cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մսաշոթ
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ուտեստներ Ստորոգութիւն:Արեւելեան խոհանոց
Տիգրան Թահթա
Տիգրան Թահթա, ազգութեամբ հայ բրիտանացի մաթեմատիկոս , դասախօս եւ հեղինակ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 7 Օգոստոս 1928-ին: Ան անցեալ դարասկիզբի դէպքերէն ետք Մեծն Բրիտանիոյ Մանչեսթըր քաղաքը հաստատուած հայ ընտանիքի մը զաւակն է, որ մանկուց ստացած է հայեցի դաստիարակութիւն: Տիգրան Թահթա մկրտուած է Դուրեան եպիսկոպոսի կողմէ Մանչեսթըրի հայկական եկեղեցւոյ մէջ եւ իր Տիգրան անունն ալ կրճատուած եւ դարձած է Տիք: Այսուհանդերձ, ան երբեւէ չէ մոռցած կամ ուրացած իր հայկական ինքնութիւնը եւ մինչեւ իր կեանքին վերջը հաւատարիմ եղած է իր արմատներուն: Այդ ամէնը արտայայտուած է մանաւանդ իր կեանքի վերջին տարիներուն գրած գիրքերէն մէկուն՝ «Արարատ զուգորդութիւններ» (Ararat Associations) գիրքին մէջ։ Այդ գիրքին մէջ բրիտանահայ նշանաւոր ուսողագէտը կը գրէ, թէ ինչպէս իր ծնողքը կը փափաքէին իրենց զաւակներուն տալ անգլիական կրթութիւն՝ միաժամանակ համոզուած ըլլալով, որ անոնք տան մէջ պիտի խօսին հայերէն։ «Արարատ զուգորդութիւններ» գիրքին մէջ կան նաեւ հայկական հնագոյն բնակավայրեր կատարած իր ճամբորդական նոթերը, եւ առհասարակ, Տիգրան Թահթայի այս գիրքը գրուած է Ատոմ Էկոյեանի «Արարատ» շարժանկարէն ներշնչուած:
1946-ին Տիգրան Թահթա Ֆլիթուուտի Ռոսալի դպրոցին մէջ ստացած է կրթանպաստ՝ Օքսֆորտի երդիքին տակ ուսանելու համար։ Ուսումնասիրութեան գլխաւոր առարկան ուսողութիւնն էր, միաժամանակ ուսանած է իմաստասիրութիւն, պատմութիւն, ծանօթացած է անգլիական գրականութեան։
Տիգրան Թահթա նաեւ դասաւանդած է համալսարաններու մէջ եւ պատրաստած է ուսողութեան դասաւանդման գիրքեր եւ աշխատութիւններ: Ան, բացի «Արարատ զուգորդութիւններ» գիրքէն, հեղինակ է հինգ այլ հատորներու եւ գիտական ամսագրերու մէջ հրատարակուած բազմաթիւ օգտաշատ յօդուածներու: Մինչեւ իր ուսման աւարտը, Տիգրան Թահթա կազմած է Ինճեան եպիսկոպոսի գրադարանի պատկերագիրքը։
Սթիւըն Հոքինկ նշած է, որ դեռ մանուկ հասակէն իր վրայ մեծ ազդեցութիւն ունեցած է հայ ուսուցիչը՝ Տիգրան Թահթա, որու շնորհիւ նշանաւոր բնագէտ գիտնականը սէր ունեցած է գիտութեան նկատմամբ : Ան՝ իր հայ ուսուցչին մասին ըսած է.
The Guardian թերթը, անդրադառնալով հայազգի դասախօս-գիտնական Տիգրան Թահթային՝ նկարագրած է զինք որպէս «իր սերունդի ականաւոր ուսողութեան ուսուցիչ», որ հանդիսացած է նաեւ Սթիւըն Հաուքինկի ներշնչման աղբիւրը :
Զինք հրաշագործի կը նմանեցնէին, որ իր աշակերտներուն եւ ուսանողներուն կը ստիպէր գործօն մասնակցութիւն բերել եւ բանավիճիլ դասի ընթացքին: 1960-ականներէն սկսեալ ան գիտական ամսագիրներու մէջ բազմաթիւ յօդուածներ հրապարակագրած է` բացի ուսողութենէն, անդրադառնալով նաեւ Վերածննդեան դարաշրջանին, եկեղեցւոյ պատմութեան, բանաստեղծութեան եւ լեզուաբանութեան:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1928 ծնունդներ Ստորոգութիւն:7 Օգոստոսի ծնածներ Ստորոգութիւն:Մանչեսթըր ծնածներ Ստորոգութիւն:2006 մահեր Ստորոգութիւն:2 Դեկտեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ մաթեմատիկոսներ
Նահանջ Տարի
Նահանջ տարի, այն տարին է, որ կը պարունակէ լրացուցիչ օր (կամ այլ օրացուցային կամ ժամային միաւոր) օրացուցային տարին պահպանելու համար։ Այսպէս, նահանջ տարիի Փետրուար ամիսն ունի 29 օր, եւ ոչ՝ 28, ինչպէս սովորական տարիներուն: Այդպիսի տարիները կը կրկնուին չորս տարին անգամ մը։
Անուան Ստուգաբանութիւն
Հայերէնի մէջ անունը սերած է նահանջել (ընկրկել, ետ քաշուիլ) բայէն: Ռոմանական լեզուները կը բնորոշէն լատիներէն bis sextus-էն (երկրորդ վեցերորդ): Այսպէս, ֆրանսերէն (նաեւ bissextile, bisestile, սպաներէն՝ bisiesto, փորթուկալերէն՝ bissexto: Նոյն ծագումն ունի նաեւ високосный (վիսոքոսնի) ձեւը:
Պատմութիւն
Գրիգորեան օրացոյցին մէջ, որն ընդունուած է ամբաղջ աշխարհին վրայ, նահանջ են 4-ին վրայ բաժնուող տարիներու մեծ մասը: Նահանջ տարուայ Փետրուարն ունի 29 օր սովորականի 28-ի փոխարէն: Չորս տարին մեկ մեկ օրուան աւելացումը կը հատուցէ այն իրողութիւնը, որ 365 օրերու պարբերութիւնը արեւադարձային տարիէն կարճ է մօտաւորապէս 6 ժամով ։ Սա հիմնական կանոնէն որոշ բացառութիւններ պայմանաւորուած են այն հանգամանքով, որ արեւադարծային տարուայ ճշգրիտ տեւողութիւնը 365.25 օրերէ պակաս է: Գրիգորեան օրացոյցը հետեւեալ կերպ ձեւափոխած է Յուլիոսեան օրացոյցի նահանջ տարուայ կարգը՝ "Չորսի բաժնուող իւրաքանչիւր տարին նահանջ տարի է, բացառութեամբ ճշդօրէն 100-ի բաժնուող այն տարիներէն, որոնք 400-ի չեն բաժնուեր: Զորօրինակ, 1700, 1800 եւ 1900 թուականները նահանջ չէին, սակայն 1600-ը եւ 2000-ը նահանջ էին:" Իւրաքանչիւր չորս հարիւրամեակներուն, չորս տարին մեկ նահանջ օրուայ աւելացումէն կուտակուած սխալը կը պարունակէ երեք լրացուցիչ օր: Գրիգորեան օրացոյցը, հետեւաբար, կ'աւելցնէ երեք նահանջ օրեր 400 տարուան մեկ: Ասիկա կ'ըրուէ Փետրուար 29-ը հանելով դարագլխի թուականներէն (100-ի բաժնուող), որոնք 400-ի չեն բաժնուեր 1600, 2000 եւ 2400 թուականները նահանջ են, երբ 1700, 1800, 1900, 2100, 2200 եւ 2300 թուականները սովորական են Սա կանոնով, տարուան մէջ աւելացուող օրերու քանակն է 365 + 1⁄4 − 1⁄100 + 1⁄400 = 365.2425. ։ Կանոնը կրնայ կիրառուել Գրիգորեան բարեփոխումներէն առաջուայ թուականներուն համար ։ Ըստ Գրիգորեան օրացոյցի նահանջ տարիներու տեւողութիւնը կը կրճատէր այնպէս, որ անիկա դառնայ 365.2425 օր (յուլիոսեան տարիէն 10.8 վայրկեանով պակաս պակաս), որը կը համապատասխաներ տարուայ իրական տեւողութեանը, այնպէս որ արդէն հազարամեակներու ընթացքին որեւէ փոփոխութեան կարիք չըլլար։ Ատիկա իրականացնելու համար առաջարկուեցաւ ամեն 400 տարուան մէջ ունենալ ոչ թէ 100, այլ՝ 97 նահանջ տարի։ Այսպիսով, 1700, 1800 եւ 1900 թուականները նահանջ տարիներ չէին, իսկ 1600-ը եւ 2000-ը նահանջ էին։ Նահանջ տարիներ պիտի չըլլան նաեւ 2100, 2200 եւ 2300 թուականները:
Ժողովրդական Աւանդոյթներ
Իռլանտայի եւ Բրիտանիոյ մէջ կայ աւանդոյթ, ըստ որու կինը կրնայ ամուսնութեան առաջարկ ընել միայն նահանջ տարիներուն ։ Ենթադրաբար, Սկովտիոյ թագուհի Մարկրեթի 1288 օրենքով առաջարկը մերժող տղամարդու փոխհատուցումը կը կազմէ մեկ զոյգ ձեռնոց, մեկ հատիկ վարդ եւ մեկ համբոյր ։
Ֆինլանտային մէջ, եթէ նահանջ տարուան տղամարդը մերժէ կնոջ առաջարկը, ան պարտաւոր է գնել զգեստի կտոր:
Յունաստանին մէջ նահանջ տարուան ամուսնութիւնը կը համարուի անյաջող:
Արսէն Կիտուր
Արսէն Կիտուր, հայազգի հասարակական գործիչ։ 1905 թուականէն Հնչակեան կուսակցութեան անդամ։
Կենսագրութիւն
Աւարտեր է Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանը (1908) եւ Կոստանդնուպոլսոյ Պետական բարձրագոյն ուսուցչանոցը (1914)։
1916 թուականին Պաղտատի մէջ կազմակերպեր է «Տարագրելոց պաշտպանութեան մարմին» բարեգործական ընկերութիւնը, որ նիւթական օգնութիւն ցոյց տուեր է 1915 թուականի Մեծ Եղեռնի ժամանակ Իրաք տարագրուած հայերուն։
1919 թ. Մայիսին եղեր է Հայաստանի Հանրապետութեան Պետական խորհուրդի անդամ, ապա գործուղուեր Իրաք՝ որպէս ՀՀ հիւպատոս, եւ կազմակերպեր ներգաղթը:
191 9թ. Պաղտատի մէջ եղեր է ՀԲԸՄ տեղի մասնաճիւղի հիմնադիրներէն:
1917 թուականին տեղափոխուեր է Անդրկովկաս, 1918 թուականին մասնակցեր Սարդարապատի ճակատամարտին։
1920 թուականի Նոյեմբերին, գտնուելով Իրաքի մէջ, ողջուներ է Հայաստանի մէջ խորհրդային կարգերու հաստատումը։
Որբանոցի հիմնադրում
Մոսուլի մէջ հիմներ է «Վասպուրական» որբանոցը, որ հետագային տեղափոխուեր է Պաքուպա, ապա՝ Երուսաղէմ՝ վերանուանուելով «Արարատեան որբանոց»:
Ուսուցչական ասպարէզ
Երկար տարիներ ուսուցաներ է Պաղտատի «Սուլթանիէ» պետական վարժարանի մէջ, Պաղտատի, Լիբանանի, Սուրիոյ հայկական վարժարաններու մէջ:
1920-ական թուականներուն աջակցեր է Միջագետքէն Խորհրդային Հայաստան հազարաւոր հայերու ներգաղթի գործին։
խմբագիր
1911 թ. Պոլսոյ մէջ եղեր է Հնչակեան ուսանողական միութեան «Կայծ» ամսաթերթի խմբագիր:
1937-1957 թուականներուն (ընդմիջումով) եղեր է «Արարատ»-ի խմբագիրը։
Աշխատութիւններ
Հրատարակեր է մարքսիզմը մանրբուրժուական տեսանկիւնէն մեկնաբանող՝ «Պատմութեան փիլիսոփայութիւնը» (1911), «Մարքսիզմ, տարուինիզմ, հոգին ու նիւթը» (1939), հնչակեան կուսակցութեան անցեալը իտէալականացնող՝ «Հայ ազատագրութեան ճանապարհին» (1949), «Յուշեր եւ փուշեր» (Պէյրութ, 2-րդ հրատարակչութիւն, 1956) եւ այլն գրքեր։ «Արարատ»-ի մէջ տպագրած շարք մը յօդուածներու մէջ պաշտպաներ է ԽՍՀՄ արտաքին քաղաքականութիւնը՝ արտայայտելով սփիւռքահայ առաջադիմական ուժերու ձգտումները։
Արա Մածունեան
Արա Մածունեան, վաւերագրական ժապաւէններ արտադրող եւ բեմադրիչ: Թատերական հեղինակ, «սինեմաթոկրաֆըր», դերասան, լուսանկարիչ եւ համալսարանի դասախօս։
Ուսում
Մածունեան շարժապատկերի եւ պատկերասփիւռի մարզին մէջ պսակաւոր արուեստից եւ մագիստրոս գեղարուեստից վկայականները ստացած է Քալիֆորնիոյ համալսարանի Լոս Անճելըսի մասնաճիւղէն (UCLA)։
Գործունէութիւն
Մածունեանի հեղինակած է վաւերագրական ժապաւէններեր։ Այդ ժապաւէններու շարքին են․
Մածունեան արտադրած եւ բեմադրած է նաեւ վաւերագրական եւ կրթական նիւթերով ֆիլմաշարեր, ինչպէս՝
Անդրանիկ շարժապատկերը՝ «Վարդագոյն Փիղը»
Արա Մածունեանի անդրանիկ շարժապատկերը՝ «Վարդագոյն Փիղը», շահած է «Փենեվիժըն» մրցանակը եւ ցուցադրուած է շարժապատկերի բազմաթիւ միջազգային փառատօներու ընթացքին։ Քանի մը այլ ֆիմեր եւ պատկերասփիւռի 30է աւելի ծանուցումներ արտադրելու կողքին, ան նաեւ եղած է Հայաստան Համահայկական հիմնադրամի պատկերասփռած դրամահաւաքներէն (թելեթոն) ութին արտադրողը։
ֆիլմերու արտադրութիւն
Արա Մածունեան ֆիլմեր արտադրած է նաեւ Չեխիոյ պատկերասփիւռի կայանին, Մոնթերէյի միջազգային ուսմանց հիմնարկին ու Լոս Անճելըս գաւառի գաղթականներու ծրագիրին համար։
Դերասանութիւն եւ դասախօսութիւն
Ան նաեւ դերասանութիւն կատարած է ու հայկական շարժապատկերի մասին դասախօսած է ՀՕՄի կազմակերպած ամառնային ուսմանց ծրագիրներուն ընթացքին։ Անոր նկարահանման վերջին գործը կատարած է «Մելթտաուն» ֆիլմին համար, որ պիտի հրապարակուի Օգոստոս 2015-ին։
«Թռչնոց Բոյն» («Birds՛ Nest») խորագրուած հատոր
Կազմակերպութեամբ «Արփա» հիմնարկին, Հինգշաբթի, 25 Յունիս 2015-ին, երեկոյեան ժամը 7:30էն սկսեալ կայանալիք դասախօսական ձեռնարկի մը ընթացքին, լուսանկարիչ եւ վաւերագրական ժապաւէններ պատրաստող արուեստագէտ Արա Մածունեան կը խօսի իր նորագոյն նախաձեռնութեան մասին։ Անիկա «Թռչնոց Բոյն» («Birds՛ Nest») խորագրուած հատորն է, նուիրուած՝ Հայոց Ցեղասպանութենէն բազմաթիւ վերապրողներու նոր տունը դարձած Պուրճ Համուտին, որ հրատարակուեցաւ Ցեղասպանութեան հարիւրամեակին՝ 2015-ին եւ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի 40ամեակին առիթներով:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Բեմադրիչներ Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր Ստորոգութիւն:Ժապաւէններ
Մարոք
Մարոք (արաբերէն՝ المغرب), Ափրիկէի հիւսիս-արեւմուտքը գտնուող երկիր։ Մակերեւոյթը լեռնային է, ուր կը գերակշռեն միջին բարձրութեան լեռներն ու սարաւանդները։ Հարաւ-արեւմուտքէն դէպի հիւսիս-արեւելք կը գտնուի Ատլասի լեռնային համակարգը՝ Բարձր Ատլաս (առաւելագոյն բարձրութիւնը՝ 4165 մ, Թուբքալ լեռ), Միջին Ատլաս, Անդիատլաս։ Ատլանտեան ափին կան դաշտավայրեր (Գարպ, Ապտա, Սուս), հիւսիս-արեւմուտքէն Մարոքեան Մեսետայի հարթավայրերը եւ սարաւանդները, հիւսիս-արեւելքի մէջ՝ մեծ գոգաւորութիւններով Ալժիրա-Մարոքեան Մեսետան (1000–1200 մ.)։ Ատլասէն հարաւ տարածուած սարաւանդները Սահարայի մէջ կը վերածուին քարքարոտ հարթավայրերու։
Շուէտի Ազգային Օր
Շուէտ ազգային օր կամ Շուէտի դրօշի օր (շուէտ.՝ Sveriges nationaldag կամ svenska flaggans dag), Շուէտի մէջ կը նշուի ամէն տարի 6 Յունիսին: Տօնը սահմանուած է Ռիքսհակի (շուէտական խորհրդարան) կողմէ 1983-ին. մինչեւ այդ թուականը այն կը նշուէր իբրեւ Շուէտի դրօշի օր:
Մարոք
Հնագոյն Շրջան
Հնագոյն ժամանակներէն ի վեր Մարոքի տարածքին բնակած են Լիպիական կամ հին Պերպերական ցեղեր։ Մարոքի մէջ (Ք․ ա․) Բ. հազարամեակի վերջին, առափնեայ շրջաններուն մէջ հիմնուած են փիւնիկեցիներու գաղութներ, որոնք այնուհետեւ ինկած են Կարթագէնի իշխանութեան տակ։ (Ք.ա․) Բ. դարուն Մարոքի հիւսիսային շրջանները իր ազդեցութեան ենթարկած է, իսկ (Ք․ա․) 27-ին նուաճած է Հռոմը։ Ե. դարուն Մարոքի տարածքի հիւսիսային մասը նուաճած են վանտալները (հին գերմանական ցեղ), Զ. դարուն՝ Բիւզանդիան, Ը. դարուն՝ արաբները (որոնք տարածած են արաբերէնն ու մահմետականութիւնը)։ 788-ին Մարոքի հիւսիս-արեւմուտքը հիմնուած է Իտրիսեաններու պետութիւնը, Ժա. դարուն՝ Աչմորաւեաններու, ապա՝ Ալմոհաղներու խալիֆայութիւնը։ Ժգ. դարու Բ. կէսին Մարոքի մէջ իշխանութիւնը անցած է Մարինեաններու Պերպերական թագաւորութեան, որոնց տիրապետութեան ատեն զգալիօրէն զարգացած է գիւղատնտեսութիւնը, տնտեսական լայն կապեր հաստատուած են Մարոքի եւ Եւրոպայի ու Արեւմտեան Ափրիկէի միջեւ, ծաղկած է աւատապետական մշակոյթը։ Ժե. դարուն սկսած է եւրոպացիներուն մուտքը Մարոք, փորթուկալցիները եւ սպանացիները գրաւած են Ատլանտեան ծովափը։ Ժզ. դարու վերջը մարոքցիները յաջողած են գաղութարարները վտարել առափնեայ քաղաքներու մեծ մասէն։ Մարոքի սուլթաններ Իսմայիլի (1672-1727) եւ Աիդի Մուհամմատ պըն Ապտուլլայի (1757-1790) ատեն ազատագրուած է երկրին ամբողջ առափնեայ շրջանը։
Շուէտի Ազգային Օր
Պատմութիւն
Ժամանակակից Շուէտի հիմնադիրները առաջարկեցին յաւերժացնել 1523-ին թագաւոր Կուսթաւ I Վազայի ընտրութեան ամսաթիւը, իսկ 1910-ականներէն տօնը աւանդաբար կը նշուի Սթոքհոլմի ողիմպիական մարզադաշտին մէջ:
Մարոք
Մարոքի Գաղութացումն ու Մասնատումը
Ժթ. դարու 40-ական թուականներուն կը սկսի եւրոպացիներու զինուած ներխուժումը՝ Մարոք։ 1844-ին, Ֆրանսա պարտութեան մատնելով մարոքցիներուն բանակը, պայմանագիր մը կը պարտադրէ Մարոքի։ 1859-ին Սպանիա  կը ներխուժէ Մարոք՝ գրաւելով աննշան տարածքներ։ Ի. դարու սկիզբը Մարոքի համար պայքար մը ծայր կ'առնէ Մեծն Բրիտանիոյ եւ Գերմանիոյ միջեւ։ 1912-ին կը ստորագրուի ֆրանս-Մարոքական եւ ֆրանս-Սպանական պայմանագիրերը, որոնցմէ մէկուն մէջ  կը հաստատուէր ֆրանսական հովանաւորութիւնը Մարոքի վրայ, երկրորդով՝ Մարոքի փոքր մասը կ'անցնէր Սպանիոյ գերիշխանութեան տակ։ Մարոքի տարածքը կը բաժնուի 3 գօտիներու՝ ֆրանսական (տարածքին շուրջ 80%-ը, իսկ բնակչութեան 90%-ը), Սպանական եւ միջազգային (Հանժերը)։ Երկրին  իշխանութիւնը կ'անցնի ֆրանսական գլխաւոր պետական գործակալին եւ Սպանական գերագոյն պետական գործակալին։ Մարոքի սուլթանին եւ Սպանական գօտիին մէջ անոր փոխարքային՝ խալիֆային, իշխանութիւնը կը դառնայ ձեւական։
Շուէտի Ազգային Օր
Պատմութիւն
Սակայն, քանի մը տասնամեակ այս ամսաթիւը չէր համարուիր ազգային տօն: 6 Յունիս 1523-ին Քալմարեան միութիւնը կազմալուծուեցաւ, եւ աւարտեցաւ Դանիայի գահակալութիւնը, այսինքն այդ օրը Շուէտը անկախութիւն ձեռք բերաւ: Բայց այս իրադարձութիւնները տեղի ունեցած էին բաւականին վաղ ժամանակներուն եւ բաւարար նշանակութիւն չունէին հասարակական գիտակցութեան համար: 2005-ին տօնի օրը դարձաւ ոչ աշխատանքային, որուն փոխարէն աշխատանքային դարձաւ Սուրբ Հոգիի օրը: Այդ նուազեցուց ոչ աշխատանքային օրերու ընդհանուր քանակը տարուան ընթացքին, քանի որ 6 Յունիսը երբեմն կը համընկնէր հանգստեան օրերուն հետ, մինչդեռ Սուրբ Հոգիի օրը միշտ կը նշուէր Երկուշաբթի օրը (եւ Շուէտի մէջ այն կը կոչուէր «Երրորդութեան Երկուշաբթի»): Կառավարութեան այս որոշումը դժգոհութիւն առաջացուց բազմաթիւ արհմիութիւններու մօտ: Յետագային այդ հարցը լուծուեցաւ, շուէտներուն տրուեցաւ ութ ոչ աշխատանքային ժամ, որ անոնք կրնային օգտագործել ցանկացած օր :
Մարոք
Սպանական Տիրապետութեան Տապալում
Ֆրանսական գերիշխանութեան հաստատման դէմ կ'ապստամբի ժողովուրդը։ Մարոքի մէջ նոր վերելք մը կ'ապրի ազգային-ազատագրական շարժումը։ 1921-ին Ռիֆի (մարզ Մարոքի հիւսիսը, Սպանական գօտիին մէջ) ցեղերը Մարոքի ազգային հերոս Ապտ ալ Քերիմի գլխաւորութեամբ կը ջախջախեն սպանական բանակը եւ կը վտարեն Ռիֆէն։ Կը ստեղծուի Ռիֆի հանրապետութիւնը (Ռիֆի Հանրապետութեան ցեղերու ռազմաքաղաքական միաւորումը)։ 1926-ին Ռիֆի զօրքերը կը պարտուին ֆրանսական եւ Սպանական միացեալ ուժերուն դէմ կռիւի ատեն։
Շուէտի Ազգային Օր
Իրադարձութիւններ
6 Յունիսին Շուէտի պատմութեան մէջ տեղի ունեցած իրադարձութիւններ`
Մարոք
Ֆրանսական Տիրապետութիւնը Մարոքի Մէջ
1920-ական թուականներուն Մարոքի տնտեսութեան հիմնական ճիւղերուն մէջ կը տիրապետէ օտար, յատկապէս՝ ֆրանսական դրամագլուխը, Մարոքեան միջին դասակարգին բաժինը կը դառնայ աննշան։ Ընդարձակածաւալ բարեբեր հողեր կը բռնագրաւուին բնիկներէն եւ իբրեւ սեփականութիւն կը տրուին եւրոպական գաղութարարներուն։ Երկրին բնակչութեան եւ բնական հարստութիւններուն անխնայ շահագործումը կը խորացնէ դասակարգային շերտաւորումը, միաժամանակ կ'արագացնէ քաղաքներուն զարգացումը, քաղաքային միջին խաւերուն եւ բանուոր դասակարգին ձեւաւորումը։ 1930-ական թուականներուն քաղաքներուն մէջ կը զօրանայ հակագաղութային, հակաիշխանական շարժումը։ Ազգային-ազատագրական շարժման ղեկավարութիւնը կ'անցնի Մարոքի ազգային միջին դասակարգին եւ մտաւորականութեան։ 1934-ին Մարոքի Պուրժուա-ազգայնականները (քաղքենի) եւ հայրենասէր մտաւորականութեան ներկայացուցիչները կը ստեղծեն Ազգային գործողութեան Մարոքեան դաշինք մը, որ կը պահանջէր մարոքցիներուն մասնակցութիւնը երկրի կառավարման մէջ։ 1937-ին կոմիտէն կ'արգիլուի, որմէ ետք կը ստեղծուին ընդյատակեայ կազմակերպութիւններ։
Շուէտի Ազգային Օր
Իրադարձութիւններ
1523 եւ 1809-ականներու իրադարձութիւնները կը համարուին ամենակարեւորները. առաջինը Քալմարեան միութենէն Շուէտի պետութեան անկախութեան վերականգնումը, երկրորդը՝ կառավարման նոր համակարգի ստեղծումը, որ շարունակուեցաւ մինչեւ 1970-ականները:
Մարոք
Բ. Համաշխարհային Պատերազմ
Բ. համաշխարհային պատերազմի (1939-1945) ընթացքին, Մարոքի ֆրանսական գօտին կը գտնուէր «Վիշիի կառավարութեան» իշխանութեան տակ։ 1940-ին Սպանիա կը գրաւէ Տանժերը եւ կը ներառէ սպանական գօտիի մէջ։ 1942-ի Նոյեմբերին անգլո-ամերիկեան դաշնակցային զօրքերը կը մտնեն Մարոք։ Մարոքի ֆրանսական գօտիին մէջ կը ստեղծուին ռազմական յենակայաններ։
Շուէտի Ազգային Օր
Ծանոթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Շուէտի տօներ Ստորոգութիւն:Ազգային օրեր
Մարոք
Յետ պատերազմեան Շրջան
Բ. համաշխարհային պատերազմէն ետք ալ ֆրանսական գաղութային վարչակարգը կը մնայ անփոփոխ։ 1945-ին կը վերականգնի միջազգային ռեժիմը։ Մարոքի մէջ նոր թափ կը ստանայ ազգային-ազատագրական շարժումը, ուր կարեւոր դեր կը խաղար բանուոր դասակարգը։ 1950-ին Մարոքի սուլթանը Ֆրանսայի յուշագրեր կը ներկայացնէ՝ Մարոքին լրիւ ինքնուրոյնութիւն տալու պահանջքով, որ կը մերժուի։
Մարոքի Անկախացում
1952-ին Մարոքի քաղաքներուն մէջ տեղի կ'ունենան հակագաղութային զանգուածային ելոյթներ եւ ընդհարումներ զօրքերուն հետ։ 1953-ի Օգոստոսին ֆրանսացիները գահընկեց կ'ընեն եւ երկրէն կ'արտաքսեն սուլթանը։ Երկրին մէջ կը ծաւալի զինուած դիմադրութիւն մը։ Ֆրանսական իշխանութիւնները Նոյեմբեր 1955-ին ստիպուած կը վերադարձնեն սուլթանը։ 2 Մարտ, 1956-ին Մարոք անկախ կը հռչակուի։ Ապրիլ 1956-ին սպանական գօտիին խնամակալութիւնը կը վերացուի, 21 Յունուար 1957-ին Տանժեր կը մտնէ Մարոքի կազմին մէջ։ Նոյեմբեր 1956-ին Մարոք կը ներառուի ՄԱԿ-ի մէջ։ Անկախութեան նուաճումէն ետք (1957-ին) թագաւոր Մուհամմէտ Ե. (նոյն Սիտի Մուհամմէտ պըն Եուսուֆ) կը հռչակէ երկրին ազգային վերածնունդի, ազգային տնտեսութիւն ստեղծելու եւ օտարերկրեայ դրամատիրական տիրութիւններու տնտեսական եւ քաղաքական կախուածութենէն ազատելու ընթացք մը։
Պետական Կարգ
Մարոք սահմանադրական միապետութիւն է։ Գործող սահմանադրութիւնը ընդունուած է 1972-ին։ Պետութեան եւ կառավարութեան գլուխը թագաւորն է (իշխանութիւնը կը ստանձնէ ժառանգաբար), որ կը նշանակէ եւ կ'ազատէ կառավարութեան անդամները, կը հրապարակէ հրամանագիրեր, կը կնքէ եւ կը հաստատէ միջազգային պայմանագիրեր, դատաւորներ կը նշանակէ, պատերազմ կը յայտարարէ, արտակարգ դրութիւն եւ այլն։ Օրէնսդրական իշխանութեան բարձրագոյն մարմինը միապալատ խորհրդարանն է։ Ընտրական իրաւունքէն կ'օգտուին 21 տարին լրացուցած բոլոր քաղաքացիները։ Նահանգները կը կառավարեն նահանգապետերը։ Դատական համակարգը կը կազմէ գերագոյն դատարանը։
Աշխարհագրութիւն
Մարոք լեռնային երկիր է։ Կը գերակշռեն միջին բարձրութեան եւ բարձր լեռները, սարաւանդները եւ բարձրադիր հարթավայրերը։ Հարաւ-արեւմուտքէն հիւսիս-արեւելք կը գտնուի Ատլասի լեռնային համակարգը՝ Բարձր Ատլասը (բարձրութիւնը՝ 4167 մ., Թուպքալ լեռ, Մարոքի բարձրագոյն գագաթը), Միջին Ատլասը, Անդիատլասը, հիւսիսի մէջ, Միջերկրական ծովու երկայնքով՝ էր Ռիֆ լեռները, Ատլանտեան ափին՝ Գարպ, Ապտա, Աուս դաշտավայրերը, հիւսիս-արեւմուտքին մէջ՝ Մարոքեան Մեսետայի հարթավայրերը եւ սարաւանդները։ Հիւսիս-արեւելքը մեծ գոգաւորութիւններով Ալժիրա-Մարոքեան Մեսետան է (1100-1200 մ.)։ Ատլասէն հարաւ տարածուած քարքարոտ սարաւանդները Սահարային մէջ կը փոխուին քարքարոտ հարթավայրերու։
Երկրաբանական կառուցուածք
Մարոքի տարածքին բնորոշ է սեյսմիկութիւնը, յաճախակի են աւերիչ երկրաշարժները։
Օգտակար հանքեր
Մարոք ունի մետաղի հսկայ հանքեր: Անիկա կը համարուի աշխարհի երրորդ Ֆոսֆոր արտադրող երկիրը՝ Չինաստանէն եւ Ամերիկայի միացեալ նահանգներէն ետք: Կան նաեւ քարաղի, պղինձի, զինքի, կապարի, երկաթի, քոպալթի, քարածուխի, նաւթի եւ կազի հանքավայրեր։ Իսկ 2003-ին յայտնաբերուած են ոսկիի հանքեր՝ Աղատիր շրջանին մէջ:
Կլիմայ
Մարոքի մեծ մասը ունի մերձարեւադարձային կլիմայ, հիւսիսի մէջ՝ միջերկրածովեան կլիմայ (Յուլիսի միջին ջերմաստիճանը՝ 24-28 °C, Յունուարինը՝ 10-12 °C)։ Ատլանտեան ովկիանոսին հարող շրջաններուն մէջ կլիման աւելի մեղմ է, երկրին հարաւը եւ հարաւ-արեւելքը՝ չոր։ Տարեկան տեղումները ափամերձ շրջաններուն եւ լեռներուն մէջ շուրջ 1000 մ.մ. են, հարաւը՝ մինչեւ 200 մ.մ., Սահարային հարող շրջաններուն մէջ՝ շուրջ 100 մ.մ.։ Երկրին հարաւային շրջաններուն մէջ յաճախակի են աւազային փոթորիկները։
Ներքին ջուրեր
Մշտահոս գետերը քիչ են։ Մեծ գետերն են Մուլուեան, Սեպուն, Ումմ էր Ռպեան, Թենսիֆթը, որոնց բնորոշ են աշնան եւ ձմրան անձրեւային վարարումները։ Ումմ էր Ռպեա եւ Սեպու գետերուն վրայ կառուցուած են մեծ ջրամբարներ եւ ՀԷԿ-եր։ Լիճերուն մեծ մասը աղի է։ Արեւելքը տարածուած են չորցող, աղի լիճերը (սեպխեր), Ատլանտեան ովկիանոսի ափերուն ճահճացած ծովալճակները (մերժեր)։
Հողեր, բուսական եւ կենդանական աշխարհ
Ափամերձ հարթավայրերուն եւ միջ-լեռնային հովիտներուն մէջ տարածուած են աւազային, կաւաւազային ու կաւային առաւել բերրի սեւահողերը։ Լեռներուն մէջ կը գերակշռեն լեռնաանտառային գորշ, ծայր հարաւին մէջ՝ անապատային հողերը։ Անտառները կը գրաւեն երկրին տարածութեան 12%-ը եւ կը պահպանուին լեռներուն մէջ ու երկրին հիւսիս-արեւմուտքին մէջ։ Հիմնական ծառատեսակներն են կաղնին, խցանակաղնին, մայրին, գաճաճ արմաւենին, սոճին։ Մեծ տարածում ունին մակուիսի ու կենսածառի թփուտները։ Չոր տափաստանները եւ կիսաանապատները ծածկուած են «Ալֆա» խոտով, աղուտները՝ «Օշանով»։ Կենդանական աշխարհը խիստ տուժած է մարդու տնտեսական գործունէութեան հետեւանքով եւ համեմատաբար աղքատ է։ Կան նապաստակ, վարազ, շնագայլ, կապիկ, բորենի, յովազ, լուսան եւ այլն, լեռնային գետերուն մէջ՝ կարմրախայտ։ Տարածուած են կրծողները, սողունները, երկակենցաղները։ Առափնեայ ջուրերը հարուստ են ձուկերով։ Բուսական եւ կենդանական աշխարհի պահպանման նպատակով ստեղծուած են արգելոցներ, ազգային պարկեր (Տուպկալ, Թազեկա)։
Բնակչութիւն
Շուրջ 99%-ը Պերպերա-արաբական ծագման մարոքցիներ են ։ Կան նաեւ եւրոպացիներ (ֆրանսացիներ, սպանացիներ) եւ մարոքեան հրեաներ ։ Պետական լեզուն արաբերէնն է, կրօնը՝ մահմետականութիւնը, տոմարը՝ լուսնային հիժրան։ Միջին խտութիւնը՝ 1 քմ.2-ի վրայ շուրջ 75 հոգի (2015), քաղաքի բնակչութիւնը՝ 60% (2015)։ Մեծ քաղաքներն են Քազապլանքան, Ռապաթը, Մառաքէշը, Ֆէսը ։Երկրի բնակչութեան թիւը 12 միլիոն է ։
Արդիւնաբերութիւն
Արդիւնաբերութիւնը երկրի ՀՆԱ-ի 25% կը կազմէ ։ Զարգացած է լեռնահանքային արիւնաբերութիւնը, յատկապէս՝ ֆոսֆորներու, նաեւ երկաթի, մանկանի, կապարի, զինքի, քոպալթի, նաւթի, կազի արդիւնահանումը։ Կարեւոր դեր ունի մշակուող արդիւնաբերութիւնը, որ ներկայացուած է սնունդի, հագուստեղէնի, քիմիական, նաւթամշակման, մետաղամշակման եւ այլ ձեռնարկութիւններով։ Սնունդի արդիւնաբերութեան առաջատար ճիւղերն են ձկան, միրգի եւ բանջարեղէնի պահածոներու, մրգահիւթի, շաքարի եւ ալիւրի արտադրութիւնը։
Գիւղատնտեսութիւն
Բարձր վաճառանիշերով գիւղատնտեսութեան ժամանակակից արդիւնաբերական ձեռնարկութիւններու կողքին մեծ տեղ կը գրաւեն մանր վաճառանիշով գիւղատնտեսութիւնը եւ տնային գործնական մանր ձեռնարկութիւնները։ Գիւղատնտեսութիւնը երկրի տնտեսութեան հիմնական ճիւղն է։ Ցանքատարածքներու մեծ մասը կը զբաղեցնէ հացահատիկը։ Կը մշակուին նաեւ գետնախնձոր, շաքարի ճակնդեղ, լոլիկ, բամպակ, խաղող, լիմոն եւ ձիթենի։ Անասնապահութիւնը յետամնաց է։
Փոխադրութիւն
Երկաթուղիներուն երկարութիւնը 2000 քմ. է ։ Արտաքին առեւտուրի մեծ մասը կը կատարուի ծովային նաւատորմով։ Գլխաւոր նաւահանգիստներն են Քազապլանքան, Սաֆին, Մոհամետիան, Տանժերը։ Երկրին մէջ կը գործեն 55 օդակայաններ ։
Արտաքին առեւտուր
2014-ին Մարոքի արտահանումը կը կազմէ 20 մլր. տոլար, ներմուծումը՝ 40 մլր. տոլար ։ Երկիրը կ'արտահանէ հագուստ, քիմիական նիւթեր, հանքային պարարտանիւթեր, նաւթամթերքներ, միրգեր, բանջարեղէն, ձուկ, ցորեն, սեւ եւ գունաւոր մետաղներ, եւ այլն ։ Առեւտրական հիմնական գործընկերներն են Ֆրանսան, Սպանիան, ԱՄՆ-ն եւ Պրազիլը ։ Տնտեսութեան համար կարեւոր նշանակութիւն ունի զբօսաշրջութիւնը, զբօսաշրջիկներուն քանակը տարեկան աւելի քան 10 միլիոն է : Հիմնական կեդրոններն են Աղատիրը, Ֆեսը, Մառաքեշը, Տանժերը եւ Թեթուանը։ Դրամական միաւորը Մարոքեան տիրհամն է։
Զինուժ
Մարոքի զինուած ուժերը (աւելի քան 200 հազար, 2014) կազմուած են ցամաքի զօրքերէն, օդուժի եւ ռազմածովային ուժերէն։ Գերագոյն գլխաւոր հրամանատարը թագաւորն է։ Ընդհանուր ղեկավարութիւնը կ'իրականացնեն պաշտպանութեան գերագոյն խորհուրդը ու գլխաւոր շտապը։ Կ'ամբողջանան վարձու կամաւորներով։ Ցամաքի զօրքերը (160.000), Օդային ուժերը (25.000) եւ ռազմածովային ուժերը (15.000)։ Կան նաեւ ռազմականացուած կազմակերպութիւններ (40.000), ինչպէս՝ ժանտարմիա (18.000) եւ ոստիկանութիւն (շուրջ 35.000)։
Բժշկա-աշխարհագրական բնութագիր
2014-ին Մարոքի մէջ ծնունդներուն թիւը կազմած է 1000 բնակիչին 18,2, մահերունը՝ 5 ։ Առողջապահութեան հիմնական խնդիրը պայքարն է վարակիչ եւ մակաբուծական հիւանդութիւններու դէմ։ Տարածուած են տրախոման, կարմրուկը, տիֆերը եւ բարատիֆերը, վեներական հիւանդութիւնները, տիֆթերիան, բորը, մալարիան եւ այլն։
Կրթութիւն եւ գիտական հիմնարկներ
Մինչեւ Ֆրանսայի կողմէ երկրին նուաճումը Մարոքի մէջ գործած են մահմետական դպրոցներ։ Ֆրանսական տիրապետութեան շրջանին ստեղծուած են երկու տիպի պետական աշխարհիկ դպրոցներ՝ ֆրանսացիներու եւ բնիկներու երեխաներուն համար (ֆրանսերէն լեզու)։ Պարտադիր կրթութեան մասին առաջին օրէնքը ընդունուած է 1963-ին։ ժողովուրդին կրթութեան ժամանակակից համակարգին մէջ կը մտնեն 5-ամեայ տարրական եւ 6-ամեայ միջնակարգ դպրոցները (դպրոցը՝ պետական, ուսուցումը՝ ֆրանսերէն եւ արաբերէն)։ Տարրական դպրոցներու համար ուսուցիչներ կը պատրաստեն ուսուցչանոցները, միջնակարգի Բարձրագոյն դպրոցը եւ համալսարանները։ Մարոքի բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւներն են՝ Մուհամմատ Ե.-ի անուան համալսարանը (հիմնադրուած՝ 1957-ին), վարչական, ճարտարագիտական դպրոցները (բոլորը ՝ Ռապաթ-ի մէջ), Քարաուին մահմետական համալսարանը Ֆէսի մէջ (առաջինը Ափրիկէի մէջ, 1959)։ Ռապաթի պետական արխիւին կից կը գործէ Մարոքի մեծագոյն գրադարանը (1920, 208.000 գիրք)։ Կան հնագիտութեան թանգարաններ (Ռապաթ-ի եւ Թեթուանի մէջ) եւ զինաթանգարան (Ֆէս-ի մէջ)։ Գիտական հիմնարկներէն են Շերիֆեան գիտական դպրոցը (հիմնուած 1920-ին, Ռապաթ), գիւղատնտեսական հետազօտութիւններու ազգային դպրոցը (1924), Մուհամմատ Ե.-ի անուան համալսարանին կից գործող գիտական հետազօտութիւններուն կեդրոնը (1962), Արաբական երկիրներու լիկային կից Արաբականացման կեդրոնը։ Կան շարք մը գիտական ընկերութիւններ (օրինակ՝ աշխարհագրական)։ Մարոքի մէջ կը գտնուին նաեւ արտասահմանեան որոշ ԳՏԻ-ներու եւ ծառայութիւններու մասնաճիւղեր։
Գրականութիւն
Գոյութիւն ունի արաբերէն, պարպարերէն եւ ֆրանսերէն լեզուներով։ Մարոքի դասական շրջանի արաբական գրականութեան մէջ ներկայացուած են արաբական դասական գրականութեան բոլոր հիմնական ժանրերը։ Ինքնուրույնութեան գիծերը երեւան եկած են Ժա.-Ժբ. դարերուն․։ Ժգ. դարու սկիզբը ծայր առած է գեղարուեստական տարեգրութիւնը, որ շարունակուած է մինչեւ Ժթ. դար։ Ժե.- Ժզ. դարերուն ստեղծուած է կենսագրական եւ կենցաղագրական հարուստ գրականութիւն մը։ Արաբական դասական արտասանութեան աւանդոյթները Մարոքի գրականութեան մէջ հասած են ընդհուպ մինչեւ Թ. դարու կէսերը։ Արաբերէնով եւ պարպարէնով ժողովրդական գրականութիւնը, առաւելապէս բանաւոր, յայտնի է Ժդ.-Ժե. դարերէն եւ ներկայացուած է բանահիւսական եւ հեղինակային գործերով (չափածոյ եւ արձակ)։ Արաբերէնով եւ ֆրանսերէնով ժամանակակից գրականութիւնը նկատելի երեւոյթ կը դառնայ Բ. համաշխարհային պատերազմէն ետք։ 1950-ական թուականներուն յառաջատար կը դառնայ ֆրանսալեզու վէպը, որու հիմնական ներկայացուցիչն էր Դ․ Շրայպին (ծնած 1928-ին)։ 1960-ական թուականներու կէսերէն կը սկսի արաբալեզու արձակի բուռն վերելքը։
Երաժշտութիւն
Մարոքի երաժշտութիւնը պերպերական եւ արաբական մշակոյթներու փոխազդեցութեան արդիւնք է։ Պերպերական երաժշտական արուեստին, որուն «մաքուր» նմուշները պահպանուած են Մարոքի կեդրոնական մասին մէջ, բնորոշ է երաժշտութեան սերտ կապը բանաստեղծութեան եւ պարի հետ․ ամենատարածուած ժանրը խմբական երգ-պարն է։ Կ'առանձնանայ ախիդու եւ ախուախ պերպերներու արուեստը։ Պերպերներու երաժշտական գործիքներէն են՝ կասպա (ֆլեյտա), պենտիր (դափ), էլ-կալալժա եւ ուէր-ռպապ (ջութակներ) եւ այլն։ Բազմազան է արաբական երաժշտական արուեստը։ Գոյութիւն ունի դասական եւ ժողովրդական արաբական երաժշտութիւն։ Ալան աշխարհիկ, պալատական արուեստ է, որուն հիմքը արաբական դասական արտասանութիւնն է, ռաման՝ կրօնական բովանդակութեամբ արուեստ։ Գրիխան հասարակ մարդոց երգերն են՝ հիմնուած խօսակցական լեզուի վրայ։ Արաբական երաժշտական գործիքներէն են՝ լիւտնեայ, քնար, ռեբաբ, ցիտրա։ Մարոքցիներու ժողովրդական ստեղծագործութեան մէջ մեծ տեղ կը գրաւէ կրօնական երաժշտութիւնը՝ դիկրը։ Այլ ժանրերէն տարածուած են օրորոցային, աշխատանքային երգերը, ծիսական պարերու, շքահանդէսներու երաժշտութիւնը եւ այլն։ Մարոքի մէջ կը գործեն երաժշտութեան, պարի եւ թատրոնի արուեստի ազգային երաժշտանոցը (Ռապաթ), ինչպէս նաեւ երաժշտութեան եւ պարի ազգային դպրոցը (Թեթուան)։
Սինեմա
Մարոքի մէջ առաջին սինեմա նկարահանումներուն (1907) եւ առաջին գեղարուեստական ֆիլմերու ստեղծման մասնակցած են արտասահմանցի, յատկապէս՝ ֆրանսացի, ղեկավարներ։
Լրատուամիջոցներ
Մարոքի մէջ կան 27 ِِAM ձայնասփիւռի կայաններ, 25 FM եւ 8 հեռատեսիլի կայաններ:Կան 36 թերթեր, որոնք լոյս կը տեսնեն գլխաւորաբար արաբերէն լեզուով, իսկ ուրիշներ՝ ֆրանսերէնով:Կան նաեւ անգլերէն եւ սպաներէն լեզուներով լոյս տեսնող թերթեր: Լոյս տեսնող թերթերուն 70%-ը անձնական են:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մարոք Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ
Ստեփան Ալաճաճեան
Ստեփան Եղիա Ալաճաճեան, հայ արձակագիր, թարգմանիչ, ՀԽՍՀ մշակոյթի վաստակաւոր գործիչ (1970), 1946-էն սկսեալ՝ ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Հալէպ, Սուրիա։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է, Ներսիսեան դպրոցին մէջ (վրանաբնակ թաղամաս), ապա՝ յաճախած է «Ուսումնասիրաց» վարժարանը, ուրկէ տեղափոխուած է Հալէպի Ամերիկեան Գոլէճ։ Ստեղծագործել սկսած է աշակերտական տարիներուն։ Ալաճաճեանի առաջին բանաստեղծութիւնը տպագրուած է 1939-ին Պէյրութի «Պատանեկան Արձագանգ» երկշաբաթաթերթին մէջ։ Դպրոցէն ներս (ԳոլէՃ), ուսանող խումբ մը հայ աշակերտներու հետ, կը հիմնեն ամսաթերթ մը՝ «Գրասէր»։ Այս ամսագիրին մէջ լոյս տեսնեն անոր բանաստեղծութիւններն ու յօդուածները։ 1942 թուականին կը հրատարակուի անոր բանաստեղծութիւններու առաջին ու վերջին՝ «Վշտի Ծաղիկներ» ժողովածուն։
1946-ին կը տեղափոխուի Հայաստան։ 1951-ին կ'աւարտէ Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական բաժինի՝ հոգեբանութեան եւ տրամաբանութեան բաժինը։ 1957-1963-ին աշխատած է «Սովետական գրականութիւն» ամսագիրի մէջ, որպէս արձակի բաժինի վարիչ։
Գրական վաստակ
1966-1967-ին եղած է «Հայաստան» հրատարակչութեան գեղարուեստական գրականութեան խմբագրութեան վարիչ, 1967-1975-ին՝ Հայաստանի սովետական գրողներու վարչութեան քարտուղար։ 1980-էն կը սկսի աշխատիլ՝ ՀԽՍՀ մշակոյթի նախարարութեան Ե. Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանէն ներս, որպէս տնօրէն։
Ալաճաճեանի գրական առաջին գործը՝ «Ծովուն Երգը», լոյս տեսած է 1939-ին, Պէյրութի «Պատանեկան արձագանք» պարբերականին մէջ։ Անոր «Անապատում», «Պարտութիւն» վիպակները եւ «Եռաթեւ Ծիածան» ու «Մատլէնն Ապրում Է Փարիզում» պատմուածքներու ժողովածունները թարգմանուած ու առանձին գիրքերով լոյս տեսած են Ռուսերէնով։ Պարսկերէնի թարգմանուած ու 1973-ին՝ Թեհրանի մէջ, լոյս տեսած է անոր «Եղեգները Չխոնարհուեցին» վէպը։ Գրական մամուլի մէջ ռուսերէնով տպուած են նաեւ «Մատլէնն Ապրում Է Փարիզում» ու «Անառագաստ Նաւակներ» վիպակները։ Ալաճաճեանի ստեղծագործութիւններէն շատերը թարգմանուած են անգլերէն, Ֆրանսերէն, չեխերէն, պուլկարերէն, էսթոներէն, ուզբեկերէն եւ ուրիշ լեզուներու։
Պարգեւներ
1979 թուականին «Հայֆիլմ»ի առաջարկով կ'անցնի բեմագրութեան՝ սցենարի, եւ անոր բեմագրութեամբ կը նկարահանուին «Կտոր Մը Երկինք» եւ «Ճերմակ Անուրջներ» տեսաժապաւէնները՝ մասնակցութեամբ տաղանդաւոր ֆիլմի բեմադրիչ Հենրիկ Մալեանի։ Երկու ֆիլմերն ալ կ՛արժանանան միջազգային զանազան մրցանակներու։
2001-էն սկսեալ, բնակութիւն կը հաստատէ Լոս Անճելըսի մէջ։ 2008-ի Սեպտեմբեր 19-ին՝ ՀՀ մշակոյթի նախարարութեան կողմէն կը պարգեւատրուի Ոսկէ մետալով։
Կը մահանայ Լոս Անճելըսի մէջ, 23 Դեկտեմբեր 2010-ին։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ Ստորոգութիւն:ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամներ Ստորոգութիւն:3 Յունուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:23 Դեկտեմբերի մահացածներ
Գերմանիայի ազգային գրադարան
Գերմանիայի ազգային գրադարան (Deutsche Nationalbibliothek կամ DNB), կեդրոնական արխիւային գրադարան եւ ազգային մատենագիտական կեդրոն Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետութիւն, որու խնդիրն է հաւաքագրել, մշտապէս արխիւացնել, վաւերագրել եւ արձանագրել 1913 թուականէն ի վեր գերմանական, գերմանալեզու, ինչպէս նաեւ Գերմանիայի մասին օտարալեզու հրապարակումները, գերմանական ստեղծագործութիւններու թարգմանութիւնները, 1933-1945 թուականների ընթացքին արտերկիրի մէջ գերմանախօս գաղթականներու հրատարակումները եւ ապահովել հանրութեան համար ատոնց հասանելիութիւնը :
Պատմութիւն
Գերմանական բուրժուադեմոկրատական յեղափոխութեան ժամանակ գրավաճառներն ու հրատարակիչներն իրենց աշխատանքները առաջարկեցին Ֆրանքֆուրթի խորհրդարանին՝ խորհրդարանական գրադարան ունենալու համար։ Եոհան Հենրիխ Փլաֆի կողմէն ղեկավարւող գրադարանը անուանեցին Reichsbibliothek («ռեյխ գրադարան»)։ Յեղափոխութեան տապալումէն յետոյ գրադարանը լքուեց եւ արդէն գոյութիւն ունեցող գիրքերը պահուեցան Նիւրնպերկի գերմանական ազգային թանգարանին մէջ : 1912 թուականին Լայփցիկ քաղաքը, որը կը համարուի ամենամեայ գիրքի տօնավաճառի եւ Börsenverein der Deutschen Buchhändler (Գերմանացի գրավաճառներու ընկերակցութիւն) կեդրոն, համաձայնեցաւ հիմնելու գերմանական ազգային թանգարան Լայփցիկի մէջ։ 1913 թուականի Յունուարի 1-էն սկսած բոլոր գերմանական հրատարակումները համակարգուած կերպով հաւաքուեցան այստեղ (ներառեալ գիրքեր Աւստրիայէն եւ Զուիցերիայէն)։ Նոյն տարին Կուստաւ Ուալը դարձաւ գրադարանի առաջին տնօրէնը։
Երկրորդ գրադարանի ստեղծումԸ
1946 թուականին Գէորգ Քուրթ Շաուերը, Հենրիխ Քոպերթը, Վիթորիո Քլոսթերմանը եւ Փրոֆեսոր Հանս Վիլհելմ Էփելշեյմերը՝ Ֆրանքֆուրթի համալսարանական գրադարանի տնօրէնը, նախաձեռնեցին Ֆրանքֆուրթի մէջ վերստեղծել Գերմանիայի արխիւային գրադարանը։ Ամերիկեան գօտիի գիրքի առեւտուրի ներկայացուցիչները համաձայնեցան առաջարկին, իր համաձայնութիւնը տուին նաեւ ԱՄՆ ռազմական իշխանութիւնը։ Գրադարանը իր գործունէութիւնը սկսաւ Ռոթշիլտ գրադարանի ծխասենեակէն, որը ռմբակոծուած համալսարանի համար կը ծառայէր որպէս յարմարաւէտ սենեակ։
Գերմանիայի մէջ ստեղծուեցան երկու գրադարաններ, որոնք կ'իրականացնէին ազգային գրադարանի գործառոյթները։ Իւրաքանչիւր տարի կը հրատարակուէր գրեթէ նոյն բովանդակութեամբ երկու մատենագիտական գրացուցակ։
Ժամանակակից շրջան, միաւորում
Գերմանիայի վերամիաւորմամբ 1990 թվականի հոկտեմբերի 3-ին Deutsche Bücherei Leipzig եւ Deutsche Bibliothek Frankfurt am Main միաւորվեցան եւ ստեղծուեցաւ նոր կառոյց՝ Գերմանական գրադարան (Die Deutsche Bibliothek)։ 2006 թուականի Յունիսի 29-ին ուժի մէջ մտաւ «Գերմանիայի ազգային գրադարանի մասին օրէնքը»: Հաւաքածուի ընդլայնումը՝ ներառեալ առցանց հրատարակումները, գրացուցակները եւ ատոնց պահպանումը կը համարուի Գերմանիայի մշակութային ժառանգութեան մաս։ Գրադարանի կառավարման բարձրագոյն մարմինը կառավարման խորհուրդն է, որու կազմին մէջ ընդգրկուած են երկու ներկայացուցիչ Պունտեսթակէն։ Օրէնքի համաձայն փոխուեր է նաեւ գրադարանի անուանումը՝ "Deutsche Nationalbibliothek".
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Գերմանիոյ գրադարաններ Ստորոգութիւն:Ազգային գրադարաններ
Արշակ Չօպանեան
Արշակ Չօպանեան, հայ գրող, քննադատ, բանասէր, լրագրող եւ հանրային գործիչ։
Կենսագրական Գիծեր
Ծնած է Պոլիս, Ակնցի ծնողներէ։ Յաճախած է Կեդրոնական վարժարան, ուր ուսուցիչ ունեցած է գրագէտներ, ինչպէս՝ Եղիա Տէմիրճիպաշեանը։
Դեռ պատանի կը մօտենայ «Արեւելք» օրաթերթի շրջանակին եւ լոյս կ'ընծայէ թարգմանութիւններ՝ ֆրանսացի իրապաշտ գրագէտներէ։
Պոլիս դարձէն եւ « Ծաղիկ » գրական թերթի հիմնումէն հազիւ երկու տարի անց, համիտեան սարսափներուն՝ 1896-ին կրկին կը մեկնի Փարիզ, այս անգամ վերջնականօրէն, հոն ճգնաւորի կենցաղով ամբողջ կեանք մը անցընելու համար։
1898-ին, կը հիմնէ « Անահիտ » գրական ամսաթերթը, որուն առաջին շրջանը կը հասնի մինչեւ 1911, եւ որ իր շուրջ կը խմբէ արեւմտահայ ու արեւելահայ գրագէտ ու արուեստագէտ բազմաթիւ կարեւոր դէմքեր։ Չօպանեան կը հրատարակէ գրական լուրջ վերլուծումներ հայ հին եւ նոր գրական դէմքերու մասին (Գրիգոր Նարեկացի, Նահապետ Քուչակ, Խաչատուր Աբովեան, Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան, Կոմիտաս...)։
Չօպանեանի ծաւալուն գրական գործունէութիւնը կը գտնէ լայն ճանաչում։ Կը տօնուին անոր յաջորդական յոբելեանները։ Կը ստանայ շքանշան՝ նաեւ Ֆրանսական Ակադեմիայէն, յատկապէս թարգմանական իր գործին համար։
Մահացած է ինքանշարժի արկածի մը հետեւանքով։
Գրական Վաստակ
Չօպանեան եղած է ռամկավար կուսակցութեան անդամ։ Ստեղծագործած է գրական բոլոր սեռերով։ Անոր բանաստեղծութիւնները ամփոփուած են «Արշալոյսի ձայներ» (1891), «Թրթռումներ» (1892), «Քերթուածներ» (1908) գիրքերուն մէջ։ Լոյս տեսած են Չօպանեանի «Թուղթի փառք» (1892) հոգեբանական վիպակը, «Տղու հոգիներ» (1923) պատմուածքներու եւ պատկերներու ժողովածուն, «Մութ խաւեր» (1893), «Հրաշքը» (1923) թատրերգութիւններ եւ այլ երկեր։
Հայ գրականութեան մէջ իւրայատուկ նշանակութիւն ունի Չօպանեանի քննադատական եւ գիտական-բանասիրական գործունէութիւնը։ Չօպանեան հրատարակած է միջանդարեան եւ նոր շրջանի գրական յուշարձաններ՝ Նահապետ Քուչակին վերագրուող քառեակներու եւ ընդհանրապէս միջանդարեան հայրեններու ժողովածուները («Նահապետ Քուչակի դիւանը», 1902, «Հայրէններու բուրաստանը», 1940), «Նաղաշ Յովնաթան աշուղը եւ Յովնաթան Յովնաթանեան նկարիչը» (1910), «Հայ էջեր» (1912) գիրքերը։ Կազմած եւ լոյս ընծայած է Պ. Դուրեանի (1894) եւ Մ. Պեշիկթաշլեանի (1907) երկերը, որոնց նուիրած է նաեւ ծաւալուն ուսումնասիրութիւններ։
Չօպանեան առաջինն է, որ Գրիգոր Նարեկացիի ժառանգութիւնը վերլուծած է իբրեւ գեղարուեստական ստեղծագործութիւն: Ան Նարեկացին դասած է համաշխարհային գրականութեան հսկաներու կողքին։
Չօպանեան՝ քննանդատը
Իբ­րեւ գե­ղա­րո­ւես­տա­կան մեծ ճա­շա­կի տէր հե­ղի­նա­կու­թիւն՝ գրա­կան քննա­դա­տի իր ան­փո­խա­րի­նե­լի ներդ­րու­մը ու­նե­ցած է ե­րի­տա­սարդ ար­ժէք­նե­րու յայտ­նա­բեր­ման եւ խրա­խուս­ման մէջ։
Չօ­պա­նեան-քննա­դա­տի նա­խա­սի­րած մար­զը էս­սէ-դի­ման­կա­րի գրա­կան ոճն է. սեղմ շրջա­գի­ծե­րու մէջ ան ներ­կա­յա­ցուցած է ծա­նօթ գրող­նե­րու ընդ­հան­րա­կան, խոր եւ դի­պուկ բնու­թա­գի­րը, բա­ցա­յայ­տած է ա­նոնց ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան մտա­ծո­ղու­թեան, աշ­խա­տա­կար­գին (մե­թոտ) եւ ո­ճին էա­կան գի­ծե­րը։ Այդ­պի­սի յօ­դո­ւած­ներ նո­ւի­րած է Խ. Աբովեանին, Ղ. Ալիշանին, Յ. Պարոնեան ին, Գ. Սունդուկեանին Րաֆֆի ին, Պ. Պռոշեան ին, Ա. Շիրվանզադէ ին, Համաստեղ ին եւ ուրիշներու (զգալի մասը ամփոփուած է «Դէմքեր», հ. 1-2, 1924-29, ժողովածուներ)։
Չօպանեանի գեղագիտական հայեացքները
Չօպանեանի գեղագիտական հայեացքներուն հիմքը իրապաշտ արուեստի սկզբունքներն են, որոնց մէջ ան տեսած է կեանքին արձագանգելու եւ ժողովուրդին ծառայելու լաւագոյն ուղին, թէեւ բարձր գնահատած է նաեւ վիպապաշտ ուղղութեան պատմական նշանակութիւնը։
Չօպանեան՝ Հայ մշակոյթի սիրահարը
­Չօ­պա­նեան բարձ­րա­դիր իր պա­տո­ւան­դա­նը նո­ւա­ճած է հայ գրող­նե­րու յա­ւեր­ժա­կան պան­թէո­նին մէջ, յատկա­պէս՝ հայ մշա­կոյ­թի հարս­տու­թիւն­նե­րուն նկատ­մամբ իր տա­ծած ան­հուն սիրով, հայ լե­զո­ւի պաշ­տա­մուն­քով ու զայն կա­տա­րե­լա­գոր­ծե­լու կիր­քով, ինչպէս նաեւ հայ­կեան հան­ճա­րի ան­կորն­չե­լի գե­ղեց­կու­թիւն­նե­րը վեր­ծա­նե­լու, ար­ժե­ւո­րե­լու եւ իր ժո­ղո­վուր­դին ու ողջ մարդ­կու­թեան փո­խան­ցե­լու ան­խոնջ աշ­խա­տան­քով եւ պատ­կա­ռե­լի վաս­տա­կով ։
Այլ յօդուածներ
Չօպանեան յօդուածներ նուիրած է նաեւ արեւմտա-եւրոպական (Վ. Հիւկօ, Պալզաք, Է. Զոլա, Հ. Իպսէն ) եւ ռուս (Ա. Փուշքին, Ն. Կոկոլ, Ի. Տուրկենեւ, Լ. Թոլսթոյ) գրողներուն։ Ռուս գրականութեան մէջ բարձր գնահատած է «Վեհանձն գթութեան ոգին, մարդկային լայն եղբայրութեան մը բուռն ծարաւը, բացարձակ արդարութեան բաղձանքը, կեանքի ուղղակի դիտողութեան եւ պարզ ու հաւատարիմ արտայայտութեան ձգտումը, արուեստը առանց արուեստականութեան...» («Անահիտ», 1909, N 1-2, էջ 47)։
Ան մեծ աշխատանք կատարած է հայ գրականութիւնը Եւրոպա յի մէջ ծանօթացնելու եւ հայ ժողովուրդին դատը պաշտպանելու ուղղութեամբ։ Անձնական կապեր հաստատած է ժամանակակից եւրոպացի գրողներու եւ հասարակական գործիչներու հետ։ Թարգմանած է եւ ֆրանսերէնով հրատարակած է հին ու նոր շրջանի հայ բանաստեղծներու բազմաթիւ երկեր։ Այդ աշխատանքին պսակը եղած է «Վարդենիք Հայաստանի» ֆրանսերէն (հ. 1-3, 1918-1929) ժողովածուն։
1933-ին այցելած է հայրենիք։
Չօպանեանի գրական-հասարակական գործունէութիւնը բարձր գնահատած են՝ Յ. Թումանեան, Ա. Շիրվանզադէ, Ա. Իսահակեան, Ա. Ֆրանս, է. Վերհառն, Ռ. Ռոլան, Վ. Պրիւսով եւ ուրիշներ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:15 Յուլիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:8 Յունիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Միքայէլ Ժան
Միքայէլ Ժան, քանատացի պետական գործիչ եւ նախկին լրագրող, Ֆրանքոֆոնիայի Միջազգային Կազմակերպութեան (Organisation Internationale de la Francophonie) երրորդ եւ ներկայի գլխաւոր քարտուղարը: Այս պաշտօնին անցած է Յունուար 2015-ին՝ յաջորդելով Ապտու Տիուֆին: Առաջին կինն է, որ կը զբաղեցնէ այս պաշտօնը:
2005-2010 թուականներուն Ժէյնը եղած է Քանատայի նախանգապետ, 27-րդը այս պաշտօնին մէջ Քանատայի Համադաշնութեան հռչակումէն ետք: Ժէյնը Հայիթիէն փախստական է : Քանատա տեղափոխուած է 1968-ին եւ մեծցած է Թեթֆորտ Մայնեսի մէջ (Քէպէք): Քանի մը համալսարաններէ վկայականներ ստանալէ ետք, Ժէյն իբրեւ լրագրող եւ հեռարձակող աշխատած է Ռատիօ Քանատայի եւ Քանատայի Հեռարձակող Ընկերութեան համար, ինչպէս նաեւ ներգրաւուած է բարեգործական աշխատանքներու մէջ` օժանադակելով ընտանեկան բռնութեան զոհերուն: 2005-ին Քանատայի վարչապետ Փոլ Մարտինի խորհուրդով թագուհի Էլիզապէթ Բ.-ի կողմէն նշանակուած է ընդհանուր նահանգապետ: Այս պաշտօնը ստանձնած է մինչեւ 2010-ը, երբ փոխարինուած է Տէյվիտ Ճոնսթոնի կողմէ: Պաշտօնավարման սկզբնական շրջանին իր ամուսինին` Ժան-Դանիէլ Լաֆոնտի նկարահանած ֆիլմերուն մէջ հնչած անոր քանի մը ակնարկները մեկնաբանուած են իբրեւ պաշտպանութիւն Քէպէքի ինքնիշխանութեան, եւ անոր երկքաղաքացիութիւնը կասկածի տակ դրած է Քանատայի անոր հաւատարմութիւնը: Սակայն, Ժէյն ժխտած է անջատողական հակումներու մասին զրոյցները, հրաժարած է Ֆրանսայի քաղաքացիութենէն եւ դարձած է յարգուած փոխարքայ, որ յայտնի էր Քանատայի Զինուած ուժերու, բնիկ քանատացիներու, ինչպէս նաեւ արուեստի, յատկապէս, երիտասարդական խնդիրներու հանդէպ իր ուշադիր վերաբերումով: Ժէյն այժմ նաեւ Հայիթիի մէջ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-յի յատուկ ներկայացուցիչն է: 26 Սեպտեմբեր 2012-էն սկսեալ ան նաեւ Էլիզապէթ Բ. թագուհիին անձնական ներկայացուցիչն է Քանատայի մէջ :
Վաղ Կեանք Եւ Կրթութիւն
Ժէյնի ընտանիքը Հայիթիէն է։ Ան ծնած է Պորտ-օ-Պրենսի մէջ, մկրտուած էքաղաքին Սուրբ Երրորդութիւն եկեղեցւոյ մէջ եւ ձմեռները անցուցած է այս քաղաքին մէջ, իսկ ամառներն ու շաբաթ-կիրակիները` իր մօր ծննդավայր Ժակմելի մէջ : Թէեւ հայրը ուսուցիչ էր աւետարնական ոչ պետական դպրոցի մէջ, Ժէյն իր կրթութիւնը ստացած է իրենց տան մէջ, քանի որ անոր ծնողները չէին ցանկանար, որ աղջիկը երդում տար Հայիթիի այդ ժամանակուան նախագահ Ֆրանսուա Տուվալիէրին, ինչպէս որ կը պահանջուէր հայիթիցի դպրոցականներէն : Ժէյն իր ընտանիքի հետ կը լքէ Հայիթին` խուսափելու Տուվալիէրի ռեժիմէն, որուն ղեկավարման ժամանակ Ժէյնի հայրը բանտարկուած ու խոշտանգուած էր : Ժէյնի հայրը Քանատա տեղափոխուած է 1967-ին, իսկ ինքը, մայրն ու քոյրերը՝ յաջորդ տարի ։ Ընտանիքը միասին կը հաստատուիէ Թեթֆորտ Մայնս, Քէպէք Հայրը կը հեռանայ ընտանիքէն, անոր ծնողները կը բաժնուին, որմէ ետք ինքը, մայրն ու քոյրը կը տեղափոխուին Մոնրէալի մօտակայքը գտնուող Փոքր Պուրգունտիա : Ժէյն Պսակաւոր Արուեստից վկայական ստացած է Մոնրէալի համալսարանէն, սպաներէն ու իտալերէն լեզուներու ու գրականութեան ոլորտին մէջ եւ 1984-1986 տարիներուն այստեղ իտալերէն դասաւանդած է` միաժամանակ մագիստրոսի աստիճան ստանալով համեմատական գրականութեան մէջ։ Ապա ան շարունակած է լեզուներու եւ գրականութեան ուսուցումը Ֆլորենսի, Փերուճայի եւ Միլանի կաթողիկէ համալսարաններուն մէջ։ ֆրանսերէնէ ու անգլերէնէ զատ, Ժէյն կը տիրապետէ նաեւ սպաներէն, իտալերէն եւ Հայիթիի կրէոլ լեզուներուն, ինչպէս նաեւ` կը կարդայ փորթուկալերէն :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:6 Սեպտեմբերի ծնածներ
Սիւնիքի Ազատագրական Պայքար (1722-1730)
Սիւնիքի ազատագրական պայքար, 1722-1730-ններուն սկսած ազատագրական շարժում, պատմական Սիւնիք նահանգի բնակչութեան մասնակցութեամբ,
Այս պայքարի նպատակն էր կասեցնել թրքական յարձակումը դէպի Արեւելեան Հայաստան, երկրամասի վրայ մնացած օտար զօրքերը հեռացնել ու ազատագրել զայն։ Ժամանակագրական հերթականութեամբ հաւասարած է Արցախի ազատագրական պայքարին (1724-1731) :
Այդ շրջանին, Արեւելեան Հայաստանի մէջ կ՛իշխէին Բագրատունիներէն, Սիւնիներէն ու Առանշահիկներէն սերող ազնուական տոհմերու ներկայացուցիչները, որոնցմէ են՝ Հասան-Ճալալեաններու, Դոփեաններու, Պռոշեաններու, Օրբելեաններու, Վաչուտեաններու, Զաքարեաններու եւ Կիւրիկեաններու շառաւիղները, որոնց վերահսկողութեան տակ էին փոքր կալուածներ։ Պարսիկները անոնց «մելիք» կ'անուանէին (ملك՝ թագաւոր)։ Անոնցմէ բացի, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը, որուն նստավայրը 1441-էն ի վեր Էջմիածին կը գտնուէր, կը համախմբէր հայ ժողովուրդը ու անոնց շահերը կը պաշտպանէր :
1677-ին կաթողիկոս Յակոբ Դ. Ջուղայեցին Էջմիածինի մէջ կը գումարէ գաղտնի ժողով մը, որուն կը մասնակցին հոգեւոր ու աշխարհիկ 12 գործիչներ, ինչպէս նաեւ Սիւնիքի ու Արցախի մելիքներէն ոմանք : Եւրոպական պետութիւններէն օգնութիւն խնդրելու նպատակով կազմուած էր պատուիրակութիւն մը, որ 1678-ի վերջերուն Յակոբ Ջուղայեցիի գլխաւորութեամբ կը հասնի Կոստանդնուպոլիս: երկու տարի ետք, Յակոբ Ջուղայեցի կը մահանայ՝ հիւանդութեան պատճառով։ Պատուիրակութեան հետ մեկնած Իսրայէլ Օրի, կ'երթայ Իտալիա, ապա Ֆրանսա, ուր կը հետեւի զինուորական ծառայութեան։ Այնուհետեւ կը տեղափոխուի Գերմանիա ու կը հաստատուի Դիւսելդորֆ քաղաքին մէջ։ Օրին տեղի իշխան Յովհան Վիլհելմի հետ կը քննարկէ Հայաստանի ազատագրութեան հարցը, որմէ ետք կ'այցելէ Հայաստան՝ տեղւոյն իրավիճակին ծանօթանալու եւ բանակցութիւններ վարելու համար :
Անգեղակոթի ժողով
1701–ի ամրան, Իսրայէլ Օրի կը ժամանէ Ռուսական կայսրութիւն: Հայաստանի ազատագրութեան ծրագիրը Օրին կը ներկայացնէ Պետրոս I կայսրին։ Այդ ժամանակ Պալթանեան նահանգերու տարածքներու համար ռուս-շուետական պայքարը հակամարտութեան վերածուած էր, որ յայտնի էր «Հիւսիսային պատերազմ» անունով։ Պետրոս Մեծ յոյս կու տայ Իսրայէլ Օրիին, որ ռազմական գործողութիւններու աւարտէն ետք Հայաստանի ազատագրութեան հարցով պիտի զբաղի :
1702–ի գարնան, Իսրայէլ Օրի եւ Մինաս վարդապետ մոսկուայաբնակ հայ զինուորական Միրոն Վասիլեւի միջոցով նամակներ կ'ուղղարկեն Եսայի Հասան-Ջալալեանին: Վերջինս սեռած էր Հասան-Ջալալեաններու ազնուական տոհմէն, որուն կրտսեր ներկայացուցիչները սովորաբար հոգեւոր առաջնորդներ կը դառնային։ 1701-ին, Եսայի ընտրուած էր Գանձասարի կաթողիկոս եւ Ղարաբաղի ու Շամախիի կուսակալութիւններու քրիստոնէական թէմերը կը ղեկավարէր։ Օրին Արցախի մելիքներուն կը յայտնէ բանակցութիւններու յաջող ընթացքի մասին։ Պարսկաստանի մէջ, եւ մասնաւորապէս՝ Անդրկովկասի մէջ, իրավիճակին աւելի լաւ ծանօթանալու նպատակով, ան դեսպանութիւն կ'ուղղարկէ՝ Իսրայէլ Օրիի ղեկավարութեամբ։ Վերջինս անգամ մը եւս Եւրոպա կը մեկնի եւ կը հասնի Հռոմ: Հռոմի պապ Կղեմես XI, Իրանի շահին նամակ կ'ուղղարկէ, որուն միջոցով կը խնդրէ քրիստոնեայ բնակչութեան նկատմամբ հալածանքներու առիթ չտալ։ Օրին նամակով կ՛անցնի Մոսկուա, նորակառոյց մայրաքաղաք Սեն Փեթերսպուրկ, եւ ապա Յուլիս 1707-ին, 50 հոգինոց դեսպանութեամբ կ'անցնի Իրան։ 1708-ին ան կը հասնի Շամախի, 1709-ին՝ Պարսկաստանի մայրաքաղաք Իսֆահան :
Օրին Իսֆահանէն կը վերադառնայ Շամախի եւ շուրջ մէկ տարի կը մնայ Անդրկովկասի մէջ։ Ան կ'այցելէ Արցախ, կը հանդիպի Եսայի Հասան-Ջալալեանին ու մելիքներուն։ Օրին կը յայտնէ 27 Յուլիս 1709-ի Փոլթովայի ճակատամարտի ընթացքին շուէտներու դէմ ռուսերու յաղթանակի լուրը։ Կաթողիկոսը Օրիի հետ կը գտնուի Շիրվանի մէջ, Արցախի ու Պարսկաստանի հայաբնակ շրջաններուն մէջ։ Երբ Իսրայէլ Օրին կը պատրաստուէր Մոսկուա վերադառնալ, Եսայի Հասան-Ջալալեան իր երկու եպիսկոպոսներու հետ կը միանայ Իսրայէլ Օրիի պատուիրակութեան։ Պետրոս I-ի յանձնարարութեամբ, Օրին Արցախէն Ռուսաստան կը տանէր 20 հայ մետաքսագործ ընտանիքներ ինչպէս նաեւ մեծ քանակութեամբ հում մետաքս՝ Մոսկուայի մէջ մետաքսի գործարան հիմնելու նպատակով, արցախեան 25 ձիեր եւ թանկարժէք նուէրներ։ Ռուսաստանի իշխանութիւններէն Օրին միայն երեք նաւ կը ստանայ՝ իր գոյքերը ու ժողովուրդ տեղափոխելու համար։ 1711-ի ամրան, անոնք Աստրախան կը հասնին։ Մօտաւորապէս 50 տարեկան հասակին, Իսրայէլ Օրի յանկարծամահ կ'ըլլայ։ Եսայի կաթողիկոսը, Աստրախանի հայկական եկեղեցիի բակին մէջ կը կատարէ Իսրայէլ Օրիի թաղման կարգը, եւ կը վերադառնայ Արցախ :