տաս­կոտ աս­պա­րէ­զին մէջ:
Ու­րիշ ո­չինչ:
Մ­նա­ցեա­լը գործն է ա­նոնց՝ ո­րոնք պի­տի փոր­ձեն հե­տա­գա­յին գրել սփիւռ­քա­հայ կեան­քի եւ հայ մա­մու­լի պատ­մու­թիւ­նը:»
Տե՛ս նաեւ
Վազգէն Եսայեան
Ահարոն Ստեփանեան
Արսէն Պալեան
Օննիկ Զաքարեան
Սօս Վանի
Կարօ Գէորգեան
Կրիաներ
Կրիաներ ( լատիներէն՝ Testudines) սողուններու դասին պատկանող զրահաւոր ցամաքի եւ ջուրի կենդանիներ են։ Կը տարածուին համարեայ ամբողջ երկրագունդով մէկ։ Յայտնի է, որ կրիաներու առանձին տեսակներ գոյութիւն ունեցած են 157 միլիոն տարի առաջ եւ կը հանդիսանան սողուններու դասի ամենէ հին խումբը, աւելի հին, քան մողէզներու, օձերու կամ կոկորդիլոսներու խումբերը։
Կրիաները կը սերին ցամաքային հնագոյն, անհետացած սողուններու մէկ ճիւղէն՝ կատիլոզաւրերէն։ Դարաւոր զարգացման ընթացքին, անոնցմէ շատերը՝ աստիճանաբար, ընտելացած են անուշահամ ջուրերուն եւ ծովերուն մէջ ապրելու պայմաններուն։ Այժմ յայտնի է կրիաներու 327 տեսակներ, որոնցմէ երեքը՝ միջերկրածովեան, կասպիական եւ ճահիճի կրիաները, զորս կը հանդիպինք Հայաստանի տարածքին։
Կրիաները երկարակեաց կենդանիներ են։ Առանձին տեսակներու կեանքի տեւողութիւնը կը հասնէ մինչեւ 120 տարի։ Ամենաերկարակեացները, կրնան ապրիլ մինչեւ 170 տարի։
Կազմուածք
Կրիաներն իրենց արտաքինով կը տարբերուէն միւս կենդանիներէն՝ շնորհիւ պատեանի։ Պատեանը կրնայ ունենալ ոսկրային կառուցուածք կամ լինել փափուկ, մաշկային, ինչպէս ծովերը բնակուող կրիաներու մօտ է։
Զրահի ձեւը թոյլ կը տայ պարզելու, թէ ինչպիսի կեանք կը վարէ կրիան։ Կրիաներէն շատերն ունեն մեծ, գմբեթանման զրահ, ինչը կը դժուարացնէ, որ գիշատիչները ջարդեն անորը իրենց երախին մէջ։ Քանի մը բացառութիւններէն մին Ափրիկէի բլիթանման կրիան է, որի զրահն ունէ տափակ ձեւ, ինչը թոյլ կը տայանոր թաքնուիլ ժայռերուն ծերպերը։
Կրիաներու զրահներու գոյները կրնան տարբեր ըլլալ։ Սովորաբար դրանք կըլլան են դարչնագւյն, սեւ կամ ձիթենու կանաչ գոյների։ Որոշ դեպքերին զրահն կ'ունենaj կարմիր, նարնջագոյն, դեղին կամ մոխրագոյն երանգներ։
Բազմացում
Բոլոր տեսակներու, անգամ ջուրերը բնակուող, կրիաները կը ձուադրէն ցամաքը։ Կը դնէն 1-400 ձու։ Էգերը ձուերը կը թաղէն աւազի կամ հողի մէջ եւ իրենց սերունդի համար այլեւս չեն մտահոգուէր։ Ձուից դուրս ելած փոքրիկ կրիաներն անմիջապէս կը սկսինն ինքնուրոյն կեանք վարիլ։ Սկզբնական շրջանը նրանք կ'աճէն, հետագային աճը կը դանդաղէ։ Հետաքրքիրն այն է, որ կրիաները կ'աճէն կյանքի ամբողջ ընթացքին։ Կրիաները կրնան ապրիլ շատ երկար եւ կը համարուին ամենէ երկարակեաց սողունները։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Կենդանիներ
Ժիրայր Ալթունեան
Ժիրայր Թաթուլի Ալթունեան,, Թաթուլ Ալթունեանի անուան երգի-պարի պետական համոյթի գեղարուեստական ղեկավար։ Հայաստանի արուեստի վաստակաւոր գործիչ ։
Կենսագրութիւն
Ժիրայր Ալթունեան միջնակարգ դպրոցը աւարտելէն յետոյ` 1967 թուականին ընդունուեր է Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոց` երգչախմբային խմբավարութեան բաժին: 1972 թուականին երաժշտանոցը գերազանց աւարտելով` ստացեր է խմբավար-ղեկավար որակաւորումը: աւարտելէն յետոյ ծառայեր է Սովետական բանակին մէջ: 1973 թուականին աշխատեր է Հայաստանի երգչախմբային ընկերութեան մէջ՝ որպէս գլխաւոր խմբավար, 1974-1990 թթ.՝ Թ. Ալթունեանի անուան երգի-պարի պետական համոյթին՝ որպէս գլխաւոր խմբավար ։
Հայ խմբավար, մանկավարժ, ԽՍՀՄ (1965) եւ ՀԽՍՀ (1945) ժողովրդական արուեստագէտ Թաթուլ Ալթունեանի որդին է, Հայաստանի Հանրապետութեան արուեստի վաստակաւոր գործիչ Ռուբէն Ալթունեանի եղբայրը։
Ժիրայր Ալթունեանի մասնագիտական կենսագրութեան մէջ յատուկ տեղ կը գրաւէ սփիւռքը. հայ համայնքներու երգչախումբերուն համար իր ստեղծած ծրագիրները իւրայատուկ երանգներով օժտուած են: Ան համոյթի բազմաթիւ երգերու, պարերու գործիքաւորման հեղինակ է:
1990-2002 թուականներուն ան հրաւիրուած է Սուրիա եւ Իրան, ղեկավարելու Հալէպի՝ «Սպենդիարեան», Դամասկոսի՝ «Քնար» եւ Թեհրանի՝ «Արարատ» երգչախումբերը ։
Ժիրայր Ալթունեան 2004 թուականէն մինչ օրս հանդիսացած է Թ. Ալթունեանի անուան երգի-պարի պետական համոյթի գեղարուեստական ղեկավարը:
Աղբիւրներ
74 տարեկան կեանքէն հեռացեր է ՀՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ Ժիրայր Ալթունեանը
Ստորոգութիւն:ՀՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչներ
Լեւոն Զօրեան
Լեւոն Ստեփանի Զօրեան (6 Յուլիս, 1926, Ղարաքիլիսէ - 28 Յունիս 1996 Երեւան), ճարտարապետ, ճարտարապետութեան պատմաբան։
Հայ գրագէտ, ակադեմիոյ անդամ Ստեփան Զօրեանի որդին է։
Կենսագրութիւն
Զօրեանի նախագիծով 1982-1983-ներուն Ստեփան Զօրեանի Վանաձոր-ի մէջ գտնուող առանձնատունը վերակառուցուած է Ստեփան Զօրեանի Տուն-Թանգարան|տուն-թանգարանի:
Հեղինակ է՝
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Վանաձոր ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ Ստորոգութիւն:ՀՊՃՀ Շրջանաւարտներ Ստորոգութիւն:6 Յուլիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:28 Յունիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:1926 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1996 մահեր
Ռոպինսոն Քրուզօ
Ռոպինսոն Քրուզօ, Տէյնիել Տեֆօյի վէպերու հերոս։ Վեպերու առաջին երկուքը հրատարակուած են 1719 թուականին։ Վէպին սկիզբը լրիւ կոչուած էր '''«Եորքցի նաւաստի Ռոպինսոն Քրուզօյի կեանքը եւ զարմանահրաշ արկածները. այդ մարդը, որ մեն-մենակ ապրած էր 28 տարի Օրինոքօ գէտի մօտակայքի, Ամերիկայի ափերու մօտ գտնուող անմարդաբնակ կղզիին մէջ, եւ որ՝ փրկուելով նաւաբեկութենէ, երբ իր բոլոր ընկերները մահացան, բերած է գրաւոր վկայութիւն, թէ ինչպէս ան վերջապէս փրկուեցաւ ծովահեններու կողմէ»''' : Ռոպինսոն Քրուզօյի մասին վէպերը Տեֆօյի թերեւս ամենայայտնի ստեղծագործութիւններն են։
Պատմութիւն
Գիրքը Ռոպինսոն Քրուզօ անունով յորինուած անձնաւորութեան մասին է, որ նաւաբեկութենէ յետոյ ողջ մնացած է եւ յայտնուած անմարդաբնակ կղզիի մէջ՝ ապրելով հոն երկար տարիներ։ Վէպը մեծ ազդեցութիւն թողած է անգլիական եւ համաշխարհային մշակոյթի վրայ, այդ բազմիցը էկրանաւորուած է։
Նախապատմութիւն
Ռոպինսոն Քրուզօյի նախատիպը եղած է իրական մարդ՝ սկովտացի նաւաստի Ալեքսանտր Սելքիրքը, որ «Cinque Ports» (Սենք Փոր) նաւի նաւաստի էր։ Ան չորս տարի ապրած է անմարդաբնակ կղզիի մէջ։ Ան իր պահանջով 1704 թուականին իջեցրած էին անմարդաբնակ կղզի մը՝ տալով զէնք, գործիքներ, մթերք եւ սերմեր։ Սելքիրքը մնացած էր կղզիին մէջ մինչեւ 1709 թուականը։ Անոր մասին պատմած են Վուձ Ռոճըրզը եւ նաւապետ Քուքը, այնուհետեւ գրող Ռիչըրտ Սթիլը ։
Արտաքին Յղումներ
Ստորոգութիւն:Գրական հերոսներ Ստորոգութիւն:1719 վեպեր
Իսթանպուլի Աթաթիւրք Օդակայան
Իսթանպուլի Աթաթիւրք օդակայան (İstanbul Atatürk Havalimanı)՝ միջազգային օդակայան է Իսթանպուլին մէջ։ Թուրքիոյ մէջ գործող խոշորագոյն օդակայանն է: Տեղակայուած է Իսթանպուլի եւրոպական հատուածին՝ Մարմարա ծովու ափին։ Օդակայանը բացուեր է 1912 թուականին, 1980 թուականէն կոչուած է Թուրքիոյ հանրապետութեան հիմնադիր Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթիւրքի անունով։
Իր ծանրաբեռնուածութեամբ 4-րդն է Եւրոպային մէջ եւ 13-րդը՝ աշխարհիս վրայ։ Այսպէս, 2014 թուականին օդակայանի ծառայութիւններէն օգտուեր է մօտ 57 մլն մարդ: 2000 թուականէն օդակայանի ղեկավարմամբ կը զբաղի TAV Airports (Tepe-Akfen-Ventures) ընկերութիւնը, որը 600 միլիոն տոլլար ներդրած է օդակայանի բարեկարգման վրայ։
Օդակայանը Turkish Airlines-ի տեղակայման գլխավայրն է։ ։ Օդակայանին կը գործէ Իսթանպուլի մեթրոյի կայարաններէն մին։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Իսթանպուլ
Բարձր Հայքի Այր Մարդոց Տարազներ
Բարձր Հայքի Այր Մարդոց Տարազներ - Բարձր Հայքի տղամարդկանց տարազը 19-րդ դարու սկիզբը նման էր կանանց տարազին։ Կարնոյ հայ տղամարդկանց վերնազգեստը կանանց տարազին նման կը կոչուէր «ճուպպա» եւ ունէր կանաց տարազին նոյն հիւսուածքը, այն տարբերութեամբ, որ տղամարդոց տարազին եզրերը կը զարդարուէին ոչ թէ ասեղնագործութեամբ, այլ՝ կարմիր, կապոյտ եւ դեղին մետաքսէ տրէզներով:
Կային տղամարդկանց տարազի երկու տեսակներ, աոաջինը բաղկացած էր հետեւեալ մասերէն՝ սպիտակեղէն, ելակ, վերնազգեստ, գօտի, անդրավարտիք, գլխու յարդարանք եւ ոտնաման։ Սպիտակեղէնը կարուած էր սպիտակ գոյնի կտաւով, իսկ շապիկը կուրծքին ունէր երկար բացուածք։ Շապիկին թեւերը երկար էին եւ կը կոճկուէին դաստակին մօտ:
Շապիկին վրայէն կը հագնէին ելակը, որ առանց թեւերու եւ առանց գրպաններու զգեստ էր: Ելակը կը կոճկուէր մետաքսաթելով կարուած կոճակներով:
Բարձր Հայքի տղամարդկանց ճուպպան ցուրտ շրջաններու յատուկ տարազ էր եւ այդ պատճառով 1915-ի Հայկական Ցեղասպանութեան պատճառով Բարձր Հայքէն Հայաստանի այլ շրջաններ տեղափոխուած տղամարդիկ իրենց աւանդական զգեստները փոխարինեցին կովկասեան տարազաձեւով:
Կովկասեան տարազը կը բաղկանար հետեւեալ մասերէն. ճերմակեղէն, արխալուղ,գօտի, շալվար, չուխա, գլխու յարդարանք եւ ագանելիք (գուլպայ եւ կօշիկ): Տօնական արխալուղը կարուած կ'ըլլար սեւ մեսաքսէ եւ փայլուն դիպակէ, իսկ շալվարը՝ բուրդէ:
Կովկասեան տարազին կարեւոր մասերէն էր չուխան՝ իր երկու տարբեակներով: Կերպասը բուրդէ էր, թիկունքի մասը՝ լայն- մէջքը՝ նեղ, իսկ փէխգրը՝ կրկին լայն։ Չուխային թեւերը ուղիղ ու լայն էին:
19-րդ դարու վերջաւորութեան Բարձր Հայքի Կարին գաւառէն շատ հայեր գաթեցին Ախալքալաք (Ջաւախք)։ Այսպիսով, Բարձր Հայքի, յատկապէս Կարնոյ ազգային տարազը իր ազդեցութեան թողեց Ջաւախքի ազգային տարազին վրայ։
Գօտին եւ այլ յարդարանքները
Բարձր Հայքի վարչական կենտրոնը Կարինն էր, որ յայտնի էր իր արծաթագործութեամբ, ոսկերչութեամբ եւ ասեղնագործութեամբ, որոնք բոլորն ալ օգտագործուած են շրջանի տարազներուն վրայ։
Գօտին կը կապէին արխալուղին վրայ: Տարեց այր մարդիկ կը կապէին գծաւոր կամ վանդակաւոր կերպասէ գօտի, իսկ երիտասարդները՝ արծաթէ գօտի:
Տղամարդիկ կը գործածէին գառնուկի մորթէ կարուած սրածայր գլխարկներ: Կարինի հայերը կը գործածէին ծոպաւոր կարմիր ֆէս: Ոմանք կը գործածէին նաեւ տարբեր տեսակի գլխարկներ, օրինակ՝ թաղիքէ քոլոզ,։
Գէորգ Արսլանեան
Արսլանեան Գէորգ (Տօքթ.), բնիկ այնթապցի ուր ծնած է 1877 թուականին։ Նախնական ուսումը ստացած է Այնթապի Աթէնական դպրոցը, եւ ապա Այնթապի Սէնթրէլ Թըրքի Գոլէճը, ուրկէ 1900 թուականին շրջանաւարտ ըլլալով կուգայ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանը որպէս բըժշկական ուսանող։ 1904 թուականին շրջանաւարտ կ'ըլլայ բըժիշկի տիտղոսով, պատուոյ յիշատակութեամբ, որու համար կը ստանայ մասնաւոր վկայական։ 1904 թուականին կը վերադառնայ հայրենիք, ուր թաղապետական հիւանդանոցին բժիշկ կը կարդուի։
Ա. Ընդհ. Պատերազմին, իբրեւ զինուորական բժիշկ՝ հարիւրապետի աստիճանով կը ղրկուի Պոլիս, ուրկէ կը փոխադրուի Պաղտատ եւ հոն 57րդ շրջուն զինուորական հիւանդանոցին բժշկապետ կը նշանակուի։
1918 թուականին կը վերադառնայ Այնթապ եւ 1920 թուականին կուգայ Պէյրութ, ուրկէ կ'անցնի Հալէպ եւ կը նշանակւի Նիր Իսթ Րիլիֆի բժիշկ։ Ապա կը պաշտօնավարէ Հալէպի Հրէական Հիւանդանոցը, ուր կը մնայ մինչեւ 1945, երբ ալ վերջնականապէս կը փոխադրուի Պէյրութ եւ կը բանայ իր դարմանատունը Թրիբոլիի Ճամբուն վրայ, Պուրճ Համուտի շրջանը։
Տօքթ. Արսլանեան Այնթապի հերոսամարտին եղած է Ա տենապետ Ազգային Միութեան, ինչպէս նաեւ յաճախ եղած՝ Հ.Բ.Ը Միութեան վարչական :
Զուարթ (անձնանուն)
Զուարթ, հայկական իգական անուն։ Առաջացած է հայերէն զուարթ՝ «ուրախ» ածականէն։ Նորակերտ անուն է։ Կը համապատասխանեն հայերէն ուրախ եւ պարսկերէն Xurram (արական) անձնանուններուն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Սիրահարներու Այգի
Երեւանի Սիրահարներու այգի, առաջին եւ միակ ճափոնական այգին է Հայաստանի մէջ, որ կը գտնուի Երեւանի Արաբկիր համայնքին մէջ։ Այգիի տարածքին կը գտնուի նաեւ Երեւանի մետրոպոլիտենի «Մարշալ Բաղրամեան» կայարանը։ Սովորական օրերուն այգին կ՚ունենայ 400-500 այցելու :
Պօղոսեան պարտէզները կը հանդիսանան Երեւանի Սիրահարներու այգի իշահագործող կազմակերպութիւնը, իսկ այգիի բարեկարգումը եւ շահագործումը կ՚իրականացուի Ալպերթ Պօղոսեանի նախաձեռնութեամբ՝ Պօղոսեան հիմնադրամի միջոցով։ Այգին կը տնօրինէ ճարտարապետ Սարհատ Պետրոսեանը։ Այգիին մէջ կ՚աշխատի նաեւ Աչաջուր սրճարանը, որմէ ստացած ամբողջ շահոյթը կը տրամադրուի այգիի ծախսերը հոգալուն։
Պատմութիւն
Այգին գոյութիւն ունեցած է դեռեւս 18-րդ դարէն, եւ կոչուած՝ «Կոզեռնի այգիներ». այն ժամանակ ալ տնկուած են այգիի ծառերու մեծ մասը։ 1949-ին ռուս բանաստեղծ Ալեքսանդր Պուշկինի ծննդեան 150 ամեակի շնորհիւ, այգին կ՚անուանուի Պուշկինի այգի, իսկ 1970-ին այգին եւ անոր կից պողոտան (այժմեան եւ նախապէս ալ Մարշալ Բաղրամեան) կը վերանուանուի Բարեկամութեան՝ խորհրդային ժողովուրդներու «եղբայրութիւնը» նշանաւորելու համար։
Հայաստանի անկախութենէն ետք, 1995-ին Երեւանի պատգամաւորներու խորհուրդի որոշմամբ այգին կը վերանուանուի Երեւանի Սիրահարներու այգի։ Այդ անուանումը կու գայ Դեմիրճեան փողոցի ժողովրդական անուանումէն։
2007-ին այգին կը վերակառուցուի իբրեւ ճափոնական այգի եւ Պօղոսեան այգիներու մաս կը կազմէ: Վերակառուցման նախագիծը կ՚իրականացուի զուիցերաբնակ ճարտարապետ, ճափոնական եւ արեւելեան պարտէզներու մասին բազմաթիւ աշխատութիւններու հեղինակ Փիեր Ռամպախի կողմէ, որ մէկուկէս տարուան ուսումնասիրութենէն ետք կը կատարէ էսքիզ, որ կ՚արժանանայ Երեւանի քաղաքապետարանի հաւանութեան :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Երեւանի զբօսայգիներ
Բարձր Հայքի Կանացի Զգեստներ
Ստորոգութիւն:Զգուշացման և տեղեկացման կաղապարներ