cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Լին Տուրեան
Կենսագրութիւն
1960-70-ական թուականներուն հանդիսացած է Փարիզի «Օփերա Գարնիէ»ի առաջնակարգ երգչուհիներէն մէկը` կատարելով մեցցօ սոփրանոյի երգացանկի մեծ դերերգերը:
Տուրեանին ձայնը կ'առանձնանայ իր հզօրութեամբ, թաւշեայ հնչողութեամբ եւ բացառիկ երաժշտականութեամբ: «Օփերա Գարնիէ»-ի նուագախմբի երաժիշտները զինք անուանած են «մեր հրաշալի թաւջութակը»:
Ելոյթներ
Միջազգային գրաքննութիւնը զինք անուանած է «իր ժամանակի լաւագոյն Քարմէն»ը: Երգած է աշխարհի բազմաթիւ մեծ թատրոններու մէջ, նշանաւոր երգիչներու` Մարիա Քալասի, Լէոնթին Փրայսի, Մարթինա Արրոիոյի, Պորիս Քրիսթոֆի, Ճոն Վիքերսի, Ժոզէ Վան-Տամի, Ռապըրթ Մերիլի հետ:
Հայաստանի մէջ առաջին անգամ ելոյթներ ունեցած է 1972-ին, «Գոսկոնցերտ»ի հրաւէրով` հանդէս գալով Ալ. Սպենդիարեանի անուան օփերային թատրոն ի մէջ Ամներիսի, ինչպէս նաեւ մենահամերգով, այնուհետեւ` Օտեսայի եւ Լենինկրատի մէջ:
Իր մենահամերգներուն ատեն եւրոպական դասական երգահաններու ստեղծագործութիւններուն կողքին ան օտար հանդիսատեսին ներկայացրած է Կոմիտասի, Սայեաթ-Նովայի, Ռոմանոս Մելիքեանի, Մակար Եկմալեանի, Աշոտ Սաթեանի երգերն ու ռոմանսները:
Կեանքի վերջին տարիներուն, օփերային բեմին հրաժեշտ տալէ ետք, Տուրեան 2003-2008 թուականներուն, ամէն տարի այցելած է Հայաստան, տուած է բարեսիրական համերգներ Երեւանի եւ Արցախի մէջ, երգեցողութեան վարպետութեան դասեր Երեւանի Կոմիտասի անուան երաժշտանոցին եւ Ստեփանակերտի Սայեաթ-Նովայի անուան երաժշտական ուսումնարանին մէջ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ երգչուհիներ
Շուշմայ
Շուշմայի հունտերը կը պարունակեն 55% իւղ, 21% փրոթէին, քալսիում, քիչ քանա կով Vit E, D factor։ Հարուստ է անթիօքսի տանթներով, աղքատ է կենսանիւթերով, իսկ պարունակած D ֆաքթորը կը բարձրացնէ արեան մածուցիկութիւնը։ Մեծ քանակով ֆիթոէսթրոժէն կը պարունակէ, որ շատ ան հրաժեշտ է կանանց դաշտանադադարի շրջանին: Կ'իջեցնէ քոլեսթերոլը, կը պարու նակէ լիկնին որ ունի հակաքաղցկեղային յատ կութիւն: Շուշման շատ իւղ կը պարունակէ, անոր 100 կրամը մօտաւորապէս 900 քալորի ունի:
Շուշմայի սերմերը շատ հարուստ են քալսիումով, օգտակար ոսկրային հիւանդութիւններու, կոտրուածքներու պարագային: Կայ տարբեր գոյներու շուշմաներ — սեւ, սրճագոյն, ոսկեգոյն, սպիտակ: Սպիտակ շուշման պահել սառնարանը։ Դեղահատերու ձեւով սեւ սերմերու իւղը կ'ամրացնէ մազերը եւ եղունգները:
Շուշմայի մածուկը (tahina) հարուստ է մակնէզիումով, քալսիումով, պղինձով եւ ամինօթթուներով: Լաւ աղբիւր Օմեկա-3 եւ Օմեկա 6 ճարպաթթուներու:
Տրոր Զէէւի
Տրոր Զէէւի (Եբրայերէն՝ דרור זאבי, Անգլերէն՝ Dror Ze'evi, ) Իսրայէլցի պատմաբան մը ով կ՛ուսումնասիրէ օսմանեան կայսրութեան, թուրքիոյ եւ միջերկրականի արեւելքին գտնուող տարածանաշրջանին (Սուրիա, Լիբանան, Պաղեստին, Յորդանան) քաղաքական, ընկերային, եւ մշակոյթային պատմութիւնը։
Զէէւիի հայրը՝ «Բենիամին (Պէննի) Զէէւի»-ն, «Մոսսատ»-ի (արտաքին հետախուզական ծառայութիւն) ղեկավարին տեղակալն էր: Իսկ անոր մայրը՝ Գալիլիան ներքին ուրուագծող էր։ Զէէւին իր մատաղահաս տարիները Պաղեստինի եւ աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ անցուցած է․ ներառեալ Ֆրանսան ու Միացեալ Թագաւորութիւնը։ Մինչեւ 1983 թուականը ան ծառայած է Իսրայէլի պաշտպանութեան ոյժերուն մէջ որպէս հետախոյզ, եւ պահեստազօրին մէջ իր ծառայութեան ընթացքին շնորհուած է փոխգնդապետի կոչում ստանալով։
Իր վարդապետութեան (Ph.D., տոքթորականի) քննախօսութիւնը գրած է երբեմնի «Եաֆա» (Արաբերէն՝ يَافَا), (Եբրայերէն՝ יָפוֹ), այժմու՝ «Թէլ-Աւիւ» (Արաբերէն՝ تَلّ أَبِيب –) (Եբրայերէն՝ תֵּל־אָבִיב) մայրաքաղաքի համալսարանին մէջ․ «օսմանեան կայսրութեան Երուսաղէմի գաւառը ԺԷ (17-րդ) դարուն» խորագիրով։ Յետ-տոքթորական տարի մը կ՛անցնէ Փրինսթօն համալսարանին մէջ, Ռոթչիլտ ուսանողաց օգնելու հիմնադրամի նպաստոsվ։
1992 թուվականին, ան կը վերադառնայ Իսրայէլ, եւ ուսուցչապետ (փրոֆէսօր) «Մէիր Զամիր»-ի (Եբրայերէն՝ מאיר זמיר) հետ միասին կը հիմնէ «Նէկէւ»-ի (Արաբերէն՝ ٱلنَّقَب, Ալ-Նաքապ) (Եբրայերէն՝ הַנֶּגֶב) «Պէն-Կօրիոն»-ի համալսարանի «Մերձաւոր Արեւելքի ուսումնասիրութիւններու բաժանմունք»-ը։ 1995-էն մինչեւ 1998 թուականը, եւ դարձեալ 2002-էն մինչեւ 2004 ան ծառայած է որպէս բաժանմունքի նախագահ։ Ան նաեւ մասնակցած է «միջին արեւելեան ոսումնասիրութիւններու եւ դիւանագիտութեան Խաիմ Հէրցոկ (Եբրայերէն՝ חיים הרצוג) կեդրոն»-ին հիմնադրումին, եւ 1997 թուականէն մինչեւ 2002 ծառայած է որպէս անոր առաջին նախագահը։
Տրոր Զէէւին Իսրայէլցի գիտնականներու խումբէն մէկն էր որոնք վերաստեղծեցին Իսրայէլի վաղեմի «Արեւելեան Ընկերութիւն»-ը զանիկա «Իսրայէլի Միջին-արեւելեան եւ Իսլամական (Մահմետական) Ուսումնասիրութիւններու Ընկերակցութիւն» (Անգլերէն՝ MEISAI, Middle East and Islamic Studies Association of Israel)։ Կրկին, ան կը դառնայ այս ընկերակցութեան առաջին նախագահը 2006-էն մինչեւ 2009 թուականը։ Ան նաեւ «Իսրայէլի Տարածաշրջանային Մտածողութեան Ատեան»-ի (Անգլերէն՝ Israeli Forum for Regional Thinking) հիմնադիրներէն մէկն էր։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պատմաբաններ
Ղլարոս, Լերոս
Ղլարոս (յուն․՝ Γλάρος ), Էգէականի անբնակ ժայռակղզիակ,  Լերոս, Տոտեքանիսա,  Յունաստան։
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Կը գտնուի Քինարոսի ն արեւելքը եւ Մաւրա ժայռակղզիակին ու Լեւիթա կղզիակին արեւմուտքը։ Տարածութիւնն է 0,177 քլ․²։  Վարչականօրէն մաս կը կազմէ  Լերոս քաղաքապետութեան։
Բնապահպանում
Յայտարարուած է NATURA 2000 Բնապահպանման շրջան․ բազէ (Falco eleonorae տեսակ) եւ Էգէականի ճայ (αιγαιόγλαρος) թռչուններուն համար։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական ժայռակղզիներ Ստորոգութիւն:Ժայռակղզիակներ
Տէյվիտ Կանթ
Տէյւիտ Կանթ (Անգլերէն՝ David Gaunt) (ծնած Լոնտոնի մէջ, 1944-ին)  Անգլիացի պատմաբան, Շուէտի «Սօտըրթօն» համալսարանի «Պպալթեան եւ Արեւելեան Եւրոպայի հետազզօտութիւններու կեդրոն»-ին մէջ ուսուցչապետ (փրոֆէսօր), եւ «Եւորպայի Կաճառ»-ի (Academia Europaea) անդամ։ Ասորիներու Ցեղասպանութեան մասին իր գիրքը՝ «Կոտորածներ, Դիմագրաւում, Պաշտպաններ» (Անգլերէն՝ Massacres, Resistance, Protectors) կը նկարագրուի որպէս «վերջին տարիներուն հրատարակուած գիրքերէն ամէնակարեւորը»։
Արհեստական Բանականութիւն
Արհեստական Բանականութիւն Անգլերէն՝ (Artificial Intelligence) կը յապաւուի՝ ԱԲ (Անգլերէն՝ AI), մեքենաներուն ցուցաբերաց գիտելիքի եւ տեղեկութեան ըմբռնումը (ընկալում), համադրումը եւ մակաբերումն է, ի տարբերութիւն այն բանականութեան զոր կը ցուցադրեն մարդ արարածներն ու ոչ-մարդկային կենդանիները։ Արհեստական բանականութեան կատարած գործերէն կարելի է օրինակ բերել՝ խօսքի ճանաչում (Անգլերէն՝ Speech Recognition) Համակարգչատեսողութիւն (Անգլերէն՝ Computer Vision) միջ-բնական լեզուներու (մարդկային լեզուներ) թարգմանութիւն (Անգլերէն՝ translation between natural languages), մուտգագրութեանց (Անգլերէն՝ Input) այլ քարտէսագրումներու կողքին։
Արհեստական բանականութեան կիրարկութիւնները կը ներառեն`
Արհեստական բանականութեան հետազօտութեան զանազան ենթադաշտերէն ամէն մէկը կը կեդրոնանայ յատուկ նպատակներու եւ յատուկ գործիքներու գործածելուն վրան։ ԱԲ-ի հետազօտութեան աւանդական նպատակները կը պարփակեն տրամաբանութիւն (դատողութիւն), գիտութեան ներկայացում, ծրագրում (ծրագիր կազմել), սորվում (սորվիլ), բնական (մարդկային, կամ ոչ-ծրագրաւորումի) լեզուներու մշակում, ըմբռնում, եւ առարկաներու ձեռնավարելու եւ շարժելու կարողութիւնը։ Ընդհանուր ուշիմութիւն, այսինքն կամայական խնդիր մը (Անգլերէն՝ an Arbitrary Problem) լուծելու կարողութիւնը, այս դաշտին երկարաժամկէտ նպատակներէն է։ Այս խնդիրները լուծելու համար, ԱԲ ոլորտի գիտաշխատողները որդեգրած ու ամբողջակրած են խնդիր-լուծելու եղանակներու ընթարձակ շարք մը, ներառեալ Որորնում եւ Ուսողական Ծրագրաւորում (Անգլերէն՝ mathematical optimization), Ձեւական Տրամաբանութիւն (Formal Logic), Արհեստական Ջղաբջիջային Ցանց (Անգլերէն՝ Artificial neural network), վիճակագրութեանց վրան հիմնուած եղանակներ (մեթոտներ), հաւանականութիւն (Անգլերէն՝ Probability) եւ տնտեսագիտութիւն։ «ԱԲ»-ն նաեւ կը հետապնդէ Համակարգչաբանութիւնը (Համակարգչային Գիտութիւն, Անգլերէն՝ Computer Science), Հոգեբանութիւնը, Լեզուաբանութիւնը, Իմաստասիրութիւնը (Փիլիսոփայութիւն) եւ բազում ուրիշ դաշտեր ու ոլորտներ։
Այս ասպարէզը հիմնադրուեցաւ այն ենթադրութեան վրայ որ կ՚ըսէ թէ՝ «մարդկային բանականութիւնը կարելի է այդքան ճշգրիտօրէն նկարագրել որ կարելի է անոր օրինակող գործիք մը շինել»։ Այս մէկը յառաջ բերաւ իմաստասիրական (փիլիսոփայական) բանավէճներ, մարդուն նմանող եւ անոր բանականուեանն ու միտքին կերպակից մտացիութեամբ էակներ ստեղծելուն բարոյական հետեւանքներուն մասին։ Այս խնդիրները վաղօրօք ուսումնասիրուած էին դիցավէպերու, առասպելներու, եւ իմաստասիրութեան (փիլիսոփայութեան) կողմէն հնադարէն (Անգլերէն՝ Antiquity) ի վեր։ Համակարգչագետներն ու իմաստասերերը (փիլիսոփաներ) կը թելադրեն թէ «ԱԲ»-ն գոյացական վտանգ դառնալ մարդկութեան համար, եթէ եթէ անոր բանական կարողութիւններն ու ատակութիւնները չուղղուին դէպ ի շահաւէտ եւ արդիւնաբեր նպատակներ։ Արհեստական Բանականութիւն եզրոյթը ենթարկուած է քննադատութեան ԱԲ-ի իսկական կարելիութիւնները գերագնահատելու եւ պէտք եղածէն աւելի բարձր արժեւորելու համար։
Գէորգ Ասատուր
Կենսագրական գիծեր
Ուսումը աւարտելէ ետք զբաղած է ուսուցչութեամբ, դասաւանդելով Թիֆլիսի, Լենինականի եւ Երեւանի տարբեր դպրոցներու մէջ, իսկ 1921 թուականէն ուսուցչութեան պաշտօն վարած է Երեւանի Պետական համալսարանին մէջ:
Աշխատութիւններ
Ասատուրի անդրանիկ գրութիւնը՝ բանաստեղծութիւն մը լոյս տեսած է Տիգրան Նազարեանի խմբագրած «Աղբիւր» ամսագիրին մէջ, 1887 թուականին: Ճանչցուած է իբրեւ Սայեաթ-Նովայի լաւագոյնս ուսումնասիրող, որուն մասին բազմաթիւ ուսումնասիրութիւններ ու պրպտումներ կատարած է: Ուսումնասիրութիւններ կատարած է նաեւ հայ աշուղ Շամչի Մելքոյի եւ հայ թէ օտար այլ անուանի դէմքերու մասին:
Անոր մեծագոյն գործերէն են նաեւ Գաբրիէլ Սունդուկեանի լեզուի բառարանի կազմութիւնը, որ կը պարունակէ 2500 բառ, դարձուածք եւ ասոյթ:
Թարգմանութիւններ
Ստեղծագործելու կողքին Գէորգ Ասատուր կատարած է նաեւ թարգմանական աշխատանք, հայերէնի թարգմանելով Ալեքսանտր Պուշկինի, Ֆիրտուսի, Շոթա Փշաւելայի եւ օտար հեղինակներու գործերը :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Թիրոլ (նահանգ)
Նահանգի հիմնական լեզուն գերմաներէնն է։ Բնակչութեան 90%-էն աւելին կաթողիկ են։
Ուսողական Ծրագրաւորում
Ուսողական Ծրագրաւորում (Անգլերէն՝ Mathematical programming) կամ Ուսողական Բարւոքացում (Անգլերէն՝ Mathematical Optimization) լաւագոյն տարրի ընտրանքն է, կարգ մը ստուգանիշերու վերաբերող, շարք մը հասանելի փոխընտրութիւններուն ընդմէջէն: Ընդհանուր արմամբ կը բաժնուի երկու ենթադաշտերու՝
GLAM
GLAM կամ ՑԳԱԹ կրճատումն է ցուցասրահներ, գրադարաններ, արխիւներ եւ թանգարաններու, եւ կը յարաբերի մշակութային կառոյցներու ծրագիրներուն որոնց նպատակն է հայթայթել ազատ տեղեկութիւն տարբեր նիւթերու մասին: ՑԳԱԹները ընդհանրապէս կը հաւաքուին իբր գլխաւոր աղբիւրներէ: Նախապէս կը կոչուէր LAM կամ ԳԱԹ, չառնչելով ցուցասրահները իբրեւ գլխաւոր աղբիւրներու կեդրոն:
Գէորգի Եակուլով
Գէորգի Եակուլով (բուն անունով Գէորգ Եակուլեան, ), հայ արուեստագէտ, նկարիչ եւ արուեստի տեսաբան։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Թիֆլիս: Կրթութիւնը ստացած է Մոսկուայի Լազարեան ճեմարանէն, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1901 թուականին, ապա ընդունուած՝ գեղանկարչութեան, քանդակագործութեան ու ճարտարապետութեան ուսումնարան:
Ուսումը աւարտելէ ետք՝ 1903 թուականին կամաւոր անդամագրուած է կովկասեան գունդին եւ մասնակցած է 1904-1905 թուականներու ռուս-ճաբոնական պատերազմին:
Աշխատութիւններ
Եակուլով երիտասարդ տարիքին իր աշխատութիւններով՝ հիմնականին մէջ բեմանկարներ, մասնակցութիւն ունեցած է Մոսկուայի տարբեր ցուցահանդէսներու։
1910 թուականին մեկնած է Իտալիա, Ֆրանսա եւ Գերմանիա եւ ծանօթացած այդ ժամանակուան մեծ արուեստագէտներու, ուսումնասիրած է անոնց գործերը եւ իր տեսական հետեւութիւնները ամփոփած է «Երկնագոյն արեգակը» յօդուածին մէջ:
1914 թուականին, հայ քաղաքական ու հասարակական գործիչ Ալեքսանտր Միասնիկեանի հետ միասին Մոսկուայի մէջ հայ մշակոյթի վանտալութեան դէմ աշխատանք ծաւալած է:
Եակուլով 1918 թուականին մասնակցած է Մոսկուայի մէջ հայ թատրոնի հիմնադրման եւ ձեւաւորած է Պարոնեանի «Մեծապատիւ մուրացկաններ»ը, Սունդուկեանի «Պէպօ»ն եւ այլ ներկայացումներ:
Հայաստանի Առաջին Պետական թատրոնին մէջ ձեւաւորած է Շիրվանզատէի «Մորգանի խնամի»ն, Շէյքսփիրի «Վենետիկի վաճառականը» եւ այլ ներկայացումներ:
Անհատական ցուցահանդէսներ
Արուեստագէտը անհատական ցուցահանդէսներ ունեցած է Երեւանի (1959, 1967, 1975, 1984), Մոսկուայի (1975) եւ Փարիզի (1964) մէջ:
Օնորէ Տը Պալզաքի «Շակրէնի Կաշին»
«Շակրէնի կաշին» վէպը կը պատկանի Պալզաքի փիլիսոփայական ստեղծագործութիւններու շարքին։
Վէպին Գլխաւոր Մասերը
Վէպը բաղկացած է երեք մասերէ՝
Գէորգի Եակուլով
Անհատական ցուցահանդէսներ
Անոր գործերէն շատեր ցայսօր կը պահուին Հայաստանի Ազգային պատկերասրահին, Մոսկուայի Թրէտեաքովեան պատկերասրահին եւ Պախրուշինի անուան թատերական թանգարանին մէջ :
Ասպարէզ (թերթ)
Գիւմրի Ասպարէզ օրաթերթ, լոյս կը տեսնէ 11 Հոկտեմբեր 2011-էն Գիւմրի քաղաքին մէջ։ Նախաձեռնութեան հեղինակը Գիւմրիի ժուռնալիստներու «Ասպարէզ» ակումբն է ։ Պաշտօնական առաջին համարի շնորհանդէսը կայացած է 12 Հոկտեմբերին։ Այս համարէն առաջ լոյս տեսած էին նաեւ փորձնական հինգ համարներ, որոնք անվճար բաժնուած էին Շիրակի մարզի բնակիչներուն։ 8 էջանոց թերթը կը հրատարակուի 500 տպաքանակով, իսկ վաճառքի գինը՝ 100 դրամ։
Գէորգի Եակուլով
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ասպարէզ (թերթ)
Ծանօթութիւններ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Օնորէ Տը Պալզաքի «Շակրէնի Կաշին»
Վէպին Գլխաւոր Մասերը
Թալիսմանը (յուռութք) շակրէնի կաշին է, որ վերեւ նշուած իրավիճակին խորհրդանիշն է։ Շատերու ընկալումով՝ թալիսման այն առարկան է, որ սնոտիապաշտական պատկերացումներու, կրողին կամ ունեցողին երջանկութիւն, յաջողութիւն բերելու, փորձանքներէ ու վտանգներէ զերծ պահելու յատկութիւն ունի։
Առաջին Գլուխ
Առաջին գլխուն մէջ Պալզաք կը ներկայացնէ գլխաւոր հերոսին՝ Ռաֆայէլ տը Վալենթինի պատմութիւնը։ Վալենթին աղքատ էր եւ նոյնիսկ իր ապրուստը չէր կրնար հոգալ։ Չդիմանալով կեանքի դաժանութեան՝ Ռաֆայէլ կ'որոշէ անձնասպան ըլլալ եւ ինքզինք կամուրջէն վար նետել։ Յարմար ժամանակին սպասելով, ան պատահաբար հին իրերու խանութ մը կը մտնէ, ուր խանութի ծերունի տէրը անոր զարմանահրաշ թալիսման մը կու տայ։ Թալիսմանի վրայ հետեւեալը գրուած էր. «Ինծի տիրանալով՝ դուն ամէն ինչին տիրացած կ'ըլլաս, բայց քու կեանքդ այն ատեն ինծի պատկանած կ'ըլլայ։ Աստուծոյ կամքն է սա։ Ցանկա՛ եւ ցանկութիւններդ պիտի իրականանան։ Սակայն իւրանքանչիւր ցանկութեանդ զուգահեռ, ես կեանքիդ օրերդ պիտի սպաննեմ։ Եթէ կ'ուզես, որ սեփականութիւնդ դառնամ, ուրեմն առ զիս։ Աստուած ձայնդ կը լսէ»։ Այսպիսով Ռաֆայէլ ծերունիին հետ դաշինք կը կնքէ։ Երիտասարդի իւրաքանչիւր երազը իրականութիւն պիտի դառնար, բայց միաժամանակ անոր կեանքը պիտի կրճատուէր։
Երկրորդ Գլուխ
Երկրորդ գլխուն մէջ Պալզաք կը ներկայացնէ Ռաֆայէլի եւ գեղեցկուհի, մեծահարուտ Ֆէոտորայի պատմութիւնը։ Ռաֆայէլ անոր կը սիրահարուի, կնոջ հաճոյանալու համար՝ մեծ գումարներ կը ծախսէ, սակայն Ֆէոտորան չ'ուզեր ամուսնանալ։ Այս կնոջ կերպարը Պալզաք մեկնաբանած է իբրեւ «վերին խաւի խորհրդանիշ»։ Ռաֆայէլ հիւրանոցի մը մէջ կ'ապրէր, որուն տանտիրոջ աղջիկը՝ Պալինան Ռաֆայէլին սիրահարուած էր, սակայն վերջինս աղջկան ուշադրութիւն չի դարձներ։ Ռաֆայէլը արդէն ենթագիտակցաբար Ֆէոտորային սիրահարուած էր, իսկ Պալինան չէր կրնար անոր սիրտը գերել, որովհետեւ Ֆէոտորայի պէս հարուստ չէր։
Երրորդ Գլուխ
Երրորդ գլխուն մէջ Ռաֆայէլ արդէն ամբողջութեամբ կը վայելէ շակրէնի կաշիի բարիքները։ Ան սկսած էր ապրիլ շքեղ առանձնատան մը մէջ, որուն գլխաւոր պատերէն մէկուն վրայ իր արժէքաւոր թալիսմանը կախած էր։ Վէպին այս գլխուն մէջ կը ներկայացուի Ռաֆայէլին եւ Պալինային պատմութիւնը եւ շակրէնի կաշիին պատճառած անդառնալի հետեւանքները։
Ազնուական իրականութեան մէջ Պալզաք երկու ուղի կը տեսնէր՝ թշուառութիւն եւ հարստութիւն, որոնք միաժամանակ բարոյական արժէքները ոտնահարելու յատկութիւն ունէին։ Միայն մէկ երջանկութիւն կար՝ ոսկիին տիրանալու բերկրանքը, քանի որ ոսկին մարդու լիակատար երջանկութիւն կրնար ապահովել։ Հեղինակին համաձայն՝ այս երկու ուղիները միայն երկու ելք ունէին՝ բարոյական ու ֆիզիքական մահ։
Վէպը՝ Պալզաքին Ինքնակենսագրականը
Այս վէպը Պալզաքին ինքնակենսագրականն էր։ Ռաֆայէլի կերպարին տակ Պալզաք ինքզինք ներկայացուցած էր։ Գրողը իր ամբողջ կեանքը աշխատանքին նուիրած էր՝ շարունակ իր առողջութիւնը սպառելով։ Ան քաջ կը գիտակցէր, որ այդպէսով իր կեանքը կը կրճատէր, բայց միաժամանակ մեծ անուն ձեռք կը բերէր եւ ապագայ սերունդներուն անժամանցելի ժառանգութիւն մը կը ձգէր։
Ինչպէս ծերունին նշած էր, թէ մարդու ամբողջ կեանքը ինկած է «ցանկալ» ու «կարենալ» բառերուն միջեւ։ Ցանկալը մեզ կ՚այրէ, իսկ կարենալը՝ կը կործանէ։ Ռաֆայէլ Վալենթինը կը տեսնէր, որ դրամը կրնար գիտութիւնն ու տաղանդը, առաքինութիւնն ու ազնուութիւնը փոխարինել։ Իսկ մարդ էակը իր կրթութեամբ, մարդկային յատկութիւններով ոչինչ կ'արժէ։ Շակրէնի կաշին Վալենթինի մութ կողմերը՝ եսասիրութիւնն ու ագահութիւնը կը բացայայտէ։ Ան կը փորձէ նիւթականի շնորհիւ ճակատագիրի վրայ իշխել, սակայն երբ հոգեվարքի մէջ էր՝ կը հասկնայ, որ իր ճակատագիրը իսկութեան մէջ Աստուծոյ ձեռքերուն մէջն է։
Կաշին Ռաֆայէլի վախը «կը մերկացնէ», ոչ թէ աղքատութեան վախը, այլ՝ կեանքը կորսնցնելու վախը։ Ռաֆայէլի կերպարին մէջ Պալզաք կը բացայայտէ 19-րդ դարու լայն հասարակութեան թոյլ կամքը, նոյնիսկ՝ կամքի բացակայութիւնը։ Երիտասարդը դասակարգի զոհը կը դառնայ։ Ի տարբերութիւն բազմաթիւ մարդոց, ան կը հասկնայ, որ իր մեծագոյն սխալը շակրէնի կաշին ընտրելն էր։ Այնուամենայնիւ, վատնած օրերը այլեւս անկարելի էր վերադարձնել։ Ռաֆայէլ բնութենէն օգնութիւն կը խնդրէ, բայց վերջինս նոյնպէս ժամանակի դիմաց անզօր էր։ Ըստ հեղինակին՝ ազնուական հասարակութեան մէջ աշխատանքն ու հարստութիւնը, աղքատութիւնն ու գոյութեան իրաւունքը անհամատեղելի են։
Վէպին Իւրայատկութիւնը
«Շակրէնի կաշին» վէպը կարելի է որակել իբրեւ փիլիսոփայական, երեւակայական ժանրին պատկանող ստեղծագործութիւն, սակայն գերբնական տարրերը վէպի բացառիկ իմաստն ու իրականութիւնը երբեք չեն պակսեցներ։ Բացի արծարծուող գաղափարներու բնութագրումէն, վէպին մէջ յիշուած նկարագրութիւնները, աւանդութիւնները, հնաոճ իրերու խանութը եւ խաղատուներու միջավայրը վէպը աւելի կը պատկերազարդեն ու հետաքրքրական կը դարձնեն։
«Շակրէնի կաշին» վէպը լոյս տեսնելուն պէս, Պալզաք մեծ ճանաչում ձեռք կը բերէ, իսկ գիրքը շուտով կը սպառի։ Օնորէ տէ Պալզաք իր այս անզուգական գործով ո՛չ միայն ֆրանսական գրականութեան համար մեծ դէմք մը կը դառնայ, այլեւ՝ համաշխարհային գրականութեան։
Սուրբ Ոսկեանք Քահանաներ
Սուրբ Ոսկեանք (նահ. Ք.Ե. 100 կամ 107, Եփրատի վտակ Արածանիի ակունքներուն մօտ), Ա. դարու տօնելի վկաներ, ճգնաւորներ (5 հոգի, հռոմէացիներ), Թադէոս առաքեալին աշակերտները: Հայոց Տօնացոյցին մէջ կը յիշատակուին Քահանայք անունով:
Պատմութիւն
Ըստ հայոց վկայաբանութեան (գրի առնուած է Ե. դարուն, Է.- Ը. դարերուն թարգմանուած է վրացերէնի), հռոմի կայսրը զիրենք, իբրեւ արքունի պատգամաւորներ, ուղարկած է Հայոց Սանատրուկ թագաւորին քով, բայց Ոսկեանք, Հայաստանի մէջ հանդիպելով Թադէոս առաքեալին, մկրտուած են անոր ձեռքով, հրաժարած իրենց աշխարհիկ առաքելութենէն ու հաստատուած քրիստոնէական հաւատքի եւ քարոզչութեան մէջ: Թադէոս առաքեալ անոնց գլխաւորը, որ կոչուած է Խրյուսոս (հայերէն՝ Ոսկի), ձեռնադրած է քահանայ: Անոր անունով ալ խումբը կոչուած է Ոսկեանք :
Թադէոս առաքեալին նահատակութենէն ետք, անոնք հաստատուած են Եփրատ գետի հարաւ-արեւելեան ակունքներուն մօտ, Ծաղկոտն գաւառի Ծաղկաւէտ կամ Ծաղկոտն լեռներուն մէջ: Աւելի քան 40 տարի, ինչպէս կը պատմէ վկայաբանութիւնը «հրեշտակային վարքով» ճգնելէ ետք, աստուածային ազդումով, իջած է լեռներէն եւ գացած Արտաշատ՝ Հայոց արքունիք՝ Աւետարանը քարոզելու Հայոց Արտաշէս թագաւորին, Սաթենիկ թագուհիին եւ ողջ պալատին: Անոնց քարոզչութեամբ քրիստոնեայ դարձած են թագուհիին ազգականները՝ ալանաց իշխաններ Սուքիասեանները (Սուքիասեանք): Հայոց արքայորդիները, գտնելով արքունիքը լքած Սուքիասեանքը եւ չկարենալով զանոնք համոզել՝ վերադառնալու արքունական կեանքին, իրենց զայրոյթը թափած են Ոսկեանց վրայ, իբրեւ իրենց մօր ազգականները մոլորեցնողներ, եւ սպաննած զանոնք:
Հայաստանեայց եկեղեցին Ս. Ոսկեանց յիշատակը կը նշէ Առաջաւորաց պահքին յաջորդող Հինգշաբթի կամ Տեառնընդառաջի նախընթաց երեքշաբթի օրը՝ Ս. Սուքիասեանց յիշատակին հետ: Ս. Ոսկեանց ձօնուած է «Որք արժանաւորեցաք կոչիլ յաշակերտութիւն առաքելոյն Թադէոսի, Եւ աստուածային հրով մաքրութեան Ոսկի փորձեալ գըտայք ի բնակարանս հրեշտակաց» շարականը:
Աստղաֆիզիկա (հանդէս)
Աստղաֆիզիկայ, հանդէսը կը տպագրէ յօդուածներ աստղաֆիզիկայի, միգամածութիւններու եւ միջաստղային միջավայրի ֆիզիկայի, աստղաբաշխութեան եւ արտագալակտիկական աստղագիտութեան, ինչպէս նաեւ աստղաֆիզիկային սահմանակից բնագաւառներու գիծով։ Հանդէսը նախատեսուած է գիտական աշխատակիցներու, ասպիրանտներու եւ բարձր կուրսերու ուսանողներու համար։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Ռուտաքի, Տաճիկստան
Ռուտաքի կամ Րուտաքի (Рудаки; Տաճկ․՝ Рӯдакӣ/رودکی}) արեւմտեան Տաճիկստանի Ճամօաներէն (գաւառակ) մին։ Այժմու Սուղտ շրջանին մէջ ընդգրկուած՝ Փանճակենտ նահանգամասին մաս կը կազմէ։ Ռուտաք Գաւառակին բնակչութիւնը կը կազմէ 15,039 (2015)։ Կը բաղկանայ 13 գիւղերէ։
Ժամանակին Պարսկաստան ին մաս կազմող Ռուտաքի գիւղը մեծ բանաստեղծ « Ռուտաքի »-ին ծննդավայրն է։
Արհեստական Ջղաբջիջային Ցանց
Արհեստական Ջղաբջիջային Ցանց կամ Արհեստական Ջղային Ցանց, կամ Արհեստական Նեարդային Ցանց եւ կամ Արհեստական Նեարդաբջիջային Օղահիւսք (Անգլերէն՝ Artificial Neural Networks, ANN) երբեմն ալ պարզապէս կը կոչուի Ջղային Ցանց (Անգլերէն՝ Neural Nets, NN) կամ Նեարդային Ցանց։ Կենսաբանական (կամ բնական) ջղային ցանցերէն ներշնչուած Համակարգչային դրութիւններ (համակարգեր) են, որ կը կազմեն ու կը յօրինեն անասնական ուղեղներ։
Կիրարկութիւն
Արհեստական Ջղաբջիջային Ցանցերը կարելի է գործածել ոեւէ մէկ ծիրի մէջ ուր կարիքը կայ խոշոր քանակի տուեալներու վերլուծումին, կաղապարներու եւ ուղղութիւններու նոյնացումին (ճանչնալուն), եւ այս տուեալներուն հիման վրայ գուշակութիւններ կատարելուն։
ԱՋՑ-ի կիրարկութեան դաշտերէն կարելի է յիշել՝
Դէմքի Ճանաչում
ԱՋՑ-ները կարելի է օգտագործել դէմքի ճանաչումի համար, ինչը կը գործածուի Խելացի Հեռաձայններու պաստառներուն կապանքը արձակելու համար։
Անջրպետա-սաւառնագիտութիւն եւ Պաշտպանութիւն
(Անգլերէն՝ Aerospace) եւ
Սակարանի կանխատեսումներ
Սակարան՝ արժեթուղթերու շուկայ, կամ բաժնետոմսերու շուկայ
Թերեզա Միրզոյեան
Թերեզա Միրզոյեան, հայ տաղանդաւոր քանդակագործ, արձաններու եւ գեղարուեստական քանդակներու հեղինակ:
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Ղարաքիլիսա, որ այժմեան Վանաձոր քաղաքն է: Երբ չափահաս դարձած է, ան Ղարաքիլիսայէն մեկնած է նախ Թիֆլիս՝ ուսանելու Թիֆլիսի Անդրկովկասեան ճարտարապետութեան ուսումնարանին մէջ, իսկ 1946 թուականին աւարտած է Թիֆլիսի գեղարուեստի ճեմարանը, որմէ ետք մեկնած է Ռուսաստան: 1946-1967 թուականներուն կատարելագործուած է Ռուսաստանի մէջ՝ նշանաւոր քանդակագործներ Վերա Մուխինայի եւ Նիքոլայ Տոմսքիի մօտ:
Գործունէութիւն
1940-ականներու վերջերէն, արուեստագիտուհին սկսած է մասնակցիլ հանրապետական, միութենական եւ միջազգային ցուցահանդէսներու, արժանացած է կոչումներու եւ պարգեւներու, ստացած է արուեստի վաստակաւոր գործիչի, վաստակաւոր նկարիչի կոչումներ:
Միրզոյեանի արուեստին մէջ կը գերակշռեն սիրոյ, մայրութեան եւ գարնան թեմաները: Անոր գործերը ցուցադրուած են Ռուսաստան, Վրաստան, Պուլկարիա, Լիբանան, Լեհաստան, Գերմանիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ, Ռումանիա եւ այլ տեղեր, ուր ո՛չ միայն հայ համայնքը, այլեւ տեղի արհեստավարժ արուեստի ներկայացուցիչները բարձր գնահատած են Խորհրդային Միութեան մէջ ստեղծագործող հայուհին, որուն արուեստը նկատած են նուրբ, միաժամանակ՝ զօրաւոր ըսելիք ունեցող, վառ զգացողութիւններ պարգեւող:
Գործերը
Միրզոյեանի գործերէն են․
Իսկ ամենանշանաւորը Երեւանի կեդրոնը դրուած արձանն է, որ իւրօրինակ ճակատագրի արժանացած է:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
Մայքըլ Շումախըր
Մայքըլ Շումախըր (Michael Schumacher, 3 Յունուար, 1969, Հիւրթ, Հիւսիսային Ռայն Ուեսթֆալիա (Hürth, North Rhine-Westphalia), Գերմանիա:
Գերմանացի ֆորմիւլա 1-ի վարորդ էր եւ Mercedes GP խումբը։ 11 տարի «Ֆեռարի» խումբին հետ:
Եօթ անգամ «Ֆորմիւլա-1»-ի աշխարհի ախոյեան հանդիսացած գերմանացի վարորդ Մայքըլ Շումախըր Դեկտեմբեր 2013-ին գլուխէն ծանր վնասուածք մը կը ստանայ, երբ դահուկարշաւի կը մասնակցէր Ալպեան  լեռներն ի վար:
Վաղ Տարիներ
Ըստ Գերմանիոյ մէջ գործող կանոնակարգերուն, վարորդը պէտք է նուազագոյնը 14 տարեկան ըլլայ՝ «քարթինկի» արտօնագիր ստանալու համար: Այս օրէնք շրջանցելու համար, Շումախըրը Լիւքսամպուրկի մէջ արտօնագիր կը ստանայ 12 տարեկանին ։
1983-ին ան կը ստանայ իր գերմանական արտօնագիրը՝ Գերմանիոյ պատանեկան «քարթինկի» առաջնութիւնը շահելէ մէկ տարի ետք։
1985-ին Շումախըր կը միանայ Eurokart-ի պատասխանատու՝ Ատոլֆ Նոյպերթին, իսկ 1987-ին ան Գերմանիոյ եւ Եւրոպայի ախոյեան կը հանդիսանայ, այնուհետեւ դպրոցը ձգելով կը սկսի ինքնաշարժի մեքենագործութեամբ զբաղիլ: 1988-ին ան կը մասնակցի գերմանական Formula Ford եւ Formula König մրցաշարքերուն՝ վերջինիս ախոյեան հանդիսանալով։
1989-ին Շումախըրը պայմանագիր կը կնքէ Ուիլի Ուեպերզ Ֆորմիւլա 3 խումբին հետ (Willi Weber's WTS Formula Three team) հետ։ Ուեպերի հովանաւորութեամբ՝ ան կը մասնակցի գերմանական Ֆորմուլա 3-ի մրցաշարքին՝ ախոյեան հանդիսանալով 1990-ին։
1991-ին ան շարունակած է նուաճումներ արձանագրել՝ հանդէս գալով ճափոնական Ֆորմուլա 3000-ին մէջ։
«Ֆորմիւլա 1»
Շումախըր առաջին անգամ Ֆորմիւլա-1-ի աշխարհի ախոյեանութեան մրցումներուն իր մասնակցութիւնը կը բերէ 1991-ին` Պելճիքայի կրան փրիին:
Ան իր առաջին յաղթանակը կ'արձանագրէ 1992-ին` Պելճիքայի մէջ, իսկ վերջինը 2006-ին` Չինաստանի մէջ: Եօթը անգամ աշխարհի ախոյեան հանդիսացած (1994, 1995, 2000, 2001, 2002, 2003 եւ 2004) Շումախըր, իր արհեստավարժ ասպարէզին ընթացքին մաս կազմած է հետեւեալ խումբերուն. «Ճորտըն» (1991), «Պենեթոն» (1991-1995), «Ֆեռարի» (1996-2006) եւ «Մերսետես» (2010-էն սկսեալ) :
Շումախըրի Մահաքունէն Արթննալէն Ետք
11 Սեպտեմբեր 2019-ին, միջազգային մարզական գլխաւոր լուրը կը դառնայ «Ֆորմիւլա-1»ի աշխարհի ախոյեան գերմանացի Մայքըլ Շումախըրի մահաքունէն արթննալը: 2013-էն ի վեր մահաքունի մէջ եղող մարզիկը կը վերագտնէ իր գիտակցութիւնը: Այս մասին կը յայտնէ Փարիզի ՃորՃ Փոմփիտուի անուան հիւանդանոցի հիւանդապահներէն մէկը, որ ներկայ կ'ըլլայ անուանի մարզիկին վիրահատութեան: Շումախըր 9 Սեպտեմբերին գաղտնի կը տեղափոխուի հիւանդանոցի յատուկ մէկ յարկաբաժինը, ուր կ'ենթարկուի սիրտի բջիջներու ներդրման վիրահատութեան։ Ըստ նախնական տուեալներու, անոր բժշկական քննութիւնները դրական արդիւնք ցոյց կու տան:
Սակայն ըստ մասնագէտ բժիշկներու, ան ալ պիտի չտեսնուի այն Շումախըրը, որ էր անցեալին` նկատի ունենալով, որ ան մինչեւ իր մահը պիտի մնայ հաշմանդամ:
Արդէն 2018-ին անոր կինը Մայորքայի մէջ գնած էր ապարանք մը, որ անցեալին կը պատկանէր Ռէալ Մատրիտի նախագահ Ֆլորենթինօ Փերեսին: Այդ ապարանքին համար Շումախըրի ընտանիքը վճարած է 30 միլիոն եւրօ, որպէսզի Զուիցերիայէն Սպանիա տեղափոխուելով Մայքըլի բուժումը շարունակեն: :
2021-ին Շումախըրի տունը կը ծախուի 59 միլիոն եւրոյով: Անիկա կը գտնուէր զուիցերիական Կլան քաղաքին մէջ:
Շումախըրի բուժման եւ մասնագիտացած խնամքի տարեկան ծախսը կը կազմէ շուրջ 3 միլիոն եւրօ: 2015-ին անոր կինը ստիպուած ըլլալով 25 միլիոն ամերիկեան տոլարով կը ծախէ անոր ուղղաթիռը, իսկ 3 միլիոն ամերիկեան տոլարով` Նորվեկիոյ մէջ գտնուող անոր առանձնատունը :
Աստղաբերդ (ամսագիր)
«Աստղաբերդ», հայագիտական եւ մշակութային ամսագիր։ Լոյս տեսած է 1951 - 1954-ին, Սթամպուլ մէջ։ Խմբագիրն էր Թ. Ազատեանը։ Տպագրած է գրական-գեղարուեստական գործեր, ժողովրդական ստեղծագործութեան պատառիկներ, ազգագրական նիւթեր, յօդուածներ հայ գրողներու մասին (Գրիգոր Նարեկացի, Ֆրիկ, Պետրոս Դուրեան, Դանիէլ Վարուժան եւ ուրիշներ)։
Մայքըլ Շումախըր
Շումախըրի Մահաքունէն Արթննալէն Ետք
Եօթը անգամ «Ֆորմիւլա-1»-ի աշխարհի ախոյեան հանդիսացած գերմանացի վարորդ Մայքըլ Շումախըրի կողմէ փորձուած առաջին «Ֆեռարի»ն, վաճառքի կը հանուի 2020-ին: Շումախըր այդ ինքնաշարժը վարած էր 1995-ին :
Աստղաբերդ (ամսագիր)
Հրապարակած է հայ մտաւորականներու անտիպ գործեր, նամակներ (Գրիգոր Օտեան, Ռուբէն Սեւակ, Սերուիչէն, Մինաս Չերազ, Եղիա Տէմիրճիպաշեան, Թլկատինցի, Գ. Սրուանձտեան, Ռ. Սելիքեան եւ ուրիշներ), Ակնի մշակոյթի ու պատմութեան վերաբերեալ նիւթեր։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ պարբերականներ
Նոր Գիր
«Նոր Գիր», գրականութեան եւ արուեստի ամսագիր (1939 թուականէն՝ եռամսեայ հանդէս)։ Լոյս տեսած է 1936-1954 թուականներուն, Նիւ Եորքի մէջ։ Խմբագիրներ՝ Անդրանիկ Անդրէասեան, Բենիամին Նուրիկեան։ Ներկայացուցած է հայ գրականութիւնն ու արուեստը, տպագրած Հայաստանի եւ սփիւռքի գրողներու ստեղծագործութիւններ։ Ունեցած է տեսական ուսումնասիրութիւններու բաժին։ Առանձին համարներ նուիրած է Կոմիտասին, Յակոբ Օշականին, նկարիչ Ս. Խաչատուրեանին։ Թարգմանաբար ներկայացուցած է նաեւ էջեր համաշխարհային գրականութենէն։ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի պարբերականներ
Նոր Էջ
«Նոր էջ», գրական ժողովածու, լոյս տեսած է 1935-1943 եւ 1958-1972 թուականներուն, Թեհրանի մէջ՝ իրանահայ երիտասարդ ստեղծագործողներու նախաձեռնութեամբ։ Խմբագիրներ՝ Զորայր Միրզայեան, Գալուստ Խանենց։ Տպագրած է իրանահայ արձակագիրներու ու բանաստեղծներու ստեղծագործութիւններ։ Երկարատեւ ընդմիջումէ ետք 1999 թուականին Երեւանի մէջ լոյս տեսած է ժողովածուի 24-րդ համարը։ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Իրանի պարբերականներ
Հոնկ Հանի բրինձի պատշգամներ
Հոնկ Հանի բրինձի պատշգամներ․ Հանի ցեղին բրինձի մշակման հանգրուաններու դրութիւն, Հոնկ քաղաքապետութիւն, Եանեանկ գաւառ, Եունան նահանգ, Չինաստան։ Բրինձի մշակման պատշգամներուն պատմութիւնը 1300 տարուան է։ Անոնց տարածութիւնը 1․000․000 լծվար է։ 2013-ին Հոնկ Հանի բրինձի պատշգամներուն տարածութեան 16․603 հարիւրակալ (հեկտար) արձանագրուած է որպէս Եունեսքոյի Ժառանագութեան Յուշարձան։
Նկարագրութիւն
Հոնկ Հանի բրինձի պատշգամները կը գտնուին Հոնկ գետին հարաւային թումբերուն, Այլաօ լեռներուն մօտ, Եունան նահանգին հարաւը։ Տարածուած են Եանեանկ, Հոնկ, Ճինփեն եւ Լիւքըն չորս գաւառներուն մէջ։ Սակայն անոնց մեծ մասը կը գտնուի Եանեանկ գաւառին մէջ։ Անհարթ, լեռնային տարածութիւնն ու տարեկան բարձր անձրեւումը պատճառած են բրինձի մշակման համար բարդոյթ հանգրուաններու դրութիւն մը, որոնցմէ շատեր ունին 3․000-է աւելի պատշգամներ եւ կը գտնուին անտառի ծայրամասին ու հովիտին յատակին միջեւ։ Որոգման ջրանցքներ եւ աւազաքարէ կառուցուած արուեստական ջրատարներ ջուրը կը բաշխեն ամբողջ տարածքին։ Ջրաբաշխումի այս դրութիւնը Հանի ժողովուրդին կողմէն պահպանուած է եւ 1300 տարիներէ ի վեր անխափան կը գործէ։Պատշգամները կը հետեւին իւրայատուկ ուղղաձիգ կառուցուածքի մը, որ արտօնած է բնավայրին այդքան երկար ժամանակ յարատեւել ու ընդգրկել անտառներ, գիւղեր, պատշգամներ եւ ջրամատակարարում։
Լեռներուն գագաթներուն (2000 մեթրէն վեր բարձրութեամբ) վրայ պահպանուած են անտառները, որպէսզի գործեն որպէս անձրեւի ջրակալ ու ջուր հայթայթեն վարի արտերուն եւ պատշգամներուն։ Ջրանցքներու եւ փոսերու բարդ դրութիւն մը վարի պատշգամներուն ջուրին ընթացքը կը փոխէ։ Գիւղերը ընդհանրապէս կառուցուած են անտառներուն ճիշդ վարը, 1400 - 2000 մեթր բարձրութեան վրայ։
Եունեսքոյի Ժառանագութեան Յուշարձան
Բրինձի մշակումը Հանի ցեղին մշակոյթին, աստուածաբանութեան, օրացոյցին, ինչպէս նաեւ քաղաքական դրութեան կարեւոր մէկ բաժինն է։ 2013-ին Հոնկ Հանի բրինձի պատշգամներուն 16․603 հարիւրակալ տարածութիւնը արձանագրուած է որպէս Եունեսքոյի Ժառանագութեան Յուշարձան եւ կը պահպանէ 82 գիւղեր, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կ՛ընդգրկէ 50-100 բնակարաններ։ Գիւղերուն շէնքերը աղիւսէ եւ քարէ կառուցուած են։ Իւրաքանչիւր ընտանիք կը շահագործէ մէկ կամ երկու պատշգամներ եւ կամ հողաբաժին ու ընդհանրապէս կարմիր բրինձ կը մշակէ եւ արջառ կը բուծանէ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Եունեսքոյէն պահպանուած շրջաններ Ստորոգութիւն:Եունեսքոյի Համաշխարհային Ժառանգութեան Յուշարձաններ
Ռոնալտ Ռիկըն
Ռոնալտ Ռիկըն (Ronald Reagan, ), ամերիկացի դերասան, քաղաքական գործիչ։ Միացեալ Նահանգներու 40-րդ նախագահը։
Ան 1981 թուականին Քալիֆորնիոյ նահանգապետի պաշտօնը ստանձնած է, իսկ 1981-1989 ծառայած է իբրեւ Միացեալ Նահանգներու 40-րդ նախագահ:
Նախքան իր քաղաքական ասպարէզը` Ռիկըն 7 տարուան պայմանագիր ունէր «Ուորնըր պրատըրզ» սթիւտիոյին հետ, ուր ան աշխատած է բազմաթիւ շարժապատկերներու վրայ: Ան նոյնպէս եղած է շարժապատկերի եւ պատկերասփիւռի դերասաններու միութեան նախագահ (1947-1960): Ան նկարահանուած է մօտ 19 ֆիլմի մէջ ։
Ցեղասպանութեան հռչակագիրը եւ Ռիկըն
4 Նոյեմբեր 1988-ին նախագահ Ռոնալտ Ռիկըն Շիքակոյի Օ՛Հեր օդակայանին մէջ, ստորագրած Միացեալ ազգերու կազմակերպութեան կողմէ 9 Դեկտեմբեր 1948-ին 44 անդամ պետութիւններու կողմէ ընդունուած ցեղասպանութեան մասին հռչակագիրը («Պայմանադրութիւն կանխարգիլելու եւ պատժելու ցեղասպանութեան ոճիրը», այսուհետեւ` «Հռչակագիր») որդեգրելով, օրէնքի ուժ տալով անոր Միացեալ Նահանգներու մէջ: Իսկ 25 Նոյեմբեր 1988-ին նախագահ Ռիկըն ՄԱԿ-ի ընդհանուր քարտուղարին պաշտօնական յղումով տեղեակ պահեց միջազգային կառոյցը` վերջնականապէս վաւերացուցած ըլլալով Ցեղասպանութեան մասին ՄԱԿ-ի «Հռչակագիրին» Միացեալ Նահանգներուն կողմէ ընդունիլը ։
Աւանգարդ (թերթ)
Աւանգարդ, խորհրդային եւ յետխորհրդային շրջանի թերթ։ Խորհրդային ժամանակահատուածին հանդիսացած է ՀԼԿԵՄ Կենտկոմի (սկիզբը՝ ՌԿԵՄ Անդրկովկասեան երկրային կոմիտէի եւ ՀԿԵՄ Կենտկոմի) պաշտօնաթերթը, 1991 թուականէն վերագրանցուած է որպէս անկախ պարբերաթերթ եւ չէ պատկանած ու չէ հարած որեւէ կուսակցութեան, քաղաքական որեւէ ուժի։ 1998 թուականէն՝ շաբաթը մէկ անգամ պարբերականութեամբ։
Պատմութիւն
Հրատարակուած Է Երեւանի մէջ, 1923 թուականէն, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն լոյս չէ տեսած։ Արծարծած Է երիտասարդութեան կոմունիստական դաստիարակութեան խնդիրներ, լուսաբանած Հայաստանի կոմերիտական կազմակերպութիւններու աշխատանքը։ Կը տպագրուին երիտասարդ բանաստեղծներու եւ արձակագիրներու ստեղծագործութիւններ, գրախօսականներ արուեստի եւ գրականութեան մասին։ Աւանգարդը պարբերաբար հրատարակած Է «Ծիածան» էջը՝ նուիրուած սփիւռքահայ երիտասարդութեան կեանքին։ ԽՍՀՄ Գերագոյն սվէտի 3 Յուլիս 1973-ի հրամանագրով Աւանգարդը պարգեւատրուած է «Պատուոյ նշան» շքանշանով ։
Խմբագիրներ
1923-1933 թուականներուն թերթը խմբագրած է խմբագրական կոլեգիան, այնուհետեւ խմբագիրները եղած են՝
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Նոր Դար
«Նոր Դար», հասարակական-գրական թերթ։ Հրատարակուած է 1883-1916 (ընդհատումով), Թիֆլիսի մէջ։ Խմբագիր՝ Սպանդար Սպանդարեան։ 1893-1897 թթ. բազմաթիւ յօդուածներ հրապարակած է Արեւմտեան Հայաստանի ծանր վիճակի, Հայկական հարցի եւ հայերու կոտորածներու մասին։ Թերթը մտահոգութիւն յայտնած է հայերու պանդխտութեան եւ արտագաղթի վերաբերեալ։
1894 թուականի Դեկտեմբերէն «Նոր Դար»-ի մուտքը Թուրքիա արգելուած է ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Վրաստանի պարբերականներ
Ճափոն
Պաշտօնական անունը պետութիւն մըն է Ասիոյ խաղաղովկիանոսեան ափերէն դէպի արեւելք գտնուող կղզիներուն վրայ։ Հինէն ի վեր ճափոնցիները իրենց երկիրը կը կոչեն Նիփփոն կամ Նիհոն, որ կազմուած է 2 մեհենագրական նշաններէ՝ «արեւ» եւ «հիմք»։ Ճափոնական դրօշի վրայի կարմիր արեւային սկաւառակը եւ պետական զինանշանի կլոր ոսկեծաղիկը՝ քրիզանթեմը, նոյնպէս կը խորհրդանշեն ծագող արեւը։
Ճափոնը ժամանակին աշխարհի հզօրագոյն երկիրներէն է։ Միւսներէն զգալիօրէն կը տարբերի իր աշխարհագրական դիրքով, պատմական անցեալով, լեզուով, տնտեսական զարգացմամբ եւ բնութագրական այլ գիծերով։ Իր տարածքով Ճափոնը կը գերազանցէ եւրոպական տէրութիւններէն շատեր։ 1970 թուականէն սկսեալ Ճափոնի տնտեսութիւնը զբաղեցուցած է աշխարհի 2-րդ տեղը, զիջելով Միացեալ Նահանգներուն։ Այդ դիրքը հետագային, ան զիջեցաւ Չինաստանին։ Արտահանման ծաւալով չորրորդն է, ներմուծման ծաւալով՝ վեցերորդը։ Ճափոնը կը համարուի աշխարհի մեծագոյն տնտեսական կեդրոններէն մէկը։
2005 - 2007 թուականներուն, Ճափոնը Միաւորուած Ազգերու Անվտանգութեան խորհուրդի ոչ մշտական անդամը եղած է։
Ճափոնը Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմէն ետք պաշտօնապէս հրաժարեցաւ պատերազմ յայտարարելու իր իրաւունքէն։ Ճափոնը աշխարհի միակ երկիրն է, որուն նկատմամբ կիրառուած է միջուկային զէնք։
Անուանում
Երկրի «Ճափոն» անուանումը եւրոպական բոլոր լեզուներով, յառաջացած է այդ երկրի Նիհոն կամ, առաւել հանդիսաւոր եւ պաշտօնական ոճով՝ Նիփփոն յատուկ անունը կազմող երկու հիերոկլիֆներու աղաւաղուած ընթերցումէն։ Այդ նշաններէն առաջինը՝ կը նշանակէ «արեւ», իսկ երկրորդը՝ «արմատ» կամ «հիմք»։ Հոսկէ ալ Ճափոնի այլաբանական նշումը որպէս «Ծագող արեւի երկիր» ։
Պատմութիւն
Ճափոնը ունի շատ իւրօրինակ պատմութիւն, որ կը սկսի հնագոյն ժամանակներէն։ Ճափոնի պատմութեան վրայ մեծապէս ազդած է անոր աշխարհագրական մեկուսացուածութիւնը։ Միեւնոյն ժամանակ ճափոնական մշակոյթի եւ գիրերու վրայ մեծ ազդեցութիւն ունեցած է քորէական եւ չինական մշակոյթը։ Ճափոնցիներու մասին առաջին գրաւոր յիշատակումը եղած է Ք․ե․ 1-ին դարու չինական ժամանակագրութեան մէջ։ Երկար ժամանակ այլ ազգերէն մեկուսացուածութիւնը իր ազդեցութիւնը ձգած է Ճափոնի պատմութեան եւ մշակոյթի վրայ։ Ք.ա. 500 թիւէն ներկայիս Ճափոնի տարածքին մէջ, կը սկսի Եայոյ (弥生時代 [եայօյ ճիտայ]) ժամանակաշրջանը, որ կը համապատասխանէ Եւրոպայի պրոնզի եւ երկաթի դարերուն եւ որ տեւեց մինչեւ Ք․ե. 250 թուականը։ Եայոյ ժամանակաշրջանին, կը սկսի ոռոգման եղանակով բրինձի մշակումը, բրուտագործութիւնը, մանածագործութիւնը, մետաղներու (պղինձի, երկաթի եւ պրոնզի) մշակումը եւ պաշտպանուած քաղաքային բնակավայրերու կառուցումը։ Այդ նորոյթները իրենց հետ կը բերէին Չինաստանէն եւ Քորէայէն վերաբնակուածները։ 250-ին Եայոյին կը փոխարինէ Քոֆուն ժամանակաշրջանը, երբ Եամաթոյ տարածքին մէջ, յառաջացաւ Ճափոնական պետութիւն։
Յաջորդը Ասուքա ժամանակաշրջանն էր, որ սկսաւ 538 թուականէն. տարածուեցաւ քորէական Փեքչեէ պետութենէն եկած պուտտհիզմը, զարգացաւ չինական տեսակի կեդրոնացուած պետութիւնը, ստեղծուեցաւ առաջին օրեէսգիրքը եւ մայրցամաքի իմաստասիրական եւ մշակութային գաղափարներու ազդեցութեան տակ ծաղկում ապրեցաւ Ճափոնական մշակոյթը։
784-ին Քամու կայսրը մայրաքաղաքը տեղափոխեց Նակաոքայ-քեոյ, սակայն տասը տարի անց ան տեղափոխուեցաւ Հեյեան-քեոյ (այժմու Քեոթօն)։ Այդպէս սկսաւ Հէյեան ժամանակաշրջանը, երբ ծաղկում ապրեցաւ ճափոնական ազգային մշակոյթը։ Քանա վանկային այբուբենի ստեղծումը թոյլ տուաւ չինարէնի փոխարէն գրել
ճափոներէն։ 12-րդ դարէն Ճափոնի մէջ, սկսաւ կառավարել ֆեուտալական ռազմականացուած իշխող դասը՝ սամուրայներու գերատեսչութիւնը։ 1192-ին Մինամոթօ-նօ Եորիթոմօն յաղթելով իր հետ մրցակցող Թայրայ գերդաստանին, նշանակուեցաւ շեոկուն, որմով սկիզբ դրուեցաւ Քամաքուրայ ժամանակաշրջանին։ Անոր մահէն ետք՝ 1199-ին իրական իշխանութիւնը անցաւ իր թողած Հոճեոյ գերդաստանին։ Քամաքուրայ շեոկունավարութիւնը 1274 եւ 1281 թուականներուն յաջողութեամբ ետ կը մղէ մոնկոլներու ներխուժումը։ Այդ ժամանակուան պաշտօնական կրօն կը դառնայ զէնը։ Մոնկոլներուն յաղթելէն ետք, ճափոնցի ռազմիկներու միջեւ կը սկսին պառակտիչ պատերազմներ, որուն արդիւնքով Քամաքուրայի ռեժիմն արագ անկում կ'ապրի։ 1318-ին գահակալեցաւ Կօ Տայկօ կայսրը եւ գլխաւոր հրամանատար Աշիքակա Թաքաուճիի աջակցութեամբ ետ վերադարձուց իշխանութիւնը, սակայն 1336-ին կայսեր որդիին հետ իշխանութիւնը չկիսած Աշիքակա Թաքաուճին Քեոթօյի մէջ, գահին նստեցուց կայսր Քեոմիյոյին եւ 1338-ին անոնցմէ ստացաւ շեոկունի տիտղոս, որու արդիւնք, Ճափոնի մէջ ունեցան երկու կայսր եւ երկու շեոկուն, որոնք կատաղի հակամարտութեան մէջ կ'ընդհարուէին մինչեւ 1392։ Աշիքակա շեոկունավարութիւնը չկրցաւ վերհսկել մեծ տայմեոյ աւատատէրներուն, այդիսկ պատճառաւ 1467-ին բռնկեցաւ քաղաքացիական պատերազմ, որով սկիզբ դրուեցաւ խռովութիւններով հարուստ Սենկոքու ժամանակաշրջանին։ 1543-ին Ճափոնի ափերուն հասան փորթուկալացի ծովագնացները, իսկ աւելի ուշ՝ ճիզուիթ միսիոներներն ու հոլանտացի վաճառականները։ Դրուեցաւ Ճափոնի եւ Արեւմուտքի միջեւ առեւտրական եւ մշակութային փոխազդեցութեան սկիզբը։ Եւրոպական ճարտարագիտական եւ հրազէնի օգնութեամբ Օտա Նոպունական յաղթեց միւս տայմեոյներուն եւ համարեայ կրցաւ միաւորել երկիրը, սակայն սպանուեցաւ 1582-ին։ Անոր ժառանգորդը դարձաւ Թոյեոթոմի Հիտեյոշին, ով 1590-ին աւարտին հասցուց երկրի միաւորման գործը։ Հիտեյոշին երկու անգամ գրաւեցաւ Քորէան, սակայն քորէական եւ չինական զօրքերու հասցուցած քանի մը պարտութիւններէն ետք ճափոնցիները 1598-ին նահանջեցին Քորէայէն։ Հիտեյեոշիի մահէն ետք Թոքուկաւա Իեյեաշուն ստացաւ քաղաքական ազդեցութիւն եւ ռազմական աջակցութիւն՝ օգտագործելով Թոյեոթոմի Հիտեյեոշիի վրայ ունեցած խնամակալութեան իրաւունքը եւ 1603-ին նշանակուելով շեոկուն։ Ան հիմնադրեց Թոքուկաւայի շեոկունավարութիւնը եւ մայրաքաղաքը տեղափոխեցաւ Էտօ (այսօրուան Թոքիօ)։ 1639-ին շեոկունավարութիւնը սկսաւ Ճափոնի ինքնամեկուսացման արտաքին քաղաքականութիւնը, որ տեւեցաւ երկուքսուկէս հարիւրամեակ։ Առաջացաւ ազգային մշակութային քոքուկաքու շարժումը։
Միացեալ Նահանգներու հետ պայմանագրի ստորագրումին հետ, 1854 թուականին բանալով իր ծովային սահմանները, Ճափոնի մէջ կը կարգաւորուին ընկերա-տնտեսական զարգացումները։ 1869-ին քաղաքացիական պատերազմի արդիւնքով, վերացաւ շեոկունավարութիւնը եւ ստեղծուեցաւ կեդրոնացած պետութիւն՝ կայսեր ղեկավարութեամբ։ Որպէս հիմք, վերցնելով արեւմտեան քաղաքական, դատաիրաւական եւ ռազմական համակարգերը, Ճափոնի նախարարներու աշխատակազմը ստեղծեց Գաղտնի խորհուրդ, նախապատրաստեց Մէյճիի սահմանադրութիւնը եւ գումարեց խորհրդարան։
Վերափոխուած Ճափոնական կայսրութիւնը դարձաւ արդիւնաբերացուած համաշխարհային տէրութիւն։ Յաղթանակներ տանելով չին-Ճափոնական (1894-1895) եւ ռուս-ճապոնական պատերազմները (1904-1905) Ճափոնը ապահովեց իր գերիշխանութիւնը Ճափոնական եւ Դեղին ծովերուն մէջ եւ իրեն միացուց Քորէան, Թայուանը եւ Սախալինի հարաւը։ 20-րդ դարու սկզբին Թաշեոյի կարճ ժողովրդավարական ժամանակաշրջանին փոխարինուեցաւ ռազմականացման եւ ծաւալապաշտութեան աճը։ Անթանթի կողմէն մասնակցելով Համաշխարհային Առաջին Պատերազմին, Ճափոնը ընդլայնեց իր քաղաքական ազդեցութիւնը ու տարածքը։
1930-ականներուն Ճափոնը Չինաստանի հիւսիս-արեւելեան օկուպացուած մասին մէջ կը կառուցէ Ման-Չժոու-կօ ծովային պետութիւնը։ 1936-ին Ճափոնը համաձայնագիր կը ստորագրէ նացիստական Գերմանիոյ հետ, իսկ 1941-ին կը միանայ Առանցքի երկիրներուն։ 1937-ին Ճափոնը կը ներխուժէ Չինաստանի միւս տարածքներ եւս, սկսելով երկրորդ չին-Ճափոնական պատերազմը (1937-1945), ինչէն ետք ԱՄՆ-ը անոր կ'ենթարկէ քարուղային ապրանքարգելքի(Նաւթային ամպարկոյի)։ 1947 Դեկտեմբեր 7-ին Ճափոնը կը յարձակի խաղաղովկիանոսեան Փերլ Հարպըր ռազմակայանի վրայ եւ պատերազմ կը յայտարարէ ԱՄՆ-ին եւ Մեծն Բրիտանիոյ դէմ, որուն հետեւանքով ԱՄՆ-ը նոյնպէս կը մտնէ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմին մէջ։ Ճափոնական կայսրութիւնը կը գրաւէ Հոնքոնկը, Փիլիպիններն ու Մալաեան թերակղզին, սակայն, 1942-ին Կորալեան ծովուն մէջ կրած պարտութիւնը զրկեց անոր ծովուն մէջ ունեցած առաւելութենէն։ 1945-ի Օգոստոս 6-ին եւ 9-ին ԱՄՆ-ի Հիրոշիմա եւ Նակասաքի քաղաքներու ատոմային ռմբակոծութիւններէն ետք, Ճափոնը 1945 թ. Սեպտեմբեր 2-ին ստորագրեց գափիդալիզմի ակտը, որմով աւարտեցաւ Երկրորդ աշխարհամարտը։
1947-ին. Ճափոնը կ'ընդունի նոր խաղաղասիրական սահմանադրութիւն, որուն մէջ, շեշտը կը դրուի լիպերալ դեմոկրատականութեան վրայ։ Դաշնակից երկիրներու կողմէ Ճափոնի գրաւումը կ'աւարտի Սան-Սթեֆանոյի խաղաղութեան պայմանագրով, որ ոյժի մէջ կը մտնէ 1952 թ., իսկ 1956 թ. Ճափոնը կը դառնայ ՄԱԿ-ի անդամ։ Աւելի ուշ Ճափոնը կը հասնի աննախադէպ տնտեսական աճի՝ տարեկան միջինը 10%, որ տեւեց չորս տասնամեակ։ Կը կատարուի Ճափոնական տնտեսական հրաշքը։ 1991-ին տնտեսական աճին կը փոխարինէ ճգնաժամը, որմէ երկիրը կրնայ դուրս գալ միայն 2000-ին
Ճապոնի Պատմութեան Ժամանակագրութիւն
Ժամանակագրութիւն
Բնակլիմայական պայմաններ
Ճափոնը ծովային երկիր է, երկրի տարածքի 97%-ը կը գտնուի Հոնշու, Հոքայտօ, Քյուշու ու Սիքոքու կղզիներու, իսկ փոքր մասն ալ՝ Րիւքու, Ովկիանիա եւ այլ կղզեխումբերու վրայ։ Ընդհանուր առմամբ, Ճափոնը կը գտնուի 6852 կղզիներէն բաղկացած Ճափոնական կղզաշարի վրայ։ Ճափոնը տակաւին տարածքային չլուծուած խնդիրներ ունի դրացի պետութիւններու հետ եւ, մասնաւորապէս՝ Ռուսիայէն կը պահանջէ 1945 թուականին ԽՍՀՄ գրաւուած չորս՝ Իթուրուփ, Քունաշիր, Շիքոթան եւ Հապոմաի կղզիները։ Ճափոնը կը գտնուի խաղաղովկիանոսեան գեոսինկլինային գօտիին մէջ, այսպէս կոչուած է հրէ օղակին մէջ, ատորմով ալ պայմանաւորուած է երկրաշարժերու յաճախականութիւնը։ Առանձնապէս մեծ աւերածութիւններ եւ մարդկային զոհեր պատճառած են 1903, 1923, 1994 թուականներու երկրաշարժերը։
Ճափոնական կղզիներու հիւսիսէն հարաւ գրեթէ 3500 քմ ձգուածութունը կ'անդրադառնայ երկրի կլիմայական պայմաններու վրայ։ Ան գերազանցապէս մուսոնային է, յաճախակի են արեւադարձային փոթորիկները՝ թայֆուններն ու ցունամիները, որոնք զգալի վնաս կը պատճառեն տնտեսութեան։ Ճափոնական կղզիներու ամբողջ տարածքի գրեթէ 3/4-ը կը զբաղեցնեն խիտ անտառներով ծածկուած բարձրաբերձ երիտասարդ լեռները, ուր դեռ շարունակուած է լեռնակազմութիւնը։ Ամենաբարձրը Ֆուճիյամա գործող հրաբուխն է, որ Ճափոնցիներու սրբազան լեռն է եւ անոր բարձրութիւնը կը կազմէ 3776 մ։ Ոչ մեծ դաշտավայրերը կը գտնուին ափամերձ շրջաններուն մէջ։ Ամենաընդարձակը Քոնդոյի դաշտավայրն է, ուր կը գտնուի երկրի մայրաքաղաք Թոքիօն։ Ընդերքին մէջ կան օգտակար հանածոներ, սակայն ատոնց պաշարները մեծ չեն։ Երկիրը համեմատաբար հարուստ է քարածուխով, պղինձով, կան տիտանի, մանկանիզի, երկաթի, ուրանի, ծծումբի պաշարներ։ Գետերը յորդառատ են՝ սահանքներով ու ջրվեժներով հարուստ։ Մեծ գետերն են՝ Սինանոն, Թոնեն, Քիսոն, Իսիքարին, լիճերէն՝ Պիուան։
Երկրի տարածքի 2/3-ը կը զբաղեցնեն անտառները։ Կ'աճին եղեւնի, սոճի, նուենի, դափնի, ճափոնական նոճի։ Անտառներու պահպանումը, բնական եւ արհեստական զբօսայգիներու ստեղծումը, երկրապատկերներու բարելաւումը ճափոնցիներու կենցաղի անբաժանելի մասն են։ Երկրի տարածքի 13 տոկոսը յայտարարուած է արգելոցային տարածք՝ Պանտայ, Ասահի, Նիքո, Թիպու, Սանկաքու, Քրիսմա։ Մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելէ Հոնշու կղզիի Նիքօ ազգային զբօսայգին, ուր կը գտնուի սրբազան Ֆուճիյաման։ Կայ նոյնիսկ այսպիսի ասացուածք մը. «Ով չէ եղած Նիքոյի մէջ, ան չի կրնար խօսիլ գեղեցիկի մասին»։
Բնակչութիւն
Ճափոնը զարգացած երկիր է, եւ հոն շատ բարձր է բնակչութեան կենսամակարդակը։ Կեանքի տեւողութիւնը աշխարհի մէջ ամենաերկարներէն է՝ 2009-ին կեանքի սպասուող տեւողութիւնը կազմած է 82.12 տարի։ Նորածիններու մահացութեան մակարդակն աշխարհին մէջ ամենացածրերէն մէկն է։ Բնակչութեան քանակով աշխարհին մէջ, տասներորդն է՝ 127 միլիոն մարդ։ Մայրաքաղաք Թոքիօն իր մերձակայ պրեֆեկտուրաներով հանդերձ ունի 30 միլիոնէն աւելի բնակչութիւն եւ կը համարուի աշխարհի մեծագոյն քաղաքային ակլոմերացիան։ Երկրի բնակչութեան 99 տոկոսը ճափոնցիներ են. անոնք հազուադէպ կը հեռանան իրենց հայրենիքէն, այդ պատճառով ալ արտասահման կ'ապրի ճափոնցիներու ընդամէնը 1 տոկոսը։ Ճափոնցիները կը դաւանին միաժամանակ երկու կրօնք՝ սինթոիզմ եւ պուտտայականութիւն։ Սինթոիզմին կը հետեւին հիմնական կրօնակենցաղային ծէսերու, պուտտայականութեանը՝ հոգեհանգստի, թաղման ծիսակատարութիւններու ժամանակ։
Մայրաքաղաք
Թոքիոն Ճափոնի ու համանուն պրեֆեկտուրայի մայրաքաղաքն է, աշխարհի առաւել մեծ եւ արագ աճող քաղաքներէն։ Հիմնադրուած է 12-րդ դարու կիսուն։
Թոքիոն կը գտնուի Հոնշու կղզիի հարաւարեւելքի մէջ Էտոկաւա, Արակաւա, Սումիտա, Թամա գետերու գետաբերանին մէջ՝ Խաղաղ ովկիանոսի Թոքիոյի ծոցի ափին, Քանթօ հարթավայրին մէջ։ Կլիման մերձարեւադարձային, մուսոնային է։ Յունուարի միջին ջերմաստիճանը 3.1 °C է, Օգոստոսինը՝ 25.6 °C, տարեկան տեղումներու միջին քանակը՝ 1343 մմ։ Յաճախակի են թայֆուններն ու երկրաշարժերը. վերջինը (1923 )՝ 8.3 բալլ ուժգնութեամբ, խլած է 142 հզ մարդու կեանք։
Մեծ թոքիօն (Թոքիո-թօ) Ճափոնի վարչական պրեֆեկտուրաներէն է՝ Թոքիոյի մայրաքաղաքային պրեֆեկտուրան, եւ բացի Հոնշու կղզիի հարաւարեւելեան մասէն՝ կազմուած է 23 վարչական շրջաններէ, 26 առանձին քաղաքներէ, 7 աւանային համայնքներէ, 8 գիւղէ, Իճու եւ Օկասաւարա կղզիներէ։ Մայրաքաղաքը կը ղեկավարուի համաժողովրդական քուէարկութեամբ ընտրուած պրեֆեկտային խորհուրդը՝ նահանգապետի գլխաւորութեամբ։ Թոքիոյի մէջ են երկրի կառավարութիւնը եւ կայսրի պալատական համալիրը՝ Ճափոնական կայսրերու գլխաւոր նստավայրը։
Թոքիօն Ճափոնի գլխաւոր տնտեսական եւ արդիւնաբերական կեդրոնն է, աշխարհի 3 տնտեսական կեդրոններէն (Նիւ Եորքի ու Լոնտոնի հետ)։ Թոքիոյի մէջ են կեդրոնացած ապրանքային եւ տնտեսական սակարանները, մեծագոյն տնտեսաարդիւնաբերական խումբերը (Միցուբիշի, Սումիթոմո, Միցուի եւ այլն), դրամատուները (Ճափոնական, Զարգացման, Արտահանման-ներմուծման եւ այլն)։
Զարգացած են առաւելապէս գիտական եւ բարձր ճարտարարուեստական, ելեկտրաճարտարագիտական, ելեկտրոնային եւ օպտիկամեխանիկական արտադրութիւնները, մեքենաշինութիւնը, սարքաշինութիւնը, մեքենաշինութիւնը, նաւաշինութիւնը, նաֆթամշակման, նաֆթաքիմիական, քիմիական, տպագրական, թեթեւ արտադրութեան, սնունդի եւ այլ արդիւնաբերութիւններ։
Ճափոնի մշակութային կարեւորագոյն կենդրոններէն մայրաքաղաքին մէջ են գիտութիւններու եւ արուեստներու ակադեմիաները, Թոքիոյի համալսարանը (հիմնադրուած է 1887-ին), բազմաթիւ բուհեր, գիտահետազօտական հիմնարկները, տարրալուծարաններ եւ կեդրոններ, գրադարաններ, թատրոններ, աւելի քան 30 թանգարան (Թեներու պատկերասրահը, Պրիճսթըն գեղարուեստի, Ժամանակէն արուեստի ազգային, Թոքիոյի ազգային, արուեստներու, գեղագրութեան թանգարանները, «Մետրոպոլիտեն ֆեսթիվալ հոլը» եւ այլն), համերգասրահներ եւ թատրոններ։ Թոքիոյի մէջ սակաւ կանաչապատ տարածքները, իսկ կեդրոնը կառուցապատուած է քարէ, աղիւսէ շէնքերով ու երկապեթոնէ երկնաքերներով։ Քաղաքը բաղկացած է երկու մեծ մասերէ՝ Եամանոթի (բլրային) եւ Սութամաթի (ցածրադիր)։ Բնակելի թաղամասերը կառուցուած են 2 անգամ. 1923-ի Սեպտեմբեր 1-ին քաղաքի գրեթէ կէսը աւերուած է երկրաշարժէն, իսկ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ բազմիցս ենթարկուած է (1944-45) ամերիկեան օդանաւերու ռմբակոծութիւններուն։