cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Քրիսդինա Բերի
«Jar of Hearts» վերջը սկսաւ հաւագել շատ մեծ թիւով ուշադրութիւն, Բերի ստորագրեց արձանագրութեան մաս Ատլանտեան Արձանագրութիւն։ Իր առաջին ելոյթի ալպոմը, Զօրաւոր Սէրը, արձակուեցաւ Մայիս 10, 2011։ 2012-ին ան գրեց եւ արձանագրեց «A Thousand Years» Դուայլաթ Սակա.- Պրէյքինկ Տայն մաս 1 (2011) ֆիլմին։ Երգը ծախուեցաւ աւելի քան 4 միլլիոն օրինակ Միացեալ Նահանգներուն մէջ, վաուերացուած է 4 անգամ։ Իր երկրորդ ԻԲ, Շատ Մերի Բերի Կաղանդ, որ արձակած է Հոկտեմբեր 2012-ին։ Իր երկրորդ ալպոմը, Գլուխ կամ Սիրտ, որ արձակուած է Ապրիլ 1, 2014-ին։ «Մարդ» որ արձակուած է Նոյեմբեր 18, 2013-ին։
Արակոնեան Թագ
Անկում եւ գոյութեան դադարեցում
Արակոնեան թագն ու վերջինի հաստատութիւնները լուծարուեցան միայն Սպանական ժառանգութեան համար մղուող պատերազմէն (1702-1713) յետոյ Նուեւճ Փլանտա հրամանագիրով, որ հրապարակեց Սպանիոյ թագաւոր Ֆիլիփ Ե.-ը : Վարչական մարմինները ներառուեցան քասթիլիական կառավարութեան կազմ, իսկ Թագի հողերը միաւորուեցան քասթիլիականին, որպէսզի ձեւաւորուէր միասնական պետութիւն (Սպանիա), որ կը պահանջէր նոր թագաւորութեան (Պուրպոններ) ղեկավարութիւնը :
Քրիսդինա Բերի
Կանուխ Կեանքը
Բերի ծնած է Պենսալէմ, Բենսիլւանիա (արուարձան Ֆիլատերֆիա) Մարիի եւ Տանդէ Բերի։ Ունի մեծ եղբայր՝ Նիք Բերի, որ ան նուագած է Կիթառ Շինտայնի, Սիլւերդտայտ, Բերի Ֆարրել եւ Մեթ Սորըմի հետ։
Արակոնեան Թագ
Ազգայնական կարծիքներ
Սպանական ժառանգութեան համար մղուող պատերազմի ժամանակ Ֆիլիփ Ե.-ի դէմ հանդէս եկած տարածքներուն մէջ իրականացած դաժան վերաբերմունքի ու խիստ պատիժներու հանգամանքը ժամանակակից Սպանիոյ մէջ վալենսիական ու քաթալոնական որոշ ազգայնականներու կը ներկայացուի որպէս փաստարկ: Արակոնացիները կը ներկայացնեն թերեւս միջնադարուն գրուած հին սահմանադրութիւնը, իսկ քաթալոնացիները կը յիշեցնեն իրենց արտօնութիւններու մասին՝ յիշեցնելով քաթալոնական ժեներալիտետն ու Քասթիլիայի դիմադրութիւնը :
Քրիսդինա Բերի
Կանուխ Կեանքը
Ան աւարտեց Արչպիշոբ Րիան Գոլէճէն 2004-ին։ Ան սորվեցուց ինզինքը ինչպէս նուագէլ կիթառ երբ 16 տարեկան էր դիտելով ցուցադրութիւն մը Շանոն Հուն խումբ Կոյր Մելոն կատարող ՎՀ1։
Արակոնեան Թագ
Ազգայնական կարծիքներ
19-րդ դարու ռոմանթիզմը, որ կը պարունակէ «Փիրենեան թագաւորութեան» մասին մտքեր, պայմանաւորուած է աւելի շուտ 13-րդ դարու նուագածուներու ներդրմամբ, քան թէ Արակոնեան թագի պատմական իրողութիւններով: Այդ պատկերացումները գոյութիւն ունին նաեւ մեր օրերուն որպէս «քաղաքականացուած մշակոյթի նոստալժիկ ծրագիր» :
Քրիսդինա Բերի
Կանուխ Կեանքը
Ան քիչ երգեց եւ խաղցաւ երաժշտական թատրոնի երբ պզտիկ էր։ Բերի կ'ըսէ թէ սորված է նուագել Դաշնամուր եւ Կիթառ որովհետեւ անտ կարոտցած էր լսելու եղանակ որ կը նուագուէր տունին մէջ երբ ան փոխադրուեցաւ։ Ըստ Բերիի, երբ որ ան կը նուագէր Դաշնամուրը կամ Կիթառը, ան պիտի երգէր «all of a sudden these songs would appear»։
Արակոնեան Թագ
Դրօշներ
Արակոնի թագաւորներու խորհրդանիշեր դարձան պարսելոնական դրօշի գիծերը : Դրօշը կ՛օգտագործէին միայն Թագի միապետերը եւ կը հանդիսանար անոնց ինքնիշխանութեան ու բարձրագոյն իշխանութեան նկատմամբ հաւատարմութեան արտայայտութեան մէջ : Մալիորկայի թագաւոր Ճէյմս Գ.-ը, որ կը հանդիսանար Արակոնի թագաւորութեան հայրենակից, նոյնպէս կ՛օգտագործէր չորսգծանի զինանշան:
Քրիսդինա Բերի
Կանուխ Ընթացքը
Բերի փոխադրուեցաւ Լոս Անճելոս իր 21-րդ տարեդարձին։ Ըստ Բերիի ինք զգաց սխալ որ հեռու է 3000 միլզ իր ընտանիքէն, ըսելով թէ ան լացաւ ամէն օր։
Արակոնեան Թագ
Պետական ուսումնարաններ
Արակոնը, Քասթիլիան ու Վալենսիան ունէին սեփական գործադիր մարմիններ, որոնք յայտնի են որպէս կորտեսներ: Նաեւ գոյութիւն ունէին տեղական ինքնակառավարման մարմիններ, որոնք Արակոնի մէջ յայտնի են որպէս «Generalidad», իսկ Քասթիլիայի ու Վալենսիայի մէջ՝ «Generalitat»:
Քրիսդինա Բերի
Կանուխ Ընթացքը
Վերջը այդ տարուայ ան ամուսնացաւ եւ սկսաւ արտադրելու ցուցադրութիւններ ապրելու։ Ան ձգուեցաւ իր ամուսինէն 18 ամիս վերջ եւ փոխադրուեցաւ պզտիկ յարկաբաժինի անձնական եւ աշխատեցաւ եղանակի վրայ։ Ան ջոխադրուեցաւ ետ Ֆիլատերֆիա 2009-ի վերջը, այդ ատեն էր երբ գրեց «Jar of Hearts». Ան ետքը ետ փոխադրուեցաւ Լոս Անճելոս, եւ սպասաւորեց ցերեկը Մելրոս Սրճարանին մէջ իսկ գիշերը կ'արձանգրէր։
Արակոնեան Թագ
Մայրաքաղաք
Արակոնի թագը չէ ունեցած միասնական մայրաքաղաք: Թագաւորական տունը մինչեւ Ֆիլիփ Բ.-ի գահակալութիւնը փոխանցիկ էր : Սպանացի պատմաբան Տոմինկօ Պուեսան կը կարծէ, որ Թագի քաղաքական մայրաքաղաքը պէտք է համարել Սարակոսան (բայց ոչ տնտեսական կամ վարչական), քանի որ թագաւորները պէտք է թագադրուէին Սարակոսայի Լա Սէօ տաճարին մէջ : Միեւնոյն ժամանակ արակոնեան թագաւորները կը բնակէին Պարսելոնայի մէջ, որ այլ պատմաբաններու կարծիքով թոյլ կու տայ այն ճանաչել մայրաքաղաք:
Քրիսդինա Բերի
2010-2012: Զօրաւոր Սէր
Բերիի երգը «Jar of Hearts» ցցուած է Կը Կարծես Թէ Կրնաս Պարել ցուցադրութեան Յունիս 30, 2010-ին կատարութեան Պիլի Պել եւ Գաթրին ՄգՔորմիք-ի հետ։ Բերիի բարեկամուհին Գեյթլին Գոլին անցուց երգը որ ցցնէ պարացոյցին Սդէյսի Դուքի։ Բերի եւ Գոլին նայեցան կատարողութիւնը։
Արակոնեան Թագ
Թագի հողեր
Ստորեւ ներկայացուած է Արակոնեան թագի կազմին մէջ եղած տարածքներու ցանկը.
Քրիսդինա Բերի
2010-2012: Զօրաւոր Սէր
«Jar of Hearts»-ի յաջողութենէն ետք Բերի ստորագրեց մաս մը Ատլանտեան Արձանագրութեան Յուլիս 21, 2010-ին։ Ան արձանագրեց ԻԲ վերնագիր մը Ովկիանոսի ճամբու Նիստերուն որ արձակուած է Նոյեմբեր 9, 2010-ին։ Երկրորդ Բերիի ալպոմին, Արմուկներ, արձակուած է Մարտ 15, 2011-ին։ Ան արձակեց իր ալպոմը, Զօրաւոր Սէր, Մայիս 10, 2011-ին։ Եւ եղաւ թիւ 4 ցուցատախտակի վրայ, եւ առաջին շաբաթը ծախուեցաւ 58000 օրինակ։ Անգլիոյ մէջ, Զօրաւոր Սէր 13-րդ ամենաբարձր ծախւող ալպոմն էր 2011-ին։
Յուլիս 2011-ին, Բերի ելաւ իր առաջին երգի պտոյտին, Զօրաւոր Սէր որ մօտաւորապէս տեուեց 1 տարի։ Բերի արձակեց իր մեներգ «A Thousand Years», որ երեւցաւ իբր երգ Դուայլայթ Սակա.- Պրէյքինկ Տայն, մաս 1 Հոկտեմբեր 18, 2011-ին։ Իր երգը թիւ 63-րդ էր ցուցատախտակին վրայ, որ վաուերացուած է 4 անգամ 4 միլլիոն աւելի ծախուած է Մ.Ն.։ Ալպոմի 3-րդ եւ վիրջին մեներգը, Հեռաւորութիւն, որ արձակուած է Մարտ 20, 2012-ին։
Բերի նաեւ ըսաւ Սան Ճուանի մէջ, Բուերդո Րիգո իր Զօրաւոր Սէր պտոյտին որ սկսած էր աշխատելու իր երկրորդ ալպոմի վրայ։ 2012 վերջերը Բերի էր բացումը Ճէյսոն Մրազին համերգի պտոյտին, «Love Is a Four Letter Word Tour», Հիւսիւսային Ամերիկայի 2012-ին։
Օգոստոս 1, 2012-ին, ան ըսաւ Դիմատետրին վրայ որ Շատ Մերի Բերի Կաղանդը ԻԲ կրնայ արձակուիլ Հոկտեմբեր 16, 2012-ին։ Ալպոմը կը բաղկանար օրիժինալ երգ «Բան Դեկտեմբերի Մասին», որ եղաւ առաջին մեներգերէն։ Բերի ետ արձանագրեց «A Thousand Years» Դուայլայթ Սակա.- Պրէյքինկ Տայն մաս 2, հիւրի ձայնի հետ Սթիւ Քազի, վերնագիր «A Thousand Years» Մայիս 14,2013-ին, ան շնորհուեցաւ ՊՄԻ ը երգ «A Thousand Years» Գալիֆորնիայի մէջ։]]
2013- Մինչեւ հիմա: Գլուխ կամ Սիրտ
2013-ին Բերի սկսաւ ամեն ատեն նկարներ դնելու Ինդերների մէջ, եւ իր երկրորդ ալպոմին անունն էր «#albumtwo»։ Փետրուարի մէջ Բերի գործակցեցաւ ոչ շահ ընկերութեան որ Գրէ Սէր Իր Արմուկին Վրայ իր երգի պտոյտներուն որ մշատցնէ դրամ բարեսիրութեան եւ իր երկրորդ ալպոմին վերնագիրը «Ես Կը Հաւատամ»։ Յունիս 21-ին Բերի ըսաւ որ իր երկրորդ ալպոմը միասին պիտի գար։
Նոյեմբեր 11, 2013-ին Բերիի յայտարարեց որ իր մեներգը իր նոր ալպոմին կը կոչուի «Մարդ»։ Երգը արձակուած է Նոյեմբեր 18, 2013-ին։ Բերի կատարեց երգը Թագուհի Լադիֆահ ցուցադրութեան։ Նոյեմբեր 28, 2013-ին Բերի ըսաւ թէ իր երկրորդ ալպոմը կրնայ ըլլալ վերնագիրը Գլուխ կամ Սիրտ եւ պիտի իջնէ Ապրիլ 1, 2014-ին։ Մայիս 29-ին, յայտարարեց թէ պիտի բանայ Տեմի Լովաթոյի նոր Հիւսիւսային Ամերիկեան Աշխարհի պտոյտին։ Բերի ետքը յայտարարեց թէ իր երկրորդ համերգի պտոյտի վերնագիրը է Գլուխ կամ Սիրտ պտոյտ, որ սկսաւ Ապրիլ 2014-ին։
Յունիս 9-ին, ինք արձակեց իր երկրորդ մեներգը իր երկրորդ ալպոմէն «Այրող Ոսկի»։ Դեկտեմբեր 19, 2014-ին, Բերի կատարեց իր տարեկան «Կաղանդ Ուաշանկդնի մէջ» տօնական համերգը։
Կարապետ Քհնյ. Նալպանտեան
'''Տ. Կարապետ Քհնյ. Նալպանտեան''', (1932 - 2003) Աւազանի անունով՝ Կարպիս, որդի Տէր Կարապէտ Ա. քահանայի եւ Զապէլի, ծնած է այնթապցի ծնողքէ, Հալէպի մէջ 1932-ին։
Խոնաւ Ցամաքային Կլիմայ
Խոնաւ ցամաքայի կլիմայ (արտայայտելու համար կ'օգտագործուին լատինական մեծատառ D տառը եւ փոքրատառ a kam b տառերը), կլիմայի տեսակ Կիոպենի դասակարգման մէջ, որ աչքի կինայ օդի ջերմաստիճանի սեզոնային մեծ տատանումներով, շոգ (կամ տաք) ամառներով եւ ցուրտ ձմերներով : Խոնաւ ցամաքային կլիմայ ունեցող տարածաշրջաններուն ամենացուրտ ամսուայ միջին ջերմաստիճանը կը կազմէ -3 ˚C, եւ առնուազն 4 ամիսներու ընթացքին օդի միջին ամսական ջերմաստիճանը կը լինէ 10˚C-էն բարձր։
Տեղումները համեմատաբար հաւասարաչափ տեղաբաշխուած: Տեղումներու հիմնական մասը կը թափուի ամռանը, յաճախ ամպրոպային հորդառատ անձրեւներու ժամանակ: Ձմռան անձրեւները եւ ձիւնը հիմնական կապուաղ են ցիկլոններու հետ: Չնայած անոր, որ կլիման կը կոչուի «խոնաւ», իրականին խոնաւութեան մակարդակը այնքան ալ բարձր չէ, սակայն բաւարար է, որպէսզի այդ տարածաշրջանները չդասակարգուեն որպէս «կիսաչորային» կամ «չորային»:
Խոնաւ ցամաքային կլիմայի տեսակները
Խոնաւ ցամաքային կլիման կը դասակարգուի կախուած ամրան ամենաշոգ ամսուայ միջին ջերմաստիճանէն եւ տեղումներու քանակէն:
a - ամենատաք ամսուայ միջին ջերմաստիճանը կը գերազանցէ 22 ˚C-ը (շոգ ամառ), Dsa – չոր եղանակ ամռանը (ամենաչոր ամռան ամսին կը թափուին 30 մմ-էն ոչ ավել տեղումներ եւ չեն գերազանցուիր ձմռան ամենախոնաւ ամսուայ տեղումներու քանակի 1/3-րդը), Dwa – չոր եղանակ ձմռանը (ամենաչոր ձմռան եղանակին կը թափուին ամռան ամենախոնաւ ամսուայ տեղումներու քանակի 1/10-րդը), Dfa – յստակ դասակարգման ենթակայ չէ, b – ամենատաք ամսուայ միջին ջերմաստիճանը կը գերազանցէ 10˚C-ը (տաք ամառ), Dsb – չոր եղանակ ամռանը, Dwb – չոր եղանակ ձմռանը, Dfb – յստակ դասակարգման ենթակայ չէ։
Dfa/Dwa/Dsa. Շոգ ամառներ ունեցող խոնաւ ցամաքային կլիմայ
Տարածաշրջանի կլիման կը դասակարգուի որպէս շոգ ամառներ ունեցող խոնաւ ցամաքային կլիմայ այն դեպքին, երբ ամենաշոգ ամսուայ միջին ջերմաստիճանը կը գերազանցէ 22˚C-ը : Որպէս կանոն, այդ ամիսը Յուլիսն է, որոշ շրջաններուն՝ Օգոստոսը: Այդ շրջաններուն բնորոշ է օդի ջերմաստիճանի զգալի տատանումներ ամբողջ տարուայ ընթացքին՝ ամենաշոգ ամսուայ ջերմաստիճանը կրնայ գերազանցել 32˚C-ը, մինչդեռ ամենացուրտ ամսուայ միջին ջերմաստիճանը կրնայ իջնել -3,0˚C-էն։ Եւրոպայի շոգ ամառները խոնաւ ցամաքային կլիման բնորոշ է Ռումանիայի, Մոլդոուայի, Ուքրանիայի հարաւը, Միջինդանուպեան դաշտավայրի (Հունգարիայի, Քրուաթիայի եւ Սերպիայի մասը) մեծ մասին, ինչպէս նաեւ Ռուսաստանի Եւրոպական հատուածի առանձին շրջաններուն: Ասիայի այդ Կլիմայի տեսակը բնորոշ է Ղազախստանի, Իրանի, Թուրքիայի, Հնդկաստանի Քաշմիրի առանձին շրջաններուն, Հիւսիս-Արեւելեան Չինաստանի մեծ մասին, համարիա ամբողջ Հիւսիւսային Քորիային, Հարաւային Քորիայի մեծ մասին եւ Հիւսիւսային Ճապոնիային: Արեւելեան Ասիայի խոնաւ ցամաքային կլիման անցումային բնոյթ ունի դէպի մուսսոնայինի՝ այստեղ ամռան տեղումներու քանակը զգալիորէն աւելի մեծ է, քան ձմռան տեղումներու քանակը: Սիպիրեան անտիցկլոնի ազդեցութեան պատճառով այստեղ կը դիտուին աւելի ցուրտ ձմեօներ, քան այլ տարածաշրջաններուն, որոնք կը գտնուին նոյն լայնութիւններուն: Հիւսիւսային Ամերիկային շոգ ամառներով խոնաւ ցամաքային կլիման բնորոշ է Նոր Անգլիայի եւ Միջինատլատեան նահանգներուն եւ ԱՄՆ-ի Միջին Արեւմուտքի մեծ մասին, կանադական Օնտարիո նահանգի առանձին տարածաշրջաններուն:
Կեդրոնական Ասիայի, Հիւսիս-Արեւմտեան Չինաստանի եւ Հարաւյին Մողկոլիայի զգալի մասն ունին ջերմաստիճանային ռեժիմ, որ մօտ է խոնաւ ցամաքային կլիմային, սակայն տեղումներու քիչ քաղակութեան պատճառով անոնց կլիման կը դասակարգուի որպէս տափաստաններու կլիմայ (BSk) կամ անապատներու կլիմայ (BWk)։
Dfb/Dwb/Dsb. Տաք ամառներ ունեցող խոնաւ ցամաքային կլիմայ
Տարածաշրչանի կլիման կը դասակարգուի որպէս տաք ամառներ ունեցող խոնաւ ցամաքային կլիմայ այն դէպքին, եթէ ամենաշոգ ամսուայ ջերմաստիճանը չի գերազանցիր 22˚C-ը։ Խոնաւ ցամաքային կլիմայի այս ենթատեսակը կ'ընդգրկուի աւելի մեծ տարածք, քան շոգ ամառ ունեցող ենթատեսակը: Հիւսիւսային Ամերիկայի այս կլիմայական գոտին բնորոշ է այն տարածաշրջաններուն, որոնք կը գտնուին հիւսիւսային լայնութեան 40˚-ի եւ 50˚-ի միջեւ, որպէս կանոն, արեւմտեան երկայնութեան 100˚-էն դէպի արեւելք: Սակայն կանադական պրերիաներու տարածքին խոնաւ ցամաքային կլիմայի այդ ենթատեսակը կը դիտուի այն տարածքներուն, որոնք տեղակայուած են հիւսիւսային լայնութեան 50˚-էն հիւսիւս: Եւրոպայի տաք ամառներով խոնաւ ցամաքային կլիման կը տարածուի ընդհուպ մինչեւ հիւսիւսային լայնութեան 61˚-ը։ Եւրոպայի այդ ենթատեսակը բնորոշ է Սկադինաուիան երկիրներուն, Մերձպալթեան երկիրներուն, արեւելեան Աւստրիայի, Գերմանիայի առանձին շրջաններուն, Լեհաստանի մեծ մասին, Չեխիային, Սլովակիային, Ուքրանիային, Հիւսիւսային Ռումանիային:
Մոնկոլիայի մեծ մասը եւ Հարաւային Սիպիրի առանձին տարածաշրջաններուն առկա է կլիմայ, որն իր բնոյթով մոտ է խոնաւ ցամաքային կլիմային, սակայն տեղումներու քիչ քանակութեան պատճառով կը դասակարգուի որպէս անապատային կամ կիսաանապատային կլիմայ:
Ազազի Ճակատամարտ
Ազազի ճակատամարտ, ռազմական ընդհարում խաչակիրներու եւ սելճուքներու միջեւ ժամանակակից Սուրիոյ Ազազ քաղաքին մօտ: Տեղի ունեցած է 11 Յունիս 1125-ին:
Նախադրեալներ
1118-ին Եդեսիոյ կոմս Ժոսլէնը Հալէպի աթաբեկ Իլ-Գազիէն գրաւած էր հիւսիսային Սուրիոյ մէջ Ազազ քաղաքը: Յաջորդող տարուան Յունիսին Անտիոքի դքսութեան վարիչ Սալերնոյի իշխան Ռոժերի գլխաւորութեամբ խաչակիրները ջախջախուեցան Արիւնոտ դաշտի ճակատամարտի ընթացքին, իսկ 18 Ապրիլ 1123-ին Եդեսիա ուղեւորուած ժամանակ գերի ինկաւ Երուսաղէմի արքայ Պալտուինը: 19 Հոկտեմբեր 1124-ին Պալտուին, որ 80,000 տինարի դիմաց ազատած էր Խարբերդի մէջ միամեայ գերութենէն, սկսաւ Հալէպի պաշարումը:
ճակատամարտ
Հալէպի օգնութեան հասաւ Մոսուլի աթաբեկ Պուրսուքին: Անոր ճնշման տակ խաչակիրները ստիպուած դադրեցուցին պաշարումը եւ նահանջեցին: Ապա Բուրզուկին պաշարեց Եդեսիոյ կոմսութեան Զերդան բնակավայրը: Պալտուինը, հայոց իշխան Լեւոն Ա.-ը, Ժոսլէնը, Թրիփոլիի կոմս Փոնսը ճակատամարտ տուին Պուրզուքիին Ազազ քաղաքի մօտակայքը: Խաչակիրներու զօրքը կազմուած էր 1100 ասպետներէ եւ 2000 հետեւակայիններէն, իսկ իսլամներու ուժերը բազմակի անգամ կը գերազանցէին անոնց:
Պալտունին ձեւացուց թէ կը նահանջէ եւ սելճուքներուն դուրս բերաւ քաղաքի շրջակայքը գտնուող բաց դաշտ մը, ուր ճակատամարտեցաւ անոնց հետ: Երկարատեւ ու արիւնոտ ճակատամարտի ընթացքին սելճուքները ջախջախուեցան: Վերջիններէն մնացած հարուստ աւարի շնորհիւ Պալտուինը ետ գնեց իսլամներէն բազմաթիւ գերիներ, որոնցմէ են Եդեսիոյ ապագայ կոմս Ժոսլէն Բ․-ը:
Հետեւանքներ
Ազազի մէջ տարած յաղթանակի շնորհիւ խաչակիրները տարածաշրջանին մէջ մասնակիօրէն վերականգնեցին Արիւնոտ դաշտի ճակամարտի ընթացքին կրած պարտութեան հետեւանքով կորսուած ազդեցութիւնը: 1128-ին Հալէպի եւ Մոսուլի ուժերը միաւորուեցան հզօր հրամանատար Զենկիի գլխաւորութեամբ, եւ խաչակիրները սկսան կորսնցնել իրենց դիրքերը հիւսիսային Սուրիոյ մէջ:
Լրացուցիչ ընթերցանութիւն
Ստորոգութիւն:Խաչակիրներու ճակատամարտեր Ստորոգութիւն:1125 Ստորոգութիւն:12-րդ դարու ճակատամարտեր Ստորոգութիւն:Անտիոքի դքսութեան ճակատամարտեր Ստորոգութիւն:Երուսաղէմի թագաւորութեան ճակատամարտեր Ստորոգութիւն:Կիլիկեան Հայաստանի ճակատամարտեր Ստորոգութիւն:Եդեսիոյ կոմսութեան ճակատամարտեր Ստորոգութիւն:Թրիպոլիի կոմսութեան ճակատամարտեր
Սիլաս Մարնըր
Սիլաս Մարնըր, Րեւելոյի մանրածախը, Ճորճ Էլիոդի երրորդ նորավէպը, հրատարակուած ՝ 1861-ին: Մանրածախի մը պատմութիւնն է:
Նորավէպին ամփոփումը
Նորավէպը Ժթ. դարու պատմութիւն է: Սիլաս Մարնըր մանրածախ մըն էր Լենթըրն Եարտ գիւղին մէջ, որ կը գտնուի Անգլիոյ հիւսիսը: Ան  ամբաստանուած էր, թէ գողցած էր ծեր հիւանդ մարդու մը հաւաքուած ոսկիները, երբ հոգ  կը տանէր անոր: Երկու փաստեր կային, որոնք Սիլասի դէմ էին՝ պզտիկ դանակ մը եւ իր տան մէջ գտնուած դրամները: Տարաձայնութիւն մը կ'ըսէր, թէ Սիլասի մտերիմ ընկերը՝ Ուիլիըմ Տէյնն էր  գողը, որ Սիլասի վրայ բերցուցած էր յանցանքը, որովհետեւ Սիլաս իր պզտիկ դանակը փոխ տուած էր Ուիլիըմի նախ քան  ոճիրը: Սիլաս անմեղ էր։  Սիլասի սիրած աղջիկը՝ Սարա, որու հետ պիտի ամուսնանար,  զինք ձգելով  կ'ամուսնանայ Ուիլիըմի հետ: Յուսախաբ Սիլաս կը ձգէ Լենթըրն Եարտն ու կը հեռանայ: Մարնըր Րեւելոյ գիւղը կ'երթայ, ուր  առանձին կ'ապրի. չ'ուզեր մէկու մը հետ տեսակցիլ, բացի քանի մը բնակիչներէ: Կը սկսի նիւթապաշտ դառնալ եւ այդ նպատակով ալ անդադար կ'աշխատի:
Սքուայըր Գաս Ռավելոյի ամենահարուստ մարդն էր, որ ունէր երկու որդիներ՝ Կատըֆրի եւ Տանսթըն:Տանսթըն ագահ էր եւ դաժան: Կատըֆրի բարեգործ էր, բայց թոյլ, եւ գաղտնի ամուսնացած էր թմրամոլ Մոլի Ֆարրենի հետ, բայց միաժամանակ կը սիրէր Նենսի Լամաթերը, որ երիտասարդ աղջիկ մըն էր, ուսեալ  եւ ընկերային բարձր խաւի պատկանող:Տանսթըն բազմիցս կը սպառնար եղբօրը, որ պիտի բացահայտէր իր ամուսնութիւնը Մոլիէն: Օր մըն ալ յանկարծ Սիլասի ոսկիները կը գողցուին Տանսթըն Գասի կողմէ. Սիլաս շատ կը զայրանայ: Սակայն Տանսթըն կ'անհետանայ, եւ ոչ մէկ հետք կը ձգէ իր ետին: Սիլասի յուսահատ վիճակին մէջ յաճախ զինք կ'այցելէ Տոլլի անունով համագիւղացի մը եւ զինք կը խրախուսէ եկեղեցի երթալու: Ձմրան գիշեր մը Մոլի կը փորձէ Սքուայըր Գասի Նոր Տարուան Ելոյթին ներկայ գտնուիլ իր երկու տարեկան աղջկան հետ, որպէսզի յայտարարէ, թէ ինք Կատֆրիի կինն է եւ որ աղջիկ մը ունէր իրմէ: Ճամբան՝ կինը այնքան թմրեցուցիչ գործածած էր, որ գետին կ'իյնայ եւ կը մահանայ ձիւնին մէջ։ Աղջնակը սողալով Սիլասի տունը կը մտնէ: Սիլաս կը հետեւի պզտիկին հետքերուն եւ գետինը  մեռած կին մը կը տեսնէ : Ան  Գաս ընտանիքին բնակարանը կ'երթայ եւ կը պատմէ պատահածը, Կատըֆրի արագ դէպքին վայրը կ'երթայ, բայց բնաւ չ'ըսեր, թէ այդ  կինը իր կինն էր։ Մոլիի մահով վերջ կը դրուէր իր ամուսնութեան: Սիլաս իր քով կը պահէ աղջիկը եւ անունը Էփի կը դնէ: Էփի Սիլասի կեանքը  ամբողջութեամբ կը փոխէ: Սիլաս որ ոսկիի եւ դրամի մոլի դարձած էր, մանաւանդ գողութեան ենթարկուելէն ետք, ամբողջութեամբ կը փոխուի Էփիիի իր կեանքէն ներս մուտք գործելէ ետք: Կատըֆրի Գաս կրնայ ազատ ամուսնանալ Նենսիի հետ, բայց գաղտնի կը պահէ իր ամուսնացած ըլլալը եւ  զաւակ ունենալը: Մարնըրի դրացին՝ Տոլլի Ուինթդոփ, մեծապէս կ'օգնէ Մարնըրի, որ Էփին մեծցնէ եւ հոգ տանի անոր: Տոլլի ոչ միայն կ'օգնէ Մարնըրի, որ Էփին մեծցնէ այլեւ իր յարաբերութիւնը փոխելու գիւղացիներուն հետ: 16 տարի կ'անցնի եւ Էփի կը մեծնայ: Շատ կապուած էր Սիլասի, որ փոխած էր իր կեանքը: Մինչ այդ Կատըֆրի եւ Նենսի կ'ամուսնանան, բայց զաւակ չեն կրնար ունենալ: Տանսթընի մարմինը կը գտնուի ոսկիներն ալ հետը: Կատըֆրի երբ կը գիտնայ թէ Տանսթըն մեռած է, կ'որոշէ Նենսիին պատմել ամէն ինչ եւ կ'ըսէ, թէ ինք Մոլիի հետ ամուսնացած էր եւ զաւակ մը ունէր եւ այդ զաւակը Էփին է: Կատըֆրի եւ նենսի կ'առաջարկեն Սիլասի որ իրենք մեծցնեն Էփին, բայց Էփի քաղաքավարութեամբ կը մերժէ  առաջարկը, որովհետեւ կ'ըսէ, թէ չի կրնար Սիլասը ձգել եւ ուրիշին հետ ապրիլ: Սիլաս շատ ուրախ էր իր նոր կեանքով, նոր ընտանիքով եւ ընկերներով: Վերջաւորութեան Էփի կ'ամուսնանայ Տոլիի տղուն՝ Արոնի հետ: Արոն եւ Էփի Սիլասի նոր տունը կ'անցնին, զոր Կատըֆրի տուած էր իրենց: Սիլասի տարիներու զոհողութիւնը Էփին մեծցնելով դրական ազդեցութիւն մը ձգած էր բոլորին վրայ:
Պատշաճեցում
Նուազագոյնը 5 ֆիլմեր արտադրուած են Սիլաս Մարնըրի մասին.-
Համազգային
1915-1923 թուականներուն Օսմանեան ու Թրքական իշխանութիւններու գործադրած հայոց ցեղասպանութիւնը, ինչպէս նաեւ 1920-ին Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան անկումն ու անոր յաջորդող Խորհրդային իշխանութիւններու հալածանքները պատճառ դարձան հսկայական ալեկոծումներու: Վերապրողները ցրուեցան աշխարհի չորս կողմերը: Միջին Արեւելքի երկիրները հանդիսացան գլխաւոր ապաստաններ:
Հայութեան եւ հայ մշակոյթի պահպանման եւ յաւերժացման այս հարցը կը դրուէր մասնաւորաբար արաբական երկիրներու մէջ ապրող հայ ղեկավարութեան եւ մտաւորականութեան առջեւ: Հարցը այստեղ աւելի կենսական էր, որովհետեւ հայութեան մեծ զանգուածները կեդրոնացած էին եգիպտական, լիբանանեան եւ սուրիական քաղաքներու մէջ, կ’ապրէին համախումբ: Այս հայութիւնը արդէն կազմակերպուած էր իբրեւ եկեղեցական համայնք: Կային բազմաթիւ ազգային դպրոցներ, բայց չկար աւելի բարձր՝ միջնակարգ դպրոց, ուր ազգային դպրոց աւարտողները կարողանային շարունակել իրենց կրթութիւնը: Անհրաժեշտ էր ճեմարան մը, որ ցանուցիր հայութեան կեանքին մէջ խաղար այն դերը, ինչ որ Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանը եւ Պոլսոյ Կեդրոնականը խաղացած էին:
Հիմնում
Այս գործին իրականացման գլուխը կը կանգնէին Եգիպտոս ապրող խումբ մը մտաւորականներ եւ հասարակական գործիչներ, ինչպէս Լեւոն Շանթը, Նիկոլ Աղբալեանը, Վահան Նաւասարդեանը, Բժ. Համօ Օհանջանեանը, Գասպար Իփէկեանը, Ստեփան Եսայեանը, Մինաս Խաչատուրեանը…: Լ. Շանթ եւ Ն. Աղբալեան կը վարէին Աղեքսանդրիոյ Պօղոսեան վարժարանը: Անոնք ջերմ կողմնակից էին բարձր վարժարանի մը հիմնադրութեան եւ իրենց խնամքին յանձնուած դպրոցը կը տանէին այդ ուղղութեամբ: Լ. Շանթ կ’առաջարկէր կազմել «Լոյս» անունով կրթական-մշակութային ընկերութիւնը, որ պիտի պահէր միայն մէկ վարժարան՝ Եգիպտոսի կամ Լիբանանի մէջ:
Լ. Շանթ իր առաջարկը Վ. Նաւասարդեանի հետ կը պարզէ Ն. Աղբալեանին:
Վ. Նաւասարդեան Լ. Շանթի եւ Ն. Աղբալեանի հետ հիմնական հարցի մասին համաձայնելով՝ Գահիրէի մէջ կ’աշխատին այս ծրագիրը ընդունիլ տալ Ստ. Եսայեանին եւ Բժ. Հ. Օհանջանեանին. երկուքն ալ փայլուն դէմքեր էին հասարակական կեանքի մէջ եւ մեծ հեղինակութեան տէր:
Լ. Շանթի առաջարկին կը յարին թէ՛ Ստ. Եսայեանը եւ թէ Բժ. Հ. Օհանջանեանը: Անոնց կը միանայ նաեւ Գ. Իփէկեանը: Ասոնց համաձայնութիւնը առնելէ ետք Գահիրէ կու գան Լ. Շանթ եւ Ն. Աղբալեան: Կը կատարուին շարք մը խորհրդակցութիւններ: Ապա հիմնադիր ժողովին կը մասնակցին, բացի վերոյիշեալներէն, Մինաս Խաչատուրեան, Յակոբ Պալըգճեան, Սեդրակ Պալըգճեան, Գուրգէն Մխիթարեան եւ Կարապետ Մալխասեան: Այս ժողովին մէջ երկու տեսակէտներ կը բախին իրարու: Լ. Շանթ, որուն միացած էր նաեւ Ն. Աղբալեան, կողմնակից էին սահմանափակ ծրագրով գործունէութեան: Անոնք կը բաւարարուէին միայն մէկ միջնակարգ դպրոց պահելով, որովհետեւ յոյս չունէին աւելի ընդարձակ գործունէութեան մը վրայ՝ նիւթականի տագնապի պատճառով: Ընդհակառակը՝ Վ. Նաւասարդեան, Բժ. Համօ Օհանջանեան, Ս. Մալխասեան կը պաշտպանէին աւելի ընդարձակ ծրագիր: Ընկերութիւնը իր գործունէութեան դաշտը պիտի դարձնէր ամբողջ սփիւռքը: Թող նախնական գործը ըլլար համեստ, միայն մէկ դպրոց, բայց ան պիտի ծաւալէր եւ դառնար համազգային ընկերութիւն: Ժողովը ի վերջոյ կ’ընդունի երկրորդ տեսակէտը եւ նոր ընկերութեան անունն ալ կը կնքուի «Հայ Կրթական եւ Հրատարակչական Համազգային Ընկերութիւն»:
Հիմնումէն Ետք
Նորաստեղծ ընկերութեան բանաձեւուած նպատակը ամբողջութեամբ պատրաստ էր արդէն 1928, 28 Մայիսին: Այդ օրը վերջին անգամ ըլլալով կը սրբագրուի կանոնագրութեան նախագիծը եւ կ’ընդունուի ամբողջութեամբ: Այդ օրուան նիստն ալ կը նկատուի նոր ընկերութեան հիմնադիր նիստը:
Ընկերութեան հիմնադիր ինը անդամներն էին՝ Բժ. Համօ Օհանջանեան, Ստեփան Եսայեան, Գասպար Իփէկեան, Լեւոն Շանթ, Նիկոլ Աղբալեան, Մինաս Խաչատուրեան, Սեդրակ Պալըգճեան, Յակոբ Պալըգճեան եւ Սարգիս Մալխասեան:
Նպատակ
Ընկերութեան կանոնագրին առաջին կէտը յստակօրէն կը ճշդէր «Համազգային»ի նպատակը. «Հայ Կրթական եւ Հրատարակչական Համազգային Ընկերութեան նպատակն է հայ ժողովրդի կրթական մակարդակը բարձրացնել հայ լեզուով եւ հայ հոգիով»: Այս նպատակին հասնելու համար «Համազգային»ը պիտի գործէր երեք ուղիներով.
Վարժարանի Հիմնում
Առաջինը՝ նոր սերունդի դաստիարակութիւնը ամէնէն կարեւորն էր, ամէնէն ընդարձակը եւ մեծ ճիգ ու նիւթական միջոցներ պահանջողը: Պէտք էր հիմնել միջնակարգ վարժարաններ. «եւրոպական քոլէճներու եւ լիսէներու համապատասխան»: Պէտք էր պատրաստել հայերէն լեզուով բոլոր նիւթերու դասագիրքեր, մանուկներու եւ պատանիներու համար ընթերցանութեան գիրքեր. պէտք էր օժանդակել հայագիտական երկերու հեղինակներուն: Հայերէնի պէտք էր թարգմանել օտար եւ միջնադարեան գրողներու այն հատուածները, որոնք կը վերաբերէին Հայաստանին եւ հայերուն: Պէտք էր վերահրատարակել հին հայերէն բնագիրներն ու ձեռագիրները:
Այս հսկայական գործը գլուխ բերելու համար անհրաժեշտ էր երկու բան. նախ դպրոցական, գրական եւ գիտական աշխատաւորներու մեծ թիւ եւ ապա՝ նիւթական լայն միջոցներ: Նախքան արտասահմանի գրական-գիտական աշխատաւորները իր շուրջը համախմբելը, «Համազգային»ը կը ջանայ կազմակերպութեան իր ցանցերը ունենալ ամէն տեղ եւ նիւթապէս ապահովել իր գոյութիւնը:
«Համազգային»ի գաղափարները ժողովրդականացնելու համար Ն. Աղբալեան 1928-ի ամրան կ’անցնի Սուրիա եւ Լիբանան, ուր կը կատարէ «Համազգային»ի մասին հրապարակային բանախօսութիւններ եւ աւելի նեղ շրջանակի մէջ՝ մասնաւոր խորհրդակցութիւններ:
Նոյն նպատակով Լ. Շանթ կ’անցնի Ֆրանսա: Յանձնարարուած էր տեսակցիլ Փարիզի մտաւորականութեան հետ եւ մտածել Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ, մասնաւորապէս Ֆրանսա, «Համազգային»ի մասնաճիւղեր կազմելու մասին:
1928-ի Մայիսէն մինչեւ 1929-ի վերջը «Համազգային»ի համար կ’ըլլայ նախապատրաստութեան, գաղափարներու արծարծման եւ ժողովրդականացման տարի: Համազգայինի Կեդրոնական Վարչութիւնը կ’ապահովէ նաեւ Հ.Յ.Դ.ի աջակցութիւնը:
1930, Մարտ 3-ին կ’իրականանայ Համազգայինի երկրորդական վարժարան մը բանալու ծրագիրը. Պէյրութի մէջ կը հիմնուի Հայ Ճեմարանը: Հետագային հաստատութիւնը կը ստանայ Համազգայինի Նշան Փալանճեան Ճեմարան անունը, իր բարերարին յիշատակին, իսկ աւելի ուշ, Անթիլիասի իր համալիրը կը կոչուի նոր բարերարներու անունով՝ Համազգայինի Մելանքթոն եւ Հայկ Արսլանեան Ճեմարան:
Ճանչցուած Ընկերութիւն
«Համազգային» ընկերութեան գործունէութիւնը այնուհետեւ կը շարունակուի գլխաւորաբար կեդրոնացած Ճեմարանի շուրջ եւ Պէյրութի մէջ, տրուած ըլլալով որ Լ. Շանթ, Ն. Աղբալեան, Գ. Իփէկեան հաստատուած էին Պէյրութ, ուր գաղութը իր հոծ հայութեամբ մշակութային գործունէութեան ընդարձակ կարելիութիւններ կը ներկայացնէր: Հետեւաբար, 1947-ին Համազգայինի կեդրոնը կը փոխադրուի Պէյրութ, եւ ընկերութիւնը լիբանանեան կառավարութեան կողմէ կը ճանչցուի իբր Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Ընկերակցութիւն:
Թատերական Շարժում
Համազգայինի հիմնադիրներու շարքին Գասպար Իփէկեանի ներկայութիւնը անպայման ծնունդ պիտի տար թատերական շարժումի, այնպէս ինչպէս Լ. Շանթի եւ Ն. Աղբալեանի ճիգերով կեանքի կոչուած էին Համազգայինի կրթական եւ հրատարակչական առաջին իրագործումները:
1931-ին Գ. Իփէկեան մեծ յաջողութեամբ եւ առաջին անգամ ըլլալով կը բեմադրէր Լ. Շանթի «Օշին Պայլ»ը, իսկ 1934-ին, նոյն յաջողութեամբ կը ներկայացնէր իր հեղինակութեամբ «Արա եւ Շամիրամ»ը:
1941-ին, իբրեւ Համազգայինի Պէյրութի Վարչութեան նախագահ, ան կը նախաձեռնէ կազմութեանը «Համազգայինի Թատերասէրներու Միութեան», որուն նպատակը պիտի ըլլար թատերական արուեստի վերահաստատումը եւ տարածումը հայ գաղութներու մէջ: Միութիւնը նաեւ պիտի սերմանէր հաւատք՝ հայ թատրոնի դաստիարակիչ դերակատարութեան, ինչպէս նաեւ ազգապահպանման գործին անոր բերած նպաստին հանդէպ: «Համազգայինի Թատերասէրներու Միութեան» անդրանիկ ներկայացումը «Ինկած Բերդի Իշխանուհին» էր (1942-ին), ապա՝ Բաբգէն Փափազեանի օժանդակութեամբ «Պէպէքս»ը (1943-ին, իսկ 1944-ին՝ Լ. Շանթի «Հին Աստուածները», 1945-ին Լ. Շանթի «Կայսր»ը…:
1952-ին կը մահանայ Գ. Իփէկեան: Համազգայինի թատերասէրներու խումբը յաւերժացնելու համար իր ղեկավարին յիշատակը՝ «Համազգայինի Թատերասէրներու Միութիւնը» կ’անուանէ «Համազգայինի Գասպար Իփէկեան» Թատերախումբ, որ ցարդ կը շարունակէ կոչուիլ նոյն անունով:
Գ. Իփէկեանի արժանաւոր յաջորդը եղաւ Ժորժ Սարգիսեան, որ շարունակեց գործել մեծ թափով, իբրեւ բեմադրիչ եւ դերասան-դերուսոյց:
Ամբողջ 30 տարի ԺորԺ Սարգիսեան ամբողջական նուիրումով մեծ խանդավառութիւն ստեղծեց ամէնուր: Իր օրով եւ իր անձնական ճիգերով Լիբանանի հայ գաղութը օժտուեցաւ նաեւ սեփական թատերասրահով մը՝ Յակոբ Տէր Մելքոնեան թատերասրահը, համանուն բարերարին նուիրատուութեամբ կառուցուած ու սարքաւորուած:
Ժորժ Սարգիսեանի մահէն ետք, աշխատանքը վստահուեցաւ Վարուժան Խտըշեանի եւ այնուհետեւ ուրիշներու:
Տպարան
1931-ին, դարձեալ Պէյրութի մէջ, կը հաստատուի Համազգայինի տպարանը, որ հետագային կը կոչուի իր բարերարին ու գլխաւոր կազմակերպիչին անունով՝ Համազգայինի Վահէ Սեթեան տպարան: Տպարանին շնորհիւ զարկ կը տրուի հրատարակչական ու գրատարածման աշխատանքներուն: Համազգայինը Լիբանանի մէջ կ’օժտուի նաեւ սեփական գրախանութով:
1962-ի Յունուարէն ի վեր, Հ.Յ.Դ. Բիւրոյի նախաձեռնութեամբ, կը հրատարակուի «Բագին» գրական-մշակութային հանդէսը, որ 1990-ական թուականներու վերջերէն ի վեր կը հանդիսանայ Համազգայինի պաշտօնաթերթը:
Հայագիտական աշխատանքներ
1970-ական թուականներուն, Լիբանանի թէ արտասահմանի հայկական զանազան կեդրոններու մէջ, զգացուեցաւ հայոց լեզուի, գրականութեան եւ հայոց պատմութեան մասնագէտ ուսուցիչներու պահանջը: Համազգայինի Կեդրոնական Վարչութիւնը ձեռնարկեց համալսարանական մակարդակով հայագիտական բարձրագոյն հիմնարկի մը ստեղծման նախապատրաստական աշխատանքներուն: Կազմեց յատուկ յանձնախումբ մը, բաղկացած՝ Գարեգին եպս. Սարգիսեանէ (հետագային Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, ապա՝ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս), Վահէ Սէթեանէ, Հրաչ Տասնապետեանէ, Շաւարշ Թորիկեանէ, Վահէ Օշականէ եւ Երուանդ Փամպուքեանէ:
Յիշեալ յանձնախումբին պատրաստած կրթական ծրագիրը ծառայեց Համազգայինի Հայագիտական Բարձրագոյն Հիմնարկի դասաւանդութիւններուն, որոնք սկսան 1974-ին, 15 ուսանող-ուսանողուհիներով:
Մեծ յոյսերով սկսած գործը ընդհատուեցաւ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին անապահովութեան պատճառով:
1979-ին վերակազմուեցաւ հիմնարկին առաջին դասարանը նոր ուսանողներով: 1983-ին հիմնարկը տուաւ 21 շրջանաւարտներու հունձք մը, որ ամբողջացուցած էր հիմնարկին քառամեայ ընթացքն ու ծրագիրը:
2002-2003 կրթական տարեշրջանի աւարտին, Համազգայինի Հայագիտական Բարձրագոյն Հիմնարկը տուաւ իր 21-րդ հունձքը, շրջանաւարտներուն թիւը բարձրացնելով 146-ի:
1974-ին հիմնուած այս հիմնարկը, տարիներու ընթացքին մնայուն ճիգին մէջ եղաւ ծառայելու իրեն ճշդուած առաքելութեան եւ պատրաստեց երիտասարդ մարդուժ մը, որ այսօր կը գործէ իբրեւ ուսուցիչ, խմբագիր, կը վարէ ազգային զանազան կառոյցներու տնօրէնութեան թէ գործավարութեան պաշտօնները, Լիբանանի մէջ թէ այլուր:
2005-ին, նիւթական դժուարութիւններու եւ թեկնածուներու սակաւութեան պատճառով Հիմնարկը դադրեցաւ գործելէ:
Կեդրոնական Վարչութեան կազմակերպութեամբ, 1995-էն ի վեր Լիբանանի մէջ կը սկսի ամառնային Ուսանողական մշակութային հաւաքը, որ 2002-էն ի վեր կը շարունակուի տեղի ունենալ Հայաստանի մէջ:
Մարսէյ եւ Սիտնի
Համազգայինի Մարսէյի կրթական կեդրոնը կեանք կ’առնէ 1980-ին՝ Կեդրոնական Վարչութեան, իսկ Համազգայինի Արշակ եւ Սոֆի Գոլստըն վարժարանը 1986-ին Սիտնիի մէջ՝ Աւստրալիոյ Շրջանային Վարչութեան նախաձեռնութեամբ:
Կրթական եւ Մշակութային
Այլ աշխատանքներ, ընդգրկելով մշակոյթի այլազան մարզերը, կը զարգանան տեղական մակարդակներու վրայ: Արդարեւ, 1960-ական թուականներուն, սփիւռքահայ զանգուածներու տեղաշարժներուն հետեւանքով, Համազգայինի մասնաճիւղեր կը սկսին յառաջանալ Եւրոպայի, Հիւսիսային եւ Հարաւային Ամերիկաներու եւ Աւստրալիոյ տարածքին: Կրթական-մշակութային գործունէութիւնը կանուխէն կը ծաւալի նաեւ Պարսկաստանի մէջ՝ Համազգայինի գործակից «Արարատ» եւ այլ կազմակերպութիւններու ջանքերով: Ժամանակի ընթացքին, նոյն երկրամասին մէջ գործող մասնաճիւղերը միասնաբար կը յառաջացնեն շրջանային կառոյցներ:
1990-ի Օգոստոսին, Աթէնքի մէջ, կը գումարուի Համազգայինի համասփիւռքեան Ա. Պատգամաւորական ժողովը, ուր կ’որդեգրուի միութեան անուան ներկայ տարազումը՝ Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութիւն, եւ կը յառաջանայ առաջին ընտրովի Կեդրոնական Վարչութիւնը:
Ծաղկաձորի մէջ, Հայաստան, 1994-ի Սեպտեմբերին կը գումարուի Համազգայինի Բ. Պատգամաւորական ժողովը, իսկ 1998-ի Սեպտեմբերին, 2002-ի Մարտին եւ 2006-ի Ապրիլին տեղի կ’ունենան Գ., Դ. եւ Ե. Պատգամաւորական ժողովները, Լիբանանի Ատմա ու Այն Սաատէ շրջաններուն մէջ:
Համազգայինը կը գործէ երկու գրասենեակներով՝ Պէյրութի գրասենեակը (Կեդրոնական Վարչութեան նստավայր) եւ Երեւանի գրասենեակը:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայեր
32 (թիւ)
32 (երեսուներկու)՝ երկնիշ զոյգ բնական թիւ մըն է 31-ի եւ 33-ի միջեւ
Յակոբ Մանուկեան (բժիշկ)
Մանուկեան Յակոբ (ծնած է Կոստանդնուպոլսոյ Բերա թաղամասին մէջ), հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Աւարտած է Կոստանդնուպոլ­սոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը։ 1904 թուականին Բերա թաղամասի, ապա՝ Թաշքըշլայի մէջ զբազած է բժշկութեամբ։ Մահացած է 1916 թուականի Մայիս 12-ին, ժանտախտէ։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Անջրպետային Երթուդարձ
Մարդակային ձեռքով շինուած հազարաւոր առարկաներ հրթիռներու միջոցաւ արձակուած են դէպի անջրպետ: Մեծամասնութիւնը անոնց կը գտնուի երկրիին շուրջը գտնուող ուղեծիրին վրայ:
Աստղանաւորդ
Իրենց տիեզերանաւէն դուրս աշխատանքներ կատարելւ համար, աստղանաւորդները կը հագնին անջրպետային մասնաւոր տարազ մը: Այս կը պարունակէ շնչելու օդ եւ աստղանաւորդը կը պաշտպանէ երկնաքարերէն եւ արեւու վտանգաւոր ճառագայթներէն:
Հրթիռ
Հրթիռը կը ծառայէ տիեզերանաւեր արձակելու կամ արբանեակներ զետեղելու երկրի շուրջ՝ ուղեծիրերու վրայ: Շինուած է այնպէս որ կարենայ աշխատիլ մթնոլորտէն ալ անդին, այսինքն առանց թթուածինի: Հրթիռը հետը կը տանի իրեն անհրաժեշտ թթուածինը՝հեղուկ ձեւի տակ: Թթուածինը անհրաժեշտ է վառելանիւթը այրելու համար անջրպետին մէջ: Անջրպետային մարդատար տիեզերանաւերը հրթիռներու կողմէ կը նետուին որոնք միայն մէկ անգամ կրնան գործածուիլ: ի ԱՄՆ մասնագէտները շինեցին հրթիռ օդանաւ մը որ կարելի է վերստին գործածել: Իր առաքելութիւնը վերջացնելէ ետք, այդ հրթիռ-օդանաւը սովորական օդանաւի նման երկրէջք կը կատարէ:
Արբանեակներ
Արբանեակները մարդուն կողմէ կառուցուած գործիքներ են: Երկրին շուրջ կը թաւալին գոց ուղեծիրներու վրայ: Հաղորդակցութեան արբեանկները իրենց ալեցիները կ'ուղղեն դէպի երկիր: Օժտուած են արեւուն ճառագայթները օգտագործող մակերեսներով որոնք կ'արտադրեն անհրաժեշտ ելեկտրականութիւնը:
Աղբիւրներ
ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԻՄ ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՆՐԱԳԻՏԱԿՍ 2001-2002 ԻՆՉՊԷ՞Ս Կ'ԱՇԽԱՏԻ ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹԻՒՆ CCM
Հունգարիա
Հունգարիա Հունգարերէն՝ Magyarország պետութիւն է Կեդրոնական Եւրոպայի մէջ։ Եւրամիութեան (2004-էն), Շենկենի գօտիի, ՆԱԹՕ-ի (1999-էն) անդամ-երկիր է։ 2011 Յունուար 1-էն կէս տարիով նախագահած է Եւրամիութիւնը։
Դրամի միաւորն է հունկարական ֆորինթը։
Տարածութիւնը 93 030 քմ. 2 է, բնակչութիւնը 9 897 541 : Մայրաքաղաքը՝ Պուտափեշտ։ Հունկարիան սահմանակից է եոթ երկիրներու՝ Սլովաքիա, Աւստրիա, Սլովենիա, Սերպիա, Քրուաթիա, Ռումինիա եւ Ուքրաինա:
Սկզբնական Շրջան
Հունգարիոյ ներկայիս տարածքին հնագոյն բնակիչները եղած են սկիւթները, իլլիրիացիները, կելտերը։ 6րդ դարուն հոս երեւցած են սլաւոնները։ Մինչեւ հոս տեղափոխուիլը հունկարները, որ ուկորական ցեղեր են, քոչուոր կեանք կը վարեին հարաւային Ուրալը, Վօլկա գէտի մերձակա տափաստանները։ Խազարներէ կրած քանի մը պարտութիւններէ ետք հոնէ դուրս մղուեցան։ Ներկայիս հունկարներու նախնիները Կարպատները անցած են եւ Տանուպի միջին հոսանքը բնակեցած են 896 թուականին։ 900-901 թուականներուն անոնք հաղթահարեցին տեղուոյ սլավոնական իշխանականները, ապա գրաւեցան Թրանսիլուանիան։ Հոս անոնք ստացած են սէքեյներու (szekelyek) աջակցութիւնը, որ հոներու ժառանգներն էին։ Հունկարները նաեւ կ'ասպատակէին Կեդրոնական եւ Հարաւային Եւրոպայի երկիրները։ Աուկսպուրկի մոտ գերմանական զորքերէն կրած պարտութենէն (955) ետք այդ ասպատակութիւնները դադրած են։
Սա ատենները հունկարները կ'առաջնորդեր Արփատը։ Անոր հիմնած Արփատներու դինաստիան հունկարները կառաւարեցաւ մինչեւ 1301 թուականը։ Արփատներու Կեոզա իշխանի եւ անոր որդիի՝ Իշթուան 1ինի (997—1038, թագաւորած է 1000-էն) օրոք Հունկարիոյ մէջ առաջացած է պետական կազմաւորում, ընդունուած քրիստոնէութիւն (կաթոլիկութիւն)։ Աստիճանաբար հունկարներու տիրապետութիւնը տարածուած է դէպի արեւելք (Թրանսիլուանիա) եւ հիւսիս (Սլովաքիա), ԺԲ դարու սկիզբը միացուած են Քրուաթիան եւ Տալմաթիան։ ԺԳ դարուն թագաւորական իշխանութիւնը թուլցած է, որ հեշտացրած է թաթար-մոնկոլներու ներխուժումը (1241—1242) Հունկարիա։ ԺԳ դարու վերջը—ԺԴ դարու սկիզբը Հունկարիան բաժնուած է շարք մը ինքնուրոյն քաղաքական տիրոյթներու։ Թագաւոր Քարլոս Ա-ի ժամանակ (1308—42) իշխաններու երկպառակութիւնները դադրած են, զարգացած են քաղաքները։ Բայց անոր յաջորդներուն օրոք հողատէրերու միջեւ հակասութիւնները նօրէն սրուած են։ Ուժեղացած է թուրքերու կողմէ նուաճման վտանգը։
1456-ին հունկարական, լեհական եւ սերպական միացեալ խումբերը, Եանոշ Հունեատի զօրավարի գլխաւորութեամբ, Պելկրատի մոտ յաղթած են թուրքերը։ Մաթեաշ Հունեատի թագաւորի օրոք (1458—90) կեդրոնական իշխանութիւնը ամրապնդուած է, Հունկարիոյն կցուած են Մորավիա, Սիլեզիա եւ Արեւելեան Աւստրիա։
Հունգարիոյ Թուլացում Եւ Մասնատում
1526-ին Մոխաչի ճակատամարտէն ետք Հունկարիոյ միջին մասը սկսաւ թուրքերու տիրապետութեան շրջանը, արեւմտեան եւ հիւսիսային մասերը անձնական ունիայով միաւորուեցան Աւստրիոյ հետ, Հունկարիոյ նախկին տիրույթներու մէկ մասն ալ անցավ Թրանսիլվանիա իշխանութեան։
1866-ին աւստրո-պրուսական պատերազմին կրած պարտութիւնէն ետք Հապսպուրկները, զիջելով Հունկարիոյ տիրող դասակարգի պահանջներուն, ստեղծեցին (1867) Աւստրո-Հունկարական միասնական միապետութիւն, որտեղ Հունկարիան, ինչպէս եւ Աւստրիան, կը դիտուէր պետութեան ինքնուրոյն մաս։ Հունկարիոյ կազմի մէջ մտան, բացի բուն Հունկարիայէն, նաեւ Սլավոնիան, Քրուաթիան, Թրանսիլուանիան։ Հունկարիոյ մէջ կը գործէր իր օրենսդիր մարմինը՝ (Országgyűlés)։ 1914—1918-ի առաջին համաշխարհային պատերազմին Աւստրո-Հունկարիան Գերմանիոյ դաշնակիցն էր։
Հունգարիոյ Հանրապետութիւն
1918-ի Հոկտեմբերին սկսաւ ընդհանուր գործադուլ, որ վերաճեց քաղքենի-դեմոկրատական յեղափոխութեան։ Իշխանութեան գլուխ անցաւ միջին դասակարգը։ Նոյեմբեր 16-ին Հունկարիան հռչակուեցաւ հանրապետութիւն։
Իշխանութեան գլուխը անցաւ Միհայ Քարոյի Mihály Károlyi, որ յետոյ դարձաւ Հունկարիոյ առաջին հանրապետութեան նախագահը։ Ան հրամայեցաւ, որ Հունկարական Բանակը զինաթափուէ առանց որեւիցե դիմադրութեան։
Ռումինիան կը վերահսկէր Թրանսիլուանիան եւ արեւելեան Հունկարիոյ այլ մասերը եւս, Չեխ-Սլովակիան կը վերահսկէր հյուսիսային տարածքները եւ միացեալ Սերպական եւ Ֆրանսական բանակը կը վերահսկէր հարաւը։ Սա տարածքները ունեցած էին ան գրաւած ազգերու մեծամասնութիւնը, սակայն գրաւած էին ազգային սահմաններէն հեռու։
1919 Մարտին Հունկարիոյ մէջ իշխանութեան եկան համայնավարները, ապրիլ ամիսը Պէլա Քունը հռչակեցաւ Հունգարիոյ Սովեթական Հանրապետութիւնը։ Նախորդի նման ան ունեցաւ կարճ կեանք։
1920 Յունիսի 4-ին Թրիանընի պայմանագիրին հետ Հունկարիան կորցրեցաւ իր տարածքներու 72%-ը, իր միակ Ֆիումէ ծովային նաւահանգիստրը եւ երեք ու կէս միլիոն էթնիք հունկարացիներ : Հունկար բնակիչներու շուրջ մէկ երրորդը (տասը միլիոնէն 3.4-ը) դարձան հարեւան երկիրներու փոքրամասնութիւններ։ Հունկարիո քաղաքական վերնախաւը կը պահանջէր պայմանագիրին վերանայումը։ Որոշներ կ'ուզէին վերականգնիլ նախկին տարածքը, միւսներ՝ միայն հունկար մեծամասնութիւն ունեցող տարածքները։
Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ
1939-ին Հունկարիան միացավ Հակա-ինտերնեան պակտին, իսկ 1940-ին՝ Պեռլինի պակտին։ Մասնակցեցաւ Չեխոսլովաքիոյ անդամահատմանը (1938—1939)՝ ստանալով Ալովաքիոյ մէկ մասը, Անդրկարպատեան Ուքրաինան եւ Հիւսիսային Թրաեսիլուանիան։ Որպէս ֆաշիստական Գերմանիոյ դաշնակից-արբանեակ մասնակցեցաւ Հարաւսլավիոյ եւ ԽՍՀՄ-ի վրայ հարձակումներուն։ Մարտ 1944-ին գերմանական զորքերը բռնատիրեցին Հունկարիան՝ երկրին մէջ հաստատելով Ֆ. Սաւաշիի ահաբեկչական վարչակարգը։ Հոկտեմբեր1944-ին սովետական զորքերը մտան Հունկարիա, 22 Դեկտեմբեր-ին Տեպրեցենի մէջ կազմուեցաւ Ազգային ժամանակաւոր կառավարութիւն, որ պատերազմ յայտարարեց հիթլերեան Գերմանիոյ։ Ապրիլ 41945-ին սովետական բանակը աւարտեց Հունկարիոյ ազատագրումը։ Համադեմոկրատական յեղափոխութիւնը վերաճեց սոցիալիստականի։ 25 Սեպտեմբեր1945-ին Հունկարիան դիվանագիտական հարաբերութիւններ հաստատեց ԽՍՀՄ-ի հետ։
Ետպատերազմական Շրջան Եւ Նոր Պետութիւն
Նազիսթական Գերմանիոյ անկումէն ետք խորհուրդային զօրքերը գրաւեցան Հունկարիոյ ամբողջ տարածքը։ Երկիրը Խորհուրդային Միութեան արբանեակ դարձնելու համար ղեկավար ընտրուեցավ Մաթեաշ Րաքօշին ( Հունգարերէն՝ Mátyás Rákosi), որուն կառավարութիւնը սկսեցաւ վարել ընկերվարական կարգերու հաստատումին քաղաքականութիւն։ Նօր կարգերը արմատաւորելու համար Րաքոշին սթալինական ՊԱՔ-ի նմանութեամբ ստեղծեցաւ գաղտնի ոստիկանութիւն։ Հետեւեցան զտելու գործողութիւնները եւ 1948-էն մինչեւ 1956 թուականները մօտաւորապէս 350 000 պաշտօնեաներ եւ մտւորականներ բանտարկուեցան կամ սպաննուեցան : Տարբեր հաշուարկներով համարեայ 600 000 հունկարներ արտաքսուեցան դէպի խորհուրդային աշխատանքային ճամբարներ, անոնցմէ 200 000-ը մահացան գերութեան մէջ։
Վարշավիոյ համաձայնագիրը Հունկարիան միացաւ 1955 Մայիսին, հաջորդ տարին երկիրին մէջ սկսեցաւ կառաւարութեան դէմ տրամադրութիւններու զարգացումը։ Ցուցարարները ճնշելու համար 1956 Հոկտեմբերի 23-ին Պուտափեշտ մտցուեցան խորհուրդային հրասայլեր։ Լիակատար քաօսէն խուսափելու համար վարչապետ Իմրէ Նադիը խոստացաւ ազատ ընտրութիւններ եւ Հունկարիան հանեցաւ Վարշավիոյ համաձայնագիրէն։
Այնուամենայնիւ, անկարգութիւնները շարունակուեցան, Հոկտեմբեր 30-ին խորհուրդային զօրքերը հանուեցան Պուտափեշտէն եւ զօրակայուեցան Հունկարիոյ այլ շրջանները։ Որոշ ժամանակ երկիր անց մուտք գործեցան եւս 150 000 զինուոր եւ 2500 հրասայլ։
Աշխարհագրութիւն
Հունկարիոյ Աթլասը
Հունգարիան կը գտնուի եւրոպայի կեդրոնը։ Մայրաքաղաքը Պուտափեշտն է։ Հիւսիսէն կը սահմանակցի Սլովաքիային, Ուքրաինային, արեւմուտքէն՝ Աւստրիային եւ Սլովենիային, Հարաւէն՝ Սերպիային եւ Քրուաթիային, Արեւելքէն Ռոմանիային։
Բնութիւն
Հունգարիան կը զբաղեցնէ Ալբերով եւ Կարպատներով շրջապատուած Միջինտանուպեան հարթավայրի մեծ, հիւսիսային մասը։ Տանուպը երկիրը կը բաժնէ 2 մասի։ Անոր արեւելեանը Միջինտանուպեան մեծ դաշտավայրն է՝ Ալֆիոլտը (բարձրութիւնը՝ 100—200 մ), որ հիւսիսէն եզրաւորուած է Կարպատներու համակարգին պատկանող լեռներու շղթայով (800—1000 մ)։ Այստեղ, Մատրա լեռնազանգուածին մէջ է Հունտարիոյ ամենաբարձր կետը՝ Քեքեշ լեռը (1015 մ)։ Տանուպի աջափնեայ մասը կը զբաղեցնէ խիստ մասնատուած Տունանթուլ հարթավայրը, որտեղ կը գերիշխեն 150—200 մ բարձրութիւնները։ Տունանթուլը հատուած է Միջինհունարական լեռներու գոտիով (բարձրութիւնը՝ 400—700 մ), անորմէ հարաւ-արեւելք առանձին կը բարձրանայ Մեչեկ լեռնազանգուածը (բարձրութիւնը՝ մինչեւ 682 մ)։ Երկրի հիւսիս-արեւմուտքը կը գտնուի Միջինտանուպեան փոքր դաշտավայրը՝ Քիշալֆիոլտը (բարձրութիւնը՝ 120—180 մ), որուն միայն հարաւային մասը կը պատկանի Հունկարիոյ։ Արեւմուտքէն ան եզրաւորուած է Ալբերի նախալեռներով (բարձրութիւեւը՝ 500—800 մ)։ Երկրաբանական կառուցուածքին մէջ կը գերիշխեն պալեոզոյի եւ մեզոզոյի հասակի նստուածքային ապարները։
Վարչական Բաժանում
Վարչականորէն կը բաժնուի 19 մետիեներու (մարզերու)։ Պուտափեշթ, Տեպրեցեն, Տիոր, Միշգոլց, Փեճ եւ Մեթեթ քաղաքները վարչական առանձին միաւորներ են։
Օգտակար Հանածոներ
Հարուստ Է ածխի, նաւթի, բնական կազի, երկաթի, պոկսիթներու, մանկանի հանքավայրերով։
Կլիմայ
Կլիման բարեխառն Է, ցամաքային։ Յուլիսի միջին ջերմաստիճանը 20—22,5 °C Է, Յունուարին՝ -2-էն մինչեւ -4 °C: Տարեկան տեղումները 900 մմ-էն (երկրի հարաւ-արեւմուտքը) մինչեւ 450 մմ են (Ալֆիոլտի կեդրոնը եւ արեւելքը)։
Ներքին ջուրերը
Հունկարիոյ գետային ցանցը կը պատկանի Տանուպի աւազանին, որ 270 կմ երկարութեամբ կը բաժնէ երկիրը հիւսիսէն հարաւ։ Տանուպի գլխաւոր ձախ վտակը Թիսան Է, Հունկարիոյ մէջ առաւել խոշոր աջ վտակներէն են Ռապան, Շիոեւ, Տրաւան։ Լիլճերը քիչ են. ամենախոշորը Պալատոնն Է։
Հողեր
Կը գերակշռեն սեւահողերը։ Լեռնային եւ բլուրային շրջաններուն մէջ կան գորշ անտառային եւ ճմա-քարպոնատային, Տանուպի եւ Թիսայի հովիտներուն մէջ՝ սղիւվիալ հողեր։ Տարածքի 17%-ը անտառածածկ Է։
Բուսականութիւն
Ալֆիոլտը ծածկուած է տափաստանային բուսականութեամբ, այժմ անոր զգալի մասը հերկուած Է։
Կենդանական Աշխարհ
Կենդանիներէն տարածուած են նապաստակը, դաշտամուկը, գետնասկիուռը, աղուէսը, ոզնին, տափաստանային եւ անտառային թռչուններ, գետերուն եւ լիճերուն մէջ՝ շիղաձուկը, պրամը, գայլաձուկը եւ այլն։
Տնտեսա-աշխարհագրական ակնարկ
Հունգարիան արուեստա-ակրարային երկիր է։ 1976-ին ժողովրդավարական տնտեսութեան մէջ զբաղուածներու 44% ֊ը բաժին կ'իյնար արդիւնաբերութեան, 21%-ը՝ գիւղատնտեսութեան։
Պետութեան Կառուցուածքը
Հունկարիան խորհրդարանական ժողովրդավարական երկիր մըն է։
Խորհրդարանը կը կոչուի Պետական Ժողով, որուն անդամներու ընտրութիւնները կը կայանան չորս տարին մեկ։ Կառաւարութեան գլուխը կը համարուի վարչապետը։
Երկիրին նախագահը կ'ընտրուի Պետական Ժողովի կողմէ՝ հինգ տարի ժամկէտով։
Քաղաքական կուսակցութիւններ
Հուկարիոյ մէջ Պետական Ժողովը ներկայացուած ազդեցիկ քաղաքական կուսակցութիւնները չորսն են։
Արդիւնաբերութիւն
Հունգարիոյ հանքա-հումքային եւ ուժանաբանական աղբիւրները սահմանափակ են։ Ուժաբանութեան հիմքը ածուխն է, որ մազութի պազայի վրայ կառուցուած են խոշոր ՋԷԿ-եր։ Կ'արդիւնահանեն Պոկսիթներ (2-րդ տեղը Եւրոպայի մէջ), երկաթի ցած տեսակի հանքանիւթ, մանկան, բազմամետաղներ, քաոլին, ինչպէս նաեւ փոքր քանակութեամբ նաւթ եւ կազ։ «Բարեկամութիւն» նաւթամուղով ստացուող նաւթի պազայի վրայ Սազհալոմպատիոյ մէջ ստեղծուած է նաւթավերամշակման խոշոր գործարան, իսկ «Բարեկամութիւն-2» նաւթամուղով ստացուող նաւթի պազայի վրայ հզոր գործարան կը գործէ Լենինվարոշի մէջ։ Փակշ քաղաքի մէջ կը կառուցուի հունկարիոյ առաջին աթոմակայանը։ Հունկարիոյ մեքենաշինութիւնը մասնագիտացած է առաւելապէս ոչ մետաղատար ճիւղերու գծով՝ ելեքդրականական ուժ, հատկապէս կապի թեքնիք, Պեճի քիմիական պարարտանիւթերու գործարանը ելէք-թրոնիքա եւ սարքաշինութիւն, նաեւ փոխադրամիջոցային թողարկում՝ ներքին այրման շարժիչներու եւ այդ հիման վրայ տիզելային ուղեւորատար գնացքներու, հեծանիւի, բեռնատար ինքնաշարժերու, նաւերու եւ հատկապէս հանրակառք («Իկարուս» մակնիշի) արտադրութիւն։ Մեքենաշինութեան 3/5-ը կեդրոնացած է Պուտափեշտի մէջ։ Խոշոր կեդրոններ են նաեւ Տիորը, Միշկոլցը, Տեբրեցենը, Սեկեշֆեհերվարը։
Քիմիական Արդիւնաբերութիւն
Քիմիական արդիւնաբերութիւնը կը հենի բնական կազի եւ նաւթաքիմիական կիսեփի վրայ։ Գլխաւոր ճիւղերն են հանքային պարարտանիւթեր։ Զարգացած է դեղագործական արդիւնաբերութիւնը, որուն արտադրանքի 2/3-ը կ'արտահանուի։
Սնունդի Արդիւնաբերութիւն
Սնունդի արդիւնաբերութեան առաջատար ճիւղը պահածոներու արտադրութիւնն է։ Զարգացած են նաեւ թռչնավերամշակման, մսեղենի եւ հրուշակեղենի ճիւղերը։ Հիւսուածոյի արտադրանքի շուրջ 1/2-ը կու տայ բամպակեղենի, 1/5-ը՝ բուրդեղենի արդիւնաբերութիւնը։ Հիւսուածոյի ճարտարութե 3/5-ը կեդրոնացած է մայրաքաղաքին մէջ։
Գիւղտնտեսութիւն
Ցանքատարածութիւններուն մեծ մասը կը զբաղեցնեն հացահատիկային հողագործութիւն (հիմնականորէն ցորեն եւ եգիպտացորեն)։ Շաքարի ճակնդեղի ցանքերը կենդրոնացած են Կիշալֆիոլտի եւ Ալֆիոլտի հարաւ-արեւելքին մէջ։ Կը մշակեն նաեւ արեւածաղիկ եւ կանեւ։ Խաղողի եւ պտղատու այգիներու հիմնական զանգուածը կը գտնուի Տանուպի եւ Թիսայի միջագետի մէջ. տեսակաւոր գինիներու արտադրութեան համար օգտագործուող խաղողի այգիները կը գտնուին լեռներու հարաւային լանջերուն։ Պտղաբուծութիւնը եւ բանջարաբուծութիւնը առանձին տարիներու կու տան գիւղատնտեսութեան արտահանութեան 1/3-ը։ Անասնապահութեանը բաժին կ'ինայ գիւղատնտեսութեան համախառն արտադրանքի 44%֊ը եւ գիւղատնտեսութեան ամբողջ արտահանութեան մինչեւ 40% ֊ը։ Հիմնական ճիւղը խոշոր եղշերաւոր անասուններու բագմացումն է։
Ճենապակիի արտադրութիւն
Ճենապակեայ սպասքեղէնի արտադրութիւնը կը պատկանէ 1826-ին հիմնուած Հերենտի գործարանը, որը աշխարհի մէջ խոշորագոյններէն մին կը համարուի։ 19րդ դարու կէսերը ան Հապսպուրկի դինաստիոյ եւ Եւրոպայի այլ ազնուական ընտանիքներու մատարարը կը համարուէր։ Անոր շատ դասական նախշերը մինչ այժմ կ'օգտագործուին։ Քոմունիզմի անկումէն ետք ֆաքթըրին 75%-ով անցած է ղեկավարներու եւ աշխատողներու ձեռքը եւ իր արտադրանքը կ'արտահանէ 60-էն աւել երկիրներ։
Խոհանոց
Հունգարական խոհանոցը հունկարական մշակոյթի անբաժան մասը կը կազմէ, որպէս հիւրընկալութեան արուէստ։ Աշխարհի մէջ յայտնի կերակրատեսակ մըն է կուլեաշը (gulyás)։ Ճաշերու մէջ կարմիր տաքդէղ՝ փափրիքա աւելցնելը եւրոպացիներու համար կը համարուէ հունկարական նօրամուծութիւն մը։ Տաքդէղի յատուկ տեսակէն ստացուող փոշին բնորոշ հունկարական խոհանոցի մէջ ամենէ յաճախ օգտագործուող համեմունքներէն մէկն է։ Ամենէ որակեալ փափրիքան կը բերուէ Kalocsa քաղաքէն։
Ամենէ յայտնիներէն կը համարուի Թոքաի (Tokaji) գինին։ Սա գինին գովասանքներու արժանացած է կարգ մը նշանաւոր գրագէտներէ եւ երգահաններէ՝ Պէթհովըն, Լիսթ, Շուպրթ եւ Կեոթէ։ Թոքաիի մասին Լուի 14րդ ըսած է՝ «Գինիներու արքայ, արքաներու գինի:»
Մարզական
Հունգարիան մեկ շունչի հաշիւով ողիւմպիական մետալներու քանակով աշխարհի մէջ երրորդ դիրք կը գրաւէ, եւ երկրորդը՝ ոսկեայ մետալներու։ Միայն եոթ երկիրներ՝ Միացեալ Նահանգներ, ԽՍՀՄ/Ռուսիա, Միացեալ Թագաւորութիւն, Ֆրանսա, Չինաստան, Իտալիա եւ Գերմանիա շահած են Հունկարիայէն աւել ողիւմպիական մետալներ։ 211 երկիրներու շարքը բոլոր ժամանակները շահած ողիւմպիական մետալներու քանակով (476) կը զբաղեցնէ 8րդ դիրքը։
Հունգարիոյ Հայերը
Հայերը Հունգարիոյ մէջ բնակութիւն հաստատած են X-XI դարերէն։ XIII դ. Հունգարիոյ մայրաքաղաք Էստերկոմի մէջ եղած է հայկական թաղամաս։ XIII դ. Կիլիկիոյ հայոց թագաւոր Լեւոն Բ-ի եւ Հունգարիոյ թագաւոր Անդրաշ II-ի միջեւ կնքուած է բարեկամութեան պայմանագիր։ XV-XVI դդ. շուրջ 3000 հայ ընտանիք ներգաղթած է Թրանսիլուանիա (կը մտնէր Հունկարիոյ կազմին մէջ)։ Հայերը հիմնած են Գեռլա, Եղիսաբեթուպոլիս (այժմ՝ Տումպրուեն) քաղաքները, որոնք ունեցած են ներքին ինքնավարութիւն՝ քաղաքային վարչութիւն եւ դատարան, հայ քաղաքապետ, կառուցած են եկեղեցիներ, հիմնած դպրոցներ։ Հայերու հիմնական զբաղմունքը արհեստներն ու առեւտուրն էր, որ խրախուսած են իշխաններն ու թագաւորները՝ տալով զանազան արտոնութիւններ։ Լէոբոլ I-ը հայկական բնակավայրերը յայտարարած է քաղաքներ, Քառլոս VI-ը թագաւորական ազատ քաղաքներու իրավունք շնորհած է Գեռլա (1726) եւ Եղիսաբեթուպոլիս (1733) քաղաքներուն։ 1791-ին Հունկարիոյ պետական ժողովը հայերուն պաշտոնապէս յայտարարած է երկրի լիրավ քաղաքացիներ։
Հայկական ծագումով նշանաւոր հունգարացիներ են կեներալներ՝ Նաեւ հայկական ծագում ունեցած է (հօրական կողմէ, որ կրած է Սլոսեան մականունը) Ֆերենց Սալաշին (1897-1946)։ Ան երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիները ստեղծած է ազգային-ընկերվարական կուսակցութիւն, անոր համարած են Հիթլերի «վերջին դաշնակիցը»: Խումբ մը հայ մտաւորականներու ջանքերով գաղութը ապրած է մտաւոր եւ հոգեւոր զարթոնք։ Հրատարակուած են հայագիտական գիրքեր, եւ հիմնադրուած են Հայկական թանգարանը։ 1887-ին հրատարակուած է «Արմենիա» ամսագիրը (հունգարերէն)։ Ազգային ինքնագիտակցութեան արթնացումը դանդաղեցուցած է ձուլման ընթացքը։ Հայ համայնքները որոշ աշխուժացում ապրած են 1915-ի Մեծ եղեռնիին փրկուած արեւմտահայերու ներգաղթով։ 1919-ին հիմնուած է «Մասիս» ընկերութիւնը (հրատարակած է «Նոր դար» պարբերաթերթը), 1920-ին՝ Հունկարիոյ հայ միութիւնը։ 1945-ին Պուտափեշտի մէջ կառուցուած է հայկական մատուռ։ Կը գործէ Ս. Գրիգոր հայկական եկեղեցին։ 1980-ական թուականներուն կազմակերպուած է հայ-հունկարական մշակութային ընկերութիւնը, 1987-ին խումբ մը հայ մտաւորականներու ջանքերով՝ «Արմենիա» ընկերութիւնը։ Տարբեր գնահատականներով ներկայիս Հունկարիոյ մէջ կը հաշուէ 3.5-էն 30 հազար հայ, որոնցմէ շատեր հայերէն չեն գիտեր։