cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ոդիսական
Օտիսէասին յանձնարարութիւնը Ֆէաքեսներուն
Ալքինոս թագաւորը Օտիսէաս պալատականներուն կը ներկայացնէ։ Կը հրահանգէ նաւ մը պատրաստուի եւ բոլորին կերուխումի կը հրաւիրէ։  Ան, նաեւ կ՛ երգէ երգ մը Տրոյեան պատերազմէն․ Ախիլէասի եւ Օտիսէասի վիճաբանութիւնը։  Օտիսէաս ինքնութիւն չի յայտնէր, կը յուզուի, սակայն կը յաջողի արցունքները պահել։
Ապա բոլորը միասին շուկայ կ՛ իջնեն, ուր երիտասարդները կը մրցին։ Ոդիսեւսին ալ կը հրաւիրեն՝ քանի ան երիտասարդի ու յաղթանդամի երեւոյթը ունի։  Էվրիալոս զայն կը գրգռէ։  Օտիսէաս կը զայրանայ եւ ամենածանր սկուտեղը բոլորէն հեռու կ՛ արձակէ։  Տեղացիները անխօս կը մնան եւ ան կը յայտնէ թէ Տրոյան պատերազմին առաջիններէն էր։  Ալքինոս թագաւորը կը պատասխանէ վեր առնելով իր հպատակներուն նաւագնացութեան, քէֆի եւ լաւ ժամանցի առաքինութիւնը։
Թագաւորը, հասկնալով թէ Ոդիսեւս պատահական մէկը չէ, իր ազնուականներուն կ՛ առաջարկէ անոր արժէքաւոր նուէրներ նուիրեն։ Խրախճանքի իրիկունը, Տիմոքիքոս կ՛ երգէ «Փայտէ Ձի»ն։  Օտիսէաս կը յուզուի լսելով թէ կ՛ երգուին իր քաջագործութիւնները։  Ալքինոս կը դադրեցնէ խրախճանքը եւ կը սկսի անոր հարցաքննել։
Օտիսէասի խոստովանութիւնը
Օտիսէաս կը խօսի Ֆէաքեսներուն։ Կը խոստովանի թէ ով է եւ արկածախնդրութիւններն ու թափառումները կը պատմէ․-
Ապա կը շարունակէ պատմել մինչեւ որ մինակ մնացած Ֆէաքես կը հասնի։
Հայերէն թարգմանութիւնները
1848-ին Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան հրատարակչութիւնը գրաբարով լոյս կ՛ընծայէ «Ոդիսական»-ը՝ Հ. Եղիա Վ. Թոմաճանի թարգմանութեամբ ։ Գոյութիւն ունի «Ոդիսական»ի երկու աշխարհաբար թարգմանութիւն, որոնք կատարած են Սիմոն Գրքաշարեանը եւ Համազասպ Համբարձումեանը ։
Եզնիկ Բալիկ (Բալայեան)
Կենսագրութիւն
Եզնիկ Բալիկ (Բալայեան) (Ծն. 1940, Պէյրութ, աւազանի անունով՝ Տիգրան) գրող-հոգեւորականին մասին: 1954-1961 ուսանած է Անթիլիասի դպրեվանքը: Կուսակրօն քահանայ օծուած 1961-ին:
Հարաւային Ամերիկայի հայագաղութներէ ներս Հոգեւոր հովուական երկարամեայ առաքելութեամբ ծառայելէ ետք՝ 1973-ին կը վերադառնայ Անթիլիաս, ուր կը ստանձնէ Հայց. Եկեղեցւոյ Կիրակնօրեայ Դպրոցներու վարիչ-տնօրէնի պաշտօնը: 1976-ին՝ «անսալով իր խիղճի ձայնին եւ միտքի դատաստանին» (բառերը իրն են), կը հեռանայ հոգեւորականութենէն ու կը մեկնի ԱՄՆ, Քալիֆորնիա, պահելով սակայն պարկեշտ Հայ Մարդու եւ հայ մտաւորականի դրական ներդրումը մեր ազգային կեանքէն ներս:
Եզնիկ Բալիկ (Բալայեան) սփիւռքահայ գրական անդաստանէն ներս մտաւ իբրեւ առակագիր՝ «Մկնիկին երդումը» իր անդրանիկ առակով, գրուած՝ օդանաւային ուղեւորութեան մը ընթացքին (1973 թ.), պարզապէս՝ « …տաղտկալի ձանձրոյթին ստուերը գլխէս վանելու համար», ինչպէս պիտի խոստովանէր 1998-ին իր «Թէ ինչպէ’ս դարձայ առակագիր» խորագրեալ յօդուածին մէջ (Տե՛ս սոյն հատորին էջ 9-13), կնքահայրութեամբ՝ բազմավաստակ ուսուցիչ-խմբագիր-գրող Սիմոն Սիմոնեանի, որ նոյն օրերուն նշեալ առակը կը հրատարակէ իր «Սփիւռք» շաբաթաթերթին մէջ:
Երկարամեայ լռութենէ մը ետք, «Առակներ» նորատիպ հատորով դարձեալ հանդէս կու գայ Եզնիկ Բալիկ (Բալայեան) առակագիրը, որ իր ընթերցողներուն կ’ընծայէ անմոռանալի էջեր իր «կենդանաբանական այգի»էն:
Աշխատասիրութիւններ եւ հրատարակչական հատորներ
1965-ին աբեղայութեան տարիներուն աշխատասիրած է եւ լոյս ընծայած «'''Ս. Գրիգոր Լուսաւորչի կեանքն ու գործը'''» հատորը Անթիլիաս, ապա՝
1966-ին գրաբար բնագիրէն աշխարհաբարի թարգմանած է «Ճառեր Յովհաննէս Մանդակունիի» երկը Պէյրութ եւ ստացած՝ վարդապետական աստիճան:
Իբրեւ առակագիր՝ «Մկնիկին երդումը» իր անդրանիկ առակով, գրուած՝ օդանաւային ուղեւորութեան մը ընթացքին (1973 թ.)
1984-ին լոյս կը տեսնէ «Կատուին պոչը» Լոս Անճելըս,
1998-ին՝ «Առակներ» Լոս Անճելըս,
2000-ին՝ «Կայ ու չկայ Մեսրոպը կայ» Լոս Անճելըս պատմուածքներու եւ արձակ էջերու հատորը, ուր կը գտնենք հեռաւոր հայագաղութներու հոգեբանական վերլուծումները գրականութեան բերող գեղարուեստական արձակի էջեր:
«Առակներ» հատորին գծանկարները՝ Փօլ Կիրակոսեանի եւ Սարգիս Մարանճեանի. շարուածք, էջադրում, խմբագրում եւ կողք՝ Սիփան հրատարակչատան, իսկ տպագրութիւնը՝ Yerevan Printing-ի: Հատորին բացման խօսքը ստորագրած է Հրաչ Սեփեթճեան, որ հակիրճ՝ բայց համապարփակ տողերով կը ներկայացնէ հեղինակն ու անոր ներկայ հատընտիրը:
Եզնիկ Բալիկ (Բալայեան) «Առակներ» նորատիպի գինեձօնը
Եզնիկ Բալիկի խօսքը «Առակներ» նորատիպի գինեձօնին
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Պէյրութ ծնածներ Ստորոգութիւն:1940 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Առակագիրներ Ստորոգութիւն:Հասարակական գործիչներ
Պանան
Պանան, ադամաթզենիի երկարաւուն, կորաւուն պտուղը։ Հասուն վիճակին մէջ, կրնայ տարբեր գոյներով ըլլալ՝ կարմիր, մանշակագոյն եւ դեղին։ Սուորաբար «պանան» ըսելով նկատի կ'ունենան այսպէս կոչուած «սեղանի պանանը», որ դեղին է, մեծ՝ մօտ 20 սմ. երկարութեամբ եւ 3 սմ. հաստութեամբ։ Ատոր կողքին կը գործածուին նաեւ՝ «խոհանոցային Պանան» անուանումը, որ կը վերաբերէ Musa cultivars տեսակի՝ կանաչաւուն եւ օսլայ պարունակող պտուղին.
Պանանի հայրենիքը՝ Հարաւային եւ Հարաւարեւելեան Ասիան է։ Հաւանաբար ան առաջին անգամ մշակուած է Պապուա Նոր Գուինեայի մէջ։ Ներկայիս՝ ան կը մշակուի բոլոր մերձարեւադարձային գոտիներուն (աւելի քան 107 երկրներուն մէջ)։
Հիմնականին մէջ կ'օգտագործուի իբրեւ՝ միրգ, աւելի քիչ չափով՝ մանրաթել եւ գինի պատրաստելու համար։ Պանանի (ադամաթզենին) կ'օգտագործուի նաեւ իբրեւ զարդարող բուսատեսակ։
Ադամաթուզը (պանան) բազմամեայ միաշաքիլաւոր խոտաբոյս է։ Ադամաթզի աւելի քան 40 տեսակներ տարածուած են Ասիոյ, Ափրիկէյի, Ամերիկայի եւ Աուստրալիոյ արեւադարձային եւ մերձարեւադարձային գոտիներուն մէջ։ Սեւ ծովու կովկասեան եւ Ղրիմի ափերուն կը մշակեն իբրեւ գեղազարդիչ բոյս։ Սովորաբար ունի 5–6 մ., երբեմն՝ մինչեւ 15 մ. բարձրութիւն։ Կը ծաղկին եւ կը պտղաբերեն տարին 1 անգամ, որմէ ետք բունը կը չորնայ, իսկ նոր ընձիւղները կ'աճին կոճղարմատներէն։ Պտուղները 3 երկայնակի կողերով, երկարաւուն մանգաղանման են։ Ատոնք 10–12 հատով կը կազմեն ողկոյզներ։ Ցողունի վրայ 6–12 ողկոյզներ կ'առաջացնեն մինչեւ 50 քկ. զանգուածով պտղաբոյլ։ Ադամաթուզը կը պարունակէ C եւ B1 կենսանիւթեր, կարոտին (A-նախակենսանիւթ) եւ պեկտինային նիւթեր։ Հասունացած թարմ ադամաթուզը կը պարունակէ մինչեւ 18% օսլայ, որ պտուղի լրիւ հասուննալու ընթացքին, կը խովակերպուի շաքարի.օսլայի քանակը կը նուազի մինչեւ 2%, իսկ շաքարինը կը հասնի մօտ 19%-ի։ Ադամաթուզը կարելի չէ պահել 10օC-ից ցածր ջերմաստիճանի մէջ, որովհետեւ վրան կ'առաջանան մուգ բծեր, եւ ան կը փչանայ։
Ադամաթուզը հնագոյն մշակաբոյսերէն է, արեւադարձային երկրներու համար կարեւոր արտահանման առարկայ է։
Պանանաը սննդարար պտուղ է, կը պարունակէ Vit.A,B,P,C,փոթասիում, քալսիում, երկաթ, մակնէզիում, հարուստ է բնաթելերով (fibers): Պանանը օգտակար պտուղ է բոլոր տարիքի անձանց համար: Ըստ արեւելեան բժշկութեան, պանան ուտելէ յետոյ կը բարձրանայ տրամադրութիւնը, կը փափկի չոր հազը, կը բարձրանայ սեռական կարողութիւնը: Պարունակած փէքթինի շնորհիւ կը կարգաւորէ քոլեսթրոլի քանակը արեան մէջ, իսկ փոթասիումը կը նպաստէ սրտի ռիթմիկ աշխատանքին, կը կարգաւորէ արեան զարկերակային ճնշումը: Միւս կողմէ ոչ հասուն պանանը պնդութիւն կը յառաջացնէ, իսկ հասուն պանանը փորհարութեան դէմ բուժիչ ազդեցութիւն ունի: Ան կը կանոնաւորէ քունը, կարեւորէ ոսկորներու աճման եւ անոնց զորացման համար: Պանանը համեմատած միւս պտուղներու հետ դանդաղ կը մարսուի, Գիրութեան, շաքարախտի պարագային սահմանափակել պանանի գործածութիւնը անոր բարձր քալորականութեան պատճառով: Երբ պանանը հասունցած է, անոր պարունակած ածխաջրատները կը վերածուին շաքարի: Սեւ կէտերով ծածկուած հասուն պանանի կեղեւը ունի հզոր հականեխիչ ազդեցութիւն վէրքերու եւ բորբոքած մորթի համար: Երբեք չգնել վնասուած կեղեւով պանան, խուսափելու համար անոր մէջ ոչ ցանկալի մանրէներու առկայութենէ:
Առաջացման եւ Ֆարածման Պատմութիւններ
Պանանը մէկն է այն պտուղներէն որոնք կը մշակուին դեռ հինէն։ Անոր հայրենիքը կը համարուի Մալաեան արշիպելագը, ուր եւ ինչպէս կ'ենթադրեն գիտնականները հնագւյն մարդիկ աճեցրած են ան եւ կ'օգտագործէին սնունդի մէջ, իբրեւ ձկան կերակրատեսակներու հաւելում։ Խաղաղ ովկիանոսի վրայով շրջելու ժամանակ անոնք կը ցանէին եւ այդպէս պանանը տարածում կը գտնէր շրջակայ միջավայրերու վրայ։
Ժամանակակին գիտնականներէն առաջինը՝, որ սահմանեց բանանի աշխարհագրական տարածման տոհմածառը, դարձաւ Բաւիլովեան համալսարանի հիմնադիրներէն, որ1920—1930-ական թվականներուն ուսումնասիրեց աշխարհի տարբեր ծայրամասեր եւ իր արդիւնքները նկարագրեց «Մշակութային Բոյսերու Զարգացման Կեդրոնները» գիրքին մէջ։
Հնդկաստան
Աւելի հին տեղեկութիւններ մեզի հասած են հնդկական մշակոյթէն, որ կը կոչուէր Ռիգվիդա (Ригведа, Ք.Ա. 17-11-րդ դարեր)։ Հաւանական է, որ այդ ժամանակաշրջանին, ծովային ճանապարհի շնորհիւ պանանը արդէն հասած էր դէպի Հնդկաստանի աշխարհամաս։ Պանանը հիմնականին մէջ, կ'ուտէին մանկայի եւ կոկռոշի (крыжовник) հետ։ Ան շատ յաճախ կը յիշատակուի նաեւ՝ հին հնդկական աւանդութիւններուն մէջ՝ Մահաբհարաթա եւ Ռամայանա՝ 14-րդ դարի գրագրութիւններուն մէջ։ Կ'ըսուի, որ Արանեա-կանդա թագաւորական ընտանիքի անդամներու հագուստները կարուած էին պանանի ծառի տերեւներէն։ Իսկ արդէն քիչ մը փոքր ուշ՝ պուտօայական կրոնի մասին գիրքերուն մէջ գրուած էր, որ վանականներու համար յատուկ խմիչքը պատրաստուած էր պանանէն։
Յունաստան
Բացի հնդկական զրոյցներէն առաջին անգամ պանանի մասին յայտնաբերուեցաւ հին Յունաստանի փիլիսոփայական Թեռֆրատի մէջ, Ք.Ա. 4-րդ դարուն։ Այդ գրութիան մէջ, փիլիսոփան առաջինը փորձած էր նկարագրել պանանի տեսքը, ինչի շնորհիւ անոր կը համարեն բուսաբանութեան հիմնադիրներէն։
Չինաստան
Չինաստանէն չինացի գրող Եան Ֆուն (չինարէն՝ 楊阜, Լեան չինական կայսրութեան ժամանակաշրջան (502—557 թուականներուն), իր «Վայրի Բոյսերու Հանրագիտարան» աշխատութեան մէջ առաջինը կո խօսի պանանի զարգացման մասին իր երկրին մէջ։
Հռոմ
Հռոմի գրող Պլինի Մեծը «Բնութեան Պատմութիւններ» («Естественной истории») գիրքին մէջ (77 տարի) կը պատմէ Ալեքսանդր Մակետոնացիի արշաւանքի մասին դէպի Հնդկաստան Ք.Ա. 327 թուականին, երբ ան համտես այդ միրգը եւ այսպէս կոչեց ան՝ «Հիանալի Հնդկական Մրգային Ծառ»։
Տարբեր Վայրեր
Քանի մը գիտնականներ կ'ենթադրեն, որ պանանը նախ յայտնի էր Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ, մինչ եւոպացիներու ի յայտ գալը այստեղ։ Վարկածը կ'ամրապնդուէր անորմով, որոնք գտնուած էին պանանի տերեւներ հնդկական գերեզմանոցներուն մէջ։ Բացի ատորմէ ոմանք կը կարծեն, որ «Եդեմական Միրգ» հասկացողութեան տակ, Ադամի եւ Եւայի ապրած Դրախտին մէջ, կ'աճէր այդպէս պանան միրգը։
650 թուականէն ետք, պանանը Հնդկաստանէն տարուեցաւ դէպի Պաղեստին) եւԱփրիկէ, այս անգամ արաբներու միջոցաւ, ովքեր աշխուժ դեր ունէին ձուկերու եւ փիղի ոսկորներու առեւտրային գործին մէջ։ Արդէն 1402 թուականին, փորթուկալացիները պանանը բերին Գուինեայէն դէպի Կանարեան կղզիներ, ուր եւ ան լայնօրէն տարածուեցաւ, 1516 թաուկանին՝ հասաւ դէպի Հայիթի։
Նկարագրութիւն
Ցեղի ներկայացուցիչները խոտաբոյսեր են հզօր արմատային համակարգով, կարճ, գետնին կպած ցողունով եւ 6-20 տերեւներով, որոնց տերեւապատեանները կ'առաջացնեն ցողէն։ Բոյսերու բարձրութիւնը 2-9 մ. եւ աւելի է, որուն պատճառով կը դասուին աշխարհի ամենաբարձր (բամբուկներու հետ) խոտաբոյսերու շարքին. ահա թէ ինչու այս բոյսերուն յաճախ սխալմամբ կը համարէ ծառեր։ Պանանի ամենաբարձր տեսակը Musa itinerans-ն է, որուն տարատեսակներէն մէկու՝ ''Musa itinerans var. gigantea'' բարձրութիւնը կրնայ հասնիլ 12 մ.-ի ։ Գլխաւոր ցողունի շուրջը կը ձեւաւորուին բազմաթիւ կողմնային ընձիւղներ, որոնցմէ յաջորդը կը փոխարինէ նախորդին՝ այսպիսով իրականացնելով բազմացումը։ Արմատները բազմաթիւ են, թելքաւոր. պարարտ հողին մէջ, կ'ունենան 4.9 մ. տարածքին մէջ եւ մինչև 1.5 մ. երկարութիւն ։
Տերեւները մեծ են, փափուկ, հարթ, երկարաւուն կամ հաւկթաձեւ, զուգահեռաջիղ, պարուրաձեւ դասաւորված։ Տերեւապատեանները փաթաթվելով կ'առաջանան ամուր, բազմաշերտ հաստ խողովակ, որ կը կոչուի կեղծ ցողուն։ Բոյսերու աճման ընթացքին, երիտասարդ տերեւները կ'առաջանան խրձերու ներսը, իսկ արտաքին տերևները՝ աստիճանաբար կը թողմին եւ կը թափուին։ Լաւ եղանակային պայմաններուն, մէկ տերեւը կ'իյնայ մօտ մէկ շաբթուան մէջ։ Մշակովի պանանի տերեւները ունի 275 սմ. երկարութիւն եւ 60 սմ. լայնութիւն, կրնան ըլլալ ամբողջութեամբ կանաչ, կանաչ՝ մուգ կարմիր հետքերով, կամ կանաչ՝ վերին եւ մանշակագոյն՝ ստորին մակերեսը։ Ուժեղ քամիէն կամ փոթորկէն տերեւները հեշտութեամբ կը պատռուին ջիղերու երկայնքով. այդ կ'օգնէ բոյսերուն գոյատեւել արեւադարձային կլիմային մէջ։ Պանանի ծաղկման սկզբը, կարճ ցողունի գագաթին կը ձեւաւորուին երկար ծաղկակիրը, որ կեղծ ցողունով տերեւներու հետ դուրս կու գայ արտաքին միջավայր։
Ծաղկումը տեղի կ՚ունենայ բոյսի աշխուժ աճից 8-10 ամիս ետք։ Ծաղկաբոյլը ողկույզ է, կը յիշեցնէ երկարացուած բողբոջ, մանշակագոյն կամ կանաչ երանգով, որուն հիմքին մէջ տեղադրուած են մեծ իգական, ապա երկսեռ, իսկ վերջին՝ մանր արական ծաղիկներ։ Ծաղիկները խողովակաձեւ են, կազմուած՝ 3 պսակաթերթէն, 3 բաժակաթերթէն, սովորաբար 6 առէջներէն, որոնցմէ մէկը թերզարգացած է ու չունի փոշանոթ։ Սինկարպեան վարսանդի սերմնարանը եռախցիկ է, բաղկացած է 3 պտղաթերթիկէն, ծաղիկները դասաւորուած են հարկերով (որոնք յաճախ կ'անուանուին «ձեռքեր» ) եւ կը պարունակէ՝ մեծ քանակութեամբ նեկթար (մէկ ծաղիկը՝ մինչեւ 0.5 կ.)։ Իւրաքանչիւր հարկ բաղկացած է 12-20 ճառագայթաձեւ դասաւորուած ծաղիկներէն, եւ ծածկուած՝ հաստ, թելանման տերեւներով։ Մշակովի պանաններու ծաղիկները սպիտակ են, արտաքինէն՝ մանշակագոյն, իսկ ներսէն՝ մուգ կարմիր։ Սովորաբար արական սեռի ծաղիկները բացվելով շատ արագ կ'իյնան՝ ծաղկաբոյլի վերին հատուածը ձգելով մերկ, բացառութիւն կը կազմէ գագաթային չբացուած բողբոջը։ Վայրի տեսակներու մօտ ծաղկումը կը սկսի գիշերը կամ վաղ առաւօտեան, առաջին դէպքին մէջ, անոնց փոշոտումը կ'իրականացնեն չղջիկը, իսկ երկրորդը՝ թռչունները եւ մանր կաթնասունները ։
Պատմութիւն
Պանանը այն պտուղներէն է, որոնք մշակուած են հնագօյն ժամանակներէն։ Հայրենիքը Մալաեան արշիպելագն է, ուր, գիտնականներու կարծիքով հնագոյն մարդիկ աճեցուցած են զայն եւ իբրեւ ձկնային կերակրատեսակներու հավելում օգտագործել սնունդի մէջ։ Խաղաղ ովկիանոսի կղզիներով շրջելու ատեն, մարդիկ կը լրացնէին պանանի պաշարները, անորմով մասնակցելով պանանի տարածմանը։
Ժամանակակէն գիտնականներէն առաջինը, որ սահմանեց պանանի աշխարհագրական ծագումը Նիքոլա Վավիլովն էր, որ 1920-1930-ական թուականներուն ուսումնասիրեց երկրագունդի տարբեր շրջանները եւ արդիւնքները նկարագրեց «Մշակովի Բոյսերի զարգացման կեդրոնները» գիրքին մէջ։
Աղբիւրին մէջ, պանանը կը համարուէր ուտելու բոյս՝ մանկայի եւ կոկռոշի հետ միասին ։ Պանանը բազմիցս յիշատակուած է նաեւ հին հնդկական էպոսներուն մէջ Սահաբհարաթա)յի մէջ և Ռամայանայում, որոնք որոշ ենթադրութիւններով ստեղծուած են Ք.Ա. 15-րդ դարուն։ Արանեա-կանդա գիրքին մէջ, կը նկարագրուի արքայական ընտանիքի անդամներու հագուստը, որ հիւսուած էր պանանի տերեւներէն ։ Ցեյլոնի մէջ յայտնաբերուած 5-6-րդ դարերուն թուագրուող եւ պալի լեզուով գրուած պուտտայական կանոնիմէջ գրուած է, որ պուտտայական վանականներուն տօն օրերուն թոյլատրուած է խմել պանանէն պատրաստուած ըմպելիք ։ Առաջին արտահնդկական գրաւոր աղբիւրը, որուն մէջ կարելի է գտնել յիշատակութիւն պանանի մասին 5-րդ դարուն, ապրող հին յունական փիլիսոփա Թեռֆրաստի «Բոյսերու Պատմութիւն» գիրքը։ Այս աշխատութեան մէջ, Թեոֆրաստն անգամ փորձ կը կատարէ դասակարգել բոյսերը, որուն պատճառով ալ անոր կը համարենբուսաբանութեան հիմնադիրը։
Չինաստանի՝ Լեան չինական հարստութեան ժամանակաշրջանին, ապրող չինացի գրող եւ մարտաւար Յան Ֆուն (չինարէն՝ 楊阜), (502—557 թուականներուն), իր «Վայրի Բոյսերու հանրագիտարան» աշխատութեան մէջ, առաջինը կը խօսի իր երկրին մէջ, պանանի մշակման մասին։ Հռոմի գրող Պլինիոս Աւագը «Բնական պատմութիւն» գիրքին մէջ, (77 թուական) կը պատմէ, որ Հնդկաստան կատարած իր արշաւանքներու ժամանակ Ալեքսանդր Մակեդոնացին (Ք.Ա.327 թուական) կը համտեսէ պանանը, կը կոչէ այն՝ «հիանալի հնդկական մրգային ծառ» եւ նոյնիսկ կը բերէ այն Եւրոպա։
Որոշ գիտնականներ կ'ենթադրեն, որ պանանը յայտնի էր նաեւ Հարաւային Ամերիկայի մէջ՝ մինչեւ եւրոպացիներու յայտնուիլը։ Ենթադրութիւնը կը հիմնաւորուի անորմով, որ պերուական հնդկական դամբարաններուն, յայտնաբերուած են պանանի տերեւներ։ Բացի այդ, կ'ենթադրուի, որ Հին Կտակարանին մէջ նկարագրուած արգիլուած պտուղը եղած է պանանը ։ Այս ենթադրութիւնը սակայն կը վիճարկուի, որովհետեւ ոչ հին եգիպտացիները, ոչ հրեաները պանանի մասին ոչինչ չեն իմացած։
650 թուականէն ետք, արաբներու շնորհիւ պանանը Հնդկաստանէն բերել կու տան Պաղեստին եւ Ափրիկէի արեւելեան ափեր։ 1402 թուականին, փորթուկալացիները պանանը բերին Կանարեան կղզիներ Գվինեայէն։ Եւրոպացիները ծանօթացան պանանի հետ միայն 1592 թուականին, նկարազարդ գրքի՝ Պրոսպերո Ալպինիի De Plantis Aegypti liber (Venezia, F. de Franceschi di Siena, 1592)։ Վենետիկի մէջ, տպագրուելէն ետք։ 16-րդ դարու կէսերուն Հարաւային Ամերիկայի մէջ, պանանի աշխուժ մշակման մասին գրած է Փեթրօ տէօ Սյեսա Տէօ Լէօնը իր «Պերուի Ժամանակագրութիւն» գիրքին մէջ (1553) ։
Քապիթան Դամիրը պանանը կը նկարագրէ այսպէս.
Չնայած արեւադարձային, պանանը շատ արագ ճանաչում գտաւ, բարեխառն կլիմայ ունեցող որոշ եւրոպական եւ ամերիկեան երկրներուն մէջ, այն դեռեւս հազվադէպ միրգ կը համարուէր, քանի որ պանանի մշակման, տեղափոխման եւ պահպանման համար անհրաժեշտ ջերմաստիճանը պէտք չէ գերազանցի 14 °C-ը ։ Միայն 19-րդ դարու, երկրորդ կիսուն՝ սառնարաններու ստեղծման եւ երկաթուղիի կառուցման շնորհիւ հնարաւորութիւն եղաւ պանանը սկզբը վաճառուած է ԱՄՆ-ի մէջ եւ ապա՝ Եւրոպայի մէջ։
1866 թուականին, Նիւ Յորքցի առեւտրական Քառլ Ֆրանկը սկսաւ ԱՄՆ ներմուծել փոքր քանակութեամբ պանան եւ աճեցնել այն Կոլոն քաղաքի մոտակայքին մէջ՝ Պանամայի մէջ։ 1870 թուականին, ամերիկեան ձկնորսական «Տելեգրաֆ » նաւախցի քաբիթան՝ Լորենցօ Բայկերը Պուերտօյէն Ճամայկայի վրայով Նիւ-Ճըրսի բերաւ 160 ողկոյզ պանան, որոնք շատ շահաւետ վաճառուեցան՝ դառնալով պանանի մեծաքանակ առեւտուրի սկիզբը։
1876 թուականին, ԱՄՆ-ի անկախութեան 100-ամեակին նուիրուած Ֆիլատելֆիայի ցուցահանդէսներէն մէկուն մէջ պանանները վաճառուեցան կտորներով՝ 10 ցենտ ամէն մեկուն համար, մինչ այդ ժամանակներուն համար բաւական թանկ էր։ 1885 թուականին, Քաբիթան Բայկերը, գործարար Էնտրյու Պրեսթոնըեւև « Boston Fruit Company» կազմակերպության մյուս ինը հիմնադիրները՝ տարածեցին բանանի առևտուրը Կարիբյան կղզիներում։ 1899, Մարտ 30-ին անոնք ձուլուեցան Մայոր Կէյտի՝ «United Fruit Company» կազմակերպութեան մէջ ։
Նոյնիսկ մեր ժամանակներուն, այս միրգի բոլոր տեսակները չէ, որ շահութաբեր են առեւտուրի համար, եւ շատ երկիրներ՝ Չինաստանը, Հնդկաստանը, Թայլընտը եւ Պրազիլը կ'աճեցնեն պանան միայն ներքին սպառման համար կամ ալ կ'արտահանեն չնչին քանակութեամբ ։
Աճեցում
Ոչ երկարատեւ ցուրտերու դէպքին մէջ, պանանի պլանտացիաները կը փորձեն պաշտպանել ջուրով ցողելու կամ ծխահարելու միջոցաւ։ Շատ տեսակներ՝ վնասներ կը կրեն ուժեղ քամիներէն. արմատային թոյլ զարգացած համակարգը չի կարողանար բոյսը հաստատուն պահել տեղին մէջ, սակայն բոյսի լայն տերեւները կը թեքուին քամիի ուղղութեամբ, որուն շնորհիւ ան չի տապալիր։ Մեծ քանակուեամբ աճեցնելու համար՝ կը պահանջուի չոր, թթուային հող։ Միներալներով ոչ հարուստ հողին մէջ, բոյսը նորէն լաւ կաճի, բայց այդ դեպքին մէչ՝ բոյսի մշակումը տնտեսապէս շահաւետ չ'ըլլար։ Բոյսի բերքատուութիւնը կրնայ հասնիլ մինչեւ 400 ց/հա տարեկան ։
Բոյսի տնկումէն մինչ պտուղներու հասուննալը սովորաբար կը տեւէ 10—12 ամիս, իսկ որոշ տեսակներու համար՝ 17—19 ամիս։ Տնկարկներու համար կ'ընտրեն արգաւանդ հողեր գետերու եզրերին, ինչպէս նաեւ՝ հարթավայրերուն մէջ ու բլուրներու լանջերուն։ Եթէ հողը չ'ենթարկուի էրոզիայի, ապա բոյսերու տնկումէն առաջ լաւ կը վարին։ Բազմացումը սովորաբար վեգետատիվ է, հազւադէպ՝ սերմերով։ Իբրեւ կանոն՝ տնկումը կը կատարուի անձրեւային սեզոնի առաջ կամ ատոր սկզբը։ Վերջին դէպքին, սերմերը կը ստանան իրենց անհրաժեշտ խոնավութիւնը։ Բոյսերու միջեւ ձգուող տարածութեան չափը կախեալ է շարք մը գործոններէն, օրինակ՝ խիտ տնկուած բոյսերը աւելի լաւ կը դիմանան քամիին, բայց այդ դէպքին մէջ, կ'աւելնայ հիւանդութիւններու տարածման վտանգը։ Ընդհանուր առմամբ՝ մէջ հեքթարին մէջ՝ կը տնկուի 600-4400 բոյս։
Բույսերու աճի ընթացքին, տնկարաններու վնասատուներու դէմ կը գործածուին տարատեսակ միջոցներ, օրինակ՝ հերբիցիդներ, արմատներու ծածկում պանանի չոր տերեպներով եւ նոյնիսկ կ'օգտագործեն սագերուն, որոնք կ'ուտեն որոշ մոլախոտեր՝ չվնասելով պանանները։ Եթէ հողը բաւարար արգաւանդ չէ, ապա աշխուժօրէն կը պարարտացնեն։ Պարարտանիւթի բաղադրութիւնը կախեալ է կոնկրետ դէպքէն. ատոր մէջ կրնայ ըլլալ ազոտ, գալիոմ կամ լուսածնային։
Պտուղներով բեռնուած ճիւղերու տակ պարտադիր կը դրուին բամբուկի յատուկ ձողեր, որ չկոտրուին բերքի ծանրութեան տակ, իսկ պտուղները՝ կը ծածկուին պանանին չոր տերեւներով, կտորով կամ յեւընկալով, որ չվնասուին։ Պտուղը կը հաւաքուի կանաչ վիճակի մէջ, երբ ատոնք կը հասնին 75 %-ով։ Այդ դեպքին մէջ, դրանք ատոնք աւելի հեշտ կը տեղափոխուին ու լաւ կը պահպանուին։ Որպէսզի պանանը չկորսնցնէ իր առարկային ձեւը, զայն կը մշակեն կիտրոի հիւթով կամ կը թրջեն ածխածնային հանքային ջուրին մէջ ։ Իբրեւ կանոն, նոյն բոյսը կը մշակուիէ 5—6 տարուան ընթացքին մէջ, որմէ ետք անոր բերքատուութիւնը նկատելիօրէն կը նուազի։ Սովորական պայմաններուն մէջ, պանանը բերք կու տայ 25 եւ աւելի տարիներու ընթացքին ։
Օգտագործումը Սնունդի Մէջ
Պանանի ուտելու տեսակները կը բաժանուին երկու տեսակի՝ աղանդերի, որոնք կ'օգտագործուին հիմնականին էմջ՝ բնական եւ չորցած վիճակին մէջ, եւ պլատանօ, որոնք օգտագործելէն առաջ կը պահանջեն ջերմային մշակում։ Աղանդերի համար նախատեսուած պանանները քաղցր են, կը պարունակեն մեծ քանակով ածխաջուրածխաջուր, կենսանիւթ C եւ օրկանիզմին պէտքական որոշ հանքային նիւթեր, ինչպիսի են՝ լուսածնայինը, երկաթը, գալիոմը, կրածինը եւ մագնէսը։ Պլատանային բոյսերը (plantar` տնկել), իբրեւ կանոն, կանաչ կամ կարմիր, կրախմալային կեղեւով պտուղներ են, որոնք ունին ոչ քաղցր եւ կոշտ համ։ Օգտագործելէն առաջ ատոնք կը շոգեխաշեն, կ'եփեն կամ կը տապկեն։ Բացի իբրե սնունդ՝ օգտագործելէն ան նաեւ՝ կը հանդիսանայ կեր ընտանի կենդանիներու համար։
Այժմ աճուող պանանի բոլոր տեսակները կը հանդիսանան մէկ պտուղի` Musa × paradisiaca-ի տեսակները։ Վերջինս ստեղծուած է մարդու կողմէն եւ ստացուած է սուր պանանի (Musa acuminata), Բալբիսի պանանի (Musa balbisiana) եւ մէկ փոքր Մակլայի պանանի խաչասերելու եղանակով (Musa maklayi)։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով
1788 թուական
1788 թուական, նահանջ տարի, 18րդ դարու 88րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1789 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1789 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1788
Պանիրով Եւ Սխտորով Հաց
Պանիրով սխտորով հաց (անգլերէն՝ Garlic bread), համեղ եւ ախորժելի հաց: Կարելի է հրամցնել թէյին հետ՝ որպէս թեթեւ ուտելիք:
Պատմութիւն
Սխտորով հացը յայտնաբերուած է Միացեալ Նահանգներու ճաշարաններու ճաշացանկին մէջ, 1947-էն սկսեալ: Շրջան մը ետք, մշակուած է նոր տեսակ մը՝ սառած առեւտրային սխտորով հացեր, Միշիկընի «Cole's bread» սնունդի ընկերութեան կողմէ, 1970-ին : Ապա, այն ժամանակի ընթացքին դարձած է տարածուած ու հիմնական ուտեստ՝ Պրազիլի տարածքին :
Պատրաստութիւն
Պանիրը քերիչով քերել, աւելցնել ճզմուած սխտորը, մանրուած ազատքեղը եւ կարագը: Այս բոլորը լաւ մը խառնել :
Պակեթ հացը կտրատել, բայց ոչ մինչեւ վերջ: Բաց հատուածներուն մէջ միջուկը առատօրէն լեցնել: Այնուհետեւ 10 վայրկեան փուռին մէջ եփել, 180 աստիճան տաքութեամբ , մինչեւ հալի ու կարմրի:
Պատրաստութեան ընթացքին, բաղադրութեան մէջ, կարելի է փոփոխութիւններ կատարել: Օրինակ, կարելի է օգտագործել տարբեր տեսակի պանիրներ եւ կամ տարբեր տեսակի հացեր:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Խոհանոց
Ֆութպոլի Աշխարհի Ախոյեանութիւնը
` Եթէ կ'ուզեք նոր տեղեկութիններ աւելցնել սեղմեցէք մկնիկով այս տեղ որպեսզի խմբագրեք
Անանիա Շիրակացիի Յուշարձան (Երեւան, ԵՊՀ)
Անանիա Շիրակացիի յուշարձանը կը գտնուի Երեւանի պետական համալսարանին մօտ, տեղադրուած է 1999-ին։
Հեղինակներ
Քանդակագործ՝ Արամ Ղարիպեան
Տուեալներ
Յուշարձանը կառուցուած է պազալդէ, բարձրութիւնը 4 մեթր է։
Պատմութիւն
Հայ փիլիսոփայ, աստղագէտ, մաթեմադիկոս Անանիա Շիրակացիի յուշարձանը տեղադրուած է 1999 թուականին ԵՊՀ-ի կենդրոնական մասնաշէնքի մօտ։ Այս Անաիա Շիրակացիի երկրորդ արձանն է Երեւանի մէջ։ Առաջինը 1963 թուականին տեղադրուած է Մատենադարանի մօտ։
Պատկերասրահ
։
Այտա Թոփուզեան
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1948 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Պէյրութ ծնածներ Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Մանկավարժական Գիտութիւններու Դոկտորներ Ստորոգութիւն:ՀՀ վաստակաւոր մանկավարժներ
Սփալաթրոնիսի
Սփալաթրոնիսի (յուն․՝ Σπαλαθρονήσι Αγκιστρίου), Արղոսարոնիքոսի անբնակ ժայռակղզիակ, Սարոնիքոս ծոց։ Կը գտնուի Քիրա եւ Ակիսդրի կղզիներուն արեւմուտքը եւ Կորնթոսի ափերու Թրահիլի հրուանդանին արեւմուտքը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սարոնիքոս ծոցի կղզիներ Ստորոգութիւն:Էգէականի կղզիներ Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ ըստ երկիրի Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Ս. Պօղոս Եկեղեցի (Այնճար)
'''Ս. Պօղոս Եկեղեցի (Այնճար)''', Այնճար, Լիբանան:
Պատմութիւն
Այնճարի մէջ, մուսալեռցիները հաւատարիմ իրենց աննկուն հաւատքին, գլխաւորութեամբ քահանայ հայրերուն, եկեղեցական արարողութիւնները սկզբնաւորութեան կատարեցին սեւ մեծ վրանի մը տակ, ուր նաեւ կատարուեցան ամէնօրեայ դասաւանդութիւններ շրջանի փոքրիկներուն համար:
1942-ին Այնճարի Ազգ. Յառաջ վարժարանին կից սրահի մը մէջ շուրջ 15 տարիներ մատուցուեցան եկեղեցական արարողութիւններ:
1945-ին Տ. Վահան Ա. քհնյ. Քէնտիրճեանի ջանքերով հիմնուեցաւ եկեղեցւոյ Շուշանեան Կիրակնօրեայ դպրոցը:
1958-ին եկեղեցւոյ Թաղական խորհուրդը Մովսէս Տ. Գալուստեանի միջոցաւ դիմեց Ազգային Առաջնորդարանի Գաւառական ժողովին եւ ներկայացուց Այնճարի Ս. Պօղոս եկեղեցւոյ շինութեան ծրագիրը, որ թափ առաւ ու իրականացաւ օրուան Առաջնորդ ու ապա Կաթողիկոս, Երջանկայիշատակ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Խորէն Ա. Կաթողիկոս Բարոյեանի ջանքերով եւ օրհնութեամբ:
Յաջորդող տարիներուն, Ազգային բարերար Փօլ Մինասեանի եւ ժողովուրդի նուիրատուութեամբ, կազմուեցաւ եկեղեցւոյ շինարարական յանձնախումբ մը, գլխաւորութեամբ Տ. Նարեկ Քհնյ. Շիրիքեանի։ Եկեղեցւոյ հիմնարկէքը կատարուեցաւ 1 Հոկտեմբեր 1960-ին, Երջանկայիշատակ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Զարեհ Կաթողիկոս Փայասլեանի օրով եւ Տ. Խորէն Սրբազան Եպս. Բարոյեանի Առաջնորդութեամբ: Ս. Պօղոս եկեղեցին կառուցուեցաւ ճարտարապետ Գէորգ Էմմիյեանի պատրաստած յատակագիծի հիման վրայ:
1971-ին, Տ. Աշոտ Ա. Քհնյ. Գարագաշեանի ջանքերով հիմնուեցաւ եկեղեցւոյ եկեղեցասէր տիկնանց միութիւնը, որ մնայուն կերպով սատարեց եկեղեցւոյ բարեզարդման աշխատանքներուն:
Եկեղեցւոյ հոգեւոր հովիւներն են՝
Տ. Յարութիւն Քհնյ. Շէրպէթճեան (Խտըր Պէկ) Տ. Մարկոս Քհնյ. Երէցեան (Քէպուսիէ) Տ. Մատթէոս քհնյ. Կիւզէլեան (Քէպուսիէ) Տ. Վահան Ա. Քհնյ. Քէնտիրճեան (Պիթիաս) Տ. Մովսէս Քհնյ. Շիրիքեան (Եօղուն Օլուք) Տ. Յակոբ Քհնյ. Քէլէմեան ( Հաճի Հապապլի) Տ. Վահան Քհնյ. Քէնտիրճեան Տ. Նարեկ Քհնյ. Շիրիքեան Տ. Աշոտ Քհնյ. Գարագաշեան (Այժմու Հոգեւոր հովիւ) Տ․ Միւռոն Քհնյ․ Աւետիսեան (Այժմու Հոգեւոր հովիւ)։
Աղբիւրներ
[https://www.armprelacylb.org/churches/sourp-boghos/ Ս. Պօղոս Եկեղեցի (Այնճար)]
Սուրբ Յարութիւն Եկեղեցի (Տաքա)
Սուրբ Յարութիւն եկեղեցի (անգլերէն՝ the Armenian Church of the Holy Resurrection in Dhaka), Հայ առաքելական եկեղեցի Պանկլատէշի Տաքա քաղաքի հին հատուածի Արմանիթոլա շրջանին մէջ։
Ներկայումս եկեղեցին փակ է, ներս մտնելու համար անհրաժեշտ է թույլտվութիւն իշխանութիւններէն։ Պանկլատէշի կառավարութիւնը եկեղեցին ներառել է ճարտարապետական հուշարձանների ցանկում։
Տուեալներ
Եկեղեցին ունի 750 ոտնաչափ (230 մ) երկարութիւն, միջացքն ունի 14 ոնտաչափ լայնութիւն, 4 դուռ, 27 պատուհան։ Եկեղեցւոյ մէջ կայ պարուրաձեւ սանդուղք, ժամացոյցէ աշտարակ, որուն ձայնը լսած է 4 մղոն հեռաւորութեան վրայ եւ մարդիկ իրենց ժամացոյցները կ՛ուղղեն ըստ այդ ժամի։ 1897 թուականին եկեղեցին աւերուած է երկրաշարժէն։
Տաքա այցելութեան ժամանակ Մայր Թերեզան մնացած է այս եկեղեցւոյ մէջ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական եկեղեցիներ
Անանիա Շիրակացիի Յուշարձան (Երեւան, Մատենադարան)
Անանիա Շիրակացիի յուշարձանը, կը գտնուի Երեւանի կեդրոնը՝ Մեսրոպ Մաշտոցի պողոտայի վերջամասին՝ Մատենադարանի հարակից հրապարակին, տեղադրուած է 1963-ին։ Կ՝ընդգրկէ Երեւանի Կեդրոն վարչական շրջանի պատմուլեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկը։
Հեղինակներ
Քանդակագործ՝ վաստակաւոր նկարիչ Գրիգոր Բադալեան
Տուեալներ
Յուշարձանը կառուցուած է բազալտից, բարձրութիւնը 3,5 մեթր է։ Մատենադարանի գլխաւոր մուտքի դռնէն դէպի ձախ առաջին արձանն է։
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:Հայաստան
Վահան Մալէզեան
Վահան Մալէզեան, բանաստեղծ, թարգմանիչ եւ հանրյաին գործիչ։
Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է 1871-ին, Ռումանիոյ Սուլինա քաղաքը, ուր հայրը՝ բժիշկ Ֆրանկիւլ Մալէզեան, կը գտնուէր առժամապէս, Դանուբի Միջազգային Յանձնախումբին մօտ Թուրքիոյ առողջապահական պատուիրակի պաշտօնով: Վահան թոռն էր յայտնի հայկաբան Յովսէփ Մալէզեան պատուելիին։
Ծնունդէն վեց ամիս ետք, Մալէզեան ընտանիքը փոխադրուած է Կ. Պոլիս, հաստատուելով Օրթաքէօյ թաղամասը՝ Վոսփորի գեղատեսիլ ափին, որ այդ թուականին մտաւորական տեսակէտով ազնուական թաղն էր եւ պոլսահայ վերածնունդի ու ազգասիրական գործունէութեան վառարանը: Հոն բնակած են Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան, օր. Սրբուհի Վահանեան (յետոյ՝ Սրբուհի Տիւսաբ), Թովմաս Թէրզեան, Մկրտիչ Աճէմեան, Յակոբ Պարոնեան, Արփիար Արփիարեան, Յովհաննէս Սէթեան, Յակոբ Գուրգէն, ելն., բոլորն ալ գրական կամ կրթական մարզի վրայ փայլող աստղեր:
Կ․ Պոլսոյ մէջ կրթութիւն ստացած է Յակոբ Գուրգէնի դպրոցին մէջ, ապա յաճախած է իրաւաբանական դպրոց, զոր աւարտած է 1895-ին:
1896-ին տեղափոխուած է Մերսին, ուր տարի մը բանտարկուած է՝ յեղափոխական գործունէութեան մեղադրանքով:
Իր կեանքը անցուցած է տարբեր քաղաքներու մէջ. Գահիրէ (1898-1923), Պրիւքսէլ (1923-27), Փարիզ, Մարսէյլ (1927–45) եւ Նիւ Եորք (1945-47): Սակայն, ի վերջոյ, բնակութիւն հաստատած է Նիս, 1948-ին:
Գահիրէի մէջ, ան եղած է Հայ Սահմանադրական Ռամկավար Կուսակցութեան հիմնադիրներէն մէկը, որ հետագային միաւորուած է այլ կազմակերպութիւններու հետ՝ Ռամկավար Ազատական Կուսակցութիւնը կազմելու համար:
Ան վարչական պաշտօններ ստանձնած է 1906ին Գահիրէ հիմնուած Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան մէջ, երկար տարիներ վարելով պատուիրակ-քարտուղարի պաշտօնը։
Խաչակիրներու Գ․ Արշաւանք
Խաչակիրներու Երրորդ Արշաւանքը կազմակերպուած է Հռոմի Պապեր Գրիգոր VII եւ (Գրիգոր VIII մահէն ետք) Կղեմես III ջանքերով։ Արշաւանքին իրենց մասնակցութիւնը ունեցած են ժամանակի ակնառու միապետեր՝ կայսր Ֆրիդրիխ I Շիկամորուս, ֆրանսացի արքայ Ֆիլիփ II Օգոստոսը, աւստրիական հերցոգ Լեոպոլդը V եւ Անգլիոյ արքայ Ռիչարտ I Առիւծասիրտը: 1187–ին, Երրորդ խաչակրաց արշաւանքին նախորդեց Սալահ ալ-Տինի կողմէն Երուսաղէմի նուաճումը։
Նախապատմութիւն
4 յուլիս 1187-ին Հաթթինի ճակատամարտէն ետք Սալահ ալ-Տին առանց մարտի կրցաւ Աքքա քաղաքը գրաւել։ Դեռեւս խաչակիրներուն կը վերահսկէին՝ Տիւրոսը, Թրիբոլին եւ Անտիոքը։ Վերջիններս նոյնպէս պաշարուած էին Սալահ ալ-Տինի կողմէն, սակայն անյաջող։ Մերձաւոր Արեւելքէն ստացած լուրերը մեծ խառնաշփոթի մէջ ձգեցին Եւրոպացիներուն, իսկ Հռոմի Պապ Գրիգոր VIII-րդը յայտարարեց 3-րդ խաչակրաց արշաւանքի։
Արշաւանքի Նախապատրաստում
Ի տարբերություն նախորդ երկրորդ արշավանքների (Առաջին խաչակրաց արշավանք, Երկրորդ խաչակրաց արշավանք) խաչակիրներու երրորդ արշաւանքը տեղի ունեցաւ աւելի բարենպաստ պայմաններու մէջ, բան մը որ կը պակսէր միւս խաչակրաց արշաւանքներուն մօտ (խաչակիրներու առաջին արշաւանք, խաչակիրներու երկրորդ արշաւանք), քանզի իրենց մասնակցութիւնը ունեցան միանգամից չորս թագադրուած անձ՝ Ֆրիդրիխ I Շիկամորուս, Ֆիլիփ II Օգոստոսը, Լեոպոլդը V եւ Ռիչարդ I Առիւծասիրտը։ Փոխարէնը կը բացակայէր համընդանուր գաղափարը։ Խաչակիրները տարբեր ուղիներով կը շարժէին՝ անգլո-ֆրանսական ուժերը ծովով, գերմանացիները ցամաքով։ Արշաւանքը երեք դրուագի բաժնուեցաւ՝ անգլո-ֆրանսական ուժերու շարժը, գերմանացիներու շարժը եւ Աքքայի պաշարում (1189-1191):
Անգլո-Ֆրանսական ուժերու շարժ
Անգլիոյ եւ ֆրանսայի արքաները տարաձայնութիւններ ունէին եւ չէին համարձակիր արշաւանքը սկսիլ։ Երկու երկիրներուն մէջ դրամահաւաքներ սկսան, խաչակրաց արշաւանքի համար հարկ եղաւ «տասնորդական Սալահ ալ-Տինի համար» անուամբ, որ բոլորին վրայ կը տաարածէր։ Կարճ ժամանակի ընթացքին, երկու երկիրներու բանակները սպառազինուեցան նոր եւ առանձնակի որակեալ զինամթերքով։ Ամէն ինչ պատրաստ էր, միայն կողմերու միջեւ համաձայնութիւնը կը պակսէր։ 1189–ին Անգլիոյ արքայ Հէնրիխ II մահացաւ, իսկ գահ բարձրացած Ռիչարտ I Առիւծասիրտը եւ Ֆրանսայի արքայ՝ Ֆիլիփ II Օգոստոսը ընկերներ էին։ Արդէն կարելի էր շարժումը սկսիլ։ Ռիչարտ Սուրբ Երկրի մէջ դաշնակից գտաւ՝ արաբական գերութենէն ազատուած Գի տը Լուզինեանին։ Կիպրոսի արքայ Իսահակ Կոմնինը գերեվարեց Ռիչարտի հարսնացուին եւ Ռիչարտը պարտադրուած պատերազմ սկսաւ Կիպրոսի թագաւորութեան դէմ, ուր փայլուն յաղթանակ տարաւ։ Այս աննախադեպ իրադարձութիւն էր՝ Անգլիան առաջին անգամ տարածքային տիրոյթներ ունեցաւ Միջերկրական ծովուն մէջ: Սակայն Ռիչարտ հասկանալով, որ ան երկար չի կրնար իրենց երկրէն հեռու պահել հեռու կղզիին մէջ գտնուող արգան, որոշեց վաճառել Կիպրոսը իր դաշնացին Գի տը Լուզինեանին։
Գերմանացիները Կիլիկեան Հայաստանի մէջ եւ Ֆրիդրիխ I Շիկամորուսի մահը
Մայիս 1190–ի վերջը խաչակրաց զօրքերը Ֆրիդրիխ I Շիկամորուսի գլխաւորութեամբ, Իկոնիոյ սուլթանութեան վրայով մտան Կիլիկիա եւ ճամբարեցին Սելեւկիա քաղաքի մօտ։ Լեւոն Բ համաձայնեցաւ խաչակիրներուն օգնել՝ պահանջելով Կիլիկեան Հայաստանը թագաւորութիւն ճանչնալ, իսկ աինքը՝ թագաւոր։ Ֆրիդրիխ I-ը համաձայնեցաւ, եւ խաչակրաց սովեալ զօրքերը սնունդ ստացան հայկական հողերուն մէջ։ Սալահ ալ-Տինը ահով կը սպասէր Շիկամորուսի ժամանմանը Սուրիա: Սակայն մինչ Կիլիկեան Հայաստանը որպէս թագաւորութիւն ճանչնալը, Կիլիկիոյ Սալէֆ գետին մէջ խեղդուեցաւ Ֆրիդրիխ I-ը (10 յունիս 1190–ին)։ Անոր մահէն ետք Գերմանական բանակի մէկ մասը Ֆրիդրիխ V-ի գլխաւորութեամբ շարունակուեցաւ ճանապարհը։
Նախապատմութիւն
Երուսաղէմը նուաճելէ ետք Սալահ ալ-Տինը առանց մարտի նուաճեց Աքքան։
Պաշարում
Գին չստանալով Կոնրադի աջակցութիւնը գնաց եւ իր զօրքերով պաշարեց քաղաքը․ վերջինիս զօրքերը 2 անգամ աւելի քիչ էին, քան պաշարուածներունը։ Ան յոյսը դրած էր անսպասելի գրոհի վրայ, սակայն հասկանալով, որ չի կրնար յաջողութեան հասնիլ, իր փոքրաթիւ ուժերով դիրքաւորուելով, սպասեց օգնական զօրքերու օգնութեան հասան ֆրանսական եւ գերմանական ուժերը։ Արքեպիսկոպոսները յաջողեցան մտափոխել Կոնրադին եւ օգնական ուժեր ժամանեցին նաեւ Տիւրոսէն։ Սալահ ալ-Տինը տեղեկանելով իրադարձութիւններու մասին 15 սեպտեմբեր 1189-ին Կիի վրայ յարձակիլ։ Խաչակիրները բոլոր ուժերը ներառեալ տաճարականներուն դէպի Սալահ ադ-Տինի զօրքերու աջ թեւը ուղեցին, ստիպուած բոլոր ուժերը աջ կողմը կեդրոնացուց, սակայն զօրքերը փախուստի մատնուեցան։ Վերջինս զօրքերը փրկելու նպատակով ձախ կողմը ինչպէս նաեւ թէթեւ հեծելազօրը մարտի նետեց։ Կին ստիպուած մարտի դաշտ ուղարկեց պահեստազօրայիններուն, Սալահ ադ-Տինը, իր հերթին մարտի քաղաքի կայազօրայիններուն (5000 զինուոր) ուղղեց դէպի խաչակիրները։ Քրիստոնեաները մօտ 5 հազար զոհ տուին, սակայն Սալահ ադ-Տինը չկրցաւ գլխաւոր նպատակին հասնիլ՝ ետ շպրտել քաղաքի մօտ դիրքաւորուած խաչակիրներուն։ Մարտի արդիւնքը այն էր, որ տաճարականներու միաբանութեան առաջնորդ Ժերար տէ Ռիդֆորը, իսկ Կին եւ Կոնրադը դարձեալ վիճեցին։
Երկկողմանի պաշարում
Աշնան ընթացքին, Կին օգնական ուժեր ստացաւ Եւրոոպայէն։ Այսպիսով Կին արդէն կտրեց Աքքան ցամաքէն եւ կը շրունակէր կտրած պահել քաղաքը ջրային ճանապարհներէն, նաւատորմի միջոցով այսպիսով քաղաքը պաշարուած էր։ Նոյն ատեն տեղեկութիւններ հասան, որ Ֆրիդրիխ I Շիկամորուսը մեծ զօրքերով միացած է խաչակրաց արշաւանքին եւ դէպի Սրբազան երկիր կը շարժէր, այդ լուրերը բարձրացուցին պաշարողներու մարտական ոգին։ Դէպքերէն անտեղեակ չէր մնացած նաեւ Սալահ ադ-Տինը եւ ան նոր ուժեր ուղարկեց քրիստոնեաներու օղակը շրջափակելու նպատակով։ 31 հոկտեմբեր-ին 15 եգիպտական նաւեր կրցան քրիստոնեաներու ծովային շրջափակումը ճեղքել եւ քաղաք հասցուցին մթերքներ։ 26 դեկտեմբեր-ին եգիպտական նաւատորմը վերականգնեց քաղաքի ծովային մուտքը։ 1190–ին Կոնրադ Մոնֆերատացին իր նաւերով Տիւրոս գնաց եւ նոր ուժերով վերդարձաւ, որ պէտք է օգնէր իրենց շրջափակած մուսուլմաններուն յաղթելու համար։ Կոնրադը նաեւ շինանիւթեր բեռաւ պաշարային մեքենաներ կառուցելու համար, որ քաղաքի վրայ օգտագործեցին հերթական յարձակման ժամանակ 5 մայիս-ին։ 19 մայիս-ին Սալահ ադ-Տինը՝ որ նախորդ ամիսներու ընթացքին հզօրացացած էր, քրիստոնեաներու վրայ յարձակեցաւ․ 8 օր շարունակ անոնք կը յարձակէին։ Ամբողջ ամառուայ ընթացքին, ֆրանսական զօրքերը ծովէն կը ժամանէին եւ պաշարողներուն կը միանային, ինչպէս նաեւ օգնական ուժերով միացան Կիլիկիոյ Սելիֆ գետին մէջ խեղդուած Ֆրիդրիխ I Շիկամորուսի որդին՝ Ֆրիդրիխ V-ը։ Օգնական ուժերը Հայֆա քաղաքը գրաւեցին, որուն միջոցով կրցան մթերքներ ուղարկել Կիի ճամբար։ Կի տէ Լուզինեանը զրկուեցաւ Երուսաղէմի արքայի գահէն քանի, որ մահացան անոր կինը Սիբիլլան եւ դուստրերը, Ամուսնացան Սիբիլայի քոյր՝ Իզապելլան եւ Կոնրադ Մոնֆերատացին այսպիսով գահը Կոնրադին փոխանցուեցաւ։ Մինչ խաչակիրները գահը կը կիսէին, Սալահ ադ-Տինը բանակը կը հզօրացնէր։ 1990–ին աւստրիական արքայազն Լեոպոլդ V միացաւ պաշարողներուն։ 31 դեկտեմբեր-ին միացեալ ուժերը փորձեցին պատերը անցնիլ։ Իսկ 6 յունուար-ին պատի մասնակի քանդման արդիւնքը այն եղաւ, որ քրիստոնեաները փորձեցին քաղաքի կայազօրը գրաւել։ 13 յունուար-ին Սալահ ադ-Տինը կրցաւ ճեղքել խաչակիրներու շրջափակումը եւ քաղաք մտցուց նոր կայազօր։ Ցուրտ եղանակը Սալահ ադ-Տինի փոխարէն կը խանգարէր խաչակիրներուն։ Մարտին եղանակը լաւացաւ եւ Եւրոպայէն նոր ուժեր ժամանեցին, ինչպէս նաեւ Ռիչարտ Առիւծասիրտը եւ Ֆիլիփ Օգոստոսը Սալահ ադ-Տինի յաղթելու արիթները կտրուկ նուազեցուցին: 3 յուլիս-ին քաղաքը յանձնուեցաւ, Ռիչարտ հրամայեց մահապատժի ենթարկել քաղաքի կայազօրայիններուն։ Անգլո-ֆրանսական ուժերով համալրուած խաչակիրները ափով դէպի հարաւ շարժեցան նոյն ձեւով վարուեցան մուսուլմանները։ 7 սեպտեմբեր-ին Յաֆֆա քաղաքէն փոքր-ինչ հիւսիս տեղի ունեցաւ Արսուֆի ճակատամարտը: Ճակատամարտի ընթացքին Ռիչարտ փայլուն յաղթանակ տարաւ: Սալահ ադ-Տին խաչակիրներու յաղթանակը պարզաբանեց ըսելով, թէ անգլիացիներու կարգապահութիւնը եւ զրահները անյաղթելի էին.
Արսուֆի ճակատամարտ
Հետախոյզներէն տեղեկութիւններ ստանալէ ետք Ռիչարտ մարտի պատրաստուելու սկսաւ առաջնագիծի վրայ տաճարականներուն Ռոպեր տէ Սաբլէի գլխաւորութեամբ անոնց կը հետեւէին Ռիչարտի անձնական ուժերը եւ Երուսաղէմի թագաւորութեան զօրքերը Կի տէ Լուզինեանի ղեկավարութեամբ։ Թիկունքը կը պահէին հիւանդախնամներու միաբանութիւն եւ ֆրանսացի զինուորները : Խաչակիրները դէպի հարաւ կ՛երթային, իսկ մուսուլմանները թիկունքի վրայ յարձակեցան։ Արաբ ժամանակագիր Ամբռուազը իր «Սրբազան պատերազմի պատմութիւնը» մատեանին մէջ կը գրէ, որ Սալահ ալ-Տինի բանակի հետեւակայինները սուդանցիներէ եւ բեդուիններէ բաղկացած էին թէթեւ հեծելազօրը թուրքերէն եւ սուրիացիներէ, իսկ ծանր հետեւակայինները մամլյուքներ էին։ Վերտինս իր նետաձիգներուն յարձակման ուղղեց ծանր ասպետներու վրայ, որպէսզի անոնք վատ դիրքի պատճառով թուլացնէին կարգապահութիւնը եւ մուսուլմաններու հեծելազօրի կողմէն խոցուէին։ Ռիչարտ կռահեց վերջիններուս մտահղացումը եւ նիզակակիրներուն հրամայեց առաջ դուրս գալ եւ նիզակներէն «պատ» կազմել անոնց միջեւ տեղադրեց տեգակիրներու պատասխան կրակոցի նպատակով, իսկ իր ասպետներուն վերտիններիս պաշտպանելու ուղարկեց։ Արաբ նետաձիգներու կրակոցները լուրջ վնաս չէին հասցներ մարտերու մէջ կոփած քրիստոնեաներուն։ Առաւել շատ վնաս կը կրէին հիւանդախնամները, որոնք տեղակայուած էին շարասեան վերջը։ Սալահ ալ-Տին, իր զօրքերուն ոգեւորելու նպատակով գրոհի անցաւ, ան իրեն մեծ վտանգի կ՛ենդարկէր, սպաննուած ըլլալու տեգակիրներու կողմէն։ Ռիչարտը իր զօրքերուն հրահանգած էր, որ սպասեն իր ազդանշանին՝ յարձակելու համար, սակայն հիւանդախնամներու միբանութեան առաջնորդ Գրանյէ տը Նապլուզը հակառակորդի հերթական գրոհէն ետք զայրացած, յարձակեցաւ մուսուլմաններու վրայ։ Ռիչարտը հասկանալով, որ կարգը խախտեցաւ, ամբողջական ուժերով գրոհի նետուեցաւ։ Մուսուլմաններուն կազմակերպած պաշտպանութենէն անմիջական յարձակմն անցումը խուճապի մատնեց եւ սկսաւ նահանջել։ Բահա ալ-Տինը ով՝ պատերազմի մասնակից կը հանդիսանար հետագային իր աշխատութիւններուն մէջ գրած է, որ իրենք ջախջախուեցան, սակայն Սալահ ալ-Տին յոյսը դրած էր, որ իր հեծեալները անկազմակերպ խաչակիրներու գրոհներուն հակագրոհներով կը պատասխանեն եւ կը յաղթեն, սակայն Ռիչարտ կանխատեսելով դէպքերու նման զարգացումը, հրամայեց վերականգնել շարքը. Սալահ ալ-Տինի հակագրոհները անյաջողութեան մատնուեցան։
Յաֆֆայի ճակատամարտ
10 սեպտեմբեր 1191-ին, Ռիչարտ պաշտպանեց Սալահ ադ-Տինի կողմէն պաշարուած Յաֆֆա քաղաքը։ Իմանալով քաղաքի պաշարման մասին, Ռիչարտ 80 ասպետներու հետ նաւերով Յաֆֆա մեկնեցաւ, քաղաքի վրայ տեսնելով մուսուլմանական դրօշ ան մտածեց, որ քաղաքը գրաւած է։ Սակայն երբ արդէն ետ վերադառնալ կը ցանկար, լողալով անոր մօտեցաւ հոգեւորական մը, որ տեղեկացուց, որ քաղաքը դեռեւս կանգուն է։ Ռիչարտ ասպետներու հետ ծով նետուեցաւ եւ լողալով մօտեցաւ Սալահ ադ-Տինի զօրքերուն եւ ջախջախեց 1000 հոգանոց զօրքը, ազատեց քաղաքը պաշարումէն, մտաւ քաղաք եւ սկսաւ ամրացնել ամրոցը։ Ռիչարտին մօտեցան օգնական ուժեր Հէնրիխ Շանպայնացիի գլխաւորութեամբ, վերջինս իր հետ բերած էր 50 ասպետ եւ 500 տեգակիր։ Սալահ ադ-Տինը որոշեց յարձակիլ, Ռիչարտը հետախոյզներէն տեղեկացած էր սպասուող յարձակման մասին եւ դասաւորած էր իր փոքրաթիւ զօրքերը՝ ամէն ասպետի կողքին 2 տեգակրի կանգնեցուցած էր։ Ռիչարտ չափազանց քիչ քանակութեամբ հեծելազօր ունէր՝ մօտ մէկ տասնեակ, ան իր զօրքերը կանգնած կը ղեկավարէր։ Ճակատամարտի մասնակից Բեռնարտը կը նշէ ուշագրաւ դրուագ մը.
Սալահ ադ-Տին տեսնելով, որ Ռիչարտ կանգնած է իր զօրքերու մէջ, կը բացականչէ. Սալահ ադ-Տինի զօրքերը տեսնելով խաչակիրներու դասաւորութիւնը չեն համարձակիր յարձակիլ։ Միայն մամլյուքներու ջոկատը կը յրձակի, վերջիններս տեգակիրներու արձակած նետերէր կը զոհուին։ Սալահ ադ-Տին ստիպուած կը նահանջէ։
Հետեւանքներ
Յաֆֆայի ճակատամարտը Երրորդ խաչակրաց արշաւանքի վերջը նշանակալից ճակատամարտն էր։ Մարտէն ետք Ռիչարտ I Առիւծասիրտը կը սկսի Սալահ ալ-Տինի հետ բանակցիլ։ Պայմանագիրը 2 սեպտեմբեր 1192–ին կը կնքուի։ Այսպիսով Սալահ ալ-Տինի վերահսկողութեան տակ կը մնայ Երուսաղէմը, իսկ Երուսաղէմի թագաւորութեան նեղ ցամաքային ճամբան Յաֆֆայէն մինչեւ Տիւրոս։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Խաչակիրներու Երրորդ Արշաւանք
1789 թուական
1789 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 89րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1789 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1789 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1789
Սուրբ Յովհաննէս Եկեղեցի (Արտաշատ)
Պատմութիւն
Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցւոյ հիմնարկեքը կատարուած է 29 Հոկտեմբեր 2002-ին։ Եկեղեցին կառուցուած է ՀՀ վարչապետ Յովիկ Աբրահամեանի եւ Աբրահամեան ընտանիքի բարերարութեամբ։ Նախագծի հեղինակներն են ՀՀ վաստակաւոր ճարտարապետ Արտակ Ղուլեանը եւ ճարտարապետ Էմմա Ֆահրադեանը ։
Եկեղեցւոյ օծման արարողութիւնը կատարուած է Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ Ծայրագոյն Պատրիարք եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի հանդիսապետութեամբ եւ Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ Սերժ Սարգսեանի ներկայութեամբ։
Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցին կառուցուած է տուֆով, հայկական աւանդական ճարտարապետութեան ոճով եւ լուծումներով։ Եկեղեցւոյ բարձրութիւնը 35 մեթր է։ Ան գրաւած է 500քառակուսի մեթր տարածք, իսկ ընդհանուր եկեղեցական համալիրի համար հատկացուած է 2.5 հեկտար տարածք ։
Խաչակիրներու Է․ Արշաւանք
Խաչակիրներու եօթներորդ արշաւանք (Septième croisade, الحملة الصليبية السابعة), խաչակիրներու արշաւանք, որ նախաձեռնած է Ֆրանսայի թագաւոր Լուի IX Սուրբը 1248–ին :
Հասնելով Նեղոսի դելտա (եռանկիւն ցամաք), այստեղ հաստատուած մամլուքները կրնան ջախջախել խաչակրաց բանակներուն, որոնք Սուրիոյ մէջ հաստատուած էին :
Ճակատամարտերէն մէկուն ընթացքին թագաւորը կը գերեւարէ եւ ազատ կ՛արձակէ հսկայական տոյժեր վճարելէ ետք։
1243–ին հակամարտութիւն սկսաւ Տաճարականներու միաբանութեան եւ մուսուլմաններու միջեւ։
Գազայի մէջ տեղի ունեցած ճակատամարտի հետեւանքով, 48 ժամուայ ընթացքին խաչակիրներու բանակի մեծ մասը կործանած էր։ Մեծ թիւով պատմաբաններ կը նշեն թէ այս իրադարձուիունը Սուրբ Երկրին մէջ խաչակիրներու դարաշրջանի ագարտի սկիզբն է։
Ֆրանսայի թագաւոր Լուի Սուրբը խաչակրաց արշաւանք կազմակերպեց, որ 1248-1254 թուականներուն ընթացքին տեւեց եւ անյաջողութեամբ աւարտեցաւ։ Ան կեանքի մնացած մասը Ակրայի արքայական պալատին մէջ անցուց։
Լրացուցիչ ընթերցանութիւն
Ստորոգութիւն:Խաչակիրներու Արշաւանքներ
Փո­սի­տո­ն (Փոսիտոնաս)
Փո­սիտո­նաս ծովագնացներու եւ բազմաթիւ հելլենական քաղաքներու եւ գաղութներու հովանաւորն է: Հոմերոսի «Իլիական»ին մէջ Տրովադայի պատերազմի ատեն Փո­սի­տո­ն կ'աջակցէր յոյներուն՝ ընդդէմ տրովադացիներուն: «Ոդիսական»ին մէջ, Տրոյէն Իթաքի վերադառնալու ատեն, Ոդիսեւս կը զայրացնէ Փո­սի­տո­նը՝ երբ կը կուրցնէ անոր Փոլիֆիմոս զաւակը: Այդ պատճառով կը պատժուի անոր կողմէ ղրկուած փոթորիկով եւ կը կորսնցնէ իր նաւն ու ուղեկիցները, եւ վերադարձը կը տեւէ տասը տարի:
Պղատոնի գործերուն մէջ, Ատլանտիս կղզին անոր նստավայրն էր:
Անոր հռոմէական համարժէքն է Նեփթունը:
Հնագոյն արուեստի գործերու մէջ, ան սովորաբար պատկերուած է իբրեւ տարեց տղամարդ մը, իբրեւ կանոն, ձեռքին իր անբաժան զէնքը՝ եռաժանին, կապուտաչեայ, գանգուր մազերով ու մօրուքով, միշտ զայրացած դէմքով, ի տարբերութիւն Զեւսի, որ նկարագրուած է ողիմպեան հանգստութեամբ։
Ծնունդ
Փո­սիտո­ն Քրոնոս եւ Ռէա տիտաններու երկրորդ զաւակն էր, Զեւսի, Հերայի (Իրա), Տիմիթրայի, Էսթիայի եւ Ադիսի եղբայրը։ Հայրը՝ տիտան Քրոնոսը, զինք եւ միւս զաւակները կուլ տուած էր, երբ ան նորածին էր: Հետագային փրկուած է իր միւս եղբայրներուն եւ քոյրերուն հետ միասին, Զեւսի շնորհիւ։
Պանքոք
Պանքոք, Թայլանտի մայրաքաղաքը եւ գլխաւոր նաւահանգիստը։ Բնակչութիւնը՝ ։ Կը գտնուի Մենան Չառ Փրայա գետի գետաբերանին՝ Հարաւչինական ծովու՝ Սիամի ծոցէն 30 քմ․ անդին։
Փո­սի­տո­ն (Փոսիտոնաս)
Ծնունդ
«Իլիական»ին մէջ կը նշուի, թէ աշխարհը բաժնուած էր երեք մասերու, Զեւս ստացած էր երկինքը, Ադիս՝ անդրաշխարհը, իսկ Փո­սիտո­ն՝ ծովը:
Պանքոք
Պատմութիւն
Կը յիշատակուի XVI դարէն։ 1782-էն Թայլանտի մայրաքաղաքն է։ Անուանումը կազմուած է թայ լեզուի պանկ «բնակավայր» եւ քոք (սալորենիի տեսակ մը) բառերու միացումէն։ Քաղաքի յիմնադրման ժամանակ՝ իրեն տրուած, պաշտօնական անուանումը բաղկացած է 21 բառէ, որոնցմէ առաջին երկուքը՝ «Գրունկ Թհէպ», կը նշանակէ «հրեշտակներու քաղաք». Պանքոքցիները յաճախ այդպէս կ՛անուանեն իրենց քաղաքը։
Փո­սի­տո­ն (Փոսիտոնաս)
Ծնունդ
Կը պատմուի, թէ Փո­սի­տոն երբ իր եռա­ծայր նի­զակը հո­ղին զար­նէր, երկրա­շարժ տեղի կ' ունենար։ Նոյն նի­զակով կ'ալե­կոծէր կամ կը խա­ղաղեց­նէր ծո­վու ալիք­նե­րը։ Ար­դա­րեւ պատ­մա­կան հին քար­տէսնե­րու վրայ Պոզ­պո­ւրունը (Ար­մութլու թե­րակղզիին արեւմտեան ծայ­րա­մասը) կը նշո­ւի Փո­սիտոնի անու­նով։ Աղ­բիւրներ կը վկա­յեն, թէ հոն գտնուած է նաեւ Փո­սիտո­նի ձօ­նուած մե­հեան մը ։
Պանքոք
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թայլանտի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Նաւահանգիստներ Ստորոգութիւն:Մայրաքաղաքներ
Փո­սի­տո­ն (Փոսիտոնաս)
Ծնունդ
Կարգ մը բանահիւսութիւններ կը նշեն, թէ Փո­սիտոնն ու իր եղբայրը՝ Զեւսը իրենց եղբայրներուն եւ քոյրերուն ճակատագիրը չեն ունեցած, այսինքն՝ Քրոնոս զիրենք կուլ չէ տուած: Փո­սի­տոնը իր դաժան հօրմէն ու սարսափելի ճակատագիրէն փրկած է մայրը՝ Ռէան, որ նորածին Փո­սիտո­նը գառնուկներու հօտի մէջ պահած է, իսկ ամուսինին՝ Քրոնոսին, ըսած է, թէ քուռակ մը ծնած է եւ երեխային փոխարէն անոր ձիու քուռակ մը տուած է, որ կուլ տայ։
Ստուգաբանութիւն
Փո­սի­տո­նի անուան ծագման շուրջ կան կարգ մը տեսութիւններ։
Ըստ Պղատոնի, Արիստոթելիսի եւ կարգ մը ժամանակակից բանասէրներու, անունը յառաջացած է երկու բաղադրիչ տարրերէ՝ «փոսիս» եւ կամ «փոթիս» (յունարէն πόσις (posis) - πότις (pótis)), որ պարոն, սեփականատէր եւ կամ ամուսին կը նշանակէ եւ «դա» (δᾶ (da)՝ որ Ատիկէի բարբառին «ղի» (γῆ (GE)) բառն է, հող կը նշանակէ։
Այլ տեսութիւն մը կ'ըսէ, թէ «հող» (δᾶ (da) տարրը կը մեկնաբանուի, իբրեւ δᾶϝον dâwon «ջուր»։ Այսինքն, կը յանգի Posei-dawōn «Ջուրի Տէր» տարբերակին։
Տե՛ս նաեւ
Աթէնք (անուանում բաժին)
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Դիցաբանութիւն
Մենկիսթու Հայլէ Մարիամ
Մենկիսթու Հայլէ Մարիամ (27 Մայիս 1941) եթովպիացի քաղաքական գործիչ է, որ Եթովպիոյ բռնապետը եղած է 1977-էն մինչեւ 1991-ը: Ան եղած է Քոմունիստական ռազմական խունթայի (Տերկ) նախագահը, որ կառավարած է Եթովպիան 1977-էն մինչեւ 1987-ը եւ Եթովպիոյ Ժողովրդական Տեմոքրաթական Հանրապետութեան նախագահը 1987-էն մինչեւ 1991-ը: Տերկը իրականացրած է Եթովպիոյ հեղափոխութիւնը, որ հետեւեցաւ 1974-ին Հայլէ Սելասիէ I-ին գահընկեցութեանը, վերջ դնելով 13րդ դարէն ղեկավարած Սողոմոնեան տինասթիային: Մենկիսթուն ոյժով վերացուց իր մրցակիցները Տերկէն եւ ինքզինք դարձուց Եթովպիոյ բռնապետ փորձելով բարեփոխել ֆէուտալական տնտեսութիւնը մարքսիզմով ոգեշնչուած քաղաքականութեամբ ազգայնացումով եւ հողերու վերաբաշխումով: 1977-1978-ին ան իրականացուց արիւնոտ ոյժի կիրառութիւն ընդդիմախօս խումբերու հանդէպ :
1991-ին Ազգային Շէնկոն լուծարուեցաւ եւ ստեղծուեցաւ անցումային կառավարութիւն, որմէ ետք Մենկիսթուն լքելով Եթովպիան, հեռացաւ Զիմպապուէ: Մինչեւ հիմա Մենկիսթու Հայլէ Մարիամը կը բնակի Հարարէին մէջ եւ հոն կը մնայ թէեւ Եթովպիոյ դատարանը անոր մեղաւոր ճանչցած է ցեղասպանութեան մեղադրանքով:
Դատաստան
2007 Յունուար 11-ին Եթովպիոյ Գերագոյն դատարանը Մենկիսթու Հյալէ Մարիամը հեռակայ դատապարտած է ցմահ ազատազրկութեան: Սակայն, գլխաւոր դատախազութիւնը բեկանած է դատարանի որոշումը եւ անոր եւ իր 18 համախոհները դատապարտուած են մահուան կաղախանի միջոցաւ:.
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1941 ծնունդներ Ստորոգութիւն:27 Մայիսի ծնածներ
Նորրա պեկրավնինկսփլաթսէն
Norra begravningsplatsen (թարգմանաբար՝ «Հիւսիսային հանգստարան»)՝ Սթոքհոլմի ամէնախոշոր գերեզմանատունը, բացուած է 1827 թուականի Յունիս 9-ին:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գերեզմանատուներ Ստորոգութիւն:Սթոքհոլմ
Ուէրուէր Լայքինկ
Ստեղծագործութիւններ
Անոր գիրքերէն ու փիէսներէն են.