cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մառնէուլի
Պատմութիւն
Մառնէուլի Վրաստանի Մառնէուլի քաղաքապետութեան վարչական կեդրոնն է։ Մինչեւ 1952 թուականը բնակավայրը կը կրէր Սարվանի (վրացերէն՝ სარვანი, ազրպէյճաներէն՝ Sarvan) անուանումը։ Քաղաքն իր կարգավիճակն ստացած է 1964 թուականին։ Իսկ 2008-ի Օգոսոտսի 8-ին Հարաւաին Օսիոյ մէջ տեղի ունեցած զինուած հակամարտութեան ժամանակ ռուսական ինքնաթիռները ռմբակոծման ենթարկած էին քաղաքին օդակայնը, որուն հետեւանքով զոհուած էր 3 մարդ ։
Բնակչութիւն
Ըստ 1989-ի՝ համախորհրդաին մարդահամaրի տուեալներուն, Մառնէուլի կը բնակէր 27 557 մարդ ։ Ըստ Վրաստանի Կառավարութեան պաշտօնական տուեալներուն, քաղաքին բնակչութիւնը 2006-ին կը կազմէր 20,1 մարդ, որոնցմէ 83,1% ազրպէյճանցիներ են ։ Մառնէուլիի մօտակայքը կը գտնուէր Նաեւ մի քանի հայկական գիւղ։
Տնտեսութիւն
Մառնէուլիում կը գործէր մի քանի փոքր ձեռնարկութիւններ՝ պահածոններու գործարան, պանիրի եւ ձէթի գործարան, արդուզարդի գործարանը եւ կրամած արտադրանքի գործարան։
Ոչ կառավարական կազմակերպութիւններ
Քաղաքէն ներս կը գործեն հետեւեալ ոչ կառավարական կազմակերպութիւնները՝
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Վրաստան
Ձիթողցոնց տուն-թանգարան
Ձիթողցոնց տուն-թանգարան, Գիւմրիի ժողովրդական ճարտարապետութեան, քաղաքային կենցաղի եւ ազգային ճարատարապետութեան թանգարան, ուր ներկայացուած է Գիւմրիի առօրեան, մշակոյթն ու պատմութիւնը։ Կը գտնուի քաղաքին կեդրոնը։
Ընդգրկուած է Գիւմրիի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ:
Պատմութիւն
Գիւմրիի ժողովրդական ճարտարապետութեան եւ քաղաքային կենցաղի թանգարանը հիմնադրուած է 1984 թուականին։
Ձիթողցեան չորս եղբայրները գաղթած են Արեւմտեան Հայաստանի Ձիթող գիւղէն եւ 1872 թուականին Ալեքսանդրապոլի մէջ կառուցած են այդ ժամանակի համար նշանակալի այս առանձնատունը։
Ցուցադրութիւն
Թանգարանի ցուցասրահներուն մէջ ներկայացուած են 19-րդ դարու 60-ական թուականներէն մինչեւ 20-րդ դարու 20-ական թուականները երկարած ժամանակահատուածի Ալեքսանդրապոլի ինքնավարութիւնը, առաւել տարածում գտած արհեստները, հասարակական կենցաղն ու հոգեւոր մշակոյթը։ Թանգարանի ցուցասրահներուն մէջ վերականգնուած են նաեւ գիւմրեցի արհեստաւորի եւ ունեւոր խաւի բնակարաններու ներքին տեսքը։
Ցուցադրութիւնը կ'ընդգրկէ Ալեքսանդրապոլ քաղաքի ընկերային-տնտեսական, հասարակական-քաղաքական եւ մշակութային կեանքի զարգացումի պատմութիւնը 19-րդ դարու 30-ական թուականներէն մինչեւ 20-րդ դարու 20-ական թուականները երկարած ժամանակաշրջանին:
Հասցէ
Թանգարանը կը գտնուի Գիւմրի ի Յաղթանակի պողոտային թիւ 47 հասցէին:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Գիւմրիի թանգարաններ Ստորոգութիւն:1984 հիմնադրուած թանգարաններ Ստորոգութիւն:1984 հիմնադրումներ Հայաստանի մէջ
Համուրապիի Օրինագիրքը
Համուրապիի օրինագիրքը՝ Պապիլոնեան հին օրենքներու գիրք մըն է Մէզօբօդամիայէն, ան շատ լաւ ցեւով պահպանուած է ք.ա.1754 թուականէն ի վեր։ Ան եղած է ամենահին օրենագիրքերէն մէկը աշխարհին վրայ։ 6-րդ Պաապիլոնեան շագագորը՝ Համուրապին կանոնագիրը գրեց մեծ քարի վրայ եւ զանազան կաւէրով։ Ան ունի 282 օրէնք՝ պատիժներով, եւ նշանաւոր խօսքով.«Աչքը աչքին եւ ակռան ակռային», հաւասարութեան համար գերիներուն եւ ազատ մարդոց միջեւ։ Այս օրինագիրքին մէջ կան ժողովուրդին վճարումներուն մասին օրէնքներ։ Գաղտնաբառերը գտնուած են 1901-ին հետախոյզերուն կողմէ։ Ան թարգմանուած ձեւով հրատարակուեցաւ 1902-ին Ժան Վէնսան Շիլի կողմէ։ Անոր հասակը 2,25 մեթր է։ Ան գրուած է Ագգատերէն լեզուով, կը ցուցադրուի ներկայիս Լուվր թանգարանին մէջ։
Պատմութիւն
Համմուրապի ղեկաւարեց 42 տարի, ք.ա.1792-էն մինչեւ ք.ա.1750 թուական ըստ միջնադարեան ժամանակագրութեան։ Քարին վրայ կան 44 աղիւսակ եւ 28 հոդուած՝ որ կը պարունակեն 282 օրէնքներ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պատմութիւն
Ուինսթըն Չըրչիլ
Սըր Ուինսթըն Չըրչիլ (Sir Winston Leonard Spencer Churchill, ), Միացեալ Թագաւորութեան վարչապետ 1940-1945 եւ 1951-1955 թուականներուն, Բրիտանական ակադեմիոյ պատուաւոր անդամ, գրականութենէն Նոպէլեան մրցանակի դափնեկիր։
Պատմութիւն
Ուինսթըն Չըրչիլը ծնած է Մարլպորօ հերցոկներու Պլենհեյմ պալատին մէջ։ Անոր հայրը՝ լորտ Ռենտոլֆ Սփենսեր Չըրչիլը, ճանաչուած քաղաքական գործիչ էր, ան փարլամենթի Համայնքներու պալատի պատգամաւոր էր։ Ինչպէս եւ հետագային՝ Ուինսթընը, անոր հայրը նոյնպէս Պահպանողական կուսակցութեան անդամ էր։
Ուիսթընի մայրը՝ Ճենի Ճերոմը (անգլերէն՝ Jennie Jerome), ամերիկեան հարուստ ձեռնարկատիրոջ դուստր էր։ Ինչպէս ընդունուած է շատ արիստոկրատ ընտանիքներուն մէջ, դեռ մէկ տարեկանէն արդեն փոքրիկ Ուինսթընի մասին հոգ կը տանէր անոր դայակը՝ Էլիզաբեթ Էն Էվերեսթը (անգլերէն Elizabeth Anne Everest), որ ան սովորաբար «պառաւ» կ'ըսէր։ Ութ տարեկանին Ուինսթընը կը դառնայ Սենթ Ճորճ նախակրթական դպրոցի սան, ուրտեղ ան յաճախ խախտելով կարգը կ'ենթարկուէր պատիժի, իսկ քանի որ դպրոցին մէջ ընդունուած էր պատժել ծեծի միջոցաւ, Էլիզաբեթը կը նկատէ պատանիի կապտուկները, որմէ յետոյ անոր կը տեղափոխեն Պրայթըն՝ Թոմսըն քոյրերու դպրոց։ Տեղափոխուելէն յետոյ ան կը սկսի բաւական լաւ սորվիլ, սակայն անոր յառաջադիմութիւնը այնքան ալ փայլուն չէ եղած համեմատած համադասարանցիներու հետ։
Երբ 1886 թուականին ան թոքի բորբոքում ձեռք բերաւ, անոր թոյլ առողջութիւնը եւ ոչ մէկ բան չխոստացող յառաջադիմութիւնը պատճառ կը դառնան, որ ծնողքը անոր ուղարկեն ոչ թէ Իթընի թագաւորական քոլէճ, ուրտեղ սերունդէ սերունդ կը սորվին Մարլպորօ տոհմի պատանիները, այլ ոչ պակաս անուան Հարոու դպրոց։ Հարոու դպրոցին մէջ 1889 թուականին Ուինսթընին կը փոխադրեն յատուկ զինուորական թէքումով դասարան։ Պատանի Ուինսթընը դպրոցին մէջ այն տասներկու աշակերտներէն մէկն էր, որոնք կրնան յանձնիլ աւարտական քննութիւնները բոլոր առարկաներէ, յատկապէս անոր մօտ կը դիտուի բարձր հետաքրքրութիւն պատմութեան հանդէպ, իսկ 1892 թուականին ան սուսերամարտէն կը դառնայ դպրոցի ախոյան։
1893 թուականին Ուիսթըն Չըրչիլը կ'ընդունուի Սանtհարսթի Թագաւորական ռազմական ակադեմիա՝ ամէնէն անուանի ռազմական ուսումնական հաստատութիւններէն մէկը։ Մօտ մէկ տարի ակադեմիայի ներսը ուսանելէն ետք, 1895 թուականին Փետրուար 2-ին կը ստանայ կրտսեր լեյտենանտի կոչում, նոյն այդ տարին ալ ան կը կրէ երկու ծանր կորուստ՝ կը մահանան անոր հայրը եւ սիրելի դայակը։
Երիտասարդ Տարիներ
Կոչումը ստանալէն յետոյ Ուինսթըն Չըրչիլը կ'անցնէ ծառայութեան թագուհիի անձնական 4-րդ հուսարական գունդին մէջ։ Քանի մը ամիսէն ետք, մօր միջամտութեամբ, Չըրչիլը կ'ուղարկուի Գուպա, որպէս «Տէյլի Կրաֆիք» (անգլերէն՝ Daily Graphic) թերթի զինուորական թղթակից, ան պէտք է հանգամանօրէն ներկայացներ սպանացի գաղութարարներու դէմ տեղացիներու ապստամբութիւնը։
Սպանական բանակին մէջ գործուղման մեջ գտնուելու ատենը, ան առաջին անգամ կը հայտնուի կրակի գոտիին մէջ, եւ անոր յօդուածներէն հինգը կը տպագրուին թերթին մէջ, որոնցմէ քանի մը հատը «Նիւ Եորք Թայմս»–ին մէջ։ Սպանիոյ կառավարութեան կողմէ «Կարմիր խաչ» մետալով պարգեւատրելը Չըրչիլի սքանտալային բնաւորութեանը աւելի մեծ ճանաչողութիւն կը բերէ, անոնցմէ յետոյ բրիտանական մամուլը կը յայտնէ իր կասկածները անոր, որպէս թղթակիցի, միջանկեալ դիրքի մասին։ Գուպայի իր ծառայութիւնը աւարտելէն ետք, դէպի Անգլիա ետդարձի ճամբուն Չըրչիլը առաջին անգամ կ'ըլլայ Միացեալ Նահանգներուն մէջ։
Յետագային, երբ 1896 թուականի Հոկտեմբերին Նոր զօրամասը կ'ուղարկուի Հնդկաստան՝ Պանկալոր քաղաք, Չըրչիլը շատ կը զբաղուի ընթերցանութեամբ, փորձելով լրացնել համալսարանական կրթութեան պակասը եւ կը դառնայ հմուտ բօլօ խաղացող՝ զօրամասային խումբին մէջ։
«Փուշթունները կտտանքի կ'ենթարկուին վիրաւորներուն եւ խոշտանգի մէջ սպանուածներուն։ Զինուորները կը խնայեն իրենց ձեռքը ինկած ոչ մէկ հակառակորդի, վիրաւոր ըլլան, թէ՝ ոչ։ Զինւորական հիւանդանոցներն ու պահակախումբերը թշնամիի համար կը հանդիսանան յատուկ թիրախ, իսկ մենք կը ոչնչացնենք խմելու անոնց ջուրի ամբարները, որոնք անոնց համար ամառը ջուր ստանալու միակ միջոցն են, եւ կ'օգտագործենք անոնց դէմ նոր «Դում-դում» փամփուշտները՝ որոնց ազդեցութիւնը սարսափելի է։
Նամակները տպագրուած են «Տէյլի թելեկրաֆ» թերթին մէջ, իսկ յետոյ կը հրատարակուի անոր «Մալաքանտի դաշտային կորպուսի պատմութիւն» գիրքը (անգլերէն՝ «The Story of the Malakand Field Force»)։.
Մալաքանտէն վերադառնալէն ետք, Չըրչիլը կրկին կը դիմէ հրամանատարութեան, որպէս զինուորական թղթակից Հիւսիսային Ափրիկէ գործուղուելու համար, սակայն ան չ'արժանանար հրամանատարութեան հաւանութեան, անոր համար ան կը դիմէ անձամբ վարչապետին՝ լորտ Ռոպերթ Սոլսպերիին։
Արդիւնքը այն էր որ Չըրչիլը կը նշանակուի լեյտենանտի արտահաստիքային պաշտօնի, բայց հրամանատարը յատուկ կը նշէ, որ վիրաւորուելու կամ զոհուելու դեպքին մէջ ան ռազմական ֆոնտէն հատուցում պիտի չստանայ։ 1898 թուականին Չըրչիլը կ'ուղարկուի Եգիպտոս, հոնտեղէն ալ Սուտան՝ ճնշելու Մահտիականներու ապստամբութիւնը։ Հոն ան նաեւ կը թղթակցէ Լոնտոնի «Մորնինկ փոսթ» օրաթերթին։ Սուտանի մէջ ապստամբները ունէին բաւական թուական գերակշռութիւն, մինչդեռ անգլիա-եգիպտական բանակը առաւել էր սպառազինութեամբ, որու թուին կային հրետանի, նոր տիպի հրազէն, հրետանաւակներ ու նաեւ «Մաքսիմ» գնդացիրներ։
1898 թուականին Սեպտեմբեր 2-ին, Օմտուրմանի մօտի գլխաւոր ճակատամարտին, կը մասնակցէ նաեւ Չըրչիլը՝ հեծելազօրի կազմին մէջ։
Սուտանի գործողութիւններու մասին ան կը գրէ իր «Գէտի պատերազմը» (անգլերէն՝ «The River War») գիրքը։
1899 թուականի Յուլիսին, փարլամենթի անդամ Ռոպերթ Ասքրոֆթն կ'առաջարկէ Չըրչիլին ներկայացնել իր թեկնածութիւնը յառաջիկայ ընտրութիւններուն, որպէս Պահպանողական կուսակցութեան թեկնածու՝ Օլտհեմի շրջանէն։ Չըրչիլի առաջին քաղաքական փորձը յաջողութեամբ չի պսակուիր, ընտրութիւններուն կը յաղթէ Լիպերալ կուսակցութիւնը։
Նոյն թուականի աշնան հարաւային Ափրիկէյի քանի մը հանրապետութիւններու հետ բրիտանական կառավարութեան հարաբերութիւններու սրումը կը յանգեցնէ Անգլիա-պուրական երկրորդ պատերազմին։ Սեպտեմբեր 18-ին ան «Տէյլի մեյլ» թերթէն առաջարկութիւն կը ստանայ՝ որպէս զինուորական թղթակից մեկնիլ հարաւային Ափրիկէ, սակայն Չըրչիլը, դեռ չպատասխանած անոնց առաջարկին, կը դիմէ «Մորնինկ փոսթ» օրաթերթին, որ կը շտապէ Չըրչիլին այն ժամանակներուն չլսուած, մեծ գումար վճարել։ Ընդունելով «Մորնինկ փոսթ» թերթի առաջարկը՝ Չերչիլը, Հոկտեմբեր 18-ին, պատերազմը սկսելէն երկու օր յետոյ, կը մեկնի Ափրիկէ։
Ձի
Ձի (լատ.՝ Equus ferus caballus), ընտելացուած անասուն, վայրի ձիուն պահպանուած երկու ենթատեսակներէն մէկը։ Միւսը Բժեւալսկիին ձին է:
Ուինսթըն Չըրչիլ
Երիտասարդ Տարիներ
Արդեն Ափրիկէյի, [Նոյեմբեր 15-ին, Չըրչիլը զրահապատ գնացքով կը մեկնի տեղազննութեան, որ կը ղեկավարէր կապիտան Հոլտեյնը՝ (անգլերէն՝ Haldane), որ արդեն ան ծանօթ էր Մալաքանտէն։ Գնացքը պուրերու (հոլանտերէն՝ boeren՝ գիւղացիներ, անգլերէն՝ boer) կողմէն կը յայտնաբերուի եւ կ'ենթարկուի հրետակոծութեան, հիսունի մօտ զինուոր գերի կ'ինան, այդ թուին նաեւ կապիտան Հոլtեյնը եւ Չըրչիլը։ Գերութենէն անոր անյաջող փախուստի փորձէն jետոյ անոր կ'ուղարկեն ռազմագերիներու ճամբար, որ տեղակայուած էր Փրեթորիոյ Պետական բարձրագոյն դպրոցին մէջ։ Դեռ մէկ ամիս չանցած՝ Դեկտեմբեր 12-ին Չըրչիլը, կապիտան Հոլտեյնը եւ սերժանտ-մայոր Պրուքին կը դիմեն փախուստի, բայց միայն անոր կը յաջողուի ժամապահներէն աննկատ անցնիլ, որուն համար, Չըրչիլին յետոյ անհիմը կը մեղադրեն ընկերներուն ձգելու մեջ, սակայն յետոյ, 1912 թուականին, ան դատաւարութիւն կը սկսէ ընդդէմ «Բլեքվուտս Մեկըզին» ամսագիրի՝ մեղադրելով զրպարտութեան մէջ։ Ամսագիրը ստիպուած է ըլլալ տպագրել յատուկ յօդուած եւ ներողութիւն խնդրել ։
Փախչելով արշաւէն՝ Չըրչիլը ապրանքատար գնացքով աննկատ կը հասնի Ուիթպանք, ուրտեղէն անգլիացի ինժեներ Տեյնիել Տիւսնըփի (անգլերէն՝ Daniel Dewsnap) օգնութեամբ գաղտնի կ'անցնէ սահմանը։ Փախուստը Չըրչիլին կը դարձնէ jայտնի, ան կը ստանայ փառլամենթի մէջ իր թեկնածութիւնը առաջադրելու քանի մը առաջարկ, նաեւ՝ Օլտհեմի ընտրազանգուածի խոստումը, որ անոր կ'ընտրեն քաղաքական հայացքներէ անկախ, բայց Չըրչիլը կը նախընտրէ մնալ բանակին մէջ, կը ստանայ թեթեւ հեծելազօրի լեյտենանտի պաշտոն՝ նաեւ շարունակելով աշխատիլ, որպէս «Մորնինկ փոսթ»-ի յատուկ թղթակից։
Ձի
Մարդուն կողմէ ձիերուն ընտելացումը սկսած է մօտաւորապէս մ.թ.ա. 4000 թուականէ, իսկ արդէն մ.թ.ա. 3000-ին ձին մարդու օգնութեամբ տարածուած է աշխարհով մէկ։ Ներկայիս գոյութիւն ունին ձիերու բազմաթիւ ցեղատեսակներ, որոնք հարմարուած են այս կամ այն աշխատանքին համար։
Ուինսթըն Չըրչիլ
Երիտասարդ Տարիներ
Չըրչիլը այդ պատերազմին մէջ շատ մարտերու կը մասնակցի, մարտերուն դրսեւորած արիութեան համար ժեներալ Համիլթընը անոր կը ներկայացնէ Վիկտորիայի Խաչի պարգեւատրման, բայց քանի որ Չըրչիլը արդեն պաշտօնէն հրաժարած էր՝ չի պարգեւատրուիր ։ 1900 թուականին Չըրչիլը «Դանոթար Քասլ» փոստատարային նաւով կը վերադառնայ Անգլիա, այն նոյն նաւով, որ ութ ամիս առաջ մեկնած էր հարաւային Ափրիկէ ։
Ձի
2008-ին տուեալներով աշխարհը կայ մօտ 59 միլիոն ձի, որոնցմէ 33,5 մլն առանձնեակը Ամերիկային, 13,8 մլն՝ Ասիոյ, 6,3 մլն՝ Եւրոպային եւ մնացածը՝ Ափրիկէյին ու Աւստրալիոյ մէջ:
Ուինսթըն Չըրչիլ
Քաղաքական Արհեստի Սկիզբը
Ափրիկէյէն վերադարնալէն հետոյ, Անգլիոյ մէջ Չըրչիլը աւարտին կը հասցնէ իր «Եան Համիլթընի Մարշը» (Ian Hamilton's March) գիրքը, որուն մէջ կը նկարագրէր Անգլիա-պուրական երկրորդ պատերազմի իրադարձութիւնները, ու նաեւ վերադառնալով, երկրորդ անգամ առաջադրեցաւ իր թեկնածութիւնը 1900 թուականի փարլըմենթի ընտրութիւններուն, այս անգամ նոյնպէս՝ Օլդհեմի շրջանէն եւ Պահպանողական կուսակցութենէն։ Այս ընտրութիւններուն մէջ, բացի հերոսի համբաւը եւ Օլդհեմի ընտրողներու աջակցութիւնը անոր կ'օգնէ նաեւ այն հանգամանքը, որ իրեն փրկող մեքենագէտ Դիւսնափը ծնունդով հենց Օլդհեմէն էր, եւ Չըրչիլը չէր մոռցած նշել իր ընտրարշավի ժամանակ։ Ընտրութիւններուն ան իր հակառակորդ լիպերալ թեկնածուէն 222 ձայն աւելի կը հաւքէ եւ կը յաղթէ, այսպիսով ան արդեն 26 տարեկանին կը դառնայ Հանրային Պալատի պատգամաւոր ։
Ձի
Նկարագիր
Ձիերը ձիազգիներու ընտանիքի միասմբակաւոր կենդանիներ են։ Խոշոր են (իրանի երկայնութիւնը մինչեւ 2.5 մ է եւ մնդաւի բարձրութիւնը՝ մինչեւ 1.6 մ), վերջութիւնները՝ երկար են, զարգացած է միայն միջին մատը, որ վերածած է սմբակի: Մազածածկը խիտ է, մազերը՝ կարճ (երկար են միայն պարանոցի վերին եւ պոչի հատուածներով): Վայրի ձիերը կը հանդիպին Ասիոյ եւ Ափրիկէյի տափաստանները, կիսաանապատները եւ անապատները (Եւրոպայի բնաջնջուած են): Կ'ապրին երամակներով։ Յայտնի է 8 տեսակ՝ խմբաւորուած 4 ենթասեռի մէջ՝ իսկական ձիեր (Բրժեւալսկիի ձի, ընտանի ձիեր, անհետացած տարպան), էշեր, կիսաէշեր (կուլաններ) եւ վագերաձիեր (զեպր)։ Պահպանուած վայրի տեսակներու գլխաքանակը խիստ սահմանափակ է եւ վերցուած է պահպանութեան տակ։ Ընտանի ձիերը տարածուած են գրեթէ բոլոր երկիրներու։ Մարդը հնագոյն ժամանակներէն կատարելագործած է ձիերու որակական յատկանիշները եւ ստեղծած է 200 տարբեր ցեղեր, միաւորուած է 3 հիմնական տիպերուն մէջ (հեծկաններ, լծկաններ եւ ծանրաքարշներ): Առաւել յայտնի են անգլիական զտարիւն արագավազները, նորֆոլքեան վարգունները, շայրի, սուֆոլկի, քլեյտեստալեան ծանրաքարշները, ամերիկեան վարգունները, արաբական ձին, տարբեր երկիրները տարածուած պրապանոսները, արտենները, Ժուսաստանի օռլովեան վարգունները, Դոնի հեծկանները, ԽՍՀՄ բուդյոնավեանը, թերեքեանը, կաբարդինեանը, լիտւական եւ լատւիական լծկանները, խորհրդային ծանրաքարշերը եւ այլն։
Ուինսթըն Չըրչիլ
Քաղաքական Արհեստի Սկիզբը
1901 թուականի Փետրուարին ան Հանրային Պալատին մէջ հանդէս կու գայ իր առաջին ճառով՝ Հարաւային Ափրիկէյի ետպատերազմեան կարգաւորման մասին։ Ան կոչ կ'ընէ բարէգութ վերաբերիլ պարտուած պուրերու նկատմամբ։
Նոյն թուականի Մայիսին Չըրչիլը անսպասելի խստութեամբ կը քննադատէ ռազմական նախարարի ռազմական պիւճէի աւելցումին մասին Ուիլլիամ Պրոտրիքի (անգլերէն՝ William Brodrick) առաջարկած ծրագիրը։ Անսպասելին միայն այն չէր, որ Պրոտրիքը ու Չըրչիլը նոյն կուսակցութեան ներկայացուցիչներ էին, այլ նաեւ այն, որ նախքան ելոյթ ունենալը ան արդեն իր ելոյթի ցանկեը ուղարկած էր «Մորնինկ փոստ» Լոնտոնեան օրաթերթին։
Ձի
Նկարագիր
Ընտելացած ձին երկար ժամանակ եղած է մարդու մշտական օգնականը երկրագործական ու փոխադրական աշխատանքներու եւ կարեւոր դեր խաղցած է բանակի։ XX դարու 1-ին կէսին գիւղտնտեսական արտադրութեան մեքենայացման եւ փոխադրածիջոցների զարգացման հետեւանքով աշխարհի (յատկապէս՝ բարձր զարգացած երկիրներու) ձիերու գլխաքանակը կրճատուած է գրեթէ կրկնակի անգամ։ Սակայն շատ երկիրներու բանող ձիեր դեռնս օգտագործւող են։ Մեծ քանակութեամբ ձիեր կը բուծուին նաեւ ձիասպորտի եւ զբոսաշրջութեան զարգացման, միս ու կումիս ստանալու, բժշկութեան եւ անասնաբուժութեան մէջ գործածւող շիճուկներ ու պատրաստուկներ արտադրելու նպատակով։
Ուինսթըն Չըրչիլ
Քաղաքական Արհեստի Սկիզբը
Միայն ասորով Չերչըլի եւ իր կուսակիցներու միջեւ տարաձայնութիւնները չեն աւարտիր, 1902 - 1903 թուականներուն ան շատ անգամներ դէմ հանդէս եկած է գաղութարար քաղաքականութեան եւ ազատ առեւտուրին վերաբերող հարցերուն, մասնաւորապէս, ան դէմ էր հացահատիկի ներմուծման հարկին։
Բանակին զորանալէն յետոյ Չըրչիլը 1902 թուականին Յունուար 4-ին կ'անցնէ ծառայութեան Թագաւորական Տարածքային հեծելազօրին մէջ (անգլերէն՝ Royal Yeomanry), Թագուհիի անձնական հուսարական Օքսֆորտշայրի գունդին մէջ կապիտանի կոչումով։ 1905 թուականին Ապրիլին ան կը ստանայ մայորի կոչում եւ կը գլխաւորէ նոյն գունդի Հենլի էսքատրոնը, իսկ 1916 թուականին Սեպտեմբերին կը տեղափոխուի Բրիտանական բանակի սպայական Տարածքային բանակ, ուրտեղ կը մնայ մինչեւ իր 50 տարեկանին աւարտը՝ 1924 թուականին։
Ձի
Ստուգաբանութիւն
Ձիին հետ կապ ունեցող բառերը՝ Բնագիտութեան մէջ յայտնի է հզօրութեան «ձիաոյժ» չափին միաւորը:
Ուինսթըն Չըրչիլ
Քաղաքական Արհեստի Սկիզբը
Կուսակցութեան ներսը շարք մը տարաձայնութիւններու արդիւնքով 1904 թուականին Մայիս 31-ին Չըրչիլը կը հեռանայ Պահպանողական կուսակցութենէ եւ կ'անցնի Լիպերալ կուսակցութեան շարքերը։
Ձի
Կմախք
Ձիուն կմախքը կազմուած է աւելի, քան 205 ոսկորներէ: Մարդուն կմախքէն ձիու կմախքի հիմնական տարբերութիւնը այն է, որ կը բացակայէ անրակը՝ ուսին եւ վիզին միջեւ եղած ոսկորը՝ ձիուն առջեւին վերջավորութիւնները ողնաշարը ամրացած են ջիլերու եւ մկաններու ուժեղ կառուցուածքով մը, նման ձեւով կապուած է ուսին թիակը եւ իրանը: Ձիուն ոտքերը եւ սմբակները ունեն իւրայատուկ կառուցուածք: Ոտքերին ոսկորներ համաչափորեն կը տարբերուին մարդուն նոյն ոսկորներէ: Այսպէս, մարմնին այն մասը, որ կը կոչուի ձիուն «ծունկ», իրականը ոսկորներու կառուցուածք մըն է, որ կը նմանի մարդուն արմունկը: Ձին նաեւ չունէ մկաններ ծուներէն ցած՝ միայն կաշին է, մազերը ոսկորները, ջիլերը, կապանները (ligament),  եւ տարբեր հիւսուածքներ, որոնցէն կազմուած է ձիուն սմբակը:
Ուինսթըն Չըրչիլ
Քաղաքական Արհեստի Սկիզբը
1905 թուականին Դեկտեմբեր 12-ին Չըրչիլը կը նշանակուի բրիտանական գաղութներու գործերով նախարարի տեղակալ, նախարարն այդ ժամանակ լորտ Էլճինն էր, իսկ կառավարութեան վարչապետը՝ Հենրի Քեմփպըլ-Պանըրմանը։ Այդ պաշտօնին մէջ Չըրչիլը կը զբաղուի պուրական պետութիւններու սահմանադրութիւններու մշակմամբ։
Քանի մը տարի անց 1908 թուականին Ապրիլի սկիզբին, Հենրի Քեմփպըլ-Պանըրմանը հիւանդութեան պատճառով կը դժուարանայ կատարել վարչապետի իր պարտականութիւնները, որու հետեւանքով տնտեսութեան նախարար, Հերպերթ Ասքուիթը կը նշանակուի վարչապետ, իսկ Առեւտուրի եւ արդիւնաբերութեան նախարար Տէյւիթ Լլոյտ Ճորճը կը նշանակուի տնտեսութեան նախարար, արդիւնքով Չըրչիլը կը մղուի նոր պաշտօնի՝ Առեւտուրի եւ արդիւնաբերութեան նախարար։ Տէյւիթ Լլոյտ ճորճը, ինչպէս եւ Չըրչիլը, նույնպէս դէմ էր կառավարութեան ռազմական ծախսերու աւելացման բանաձեւին, սակայն անոր եւ Չըրչիլի ջանքերը միշտ չէ, որ յաջողութիւն կ'ունենային։ Չերչիլը այսպես կը նկարագրէ ռազմանաւերու շինարարութեան պատուէր մը.
Ձի
Սմբակներ
Ձիուն համար ոտքերուն եւ սմբակներու ծայր անհրաժեշտութիւնը կ'արտայայտէ անգլիական ասոյթը, որ «չկան ոտքեր, չկայ ձի» ("no foot, no horse"): Ձիուն սմբակները կը սկսին յօդերէ, որ կը նմանի կարդու մատին, որ շրջապատած է կրճիկներով եւ այլ յատուկ, արիւնով հարուստ, փափուկ հիւսուածքներէ կազմուած թերթերէ: Սմբակին դուրսին պատերը եւ ներբանին եղջիւրը կազմուած էն քերադինէ (keratin)` նոյն նիւթէ, որեն կազմուած է մարդուն մատերուն եղունգը: Ի վերջոյ, ձի մը, որ կը կշռէ 500 ք.կ.-էն աւել, կը քայլէ նոյն ոսկորներով, ինչպէս մարդը կը քայլէ ոտների մատերու վրայ: Սմբակները հնարաւոր վնասուածքներէ պաշտպանելուն համար արհեստավարժ պայտարներ անոնց տակը կ'ամրացնեն պայտեր: Սմբակները անընդհատ կ'աճեն եւ ընտանի ձիերէն շատեր կարիք ունեն կտրելու հինգէն ութ շաբաթը մէկ, չնայած:
Ուինսթըն Չըրչիլ
Քաղաքական Արհեստի Սկիզբը
«Ելքը բնորոշ էր եւ միեւնոյն ժամանակ՝ զուարճալի։ Ծովակալութիւնը կը պահանջէր վեց գծանաւ, իսկ տնտեսագետները կ'առաջարկէին միայն չորսը, ի վերջոյ մենք որոշեցինք արտադրել ութ նաւ»:
Չըրչիլը Ասքուիթի կառավարութեան կողմէն կատարուող ընկերվարական բարեփոխումներու աջակից էր, 1908 թուականին ան կը նախաձեռնէ նուազագոյն աշխատավարձի մասին օրէնքը, որ կ'ընդունուի մեծամասնութեան քվէարկութեամբ, այն առաջին անգամ Անգլիոյ մէջ կը սահմանէր աշխատանքային օրուայ տեւողութեան եւ աշխատավարձին վերաբերուող հստակ ձեւեր։
Ներքին Գործերու Նախարար
1910 թուականին Փետրուար 14-ին Չըրչիլը 35 տարեկանին կը նշանակուի Ներքին գործերու նախարարի պաշտօնակիր, որմէ յետոյ մինչեւ 1923 թուական կը ձգէ գրական գործունէութիւնը։ Այն տարիներուն ան կ'ենթարկուի փորձութիւններու, մէկ կողմէն աշխատաւոր ցուցարարներու եւ սաֆրճեթուհիներու կազմակերպած անկարգութիւններու կողմէն, եւ միւս կողմէն քաղաքական բոլոր խմբաւորումներու խիստ քննադատութիւնը անոր նկատմամբ, եւ բացի այդ, որպէս նախարար կատարուող ամեն ինչի համար պատասխանատութիւն կը կրէր։ Նոյն տարուայ Նոյեմբեր ամսուն Ռոնտա Քինոն Թաֆ (Հարաւային Ուալըս) հանքափորներու քաղաք Թոնիփենտիի մէջ յայտարարուած գործադուլը կը վերաճի զանգուածային անկարգութիւններու, այն բանէն յետոյ, երբ գործադուլին չմասնակցող հանքափորները կը վերկսին աշխատանքը։ Տեղական ոստիկանութեան պահանջով Չըրչիլը կը դիմէ զօրքի միջամտութեանը, եւ չնայած այն բանին, որ ան զօրքին հրամայած էր ընդհարում մը չունենալ ցուցարարներու հետ, եւ ցուցարարներու վրայ կրակելու մասին կեղծ լուրերը բազմակի անգամներ հերքուած էին, այդ իրադարձութիւնը բացասական անդրադարձ ունեցաւ հանրութեան մեջ եւ աշխատողները քննադատեցին անոր չափազանց կոշտ միջոցներ կիրառելու համար, իսկ պահպանողականները անվստահ գործելու համար։
Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ
1914 թուականին Յուլիս 28-ին՝ Սերպիան Աւստրիա-Հունկարիոյ պատերազմ հայտարարելու օրը Չըրչիլը հրամայեց նաւատորմին ընդունիլ մարտական դիրք, իսկ Օգոստոսի 3-ին Մեծ Բրիտանիան պաշտօնապէս մտաւ Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ։
Հոկտեմբեր 5-ին Չըրչիլը ժամանեց Անթուէրփըն՝ անձամբ քաղաքի պաշտպանութիւնը գլխաւորելու համար, Հոկտեմբեր 10-ին գերմանացիները այն գրաւեցին, զոհուեցաւ 2500 զինուոր։ Չնայած չափազանց մեծ մարդկային եւ նիւթական կորուստներուն, շատեր կը նշէին, որ Անթուէրփընի պաշտպանութիւնը նպաստեց անոր, որ դիմանան Գալէ եւ Տիւնքըրք քաղաքները։
Պատերազմի ընթացքին Չըրչիլը ունեցաւ իր մասնակցութիւնը՝ առաջին տանկերը մշակելու եւ տանկային զօրքեր ստեղծելու գործին մէջ։
1915 թուականին ան դարձաւ Տարտանելի գործողութեան նախաձեռնողներէն մէկը, որ աւարտեցաւ դաշնակից զօրքերու պարտութեամբ եւ առաջացրեց կառավարական ճգնաժամ։ Ձախողման պատասխանատութիւնը Չըրչիլը զգալի չափով վերցուց իր վրայ եւ հրաժարեցաւ Ծովակալութեան առաջին լորտի պաշտօնէն։
Ձի
Քայլուածքին Տեսակները
Վարգին ատենը ձիուն ոտքերը կը տեղաշարժուին անկիւնագիծային կարգով՝ միասին գետնին կը դիպնեն առջեւին աջ եւ ետեւին ձախ ոտքերը, ետքը՝ միուս երկուսը: Յստակ կը լսուեն սմբակներու գետնին խփելու երկու հարվածները: Այլավազքի դէպքում կրնայ գետնին խփիլ միեւնոյն կողմի առջեւի եւ ետեւի ոտքերով:
Ուինսթըն Չըրչիլ
Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ
Նոյեմբեր 15-ին մեկնեցաւ Արեւմտեան ճակատ եւ գնդապետի կոչումով կը գլխաւորէր Ակոտլանաթայի թագաւորական ֆուսիլիերներու 6-րդ վաշտը։ 1917 թուականին նշանակուեցաւ սպառազինութիւններու նախարար, իսկ 1919 թուականին Յունուարի՝ ռազմական եւ ավիացիայի նախարար։ Այդ ատենը ան նախաձեռնեցաւ «Տասը տարուայ ծրագիր» (անգլերէն՝ Ten Year Rule) տոկթրինը, ըստ որու ռազմական ծախսերը պէտք է նախատեսուէին ելլելով այն դրոյթէն, որ Անգլիան պատերազմէն յետոյ տասը տարիներու ընթացքին պիտի չներքաշուի խոշոր հակամարտութիւններու մէջ։
Ձի
Քայլուածքին Տեսակները
Քառատրոփին միջին արագութիւնը 40-49 ք.մ./ժամ է, սակայն, կարճ տարածքին վազքը քառատրոփին աշխարհին ռեքըրը 88 ք.մ./ժամ կազմած է:
Քառատրոփը ձին կրնա սկսիլ ետեւի ձախ ոտքէն, ատիկա կը կոչուի՝ «աջ ոտքին քառատրոփ»: Ետքը գետնին կը դրուին երկու անկիւնագիծային՝ ետեւին աջ եւ առջեւին ձախ ոտքերը, ապա՝ առջեւին աջը եւ կը հասնէ կախուելուն փուլը, որուն ընթացքին ձին «կը թռնէ»: Քառատրոփին ատենը յստակ կը լսուին սմբակներու գետնին զարկելու երեք հարուածները: Սա վազքերու հիմնական ձեւերեն բացի, որոշ ձիեր կը կատարեն երկտրոփ վազք արագ ընթացքին համար: Կան նաեւ քանի մը քառատրոփ վազքեր, «այլավազք», որը նոյն արագութեան է, բայց՝ աւելի սահուն: Ասոնք կ'ընգրկեն նաեւ կողային, ինչպէս նաեւ՝ անկիւնագիծով վազքը՝ «աղուէսաքայլը»: Այլավազքը կը ժառանգեն որոշ ցեղատեսակներ, որ առանձին խումբով յայտնի են «այլավազող ձիեր» անուանումով:
Սովորական քայլելուն ատենը ձին ոտքերը առաջ կը դնէ հերթով՝ օրինակ՝ ետեւին ձախը, առջեւին ձախը, ետեւին աջը, առջեւին աջը: Օդին մէջ միաժամանակ կը գտնուէ մէկ կամ երկու ոտքերը: Սմբակներու չորս հարուածները յստակ կը լսուին:
Ասոնք բնական վազքին տեսակներն են: Կա նաեւ արհեստական եղանակ՝ փասսաժ, որը հանդարտ վարգելուն ձեւ մըն է, առջեւին ոտքերը հանդարտ ւե գեղեցիկ կը կտրուին գետնէն եւ կը բարձրանան, ետեւինները իրանին տակ են: Ձին կրնա նաեւ կատարիլ տեղում փասսաժ:
Բազմացումը եւ Զարգացումը
Ձիուն հղիութիւնը կը տեւէ մօտաւորապէս 335—340 (11 ամիս). Սովորաբար, մատակը կը ծնէ մէկ, հազւադէպ երկու մտրուկ: Քուռակը լոյս աշխարհ կը գայ տեսողութիւնով եւ քանի մը վայրկեան ետք կը կարնա ոտքի կանգնիլ եւ քայլիլ: Կաթ կ'ուտէ 4-6 ամիս, որուն ընթացքը կը յայտնուին կաթնատամներ: Երեք տարեկանում ձին կը դառնայ բազմանալուն ընդունակ:
Բանեցում
Կան որոշակի աշխատանքներ, որոնք ձին կընե շատ լաւ եւ դեռ տեքնոլըճիները բաւարար չափով զարգացած չեն՝ անոնց փոխարինելուն համար: Օրինակ՝ հեծեալ ոստիկանութիւնը յարմար է որոշակի պարեկային ծառայութիւններու եւ ամբոխները վերահսկողութեան համար: Հեռաւոր, կտրտուած տարածքները խոշոր եղջերաւոր կենդանիները արածեցնելուն համար առաջուան պէս կը պահանջուի ձիերուն օգնութիւնը: Կարգ մը երկիրներուն մէջ որոնողական եւ փրկարարական կազմակերպութիւններու աշխատանքները կախում ունեն դիմելու տեղացի լեռնցիներուն տարերային աղետներու հետեւանքները վերացնելուն համար: Ձիերը կրնան օգտագործուիլ նաեւ անանկ տեղեր, ուր անհրաժեշտութիւն կայ խուսափիլ մեքենաներու շարժումներէ, ինչպէս, օրինակ, բնական արգելոցները: Անոնք կրնան նաեւ հանդիսանալ միակ փոխադրամիջոցը ամայի տարածութիւնները: Ձիերը շարժիչաւոր կառքերէն առաւել կատարեալ են:
Հակառակ անոր, որ մեքենաները շատ տեղեր ձիերուն փոխարինած են, աշխարհին տարբեր պակաս զարգացած տեղերը կը գնահատուի 100 մլն ձիեր, աւանակներ եւ ջորիներ, որ մինչեւ հիմա կ'օգտագործուի գիւղտնտեսական եւ փոխադրական աշխատանքներուն համար: Սա թիւը կը ներառնէ շուրջ 27 մլն աշխատող կենդանի միայն Ափրիկէի մէջ:
Մշակոյթին մէջ
Ձին մէծ մասնակցութիուն ունէ զանազան հեքիաթներուն, առասպելներուն, ասքերուն մէջ: Հին յունական առասպելաբանութենէ յայտնի է Ողիմպոս լեռը ապրող թեւավոր Բեկաս ձին, հիւսիսային երկիրներներու ասքերէ՝ միաեղջիւրը, որ կապրէ Լուսնին վրայ: «Սասնայ ծռեր» էպոսին յայտնի գործողներէն է Մէծ Մհերին եւ Գաւիթին Քուռկիկ Ճալալին:
Կերպարուեստ
Հնագոյն ժամանակներէն սկսած մարդը կը պատկերէ ձին: Ձիուն պատկերներ նախամարդը ըրած է քարանձաւներու պատերուն վրայ, այնուհետեւ, անդիք ժամանակները ձիու քանդակներ կը հանդիպեն, ձիուն պատկերներ ըրած են հին եգիպտացիներ: Բոլոր ժամանակներու նկարիչներ ձին պատկերած են ինչպես առանձին, այնպէս ալ՝ յայտնի մարդկանց հետ: Ամենէ յայտնիներէն մին Աղէքսանդր Մէծին խճանկար պատկերն է՝ ձիուն հեծած:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Միասմբակաւորներ
Հերիսա
Հերիսայ, հայկական ազգային կերակուր։
Ցորենի, ձաւարի եւ հաւու, ոչխարի կամ տաւարի միսը ջուրով կ՛եփեն՝ փայտէ թիակով խառնելով, մինչեւ մածուցիկ զանգուած դառնայ։ Ուտելու ժամանակ վրան կը լեցնեն հալած իւղ (երբեմն՝ նաեւ համեմունք)։ Հին ժամանակ հերիսան կը դասուէր ծիսական եւ տօնական կերակուրներու շարքին։ Կը պատրաստէին հանդիսաւոր օրերուն (հարսանիք, ժողովրդական տօներ եւ այլն)։ Կաւէ կարասին թոնիրին մէջ ամբողջ գիշերը եփելէ յետոյ, կուտէին մեծ մասը կիրակի առաւօտեան։ Կը համարուի Հայաստանի ազգային ճաշատեսակներէն մին։
Աւանդապատումը
Երբ Գրիգոր Լուսաւորիչը, Խոր վիրապէն դուրս ելլելով, կու գայ Վաղարշապատ, վաթսուն օր շարունակ քարոզ կը կարդայ տեղի հեթանոս հայերուն, որոնք հետաքրքրութեամբ անոր կը լսեն։ Աղքատներուն ճաշ տալու միտումով, ան կը հրամայէ գիւղացիներուն շատ իւղ ու ոչխար բերել։ Երբ կը բերեն իւղն ու ոչխարը, Լուսաւորիչը մորթել կու տայ ոչխարները. մեծ-մեծ կաթսաներ կը դնեն կրակներու վրան, միսը կը լեցնեն մէջը եւ կորկոտն (ձաւարը) ալ վրան։ Այնուհետեւ ան կը հրամայէ հաստաբազուկ կտրիճներուն՝ խառնել կաթսայի մէջ եղած միսը, ըսելով՝ խառնեցէք զսա։ Այդտեղէն ալ կերակուրի անունը կը մնայ հերիսայ։ Հերիսան Մուսալեռցիներու համար պատմական անցեալ եւ խորհուրդ ունի։
Մուսա լեռան հեռոսամարտի ընթացքին, պաշարուած Մուսալեռցիները ցորեն ու այծի միս ունեցած են ու անորմով շինած են ապուր։ Հերիսան եղած է անոնց սնունդի միակ աղբիւրներէն․ կենսական եղած է անոնց գոյատեւման համար։
Ստորոգութիւն:Հայկական խոհանոց
Համպուրկի Ազգագրութեան Թանգարան
Համպուրկի Ազգագրութեան Թանգարան (Museum für Völkerkunde Hamburg), հիմնադրուած է 1879-ին: Եւրոպայի մէջ ազգագրութեան ամենամեծ թանգարաններէն մէկն է: Թանգարանին հաւաքածոն կը ներառէ շուրջ 350000 նմուշ, տարեկան կ՛ունենայ մօտ 180,000 այցելու, իսկ 2012-ին ունեցած է 130,000 այցելու : Թանգարանը կը գտնուի Համպուրկի Այմսպիւթել շրջանի Ռոթէրպա թաղամասին մէջ:
Պատմութիւն
Թանգարանը կազմուած է 1849-ն գործող քաղաքային գրադարանի փոքրածաւալ ազգագրական հաւաքածոյի հիման վրայ։ Այս հաւաքածոն յետագային դարձաւ Համպուրկի բնական պատմութեան թանգարանի մէկ մասը, իսկ 1867-ին բացուեցաւ հանրութեան համար իբրեւ Համպուրկի «Die Ethnographische oder Sammlung für Völkerkunde im Anschluss an das Naturhistorische Museum»: 645 նմուշէ բաղկացած հաւաքածոն վերահսկուած են Ատոլֆ Օպերտեօրֆերի եւ Ֆերտինանտ Վորլէի կողմէ: 1871-ին հաւաքածոն վերանուանուած է Պատմամշակութային Թանգարան:
29 Ապրիլ 1879-ին հիմնադրուած է Ազգագրութեան Թանգարանը: Մինչեւ 1896 գործարար Քարլ Վ. Լիւտերը ղեկավարած է թանգարանը : 1 Հոկտեմբեր 1904-ին Գէորգ Թիլենիուսը լրիւ դրոյքով զբաղեցուցած է Ազգագրութեան եւ Նախապատմութեան Թանգարանի վարչական տնօրէնի պաշտօնը եւ մեծապէս աջակցած է առանձին թանգարան կառուցելու աշխատանքներուն: Շինարարութեան ծրագիրը հաստատուելէ ետք կառուցումը իրականացած է 1908-1912 տարիներուն, իսկ 1929-ին աւարտած են աշխատանքային հատուածի ընդլայնման աշխատանքները:
1999-էն թանգարանը դարձած է հանրային իրաւունքի տակ գործող հիմնադրամ:
Հավաքածոյ
Թանգարանի հավաքածուն կ՛ընդգրկէ նմուշներ Ափրիկէէն, Ասիայէն, Ճափոնէն, Օվկիանիայէն, Ամերիկայէն եւ Եւրոպայէն։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Գերմանիա
Համշէնցիներ
Արաբական հալածանքներէն խուսափող Համամ և Շապուհ Ամատունի իշխանները 789-790-ին, Վասպուրականի Արտազ գավառէն (մասամբ՝ Այրարատից), 12 հզ. գաղթականներով տեղափոխուած և բնակութիւն հաստատած են բիւզանդական Խաղտիք (Խալդիա) բանակաթեմին մէջ։ Բիւզանդիայի կայսր Կոստանդին VI-ի շնորհած Տամբար վայրին մէջ Համամ իշխանը հիմնած է Համամշէն (Համշէն) անունը, որու անունով կոչուած է գաւառակը, հայ բնակչութիւնը՝ համշէնցիներ, համշէնահայեր, համշիններ։ Քաջքար լեռան հիւսիսային լանջերու և շրջակայ ձորերու հետ կազմած է Համշէնի կիսանկախ իշխանութեան կորիզը։
XV դարուն կը հիշատակուին Համշէնի իշխան (պարոն) Առաքելը, Դաւիթ Ա. Վարդը, Վեքեն, Դավիթ Բ.։ Վերջինս 1489-ին կը պարտուի օսմանեան թուրքերէն, որմէ ետք Համշէնի հայկական իշխանութիւնը դադարած է գոյութիւն ունենալ։ Համշնի մէջ նշանակուած է թուրք կառավարիչ, բայց գաւառակի անմատչելի ձորերու հայ ձորապետները երկար ժամանակ պահպանած են ներքին ինքնավարութիւնը։ Գրչութեան կեդրոններ եղած են Սուրբ Խաչիկ հոր, Քոշտենց, Խուժկա վանքերը։ XIII դարի վերջին Համշէն այցելած է Հեթում պատմիչը, 1406-ին՝ սպանացի դիւանագէտ Կլավիխոն։
XVIII դարու վերջին - XIX դարի սկզբին ծաւայուած է Համշէնի հայերի բռնի մահմեդականացումը։ Դաւանափոխ հայերուն անուանած են «կեսկեսներ» (միաժամանակ գործածած են հայերը և թուրքերը)։ Ղ. Ինճիճեանը կը հիշատակէ Համշէն գաւառակի Տափ, Քոշտենց, Եղնովիտ, Ամոգվա, Միծմուն, Ժանընտոց, Մոլևինց, Ուսկուրտա, Շնիչվա, Գուշիվա, Որդնենց, Մակրևինց, Խապագ, Վիժե Վերին, Վիժե Ներքին գիւղերը, Խալա վիճակը։ Ամբողջութեամբ դաւանափոխուած են Համշէնի, Խալայի և Վիժէի հայերը, եղնովիտցիները պահպանած են քրիստոնէական հաւատքը, իսկ միւս բնակավայրերը (կրօնական առումով) ունէին խառը բնակչութիւն։
XIX դարուն գաւառակ էր Լազիստանի գաւառին մէջ։ Ընդգրկած է Աթինայի և Ռիզէի միջև՝ Քաջքար-Պարխար գագաթներու ծովահայաց լանջերու ձորերը, որոնցմէ նշանաւոր էին Բէյուկդերեն, Ծիվարդերեն և Քսենոսդերեն։ XIX դարու 70-ական թթ. ունէր 33 գիւղ, 13.190 հայախօս բնակիչ։ Համշէնին վարչականորէն կից էին հայաբնակ Ճեմիլ, Մարմանատ, Արտա բնակավայրերը և Խալայի վիճակը։ Համշeնահայերը կ'ապրէին բնատնտեսական կեանքով, կը զբաղէին հացահատիկի, ծխախոտի մշակութեամբ, անասնապահութեամբ, արհեստներով, առևտուրով։ Մինչև դարավերջը կանգուն էին անոնց եկեղեցիները։ Սակավահողութեան և կրօնա-ազգայնական ճնշման հետևանքով Համշէնի հայերի մէկ մասը XIX դարու սկիզբին գաղթած է Սև ծովի առափնյա շրջանները՝ Ջանիկ, Սյուրմենէ, Տրապիզոն եւ այլն.։ 1877-78-ի ռուս-թրքական պատերազմէն շատ համշէնցիներ տեղափոխուած են Ղրիմ, Աբխազիա, Բաթում։ Դարավերջին Օրդուի և Խոփայի հայերը հաստատուած են Նիկոմեդիայի մէջ (Իզմիր)։ Այնուհանդերձ, Համշէնը մինչև XX դարու սկիզբը պահպանած է կիսանկախ վիճակը։
Հերմէս
Հերմէս (Ἑρμῆς)` յունական դիցաբանութեան մէջ ողիմպիական պատանի աստուած մըն է, Զեւսի եւ Մայեա Պլէյեադի զաւակը:
Դիցաբանութիւն
Հերմէսը աստուածներու սուրհանդակը եւ հանձնակատարն էր: նաեւ "աստուածային խարդախ" եւ "հովիւներու, գողերու, գերեզմաններու եւ մունետիկներու հովանաւոր": Անոր կը նկարագրէին որպէս մահկանացու եւ աստուածային աշխարհներու միջեւ ազատ տեղաշարժուող, ան հոգիներու ուղեկիցն էր դէպի անդրաշխարհ: Ան նաեւ ճամբաներու եւ ճամբորդներու հովանաւորը կը համարուի: Որոշ առասպելներուն մէջ ան խաբեբայ էր եւ միւս աստուածները կը խորամանկէր իր բաւականութիւներու կամ մարդոց համար: Անոր նշաններէն են աքաղաղը, կրիան, թեւաւոր սանդալիաները եւ գդակը: Անոր գլխաւոր պարագան է թեւաւոր անձի մը շուրջը փաթթուած օձերու տեսքով գաւազանը՝ կերուկէյոնը (κηρύκειον): Հռովմէական պանթէոնին մէջ Հերմեսին կը համապատասխանէ Մերկուրին որ, թէեւ ժառանգած է էտրուսկներէն, ունի բազմաթիւ նոյնական բնոյթներ, ինչպէս այն, որ առեւտուրի հովանաւոր է:
Արամ Տիգրան
Արամ Տիգրանի հայրը
Արամ Տիգրանի հայրը 1915-ին Հայոց ցեղասպանութենէն մազապուրծ կ’ազատի: Անոր բնակավայր գիւղը՝ Ամատ՝ Սասնոյ շրջանը թրքական այժմու Պաթման նահանգն է, ուրկէ իր կեանքը ազատելով կը հասնի Սուրիոյ հիւսիսը գտնուող, մեծամասնութիւնը քրտաբնակ Գամիշլի քաղաքը: Հոն ամուսնացած է, եւ 1934-ին ծնած է Արամը:
Արամ Տիգրանի զանազան լեզուներով երգելու պատճառը
Սակայն ան միայն իր ազգին ցաւը չէ, որ կը տեսնէ, այլ բոլոր այն ժողովուրդներուն, որոնք օսմանեան ծանր լուծին տակ մնացին ու սպաննուեցան անխնայ: Հետեւաբար՝ երեւի այդ է պատճառը, որ իր յուզմունքն ու պոռթկումը արտայայտեց զանազան լեզուներով:
Մխիթար Հերացի
Կենսագրութիւն
Մասնագիտական կրթութինը ստացած է Կիլիկիա Հայաստան։ Գիտա-բժշկական գործունէութիւնը ծաւալած է Սիս մայրաքաղաքը ու կաթողիկոսանիստ Հռոշկլայ ամրոցը՝ Ներսէս Շնորհալի եւ Գրիգոր Դ Տղայի հովանաւորութեամբ։ Տիրապետած է յունարէն, արաբերէն, եւ պարսկերէն։ 12-րդ դարու 60-ականներուն արդէն ունէր մէծ բժշկապետի համբաւ:
Արամ Տիգրան
Արամ Տիգրանի երգացանկը
Արամ Տիգրան կը համարուի լաւագոյն քիւրտ երգիչներէն եւ երաժիշտներէն մէկը։ Ձայնագրած է մօտաւորապէս 230 երգ քրտերէնով, 150՝ արաբերէնով, 10՝ ասորերէնով, 8՝ յունարէնով։
Մխիթար Հերացի
Կենսագրութիւն
Մխիթար Հերացի գրի առած է բժշկական գրքեր, որոնցմէ բացի մասունքներէն, ուրիշ ոչ մէկ բան հասած է։ Անոր գիրքը կո կոչուի «Ջերմանց Մխիթարութիւն» եւ գրուած է 1184 թուականին, ժամանակի Գրիգոր կաթողիկոսի առաջարկութեամբբ։ «Անուանեցաք «Ջերմաց մխիթարութիւն», այս կը մխիթարէ բժիշկ ուսմամբ, իսկ հիւանդ առողջութեամբ»: Ան գրած է նաեւ ակնաբուժական գիրք, որտէղ նկարագրած է աչքի հիւանդութիւններու տեսակները եւ անոնց բուժման դեղերը։ Ներսէս Շնորհալի կաթողիկոսը (1098-1173 թ) անոր անուանած է բժշկապետ եւ աստղագետ։ Հերացիի մասին շատ քիչ կենսագրական տեղեկութիւններ ունինք։ Այդ տեղեկութիւններոպ սկզբնաղբիւրը կը համարուի իր գրքի ներածականի բովանդակութիւնը, որոնց կը պարզուի, որ ան ծնած է 12-րդ դարու առաջին կիսուն ժամանակահատուածը (մօտ 1120 թ), Պարսկաստանի Խոյ քաղաքը, պատմական Հայաստանի Խոռիխոռունեաց իշխաններու պատկանոծ շրջան, որ Զարեւանդ գաւառի հարեւանութեամբ կազմած է մէկ միասնական վարչական միաւոր՝ Ուրմիո լճի հիւսիս-արեւմտեան կողմը։ Փոքր հասակէն սիրած է բժշկութիւնն ու իմաստութեան արուեստը։ Հերացի մասնագիտական գրքերէն ոչ մէկը մեզ հասած է, անոնց մնացած են հատուածներ, որոնք կը պահուին Մատենադարանը։ Հերացիի գրքերէն մէկուն բովանդակութիւնը, ինչպէս ինքը մատնանշած է, կը պարփակէ միայն ժերման երեք տեսակներու ախտաճանաչման եւ բուժման մէջ, եւ այն չէ ծաւալուած ամբողջ բժշկական գիտութիւններու բնագաւառը։ Ան լաւապէս տերապետած է արաբերէնին, պարսկերէնին եւ յունարէնին:
Գրականություն
Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայ բնագետներ Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ Ստորոգութիւն:Խոյ քաղաքում ծնվածներ
Արամ Տիգրան
Արամ Տիգրան կը տեղափոխուի Խորհրդային Հայաստան
1966-ին Արամ Տիգրան ընտանիքով կը տեղափոխուի Խորհրդային Հայաստան եւ բնակութիւն կը հաստատէ Աբովեան քաղաքը՝ այդտեղ դարնալով Հայաստանի Քրտական ազգային խորհուրդի ներկայ նախագահ Կնիազ Հասանովի դրացին:
Արամ Հայաստանի մէջ կը ծանօթանայ մեծատաղանդ երգիչներու՝ Կարապետ Խաչոյի, Սետա Շամտինի, Սուսկա Սամոյի եւ ուրիշներու ու կը գործակցի անոնց հետ Երեւանի ձայնասփիւռի քրտական բաժնին մէջ։ Հոն կ’երգէ հայերէն կարօտի երգեր՝ դէպի Հայաստան, իսկ քրտերէն՝ «Եկայ-եկայ Երեւան, Հայաստանի կարօտով, ինչ շքեղ է, ինչ հրաշք է Հայաստանը»:
Արամ Տիգրան երկու տասնամեակ մը Հայաստան կը մնայ: Ի վերջոյ 1990-ականներուն վերջնականապէս կը հաստատուի Եւրոպա, ուր կը շարունակէ իր երթը մարդկային ու մշակութային բնագաւառներէն ներս:
Հայ ազգի զաւակներ՝ Շարլ Ազնաւուր եթէ ֆրանսացիներուն կուռքն է, Էնտի եւ Մայքըլ՝ Պարսիկ ժողովուրդին, եթէ հանգուցեալ երգչուհի Րուպա ալ-ժամալ (Հասմիկ) արաբներու եւ յատկապէս Սուրիոյ տաղանդաւոր արուեստագիտուհին է, եթէ երգչուհի Շեր Սարգիսեան (ԱՄՆ) աշխարհահռչակ կուռք է շատերուն համար, ապա Կարապետ Խաչոն եւ Արամ Տիգրանը քիւրտ ժողովուրդին կուռքն են:
Արամ Տիգրան եւ Քիւրտիստանի բանուորական կուսակցութեան առաջնորդ
Արամ Տիգրանը եղած է Քիւրտիստանի բանուորական կուսակցութեան ցմահ առաջնորդ, ապա՝ Թուրքիայի Էմրալի կղզիի ցմահ ազատազրկման դատապարտուած, քիւրտ ազգի ազատագրական պայքարի առաջնորդ Ապտուլլահ Օճալանի ամենամտերիմ եւ ամենավստահելի մարդն էր։
Արամ Տիգրանի մահը
Շաբաթ՝ 8 Օգոստոս 2009-ին, Յունաստանի մայրաքաղաք Աթէնքի Վան Քալսիմոս հիւանդանոցին մէջ ուղեղի կաթուածի հետեւանքով իր մահկանացուն կնքեց հայերէն, թրքերէն, քրտերէն, արաբերէն եւ այլ լեզուներով երգող հայ ազգի զաւակ, քուրտ ժողովուրդին համար կուռք դարձած Արամ Տիգրան (Մելիքեան):
Ան կը ցանկար թաղուիլ Տիարպէքիրին մէջ։ Սակայն երգիչի ցանկութիւնը չկատարուեցաւ, քանի որ թրքական իշխանութիւնները թոյլ չտուին հայազգի երաժիշտին թաղել Տիարպէքիրի հայկական գերեզմանոցին մէջ։ Այնուամենայնիւ, Տիարպէքիրի հայկական գերեզմանոցին մէջ կատարուեցաւ Արամ Տիգրանի խորհրդանշական թաղումը:
Արամ Տիգրանի Տիարպէքիրի մէջ թաղուելու ցանկութիւնը
Հետեւաբար հանգուցեալին ընտանիքը զայն յուղարկաւորեց իր բնակութեան վայր Պրիւքսէլի մէջ։ Իխելլէս շրջանը գտնուող հայկական եկեղեցւոյ մէջ տեղի ունեցած յուղարկաւորութեան արարողութեան ներկայ էին քրտական միութիւններու, կազմակերպութիւններու բարձրաստիճան անձնաւորութիւններ, մտաւորականներ, արուեստագէտներ, ինչպէս նաեւ՝ հանգուցեալ Արամ Տիգրանի պարագաներ եւ սգակիրներու հոծ բազմութիւն:
Յաւարտ արարողութեան դամբանական խօսեցաւ հայ առաքելական եկեղեցւոյ սպասարկու Մեսրոպ Պարսամեան, որ վեր առաւ Արամ Տիգրանի կեանքի ուղին իբրեւեւ արուեստագէտ, արդարութիւնը սիրող, իրաւազրկուած ժողովուրդներու արդարութեան հաւատացող ու այդ ճամբով ալ՝ իր նուիրաբերումով այլոց օրինակ հանդիսացած, ինչպէս նաեւ՝ իբրեւեւ հաւատաւոր հայ մը:
Եկեղեցիէն քիչ մը անդին գտնուող գերեզմանատան մէջ հանգուցեալին դագաղը ուսամբարձ փոխադրուեցաւ իր հարազտներուն ու երկրպագուներուն կողմէ: Արարողութենէն ետք դամբանական խօսեցան քրտական կազմակերպութիւններու ներկայացուցիչներ եւ Արամ Տիգրանի ընտանիքին անունով հանգուցեալի տղան՝ Յակոբ Տիգրանը:
Նշենք, որ Արամ Տիգրանի դագաղը հողին յանձնուած պահուն անոր միախառնուեցաւ Ամետէն յատուկ բերուած հողը:
Ծանոթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ երգիչներ Ստորոգութիւն:1934 ծնունդներ Ստորոգութիւն:15 Յունուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:2009 մահեր Ստորոգութիւն:8 Օգոստոսի մահացածներ
Համպուրկի Արուեստի եւ Տիզայնի Թանգարան
Համպուրկի Արուեստի եւ Տիզայնի Թանգարան (Museum für Kunst und Gewerbe Hamburg), գեղարուեստի, կիրառական եւ զարդական արուեստի թանգարան Գերմանիոյ Համպուրկ քաղաքին մէջ։ Այն կը գտնուի քաղաքին կեդրոնը՝ Hauptbahnhof-ի (գլխաւոր կայարանի) մօտակայքը:
Հաւաքածոներ
Թանգարանին հաւաքածոները ՝
1965 թուական
1965 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 65րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1965 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1965 մահեր
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1965
Ձմեռ
Ձմեռ, տարուան չորս եղանակներէն մին։ Կը հանդիսանայ աշնան՝ յաջորդող, իսկ գարնան՝ նախորդող եղանակը։ Տարուան ամենացուրտ եղանակը։ Ձմեռային արեւադարձի ժամանակ օրերը ամենակարճն են, իսկ գիշերները՝ ամենաերկարը։ Հիւսիսային կիսագունդի տարածքին կը սկսի Դեկտեմբեր 21–ին ու կը վերջանայ Մարտ 21–ին (Յունուար, Փետրուար, Մարտ)։ Հարաւային կիսագնդի տարածքին՝ Յունիս 22–ին կը վերջանայ Սեպտեմբեր 23–ին (Յուլիս, Օգոստոս, Սեպտեմբեր)։ Օդի ջերմաստիճանը կը նուազի, անձրեւ կը տեղայ, իսկ աւելի ցուրտ երկիրներ՝ ձիւն։ Միեւնոյն ժամանակաշրջանին Հարաւային կիսագունդը կը վայելէ Ամրան եղանակը։ Այս ժամանակաշրջանին առաւօտը կը կարճնայ, իսկ գիշերը կ՛երկարի, ուստի թռչունները կը գաղթեն տաք երկիրներ։
Ձեռնազանգակ
Ձեռնազանգը զանգ է, ձեւաւորուած ձեռքով նուագելու համար: Այն ունի բռնակ մը, որուն շնորհիւ զանգահարը կրնայ զայն բռնել եւ նուագել: Այդ բռնակը ե՛ւ կաշիէ կ'ըլլայ, ՛եւ ձեւակերտէ  (փլասթիք): Դաստակի շարժման միջոցով ձեւռնազանգի մէջ եղած մուրճիկը կը շարջուի, եւ ձեռնազանգակի մետաղեայ մասին հարուածելով կը ստանայ ձայն: Սովորական զանգակները հեշտութեամբ կը գործածուին, իբրեւ ազդանշան՝ մարդոց ուշադրութիւնը գրաւելու կամ զիրար հաւաքելու համար, իսկ ձեռնազանգը կը համարուի խիստ լարուած գործիքներու խումբէն:
պատմութիւն
Քոր եղբայրները սկիզբը զանգակներ շինեցին կառաձիքերուն համար (կառք քշող ձի): Բայց անյայտ պատճառներով անոնք սկսան լարելու իրենց զանգերը, որպէսզի ստանան խիստ ճշկրիտ լարուածք, եւ վերափոխուցաւ մէկ կենտրոնական մուրճիկի ինչը կը շարժուի միայն մէկ ուղղութեամբ:
Անուանում
զանգերը գործածուած են Ամերկիկական ձեռնազանակի երգչախուբի, որոնք մշտական անգլիական զանգակներ են: Անգլիական ձեռնազանգակները յատուկ զանգակի տեսակ է եւ ոչ թէ ծագման երկիր: Չնայած որոշ ձեռնազանգի երգչախումբերը կը գործածեն անգլիական զանգակներ, մեծամասնութիւնը կը նուագեն «Malmark Bellcraftsmen» կամ «Schulmerich Bells» արտադրանքի զանգակներ, երկուքն ալ հիմնուած են Փէնսիլվանիային մէջ: ]].
Անգլիոյ մէջ կայ տարբերութիւն «ամերեկան ձեռնազանգակի» եւ «անգլիական ձեռնազանգակի» միջեւ: Անգլիական ձեռնազանգակները աւանդական են, այիսինքն կաշուէ մուրճիկներով եւ բռնակներով է (ինչպիսին են Whitechapel-ի շինածները), իսկ ամերկեան ձեռնազանգակները կ'օգտագործեն ժամանակակից արտադրանիւթեր՝ փլասթիք, ձգախեժ, որպէզսի նոյն ձայնային տվեալները ունենայ (ինչպիսիք Malmark-ի եւ Schulmerich-ի արտադրանքներն են): Ինչեւիցէ Ամերիկայի մէջ ասոնք անգլիական կը կոչուին:
Բնութագիր
Անգլիական ձեռնազանգերու երկու խոշորագոյն բնութագրիչ յատկանիշներն են իրենց մուրճիկները եւ հնչերանգները՝ օպերթոնները արտահանելու ունակութիւնը: Անգլիական ձեռնազանգակի մուրճիկը, ի տարբերութիւն դպրոցական զանգակներու՝ կապուած է, եւ կը շարժուի մէկ ուղղութեամբ՝ ետ ու առաջ, իսկ այդ դպրոցական զանգակերուն մուրճիկները ազատ են եւ կը հարուածուին բոլոր ուղղութիւնններով: Այն նաեւ ունի զսպանակ որ մուրճիկը պահէ, հարուածէն ետք որպէսզի մնայ կաղապարի մէջ, որպէսզի խափանի մուրճիկի ազատ հարուածումը: Բացի այդ, մուրճիկին ձողը կոշտ, այնպէս որ մուրճիկը մշտապէս շիտակ կը պահէ՝ դէպի վեր:
Ձեռնազանգակները կրնան կշռել շատ թեթեւ՝ 200 գրամ, կամ ալ շատ ծանր 8,2 քիլո գրամ:
Կատարումը
Ձեռնազանգակի երգչախումբը կամ խումբը կամ նուագախումբը, խումբ մըն է որ կը նուագէ մեղեդիներ եւ ներդաշնակութիւն: Զանգերը ընդհանուր առմամբ, կ'ընդգրկէ քրոմաթիք մասշտապի բոլոր ձայները: Ամենափոքր խումբը կը բաղկանայ 25 զանգէ ( երկու օքթավ, G4–G6): Ընդհանրապէս խումբը աւելի մեծ կ'ըլլայ, մեծութիւնը մինչեւ 8 օքթավ կը հասնի (97 զանգ, C1–C9): Զանգակները ընդհանրապէս կը դասավորուին քրոմաթիք ձեւով սփունգներով պատուած սեղաններու վրայ: Այդ սեղանները կը պաշտպանեն զանգակի պրոնզէ մակերեսը, ինչպէս նաեւ կը պահպանեն զանգերը գլտորուելէ երբ զանգակը դրուած է իր տեղե սեղանին վրայ: Ի տարբերութիւն նուագախումբի եւ երգչախումբի, ուր իւրաքանչիւր երաժիշտ պատասխանատու է իր իսկ հիւսուածի համար, ձեռնազանգակի խումբը կը ներկայանայ որպէս մէկ ընդհանուր գործիք, այստէղ ամեն անհատ երաժիշտ պատասխանատու է իր հնչիւններուն համար, նուագելով իրեն համար նախատեսուած զանգակները երբ նօթագրութեան մէջ նշուած է:
Երաժշտութիւն
Ձեծնազանգակի երգչախումբերը ենդհանրուր առմամբ կը նուագեն ստեղծագործութիւններու վերափոխուած տարբերակները հատուկ մշակուած ձեռնազնագակի համար, գոծիքի բարձր հնչումը, նօթամերուն սահմանափակ քանակը կազմէն նէրս Կան մի քանի յայտնի հրատարակչութիւններ որոնք կ'ապահովեն ձեռնազանգակի երաժշտութեան տպագրութիւնները՝  Hope Publishing Company, The Lorenz Corporation եւ Alfred Music, ինչպէս նաեւ անհատ գրողներու եւ հրատարակողներու կողմէ ըրոած գործերը:  Ռեռնազանգակի ամենամեծ ծախսերէն մէկը հրատարակչութիւններուն առաքումն է (շատ նօթաներ արձանագրուած են միայն կոշտ սկավառակի վրայ) եւ տարածեն: Քանի որ մեծմասամբ անթոյլադրելի է կրկնօրինակել նօթաները եւ ամե ն նուագողի անհրաջեշտ է մէկ օրինակ, այդ իսկ պատճառով աւելի ծախսատար է: Ձեռնազանգահաներուն մօտեցումը փոքր-ինչ այլ է մնացած նուագախումբերէն: Հոս բոլորը նօթաներէն կ'ընթերցեն: Կը նմանին դաշնամուրի նօթաներուն, բայց յաւելեալ պայմանավորուածութեաբ՝ Առաջին օքթավի Տո#-էն վար ամեն հնչիւնները կը գրուին ֆայի բանալով, երկրորդ տողին վրայ: Իսկ առաջին օքթավի Ռէ♭-էն վեր բոլոր հնչիւնները կը գրուին սոլի բանալիով, առաջին տողին վրայ (այս ձեւաչափը պայմանական չէ մենակատարի եւ փոքր-նուագախումբին համար): Ձեռնազանգակի նօթաները կը գրուին մէկ օքթավ վար հնչած ձայնէն, այսինքն առաջին օքթավի Տո զանգակը կը նուագէ փոքր օքթավին վրայ գրուած տո նօթան: Եկեղեցուոյ ծառայութիւններէն դուրս ձեռնազանգակը այսօրնէ քիչ 1980ականներէն մինչեւ 1990ականներու սկիզբ, ստեղծագորշութիւններուն տեւողութիւնը չորս վայրկեանը չէր գերազանցէր: Քանի մը քոմփոզիթորներ եւ փոխադրողներ կը գրեն ծավալով աւելի երկար եւ աւելի դժուար ստեղծագոտծութիւններ, սովորաբար այդ ստեղծագործութիւններուն մէջ ձեռնազանգակը կը նուագէ ուրիշ գործիքներու հետ:
Զանգահարելու հմտութիւնները
Ձեռնազանգակը զանգհարելու համար, զանգահարը զանգը կը շարժէ այն ուղղութեամբ որ մուրճիկը հպուի զանգակի պատեանին եւ ձայն հանէ, զանգը նուագողը կը բռնէ ուսէն քիչ մը վար եւ հետո զանգահարելու ժամանակ կը հարուածէ թեւը ամբողջովին բանալով՝ կրծկաւանդակին յարթութեան վրայ, եւ ճկուն կլոր շարժումով կը բերէ եւ կը հասցնէ ուսի մակարդակին, եւ երբ իր նօթան կը դադարի զանգահարը կամ մարմինին կը հենէ զանգը, կամ ալ ձեռքով կը բռնէ որպէսզի ձայնը վերջնական կտրուի:. Ձեռնազանգակի հմտութիւնները փոփոխուեցան տարիներու ընթացքին: Westminster Concert Bell Choir-ի տնօրէն Տոնալտ Ալլուրտը ստեղծեց «սեղանի վրայ» նուագելաոճը, ներառուած տարբեր ոչ-զանգակային ձայներու երեոյթներ, կանգնած հմտութիւններ ալ ստեղծեց, օրինակ՝ զանգակին մուրճիկին խլացումը սեղանին վրայ: Ան հնարեց նաեւ ձայնը դադարեցնելու կամ դադարեցումը խթանելու համար նոր ձեւեր՝ դպցնել զանգակը փափուկ մակերեսին:
Հերմինէ Սինանեան
Սինանյան Հերմինէ-(1908-1964) Ծնած է Պարտիզակ եւ մահացած՝ Իսթանպուլ։ Յաճախած է Դպրոցասէր Տիկնանց վարժարանը։ Վկայուած է Սորպոնի համալսարանէն։ Աշխատակցած է Իսթանպուլահայ մամուլին՝ քերթուածներով, հրապարակագրութիւններով եւ թարգմանութիւններով։ Շրջան մը (մինչեւ 1964) խմբագրած է Սուրբ Փրկիչ ամսաթերթը։ 1959–63-ին հրատարակած եւ խմբագրած է Դար կիսամեայ հանդէսը եւ ապա Նոր Դար պարբերաթերթը։ Օգտագործած է Հ.Ս. գրչանունը։
Ձեռնազանգակ
բազմաքանակ-զանգակի հմտութիւններ
Սովորական զանգակահարութեան հմտութիւնով կրնաս միաժամանակ միայն երկու զանգակ նուագել, ամեն մէկը մէկ ձեռքով: Երբ զանգակահարներուն թիւը չի բաւէր ձեռնազանգակներուն թիւին, անհրաժէշտ կ'ըլլայ ամէն մէկ նուագողին երկու զանգակէ աւելի նուագել միաժամանակ կամ շատ քիչ ժամանակի տարբերութեամբ (չորսը ձեռքի մէջ): Շատ տարբեր հմտութիւններ կան փոխելու համար զանգակին ձայնը նուագելու ժամանակ:
Հերմինէ Սինանեան
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայեր
Ձեռնազանգակ
չորս զանգակ
Այս ձեւով նուագի ժամանակ, զանգակահարը երկու զանգակ կը բռնէ մէկ ձեռքով՝ զանգակներուն մուրճիկներուն անկիւնները պէտք է իրար դիմաց ըլլան: Այս ձեւով նուագողը կ'ըռնայ ձեռքը սովորրական շարժել («ring»- առաջին զանգակն է) կամ նուագել սկիզբը-բախմանը («knock» երկրորդական զանգակն է) որպէսզի երկու զանգակներն ալ անկախօրէն նուագուին (ընդհանուր հաշիւով կ'ըլլայ չորս զանգակ եթէ երկու ձեռքերուն մէջ կայ երկուական զանգակներ): Երկու զանգակները միասնաբար երբ կ'ուզուի նուագուիլ զանգակները իրարէ 45° անկիւնեվ պէտք է բռնուին որպէսզի խուսափինք իրար զարնելէ: Այս հմուտը կը գործածուի որպէսզի աւելի մեծ ձայնատարութիւն գործածուի եւ աւելի շատ խուսափուի սխալ զանգեր առնելէ: «Shelley» նոուագը շատ պարզունակ է, զանգակներուն մուրճիկները ուղղահայաց կ'ըլլան, այսպիսով երկու զանգակները սովորական հնչիւն կ'ունենան միասնաբար, մէկ հարուածով: «Shelley»-ն ընդհանրապէս կը գործածուի ոքթավային նուագներու համար, բայց նոյնպէս հնարաւոր է զանգակները մէկ-մէկ նուագել մէկը ձայնով առաջ մղելով, իսկ մուսը մատներու օգնութեամբ ետ մղելով: Ինչ կը վերաբերուի այս երկու հմտութիւններուն համեմատմանը, մարդիկ կան որ կը կարծեն թէ «Shelley»-ի նուագաձեւը հինցած է, իսկ չորս ձեռքի հմտուիւնը կը կատարելագործուի: Իսկ ուրիշ մարդիկ կը մտածեն որ մուրճիկներուն հարուածները նոյն հարթութեան վրայ նոր հմուտներ առաջ կը մղեն՝ աւելի մատչելի,  մասնաւորապէս թափահարումը (shaking), «martellato» եւ «vibrato»: