cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Կարօ Սասունի
Գրական հայեացքներ
Իր վերլուծական գործերէն՝ «Արեւելահայ Գրականութեան Պատմութիւն», «Միջնադարեան Գրականութիւն» մինչեւ այսօր վերահրատարակելի կը մնան։ Զանազան հանդէսներու մէջ իր պատմագիտական, Ընկերաբանական յօդուածները նաեւ կը կարօտին հրատարակութեան։ Ան շուրջ 35 տարի ուսուցչական պաշտօն կը վարէ, միաժամանակ բեղուն գործունէութիւն կ'ունենայ գրական ասպարէզին մէջ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի Ա. հանրապետութեան խորհդարանի անդամ Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ Ստորոգութիւն:«Բագին» գրական հանդէսի հիմնադիր եւ խմբագրապետ
Սամուէլ (անձնանուն)
Սամուէլ, աստուածաշնչային ծագումով հայկական տարածուած արական անձնանուն է: Կը սերէ Սամուէլ մարգարէէն, եբրայերէնէ թարգմանաբար կը նշանակի՝ «Աստուծոյ անունը»:
Աւագ Շաբաթ
Աւագ Շաբաթ (յունարէն՝ Μεγάλη Εβδομάδα — Megali Evdomada), Ծաղկազարդի յաջորդող Մեծ Պահքի վերջին շաբաթը, որ կ'աւարտի Ս. Յարութեան տօնով (Ս. Զատիկ), որու ընթացքին կը յիշուի Վերջին ընթրիքը, Յիսուս Քրիստոսի դատավարութիւնը, տանջանքները, խաչելութիւնը եւ թաղումը։ Աւագ շաբթուան բոլոր օրերուն անուան կը նախորդէ «Աւագ» բառը (Աւագ Երկուշաբթի, Աւագ Երեքշաբթի, եւ այլն)։
Արեւմտեան քրիստոնեաները զայն կը կոչեն «Սուրբ Շաբաթ», իսկ Արեւելեան եկեղեցիները «Աւագ Շաբաթ» ։
Աւագ Երկուշաբթի
Աւագ շաբթուան առաջին օրը՝ Աւագ Երկուշաբթին, յիշատակն է Չորցած Թզենիին, իր այս կոչումը ստացած է օրուան աւետարաններուն մէջ կարդացուող եւ յիշատակուող դէպքին անունով։ Աւետարաններուն մէջ կը պատմուի, թէ՝
Աւագ Երեքշաբթի
Տասը կոյսերու յիշատակութեան, ինչպէս նաեւ հրեաներու հարցումներուն Քրիստոսի բացատրութեան ու փարիսեցիներու յանդիմանութեան օրն է։ Եկեղեցին Աւագ Երեքշաբթի օրը կը յիշատակէ տասը կոյսերու առակը եւ Վերջին Դատաստանի բացատրութիւնը, ինչպէս նաեւ Ջրհեղեղը եւ մարդկութեան կրկին սկզբնաւորումը։ Աւագ Շաբթուան երկրորդ օրը՝ Աւագ Երեքշաբթին, ժողովուրդին մօտ ծանօթ է ՏԱՍԸ ԿՈՒՍԱՆԱՑ յիշատակի օր անունով։
Այս կոչումը կու գայ երեկոյեան ժամերգութեան ընթացքին կարդացուող Աւետարանի այն դրուագէն, երբ աշակերտներու հարցին վրայ՝ թէ ե՛րբ պիտի գայ Աստուծոյ արքայութիւնը, Յիսուս անոնց կը պատասխանէ առակով մը, հետեւեալ բովանդակութեամբ.
Երեկոյեան ժամերգութեան ընթացքին այս առակը նաեւ թատերական ձեւով կը ներկայացուի Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցիներէն ներս։ Աւետարանի ընթերցանութեան ժամանակ, տասը կոյս փոքրիկ աղջիկներ, շապիկ հագուած, կը կանգնին եկեղեցւոյ դասին մէջ, իրենց ձեռքերուն վառած մոմեր բռնած։ Երբ Աւետարանական ընթերցումը կը հասնի տասը կուսանաց առակին, իւրաքանչիւրը անոնցմէ ափսէի մէջ դրուած ու ծալլուած տասը թուղթերէն մէկը կը քաշէ։ Թղթիկներուն հինգին վրայ գրուած կ'ըլլայ ԻՄԱՍՏՈՒՆ, իսկ հինգին վրայ՝ ՅԻՄԱՐ։ Անոնց որոնց յիմար գրուած թուղթը վիճակուի՝ կը մարեն իրենց ձեռքի մոմերը, մինչ իմաստուն գրութիւնը ունեցողները՝ վառած կը պահեն զանոնք։
Աւագ Չորեքշաբթի
Քրիստոսի մատնութեան յիշատակի օրն է։ Կը յիշատակուի Քրիստոսի օծումը եւ Յուդայի մատնութիւնը։ Այդ օրը Բեթանիա քաղաքին մէջ, Սիմոն Բորոտի տան մէջ կին մը թանկարժէք իւղով կ'օծէ Յիսուսի ոտքերը, ինչ որ կը խորհրդանշէ Տիրոջ մօտալուտ մահը։ Օծման կը յաջորդէ Յիսուսը մատնելու Յուդային որոշումը։
Մարիամի կողմէ Յիսուսի գլուխն ու ոտքերը օծուիլը կը պատահի Բեթանիոյ մէջ, երբ Յիսուս իր աշակերտներով ճաշի հիւրն էր մեծահարուստի մը, Մարիամ կու գայ եւ թանկագին իւղով կ'օծէ Տիրոջ գլուխն ու ոտքերը։ Յիսուս այս օծումը կը համարէ Իր թաղումին որպէս նշան։
Աւագ Հինգշաբթի
Աւագ Շաբթուան մէջ իւրայատուկ տեղ կը գրաւէ Աւագ Հինգշաբթի օրը, որ լեցուն է Տնօրինական խորհուրդներով՝ Ս. Հաղորդութեան Խորհուրդի հաստատում, Ոտնլուայ, Խաւարում՝ Մատնութիւն եւ Ձերբակալութիւն։
Ա) Աւագ Հինգշաբթի առաւօտուն կը մատուցուի Ս. եւ անմահ պատարագ։ Պատարագը նուիրուած է Յիսուս Քրիստոսի կատարած Վերջին Ընթրիքին եւ Ս. Հաղորդութեան հաստատման խորհուրդին ։
Այս պատարագը կարելի է երեք տարբեր անուններով կոչել.
Այս խորհուրդով Քրիստոս Նոր Ուխտ մը կը հաստատէ Աստուծոյ եւ մարդուն միջեւ։
Բ) Նոյն օրը Երեկոյեան կը կատարուի Ոտնլուայի արարողութիւնը, հետեւողութեամբ Քրիստոսի ձեռքով Իր աշակերտներուն ոտքերը լուալու օրինակին։ Անցեալին, մանաւանդ Արեւելքի մէջ, յարգանքի արտայայտութիւն եւ մեծարանքի նշան էր հիւրերուն ոտքերը լուալը։ Տան ծառան ինք կը կատարէր այս պարտականութիւնը։
Արարողութեան աւարտին ներկաներուն կը բաժնուի օրհնուած իւղ, որոնք իրենց հետ տուն տանելով բոլոր տնեցիներուն, եւ յատկապէս հիւանդներուն ճակատին, աչքերուն, ականջներուն կամ մարմնի ցաւած մասերուն կը քսեն՝ բժշկութիւն ստանալու հաւատքով։
Գ) Հայ Եկեղեցւոյ մէջ «Խաւարման Գիշեր» կամ «Լացի Գիշեր» կը կոչուի Աւագ Հինգշաբթիէն Աւագ Ուրբաթ երկարող Գիշերը, անոր համար, որ այդ օրը մարդկութիւնը, Յուդայի եւ Եբրայեցի կրօնաւորներուն ընդմէջէն, Խաւարի Իշխանէն՝ Սատանայէն դրդուած մահուան առաջնորդեց Իր Արարիչը, Աշխարհի Լոյսը, նախընտրելով ապրիլ խաւարի ու մեղքի մէջ, քան թէ՝ լոյսի ու արդարութեան։ Խաւարման կամ Լացի Գիշեր անոր համար, որ ոչ միայն Յուդան իր կեղծ ու ատելի համբոյրով մատնեց երկնաւոր Վարդապետը, այլ հաւատարիմ նկատուող առաքեալներն իսկ, որոնք քիչ առաջ Պետրոսի նման կ՚ըսէին՝, շատ շուտով առանձին պիտի լքէին իրենց Ուսուցիչը ու մահուան սոսկումէն սարսափած բոլորը պիտի փախչէին՝ գլուխնին ազատելու համար, իսկ Պետրոս Առաքեալ, աքաղաղը դեռ չկանչած երեք անգամ պիտի ուրանար զՔրիստոս։
Հայ եկեղեցիներէն ներս այս արարողութիւնը կը սկսի գիշերը եւ կ'երկարի մինչեւ կէս գիշեր։ Քրիստոսի խաչելութեան պատկերին դիմաց հաւասար չափով տասներկու մոմեր կը վառեն, մէկ մեծ մոմ կը դնեն անոնց մէջտեղ, խորհրդանշելով Յիսուսն ու Իր տասներկու առաքեալները։ Կը կարդացուին եօթը աւետարաններ, որոնք կը բովանդակեն Յիսուսի Գեթսեմանիի պարտէզին մէջ աղօթելը, Յուդայի գալն ու համբուրելով մատնելը, Յիսուսի ձերբակալութիւնն ու քահանայապետներուն առջեւ տարուիլը, ծեծուիլը, ապտակուիլը, անարգուիլը, Պետրոսի երեք անգամ ուրանալն ու զղջալը։
Ամէն անգամ որ աւետարաններէն մէկը կ'ընթերցուի, վառած տասներկու մոմերէն իւրաքանչիւր կողմէն մէկական մոմ կը մարեն, իսկ «Փառք ի բարձունս» երգի ժամանակ՝ եկեղեցւոյ բոլոր լոյսերը կը մարեն, որ կը խորհրդանշէ Առաքեալներուն ձգել ու փախչիլը, իսկ մէջտեղի մեծ մոմը, վառած պահելով, կը խորհրդանշէ զՔրիստոս, որ առանձին եւ անօգնական մնաց։ Իւրաքանչիւր Աւետարանի ընթերցանութեան ընթացքին սովորութիւն եղած է, որ հաւատացեալներ նախապէս պատրաստած բարակ պարաններով եօթը հանգոյց կապեն, որպէս նշան Քրիստոսի հետ ամուր աքուցուելուն եւ զԻնք երբեք առանձին չձգելուն։
Աւագ Ուրբաթ
Աւագ Շաբթուան ամենէն նուիրական ու սուրբ օրն է Աւագ Ուրբաթը, որ իր մէջ կ'ամփոփէ Յիսուսի չարչարանաց, խաչելութեան եւ թաղման խորհուրդները։
Առաւօտեան ժամերգութեան ընթացքին կը կատարուին ընթերցումներ Աւետարաններէն, որոնք կը պատմեն Քրիստոսի դատուիլը Հռոմէացի Կուսակալ Պիղատոսէն, Հրեայ կրօնաւորներու ամբաստանութեամբ եւ պնդումով խաչի անարագ մահուան Անոր դատապարտութիւնը, մարդոցմէ ու զինուորներէ ծաղրուիլը, ապտակուիլը, անարգուիլը, խաչը ուսին Գողգոթա բարձրանալը, արեգակին խաւարիլը, տաճարին վարագոյրին պատռուիլը, երկրաշարժ պատահիլը եւ խաչին վրայ Յիսուսի վախճանիլը։ Յիսուս, գիտակից իր Աստուածային ծրագրին՝ մարդկութիւնը մեղքի տիղմէն դուրս բերելու, գառնուկի մը լռութեամբ եւ հլու հնազանդութեամբ՝ կամաւորապէս բարձրացաւ դէպի Գողգոթա եւ հոն խաչուեցաւ։
Նոյն օրուան երեկոյեան արարողութիւնը կը յիշատակէ Քրիստոսի թաղումը։ Եկեղեցիներուն մէջ խորհրդանշական ձեւով կը պատրաստուի Յիսուսի դագաղը կամ գերեզմանը, որուն վրայ կը զետեղուի ճերմակ պատանքով պատուած խաչ մը, ի նշան Յիսուսի թաղման։ Ծնկաչոք եւ արտասուալից կ'երգուի «Սուրբ Աստուած. . . որ թաղեցար վասն մեր» եւ նաեւ «Խաչի քո Քրիստոս» շարականները։
Ժողովրդական բարեպաշտութիւն է, երբ հաւատացեալներ երեք անգամ ծունկերու վրայ կ'անցնին Քրիստոսի գերեզմանին տակէն, ի նշան վերջին յարգանքի, ինչպէս նաեւ Յիսուսի դագաղին առջեւ խոնարհելու եւ հպատակութիւնը Քրիստոսի յայտնելու։
Աւագ Շաբաթ
Աւագ Շաբթուան վերջին օրն է Աւագ Շաբաթը, որ ծանօթ է նաեւ ՃՐԱԳԱԼՈՅՑ կամ ԽԹՈՒՄ անուններով ։
Օրը լեցուն է լաւատեսութեամբ եւ յարութեան յոյսով, անոր համար՝ եկեղեցիներու բոլոր ճրագները, մոմերը վառած են, ճրագալոյց է, մեծ աւետիս է, որովհետեւ Յիսուս Քրիստոս խորտակած է դժոխքի դռները, Իր մահով մահուան վրայ յաղթանակ տարած է, եւ Իր յարութեամբ՝ մեզի կեանք պարգեւած։
Քրիստոսի խաչելութենէն ու թաղումէն ետք ասիկա առաջին պատարագն է, յոյսի ու յարութեան պատարագը, անոր համար բացառիկ հանդիսաւորութեամբ կը մատուցուի։ Եօթը շաբաթներու երկա՜ր պահեցողութիւնը ա՛լ իր աւարտին կը հասնի, եկեղեցիներու սեւ թանձր վարագոյրը կը վերցուի եւ հոգեւոր ցնծութիւնը կը պատէ բոլորին հոգիները։ Հնաւանդ սովորութեան համաձայն պահքը կը լուծէին ձուկով, հաւկիթով եւ իւղով ։ Երեկոյեան ժամերգութեան ընթացքին դպիրներ կամ դպրոցական աշակերտներ ընթերցուածներ կը կարդան, որոնք բոլորն ալ կը պատմեն, թէ ինչպէս Աստուած կանուխ ժամանակներէն արդէն ծրագրած էր Իր Որդին աշխարհ ղրկել եւ ամբողջ մարդկութիւնը ազատագրել «եգիպտոսի», այսինքն՝ մեղքի գերութենէն, եւ մարդիկը վերադարձնել ու վերահաստատել Աստուածային իրենց նկարագրին եւ որդեգրութեան մէջ։ Ս. Գրոց ընթերցանութեանց կը հետեւի Ս. Պատարագը, որուն ընթացքին հարիւրաւոր հաւատացեալներ կը հաղորդուին Քրիստոսի յարուցեալ, կենդանարար ու կենսատու մարմինով եւ արիւնով։
Պարսկահայերը սովորութիւն ունին ճրագալոյցներուն եկեղեցիէն նշխար բերել տուն։ Տան մեծաւորը զայն կը բաժնէ ներկաներուն, իւրաքանչիւրը նշխարի կտորը կը զետեղէ իր բաժակին մէջ, ապա անոր վրայ գինի կը լեցնեն եւ խմելով կը շնորհաւորեն իրար։
Սովորութիւն է նաեւ «Աւետման ելլել»ը կամ «Աւետիս տալ»ը, երբ երիտասարդական խումբեր տունէ-տուն շրջելով Քրիստոսի հրաշափառ Յարութիւնը կ'աւետեն շարականներով ու նուագով, որուն փոխարէն նուէրներ կը ստանան։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Քրիստոնէական տօներ
Եզնիկ Ա. Քհնյ. Ապահունի
'''Տ. Եզնիկ ա. Քհնյ. Ապահուի''', աւ ազանի անունով՝ Նազարէթ, որդի Պետրոսի եւ Եւայի, ծնած է Տէօրթ-Եօլ, 1895-ին։
Կենսագրութիւն
Հայրը ունեցած է երկու զաւակներ՝ Նազարդթ եւ Գէորգ։
1909-ի Ատանայի կոտորածին, Նազարէթ կորսնցուցած է իր ծնողքը եւ որբ մնացած։ Իր Գէորգ հօրեղբայրը ասանձնացած է անոր հոգածոպթիւնը քանի մը տարիներ։ Երբ դժուարութեանց հանդիպած է, զայն պատըսպարած է Տէօրթ-Եօլի Հայոց Ազգ. Որբանոցը։
Իր նախնական ուսումը ստացած է որբանոցի վարժարանը, զորս աւարտելէ ետք, իբրեւ։ Աջողակ աշակերտ, ան ընտրուած է չորս հարիւր որբերուն մէջէն եւ տնօրէնութեան ջանքերով, 1911-ին ուղարկուած Մեծի Կանն Կիլիկիոյ Կաթոցիկոսութեան Սիսի դպրեվանքը՝ ուսումը շարունակելու եւ եկեղեցական ըլլալու։
Նազարէթ օրինաւորապէս աւարտած է դպրեւանքի ժառանգաւորաց բաժինը եւ ստացած համապատասխան վկայական։ Երբ սկսած է ընծայարանի դասընթացքին հետեւելու, կը պայթի համաշխարհային Ա. Պատերազմը։ Անապահով պայմաններուն մէջ, դպրեվանքի ուսումը կ՝ ընդհատուի։ Սահակ կաթողիոկոս Խապայեան կը կանչէ բոլոր ուսանողները, կը պարզէ կացութիւնը եւ կը թելադրէ, որ իւրաքանչիւր ուսանող վերադառնայ իր տունը։
Այս պատճառով հեռացած է դպրըվանքէն ու յանձնուած ճակատագրին։ Վերադառձած է Տէօրթ-Եօլ՝ հօրեղբօր միանալու, բայց չէ գտած զայն. ան մահացած էր արդէն։ Թարգմանիչի պաշտօն վարած է Ֆրանսացիներուն քով եւ սիրուած իր մեծերէն։ Պատասխանատուն՝ Լիոթնան Պոն, երբ իմագցած է, որ Նազարէթ կ՝ ուզէ Հալէպ տեղափոխուիլ, յանձնարարագիր մը կու տայ իրեն, որ կարենայ շուտով գործ ապահովել։ Իրապէս ալ նպատակին կը ծառայէ այդ նամակը։ Շուտով գործ գտած ու Հալյպի փոստ-Հեռագրատան մէջ պաշտանեալ նշանակուած է։
Սակայն այս բոլոր պաշտօններն ու տարած աշխատանքները չեն գոհացուցած իր ազգային զգացումները։ ան ձգտած է աւելի բարձր ծառայութեան։ Իբրեւ դպրեւանեցի, երազած է վերադառնալ իր ժողովուրդին եւ նուիրուիլ սերունդի դաստիարակութեան գործին։ այդպէս՝ 1918-ին, հրաժարէլով պաշտօնէն, լքած է Հալէպը եւ տեղափոխուած Իսկէնտէրուն ու տեղւոյն Նուպարեան Ազգ. Վարժարանին մէջ ուսուցչական պաշտօն խարած է։ Ապա անցած է Տէօրթ-Եօլ եւ Հ.Բ.Ը.Միւթեան բրբանոցին մէջ ուսուցչութիւնը շարունակած է մինչեւ 1920 թուականը։
Երկու տարիով հեռացած է կրթական կեանքէն ու նետուած՝ ազատ ասպարէզ, որպէսզի կարենայ նիգթական խնայողութեամբ ամուսնանալ, եւ ապա վերադառնալ դպրոց։
Նազարէթ իր կեանքի ընկեր ընտրած է Յովհաննէս եւ զարմինէ Մետոյեանի դուստրը՝ Սիրվարդը, որուն հետ պսակուած է 1923-ին, Իսկէնտէրունի մէջ։ Ունեցած է եօթ զաւակներ՝ Քնարիկ, Եւա-Գէորգ, Պետրոս, Մելինէ, Վեհանոյշ եւ Մարի:
Ամուսնութենէն ետք, վերադառնալով կրթական կեանքին, ուսուցչական պաշտօն վարածէ Պէյրութի Մեսրոպեան (1924-1925),Ւսկէնտէրունի Նուպարեան (1925-1928) եւ Ազդային (1928-1931)վարժարաններուն մէջ։ Նազարէթի եկեղեէցական պատրաստութիւնն ու կրթական կեանքի փորձառութիւնր չեն վրիպիր Տ. Խադ Վրդ. Աջապահեանի եւ տեղւոյն ազգայիններու ուշադրութենէն։ Անոնք ամէն ճիգ կը թափեն զինք Համոզելու, որ քահանայ ձեռնադրուի։
Ձեռնադրութիւնը տեդի ունեցած է Բերիոյ Թեմի Առաջորդ՝ Տ. Արտաւազդ Եպ. Սիւրմէեանի ձեռամբ, Հալէպի Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ մէջ, Կիրակի, 21 Նոյեմբեր 1931-ին, վերակոչելով Տէր եզնիկ։
Առաջնորդ. Սրրաղանր, շատ լաւ տպաւորուած իրմէ, արտօնածէ Տ. եզինկին Հալէպ քահանայագործել։ Բայց Տէր Հայրը խոստացածէր վերապառնալ Իսկէնտէրուն եւ տեղւոյն Առաջնորդին որոշածշրջանին մէջ քահանայագործել։
Առանց ձգձգելու, տեղւոյն ուժերով, կազմած է ուսուցչական կազմ, ծնողներուն բացատրած է իր նպատակը, աշակերտներ արձանագրած եւ իր գլխաւորութեամր բացած է նոր դպրոցր, զայն մկրտելով «Ռէհանիէի Աղգ. Վարժարան» անունով։
Եւ ինք իբրեւ տնօրէն եւ ուսուցիչ լծուած է դաստիարակութեան գործին։ Մի հարցնէք՝ ի'նչ պայմաններով։ ան այս երկու նախադասութիւններով յաջողած է վերականգնել գաղութը, վերաշխուժացնել եկեղեցական-կրթական կեանքը ու վերակազմակերպել ժողովուրդին հաւաքական կեանքը։
Շնորհիւ տիրապետաղ ըլլալուն ֆրանսերէն եւ Օսմաներէն լեզուներուն, եկեղեցիին, եպրոցին ու համայնքին գիրծերը դիւրութեամբ կատարած է պետական գրասենեակներուն մէջ։ Հովունական, վարչական այս գործերը վարած է մինչեւ 1936 թուականը։
Բայց ափսոս, 1936 թուականին, յանկարծ իր առողջական վիճակը խանգարուած է. Աչքի հիւադութեան պատճառով, տկարացած է տեսողութիւնը եւ դժուարացած է քահանայագործութիւնը։ Երբ բժիշկներու դարմանումներր ի զուր կ՝ անցնին. Առաջնորդին ու Աղգ. Իշխանութեան միջոցներով մեկնած է Պէյրութ եւ ներկայացած Կաթողիկոսարան։ Սահակ Բ. կաթողիկոսի տնօրինութեամբ, հիւանդանոցի մէջ Տէր Եղնիկ աչքի վիրաբուժութեան ենթարկուած է։ Բուժուելէ ետք, վերադարձած է իր հօտին ու շարունակած՝ հովուական գործը։
Երբ 1938-ին, ֆրանսացիներու կողմէ կը պարպոգին Իսկէնտէրունն ու շրջակայ գիւղերը, ան բազմահազար հայերու հետ, ընտանեօք զաղթած է Հալէպի մէջ քահանայագործելու արտօնութիւն։ Սրբազանն ու Բերիոյ Թեմի Ագգ. Ւշխանութիւնը իրեն համար բարւոք կարգագրութիւն մը ըրած են։ Զինք նշանակած են հոգեւոր հովիւ Հալէպի Ս. Քառասնից Մականց Եկեղեցւով եւ թելադրծ տէօրթելոցի հայրենակիցներուն ու պատասխանատուներուն, որ ռգտակար դառնան հայրենակիցներուն ծխատէր քահանան եւ զանոնք հովուած՝ մինչեւ 1962 թուականը։
Դժբախտաբար, աչքի գործողութեանէ ետք, տեսողութինը չէ վերագտած նախկին վիճակը, ընդհակառակը, հետզհետէ աւելի տկարանալով, դժուարացուցած է հովուական աշխատանքի իր թափը, սահմանափակուած է իր եկամուտը եւ ապրած է նիւթական համեստ պայմաններու մէջ։ Նիւթական անձուկ այս վիճակը այնքան տագնապեցուցած է զինք, որ հոգեպէս դարմանումներով վերագտածէ առողջութիւնը, բայց քաշուած է հրապարակէն ու դադրած՝ քահանայագործելէ։
Այնուհետեւ, վայելած է զաւակներուն հոգածութիւնը։ Բայց շատ եղած են իր կեանքի վերջալոյսին հանգիստ օրերը։ Յանկարծ ուղեղի կաթուած ունենալով՝ երեք օրեր անկողինին ծառայելէ ետք, աչքերը յաւիտենապէս փակած է աշխարհին, երեքշաբթի՝ 24 Յուլիս 1962-ին։
Թաղման կարգն ու վերջին օծումը տեղի կ՝ ունենան Բերիոյ Թեմի Առաջնորդ՝ Տ. Ղեւոնդ Արք. Չէպէեանի ձեռամբ, 25 յուլիս 1962-ին, Ս. Քառասնից Մանկանց Եկեղեցւոյ մէջ. Եւ մարմինը կ՝ ամփոփուի Ազգ. Գերեզմանատան մէջ :
10 Նոյեմբեր
10 Նոյեմբեր, տարուան 314-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 315-րդ) օրն է
Յովհաննէս Աւագեան
Յովհաննէս Աւագեան, ամերիկահայ գրագէտ-քննադատ, գրող եւ լրագրող։
Կենսագրական գիծեր
Յովհաննէս Աւագեան ծնած է Ակնայ գիւղերէն Բինկեանի մէջ։ Նախնական կրթութիւնը տեղւոյն վարժարանին մէջ ստանալէ ետք 1897-ին Սեբաստիոյ զուիցերիական որբանոցը կը ղրկուի, ուրկէ շրջանաւարտ կ’ըլլայ 1902-ին: Երկու տարի նոյն հաստատութեան մէջ ուսուցչութիւն կ’ընէ եւ 1904-ին կը մտնէ Մարզուանի Անաթոլիա Գոլէճը, ուրկէ շրջանաւարտ կ’ըլլայ 1907-ին B.A. տիտղոսով:
Վարած պաշտօններ
Երկու տարի նոյն քաղաքի Աւետարանական վարժարանին մէջ տնօրէն-ուսուցչի պաշտօն վարելէ յետոյ՝ հրաւէրով մեկնած է Վան ի Ամերիկեան վարժարանը, ուր հայ լեզուի եւ գրականութեան, ինչպէս նաեւ մաթեմաթիկայի ուսուցչութիւն ըրած է մինչեւ 1915-ի տեղահանութեան տարին:
1915-ի վերջերը գացած է Նիւ Եորք, ուր ժամանակ մը գրասենեակային աշխատանք կատարելէ ետք մեկնած է Պոսթըն, ուր 1917-1919- ին վարած է «Ազգ» օրաթերթի օգնական խմբագրի պաշտօնը:
Հատորներ
Աւագեան առանձին հատորներով լոյս ընծայած է․
Հայ գրական եւ գեղարուեստական գրեթէ ամէն շարժումի եւ երեւոյթի շուրջ պարզած է իր տեսութիւնները՝ ցրուած հոս ու հոն: Իր ծածկանուններն եղած են Վաղարշ Վաղարշեան, Հրայր, Ասպարունի, Գրասէր, Գեղարուեստասէր, Երաժշտասէր եւ այլն:
Թարգմանութիւններ
Հայերէնի վերածած է բազմաթիւ կարճ պատմուածքներ: Իր թարգմանութեանց կարգին պէտք է յիշել Կոմս Ալեքսէյ Թոլստոյի հինգ արար թարգմանութիւնը՝ «Ցար Ֆիօտօր Իվանովիչ» գործին, հրատարակուած 1928-ին «Հայաստանի Կոչնակ»ի մէջ:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:12 Հոկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:10 Յունիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ Ստորոգութիւն:Հայ քննադատներ
Վազգէն Շուշանեան
Կենսագրութիւն
Ծնած է Արեւելեան Թրակիոյ՝ եւրոպական Թուրքիոյ երբեմնի հայահոծ Ռոտոսթօ քաղաքին մէջ։ 1915-ի Եղեռնին կը կորսնցնէ ընտանիքին բոլոր անդամները ու կը մնայ որբ։ Կ'ապաստանի Հալէպ, իսկ 1919-ին, զինադադարէն ետք, կ'անցնի Պոլիս եւ կը յաճախէ Արմաշի երկրագործական վարժարանը։ 1920-ին, երբ վարժարանը կը փոխադրուի Հայաստան, ինք եւս կը մեկնի հայրենիք։ Երեւան ու շրջանները որոշ ժամանակ ապրելէ ետք, դէպքերու վերիվայրումին հետ կ'անցնի Թիֆլիս, Պաթում ու աւելի հեռու։
Հանրապետութեան անկումէն ետք կը վերադառնայ Պոլիս, ուրկէ 1922-ին կ'անցնի Ֆրանսա, իբրեւ հասարակ բանուոր աշխատելու համար Ռընոյի եւ ապա Մոնրուժի գործարաններուն մէջ։ Կ'աւարտէ Վալապրի երկրագործական վարժարանը (1926), ապա գործի բերումով կայք կը հաստատէ Ֆրանսայի զանազան շրջաններուն, յատկապէս Փարիզի եւ Մարսէյլի մէջ։
Շուշանեան ՀՅԴ Ֆրանսայի կազմակերպութեան աշխուժ գործիչներէն դարձած է, ուսանող տարիքին իսկ Կեդրոնական Կոմիտէի անդամ ընտրուելով։ 1925-ին, միացած է ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ» ի խմբագրութեան, որ հրատարակութեան իր երկրորդ շրջանը կը սկսէր Փարիզի մէջ` Սիմոն Վրացեանի խմբագրապետութեամբ, իբրեւ օգնական խմբագիրներ ունենալով Շաւարշ Միսաքեանն ու Վազգէն Շուշանեանը: Շուշանեան կը ներկայացնէ «Դրօշակ»ն ու Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը Ընկերվար Միջազգայնականին մօտ։
Կը վկայուի Մարսէյլի համալսարանէն, բայց կանգ չ'առներ ուսումնառութեան ճամբու կէսին: Բարձրագոյն ուսման կը հետեւի Փարիզի համալսարանին մէջ, ուրկէ 1930-ին կը վկայուի հասարակական գիտութեանց մէջ:
Գրական վաստակ
Շուշանեան իբրեւ արձակագիր ու հրապարակագիր կը մարմնաւորէ մեր ժամանակներու առաջին սփիւռքահայու կերպարը թէ՛ իր հասարակական կեանքով եւ թէ՛ մանաւանդ իր գրական վաստակով:
Գրած ու հրատարակած է պատանի տարիքէն, նախ՝ բանաստեղծութիւններ, ապա՝ գրեթէ միայն արձակ։ 1925-ին լոյս տեսած է իր առաջին վէպը, որուն յաջորդած են, մեծ մասամբ մամուլի մէջ ու երբեմն միայն առանձին հատորով, ուրիշ արձակ գործեր՝ վէպ ու վիպակ, քնարական-ինքնակենսագրական կամ խորհրդածական-տպաւորապաշտ էջեր։ 1931-ին Փարիզի մէջ կը ստեղծուի «Մենք» գրական պարբերաթերթը, որ արեւմտահայ գրականութեան շարունակութիւն մը կ'ուզէր ապահովել, բայց նաեւ կոչ կ'ուղղէր անցեալէն խզուելու։ Այս շարժումը սփիւռքահայ գրականութեան առաջին փորձը պիտի ըլլար ժամանակակից գրողները համախմբելու միեւնոյն գաղափարախօսութեան տակ։ Պարբերաթերթին առաջին թիւը լոյս կը տեսնէ 20 Ապրիլին, առաջին էջին վրայ մատուցելով յայտարարութիւն մը՝ տասնհինգ գրողներու ստորագրութեամբ (Նշան Պէշիկթաշլեան, Ղեւոնդ Մելոյեան, Հրաչ Սարգիսեան, Ռաֆայէլ Զարդարեան, Յարութիւն Ֆրէնկեան, Ոստանիկ, Գ. Գեղարքունի, Նիկողոս Սարաֆեան, Բիւզանդ Թոփալեան, Փայլակ Միքայէլեան, Արշամ Տատրեան, Զարեհ Որբունի, Շահան Շահնուր, Վազգէն Շուշանեան, Շաւարշ Նարդունի): «Մենք»ի հինգ թիւերուն մէջ հանդէս կու գան երիտասարդ գրողները իրենց քննադատական յօդուածներով, կարծիքներով ու գրական ստեղծագործութիւններով :
Շուշանեան դարձած է առաջին սփիռքահայերէն, որ զոհ գացած է խորհրդային իշխանութեանց շղթայազերծած հակադաշնակցական պայքարին, «Մարտկոցական» շարժումի օրերուն (1932-1933)։ Կեանքին վերջին տարիներուն, լրիւ քաշուած է ազգային-հասարակական գործունէութենէ: Ուսուցչական պաշտօն ստանձնած է Ֆրանսայի կորսուած մէկ շրջանին մէջ, ապրելով ծայր աստիճան թշուառ պայմաններու տակ, բայց շարունակած է ստեղծագործել:
Թոքատապի անակնկալ սաստկացումը, 2 Յունիս 1941-ին, մահացու կ'ըլլայ Վազգէն Շուշանեանի համար: Մահուան յաջորդող հինգ տարիներուն Շուշանեան թաղուած է Փարիզի արուարձաններէն՝ Պանէոյի գերեզմանատան մէջ։ Սակայն, հինգ տարուան ժամկէտը լրանալէ ետք, պայմանագիրը չէ նորոգուած եւ Շուշանեանի աճիւնը թաղուած է անյայտ հաւաքական գերեզմանի մը մէջ։ Պանէոյի գերեզմանատան մատեաններու ցանկին մէջ տակաւին նշուած է Շուշանեանի թաղման առաջին վայրը: Վաղահաս մահուան պատճառով, անոր գործերուն մէկ մասը մամուլի մէջ մնացած է, որոշ գործեր ալ՝ մասամբ կամ լրիւ անտիպ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:2 Յունիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայ գրողներ
Գուրգէն Մարգարեան
Գուրգէն Արտուշ Մարգարեան, հայ զինուորական։ Սպանուած է Ազրպէյճանցի սպա Ռամիլ Սաֆարովի կողմից 2004 թուականի Փետրուարի 19-ին Բուդապեշտում: Թաղված է Եռաբլուր զինվորական պանթեոնում։
Կրթություն
Մարգարյանը ծնվել է Երեւանում: Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանում բակալավրի աստիճան ստանալուց հետո զորակոչվում է Հայաստանի Հանրապետության Զինված Ուժեր: Զինվորական ծառայությունն ավարտելուց հետո շարունակում է ծառայությունը զինված ուժերում եւ դառնում Հայաստանի Հանրապետության Պաշտպանության նախարարության սպա։
Սպանություն
2004 թվականի հունվարի 11-ից Գուրգեն Մարգարյանը մասնակցում էր ՆԱՏՕ-ի «Գործընկերություն հանուն խաղաղության» անգլիալեզու ուսումնական դասընթացներին։ Փետրուարի 19-ին սպանվեց Ազրպէյճանցի սպա Ռամիլ Սաֆարովի կողմից, որը քնած ժամանակ կացնի 16 հարված է հասցրել դեմքին՝ դրանով իսկ համարյա անջատելով գլուխը մարմնից :
Գուրգեն Մարգարյանի հետ նույն սենյակում բնակվող Քութի Բալաշը հետո պատմել է. «Երեկոյան ինքը թեյել է, գնացել քնելու, Գուրգենը շարունակել է պարապել, ապա 21:30-ի սահմաններում գնացել է հայաստանցի մեկ այլ սպայի՝ Հայկ Մակուչյանի սենյակը: Թե երբ է վերադարձել, հունգարացին չի զգացել, միայն առավոտյան կողմ զգացել է, որ ինչ որ մեկը վառել է լույսը: Մտածել է՝ Գուրգենն է, հետո լսելով խլացված ձայներ` շրջվել է, ու տեսել Ազրպէյճանցուն՝ Ռամիլ Սաֆարովին, մեծ կացինը ձեռքին կանգնած Մարգարյանի անկողնու մոտ։
«Այդ ժամանակ ես հասկացա, ինչ-որ սարսափելի բան է տեղի ունեցել: Չորս բոլորը արյուն էր։ Ես սկսեցի գոռալ, որ Ազրպէյճանցին դադարեցնի իր գործը: Նա ասաց, որ ինձ հետ խնդիր չունի և ինձ չի վնասի: Նրա դեմքի արտահայտությունը ուրախ էր, կարծես թե կարևոր գործ էր վերջացրել: Ես շոկի մեջ էի, վազեցի դուրս օգնություն կանչելու, Ռամիլը գնաց ուրիշ ուղղությամբ» - պատմել է հունգարացին»:
Ռամիլը արյունոտ կացինը ձեռքին մոտեցել է Մակուչյանի սենյակին, սակայն դուռը փակ է եղել։ Չկարողանալով կոտրել դուռը, նա սկսել է բարձր ձայնով վանկարկել Մակուչյանի անունը։ Կիսաքնած Մակուչյանը մոտեցել է դռանը, որպեսզի բացեր դուռը, բայց իր սենյակում ապրող Լիտվայի ներկայացուցիչը, ով երեկոյան փակել էր սենյակի դուռը, երկրորդ անգամ է փրկում հայ սպայի կյանքը։ :
Հիշատակ
Մարգարյանի սպանության կապակցությամբ իրենց ցավակցությունները հայտնեցին օտարերկրյա պետություններ եւ քաղաքական գործիչներ։ Ղազախստանի արտաքին գործերի նախարար Կ. Տոկաեեւի հայտարարության մեջ ասվում է.
Երեւանի մէջ Գուրգէն Մարգարեանի անունը կրող դպրոց եւ հասարակական կազմակերպութիւն կայ : Անոր անուան պուրակին մէջ տեղադրուած է յուշարձան :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ սպաներ
Lay Me Down
Lay Me Down, անգլիացի երգիչ Սեմ Սմիթի առաջին ալպոմի՝ In the Lonely Hour-ի երգերէն մէկն է։ Ստեղծուած է 15 Փետրուար 2013-ին։
Տեղեկութիւն Երգին Մասին
«Lay Me Down» երգին հեղինակներն են՝ Սեմ Սմիթը, Էլուին Սմիթը եւ Ճէյմս Նապեռը։ Այս երգը առաջին անգամ հնչեց 134-րդ Մեծ Անգլիոյ լաւագոյն շարքերուն մէջ  ։ Երգին երկրորդ տարբերակը ստեղծեց Ճոն Լեճընտը եւ ներկայացուց «Comic Relief» անգլիական բարեգործական հեռուստամարաթոնին։ 2015 թուականի Մարտին ան դարձաւ լաւագոյնը Միացեալ Թագաւորութեան մէջ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:2013
Իրապաշտութեան զանցումը 1900-ի շուրջ
20–րդ դարու առաջին երկու տասնամեակները, գիտենք, հայութեան կեանքին կը բերեն վերիվայրումներ՝ անդառնալի հետեւանքներով։ Արեւմտահայութեան համար կեղեքում եւ պայքար, ապա՝ 1908–էն՝ «սահմանադրական» կարճ դադար. եւ Համաշխարհային պատերազմին՝ ցեղասպանական արմատախլում։ Մշակութային կեանքը կը հետեւի պատմա-քաղաքական այս վերիվայրումներուն։ Փոխնիփոխ աւելի կամ նուազ ճնշումի, երբեմն բարգաւաճ, մինչեւ ճակատագրական հարուածը։ Սկիզբը, Պոլսոյ եւ գաւառի մէջ, գրաքննական ահաւոր ճնշումի տակ, մշակոյթն ու գրականութիւնը կը դրսեւորեն այլասերման հակումներ, չհաշուած քանի մը առանձնացած գլուխ-գործոցներու։ Ապա, Օսմանեան Սահմանադրութեան ստեղծած ազատ պայմաններու խաբկանքին մէջ, տուն կը դառնան արտասահման ապաստանած նախընթաց սերունդի շատ գրագէտներ եւ հոն կազմաւորուող նոր ուժեր ( Դ․ Վարուժան, Սիամանթօ, Ռ. Զարդարեան, Զ. Եսայեան), որոնք կը պահէին որակը։
Մշակութային կեանքը
Մշակութային խմորումը կը տարածուի մինչեւ երկրի խորերը։ Մամուլ եւ հրատարակութիւններ կը ծաղկին. դպրոցական ցանցը կը խտանայ։ Սերունդի արժէքաւոր գրագէտները կ'արտադրեն ոգեշունչ գործեր գրական լեզուն աւելի բիւրեղացնելով։ Միւս արուեստներէն՝ երաժշտութիւնը ՝ Կոմիտասով, նոյնպէս ջերմաչափ կը դառնայ այս ծաղկումին, մինչ թատրոնը առաջին փորձերը կ'ընէ վերակենդանանալու։ Կապերը արեւելահայութեան հետ կը սերտանան. փոխադարձ ճանաչումը կը զարգանայ։
Համաշխարհային պատերազմի ճգնաժամ
Համաշխարհային պատերազմի ճգնաժամը, իբր ծածկոյթ օգտագործուած՝ Թուրքիոյ «նոր» ղեկավարութեան կողմէ, կայծակնային արագութեամբ պիտի խեղդէ ինքնանորոգման այս շարժումը։
Արեւելահայութիւնը, քաղաքական ճնշումներու եւ բարգաւաճումի միջեւ բռնուած, ռուսական յեղափոխութենէն ետք ինքզինք կը գտնէ մինակ, եւ արեւմտահայ մնացորդացին հետ ձեռք ձեռքի՝ 1918–ին կը յայտարարէ անկախութիւն մը, որ իրմէ պիտի խլուի երկու տարի ետք՝ համայնավար Ռուսիոյ վերադարձով։ Իբր անկորնչելի արժէք պիտի պահուին հողային խարիսխը եւ փոքր հանրապետութիւն մը անկախութեան ապագայ վերատիրացման գրաւական։
Կովկասի մշակութային կեանքին մէջ, դարասկիզբին, կը ծաղկին մշակութային ընկերութիւններ, մամուլ (օրաթերթեր, պարբերաթերթեր), վարժարաններ, թատրոն, արեւելահայերէնի յարաճուն մշակում։ Գրականութեան մէջ կը շեշտուի արուեստի ձգտումը, բերելով նաեւ գրական գործերու խորքի մշակում (Ա. Գիրք, Մաս դ, Մուտք)։ Այս զարգացումը յաջորդական արգելականներ կ'ունենայ 1903–ին, ապա՝ 1909–ին, որոշ ճնշումներու տակ։ Պատերազմը՝ 1914–ին՝ իր կարգին պիտի կասեցնէ զայն՝ յատկապէս 1917–18–ի ճգնաժամներով։ Ասոնց հետեւանքը պիտի ըլլայ Թիֆլիսի եւ Պաքուի հայահոծ կեդրոններէն՝ հայ մշակոյթի տունդարձը Երեւան:
ԱՂԲԻՒՐՆԵՐ
Մուշեղ Իշխան «Արդի Հայ Գրականութիւն Ստորոգութիւն:Գրականութիւն Ստորոգութիւն:Գրական սեռեր
413 (թիւ)
413 (չորս հարիւր տասներեք) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 412-ի եւ 414-ի միջեւ
Սիմոն Սիմոնեան
Սիմոն Սիմոնեան( 24 Մարտ 1914, Այնթապ - 11 Մարտ 1986, Պէյրութ ), հայ գրագէտ: «Սփիւռք» շաբաթաթերթի եւ «Սեւան» տպագրատան ու հրատարակչատան (Պէյրութ) հիմնադիրն է։
Կենսագրութիւն
Իր նախակրթութիւնը ստացած է Այնթապ, մինչեւ 1921։ Այդ թուականին ընտանեօք բռնագաղթուած ըլլալով, իր ուսումը շարունակած է Հալէպի Հայկազեան, կիլիկեան գաղթականաց, Լատիններու, Ֆրեր մարիզներու վարժարաններուն մէջ։ 1926-1930 յաճախած է Հալէպի կրթասիրացը։ Այնուհետեւ առաջին ուսանոզը կը հանդիսանայ Անթիլիասի մէջ եւ առաջին շրջանաւարտը՝ 1935-ին դասընկերակցութեամբ Երջանկայիշատակ Զարեհ Ա. կաթողիկոսի եւ այլոց։
1954–ին կ՛ուղարկուի Սովետական Հայաստան, Գէորգ Զ. կաթողիկոսի յուղարկաւորութեան, որպէս անդամ Անթիլիասի կաթողիկոսարանի պատուիրակութեան։
1955-ին հրաժարելով Կիլիկեան Կաթողիկոսարանի իր բոլոր պաշտօններէն, կը հիմնէ իր սեփական տպարանը եւ «Սեւան» հրատարակչատունը։ Կ՛ամուսնանայ Մարի Աճեմեանի հետ եւ կը բախտաւորուին 5 զաւակներով ու թոռներով։
Պաշտօններ վարած է Հալէպի Հայկազեան եւ Կիւլպէնկեան վարժարաններուն մէջ որպէս հայերէնի եւ հայոց պատմութեան ուսուցիչ։ Անթիլիասի դպրեվանքին մէջ աւանդած է գրաբար եւ հայ մատենագիտութիւն։ Նաեւ պաշտօնավարած է Պէյրութի Յովակիմեան-Մանուկեան եւ Դարուհի Յակոբեան վարժարաններուն մէջ։
Գործեր
Հեղինակն է հայոց պատմութեան եւ մայրենի լեզուի դասագիրքերու։ Կատարած է բանասիրական աշխատանքներ։ Խմբագրած է կաթողիկոսարանի «Հասկ» պաշտօնաթերթը։
1965-ին հրատարակած է «Արեւելահայ Գրականութիւն» մեծածաւալ հատորը, ինչպէս նաեւ «Հին Հայ Մատենագրութիւն»ը որպէս Ենթահող Արդի Գրականութեան (1975), Նորայայտ Տաղասաց մը, Ստեփանոս Դաշտեցի (1981)։
Գրել սկսած է ուսանողական գրասեղաններէն, աշխատակցելով պարբերական մամուլին։
Իր հրատարակած գրական գործերն են. Ունի նաեւ «Կը Խնդրուի… Խաչաձեւել» խորագրեալ իր ստորագրութիւնը կրող անդրանիկ գիրքը, այս գիրքը գեղարուեստակա՛ն ստեղծագործութիւն մըն է: Թուական` 1965: Նոյն տարին պիտի հրատարակուէր նաեւ իր հաստափոր «Արեւելահայ գրականութիւն»-ը, որ բանասիրական աշխատասիրութիւն մըն էր :
Սիմոն Սիմոնեանի պատմուածքները ինքնատիպ են իրենց նրբախոհութեամբ եւ ազնուականութեամբ։ Հեղինակը կ՛առինքնէ ընթերցողը իր ժողովրդականութեամբ, վառ երեւակայութեամբ եւ գունագեղ ոճով։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ Ստորոգութիւն:1914 ծնունդներ Ստորոգութիւն:24 Մարտի ծնածներ Ստորոգութիւն:Այնթապ ծնածներ Ստորոգութիւն:1986 մահեր Ստորոգութիւն:11 Մարտի մահացածներ Ստորոգութիւն:Պէյրութ մահացածներ
Թութակ
Թութակներ, թռչուններու ընտանիքին պատկանող կենդանիներ։ Այս ընտանիքին պատկանող թռչունները կը բաժանուին 3 խումբերու՝ իսկական թութակներ, քաքատուներ եւ նորզելանտական թութակներ։ Տարածուած են արեւադարձային ու մերձարեւադարձային տարածքներուն մէջ՝ Աւստրալիա, Հնդկաստան, Ասիոյ հարաւ-արեւմուքի, Արեւմտեան Ափրիկէի, Կեդրոնական Ամերիկայի եւ Հարաւային Ամերիկայի մէջ։
Ստորոգութիւն:Թռչուններ
414 (թիւ)
414 (չորս հարիւր տասնչորս) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 413-ի եւ 415-ի միջեւ
Ներքին հիւանդութիւններ
Ներքին հիւանդութիւններ, շնչառութեան, մարսողութեան օրկաններու, սիրտանոթային համակարգի, երիկամներու, արեան, շարակցական հիւսուածքի, ներզատիչ գեղձերու եւ նիւթափոխանակութեան համակարգերու հիւանդութիւններ, որոնք կրնան բուժել բժիշկները:
Ախտորոշում
Ներքին հիւանդութիւններու ախտորոշման նպատակով ժամանակակից բժշկագիտութիւնը, հետազօտութեան աւանդական ձեւերու (զննում, հարցուփորձ, շօշափել, լսել) հետ միատեղ, կը կիրարկէ ախտորոշման կենսաքիմիական եւ գործիքային բարդ ձեւեր։
Բուժում
Ներքին հիւանդութիւններու բուժումը գլխաւորաբար կ'իրականանայ աւանդական ձեւերով (դեղաբուժութիւն, սննդակարգ, առողջարանա-առողջավայրային բուժում եւ այլն)։
Պատմութիւն
«Ներքին հիւանդութիւններ» հասկացութիւնը կ'օգտագործեն նաեւ ներքին օրկաններու հիւանդութիւններու յառաջացման պատճառներն ու մեքենակնութիւնը ուսումնասիրող, ախտորոշման, բուժման ու կանխարգելման ձեւերը մշակող բուժարանները։
Այս գիտակարգին պատմութիւնը կը համընկնի բժշկագիտութեան պատմութեան հետ, քանի որ հազարամեակներու ընթացքին միայն վիրաբուժութիւնն ու մանկաբարձութիւնը եղած են բժշկագիտութեան առանձին ճիւղեր, իսկ մանուկներու, կանանց, բուժական հիւանդութիւններ եւ միւս հիւանդութիւնները ներքին հիւանդութիւններէն առանձնացուած չէին։
«Բժշկութեան հայր» Հիբոգրադ, Հին Հռոմի մեծագոյն բժիշկ Կալէ, Արեւելքի ականաւոր մտածող Ըպըն Սինա եւ անցեալի միւս մեծագոյն բժիշկները ներքին հիւանդութիւններու կարեւորագոյն դպրոցներու եւ ուղղութիւններու հիմնադիրները եղած են։ ԺԹ. դարուն՝ ախտաբանութեան (որմով հաստատուած են օրկաններուն մէջ յառաջացող որոշակի հիւանդութիւններուն բնորոշ ձեւաբանական փոփոխութիւնները), ախտաբան հոգեբանութեան (ուսումնասիրած է հիւանդագին գործընթացներու ծագման ու ընթացքի օրինաչափութիւնները), մանրէաբանութեան (բացայայտած է շատ հիւանդութիւններու յարուցիչներ) նուաճումները, ինչպէս նաեւ հիւանդներու հետազօտման ձեւերու (ընդբախել, լսել եւ այլն) կատարելագործումը նախադրեալներ կը ստեղծեն ներքին հիւանդութիւններու՝ իբրեւ բնագիտութիւն գիտակարգի, ձեւաւորման համար։
Բաղադրեալ մասեր
Ներքին հիւանդութիւններու բաղադրեալ մասերն են՝
Ներքին հիւանդութիւններու զարգացումը Հայաստանի մէջ
Ներքին հիւանդութիւններու բնագաւառի զարգացումը Հայաստանի մէջ պայմանաւորուած է Երեւանի համալսարանի բժշկական բաժամունքին մէջ եւ բժիշկներու կատարելագործման հիմնարկին մէջ (1997 թուականէն՝ Ազգային առողջապահութեան հիմնարկ), ներքին հիւանդութիւններու ամպիոններու, Լ. Յովհաննիսեանի անուան սրտաբանութեան, հանքային ջուրերով բուժում եւ ֆիզիքական բժշկութեան ԳՀհ-ներու ու բուժարանակական հիւանդանոցներու ներքին հիւանդութիւններու բաժանմունքներու ստեղծմամբ։
Ուսումնասիրութիւններ եւ հիւանդութիւններու բուժման ձեւեր
Սկզբնական շրջանին ուսումնասիրուած են մալարիայի բուժարանի, դասակարգման, բուժման (Լ. Յովհաննիսեան, Ս. Մելիք-Ադամեան, Ա. Քաթանեան, Ռ. Գեանջեցեան, Ա. Սիմոնեան), սաստիկ ջերմի բուժարանի (Ռ. Գեանջեցեան), ախտորոշման (Ս. Երամեան) հարցերը։
Նկարագրուած եւ առանձնացուած է Հայաստանի մէջ տարածուած հիւանդութիւն մը, զոր սկիզբը կոչած են 6-օրեայ տենդ, իսկ հետագային՝ պարբերական հիւանդութիւն: Ուսումնասիրուած են թոքերու յամրընթացը, հիւծախտ չպատճառող հիւանդութիւններու տարածութեան եւ բարձր լեռնային պայմաններու մէջ անոնց բուժման հարցերը (Վ. Ամատունի)։
Մշակուած է խոցային հիւանդութեան բուժման ձեւ՝ պրոմի պատրաստուկներով եւ քինով, ինչպէս նաեւ Վանաձորի մէջ եւ անոր շրջաններուն մէջ տարածուած տեղաճարակային վահանագեղձի բուժման հարցերը (Ռ. Գեանջեցեան), առաջարկուած է դեղորայքային քինի արդիւնաւէտութիւնը բարձրացնող տարբերակուած ձեւ, ներդրուած ելեկտրաքնի ինքնատիպ սարք (Ռ. Ստամբոլցեան)։ Մշակուած են բուժարան, երիկամաբանութիւն (Ֆ. Դրամփեան), երիկամներու հիւանդութիւններու բուժարանի եւ բուժման, երիկամներու ու միզուղիներու քարային հիւանդութեան պահպանող, բուժման (քարերու լուծման եղանակով) հարցերը (Ռ. Մամիկոնեան եւ աշխատակիցներ)։
Ուսումնասիրած են սիրտի օրկանական աղմուկներու ծագման (Լ. Յովհաննիսեան), սիրտանոթային համակարգի գործիքային հետազօտման (Ա. Սիմոնեան, Ա. Ֆարմանեան, Ա. Քաթանեան), հիպերտոնիկ հիւանդութեան (Վ. Աւագեան), թոք-սրտային անբաւարարութեան ժամանակ ելեկտրասրտագրութեան շեղումներու (Ա. Մէլիք-Ադամեան), ելեկտրասրտագրութեան նոր ձեւերու մշակման (Ռ. Ստամբոլցեան, Զ. Դոլաբջեան, Լ. Միխայելեանց) հարցերը։ Զբաղած են սրտային գլիկոզիդներու ազդեցութեան ուսումնասիրութեամբ՝ սրտային անբաւարարութեան ժամանակ (Գ. Բադալեան)։
Պարզուած են սիրտի ձախփորոքային անբաւարարութեան ժամանակ ցնցղային անցանելիութեան խանգարումները, որոնք կը բարդացնեն արեան փոքր շրջանառութիւնը, մշակուած են արտաքին շնչառութեան ուսումնասիրման ձեւեր (արտաքին շնչառութեան մէկ ցուցանիշ յայտնի է որպէս «Բադալեանի ցուցանիշ»)։ Սրտաբանութեան հիմնականին մէջ ուսումնասիրուած են սրտամկանի անբաւարարութեան եւ անոր հետզարգացման գործընթացները սիրտի իշեմիկ հիւանդութեան (Կ. Ադամեան), հիպերտոնիկ հիւանդութեան (Ս. Գուրգենեան), յօդացաւի եւ սիրտի ձեռքբերովի արատներու (Ս. Յոլեան) ժամանակ։ Աշխատանքներ կատարուած են Հայաստանի կլիմայական եւ ջրաբուժական պաշարներու ուսումնասիրման բնագաւառի մէջ։
Հետազօտուած են Արզնիի, Ջերմուկի հանքային ջուրերու բուժիչ ազդեցութիւնը սիրտանոթային, լեարդի, լեղուղիներու եւ շաքարախտ ի ատեն, ինչպէս նաեւ Դիլիջանի, Ստեփանաւանի, Վանաձոր ի, Գիւլագարակի եւ այլ առողջարաններու կլիմայի բուժիչ ազդեցութիւնը։ Ներդրուած են ներզատիչ գեղձերու հիւանդութիւններու (յատկապէս թիրեոտոքսիկոզի, շաքարախտի) հետազօտման եւ բուժման նոր ձեւեր (Պ. Վարդապետեան)։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ներքին հիւանդութիւններ
Ազրպէյճանի Խորհրդայնացում
Պաքուի գործողութիւն, նաեւ կոչուած է Ապրիլեան Յեղափոխութիւն (آ ﭘﺭﻳﻞ ﺍﻧﻘﻼﺑﯽ), կամ Ազրպէյճանի Գրաւում, Պաքուի մէջ ապստամբած ազրպէյճանցի պոլշեւիկներուն հետ համագործակցելով, Վոլքա-Կասպեան ռազմական նաւատորմի Ազրպէյճանի Ռամկավարական Հանրապետութեան կառավարութեան տապալման եւ երկրին մէջ խորհրդային իշխանութիւն հաստատելու նպատակով կատարուած հակայարձակում մըն է:
11 Ապրիլ 1920-ին Կարմիր բանակի զօրամիաւորումները, հիւսիսային Կովկասի մէջ կը ջարդեն Կամաւորական բանակը, եւ Ազրպէյճանի սահմանը կը մօտենան: Ազրպէյճանի պոլշեւիկները այդ ընթացքին, 26 Ապրիլի լոյս 27-ի գիշերը, զինուած ապստամբութեան կը պատրաստուէին: Պաքուի ապստամբութեան զուգահեռ, խորհրդային զրահագնացնքներու խումբ մը Ազրպէյճանի սահմանը կ'անցնէր եւ շատ յաջող արշաւ կը մղէ:
Մայրաքաղաքի կարեւրագոյն մարմինները վերահսկողութեան տակ կը վերցուին, պոլշեւիկները Ազրպէյճանի կառավարութիւնը եւ խորհրդարանին իշխանութիւնը փոխանցելու վերջնագիր կը ներկայացնեն: Խորհրդարանը իր արտահերթ նիստի ընթացքին կ՛ընդունէ այդ վերջնագիրը եւ պոլշեւիկներու կողմէն ձեւաւորուած Ազրպէյճանի ժամանակաւոր ռազմայեղափոխական կոմիտէին իշխանութիւն կը փոխանցէ: Երկիրի տարածքը ներխուժած Կարմիր բանակի 11-րդ զորամիաւորները եւ նոր իշխանութիւնը, կարճ ժամանակի ընթացքին վերահսկողութեան տակ կ'առնեն Ազրպէյճանի այլ տարածքները: Այդ իրադարձութիւններէն ետք Ազրպէյճանական Ռամկավարական Հանրապետութիւնը կը տապալի, համայնավարական կուսակցութեան առաջնորդութեամբ խորհրդային իշխանութիւնը կը հաստատուի  եւ Ազրպէյճանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւնը կը հռչակուի:
Ընկերվարականներու գործունէութիւնը՝ խորհրդային իշխանութեան տապալումէն ետք
Ի տարբերութիւն «Գումմէթի» պոլշեւիկեան բաժինին, անոր մենշեւիկեան ուղղութիւնը Ազրպէյճանի անկախութեան հռչակման կը մասնակցի եւ Ազրպէյճանի ազգային խորհուրդի սեփական խմբակցութիւնը կը կազմէ : Իր աշխատանքը Դեկտեմբեր 1918-ին սկսած էր Ազրպէյճանի առաջին խորհրդարանին մէջ եւ մենշեւիկեան բաժինի ներկայացուցիչներ Սամէտ Աղա Աղամալը օղլուն, Ալիհեյտար Կարաեւը, Ահմէտ-բեկ Փեպինովը, Կ. Ճամալպեկովը, Իպրահիմ Ապիլովը, Ակպեր-աղա Շեյխուլիսլամովը Ընկերվարական խմբակցութեան անդամ կը դառնան : Խորհրդարանի գործունէութեան մէջ զգալի ներդրում կը կատարեն պատգամաւորներ Սամէտ Աղա Աղամալը օղլուն եւ Ալիհեյտար Կարաեւը : Մենշեւիկեան «Գումմէթի» որոշ ներկայացուցիչներ, 1920-ին պոլեւիկներուն կը միանան եւ երկրին մէջ խորհրդային իշխանութեան հաստատման աշխոյժ կողմնակիցներ կը դառնան :
Պատմութիւն
Մայիս 1921-ի խորհուրդներու առաջին համագումարը հանրապետութեան առաջին սահմանադրութիւնը կ՛ընդունէ։
Ազրպէյճանի խորհրդայնացումէն ետք անոր կառավարութիւնը եւ Ռուսիոյ Կարմիր բանակի 11-րդ հրամանատարութիւնը վերջնագիր կը դնեն Հայաստանի Հանրապետութեան։
Այս արարքէն ետք թուրք-թաթար-պոլշեւիկ զինուժը կը ներխուժէ Ղարաբաղ, Զանգեզուր եւ Նախիջեւան։ Կարմիր բանակի օգնութեամբ Ազրպէյճան կ՛ըսկսի տիրութիւնը ընել Լեռնային Ղարաբաղի վրայ։ 29 Նոյեմբերին Հայաստան կը խորհրդայնանայ, իսկ 2 Դեկտեմբերին Դաշնակցութիւնը պաշտօնապէս վար կը դնէ իր լիազօրութիւնները։
Ազրպէյճանի ժողովուրդի կոմիսար նախագահ Նարիման Նարիմանով շնորհաւորանք կը ղրկէ Հայաստան՝ յայտնելով, որ այլեւս որեւէ տարածքային խնդիր չունի, եւ Ղարաբաղը, Զանգեզուրը եւ Նախիջեւանը որպէս Խորհրդային Հայաստանի անբաժան մաս կը ճանչնայ:
1921-ին Թիֆլիսի մէջ կայացած հանձնաժողովի նիստի ընթացքին Հայաստանի ներկայացուցիչ Ալեքսանտր Բեկզատեան Խորհրդային Հայաստանին կ'առաջարկէ տարածքային զիջումներ կատարել. Ըստ այս զիջումներուն Հայաստանին պիտի միացուէր հայկական հոծ զանգուածներով բնակեցուած շրջանները՝ Ախալքալաքը, Լոռին, Լեռնային Ղարաբաղը եւ այլն։ Վրաստան եւ Ազրպէյճան դէմ կ՛ելլեն այս փոփոխութիւններուն։
Անոնց կը պաշտպանէր հանձնաժողովի նախագահ Սերգէյ Գիրովը։ Վրաց-ազրպէյճան վիճելի հարցերուն մէջ համաձայնութիւն չի կայանար։ Հայաստանի ներկայացուցիչի առաջարկով հարցը ՌԿԿ Կովկասյան պիւրօ կը փոխադրուի։ Լեռնահայաստանի կառավարութեան անկումէն ետք Զանգեզուրը մայր Հայաստանին կը վերամիաւորուի։ Այլ ընթացք ու վախճան կ՛ունենայ Լեռնային Ղարաբաղի ճակատագիրը։ Հայաստանի կառավարութիւնը 12 Յունիս 1921-ին որոշում մը կ՛ընդունէ ըստ որուն Լեռնային Ղարաբաղը Հայկական ԽՍՀ-ի անբաժան մասը կը դառնայ։
Գէորգի Օրճոնիկիձէ եւ Սերկէյ Գիրով Ազրպէյճանի Հեղկոմի նախագահ Նարիման Նարիմանովին խորհուրդ կու տային, որ Լեռնային Ղարաբաղի հարցը ցեղախօսական սկզբունքներով լուծէ, այսինքն Ղարաբաղի հայկական գիւղերէն ոչ մէկը Ազրպէյճանին չմիացուի, եւ հակառակը, ոչ մէկ ազրպէյճանական գիւղ Հայաստանին չմիացուի։ Ազրպէյճանի ղեկավարութիւնը ճիշտ չէր համարեր ցեղային սկզբունքներով կատարուած սահմանաբաժանումը։
Այնուհետեւ Լեռնային Ղարաբաղի հարցը Կովկասեան պիւրօ կը փոխադրուի՝ Թիֆլիս, եւ 4 Յուլիսի նիստի ընթացքին որոշում կ՛ընդունուի Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանի կազմին մէջ մտցնել։ Անոր դէմ բողոք կը ներկայացնէ Նարիմանովը, որմէ ետք հարցի լուծումը ՌԿ(բ) կ Կենտկոմ (Մոսկուա) պիտի փոխադրուէր։ Սակայն յաջորդ օրը՝ 5 Յուլիսին, այդ որոշումը կը վերանայուի՝ Լեռնային Ղարաբաղը Ազրպէյճանի սահմաններու տարածքին կը մնայ։ Այս մէկը կապ ունէր Ազրպէյճանի հետ անոր ունեցած տնտեսական կապերով։ Լեռնային Ղարաբաղը ինքնավար մարզ պիտի դառնար՝ Շուշի կեդրոնով։ Որոշման այսպիսի շրջադարձային փոփոխութեան Իոսիֆ Սթալին կը միջամտէ։
Հայաստանի կառավարութիւնը Նախիջեւանի գաւառէն երկու անգամ կը հրաժարուի՝ Ալեքսանդրապոլի (1920) եւ Կարսի պայմանագիրէն (1921)։ 1925-ին, հայերու բարձր քանակը նկատի առնելով, այնտեղ նոյնպէս ինքնավարութիւն կը հիմնուի՝ Նախիջեւանի ԻԽՍՀ՝ Նախիջեւանի կեդրոնը։ ԼՂԻՄ-ը 1923-ին հիմնադրուած է իբրեւ կեդրոն ունենալով Շուշին, ապա՝ Ստեփանակերտը։
12 Մարտ 1922-ին Ազրպէյճանի, Հայաստանի եւ Վրաստանի միջեւ միութիւն կազմելու պայմանագիր կը կնքուի։ Միութիւնը 13 Դեկտեմբեր 1922-ին Անդրկովկասեան Դաշնակիցներու կը վերածուի, որ 30 դեկտեմբերին ԽՍՀՄ կազմին մէջ կը մտնէ։
Դաշնակիցներու վերացումէն ետք, 5 Դեկտեմբեր 1936-ին, Ազրպէյճան միութենական հանրապետութիւն կը դառնայ։ 14 Մարտ 1937-ին հանրապետութեան նոր սահմանադրութիւնը կ՛ընդունուի։
Ընկերվարական շինարարութեան տարիներուն Ազրպէյճան առաջնակարգ արդիւնաբերութեան երկիր կը դառնայ։ Շարք կը մտնեն նոր եւ հարուստ նաւթահանքեր։ Նաւթարդիւնաբերութիւնը կը մեքենայուի եւ կ՛ելեկտրականացուի։ 1931-ին Ազրպէյճանի նաւթարդիւնաբերութիւնը Լենինին շքանշանով մը կը պարգեւատրէ (այդ ժամանակ ան ԽՍՀՄ-ի ամբողջ նաւթի 60% կու տար)։ Գիւղատնտեսութիւնը կը զարգանայ։
Հայրենական մեծ պատերազմի ընթացքին Ազրպէյճանէն հազարաւոր ֆաշիստ քաղաքացիներ Գերմանիոյ դէմ մարտի կ՛ելլեն։ Անոնցմէ 114 հոգի Խորհրդային Միութեան հերոսի կոչման կ'արժանանան, որոնցմէ աւելի քան 40-ը ազրպէյճանցիներ են։ Աշխատաւորներու միջոցներով ջրային աղիւսակներ եւ սաւառնագիտութիւն խումբեր կը ստեղծուին։
Մարդիկ մեծ եռանդով ռազմաճակատը պահելու համար կ'աշխատէին՝ ռազմամթերք եւ սնունդ ապահովելու համար։ Յետպատերազմեան տարիներուն Ազրպէյճանի տնտեսութեան ու մշակոյթի նոր վերելքը կը սկսի։ Մինգեչաուրի իշխանութիւնը (1954) շարք կը մտնէ, Սումկայիթ, Մինգեչաուր եւ Տաշքեսան արդիւնաբերական կեդրոնները կը ստեղծուին։ Պաքու-Թիֆլիս-Երեւան նաւթամուղը կը կառուցուի։
Տնտեսութեան ու մշակոյթի յաջողութիւններուն համար՝ Ա. երկու անգամ (15 Մարտ 1935, 19 Մայիսի 1964) Լենինի շքանշանով կը պարգեւատրուի, իսկ Ազրպէյճանական Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութեան եւ Ազրպէյճանի համայնավարական կուսակցութեան յիսնամեակի առիթով՝ Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան շքանշանով։
Ազրպէյճանական ԽՍՀ-ն 28 Ապրիլ 1920-ին կը կազմաւորուի: 12 Մարտ 1922-էն մինչեւ 5 Դեկտեմբեր 1936 Անդրկովկասի Խորհրդային Ընկերվարական Դաշնակից Հանրապետութեան (ԱԽՖՍՀ) մէջ կը մտնէ, իսկ 5 Դեկտեմբեր 1936-ին անմիջապէս ԽՍՀՄ կազմին կ'անդամակցի։
Իրադարձութիւններու գնահատում եւ բնոյթ
1920-ական թուականներուն Ազրպէյճանի մէջ լոյս տեսնող գրականութիւնը նկարագրուող իրադարձութիւնները որպէս «Ապրիլեան յեղափոխութիւն» կ'անուանէր   : Ազրպէյճանի մէջ այդ անուանումը 28 Ապրիլ 1920—ին կը նշուէր: Մայիս 1935-ին  ԱԿԿ(բ) Կեդկոմի համաժողովի բանաձեւը կ՛ընդունուի, որ հետեւեալն է՝ «Ազրպէյճանի մէջ Ապրիլեան յեղափոխութեան 15-ամեակին պատրաստուելու համար» : 1937-1938 թուականներուն բռնաճնշումներէն ետք «Ապրիլեան յեղափոխութիւն» հասկացութիւնը կ'անհետանայ կուսակցական եւ խորհրդային փաստաթուղթերու մէջէն, ինչպէս նաեւ պարբերաբար տպագիր հրատարակութիւններէն ալ կ'անհետանայ :
Ամերիկացի պատմաբան Ֆիրուզ Գազեմզատէի կարծիքով Կարմիր Բանակի 11-րդ Խումբը մտած է Ազրպէյճան մինչեւ այն պահը, երբ իրեն պաշտօնապէս օգնութեան կը դիմեն, իսկ Պաքուի պոլշեւիկներու գործողութիւնները կազմակերուած է Կարմիր բանակի 11-րդ խումբին հետ, եւ այս մէկը կը վկայէ այն մասին, որ «Մուսավատի» կառավարութեան տապալումը տեղի ունեցած է «վերակենդանացուած Ռուսաստանի ուժի շնորհիւ» : Իսկ Ատրհեղկոշի Մոսկուա ուղարկուող հեռագիրներու նպատակն էր: Ան կը կարծէր, որ «Մուսավաթի» «ազգայնական ձգողութիւնը այնքան ուժեղ եղած է, որ ոչ մէկ ուժ Ազրպէյճանի մէջ անոր չէր կրնար ընդդիմանալ: Միայն արտաքին ուժը կրնար սրբել կուսակցութեան տեղը» :
Խորհրդային Ռուսիոյ «ռազմական միջամտութեան» տեսակէտը, խորհրդային հեղինակները կը պնդէին, որ խորհրդային իշխանութիւնը Անդրկովկասի երեք հանրապետութիւններուն մէջ տեղական տարրերը կը հաստատէին, իսկ ՌԽՖՍՀ զինուած կազմաւորումներու խնդիրի մէջ կը մտնէր «եղբայրական ռուս ժողովուրդի միջազգային օգնութեան տրամադրումը՝ ընկերվարական եւ ազգային ազատումը, ինչպէս նաեւ Անդրկովկասի աշխատաւորներու անկախութեան պայքարը Անթանթայի կայսերականներու եւ Թուրքիոյ միջամտութենէն վտանգազերծելու ցանկութիւնը» : Խորհրդային ազրպէյճանի պատմաբան Ճամիլ Ղուլիեւը կը կարծէր, որ «խորհրդային իշխանութիւնը ազրպէյճանական ժողովուրդի դուրսի «արտաքին ուժերու» կողմէն չէր փաթթուած, ինչպէս քաղքենի պատմաբանները կը պնդէին, այլ յաղթած է ազրպէյճանական ժողովուրդի ընկերվարական հասունցած ուժերու յեղափոխական պայքարի շնորհիւ» :
Գերմանացի պատմաբան Եորգ Պապերովսկի կը կարծէր, որ գիւղական շրջաններուն մէջ տեղի ունեցած հակամարտութիւնները, որոնք խորհրդային պատմաբաններու կողմէն որպէս հողատէրերու եւ գիւղացիներու միջեւ հակամարտութիւններ կը դիտարկուէին, որպէս գիւղացիական յեղափոխական շարժման արտայայտում: :
Լեհ պատմաբան Դատէուշ Սվենթոխովսկիի կարծիքով, մուսաթավական կառավարութիւնը կը տապալուի ոչ թէ ժողովուրդի լայն զագնուածներու կողմէ աջակցութեան բացակայութեան պատճառով, այլ այն պատճառով, որ «լայն զանգուածները կը շարունակէին ումմայի գիտակցութեան մակարդակի վրայ մնալ»՝ անտարբերութիւն ցուցաբերելով տեղական կամ օտարերկրեայ իշխանութեան հանդէպ: Ամերիկացի հետազօտող Մայքլ Սմիթը, ազրպէյճանի ազգային գիտակցութիւնը վերլուծելէ ետք, կը մատնանշէ, որ ժողովուրդի կրօնական զգացմունքը չեն աճած եւ իսկական ազգայնականութիւն չէ դարձած, աւելցնելով, որ. «ԱԴՀ-ն ժողովրդի շիայական գիտակցութեան մէջ ժամանակներու աւարտի երկրային եւ պատմութեան աւարտի մարմնաւորում չէ դարձած, որովհետեւ այդ գիտակցութեան վրայ կը ճնշէին տնտեսական քայքայումը, զանգուածային գործազրկութիւնը, սնունդի պակասը եւ համաճարակները» :
Սվենթոխովսկին նաեւ կարծիք կը յայտնէ, որ, «ազրպէյճանի ազգային պետութեան գաղափարը խոր արմատներ չ՛արձակեր բնակչութեան տարբեր շերտերուն մէջ, այդ շերտերը կամ «ազգայնականութիւն» եզրը չեն հասկցած, կամ ալ իրենց համար հայհոյանքի կամ նախատական խօսքերու համահունչ եղած է: Այդ իրավիճակէն հմտօրէն օգտուած են համայնավարները` Ազրպէյճանի Ռամկավարական Հանրապետութեան դէմ քարոզչութիւն վարելով: Այսպիսով կարելի է բացատրել, թէ ինչու հանրապետութեան տապալումը այդպէս դիւրին անցաւ»:
26 Ապրիլ 1991-ին Պաքուի կուսակցական բարձրագոյն դպրոցին մէջ գիտատեսաբանական համաժողով մը կը կայանայ, որուն խորագիրն էր՝ «Ազրպէյճանի մէջ խորհրդային իշխանութեան հաստատում. ազգային պետականութեան եւ ընկերվարական առաջընթացի տրամաբանութիւն», եւ որուն առաքելութիւնն կ՛ըլլայ սկիզբ դնել 28 Ապրիլի օրուայ գիտական նոր տեսլականին: Փիլիսոփայ, ակադեմիոյ անդամ Աֆրանտ Տաշտամիրովի կարծիքով. 28 Ապրիլն ու 28 Մայիսը, այն ժամանակուան քաղաքական ուժերու դիմակայութիւնը, ժողովուրդի պատմական յիշողութեան մէջ իրարու հակառակ քաղաքական համակարգեր եւ արժէքներ կը համարուին: Սակայն ըստ ազրպէյճանի ընթացիկ սերունդին՝ այդ ամսաթիւերը այլ բաներ կը խորհրդանշեն՝ փուլեր, իրարմէ շատ տարբեր, բայց ազրպէյճանի ազգային պետականութեան վերածնունդի, զարգացման եւ ամրապնդման միասնական պատմական գործընթացի, ազրպէյճանական ազգի համախմբում եւ զարգացում::