cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Եղիշէ Փափանեան
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1875 (1877) թուականին, Կարնոյ նահանգի կեդրոն՝ Կարին քաղաքին մէջ։ Աւարտած է Կոնստանդնուպոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանի դեղագործական բաժինը։ 1902 թուականին Կարնոյ մէջ սեփական դեղատուն բացած եւ դեղագործ աշխատած է։ Պատրաստած է «փուտ­րափա­փան» (Փափանեանի փոշի) հազի դեղը։ Իտա­լի­ոյ Փալերմօ քաղաքի համալսարանի բժշկական բաժինէն ոսկէ մետալ եւ պատուոյ նշան ստացած է։ Մելիտինէի մէջ սեփական դեղատուն ունեցած եւ դեղագործ աշխատած է։
1915 թուականին Մելիտինէի մէջ՝ թուրք խաժամուժը, զինք կացինահար ըրած է՝ 39 տարեկան հասակին։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ Ստորոգութիւն:Մելիտինէ մահացածներ
Զիւրիխ
Զիւրիխ (գերմաներէն՝ Zürich, լատիներէն՝ Turicum)` քաղաք Զուիցերիոյ հիւսիս-արեւելքին մէջ։ Երկրի ամենաբնակեցուած քաղաքային համախմբումն է` 1,09 միլիոն մարդ։
Արեւելեան Ֆրանսայի թագաւոր Լիւտուիկ Բ Գրեմնացին (գերմ.` Ludwig der Deutsche, 804/805 — 28 օգոստոսի 876) Թուրիքումի տարածքին մէջ կը հիմնէ դղեակ, աւելի ուշ` 853 թուականին Զիւրիխի մարզի տարածքին մէջ կը հիմնէ Ֆրամիւնսթըր վանքը իր դստեր համար։
Ստորոգութիւն:Զուիցերիոյ քաղաքներ
Չիլէ
Չիլի (Սպաներէն՝ Chile), պաշտօնապէս՝ Չիլիի Հանրապետութիւն, երկիր է Հարաւային Ամերիկայի մէջ՝ Խաղաղական ովկիանոսի ափին։ Կը զբաղեցնէ ովկիանոսամերձ նեղ, երկար ցամաքային տարածութիւն մը։ Մայրաքաղաքն է Սանթիակօն։ Հարաւէն սահմանակից է Փերուի, հարաւ-արեւելքէն Պոլիվիոյ եւ արեւելքէն՝ Արժանթինի։
Ունի 756,950 քառ.քմ տարածութիւն :
Կլիմայ
Հիւսիսային Չիլին ունի արեւադարձային (միջին ամսական ջերմաստիճանը 12-22°C է, տարեկան տեղումները՝ մինչեւ 50մմ), միջին Չիլին՝ չոր մերձարեւադարձային (ջերմաստիճանը՝ 8-22°C, տեղումները՝ 100-2500մմ), հարաւային Չիլին՝ չափաւոր ովկիանոսային (ջերմաստիճանը՝ 3-14°C, տեղումները՝ 3000-7000մմ) կլիմայ։
Ներքին ջուրեր
Գետերը կարճ են, կը պատկանին Խաղաղական ովկիանոսի աւազանին։ Հարաւը կան բազմաթիւ լիճեր (գլխաւորապէս սառցադաշտային)։ Մեծ գետերն են Լոան, Ուասքոն, Լիմարին, Մաուլէն, Փիօ Փիօն եւ Պէյքերը։
Բնակչութիւն
Աւելի քան 90%-ը չիլիացիներ են։ Կը բնակին նաեւ զանազան հնդիկ ցեղեր, Զատիկ կղզիին մէջ՝ փոլինեզիացիներ։
Պաշտօնական լեզուն սպաներէնն է, կրօնը՝ կաթոլիկութիւնը, պաշտօնական տոմարը՝ Գրիգորեանը։
Մեծ քաղաքներն են Սանթիակօն, Վալփարաիսօն, Վինիա տել Մարը, Քոնսեփսիոնը, Տալաուանօն, Անթոֆաքաստան եւ Թեմուկօն։ 2021-ի տուեալներով, բնակչութեան թիւը կը հասնի 19.321 միլիոնի :
Հետաքրքրական վայրեր
Արուեստագէտներու խումբ մը փորած է «Պոյսենթենեալ չիլտրըն՛զ փարք» խաղավայրը Չիլիի մէջ, Սանթիակօ քաղաքին բլուրներէն մէկուն լանջին վրայ: Բլուրին գագաթը բարձրանալու համար պէտք է առնել ելեկտրական կառք մը, ապա իջնել տասնեակ մը սահնակներէն մէկուն վրայէն սահելով, կամ գագաթին վրայ մնալ՝ զմայլելու համար բացուող տեսարանով :
Լեւոն Արոնեան
Լեւոն Գրիգոր Արոնեան, հայ ճատրակ խաղցող, գմելինաքար (grandmaster)։ 2005-ի աշխարհի բաժակակիր, Հայաստանի հաւաքականին կազմով 37-րդ, 38-րդ եւ 40-րդ համաշխարհային ողիմպիադներու, 2011 թ. աշխարհի խմբային (team) առաջնութեան յաղթող, բազմաթիւ «Գերբաժակ»ի Մրցաշարքերուն, ՖԻՏԷ-ի (FIDE - World Chess Federation) Մեծ մրցանակին, Ուէյք Աան Զէյի (Wijk aan Zee) մրցաշարքին քառակի յաղթող (2007, 2008, 2012 եւ 2014), 2009-ի եւ 2013-ի Պիլպաօ–Աւագներ (Bilbao Masters) սաղաւարտի յաղթող, արագ ճատրակի 2009-ի աշխարհի ախոյեան, 2006-ի եւ 2007-ի Ֆիշերի ճատրակի աշխարհի ախոյեան, 2010-ի կայծակնային ճատրակի աշխարհի ախոյեան, 2002-ի Հայաստանի ախոյեան։ 2011-ին Մոնաքոյին (Monaco) մէջ ան մասնակցեցաւ «կոյր» եւ արագ Ճատրակի (Amber Rapid and Blindfold Chess Tournament) «Ամպեր» (Melody Amber) աւանդական մրցաշարքին եւ դարձաւ անոր վերջին յաղթողը (մրցաշարքը այլեւս տեղի չունենար)։
Երկու տարի անընդհատ՝ 2005 եւ 2006 թուականներուն, մարզական լրագրողներու հարցուփորձով ճանչցուած է Հայաստանի լաւագոյն մարզիկ։ 2015-ի Ապրիլ 1-ի դրութեամբ անհատական վարկանիշով աշխարհի 10-րդ ճատրակ խաղցողն է (2770)։ 2014 թուականին արժանացած է Երեւանի պատուաւոր քաղաքացի կոչման։
2014 թուականին արժանացած է Երեւանի պատուաուոր քաղաքացիի կոչման ։
Կենսագրութիւն
Հայրը՝ Գրիգոր Արոնովը, Բնագէտ-բիւրեղագէտ է, ազգութեամբ՝ հրեայ, մայրը՝ Սեդա Աւագեան, լեռնային ճարտարագէտ է ։
Մանկութիւն
Լեւոնը եղած է հանգիստ եւ նստակեաց երեխայ. ժամերով կրնար նստիլ աթոռակին՝ խաղալով միեւնոյն խաղալիքով եւ երգելով Մոցարթի «Գիշերային փոքրիկ սերենատի» մեղեդին։ Երգել սկսած է աւելի կանուխ, քան խօսիլ։ Ծնողներուն թուացած է, թէ Լեւոն երաժիշտ կը դառնայ։
Փոքր հասակին սորված է կարդալ, իմացած է գրեթէ բոլոր պետութիւններուն դրօշները, հետաքրքրուած է Ամերիկայի նուաճման պատմութեամբ, տարբեր երկիրներ շրջելրով։
Շախմատ խաղալ սովորած է ինը տարեկանին քրոջմէն՝ Լիլիթէն։ Մանկութեան տարիներուն՝ 1990-1997 թուականներուն, իր մարզիչը եղած է ներկայի կրանտմասթըր Մելիքսէթ Խաչիեանը։ Ըստ Խաչիեանի՝ երբ Լեւոնը դարձաւ կրանտմասթըր, իրեն արդէն անհրաժեշտ էր աւելի բարձրակարգ մարզիչ։ Ճիշդ այդ դերն ալ ստանձնեց կրանտմասթըր Արշակ Պետրոսեանը, որուն հետ պարապմունքներու ժամանակ Արոնեանը իւրացուցած է շախմատի բազմաթիւ նրբութիւններ։
Լեւոնի սեղանի առաջին գիրքերն եղած են «Ալեոխինի ընտրեալ 300 պարտիաները», Քափապլանկայի պարտիաներու ժողովածուն, 1924 եւ 1927 թուականներու նիւեորքեան մրցաշարերու պարտիաները Ալեխինիի մեկնաբանութիւններով եւ Քափապլանքայի «Շախմատային ինքնուսոյցը»։ Այդ գիրքերը մեծապէս օգնած են Լեւոնի ստեղծագործական աճին. այն, ինչ անոր հասակակիցները կ’իւրացնէին մէկ տարուան մէջ, ան կը սորվէր մէկ ամսուան մէջ։
Առաջին անգամ Լեւոնի մասին սկսան խօսիլ 1992 թուականին՝ աշխարհի, մինչեւ 10 տարեկաններու, առաջնութեան ընտրական մրցումներուն մէջ տարած փայլուն յաղթանակէն ետք։
Մինչեւ 1999
1994 թուականին Հունգարիոյ Սեկետ քաղաքին մէջ Լեւոնը դարձաւ մինչեւ 12 տարեկաններու աշխարհի ախոյեան: Այդ առաջնութեամբ ան իր ետեւ ձգեց ապագայ բարձրակարգ կրանտ-մասթըրներ Էթիեն Պաքրօն (Ֆրանսա), Ռուսլան Փոնոմարիովը (Ուքրանիա), Ֆրանսիսքօ Վալեխօ Փոնսը (Սպանիա) եւ Ալեքսանտր Կրիշչուք (Ռուսիա): Այդ առաջնութիւնը յաղթէլուն համար Արոյեանին շնորուեցաւ ՖԻՏԷ-ի վարպետի կոչում:
1995 թուականին Փարիզի մէջ Արոյեանը յաղթեց մինչեւ 14 տարեկաններու արագ ճատրակի աշխարհի առաջնութեան:
1996 թուականին յաղթեց Սպանիոյ մէջ կայացած մինչեւ 14 տարեկաններու աշխարհի առաջնութեան:
Նոյն թուականին ան դարձաւ միջազգային վարպետ:
1997 թուականին Արոյեան նուաճեց «Գասպարովի բաժակը»:
1999-2000
1999 թուականին դարձաւ Հայաստանի փոխախոյեան եւ ընդգրկուեցաւ Հայաստանի հաւաքականի կազմին մէջ, որ Պաթումի մէջ դարձաւ Եւրոպայի ախոյեան:
2000 թուականին անոր շնորհուեցաւ կրանտմասթըրի կոչում:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանի ասպետներ Ստորոգութիւն:Ճատրակի Հայաստանի ախոյեաններ
Թիֆլիս
Թիֆլիս (თბილისი, հին հայկական անուանումը՝ Տփղիս, ռուսական եւ խորհրդային իրականութեան մեջ ծանօթ է եղել իբրեւ Թիֆլիս), Վրաստանի մայրաքաղաքը, ինչպէս նաեւ՝ պետութեան մեծագոյն քաղաքը ։ Կը գտնուի երկիրին կեդրոնական մասին մէջ՝ Կուր գետի երկու ափերուն ։ Կը համարուի աշխարհի հնագոյն քաղաքներէն մէկը, որ հիմնուած է Ե. դարուն՝ Վիրքի թագաւոր Վախթանգ Գորգասալի կողմէն ։ Դարավերջին, Վախթանգի որդին եւ յաջորդը՝ Տաչի արքան, մայրաքաղաքը Մցխեթէն կը տեղափոխէ Թիֆլիս։ Ռուսական տիրապետութեան տարիներուն Թիֆլիս եղած է Կովկասեան տարածաշրջանի քաղաքական եւ մշակութային կեդրոնը։ Դարեր շարունակ հայերը եղած են Թիֆլիսի քաղաքային կեանքին անբաժանելի մէկ մասը։ Մինչեւ այսօր Հավլաբար թաղամասին բնակչութեան մեծ մասը հայեր են։ Խորհրդանշական է, որ ԺԲ. դարէն մինչեւ Հոկտեմբերեան յեղափոխութիւն Թիֆլիսի թիւով 47 քաղաքապետներէն 45-ը եղած են ազգությամբ հայեր ։ Մինչեւ ԽՍՀՄ կազմաւորման սկզբնական շրջան, հայերը կազմած են նաեւ Թիֆլիսի բնակչութեան մեծամասնութիւնը՝ թիւով գերազանցելով վրացիներուն եւ միւս ցեղախումբերուն։ Եւրոպայի եւ Ասիոյ խաչմերուկներուն՝ պատմական տարբեր ժամանակահատուածներուն Թիֆլիս դարձած է առեւտրային կարեւոր հանգոյց մը։ Թիֆլիսի հազարամեայ պատմութիւնը կ'արտացոլայ ճարտարապետութեան մեջ ։ Անիկա դասական, մերձաւոր արեւելեան, ռուսական եւ ժամանակակից ճարտարապետութիւններու համադրութիւն մըն է ։ Պատմականօրէն Թիֆլիս եղած է տարբեր մշակութային, ժողովրդական եւ կրօնական ծագում ունեցող մարդոց գործունէութեան հարթակ մը։
Ըստ 2017-ի մարդահամարի տուեալներուն՝ Թիֆլիսի բնակչութեան թիւը կը հասնի 1,108, 717-ի։ Բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը քրիստոնեայ է ․ գլխաւորաբար անոնք վրաց ուղղափառ եկեղեցւոյ հետեւորդներ են։ Թիֆլիսի ամէնէն մեծ ազգային փոքրամասնութիւնները հայերն են, որոնք կը կազմեն ամբողջ քաղաքին բնակչութեան 4.8 %-ը (աւելի քան 53 հազար հոգի)։ Կան նաեւ ռուսեր, ազերիներ, եզիտիներ, ուքրանացիներ եւ այլ ազգութիւններ ։
Թիֆլիսի հիմնական տեսարժան վայրերն են Ս. Երրորդութեան մայր տաճարը, Սիոնի տաճարը , Ազատութեան հրապարակը , Ռուսթաւելի պողոտան , Նարիղալան , Թիֆլիսի օփերայի եւ պալէի թատրոնը եւ Վրաստանի ազգային թանգարանը։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Վրաստան
Յակոբ Այնթապլեան
Յակոբ Գէորգ Այնթապլեան, հայ բժիշկ, սրտաբան։
Ծնած է Հալէպ, Սուրիա, Դեկտ.18, 1939 թվականին։ Հօր անունը՝ Գէորգ, Մօր անունը՝ Մարիամ, ծնած են Հռոմկլա, Կիլիկիա (Թուրքիա)։ Ունեցած է 4 եղբայրներ եւ 1 քոյր։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է, Հալէպի ՀԲԸՄ-Վարդանեան վարժարանը, ապա Հալէպի Վենետիկի Մխիթարեան վարժարան 1953-1954 թուականներուն։ Իր ուշիմութեան եւ ջանասիրութեան շնորհիւ, վարժարանի տեսչութիւնը, իտալաբնակ բարերար Երեւանդ Հիւսիսեանի հովանաւորութեամբ, զինք կ'ուղարկէ Վենետիկ Մուրատ Ռափայէլեան վարժարանը կ'աւարտէ 1958-ին բարձրագոյն նիշերու արժանանալով եւ տեսչութիւնը նոյն բարերարի հովանաւորութեամբ կը յատկացնէ համալսարանական կրթաթոշակ։ Մուրատ Ռսփայէլեան վարժարան ուսանած շրջանին հակում կ'ունենայ Գրականութեան, Հայոց լեզուի, Հայոց պատմութեան եւ գեղարուեստի։ Կը վարէ վարժարանի «Կռունկ» պարբերականի քարտուղարի պաշտօնը, միաժամանակ կը թղթակցի Փարիզի «Յառաջ» թերթի հետ։ Իր ընթերցասիրութեան եւ ուսումնասիրութեան համար կը նշանակուի վարիչ վարժարանի գրադարանին։ Մուրատ Ռափայէլեան ուսումնավարտ 1958-ին, իր 6 դասընկերներու հետ կը յաճախեն Հռոմի պետական համալսարան ուր 3 տարի ձրավարժ կ'ուսանի իր բարձր նիշերու համար եւ կը հետեւի բժշկութեան մասնագիտութեան։ Համալսարանական ուսումը աւարտելով կ'ամունանայ Իրանահպատակ Լուտովիկա Թադէոսեանի հետ, Վատիկանի մէջ Հայկական ծէսով, Ս. Ղազարէն ուղարկուած Մխիթարեան միաբանի պսակադրութեան ծիսակատարութեամբ Սեպտ. 1966-ին։ Միացեալ նահանգներու բժշկութեան պետական քննութիւնը հեռակայ կարգով Հռոմի մէջ յաջողութեամբ աւարտելով Հոկտ.1966-ին, կ'ընդունուի Նիւ Եորքի Լոնկ Այլընդ Ճուիշ Մեդիկալ Սենտըր (Long Island Jewish Medical Center) իր մասնագիտեւթիւնը շարունակելու, Ներքին հիւանդութիւններու եւ Սրտաբանութեան մէջ, 1966-1973 թուականներուն։ Մասնագիտութիւնները աւարտելով կը մնայ նոյն հիւանդանոցի մէջ որպէս սրտաբանութեան տնօրէնի օգնական՝ վերահսկելով սրտաբանութեան եւ անօթագրութեան մասնագիտացողներու, միաժամանակ հետազօտութիւններ կատարելով։ Մինչեւ 1980 թ. առանձին եւվ խմբովին կը հրատարկեն 27 սրտաբանականգիտական յօդուածներ, որոնցմէ 12-ը կը ներկայացուի Ամերիկեան եւ միջազգային տարեկան համաժողովներու։ 1980-ին կը հրաւիրուի Իստ Տենեսիի (East Tennessee) համալսարանի բժշկական համալսարանի սրտաբանութեան եւ անօթագրութեան բազինը վարելու որպէս տնօրէն եւ օգնական փրոֆեսորի տիտղոսով։ Լիբանանի քաղաքական կռիւներու պստճառով ծնողքըեւ եղբայրները կը տեղափոխուին Քալիֆորնիա, որոնց կը միանայ կնոջ հետ եւ բժշկական դարմանատուն կը հաստատէ 1981 թ.‑ին Հոլիվուդ եւ Կլենդէյլի մէջ։
Հանրային գործունէութիւն
Հայկական միջավայրի մէջ յօդուածներով, բանախօսութիւններով եւ հեռատեսիլի ելոյթներով կ'անդրադառնայ ազգային պահանջատիրութեան, ազգային գաղափարախօսութեան, Հայոց լեզուի եւ սրտանօթային հարցերու... Միաժամանակ օգտակար ըլլալով Հայաստանէն արտագաղթող հազարաւոր Հայերու առողջապահահական եւ ընկերային հարցերը լուծման։
Օգտակար կ'ըլլայ ձրիաբար բուժելով եւ դեղորայք հայթայթելով հարիւրաւոր Հայաստանէն եւ Արցախէն առողջակսն հարցերով Լոս Անճելըս ժամանած մտաւորական գրագէտ-արուեստագէտ եւ քաղաքական գործիչներու (Գէորգ Էմին, Էդ. Յովանէսեան, Էդ. Միրզոյեան, Լուսինէ Զաքարեան, Վ. Դաւթեան, Հ. Սահեան, Զ. Պալաեան եւ այն)։
Հայաստանի Երկրաշարժէն եւ Արցախի Հայ-Ատրպէյճանական հակամարտութենէ տուժած ընտանիքներուն եւ անոնց զաւակներուն տարիներով նպաստած է Հայաստանի ընկերային ապահովութեան նախարարութեան միջոցով։
Ծնողազուրկ եւ կարիքաւոր 104 ուսանող, ուսանողուհիներու համալսարանական ծախսերը հոգացած է, որոնք մասնագիտացած են իրաւաբանութեան, բժշկութեան, երաժշտութեան, հաշուապահութեան, վարչարարութեան, մանկավարժութեան, բազմարուեստից (Polytechnic) համալսարանի եւ այլ ճիւղերու մէջ։
1846 թուական
1846 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 46րդ տարին
Յակոբ Այնթապլեան
Հանրային գործունէութիւն
Սերտօրէն գործակցած է «Սփիւռքի Կոմիտէի», Կ. Դալլագեանի, Համազապեանի, Վ. Դաւիթեանի եւ այլ պետական անձերու հետ, անհատբերու միջոցով դեղորայք ուղարկելով Հայաստանի երկրաշարժէն մինչեւ 1996 թուականները։
1846 թուական
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1846 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1846 մահեր
Յակոբ Այնթապլեան
Հանրային գործունէութիւն
Նշանակալի է Փրոֆ. Հրանդ Թամրազեանի եւ Հրայր Պապեանի սրտի գործողութիւններու նպաստը։
1846 թուական
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1846
Յակոբ Այնթապլեան
Հանրային գործունէութիւն
Որպէս Քալիֆորնահայ բժշկական միութեան Հայաստանի նպաստի ատենապետ, Հայաստան մեկնող առաջին բժիշկներէն մին էր, որ երկրաշարժէն վնասուածներու դեղորայք եւ բժշկական օգնութիւն հասցուց եւ 2 շաբաթ անձնական բուժական նպաստով եւ խորհուրդներով շատերու սրտաբանական հարցերը լուծեց ։
Մեկենասութիւն
Տասնեակ մը գրքերու - Գրական, լեզուաբանական, Հայ ճարտարապետական եւ բառարաններու։
Իոսէպ Դաւիթաշվիլի
Իոսիֆ Սիմոնի Դաւիթաշվիլի (იოსებ დავითაშვილი, 1 Յուլիս, 1850, Ռուիսի գիւղ, Քարթլի — 13 մարտ, 1887, Թելաւ), վրացի գրագէտ :
Կենսագրութիւն
Իոսիֆ Դաւիթաշվիլի, ծնած է Քարթլիի Ռուիսի գիւղին մէջ, ճորտատէր իշխան Ցիցիշվիլիի ու Գորիի բնակիչուհի Մայայի ընտանիքին մէջ։ 1851 թուականին, երբ տղան դեռ ընդամենը մէկ տարեկան էր, անոր ծնողները կը տեղափոխուին Գարդատենի գիւղ: Իոսիֆ եղած է ընտանիքի հինգ երեխաներէն ամէնակրտսերը։ Տասներկու տարեկան հասակին մահացած են ծնողները, իսկ Իոսիֆի խնամքը իր վրայ առած է աւագ քոյրը, որ նաեւ գրագիտութիւն աորվեցուցած էր ապագայ գրողին։ Իր կեանքի ընթացքին Իոսիֆ Դաւիթաշվիլին եղած է ատաղձագործի աշակերտ, քարի վրայ փորագրողի աշակերտ, Զեյցերի գործարանի բանուոր, ուրկէ անոր վտարած են աշխատողներու գործադուլի պատճառով։ 1886 թուականէն ապրած է Թելաւի մէջ՝ մութ նկուղի մը մէջ, ուր հիւանդացած է թոքերու բորբոքումով եւ մահացած հինգ օր ետք :
Ստեղծագործութիւն
Չնայած իր կեանքի կարճատեւ ըլլալուն՝ բանաստեղծը իր անջնջելի հետքը թողած է վրացական գրականութեան պատմութեան մէջ։ Դաւիթաշվիլիի պոէզիան անկեղծ է ու անմիջական։ Անոր ստեղծագործութիւններու հիմնական թեման աշխատանքն է։ Դաւիթաշվիլիի ստեղծագործութեան վրայ նկատելի է բանահիւսական թեմաներու ու նախշերու ազդեցութիւնը, որոնք բանաստեղծը վերամշակած է :
Բանաստեղծին համոզումով՝ մարդու կեանքի հիմքը աշխատանքն է, այդ պատճառով ալ հեղինակը անոր համար կ՛ըստեղծէ պաշտամունք։ «Դժբախտութիւն» ստեղծագործութեան մէջ բանուորը կ՛ըսէ. «Ես բանուոր եմ, քաղցր է աշխատանքը»: Դաւիթաշվիլիի գրեթէ բոլոր ստեղծագործութիւններու գլխաւոր նախշը աշխատանքի թեման է :
Երեւակայութիւն
Երեւակայութիւն, որ նաեւ կը կոչուի երեւակայելու ընդունակութիւն, նոր պատկերներ եւ զգացողութիւններ ձեւաւորելու կարողութիւնն է, որոնք չեն ընկալուիր զգայարաններու միջոցով՝ տեսողական, լսողական կամ այլ զգայարաններու միջոցով: Երեւակայութիւնը գիտելիքները կը դարձնէ կիրառելի խնդիրներ լուծելու ժամանակ եւ կարեւոր է փորձ ձեռք բերելու եւ սորվելու գործընթացի համար  : Երեւակայութիւնը զարգացնելու հիմնական միջոց կը հանդիսանայ պատմութիւններ լսելը, ուր ընտրուած բառի ճշգրտութիւնը կարեւոր գործօն է «յօրինուած աշխարհներու» համար : Երեւակայութիւնը "թաքնուած" պատկերներու կամ զգացողութիւններու ձեւաւորում է, որոնք տեղի կ'ունենան առանց որեւէ մէկուն իմացութեան: Անհատը կրնայ երեւակայել՝ ըստ տրամադրութեան, որ կրնայ լաւ կամ վատ ըլլալ՝ կախուած իրավիճակէն իր: Որոշ մարդիկ կ'երեւակայեն, որպէսզի դուրս գան լարուածութենէն կամ մռայլ տրամադրութիւններէ: Այն ընդունուած է իբրեւ ներքին կարողութիւն եւ մտքին մէջի շրջակայ միջավայրի ընկալման զգացումէն բխած տարրերէն մասնակի կամ ամբողջական անձնական ոլորտներ ստեղծելու գործընթաց: Այս բանը արհեստագիտապէս կը կիրառուի հոգեբանութեան մէջ մտքին մէջ ինչ որ բան վերականգնելու գործընթացի համար՝ ընկալուող առարկայ կամ պատկեր, որ նախկինին մէջ եղած է իմաստային ընկալման մէջ: Քանի որ երեւակայութեան նմանատիպ կիրառումը կը հակասէ սովորական լեզուին, որոշ հոգեբաններ նախընտրած են այն նկարագրել որպէս «պատկերում» կամ «պատկերներ», կամ խօսիլ անոր մասին որպէս «վերարտադրողական»-ի՝ ի տարբերութիւն «արտադրողական» կամ «կառուցողական» երեւակայութեան:
Երեւակայութեան հոգեբանութիւն
Հոգեբանները երեւակայական միտքը ուսումնասիրած են ո՛չ միայն անոր ստեղծարարութեան ոչ աշխարհիկ ձեւով եւ գեղարուեստական արտայայտութեամբ, այլ նաեւ անոր ամենօրեայ երեւակայութեան աշխարհիկ ձեւով :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ստեղծագործութիւն Ստորոգութիւն:Երեւակայութիւն
Զինկ
Զինկ (Zincum), քիմիական տարր է, որուն նշանն է Zn, կարգահամարը՝ 30,   հիւլէ ական զանգուածը՝ 65,38։ Զինկը մարդու օգտագործած ամենահին տարրերէն է։
Զինկը ճերմակ մետաղ մըն է, որ ընդհանրապէս կը գործածուի երկաթը խոնաւութենէ պաշտպանելու նպատակով պատրաստուած յատուկ նիւթերու մէջ : Զինկը կը պարունակէ որոշ ֆերմենթներուն մէջ եւ կ'աշխուժացնէ ատոնց գործառոյթները։
Պատմութիւն
Արոյրը՝ Զինկի եւ պղինձի համաձուլուածքը, արդէն յայտնի էր Հին Յունաստանին, Հին Եգիպտոսին, Հնդկաստանի մէջ (Է դար) եւ Չինաստանի մէջ (ԺԱ դար)։ Առաջին անգամ մաքուր Զինկի առանձնացումը յաջողեցաւ Անգլիոյ մէջ 1978 թուականին Ուիլիըմ Չամփիոնին կողմէ։ Զինկի արդիւնաբերական նպատակով զտումը նոյնպէս սկսած է 18րդ դարուն։
1973 թուականին Պրիսթըլին մէջ գործարկուեցաւ Ուիլիըմ Չամփիոնի կողմէն հիմնադրուած առաջին Զինկի գործատունը։ Անտրէաս Սիկիզմունտ Մարկկրաֆը [[1976 թուականին Գերմանիոյ մէջ մշակեց մաքուր Զինկի առանձնացման եղանակ, կը նմանէր Չամփիոնի մաքուր Զինկի առանձնացման եղանակին՝ կաւէ հրակայուն թորանօթներուն մէջ առանց օդի հոսքի խառնուրդի օքսիտի եւ ածուխի հալման, ապա սառնարաններուն մէջ Զինկի շոգիի հեղուկացման ճամբով։
Մարկկրաֆը իր եղանակը ամէնայն մանրամասնութեամբ նկարագրեց, ինչ որ հիմք դրուեցաւ Զինկի արտադրութեան։ Այդ պատճառաւ անոր յաճախ կ'անուանեն Զինկը յայտնագործող։
Անուան Ստուգաբանութիւն
Առաջին անգամ «Զինկ» բառը կը հանդիպէ Փարասելսուսի աշխատանքներուն մէջ, որ այդ մետաղը Liber Mineralium II գիրքին մէջ անուանած է «zincum» կամ «zinken»։ Զինկ բառը, հաւանաբար, ծագած է սա բառէն, որ գերմաներէնէն թարգմանաբար կը նշանակէ «ակռայիկ» (մետաղական Զինկի բիւրեղները կը նմանին ասեղներու) ։
1915 թուականին Քանատային եւ Միացեալ նահանգներուն մէջ գործարկուեցան ելեկտրալցոնումի ձեւով զինկի ստացման առաջին գործատունները ։
Բնութեան մէջ
Զինկը տարածուածութեամբ 23-րդ տարրն է, պարունակութիւնը երկրակեղեւին մէջ՝ 8,3-10−3 զանգուածային %։ Յայտնի են Զինկի 66 միներալները, որոնցմէ կարեւորներն են՝
Զինկը Երկրին վրայ ջուրի (յատկապէս՝ տաք) հետ տեղաշարժուող տարր մըն է։ Զինկի միջին պարունակութիւնը կենդանի նիւթերուն մեջ 5-10−4 % է։ Մարդուն օրկանիզմի օրական պահանջը 5-20 մկ է։ Կը մասնակցի շնչառական, սպիտակուցային փոխանակութեան ֆերմենթային գործառոյթներուն, պտուղի կմախքի ձեւաւորմանը, կ'աշխուժացնէ սեռական գեղձերու աշխատանքը։ Զինկը էական դեր կը խաղայ ՏՆԹ-ի համապատասխան մասերուն մէջ տեղեկատուական ՌՆԹ-մոլեքուլներու սինթեզի, ռիպոսոմներու եւ կենսափոլիմերներու կայունացման համար։
Զինկը կը կարգաւորէ բոյսերու աճը, կը մասնակցի յօդախտութեան յառաջացման, կը մեծցնէ բոյսի դիմացկունութիւնը ցուրտի, շոգի եւ երաշտի նկատմամբ։ Մարդու օրկանիզմէն ներս Զինկի պակասը կը դանդաղեցնէ սեռահասունութեան գործընթացը, կը յառաջացնէ գաճաճութիւն։
Զինկ կը պարունակեն կենդանական ծագումով ուտելքիները՝ միս, ձուկ, խեցգետին, թռչնամիս, հաւկիթ, կաթնեղէն: Բոյսերու մէջ Զինկի պարունակութիւնը կախուած է հողին մէջ անոր ունեցած մակարդակէն: Հողին մէջ Զինկի համապատասխան պարունակութեան պարագային Զինկով հագեցած են ցորենը եւ այլ հացահատիկները, մանանեխը, նեխուրը, նարինջը, պղպեղը, քնջութը: Նաեւ կը պարունակեն ընկոյզները, նուշը, արեւածաղկի սերմը, սեւ հաղարջը:
Քիմիական Յատկութիւններ
Տարրերու պարբերական համակարգի պարբերութեան, 2-րդ խումբի տարր, d տարր է, հիւլէի արտաքին ելեկհիւտրոնային թաղանթներուն կառուցուածքն է 3d104s2։ K, L, M թաղանթները լրացուած են։ Բնական Զինկը բաղկացած է 64Zn (48,89 %), 66Zn (27,86 %), 67Zn (4,11 %), 68Zn (18,57 %) եւ 70Zn (0,62 %) կայուն իզոթոփներէ։ Ստացուած են 57, 60-77 եւ 79 զանգուածի թիւերով 15 ռատիոաշխոյժ իզոթոփները, որոնցմէ ամենաերկարակեացը 65Zn-ն է (T1/2=249,7 օր)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Քիմիա
Գառնիկ Դաւիթեան
Գառնիկ Դաւիթեան( 6 Յունուար 1874, Կարմիր (Կերմեր, Կեսարիոյ գիւղաքաղաք) - 15 Օգոստոս 1949), հայ ուսուցիչ, յօդուածագիր ու տնօրէն:
Կենսագրութիւն
Նախնական եւ երկրորդական ուսումն ստացած է ծննդավայրի Պարթեւեան վարժարանի եւ Ճեմարանին մէջ։ Միեւնոն վարժարանին մէջ պաշտօնվարած է իբրեւեւ հայերէն լեզուի եւ գրականութեան ուսուցիչ, ապա եղած է միեւնոյն վարժարանի տնօրէնը. պաշտօններ վարած է նաեւ այլ վարժարաններու մէջ:
1909-ին, Ատանայի աղէտէն ետք, Մերսին բացուած Որբանոցի տնօրութենէն անցած է իբրեւանոսեան եղբարց Մերսինի վաճառատան տնօրէնութեան:
Կիլիկիայէն գաղթելէն ետք, կարճ ժամանակ կրթական իր պաշտօնէն հեռանալէ ետք, դարձեալ կը վարէ տեղւոյն Ազգ. Սահակեան երկսեռ վարժարանի եւ Անդրանիկեան մանկապարտէզի ընդհանուր տնօրէնութեան պաշտօնը:
Կիլիկիոյ եւ Լիբանանի մէջ, ամէն պարագային, ան շարունակ գրած եւ ուսումնասիրութիւններ կատարած է. ինչպէս նաեւ Պէյրութի մէջ երկար տարիներ Ուսումնական Խորհուրդի Ատենապետի պաշտօնը վարած է եւ մէկ տարի Լիբանանի բոլոր ազգային վարժարաններուն քննիչը եղած է:
1949-ի Օգոստոս 15-ին հոգին յանձնեցինք քաղաքիս ծանօթ մտաւորականներէն Գառնիկ Ս. Դաւիթեանը որ մեկնեցաւ այս աշխարհէն 75 ձիգ տարիներու բեռան տակ, գրական բեղուն գործունէութեան մը ունենալէ եւ տիպար հայու կեանք մը բոլորելէ յետոյ։
Արմէն Սարգսեան
Արմէն Վարդան Սարգսեան,, հայ քաղաքական գործիչ, ֆիզիքոս եւ համակարգչային գիտնական է, ներկայիս ՀՀ գործող նախագահ: 4 Նոյեմբեր 1996-էն մինչեւ 20 Մարտ 1997 Եղած է ՀՀ վարչապետ, իսկ 1998-ին եղած է ՀՀ դեսպանը Լոնտոնի մէջ։ Սարգսեան Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահի պաշտօնը ստանձնած է 9 Ապրիլ 2018-ին: Ան Հայաստանի Հանրապետութեան չորրորդ նախագահն է:
Կենսագրութիւն եւ Կրթութիւն
Ծնած է Երեւան, 23 Յունիս 1953-ին: 1970-ին աւարտած է Երեւանի թիւ 114 միջնակարգ դպրոցը: 1976-ին աւարտել է Երեւանի պետական համալսարանի ֆիզիքայի բաժինը: 1978-ին աւարտած է Երեւանի Պետական Համալսարանի տեսական ֆիզիքայի ամպիոնի ասբիրանդուրան (aspirantura): Ֆիզիքամաթեմաթիկական գիտութիւններու թեկնածու է, տոսենդ (Docent):
Աշխատանքային փորձը
1986-1992 գիտահետազօտական աշխատանք կատարած, դասախօսած եւ աշխատած է Մոսկուայի պետական համալսարանին մէջ, Գերմանիայի, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու, Յունաստանի, Միացեալ Թագաւորութեան գիտական հաստատութիւններուն ու համալսարաններուն մէջ:
Քաղաքական գործունէութիւն
1991-1996 թուականներուն Միացեալ Թագաւորութիւններուն մէջ վարած է Հայաստանի գործերու ժամանակաւոր հաւատարմատարի, այնուհետեւ ՀՀ դեսպանի պաշտօնը: 1992-1996 թուականներուն եղած է Եւրոպայի աւագ դեսպան, ՀՀ դեսպանը Եւրոպական Միութեան, Պելճիքայի, Հոլանտայի, Լուքսեմպուրկի, Վատիկանի, Եւրոպական Միութեան ՀՀ Առաքելութեան ղեկավարը: 1996-1997 թուականներուն վարած է Հայաստանի Հանրապետութեան վարչապետի պաշտօնը: 1998-2000 թուականներուն վերանշանակուած է Միացեալ Թագաւորութեան մէջ եւ համատեղութեան կարգով Վատիկանի մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպան:
2000-2013 թուականներուն եղած է Վերակառուցման եւ Զարգացման Եւրոպական Պանքի աւագ խորհրդական, «Eurasia House International»–ի հիմնադիր նախագահ, Քեմպրիճի համալսարանի Եւրասիական կեդրոնի հիմնադիր եւ տնօրէն, Ամենամեայ Եւրասիական մետիա ֆորումի հիմնադիր, Քեմպրիճի համալսարանի պիզնես դպրոցի Տարեկան միջազգային քոնֆերանսի հիմնադիր, Համաշխարհային տնտեսական ֆորումի (World Economic Forum) Տաւոսի Էներգետիկ անվտանգութեան կլոպալ խորհուրդի նախագահ, Արեւելք-Արեւմուտք հիմնարկի (East-West Institute) համանախագահ, Եւրոատլանտեան անվտանգութեան նախաձեռնութեան (Euro‐Atlantic Security Initiative) յանձնաժողովի համանախագահ (Էներգետիկ անվտանգության նախագահ), Բրիտանահայկական համակուսակցական խորհրդարանական խումբի (British-Armenian All-Party Parliamentary Group) հիմնադիր նախագահ, Համաշխարհային առաջնորդութեան հիմնադրամի (Global Leadership Foundation) խորհուրդի անդամ, Հարւըրտի համալսարանի Քենետի կառավարման դպրոցի (Kennedy School of Government, Harvard University) խորհուրդի անդամ, Շիքակոյի համալսարանի հանրային քաղաքականութեան ուսումնասիրութիւններու Հարրիսի դպրոցի (Harris School of Public Policy Studies, University of Chicago) խորհուրդի անդամ, Ճոն Սմիթ Հիմնադրամի (John Smith Trust) հոգաբարձու, Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան խորհուրդի անդամ, «Երեւան, իմ սէր» բարեգործական հիմնադրամի հիմնադիր եւ այլն:
2000-2013 թուականներուն Alcatel, Lucent, Telefonica, British Petrolium, Merrill Lynch-Bank of America եւ այլ միջազգային ընկերութիւններու գլխաւոր խորհրդատու եւ այլն: 2013-2018 թուականներուն Միացեալ Թագաւորութեան մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպան: 2 Մարտ 2018-ին ՀՀ Ազգային Ժողովի կողմէն ընտրուած է Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ: 9 Ապրիլ 2018-ին ստանձնած է Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահի պաշտօնը:
Պարգեւներ
Հեղինակ է բազմաթիւ ակադեմիական յօդուածներու եւ հրապարակումներու տեսական ֆիզիքայի, աստղաֆիզիքայի, համակարգչային սարգաւորման, քաղաքագիտութեան եւ անցումային տնտեսութեան ոլորտներուն։ Հայաստանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի պատուաւոր տոքդոր է:
Ունի արտակարգ եւ լիազօր դեսպանի դիւանագիտական աստիճան։Հայերէնի եւ ռուսերէնի կողքին Սարգսեան կը տիրապետէ անգլերէն լեզուին:
Անձնական կեանք
Ամուսնացած է: Ունի երկու որդի, երեք թոռնիկ։ Կինը՝ Նունէ Սարգսեան, մտաւորական ընտանիքի զաւակ՝ ծնած է Երեւան 1954-ին: Արուեստաբան է, գրող եւ Մատենադարանի գիտաշխատող:
Ուոլթ Ուիթմըն
Ուոլթ Ուիթմըն, ամերիկացի գրող, թղթակից եւ ակնարկագիր։ Ուիթմըն Ամերիկայի ամէնէն կարեւոր գրողներէն մէկն է, եւ կոչուած է  «Ազատ Բանաստեղծութեան Հայրը»: Սկիզբը իր գրութիւններուն մասին մեծ վիճաբանութիւններ ծագած են, մանաւանդ «Լիվզ աֆ Կրաս» (Leaves Of Grass) բանաստեղծութեան վրայ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 31 Մայիս, 1819-ին, Հոնթիկթըն, Լոնկ Այլընտ։ Ունի 8 քոյր եւ եղբայր։ 4 տարեկան հասակին, ընտանիքը փոխադրուած է Պրուքլին, եւ նիւթական պատճառներով ապրած է տխուր մանկութիւն մը։ 11 տարեկանին օրինաւոր դպրոց սկսած է յաճախել։ Իբրեւ օգնական աշխատած է գրասենեակի մը մէջ, ուր գրաշարութիւն սորված է։
Աւելի ուշ՝ աշխատած է «Լոնկ Այլընտ Սթար» թերթին մէջ։ Թատրոններ յաճախած է եւ իր գրութիւնները ծածկանունով մը հրատարակած՝ «Նիւ Եորք Միրրըր» թերթին մէջ։
16 տարեկանին Նիւ Եորքի մէջ խմբագիրի պաշտօն վարած է։ Մայիս 1836-ին վերադարձած է Լոնկ Այլընտ իր ընտանիքին մօտ։ Մինչեւ 1838 ուսուցչութեամբ զբաղած է, բայց հրաժարելով վերադարձած է Նիւ Եորք։
1855-ին ան հրատարակած է «Լիվզ աֆ Կրաս» բանաստեղծութիւնը, բայց իր եղբայրը՝ Ճորճը ըսած է, թէ «Անիկա կարդալը չ'արժեր», Ուիթմըն հրատարակած է 795 օրինակ, բայց իր անունը մէկ անգամ յիշած է բանաստեղծութեան տողի մը մէջ։ Աւելի ուշ՝ գիրքին անունը փոխած է «Սոնկ աֆ Մայսելֆ»ի: Բանաստեղծութիւնը ճանչցուած է տարբեր բանաստեղծերու կողմէ եւ դարձած հանրայայտ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:31 Մայիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:26 Մարտի մահացածներ
Լեարդ
Լեարդը մարմնի կարեւոր օրկաններէն մէկն է։ Ան ամենամեծ գեղձն է մարմնին մէջ եւ ունի մօտաւորապէս 1500-1750 կրամ ծանրութիւն։ Չափահասներու մօտ անիկա մարմնի ծանրութեան 2.5 տոկոսը կը կազմէ։ Տղամարդոց լեարդը աւելի մեծ է քան կիներունը, իսկ մանուկներու մօտ լեարդը աւելի մեծ կ’ըլլայ՝ անոնց մարմնի չափին համեմատ :
Յաւելեալ
Լեարդը ունի սրճագոյն-կարմիր գունաւորում։ Անիկա կակուղ է եւ առաձգական։ Կը գտնուի որովայնին վերի աջ կողմը, ստոծանիին (diaphragm) յատակը եւ կրծոսկրի (sternum) վարի բաժինին ետեւը ու պաշտպանուած է կրծքավանդակի կողոսկրներով : Կը նմանի 4 երեսներով բուրգի մը, որուն գագաթը ուղղուած է դէպի ձախ կողմ եւ յատակը դէպի աջ կողմ։ Գագաթը կը գտնուի ստոծանիին եւ ստամոքսին միջեւ։ Յառաջամասի, վերին, եւ յետսամասի մակերեսները կը դպչին ստոծանիին։
Լեարդը կազմուած է չորս անհաւասար բլթակներէ (lobes): Երկու մեծ՝ աջ եւ ձախ բլթակներէ եւ երկու պզտիկ բլթակներէ, որոնք կը կոչուին quadate եւ quadrate բլթակներ։ Իւրաքանչիւր բլթակ կը ներկայացնէ հազարաւոր պզտիկ բլթակներու (lobules) ամբողջութիւն մը, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կազմուած է լեարդային բջիջներէ։ Իւրաքանչիւր բլթակ ունի իր ծորանը՝ մաղձուղին (bile duct): Այս ծորանները միանալով կը կազմեն լեարդի միացեալ մաղձուղին (common Hepatic duct), որ ունի 2.5 սմ. երկարութիւն։ Ան, կ’ուղղուի դէպի վար եւ կը միանայ լեղուցածորանին (cystic duct) հետ ու կը կազմէ մաղձածորանը (bile duct), որ իր կարգին զուգահերաբար կը քալէ յետսաստամոքսային գեղձի (pancrease) ծորանին հետ։ Այս երկու ծորանները միանալէ ետք կը բացուին տասներկումատնեայ աղիքին (duodenum) մէջ։
Լեարդը հարուստ է արիւնով: Ան կը պարունակէ մարմնի արեան 10 տոկոսը։ Ամէն վայրկեան լեարդէն դուրս կը մղուի մօտաւորապէս 1.5 լիթր արիւն։ Սաղմային կեանքի ընթացքին լեարդը ունի արիւնաշինութեան դերակատարութիւն։ Ծնունդէն ետք անոր հիմնական դերակատարութիւնն է՝ մասնակցիլ մարմնի ընդհանուր նիւթափոխանակութեան (metabolism) գործընթացին։ Լեարդի բջիջները ունին կարեւոր յատկութիւն մը։ Անոնք դիւրաւ կը վերանորոգուին, այսինքն՝ կ’աճին եւ կը բազմանան։ Այս մէկը կը տեսնուի, երբ լեարդը վիրաւորուի, հիւանդանայ, անկէ մաս մը վիրահատուի եւ կամ փոխպատուաստումի գործածուի։ Լեարդի մնացեալ առողջ մասը քանի մը ամիսներու ընթացքին կը վերագտնէ իր նախկին բնական չափը եւ ծաւալը։
Տեսնուած է, որ լեարդի 70 տոկոսի հատումով, մնացեալ լեարդի բաժինը բաւարար է բնական աշխատանքի համար :
Լեարդի Պարտականութիւնները
Լեարդը շարունակ կը գործէ եւ ունի շատ կարեւոր պարտականութիւններ։ Այս պարտականութիւններուն կարեւորագոյններն են՝
Լեարդաթորշումի կարեւորագոյն ախտապատճառները
1.	Լեարդի ժահրային հիւանդութիւններ, մասնաւորապէս` լեարդաբորբի A, B, C խմբաւորումները: Լեարդաթորշումի հիմնական պատճառը լեարդաբորբի C խմբաւորումն է:
2.	Ալքոլամոլութիւն. չափազանց ալքոլի գործածութիւնը լեարդը կը մատնէ դժուարութեան եւ ան չի կրնար բնական ձեւով կատարել իր դերակատարութիւնը: Լեարդի բջիջները կը փճանան կամ կ՛այլափոխուին եւ տեղի կ՛ունենայ ճարպի կուտակում եւ մնայուն լեարդաբորբ, որ պատճառ կը դառնայ կանխահաս սպիացումի եւ ապա` լեարդաթորշումի:
3.	Ծինային հիւանդութիւններ. անբնական ծիներու ներգործութեամբ կը յառաջանան լեարդի կարգ մը հիւանդութիւններ, ինչպէս` երկաթագունախտ (hemochromatosis) եւ Ուիլսըն-ի հիւանդութիւն, որոնք ընդհանրապէս կը յայտնուին շատ կանուխ` մանկութեան շրջանին եւ կամ տարիներ ետք:
4.	Վարակամերժութեան (Immunity) համակարգի խախտում, որուն պատճառով լեարդը կ՛ենթարկուի կրկնովի բորբոքումներու եւ սպիացումի:
5.	Որոշ դեղերու եւ ճարտարարուեստական թոյներու ենթակայութիւն: 6.	Լեարդի խլիրդներ, որոնք ընդհանրապէս մարմնի այլ օրկաններէ լեարդ փոխակայուած (metastasized) կ՛ըլլան:
7.	Գիրութիւն:
9.	Մաղձածորանի (bile duct) խցում, որուն պատճառով մաղձ չի հասնիր բարակ աղիքներուն:
11.	Լեարդի պարկային բնաթելացում (cystic fibrosis):
Լեարդի Յաճախակի Հիւանդութիւններ
Լեարդի կենսական դերակատարութիւնները կը դանդաղին եւ կամ կը դադրին, երբ լեարդը ախտահարուի զանազան տեսակի հիւանդութիւններով։
Լեարդի յաճախակի հիւանդութիւններն են.
Ժահրային Սուր Լեարդաբորբ (acute viral hepatitis)
Ժահրային սուր լեարդաբորբը կը զարգանայ հինգ տեսակ ժահրերու միջոցաւ.
Hepatitis A (HAV)
Լեարդի այս բորբոքումը ամէնէն յաճախկին է եւ անիկա առաւելաբար կը պատահի երեխախներու եւ անչափահասներու մօտ։ Անոր թխսաւորումը (incubation) կը տեւէ 15-45 օր, իսկ փոխանցումը կ’ըլլայ բերանի հեղուկներու եւ կղկղանքի միջոցաւ։ Այս լեարդաբորբը առաւելաբար կը տեսնուի այն խմբաւորումներուն մօտ, որոնք. Այս տեսակ լեարդաբորբը մնայուն-երկարատեւ լեարդաբորբի չի վերածուիր։
Hepatitis B (HBV)
Անիկա լեարդաբորբի ամէնէն վատը, դժուարագոյնը եւ խրթինն է։ Անիկա լեարդաբորբերու երկրորդ ամէնէն շատ պատահած տեսակն է։ Թխսաւորումը կը տեւէ 40-180 օրեր։ Լեարդաբորբը ուրիշին կը փոխանցուի առաւելաբար արեան ճամբով՝ վարակուած արեան փոխներարկումով եւ թմրեցուցիչ գործածողներու սրսկումի ասեղներով։ Փոխանցումը կրնայ ըլլալ նաեւ սեռային յարաբերութեամբ, ինչպէս նաեւ մօրմէն իր զաւակին յղութեան շրջանին։ HBV լեարդաբորբը աւելի շատ կը պատահի հիւանդանոցներու անձնակազմերուն մօտ եւ այն հիւանդներուն, որոնք ասեղներով յաճախակի սրսկում կը ստանան։ Անիկա կրնայ վերածուիլ մնայուն-երկարատեւ լեարդաբորբի եւ ենթակաները կը նկատուին կրողներ (carriers), որոնք պատճառ կը դառնան հիւանդութեան տարածման։
Hepatitis C (HCV)
Այս լեարդաբորբի թխսաւորումը կը տեւէ 20-120 օր։ Անոր փոխանցումը տեղի կ’ունենայ արեան ճամբով՝ վարակուած արեան փոխներարկումով եւ թմրեցուցիչ գործածողներու սրսկումի ասեղներով, դաջուածքի (tattoo) միջոցաւ եւ շատ քիչ պարագաներուն սեռային յարաբերութեամբ։
Քոլոնա հնավայր, Էղինա
Քոլոնա հնավայր, Էղինա (յուն․՝ Αρχαιολογικός χώρος της Κολώνας). կը գտնուի Սարոնիքոս ծոցի Էղինա կղզիին հիւսիս-արեւմտեան մասը, Էղինա քաղաքի նաւահանգիստին մօտակայ բլրակին վրայ։ Ծանօթ իր հնադարեան բնակավայրով (Ք․Ա․ 2600 - 2500), Աքրոփոլիսով, ինչպէս նաեւ Ափոլոնաս աստուծոյ Դորեան ոճի տաճարով (Ք․Ա․ 6-րդ դար)։
Լեարդ
Hepatitis D (HDV)
Այս լեարդաբորբը կը պատահի շատ քիչ եւ ընդհանրապէս HBV բորբոքումով միասին։ Անոր փոխանցումը կ’ըլլայ արեան ճամբով. իսկ թխսաւորումը կը տեւէ 30-180 օր։
Քոլոնա հնավայր, Էղինա
Տեղեկութիւններ
Բլուրը Քոլոնա (իտալ․՝ Colonna) անուանած են վենետիկցի նաւաստիներ, որովհետեւ Ափոլոնաս տաճարին սիւները (քոլոնա՝ κολώνα=սիւն) իրենց ճանապարհին ուղղութեան կ՛ օգնէին։ Կը գտնուի Էղինա քաղաքին շատ մօտ․ նաւահանգիստէն 10՛ ոտքով դէպի ձախ։  Հնադարեան պաշտամունքի եւ մշակոյթի կեդրոնէն պահպանուած կարեւոր հնագիտական նիւթերէն գլխաւորը Ափոլոնաս տաճարէն մնացած 8 մեթր բարձրութեամբ սիւնն է։   Հնագիտական պեղումները յայտնաբերած են նախապատմական շրջանէն, Միկինեան շրջանէն, ինչպէս նաեւ տարբեր ժամանակաշրջաններու զանազան կառուցումներ․ պարիսպներ, աշտարակներ, ջաղացքներ, ջրատարներ, Ափոլոնասի տաճարը, Փոսիտոնաս, Տիմաթրա, Արթեմիս, Տիոնիսոս եւ Էքաթի աստուածներուն տաճարներու հետքեր, Խորհրդարանը, Էաքիօ, Աթալիօ, Թատրոնը, Մարզարանը եւ դամբաններ։
Լեարդ
Hepatitis E (HEV)
HEV լեարդաբորբի փոխանցումը տեղի կ’ունենայ կղկղանքի միջոցաւ։ Իսկ անոր թխսաւորումը կը տեւէ 15-60 օր։ HBV սուր լեարդաբորբի պարագաներուն 10 տոկոսը եւ HCV-ի պարագաներուն 75 տոկոսը կը վերածուին մնայուն-երկարատեւ լեարդաբորբի։ HAV եւ HEV սուր լեարդաբորբերը մնայուն լեարդաբորբի չեն վերածուիր։ բազմաթիւ պարագաներու երկարատեւ լեարդաբորբի պատճառը կը մնայ անյայտ։
Քոլոնա հնավայր, Էղինա
Պատմական ակնարկ
Հնադարեան բնակավայրի առաջին հետքերը կը թուագրուին ըլլալ Նոր Քարէ Դարի ժամանակաշրջանէն։ Այնուհետեւ կը զարգանան նախապատմական բնակավայրեր՝ Ք․Ա․ 3-րդ եւ 2-րդ հազարամեակ։  Ք․Ա․ 12-րդ դարէն մինչեւ Ք․Ա․ 10-րդ դար շրջանը կը դադրի գործածուիլ իբրեւ բնակավայր։  Ապա վայրը կրկին իբրեւ բնակավայր կը գործածուի, իսկ պաշտամունքի տաճարներ կը սկսին կառուցուիլ Ք․Ա․ 8-րդ դարուն։
Լեարդ
Hepatitis E (HEV)
Սուր լեարդաբորբի ախտանշանները կը զարգանան երեք հանգրուաններով. Դեղնութիւնը կը տեւէ 1-2 շաբաթներ եւ կամաց կամաց կը մեղմանայ։ Վերոյիշեալ ախտանշանները յաճախ կը բարելաւուին հակառակ անոր, որ դեղնութիւնը կը սաստկանայ։ Ապա լեարդը կը ծաւալի ցաւով։ Լեարդին հետ երբեմն կը ծաւալի նաեւ փայծաղը (spleen): 2-4 շաբաթներ ետք հիւանդին ախորժակը կը բարելաւուի եւ 4-8 շաբաթներ ետք ընդհանուր վիճակը կը դառնայ բնականոն։
Քոլոնա հնավայր, Էղինա
Պատմական ակնարկ
Ք․Ա․ 7-րդ դարուն, սրբավայր կը դառնայ՝ աստուածներուն վայրը։ Նոյն շրջանին Աքրոփոլիսին դերը կ՛ ունենայ։ Ք․Ա․ 6-րդ դարասկիզբին կը կառուցուին զանազան տաճարներ եւ սրբավայրը կը բարգաւաճի։
Լեարդ
Մնայուն-Երկարատեւ Լեարդաբորբ (chronic viral hepatitis)
Այն լեարդաբորբը, որ 6 ամիսէ աւելի կը տեւէ կը կոչուի մնայուն-երկարատեւ լեարդաբորբ։ Անոր ախտապատճառներն են. Մնայուն լեարդաբորբի ախտանշանները սուր լեարդաբորբի նման են, ինչպէս՝ յոգնածութիւն, ախորժակի նուազում, փորի ցաւ, մեղմ ջերմ, փայծաղի ծաւալում եւ ափերու կարմրութիւն։ Ընդհանրապէս դեղնութիւնը բացակայ է։ Պարագաներուն մէկ երրորդը կը սկսի սուր լեարդաբորբով։ Մեծամասնութիւնը կը սկսի գաղտնօրէն եւ ծածուկ։
Քոլոնա հնավայր, Էղինա
Պատմական ակնարկ
Գ․ դարուն բարբարոս ցեղերու յարձակումներէն պաշտպանուելու համար, տաճարներու հսկայ քարերը կ՛ օգտագործուին նոր ամրացումներու համար։ Քրիստոնէութեան մուտքէն ետք, պահպանուած կառոյցները կը գործածուին ուրիշ գործունէութիւններու համար (օրինակ՝ Զ․ դարուն Ափոլոնասի տաճարը իբրեւ եկեղեցի) եւ մինչեւ 1000 թուականին իբրեւ բնակավայր։  Ծովէն եկող յարձակումներէն պաշտպանուելու համար, բնակիչները կը լքեն Քոլոնա վայրը եւ կ՛ ուղուին կղզիին կեդրոնը՝ Փալէոհորա։
Լեարդ
Մնայուն-Երկարատեւ Լեարդաբորբ (chronic viral hepatitis)
Մնայուն լեարդաբորբի ախտաճանաչումը կ’ըլլայ.
Քոլոնա հնավայր, Էղինա
Պատմական ակնարկ
1921-էն մինչեւ 1954, 1966 - 1992 եւ 1994-էն ասդին կանոնաւոր հերթականութեամբ կատարուած հնագիտական պեղումները, յայտնաբերած են նախապատմական քաղաքը, յունահռոմէական պարիսպը, ինչպէս նաեւ Քրիփթոս Լիմին (թաքուն նաւահանգիստը)․ կը գտնուի հնավայրին արեւելեան ծովեզրին։
Լեարդ
Մնայուն-Երկարատեւ Լեարդաբորբ (chronic viral hepatitis)
Մնայուն լեարդաբորբը դարձեալ յատուկ դարմանամիջոց մը չունի։ Սակայն պէտք է դարմանել անոր ախտանշանները։ Լեարդի ամբողջական փճացումի պարագային լեարդի փոխպատուաստումը (liver transplantation) կը մնայ միակ փրկութեան ճամբան, որ բաւական բարդ եւ ծախսալից միջոցառում մըն է։
Քոլոնա հնավայր, Էղինա
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի հնավայրեր Ստորոգութիւն:Հնագիտական վայրեր Ստորոգութիւն:Հնադարի բնակավայրեր Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներու հնավայրեր
Լեարդ
Մնայուն-Երկարատեւ Լեարդաբորբ (chronic viral hepatitis)
HBV եւ HCV կրնան զարգանալ եւ յառաջացնել լեարդի խլիրդ. հետեւաբար այս հիւանդութեններէն տառապող անձեր ամէն տարի պէտք է ենթարկուին որոշ քննութիւններու՝ ստուգելու համար լեարդի խլիրդի գոյութիւնը կամ չգոյութիւնը։
Լեարդային պզտիկ բուշտ-տոպրակ (cyst)
Այս տոպրակները ընդհանրապէս ախտանշան չեն ունենար եւ անոնք կը տեսնուին փորի «Ք» ճառագայթային նկարահանումներու միջոցաւ։ Միակ ախտանշանը լեարդի ծաւալումն է։
Ժապաւէնաձեւ որդի բուշտէ (hydatid cyst)
Այս բուշտի ախտապատճառը որդ մըն է, որ կ’ապրի ոչխարի եւ ձիու մարմինին մէջ։ Սակայն անիկա կու գայ շուներէն եւ գայլերէն։ Մարդ արարածը կը վարակուի այս հիւանդութեամբ, երբ ուտէ բան մը, որ կը պարունակէ վարակուած շունին կղկղանքին մէջ գտնուած որդին հաւկիթները։ Կլլելէ ետք այս հաւկիթները, անոնք կը հասնին բարակ աղիքներ եւ հոնկէ ներծծուելով կը մտնեն արեան շրջագայութեան մէջ ու կը հասնին լեարդ եւ երբեմն ալ թոքերը, ոսկորներուն մէջ եւ ուղեղ, ուր տեղի կ’ունենայ բուշտի կազմութիւնը։ Բուշտը կը ծաւալի ժամանակի ընթացքին եւ կը լեցուի հեղուկով ու մանր բուշտիկներով (small cysts): Լեարդի բուշտը, որ կրնայ ունենալ մէկ լիթրի ծաւալ, կրնայ պայթիլ եւ անոր բուշտիկները կրնան տարածուիլ թոքերուն, աւշագեղձերուն մէջ եւ այլ տեղեր։ Պայթումի պարագային անհատը կ’ունենայ ցաւ, ջերմ եւ քերուըտուք։
Ժապաւէնաձեւ որդի բուշտը ինքնին կը յառաջացնէ թեթեւ ջերմ եւ փորի ցաւ։ Դեղնութիւն կը յառաջանայ երբ բուշտը խցէ մաղձի ծորանը։ Որոշ ախտանշաններ կը յայտնուին երբ անիկա կը տարածուի մարմինին մէջ՝ այլ տեղեր։ Թոքերուն մէջ տարածուելով կը յառաջանայ հազ, կրծքացաւ եւ արիւնախարն խուխ։
Այս բուշտերուն ախտաճանաչումը կը կատարուի փորի համակարգչային նկարահանումով (CT Scan) եւ անդրձայնային նկարահանումով (ultrasound): Իսկ անոնց դարմանումը կը կատարուի դեղերով եւ բուշտերու վիրահատումով։
Քաղցկեղ
Լեարդի քաղցկեղը ընդհանրապէս կը պատահի տղամարդոց մօտ, աւելի գերերու, լեարդի երկարատեւ բորբոքում, լեարդի փճացում, շաքարախտ, HBV եւ HCV լեարդաբորբ ունեցողներու ինչպէս նաեւ՝ ալքոլամոլներու։
Անոր ախտաճանաչումին համար կը կատարուին արեան յատուկ քննութիւններ, պարզ «Ք» ճառագայթային նկարահանում, համակարգչային նկարահանում (CT Scan), անդրձայնային նկարահանում (ultrasound) եւ մաքնիսարձագանգային նկարահանում (MRI):
Լեարդի գաղցկեղի հետեւանքները ընդհանրապէս վատ են։ Լեարդի քաղցկեղի դարմանումը կախեալ է անոր մեծութենէն եւ դասակարգումէն։ Վիրահատում կը կատարուի երբ ուռը պզտիկ է եւ չէ տարածուած հեռակայ տեղեր մարմինին մէջ։ Վիրահատումէն ետք կը կիրարկուի նաեւ քիմիադեղային դարմանում (chemotherapy) եւ «Ք» ճառագայդային դարմանում (radio-xray the-rapy): Այս բոլորին օգտակարութեան տարողութիւնը ընդհանրապէս անորոշ է։ Անհատը մի քանի տարիներ ետք կը մահանայ։
Մարմինի այլ տեղերէ եւ օրկաններէ վատորակ ուռերու տեղաշարժ (metastatic) դէպի լեարդ
Այս ուռերը լեարդ կը հասնին ընդհանրապէս ստամոքսաաղիքային համակարգէն, կրծքագեղձէն, թոքերէն եւ շարոյրէն։ Այս ուռերուն ախտանշանները, ախտաճանաչումը եւ դարմանումը նոյնանման են լեարդի քաղցկեղին։
Յասմիկ
Յասմիկ կամ Նազվարդ (Արաբերէն՝ -یاسمین), ձիթենազգիներու ընտանիքի թուփերու ցեղէն։ Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ (Սիւնիք, Լոռի, Տաւուշ, Երեւան) տարածուած է 1 տեսակ՝ թփուտային յասմիկը (J. fruticans), որ 1մ բարձրութեամբ թուփ մըն է։
Լեարդ
Դեղնութիւն (jaundice)
Դեղնութիւնը ինքնին հիւանդութիւն մը չէ, այլ ախտանիշ մը, որ կը յառաջանայ լեարդալեղուցային հիւանդութիւններով։
Յասմիկ
Նկարագրութիւն
Արտաքին տեսքով, այս բոյսը կ'առանձնանայ իր տեսակին միւս ներկայացուցիչներէն՝ իր կանգնած կամ գանգուր թուփերով, բարակ եւ սահուն ցօղունով, որ ծածկուած է եռակի, պարզ, մութ կանաչ եւ պինդ տերեւներով: Ցօղունը կ'աւարտի կանոնաւոր ձեւի մեծ ծաղիկներով: Յասմիկին ծաղիկները (հովանոց կամ առանձին) կը հաւաքուին վահաններով, որոնք ըստ բոյսին տեսակին, կողային կամ փափկամազ են: Յասմիկին բոյրը շատ հաճելի է եւ մեղմ :
Լեարդ
Դեղնութիւն (jaundice)
Դեղնութեան պիտի անդրադառնանք առանձին յօդուածով մը։
Ինչպէ՞ս կանխարգիլել Լեարդաթորշումը
1.	Ալքոլ բնաւ չգործածել
2.	Լեարդի բորբոքումներ չունենալ
3.	Ենթակայ չըլլալ ձեռքբերովի ախտամերժութեան անբաւարարութեան համախտանիշի (AIDS) եւ մարդկային ախտամերժողականութեան անբաւարարութեան ժահրին (HIV)
4.	Չունենալ անպաշտպան սեռային յարաբերութիւն` կասկածելի անձերու հետ
5.	Հեռու մնալ քիմիական նիւթերէ, թոյներէ եւ միջատասպան դեղերէ
6.	Պատուաստուիլ լեարդաբորբ A եւ B խմբաւորումներու դէմ
7.	Հետեւիլ առողջապահական սննդականոնի. ուտել առատ պտուղ եւ բանջարեղէն, ճարպ շատ չսպառել
8.	Չգիրնալ
9.	Օրինաւոր մարզանքի հետեւիլ
Լեարդաբորբի A եւ B խմբաւորումները կանխարգիլելի են յատուկ պատուաստներով: Լեարդաբորբի C խմբաւորումը պատուաստ չունի:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Գիտութիւն
Նենսի Գրիգորեան
Կենսագրութիւն
Գրիգորթեան ծնած է Ուոթերթաուն, Մասըչուսէց: Իր հայրը հայ մսավաճառ էր, իսկ մայրը Ֆրանսա-գանատացի մանուկներու հոգատար:
Գրիգորեան Տարթմութ Քոլէճէն աւարտած է 1982 թուականին եւ ստացած է իր Արուեստից Մագիստրոսի վկայականը՝ Քըլամպիա Համալսարանէն, 1987 թուականին: Ան մրցանակակիր եւ լայնօրէն հրատարակուած բանաստեղծ մըն է, ինչպէս նաեւ դասախօս/դասատու եղած է Եէյլ, Քուինզ Քոլէճ, Ռաթկըրզ եւ Քըլամպիա Համալսարանները: Ան նախկին խմբագրակազմին մաս կազմած է ՀԲԸՄին Արարատ Պարբերաթերթին (անգլ.՝ Ararat Quarterly), Armenia Tree Project կազմակերպութեան խորհրդատուական յանձնախումբի անդամ է, եւ Ազգային Հայագիտութեան եւ Հետազոտութեան Միութեան (անգլ.՝ National Association for Armenian Studies and Research կամ NAASR):
Թիֆլիսի Արուեստագիտական Ընկերութիւն
Պատմութիւն
Թատերական կազմակերպութիւնը կը հիմնադրուի 1888 թուականին՝ վարչութեան նախագահ՝ Եսայի Փիթոեւի գլխաւորութեամբ։ Նոյն թուականին կը կազմակերպուի ընկերութեան դերասանական ռուսական խումբը (առաջին ներկայացումը՝ Նիգոլայ Գոգոլի «Ամուսնութիւն»)։ Ընկերութիւնը մեծապէս կը նպաստէ Թիֆլիսի թատերական կեանքի զարգացման. կը հրաւիրուին դերասաններ, դերասանական խումբեր, որոնցհետ հանդեսի կու գան նաեւ տեղի դերասանները։ Թիֆլիսի օպերայի եւ բալետի թատրոնի նոր շէնքի բացումը (1896), ինչպէս եւ սեփական թատրոնի շէնքի կառուցումն աւելի կ'ընդլայնեն ընկերութեան գործունէութիւնը։
Թատրոնի շէնքը կը կարուցուի Ե. Փիթոեւի միջոցներով, կը բացուի 1901 թուականին (այժմ՝ Ռուսթաւելու անուան վրացական թատրոն), այստեղ ներկայացումներ կու տան հայկական, ռուսական եւ վրացական թատերախումբերը։
Թիֆլիսի արուեստագիտական ընկերութեան աշխատանքներուն մեծապէս կը նպաստեն հայ ազգի գործիչներ Պ. Բեժանբեկը, Գ. Տեր-Ասատուրովը, Ե. Արղուտինսկաեա-Կոզլովսկայեան, Տ. Օթարովան եւ ուրիշներ։
Ընկերութիւնը կը գոյատեւէ մինչեւ 1920 թուականը։
Հայկական Ժողովրդական Պարարուեստ
Հայկական ժողովրդական պարերու հնագոյն ծագման մասին կը վկայեն բանաւոր տեքստերէն մեզ հասած բազմաթիւ հասկացութիւններ եւ Հայաստանի մէջ պահպանուած ու օգտագործուող պարային, թատերական շարք մը տերմիններ։ Ամբողջ աշխատանքի ընթացքը եւ կենցաղային բազմաթիւ տարրեր վերածուած են շարժումներու (կատարուած են որոշակի ռիթմով եւ ուղեկցուած երաժշտութեամբ), որոնք դարձած են պարային շարժումներու հիմքը եւ, աստիճանաբար հեռանալով կենցաղային նշանակութիւնէն, ընդհանրացուած են։
Նախնադարան շրջան
Նախնադարեան շրջանին երաժշտական գործիքները (հիմնականին հարուածային) երգեցողութեան ուղեկցութեամբ ունեցած են աշխատանքի կազմակերպման, հոգեւորի եւ ֆիզիքական շարժումներու ներդաշնակման նշանակութիւն։ Աւելի ուշ այս ամէնը վերածուած է հմայական արարողութիւններու, որոնց նպատակը կենդանիներու ու բոյսերու բազմացմանը եւ նիւթականի առատութեանը նպաստելն էր։
Պարերը նախապէս եղած են ծիսական արարողութիւններու հիմնական պայմանը ու անբաժան մասը, որոնք աստիճանաբար կորսնցուցած են իրենց հնագոյն նշանակութիւնը (պահպանուած է միայն հարսանեկան եւ տոնական արարողութիւններուն մէջ)։
Հայ պատմիչները փառաբանած են Գողթն գաւառը իր հեքիաթասացներով, երաժիշտներով ու հատկապէս պարողներով՝ փանդիռի (բամբիռ) նուագակցութեամբ։ Մովսէս Խորենացին իր «Պատմութիւն Հայոց» երկին մէջ կը նշէ. « բայց աւելի յաճախ Արամեան ագգի ծերունիները փանդիռներու նուագակցութեամբ ցուցքերու ու պարերու երգերով կը յիշատակեն այս բաները»։
Ժողովրդական պարերը ըստ բովանդակութեան
Հայկական ժողովրդական պարերը, ըստ բովանդակութեան, կատարողներու քանակի, սեռի, տարիքի, մշակոյթի մէջ ունեցած դերի ու նշանակութեան, ունին համապատասխան իմաստներ։ Անոնց օրինաչափութիւնները, առանձնահատկութիւնները, կառուցուածքի ու բովանդակութեան փոխհարաբերութիւնները կը բաձայայտեն պարաձեւերով ու պարատեսակներով, որոնք մշակուելով՝ ստացած են իրենց անուանումները եւ ունին սահմանումներ։ Մինչեւ 20-րդ դարու որոշ ծիսական պարերուն մէջ խստօրէն պահպանուած է դասակարգումը՝ ըստ սեռի ու տարիքի, երեխաներուն արգիլուած է պարել մեծահասակներու, աղջիկներուն (բացի երիտասարդական հաւաքներէն ու հարսանիքներէն)՝ ամուրի տղաներու հետ։
Ժողովրդական պարերու տեսակները
Ժողովրդական պարերը կ՝ ըլլան զանգուածային (խառը կազմով), խմբային (տղամարդկանց, կանանց, մանկական), որոնց մէջ կ՝ արանձնացնեն մենապարերը, զուգապարերը եւ շուրջպարերը։ Զանգուածային եւ խմբային պարերը կը կատարուին տարբեր դասաւորումներով (կլոր, փակ եւ բաց շրջանով, կիսաշրջանով, ուղիղ գիծով), ունին պարի ղեկավար՝ պարագլուխ (պարբաշի), եւ պարի պոչ՝ որոշակի պարտավորութիւններով (հսկել պարերու ճիշտ կատարումը, ուղղութիւնը եւ այլն)։ Մենապարեր կը կատարուին ժողգործիքներու, շուրջպարերը՝ հատկապէս պարկապզուկի (կամ զուռնաներու) ու տհոլի նուագակցութեամբ, պարողներու երգեցողութեամբ։
Պարերու ուղղութիւնը
Հայկական ժողովրդական պարերու հիմնական ուղղութիւնը աջ է, բայց կան նաեւ ձախ եւ հետ կատարուող քայլեր ու պարաձեւեր, որոնք կ՝ ընդգծեն որոշակի ծեսերու ողբերգական իմաստը։ Յայտնի են գովնդ, շորոր, վերվերու, հետ ու առաջ, ծափպար, օձաձեւ, ոտ զարկելով ու թռիչքներով եւ այլ պարաձեւեր, որոնք ըստ բովանդակութեան, կը դասակարգուին էպիկական, քնարական, կատակային, կենցաղային, աշխատանքային, որսորդական, սգո, թաղման, հարսանեկան, ռազմական, ճանապարհի, մանկական, ծիսական, հմայական պարատեսակներու։ Իւրաքանչուր պարատեսակ ունի պարեղանակ, կատարողներու կազմ, սեռ, տարիք, կատարման ձեւ, տեղ ու ժամանակ, երգուող տեքստ, անհատական երանգաւորում (իմպրովիզացիա)։ Պարաձեւերն ու պարատեսակները, ըստ աւանդութեան, կատարուած են հերթականութեամբ՝ հաշուի առնելով նախ պարաքայլի կատարման բարդութիւնը, ապա՝ նպատակադրումը։
Պարային ներկայացումներ
Թէ՛ պալատներուն, թէ՛ հարսանիքներուն մէջ հարսանէկան պարերը սկսած են նախնիներու յիշատակութեան սգո պարերով, ապա անցած են այլ պարաձեւերու, որոնք համարուած են յաջողութեան եւ երջանկութեան գրաւական։ Այնուհետեւ կատարուած են արագ տեմպով, թռիչքներով ու ծափերով պարատեսակները։ Քնարական, կենցաղային, աշխատանքային պարերուն նմանողական շարժումներով ներկայացուած են խմոր հունցելը, թել մանելը, հիւսելը, լուացք անելը, սխտոր ծեծելը, խաղող տրորելը եւ այլն։ Նմանողական են նաեւ որսորդական ու ռազմական պարերու շարժումները։ Սրբատեղի, ամառանոց, աշխատանքի երթալը ուղեկցուած է ճանապարհի պարերով, որոնք համարուած են «չար ոգիներէն» խուսափելու, չարագործութիւններէն ազատուելու միջոց։
Բացի թարս (ձախ գնացող), թաղման, յատուկ տոներու ու արարողութիւններու ժամանակ կատարուող խիստ ծիսական պարերէն («Մախոխապրի պարը», «Աստուածածնայ պարը»եւ այլն), մնացածները կատարուած են հարսանիքներուն։ Բազմաթիւ պարաձեւեր ու պարատեսակներ ունին ոգեպաշտական ծագում («Խնկի ծառ» «Ծիրանի ծառ», «Ղազ-ղազի», «Կռնգոցի», «Հավկու պար» եւ այլն)։ Պարերը հարսանիքի եւ այլ արարողութիւններու ժամանակ կատարուած են կենդանիներու ու երեւակայական կերպարներու դիմակներով։ Պարերուն մէջ մեծ դեր ունեցած են երաժիշտները, որոնք, կանգնելով պարողներու շրջանի կեդրոնին մէջ, հետեւած են մեղեդիներու յաջորդականութեանը, յուշած շարժումները, նաեւ պարած եւ թռչկոածլ։ Հայկական ժողովրդական պարերու հիմնական (հատկապէս կենցաղային) մասը ձեւաւորուած է աւելի ուշ։