cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ալեքսանտր Թամանեան
Կենսագրութիւն
Ալեքսանտր Թամանեանը ծնած է 1878-ինԵկատերինոդարի մէջ (այժմ՝ Կրասնոտար)։ 1898 թուականին աւարտած է տեղւոյն ռիալական ուսումնարանը, ընդունուած է Սան Պեթերզպուրքի Գեղարուեստի կայսերական ակադեմիային կից Գեղարուեստի բարձրագոյն ուսումնարանը։ 1904 թուականին աւարտած է Գեղարուեստի բարձրագոյն ուսումնարանի ճարտարապետութեան բաժանմունքը՝ նկարիչ-ճարտարապետի կոչումով։
1917 թուականին եղած է Պեթրոգրաթի գեղարուեստի ակադեմիայի խորհուրդի նախագահ՝ ակադեմիայի փոխնախագահի իրաւունքներով։ Երկար տարիներ ապրած եւ ստեղծագործած է Ռուսաստանի մէջ, ուր նախագծած է բազմաթիւ շինութիւններ։ 1919 թուականին տեղափոխուած է Երեւան, 1921 թուականին՝ Իրան։ 1923-ին հրաւիրուած է Հայաստան, ծաւալած բուռն ու եռանդուն ստեղծագործական գործունէութիւն։ Եղած է Ժողկոմխորհի գերագոյն տեքնիկական բաժինի նախագահ, ապա՝ Պեթպլանի փոխնախագահ (1923 թուականէն), Յուշարձաններու պահպանութեան կոմիտէի (1924 թվականէն) եւ Հայաստանի կերպարուեստի աշխատողներու ընկերութեան նախագահ ։
Գործունէութիւն
Ալեքսանտր Թամանեանի ստեղծագործական գործունէութիւնը բաղկացած է երեք շրջաններէ՝
Լերոս
Լերոս (յուն․՝ Λέρος), հարաւ-արեւելեան Էգէականի կղզի, Տոտեքանիսա, Յունաստան։ Մայրաքաղաքն է Այիա Մարինա։  Կը գտնուի Լիփսիի հարաւը, Քալիմնոսի հիւսիս-արեւմուտքը։
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Լերոս կը գտնուի Քալիմնոսի հիւսիս-արեւմուտքը։ Տարածութիւնն է 54,052 քլ․², ծովեզրն է 71 քլ․ եւ բնակչութեան թիւը՝ 7 917։  Բարձրագոյն կէտն է Քլիտի 320 մեթր, ուրիշ բարձր կէտեր են՝ Սքուպարտա, Տիափորի (հարաւը) եւ Ափիթիքի (արեւելքը)։  Կղզին ունի բազմաթիւ ծոցեր, խորշեր եւ նաւակայքեր։
Լերոսի քաղաքապետութիւնը կը ներփակէ բազմաթիւ կղզիակներ՝ Արհակելոս, Վելոնա, Ղլարոս, Քինարոս, Լեւիթա, Մաւրա, Մեղալօ Լիվատի, Փիղանուսա, Փլաքա, Սթրոկիլի, Թրիփիթի եւ Ֆարմաքոնիսի։
Այիա Մարինա գլխաւոր բնակավայրն է (ե՛ւ նաեւ մայրաքաղաք) 2 672 բնակիչ։ Ուրիշ բնակավայրեր են՝ Լաքի (1 990), Ալինտա (748), Քամարա (643), Քսիրոքամպոս (514), Թեմենիա (399), Տրիմոնաս (284), Ղուրնա (282), Փլաքես (253), Վրոմոլիթոս, Փարթենի, Պելեֆութիս, Փանտելի, Քրիթոնի, Տիօ Լիսքարիա, եւայլն։
Կանանչապատ կղզի է։ Բնակչութիւնը կը զբաղի երկրագործութեամբ (կղզին ունի անհամար այգեստաններ)։  Կը մշակուին նաեւ թզենիներ, հնդկաթզենիներ, «կաւաֆես» (Լերոսի յատուկ պտուղ), բանջարեղէններ։
Առաջին բնակիչներ
Լերոսի առաջին բնակիչները եղած են Քարես, Լելեղես։ Օմիրոս (Հոմերոս) կղզին ընդգրկած է Էգէականի այդ կղզիներուն ցանկին մէջ, որոնք Տրոյեան պատերազմին մասնակցած են։
Ք․Ա․ 5-րդ դար
Թուքիտիտիս նշած է Լերոսի ծոցերուն կարեւորութիւնը Պելոպոնեզեան պատերազմի ընթացքին (Ք․Ա․ 431-404)․ Լերոս Աթէնքի կողմնակից էր ։ Աթէնքին եւ անոր դաշնակիցներուն պարտութեամբ, Սփարթան (Սփարթի) կ՛ իշխէ Լերոսին։
Այնուհետեւ կղզիին պատմութիւնը կը հետեւի Տոտեքանիսայի պատմութեան։
Ի․րդ դար
1914-ին երբ դիմացի Փոքր Ասիոյ ափերուն յունական բնակչութեան դէմ հալածանքները կը սաստկանան, շատեր Լերոս կ՛ ապաստանին։ Անոնք կը վերադառնան Ա․ Համաշխարհային Պատերազմի աւարտին (1918, Մուտրոսի պայմանագիր)։  Փոքր Ասիոյ Աղէտէն ետք, բազմաթիւ գաղթական ընտանիքներ կղզին կը հաստատուին։
Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին, կղզիին ծոցերն ու խորշերը հիանալի ապաստան կ՛ ըլլան դաշնակից ուժերու ռազմանաւերուն համար։ Սակայն այդ պատճառով իսկ Լերոս մեծապէս կը տուժէ իտալական եւ մանաւանդ գերմանական շարունակ ռմբակոծումներէն․ 26 Սեպտեմբեր 1943-ին կը խորտակուին Լաքի խարիսխ նետած յունական «A/T Թագուհի Օլկա D-15» եւ անգլիական խորտանաւերը։  Լերոսի ճակատամարտին ընթացքին գերմանական օդային եւ հետեւակ (ցամաքի) ուժերը կը յաջողին կղզին գրաւել՝ 16 Նոյեմբեր 1943։  Պատերազմի աւարտին կղզին վերստին Յունաստանին կը միանայ։
Աքսորավայր
Զինուորական վարչակարգին (բռնատիրութեան) ժամանակ (1967 - 1974), կղզին 4 000-ի մօտ քաղաքական բանտարկեալներու աքսորավայր կը հանդիսանայ։
Հոգեբուժարանը
1957-ին, իտալական ծովակալութեան դատարկ շէնքերը կը վերածուին հոգեբուժարանի․ հոգեկան խանգարումով հիւանդներու համայնք մը, որոնք պիտի զբաղէին նաեւ երկրագործութեամբ։ Սակայն տարիներուն ընթացքին, հիւանդներուն թիւը կը բազմապատկուի, իսկ հոգեբուժներուն թիւը անփոփոխ կը մնայ՝ 2։  Հետեւանքն է հոգեբուժարանը չկարողանայ ծառայել իր առաքինութեան եւ պատսպարուողները ապրին վատ պայմաններու մէջ։  1982-ին կը դադրի հիւանդներուն փոխադրումը կղզին։
Ներկայիս հոգեբուժարանը կը գործէ արդի եւ լաւ պայմաններու մէջ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Ապրիլ (թերթ)
«Ապրիլ», գրական-մշակութային պարբերաթերթ։ Լոյս տեսած է 1977-1985 թուականներուն Լոս Անճելըսի մէջ (մինչեւ 1982 թուականը՝ ամսագիր)։ Խմբագիր՝ Յովհաննէս Երիցեան։ Տպագրած է յօդուածներ հայ մշակոյթի եւ պատմութեան վերաբերեալ, սփիւռքահայ գրողներու գործեր։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի պարբերականներ
Ս. Գէորգ Եկեղեցի (Հաճըն)
Պատմութիւն
Ս. Գէորգ Զօրավարին անունը կրող Ս․ Գէորգ Եկեղեցին իր գործունէութեան սկսած է 1922-ին՝ վրանածածկ վիճակի մէջ։ Սարգիս Պաքալեանի եւ ժողովրդային նուիրատուութիւններով ապահովուեցաւ եկեղեցւոյ հողատարածքը եւ սկսան շինարարական աշխատանքները։
1930-ին տեղի ունեցաւ նորակառոյց տախտակաշէն եկեղեցւոյ օծումը։ Հետագային, 1938-ին կառուցուեցաւ եկեղեցւոյ քարաշէն տարբերակը, Տէր Սահակ Խապայեան Կաթողիկիոսի եւ Տէր Եղիշէ Արք․ Կարոյեանի առաջնորդութեան օրով։
1964-ին Տ․ Գնէլ Արք․ Ճերեճեանի ջանքերով ամբողջովին վերանորոգուեցաւ եկեղեցին։
Եկեղեցւոյ հոգեւոր հովիւներն են՝
Տ․ Ռուբէն Ա․ Քհնյ․ Սահակեան Տ․ Զաւէն Քհնյ․ Հովիւեան Տ․ Նարեկ Ա. Քհնյ․ Հեճինեան (Այժմու Հոգեւոր հովիւ)։ Ս․ Գէորգ Եկեղեցւոյ այժմու Թաղական խորհուրդի անդամներն են՝ Հայկ Օղլուգեան (ատենապետ), Աւագ Պարախեան, Վարդան Երեմեան, Յակոբ Կէօտէլէքեան, Յարութիւն Գույումճեան, Խաչիկ Շահինեան, Վաչէ Պարախեան, Յարութիւն Շիշմանեան եւ Անդրանիկ Չավուշեան։
Աղբիւրներ
[https://armprelacylb.org/churches/sourp-kevork/Ս. Գէորգ Եկեղեցի (Հաճըն)]
Առաքել (Մանրանկարիչ)
Առաքել (ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ), ԺԴ. դարու հայ մանրանկարիչ։ Ստեղծագործած է Սուրխաթի եւ Կաֆայի մէջ (Ղրիմ)։ 1347-ին եւ 1356-ին նկարազարդած է երկու Ճաշոց (Երուսաղէմի մատենադարան, ձեռ. թիւ 22, Երեւանի Մատենադարան, ձեռ. թիւ 7408)։ Անոր կը վերագրուին նաեւ 1360-ի՝ Կաֆայի մէջ ծաղկված Ճաշոցին եւ Կոքսուի մէջ (Կաւքսու) ընդօրինակուած ԺԴ. դարու ժողովածուին (Մատենադարան, թիւ 7741, թիւ 8029) մանրանկարները։ Առաքելին արուեստին բնորոշ է գոյներու արտասովոր ներդաշնակութիւնը, յատկապէս շեշտուած է մութ կապոյտի եւ մանիշակագոյնի համադրումը, որ ոսկեգոյնի ժլատ օգտագործմամբ անոր երանգապնակին հնչեղութիւն մը կու տայ։ Ան Ղրիմի այն լաւագոյն վարպետներէն է, որ շարունակած է հայ մանրանկարչութեան աւանդոյթները՝ մասնակիօրէն կիրարկելով նաեւ Ղրիմի մէջ հաստատուած այլ ժողովուրդներու գեղանկարչութեան նուաճումները։ Առաքելին արուեստը խորապէս ազգային է։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայ մանրանկարիչներ
Նիկողայոս Ծաղկարար
Նիկողայոս Ծաղկարար կամ Մելանաւոր (ծննդեան թուականը անյայտ - 1693), ղրիմցի հայ նկարիչ, մանրանկարիչ, կազմարար, գրիչ եւ ոսկերիչ։ ԺԷ. դարու նշանաւոր գեղագիր։
Կենսագրութիւն
Ապրած էր Ղրիմի մէջ եւ, հաւանաբար ալ հոն ծնած է (ծննդեան թուականը անյայտ է)։ Աշխատած է Թէոդոսիոյ Ս. Սարգիս եկեղեցւոյ մէջ իբրեւ գրիչ, ուր ալ կը գտնուի իր աճիւնը ։
1686-ին, համաճարակի զոհ կ'երթան նկարիչին կինը եւ երկու աղջիկները, որոնց յիշատակին ան  խաչքար մը կանգնեցնել կու տայ եւ որ կը պահպանուի եկեղեցւոյ ներքնամասը ։
1691-ին ուսուցած է գեղագրութիւն եւ գրքային մանրանկարչութիւն հայկական եկեղեցիներու մէջ։ Մատենադարանին մէջ կը պահուին անոր 29 ձեռագրերը, որոնք ստորագրուած են վարպետին կողմէ։
Մահացած է 1693-ին։
Հուրի Ազէզեան
Դոկտոր Հուրի Ազէզեան՝ գրող, հրապարակագիր, թարգմանիչ, պատմական գիտութիւններու թեկնածու:
Կենսագրութիւն
Դոկտոր Հուրի Ազէզեան ծնած է Հալէպ, Սուրիա: Աւարտած է Հալէպի Հայկազեան վարժարանն ու Քարէն Եփփէ Ազգային Ճեմարանը:
Մամուլի աշխատակից
Կ'աշխատակցի «Գանձասար շաբաթերթ»ին :
Գրական ստեղծագործական 35-ամեայ վաստակ
Համազգայինի «Ն. Աղբալեան» մասնաճիւղի վարչութեան ծրագրումով եւ գրական յանձնախումբի կազմակերպութեամբ տեղի ունեցաւ գրող, հրապարակագիր, թարգմանիչ, պատմական գիտութիւններու թեկնածու դոկտոր Հուրի Ազէզեանի գրական ստեղծագործական 35-ամեայ վաստակին նուիրուած երեկոն, հովանաւորութեամբ՝ Բերիոյ Հայոց Թեմի Առաջնորդ Գերշ. Տ. Մասիս Ս. Եպս. Զօպուեանի, 26 Նոյեմբեր 2021-ին, Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ ներքնասրահէն ներս ։
Հայ Հին Բանաստեղծութիւնն Ու Բանաստեղծ Ներսէս Շնորհալին արաբերէնով
Հալէպի Մշակոյթի Տնօրէնութեան եւ Ազգային Մատենադարանին հրաւէրով, Շաբաթ 28 Փետրուար 2015-ի առաւօտեան ժամը 11։00-ին, Հալէպի գեղարուեստի «Թըշրին» սրահին մէջ հալէպահայ մտաւորական, գրող, պատմական գիտութիւններու դոկտ․ Հուրի Ազէզեան արաբերէնով ներկայացուց Հայ հին բանաստեղծութիւնն ու հանգամանօրէն անդրադարձաւ Ներսէս Շնորհալի բանաստեղծին գրական վաստակին։ Հանդիսութեան ներկայ էին հայ եւ արաբ գրասէր ունկնդիրներ ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հալէպ ծնածներ Ստորոգութիւն:Պատմական գիտութիւններու թեկնածու Դոկտոր Ստորոգութիւն:Գրողներ Ստորոգութիւն:թարգմանիչ Ստորոգութիւն:հրապարակագիր
Առաւօտ (օրաթերթ)
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Ապագայ (թերթ)
«Ապագայ», հասարակական քաղաքական, մշակութային շաբաթաթերթ։ ՌԱԿ պաշտօնաթերթ։ Առաջին անգամ լոյս տեսած է 1975 թուականին, Մոնրէալի մէջ։
Կը ծանօթացնէ քանատահայ գաղութի եւ սփիւռքի առօրեային, կը ներկայացնէ Հայաստանը՝ իր ներքին եւ արտաքին խնդիրներով։ Գրական բաժնին մէջ կը տպագրէ հայ գրողներու գործեր։ Ունի անգլերէն եւ ֆրանսերէն բաժիններ։ Տասներկու հայերէն էջերէն բացի, ունի երկուքական էջով անգլերէն եւ ֆրանսերէն յաւելուածներ։ Խմբագիր՝ Արսէն-Նուպար Սամուրեան։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Քանատայի պարբերականներ
Ռընէ Կրուսէ
Ռընէ Կրուսէ (René Grousset, ), ֆրանսացի պատմաբան։ Ֆրանսական ակադեմիոյ անդամ (1946)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Հայագէտներ
Գրիգոր Սուքիասեանց
Գրիգոր Սուքիասեանց, (ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ են), հայ գրիչ։ Որդի Սուքիասի եւ Նազուն Խաթունի։ Աշխատած է ԺԵ. դարուն, Ղրիմի Սուրխաթ քաղաքին մէջ։ Անոր ընդօրինակած (1332-1356) ձեռագիրերէն Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանին մէջ կը պահուին վեցը (թիւեր՝ 591, 3046, 7048, 7605, 7664, 10337), իսկ մէկը՝ Փարիզի Ազգային գրադարանին մէջ (Հայկական թիւ 116-118)։
Գրեթէ բոլոր ձեռագիրերը նկարազարդուած են, սակայն ծաղկողին անունը ոչ մէկուն մէջ յիշատակուած է։ Այդ ձեռագիրերու մանրանկարները ոճական իրենց յատկանիշներով կը պատկանին այն եզակի օրինակներու շարքին, որոնք արտացոլած են  վերածննդեան արուեստի առանձնայատկությունները՝ մշակման ազատ եղանակը, կերպարներու համաչափութիւններու ճիշդ կառուցումը, զանոնք տարբեր դիրքերու մէջ ներկայացնելու ունակութիւնը, ծաւալի եւ, որոշ չափով իրերու հեռանկարային պատկերման հասկացողութիւնը։ Մանրանկարներով եւ ճոխ զարդարանքով նշանակալից է 1332-ի Աւետարանը (ձեռ․ թիւ 7664)։ Նկարիչը պատկերած է ոչ միայն ընդունուած տօնական շարքը, այլեւ առանձին աւետարանական դրուագներ։ Առանձնապէս յաջող են «Կանայի հարսանիքը», «Աստուածամայրը եւ Աբրահամը» մանրանկարները։
Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Աշտարակ (թերթ)
«Աշտարակը» Խորհրդային Հայաստանի մէջ լոյս տեսնող շրջանային թերթ էր։ Եղած է ՀԿԿ Աշտարակի շրջկոմի, ժողովրդական դեպուտատներու շրջանային եւ քաղաքային խորհուրդներու օրգանը։ Լոյս տեսած է նաեւ «Այգեգործ կոլխոզնիկ» (1931-1935 թթ.) «Այգեգործ կոլտնտեսական» (1956-1962 թթ.) եւ «Արագած» (1963-1972 թթ.) անուններով։ Հրատարակուած է 31 Հոկտեմբեր 1931-էն ընդհուպ մինչեւ Խորհրդային Հայաստանի փլուզման տարիները եւ նոյնիսկ քանի մը տարի անկախ Հայաստանի գոյութեան սկզբնական տարիները' 90-ականներու կէսը։ Լոյս տեսած է հիմնականին Երեքշաբթի, Հինգշաբթի եւ Շաբաթ օրերուն։ Լուսաբանած է Աշտարակի շրջանի տնտեսական, մշակութային եւ քաղաքական կեանքը։ Թերթը տպագրուած է ՀՍՍՀ հրատպետկոմի Աշտարակի շրջհրատի տպարանին մէջ։ Անոր երկարամեայ խմբագիրը եղած է Կ. Ս. Նիկողոսեանը։ Թերթին մէջ աճած են ու իրենց ստեղծագործական ուղին հարթած գրողներ Վարդգէս Պետրոսեանը, Ժիրայր Նորայրի Աւետիսեանը, Գէորգ Էմինը, Մուշեղ Գալշոյեանը, Արեւշատ Աւագեանը, Ղուկաս Սիրունեանը եւ այլք։
Հանրապետութեան մէջ համարուած է լաւագոյն տպագիր օրգաններէն մէկը։ Թերթի գործունէութեան մէջ առանցքային դեր ունեցած է խմբագրի երկարամեայ տեղակալ, ճանաչուած լրագրող, երգիծաբան Նորայր Զորեանը, որու ջանքերով թերթը յայտնի դարձած է Քարաբաղնիս երգիծական էջով։ Տարբեր տարիներ թերթին մէջ աշխատած են նաեւ Արտաւազդ Նազարեանը, Սերժ Մանուկեանը, Առաքել Ջրաղացպանեանը, Նորայր Ղոնաղչեանը, Վահան Ամատունին, Համլեթ Միքայէլեանը, Նուէր Ինջիղուլեանը, Սաթենիկ Զորեանը, Միշա Ոսկանեանը եւ այլք։ Հիմնականին խմբագրութիւնը ունեցած է իր առանձին շէնքը' Աշտարակ քաղաքի կեդրոնը Գր. Գրիգորեան փողոցի համար 146 հասցէին վրայ։
1988-ի տուեալներով թերթը ունեցած է 6000 տպաքանակ, տպագրուած է օֆսէթ եղանակով։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Մասիս Արարատեան
Կենսագրութիւն
Մասիս Արարատեան` բուն անունով Մկրտիչ, ծնած է 29 դեկտեմբեր 1929-ին, Հալէպ: Յաճախած է Ազգային Հայկազեան մանկապարտէզը, ապա նախակրթարանի բաժինը շարունակած է նորակառոյց Զաւարեան դպրոցին մէջ:
Մանկութենէն գծելը կը դառնայ անոր զբաղումը եւ հաճոյքը: Նախ կը սկսի գծել իր ընկերներուն, ուսուցիչներուն, ընտանիքին անդամներուն եւ ազգականներուն դիմագիծերը, ապա կ՛աշխատի երկրաչափ Արշակ Գալէմքէրեանի գրասենեակին մէջ, ուր կը մաքրագծէ երկրաչափական նախագիծեր: Ապա նոյն գործով կ՛աշխատի Հալէպի ջուրի ու ելեկտրականութեան ընկերութեան եւ քաղաքապետարանին մէջ` նոյն ժամանակ կատարելով անհատ երկրաչափերու պատուիրած գործերը եւ կը զբաղի երգիծանկարչութեամբ:
Արաբական «Սենեպէլ» թերթի երգիծանկարիչ
Կը դառնայ արաբական «Սենեպէլ» թերթին երգիծանկարիչը, ապա կը փոխադրուի Դամասկոս, մէկ տարի ետք` Հոմս, յետոյ` Համա, Լաթաքիա, ի վերջոյ` Հալէպ: 1951-ին Հալէպի մէջ կը դառնայ հեռաձայնի ընկերութեան հիմնական պաշտօնեան: Կը կանչուի զինուորական ծառայութեան մէկ տարուան համար. զայն լրացնելէ ետք կը փոխադրուի Լիբանան` Պէյրութ, 1954-ին: Մասիսը կը դառնայ Պէյրութի մէջ գործող Միացեալ Նահանգներու Տեղեկատուական ծառայութեան-USIA (United States Information Service) պաշտօնեայ: Այնտեղ աշխատելու շրջանին, 1965-ին, Մասիս կը կազմէ ընտանիք Մարօ Տէր Ղուկասեանի հետ: Կ՛ունենան 2 զաւակներ` Արազ եւ Սեւակ:
Հայկական միջավայրի մէջ երգիծանկարչութիւն
Հայկական միջավայրի մէջ երգիծանկարչութեան կը սկսի Անդրանիկ Ծառուկեանի «Նայիրի» շաբաթաթերթէն, ապա` 1970-ականներէն սկսեալ, իր երգիծանկարներով մնայուն աշխատակիցը կը դառնայ«Ազդակ»-ին, երբ թերթը 4 էջէն կը վերածուի 8 էջի: Ասոր կողքին ան կը ստեղծէ հայկական տպագրական տառատեսակներ, յատկապէս` գլխագիրներ, որոնք երկար ատեն կ՛օգտագործուին թերթին մէջ :
Herald Examiner թերթի խմբագրութեան ծաղրանկարիչը
Լիբանանեան պատերազմի բռնկումին պատճառով` 1975-ին, Մասիսը իր ընտանիքով կը տեղափոխուի Լոս Անճելըս: Իր մասնագիտութեամբ անմիջապէս աշխատանքի կ՛անցնի ամերիկեան Herald Examiner թերթի խմբագրութեան մէջ` դառնալով թերթին ծաղրանկարիչը: 1990-ին կը գոցուի թերթը, եւ Մասիսը կը հիմնէ իր անձնական գրասենեակը: Միացեալ Նահանգներու մէջ մնայուն աշխատակիցը կը դառնայ «Ասպարէզ» օրաթերթին : 1947-էն սկսեալ Մասիսին ծաղրանկարները տեղ կը գտնեն հայկական, միաժամանակ օտար` արաբական, ֆրանսական, գերմանական եւ ամերիկեան թերթերու մէջ: Մասիսի նշանաւոր խօսքն էր`
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հալէպ ծնածներ Ստորոգութիւն:ԱՄՆ մահացածներԵրկրաչափ Ստորոգութիւն:երգիծանկարիչ
Յովհաննէս Փիլիկեան
Յովհաննէս Փիլիկեան, լիբանանահայ գրող, փիլիսոփայ, բանաստեղծ, թատերագէտ, բեմադրիչ եւ թարգմանիչ:
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Մուսուլ։ 16 տարեկանին մտած է Պէյրութի ամերիկեան համալսարանը, ուր անգլիական գրականութեան վկայականը ստանալով, շատ չանցած՝ երեք տարի առաջ, հրատարակած է «Մայ Համլեթ» անունով գործը : Հետեւած է Միւնիխի համալսարանի, Լոնտոնի տրամաթիքական արուեստի թագաւորական ակադեմիայի դասընթացներուն։
Գործունէութիւն
Ան ստանձնած է «Հանանօ» թատրոնին ղեկավարութիւնը, ուր ներկայացուցած է բազմափփիւ գործեր․ անգլերէնով ներկայացուցած է Թումանեանի «Գիքորը» աշխատութիւնը ։
1967-էն սկսեալ, իրարու ետեւէն սկսած է բերմադրել յունական եւ արդի դասական նոր գործեր։
Բեմադրութիւններ
Բեմադրած է․
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Ռուսիա
Ռուսիա (Россия, նաեւ պաշտօնապէս՝ Ռուսաստան,  Ռուսաստանի Դաշնութիւն, Российская Федерация) Եւրասիոյ մէջ պետութիւն՝ Եւրոպայի արեւելեան եւ Ասիոյ հիւսիսային հատուածին մէջ։
Ռուսիոյ մայրաքաղաքը Մոսկուան է։ Ընդհանուր առմամբ Ռուսաստանի մէջ կայ 15, այսպէս կոչուած, միլիոնանոց քաղաք՝ Մոսկուա, Սանկտ Փեթերսպուրկ (Լենինկրատ)՝ նախկին մայրաքաղաքը, Նովոսիպիրսք, Եքաթերինպուրկ (Սվերդլովսկ), Նիժնի Նովկորոտ, Քազան, Սամարա (Կոյբիշեւ), Օմսք, Չելեապինսք, Տոնի Ռոստով, Ուֆա, Քրասնոյեարսք, Պերմ, Վոլկոկրատ (Սթալինկրատ), Վորոնեժ։
Տարածքի տեսանկիւնէն Ռուսիա աշխարհի խոշորագոյնն է (17 101 481 քմ2՝ ներառեալ Ղրիմի ինքնավար հանրապետութիւնը)։ Ան Երկիր մոլորակի ցամաքի 11, 46 %-ն է կամ 1/9 մասը։ Ռուսաստանի տարածքը կը կազմէ Երկրագունդի ցամաքային մակերեսի 12, 65 %-ը կամ 1/8 մասը, որ երկու անգամ շատ է իր մակերեսով երկրորդ տեղը գրաւող Գանատայէն։
Ըստ 1 Յունուար 2010 թուականի տուեալներու՝ բնակչութիւնը 141 927 296 մարդ է։ Ընդ որուն, բնակիչներու 79, 3 %-ն կ’ապրի Ռուսաստանի եւրոպական մասին մէջ, իսկ 20, 7 %-ը՝ Ասիական։ Տուեալ պահուն բնակչութեան թիւով իններորդ դիրքը կը գրաւէ աշխարհի երկիրներու ցանկին մէջ։ Բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը (73, 1%) քաղաքներուն մէջ։ Երկրի 79, 83 %-ը Ռուս են։ Երկրի պաշտօնական լեզուն ռուսերէնն է։
Ռուսաստանի Դաշնութիւնը կը սահմանակցի 18 երկիրներու հետ՝ այդ չափանիշով նոյնպէս գրաւելով առաջին դիրքը։ Ցամաքով սահմանակից են Նորվէկիան, Ֆինլանտան, Էսթոնիան, Լիթուանիան, Լատվիան, Լեհաստանը, Պելառուսը, Ուքրանիան, Աբխազիան (մասամբ ճանաչցուած), Վրաստանը, Հարաւային Օսիան (մասամբ ճանաչցուած), Ազրպէյճանը, Ղազախստանը, Չինաստանը, Մոնկոլիան, Հիւսիսային Քորեան, իսկ ծովով՝ Ճափոնը եւ ԱՄՆ-ը։
Ռուսաստանը ունի օգտակար հանածոներու հսկայական պաշարներ։ Անտառներու տարածքով ան առաջինն է աշխարհի մէջ (երկրի տարածքի 45 %-ը), ունի համաշխարհային փայտանոյթի պաշարներու աւելի քան 1/5 մասը։ Ռուսաստանի մէջ լիճերը կը պարունակեն աշխարհի չսառած քաղցրահամ ջուրի 1/4-ը եւ իրենց բացարձակ քանակով առաջինն են աշխարհի տարածքին ։
Անուանում
Ռուսաստան թերմինը կը ծագի արեւելեան սլաւոններէն ամենայայտնի ժողովուրդի՝ ռուսերու անունէն։ Որպէս պետական-պաշտօնական անուն սկսած է կիրառուիլ աւելի ուշ։ Կայ տարբերակ, որ Կիեւեան Ռուսիա անուանումը կու գայ ռուս կոչուող մարդոց անունէն, որ սկանդինաւեան ժողովուրդներէն՝ շուետներու ցեղախումբերէն մէկն է, եւ ոչ թէ տարածաշրջանի բնիկ ռուս ժողովուրդի ։ Այս բացատրութիւնը կը պատճառաբանուի այն իրականութեամբ, որ Ռուսաստանը իշխած առաջին արքայատոհմը՝ Ռիւրիկովիչներու դինաստիան, ունէր շուետական ծագում։
Առաջին անգամ «Ռոսիա» տերմինը կը հանդիպի բիւզանդական կայսր, Հայկական կամ Մակեդոնական արքայատոհմի (867-1056) ներկայացուցիչ Կոստանդին VII Ծիրանածինի «Արարողակարգերու մասին» եւ «Կայսրութեան ղեկավարման մասին» աշխատութիւններուն՝ որպէս Ռուսաստանի յունական անուանում ։ Յետագային «Ռոսիա» (հին ռուսական տարեգրութեան մէջ Россія կամ Россіа) տերմինով կ’ամրագրէ Կիեւեան Ռուսիայէն հիւիսիս-արեւմուտք ինկած տարածքներուն, որոնք չեն մտած Լեհաստանի եւ Լիտուական մեծ իշխանութեան կազմին մէջ, եւ միացուած էր Ռուսաստանին Մոսկուայի մեծ իշխանութեան օրով։ Ռուսաստանի յունական այս անուանումը կ’օգտագործուէր մինչեւ Իվան III իշխանի օրով (1462 - 1505), իսկ որպէս պաշտօնական տերմուն «Россия» (Ռուսաստան) կը սկսի կոչուիլ Իվան IV Ահեղ-ի (1533 - 1584) թագադրոումէն ետք՝ 1547 թուականէն սկսած։ Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ 16-17-րդ դարերուն լատինականացուած յունական անուան ՝ «Russia»-ին զուգահեռ կ’օգտագործուի նաեւ «Մոսկովիա»-ն։ Լատինական տարբերակը կը հնչէր որպէս «Ruthenia»՝ Ռուսենիա։
Նախապատմութիւն
Ռուսաստանի տարածքին մարդիկ յայտնուած են դեռ վաղնջական ժամանակներէն։ Կայ տեսակետ, ըստ որուն հնդեւրոպական ժողովուրդներու նախահայրենիքը ոչ թէ Հայկական լեռնաշխարհն է, այլ Ռուսական դաշտավայրի հարաւային ընդարձակ տարածքը ։ Զանազան ցեղային միութիւններու ու պետական կազմաւորումներու կողքին կը յայտնուին առաջին պետութիւնները, որոնցմէ յայտնի էր յայտկապէս Սկիւթական թագաւորութիւն ( Ք.Ա. 1-ին հազարամեակ), ապա՝ Բոսպորի թագաւորութիւնը Ղրիմի մէջ ( Ք.Ա.. 438 - 370): Միջնադարու վաղ շրջանին՝ ժողովուրդներու մեծ գաղթի ժամանակ, կը յայտնուին ձեւաւորւումներ ֆիննո-ուգորական, գոթական եւ թաթարական պետութիւններ: Կովկասէն հիւսիս ինկած տարածքներուն մէջ Ղրիմի հրէաները հիմնած էին խազարական կագանատը (618 - 1048):
Կիեւեան Ռուսիոյ իշխանութիւն
Հին Ռուսական պետութիւնը կազմաւորուած է IX դարուն: 862 թուականին Նովկորոտի մէջ գահ կը բարձրանայ Ռիւրիկ իշխանը (862–882), որ կը հիմնէ Ռիւրիկովիչներու դինաստիան: Որոշ աղբիւրներու համաձայն՝ այս արքայատոհմը ունէր շուետական ծագում: Ռիւրիկովիչները Ռուսաստանը կը կառավարեն շուրջ 700 տարի: Ռիւրիկ իշխանի որդին՝ իշխան օլեգ I Ռիւրիկովիչը (882–912), 882 թուականին գահ կը բարձրանայ Կիեւի մէջ եւ իրեն կը հռչակեն անկախ իշխան: Կիեւը կը դառնայ իր տէրութեան մայրաքաղաքը: Օլեգը իր իշխանութիւնը կը հաստատէ Նովկորոտէն մինչեւ Դնեպր գետ ինկած հսկայածաւալ տարածքին մէջ: Անոր կը յաջորդեն իր որդին՝ Մեծ իշխան իգորը (913–945), ապա վերջինիս որդի սուեատոսլաւ Քաջը(945–972): Անոնց օրով Կիեւեան Ռուսիան կ’ընդարձակէ իր սահմանները, դիւանագիտական ու առեւտրական կապեր կը հաստատէ հարեւան, ինչպէս նաեւ՝ հեռաւոր երկրներու հետ: Կը բարձրանայ պետոութեան ազդեցութիւնը միջազգային ասպարէզէն ներս: 9-րդ դարուն այժմեան Ուգրաինայէն եւ Պելառուսէն Ռուսաստան կը գաղթեն սլաւոններ, կը հիմնեն Մեծ Նովկորոտը, կ’ընդունեն քրիստոնէութիւնը եւ կ’օգտագործեն կիւրեղեան այբուբենը:
Մոսկուայի մեծ իշխան Վասիլի II-ին 1462 թուականին կը յաջորդէ իւան III-ը (1462 – 1505), որ վիճակուած էր վերջնականապէս անկախացնել Ռուսաստանը թաթար-մոնկոլներու լուծէն: Ան ընդլայնեց իշխանութեան սահմանները, միացնելով Եարոսլաւլը (1463) եւ Ռոստով (1474), ինչպէս նաեւ Նովկորոըի հանրապետութիւնը (1478), Տուերը (1485), հողատարածքներ Վեատկայէն ու Ռեազանէն: 1480 թուականին Մոսկուայի իշխանը կարողացաւ վերջնականապէս անկախացնել Ռուսաստանը: Իշխանը զինք կը յայտարարեն մոսկուայի ցար եւ համայն Ռուսիոյ ղեկավար: Որմէ ետք, ան կը հաւասարի արեւմտաեւրոպական տիրակալներուն եւ նոր էջ կը բացուի Ռուսաստանի պատմութեան մէջ։ Իւան III-ը ժառանգորդ նշանակեց իր երկրորդ կնոջմէ՝ Բիւզանդիոնի կայսերական գահաժառանգ Սոֆիայ Պալէոլոգոս իշխանուհիէն ունեցած աւագ որդիին՝ վասիլիին:
Ռուսական թագաւորութիւն
Այսպիսով, XIV—XVI դարերուն Մոսկուայի շուրջը ստեղծուած է ռուսական կեդրոնացուած պետութիւն՝ Մոսկուայի մեծ իշխանութիւնը, որ կը ներարէր Հյուսիսարեւելեան եւ Հիւսիսարեւմտեան Ռուսիոյ տարածքները։ Ռիւրիկովիչներու տոհմի վերջին ներկայացուցիչը Իվան IV Ահեղն էր (1533 – 1547): Ան կը վարէր Ոսկէ Յորդայյի խաներու դէմ պայքարը շարունակելու, պետութեան արեւելեան սահմանները ընդարձակելու եւ արեւմուտքի մէջ Պալթիկ ծովու ափերուն տիրելու քաղաքականութիւն: Լիւոնեան պատերազմի ընթացքին (1558–1583) առաջին յաջողութիւններէն ետք Ռուսաստանը հարկադրուած էր միաժամանակ պատերազմել Լիտուայյի, Լեհաստանի, Դանիայի եւ շուետիայի դէմ: Ի վերջոյ պարտութիւն կրեց եւ կարողացաւ պահպանել միայն նեւայյի գետաբերանը: Ռիւրիկովիչներու դինաստիան կը հեռանայ Ռուսաստանի պատմութեան ասպարէզէն:
1603—1613 թուականները ռուսներուն համար ճգնաժամային էին. երկիրը կասպատակեն շուետները եւ լեհերը: Մոսկուայի մէջ գահ կը բարձրանայ Ռոմանովներու արքայատոհմը՝ միխայիլ I-ի (1613 – 1645) առաջնորդութեամբ: Արքայատոհմը կը ղեկավարէ 3 դար՝ մինչեւ 1917 թուականի փետրուարեան յեղափոխութիւնը: XVI դարու վերջը — XVII դարու կէսերուն երկրին մէջ ձեւաւորուած են ճորտատիրական յարաբերութիւնները: XVII դարու սկզբին ռուսերը ետ մղած են երկիր ներխուժած Ռեչ Պոսպոլիտայի եւ շուետիայի զօրքերը, իսկ 1654 թուականին Ռուսաստանի կազմի մէջ է մտած Ուգրաինան: XVI դարուն ռուսերը Կապիտան Երմակի գլխաւորութեամբ կը տիրանան Սիբիրին: Այսպիսով՝ XVI—XIX դարերուն Հիւսիսի, Պովոլժիէի, Ուրալի, Սիբիրի, Հեռաւոր Արեւելքի տարածքներու միացման եւ շարք մը ոչ ռուս ժողովուրդներու միաւորման միջոցով կը սկսի կազմաւորուիլ բազմազգ Ռուսական կայսրութիւնը:
XVII դարու վերջը եւ XVIII դարու առաջին քառորդը նշանաւորուած են պետրոս Մեծ (1682—1725) կայսեր բարեփոխութիւններով, որոնք էապէս նպաստած են երկրի հասարակական-տնտեսական եւ մշակութային զարգացմանը: Պետրոս Առաջինը արքայ (ցար) հռչակուեցաւ 1682 թուականին՝ 10 տարեկան հասակին, սկսաւ ինքնուրոյն կառավարել 1689 թուականէմ: Մանկ հասակէն հետաքրքրութիւն ունեցած է գիտութիւններու եւ եւրոպական ապրելաձեւի նկատմամբ, առաջինը ռուսական ցարերէն եկրարատեւ ճանապարհորդութիւն կատարած է Արեւմտեան Եւրոպայի երկիրներով: 1698 թուականին վերադառնալով Ռուսաստան նախաձեռնած է լայնածաւալ եւ արմատական բարեփոխումներ: Պետրոս Առաջինի գլխաւոր ձեռքբերումներէն է Ռուսաստանի տարածքներու ընդլայունումը Պալթիկ ծովու առափնեայ շրջաններու ընդգրկման միջոցով՝ Շուէտիայի դէմ մեծ հիւսիսային պատերազմին տարած յաղթանակի միջոցով: Ան թոյլ տուաւ անոր 1721 թուականին Ռուսաստանը հռչակել կայսրութիւն եւ ընդունիլ կայսրի տիտղոսը: Պետրոս Առաջինը վախճանած է 1725 թուականին, սակայն անոր ստեղծած պետութիւնը շարունակած է եռանդուն կերպով զարգանած եւ ընդլայնուած 18-րդ դարու ամբողջ ընթացքին:
1703 թուականին Պետրոս Մեծը կը հիմնէ Սանկտ Փեթերսպուրկը, որ 1712 թուականին կը դառնայ նոր Ռուսաստանի նոր մայրաքաղաքը: Ան ռուսական՝ թիւով արդէն չորրորդ մայրաքաղաքն էր՝ Նովկորոտէն, Կիեւէն եւ Մոսկուայէն ետք:
Ռուսական կայսրութիւն
Ռուսական կայսրութիւնը բարգաւաճման ու զարգացման նոր էջ կը բանայ 18-րդ դարուն` ելիզաւէտայ I Պետրովնայ (1741-1761) եւ Եքաթերինա II Մեծ (1762-1796) կայսրուհիներու օրով: Ռուսաստանը վերջնականապէս կը հաստատուի Եւրասիայ մայրցամաքի հիւսիսային ափերուն եւ կը շարժի դէպի կեդրոնական շրջաններ: Դեռեւս Պետրոս Մեծի ժամանակներէն կը ծրագրուէր արշաւանքներ կատարել օսմանեան կայսրութեան եւ Իրանի վրայ, ամրապնդել դիրքերը Միջին Ասիոյ եւ Հեռաւոր Արեւելքի մէջ։ Մայրաքաղաք Փեթերսպուրկը պէտք է զարդարուէր նոր շինութիւններով եւ դառնար խոշոր նաւահանգիստ: Այս եւ այլ խնդիրները լուծում կը գտնեն կայսրուհիներու դարաշրջանին: Ռուսաստանը եւրոպական երկրներու շարքին ձեռք կը բեռէ հզօր կայսրութեան համբաւ: Եքաթերինա II կայսրուհիի օրով Ռուսաստանը դիւանագիտական կապեր կը հաստատէ եւ կը խորացնէ Ճաբոնիայի, Չինաստանի, ինչպէս նաեւ` Անգլիայի, Պրուսիայի ու Ֆրանսայի հետ: Մեծ նուաճումներ կ’արձանագրուի մշակոյթի ու գիտութեան բնագաւառներուն մէջ։ Սենթ Փեթերսպուրկի համալսարանի շրջանաւարտներէն Միխայիլ Լոմոնոսովը 1755 թուականին կը հիմնադրէ Մոսկուայի պետական համալսարանը: 1764 թուականին կայսրուհին կը հիմնադրէ Էրմիտաժը:
1768 թուականին կը սկսի ռուս-թրքական պատերազմը: Անոնցմէ 4-րդ պատերազմն էր Օսմանեան կայսրութեան դէմ. միւս երեքը տեղի ունեցած էին (1568–1570), (1676–1681) եւ (1686–1700) թուականներուն եւ էական տարածքային կամ տնտեսական փոփոխութիւններ չէին բերած Ռուսաստանի կեանքի ընթացքին: 6 տարի տեւած պատերազմի (1768-1774) ընթացքին ռուսերը կը գրաւեն Ղրիմը, Սեւ ծովու հիւսիսային ափերը, Հիւսիսային Կովկասը: Կայսրութեան սահմաններուն մէջ կը մտնէ Ազովի ծովը եւ ռուսերը ելք կ’ունենան արդէն ոչ միայն կասպից, այլեւ՝ Սեւ ծով: Անոր հետ Ռուսաստանը վերջնականապէս կը դադարի ցամաքային պետութիւն ըլլալէ, եւ ելք կ’ունենայ դէպի հարաւային երկիրներ: Պուլղարիոյ Քիւչուկ Կայնարջի գիւղին մէջ կը կնքուի հաշտութեան պայմանագիր, ըստ որուն թրքական սուլթանը կը հրաժարի վերոնշեալ տարածքներէն եւ Ղրիմի խանութիւնը կը յանձնէ Ռուսաստանի հովանաւորութեան: Բացի այդ՝ ռուսական ռազմական ու առեւտրական նաւերուն Սեւ ծովուն մէջ ազատ երթեւեկելու իրաւունք կը տրուի:
Հիւսիսային Կովկասը քրիստոնէաներով բնակեցնելու համար Եքաթերինա կայսրուհին յատուկ հրովարտակով հայերուն կը հրաւիրէ երթալ եւ բնակիլ այնտեղ: նախիջեւանի հայերը Նոր Նախիջեւանի քաղաքը կը հիմնեն, որու հիմքին մէջ յետագային կը կառուցուի Տոնի Ռոստովը, արարատեան դաշտի հայերը՝ արմաւիրը: Կը հիմնադրուի նաեւ գիւղեր եւ աւաններ: Հայկական բնակավայրերուն մէջ կը հաստատուի նաեւ յունական եւ ռուսական բնակչութիւն, կը կառուցուի վանքեր եւ եկեղեցիներ, դպրոցնէր: Նոր շունչ կը ստանայ Ղրիմի հայ գաղութը: Կայսրութեան մայրաքաղաք Սանկտ Փեթերսպուրկի կեդրոնը կը կառուցուի հայկական եկեղեցի, որ կանգուն է մինչեւ այսօր՝ շուրջ 2.5 դար: Եկեղեցին կը կոչուի Եքաթերինա II-ի անունով՝ սուրբ Կատարինէ:
Շուրջ 15 տարի ետք ռուսերը նոր պատերազմ կը յայտարարեն օսմանեան կայսրութեան դեմ: Այս անգամ պատերազմը կը տեւէ շուրջ 4 տարի՝ (1787–1791): Ռուսերը կը շարունակեն նուաճումները Սեւ ծովու ափին եւ կը հասնին դնեստր գետ: Վերջինս կը դառնայ կայսրութեան սահմանը: Ռուսերը կը գրաւեն Իզմայիլ ամրոցը: Մոլդաւիայի Եաշ քաղաքին մէջ կնքուած հաշտութեամբ Կոստանդնուպոլիսը կը ճանչցուի Ռուսական կայսրութեան իրաւունքները Սեւ ծովու ամբողջ հիւսիսային ափամերձ տարածքին: Այս եւ այլ պատեզմներուն զօրավարական տաղանդով մեծ հռչակ է ձեռք կը բերէ Ալեքսանտր Սոււորովը, որ ստացած էր զինուորական հրամանատարի ամենաբարձր՝ գեներալիսսիմուսի կոչում:
Ռուսաստանը իր տիրապետութիւնը կը հաստատէ Ամերիկա աշխարհամասին մէջ. կը հիմնուի Ալեասկայի գաղութը՝ Հիւսիսային Ամերիկայի Ալեասկա թերակղզիի եւ հարակից շրջաններու հետ միասին։ 19-րդ դարը կայսրութեան պատմութեան մէջ կը նշանաւորուի այն բանով, որ Ռուսաստանի մէջ գահ կը բարձրանան գերմանացի կայսրեր: Դեռ 1762 թուականին գահ բարձրացած Պետրոս III-ը արդէն հօր կողմէն գերմանաացի էր, իսկ անոր կինը՝ Եքաթերինա II Մեծը, բնիկ գերմանացի էր։ Վերջինիս մահէն ետք գահ կը բարձրանայ Պաւել I-ը (1796–1801): Յաջորդ կէս դարը կ’իշխեն իր որդիները՝ Ալեքսանտր I-ը (1801–1825) եւ Նիքոլա I-ը (1825–1855):
Կայսր եղբայրները շարունակած են իրենց նախորդներու նուաճողական քաղաքականութիւնը: Մասնաւորապէս Ալեքսանտր I կայսեր օրով Ռուսաստանը կ’ընդարձակէ իր տիրոյթները հարաւի եւ արեւմուտքի մէջ։ Կայսր թագադրուելու առաջին իսկ տարին՝ 1801 թուականին, Ալեքսանտրը Ռուսաստանին կը միացուի Արեւելեան Վրաստանը` Քարթլի-կախեթի թագաւորութիւնը, իսկ 3 տարի ետք` 1804 թուականին, կը սկսի ռուս-պարսկական առաջին պատերազմը: Պատերազմը կ’աւարտի 1813 թուականին՝ Ռուսաստանի յաղթանակով: 12 Հոկտեմբեր-ին նախկին ղարաբաղի խանութեան Գիւլիստան գիւղին մէջ կը կնքուի հաշտութեան պայմանագիր, ըստ որուն Իրանը կը ճանչնայ Ռուսաստանի իրաւունքները Անդրկովկասի վրայ՝ բացի երեւանի ու Նախիջեւանի խանութիւններէն:
1806 թուականին, ռուս-պարսկական պատերազմի ընթացքին, Անգլիոյ եւ Ֆրանսայի հրահրմամբ, Օսմանեան կայսրութիւնը պատերազմ կը յայտարարէ Ռուսաստանի դէմ: Այդ թիւով 6-րդ ռուս-թրքական պատերազմն էր, որ աւարտեցաւ 1812 թուականին՝ Ռուսաստանի փայլուն յաղթանակով: Ռուսերը ոչ միայն չկորսցուցին Ղրիմը եւ Սեւ ծովու հիւսիսային ափերը, այլեւ նուաճեցին Մոլդաւիայի ժամանակակից տարածքը՝ Բեսարաբիան: Ռուսական կայսրութեան յաջորդ քայլը պէտք է ըլլար Սեւ ծովու արեւելեան՝ կովկասեան ափերուն իր տիրապետութեան հաստատումը:
1808-1809 թուականներուն տեղի կ’ունենայ ռուս-շուէտական հերթական պատերազմը, եւ Ռուսաստանը ստիպուած է կ’ըլլայ պատերազմիլ 3 ճակատով: Սակայն ռուսական զօրքերը պարտութեան կը մատնեն Շուէտիան, եւ 1809 թուականին անոնցմէ կը խլէ Ֆինլանտայի իշխանութիւնը: Ռուսական պետութիւնը կը վերածուի անյաղթելի ու անընդհատ հզօրացող տէրութեան: Անոր բանակը Եւրոպայի մէջ ձեռք կը բերէ անյաղթելիի համբաւ: 1809 թուականին Ալեքսանտրը կը թագադրուի նաեւ որպէս Ֆինլանտայի մեծ իշխան:
1812 թուականին Ռուսաստանին պատերազմ կը յայտարարուի Ֆրանսայի կայսր Նապոլէոն Բոնապարտը: Ան նուաճած էր ցամաքային Եւրոպայի հսկայական մասը, եւ նպատակ ունէր գրաւել Ռուսաստանը: Մինչ այդ ձախողած էր Նապոլէոնի արշաւանքը Եգիպտոս, որ գրաւելէ ետք ան նպատակ ունէր արշաւել Հնդկաստան: Այսպիսով՝ կը սկսի ռուս ժողովուրդի հայրենական պատերազմը: Յաջողութիւնը սկզբը ֆրանսացիներու կողմն էր, որոնք կը հասնին մինչեւ Ռուսաստանի կեդրոնական նահանգները եւ կը մօտենան Մոսկուայի մատոյցներուն: 26 Օգոստոս 1812 թուականին (7 սեպտեմբեր) տեղի ունեցաւ Բորոդինոյի ճակատամարտը: Երկու կողմերէն զոհուեցան շուրջ 80 հազար զինուոր: Ռուսական զօրքերը Միխայիլ Կուտուզովի գլխաւորութեամբ ջախջախեցան Նապոլէոնի բանակին: Ազատագրելով ռուսական տարածքները ֆրանսական զօրքերէն՝ Ռուսաստանը շարունակեց թշնամիի ջախջախումը Եւրոպայի մէջ։ Նապոլէոնին պարտութեան մատնելէ ետք կնքուեցաւ համաեւրոպական հաշտութիւն, ըստ որուն եւրոպական տէրութիւնները համաձայնեցան Ռուսաստանի զիջիլ Վարշաւայի դքսութիւնը` Լեհաստանը: Ալեքսանտրը թագադրուեցաւ որպէս Լեհաստանի թագաւոր (1815–1825):
Դեկտեմբեր 1825-ին հանկարծամահ կ’ըլլայ Ալեքսանտր կայսրը, եւ անոր կը յաջորդէ 30-ամեայ եղբայրը՝ Նիքոլան։ Ռուս զինուորականութեան մէկ մասը կ’ապստամբի եւ չի ճանչնար անոր իշխանութիւնը։ Պատմութեան մէջ այս ընդվզումը յայտնի է «Դեկաբրիստներու ապստամբութիւն» անունով։ Ան կ’աւարտի ապստամբներու պարտութեամբ, որոնք աքսորի կ’ենթարկուին։ Նիքոլա I-ը կը ժառանգէ ոչ միայն Ռուսաստանի կայսերական, այլեւ Լեհաստանի թագաւորական ու Ֆինլանտայի իշխանական թագը։
1826 թուականին, օգտուելով Ռուսաստանի մէջ ստեղծուած իրավիճակէն, պարսից գահաժառանգ Աբբաս-Միրզան կը յարձակի կայսրութեան հողերու վրայ՝ ձգտելով վերանուաճել կորսնցուցած տարածքները։ Պարսիկներուն դիմադրութիւն ցոյց կու տայ Շուշիի բերդը։ Ռուսական բանակը արագ ուշքի կու գայ եւ կ’անցնի յարձակման։ Յաջորդ տարին անոնք կը գրաւեն Երեւանը, ապա՝ Նախիջեւանը։ Ռուսներուն մեծ օգնութիւն են ցույց կու տան հայ կամաւորական ջոկատները եւ տեղի հայ բնակչութիւնը։ Ռուսերը կը գրաւեն Արեւելեան Հայաստանի միւս քաղաքները՝ Խոյը, Ուրմիան, Մակուն եւ կը մօտենայ Թաւրիզի մատոյցներուն։ Պարսիկները հաշտութիւն կը խնդրէ։ 1828 թուականին կը կնքուի Թուրքմենչայի հաշտութիւնը, ըստ որուն պարսկական կողմը կը ճանչնայ Ռուսաստանի իրաւունքները ամբողջ Անդրկովկասի, որոնցմէ են՝ Արեւելեան Հայաստանի հիւսիսային գաւառներու վրայ։ Հարաւային հատուածին մէջ կը գտնուին Մակուի, Ուրմիայի, Խոյի խանութիւնները ետ կը վերադարձուին Իրանին։ Երկու պետութիւններու միջեւ կը հաստատուին բարիդրացիական դիւանագիտական յարաբերութիւններ։
1828 թուականին կը սկսի ռուս-թրքական հրթական պատերազմը։ Ան կը մղուի 2 ճակատներով՝ բալկանեան եւ կովկասեան։ Բալկանեան թերակղզիին մէջ ռուսական զօրքերը կ’ազատագրեն Ռումինիոյ եւ Պուլղարիոյ տարածքը, կը գրաւէ Ադրիանապոլիսը եւ կը մօտենայ մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսին։ Կովկասեան ճակատին ռուսերը կը գրաւեն Սեւ ծովու արեւելեան ափերը՝ Աբխազիան, Իմերեթիան եւ Քութայիսը, ինչպէս նաեւ՝ Ախալցխան եւ Ախալքալաքը։ Կ’ազատագրուի, բայց պատերազմի աւարտէն ետք Թուրքիոյ կը վերադարձուի Արեւմտեան Հայաստանի մեծ մասը՝ Կարսը, Էրզրումը, Մուշը եւ Պայազիտը։ 1829 թուականին կնքուած Ադրիանապոլսոյ պայմնագրով Ռուսաստանը կը հաստատէ իր տիրապետութիւնը վերոնշեալ տարածքներուն մէջ։
1861 թուականին կառավարութեան անցուցած գիւղացիական բարեփոխման արդիւնքին մէջ հիմնականին վերացուեցաւ ճորտատիրական իրաւունքը։ 19-րդ դարու վերջին - 20-րդ դարու սկզբին երկրին մէջ կազմաւորուեցան քաղաքական կուսակցութիւններ։ 1904-1905 թուականներու ռուս-ճաբոնական պատերազմի ընթացքին կրած պարտութիւնը աւելի սարսափելի դարձուց երկրին իրավիճակը եւ պատճառ դարձաւ 1905-1907 թուականներու յեղափոխությեան, որուն հետեւանքով Ռուսաստանը դարձաւ սահմանադրական հանրապետութիւն, հիմնադրուեցաւ խորհրդարանը՝ Պետական դուման։
Ռուսաստանը Առաջին համաշխարհային պատերազմին (1914-1918) մասնակցած է Անտանտի կազմին մէջ։
Փետրուարեան յեղափոխութիւն։ Ռուսաստանի հանրապետութիւն
27 Փետրուար 1917-ին Ռուսաստանի մայրաքաղաք Պետրոգրադի մէջ տեղի ունեցած յեղափոխութեամբ ցարական իշխանութիւնը փոխարինուեցաւ ժամանակաւոր կառավարութեամբ՝ իշխան Լիովի գլխաւորութեամբ, եւ Պետրոգրադի բանուորներու եւ զինուորներու խորհուրդով փաստօրէն երկրին մէջ հաստատուեցաւ երկիշխանութիւն։
Ռուսաստանի մայրաքաղաքին մէջ հոկտեմբեր 1916-էն մինչեւ փետրուար 1917 աշխատաւորական դասակարգային պայքարը հետզհետէ կ’աճէր։ 23 փետրուար-ը, ըստ հին տոմարի, Ռուսաստանի մէջ 8 մարտ-էր՝ Կանանց միջազգային օրը։ Այդ օրը գործադուլի կը մասնակցէին 90 000 բանուորներ եւ բանուորուհիներ։ Կանանց միջազգային օրը Բեդրոկրատի մէջ նշուեցաւ մարտական ցոյցերու, ժողովներու ու ոստիկանութեան հետ արիւնալի բախումներու ձեւով Աշխատաւորական շարժման կեդրոնը տեղաւորուած էր մայրաքաղաքի Վիբորգի՝ մասին մէջ, ուր կը գտնուէին քաղաքի շատ խոշոր ձեռնարկութիւններ։ Քաղաքի միւս շրջաններուն մէջ, ըստ գաղտնի ոստիկանութեան, նոյն օրը ցոյցեր եղած չէին, բայց ցարական իշխանութիւնը արդէն ներ քաշած էր որոշ զօրամասեր ոստիկանութեան աջակցելու համար, որոնք դեռ չէին միջամտեր դասակարգային դիմակաութեան։ Շարժման գերլարուածութեան կէտը դարձաւ կանանց ցոյցը Պետական Դումային պահանջելով՝ «Հա’ց տուեք»։ Սակայն, ցարական վարչակարգը ի վիճակի չէր բավարարելու նոյնիսկ աշխատաւորութեան եւ մանր բուրժուաներու մեծամասնութեան հիմնական սոցիալական կարիքները։ Կանանց միջազգային օրը Բեդրոկրատի մէջ աւարտեցաւ առանց զոհերու։
24 փետրուար-ին յեղափոխական շարժումը սկսաւ աւելի զարգանալ։ Գործադուլէն դուրս եկան Բեդրոկրատի արդիւնաբերական աշխատաւորներու մօտ 50 տոկոսը։ Չնայած անոր, որ բանուորներն ու բանուորուհիները եկած էին իր «սեփական» ձեռնարկութիւնները, սակայն անոնք չսկսան աշխատիլ, այլ ժողովներ ու ցոյցեր կը կազմակերպէին, որպէսզի ցոյց տան իրենց սոցիալական զայրոյթը հզօր պրոլետարական փողացային շարժման ձեւով: Ցուցարարներու հիմնական կարգախօսները հետեւեալներն էին՝ «հա’ց տուեք», «կորչի’ պատերազմը» եւ «կորչի’ ինքնակալութիւնը»: Մարդկանց ահռելի զանգուածները կը շարժէին քաղաքի մէկ տարածքէն միւսը, թէեւ ոստիկանութիւնը եւ զօրքը կը ցրուէին մարդկանց, անոնք միեւնոյնը կը հաւաքէին ու կ’ամբողջացնէին ամբողջ հրապարակներն ու պողոտաները: Շնորհիւ այս ցարական ռէակցիայի դէմ հզօր ցոյցերուն, պայքարին նէր կը քաշուէին քաղաքի այլ շրջաններ եւ բնակչութեան նոր սոցիալական խումբեր:
24 փետրուար-ին տեղի ունեցան առաջին անվեհեր շփումները գործադուլաւոր եւ ցուցարար Բեդրոկրատի աշխատաւորներու եւ մայրաքաղաքին մէջ դասաւորուած բանակի ստորաբաժանումներուն հետ: Վիրաւոր եւ հիւանդ զինուորները հիւանդանոցի պատուհաններէն բարեկամաբար ձեռք կ’ընէին ցուցարարներուն: Սակայն, վերջինները կազակներու անընդհատ յարձակումներու թիրախ էին, բայց այդ յարձակումները չունէին հետեւողականութիւն: Ռուսաստանի համար ապարդիւն Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքին ռազմական սպանդը եւ անոր յաջորդող սոցիալական դժգոհութիւնը, իր հետքը ձգած էր նոյնիսկ կազակներու մօտ: Այդ նոյն օրը տեղի կ’ունենային առաջին խօսակցութիւնները բանուորններու եւ կազակներու միջեւ, որ յետագայ յեղափոխական գործընթացին կարեւոր դեր խաղացին: Սակայն, աւելի ուշ, ցարական ռէակցիան ցուցարարներու դէմ ուղարկեց կիսահարբած դրագուններուն, որոնք յարձակեցան սուսերներով բանուորներու ու բանուորուհիներու վրայ։ Այդ ժամանակ, երբ անոնք ցոյց կու տային ոստիկաններուն իրենց լրիւ ատելութիւնը քարերու եւ երկաթի կտորներու տեսքով, պայքարող խումբը կը փորձէր զինուորներուն իրենց կողմը բերել:
24 փետրուար-ի ցուցարարներու եւ գործադուլաւորներու շարքին մէջ էին, «էրիքսոն» գործարանի ամբողջ աշխատակազմը՝ Վիբորգի շրջանի ամենախոշոր ընկերութիւններէն մէկը: Առաւօտեան ժողովէն ետք 2500 բանուորներէն ու բանուորուհիներէն բաղկացած շարասիւնը երթով շարժեցաւ դէպի Սամպոնիեւսկի պողոտայ: Ճանապարհին ան բախումի ենթարկուեցաւ կազակնեու մէկ ջոկատէն: Սկզբէն սպաները, իսկ յետոյ «հասարակ» կազակները, ձիերով խցկուեցան ցուցարարներու ամբոխին մէջ, բայց անոնցմէ ոմանք բարեկամաբար կը ժպտէին բանուորներուն, նոյնիսկ ձեռքով կ’ընէին: Կազակները բաց չէին խախտեր կարգապահութիւնը, բայց նաեւ չէին ցրուեր բանուորներուն: Որոշ ժամանակ ետք, նոյնիսկ բանավէճեր սկսան առանձին կազակներու եւ բանուորներու միջեւ։ Սպաները անոր արձագանքեցին հրամանով փակել փողոցը, որպէսզի արգելափակել «էրիքսոն»-ի բանուորներու շարժումը: Կազակները կատարեցին իրենց հրամանը կանգնելով շարժման դիմաց, սակայն անոնք առանց դիմադրութիւն ցոյց տալու թոյլ տուին բանուորներուն շարունակել իրենց ճանապարհը: Անոնք զինուորական կարգապահութեան առաջին ճեղքուածքներն էին, որուն հրամանատարը հասաւ իր պայքարի արդիւնքին մէջ:
25 փետրուար-ին գործադուլաւորներու քանակը աւելի մեծացաւ: Համաձայն կառավարութեան տուեալներուն, այդ օրը գործադուլի կը մասնակցէին 240 000 բանուորներ եւ բանուորուհիներ: Բացի այդ, աւելի գիտակից բաժինը կողմէն, արդէն դասակարգային հակամարտութեան անմիջական գործողութեան մէջ ներգրաւուած էին գիտակցութեան առումով յետամնաց պրոլետարիատը: Խոշոր ձեռնարկութիւններու բանուորները օգնութեան ուժ ստացած էին բանուորներու ու բանուորուհիներու կողմէն, որոնք կ’աշխատէին փոքր ձեռնարկութիւններու մէջ, բայց հիմա դադրած էին աշխատանքը: Գործադուլին միացած էին նաեւ ուսանողներն եւ գիմնազիստները: Փորձեր կը կատարուէին կազմակերպել բացօթեայ ժողովներ: Ցարական գաղտնի ոստիկանութեան ու գործադուլաւոր եւ ցուցարար պրոլետարիատի միջեւ հակամարտութիւնը կ’ընդունէր զինուած ընդհարման բնոյթ: Ալեքսանտր III-ի, յուշարձանի մօտ ելոյթ ունեցողներէն մէկը վիրաւորուած էր ոստիկաններու կողմէն, որոնք կը կրակէին ցուցարարներուն թաքստոցներու ետեւէն: Սակայն Բեդրոկրատի պրոլետարիատը մարտական տրամադրուած էր, ի պատասխան այդ բանին սպաննուեցան մէկ սպայ եւ քանի մը շարքային ոստիկաններ: Բանուորներու եւ բանուորուհիներու զէնք կը ծառայէին՝ շիշեր, ճայթուկներ եւ նռնակներ: Ոստիկանութեան եւ պրոլետարիատի միջեւ հակամարտութեան ժամանակ զինուորները կը պահէին իրենց բաւականին պասիւ: Լուրերու համաձայն նոյնիսկ քանի մը կազակներ միացած էին յեղափոխութեան: Սակայն ոստիկանութիւնը արագօրէն անյայտացաւ փողոցային մարտերէն եւ սկսաւ գործել ընդյատակեայ: Առաջ դուրս եկան հրացանները ուսին զինուորները: Բանուորները կը փորձէին քաշել զինուորներուն իրենց կողմը: Աւելի ու աւելի բանուորներ կը հասկնային ցարական ոստիկանութեան բռնի զինաթափման անհրաժեշտութիւնը:
Վիբորգի շրջանին ցարական իշխանութիւնը ինկած էր արդէն 25 փետրուար 1917-ին: Յեղափոխական պրոլետարիատը աւերած էր ոստիկանատունը, քանի մը ոստիկաններ սպաննուած էին, մեծ մասը ստիպուած են թաքնուիլ: Գլխաւոր ոստիկանը կորսնցուցած էր կապը քաղաքի մեծ մասին հետ: Վիբորգեան շրջանէն ետք պրոլետարիատը գրաւեց Պէսկի շրջանը: Սակայն այդ շրջանի բանուորները դեռ ամբողջութեամբ չէին գիտակցած իրենց յաղթանակի զօրութեան: Կայսր Նիքոլայ II-ը, որ այդ պահուն կը բացակայէր Բեդրոկրատէն, փետրուարի 25-ին հրաման տուաւ յաջորդ օրը դաժանօրէն ճնշել աշխատաւորներու մարտական դասակարգային պայքարը: 26 փետրուար-ին ցարական յետադիմութիւնը կը պատրաստուէր վճռական մարտի: Եթէ աշխատաւորները չյաջողին համոզել զինուորներու մեծամասնութեանը դարձնել իրենց զէնքը անոնց դէմ, որոնք անոնց հրաման տուած են կրակել բանուորներուն, ապա յեղափոխութիւնը կրնար խորտակուիլ:
Ցարական վարչակարգը անցաւ հակայեղափոխական հակահարուածի: 25 փետրուար-էն լոյս 26-ի գիշերը Բեդրոկրատի քանի մը շրջաններուն մէջ ռեպրեսիւ օրգանները ձերբակալեցին մենշեւիկներու, պոլշեւիկներոպ ու սոցիալիստ յեղափոխականներու մօտ հարիւր անդամներու: Այդ ռեպրեսիաներէն ետք գրեթէ գլխատուեցապ պոլշեւիկներոպ բեդրոկրատեան բաժինը: Մանր բուրժուական ծայրահեղական պոլշեւիկներու քաղաքական ղեկավարութիւնը տեղափոխուեցաւ Վիբորգեան շրջան, որ կը գտնուէր յեղափոխական պրոլետարիատի ուժեղ ճնշման տակ: Նոյնիսկ ամենածայրայեղ մանրբուրժուական քաղաքականութեան ուժը, այսինքն՝ պոլշեւիզմը, նոյնպէս կը գտնուէր դասակարգային պայքարի իրադարձութիւններու ետեւը: Այնպէս, որ օրինակ պոլշեւիկեան կեդրոնական կոմիտէն, 25 փետրուար-ի առաւօտեան կոչ ըրաւ իրենց թռուցիկին մէջ համազգային գործադուլի, մինչդեռ Բեդրոկրատի մէջ արդէն եռանդով կը զարգանար յեղափոխութիւնը:
Փետրուարի 26-ը կիրակի էր, ուստի բանուորներն ու բանուորուհիները չի կրցան հաւաքվել գործարաններուն մէջ եւ ֆապրիգաներու մէջ, որպէսզի միասին հանրահաւաքի դուրս գան։ Մինչ այդ աշխատաւորներու շարժումը կը բխէր գործարաններէն եւ ֆապրիգաներէն դէպի փողոց՝ տալով անոր մեծ սոցիալական պայթուցիչ ուժ։ Այսուհետեւ աշխատաւորներուն համախմբելու եւ փողոց դուրս բերելու համար աւելի շատ ժամանակ պէտք եղաւ։ Սոցիալական ռեակցիան արդեն սկսած էր երազել, որ բրոլետարական պայքարը կորսնցուցած է իր ուժը։ Այսպիսով կայսրուհին ուղարկեց իր բացակայ ամուսինին հեռագիր հետեւեալ խոսքերով. «Մայրաքաղաքին մէջ կը տիրէ հանգիստ»։ Սակայն բրոլետարիատը ռեակցիային չի ձգեց երկար երազել։ Բանուորներն ու բանուորուհիները սկսան կամաց-կամաց հաւաքվել եւ շարժիլ արուարձաններէն դէպի քաղաքի կեդրոն։ Ցարական ռեակցիան չէր ուզեր բանուորներուն ձգել շարժիլ կամուրջներու վրայէն դէպի կեդրոն։ Սակայն բանուորները անցան Նեւայի սառոյցին վրայէն, որ այդ ժամանակ ծածկած էր գետը։ Ոստիկանները կը կրակէին բանուորներուն հարակէն տուներու պատուհաններէն, պատշգամբներէն եւ ձեղնահարկերէն։ Բանակը նոյնպէս սոյն օրը մասամբ կը կրակէր ցուցարարներուն։ Ըստ պաշտօնական տուիալներու՝ փետրուար 26-ին, սպաննուած էր 40 մարդ։ Պետդումայի նախագահ Ռոդիանկոն պահանջեց ճակատէն ուղարկել յուսալի զօրամասէր, նոր սկսած յեղափոխութիւնը ճնշելու համար։ Լիբերալները առաջարկեցին ցարական պատժիչ մարմիններուն զանգուածները ճնշել ոչ թէ կապարով, այլ հրշեչ խողովակներէ, սառ ջուրով։ Սակայն պատժիչ մարմինները համարեցին, որ սառ ցնցուղը աւելի կզայրացնէ բրոլետարիատը։ Այլ ազատական քաղաքական գործիչները նոյնպէս բարեհոգի կը ձեւացնէին ցարական հակայեղափոխութեան նկատմամբ, բայց ցարիզմը ուշադրութիւն չէր դարձներ լիբերալներուն վրայ։
Բետրոգրադի բրոլետարիատը կը դառնար աւելի համարձակ եւ արդեն նոյնիսկ բանակին թոյլ չէր տար անհամաձայնութիւն իրենց շարքերուն մէջ։ Զինուորներու ծեծի եւ հետ քաշուելու հրամանին բրոլետարիատը կը պատասխանէր քարկոծութեամբ եւ երկաթեա կտորներու նետումներով։ Զգուշացման կրակոցները եղանակ չէին փոխեր, եւ միայն կրակը ամբոխի վրայ կրնար կարճ ժամանակով փարատել անոնց, բայց միայն կարճ ժամանակով։ Յետոյ անոնք նորէն կը հաւաքուէին ուրիշ տեղի մը մէջ։ Սակայն բանակի դէմ յեղափոխական բրոլետարիատը կը կիրառէր միայն անհրաժեշտ քայլեր։ Այդ անոր հաւաքական գիտակցութեան մաս մըն էր, քանի որ անոնք կը հասկանային, որ ցարական վարչակարգի դէմ պայքարը կարելի է յաղթել միայն այն դէպքին մէջ, եթէ զինուորները, որոնց մեծ մասը գիւղացիներ էին, անցան իրենց կողմը։ Այսպիսով բանուորները ու բանուորուհիները բազմիցով անգամ կը պահանջէին զինուորներուն չկրակել իրենց վրայ, այլ իրենց հետ միասին պայքարիլ պատերազմի, աղքատութեան եւ միապետութեան դէմ։ Զինուորները պէտք է որոշում ընդունէին։ Իսկապէս 23-էն մինչեւ փետրուար 25-ը ապստամբներու նկատմամբ բազիւ կարեկցանքը եւ ըստ կանոնադրութեան ոչ խստորէն հրամաններու կատարումը, զինուորներուն թոյլ տուաւ չդառնալ ցարական հակայեղափոխութեան օգտագործման գործիք։ Սակայն փետրուարի 26-ին ցարական ռեակցիան ազատ կրակի հրաման ստանալով անցաւ յեղափոխական բրոլետարիատի դէմ հարձակման։ Այս պահէն սկսած զինուորներուն համար խուսաւարելու տարածութիւն այլեւս չի կար։ Անոնք պէտք է կանգնէին կամ բրոլետարիատի կամ ալ ցարական ռեժիմի կողքին։
Զինուորները 27 փետրուար-ին մեծամասնութեամբ որոշեցին անցել պրոլետարիատի կողմը: Արդէն 26 փետրուար-ի երեկոյեան, ապստամբեցաւ Պաւլովսկի գունդի լեյբ-գուարդիայի չորրորդ վաշտը, յատկապէս զայն վրդովուածութեան պատճառով, որ այդ գունդի պարեկներէն մէկը պարեկութեան ընթացքին Նեւսկիի վրայ կրակած էր բանուորներու վրայ։ Այդ գունդի ջոկատներէն մէկուն արիւնոտ հալածանքի մասին տեղեկատուութիւնը տարածուած էր բանուորներու պատուիրակութեան միջոցով: Այս տեղեկատուութիւնը ցոյց տուաւ իր ազդեցութիւնը. Մօտ ժաճը 18-ին 4-րդ վաշտը, կրտսեր սպաի հրամանատարութեամբ կամաւոր հեռացաւ զօրանոցէն եւ շարժեցաւ դէպի Նեւսկի պողոտայի ուղղութեամբ, որպէսզի զինուորներուն հանեն դիրքերէն, որոնք կրակած էին բանուորներու վրայ։ Ճանապարհին ապստամբած զինուորները հանդիպեցան ցարական պարեկային ոստիկանութեան: Զինուորները կրակ բացին ոստիկանութեան վրայ։ Ոստիկան մը եւ ձի մը սպաննուեցին, վիրաւորուեցին նաեւ մէկ ոստիկան եւ մէկ ձի:
Որոշ ժամանակ ետք չորրորդ վաշտը վերադարձաւ զօրանոց եւ քաշեց ամբողջ Պաւլովսկի գունդը յեղափոխութեան կողմ: Սակայն այդ ժամանակ թագաւորական հակայեղափոխութիւնը արդէն յանձնուած էր։ Ապստամբած զինուորները կարողացան գրաւել երեսուն հրացան: Ի վերջոյ անոնց շրջապատեցին Պրէոբրաժենսկի գունդի զինուորները: 19 ապստամբներ ձերբակալուեցան ամրոց տարուեցան, իսկ այդ ժամանակ Պաւլովսկի գունդի մնացորդը յանձնուեցաւ: Ըստ յայտնի աղբիւրներու, երեկոյեան զօրաշարուածքի ժամանակ 21 զինուոր կը բաձակայէր իրենց հրացաններով:
27 փետրուար-ին զինուորներու սկսած ապստամբութիւնը աւելի ընդլայնուեցաւ եւ ամրապնդեցաւ Փետրուարեան յեղափոխութեան յաղթանակը, որուն սկիզբն արդէն դրած էր դասակարգային մարտական աղքատ դասակարգը: Այդ յաղթանակի նախադրեալը այն փաստն էր, որ բանուորներն ու բանուորուհիները չվախցան բանակի վրայ բաց ըրած կրակէն չերերացին եւ շարունակեցին պայքարը: Եթէ աղքատ դասակարգը թուլութիւն ցոյց տար եւ երերար, ապա ապստամբած զինուորները չէին ստանար վճռորոշ ազդակը: Երկուշաբթի առաւօտեան բանուորներն ու բանուորուհիները կրկին հաւաքուեցան գործարաններու ու գործատուներու մէջ, բայց ոչ թէ բարեխղճօրէն արտադրած են աւելցած արժէքը, այլ շարունակեն դասակարգային պայքարը: Անցած քանի մը օրերէ ետք, երբ համընդհանուր գործադուլը վերաճեցաւ լայնամասշտաբ փողացային շարժման, համաձայն դասակարգային պայքարի ներքին ուժաբանութիւնը, անոր շարունակութիւնը կրնար միայն զինուած ապստամբութիւնը ըլլալ: Եթէ առաջ ոչ մէկ քաղաքական ուժ համընդհանուր գործադուլի կոչ չէր ընէր, ապա առաւել եւս զինուած ապստամբութեան մասին անգամ խօսք ալ չէր ըլլար: Պետրոգրադի աղքատ դասակարգը ընտրեց զինուած ապստամբութեան ուղին առանց քաղաքական հովանաւորութեան: Սակայն իհարկէ ենթակայականօրէն գիտակից յեղափոխական բանուորներն ու բանուորուհիները, որոնք Փետրուարեան յեղափոխութենէն առաջ առարկայականօրէն կը պատկանէին մանրբուրժուական կուսակցութեան մարքսիստականութեան սոցիալիստական յեղափոխականներու եւ անիշխանականութեան ուղղութիւններուն, մեծ դեր խաղցան Փետրուարեան յեղափոխութեան մէջ։ Այնուամենայնիւ սոցիալ յեղափոխական բանուորներու ու բանուորուհիներու խաւը ինքնուրոյն կը գործէր, առանց քաղաքական վերահսկողութեան բուրժուական ժողովրդավարներու ու ծայրահեղականներու: Անոնք յաջողեցան պայքարի մէջ քաշել աղքատ դասակարգի պահպանողական(պահպանողական) մասը եւ անոր հետ միասին հասնիլ մասնակի յաղթանակի՝ ինքնակալութեան տապալլման, միջին դասակարգի դասակարգային տիրապետման, կալուածատէրերու եւ մասնագիտական քաղաքական գործիչներու պահպանման ձեւով: