cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Շնչառութիւն
Վերին օդատար ուղիները
Ձայնին բարձրութիւնը կախեալ է ձայնալարերու երկարութենէն եւ անոնց տատանման յաճախականութենէն։ Որքան կարճ են ձայնալարերը, այնքան մեծ է տատանման յաճախականութիւնը։ Մէկ վայրկեանի մէջ անոնք կրնան տատանիլ 8-10000 անգամ։ Երեխաներուն ու կանանց կոկորդը փոքր է, ձայնալարերը աւելի կարճ են, ուստի իրենց ձայնը բարձր է։ Երեխաներուն հասունացման զուգընթաց անոնց կոկորդը կը մեծնայ ու ձայնը կը մեղմանայ։ Չափազանց բարձր ձայնն ու ճիչը կրնան ձայնալարերու գերլարում յառաջացնել, որուն հետեւանքով ձայնը կը դառնայ խուլ, խռպոտ, նոյնիսկ կրնայ անհետանալ։ Ահա թէ ինչու պէտք է պահպանել ձայնալարերը։ Անոնց վրայ բացասաբար կ'ազդեն նաեւ ծխելը, խմիչքը, չափազանց տաք կամ պաղ սնունդը, մսիլը եւ երկարատեւ խօսակցութիւնը։
Սնունդը կուլ տալու ատեն կոկորդին մուտքը կը փակուի մակկոկորդի աճառով, եւ կերակրագնդիկը ըմբանով հանգիստ կը սահի կոկորդին ետեւը գտնուող կերակրափողին մէջ։ Կոկորդը ունի նաեւ պաշտպանողական նշանակութիւն։ Անոր մէջ ինկած օտար մարմիններու, սնունդի մասնիկներու, փոշեհատիկներու, կազերու ազդեցութենէն կը գրգռուին լորձաթաղանթին մէջ գտնուող ընկալիչները, կը յառաջանայ հազ, ու արտադրուած լորձունքով անոնք կը հեռացուին։
Ստորին օդատար ուղիներ
Շնչափողը անմիջապէս կոկորդին շարունակութիւնն է։ Անիկա 10-15 սմ. երկարութեամբ խողովակ մըն է, որ կազմուած է 16-20 աճառային կիսաօղակներէ, որոնց ետեւի աճառէն ազատ մասը ծածկուած է մկանային հիւսուածքներով։ Շնչափողին այսպիսի կառուցուածքին շնորհիւ տարբեր պարագաներու անոր լուսանցքը չի փոխուիր, եւ օդը առանց արգելքի կ'անցնի։ Անոր խոռոչը ծածկուած է թարթիչաւոր էպիթելով, թարթիչներու դէպի դուրս շարժման շնորհիւ լորձունքին հետ եկող օտար մարմինները կը հեռանան։
Շնչափողը վարի մասին մէջ կը բաժնուի երկու մեծ ցնցուղներու, որոնք կառուցուածքով կը նմանին շնչափողին։ Անոնց ներքին մակերեսը նոյնպէս պատուած է թարթիչաւոր էպիթելով։ Մէկ օրուան մէջ օդատար ուղիներու մակերեսէն կը շոգիանայ 0,5 լիթր հեղուկ։ Շնչառութեան ուղիներու բորբոքման ատեն աւելի մեծ քանակութեամբ լորձունք կ'արտադրուի եւ կը հեռացուի հազի միջոցով։ ցնցուղները կը մտնեն թոքերուն մէջ, որոնք շնչառական համակարգի վերջին բաժինն են։
Թոքեր
թոքափշտիկները կազմուած են միաշերտ բջիջներէ, դուրսէն ծածկուած են արիւնատար մազանօթներու խիտ ցանցով մը ու լեցուած օդով։ թոքափշտիկները կամ խոռոչները շնչառական «ծառի» կոյր ծայրերն են։ Կոյր ըսելով կը հասկնանք, թէ օդը ինչ ձեւով որ մտած է հոն, նոյնպէս ալ պէտք է դուրս գայ։ Առողջ չափահաս անձի մը իւրաքանչիւր թոքին մէջ կայ մօտաւորապէս 400 միլիոն թոքափշտիկ, որոնց ընդհանուր մակերեսը 150 քառ. մեթր է։ Փաստօրէն, թոքերու շնչառական մակերեսը 70-100 անգամ մեծ է քան մարդու մաշկ ին մակերեսը։
Շնչառական համակարգի այն բաժինները, ուր գտնուող օդը չի մասնակցիր կազային փոխանակութեան, կը կոչուի մեռեալ տարածութիւն։ Անիկա կրնայ ըլլալ անդամազննական՝ օդատար ուղիներուն մէջ եւ բնախօսական։ Վերջինիս կազմին մէջ կը մտնեն նաեւ իրենց գործառոյթը կորսնցուցած թոքափշտիկները, որոնք լեցուած են օդով։
Շնչառական շարժումներ
Թոքերը օժտուած են չափազանց մեծ առաձգականութեամբ եւ կը գտնուին կրծքավանդակին փակ խոռոչին մէջ՝ գրաւելով անոր ամբողջ տարածքը։ Անոր շնորհիւ լանջաթաղանթին խոռոչին մէջ ճնշումը միշտ մթնոլորտային ճնշումէն նուազ կ'ըլլայ։ Բնականոն պայմաններու մէջ չափահաս առողջ մարդը մէկ վայրկեանուան ընթացքին կը կատարէ 16-20 շնչառական շարժում, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը բաղկանայ ներշնչման եւ արտաշնչման փուլերէ։ Արտաշնչման փուլը աւելի երկարատեւ է։ Մարդը կեանքի ընթացքին կը կատարէ մօտաւորապէս 700 միլիոն շնչառական շարժում։
Մարդոց եւ այլ կաթնասուններու շնչառութիւնը տեղի կ'ունենայ շնչառական մկաններու՝ ստոծանիի եւ միջկողային մկաններուն միջոցով, կրծքավանդակին ծաւալին փոփոխութեան շնորհիւ։ Միջկողային մկաններու կծկումէն կողոսկրերը կը բարձրանան, կրծքավանդակին ծաւալը կը մեծնայ դէպի ետեւ ու առջեւ ։ Ստոծանիի մկաններու կծկումէն անոր գմբէթները կը հարթուին ու վար կ'իջնեն, որմէ ետք որմովայնի անդամները դէպի վար կը հրուին ու կրծքավանդակին ծաւալը կը մեծնայ դէպի վար։ Այն ատեն լանջաթաղանթային ճնշումը աւելի կը նուազի մթնոլորտային ճնշումէն, այս պատճառով ալ թոքերը ինքնաբերաբար հետեւելով կրծքավանդակին ծաւալը կը մեծնայ եւ միջավայրին օդինը շնչուղիներէն կը թափանցէ թոքափշտիկներ ու ներշնչում կը կատարուի։ Անկէ ետք միջկողային մկաններու թուլացման հետեւանքով կողոսկրերը իրենց ծանրութենէն վար կ'իջնեն, իսկ ստոծանիին մկաններու թուլացումէն ու որմովայնի անդամներու ճնշումէն ստոծանին վեր կը բարձրանայ եւ կրծքավանդակին, հետեւաբար նաեւ թոքերուն ծաւալը կը փոքրանայ։ Թոքափշտիկներէն օդը դուրս կը մղուի եւ օդատար ուղիներով կը հեռացուի մարմինէն ու կը կատարուի արտաշնչում։
Զօրաւոր ներշնչման կը մասնակցին նաեւ ներշնչման լրացուցիչ մկանները, որոնք միջանկեալ կապեր յառաջացնելով անրակներուն (ուսոսկր) հետ կը միացնեն կողոսկրերն ու կրծոսկրը պարանոցային ողնին ու գանկի հիմքին։ Այս մկանները կը զօրացնեն ներշնչման ուժը, որ կը բերէ կրծքավանդակին խոռոչի ծաւալի մեծ փոփոխութիւն ։ Արտաշնչման ատեն, հանգիստ վիճակի մէջ, ներշնչման բոլոր մկանները կը հանգստանան՝ վերադարձնելով կրծքավանդակը ու որմովայնը հանգիստ վիճակի մը, որ կը բնորոշուի անդամազննական առանձգականութեամբ ։ Այս տեսանկիւնէն թոքերը կը պարունակեն օդի մնացորդային գործնական ծաւալ, որ հասուն մարդուն մէջ կը կազմէ 2,5-3,0 լիթր ։
Զօրաւոր արտաշնչման կը մասնակցին նաեւ որմովայնի խոռոչի եւ իրանի մկանները։
Ծանր շնչառութեան ատեն, օրինակ վազելու ընթացքին, արտաշնչումը կը հրահրէ ներշնչման մկաններու թուլացումը (ինչպէս հանգիստի ատեն), սակայն այս պարագային, որմովայնին մկանները կը ստիպեն, որ կրծքավանդակը դէպի վար իջնէ (առջեւէն ու կողմերէն)։ Ասիկա ոչ միայն կը փոքրացնէ կրծքավանդակին խոռոչը, այլեւ կը հրէ որմովայնին անդամները դէպի ստոծանի, որ հետեւաբար կը թափանցէ դէպի կրծքավանդակին խոռոչը։ Ի վերջոյ կը փոքրանայ թոքերուն մնացորդային գործնական ծաւալը։ Սակայն թոքերը չեն կրնար ամբողջութեամբ պարպուիլ։ Հասուն մարդուն մարմինին մէջ, ծայրահեղ պարագաներուն, առաւելագոյն արտաշնչումէն ետք կը մնայ առնուազն մէկ լիթր մնացորդային օդ։
Ստոծանիին մասնակցութեամբ շնչառութիւնը կը ստիպէ որմովայնի մկաններուն մնայուն կերպով կծկուելու եւ թուլնալու։ Ուստի, յաճախ անիկա կը կոչուի «որմովայնի շնչառութիւն»։
Յատկապէս դժուարացած շնչառութեան ատեն, երբ կ'աշխուժանան ներշնչման լրացուցիչ մկանները, անրակները կը բարձրանան դէպի վեր։ Ներշնչման մկաններու օգտագործման այս արտայայտումը ներշնչման ատեն երբեմն կը կոչուի անրակային շնչառութիւն, որ կ'երեւի ազմայի ատեն եւ թոքերու քրոնիկ հիւանդութեամբ տառապողներուն քով:
Կազերու փոխանակումը թոքերուն մէջ
Շնչառութեան հիմնական նպատակը օդը տեղափոխելն է դէպի խոռոչներ, ուր տեղի կ'ունենայ արեան մէջ տեղի ունեցած կազերու հետ փոխանակում։
Քանի որ թոքային մազանօթային արիւնը կը հաւասարակշռէ թոքերու այս անփոփոխ խառնուրդին հետ, ուստի զարկերակային արեան մէջ կազերու մասնակի ճնշումները նոյնպէս չեն փոխուիր իւրաքանչիւր շնչառական շրջանի։ Այդ պատճառով ալ հիւսուածքները շնչառական շրջանին չեն ենթարկուիր արեան մէջ թթուածինի եւ ածխածինի երկթթուակի լարուածութեան փոփոխութիւններուն, եւ կարիք չկայ ծայրամասային ու կեդրոնական քիմիական ընկալիչներուն հսկողութեան արեան մէջ կազերուն քանակին վրայ։ Այսպիսով, շնչառութեան արագութեան հսկողութիւնը պարզապէս կախեալ է թթուածինի ու ածխաթթուի մասնակի ճնշումներէն։ Անիկա նաեւ կը պահպանէ արեան թթուայնութեան կայունութիւնը ։
Թոքափշտիկներէն արիւն թափանցած թթուածինի միայն ջնջին մասը (2%) կը լուծուի արեան փլազմային մէջ։ Մեծ մասը կը թափանցէ դէպի արեան կարմիր գնդիկներ, կը կապուին հեմոկլոպինի հետ եւ կը յառաջանայ թթուածին-հեմոկլոպինի (oxyhemoglobin) անկայուն նիւթ։ Հանգիստի ատեն թոքերէն հեռացող մէկ լիթր զարկերակային արիւնը կը պարունակէ մօտաւորապէս 200 մլ. թթուածին, իսկ թոքեր մտնող մէկ լիթր երակային արիւնը՝ մօտաւորապէս 120 մլ. թթուածին։ Տարբերութիւնը կը վկայէ, որ արիւնէն ամբողջ թթուածինը չ'անցնիր դէպի հիւսուածքներ։
Կազերու փոփոխութիւն հիւսուածքներուն մէջ
Զարկերակային արիւնը աւելի հարուստ է թթուածինով, քան հիւսուածքներու բջիջները։ Հետեւաբար հիւսուածքներու թթուածին-հեմոկլոպինը կը քայքայուի ու անջատուած թթուածինը ցրման օրէնքով կը թափանցէ բջիջներուն մէջ եւ կ'օգտագործուի օքսիտացման գործընթացներուն։
Թոքերու կենսական տարողութիւն
Մարմինին տարբեր վիճակներուն մէջ ներշնչուող ու արտաշնչուող օդին քանակը կը փոխուի։ Ֆիզիքական աշխատանքի ատեն թոքերու օդափոխութեան տարողութիւնը կ'ընդարձակուի, իսկ հանգստութեան ատեն կը նուազի։ Օրուան ընթացքին շնչառական շարժումներուն քանակը կը կազմէ 21100։ Բնականոն պայմաններու մէջ չափահաս մարդը հանգիստ կը ներշնչէ ու կ'արտաշնչէ 500 սմ3 միջավայրին օդին։ Անիկա կը կոչուի շնչառական ծաւալ։ Ի դէպ, այդ օդէն միայն 360 սմ3-ը կը հասնի թոքեր, իսկ մնացած 140 սմ3-ը կը մնայ շնչառական ուղիներուն մէջ ու չի մասնակցիր կազերու փոփոխութեան գործընթացին։ Ամէնէն խոր ներշնչումէն ետք արտաշնչուած օդի առաւելագոյն քանակը կը կոչուի թոքերու կենսական տարողութիւն։ Բնականոն հանգիստ պայմաններու մէջ չափահաս մարդու թոքերուն կենսական տարողութիւնը 3-5 լ. (3500 սմ3) է։ Այդ քանակը կրնայ տատանիլ. կախում ունի մարմնաչափէն, սեռէն, մարմինին դիրքէն եւ մարզանքէն։ Օրինակ, կանանցը՝ 3-3,5 լ. (3500 սմ3) է, 6 տարեկան երեխայինը՝ 1200 սմ3 է, տղամարդոցը՝ 4,5-5 լ. (4500 սմ3), մարզուածներունը՝ 6 լ., իսկ մարզիկներունը՝ մինչեւ 9 լ. (9000 սմ3)։ Թոքերու կենսական տարողութիւնը կ'որոշուի շնչաչափով։
Ամէնէն խոր արտաշնչումէն ետք թոքերուն մէջ կը պահպանուի մօտաւորապէս 1000 սմ3 մնացորդային օդ, որուն պատճառով թոքերը ամբողջութեամբ չեն պարպուիր, նոյնիսկ մահէն ետք։ Այդ է պատճառը, որ թոքերուն ծաւալը լիովին չի փոքրանար։
Շնչառութեան կարգաւորում
Շնչառութիւնը կը կարգաւորուի երկարաւուն ուղեղին մէջ գտնուող շնչառական կեդրոնի եւ ջղային համակարգի տարբեր բաժիններուն մէջ գտնուող ջղաբջիջներու (neurons) միջոցով։ Շնչառական կեդրոնին մէջ կը գտնուին ջղաբջիջներ, որոնք կը դրդուին ներշնչման փուլին ու կը կոչուին ներշնչական ջղաբջիջներ, իսկ արտաշնչուող փուլին դրդուողները՝ արտաշնչական ջղաբջիջներ։ Շնչառական կեդրոնէն իւրաքանչիւր չորս վայրկեան կը յառաջանան գրգիռներ, որոնք կը հաղորդուին ողնուղեղ, ապա կրծքավանդակին միջկողային մկաններուն եւ ստոծանիին։ Անոր շնորհիւ մկանները կը կծկուին, եւ կրծքավանդակը կը լայննայ եւ տեղի կ'ունենայ ներշնչում։ Նոյն մկաններուն թուլացման պատճառով տեղի կ'ունենայ արտաշնչում։
Շնչառական կեդրոնին վրայ որոշակի ազդեցութիւն կը ձգեն մեծ կիսագունդերուն կեղեւին մէջ գտնուող բարձրագոյն շնչառական կեդրոնները։ Անոնց ազդեցութեան հետեւանքով շնչառութեան յաճախութիւնը կը փոխուի խօսելու ատեն։
Արթուն եւ յարաբերական հանգիստի պայմաններուն մէջ չափահաս մարդը 1 վայրկեանի մէջ կը կատարէ մօտաւորապէս 16 շնչառական շարժում, քնացած ատեն՝ 12։
Շնչառութեան հիւթային կարգաւորումը տեղի կ'ունենայ արեան մէջ լուծուած զանազան քիմիական նիւթերով։ Մարմինի տարբեր անդամներու եւ արիւնատար անօթներուն մէջ կը գտնուին զանազան քիմիական ընկալիչներ, որոնց գրգռումէն շնչառական կեդրոնին ազդակահոսք կը հասնի արեան բաղադրութեան՝ թթուածինի, ածխաթթու կազի, ջրածինի իոններու պարունակութեան մասին եւ համապատասխանաբար կը կարգաւորուի շնչառութիւնը։
Երկարաւուն ուղեղին մէջ գտնուող կեդրոնները զգայուն են արեան մէջ եւ ողնուղեղային հեղուկին մէջ ածխածինի երկթթուակի մասնակի ճնշման եւ թթուայնութեան նկատմամբ։ Զգայարաններու երկրորդ խումբը կը չափէ զարկերակային արեան մէջ թթուածինի մասնակի ճնշումը։ Վերջիններս միասին յայտնի են իբրեւ ծայրամասային քիմիական ընկալիչներ, որոնք կը գտնուին աորտայի եւ քնային զարկերակներուն պատերուն վրայ։
Այս բոլոր քիմիական ընկալիչներէն տեղեկութիւնը կը փոխանցուի շնչառական կեդրոններ՝ երկարաւուն ուղեղ եւ Վարոլեան կամուրջ, որոնք զարկերակային արեան մէջ ածխածինի երկթթուակի եւ թթուածինի բնականէն բարձր մասնակի ճնշման պարագային կը կարգաւորեն շնչառութիւնը՝ փոխելով անոր արագութիւնն ու խորութիւնը։ Ասոր միջոցով կը վերականգնի զարկերակային արեան մէջ ածխածինի երկթթուակի բնական մասնակի ճնշումը՝ 5.3 քՊա (40 մմ ս․ ս․), pH-ը՝ մինչեւ 7.4, եւ թթուածինի մասնակի ճնշումը՝ մինչեւ 13 քՊա (100 մմ ս․ ս․)։ Օրինակ վարժութիւնները կը բարձրացնեն աշխատող մկաններու կողմէ ածխածինի երկթթուակի արտադրութեան քանակը։ Այդ ածխաթթու կազը ցրման միջոցով կ'անցնի երակային արիւն եւ, ի վերջոյ, կը բարձրանայ զարկերակային արեան մէջ իր մասնակի ճնշումը։ Ասոր հետեւանքով կը դրդուին երկարաւուն ուղեղի ածխածինի երկթթուակի քիմիական ընկալիչները։ Շնչառական կեդրոնները ստանալով այդպիսի տեղեկութիւն, կը ստիպեն բարձրացնել շնչառութեան արագութիւնն ու խորութիւնը մինչեւ այն աստիճանի, որ ածխածինի երկթթուակի եւ թթուածինի մասնակի ճնշումները զարկերակային արեան մէջ հաւասարին հանգստութեան ատեն եղած ցուցանիշներուն։ Թոքերու օդամատակարարման մասին շնչառական կեդրոնին կը տեղեկացնեն օդատար ուղիներուն եւ թոքափշտիկներուն մէջ տեղադրուած ընկալիչները։ Օդին մէջ թթուածինի նուազումը ակնթարթօրէն կը յաճախացնէ շնչառական շարժումները։ Շնչառական կեդրոնները կը հաղորդակցին շնչառական մկաններուն հետ շնչառական ջիղերով, որոնցմէ կարեւորագոյնները ստոծանին ջիղաւորողներն են։
Շնչառութեան կարգաւորման կը մասնակցին պաշտպանական դարձաշարժումները՝ հազը եւ փռնգտալը։ Հազին միջոցով օդատար ուղիներէն փոշին ու մանրէները լորձունքի աւելցուքին հետ կը հեռացուին բերանի խոռոչէն, իսկ փռնգտալու պարագային՝ քիթին խոռոչէն։ Երկու պարագաներուն ալ տեղի կ'ունենայ կտրուկ արտաշնչում։ Շնչառութեան յաճախականութիւնը կը փոխուի ոչ միայն ֆիզիքական աշխատանքի, այլեւ մարդու յուզական վիճակի փոփոխութեան պարագային։ Յուզմունքի պահուն շնչառութիւնը տեղի կ'ունենայ ընդհատումներով, իսկ գերլարուածութեան ատեն՝ աղմկոտ եւ յաճախ։ Դրական զգայական իրավիճակին մարդուն շնչառութիւնը կը դանդաղի։
Ձայնը, հետեւաբար խօսիլը, երգելը կը յառաջանան արտաշնչելու ատեն, սակայն այդ պահերուն շնչառութիւնը չի փոխուիր՝ շնչառութիւնը կարգաւորող համակարգերու եւ շնչառական անդամներու համաձայն աշխատանքին շնորհիւ։ Ինքնաբերաբար շնչառութիւնը կրնայ սահմանափակել լողը։ Անկարելի է ճնշել շնչառութիւնը մինչեւ գերթթուածինի աստիճան, սակայն մարզանքները կրնան ընդարձակել շնչառական ծաւալները․ օրինակ Փետրուար 2016-ին սպանական հռչակաւոր սուզորդը կը գերազանցէ աշխարհի չափանիշը՝ շունչը ջուրին տակ 24 վայրկեան պահելով ։
Գոյութիւն ունին նաեւ շնչառութեան այլ ակամայ դարձշարժումներ։ Դէմքին ընկղմիլը պաղ ջուրի մէջ կը հրահրէ, ընկղմելու դարձշարժում ։ Ասիկա առաջին հերթին շնչառական ուղիներու ջուրի հոսքով փակուելու հետեւանք է։ Այս պարագային նիւթափոխանակումը կը դանդաղի։ Ատիկա կախում ունի վերջոյթներու եւ որմովայնային անդամներու արեան անօթներու ուժգին սեղմումէն։ Անիկա կը տնտեսէ թոքերուն եւ արեան մէջ գտնուող թթուածինը ընկղմելու ատեն բացառապէս սրտի եւ գլխուղեղի համար։ Այս դարձշարժումը յատկապէս կը գործէ այն անասուններուն մէջ, որոնք մշտապէս կարիքը ունին պաղ ջուրի մէջ ընկղմելու, օրինակ՝ թեւատները, փոկերն ու կէտերը  ։ Անիկա նաեւ աւելի արդիւնաւէտ է երեխաներուն համար, քան չափահասներուն ։
Ներշնչուող ու արտաշնչուող օդին բաղադրութիւնը
Ներշնչման ու արտաշնչման ճշգրիտ ու չափաւոր հերթափոխման շնորհիւ թոքերուն եւ թոքափշտիկներուն մէջ կը պահուի կայուն կազային բաղադրութիւն մը։
Ներշնչուող օդը կը պարունակէ մօտաւորապէս 79% ազոտ, 21% թթուածին եւ 0,03% ածխաթթու կազ (ածխածինի երկթթուակ, բորոկածին)։ Անոր մէջ կան նաեւ քիչ քանակութեամբ շոգի, անշարժ կազեր (inert gases)։ Արտաշնչուող օդին մէջ թթուածինը կը կազմէ 16%, ածխածինի երկթթուակի խտութիւնը կը հասնի մինչեւ 4%, որ մօտաւորապէս 100 անգամ կը գերազանցէ ներշնչուող օդի իր պարունակութենէն, կ'աւելնայ նաեւ ջրաշոգիի քանակը։ Ազոտի եւ մնացած բոլոր կազերուն պարունակութիւնը չի փոխուիր ։
Ստորջրեայ սուզորդները արհեստագիտական փորձարկման ատեն կրնան շնչել թթուածինով ու հելիումով հարուստ շնչառական կազային խառնուրդով։ Երբեմն բժշկական օգնութեան տակ գտնուող հիւանդներուն կը տրուի թթուածինային եւ ցաւազրկիչ կազեր։ Տիեզերական համազգեստները մաքուր թթուածին կը պարունակեն ։ Այնուամենայնիւ, ատիկա կը պահպանուի երկիրի մթնոլորտային ճնշման մօտաւորապէս 20%-ի պայմաններուն մէջ, որպէսզի կարգաւորուի ներշնչման արագութիւնը։
Միջավայրին վնասակար կազերուն ազդեցութիւնը
Միջավայրին վնասակար կազեր ը, թոքերուն հասնելով, յաճախ կը յառաջացնեն կայուն միացութիւններ եւ կը պահուին հիւսուածքներ ուն մէջ։ Այդպիսի պարագաներու թունաւորման վտանգը կախեալ է ոչ միայն վնասական նիւթերու քանակէն, այլեւ այդ միջավայրին մէջ մարդու մնալուն տեւողութենէն։ Շրջապատին օդինի վնասակար նիւթեր կրնան ըլլալ արդիւնաբերական կազային թափօնները, ինքնաշարժներու արտանետումները, օգտագործուող շպարները, ներկերը եւ այլ տեսակի ցնդող կազերը։ Վնասակար կազերէն է ածխածինի միաթթուակը՝ CO-ն, որ հեմոկլոպինի հետ կը յառաջացնէ կայուն միացութիւն եւ մարմինին մէջ կը զարգացնէ թթուածինի քաղց։ Երկարատեւ թթուածինի քաղցը կրնայ մահուան պատճառ դառնալ։
Յովհաննէս Աւդալեան
Յովհաննէս Աւդալեան, Նոր Ջուղայեցի հայ գրագէտ (հաւանաբար ուսանած՝ Նոր Ջուղայի մէջ)։
Շնչառութիւն
Շնչառութիւնը բարձրութեան վրայ
Ծովու մակերեսէն բարձրանալու ատեն մթնոլորտային ճնշում ը կը նուազի եւ քանի որ խոռոչները օդատար ուղիներուն շնորհիւ բաց են արտաքին օդին համար, թոքերուն մէջ ճնշումը նոյնպէս կը նուազի նոյն արագութեամբ։ Բարձրութեան վրայ այնպէս, ինչպէս ծովու մակերեսին, կրկին անհրաժեշտ է ճնշման փոփոխութիւն՝ օդը թոքերուն անցընելու համար։ Բարձրութեան վրայ շնչառութեան մեքենականութիւնը կը նմանի ծովու մակերեսի շնչառութեան, սակայն առկայ են հետեւեալ տարբերութիւնները․
Մթնոլորտային ճնշումը բացառաբար կը նուազի բարձրութեան վրայ՝ մօտաւորապէս կրկնակի անգամ նուազելով 5000 մ. (18000 ոտք) բարձրութեան վրայ ։ Սակայն միջավայրին օդին կազմը գրեթէ չի փոխուիր 80 քմ.-էն ցած բարձրութիւններու վրայ՝ անընդհատ եղանակային փոփոխութիւններու շնորհիւ ։ Այդպիսով, թթուածինի խտացումը օդին մէջ (1 մմոլ թթուածին իւրաքանչիւր 1լ. օդին մէջ) կը նուազի նոյն մթնոլորտային ճնշման արագութեամբ ։ Ծովու մակերեսին, ուր շրջակայ միջավայրին ճնշումը մօտաւորապէս 100 քՊա է. թթուածինը կը կազմէ միջավայրին օդին 21%-ը, իսկ անոր մասնակի ճնշումը 21 քՊա է (այսինքն 100 քՊա-ի 21%-ը)։ Էւըրեսթ ի գագաթին (8848 մ. կամ 29029 ոտք), ուր ընդհանուր մթնոլորտային ճնշումը 33.7 քՊա է. թթուածինը կրկին կը կազմէ մթնոլորտին 21%-ը, իսկ անոր մասնակի ճնշումը կը կազմէ ընդամէնը 7.1 քՊա (քանի որ 33.7 քՊա-ի 21%-ը հաւասար է 7.1 քՊա-ի) ։ Այդ պատճառով ալ աւելի մեծ ծաւալով օդ անհրաժեշտ է ներշնչել, քան ծովու մակերեսին, որպէսզի նոյն ատենահատուածին միեւնոյն քանակութեամբ թթուածին շնչենք։
Յովհաննէս Աւդալեան
Գրական վաստակ
Հրատարակած է Յովհաննէս Արճիշեցիի «Մեկնութիւն Ահաւոր Խորհրդոյ Սրբոյ Պատարագին» (Կալկաթա 1830)։ Թարգմանած է Շատորեանի՝«Ատալա»ն (Կալկաթա 1826), Զօնսընի «Հռասելաո» «Կալկաթա 1826», «Քրիստոսասոյց» (Կալկաթա 1826)։ Հայերէնէն անգլերէն թարգմանած է Չամչեանի «Հայոց Պատմութիւն»ը՝ քաղուածօրէն (Կալկաթա 1827)։ Ունի նաեւ այլ երկասիրութիւններ, մահուան թուականը անյայտ է։
Շնչառութիւն
Շնչառութիւնը բարձրութեան վրայ
Ներշնչման ատեն օդը թոքեր մղող Ճնշման համեմատութիւնը նոյնպէս կը նուազի բարձրութեան պատճառով։ Թոքերուն ծաւալը կը կրկնապատկէ թուլցած ճնշումը որեւէ բարձրութեան վրայ։ Ծովու մակերեսին օդային ճնշման (100 քՊա) նուազիլը կը յանգեցնէ 50 քՊա ճնշման համեմատութեան, բայց նոյնը կը կատարուի նաեւ 5500 մ. բարձրութեան վրայ, ուր մթնոլորտային ճնշումը 50 քՊա է եւ թոքերու ծաւալը կը կրկնապատկէ թուլցած ճնշումը մինչեւ 25 քՊա ճնշման համեմատութիւն։ Գործնականին մէջ, քանի որ մենք կը շնչենք նուրբ եւ յաճախակի ձեւով, որ կը յառաջացնէ միայն 2-3 քՊա ճնշման համեմատութիւններ, ուստի ատիկա քիչ ազդեցութիւն կ'ունենայ թոքերու ներթափանցման իրական յաճախականութեան վրայ ու դիւրութեամբ կը փոխհատուցուի աւելի խոր շնչառութեամբ ։ Օդի ցած մածուցիկութիւն ը բարձրութեան վրայ թոյլ կու տայ օդը աւելի հեշտութեամբ հոսելու, ինչպէս նաեւ կ'օգնէ փոխհատուցելու ճնշման համեմատութեան կամայական կորուստը։
Յովհաննէս Աւդալեան
Գրական վաստակ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ
Շնչառութիւն
Շնչառութիւնը բարձրութեան վրայ
Շնչառութեան վրայ ցած մթնոլորտային ճնշման՝ վերը նշուած բոլոր հետեւանքները սովորաբար կը կարգաւորուին շնչառութեան վայրկենական ծաւալը մեծցնելով (իւրաքանչիւր վայրկեանի ներշնչուած կամ արտաշնչուած օդին ծաւալը), որուն կատարման մեքենականութիւնը ինքնաբերաբար կ'ըլլայ։ Պահանջուած յստակ աճը կ'որոշուի շնչառական կազերու հաւասարակշռուած մեքենականութեամբ, որ կը կարգաւորէ զարկերակային արեան մէջ թթուածինի եւ ածխածինի երկթթուակի մասնակի ճնշումը։ Այս հաւասարակշռուած մեքենականութիւնը կը գերադասէ զարկերակային արեան մէջ ածխաթթու կազի թթուածինի մասնակի ճնշման կարգաւորումը ծովու մակերեսին նկատմամբ։ Այսինքն, ծովուն  մակերեսին վրայ զարկերակային արեան մէջ ածխածինի երկթթուակի մասնակի ճնշումը կը պահպանուի գրեթէ 5.3 քՊա (կամ 40 մմ ս․ ս․) հանգամանքներու լայն շրջանակի պայմաններուն մէջ զարկերակային արեան մէջ թթուածինի մասնակի ճնշման հաշւոյն, որ կրնայ տատանիլ մեծ տիրոյթներու մէջ՝ նախքան շտկող օդափոխիչ արձագանքին յայտնուիլը։ Այնուամենայնիւ, երբ մթնոլորտային ճնշումը (հետեւաբար, նաեւ մթնոլորտային թթուածինի մասնակի ճնշումը) կ'իյնայ 75% -էն ցած ծովու մակերեսին նոյն ցուցանիշէն, թթուածինի հաւասարակշռութիւնը կը կարեւորուի ածխածինի երկթթուակի հաւասարակշռութեան նկատմամբ։ Ասիկա տեղի կ'ունենայ մօտաւորապէս 2500 մեթր բարձրութեան վրայ (8,200 ոտք)։ Երբ այս ընդհատումը համեմատաբար կտրուկ կ'ընթանայ, ապա շատ բարձրութեան վրայ քիչ օդափոխութիւնը կրնայ յանգեցնել զարկերակային արեան մէջ ածխածինի երկթթուակի մասնակի ճնշման կտրուկ անկման, որուն պատճառով կը յառաջանայ արեան փլազմայի pH-ի (արեան փլազմայի թթուութեան) բարձրացում՝ յանգեցնելով շնչահեղձութեան։ Ասիկա բարձունքային հիւանդութեան պատճառներէն մէկն է։ Միւս կողմէ, եթէ թթուածինի հաւասարակշռման անցումը թերի է, ապա թթուածինի նուազումը կրնայ բարդացնել ախտանշանները՝ մղելով մինչեւ մահացու պայմաններ։
Բարձրունքային հիւանդութենէն խուսափելու համար կ'առաջարկուի բարձրութիւնները նուաճել աստիճանաբար՝ ճամբան անցնիլ ընդհատումներով։
Աւելի շատ բարձրութիւններու վրայ կը խախտի մարդուն հոգեկան վիճակը. կը յառաջանայ ինքնահսկման եւ գիտակցութեան կորուստ։ Առանց թթուածինի սարքի այս պայմաններուն մէջ գտնուիլն ու աշխատիլը անկարելի է։
Սուզորդներուն շնչառութիւնը
Ջուրի խորութեան զուգընթաց ճնշումը կը բարձրանայ շուրջ 1 մթնոլորտ արագութեամբ՝ իւրաքանչիւր 10 մեթրի մէջ 100 քՊա-էն քիչ մը աւելի կամ 1 պար (միաւոր)։ Սուզորդներուն ջուրին տակ շնչած օդը կը գտնուի շրջապատի մթնոլորտային ճնշման տակ, հետեւաբար ունի բնախօսական եւ կենսաքիմիական հետեւանքներու բարդ շարք մը։
Ծովերու, ովկիանոսներու, լիճերու խորերը եւ հանքահորերու արեան եւ այլ հեղուկներու մէջ կը բարձրանայ թթուածինի եւ ազոտի լուծելիութիւնը։ Ազոտը արեան մէջ կը գտնուի լուծուած վիճակի մէջ։ Ի տարբերութիւն թթուածինի եւ ածխաթթու կազին, անիկա չի մասնակցիր նիւթափոխանակութեան գործընթացին։ Անոր դերը թթուածինը նօսրացնելն է, այլապէս գերթթուածութեան պատճառով մարմինին մէջ կը յառաջանայ թթուածինային թունաւորում եւ շնչառութիւնը կը դժուարանայ։
Ջուրին խորերէն արագօրէն մակերես բարձրանալու ատեն արեան մէջ գերլուծուած կ'արտազատուի պղպջակներու ձեւով, կը խցանէ արեան անօթները եւ վտանգ կը հանդիսանայ մարդու կեանքին։ Այս վիճակը յայտնի է կեսոնային հիւանդութիւն (decompression sickness) անունով, որմէ խուսափելու համար 60-85 մ. եւ աւելի խորութիւններու մէջ աշխատելու ատեն կ'օգտագործեն յատուկ սարք մը, որուն մէջ կազին կը խառնեն ազոտին մէկ մասը կամ ամբողջը կը փոխարինուի հելիում կազով։
Եթէ ճիշդ կերպով չկառավարուի, ապա ջուրին տակ սեղմուած կազեր շնչելը կը պատճառէ Սուզուելու խանգարումներ, ինչպէս չփոխհատուցող հիւանդութիւնը, ազոտային նարկոզը եւ թթուածինային թունաւորումը։ Ճնշման տակ գտնուող կազերու ազդեցութիւնը աւելի կը բարդանայ 1 կամ քանի մը այլ յատուկ կազային խառնուրդներու օգտագործման պարագային։
Օդը կ'ապահովուի սուզման կարգաւորիչով, որ սուզման մխոցին մէջ կը նուազեցնէ բարձր ճնշումը մինչեւ շրջապատող միջավայրի ճնշման մակերես։ Շնչառական կարգաւորիչներու ազդեցութիւնը կարեւոր գործօն մըն է սուզուելու տեսակին համապատասխան կարգաւորիչի ընտրութեան ատեն։
Շնչառական անդամներու հիւանդութիւններ եւ անոնց կանխարգիլման ձեւերը
Բնական շնչառութիւնը կ'իրականանայ վերին եւ վարին շնչառական համակարգերու առողջ գործունէութեամբ: Վերին եւ վարին շնչառական համակարգի խցումով կը յառաջանայ շնչահեղձութիւն: Որեւէ մէկ հիւանդութիւն, որ արգելք կը հանդիսանայ թոքախորշիկներու թթուածինով հարուստ օդի մատակարարումին կը յառաջացնէ թթուածինի եւ ածխածինի երկօքսիտի փոխանակման դանդաղում, որուն հետեւանքով կը տեսնուի մարմինի կապտութիւն (cyanosis), այսինքն՝ ածխածինի երկօքսիտի կուտակում մարմինին մէջ:
Վերին շնչառական համակարգի հիւանդութիւններ, որոնք կրնան յառաջացնել շնչահեղձութիւն հետեւեալներն են՝
Վարի շնչառական համակարգի հիւանդութիւններ, որոնք շնչահեղձութիւն կրնան յառաջացնել հետեւեալներն են՝
Շնչահեղձութիւն կը յառաջանայ նաեւ մարմնական շատ մը հիւանդութիւններով, որոնցմէ կարեւորագոյններն են՝
Շատերուն պատճառը շնչառական ուղիներու անանցանելիութիւնն է։ Հիպոպնեայի ատեն շնչառութիւնը բաւականին դանդաղ կ'ընթանայ, հիպերպնեայի ատեն՝ շատ արագ եւ խորունկ, որ կը հրահրուի աւելի մեծ քանակութեամբ թթուածինի պահանջքով, օրինակ՝ ֆիզիքական ծանրաբեռնուածութեան պարագային։ Գերօդափոխութիւն եւ թերօդափոխոխութիւն եզրերը նոյնպէս կը պատկանին համապատասխանաբար հիպօ եւ հիպերպնեային, սակայն անյարմար իրավիճակներու մէջ կամ ալ հիւանդութիւններու պարագային։ Սակայն այս տարբերութիւնը միշտ չի պահպանուիր, ուստի այս եզրերը յաճախ փոխանակաբար կ'օգտագործուին ։
Շարք մը շնչառական քննութիւններ կրնան օգտագործուիլ հիւանդութիւններու ախտորոշման համար, ինչպէս՝ սննդական անհանդուրժողականութիւնը։ Աքուստիկ արհեստագիտական գործիքներ կ'օգտագործուին քիթին միջոցով օդին հոսքը ուսումնասիրելու համար ։
Հարբուխ
Ժահրային սուր վարակիչ հիւանդութիւն է։ Վարակը հիւանդէն առողջին կը փոխանցուի օդակաթիլային միջոցով։ Հիւանդին հազալու, փռնգտալու եւ խօսելու ատեն՝ արտաշնչուած օդի եւ ցայտած թուքի ու լորձունքի կաթիլներուն մէջ գտնուող յարուցիչները կ'անցնին առողջ մարդու շնչուղիները ու կը վարակեն զայն։ Վարակը կը փոխանցուի նաեւ հիւանդին իրերը օգտագործելով։ Հարբուխի յարուցիչները կը տեղակայուին մարդուն վերին շնչուղիներուն լորձաթաղանթին մէջ, որոնք կը բորբոքին. կ'արտադրուի մեծ քանակով լորձունք, որ կը դժուարացնէ շնչառութիւնը։ Հիւանդին ջերմութիւնը կը բարձրանայ. սարսուռ կը զգայ, թուլութիւն, գլխացաւ, հազ, առատ արտադրութեամբ փռնգտոց եւ փսխուք։
Հարբուխը կը նկատուի «կայծակնային արագութեամբ» տարածուող հիւանդութիւն, որ շատ յաճախ համաճարակ կը յառաջացնէ։ Զայն կանխելու համար անհրաժեշտ է հիւանդը մեկուսացնել եւ պահպանել առողջական միջոցները։
Կարմրուկ
Ժահրային սուր վարակիչ հիւանդութիւն մըն է, որ կը տարածուի օդակաթիլային ճամբով, վերին շնչուղիներուն լորձաթաղանթով, որուն բնորոշ են հարբուխի նման երեւոյթներու յառաջացում, ջերմաստիճանի բարձրացում, եւ մաշկ ին վրայ մանր կարմիր ցան։ Անհրաժեշտ է հիւանդը մեկուսացնել համապատասխան բուժում տալու համար։ Շատ կարեւոր է հիւանդին խնամքը, կենսանիւթերով հարուստ սնունդը եւ մաքուր օդ ը։ Հիւանդացած մարմինին մէջ կը մշակուի հարուստ դիմադրողականութիւն մը։ Կարմրուկին դէմ արհեստական անընկալութիւն մը կը ստեղծուի հակակարմրուկային պատուաստանիւթով։
Թոքախտ
Յարուցիչները հիւանդէն առողջ մարդուն մարմինին մէջ կը թափանցեն օդակաթիլային ճամբով եւ կը տեղակայուին թոքերուն մէջ, հոն կը ստեղծուի բորբոքային օճախ։ Աստիճանաբար կ'ախտահարուին մեծ թիւով թոքափշտիկներ, եւ հիւսուածքը կրնայ մահանալ։ Հիւանդին ջերմաստիճանը քիչ մը կը բարձրանայ, կ'ունենայ մշտական հազ եւ թուլութիւն կը զգայ։ Հիւանդին անպայման անհրաժեշտ են հիւանդանոցային, առողջարանային դեղամիջոցներով բուժում, բարձր ջերմուժ կենսանիւթերով հարուստ սնունդ, չոր, արեւոտ կացարան, մաքուր օդ եւ հանգիստ։ Հիւանդութիւնը կանխելու համար նորածինին կեանքին առաջին շաբաթը նախապաշտպանական պատուաստումներ կը կատարեն։
Թոքի քաղցկեղ
Յաճախ կը հանդիպի ծխող մարդոց մէջ։ Որոշ խոռոչներու էպիթելային հիւսուածք ը կը կազմափոխուի եւ կ'աճի դէպի հարեւան հիւսուածքներ։ Հիւանդին մօտ յաճախ չոր հազ եւ հիւծախտ կը յայտնուին։ Հիւանդութեան ախտանշաններէն է աւշային գեղձեր ուն մեծնալը։ Հիւանդութեան ախտորոշումը կը կատարուի ռէօնտկէն նկարահանման միջոցով։
Խնդուքի միջոցով կարելի է բացայայտել թոքերու քաղցկեղը. այս մասին յայտնած են ուռուցքաբաններու ամերիկեան հասարակութեան մասնագէտները:
Թոքերու քաղցկեղին ամէնէն տարածուած ախտանիշներէն մէկն է՝ կրծքավանդակի բաժինի ցաւը, որ կը զօրանայ խնդուքի, խորունկ շնչելու կամ հազալու ատեն: Նման ցաւ, մասնագէտներու խօսքով, կրնայ ցոյց տալ թոքերու խցումը, հեղուկի կուտակումը, աւշային հանգոյցներու եւ ուռոյցի մեծնալը, հաղորդած է Daily Express-ը :
Բոյսերու շնչառութիւն
Իրականութեան մէջ, բոյսերու կենդանի բջիջներուն մէջ շնչառութիւնը տեղի կ'ունենայ շուրջօրեայ։ Պարզապէս, լոյսի տակ լուսաբաղարկման (photosynthesis) պատճառով արտադրուած թթուածինի քանակը կը գերազանցէ կլանուած թթուածինի քանակին։ Այնպէս ինչպէս անասնական բջիջներուն մէջ, այնպէս ալ բուսական բջիջներուն մէջ բջիջային շնչառութիւնը տեղի կ'ունենայ յատուկ բջիջային մանր անդամներու՝ միթոքոնտրիումներ ուն մէջ։
Բուսական եւ կենդանական բջիջներուն մէջ մասնիկային մակերեսով ընթացող բջիջային շնչառութեան իրականացման ընդհանուր սկզբունքները նման են։ Սակայն կախում ունի այն հանգամանքին հետ, որ բոյսերը կը վարեն յարաբերականօրէն անշարժ կեանք մը, անոնց նիւթափոխանակութիւն ը անընդհատ պէտք է նկատուի արտաքին փոխուող պայմաններուն, անոր համար ալ բոյսերուն բջիջային շնչառութիւնը ունի որոշ առանձնայատկութիւններ (օքսիտացման լրացուցիչ եղանակներ)։
Շրջակայ միջավայրին հետ կազափոխանակութիւն ը տեղի կ'ունենայ հերձանցքներ ու եւ կեղեւի ճեղքերուն միջոցով (ծառերուն պարագային)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Շնչառութիւն Ստորոգութիւն:Գիտութիւն Ստորոգութիւն:Կենսաբանութիւն Ստորոգութիւն:Մարդկային հիւանդութիւններ
1634 թուական
1634 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 34րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1634 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1634 մահեր
Ստորոգութիւն:1634
Ֆեսթոս սկաւառակ
Սկաւառակը յայտնաբերած է 3 Յուլիս 1908-ին իտալացի հնաբան Լուիճի Փերնիէ Ֆեսթոսի մինոասեան պալատին մէջ եւ այդ կը պահուի Իրաքլիոնի Հնաբանական թանգարանին մէջ։ Ստորոգութիւն:Հնադարեան սկաւառակներ Ստորոգութիւն:Հնաբանական իրեր
2008
2008 թուական, ԻԱ․ դարու 8րդ տարին է
Մահեր
26 Սեպտեմբեր․ Փօլ Նիուման․ ամերիկացի դերասան, բեմադրիչ, ֆիլմարտադրիչ, գործարար եւ բարերար
Բռի եղցի (Բռի Եկեղեցի)
Բռի Եկեղեցի կամ Բռի եղցի, եկեղեցի-իւշարձանախումբ, որ կը գտնուի Արցախի Հանրապետութեան Հացի գիւղ ին մէջ, գետակին ձախ ափին, բլրան գագաթին։
Նկարագրութիւն
Անահիտի ձորակին ձախ կողմը փռուած է Բռի Եղցի (եկեղեցի) իւշարձանախումբը։ Ամայի՝ փուշ ու տատասկով, քար ու աւազով պատուած տարածքին մէջ կ'երեւի միջնադարեան մեծ վանքային համալիրը։ Թէեւ համալիրին կանգուն, մասամբ նաեւ քանդուած կառոյցները, ըստ անոնց վրայի արձանագրութիւններուն, կը վերաբերին ԺԱ.-ԺԳ. դարերուն, բայց հոս գտնուած աւելի հին իւշարձաններու բազմաթիւ բեկորները եւ ժողովուրդին մօտ պահպանուած աւանդութիւնները կը հաստատեն վանքին տեղը վաղ միջնադարուն, նոյնիսկ մինչեւ հեթանոսական ժամանակները հասնող մշակոյթի գոիւթիւնը։
Հնագոյն շէնքերու բեկորները ձեւաւոր «քառակող կոթողներու մասեր» են, Ե.-Է. դարերուն բնորոշ զարդանախշերու բեկորներ, դարաւանդներ, խոյակներ, խարիսխներ, հիմնապատեր, որոնք սփռուած են վանքային համալիրին ամբողջ տարածքին։ Ժամանակին այս խոյակները պսակած են նշանաւոր տաճարի մը սիւները։ Իսկ տաճարը, Արցախի մէջ կառուցուած այն եկեղեցիներէն մէկն էր, որու հիմնադրումը կապուած է Հայաղվանքի արքայ Վաչական Բարեպաշտի շինարարական գործունէութեան հետ։
Ահա այդ ժամանակներուն կառուցուած տաճարներէն մէկն ալ կը համարուի այս իւշարձանախումբի ամենահին եկեղեցին, որու հիմնապատերը պահպանուած են բլրան գագաթին, գաւիթին կից եկեղեցիներու հիւսիս արեւելեան մասին մէջ։ Կը պարզուի, որ անիկա աւելի քան երկու հարիւր քառ. մեթր մակերեսով եռանաւ կառոյց մը եղած է եւ ստեղծուած շատ աւելի հին, հեթանոսական շրջանի շինութեան, հաւանաբար մեհեանի մը հիմերուն վրայ։ Այս պարագան անվիճելիօրէն կը վկայէ Բռի եղցի վանքին կառուցման տեղին աւելի հին պաշտամունքային նշանակութեան մասին։ Հոս գտնուած են հետաքրքրական նիւթեր, որոնցմէ կ'արժէ նշել. «Կոթողի մը բունը, երկու խոյակ եւ երեք խարիսխներ այդ դարաշրջանին բնորոշ երկրաչափական եւ բուսական զարդաքանդակներով եւ հաւասարաթեւ խաչերով»։
Բռի եղցւոյ արդի համալիրը բաղկացած է չորս եկեղեցիներէ, գաւիթէ մը, խաչքարերու երեք որմնափակ պահոցներէ, քանդուած մատուռէ, օժանդակ (աւերուած) շէնքերէ եւ ընդարձակ գերեզմանատունէ, որոնք կառուցուած են միջնադարուն, եւ բնականաբար հետագայ դարերուն ենթարկուած են վերանորոգումներու:
Երկրորդ եկեղեցին
Ծեփը թափած է, այդ պատճառով ալ լաւ կ'երեւին սլաքաձեւ թաղին շարուածքին հորիզոնական, կանոնաւոր ձեւերը: Եկեղեցւոյ կիսաշրջանաձեւ ելքը հաւասար է դահլիճին մակարդակին: Կողմերը  խորաններ չունին, բայց բեմին անկիւնամերձ հատուածներուն մէջ, իրարու դէմ դիմաց խորշեր կան: Լուսամուտերէն մէկը, դրան վերին մասինը, փակուած է հետագային կառուցուած գաւիթին սիւները կապող կամարով:
Երկու եկեղեցիները ոճական առումով թէեւ իրարու շատ կը նմանին, բայց եւ այնպէս որոշ առանձնայատկութիւններ ունին:
Գաւիթը
Գաւիթը նշուած եկեղեցիներուն համար ընդհանուր է: Ճարտարապետական ուշագրաւ կառոյց մըն է, որ շրջանին համանման լաւագոյն գաւիթներէն մէկը կը համարուի :
Անոր խաչուող կամարներով հիւսուած թաղ-տանիքը հայկական ճարտարուեստի ԺԱ.-ԺԳ. դարերուն նուաճումն է։ Գաւիթը կառուցուած է զոյգ եկեղեցիներուն արեւմտեան մասին մէջ, որոշ չափով ծածկելով զարդանախշերով, խաչքարերով եւ բարձրաքանդակներով:
Գաւիթ-ժամատան յատակագիծը գրեթէ քառակուսի (7,5 X 7,8 մեթր չափերու) յօրինուածք մը ունի: Ինչպէս միւս բոլոր գաւիթները, ասիկա նոյնպէս դամբարան եղած է, աշխարհիկ ու հոգեւոր հաւաքներ անցընելու տեղ: Զարդաքանդակները, ճարտարապետական մանր տարրերը՝ խաչքարերը եւ տապանաքարերը բաշխուած են գաւիթին միայն արեւելեան մեծ կամարախորշերուն մէջ:
Որմնամոյթերու միջեւ կցուած են կամարները, որոնցմով գաւիթը կը բաժնուի ընդլայնական թաղով ծածկուած ութ հատուածներու:
Գաւիթին ներսը, արեւելեան պատ-որմնախորշերուն մէջ ագուցուած են վեց գեղաքանդակ խաչքարեր, բազմաթիւ զարդանախշերով ու պատկերաքանդակներով սալաքարեր: Հարաւային եկեղեցւոյ մուտքին անկիւնը դրուած է շքեղ տապանաքար մը, որուն վրայ քանդակուած է. «Այս է տապան տէր Յոհանիսի որդի Կարապետին ՌՄԽԷ (1798)» արձանագրութիւնը: Խաչքարերէն երկուքին վրայ այդ դարաշրջանի տարազով մարդ մը պատկերուած է:
Երրորդ եկեղեցին
Երրորդ եկեղեցին կը գտնուի բլրան ամենաբարձր տեղը, գաւիթէն չորս մեթր արեւմուտք: Անիկա ունի բարձր, սլաքաձեւ թաղ մը, կիսաշրջանաձեւ-բեմ մը: Դրան երեսակալները, ամբողջ պատը զարդանախշուած են զանազան նախշերով: Շեմին քարը կիսաշրջանաձեւ է: Մուտքի վերին երկու կողմերը թռչուններ են՝ գլուխները փշրուած: Արեւմտեան ամբողջ պատին արտաքին մասը պատուած է խաչազարդ սալաքարերով, որոնցմէ մէկուն վրայ հետեւեալ արձանագրութիւնը փորագրուած է. «ԶԽաչենիկ վարդպետ Ս. եկեղեցոյ յաղաթ յիշեցէք ի Քտ»: Եկեղեցւոյ ներսը քարի մը վրայ գրուած է. «Թուին ՉԺԹ (1270) ... Ի տէրուլեան... տր. Ստեփանոսի, յեպիսկոպոսութեան տր Ներսիսի. ես Մխիթար որդի Խ... կանգնեցի զխաչս»:
Չորրորդ եկեղեցին
Բռի եղցի յուշարձանախումբին հարաւային կողմը, բլրան ստորոտին՝ գիւղին շեմին կը գտնուի չորրորդ եկեղեցին, որ համեմատաբար փոքր է կոպտատաշ սալաքարերով պատուած: Շինութեան ծածկոյթը փլած է, արեւմտեան մասը դուրսէն պատուած է տարբեր մեծութեամբ տասնեակ խաչքարերով: Արեւմտեան մասին մէջ բացուող միակ մուտքը զարդարուած է քանդակներով: Դիմացի կիսակամար քարին կեդրոնը խաչ մըն է, շուրջը ճատրակի ձեւով զարդեր, իսկ երկու կողմերը տեղադրուած են մէկական սիրամարգի բարձրաքանդակներ: Այդ նոյն պատին արեւմտեան վերնամասը փորագրուած է հինգ տողնոց արձանագրութիւն մը, որու տողերուն սկիզբը երկու քարեր չեն պահպանուած, իսկ մնացածներն ալ կիսափուլ վիճակի մէջ կը վկայեն, որ եկեղեցին կառուցուած է Աղուանից Յովհաննէս կաթողիկոսին եւ անոր կրտսեր եղբօր Ներսէս կաթողիկոսին օրով, 1235-էն առաջ:
Նոյն արձանագրութեան կողքին պահպանուած է ճարտարապետին յիշատակագիր արձանագրութիւնը. «ԶՇահէն վարդապետ եկեղեցոյս յիշեցէք ի տր.»:
«Այսպիսով «Բռի եղցի» յուշարձանախումբին ստեղծման մէջ երկու ճարտարապետներու անուններ կը նշուին, որոնցմէ Խաչիկ Բ. Անեցին կառուցած է եկեղեցի մը եւ որմնափակ խաչքար մը, իսկ Շահէնը՝ եկեղեցի մը»:
Ինչ կը վերաբերի միւս յուշարձաններուն, որոնց Մակար վարդապետ Բարխուտարեանց բեմ կ'անուանէ, անոնք պարզապէս որմնափակ խաչքարեր են՝ երեք կողմէն շրջափակուած սովորական պատերով, իսկ արեւմտեան որմնախորշին մէջ ագուցուած են խաչքարեր: ԺԳ. դարուն կառուցուած այդպիսի որմնափակ խաչքարեր պահպանուած են Հադրութ ի, Դահրավ ի, Գտչավանք ի եւ Վանք ի մէջ:
Քէյթ Պըրթըն
Քաթրին «Քէյթ» Պըրթըն Ամերիկացի դերասանուհի մըն է՝ զաւակն է դերասաններ Ռիչըրտ Պըրթընի եւ Սիպիլ Քրիսթոֆըրի : Հեռուստաշարներու մէջ՝ Պըրթընը ստացած է լաւ քննադատութիւններ իր Շոնտա Ռայմզի ստեղծած դերերուն մէջ, ինչպէս իբրեւ Էլիս Կրէյ Grey's Anatomy հեռուստաշարին մէջ, եւ նաեւ իբրեւ քաղաքական անձնաւորութիւն Սէլի Լէնկսթըն Scandal հեռուստաշարին մէջ She has been nominated for three Primetime Emmy Awards and three Tony Awards. :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:10 Սեպտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ
Սեպուհ Արք. Սարգիսեան
Կենսագրութիւն
1961-ին մտեր է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան դպրեվանք. 1965-ին սարկաւագ ձեռնադրուեր է ձեռամբ Գարեգին Եպս. Սարգսեանի (Կաթողիկոս Մեծի Տանն Կիլիկիոյ 1977-1995 եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս 1995-1999). 1968-ի Յունիս 16-ի չորս դասընկերներով՝ Պետրոս, Սարգիս, Վարուժան եւ Տիգրան կը ձեռնադրուին Աբեղայ վերակոչուելով Արամ (Այժմ Կաթողիկոս Մեծի Տանն Կիլիկիոյ) Խաժակ, Հրայր եւ Սեպուհ ձ‎եռամբ հանգուցեալ Տ. Տաճատ Արք. Ուրֆալեանի (Առաջնորդ Լիբանանի Թեմի): 1969-1970 ուսանող Սէն ԺոզէՖ համալսարանին մէջ՝ Պէյրութ հետեւելով Արաբական գրականութեան եւ իսլամական փիլիսոփայութեան: 1971-ի Փետրւար 14-ին վարդապետական մասնաւոր իշխանութիւն կը ստանայ ձեռամբ երջանկայիշատակ Տ.Տ. Խորէն Ա. Կաթողիկոսի. վարդապետական իր թեզն էր «Արաբ Քրիստոնեայ բանաստեղծները Ե.Ը դարերուն» :
1999-ի 26 Հոկտեմբերին Առաջնորդական տեղապահ կ'ընտրուի Թեհրանի Հայոց Թեմի եւ 1999-ի Դեկտեմբերի 26-ին կը ժամանէ Թեհրան եւ կը ստանձնէ իր նոր պարտականութիւնը: Յունիս 6, 2000-ին Թեհրանի Հայոց Թեմի Պատգամաւորական Ժողովը միաձայնութեամբ Առաջնորդ կ'ընտրէ Սեպուհ Եպս. Սարգսեանին:
Արքութեան տիտղոս ստացեր է Մայիս 2003-ին:
Մասնակցութիւն եւ Անդամակցութիւն
Անդամ է Ասիոյ Եկեղեցիներու Խորհուրդի Ընդհանուր Յանձնախումբին :
ՀԵՂԻՆԱԿԱԾ ԴԱՍԱԳԻՐՔԵՐԸ
Խմբագրեր եւ տպեր է «Նոր Դրազարկ» ամսաթերթը 1984-1999: «Նոր Դրազարկ»ը պաշտօնական ամսաթերթն էր Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ Կիրակնօրեայ դպրոցներուն.
Թեհրանի Թեմի Առաջնորդ ընտրուելէն ի վեր Սեպուհ Սրբազանը ամենայն բծախնդրութեամբ ու նախանձախնդիր ոգիով լծուած է աշխատանքի կազմակերպչական, դաստիարակչական, հրատարակչական եւ հովուական այցելութիւններու բնագաւառին մէջ: Յատուկ աշխատանք կը ծաւալէ Միջ-Եկեղեցական, Միջ-Կրօնական Յարաբերութիւններու շրջագծին մէջ թէ տեղական եւ թէ շրջանային ու միջազգային մակարդակներու վրայ: Առաջնորդի գործունէութեան մէկ կարեւոր երեսը կը կազմէ երիտասարդութիւնն ու երիտասարդութեան յատուկ սեմինարներու կազմակերպութիւնը:
Առաջնորդական իր պարտաւորութիւններու կողքին մեծ զարկ տուած է հրատարակչական աշխատանքներուն: Անցեալ տարիներուն աւելի քան 130 տեսակ գրական, աստուածաբանական, եկեղեցագրական, աստուածաշնչական, հոգեւոր աղօթքներու եւ մանուկներու յատուկ գիրքեր հրատարակուեր են իր անմիջական հովանաւորութեամբ:
Ամէն տարի Թարգմանչաց տօնին առիթով կը կազմակերպէ Հայ Գիրքի ցուցահանդէս, որ մեծ խանդավառութիւն կը յառաջացնէ գաղութի կեանքին մէջ:
Առաջնորդ Սրբազանի ջանքերուն շնորհիւ Առաջնորդարանի մէջ հաստատուեցան երեք նոր՝ «Քրիստոնէական Դաստիարակութեան Յանձնախումբ», «Միջ-Եկեղեցական Յարաբերութիւններու եւ Երիտասարդութեան յատուկ Յանձնախումբ», ինչպէս նաեւ յարանուանական բնոյթ ունեցող «Միջ-Եկեղեցական Հրատարակութեան Գրասենեակ» :
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Թեհրանի Հայոց Թեմի առաջնորդ Ստորոգութիւն:Ասիայի Եկեղեցիներու Խորհուրդի Ընդհանուր Յանձնախումբի անդամ
Տրապիզոն
Տրապիզոն, Դրապզուն, Պոնտոս, Տրաբզոն, Տրապեզոն, Տրապեզոնդ, Տրապեզոս, Տրապեզունդ, Տբապեզունտ, Տրապզուն, քաղաք եւ նավահանգիստ Փոքր Ասիոյ մէջ, Սեւ ծովու հարաւային ափին, Տրապիզոն նահանգի կեդրոնը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Նաւահանգիստներ Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ քաղաքներ
Սարգիս Այվազեան
Կենսագրութիւն
Սարգիս Այվազեան (ճանչուած որպէս Եագուպ Զագըր).-- Բնիկ Պոլսեցի։ Պէյրութ հաստատուած 1895-ին։ Պանդուխտ, յեղափոխական, կղերական եւ փախստական հայերուն մեծապէս օգնած է նիւթապէս ու բարոյապէս զանոնք արրտասահման (Ամերիկա, Եգիպտոս, Եւրոպա) փախցնելով։ Ժողովուրդէն շատ սիրուած էր եւ ինչպէս ըսինք ճանչուած՝ Զագըր անունով։ Պէյրութ մեռաւ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի ընթացքին։
Կարի Կարապետեան
Կարի Կարապետեան (լատինատառ՝ Gary Garabedian, արաբերէն՝ غاري غرابيديان) լիբանանահայ շարժապատկերներու տաղանդաւոր բեմադրիչ 1960-ական թուականներուն։ Սկսաւ իր արուեստագիտական կեանքը Լիբանանեան հեռուստանկերութեան մէջ "Ապու Սալիմ ալ Թապըլ» (արաբերէն` أبو سليم الطبل) հեռատեսիլի serie-ով։ Նկարահանեց «Ալ Այն ալ Սահիրա» (արաբերէն`  العين الساهرة) / «Եա Լէյլ» (արաբերէն` يا ليل) եւ «Ապու Սալիմ ին Աֆրիքիա» (արաբերէն` أبو سليم في أفريقيا) վաթսունական թուականներուն (1963-1965):
Իր 1969-ին նկարահանած շարժապատկերը «Կարօ» անունով (արաբերէն` غارو, լատինատառ՝ Garo) մեծ համբաւ ստացաւ։ Կը պատմէ կեանքը լիբանանահայ օրինազանց "ղապատայ" անձնաւորութեան մը եւ անոր եղերական մահը երբ Լիբանանի ներքին ապահովութեան ոյժերը զինք հալածեցին եւ սպանեցին։ Գլխաւոր դերերը խաղցած են շատ նշանաւոր լիբանանցի դերասաններ ինչպէս՝ Մահմուտ Սայիտ, Ժօզէֆ Նանօ, Սամիրա Պարուտի, Նատիա Ժամալ եւ Անթուան Քերպաժ։
Կարապետեանը զոհ գնաց մեծ սթուտիոյի հրդեհի մը մէջ երբ կը նկարահանէր «Քուլլունա Ֆիտա'իյյուն» այսինքն "Ամէնքս ֆետայի ենք" (արաբերէն` كلّنا فدائيون) շարժապատկերը 1969 թուականին պատմելով Պաղեստինեան Դիմադրութեան ֆետայական դրուագ մը։ Պատկերին մէջ կը գործածուէր մուխի ձեռնառումբ մը ներկայացնելու ֆետայական գործողութիւն մը։ Այդ պատճառ դարձաւ հրդեհի մը սթուտիոներէն ներս։ Կարապետեան փրկուած էր հրդեհէն, բայց մերժելով ձեռնծալ մնալ, ետ ներս մտած էր այրող սթուտիոյէն ներս փորձելով փրկել այլ անձեր եւ մահացած այդ փորձին մէջ։
Յուստինիանոսի Ժանտախտ
Յուստինիանոսի ժանտախտ, պատմութեան մէջ արձանագրուած ժանտախտի առաջին մեծ համաճարակը, որ սկսած է 541-ին, Բիւզանդական կայսրութեան մէջ, Յուստինիանոս Ա. կայսեր օրով։ Արձանագրուած է իբրեւ Յուստինիանոսի ժանտախտ:
Պատմութիւն
Ժանտախտը 542-ի գարնան հասած է Կոստանդնուպոլիս ։ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ 544-ին օրական դրութեամբ հինգէն տասը հազար մարդ մահացած է:
Ժանտախտը տարածուած է Միջերկրական ծովուն շուրջ, այնուհետեւ արեւելք` դէպի Փոքր Ասիա եւ արեւմուտք` Յունաստան ու Իտալիա: Իսկ հետագային տարածուած է դէպի Հիւսիսային Ափրիկէ, Արաբիա եւ Կեդրոնական Ասիա :
Մինչեւ 750-ական տարիները տեւած համաճարակին զոհ գացած է 25-էն մինչեւ 50 միլիոն անձ :
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:Համաճարակներ
Կոմիտասի Կիսանդրի (Փարիզ)
Կոմիտասի կիսանդրի, կիսանդրի Ֆրանսսայի մայրաքաղաք Փարիզի մէջ՝ Վիլ-Ժուիֆ հոգեբուժարանի բակին մէջ։
Պատմութիւն
Հայ մեծանուն երգահան, երգիչ, երաժշտական ազցապան, երաժշտագետ, վարդապետ եւ դաատու։ Կոմիտասի կիսանդրիի բացումը տեղի ունցած է 21 հոկտեմբեր 1995-ին, Փարիզի Պոլ Գիրո հիւանդանոցի Վիլ-Ժուիֆ հոգեբուժարանի բակին մէջ։ Հենց այդ հոգեբուժարանին մէջ մահացած է Կոմիտաս։
Քանդակի հեղինակն է ծագումով հայաստանցի, այժմ Շաւիլ ապրող եւ ստեղծագործող Արշաւիր Եղիազարեանը։ Բացման հանդիսութեան ներկայ եղած են շարք մը քաղաքական գործիչներ, ինչպէս նաեւ մօտ 500 այլ հիւրեր ։
Պատուանդան
Պատուանդանին վրայ ֆրանսերէն փորագրուած է.
Սկզբը ֆրանսական իշխանութիւնները դէմ եղած են տեքստի տարբերակին, սակայն հետագային քաղաքական հեղինակութիւնները ընդունելած են, ցաեղասպանութեան հղմամբ այս տեքստը ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Փարիզի Յուշարձաններ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձաններ Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի Յուշարձաններ
Մատթէոս Գալպեան
Մատթէոս Գալպեան
Կենսագրութիուն
Մատթէոս Գալպեան ծնած է Տիգրանակերտ, 1904-ին։ Պէյրութ եկած 1913-ին՝ որպէս ուսանող Ամերիկեան Համալսարանի։ Երկու տարի հետեւած՝ սոյն համալսարանի Դեղագործական ճիւղին, ապա կ'ընտրէ Ատամնաբուժութիւնը, որմէ շրջանաւարտ կ'ըլլայ 1925-ին։ Առանց իսկ դարմանատուն բանալու, նախասիրութիւնն ունենալով առեւտուրի, կը զբաղի գորգի վաճառականութեամբ, գործ մը զոր մինչեւ այժմ կը շարունակէ։
Կը բերէ իր մասնակցութիւնը ազգային գործերու։
1943-45 պէյրութահայ, համակուսակցական համերաշխական ատենապետ՝ Տնտեսական խորհուրդի եւ վարչական Հ.Բ.Ը.Մ.ի Տեղական մասնաժողովին։
Լանտշդրասէ
Աշխարհագրութիւն
Լանտշդրասէի սահման թաղամասերը՝
Անոր տարածութիւնը 7,39 քմ. ք. է:
1635 թուական
1635 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 35րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1635 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1635 մահեր
Ստորոգութիւն:1635
Իլան Մասք
Իլան Ռիվ Մասք (անգլ.՝ Elon Reeve Musk, ծնած 28 Յունիս, 1971) առեւտրական, եւ երկրաչափ է: Ան հիմնադիրն ու տնօրէնն է SpaceX ընկերութեան, տնօրէնը՝ Tesla, Inc. ընկերութեան, հիմնադիրը՝ The Boring Company ընկերութեան, համահիմնադիրը Neuralink ընկերութեան, եւ համահիմնադիրն ու առաջին համա-ատենապետը՝ OpenAI ընկերութեան: Միլիարատէր, Մասքը աշխարհի ամէնէն հարուստ մարդոցմէ մէկն է:
Մասք ծնած է Գանատացի մօր մը եւ Հարաւային Ափրիկեցի հօր մը, եւ մեծցած է Փրէթորիա, Հարաւային Ափրիկիոյ մէջ: Ան կարճ ժամանակամիջոցի մը համար յաճախած է Փրէթորիոյ Համալսարանը, որմէ ետք փոխադրուած է Գանատա 17 տարեկանին եւ յաճախած է Քուինզ Համալսարանը: Հոնկէ կը փոխադրուի Փէնսիլվէնիոյ Համալսարանը երկու տարի ետք, ուրկէ կը ստանայ երկու պսակաւոր վկայականներ տնտեսագիտութեան ու բնագիտութեան ոլորտներուն մէջ: Կը փոխադրուի Քալիֆորնիա 1995 թուականին յաճախելու Սթանֆըրտ Համալսարան բայց կ'որոշէ առեւտրական ասպարեզին մէջ նետուիլ, համահիմնելով Zip2 ընկերութիւնը իր եղբօր Քիմպըլին հետ, որ կը ծախեն Compaq ընկերութեան $307 միլիոն ԱՄՆ տոլարի արժողութեամբ 1999 թուականին: Մասք նաեւ կը համահիմնէ առցանց X.com դրամատունը նոյն տարուան մէջ, որ կը միացուի Confinity ընկերութեան հետ 2000 թուականին, կազմելով հանրածանօթ PayPal ընկերութիւնը, որ 2002 թուականին կը ծախեն eBay ընկերութեան $1.5 միլիար ԱՄՆ տոլարի:
Շնորհք արք. Գալուստեան
'''Շնորհք արք. Գալուստեան''' (1913-1990), Բուն անունով՝ Արշակ Գալուստեան։ Ծնած է Եօզկատի Իյտէլի գիւղը եւ մահացած՝ Ս. էջմիածին։ Յաճախած է Թալասի Ամերիկեան, Նահր Իպրահիմի, Շքիպէյլի, Սայտայի (Լիբանան) եւ Նազարէթի (Պաղեստին) Ամերիկեան որբանոցները, Երուսաղէմի ժառանգաւորաց վարժարանը եւ ապա՝ ընծայարանը։
Կենսագրութիւն
Ոաուցչագործած է Երուսաղէմի վանքի Սրբոց Թարգմանչաց վարժարանին մէջ եւ տեսուչ կարգուած՝ Անթիլիասի Կիլիկիոյ Կաթողիկոսարանի դպրեվանքին։ Ծառայած է իբրեւ Հոգեւոր Հովիւ եւ Աոաջնորդ՝ Պաղեստինի, Անգլիոյ, Միացեալ Նահանգներու մէջ, եւ իբրեւ Լուսարարապետ Երուսաղէմի Պատրիարքական Աթոռին։ Գահակալած է իբրեւ Կ. Պոլսոյ Պատրիարք (1961-1990)։
Աշխատակցած է իսթանպուլահայ թէ սփիւռւքահայ մամուլին՝ յատկապէս Մարմարաին եւ Սիոնին։ Խմբագրած է Երուսաղէմի պատրիարքութեան պաշտօնաթերթ՝ Սիոն ամսագիրը (1956-1960)։ Որպէս ԱՄՆու հոգեւոր հովիւ պաշտօնավարած ատեն, խմբագրած է Կանթեղ եւ Հայաստանեայց Եկեղեցի կրօնական թերթերը։ Ունի անտիպ կրօնաբարոյական ուսումնասիրութիւններ՝ Ցինանց Կիրակիներ, Գիրք Սաղմոսաց, Ապաշխարութեան Սաղմոսները։
Օգտագործած է Շնորհք Արքեպիսկոպոս եւ Շ.Ա.Գ. գրչանուները.
Հրատարակած Գործեր
- ''Քննական Մօտեցում Երուսաղէմի Պատրիարքական Աթոռի Տագնապին. Տէրտէրեանի Անօրէնութիւնները'' - Փարիզ, 1961։ - Աւետարան Ըստ Մատթէոսի (վերածում) - Իսթանպուլ, 1966։ - Աւետարան Ըստ Մարկոսի (վերածում)– Իսթանպուլ, 1966։ - Աւետարան Ըստ Ղակասի (վերածրսմ)֊ Իսթանպուլ, 1966։ - Աւեւոաւսսն Ըստ Յովհաննէսի (վերածում) - Իսթանպուլ, 1966։ - Ձեոագրերու Գողութեան Գայթակղութիւնը - Իսթանսպուլ, 1969։ - Նկատողութիւններ Երուսաղէմի Ցանձնաժողովի Տեղեկագրի Մասին - Իսթանպուլ, 1970։ - Մեծ Պահքի Կիրակիներու Ոսկի Շղթան - Իսթանպուլ, 1971։ - Գունագեղ Կիրակիներ Եւ Հոգեգալուստ - Իսթանպուլ, 1972։ - Միութիւնը Եւ Միասնութիւնը Կը Կազմեն Եկեղեցիի էութիւնը - Իսթանպուլ, 1973։ - Ներսէս Շնորհափի Ընդհանրական Թուղթ (վերածում) - 1973։ - Ներսէս Շնորհալիի Գիրք Որ Կը Կոչուի Ցիսուս Որդի (վերածում) - Իսթանպուլ, 1974։ - Աւագ Շաբաթ – Պէյրութ, 1974։ ՆիուԵորք, 1990։ - Տաղաւար Տօներ - Երուաաղէմ, 1976 ։
1636 թուական
1636 թուական, նահանջ տարի, 17րդ դարու 36րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1636 ծնունդներ
Մահեր
Ստորոգութիւն:1636
Մենք ենք, մեր սարերը (յուշարձան)
Պատմութիւն
Յուշարձանին իսկական անուանումը «Մե՛նք ենք մեր սարերը»‐ն է («Մե՛նք ենք մեր լեռները»)։ Արձանը շատերուն յայտնի է իբրեւ «Պապիկ-տատիկ», (արեւմտահայերէն՝ Մամիկ եւ Պապիկ)։ Տեղադրուած է 1967-ին, կը գտնուի բլուրին գագաթին։ Քանդակագործն է Սարգիս Պաղտասարեանը, իսկ ճարտարապետը՝ Եուրի Յակոբեան։ Քանդակը պատրաստուած է կարմիր տուֆէ։ Անիկա կը խորհրդանշէ արցախեան հողին եւ ժողովուրդին արմատներուն միջեւ արիւնակցական կապը։ Յուշարձանը կը ներկայացնէ աւանդական տարազով տարեց ղարաբաղցի ամուսիններ՝ ուս-ուսի, հպարտ ու անյողդողդ կեցուածքով ու սեւեռուն հայեացքով։ Կոթողը պատուանդան չունի։ Կարծես լեռնաբլուրը ճեղքուած է, եւ անոնք այդ ճեղքէն բարձրացած, կանգնած են՝ ոտքերը ամուր դրած հայերու հողին մէջ ։