cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Պօղոս Պէյ Եուսուֆեան
Պօղոս Պէյ Եգիպտոսի մէջ
Պօղոս պէյ Եգիպտոսի Թարգմանն ըլլալու պաշտօնը խնդրեց. վէզիրը հաւանեցաւ ու թագաւորական հրովարտակով եւ մասնաւոր յանձնարարականով ղրկեց զինքը Եգիպտոս, որուն կուսակալն էր այդ Թուականին՝ Խուրշիտ փաշան։ Եուսուֆ պէյ Խուրշիտ փաշայի եւ անոր յաջորդ Մեհմետ Ալի փաշայի ատեն, թարգմանի պաշտօնէն զատ վարած է նաեւ առաջին խորհըրդականի, առաջին գործակալի եւ հազարապետի պաշտօնները մինչեւ 1833 թուական։ Մեհմետ Ալի փաշա, որ հռչակաւոր եղած է իր խելացիութեամբ, չմոռցաւ ո՛չ միայն իր հաւատարիմ խորհրդականը, այլ՝ եւ օգտուեցաւ անոր խորհուրդներէն, որոնք ի վերջոյ Եգիպտոսի բարենորոգութեան նպաստեցին, զինքը անուանեց Պէյ, ասկէ զատ ալ վաճառականութեան եւ արտաքին գործերու նախարար անուանեց։ Եւրոպացիք ամէնքն ալ գովեցին Մեհմետ Ալի փաշան՝ ըրած ճարտար ընտրութեան համար, վասնզի իրենք քաջ կ'զգային, թէ՝ Եգիպտոսի յառաջդիմութիւնը մէյ մը վաճառականութեան բարզաւաճումէն նաեւ Արտաքին գործոց յարաբերութիւններէն կախում ունէր եւ որոնց մէջ մեծ ճարտարութիւն ցոյց կու տար Պօղոս Պէյ Եուսուֆ։ Այն հաշտութիւնը, որ 1836-ին ըրաւ Սուլթանը՝ Մէհմէտ Ալի փաշայի հետ, այնպէս վարպետութեամբ եւ յաջողութեամբ լմնցուց Պօղոս Պէյ որ Ֆրանսական լրագիրները յայտնի կերպով յայտարարեցին թէ եւրոպայի դիւանագէտներէն եւ ոչ մին կրնար այդպիսի դժուար խնդիր մը այնչափ շուտով եւ յաջողութեամբ լուծել ու լմնցնել՝ ինչպէս որ լմնցուց ըսին «սա խորագկս եւ մեծահանճար Հայը։» Իր խաղաղասէր եւ նրբամիտ քաղաքագիտութեան իբր ապացոյց Օսմանեան Պետութեան եւ Եգիպտոսի պատերազմին համամիտ չէր Մէհմէտ Ալի փաշա տեսնելով որ Պօղոս Պէյի գուշակութիւնը ճշմարիտ ելաւ եւ եւրոպական երեք մեծ պետութիւնները միաբանած են, Պօղոս Պէյի յանձնեց հաշտութեան խնդիրն որ կատարեալ ձեռնհասութեամբ յաջողցուց եւ թէեւ իրեն առաջարկուեցաւ ալ որ Պոլիս գայ եւ ծառայէ Սուլթան Մահժուտ արքային բայց ինք մերժեց լաւագոյն սեպելով միայն փոխարքային ծառայել, որուն անթիւ բարիքները տեսած էր։ 40 տարիներու երկար շրջանի մը մէջ որ ծառայեց Եգիպտոսի կուսակալին երբեք արատ մը չերեւաց իր գործերուն վրայ։ եւրոպական օտար մամուլը միշտ նպաստաւոր խօսած է Պօղոս Պէյի վրայ եւ երբ 1841-ին Լորտ Քալմիրսթոն Անգլիոյ Արտաքին գործոց նախարարը՝ դաշնակից տէրութիւններուն վճիռը ղրկեց իրենց ծովակալին՝ Լորտ Սթրաթֆորտէնի։ մասնաւորապէս յանձնարարեց որ վճիռը երբ յանձնուի Մէհմէտ Ալի փաշային Պօղոս Պէյն ալ ներկայ գտնուի։ Հայր էր որբերու եւ աղքատներու, խոնարհամիտ, հեզ էր եւ ողորմած։ Շինած է Ալեքսսանդրիոյ եկեղեցին եւ պաշտօնեաներուն եկամուտ կապած, մեծամեծ օգնութիւններ եւ ազատութիւններ առած է լատին վանքերուն համար։ 1844 Յունուար 10-ին մեռաւ եւ Թաղումը պէտք եղած պատիւներով եղած չըլլալուն համար Մէհմէտ Ալի փաշա հրաման ղրկեց որ նորէն հանդէս ընեն եւ այս անգամ զինուրական պատիւներով նուագախումբով կատարուեցաւ յուղարկաւորութիւնը։ նաեւ փաշան հրամայեց որ Ալեքսանդրիոյ եկեղեցւոյն ծախսը իր քսակէն հոգացուի եւ Պօղոս Պէյի տեղ ալ Յարութիւն Պէյը դրաւ (յետոյ Արթին Եագուպ փաշա)։ Պօղոս Պէյ երեսուն աղքատ տնւորներու ապրուստը ապահոված էր եւ Վենետիկի Մխիթարեան վանքին նուիրած է Եգիպտական մոմիայ մը։ Հրատարակել տուած է Տելեմաքի Հայերէնը 1826-ին Վենետիկի մէջ, Թարգմանութեամբ Հ. Մանուէլ Վ. Ջախջախեանի։
Աղբիւրներ
«Բազմավէպ»,18845 Մխիթարեան հրատարակութիւն՝Պօղոս Պէյ Եուսուֆեան: [Եգիպտոսի վաճառականութեան եւ արտաքին գործերի նախարարի կենսգրծ. (1774-1844)]. —  Զ/90-6 (Բա) Տծ:(Digi labի e-book)
«Համարօտ Պատմութիւն նոր ազգաց»Հեղինակ՝ Ամբրոսիոս Նար Պէյ էջ՝ 191
Ստորոգութիւն:Հայեր
30 Յուլիս
30 Յուլիս, տարուան 211-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 212-րդ) օրն է։
Տօներ
Ստորոգութիւն:Յուլիս
Վինս Վոն
Վինսընթ Անթընի «Վինս» Վոն (Vincent Anthony "Vince" Vaughn, ծնած 28 Մարտ, 1970, Մինեափոլիս, Մինեսոթա, ԱՄՆ) Ամերիկացի դերասան, ֆիլմի արտադրիչ, թատերագիր եւ կատակերգակ մըն է:
Վոն սկսաւ իր դերասանական ասպարեզը ուշ 1980ական թուականներուն տարբեր հեռուստաշարներու մէջ փոքր դերեր ստանցնելով. ան կը շահի հռչակ երբ 1996-ին կը ստանցնէ դեր մը կատակերկագական եւ տրամա Swingers ֆիլմին մէջ։ Ան բազմաթիւ 1990ական ֆիլմերու մէջ դերեր ստանցնած է, որոնցմէ են հետեւեալը՝ Rudy (1993), շատ հռչակաւոր The Lost World: Jurassic Park (1997), եւ տրամա ու զգայացունց Return to Paradise (1998) ֆիլմերը:
2000ական թուականներուն, ան ստացաւ հռչակ բազմաթիւ ֆիլմերու դերեր ստանցնելով, ինչպէս Old School (2003), Dodgeball: A True Underdog Story (2004), Wedding Crashers (2005), The Break-Up (2006), եւ Fred Claus (2007): Ան շարունակեց իր կատակերգական դերերը 2010ական թուականներուն The Dilemma (2011), The Watch (2012), եւ The Internship (2013) ֆիլմերով: 2015-ին, ան գլխաւոր դեր մը ստանցնեց իբրեւ Ֆրենք Սեմիըն HBO ընկեութեան ոճրագործական-զգայացունց True Detective հեռուստաշարի երկրորդ եղանակին մէջ, Քոլին Ֆարելի եւ Ռէյչըլ Մքատամզի հետ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1970 ծնունդներ Ստորոգութիւն:28 Մարտի ծնածներ Ստորոգութիւն:Մինեաբոլիս ծնածներ Ստորոգութիւն:Դերասաններ
Դաւիթ Պարսամեան
Դաւիթ Պարսամեան (ծնած՝ 1945), ձայնասփիւռի ամերիկահայ հաղորդավար, լրագիր, գրող, հասարակական գործիչ եւ մտաւորական մըն է: Պարսամեանի ծնողները Ցեղասպանութենէն վերապրողներ են: Անոնք իրարու ծանօթացած են Պէյրութի մէջ:
Ասպարէզ
Պարսամեան ձայնասփիւռի հաղորդավարութեան ասպարէզը մուտք կը գործէ 1978-ին, երբ մաս կը կազմէ Քոլորատոյի մէջ նորաստեղծ ձայնասփիւռի կայանի մը: Ապա, 1986-ին ան հիմնեց «Ալթըրնըթիվ Ռատիօ» ն, որ շաբաթական յայտագիր մըն է, ուր կը սփռուի 175 ձայնասփիւռի կայաններէ՝ տարբեր երկիրներու մէջ:
Պարսամեան միջազգային համբաւ ստացած է իր լրագրական աշխատանքով: Ան զանազան հարցազրոյցներ վարած է համաշխարհային ճանաչում վայելող լեզուաբաններու, փիլիսոփաներու եւ քաղաքական գործիչներու հետ, ինչպէս՝ Նոամ Չոմսքի, Էտուարտ Սայիտ, Իքպալ Ահմատ, Հաուըրտ Զին, Ռոպըրթ ֆիսք եւ ուրիշներ:
Ան իր կարեւորագոյն հարցազրոյցները վերածած է գիրքերու, որոնք թարգմանուած են զանազան լեզուներու եւ հարիւր հազարաւոր օրինակներով ծախուած են աշխարհով մէկ:
Պարսամեան յաճախ եղած է արդարութեան եւ պոռթկումի ձայնը: Մերժած է ամէն տեսակի անարդարութիւն, բռնատիրութիւն եւ փտածութիւն: Ան հրապարակային կերպով պաշտպանած է Պաղեստինի եւ Քաշմիրի ժողովուրդներուն իրաւունքները, քննադատած է միջազգային ընկերութիւններու մենատիրութիւնը: Հարցականի տակ առած է ամերիկեան կառավարութեան զինուորական միջամտութիւններն ու քաղաքականութիւնները, ինչպէս նաեւ դատապարտած է Թուրքիան եւ Հայոց Ցեղասպանութեան ժխտումը:
«Ալթըրնըթիվ Ռատիօ»ն ու Դաւիթ Պարսամեանը նիւթական հատուցումներ չեն ստանար ամերիկեան կառավարութենէն կամ որեւէ այլ հաստատութենէ, մինչ այլ յայտագիրներ կը վայելեն դրամատիրական ընկերութիւններու եւ քաղաքական նպատակներ հետապնդող կառոյցներու ու կառավարութիւններու նիւթական, քաղաքական եւ ապահովական թիկունքը: Հոսկէ մեկնած, Պարսամեանի յայտագիրը կը ֆինանսաւորուի իր յայտագիրներու ձայնասկաւառակներուն եւ գիրքերուն վաճառումով, ինչպէս նաեւ ունկնդիրներու անհատական ներդրումներով միայն:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1945 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ռըվիւ տէ զ'Էթիւտ զ'Արմենիէն
«Ռըվիւ տէ զ'Էթիւտ զ'Արմենիէն» (Revue des Etudes Armeniennes), հայագիտական պարբերաթերթ, սկսած է լոյս տեսնել 1920-ին, Փարիզի։
Առաջին աշխարհամարտէն ետք, 1920-ին Փարիզի մէջ, Անթուան Մէյէի ու Ֆրետերիք Մաքլերի նախաձեռնութեամբ սկսած է հրատարակուիլ «Ռըվիւ տէ զ՛Էթիւտ զ՛Արմենիէն»-ը, որ իբրեւ հայագիտական պարբերաթերթ իր գոյութիւնը կրցած է պահել մինչեւ 1933:
Այդ տարիներու ընթացքին վերոյիշեալ հայերէնագէտներ, ինչպէս  նաեւ հայագէտներ արժէքաւոր յօդուածներ ստորագրեցին սոյն հանդէսին մէջ, որ ճոխապէս պատկերազարդուած ալ էր: Նիւթական անձկութիւնը պատճառ դարձած է, որ ան դադրի 1933-ին:
Ապա, «Գալուստ Կիւլպենկեան» հիմնարկի օժանդակութեամբ հանդէսը սկսած է վերհրատարակուիլ։
Խմբագրակազմը գլխաւորած են՝ իրաւագէտ ու հայերէնագէտ փրոֆ. Էմիլ Պենվընիսթը (1964-1975), փրոֆ. Ժորժ Տիւմեզիլի (1975-1980), Ս․ Տէր Ներսէսեան (1981 թուականէն)։ Խմբագրակազմի անդամներէն եղած են նաեւ փրոֆ. Ֆրետերիք Ֆէյտիի նման հայերէնագէտներ, Ա. Կրապարի նման հայ գեղարուեստի պատմութեան մասնագէտներ: Խմբագրական քարտուղարը եղած է Հայկ Պէրպէրեանը :
Հենարան (թերթ)
«Հենարան», խորհրդային շրջանի քաղաքական շաբաթաթերթ, լոյս տեսած է 1959-1962 թուականներուն, Կիպրոսի մայրաքաղաք Նիկոսիոյ մէջ։ Խմբագիր՝ Ս. Կեպենլեան։
Ներկայացուցած է խորհրդային գաղափարախօսութիւն, փորձ կատարած է դերակատարում ունենալ կիպրոսահայութեան հայրենասիրական տրամադրութիւններու ձեւաւորման եւ քաղաքական կողմնորոշման գործում։
Արտացոլած է գաղթավայրի առօրեան, Կիպրոսի Հանրապետութեան ստեղծման շուրջը տեղի ունեցած միջազգային իրադարձութիւնները։ Լուսաբանած է Խորհրդային Միութեան եւ Խորհրդային Հայաստանի քաղաքականութիւնը։ խորհրդային գախափարախօսութեամբ հանդէս եկած է դաշնակցութեան դէմ։ Սատարած է հայրենադարձութեան կազմակերպումը, հայ եկեղեցւոյ միասնութիւնը։
Արագ Սնունդ
Արագ սնունդ կամ Ֆասթֆուտ (անգլ.՝ fast food, []), հասկացողութիւն, որ կ'ընդգրկէ յատուկ մասնագիտացուած հաստատութիւններու մէջ արագ պատրաստուող կերակրատեսակներու ընդունումը։ «Ֆասաթֆուտ» բառը նեղ իմաստով կը նշանակէ այնպիսի սնունդ, որ կարելի է արագ պատրաստել, իսկ հաճախորդին արագ ձեւերով հասցնել։ «Ֆասաթֆուտ» բառը անգլերէնով գոյութիւն ունի Merriam-Webster բառարանին մէջ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Խոհանոց
Մուրատ Մէնէշեան
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պաղտատ, Իրաք։ 1957-ին գաղթած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ։ Ան Իլինոյսի համալսարանի (BS) եւ Թեքսասի քրիստոնէական համալսարանի (MS) շրջանաւարտ է։
Աշխատած է «Abbott Laboratories»-ի մէջ, «Teletype Corporation»-ի եւ «AT&T/Lucent Technologies»-ի (Bell Laboratories) մէջ իբրեւ հետազօտող տարրաբան եւ ունեցած է մի քանի գիւտերու արտօնագիրներ՝ գիտութեան ոլորտի մէջ ։
Մուրատ Մէնէշեան զբաղած է Հայաստանի եւ Միջագետքի բազմաթիւ ուսումնասիրութիւններով։ Ան հայերէնէ անգլերէն թարգմանած է Վահան Համբարձումեանի «Գիւղաշխարհը»։ Զբաղած է հայ մեծանուն գրող Րաֆֆիի կեանքի եւ ստեղծագործութիւններու ուսումնասիրութեամբ, իսկ իբրեւ գիրք հրատարակուած է «Մարգարէն Փայաճուկէն» խորգրով ։
ՄՄէնէշեան երկար տարիներ պարբերաբար համագործակցած է «Արմինիըն Ուիքլի» շաբաթաթերթի հետ ։
Անձնական կեանք
Մուրատ Մէնէշեան ամուսնացած է Քնարիկ Մէնէշյեանի հետ։ Անոնք ունեցած են երեք զաւակ՝ Րաֆֆի, Յասմիկ եւ Սեւան ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Աղբիւրի Մօտ (նկար)
«Աղբիւրի Մօտ», ՀԽՍՀ վաստակաւոր նկարիչ Արփենիկ Նալպանտեանի 1957-ին ստեղծած կտաւը, որ կը գտնուի Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահին մէջ : Նկարը աչքի կը զարնէ սուր դիտողականութեամբ եւ նուրբ քնարականութեամբ :
Նկարի չափերն են՝ 63x85 սմ, նիւթը՝ կտաւ, իւղաներկ :
Պատմութիւն
Արփենիկ Նալպանտեանի ստեղծագործական նիւթին մէջ մեծ տեղ կը զբաղեցնէ խորհրդային կեանքը, հասարակ ժողովուրդի առօրեան: Անոր ստեղծագործական կեանքի երկրորդ շրջանին կտաւները կը դառնան աւելի կենսալի եւ գեղարուեստական ձեւի առումով աւելի հասուն:
«Աղբիւրի Մօտ» կտաւը հեղինակը ստեղծած է տարուած ըլլալով Բջնիի բնաշխարհով եւ ծանօթանալով տեղի բնակչութեան կեանքին ու առօրեային: Բջնիի մէջ կատարուած աշխատանքներուն մէջ կ'ամբողջանան Նալպանտեանի ստեղծագործական որոնումները եւ նկատելի կը դառնան նկարչուհիի արուեստի զարգացման յետագայ ուղիները :
Նկարագրութիւն
«Աղբիւրի Մօտ» կտաւը լի է լուսաւոր գոյնով, հարուստ երանգներով, օդառատ է: Ծրագիրը պատկերելու համար Նալպանտեանը առանձին որոնումներ չէ կատարած, այլ պատկերած է այն, ինչ տեսած է: Արտաքինէն չերեւցող, բայց մտածուած դասաւորութիւնները, իմաստաւորուած կապը, միջավայրի աշխոյժ օգտագործումը կենսական համոզչականութիւն կը հաղորդեն աշխատանքին:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարչութիւն Ստորոգութիւն:Գեղանկարչական ստեղծագործութիւններ Ստորոգութիւն:Հայկական գեղանկարչութիւն Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներու գործեր
Գրկախառնութեան Օր
Գրկախառնութեան օր, 21 Յունուարին, 4 Դեկտեմբերին եւ այլ օրերու նշուող տօն։ Ըստ տօնի աւանդոյթի՝ ընկերական գրկախառնուիլ կարելի է նոյնիսկ անծանօթներու հետ ։ Այդ օրը կը կազմակերպուին նաեւ գրկախառնութեան հետ կապուած զանազան Flashmob-եր  ։
Պատմութիւն
Գրկախառնութեան Յունուարեան տօնը հիմնադրուած է 1986-ին ԱՄՆ-ի մէջ՝ «Գրկախառնութեան ազգային օր» անուամբ (անգլ.՝ National Hugging Day), այնուհետեւ տարածուած է ամբողջ աշխարհի մէջ ։
Միջազգային դեկտեմբերեան տօնը (անգլ.՝ International Hug Day) ի յայտ եկած է 20-րդ դարու 70-ականներուն։ Այս տօնը հիմնականին կը նշուէր արեւմտաեւրոպական երիտասարդութեան ուսանողական միջավայրին մէջ, բայց անոր առաջացման ճշգրիտ հանգամանքները յայտնի չեն ։
Ըստ իւրայատուկ «հաւատալիքի»՝ ընկերական գրկախառնութեան ժամանակ մարդիկ կը փոխանակուին ներքին ջերմութեամբ։ Գոյութիւն ունին նաեւ գրկախառնութեան օգտակարութեան մասին «գիտական» հիմնաւորումներ․ օրինակ՝ ընկերական հպումները կը բարձրացնեն ախտազերծումը, կը խթանեն կեդրոնական ջղային համակարգը, արեան մէջ կը բարձրացնեն արենագնդին, ինչպէս նաեւ մէկ այլ հորմոնի՝ օքսիտոցինի մակարդակը։ Օքսիտոցինը կ՚առաջացնէ բարեացակամ տրամադրուածութիւն այլ մարդոց նկատմամբ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Տօներ Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր
Գերմանիոյ Ազգային Գրադարան
Գերմանիոյ ազգային գրադարան (Deutsche Nationalbibliothek կամ DNB), կեդրոնական ատենագրական գրադարան եւ ազգային մատենագիտական կեդրոն Գերմանիաոյ Դաշնային Հանրապետութեան մէջ, որուն խնդիրն է հաւաքագրել, մշտապէս արխիւացնել, վավերագրել եւ արձանագրել 1913-էն ի վեր գերմանական, գերմանալեզու, ինչպէս նաեւ Գերմանիոյ մասին օտարալեզու հրապարակումները, գերմանական ստեղծագործութիւններու թարգմանութիւնները, 1933-1945-ններու ընթացքին արտերկրին մէջ գերմանախօս գաղփական հրատարակումները եւ ապահովել հանրութեան համար անոնց հասանելիութիւնը :
Գերմանիոյ ազգային գրադարանը կ՛ապահովէ համատեղ արտաքին յարաբերութիւններ ազգային եւ միջազգային մակարդակով։ Ան Գերմանիոյ մէջ կը հանդիսանայ մատենագիտական կանոններու եւ չափանիշներու ստեղծման եւ պահպանման առաջատար գործընկեր եւ զգալի դեր ունի միջազգային գրադարանային չափանիշներու մշակման գործին մէջ: Հրատարակիչներու հետ համագործակցութիւնը օրէնքով, «Գերմանական Լայպցիկեան գրադարանի մասին օրէնքով»՝ 1935-էն (Deutsche Bücherei Leipzig, 1969-էն՝ «Գերմանական Ֆրանքֆուրթեան գրադարանային օրէնքով» (Deutsche Bibliothek Frankfurt:
Պատմութիւն
Գերմանական Քաղքենի Յեղափոխութեան ժամանակ գրավաճառներն ու հրատարակիչները իրենց աշխատանքները առաջարկեցին Ֆրանքֆուրթի պառլամենտին՝ պառլամենտական գրադարան ունենալու համար։ Յոհան Հենրիխ Պլաֆի կողմէն ղեկավարուող գրադարանը Reichsbibliothek («ռեյխ գրադարան») անունը ստացաւ։ Յեղափոխութեան տապալումէն ետք, գրադարանը լքուեցաւ եւ արդէն գոյութիւն ունեցող գիրքերը պահուեցան Նիւրնբերգի գերմանական ազգային թանգարանին մէջ : 1912-ին Լայպցիգ քաղաքը, որ ամենամեայ գիրքի տոնավաճառի եւ Börsenverein der Deutschen Buchhändler (Գերմանացի գրաւաճառներու ընկերակցութիւն) կեդրոն կը համարուի, համաձայնուեցաւ հիմնելու գերմանական ազգային թանգարան Լայպցիգի մէջ։
Երկրորդ գրադարանի ստեղծում
Գերմանիոյ մէջ ստեղծուեցաւ երկու գրադարաններ, որոնք կ'իրականացնէին ազգային գրադարանի գործառոյթները։ Իւրաքանչիւր տարի կը հրատարակուէր գրեթէ նոյն բովանդակութեամբ երկու մատենագիտական գրացուցակ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Գերմանիոյ գրադարաններ Ստորոգութիւն:Ազգային գրադարաններ
Մինաս Պարսամեան
Յակոբ Պերպերեան, հայ բժիշկ։
Յովհաննէս Յակոբեան
Յովհաննէս Համազասպի Յակոբեան,, ճարտարապետ։ ՀԽՍՀ վաստակաւոր ճարտարապետ (1964)։ ԽՍՀՄ հայրենական պատերազմի մասնակից։
Մինաս Պարսամեան
Կենսագրութիւն
Բարձրագոյն բժշկական կրթութիւն ունեցած է։ 1914 թուականին Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ զորակոչուած է օսմանեան բանակ եւ Երզնկայի Ազիզիեի զինուորական հիւանդանոցի զինուորական բժիշկ ծառայած։
Յովհաննէս Յակոբեան
Կենսագրութիւն
1941-ին աւարտած է Մոսկուայի ճարտարագիտական հիմնարկը։ Կատարած է բազմաթիւ ճարտարագիտական յուշարձաններու, որոնցմէ են՝ Թալինի Կաթողիկէ եւ Ներսեհ Կամսարականի եկեղեցիներու (1935 - 1937), Օձունի յուշարձանախումբի (1936), Հաղբատի վանքի համալիրի (1946), չափագրութիւնները։Յակոբեանի նախագիծերով, Երեւանի մէջ շինուած են բնակելի տուներ Տիգրան Մեծի պողոտային վրայ (1950), Տեմիրճեան փողոցին՝ (1976), Զէյթուն թաղամասին մէջ (1980), Աջափնեակի Դ 1 թաղամասը (1950-1955), անուագօտիի գործարանի բնակելի համալիրը (1968), համաբուժարաններ (1972, 1974) Մոսկովեան փողոցին մէջ, Յաղթանակի զբօսայգիի արհեստական լիճը, կատարուած է նաեւ շրջակայքի բարեկարգումը (1960), Երեւանի հիւսիս-արեւելեան մուտքը (1960), հիւրանոց (1955) Ջերմուկի մէջ եւն.։
Մինաս Պարսամեան
Կենսագրութիւն
1915 թուականի Յունիսի 30-ին մահացած է ժանտախտից։
Յովհաննէս Յակոբեան
Կենսագրութիւն
1984-ին Երեւանի մէջ ունեցած է ճարտարապետական, գեղանկարչական, չափագրական գործերու անհատական ցուցահանդէս։
Մինաս Պարսամեան
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ Ստորոգութիւն:30 Յունիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:1915 մահեր Ստորոգութիւն:Ժանտախտէն մահացածներ
Յովհաննէս Յակոբեան
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ Ստորոգութիւն:1914 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1990 մահեր Ստորոգութիւն:Երեւան մահացածներ
Խաչատուր Ոսկանեան
Խաչատուր Ոսկանեան, ամերիկահայ գրող, լրագրող։ Յիշատակուած է որպէս 19-րդ դարուն Միացեալ Նահանգներ գաղթած առաջին հայը ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Կ․ Պոլիս։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է անձնական ուսուցիչներէ։ Սորված է տարբեր լեզուներ։
Ոսկանեան բարձրագոյն ուսում ստանալու նպատակով 1834-ին մեկնած է Նիւ Եորք:
1834-40 թուականներուն ուսանած է Նիւ Եորքի համալսարանին մէջ։
1840 թուականին Կ.Պոլսոյ մէջ խմբագրած է «Ազգարար Բիւզանդական» պարբերականը։
1854 թուականին հաստատուած է Նիւ Եորք։ Արեւելքի մասին յօդուածներով աշխատակցած է «Նիւ Եորք Հերալտ» եւ այլ պարբերականներու՝ Օսքան Քրիստափոր անուամբ։
1857 թուականին հրատարակած է «Սուլթանը եւ իր ժողովուրդը» գիրքը՝ Օսմանեան կայսրութեան մասին։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Ս. Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց մայր տաճար
'''Ս. Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցի''', Հայ առաքելական եկեղեցի Արցախի Հանրապետութեան Շուշի քաղաքի մէջ։ Շուշիի մայր տաճարը, Հայ առաքելական եկեղեցւոյ Արցախի թեմի կեդրոնը։ Ներառուած է Շուշի քաղաքի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ եւ կը հանդիսանայ Արցախի խորհրդանիշներէն մէկը։ Կառուցուած է 1868-1887 թուականներուն։ Գանձասար էն ետք` Արցախի երկրորդ կարեւորագոյն հոգեւոր կեդրոնն է :
Պատմութիւն
Տաճարը կը յիշուի Մեսրոպ Թախիտեանի «Ճամբորդութիւն դէպի Հայաստան» գիրքին մէջ (1820)։ Ըստ Շահէն Մկրտչեանի, զանգակատունը կառուցուած է եկեղեցիէն աւելի կանուխ, եւ ներկայի տաճարին փոխարէն, ԺԸ. դարու ն այլ եկեղեցի մը գոյութիւն ունեցած է։
Եկեղեցին կառուցած են Պարսկաստանի Ղազանչի գիւղէն Շուշի գաղթած հայերը, որու պատճառով ալ եկեղեցին կոչուած է Ղազանչեցոց: Կը պատմուի, որ մարդիկ եկեղեցին կառուցած են գլխաւորաբար իրենց արհեստին  միջոցով, որն էր ղազան (կաթսայ) պատրաստելը: Կաթսաները ծախելով, մարդիկ գումարները ոչ թէ իրենց բարեկեցութեան, այլ եկեղեցի կառուցելու համար օգտագործած են : Մինչեւ որ նոր եկեղեցին կառուցուի, ճարտարապետները մեծ հարցի մը դէմ յանդիման կը գտնուին՝ ըստ օրէնքի, իւրաքանչիւր պատարագէ առաջ, պատարագիչ քահանան մեղքերու թողութիւն պէտք էր խնդրէր այլ քահանայէ մը, եւ լսէր հետեւեալ խօսքերը. «Թող քու ականջներդ լսեն, թէ ինչ կը բարբառեն քու շրթներդ», սակայն եկեղեցին ունէր միայն մէկ քահանայ, այդ իսկ պատճառով ճարտարապետները կ'որոշեն կառուցել ընդյատակեայ սենեակ մը, ուր տեղի կ'ունենար հրաշքը՝ քահանան իր մեղքերուն թողութիւն կը խնդրէր, ապա կը լսէր իր ձայնը, որ կ'ըսէր. «Թող քու ականջներդ լսեն, թէ ինչ կը բարբառեն քու շրթներդ»։ Այս երեւոյթը միակն է աշխարհի վրայ, որ մինչեւ օրս ալ գոյութիւն ունի Շուշիի Ս. Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցւոյ մէջ։
Զանգակատունը կառուցուած է շուշեցի Աբրահամ Խանդամիրեանցի կողմէն։ Զանգակատան արեւելեան պատին արձանագրութիւնը կ'ըսէ.
Եկեղեցւոյ մէջ պահուած է Ս. Գրիգորիսի Աջը :
Եկեղեցին
Սրբատաշ կաթնագոյն կրաքարով կառուցուած Շուշիի Ղազանչեցոց Ս. Ամենափրկիչ եկեղեցին հայկական ամենամեծ եկեղեցիներէն մէկն է :
Տաճարը կառուցելու ատեն, ղարաբաղցի շինարարները օգտագործած են հայկական ճարտարապետութեան հին աւանդոյթները եւ վերադարձած գմբէթաւոր կառոյցներու տիպին, որ ամենատարածուածն էր հայկական ճարտարապետութեան նախորդ շրջաններուն՝ Զ.-Է. եւ Թ.-Ժդ. դարերուն :
Քաղաքին ճիշդ կեդրոնը կառուցուած եկեղեցին զգալիօրէն բարձր է բոլոր շէնքերէն եւ շրջապատին կանաչապատ բլուրներուն համայնապատկերին կարծես կ'իշխէ ոչ միայն սարահարթին,այլ ամբողջ ընդարձակ Կարկառի հովիտին վրայ: Յատկապէս ակնբախ է գմբէթը, որու սլացիկ թմբուկը ամբողջ կառոյցին վեհութիւն մը եւ շքեղութիւն մը կը հաղորդէ :
Եկեղեցւոյ հարաւային մուտքին գլխաւոր մասին շինարարական արձանագրութեան համաձայն` կառուցումը սկսած է 1868-ին եւ աւարտած 1887-ին, իսկ 20 Սեպտեմբեր 1888-ին, Մակար Ա. կաթողիկոս օծած է եկեղեցին:
Եկեղեցին 34․7 մեթր երկայնքով, 23 մեթր լայնքով եւ 35 մեթր բարձրութեամբ ուղղանկիւն յատակագիծով, խաչաձեւ գմբէթաւոր յօրինուածքով կառոյց մըն է։ Չորս ճակատներէն կը բացուին կիսակամարներ։ Ունի 3 մուտք՝ արեւմուտքէն, հիւսիսէն եւ հարաւէն, որոնք ունին միանման ճարտարապետական յօրինուածք մը եւ որոնց առջեւ կառուցուած է երեքական դռներով բոլորաշէն նախամուտքեր։ Նախամուտքերու վերնամասերուն վրայ բացուած են փոքրիկ խաչաձեւ լուսամուտներ։ Գմբէթը յենած է չորս հաստահեղոյս մոյթերու վրայ ։
Եկեղեցին հարուստ է զարդաքանդակներով՝ դռներուն, լուսամուտներուն կամարներուն վրայ եւ այլուր։ Լուսամուտներն ունին 1 մեթր լայնք, 5 մեթր բարձրութիւն։ Պատերուն առկայ են հայատառ բազմաթիւ արձանագրութիւններ ։
Թմբուկը թեթեւցնելու համար, 16 նիստերը մշակուած են իրարու մէջ ներգծուած պատուհան-որմնախորշերով, իսկ նիստերուն վերնամասը կ'աւարտի զարդերով, որոնց գագաթներէն կը սկսին գմբէթին վեղարի ծաւալին կողերը։
Երկրաշարժի ատեն անշարժ զանգուածին մէջ շինուած խորշերը կը ծառայեն իբրեւ մեղմիչներ ։
Ս. Ամենափրկիչը շրջապատուած է հրեշտակներով: Շեփորով հրեշտակները կը խորհրդանշեն Աւետարանի վերջին յարութիւնը: Երբ դատաստանի օրը հրեշտակը փողը փչէ, բոլոր մեռելները յարութիւն պիտի առնեն, իսկ ողջ մարդիկ նոյն վայրկեանին պիտի մահանան եւ դարձեալ յարութիւն առնեն: Շեփորով հրեշտակները դրուած են զանգակատան վրայ, քանի որ անիկա աշխարհի փողն է, որ մարդիկը միշտ եկեղեցի կը հրաւիրէ: Այսօրուան հրեշտակները նոր են, քանի որ Ազրպէյճանի տիրապետութեան տակ եղած տարիներուն արձանները քանդուած են: Հրեշտակները Շուշի քաղաքի խորհրդանիշը դարձած են:
Զանգակատունը կը գտնուի եկեղեցիէն քանի մը մեթր դէպի արեւմուտք, երեք յարկանի շինութեամբ: Մուտքին կը գտնուին փողեր բռնած հրեշտակներու արձանները, որոնցմէ մէկը պատկերուած է Շուշի քաղաքին զինանշանին վրայ:
Հայ-ազրպէյճանական հակամարտութիւն
Շուշիի ջարդերէն ետք՝ 1920-ին, եկեղեցին կը փակուի։ Քաղաքին մէջ բնակող ազերիներուն կողմէ անիկա կը սկսի օգտագործուիլ իբրեւ պահեստանոց, իսկ հետագային` իբրեւ ինքնաշարժի տնակ։ Անկէ առաջ ալ՝ իբրեւ գոմ: Այդ ժամանակահատուածին կը քանդուին եկեղեցւոյ մուտքին գտնուող հրեշտակներու արձանները եւ կ'աւերուի գմբէթը։
Եկեղեցին մասամբ կը նորոգուի 1981-1988-ին:
Արցախեան պատերազմին եկեղեցին հակամարտող կողմերուն համար կարեւոր նշանակութիւն ունէր։ Հայկական կողմին համար անիկա խորհրդանիշ կը հանդիսանար, իսկ ազերի զինուած ուժերուն համար՝ հրթիռներու պահեստանոց։
8 Մայիս 1992-ին, Շուշիի ազատագումէն ետք, հոն կ'այցելեն Արցախի ռազմաքաղաքական եւ հոգեւոր ղեկավարները։ Կը շարունակուի եկեղեցւոյ եւ զանգակատան նորոգումը, որ կ'աւարտի 1998-ին: Եկեղեցին կը վերաբացուի եւ մեծ հանդիսութեամբ կ'օծուի 19 Յուլիս 1998-ին` Քրիստոսի Պայծառակերպութեան օրը:
Աւերուած գմբէթը եւս կը վերականգնի 1998-ին։
Արցախեան երկրորդ պատերազմին՝ 8 Հոկտեմբեր 2020-ին, Ազրպէյճան ի ռազմաօդային ուժերուն կողմէ կը հրթիռակոծուի եւ կը վնասուի եկեղեցւոյ գմբէթը :
Ծանօթագրութիւններ
ղ ղ ղ ղ
Էյմի Ուայնհաուս
Էյմի Ուայնհաուս (Էյմի Ճէյտ Ուայնհաուս) Amy Jade Winehouse,  (14 Սեպտեմբեր 1983, Լոնտոն – 23 Յուլիս 2011, Լոնտոն)․ անգլիացի երգչուհի եւ երգահան, դափնեկիր  բազմաթիւ մրցանակներու, ծանօթ իր թանձր, արտայայտիչ թաւաձայն եւ երաժշտական տարբեր ոճերու խառնուրդներու բարձրորակ կատարմամբ՝ սոուլ, րիթմ եւ պլուզ ու ճազ երաժշտութիւն։
Իր երկրորդ ձայնապնակը «Պլաք թու Պլաք» Back To Black 2008-ին արժանացած է 5 Կրեմի  մրցանակներու։  2011-ին Միացեալ Թագաւորութեան տարածքին դարձաւ ԻԱ․ դարու յաջողագոյն ձայնապնակը, իսկ 2008-ի աշխարհի լաւագոյն վաճառուած ձայնապնակը։
2004-ին, 2007-ին եւ 2008-ին կը պարգեւատրուի «Իվոր Նովելօ Ժամանակակից Լաւագոյն Երգ» մրցանակով յաջորդաբար «Ինծմէ զօրաւոր» (Սթրոնկըր տեն մի  Stronger Than Me), «Ռիհապ» Rehab եւ «Սէրը կորսուած խաղ մըն է» (Լավ իզ լուզինկ կէյմ Love Is A Losing Game) երգերուն համար։
Տուած է բազմաթիւ համերգներ եւ մասնակցած է բազմաթիւ փառատօններու։
Առաջին տարիներ
Էյմի ծնած է 14 Սեպտեմբեր 1983-ին հիւսային Լոնտոնի Սաութկէյթ թաղամասը։ Հայրը՝ Միչ, թաքսի վարորդ, ծագումով հրեայ է, իսկ մայրը՝ Ճանիս, դեղագործ, ռուսական եւ լեհական արմատներով։  Մայրին ունեցած հետաքրքրութիւնը ճազ երաժշտութեան հանդէպ, մեծապէս ազդած է Էմիին վրայ։  Փոքր տարիքին հայրը, յաճախ անոր կ՛ երգէր Ֆրանք Սինաթրային երգերը։  Սովորութիւն մը, զոր Էյմի կ՛ իւրացնէ եւ դպրոցին դասարանը կը փոխադրէ։
9 տարեկանին, ծնողքը կ՛ ամուսնալուծուի։  Հօրը կողմէ մեծ մօր՝ Սինթիայի յորդորումով Շաբաթ օրերը (չորս տարուան համար) կը յաճախէ Susi Earnshaw Theatre School թատրոնի դպրոցը, ուր ձայնամարզումի եւ պարի դասերու կը հետեւի:  10 տարեկանին կը հիմնէ «Sweet 'n' Sour» փոքրիկ նուագախումբը, որ կարճ կեանք կ՛ ունենայ։  Յաջորդող քանի մը տարիներուն կը յաճախէ արուեստի զանազան դպրոցներ՝  Sylvia Young Theatre School, The Mount, Mill Hill International, Mill Hill եւ BRIT School։
Ասպարէզ
Պատանի, իբրեւ ժամանց կը զբաղէր մեծ եղբօր կիթառին հետ եւ 13 տարեկանին կ՛ ունենայ իր սեփական կիթառը։  Տարի մը ետք, կը սկսի երգեր գրել։  Կարճ ժամանակի մը համար տեղական «Bolsha Band» եւ 2000-ին՝ «National Youth Jazz Orchestr»a (NYJO) խումբերուն երգչուհին է ։ 2002-ին Սայմոն Ֆուլըր ձայնագրութեան ընկերութեան հետ համաձայնագիր կը ստորագրէ։  Երբ անոր կը հարցնէին թէ ո՞վ զինք կը ներկայացնէ, ան կը պատասխանէր թէ՝ «արտօնուած չէ որ յայտնեմ»։ Հետագային, համաձայնագիր կը ստորագրէ ΕΜΙ ձայնագրութեան ընկերութեան հետ։
Էյմի ազդուած ըլլալով 1960-ական թուականներու կնոջական նուագախումբերէն, կ' որդեգրէ անոնց մազի յարդարանքի ձեւը, ինչպէս նաեւ «Կղէոփաթրա» շպարանքի տեսքը, ազդուած «The Ronettes» խումբէն։
Ձայնագրութիւն
Առաջին ձայնապնակը՝ «Ֆրանք» (ազդուած ճազ երաժշտութենէն), կը հրապարակուի 20 Հոկտեմբեր 2003-ին․ բացի երկու երգերէ որոնք վերահրատարակումներ են, մնացեալները էյմիին գործն են:   Ձայնապնակին արձագանգը դրական կ՛ ըլլայ․  Էյմիին ձայնը կը բաղդատեն Սարա Վոն եւ Մեսի Կրէյ երգչուհիներուն ձայնին հետ։  2004 Օգոստոսին, կ՛ արժանանայ Իվոր Նովելօ մրցանակին իբրեւ «Լաւագոյն այլընտրանք երգ», «Ինծմէ զօրաւոր» Սթրոնկըր տեն մի  Stronger Than Me երգին համար։  Նոյն տարին ելոյթներ կ՛ ունենայ հետեւեալ փառատօներուն՝ «Glastonbury Festival – ճազի աշխարհ», «V Festival» եւ «Մոնթրէալի Ճազի միջազգային փառատօն»։
Back to Black
10 Փետրուար 2008-ին, կ՛ արժանանայ 5 Կրեմի մրցանակներու հետեւեալ ստորոգութիւններուն համար․ Տարուան ձայնապնակը, Տարուան երգը, Լաւագոյն Փոփ երգի իգական մեկնաբանութիւն («Րիհապ» երգին համար) եւ Լաւագոյն Ձայնական Փոփ Ձայնապնակ։
2009-ին, Back to Black ձայնապնակը մուտք կը գործէ Guinness World Records գիրքին մէջ, իբրեւ առաւելագոյն Կրեմի մրցանակով պարգեւատրուած բրիտանացի արուեստագիտուհի։
2007 – 2011
2007-ին կը մասնակցի զանազան փառատօներու, ինչպէս օրինակ՝ Glastonbury Festival եւ Lollapalooza (Շիքակօ)։
2007-ին «Isle of Wight Festival» փառատօնին, ելոյթ կ՛ ունենայ Ռոլինկ Սթոնս ռոք խումբին հետ․ կը մեներգէ «Ain't Too Proud to Beg» երգը եւ նաեւ կը զուգերգէ Միք Ճակերին հետ։
2008-ի Մայիսին, Էյմի Ուայնհաուսի «Love is a Losing Game» երգը, Քեմպրիճ համալսարանի քննութիւններուն կ՛ ընդգրկուի։  Նոյն տարին կ՛ արժանանայ « MTV Europe Music Award »-ին իբրեւ Տարուան արուեստագիտուհի։
2008-ին բազմաթիւ ելոյթներ կու տայ․ ինչպէս օրինակ՝
Լիզպոնի «Rock in Rio» փառատօն, 27 Յունիս 2008-ին Նելսոն Մանտելային 90-րդ տարեդարձին առթիւ Լոնտոնի Հայտ Փարքին մէջ տեղի ունեցած ելոյթ, 12 Յուլիսին Իրլանտայի «Oxegen festival» փառատօն, 13 Յուլիսին «T in the Park festival» փառատօն՝ Պալատօ (Սքոթլանտ), 16 Օգոստոսին «V Festival »(Սթաֆորտշայր), 17 Օգոստոսին «V Festival» (Չելմսֆորդ), 6 Սեպտեմբերին «Bestival 2008»։
2009- ին կը հիմնէ ձայնագրութեան սեփական ընկերութիւնը՝ «Lioness Records»։
9 Նոյեմբեր 2010-ին կը գործակցի Քուինսի Ճոունսին հետ եւ կը վերահրապարակեն «It's My Party» երգը․ առաջին անգամ մեկնաբանուած էր 1963-ին Լեսլի Կորին կողմէ։2009-ին Rhythms del Mundo խումբին հետ կը մեկնաբանէ Սամ Քուքի «Cupid» երգը։
Ամերիկացի Թոնի Պենեթ երգիչը զայն կ՛ ընտրէ, որպէսզի զուգերգեն իր «Tony Bennett: Duets ΙΙ» ձայնապնակին համար, որ կը հրապարակուի 20 Սեպտեմբեր 2011-ին։
Յունուար 2011-ին ելոյթներ կ՛ ունենայ Պրազիլ։
Էյմի Ուայնհաուս, առաջին անգամ Աթէնք (22 Յուլիս 2011) եւ Պելկրատ մայրաքաղաքները պիտի այցելեր համերգներ տալու համար, սակայն կը ջնջէ, ներողութիւն խնդրելով եւ նախապէս ծախուած տոմսերուն արժէքը հասարակութեան կը վերադարձնէ։
Անձնական կեանք
Անձնական կեանքը ալեկոծ եղած է։  Էյմի Ուայնհաուս իր տուած հարցազրոյցներուն ընթացքին, ընդունած է թէ ընկճումէ, շնչառական խնդիրներէ, ախորժակի պակասութենէ, ալքոլամոլութենէ եւ ջղային տկարութենէ կը տառապէր։  Հայրը, խոստովանած է թէ՝ «Էյմին նախկան բեմ ելլէ ջղային տկարութենէ կը տառապի․․․»։  Թմրեցուցիչներու կործանիչ աշխարհը երիտասարդ տարիքին ճանչցաւ։ Ըստ ընտանիքին ու լրատուական միջոցներուն, թմրեցուցիչի գործածութեան խրախուսուեցաւ ամուսինէն՝ Blake Fielder-Civil (որմէ ամուսնալուծուեցաւ Օգոստոս 2009-ին):
Մահը
23 Յուլիս 2011-ին, կէսօրէ ետք, Սքոթլանտ Կարտը կը վաւերացնէ Էյմի Ուայնհաուսի մահուան լուրը։  Զայն անկողին կը գտնէ անոր թիկնապահը։
Յետ մահու
Էյմի Ուայնհաուսին ծնողքը, անջատաբար իրենց աղջկան մասին յուշագրութիւններ գրած են․ հայրը՝ «էյմի․ աղջիկս» Amy: My Daughter (2012), մայրը՝ «Սիրելով Էյմին․ մօր մը պատմութիւնը» Loving Amy: A Mother's Story (2014) եւ անոնց նիւթական հասոյթը նուիրած են «Էյմի Ուայնհաուս հիմնարկ»ին։
2 Դեկտեմբեր 2011-ին, յետ մահու «Island Records» ձայնագրութեան ընկերութիւնը կը հրապարակէ «Lioness: Hidden Treasures» ձայնապնակը․ կ՛ ընդգրկէ Էյմի Ուայնհաուսին անտիպ երգերը ։
Էյմի Ուայնհաուս բաւական ժապաւէններու նիւթ դարձած է, նոյնպէս իր Back to Black ձայնապնակը։
Ծանօթագրութիւններ
<references group="" responsive="1">
Հայկական Հարց Հանրագիտարան
Հայկական Հարց Հանրագիտարանը հայերէն հանրագիտարան է, որուն մէջ զետեղուած են յօդուածներ Հայկական Հարցի ծագման ու զարգացման, Թուրքիոյ մէջ հայերու ցեղասպանութեան, նշուած խնդիրներուն առնչուող իրադարձութիւններու եւ անձերու մասին։ Հանրագիտարանը կը ներառէ Հայկական Հարցին վերաբերող միջազգային պայմանագրերու, համաձայնագրերու եւ դիւանագիտական այլ փաստաթուղթերու, այդ հարցին նուիրուած միջազգային բանակցութիւններու, խորհրդաժողովներու ու վեհաժողովներու մասին, հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժման, հայդուկային-ֆիտայական պայքարի, հայերու ինքնապաշտպանական կռիւներու, Հայկական հարցի եւ հայերու ցեղասպանութեան նկատմամբ մեծ տէրութիւններու ու միջազգային հանրութեան դիրքորոշման մասին յօդուածներ։ Հանրագիտարանին մէջ կենսագրական տեղեկութիւններ կան հայ ազգային-ազատագրական պայքարի նուիրեալներու, տարբեր երկիրներու պետական, քաղաքական, հասարակական գործիչներու, հայ եւ օտարազգի գիտնականներու մասին, որոնք հետազօտած են Հայկական Հարցի եւ ցեղասպանութեան պատմութիւնը եւ այլն։ Այս ամէնը կը լրացնեն այն ակնարկային յօդուածները, որոնք նուիրուած են հայ եւ միջազգային պատմագրութեան մէջ Հայկական Հարցի լուսաբանման, Մեծ Եղեռնի արտացոլմանը հայ եւ համաշխարհային գրականութեան ու արուեստի մէջ։
Խլութիւն (լսողական կորուստ)
Խմբաւորում
Լսողական կորուստը ունի երկու խմբաւորում՝
Հայկական Հարց Հանրագիտարան
Հանրագիտարանին մէջ տեղ գտած յօդուածներու զգալի մէկ մասը ունի հայերէն եւ օտար լեզուներով մանրամասն մատենագիտութիւն։ Իբրեւ հեղինակ հանդէս կու գան հանրապետութեան առաջատար մասնագէտները, ինչպէս նաեւ սփիւռքահայ եւ օտարազգի գիտնական-հայագէտներ՝ Ռուսաստանէն, ԱՄՆ-էն, Գերմանիայէն, Ֆրանսայէն, Իտալիայէն, Յունաստանէն, Աւստրիայէն, Լիբանանէն, Արժանթինէն եւ այլն։
Խլութիւն (լսողական կորուստ)
Փոխանցման կորուստ
Փոխանցման կորուստ տեղի կ'ունենայ ձայնի փոխանցման որեւէ մէկ արգելքի եւ կամ խանգարումի գոյութեամբ՝ արտաքին ականջի սկիզբէն մինչեւ ներքին ականջի սկիզբը, այսինքն՝ արտաքին ականջի անցուղիէն-ականջացնցուղէն մինչեւ ձուաձեւ պատուհան։ Ականջացնցուղի խցումը, թմբկաթաղանթի հիւանդութիւններ, միջին ականջի բորբոքումները, միջին ականջի երեք ոսկրիկներու անշարժութիւնները եւ անբնական երեւոյթները հիմնական պատճառներն են լսողական փոխանցման կորուստին։ Փոխանցման կորուստը ընդհանրապէս ժամանակաւոր է եւ զանազան դարմանումներու կիրարկումով կորուստը կը չէզոքանայ։ Փոխանցման կորուստի պատճառներէն եւ հիւանդութիւններէն կարելի է յիշել.
Հայկական Հարց Հանրագիտարան
Հանրագիտարանը կը պարունակէ շուրջ 900 յօդուած, 25 քարտէզ, աւելի քան 400 գունաւոր եւ սեւ-սպիտակ լուսանկարներ, որոնց մէկ մասը վաւերագրական նշանակութիւն ունի։
Խլութիւն (լսողական կորուստ)
Զգացողական-Ընկալողական Կորուստ
Զգացողական-ընկալողական կորուստ տեղի կ'ունենայ ներքին ականջին մէջ պատահած որեւէ մէկ հիւանդութեան եւ կամ խանգարումի՝ սկսելով ձուաձեւ պատուհանէն մինչեւ լսողական ջիղի մուտքը դէպի ուղեղ։ Ընկալական կորուստը ընդհանրապէս մնայուն է եւ ոչ դարմանելի։
Հայկական Հարց Հանրագիտարան
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայերէն հանրագիտարաններ
Խլութիւն (լսողական կորուստ)
Զգացողական-Ընկալողական Կորուստ
Զգացողական-ընկալողական լսողական կորուստի պատճառներէն եւ հիւանդութիւն ներէն կարելի է յիշել հետեւեալները.
Խխնջային պատճառներ եւ կամ հիւանդութիւններ`
Վերոյիշեալ բոլոր ազդակներով խխունջի լսողական մազմզուկները կը վնասուին, կը տկարանան, կը փճանան, եւ տեղի կ'ունենայ լսողական մասնակի եւ կամ ամբողջական կորուստ։
Լսողական ջիղի հիւանդութիւններ`
Վերոնշեալ պատճառներով լսողական ջիղը կը վնասուի, կը տկարանայ ու տեղի կ'ունենայ ձայնի ոչ ամբողջական ընկալումը ուղեղին կողմէ։
Մնայուն եւ երկարատեւ միջին ականջի բորբոքումներ յաճախ կը յառաջացնեն միացեալ փոխանցման եւ ընկալական լսողական կորուստ։
Պարզ անձերու
Լսողական կորուստի ախտորոշումը կը կատարուի հետեւեալ միջոցառումներով.
Մանուկներու պարագային
Մանուկներու պարագային լսողական կորուստի ախտորոշումը բաւական դժուար կ'ըլլայ, բայց՝ ոչ անկարելի։ Նախ մասնագէտ բժիշկը մանուկին կը ներկայացնէ տարբեր ուժգնութեամբ զանազան ձայներ եւ կը հետեւի անոր գլխու եւ աչքերու շարժումներուն. իսկ լսելաչափի քննութիւնը կը կատարէ խաղերով։
Հետեւեալ նորածին մանուկները հակամէտ են ունենալու լսողական ընկալական կորուստ.
Դարման
Լսողական կորուստի դարմանը կախեալ է անոր ախտապատճառէն։
Աղմուկի պատճառով յառաջացած լսողական կորուստը կանխարգելի է՝ պարզապէս հեռու մնալով աղմուկէ, զօրաւոր ձայներէ, հրացանաձգութենէ, օդակայաններէ, աղմկարար գործարաններէ եւ մեքենաներէ։ Լսողական կորուստը ընդհանրապէս երկկողմանի է, ականջաբզզիւնը կ'ընկերակցի լսողական կորուստին։ Լսողական օժանդակ գործիքը կը բարելաւէ լսողութիւնը՝ հակառակ ականջաբզզիւնին, որ կը մնայ նոյն վիճակին մէջ։
Թեթեւ եւ միջակ ուժգնութեամբ ընկալական կորուստ ունեցող հիւանդներ կ'օգտուին լսողական օժանդակ գործիքներէ, իսկ յառաջացած կորուստ ունեցողներ ընդհանրապէս չեն օգտուիր անոնցմէ. վերջիններս կ'օգտուին միայն բարդ լսողական գործիքէ մը՝ արուեստական ականջի պատուաստ, որ կը զետեղուի քանկոսկրին մէջ. այս միջոցառումը շատ ծախսալից է եւ կ'իրականանայ յատուկ մասնագիտական կեդրոններու մէջ։
Ուռեցքներու եւ քաղցկեղի պատճառով յառաջացած լսողական կորուստը մասամբ մը կը բարելաւուի վիրաբուժական միջամտութենէ ետք։
Բորբոքումներու պարագային, դեղերը կու տան իրենց արդիւնքը։ Լսողական փոխանցման կորուստը կը բարելաւուի դարմանելով հիմնական պատճառը եւ կամ գործածելով լսողական օժանդակ գործիք մը։
Անակնկալ Լսողական Կորուստ
Յաճախ կը հանդիպինք հիւանդներու, որոնք կը տառապին անակնկալ լսողական կորուստէ, որ ընդհանրապէս կը պատահի տարեցներու մօտ։ Այս պարագաներուն, միայն 10-15 առ հարիւրին կարելի կ'ըլլայ հասնիլ յստակ ախտորոշումի մը։
Անակնկալ կորուստի հիմնական պատճառներն են.
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ
Լեւոն Ս. Խաչիկեան
Լեւոն Ստեփանի Խաչիկեան ծնած է Երեւան, 1918 թուականի Մայիսի 1-ին: 1935 թուականին կ'աւարտէ Երեւանի Աբովեանի անուան միջնաակարգ դպրոցը, ու մուտք կը գործէ Երեւանի Պետական Համալսարան, որուն Պատմութեան Բաժանմունքի ընթացքը կ'աւարտէ 1940 թուականին: 1941-1944 թուականներուն՝ համալսարանի ասպիրանդականի բաժնին մէջ՝ մեծանուն հայագէտ Յակոբ Մանանդեանի ղեկավարութեամբ կը մասնագիտանայ հայ ժողովուրդի միջնադարու պատնութեան եւ հայ մատենագրութեան բնագաւառներուն մէջ։ 1945 թուականին՝ «Եղիշէ «Արարածոց Մեկնութիւն»-ը խորագրով իր աւարտաճառը պաշտպանալէ ետք կը ստանայ Պատմական Գիտութիւններու Թեկնածու կոչումը: 1941-1954 թուականներուն՝ նախ իբրեւ մատենագէտ, ապա՝ որպէս ձեռագիրներու բաժնի վարիչ, կը պաշտօնավարէ Մատենադարանին մէջ։ 1951-1954 թուականներուն՝ Գիտութիւններու Ակադեմիայի Պատմութեան Ինսդիդուտին մէջ պաշտօնի կը կոչուի նախ իբրեւ աւագ գիտաշխատող, եւ ապա՝ հրապարակումներու բաժնի վարիչ: 1954 թուականին կը վերադառնայ Մատենադարան, այս անգամ ստանձնելու անոր տնօրէնութիւնը, զոր կը վարէ մինչեւ իր կեանքի վերջին օրերը: 1961 թուականին՝ ԺԵ. դարու հայ ժողովուրդի պատմութեան նուիրուած իր աւարտաճառով կը ստանայ Պատմական Գիտութիւններու Դոկտորի աստիճան: 1966 թուականին ան կ'արժանանայ Փրոֆեսէօրի կոչումին: 1963 թուականին կ'ընտրուի ՀՍՍՀ Գիտութիւններու Ակադեմիայի թղթակից անդամ, իսկ 1971 թուականին՝ իսկական անդամ:
Հակառակ իր պաշտօնին պահանջած վարչական ծանր պատասխանատուութեան, Լ. Խաչիկեան հետեւողականօրէն կը շարունակէ գիտահետազօտական իր աշխատանքները: Իբրեւ խմբագրական կազմի անդամ «Պատմա-Բանասիրական Հանդէս»-ին (1958 թուականին, առաջին համարէն սկսեալ), «Հայ Ժողովուրդի Պատմութիւն»-ի ակադեմական ութհատորեակին (եւ պատասխանատու խմբագիրը Դ. հատորին), «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան»-ին (աշխատանքին ծրագրումի առաջին օրէն), «Արեւելեան Մատենագրութեան Յուշարձաններ»-ուն (միութենական կարգի), ան իր բարեխիղճ ու բծախնդիր մասնակցութիւնը կը բերէ իրմէ պահանջուած բոլոր աշխատանքներուն մէջ։ Ան նաեւ անդամ է ՍՍՀՄ Գիտութիւններու Ակադեմիայի Հնագրական Յանձնաժողովին, եւ նախագահ «Դիւան Հայոց Պատմութեան» մատենաշարի խմբագրական մարմնին (մատենաշարի առաջին հատորը՝ «Դիւան Հայոց Պատմութեան, Նոր Շարք, Գիրք Առաջին, Ղուկաս Կարնեցի, Ա. հատոր, 1780-1785, Աշխատասիրութեամբ՝ Վարդան Գրիգորեանի, Երեւան, 1984»): Այս բոլորով մէկտեղ՝ Լ. Խաչիկեան 1956 թուականէն սկսած կը վարէ պատասխանատու խմբագիրի պաշտօնը «Բանբեր Մատենադարան»-ին, որուն տասնմէկ հատորները՝ 3-13 (1956-1980 թուականներուն) լոյս տեսած են իր անմիջական հսկողութեամբ:
Տակաւին՝ հասարակական կարգով՝ Լ. Խաչիկեան նախագահն է ՍՍՀՄ-Իրան Բարեկամական Ընկերութեան Հայկական Բաժանմունքին, անդամ՝ Սփիւռքահայութեան Հետ Մշակութային Կապի Կոմիտէի վարչութեան, եւ Արտասահմանեան Երկիրներու Հետ Մշակութային Կապի Հայկական Ընկերութեան նախագահութեան, Երեւանի Քաղաքային Խորհուրդի երեսփոխան եւ Խորհուրի Գործաիր Կոմիտէի անդամ:
Գիտահետազօտական, խմբագրական, վարչական ու հասարական իր ծաւալուն գործունէութեան համար Լ. Խաչիկեան 1968 թուականին կ'արժանանայ ՀՍՍՀ Գիտութիւններու Վաստակաւոր Գործիչի կոչումին, 1969 թուականին՝ ան կ'ըլլայ առաջին դափնեկիրը ՀՍՍՀ Գիտութիւններու Ակադեմիայի բարձրագոյն գնահատանքին՝ «Մեսրոպ Մաշտոց»-ի մրցանակին, իսկ 1978 թուականին՝ անոր կը շնորհուի «Ժողովուրդներու Բարեկամութեան Շքանշան»-ը:
Պատմաբան եւ աղբիւրագէտ, Լ. Խաչիկեանի՝ հայ պատմագրութեան բերած մեծագոյն նպաստներէն մէկը կը հանդիսանայ անոր՝ նորանոր սկզբնաղբիւրներու յայտնաբերումն ու հրապարակումը: Այսպէս՝ «Յաղաքս Տարեմտին Վանական Վարդապետի Ասացեալ» («Գիտական Ժողովածու», թիւ 1, Երեւան, 1941, էջ 151-169), Վարդան Արեւելցու «Վասն Բանին Մասանց» Աշխատութիւնը (1943), Զենոնի «Յաղաքս Բնութեան» Երկի Հայերէն Թարգմանութիւնը (1949), Կոստանդին Բարձբերդցիի «Խրատական Թուղթը» Առաքուած Արեւելեան Հայաստան («Բանբեր Մատենադարանի», թիւ 4, 1958, էջ 365-328), Յակոբ Ջուղայեցիի Կտակը («Պատմա-Բանասիրական Հանդէս», 1966, թիւ 4, էջ 173-186), Սարգիս Աբեղայի Ուղեգրութիւնը (ՊԲՀ, 1970, թիւ 3, էջ 125-148), «Հայ Պատմագրութեան Անյայտ Էջերից» |1. Ասեփանոս եւ Ներսէս Մեծոփեցիների Ժամանակագրութիւնը: Կիրակոս Ռշտունցիի Ժամանակագրութիւնը| (ՊԲՀ, 1972, թիւ 4, էջ 231-248):
Լ. Խաչիկեանի պատմա-բանասիրական հարցերու նուիրուած գիտական աշխատասիրութիւններէն՝ որոնք լոյս տեսած են հայագիտական մամուլի էջերուն մէջ, յիշեցինք՝ «Գլաձորի Համալսարանը եւ Նրա Աւարտական Ատենախօսութիւնները» («Երեւանի Պետական Համալսարանի Գիտական Աշխատութիւններ», թիւ 13, 1946, էջ 423-450), «Դիահերձումը Հին Հայաստանում» (1947), «Երզնկայում 1980 թուականին կազմակերպուած Եղբայրութիւնը» («Տեղեկագիր», 1951, թիւ 12), «Հայկական Գաղթավայրերը Ուքրանիայում» («Տեղեկագիր», 1954, թիւ 4, էջ 45-81), «Մատթէոս Ջուղայեցու Կեանքն ու Մատենագրութիւնը» (ԲՄ, թիւ 3, 1956, էջ 57-84),« ԺԴ-ԺԵ. Դարերի Հայկական Գիւղական Համայնքի Մասին» (ՊԲՀ, 1958, թիւ 1, էջ 110-134), «Տնտեսական Գործարքների Մասին Գրառումները Հայերէն Ձեռագրերի Մէջ եւ անոնց Աղբիւրագիտական Նշանակութիւնը» (ԲՄ, թիւ 5, 1960, էջ 21-41), «Նոր Նիւթեր Քիեւի Հին Հայկական Գաղութի Մասին» (1961), «Նախամեսրոպեան Գրի Հարցը եւ Հմայագրերը» (ՊԲՀ, 1963, թիւ 4, էջ 145-158), «Էջեր Համշինահայ Պատմութիւնից» («Բանբեր Երեւանի Համալսարանի», 1969, թիւ 2, էջ 115-144). «Սիւնեաց Օրբելեանների Բուրթելեան Ճիւղը» (ԲՄ, թիւ 9, 1969, էջ 173-198), «Յակոբ Սանահնեցի Ժամանակագիր ԺԱ. դարի »(ԲԵՀ, 1971, թիւ 1, էջ 22-47), «Հայ Բնագիտական Միտքը ԺԴ-ԺԸ Դարերում» (ՊԲՀ) 1971, թիւ 2, էջ 23-44), «Օտարալեզու Հայ Գրականութիւնը Չորրորդ Դարում» (ՊԲՀ, 1973, թիւ 3, էջ 27-51), «Արտազի Հայկական Իշխանութիւնը եւ Ծործորի Դպրոցը» (ԲՄ, թիւ 11, 11, 1973, էջ 125-209), «Հայերը Հին Մոսկուայում եւ Մոսկուա Տանող Ճանապարհների Վրայ» (ԲՄ, թիւ 13, 1980, էջ 7-105), «LE REGISTRE D'UN MARCHAND ARMENIEN EN PERSE, EN INDE ET AU TIBET »(1682-1698). «Annales», P.5 1967, No. 2:
Առանձին հատորներով լոյս տեսած Լ. Խաչիկեանի աշխատասիրութիւնները՝ «Փոքր Հայքի Սոցիալական Շարժումների Պատմութիւնից», Դ. Դար (Երեւան, 1951), «ՋԴ. դարի Հայերէն Ձեռագրերի Յիշատակարաններ» (Երեւան, 1950), «ԺԵ. Դարի Հայերէն Ձեռագրերի Յիշատակարաններ», Ա. Հտր. (Երեւան, 1955), Բ. Հտր. (Երեւան, 1958), Գ. Հտր. (Երեւան, 1967), «Ցուցակ Ձեռագրաց Մաշտոցի Անուան Մատենադարանի», Ա. Հտր., (Երեւան, 1965), Բ. Հտր., (Երեւան, 1970) |հեղինակից՝ Աս. Մնացականեան|, «Յովհաննէս Քռնեցի, Յաղագս Քերականին» (Երեւան, 1977), « Յովհաննէս Տէր-Դաւթեան Ջուղացու Հաշուետումարը»(Երեւան, 1984) |հեղինակից՝ Յ. Դ. Փափազեան): Անոր գիրչին կը պատկանի նաեւ՝ «Հայաստանի Քաղաքական Վիճակը եւ Սոցիալտնտեսական Յարաբերութիւնները ԺԴ-ԺԵ. Դարերում» («Հայ Ժողովրդի Պատմութիւն», Ակադ. Հրատ., Դ. հտր., Երեւան, 1972, էջ 15-80) ուսումնասիրութիւնը:
Լ. Խաչիկեան կը մահանայ Երեւան, 12 Մարտ, 1982 թուականին:
Աղբիւրներ
Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս, Հատոր Ժ., Պէյրութ, 1984, էջ 354
Վարդան Ամիրեան
Վարդան Ամիրեան (25 Օգոստոս1960, Կամօ, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ աճպարար։ Հայ աճպարարներու միութեան նախագահ ։
Կենսագրութիւն
Վարդան Ամիրեանը ծնած է 25 Օգոստոս1960-ին, Կամօ քաղաքին մէջ։ 1976-ին աւարտած է Երեւանի Ստեփան Շահումեանի անուան թիւ 1 միջնակարգ դպրոցը, այնուհետեւ սորված է նորաձեւութեան քոլեջին մէջ։ 1982-1984 թուականներուն սորված է Երեւանի էստրադային արուեստի քոլեջին մէջ, 1985-1987 թուականներուն` Լենինկրատի Էստրադային արուեստի ստեղծագործական բարձրագոյն արուեստանոցին մէջ։ Երկար տարիներ աշխատած է Հայհամերգ միաւորումին մէջ։ Որպէս մէնակատար-աճպարար՝ հիւրախաղերով շրջագայած է տարբեր երկիրներ, Հայաստանի մարզերը եւ գիւղերը։
1987-ին աճպարարներու առաջին համամիութենական փառատօնին, միկրոմագիայի բաժնին մէջ արժանացած է լաւագոյն մասնակից կոչման։ 1993-2005-ականներուն ապրած եւ ստեղծագործած է Իսրայէլի մէջ, ուր հիմնած է աճպարարներու դպրոց։ 2000-ին Իսրայէլի աճպարարներու փառատօնին, որպէս աճպարար ուսուցիչ եւ աճպարարական հնարքներու բեմադրող արժանացած է արծաթէ կախարդական փայտիկի։
Միջազգային մոգերու ընկերութեան անդամ է։ Կը հանդիսանայ նոր աճպարարական ոճի հեղինակ, որ կը կոչուի էթնիկ մէջիք։ Հեղինակած է տարբեր աճպարարական հեռուստատեսային շոուներ, համագործակցած է Հայաստանի հանրային եւ «Արմենիա» հեռուստաընկէութիւններու հետ` «Կախարդական դղեակ» եւ «Մեծ հրաշքներու փոքր գաղտնիքները» հեռուստանախագծերով։ Աճպարարական համարներ բեմադրած է ներկայացումներու մէջ` «Դոն Ժուան», «Ջին ջան»։ 2010-ին «Եւրոտեսիլ» երգի միջազգային մրցոյթին Հայաստանը ներկայացնող բեմադրութեան մէջ հադես եկած է իր հեղինակային աշխատանքով` կորիզի մէջէն բացուող ծիրանի ծառով։ Նոյն թուականին Հայաստանի մէջ հիմնադրած է հայ աճպարարներու միութիւնը, որու նախագահն է։ Հեղինակած է բազմաթիւ հնարքներ։ Կը տիրապետէ երաժշտական գործիքներու, զբաղուած է վոկալով։ Կ՚ուսումնասիրէ հոգեբանութիւն, փիլիսոփայութիւն, կը տիրապետէ հիպնոսին, հանդէս կու գայ բեմական հիպնոսով ։
Վարդան Ամիրեանը հայ աճպարարական արուեստը ներկայացուցած է աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ աճպարարներ
Ֆրետերիք Նիցչէ
Ֆրետերիք Նիցչէ (Friedrich Wilhelm Nietzsche, ծնած է 15 Հոկտեմբեր, 1844-ին, Լուտցենին մերձ Ռոքէն բնակավայրի մէջ գերմանացի փիլիսոփայ, բանաստեղծ, երգահան եւ դասական բանասէր։ Նիցչէն 24 տարեկանին դասական բանասիրութեան փրոֆէսօր էր Բազելի մէջ։
Ստեղծագործական առաջին տարիներէն կ՛ըմբոստանայ էփիլիսոփայութեան իր կուռքի՝ Շոփենհաուըրի դէմ, որու փիլիսոփայութիւնը կը մեկնաբանէ իբրեւ յոռետեսութիւն, եւ այդ քննադատութիւնը անոր երկերու կեդրոնական թեմաներէն է։ Անոր փիլիսոփայյութիւնը բարոյականութեան, կրօնի, փիլիսոփայութեան, գիտութեան եւ արուեստի սուր քննադատութիւն է։ Ժամանակակից մշակոյթի հիմնական բնոյթը, ըստ անոր, անկումայնութիւնն է՝ հակառակ հին Յունաստանի մշակոյթին։ Նիցչէն շարունակ կ՛անդրադառնայ քրիստոնէական բարոյականութեան եւ քրիստոնէական ու պղատոնական մետաֆիզիկային։ Ան ճշմարտութեան արժէքը ընդհանրպէս հարցականի տակ կը դնէ։ Գերմարդու, առ իշխանութիւն կամքի եւ նոյնի յաւէրժական վերադարձի յղացքները այսօր ալ բուռն բանավէճերու եւ մեկնաբանութիւններու առիթ կու տան։
Նիցչէի միտքը փիլիսոփայութեան համար շրջադարձային նշանակութիւն ունի։ Անոր գրութիւնները համակարգուած շարազանոնքէ զերծ են։ Ան փիլիսոփայութեան մէջ զայն փոխարինեց ասոյթով։ Անոր ոճը եւ անոր գրութիւնները, բանաստեղծական ժառանգութեան եւ քնարական շունչով գրուած «Այսպէս խօսեցաւ Զրադաշտը» երկի հետ միասին, ապահոված են նաեւ անոր գրողական կշիռը։ Ամենեւին չափազանցութիւն չէ, երբ Կոթֆրիդ Պենը կը գրէ. «Ան մեր ժամանակաշրջանի երկրաշարժն էր եւ Մարթին Լուտերէն ետք գերմանացի մեծագոյն հանճարը»։
Կենսագրութիւն
Այնուհետեւ 1854էն կ՛այցելէ Նաումպուրգի եկեղեցական գիմնազիան։ Այնտեղ ի յայտ կու գան անոր երաժշտական եւ գրական հակումները։
Մտածողութիւնը եւ գործը
Նիցչէն կը սկսի իբրեւ բանասէր, սակայն սկզբէն իսկ, ինքզինք կ՛ընկալէ իբրեւ փիլիսոփայ կամ ազատ մտածող։ Ան ասոյթային կարճ ձեւի եւ ընթերցողին իր մէջ ներքաշող արձակ ոճի վարպետն է։ Համակարգուած մտածողութեան բացակայութիւնը կրնայ ցիրուցան մտքերու տպաւորութիւն ձգել։ Սակայն այդպէս չէ։ Այդ ոճը անոր ստեղծագործութեան ձեւին եւ դիտարկման ազատութիւնը կը հաղորդէ։ Փիլիսոփայութեան խնդիրներու մէջ խորանալու Նիցչէական ոճը երբեմն արուեստագիտական է, երբեմն գիտական, երբեմն գեղագիտական եւ այլն։
Անոր երկերուն բազմաթիւ հատուածները կրնան հոգեբանական գիտութեան վերաբերիլ։ բազմաթիւ ուսումնասիրողներ, անմիջական կապ մը կը տեսնեն անոր կեանքին եւ գործին միջեւ։
Փիլիսոփայութեան ընդհանուր ակնարկ
Նիցչէի միտքն ու գործը յաճախ որոշակի շրջաններու կը բաժնեն։ Ընդունուած է հետեւեալ դասակարգումը. * Վակնէրեան-Շոփէնհաուըրեան շրջան (1872-1876)։ Կը յատկանշուի այս երկու անձերուն ազդեցութեամբ եւ ռոմանթիքական գունազարդմամբ։ Այս ժամանակահատուածը կ՛ընդգրկէ հետեւեալ երկերը.
Իր փիլիսոփայական երկերուն կողքին Նիցչէն հրատարակած է նաեւ բանաստեղծութիւններ, որոնց մէջ եւս անոր փիլիսոփայական միտքը կը թեւածէ։ Անոնց մէկ մասը զետեղուած է տարբեր գիրքերու մէջ եւ ամփոփուած Հովուերգութիւններ Մեսսինայէն (1882) ժողոուածուին մէջ։ Երաժշտութեան մէջ անոր աւանդը զգալի է յատկապէս Lied-ի (երգ) տեսակով։ Երկար ժամանակ բանավէճերի առարկա էր Նիցչէի յետմահու ժառանգութեան հարցը։ Նիցչէ-Արխիւի հրատարակած Երկերի ժողովածուէն ետք ծայր առած բանավէճերու հարցին մէջ զգալի պարզաբանում բերաւ Քարլ Շլեխտայի՝ մեր դարի կէսերէն ետք հրատարակած երկհատորեակը։ Խօսքը կը վերաբերի իրականութեան մէջ գոյութիւն չունեցող կամ սոսկ իբրեւ ստեղծագործական մտայղացում գոյութիւն ունեցող Կամք առ իշխանութիւն երկին եւ բազմաթիւ միջամտութիւններուն եւ աղաւաղումներուն, որոնք կատարուած էին քրոջը կողմէ։- Նիցչէի միտքը կը վերլուծուի եւ կը մեկնաբանուի տարբեր դիրքերէ։ Կեղծարար է ան, որ Նիցչէն կը մեկնաբանէ՝ օգտագործելով ինքնիրմէ կատարուող մէջբերումները։ Այս մտածողի լեռնահանքերուն մէջ իւրաքանչիւր մետաղ կարելի է գտնել։ Նիցչէն ըսած է ամէն ինչ եւ անոր հակառակը (Ճորճիօ Քոլլի)։ Այդ փիլիսոփայութեան որեւէ կանոնական վերարտադրութիւն գրեթէ անհնար է։