cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Արտաշէս Բ. Կարինեան
Կենսագրութիւն
Հարուստ է Ա. Կարինեանի գրականագիտական, պատմագրական ու մատենագիտական վաստակը: Առանձին հատորներով լոյս տեսած են անոր՝ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ԿԵԱՆՔ (1906), ԻՄԲԵՐԻԱԼԻՍՏԱԿԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ԵՒ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ (Երեւան, 1924), ՍՏԵՓԱՆ ՇԱՀՈՒՄԵԱՆ (Երեւան, 1925), ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԵՒ ԱԶԳԱՅԻՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐ ԱՆԴՐԿՈՎԿԱՍԻ ՄԷՋ 1905-ԻՆ (Երեւան, 1924), ՄԻՔԱՅԷԼ ՆԱԼԲԱՆԴԵԱՆԸ ԵՒ 19-ՐԴ ԴԱՐԻ 60-ԱԿԱՆ ԹՈՒԱԿԱՆՆԵՐՈՒՆ ՈՒ ՌՈՒՍ ԱՌԱՋԱՏԱՐ ԳՈՐԾԻՉՆԵՏԵ (Երեւան, 1949), ԳՐԱԿԱՆ ԱՐՁԱԳԱՆԳՆԵՐ (Երեւան, 1955), ԱԿՆԱՐԿՆԵՐ ՀԱՅ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ (Երեւան, Ա. Հատոր, 1956, Բ. Հատոր, 1960), ԳՐԱԿԱՆ-ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ ՅՕԴՈՒԱԾՆԵՐ (Երեւան, 1962), ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ԹՈՒՄԱՆԵԱՆ (Երեւան, 1971), ԵՂԻՇԷ ՉԱՐԵՆՑ (Երեւան, 1972), ԺՈՂՈՎՈՒՐԴՆԵՐԻ ԵՂԲԱՅՐՈՒԹԵԱՆ ԴՐՕՇԻ ՆԵՐՔՈՅ (Երեւան, 1976), ՄԵԾ ՀՈՒՄԱՆԻՍՏ-ԳՐՈՂ ՅԱԿՈԲ ՊԱՐՈՆԵԱՆԸ (Երեւան, 1979) աշխատասիրութիւնները:
Արտաշէս Կարինեան կը մահանայ 29 Մային 1982-ին Երեւանի մէջ:
Յիսուսի ճշմարիտ Եկեղեցին
Յիսուսի ճշմարիտ Եկեղեցին (Չինարէն: <rb>真</rb><rp>[</rp><rt>Zhēn</rt><rp>]</rp> <rb>耶</rb><rp>[</rp><rt>Yē</rt><rp>]</rp>  <rb>穌</rb><rp>[</rp><rt>sū</rt><rp>]</rp>  <rb>教</rb><rp>[</rp><rt>Jiào</rt><rp>]</rp>  <rb>會</rb><rp>[</rp><rt>Huì</rt><rp>]</rp> ) անկախ Հոգեգալստական եկեղեցի, հիմնադրուած Պէյճին, Չինաստան, 1917-ին : Ներկայիս եկեղեցին ունի 1.5 միլիոն անդամներ յիսունըեօթը երկրներու մէջ : Եկեղեցին չինական ճիւղն է Հոգեկալստական քրիստօնէական եկեղեցիին, որ հիմնուած է 20-րդ դարասկիզբին: Եկեղեցին չ՛ընդունիր Սուրբ Երրորդութեան գաղափարը, փոխարէնը՝ հպատակ  է Օնենեսս Յիսունական աստուածաբանութեան Յիսուսի-Անուն ուսմունքին՝ տասը հիմնական ուսմունքներ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Քրիստոնէութիւն
Երեւանի Պատմութեան Թանգարան
Երեւանի պատմութեան թանգարան, մշակութային-պատմական թանգարան Երեւանի մէջ։
Պատմութեանը
Թանգարանը հիմնադրուած է 1931-ին Սկիզբը՝ ըլլալով Երեւանի քաղխորհրդի կոմունալ բաժնին առընթեր՝ Կոմունալ թանգարան, իսկ 1936-ին վերանուանուած է Երեւան քաղաքի պատմութեան թանգարան։ Թանգարանը հիմնադրման պահուն զբաղեցուցած է Երեւանի հրշէջ վարչութեան շէնքի 2-րդ յարկի սենեակներէն մէկը։ 1936-ին թանգարանը տեղափոխուած է Կապոյտ մզկիթի շէնք, ուր գործած է մօտ 60 տարի ։ 1994-1997-ականներուն թանգարանը գտնուած է նախկին Հռիփսիմեան իգական գիմնազիայի շէնքին մէջ, իսկ 1997-2005.՝ Շահումեանի անուան թիւ 1 միջնակարգ դպրոցի մասնաշէնքին մէջ։
2005-ին թանգարանը հաստատուած է Երեւանի քաղաքապետարանի նորակառոյց շէնքին մէջ, որ Երեւանի քաղաքապետարանի հետ կը կազմէ միասնական ճարտարապետական համալիր: Այսպիսով՝ տեւական դեգերումներէ ետք հիմնաւոր ու հաստատապէս, արժանիօրէն ու վաստակածի իրաւունքով թանգարանը հաստատուեցաւ իր անունին, հարուստ հաւաքածոյին, կուտակած արժէքներուն, մայր քաղաքի վաղնջական պատմութեան արժանի, ճարտարապետ Ճիմ Թորոսեանի ստեղծարար մտքին ու շնորհներուն վայել նորակառոյց շէնքին մէջ։ Երեւան քաղաքի պատմութեան թանգարանին մէջ այսօր կը պահպանուի աւելի քան 87 հազար առարկայ, որոնք կը ներկայացնեն մայրաքաղաքի՝ հնագոյն ժամանակներէն մինչեւ մեր օրերը ընդգրկող նիւթական եւ հոգեւոր մշակոյթը։ Թանգարանին մէջ կը պահուին հնագիտական, ազգագրական, դրամագիտական, կերպարուեստի, գրաւոր աղբիւրներու, լուսանկարներու եւ այլ հաւաքածոներ, որոնք կը պատմեն մայրաքաղաքի եւ անոր մարդոց անցեալին ու ներկային մասին։ Թանգարանին մէջ կը գործէ գիտացուցադրական երեք բաժին, որոնք ստեղծման պահէն ի վեր հաւաքած, ուսումնասիրած եւ ցուցադրած են Երեւանի պատմութիւնը լուսաբանող առարկաները։ Թանգարանին կից կը գործէ գիտական խորհուրդ, որու անդամները եղած են ժամանակի խոշորագոյն մտաւորականներն ու արուեստագէտները՝ ճարտարապետներ Ալ. Թամանեան, Թ. Թորոմանեան, Ն. Բունիաթեան, Մ. Մազմանեան, նկարիչներ Մ. Սարեան, Գ. Գիւրջեան, Տարագրոս, քանդակագործ Ա. Սարգսեան, գիտնականներ Ստ. Լիսիցեան, Ե. Շահազիզ, Ս. Բարխուդարեան, Բ. Առաքելեան, Թ. Յակոբեան եւ այլօք։
Երեւանի տարածքին մէջ մարդը ապրած է դեռեւս հնագոյն ժամանակներէն։ Հրազդան գետի քաղցրահամ ջուրը, մեղմ ու տաք կլիման բարենպաստ պայմաններ ստեղծած են կեանքի զարգացման համար, որու վառ ապացոյցն են Երեւանեան քարայրէն յայտնաբերուած աւելի քան 100 հազար տարուան պատմութիւն ունեցող վանակատէ գործիքները։ Ն.Ք. 4-3-րդ հազարամեակներով կը թուագրուի Առաջաւոր Ասիոյ հնագոյն ու յայտնի պարսպապատ բնակավայրերէն մէկը՝ Շէնգաւիթ բնակատեղին։ Թանգարանին մէջ կը պահպանուին պեղուած զարդանախշերով եւ արձանիկներով պաշտամունքային օջախներ, երկգոյն սեւ եւ կարմիր փայլեցուած խեցեղէն անօթներ, աղորիքներ, հացահատիկային բոյսերու մնացորդներ։ Երեւանը Հայաստանի 12-րդ մայրաքաղաքն է։ Այն հիմանադրած է Արգիշտի առաջին արքան Ն.Ք. 782-ին եւ կոչած էրեբունի, որու հնչիւնափոխութենէն ալ առաջացած է Երեւան անունը։ Թանգարանին մէջ պահուող -ինորմնանկարները, սեպագիր արձանագրութիւնները եւ բազմաթիւ այլ առարկաներ խօսուն վկան են քաղաքի հարուստ հնագոյն անցեալին։ Հնագիտական հաւաքածոյին մէջ կ՚առանձնանան Կարմիր բլուրէն յայտնաբերուած գարեջուրի խեցեղէն անօթները, որոնք կը վկայեն, որ դեռեւս Ն.Ք. 7-րդ դարուն հայերը գարեջուր ըմպած են, որ աւելի ուշ կը հաստատէ յոյն պատմիչ Քսենոփոնը։ Ն.Ք. 1-ին հազարամեակով կը թուագրուի Կարմիր բերդի բնակավայրը, ուրկէ պեղուած է հարուստ հնագիտական հաւաքածոյ՝ պրոնզէ գօտիներ, խեցեղէն անօթներ, քարէ կուռքեր, նետասլաքներ, դանակներ, զարդեր եւ այլն։ Քաղաքի հելլենիստական մշակոյթը կը ներկայացնեն Աւան-Առինջէն պեղուած առարկաները։
Միջնադարեան Երեւանի մէջ կը գործէին Պօղոս-Պետրոս /5-րդ դ./, Կաթողիկէ Սբ. Աստուածածին /13-րդ դ./, Սբ. Յովհաննէս/17-րդ դ/, Սբ. Սարգիս /17-րդ դ./ եւ այլ եկեղեցիներ։ Թանգարանին մէջ կը պահպանուին խոնարհուած եկեղեցիներու երկաթեայ դռները, որմնանկարներ, ծիսական անօթներ, վարագոյրներ, զանգ /1862/, Կաթողիկէ եկեղեցւոյ13-րդ դարու մանրակերտը եւ այլ մասունքներ։ Քաղաքի կառավարման, առեւտուրի եւ արդիւնաբերութեան զարգացման գործին մէջ մեծ ներդրում ունեցած են Մելիք-Աղամալեան, Գեղամեան, Աֆրիկեան, Տէր-Աւետիքեան, Եսապեան եւ այլ ընտանիքներ, որոնց մասին պատմող առարկաները տեղ գտած են թանգարանին մէջ։ 1834-ին ռուս կայսր Նիկոլա առաջինը ոսկիէ ժամացոյցը /կը պահպանուի թանգարանին մէջ/ նուիրած է Մելիք-Աղամալեաններու տոհմին՝ ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ ռուսական զօրքերուն մատուցած մեծ ծառայութիւններուն համար։ Թանգարանային առարկաներուն մէջ մեծ հետաքրքրութիւն կը ներկայացնեն տառաձուլական եւ տպագրական մեքենաները, որոնք նոյնքան հետաքրքրաշարժ պատմութիւն ունին. Մխիթարեանները 19-րդ դարուն Վիեննայի մէջ հիմնած են տպարան եւ առանձին գրաձուլարան, ուր ձուլած են հայերէն, լատիներէն եւ այլ լեզուներու նոր տառատեսակներ։ Այստեղ կարելի էր շարել եւ տպագրել 50 լեզուով գրականութիւն։ Մկրտիչ Ա. Խրիմեանը՝ Խրիմեան Հայրիկը, տառաձուլական մեքենան ձեռք բերած է Մխիթարեաններէն, օգտագործած է Վարագայ վանքի տպարանին մէջ։ Աւելի ուշ այն տեղափոխուած է էջմիածին, իսկ խորհրդային տարիներուն օգտագործուած է Երեւանի թիւ 1 տպարանին մէջ։ 1960-ին մեքենան հանգրուանած է Երեւանի պատմութեան թանգարանին մէջ։ Նոյնպիսի ճանապարհ անցած է տպագրական մեքենան, որմով 1913-ին տպագրուած է «Խօսք» թերթը՝ Արշաւիր Մելիքեանի խմբագրութեամբ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Երեւանի թանգարաններ Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութեան թանգարաններ
Հարպին
Հարպին, Չինաստանի հիւսիսը, Ռուսիոյ սահմանին մօտ գտնուող եւ մօտաւորապէս մէկ միլիոն բնակչութիւն ունեցող քաղաք մը։ Անիկա ճանչցուած է իբրեւ Չինաստանի «Սառոյցի քաղաքը»:
Քաղաքը հիմնադրուած է 1898-ին, Ռուսաստանի կողմէն Արեւելա-Չինական երկաթուղիի կառուցման ժամանակ ։ Իսկ 1880-1950-ական թուականներուն, չինական Հարպին եւ Շանկհայ քաղաքները հայ համայնքներու կեդրոն եղած են ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
1894 թուական
1894 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 94րդ տարին
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1894 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1894 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1894
Արարատեան տարազ
Արարատյան տարազ կամ Այրարատի ազգային տարազ, հայկական ազգային տարազի բաղկացուցիչ մասերից մեկը, որը աշխարհագրական առումով ընդգրկում է պատմական Այրարատ նահանգի շատ գաւառներ: Այրարատեան տարազի ընդգրկման շրջանակներն են Արարատեան դաշտը, Երեւանի նահանգը, Կոտայքը, Թիֆլիսի նահանգը, Պարսկահայքն ու Իրանի հայ գաղութները : Սա հայկական ազգային տարազի ինքնատիպ, զուտ տեղական իւրայատկութիւններով ներդաշնակ ամբողջութիւն մըն է, որը նաեւ համահայկական շատ ընդհանրութիւններ ունի։ Այրարատի տարազախումբը կ'առանձնանայ գոյներու, կտորատեսակներու հիանալի համադրութեամբ եւ տպաւորիչ ձեւաւորմամբ: Այն ունի քաղաքային եւ գիւղական տարբերակներ:
Կովկասեան տարազները մասնակի ազդեցութիւն ունեցեր են Երեւանի նահանգ եւ Թիֆլիսի նահանգ հայկական տարազներու վրայ:
Պատմութիւն
Այրարատեան տարազախմբի ձեւաւորման եւ զարգացման գործին մէջ մեծ ազդեցութիւն թողած է նահանգի պատմական անցեալը: Այրարատ աշխարհը համարուեր է հայ ժողովուրդի քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային կեդրոններէն։ Ան բազմաթիւ անգամ ենթարկուեր է օտարերկրեայ արշաւանքներուն ու ասպատակութիւններուն: Այրարատը գտնուելով տարանցիկ առեւտրական ճանապարհներու հանգուցակէտին 11-13-րդ դարերուն թուրք-սելճուկեան, մոնղոլ-թաթարական յարձակումներու հետեւանքով լուրջ աւերածութիւններ եւ կորուստներ կը կրէ ։ Աւելի ուշ` 17-րդ դարում ան կռուախնձոր կը դառնայ Թուրքիայի եւ Պարսկաստանի միջեւ: Պարսից Շահ Ապասը Այրարատի բնակչութեան հոծ զանգուածներ տեղահանելով Պարսկաստան կը տանի որպէս գաղթական: Պարսկաստան գաղթած հայերէն շատերը, որոնք իրենց հետ տարեր եւ սրբօրէն պահպաներ էին կենցաղի եւ մշակոյթի շատ տարրեր, ի թիւս այդ տարազը, հետագային վերաբնակութիւն կը հաստատեն իրենց բնօրրանի մէջ:
Միեւնոյն ժամանակ պարսիկները Արեւմտեան Հայաստանի Վան, Մանազկերտ, Ալաշկերտ, Կարին, Բասեն, Խնուս քաղաքներէն եւ գաւառներէն մեծ թիւով բնակիչներ կը բերեն եւ կը բնակեցնեն Այրարատի մէջ, որով եւ բազմաբնոյթ կը դառնայ տեղի հայերու տարազային համալիրը. կողք կողքի կը սկսին գոյատեւել տարբեր տարազաձեւեր: Բացի այդ, 18-րդ դարի 70-ական թուականներուն վրաց Հերակլ 2-րդ թագաւորի կողմէ մեծ թիւով հայեր Երեւանէն եւ շրջակայ գիւղերէն կը գաղթեն Թիֆլիս եւ այլ շրջաններ: 1804 թուականին Երեւանէն եւ Էջմիածնէն հայերու նոր ալիք մը կը գաղթէ Վրաստան ։ Անկասկած, պատմական այս բոլոր անցքերը իրենց կնիքը ունեցեր են տարազի առանձին համալիրներու ձեւաւորման եւ հետագայ զարգացման վրայ:
Կանացի զգեստներ
Այրարատեան կանացի զգեստի համալիրը բաղկացած էր սպիտակեղենէն, վերնազգեստէն, վերարկուէն, գօտիէն եւ գլխու յարդարանքէն։
Սպիտակեղէնը բամբակեայ կտոր էր կամ քաթանէ։ Վերնազգեստը մետաքսեայ էր՝ միագոյն կամ ծաղկանախշերով, վզի բացուածքի եզրերուն կը կարուէր նեղ կանգնած օձիք։ Վերնազգեստի թեւերը երկար էր եւ կը ծածկէր դաստակը։ Կը կապուէր մետաքսեայ գօտի՝ ծայրերուն կցուած ասեղնագործ ժապաւէններով։ Տօնական հագուստներու հետ կը կապէին նաեւ արծաթեայ կամ ոսկեայ գօտիներ: Բնորոշ էր նաեւ մութ կապոյտ, կարմիր կամ կանաչ թաւշեայ կտորէն վերարկուն, որու եզրերը, թեւեր ասեղնագործուած էին ոսկեթել ժապաւէններով եւ եզերուած աղուէսի մորթով:
Գլխու յարդարանքը բաղկացած էր ոսկեայ կամ արծաթեայ ճակատնոցէն, նուրբ ասեղնագործ շղարշէ քօղէն, գիւղերուն մէջ նաեւ քիթն ու բերանը ծածկող թաշկինակներէն: Մազերը մեջտեղէն բացուած էր, երկու հիւսքով՝ ծայրերուն ժաապաւէններ կապուած, ականջներու մօտ ոլորած մազափունջով։
Երեւանի մէջ մինչ ամուսնանալը աղջիկները գլխաբաց էին, գիւղերու մէջ կը կապէին չիթէ կտորէն գլխաշոր։ Այլ էր գլխու յարդարանքը ամուսնանալէն յետոյ ։
Արարատեան տարազի գեղջկական եւ քաղաքային կանացի ամենօրեայ եւ տօնական շրջազգեստը մեծաւմասամբ միակտոր էր: Ատոր կրծքի մասը Արարատեան հովիտի մէջ, Երեւանի եւ Պարսկահայքի մէջ փակ էր, Թիֆլիսի մէջ` կիսաբաց: Պարսկահայքի եւ Իրանի հայ կնոջ տարազի վրայ առաւել զգալի է պարսկական մշակոյթի ազդեցութիւնը:
Տղամարդկանց զգեստներ
Այրարատեան տղամարդկանց տարազին բնորոշ է շապիկը, արխալուղը, կաշիէ գօտին եւ կապան։
Շապիկը ճերմակ քաթան էր, երկարութիւնը ազդրերու կէսէն ցած, երկար եւ լայն թեւերով: Օձիքը մէկ մատ լայնութեամբ եւ քանի մը կոճակով ամրացուած: Շապընկերը ճերմակ կտաւէ կամ ամերիկեան է (բամբակէ ամուր գործուածք)։ Շալվարը սեւ կամ կապոյտ մահուդէն (թաղիքանման խաւով բրդեայ կամ կիսաբրդեայ հաստ գործուածք) էր, լայն, ծայրերը կտորի գոյնի ղայթանով (բարակ թելերէ հիւսուած պարան) երիզուած կամ պարզ: Ներքեւը՝ աւելի նեղ եւ առանց զարդի:
Հոգիներու Աճուրդ
Հոգիներու Աճուրդ (կամ Կեանքերու Աճուրդ) (Auction of Souls) նաեւ ծանօթ իբր Յօշոտուած Հայաստան (Ravished Armenia), Հայոց Ցեղասպանութեան մասին նկարահանուած առաջին ֆիլմը։ Պատրաստողն է Օսքար Ափֆելը։ Առաջին անգամ ցուցադրուած է 16 Փետրուար 1919-ին, Նիւ Եորքի «Փլազա» հիւրանոցին մէջ։
Արարատեան տարազ
Տղամարդկանց զգեստներ
Վրայէն հագեր են սեւ, կապոյտ մահուդէն (թաղիքանման խաւով բրդեայ կամ կիսաբրդեայ հաստ գործուածք), աստառած արխալուղ: Հարուստ տղամարդիկ հագեր են թանկարժէք կտորներէն՝ յաճախ մետաքսէ արխալուղ, լայնափողք շալվարը, կապեր են արծաթէ գօտի, գլխուն կրեր են բարձրադիր բուխարի փափախ:
Հոգիներու Աճուրդ
Ֆիլմը նկարահանուած է Հայոց ցեղասպանութեան ականատես չմշկածագցի Արշալոյս Մարտիկանեանի «Յօշոտուած Հայաստան» (Ravished Armeia) փաստագրական յուշագրութեան հիման վրայ։ Քալիֆորնիոյ մէջ շարժապատկերի արտադրիչ «Մեթրօ կոլտուին մէյըր» ընկերութեան կողմէ եւ Օսքար Ափֆելի բեմադրութեամբ կը նկարահանուի «Հոգիներու աճուրդ» անձայն շարժապատկերը՝ մասնակցութեամբ շուրջ 10 հազար անձերու եւ հեղինակութեամբ ու դերակատարութեամբ Օրորա-Արշալոյս Մարտիկեանի :
Արարատեան տարազ
Տղամարդկանց զգեստներ
Արխալուղի վրայէն կապա հագեր են, ծունկերէն քիչ ներքեւ իջնող, առաջամասը բաց, իրանը մինչեւ գօտի գրկած՝ ետեւի մասը 4 դուրս ցցուած ծալքով, թեւերը շատ երկար՝ միայն ուսագլուխներուն ամրացուած, քիչ ծալուած ուսերու վրայէն դէպի ետեւ նետուած: Թեւերու շուրջը եղած են սեւ ղայթանէ օղակներ եւ կոճակներ, որոնք չեն կոճկուիր: Թեւերն ու զգեստն ամբողջովին աստառապատուեր են բաց եւ մութ կապոյտ մետաքսով: Հագեր են նաեւ չուխա՝ սեւ, սրճագոյն բուրդէ: Այս կապայի նման էր, միայն թեւերը աւելի երկար եւ կարուած, թեւերի երկարութիւնը մինչեւ մատներու ծայրերը: Աստառապատուեր է մետաքսէ կտորով եւ վրան ծալուել։ Հագեր են ճերմակ գուլպայ եւ եամանի կամ երկարավիզ կօշիկ:
Հոգիներու Աճուրդ
Նկարահանում
“Յօշոտուած Հայաստան” գիրքը արդէն պատրաստ էր, երբ Հայ-սուրիական ամերիկեան նպաստամատոյց կոմիտէն առաջարկեց գիրքի դիպաշարի հիման վրայ ստեղծել շարժանկար մը, որուն ամբողջ հասոյթը պիտի տրամադրուէր Մերձաւոր արեւելքի որբանոցներուն մէջ գտնուող շուրջ 60 հազար հայ որբերուն։ Այդպիսով, 1918-ին, Գալիֆորնիայի մէջ, ամերիկեան “Մեթրօ Կոլտուին Մեյեր” շարժանկարի ընկերութեան արտադրութոամբ բեմադրիչ Օսքար Ափֆել նկարահանեց Արշալոյս Մարտիկանեանի իրական պատմութեան վրայ հիմնուած “Հոգիներու Աճուրդ” համր ֆիլմը։ Նկարահանումներուն մասնակցեցան շուրջ 10 հազար անձեր եւ անոնց շարքին հայ տարագիրներու 200 մանուկներ։ Անիկա հանդիսացաւ Մեծ եղեռնի մասին պատմող առաջին գեղարուեստական շարժանկարը եւ ընդհանրապէս՝ ցեղասպանութեան թեմային անդրադարձող առաջին ֆիլմը ամբողջ աշխարհի մէջ։
Արարատեան տարազ
Հարսանեկան զգեստներ
Կնոջ հարսանեկան տարազը բաղկացած էր վերնազգեստէն, գօտի-գոգնոցէն, զգեստի բացուածքը ծածկող կրծկալէն, ճակատակալէն եւ սպիտակ շղարշէն։ Զգեստը սպիտակագոյն մետաքսէ էր, որու թեւերը բացուածքով էր եւ եզրազարդուած էր։ Գօտի-գոգնոցը ոսկեթել ասեղնագործութեամբ էր, որու վրայ գլխաւորապէս պատկերուած էր կենաց ծառը: Նման զարդանախշերով է յարդարուած նաեւ զգեստի բացուածքը ծածկող կրծկալը: Ճակատակալը եւս զարդարուած է ոսկեթել բանուածքով: 20-րդ դարասկզբի հարսանցուի հագուստը կազմուած է ձեւաւոր թեւերով, երկարափէշ, իրմէ ծաղկանախշերով մետաքսեայ զգեստէն եւ ծաղկանախշերով ասեղնագործուած կրծկալէն եւ գոգնոցէն: Կը կրէ զգեստի ասեղնագործ ճակատակալ եւ սպիտակ շղարշ, որու մէկ անկիւնով ծածկուած է պարանոցը: Քօղի տակէն կ'երեւի դէմքը շրջանակող ոլորուն մազափնջերը:
Հոգիներու Աճուրդ
Նկարահանում
”Հոգիներու Աճուրդ” ֆիլմը առաջին անգամ ցուցադրուած է 1919-ի փետրուար 16-ին, Նիւ Եորքի “Փլազա” հիւրանոցին մէջ, Հայ-սուրիական ամերիկեան նպաստամատոյց կոմիտէի անդամներ Օլիվըր Հարիմանի եւ Ճորճ Վանտերպիլթի հովանաւորութեամբ։ Ընդհանուր առմամբ ֆիլմը ցուցադրուած է Ամերիկեան 23 նահանգներու մեծ քաղաքներուն, Լատինական Ամերիկայի շարք մը երկրներու, Մեքսիկայի եւ Կուբայի մէջ եւ ամէնուր բացառիկ յաջողութիւններ ունեցած է՝ արժանանալով “դարակազմիկ շարժանկար” գնահատականին։ Անոր հասոյթը կազմեց 30 միլիոն ամերիկեան դոլար։
Արարատեան տարազ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հագուստի ոճեր
Հոգիներու Աճուրդ
Ցուցադրութիւն
Ֆիլմը առաջին անգամ ցուցադրուած է հայ-սուրիական օգնութեան ամերիկեան կոմիտէի անդամներ Օլիվըր Հարիմանի եւ Ճորճ Վանտերպիլթի հովանաւորութեամբ։ Ցուցադրութեան ներկայ եղսծ են Նիւ Եորքի շուրջ 7000 ականաւոր անձինք, տոմսի արժէքը եղած է տասը տոլար։ Մեծ քաղաքներու մէջ՝ Նիւ Եորքի, Սան Ֆրանսիսքյի, Լոս Անճելըսի շարժապատկերի նկարին իւրաքանչիւր հրապարակումէն ետք հանդիպումներ կազմակերպուած են տեղի վերնախաւի եւ Մարտիկանեանի հետ։
Ընդհանուր առմամբ, ֆիլմը ցուցադրուած է ԱՄՆ 23 նահանգներու մեծ քաղաքներու, Լատին Ամերիկայի շարք մը երկիրներու մէջ, նաեւ՝ Քուպայի մէջ եւ ամէնուր բացառիկ յաջողութիւններ ունեցած է։ «Հոգիներու աճուրդը» Մեծն Բրիտանիա բերուած է 1919-ի Դեկտեմբերին եւ ենթարկուսծ է պետական գրաքննութեան։ Երկար բանակցութիւններէ ետք Սքոթլանտ Եարտի համաձայնութեամբ ցուցադրուած է 20 Յունուար 1920-ին թագաւորական Ալպերտ Հոլին մէջ եւ շարունակուած է մօտ երեք շաբաթ, որմէ ետք դադրեցուած է։ Երկրորդ գրաքննութենէ ետք կրճատուած է չորս տեսարան, ապա ետք ցուցադրուած։ Որոշ ժամանակ ետք ֆիլմի ցուցադրութիւնը մէկընդմիշտ կը դադրի եւ կը հանուի «պրոկատէն»։ 1920-ական թուականներու սկիզբը ինչպէս ամերիկեան, այնպէս ալ բրիտանական գրադարաններէն գրաքննութեան ենթարկուեցաւ եւ հանուեցաւ նաեւ «Յօշոտուած Հայրենիք» գիրքը, վերաշարադրուեցան գերմանացի սպաներու հակամարդկային արարքներուն վերաբերող էջերը։
Կորուստ եւ փնտռտուք
Աւելի քան ութսուն տարի շարժանկարի պատմաբանները կը փնտրեն 9 ժապաւէններէ կամ մասերէ բաղկացած “Հոգիներու աճուրդ” ֆիլմը, սակայն որեւէ հետք առայժմ կարելի չէ եղած գտնել։ Կայ վարկած մը, ըստ որուն, նիթրաթի հիմքի վրայ պատրաստուած այդ հազուագիւտ ժապաւէնները ջուրի տակ անցած են դէպի Պաթումի նաւահանգիստ շարժող ընկղմած նաւի մը հետ միասին, կամ անոնք գողացուած եւ ոչնչացուած են Պաթում քաղաքին մէջ։ Ֆիլմի ամբողջական տարբերակը՝ 85 վայրկեան տեւողութեամբ, ցաւօք, մինչ այսօր չէ պահպանուած։ միայն 1994 թուականին, արժանթինահայ Էտուարտ Կոզանլեանի ջանքերով յայտնաբերուած է ժապաւէնի 20 վայրկեանոց մէկ հատուածը միայն, որուն պատճէնը կը պահուի Հայաստանի Հայկական ցեղասպանութեան թանգարանին մէջ։ Ֆիլմը ունեցած է նաեւ անգլերէն, Հետագային՝ ֆրանսերէն եւ հայերէն ենթագիրեր բոլոր տեսարաններուն համար։ Ենթագիրները լոյս տեսած են 1997-ին, Scarecrow Press-ի կողմէ հրատարակուած Էնթընի Սլայտի “Յօշոտուած Հայաստանը եւ Աւրորա Մարդիկանեանի պատմութիւնը” գիրքին մէջ։ “Յօշոտուած Հայաստանը ֆիլմի 90-ամեակին առթիով` անկէ պահպանուած հատուածը կրնաք տեսնել Հայաստանի Հայկական ցեղասպանութեան թանգարանին պաշտօնական կայքէջին վրայ www.genocide-museum.am
Փաստեր ֆիլմի մասին
«Կեանքերու Աճուրդ» շարժանկարը կը ներկայացնէ զոհերուն խաչերու վրայ գամուիլը։ Սակայն, 70 տարիներ ետք, Մարտիկանեան կը յայտնէ շարժանկարի պատմաբան Anthony Slide-ին, թէ այդ տեսարանը ճշգրիտ չէր, այլ՝ «խաբկանք»։ Ան կ'ըսէ «Թուրքերը այդպէս չըրին, այլ շինեցին սրածայր խաչեր, որմէ ետք աղջիկներուն հագուստները պատռտելով հանեցին եւ բռնաբարեցին զանոնք, ապա աղջիկները նստեցուցին այդ սուր մասնաւորապէս պատրաստուած տախտակներուն վրայ, հեշտոցին ճամբով։ Այդ էր ահաւոր մահապատիժներէն մէկը, ահա թէ որոնք են թուրքերը։ Ամերիկացիները շարժանկարը պատրաստեցին աւելի քաղաքակիրթ ձեւով։»
Աւելի քան ութսուն տարի շարժապատկերի պատմաբանները փնտրած են «Հոգիներու աճուրդ» ֆիլմի ինը ժապաւէնները, սակայն որեւէ հետք չեն գտած։ Կայ վարկած, որ նիթրատի հիմքով պատրաստուած այդ հազուագիւտ ժապաւէնները ջրասոյզ եղած են դէպի Պաթումի նաւահանգիստ շարժուող խորտակուած նաւու հետ, կամ որ ատոնք գողցուած ու ոչնչացած են Պաթումի մէջ։ Ժապաւէնի ամբողջական տարբերակը՝ 85 վայրկեան տեւողութեամբ, ցաւօք, չէ պահպանուած, եւ միայն 1994 թուականին արժանթինահայ Էտուարտ Գոզանլեանի ջանքերով յայտնաբերուած է ժապաւէնէն մէկ հատուած, որուն մէկ օրինակը կը պահպանուի Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-կեդրոնի ֆոնտին մէջ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1919 շարժանկարներ Ստորոգութիւն:Ամերիկեան շարժանկարներ Ստորոգութիւն:Շարժանկարներ Հայոց ցեղասպանութեան մասին Ստորոգութիւն:Սեւ-սպիտակ շարժանկարներ
Աղ Դրուած Վարունգ
Աղ դրուած վարունգ, վարունգէ եւ տարատեսակ համեմունքներէ պատրաստուած ուտեստ : Սլաւոնական եւ գերմանական (Salzgurken) խոհանոցներու աւանդական ուտեստներէն մեկն է:
Աղել
Աղելու համար վարունգները կը տեսակաւորուին ըստ մեծութեան, հասած ըլլալու եւ տեսակի: Աղ դնելու համար աւելի յարմար են սեւ բշտիկներով վարունգները, սպիտակ բշտիկներով վարունգները կ՛օգտագործուին թարմ վիճակի մէջ։ Առանձնայատուկ նրբախորտիկ կը համարուի մատղաշ, աղի վարունգը, որու կեղեւը բարակ եւ ձիգ է՝ առանց փուչ եւ փափկած տեղերու: Պատրաստումը տեղի կ՛ունենայ հետեւեալ ձեւով. վարունգները կը տեղափոխուին աղաջուրի մէջ եւ փայտեայ տակառներու մէջ կը պահեն քանի մը շաբաթէ մինչեւ քանի մը ամիս: Բացի կերակուրի աղէն աղաջուրի մէջ կ'աւելցնեն համային յաւելումներ, որոնք կը փոխուին՝ կախուած բաղադրատոմսէն՝ սխտոր, սամիթ, սեւ պղպեղ, սեւ հաղարջի, բալի, կաղնի, սովորական կծուիչի եւ այլ տերեւներ:
Կիրառում
Աղ դրուած վարունգը կարելի է ուտել առանց լրացուցիչ մշակման: Այն կ՛ուտեն ինչպէս ամբողջութեամբ, այնպէս ալ կտրտած վիճակով տարբեր ուտեստներուն՝ աղցաններուն, ապուրներուն, ջղաղաց աւելցնելով:
Տարածուած կարծիքի եւ կարծրատիպի համաձայն՝ կը հանդիսանան աւանդական ռուսական ակրատ՝ օղիի համար: Վարունգի աղաջուրը նաեւ կը կիրառուի ուտեստներ պատրաստելէ: Այն կալեայի հիմքն է, կ'աւելացուի աղ դրուած վարունգով ապուրի՝ աղապուրի մէջ՝ որպէս բաղադրատոմսի անքակտելի մաս, ինչպէս նաեւ քանի մը ջղաղացներու մէջ։ Անոր հիման վրայ կը պատրաստեն սոուսներ եւ աղցանային ամոքունքներ: Ռուսական եւ ուքրանական կենցաղին մէջ գոյութիւն ունի աւանդոյթ՝ խնճոյքէն ետք աղաջուրը օգտագործել որպէս խումարէն դուրս գալու միջոց, որ կը նպաստէ օրգանիզմէն հեռացնել ալքհոլային թունաւորման արգասիքները:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ուտեստներ
Փիթըր Իբերացի
Փիթըր Իբերացի (վրաց.՝ პეტრე იბერი, շուրջ 411—491), Մայումի եպիսկոպոս, Բեթղեհեմի վրացական առաջին վանքի հիմնադիրը։ Վրաց. ուղղափառ եկեղեցու կողմէն դասեր ստացած է սուրբերու շարքին մէջ։
Փիթըր Իբերիացին Վրաստանի Բոսմարիոս արքայի որդին է։ Կրած է Մուրուան (Մուրուանազ) անունը։ 423 թուականին որպէս քաղաքական պատանդ ուղարկուած է Կոստանդնուպոլիս, որտեղ փիլիսոփայական, աստուածաբանական, բժշկական կրթութիւն ստացած է Եւդոկիայ թագուհիի հովանաւորութեամբ։ Իր ուսուցիչ Միտրիդատի հետ ուխտագնացութեան կ'երթայ Երուսաղեմ, որտեղ վանական կը ձեռնադրուի եւ կը ստանայ Փիթըր անունը (իսկ Միտրիդատն կը ստանայ Եօհան անունը)։ Պաղեստինի մէջ ան զբաղուած է փիլիսոփայական-աստուածաբանական գործունեութեամբ, ինչպէս նաեւ բժշկութեամբ։ 430 թուականին Բեթղեհեմ ի մէջ հիմնադած է վրացական վանք եւ կոչած է «Վրացական վանք»: 445 թուականին դարձած է քահանայ, իսկ 452 թուականին մի քանի ամիս եղած է Մայումի եպիսկոպոս։ Հիմնադրած է եկեղեցի ու անձամբ ընդունած է հիւանդներուն մինչ այն ժամանակ, երբ քրիստօնեաներն այդտեղէն կը հեռանային տեղական կառաւարութեան կողմէն։ Փիթըր տեղափոխուած է Եգիպտոս, սակայն յետոյ վերադառձած է Մերձաւոր Արեւելք:
Միջնադարեան աղբիւրներու համաձայն՝ Փիթըր գրած է մէկ շարք աստուածաբանական երկեր եւ ունեցած է բազնաթիւ աշակերտներ, սակայն անոր անունով աշխատութիւնները չեն պահպանուած։ Շալուայ Նուցուբիձեի ու բելգիացի գիտնական Էռնեստ Հոնիգմանի առաջարկած վարկածի համաձայն՝ Փիթըր Իբերիացին է Դիոնիսիսոս Արեոպագի անունով յայտնի աշխատութիւնների հեղինակը :
Երկար ժամանակ Փիթըր Իբերիացին Քաղկեդոնի ժողովի հակռակորդների շարքին մէջ էր։Այս հարցը կը մնայ վիճելի, թէ արդյօք ան ընդունեց Քաղկեդոնի ժողովի դրոյթները։ Ամէնայն դէպս, բաւական բարձր է անոր հաւանականութիւնը, որ ան, ինչպէս կայսրուհի Եւդոկիան, հաշտուած է Քաղկեդոնի ժողովի դրոյթներու կողմնակիցներուն հետ :
Պահպանուած են Փիթըր Իբերացիի վարքի երկու տարբերակներ՝ սիրիական (նախապէս գրուած է անոր աշակերտ՝ Եօհան Ռուֆիի կողմէն Յունարէնով, թարգմանուած է VIII դարին) եւ վրացական, որ գրուած է Փիթըր Իբերացիի ժամանակակին Միտիլենայի եպիսկոպոս Զախար Ճարտասանի կողմէն եւ պահպանուած է XIII դարի ձեռագրերուն մէջ։
Հոթ Տոկ
Հոթ տոկը (անգլ.` hot dog, բառացիօրէն կը թարգմանուի իբրեւ «տաք շուն»), սննդատեսակ է, որու մէջ կայ նրբերշիկ` դրուած հացի մէջ։ Սովորաբար կը մատուցուի տարբեր լցօններով, աւելի յաճախ` քեչափով, մայոնէզով կամ մանանեխով։ Կրնայ նաեւ պարունակել թարմ, տապկուած կամ համեմուած բանջարեղէն, կանաչեղէն, պանիր եւ այլ բաղադրեալներ։
Պատմութիւն
Առաջին անգամ Ֆրանքֆուրթի մէջ մսագործ մը սկսաւ պատրաստել հոթ տոկ եւ այն անուանեց «Dachshund»։ 1871-էն սկսաւ վաճառուիլ հոթ տոկը, որ երշիկ էր փաթթուած հացով։ 1901 թուականին Դարգան անունով մարդը համոզուած չէր, որ այդ ուտեստը կարելի է անուանել Dachshund, այլ պարզապէս՝ հոթ տոկ։
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:Խոհանոց
Ռուբէն Ճանպազեան
Ռուբէն Ճանպազեան (ծնած ), խմբագիր, լրագրող, թարգմանիչ, ուսուցիչ: 2016 թուականէն 2018, Ճանպազեան ստանցնած էր Հայրենիք թերթի անգլերէն « Armenian Weekly» շաբաթաթերթի գլխաւոր խմբագիրի դերը: 2018 թուականէն 2020, Ճանպազեան խմբագիրն էր հ-բեմ առցանց հարթակին: 2018 թուականին, Թաթուլ-Սոնենց Փափազեանի հետ, հրատարակած է Անդրանիկ Ծառուկեանի «Թուղ Առ Երեւան» բանաստեղծութեան գիրքի անգլերէն թարգմանութիւնը:
Ճանպազեան հայոց պատմութիւն եւ գրականութիւն դասաւանդած է Թորոնթոյին ՀՕՄ-ի դպրոցին մէջ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Պեն Պաղտիկեան
Պեն-Հըր Հայկ Պաղտիկեան (անգլ.՝ Ben-hur Haig Bagdikian, ծնած ) Ամերիկահայ լրագրող, վերլուծաբան, լրաքննադատ, եւ համալսարանի դասախօս, դեկան:
Շարլ Ազնաւուրի Տուն-Թանգարան
Երեւանի կեդրոնը, Կասկատի կից գտնուող Շարլ Ազնաւուրի տուն թանգարանին հեղինակն է ճարտարապետ Նարեկ Սարգիսեան: Թանգարանին բացումը կատարուած է 2011 թուականի Հոկտեմբերի 7-ին։ Բացման հանդիսութեան ներկայ գտնուած են Ազնաւուր, Ֆրանսայի նախագահ Նիկոլա Սարկոզի եւ Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգիսեան :
Ֆրանսահայ ճարտարապետ Արիս Ատամեանի նախագիծով կը վերանորոգուի Շարլ Ազնաւուր ի տուն թանգարանը: Յունիս 1, 2017 թուականին երգիչին կացարանի բանալիները Հայաստանի պետութեան կողմէ պաշտօնապէս կը հանձնուին Ազնաւուր Հիմնադրամին: Աշխատանք կը տարուի թանգարանը վերածել Հայաստանի առաջին փոխշփումով (interactive) թանգարանին, մշակութային եւ երիտասարդական կեդրոնի եւ աշխարհի առաջին թանագանին, ուր հերոսը այցելուներուն անձամբ կը պատմէ իր կեանքին պատմութիւնը :
Թանգարանի պարունակութիւն
Թանգարանին հաւաքածոն կը պարունակէ գիրքեր, ձայնասկաւառակներ եւ մրցանակներ ու պարգեւներ, որոնք Ազնաւուր անձամբ ուղարկած է թանգարան:
Ալպիական Մանուշակ (պատմուածք)
Ալպիական մանուշակ, Ակսել Բակունցի պատմուածքներէն, որ գրած է 1925-27-ականներին։ Պատմուածքը ընդգրկուած է «Սեւ ցելերի սերմնացանը» ժողովածուի մէջ։ Պատմուածքը նուիրուած է Արփենիկ Չարենցի յիշատակին ։
Ակսել Բակունցը հանդէս եկած է 20-րդ դարու 20-ական թուականին։ Հայ գրականութեան մէջ անոր ինքնատիպութիւնը այն է, որ ան իր ստեղծագործութիւնները պատկերեց այնպիսի նրբութեամբ եւ քնքնշութեամբ, որ Աւետիք Իսահակեանը ըսած է. «Հայաստանում կայ մի գրող, որի բառերը զրնգում են կոմիտասեան շնչով եւ փայլատակում են Սարեանական կտաւների գոյներով, դա Ակսել Բակունցն է»: «Ալպիական մանուշակ» պատմուածքը Ակսել Բակունցի առաջին գործերէն մեկն է։ Այնտեղ արտայայտուած են անոր արձակի էական յատկանիշները՝ ուրոյն աշխարհազգացումը, բարոյական ու գեղագիտական ըմբռնումներու ինքնատիպութիւնը, անոր արուեստի փիլիսոփայութիւնը, անմնացորդ սէրը հայրենիքի եւ մարդու հանդէպ։
Կերպարներ
Գիւղ կու գան հնագէտը, նկարիչը եւ անոնց հետ է նաեւ ուղեկցորդը։ Անոնք պատմուածքի հերոսներն են։ «Ալպիական մանուշակ»ին մէջ կը պատկերուի իրականութեան եւ արուեստագէտներու հանդիպումը։ Նկարիչը զգայուն խառնուածքով մարդ է։ Ան Կաքաւաբերդ եկած է որպէսզի նկարէ բնութեան գեղեցկութիւնը։ Անոր մէջ կ՚արթննան գեղեցիկ յուշեր, որպէս մէկ այլ կնոջ լրացում։ Նկարիչը կնոջ այդ գեղեցկութեան մէջ չի նկատեր, որ ան հոգեր ունի, ընկճուած է։ Կաքաւաբերդէն նկարիչը կը տանի իր հետ գեղեցիկ տպաւորութիւն ու նոր կտաւ մը։ Իր հոգեբանութեամբ եւ մօտեցումով ան հարազատ է պատմուածքի սկիզբին եւ վերջնամասի խորհրդամշուող գեղեցիկի այն ընկալման, ըստ որ «բուրմունքից արբեցած բզէզին» մանուշակը ճոճք էր կը թուէր, աշխարհը ծիրանագոյն բուրաստան։
«Բուրմունքից արբեցած բզէզի» միւս տարբերակը հնագէտն է։ Եթէ նկարիչի համար անցեալը կ՚առնչուի այսօրուան, ապա հնագէտի համար գոյութիւն ունի միայն անցեալի գեղեցիկը։ Սա եւս կը փնտրէ գեղեցիկը, սակայն անցած գնացած գեղեցիկը։ Ան կը կոխոտէ նուրբ ու քնքուշ ալպիական մանուշակները՝ չտեսնելով անոնց  քնքշութիւնը։ Հնագէտը չոր, միայն իր մասնագիտութեամբ հետաքրքրուող մարդ է։ Նկարիչը եւ հնագէտը պատմուածքին մէջ կերպարներ են փոխաբերական իմաստով։ Ակսել Բակունցը նկարիչի եւ հնագէտի կերպարներով ցանկացած է բնութագրել այն արուեստագէտներուն, որոնք աշխարհին կը նային բզէզի աչքերով։ Չեն տեսներ իրականութիւնը։ Անոնքեկան, տեսան միայն հաճելին, կեանքի մէկ եզրը եւ գացին, իսկ միւս եզրը կեանքի բուն խորքը վրիպեցաւ անոնց ուշադրութենէն։ Կեանքն ու գրականութիւնը նման արուեստագէտներու համար ժամանց է միայն, անկիրք հիացմունքի ու արբեցման առարկայ:
Պատմուածքին նիւթը
Երեք ձիաւոր կը բարձրանան դէպի Կաքաւաբերդ։ Անոնցմէ մէկը հնագէտ էր, երկրորդը՝ նկարիչ, իսկ երրորդը կ՚ուղեկցէր անոնց։ Հնագէտը երկար շրջեցաւ բերդին մէջ, գտաւ Բակուր իշխանի դամբանը։ Նկարիչը հնագէտին անհրաժեշտ նկարները առնելէն ետք, նկարեց նաեւ պարիսպի մէկ հատուած ու պարիսպի տակ բուսած ալպիկան մանուշակներ։ Պատմուածքին մէջ կը նկարագրուի լեռնային Հայաստանի պատկերը՝ աւերակ բերդերով, ալպիական ծաղիկներու գեղեցկութեամբ, գիւղական կենցաղին բնորոշ տեսարաններով։ Պատմուածքը սովորական իմաստով նիւթ չունի, բայց անոր գաղափարը շատ խորն է։ Պատմուածքը դիտած ու գնահատած են տարբեր տեսանկիւններէ։ Համարած են «Նոր գիւղի ու կենցաղի պատկեր ու հին մնացուկներու քննադատութիւն»: Բայց այդ ճիշդ չէ։ Բակունցի նման բծախնդիր արուեստագէտը, որ սիրում է քչով շատ բան ասել, խտացնել իր մտքերը, պատմուածքում իւրատեսակ ձեւով կը կրկնէ հետեւեալ կրկներգը. «ծաղկափոշիի մէջ թաթախուած գունաւոր բզէզին մանուշակը ճոճք էր կը թուէր, աշխարհը ծիրանագոյն բուրաստան»: Վերադրարձին անոնք մօտիկ բնակավայրի մը վրանի մօտ իջան ձիերէն եւ թէյ խնդրեցին։ Մինչ կինը թէյ կը պատրաստէր, նկարիչը յիշեց կնոջ մը, որ այնքան նման էր այս կնոջ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գրական ստեղծագործութիւններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Պատմուածքներ Ստորոգութիւն:Ակսելի Բակունցի ստեղծագործութիւններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (այլ կիրառումներ)
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան անուանումը կրնայ ունենալ յետեւեալ կիրառումները՝
Յուշարձան
Յուշակոթող
Խաչքար
Խալիտ Հիւսէյնի
Խալիտ Հիւսէյնի, ։ Ծագումով Թաճիք վիպագիր եւ բժիշկ է։ Ան աւելի վերջ հաստատուած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ։ Առաջին վէպը՝ Թռուցիկի Որսորդը 2003 թուականին հրատարակուած եւ շատ մը երկիրներու մէջ ամենաշատ վաճառուած գիրքերու ցանկը մտած է։
Կենսագրութիւն
Խալիտ Հիւսէյնի Ալէվի դաւանանքի մաս կը կազմէ։ Հայրը Աֆղանիստանի Արտաքին Գործոց Նախարարութեան մէջ աշխատած եւ 1970 թուականին Աֆղանիստանի Դեսպանատան իր պաշտօնի բերմամբ իր ընտանիքին հետ Թեհրան, Պարսկաստան գաղթած է։ 1973 թուականին՝ Խալիտ Հիւսէյնիի եղբօր ծննդեան պատճառաւ Գապիլ վերադարձած է Հիւսէյնի ընտանիքը։ Ընտանիքի Աֆղանիստան վերադարձէն քանի մը ամիս ետք քառասուն տարուան Աֆղանիստանի առաջնորդ՝ Զահիր Շահ իր զարմիկ՝ Տավուտ Խանի կողմէ գահընկէց դարձած է։
1976 թուականին՝ Խալիտ Հիւսէյնիի հայրը Փարիզի մէջ գործ մը կը գտնէ եւ ընտանիքին հետ կը գաղթէ Փարիզ։ Այդ շրջանին Աֆղանիստան կը կառավարուէր համայնավար բռնակալութեամբ։ 1980 թուականին՝ Հիւսէյնի ընտանիքը իրենց ծննդավայր երկրին քաղաքական խառնակ պայմանները ցոյց տալով կ՛ապաստանին Սան Ժօսէ, Գալիֆորնիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ։ Խալիտ Հիւսէյնի իր Թռուցիկի Որսորդը գիրքին մէջ կը յիշէ իր ընտանիքին կատարած այս գաղթի օրերը։
1988 թուականին՝ Խալիտ Հիւսէյնի Գալիֆորնիա Համալսարանի բժշկական բաժինը կ՛ընդունուի։ 1993 թուականին կը դառնայ վիրաբոյժ եւ իր ասպարէզը կը կատարէ մինչեւ 2004։ Ան աւելի վերջ օգնել սկսած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու գաղթականներուն։ Ան կ՛ապրի Հիւսիսային Գալիֆորնիայի մէջ եւ ամուսնացած է պարսիկ ծագումով ամերիկացի՝ Ռոյայի հետ։ Ամոլը ունի երկու զաւակներ։
Երզնկա
Երզնկա (Erzincan), քաղաք՝ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, Էրզրում նահանգին Երզնկա գաւառին (այժմ՝ նահանգ, վիլայէթ ժամանակակից Թուրքիոյ տարածքին) կեդրոնը։ 1300 մեթր բարձրութեան վրայ, Եփրատէն երկու քիլոմեթր հեռու եւ շրջապատուած է լեռներով։
2000-ի տուեալներով, բնակչութեան թիւը 107,175 մարդ է (թուրքեր եւ քիւրտեր)։ Ծանօթ էր Երէզ, Երիզա, Երիզաւան, Եզնկա, Արզնկա եւ այլ անուններով:
Ուշ միջնադարուն՝ Հայաստանի երրորդ բաժանումէն (1555) ետք, Երզնկան անցած է Օսմանեան կայսրութեան տիրապետութեան տակ: Մեծ Եղեռնի նախօրեակին, Երզնկա ունէր 40 հազար բնակիչ, որուն 14 հազարը հայեր էին եւ առանձին թաղերու մէջ կը բնակէին։ Հայկական թաղերը ճանչցուած էին իրենց եկեղեցիներուն անուններով՝ Ս. Նշան, Ս. Երրորդութիւն, Ս. Սարգիս, Ս. Փրկիչ եւ Ս. Աստուածածին։
1829-ին, երզնկացիներէն շատեր գաղթած են Արեւելեան Հայաստան։ Մեծ Եղեռնի նախօրեակին դաշտի գիւղերէն զուտ հայաբնակ մնացած էին Մթննի, Երկան, Ղարատիկին, Կելենցիկ, Վերի Ագրակ, Վարի Ագրակ, Կիւլլիճէ, Մահմուտցիք, Կարմրի, Տաճակ եւ Սրպիհան, իսկ խառն բնակչութիւն ունէին Մեղուցիկ, Մեծագրակ, Ծաթգեղ, Բզվան, Բթառիճ, Ղարաքիլիսա, Ղարաթուշ, Մոլլագեղ, խնձորեկ, Հոռոմագրակ, Շխլի, Աղջաքենդ, Հայրապետ, Ուռեկ, Ծաթեր, Բալանկա, Քրդգեղ, Շոխա, Ախոռջուր եւ Պալապան, բոլորը միասին 12 հազար հայ բնակչութեամբ :
Պատմութիւն
Տարբեր ժամանակներու կործանիչ երկրաշարժերու պատճառով, Երզնկայի մէջ կառուցուած շէնքերը՝ եկեղեցիները եւ նշանաւոր միւս կոթողները աւերուած ու ջնջուած են երկիրին երեսէն։ Այսպիսով հիմնայատակ կործանած է նաեւ Անահիտին հնագոյն հեթանոսական տաճարին տեղը կառուցուած Գրիգոր Լուսաւորիչին եկեղեցին։ Նոր ժամանակներուն, այնուամենայնիւ, Երզնկան ունէր նշանակալի շարք մը կոթողներ`հայկական եկեղեցիներ, բաղնիք, ստորերկրեայ գաղտնուղիներ, բերդ, վարչական շէնքեր եւ քանի մը մզկիթ, որոնց մէջ համեմատաբար նշանաւոր էր Իզզէթ փաշային կառուցածը։
Երզնկան հայ մշակոյթի նշանակալի կեդրոններէն է։ Հոս ԺԱ.- ԺԷ. դարերուն ընդօրինակուած են բազմաթիւ ձեռագիր մատեաններ, աւետարաններ, գանձարաններ, մաշտոցներ, Յայսմաւուրք, շարակնոց, Գրիգոր Տաթեւացիին «Քաղուածոյ մեկնութիւն Մատթէոսի Աւետարանին» գործը եւ այլն։
Անուանումներ
Երզնկան ունեցած է հետեւեալ անուանումները. Արզանգան, Արզանկան, Արզանճան, Արզանջան, Արզանքան, Արզենկա, Արզենկան, Արզենջան, Արզինգա, Արզինգան, Արզինչան, Արզինջա, Արզնկեան, Արզնջան, Եզենկա, Եզընկա, Եզնիկէ, Եզնգան, Եզնգան, Եզնկա, Եզնկան, Եկեղեաց քաղաք, Երէզ, Երէզաւան, Երզ, Երզէնկա, Երզէնջան, Երզընկա, Երզիկան, Երզինգան, Երզինգիան, Երզինգեան, Երզինճան, Երզինջան, Երզիջան, Երզնգա, Երզնգան, Երզընկան, Երզնկեան, Երզնջան, Երիզ, Երիզա, Երիզաւան, Երիզաց աւան, Երիզաք, Երջինա, Էզինկա, Էզինկէ, Էրէզ, Էրզ, Էրզինգեան, Էրզինկեան, Էրզինճան, Էրզինճեան, Էրզինջա, Էրզնգի, Էրզնջան, Էրիզ, Էրիզա:
Բնակավայրը հինէն ունեցած է Երէզ, Երիզա կամ Երիզաւան անուանումները: Թրքական տիրապետութեան ժամանակաշրջանին՝ Երզինգան, Երզինգեան, Երզինջան եւ այլ անուանումներ ։
Աշխարհագրութիւն
Երզնկան կը գտնուի Երզնայկի դաշտին արեւմուտքը՝ Գայլ (Երզնկա) գետաբերանին մօտ: Հինէն ի վեր քաղաքը կը գտնուէր ուղղակի Եփրատ գետին մօտ, սակայն երկրաշարժերու պատճառով քաղաքը ստիպուած էին տեղափոխել 2 քմ դէպի հիւսիս: Իսկ այդ աւերուած թաղը ստացած է Հին քաղաք անուանումը:
Երզնկայի տարածքին կան յորդաբուխ ջերմուկներ, որոնցմով ջերմացուած են քաղաքէն որոշ թաղամասեր։
Բարենպաստ կլիմային շնորհիւ, յաջողութեամբ աճած է բամպակենին:
Երզնկային օդը մաքուր չէ եղած, իսկ ջուրն ալ բաւարար որակ չէ ունեցած:
Երզնկան անբարեկարգ քաղաք մը եղած է։ Անոր բոլոր շէնքերը աղիւսակերտ, կաւակերտ կամ փայտաշէն են, մեծ մասամբ հողածածկ տանիքներով։ Փողոցները նեղ են ու ծուռումուռ, փոշոտ ու ցեխոտ։ Քաղաքին կեդրոնը շուկան է, շրջապատուած անշուք խանութներով ու արհեստանոցներով։ Համեմատաբար բարեկարգ ու մաքուր եղած են հայկական թաղերը, որոնց թիւը չորս էր, իւրաքանչիւրը ունենալով իր եկեղեցին։ Անոնց կեդրոնը կը գտնուէր «Ժաման» կոչուած մեծ հրապարակը։ Բոլոր բակերուն մէջ կային ջրհորներ, ինչպէս եւ յատուկ ջրմուղով ջուր բերուած էր մօտակայքէն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Բարձր Հայք նահանգի բնակավայրեր Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Արամեան Ունճեան Վարժարան
Արամեան Ունճեան Վարժարան, Գատըգիւղ, Պոլիս, Թուրքիա մէջ կը գտնուի:
Արմէն Օհանեան
Արմէն Օհանեան ((Արմէնուհի Տէր Օհանեան, օրիորդական անունը՝ Սոֆիա Փիրպուտաղեան, ), հայ պարուհի, դերասանուհի, գրող, գրականագէտ ու թարգմանչուհի։
Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Կովկաս։ Ծանօթ էր կէս տասնեակ լեզուներու եւ իսկապէս «աշխարհի կին» մըն եղած է, որ ապրած է այնպիսի ժամանակներու եւ վայրերու մէջ, ինչպէս՝ ռուսական Կովկաս, Իրանի սահմանադրական յեղափոխութիւն, «Հիանալի դարաշրջանը» (La Belle Époque) Ֆրանսայի մէջ, «Աղմկալից 20ականները» (The Roaring Twenties) Միացեալ Նահանգներու մէջ, վաղ Խորհրդային Միութիւնը, իր օրերը աւարտելով Մեքսիքայի մէջ, առեղծուածներով լեցուն կեանք մը ապրելէ ետք։
Ան ամէնէն աւելի հռչակուած է՝ իբրեւ պարուհի Ասիայէն մինչեւ Ափրիկէ, Եւրոպայէն մինչեւ Ամերիկա՝ «Շամախեցի պարուհի» եւ «Պարսիկ պարուհի» մակդիրներով։ Անոր պարերը մաս կազմած են Արեւմուտքի մէջ տարածուող Մերձաւոր եւ Հեռաւոր Արեւելքի պարերու այն ալիքին, որոնց մեկնաբանները իրենց բնիկ մշակոյթէն սնած պարարուեստ կը ներկայացնէին։
Նշանաւոր նկարիչներ եւ քանդակագործներ պատկերած են Արմէն Օհանեանը, որուն մասին վկայած են շատ մը յայտնի ժամանակակիցներ իրենց նամակներուն եւ յուշերուն մէջ։
Անոր կեանքը անցած է երկիրներու, լեզուներու եւ մշակոյթներու սահմանները (գրած է չորս լեզուներով՝ հայերէն, ռուսերէն, ֆրանսերէն եւ սպաներէն, իսկ գործերը հրատարակուած են առնուազն տասնչորս երկիրներու մէջ) եւ ընդգծած՝ «սփիւռք» հասկացութեան հետ միահիւսուած տարրեր, ինչպէս՝ անդրազգայնութիւն, բազմալեզուութիւն, բազմամշակութայնութիւն եւ հայրենիքի բազմակողմանի ըմբռնում ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ պարուհիներ Ստորոգութիւն:Հայ դերասանուհիներ Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Վահագն Հայրապետեան
Վահագն Հայրապետեան, երաժիշտ, ճազի դաշնակահար։
Ծնած է Երեւան։ Մանուկ հասակէն զբաղած է երաժշտութեամբ։ Հայրապետեան աւարտած է Երեւանի պետական երաժշտանոցը եւ ստացած է դաշնակի ու երգագրութեան վկայականներ:
Ան շարունակած է ճազի իր մասնագիտութիւնը Նիւ Եորքի մէջ, Պարի Հարիսի եւ Ֆրենք Հիւվիդի նման ճազի առասպելական վարպետներու հետ:
Հայրապետեան մասնակցած է համաշխարհային բազմաթիւ ճազի փառատօներու, ինչպէս՝ Մոնթրէալի, Թորոնթոյի, Նիւ Օրլինզի եւ Մոսկուայի փառատօները :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ Ստորոգութիւն:Երգահաններ Ստորոգութիւն:Հայ դաշնակահարներ Ստորոգութիւն:Դաշնակահարներ
Կարօ Արմէն
Կարօ Արմէն, պոլսահայ գիտնական եւ գործարար։
Կենսագրութիւն
Կարօ Արմէն ծնած է Պոլիս, 1953 թուականին: Նախնական կրթութիւնը ստացած է Պոլսոյ հայկական դպրոցներէն մէկուն մէջ: Տասնեօթ տարեկանին մեկնած է Միացեալ Նահանգներ, ուր զինք սիրով ընդունած է հայ ընտանիք մը։
Ուսումը ստացած է Նիւ Եորքի «Քուրինճ» գոլէճին մէջ, իսկ Բնագիտական տարրաբանութեան (քիմիաբանութեան) տոքթորականի աստիճանին տիրացած է Նիւ Եորքի քաղաքային համալսարանի «Շրջանաւարտներու կեդրոն»ին մէջ :
Գործունէութիւն
Իբրեւ գիտաշխատող, ան անմիջապէս աշխատանքի նշանակուած է Լոնկ Այլընտի Պրուքուէյն ազգային տարրալուծարանին մէջ, բայց բաժնետոմսերու շուկայով տարուած, Կարօ Արմէն հեռացած է տարրալուծարանէն եւ աշխատանքի անցած Ուոլ Սթրիթի մէջ իբրեւ «Ի. Էֆ. Հաթըն» ընկերութեան առողջապահական հարցերու վերլուծաբան: Հոն ձեռք ձգած փորձին հիման վրայ ալ ստեղծած է իր անձնական առողջապահական ընկերութիւնը:
Իր մօր տառապանքները՝ քաղցկեղի ճիրաններուն մէջ, մղած են Կարօ Արմէնը ուսումնասիրելու նուաստացուցիչ այդ հիւանդութիւնը դարմանելու ուղիները եւ 1994 թուականին ան իր գործընկերոջ՝ հնդիկ Փրոֆ. Պարմոտ Սրիվաստավայի հետ պատերազմ յայտարարած է քաղցկեղի դէմ եւ հիմնած «Անթիճենիքս» կենսաարուեստագիտական (Biotechnology) ընկերութիւնը, որուն համանախագահն ու գործադիր տնօրէնն է ան: Միաժամանակ 2002-2004 թուականներուն «Էլան» կենսադեղագործական ընկերակցութեան խորհուրդի տնօրէնն էր:
Նախքան «Անթիճենիքս»ը, Կարօ Արմէն հիմնադրած է դրամական կառավարման, կենսաարհեստագիտական եւ դեղաբանական ընկերութիւններով մասնագիտացած «Արմէն Փարթնըրզ» ընկերութիւնը: Բացի այդ, հայ գիտնականը 1993 թուականին ստեղծած է «Իմունէքս Լետըրլի» ուռուցքաբանական կեդրոնը:
2002 թուականին «Էրնթս եւ Եանքը» Կարօ Արմէն ճանչցած է «Տարուան կենսաարհեստագիտական ձեռնարկատեր»։
Հայաստանի հետ գործունէութիւն
Ամերիկաբնակ գիտնական-գործարարը Հայաստանի հետ իր գործունէութեան սկսած է 2000-ականներու սկիզբը:
Ան 2000 թուականին, Նիւ Եորքի մէջ հիմնած էր «Հայաստանի մանուկներ» հիմնադրամը (COAF)՝ խորին համոզում ունենալով, որ երկրին ապագան երախաներու ձեռքերուն մէջ է, եւ որ անո՛նց պէտք է ուղղուին հիմնական ջանքերը: Հիմնադրամը արդէն իսկ օժանդակութիւն տրամադրած էր զանազան դպրոցներու ու մանկատուներու, ականազերծման ծրագիր իրականացուցած էր Արցախեան հակամարտութեան ընթացքին ականապատուած տարածքներուն վրայ:
2003 թուականի Օգոստոսին ան Հայաստան այցելած է յատուկ առաքելութեամբ մը: Արմաւիրի մարզին մէջ այցելած է մարզին ամենէն չքաւոր շրջաններէն մէկը՝ Բաղրամեանի մէջ գտնուող Քարակերտ գիւղը: Այդ գիւղին մէջ ան հանդիպած է տարեց մարդու մը եւ այդ հանդիպումն ալ կանխորոշած է այն տարածքաշրջանը, ուր «Հայաստանի մանուկներ» հիմնադրամը սկսած է իր գործունէութեան:
Ընդամէնը քանի մը տարի անց հինգ հազար բնակչութիւն ունեցող Քարակերտին մէջ գործած են վերականգնուած՝ մանկապարտէզը, դպրոցը, բոյժ-կանխարգելիչ հիմնարկը եւ համայնքային կեդրոնը:
2006 թուականէն սկսեալ հիմնադրամը սկսած է աշխատիլ հինգ համայնքներու մէջ եւս, որոնք նմանատիպ հարցեր ունէին, բայց առաջնահերթութիւնը տրուած է երախաներու կրթութեան: Հ
COAF-ի հիմնադիր եւ խորհուրդի ատենապետ Տքթ. Կարօ Արմէն հաւատացած է, որ Լոռիի մէջ ձեռնարկուող ՍՄԱՐԹ քայլերը հնարաւորութիւն կու տան հասնիլ նոյն արդիւնքին, ինչպէս է Արմաւիրի մէջ, բայց շատ աւելի արագ, աւելի մատչելի եւ առաւել արդիւնաւէտ ճանապարհով:
Հոլանտա-պելճիքական Յարաբերութիւններ
Հոլանտա-պելճիքական յարաբերութիւնները երկկողմանի յարաբերութիւններն են Պելճիքայի ու Հոլանտայի միջեւ եւ սկիզբ առած են 1839-ին: Երկու երկիրներու պետական սահմանին երկարութիւնը կը կազմէ 478 կմ :
Պատմութիւն
1815-էն մինչեւ 1830-ը Վիեննայի վեհաժողովի համաձայն Պելճիքան մաս կը կազմէր Հոլանտայի: 23 Սեպտեմբեր 1830-ին տեղի ունեցաւ պելճիքական յեղափոխութիւնը եւ այդ թուականին անկախութիւն ձեռք բերելէ ետք, Պելճիքան դուրս եկաւ Հոլանտայի թագաւորութեան կազմէն: Ներկայիս Հոլանտան եւ Պելճիքան կը պահպանեն բարի դրացիական յարաբերութիւններ: Երկու երկիրներն ալ ՆԱԹՕ-ի, Եւրոխորհուրդի եւ Պենելիւքսի մաս կը կազմեն :
Առեւտուր
Հոլանտա սարքաւորումներ, քիմիական նիւթեր, վառելիք եւ պարեն կ՛արտահանէ դէպի Պելճիքա: Հոլանտայի արտահանութեան 11.1% բաժինը կ․ուղղուի Պելճիքա: Ապրանքներու ներմուծման առումով Պելճիքա կը նկատուի Հոլանտայի առեւտրական երրորդ մեծ գործընկերը (8.2 %), իսկ Պելճիքայի համար Հոլանտա ամենակարեւոր գործընկերն է ապրանքներու ներմուծման մէջ :
Դեղերու անհամատեղելիութիւն
Բազմադեղաբուժութիւնը (poly + pragma` ազդեցութիւն, polys` բազմաթիւ, pharmakon` դեղ), զարգացած է թերեւս մեր թուարկութենէն առաջ: Ներկայիս, չնայած 15000֊էն աւելի պատրաստի դեղաձեւերու առկայութեանը, անպատրաստի դեղատոմսերը [экстемпоральная (extempore) рецептура] իրենց նշանակութիւնը չեն կորսնցուցած: Բժիշկներու կողմէ դեղանիւթերու զուգակցուած օգտագործման ձգտումը կը հետապնդէ 2 նպատակ՝ Դեղերու զուգակցման նախապայմաններն են՝ Մի քանի հիւանդութիւններով տառապող մարդուն միաժամանակ մի քանի դեղ նշանակելը կարող է յանգեցնել բուժման ընթացքին անվերահսկելիութեան, կողմնակի երեւոյթներու եւ բուժման արժէքի մեծացման: Զուգադրութիւնները կ'ըլլան՝ Եթէ դեղերու զուգակցման դէպքին մէջ կը նկատեն գործունեայ նիւթերու բուժական արդիւնքի թուլացում կամ խիստ զօրացում, խեղաթիւրուած, թունաւոր երեւոյթներ կամ մահ, ինչը արդիւնք է գործունեայ կամ օժանդակ նիւթերու որեւէ տիպի փոխազդեցութեան, ապա այդ դեղախառնուրդը անհամատեղելի է: Ըստ ՀԱԿ-ի վիճակագրական տուեալներու՝ զուգակցուած դեղերու 25%-ը թէական վտանգաւոր են, որու պատճառով աշխարհին մէջ տարեկան կը գրանցէ մօտ 80 հազար մահ: Դեղերու ֆիզիքական եւ քիմիական, անհամատեղելիութիւնը (Ա) կը դիտարկէ հիմնականին դեղագործ մակարդակ՝ դեղաձեւել (նախքան կազմութեան մտնելը, դեղագործ անհամատեղելիութիւն), միեւնոյն կաթիլաներարկման (инфузия) համակարգին մէջ: Ֆիզիկական եւ քիմիական անհամատեղելիութիւնը մեծ մասամբ նկատելի է: Նոր դեղերու հզօր հոսքը կը դժուարացնէ բժիշկի աշխատանքը դեղերու նշանակման, առաւել եւս զուգակցման գործին մէջ, որոնց մասին մասնագիտական գրականութեան մէջ լուրջ տեղեկութիւնները սկսած են երեւիլ վերջին 2 տասնամեակին մէջ: Այս բնագաւառին մէջ կը մեծնայ դեղագէտի դերը, որ զինուած ըլլալով նիւթերու ֆիզիքական եւ քիմիական յատկութիւններու մասին բարձր գիտելիքներով, կարող է մեծ դեր ունենայ առողջապահութեան համակարգին մէջ: Բազմաթիւ զարգացած երկիրներու մէջ բժիշկի դեղատոմսը ուժի մէջ կը համարուի դարմանական դեղագէտի կողմէ երաշխաւորուելէ յետոյ:
Ֆիզիկական անհամատեղելիութիւն
Ֆիզիկական անհամատեղելիութեան պատճառներն են՝ Երբեմն բժիշկի հետ խորհրդակցելէն յետոյ որոշ անհամատեղելիութիւններ (Դեղատոմս N 1) կարելի է վերացնել: Օր.՝
Ջուրին մէջ ֆենոպարպիդալի լուծելիութիւնը 1:1000 է, հետեւաբար խառնուրդին մէջ այն համարեայ լրիւ կը նստի: Եթէ բժիշկի գիտութեամբ խառնուրդին աւելնայ 1 գ NaHCO3, լուծոյթը կը դառնայ համասեռ: Ըստ տեսական հաշուարկներու, 2 գ ֆենոպարպիդալը լուծելու համար անհրաժեշտ է 0,73 գ NaHCO3, մնացածը (0,27 գ) կը չէզոքացնէ կատուախոտի թուրմի թթուները:
Դեղագործի փուլին մէջ մի քանի ֆիզիքական եւ քիմիական անհամատեղելիութեան օրինակներ.
Ներկայիս դեղաձեւերու գործարանային արտադրութեան ընդարձակման եւ դեղատնային պատրաստուկներու զգալի կրճատման, ինչպէս նաեւ կասկածելի դէպքերուն մէջ դեղերու առանձին-առանձին կազմութեան ներմուծման հնարաւորութեան հետեւանքով ֆիզիքական եւ քիմիական անհամատեղելիութեան հարցը մասնակիօրէն լուծուած է, սակայն պէտք է նկատի առնել նաեւ, որ այդպիսի ամհամատեղելիութիւնը որոշ դէպքերու մէջ կարող է հանդէս գալ նաեւ կազմութեան մէջ, նախքան զուգակցուած դեղերու ֆարմակակինեդիկական ընթացքները (N 3): Օր.՝
Քիմիական անհամատեղելիութիւն
Քիմիական անհամատեղելիութիւնը դեղախառնուրդի բաղադրիչներու միջեւ քիմիական ընթացքներու արդիւնքն է, որ յաճախ տեսանելի է հեղուկ դեղաձեւերու մէջ: Այդ երեւոյթները կ'ուղեկեն նստուածքագոյացմամբ, գոյնի, հոտի, համի փոփոխումով, կազի անջատումով, երբեմն՝ նաեւ առանց տեսանելի փոփոխութիւններու: Թոյլ հիմքերէն եւ ուժեղ թթուներէն ստացուած աղերը ալգալիի միջավայրին մէջ կը վերածեն թունաւոր, ջուրին մէջ վատ լուծուող թոյլ հիմքերու (յատկապէս 3-րդային ազոտ պարունակող միացութիւններու՝ մորֆինի, ադրոբինի, բաբավերինի (III a), տիմետրոլի, տիպազոլի․․․ աղերը]: Ուժեղ հիմքերու եւ թոյլ թթուներու աղերը (սրճիտի պենզոատի, պարպիդուրատների, սուլֆանիլամիտների, սալիցիլաթթուի, պեզոյական թթուի... նատրիումական աղերը, էուֆիլինը) թթուներու հետ միանալով նոյնպէս կ'անջատեն թունաւոր նստուածքներ:
Սրտային կլիգոզիտներ (IV)
Սրտային կլիգոզիտները (IV) ջրառութեան կ'ենթարկեն եւ թթուային, եւ հիմնային միջավայրին մէջ: Ուժեղ թթուային միջավայրին մէջ ջրառութեան հետեւանքով մասնիկէն կ'անջատէ շաքարային մասը (IV, R '' -կլիգոն) առանց արտաքին նշաններու (մի քանի ժամուայ մէջ դեղաձեւի գործունէութիւնը կը նուազի 50-60 %-ով), իսկ հիմնային միջավայրին մէջ կը բացուի լակդոնային օղակը (R’), ինչ նոյնպէս կ'ուղեկէ հեռացնելով: Ուրեմն այդ դեղանիւթերը չեն կրնար զուգակցել թթուային (ասգորպինաթթուի, կատուախոտի արմատի թուրմի…) եւ հիմնային բնոյթի (սուլֆանիլամիտներու, պարպիդուրատներու աղային ձեւերու, NaHCO3…) նիւթերու հետ: Բացի անոնցմէ, միջավայրի pH-էն կախուած՝ կարող են փոխուիլ նաեւ 6-անդամանի շրջանակներու տարածական հանդիպութիւնը, որ կը հանգեցնէ տեղակալիչներու դիրքերու, հետեւաբար նաեւ կենսաբանական գործունէութեան փոփոխման: Խտացուած սիկլոհեքսանային օղակներու իւրաքանչիւր զոյգի միացման տեղին հնարաւոր է տարածական զուգամասային (սիս-դրանս) առկայութիւնը (V), իսկ սիկլոհեքսանային օղակները կարող են ըլլալ «բազմոցի» (բ) կամ «նաւակի» (ն) տեսքով: Թթուային միջավայրին մէջ Ա/Բ բազմոց/բազմոց (բ/բ) կազմը կը վերածուի նաւակ/բազմոցի (ն/բ), ինչ տիկիդալիսի շարքի կլիգոզիտներու (Digitoxin, Digoxin, Celanid…) գործունէութեան վրայ էապես չ'ազդէր (IV, R = CH3), սակայն ստրոֆանտի կլիգոզիտներու (R = CHO, Strophantinum K…) Ա/Բ դրանս բ/բ (a) կազմը դրանս ն/բ –ի (b) վերածուելէն գործնական գործառնութեան խումբերու (V, ջրառութենէն առաջացած 3-րդ դիրքի OH -ի եւ 10-րդ դիրքի -CHO -ի) տարածական մօտեցման եւ փոխազդման հետեւանքով մասնիկը կը վերածուի անգործ կիսաացետալային ձեւի (c), հետեւաբար, ի տարբերութիւն մատնոցուկի պատրաստուկներու (Digitoxin, Digoxin…), ստրոֆանտի դեղաձեւերը ներմուծելը կը շրջեն ստամոքս-աղիքային համակարգը (Strophantinum K, Strophantidini acetas…):