cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մշոյ Ճառընտիր
Նկարագրութիւն
Ձեռագիրը ճոխ զարդարուած է լուսանցքային զարդերով, գլխազարդերով եւ զարդագիրերով։ Վառ եւ ինքնատիպ են գլխազարդերը, որոնք կը յիշեցնեն շքեղ գորգեր՝ երկրաչափական, բուսական եւ անասնական զարդանախշերով: Լուսանցքային զարդերը կը զարդարեն ամէն մէկ միաւորի սկիզբ։
Բովանդակութիւն
Ձեռագիրը ճառերու, վարքերու, վկայաբանութիւններու, պատմական քաղուածքներու եւ ներբողներու ժողովածու մըն է, որոնք դասաւորուած են տարուան տօներուն համաձայն, որմէ եկած է ժողովածուին «Տօնական» անունը։ Պահպանուած են երկու տէրունական նկարներ, մէկ էջին մէջ «Քրիստոսի Ծնունդը» իրեն կցուած նկարներով եւ այլ թերթի մէկ երրորդին մէջ՝ «Քրիստոսի Երուսաղէմ Մուտքը»։
Սկզբնական Տեսք
Ձեռագիրը սկզբնական շրջանին ունեցած է 660 թերթ: 17 թերթ պահուած է Վենետիկի մէջ, 1 թերթ՝ Վիեննայի մէջ, իսկ 1977 թուականին Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանը Մոսկուայի Լենինի անուան գրադարանէն ստացած է 2 թերթ, որոնք անջատուած էին 1918-ին։
«Մշոյ Ճառընտիր»ի Առեւանգում
1203-ին մոնկոլ-թաթարական յարձակումներու ատեն, Աստուածատուրը կը սպաննուի եւ իր ունեցուածքը կը բռնագրաւուի: Բաբերդ քաղաքի աւերման ատեն, ձեռագիրը տակաւին չէր աւարտած, կազմ ու յիշատակարան չունէր: Խլաթ քաղաքի դատաւորը պատճառաբանելով, թէ թուրք դատաւորը իրենց պարտք ունի, կը վերցնէ Աւետարանը:
1206-ին Մուշ քաղաքի Ս. Առաքելոց վանքի հոգեւորականը եւ տեղի բնակչութիւնը կ'իմանան, որ թուրք դատաւորը վաճառքի հանած է Աւետարանը, մէկ տարուան բանակցութիւններէ ետք, կը յաջողին չորս հազար արծաթէ դրամի փոխարէն Աւետարանը ձեռք բերել եւ զայն կը տեղափոխեն Մշոյ Առաքելոց վանք:
Հայոց Ցեղասպանութեան տարիներուն, ձեռագիրը կրկին կը փրկուի ոչնչացումէ: Երկու հայ կիներ գաղթի ճամբուն վրայ կը գտնեն ձեռագիրը եւ կը վերցնեն իրենց հետ: Անոնք ձեռագիրը երկու մասի կը բաժնեն, որպէսզի եթէ մէկը մահանայ, գոնէ միւսը կարենայ փրկել մատեանը: Երկու կիներն ալ կ'ուղղուին դէպի Արեւելեան Հայաստան: Կիներէն մէկը կը հասնի Էջմիածին եւ ձեռագիրը կը յանձնէ, իսկ միւս կինը կը մահանայ, սակայն մինչ այդ ան ձեռագիրին մէկ մասը կը թաղէ Էրզրումի վանքի բակին մէջ:
1920-ին, ռուսական բանակի սպայ մը կը գտնէ ձեռագիրը եւ կը տեղափոխէ զայն Թիֆլիս, յանձնելով «Հայկական Ազգագրական ընկերութեան» թանգարանին, ուրկէ կը տեղափոխուի Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարան :
Մատեանին Քանդակը
Դաւիթ Երեւանցին «Մշոյ ճառընտիր» մատեանը խորհրդանշող քանդակ մը նուիրած է Հայաստանին` հայ գրատպութեան 500-Ամեակին եւ Երեւանը գիրքի համաշխարհային մայրաքաղաք հռչակուելուն առիթով :
Անթոնիա Արսլանի «Լուռ Հրեշտակը»
Անթոնիա Արսլանի «Լուռ Հրեշտակը» մարդկային դիմացկունութեան եւ հերոսական հաւատքի պատմութիւն մըն է՝ Հայոց Ցեղասպանութեան եւ հայկական մեծագոյն ձեռագիրին՝ «Մշոյ ճառընտիր»ին ոդիսականին շուրջ հիւսուած ։
Ծանօթագրութիւն
Ստորոգութիւն:Ձեռագիրներ
Խեթական Պետութիւն
Խեթական Պետութիւն, Խատտի, Հաթի, հնագոյն պետութիւն Փոքր Ասիոյի մէջ։
Խեթական պետութիւնը ընդգրկած է մօտաւորապէս Հալիս գետին աւազանը։
Խեթական կայսրութիւնը կուլ տուած է Միտանիի թագաւորութիւնը, իշխած է Հիւսիսային Սուրիոյ, իր գաղութներուն վերածած է Փոքր Ասիոյ ծայրամասերը եւ մրցակցած՝ Եգիպտոսի հետ։
Խեթերու գաղութարար եւ նուաճողական քաղաքականութիւնը բնորոշ էր անով, որ անոնք կը ձգտէին տարածքային հակամարտութիւններ լուծել ոչ միայն ռազմական յաղթանակներու հաշւոյն, այլեւ՝ դիւանագիտութեան շնորհիւ։ Համաձայնագիրերու կնքման շնորհիւ հարեւան երկիրներու վերնախաւերուն հետ, կայսրութեան միացած են Ալալախը եւ Խալպան, Թարխունտասան եւ Կարքեմիշը։
Խատտուսիլի Ա. Մուրսիլի Ա. Տելիպինիի թագաւորները ընդալայնած են խեթական պետութեան սահմանները՝ ընդգրկելով Փոքր Ասիոյ շարք մը այլ շրջաններ։ Մուրսիլի Ա. գրաւած է Բաբելոնը եւ Հալէպը (ժամանակակից Հալէպը)՝ կողոպտած է այդ օրերու մեծ քաղաքները։ Մուրսիլի Ա.-ի մահէն ետք, սկսած է գահակալական պայքար մը, որուն վերջ տուած է Տելիպինուն եւ Խեթական պետութիւնը կրկին հզօրացած է։
Պատմագիտութեան մէջ կը յիշուին Հին խեթական` Ք.Ա. 1680-1500, Միջին  խեթական` 1500, եւ Նոր խեթական՝ 1380-1190, թագաւորութեան շրջանները:
Ք․Ա․ 16-րդ դարուն սկսած է խեթական պետութեան պատմութեան շրջան մը, որ սկզբնաղբիւրներու չգոյութեան պատճառով չէ ուսումնասիրուած։ Ենթադրուած է, որ այս շրջանին խեթական պետութիւնը հզօրացուցած է խուռիներու ազդեցութիւնը։
Նոր խեթական թագաւորութեան ժամանակաշրջանին, Ք․Ա․ 15-րդ դարուն վերականգնած է խեթական պետութիւնը (Նոր Թագաւորութիւն, Ք․Ա․ 15-12-րդ դարեր), որ ընդգրկած է գրեթէ ամբողջ Փոքր Ասիա ն, Հայկական լեռնաշխարհի ն արեւմտեան շրջանները եւ Հիւսիւսային Ասորիք ը:
Ք.Ա. 14-րդ դարուն խեթերուն տէրութիւնը տարածուած էր արեւմուտքի մէջ՝ մինչեւ Էգէական ծով, արեւելքի մէջ՝ Եփրատ եւ Տիգրիս գետերը, իսկ հարաւի մէջ՝ Սուրիոյ կեդրոնական մասը:
Խեթական կայսրութեան ամէնէն ուժեղ հակառակորդը կը համարուէր Եգիպտոսը։ Ք.Ա. 1275-ին սուրիական Քատէշ քաղաքէն ոչ հեռու տեղի ունեցած է Ռամզես Բ.-ի եւ Մուվատալի Բ.-ի զօրքերուն բախումը։ Այս ճակատամարտը աշխարհի առաջինն էր, որ արձանագրուած է երկու հակառակորդներուն կողմէ ալ: Ասիկա Պրոնզէ դարուն վերջին ճակատամարտն էր, իսկ խեթերը արդէն կը գործածէին երկաթէ զէնքեր։
Խեթական թագաւորները իրենց արշաւանքներուն ընթացքին բախումներ ունեցած են Հայասա յի հետ (Թուդխալիա Գ. արշաւանքները, Հայասայի «թագաւոր» Անիայի եւ Մուրսիլի Բ.-ի միջեւ պատերազմները), կնքած են պայմանագիր (Սուպիլուլիումա Ա.-ի եւ Հայասայի «թագաւոր» Հուկկանայի միջեւ): Սուպիլուլիումա Ա. բազմիցս արշաւած է Եգիպտոսի վրայ եւ խլած Ասորիքի կարգ մը շրջաններ, Միտաննին ենթարկուած է խուռիներուն։
Ք.Ա. 12 դարու երկրորդ քառորդին Փոքր Ասիա ներխուժած թրակա-փռիւգիական ցեղերը կործանած են Խեթական պետութիւնը:
Խեթական Պետութեան Համակարգը
Խեթական պետութիւնը վաղ ստրկատիրական պետութիւն մըն էր։
Հին թագաւորութեան ժամանակարշրջանին՝ հողին մէկ մասը եղած է թագաւորին սեփականութիւնը։ Թագաւորին իշխանութիւնը սահմանափակուած է ստրկատիրական վերնախաւին խորհուրդով։
Նոր թագաւորութեան շրջանին թագաւորին իշխանութիւնը սահմանափակուած էր։ Երկրին տարբեր մարզերը կառավարած են թագաւորին կողմէ նշանակուող փոխարքաները։ Հասարակութեան մէջ առաւել բարձր դիրք գրաւողները հողաբաժին կու տային իրենց ստորադրեալներուն, որոնք փոխարէնը պարտաւոր էին կատարելու համապատասխան տնտեսական պարտոյթ (սահհան) կամ զինծառայութիւն։ Սահհանը եւ պարտոյթի միւս ձեւը՝ լուծծին, համանման էին ճորտատիրութեան։
Բացի թագաւորէն, թագաւորական տան անդամներէն եւ բարձր պաշտօնեաներէն, իբրեւ առանձին ընկերային խաւ, հանդէս կու գային զինուորները եւ քուրմերը։ Կար բնակչութեան միջակ եւ հողազուրկ ազատ դաս մը։ Ստրուկները համեմատաբար փոքրամասնութիւն էին։ Ազատներու եւ ստրուկներու միջեւ կար ռազմագերիներու միջանկեալ խաւ մը, որոնց տուած են հողաբաժիններ։
Քաղաքներու եւ գիւղերու բնակիչները կ'ապրէին համայնքներով։ Խեթական պետութեան կազմին մէջ մտած են բազմաթիւ կիսանկախ թագաւորութիւններ, որոնցմէ շատեր կառավարուած են թագաւորական տոհմին անդամներուն կողմէ։
Խեթական կայսրութիւնը Հին Աշխարհի ամէնէն ազդեցիկ ուժերէն մէկն էր։ Հոս ի յայտ եկած է առաջին սահմանադրութիւնը. խեթերը առաջինը կիրարկած են մարտակառքերը եւ պաշտած են երկգլխանի արծիւ ։
Տնտեսութիւն
Խեթական պետութեան տնտեսութիւնը հիմնուած էր անասնապահութեան եւ հողագործութեան վրայ։ Հողագործութիւնը զարգացած էր գետերու հովիտներուն, իսկ անասնապահութիւնն ունէր կիսաքոչուորական բնոյթ։
Խեթական պետութեան ռազմական հզօրութեան հիմքը ռազմակառքերով բանակն էր։
Առաջին սահմանադրութիւնը
Խեթերը շատ լուրջ կը վերաբերէին իրաւական հարցերու նկատմամբ, որովհետեւ կը հաւատային, թէ համաձայնագիրերը կը կազմուէին ոչ միայն մարդոց, այլեւ աստուածներու առջեւ։ Օրէնքի խախտումը կը հաւասարէր աստուածները վիրաւորելու հետ։ Խեթական օրէնքները սրբութիւն էին, անոնք կը կախէին երկաթեայ, ոսկեայ եւ արծաթեայ ցուցանակներու վրայ եւ կը պահէին տաճարներու մէջ։
Պալատ կը տարուէր միայն կաւէ կրկնօրինակը, որոնց շնորհիւ այսօր կարելի է գնահատել խեթերու իրաւական համակարգը:
Ըստ Խեթական օրենքներուն, գրաւուած հողին առաջնորդը «խեթերու երկիրին հետ» պայմանագիր կը կնքէր: Երկիրին, ոչ թէ թագաւորին: Անոնք կը հաւատային, թէ թագաւորը չէր կառավարեր երկիրը, այլ կը ծառայէր երկիրին: Անով կը կայանար Խեթական կայսրութեան նշանակալի տարբերութիւնը, հնագոյն աշխարհի արեւելեան երկիրներէն:
Արքան երկիրի միաւորման խորհրդանիշն էր: Մեծերու խորհուրդը՝  նախարարներու եւ հրամանատարներու խորհուրդն էր, զինուորական խորհուրդին մաս կը կազմէին բարձրաստիճան պաշտօնեաներ եւ զինուորականներ:
Այս խորհուրդը կարելի էր կոչել նաեւ առաջին սահմանադրական դատարանը, որ վիճելի հարցերու պարագային կ'որոշէր գահաժառանգի հարցը եւ յանցագործներուն պատիժ սահմանելու իրաւունք ունէր:
Իր աշխատելաոճով այս խորհուրդը նման էր հին գերմանական խորհուրդին: Այն իրաւունքներու սահմանափակումները, որոնք հաստատած էր Տելեպինոս արքան, Խեթական կայսրութեան մէջ պահպանուած են երեք դար, մինչեւ թագաւորութեան անկումը:
Յարաբերութիւններ Հայասայի հետ
Խեթերը աշխարհի այն հնագոյն ժողովուրդները եղած են, որոնք հայերը կոչած են այնպէս, ինչպէս հայերն իրենք զիրենք անուանած են՝ հայ։ Ք․Ա․ 15-13-րդ դարերուն գրուած խեթական արձանագրութիւններուն մէջ յիշատակուած է Հայասա երկիրը։ Խեթերէն յոգնակի մասնիկներ էին «սա»-ն եւ «ասա»-ն։ Հայքի գաւառներուն ու քաղաքներուն անունները՝ խեթերէնի քիչ ձեւափոխուած է, օրինակ՝ Թարհիգամա քաղաքը հայոց Թորգոման է (Երզնկայի մօտ):
Խեթական արձանագրութիւնները կը պատմեն, որ Հայք երբեմն դաշնակցած է Խաթթից արեւմուտք գտնուող Արծաւա եւ հիւսիսի մէջ գտնուող Կասկա պետութիւններուն հետ, որոնք երբեմն յարձակած են Խաթթի վրայ։
Խաթթերու Թուդհալիա Գ. թագաւորը յարձակած էր Հայքի ու Կասկայի վրայ, սակայն հայերը եւ կասկերը Կեմախի ճակատամարտին ետ մղած են խեթերը։
Թուդհալիայի մահէն ետք, դաշնակիցները յարձակած են Խաթթի վրայ, գրաւած Խաթուսա մայրաքաղաքը եւ այրած զայն։
Ք․Ա․ 1380-1346 թուականներուն Խաթթիի մէջ կ'իշխէր Սուպիլուլիումա թագաւորը, որ կործանած էր Միտանի պետութիւնը եւ հաշտութիւն կնքած Հայքի հետ, իսկ իբրեւ դաշինքի ամրապնդում՝ Հայքի թագաւոր Խուկաննան ամուսնացած է Սուպիլուիումայի դստեր հետ։ Սակայն Խաթթիի հայորդի թագաւոր Մարսիլի Բ. խախտած է դաշինքը եւ յարձակած՝ Հայքի վրայ, որուն թագաւորն էր Աննիան:
Առանց թուագրութեան
Խեթական կայսրութեան լուրջ ուսումնասիրութիւնները կը սկսին Ի. դարուն: 1906-ին, Բողազկյոյի արխիւը կը բացայայտէ խեթական արքաներու ցանկը, 1915-1916  չեխ լեզուաբան Բեդրժիխ Հրոզնին կը վերծանէ խեթական գիրերը:
Պատմաբաններու հարցը այն էր, որ խեթերը բնաւ յստակ տարեթիւեր չէին յայտներ: Անոնց արքաներուն քաջագործութիւններուն մասին բազմաթիւ գրութիւններու մէջ կը տեսնենք «յաջորդ տարի» արտայայտութիւնը, բայց արձանագրութեան տարեթիւը յայտնի չէ: Խեթերը չեն ժամանակագրած իրենց պատմութիւնը եւ չեն նշած արքաներու կառավարման ժամկէտերը: Խեթական կայսրութեան ժամանակագրութեան մասին կը տեղեկանանք դրացի երկիրներէ:
Կրօնը
Խեթերու կրօնը տեղական եւ պետական կուռքերու խառնուրդ էր: Գերագոյնը՝ ամպրոպի աստուածն էր՝ Թեյշիբը: Զինք պատկերած էին կայծակով, կացինը ձեռքին՝ մեծանիւ կառքով լծուած ցուլերով:
Խեթական աստուածներու պանթէոնը հսկայական էր եւ կրնար փոխուիլ այս կամ այն կուռքին գերակայութենէն: Խեթերը պաշտած են նաեւ անասուններ: Հանրածանօթ երկգլխանի առիւծը յառաջացած է խեթերէն: Պաշտամունքը կ'իրականացնէին ինչպէս բաց երկինքի տակ, այնպէս ալ տաճարներու մէջ: Խեթական շրջանի տաճարին կիկլոպեան շարուածք յայտնբերուած է Խաթթուսասի մէջ:
Լեզուն
Խեթական թագաւորութեան մէջ տարածուած էր ութ լեզու: Արքաները պաշտօնական արարողութիւններու ատեն կը խօսէին խեթերէն եւ աքքադերէն, հուրիերէն սովորաբար կը գրուէին արձանագրութիւնները: Բառարանները, որոնցմէ կ'օգտուէին գրչակները, կազմուած էին հիմնականին մէջ շումերական նշաններէն:
1915-ին Հրոզնին կ'ապացուցէ խեթերէնի եւ լուվիերէնի հնդեւրոպական ծագումը: Հետագայ ուսումնասիրութիւնները կը պարզեն, որ այդ լեզուներէն ծագած են լիտիերէնը, կարերէնը եւ Փոքր Ասիոյ կարգ մը այլ լեզուներ Ք.Ա. առաջին դարուն:
Ո՞ւր անհետացած են խեթերը
Իոհան Լեման իր «Խեթերը՝ հազարաւոր աստուածներու ժողովուրդը» գիրքին մէջ կը նշէ, որ խեթերը արտագաղթած են հիւսիս, ուր ձուլուած են գերմանական ցեղերու հետ: Ան կը գրէ. «Համեմատելով գերմանացիներուն հետ՝ խեթերը չափազանց բարեկիրթ են եւ հաշուենկատ… եւ որ ամէնէն զարմանալին է եւ ընդունուած է միայն հռոմէացիներու մօտ, ըստ անոնց ռազմական կանոնին՝ աւելի շատ յոյսը կը դնէ Աստուծոյ, քան զինուորին վրայ»:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Պատմութիւն
Մանազկերտի Ճակատամարտ (1915)
Մանազկերտի ճակատամարտ, Կովկասեան ճակատի մարտերէն մէկն է՝ համաշխարհային առաջին պատերազմի ընթացքին: Ռազմական գործողութիւններու թատերաբեմը Արեւմտեան Հայաստանի մէջ (ներկայիս Թուրքիոյ արեւելեան մասին մէջ) եղած է: Չնայած ծանր կորուստներուն, որոնք եղած են, ինչպէս ռուսական, այնպէս ալ թրքական կողմէն, ճակատամարտէն ետք ռազմական իրավիճակի առումով գրեթէ ոչինչ փոխուած է. Ռուսաստանը ձեռք բերած է վարուելագիտական փոքր առաւելութիւն մը:
10 Յուլիս 1915-ին կովկասեան բանակային 4-րդ մարմինի զօրավար Պ. Օգանովսկիի գլխաւորութեամբ կը սկսի յարձակումը՝ Մանազկերտէն արեւմուտք ինկած բարձունքները գրաւելու համար: Սակայն անոնց կը դիմագրաւէ թրքական քանի մը բաժին` մօտ 40.000 մարդ, որոնց մասին սկիզբէն տեղեկութիւն չկար: 16 Յուլիս-ին օսմանեան բանակը Ապտուլքերիմ փաշայի գլխաւորութեամբ հակայարձակման կ՛անցնի: Հակամարտող կողմերէն, թրքական կողմի զինուորներու քանակը մօտ երեք անգամ հակառակորդի ուժերուն կը գերազանցէր: Օգանովսկիի ջոկատները ստիպուած էին նահանջել Մանազկերտէն` կորսնցնելով զինամթերքով գնացքը: 20 Յուլիս-ին, թուրքերը կը վերագրաւեն Մանազկերտը, իսկ 27 Յուլիս-ին ռուսական զօրքերը Մուշէն դուրս կը մղեն : Ռուսական հաղորդակցութեան վատ պայմաններու պատճառով, Նիքոլայ Յուդենիչ, որ Կովկասեան ռազմաճակատի գլխաւոր հրամանատարն էր, չէր գիտնար, որ ռուսական բանակը յարաբերական կայունութիւն ձեռք բերած է ճակատին վրայ, մինչեւ 22 Յուլիս. Յուդենիչը թուրքերու յարձակման մասին իմացած էր 22 Յուլիս-ին:
Հասկանալով, որ եթէ օսմանցիները շարունակեն յարձակումը, իր բանակը կը ոչնչանայ, Յուդենիչը կը հրամայէ նահանջիլ: Ռուսական զօրքերը Մանազկերտէն կը նահանջեն` լքելով Վանի վիլայէթը:
Նահանջէն ետք ռուսական զօրքերը շուտով կը վրախմբաւորուին եւ հակայարձակման կ՛անցնին, որուն կը մասնակցէին 22.000 հետեւակ եւ հեծելազօր: Նահանջի ժամանակ կազակական հեծելագունդը գերի կը վերցնէ 6.000 թուրք: Ռուսական կողմի կորուստը 7.000-10.000 մարդ կը կազմէր, թրքական կողմի կորուստը անյայտ է: Մանազկերտը կը գրաւուի, սակայն Յուդենիչը ժամանակ չունէր յաջողութիւնը զարգացնելու:
Հետեւանքներ
1915-ին Կովկասեան ճակատը համեմատաբար հանգիստ էր: Ռուսաստանը այս հանգստութիւնը որպէս երկրորդական ճակատ կը դիտէր` լեհական ճակատին նախընտրութիւն տալով: Մանազկերտի գրաւումը գրեթէ ոչինչ չի փոխեր ռազմական իրավիճակին մէջ, սակայն գերմանական ճակատին վրայ շարունակուող կորուստներու վրայ, բարոյական դրական նշանակութիւն ունէր:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ռուսաստանի ճակատամարտներ Ստորոգութիւն:Օսմանեան կայսրութեան ճակատամարտներ Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ ճակատամարտներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի ճակատամարտներ Ստորոգութիւն:Համաշխարհային առաջին պատերազմի ճակատամարտներ
Պրիւժ
Պրիւժ կամ Բրիւգգէ, (Brugge [ˈbrʏʝə], Bruges), Պելճիքայի Արեւմտեան Ֆլանդրիա նահանգի գլխաւոր քաղաքն է։ Եւրոպայի ամենագեղատեսիլ քաղաքներէն մէկը։ Բնակչութիւնը՝ ։ Միջնադարեան շրջանին, երբ քաղաքը կը գտնուէր իր ծաղկման գագաթնակէտին ունէր աւէլի քան 200,000 բնակիչ։
Բնակչութիւն
Պրիւժը կարեւոր տնտեսական քաղաք է։
XX դարուն վերջերը քաղաքէն քիչ մը հեռու կառուցուած է ժամանակակից նաւահանգիստ Զեպռիւկէն, անոր շնորհիւ Պրիւժը վերադարձած է իր կորսնցուցած ծավալային առեւտուրի քաղաքի տիտղոսը։
Տիրամայր Պենուա
«Տիրամայր Պենուա» կամ «Ծաղիկներով Տիրամայրը» (1478—1480), Լէոնարտօ տա Վինչիի վաղ շրջանի նկարներէն, որը հաւանաբար մնացեր է անաւարտ: 1914 թուականին այն ձեռք բերուեցաւ Թագաւորական Էրմիթաժի կողմէ, պալատական ճարտարապետ Լէոնթի Նիկոլաեւիչ Պենուայի կնոջ՝ Մարի Ալեսանտրովնայի կողմէ:
Նկարագրութիւն
«Ծաղիկներով Տիրամայրը » երիտասարդ Լէոնարտօ տա վինչիի առաջին գործերէն մէկն է: Ֆլորենցիոյ մէջ գտնուող Ուֆֆիցի պատկերասրահին մէջ կը պահպանուի հետւեալ գրութեամբ նկարը.
Կ'Ենթադրուի, որ ատոնցմէ մէկը «Տիրամայր Պենուան » է, իսկ երկրորդը «Մեխակով Տիրամայրը»՝ Միւնիւխի Հին փինաքոտեք թանգարանէն։
Շատ հաւանական է, որ երկու նկարներն ալ եղեր են Լէոնարտօյի` որպէս ինքնուրոյն նկարչի առաջին գործերէն: Այդ ժամանակ ան ընդամենը 26 տարեկան էր եւ արդէն վեց տարի հեռացեր էր իր ուսուցիչ Անտրէա տել Վերոքքիոյի արհեստանոցէն: Ան արդէն ունէր իր ուրոյն ոճը, սակայն մեծ մասամբ կը հենուէր 15-րդ դարու ֆլորենցիացիներու փորձի վրայ։ Չի բացառուիր նաեւ այն փաստը, որ Լէոնարտօն գիտէր 1466-1470 թուականներուն իր ուսուցիչի կողմէն ստեղծուած «Տիրամայրը մանկան հետ» կտաւը: Ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան, որ երկու նկարներու միջեւ ընդհանուր գիծեր կը հանդիսանան մարմնի մէկ երրորդ աստիճանով թեքուածութիւնը, ինչպէս նաեւ կերպարներու ընդհանրութիւնը` երկու Տիրամայրերու երիտասարդութիւնը, եւ Մանուկներու մեծ չափերի գլուխները:
Լէոնարտօ տա վինչի Տիրամօրը Մանկան հետ տեղաւորած է կիսամութ սենեակի մէջ, ուր միակ լոյսի աղբիւր կը հանդիսանայ սենեակի խորքը տեղադրուած կրկնակի պատուհանը: Անոր կանաչաւուն լոյսը չի կրնար ցրել կիսախաւարը, եւ միաժամանակ կը հերիքէ, որպէսզի տեսանելի դարձնէ Տիրամօրն ու երիտասարդ Քրիստոսին: Գլխաւոր «աշխատանքը » կը կատարէ՝ ձախ կողմէն ճառագող լոյսը: Լոյսի ու ստուերի շնորհիւ վարպետը կարողացեր է նկարին կենդանութիւն տալ եւ ստանար երկու կերպարներ:
«Երիտասարդ նկարիչի առաջին ինքնուրոյն աշխատանքները կը տարբերուին իրենց բնաբանով, կեանքէն վերցուած բնաբան լուծումներով, ուր երիտասարդ մայրն է` հագնուած եւ մազերը յարդարուած, Լէոնարտօ տա Վինչիի  ժամանակակիցներու ոճով, երեխայի հետ խաղալով կը մեկնէ անոր  խաչածաղիկ: Խաչելութեան աւանդական նշանը կ'ընկալուի որպէս անմեղ խաղալիք՝ դէպի, որը մանկօրէն կը ձգտի մանուկ Յիսուսը` յարուցելով երիտասարդ տիրամօր ժպիտը, որ կը հիանայ իր որդւոյն` աշխարհը իւրացնելու առաջին փորձերով »:
«Տիրամայր Պենուայի» վրայ աշխատաքի ժամանակ Լէոնարտօն օգտագործեր է իւղաներկ, որու մասին մինչ այդ Ֆլորենցիոյ մէջ ոչ-ոք գիտէր: Եւ հակառակ անոր, որ հինգ հարիւրամեակ անց ներկերը փոխուեր են` դառնալով աւելի գունեղ, այնուամենայնիւ յստակօրէն նկատելի է, որ Լէոնարտօն հրաժարուեր էր Ֆլորենցիոյ համար աւանդական դարձած բազմազան ներկերէն: Ատոր փոխարէն ան լայնօրէն կը կիրառէ իւղաներկերու հնարքները, որպէսզի յստակօրէն հաղորդէ լոյսի ու ստուերի նրբագեղութիւնը: Երկնագոյն-կանաչաւուն երանգը, դուրս բերաւ կտաւէն կարմիր գոյնը` որով սովորաբար կը շրջապատէին Տիրամօրը: Ատբր հետ մէկտեղ թեւքերու ու թիկնոցի համար ընտրուած էր չէզոք գոյն, որը նրբօրէն ներդաշնակութեան կը բերէր սառ եւ տաք գունային ստուերները:
Լէոնարտօ տա վինչիի «Տիրամայր» աշխատանքը բաւականին յայտնի էր այն ժամանակուայ նկարիչներուն: Երիտասարդ տա Վինչիի գործելաոճը իրենց աշխատանքներուն մէջ կ'օգտագործուէին ոչ միայն իտալական վարպետները, այլ նաեւ` նիտեռլանտական: Կ'նթադրուի, որ տասնեակ աշխատանքներ կատարուեր են ճշգրտօրէն անոր ազդեցութեամբ: Ատոնց մէջ է Տրեզտենի պատկերասրահին մէջ պահուող Լորենցո տի Քրետիի «Տիրամայրը մանկան եւ Յովհաննէս Մկրտիչի հետ», ինչպէս նաեւ Ռաֆայէլ Սանթիի` «Տիրամայրը  մեխակներով» կտաւները: Սակայն հետագային անոր հետքերը վերացան, եւ շուրջ մէկ հարիւրամեակ Լէոնարտօյի կտաւը համարուած էր կորած:
Նկարի պատմութիւն
Մինչ օրս չկան յստակ տեղեկութիւններ նկարի նախնական ճակատագրի մասին: կ'նթադրուի, որ անոր մասին կը խօսի Մ. Ֆ. Պոքքին 1591 թուականի իր «Ֆլորենցիա քաղաքի տեսարժան վայրերը» գիրքին մէջ : '':
Կտաւը, որու հետքերը կորսուած էին մինչեւ 19-րդ դարը, իր  անուանումը ստացաւ վերջին սեփականատէրեր` ռուսական նշանաւոր նկարիչներու տոհմէն` Պենուաներէն: Այն 1914 թուականին ձեռք բերուեցաւ  Թագաւորական Էրմիթաժի կողմէն`  պալատական ճարտարապետ Լէոնթի Նիկոլաեւիչ Պենուայի կնոջ ` Մարի Ալեքսանտորավնայէն (1858—1938, աղջկական ազգանունը` Սափոժնիքովա): Անոր քով նկարը յայտնուեցաւ համաձայն կտակի, վաճառական-միլիոնատէր, բարերար հօրմէ`  Ա.Ա Սափոժնիքովից (պատկերասրահի սեփականատէր Ա.Պ. Սափոժնիքովի որդին ): Ընտանիքին մէջ կը պատմուէր աւանդութիւն, ըստ որու իբրեւ նկարը գնուեր է Ասթրախանում` թափառական իտալացի երաժիշտներէն, ուր Սափոժնիքովները ունէին խոշոր ձկնաբուծարան: Կտաւի հետագայ ճակատագրի մասին մինչեւ 20-րդ դարը  այլ տեսակետներ չեն եղեր: 1908 թուականին Է.Կ. Լիփկարտը կը գրէր.
Միայն 1974 թուականին հրապարակուեցաւ փաստական նիւթեր այն մասին, թէ ինչ հանգամանքներու մէջ «Տիրամայրը ծաղիկներով» կտաւը յայտնուեր է Սափոժնիքովներու մօտ: Ասթրախանի Պետական արխիւի մէջ յայտնաբերուեցաւ «1827 թուականին Ալեքսանտր Փեթրովիչ Սափոժնիքովի ցանկը»:
Նկարագրութեան մէջ առաջինը կը նշուի «Մարիամ Աստուածածինը` աջ կողմին գրկին մէջ Մշտամանուկ Յիսուսը. վերեւի կլորակի մէջ Վարպետ Լէոնարտո տա Վինչին` Սպայ Քորսաքովի հաւաքածոյէն: Այսպէս`  բացայայտուեցաւ, որ կտաւը  վերցուած է ծերակուտական եւ հաւաքիչ Ալեքսեյ Իվանովիչ Քորսաքովի (1751/53-1821) հաւաքածոյէն:
19-րդ դարուն «Տիրամայրը ծաղիկներով» կտաւը յաջողութեամբ ենթարկուեցաւ վերանորոգութեան, որու մասին կայ յիշատակութիւն «1827 թուականին Ալեքսանտր Փեթրովիչ Սափոժնիքովի ցանկի» մէջ : Կ'ենթադրուի, որ տեղափոխումը կատարած է Թագաւորական Էրմիթաժի աշխատակից եւ Նկարչական Ակադեմիայի նախկին շրջանաւարտ Եւկրաֆ Քարչը: Յայտնի չէ այդ պահուն նկարը կը գտնուէր սպայ Քորսաքովի հաւաքածոյի մէջ, թէ արդէն գնուած էր Սափոժնիքովի կողմէն:
1912 թուականին Պենուաները որոշեցին վաճառել «Տիրամայրը ծաղիկներով» կտաւը, եւ փորձաքննութեան նպատակով տարին այն Եւրոպա, ուր լոնտոնցի հնաոճ իրերու մասնագէտ Ճոզէֆ Տիւվինը գնահատեց այն 500 հազար ֆրանք: Կտաւը Լէոնարտօյին պատկանելու փաստը հաստատեց նաեւ այդ ժամանակուայ խոշոր հեղինակութիւններէն մէկը` Պերնարտ Պերենսոնը.
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Լէոնարտօ տա Վինչիի նկարներ Ստորոգութիւն:Էրմիթաժի նկարներ Ստորոգութիւն:1478 նկարներ Ստորոգութիւն:Իտալիոյ արուեստ
Թրակիա
Թրակիա (Θράκη, Тракия, Trakya, Thracia), պատմա-աշխարհագրական շրջան Պալքաններու արեւելքը։ Լոզանի պայմանագիրին համաձայն Թրակիա կը բաժնուի երեք պետութիւններու միջեւ՝ Պուլկարիա (հիւսիսային Թրակիա), Յունաստան (Արեւմտեան Թրակիա) եւ Թուրքիա, որուն կ'անցնի Արեւելեան Թրակիոյ տարածաշրջանին ամէնէն մեծ քաղաքին՝ Կոստանդնուպոլսոյ հետ միասին։
Թրակիոյ կեդրոնը կը գտնուի աշխարհագրապէս շատ կարեւոր դիրք ունեցող Ատրիանապոլիս քաղաքը։ Հակառակ անոր, որ մինչեւ Ա. համաշխարհային պատերազմը Թրակիոյ մէջ կը գերակշռէին պուլկարացիները, ներկայիս տարածաշրջանին մէջ 13 միլիոն բնակիչներուն 10 միլիոնը թուրք է, 1 միլիոնը պուլկարացի եւ 0,2 միլիոնը յոյն։
Անուանում
Անուանումը ստացած է նախապէս հոն բնակուած հնդեւրոպական տարբեր ցեղերու թրակացիներ ընդհանուր անունէն ։ Հին անունը՝ Արեիա ։:
Իրաքլիա
Իրաքլիա (յուն․՝ Ηρακλειά), Էգէական ծովու կղզի, Փոքր Քիքլատես, Քիքլատես, Յունաստան։
Տեղեկութիւններ
Տարածութիւնն է 17,795 քլ․²։  Կը գտնուի Նաքսոս եւ Իոս կղզիներուն միջեւ,  Սհինուսային արեւմուտքը։  Իրաքլիա Փոքր Քիքլատեսի ամենաընդարձակ կղզին է։  Կը գտնուի կղզեխումբին արեւելեան կողմը, Նաքսոսին հարաւը։
Նաւահանգիստն է՝ Այիոս Եորղոս, իսկ գլխաւոր գիւղը (մայրաքաղաքը)՝ Փանայիա։  Քիքլատեսի ամենամեծ քարայրները Իրաքլիա կը գտնուին։  Ամենօրեայ հերթականութեամբ՝ ծովու ճամբով, կապուած է Փիրէային, Սիրոս, Նաքսոս եւ Փարոս կղզիներուն։
Կղզիին տարածքին գտնուած են 5000 տարուայ բազմաթիւ պարուրաձեւ արձանագրութիւններ․ կը կոչուին «պուսուլես»։  Նաեւ Լիվատի վայրը յայտնաբերուած են Ք․Ա․ 4-րդ - 2-րդ շրջանի պատկանող բերդի մը աւերակները։
Նորագոյն պատմութեան մէջ կղզին Ամորղոսի Հոզովիոթիսա վանքին սեփականութիւնն է։
Իրաքլիայի մշակուած տարածքները 1960-ական թուականներուն 1000 սդրեմադա էր (1 ստրեմա=1000մ․)։
Բնակավայրեր
Իրաքլիա ունի երկու բնակուած բնակավայրեր․ Փանայիա, կղզիին մէջտեղն ու մայրաքաղաքը եւ Այիոս Եորղոս՝ նաւահանգիստը։  Անոր երեք բնակավայրերը՝ Այիոս Աթանասիոս, Այիոս Եորղոս եւ Փանայիա անկախ համայնք մը կազմելով՝ Իրաքլիա, մաս կը կազմեն Թիրա (Սանթորինի) նահանգին։
Բնակչութիւն
Բնակչութիւնը կը հաշուէ 141 հոգի․ 1940-ին կը հաշուէր 227, իսկ 2001-ին՝ 151։  Վերջին տարիներուն Այիոս Աթանասիոս բնակավայրը ամայացած է, սակայն կը գործածուի կղզիին անասնապահութեան գործունէութեան համար։
Նորարար ճարտարարուեստ
Այիոս Եորղոս ծոցին, 2007 Յունիսին, կը զետեղուի աշխարհի առաջին ծփուն ինքնաշարժ հովանիւը (automatic floating wind turbine), որ լուսաելեկտրական սարքերու համակցութեամբ միաժամանակ վերածուած է ջուրի աղազտումի գործարան։ Կը կոչուի «Իտրիատա» Υδριάδα։  Բնապահպանման տեսանկիւնէն, կենսուժ կը հայթայթէ առանց շրջապատը ապականէ․ կղզիին ջուրի սակաւութեան հարցը լուծած է, մանաւանդ ամրան ամիսներուն, երբ Իրաքլիա զբօսաշրջիկներով կը լեցուի։
Բուսական եւ կենդանական աշխարհ
Կղզին հարուստ է կենսաբազմազանութեամբ։ Անոր դարվար անդունդներուն ժայռոտ սրածայրերուն խորշերը յարմար են գիշատիչ թռչուններու բոյներուն համար։   2010-ին արձանագրուած էին թռչուններու 175 տեսակներ, որոնցմէ շատեր վտանգուած եւ պահպանման միջազգային օրէնքներու ենթակայ են․ 26 գիշատիչներու տեսակներ են, ինչպէս օրինակ՝ Օրնիօ անգղ (Gyps fulvus), Սեւ մեծ բազէ («Մավրոփեթրիդիս» Falco eleonorae) եւ Սփիզայթոս՝ արծիւի մեծ տեակ մը (Hieraaetus fasciatus) ։
Հնադարէն նորագոյն տարիներ
Հնագիտական պեղումներուն յայտնաբերուած են նիւթեր եւ իրեր, որոնք կը փաստեն թէ կղզին Ք․Ա․ 3-րդ հազարամեակին՝ Քիքլատեան մշակոյթ, մեծ ծաղկում ապրած է։  Միջնադարին ծովահէններու կայան դարձած է։  Լիվատի վայրը հնադարեան բերդի աւերակներ գտնուած են։  Օսմանեան գերիշխանութեան ընթացքին ծովահէններու թաքստոց եղած է։
Տե՛ս նաեւ
Տոնուսա
Քուֆոնիսիա
Սհինուսա
Քերոս
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Քիքիլատեսի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Վիեննա
Վիեննա (Wien), Աւստրիոյ մայրաքաղաքը, միաժամանակ 9 նահանգներէն մէկը։ Կը գտնուի Տանուպի ափին, Ալպեան լեռներու Վիեննական անտառ լեռնազանգուածի ստորոտին։
Ունի փոխադրամիջոցային մեծ հանգոյց մը, գետային նաւահանգիստ, միջազգային օդակայան (Շուէախաթ)։ Մեքենաշինութեան, նաւթի վերամշակման, քիմիական, երաժշտութեան, հիւսուածեղէնի եւ սնունդի արդիւնաբերական կեդրոն մըն է։ Կը հանդիսանայ աւելի քան 40 միջազգային կազմակերպութիւններու նստավայր, ինչպէս Միջազգային Հիւլէական Ուժի Գործակալութիւնը (IAEA), ԵԱՀԿ-ը (OSCE) եւ Միացեալ Նահանգներու Վիեննայի գրասենեակը (UNOV):
Ստուգաբանութիւն
Վիեննայի անուան ծագումը կու գայ Վիեննա գետէն: Կելտական ցեղեր այս գետին շրջակայքը հիմնած են գիւղեր, եւ գետը անուանած են «Վենիա»: Իսկ «Վինտոպոնան» այս շրջանին մէջ գտնուող հռոմէական զինուորական բանակատեղիին անունն է: Այս անուանումը ժամանակի ընթացքին հնչիւնափոխութիւններու հետեւանքով դարձած է Վիեննա (գերմ. Wien; հայ. հնչում՝ Վին)։
Դիրք եւ տարածութիւն
Վիեննա կը գտնուի միջին Եւրոպայի մէջտեղը, Աւստրիոյ եւ ալպեան լեռնաշղթային հիւսիս արեւելքը: Անիկա շրջապատուած է Ստորին Աւստրիա նահանգէն:
Վիեննայի տարածքը 414,87 քմ. ք. է:
Կլիմայ
Վիեննայի կլիման բարեխառն է: Ձմեռը բաղդատած Աւստրիոյ այլ նահանգներուն՝ չոր է, իսկ ամառը՝ տաք: Վիեննայի ամէնէն բարձր արձանագրուած աստիճանը Ներքին Քաղաքին օդերեւութաբանական կայանը կ'արձանագրէ 8 Օգոստոս 2013-ին՝ 39,5 աստիճան, իսկ ամէնէն ցածը՝ 2 Յունուար1905-ին -37,4 աստիճան:
Բուսականութիւն
Վիեննա աշխարհի ամէնէն կանաչ քաղաքն է: Քաղաքին 51% կը բաղկանայ կանաչութենէ, որմէ 34,1% կամ 141,32 քմ. ք. պահպանուած վայրեր են եւ հանրութեան մատչելի են: Վիեննա անտառը, Լօպաուը, Տանուպ կղզին, հողագործութեան եւ տասնեակ հանրային պարտէզներ մաս կը կազմէն Վիեննայի բուսականութեան մեծ պաշարին:
Գետեր եւ լիճեր
Վիեննայի մէջ կը հոսին 4 գետեր՝ Տանուպ, Տանուպի ջրանցք, Լիզինկ եւ Վիեննա գետ: Ատկէ զատ կան նաեւ տասնեակ փոքր ակեր, որոնք մեծամասնութեամբ գետնին տակէն կը հոսին:
Վիեննայի մէջ կան փոքր լիճեր եւ լճակներ, ինչպէս՝ Ասփըրնի լիճը, Հիրշդէթընի, Կոստանդինի եւ Վինըրպէրկի լճակները:
Քաղաքի բաժանում
Վիեննա 1954-էն սկսեալ բաժնուած է 23 թաղամասերու (գերմ.՝ Bezirk, «Պէցիրք»): Մարդիկ այս թաղամասերը կամ իրենց անունով (օրինակ՝ «Եոզէֆշթաթ») կամ իրենց թիւով (օրինակ «8-րդ» կամ «8-րդ թաղամաս») կը կոչեն: Թաղամասերու թիւերը կը գտնուին բոլոր փողոցներուն անուններուն նշաններուն առջեւ (օրինակ՝ «8., Tigergasse») ինչպէս նաեւ նամակային հասցէի օրինագիրերու մէջ (1010 առաջին թաղամաս եւ 1230 23-րդ թաղամաս):
Թաղամասեր
Թաղամասերը ընդհանրապէս իրարմէ բաժնուած են կարեւոր ճամբաներէ կամ բնական սահմաններէ, օրինակ 2, 11, 19, 20, 21, 22 թաղամասերու միջեւ կը հոսի Տանուպ գետը:
Բնակչութեան զարգացում
Վիեննա միշտ եղած է մեծ բնակչութեան մը բնակավայրը: Աւստրիոյ-Հունգարական կայսրութեան անկումէն ետք բնակչութեան թիւը հետզհետէ կը պակսի: Համաշխարհային երկրորդ պատերազմէն ետք բնակչութեան թիւը կը շարունակուի նուազիլ, սակայն այլ երկիրներէ գաղթողներու շնորհիւ թիւը կը վերսկսի աճ արձանագրել: Կը նախատեսուի, թէ 2028-ին բնակչութեան թիւը պիտի անցնի 2 միլիոնը:
Բնակչութեան ծագում
Վիեննայի բնակչութիւնը մեծամասնութեամբ Աւստրիացի է (1209529, 63.3%): 14.1% (269647) կու գան Եւրոպական Միութեան երկիրներէն, իսկ 22.6% (432015) այլ երկիրներէ: 2002-էն ի վեր Աւստրիացիներուն թիւը շատ քիչ փոխուած է, սակայն օտար երկիրներէ եկող բնակչութիւնը միշտ կը շատնայ:
Բնակչութեան տարիք
Վիեննա Աւստրիոյ ամէնէն երիտասարդ բնակչութիւնը ունի: Վիեննայի միջին տարիքը՝ 41 տարեկան է, իսկ Աւստրիոյ միջինը՝ 46.3 տարեկան:
Կրօնք
2019-ի «Statista»-ի համաձայն, Վիեննայի բնակիչները կը դաւանին՝
Վիեննայի մէջ նաեւ կը գործեն Հայ Առաքելական Ս. Հրիփսիմէ եկեղեցին եւ Հայ Կաթողիկէ Մխիթարեան Միաբանութիւնը:
Պատմութիւն
Հնագիտական գիւտեր կը փաստեն, թէ քարէ դար շրջանէն ի վեր մարդիկ Վիեննայի մէջ բնակած են: Մինչեւ հռոմէացիներու գրաւումը, Վիեննա կը բնակէին յատկապէս քելտական ցեղեր:
Հռոմէացիներ
Ա. դարուն հռոմէացիները այսօրուան Վիեննայի տարածքին շինած են բանակատեղիներ, «Փանոնիա» նահանգը պաշտպանելու համար: Այս բանակատեղիներուն մէջ կը սկսի բնակչութիւնը բազմանալ եւ Վիեննան (այն ատեն «Վինտօպոնա») առաջին անգամ ըլլալով կը ստանայ քաղաքի կոչում: Մինչեւ այսօր Ներքին Քաղաքին մէջ կը գտնուին այդ օրերէն ճամբաներու եւ պարիսպներու մնացորդներ: Հռոմէացիները մինչեւ Ե. դար Վիեննայի տէրերն էին, անկէ ետք Վիեննա կը գաղթեն գերմանական ցեղեր:
Աւստրօ-Հունգարիոյ Կայսրութիւն
1805 եւ 1809 թուականներուն Վիեննա կը մտնեն Նափոլէոնի զօրքերը: 1814 թուականին քաղաքին մէջ տեղի կ'ունենայ Վիեննայի վեհաժողովը, որ կը ստիպէ վերանայիլ Եւրոպայի քարտէսը:
19-րդ դար ու առաջին կիսուն ի յայտ կու գայ պիտերմայեր ոճը, որու հիմնադիրները եղած են վիեննացի նշանաւոր նկարիչներ, երգահաններ, թատերական գործիչներ: Վիեննան կը դառնայ համաեւրոպական մշակոյթի կեդրոն: Պիտերմայեր ոճի դարաշրջանը կ'աւարտի 1848 թուականի յեղափոխութեամբ, որուն քաղաքի բնակիչները աշխոյժ մասնակցութիւն կ'ունենան:
19-րդ դարու վերջը մշակոյթը, գիտութիւնն ու կրթութիւնը Վիեննայի մէջ կը շարունակեն զարգանալ: Համաշխարհային համբաւ ձեռք կը բերեն Վիեննայի համալսարանն ու գիտութիւններու ակադեմիան:
20-րդ դարու սկիզբը Վիեննան աւելի քան 2 միլիոն բնակչութեամբ կը դառնայ Եւրոպայի խոշորագոյն բնակավայրերէն մէկը:
Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ
Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի ընթացքին Վիեննան շատ չվնասուեցաւ, սակայն ուտելիքի պակասութեան պատճառով քաղաքը սովի մէջ էր: Ամեն օր հարիւր հազարաւոր Վիեննացիներ երկար շարքերու մէջ կը սպասէին իրենց հացի, կաթի, եւ հաւկիթի բաժինը ստանալու: Այս շարքերը հաճախ կը վերածուէին կառավարութեան դէմ բողոքներու: Աւստրո-Հունգարիայի պարտութեան հետեւանքը կայսրութեան անկումը եղաւ, եւ այդ պատճառով Վիեննան կը կորսնցնէ իր ազդեցութիւնը: 1918 Հոկտեմբեր 30-ին հռչակուեցաւ Գերմանա-Աւստրիան:
Աւստրիոյ Առաջին Հանրապետութիւն
Վիեննա եւ Ստորին Աւստրիա մէկ նահանգ էին:1920 նոյեմբեր 10-ին վաւերացուեցաւ Աւստրիոյ օրինագիրքը, եւ Վիեննա հռչակուեցաւ նահանգ: Այսպիսով Վիեննայի քաղաքական ներկայացուցչական ուժերը (քաղաքապետ, խորհուրդ) թէ՛ քաղաքի եւ թէ՛ նահանգի դերը կը խաղայ: Ստորին Աւստրիան եւ Վիեննան իրարմէ բաժնելը քաղաքական պատճառ ունէր՝ Վիեննայի Սոցեալ Դեմոկրատներու վախը, թէ Ստորին Աւստրիան - որուն տիրապետած էին քրիստոնեայ պահպանողականները - խորհրդարանի մէջ շատ աւելի զօրաւոր կ'ըլլայ:
Առաջին հանրապետութեան ընթացքին Վիեննայի ընտրութիւնները միշտ կը յաղթէին Սոցեալ Դեմոկրատները, անոր համար Վիեննա ստացաւ «Կարմիր Վիեննա» անունը: Այդ ժամանակ Վիեննա շինուեցան ընկերային բնակարաններ, ամենէ հռչակաւորը՝ Քարլ Մարքս գաւիթը, եւ քաղաքը բոլոր աշխարհի ընկերվարականներու համար օրինակ դարձաւ:
Սակայն երկրի քաղաքական կեանքը շատ անկայուն էր: Ատոր կը նպաստեն նաեւ գնաճը եւ ընկերվարականներու ու պահպանողականներու պայքարը: 1927 Յուլիս 15 թուականին Վիեննայի մէջ կը սկսին զանգուածային անկարգութիւններ, որու հետեւանքով 89 մարդ կը զոհուի եւ արդարութեան պալատը հրդեհի պատճառով։ Աջակողմեան կուսակցութիւններ եւ զինուած ուժեր այս պատահարէն ետք կը զօրանան:
Աւստրօ-Ֆաշիզմի շրջան 1934 - 1938
1934 Փետրուար 12-ին Աւստրիոյ վարչապետ Էնկըլպէրթ Տօլֆուս Սոցիալ-Դեմոկրատ կուսակցութիւնը եւ Աւստրիա կը հռչակէ իբր դասակարգային երկիր՝ այսինքն խորհրդարանը եւ այլ ժողովրդավար ատեանները իրենց քաղաքական ուժը կը կորսնցնեն եւ վարչապետը կը դառնայ մենակալ: Մինչեւ Փետրուար 15 տեղի ունեցաւ քաղաքային պատերազմ Սոցեալ-Դեմոկրատական «Հանրապետական պաշտպանողական դաշինքի» եւ Աւստրիոյ բանակի միջեւ: Կռիւները ընդհանրապէս Վիեննայի, Շթայըրմարքի եւ Վերին Աւստրիոյ մէջտեղի ունեցան: Բանակի ուժը շատ աւելի մեծ էր եւ նոյնիսկ հրետանիներով կը հարուածէին իրենց հակառակորդներուն, եւ այդպիսով անոնք Տօլֆուսի բռնատիրութիւնը կ'երաշխաւորեն:
Յուլիս 25-ին ազգային-ընկերվարական ուժեր՝ իբր զինուոր եւ ոստիկան ծպտուած, գրաւեցին Վիեննայի մէջ գտնուող վարչապետարանը եւ յաջողեցան վարչապետ Տօլֆուսի սպաննել: Սակայն պետական հարուածը չի յաջողեցաւ եւ բոլոր անոր մասնակցողները կը ձերբակալուին:
Տօլֆուսի յաջորդեց Քուրդ Շուշնիկկ եւ ան բռնակալօրէն իշխեց Աւստրիոյ վրայ մինչեւ 1938: Ան փորձեց Աւստրիան իբր «աւելի լաւ Գերմանիա» մը դարձնել, սակայն չյաջողեցաւ: Այս ժամանակ Աւստրիոյ մէջ քաղաքական բանտարկեալներու թիւը հասաւ 16000:
Գերմանիոյ հետ միացում
1938-ի սկիզբը Ատօլֆ Հիդլըր Շուշնիկկի ստիպեց ստորաքրել «Պէրխդէսկատէնըրի դաշնագիրը»: Այս դաշնագիրով Աւստրիոյ մէջ ազգային-ընկերվարական ուժերը աւելի իրաւունքներ ստացան եւ Արթիւր Սայս-Ինքուարդի (ազգային-ընկերվար) նշել ներքին գործոց նախարար:
Միացումէն արդեն իսկ մի քանի օր վերջ կը ձերբակալուին 70000 անձեր, մեծամասնութեամբ հրեաներ եւ քաղաքական հակառակորդներ: 1938 Նոյեմբեր 9-ին տեղի ունեցան Նոյեմբերեան Ջարդերը, որուն ընթացքին 92 հրէական տաճարներ քանդուեցան:
Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ
Համաշխարհային երկրորդ պատերազմի ընթացքին Վիեննա մինչեւ 1943 մնաց անվնաս: 1944 Մարտ 17-էն սկսեալ դաշնակից երկիրներու կողմէ Վիեննայի վրայ եղան 52 օդային յարձակումներ, որուն ընթացքին կարեւոր վայրեր՝ Օփերայի շէնքը, Ս. Ստեփան տաճարը եւ «Պուրկ» Թատրոնը քանդուեցան: Ընդհանուր քաղաքին մէկ հինգերորդը կործանուեցաւ: Ութօրեայ ճակատամարտէ մը ետք, խորհրդային միութեան զօրքերը 1945 Ապրիլ 13-ին գրաւեցին քաղաքը:
Հետ պատերազմի գրաւուած Վիեննա
1945 թուականի Յուլիսին կը ստորագրուի քաղաքի գրաւման պայմանագիրը, որու համաձայն քաղաքը կը բաժնուի չորս տիրապետութիւններու` խորհրդային, ամերիկեան, անգլիական եւ ֆրանսական: Քառլ Ռեները կը ստեղծէ աւստրիական ժամանակաւոր կառավարութիւն, որ կը ղեկավարէր Գերմանիայի բաժանմունքէն:
15 Մայիս 1955-ին Վիեննայի մէջ ստորագրուեցաւ Աւստրիոյ անկախութեան հրչակագիրը, եւ Աւստրիա դառնաւ անկախ պետութիւն: Վերջին Խորհրդային եւ դաշնակից զինուորները Աւստրիան կը լքեն 26 Հոկտեմբեր 1955 թուականին: Այս օրը մինչեւ այսօր իբր անկախութեան տօն կը նշուի:
Աւստրիոյ Երկրորդ Հանրապետութիւն
1950-ական թուականներու երկրորդ կիսուն Վիեննայի մէջ դարձեալ կը սկսի զարգանալ բնակարանաշինութիւնը: 1960 թուականին կ'աւարտի Սուրբ Ստեփանոսի տաճարի վերականգնումը: 1955 թուականին կը վերաբացուին օփերային թատրոնն ու «Պուրկթատրոնը» (Burgtheater):1970-1980 թուականներուն լրջօրէն կը վերակառուցուի քաղաքի կեդրոնը, որու շնորհիւ քաղաքը կը փրկուի պրիւքսէլութիւնէն (ֆր.՝ Bruxellisation, անգլ.՝ Brusselsization): Ժամանակակից Վիեննայի մէջ իրենց կեդրոնները ունին Հիւլէական ուժի միջազգային գործակալութիւնը, ՄԱԿ-ի արդիւնաբերական զարգացման կազմակերպութիւնը, Նաւթ արտահանող երկիրներու կազմակերպութիւնը եւ շարք մը այլ միջազգային կազմակերպութիւններ:
Քաղաքականութիւն
Վիեննա թէ քաղաք եւ թէ նահանգ է, անոր համար ունի յատուկ կառավարական ձեւ մը:
Պատմութիւն
1907-էն սկսեալ չափահաս տղամարդիկ իրաւունք ունէին քուէ տալու, սակայն միայն «Ռայխսռադ»-ին (Reichsrat, կայսրութեան խորհրդարան) մէջ եւ ոչ Վիեննայի քաղաքապետարանի մէջ: Այս մէկը 1918 կը փոխուի եւ իգական սէրն ալ կը ստանայ քուէ տալու իրաւունքներ: Վիեննայի առաջին քաղաքապետարանի քուէները տեղի կ'ունենան 1919-ին, եւ այդ ժամանակուընէ ի վեր (բացի 1934-1945) քուէները Աւստրիոյ Սոցիալ-տեմոկրադական Կուսակցութիւնը յաղթած են եւ անոնք նշած են քաղաքապետը եւ քաղաքապետարանի անդամներու մեծամասնութիւնը:
1920-ին երկրի սահմանադրութիւնը կը փոխուի՝ Վիեննա կը դառնայ նահանգ եւ կը բաժնուի Ստորին Աւստրիայէն: Այսպիսով Վիեննայի քաղաքապետարանը կը սկսի միեւնոյն ժամանակ իբր Վիեննա նահանգի խորհրդարան գործել եւ քաղաքապետը կը ստանայ նաեւ նահանգի «Լանտէսհաուփթման»-ի (Landeshauptmann, Նահանգապետ) պաշտօնները:
1934-1945 Աւստրո-ֆաշիզմի եւ ազգային ընկերվարականութեան պատճառով ժողովրդավար ընտրութիւններ չունեցան:
Վիեննայի քաղաքապետարանի եւ խորհուրդի ընտրութիւն 2020
Այլ կուսակցութիւններ որոնք մասնակցեցան բայց քաղաքապետարանի մէջ աթոռ չկրցան առնել՝
Փոխադրամիջոցմներու ենթակառուցուածք
Վիեննայի մէջ հեծիքով կամ հանրային փոխադրամիջոցներով ճամբորդելը աւելի սիրուած է գան ինքնաշարժը: 2019-ին Վիեննայի ժողովուրդի 38% քաղաքի մէջ շարժելու համար գործածած է հանրային փոխադրամիջոցներ, 28%՝ հեծիք, իսկ 27%՝ ինքնաշարժ:
Ճանապարհացանց
Վիեննայի ճանապարհացանցը ներկայիս ունի 2788 քմ. երկարութիւն: Հին պատմական հանրուղիներ մինչեւ այսօր կը կրեն իրենց պատմական նպատակի անունը (օրինակ՝ Լինցի պողոտայ (Linzerstraße/Լինցըրշթրասէ) - Լինց, Փրակի պողոտայ (Pragerstraße/Փրակըրշդրասէ) - Փրակ եւն.): Նոյնպէս ճեպուղիները՝ A1 Արեւմտեան ճեպուղի (Westautobahn), A2 Հարաւային ճեպուղի (Südautobahn), A4 Արեւելեան ճեպուղի (Ostautobahn) եւ A22 Տանուպի Ափի ճեպուղի (Donauuferautobahn):
A23 Վիեննայի հարաւ-արեւելեան շօշափագիծը (Wiener Südosttangente) Աւստրիոյ ամենէ խճողուած ճեպուղին է: Անոր բեռնաթափելու համար ծրագրուած է S1 Դրսի մատանիի հանրուղին (Außenring-Schnellstraße): Որովհետեւ այս մէկը իրականացնելու համար փապուղի մը պէտք է որ Տանուպի մարգագետնի զբօսայգիի տակէն կ'անցնի, ծրագիրը շատ քննադատութիւն ստացաւ բնութիւնը արհամարելու համար:
Հանրային փոխադրամիջոցներ
Վիեննա ունի շատ մեծ հանրային փոխադրամիջոցներու ցանց մը: Այստեղ կը գործեն «Աւստրիոյ Երկաթուղիներու» (ÖBB) պատկանող առագ-երկաթուղիներ (Schnell-Bahn), Պատընի երկաթուղին (Badner Bahn), «Քաղաքի Օդակայանի երկաթուղին» (City Airport Train) եւ « Վիեննայի Գիծերու » լայն ցանցը, փաղկացած գետնուղիներու, թրամուէյներու ու հանրակարքերու գիծերով: Վիեննայի Գիծերը 2019-ին ունէին 954,2 միլիոն ճամբորդներ: Քաղաքը ունի նաեւ գիշերային գործող հանրակարգի եւ գետնուղիներու գիծեր: Ատկէ զատ, քաղաքին ծայրերը կը գործեն հանրակարգի անձնական ընկերութիւններ, սակայն Վիեննայի Գիծերու գործակցութեամբ:
Հեծիք
Վիեննայի ժողովուրդը իբր փոխադրամիջոց հաճախ կը գործածէ հեծիքը: 2020-ին Պսակաձեւ ժահրի պատճառով հեծանիւ գշողներու թիւը 12 % բարձրացաւ: Քաղաքին մէջ 2020 թուականին 1654 քմ հեծիքի հարմար ճամբաներ կային ինչպէս նաեւ 50700 հանրային կառատեղեր:
2003-է ի վեր «Քաղաքի հեծիքը» (Citybike) 1500 հեծիքներ կը տրամադրէ քաղաքին շուրջ: Զանազան տեղեր կը գտնուին 120 հատուկ կայաններ, ուրտեղ մարդիկ կրնան հեծիք վարցել՝ առաջին ժամը ձրի, իսկ անկէ հետո ամեն ժամ 1€: Հեծիքները սակայն պէտք է ետ վերադարցնել հատուկ կայանի մը:
Երկաթուղի
Պատմութեան ընթացքին Վիեննայի մէջ քանի հատ անել կայաններ (երկաթուղիներու վերջին կայաններ) շինուած են: Համաշխարհային երկրորդ պատերազմի ընթացքին բոլոր մեծ կայանները իրենց ռազմագիտական կարեւորութեան պատճառով վնասուած էին: Արեւմտեան կայանը (Westbahnhof) 1951-ին նորոգուեցաւ,1956-ին Հարաւային եւ Արեւելեան կայանները նորոգուեցան եւ միացուեցան, Հիւսիսային կայանը քանդուեցաւ, որովհետեւ ան Աւստրօ-Հունկարիայի կայսրութեան անկումէ ետք եւ «Երկաթէ Վարագոյրի» պատճառով իր կարեւորութիւնը կորսնցուց: 2015 Դեկտեմբեր 13-ին Վիեննայի Գլխաւոր կայարանը փոխարինեց Հարաւային կայանը, եւ այստեղէն սկսան քշել Վիեննայի չորս կողմէն (ոչ միայն հարաւէն եւ արեւելքէն) եկող երկաթուղիներու գիծեր:
Այսօր Վիեննայի մէջ կը գործեն երկու անել կայաններ՝
Միջանցք կայաններ՝
Ապրանքաշրջանառութեան համար կարեւոր են Լայնցի փապուղին, Տանուպի երկու երկաթուղիները եւ Քլէտըրինկի երկաթուղիներու տեղաշարժման կեդրոնական կայանը:
Օդակայան
Վիեննայի Օդակայանը կը գտնուի քաղաքէն 16 քմ հերու Ստորին Աւստրիոյ Շվէխաթ քաղաքի մէջ: 2019-ին օդակայանը իր մրցանիշը կտրեց՝ 31.662.183 ճամբորդներ (+17,1%) գործածեցին օդակայանը: Սակայն 2020-ին Պսակաձեւ ժահրի պատճառած համաճարակի պատճառով այս թիւը իջաւ 7.812.938 (-75,3%):
Ջրային
Վիեննայի մէջէն հոսող Տանուպ գէտը քաղաքին կը կապէ Եւրոպայի լայն ջրային ցանցին: Տանուպի վրայէն արեւելեան Եւրոպական երկիրներու հետ, մինչեւ Սեւ ծով, եւ Ռայն-Մայն-Տանուպ ջրանցքի միջոցաւ Գերմանիոյ եւ Նետըրլանտի հետ, մինչեւ Ատլանտական ովկիանոս, ջրային կապերու կարողութիւններ կան:
Մարդոց նաւագնացութիւնը միայն զբօսաշրջիկային կարեւորութիւն ունի: 2006-է ի վեր « Դուին Սիդի Լայնըր »-ը կը գործէ Վիեննայի եւ Պրադիսլաւայի միչեւ տանուպ գէտի վրայ:
Ոստիկանութիւն
Աւստրիոյ բոլոր ապահովական վարչութիւնները կ'իյնան Աւստրիոյ ներքին նախարարութեան լիազօրութեան տակ: Վիեննա նահանգի ոստիկանութեան տնօրէնութեան նիստը կը գտնուի ներքին քաղաքի մէջ Շօթընռինկ 7-9: Վիեննա կան 98 ոստիկանատուներ, 4000 ոստիկաններ, 630 ինքնաշարժներ եւ 11 շարժանաւակներ:
Յատկապէս վտանգաւոր գործողութիւններու համար կան ՎԷԿԱ-ի եւ Կոբրայի յատուկ միաւորները:
Ոստիկաններու շտապ թիւը՝ 133:
Հրշէջներ
Վիեննայի հրշէջներու միութիւնը հիմնուած է 1686-ին, ըլլալով աշխարհի ամենէ հինը: Անոնք կը պատկանին 68-րդ քաղաքային խորհուրդի բաժանմունքին եւ իրենց կեդրոնը կը գտնուի Ներքին քաղաքի մէջ, Ամ Հօֆ 7-10: Քաղաքը բաժնուած է 9 հրշէջներու բաժանմունքներու, եւ ամեն մէկ բաժանմունք ունի իր յատուկ պարտականութիւնները եւ հագուստները: Կան 22 հրշէջներու կայարաններ, որոնք քաղաքին շուրջ այդպէս մը տարածուած են, որ գործողութեան վայր մը 5 վայրկեան միջինով կարելի ըլլայ հասնիլը: 2019-ին Վիեննայի մէջ կը գործէին 1610 հրշէջներ:
Հրշեջներու շտապ թիւը՝ 122:
Դպրոցներ
Վիեննայի մէջ կան՝
Նաեւ կան միջազգային վարժարաններ՝
Համալսարաններ
Վիեննայի մէջ 2019/2020 տարեշրջանին մէջ կ'ուսանէին մոտ 190.000 ուսանողներ, գերմանախօս երկրներու մէջ ամենէ շատը: Վիեննայի մէջ կան հետեւեալ համալսարանները՝
Երուանդ Քհնյ. Երէցեան
'''Տ. Երուանդ Քհնյ. Երէցեան''' (1900-1981), Աւազանի անունով՝ Արշակ, որդի Տէր Օհանի եւ Խախէի, ծնած է սասունցի ծնողքէ, Սասունցի Հազօ աւանը, 1900-ին։
Կենսագրութիւն
Ան սերած է քահանայական գերդաստանէ եւ որդին է տէր Օհան Քհնյ. Երէցեանի, որ եօթներորդ քահանան է Երէցեան ընտանիքի։ Այս պատճառով է, որ այս ընտանիքը կը կրէ Երէցեան մականունը։
Արշակ իր նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի ծխական վարժարանին մէջ։ Թէեւ արհեստի հետեւելով եղած է երկաթագործ, բայց տան մթնոլորտն ու դաստիարակութիւնը իր պատանի հոգին լեցուցած են եկեղեցական ու ազգային գաղափարներով։ Ատոր համար ալ աշխատանքէն դուրս, իր ազատ ժամերուն ան մօտ եղած է եկեղեցական ու ազգային կեանքին։
1915-ին, Տիգրանակերտի մէջ, օրուան Առաջնորդը զինք սարկաւագ ձեոնադրած է իր ծննդավայրի եկեղեցւոյ օգտակար դառնալու համար։
1920-ին, Տիգրանակերտի մէջ, ամուսնացած է իրեն հայրենակից Ազնիւ անունով աղջկայ մը հետ։ Ունեցած է չորս մանչ եւ երկու աղջիկ զաւակներ։
Մեծ Եղեռնէն ետք Տիգրանակերտի ու Սասունի զանազան կը սկսի բռնագաղթը։ Ասոնցմէ կարեւոր մաս մը կը գաղթէ Տէըիք եւ Գամիշլի։ Ասոնց հետ Գամիշլի կը գաղթէ նաեւ Արշակ սարկաւագ։ Այգ դժուարութեանց մէջ, իը կինը կը հիւանդանայ ու կը մահանայ եւ զաւակնեըը կը մնան որբ։
1942-ին, Գամիշլիի մէջ, ան պսակուած է իը հայըենակից Մարիամին հետ։ Ունեցած է վեց զաւակներ՝ Զարեհ, Վաղարշակ, Զօհրապ (Տէր Հրանդ), Զաւէն, Վահէ եւ Լուսին։ Ան մաս կազմած է ժողովական կեանքին եւ իբրեւ հոգաբարձու, ծառայած է Գամիշլիի Աղգ. Վարժարանին։ Իսկ հայրենակցական գծով, ան օգտակար դարձած է նաեւ Գամիշլիի սասունցի ու տարօնցի իր հայրենակիցներուն։
Ան քահանայ ձեռնադրուած է Հալէպի Ս. Քառասնից Մանկանց Մայր եկեղեցւոյ մէջ, Բերիոյ Թեմի Առաջնորդ Տ. Զարեհ եպս. Փայասլեանի ձեռամբ, 1951-ին, վերակոչուելով Տէր երուանդ։
Ան նաեւ կը նշանակուի հոգեւոր հովիւ Գամիշլիի Ս. Յակոր եկեղեցւոյ սասունցի եւ տարօնցի հայըենակիցներուն, իրեն գործակից ունենալով Տէր Աշոտն ու Տէր Ղազարր։
1971-ին հանգստեան կր կոչէ ինքզինք ու իր զաւակներուն փափաքով կր բաժնուի Գամիշլիի իր սիրելի եկեղեցիէն ու հօտէն եւ կր տեղափոխուի Պէյրութ՝ վայելելու համար իր որդիներուն հոգածութիւնը։ Տարիներ ետք, դարձեալ զաւակներուն փափաքով, գաղթած է Գանատա, ուր վերջնականօրէն կր հաստատուի 1978-ին, եւ կ՚ապրի իր զաւակներուն հետ, միշտ արժանանալով անոնց յարգանքին ու սիրոյն։
Իր Զոհրապ անուն զաւակը քահանայ ձեռնադրուած է Ամերիկայի համար եւ վերակոչուած Տէր Հրանդ, որ կ՛ըլլայ գերդաստանի իններորդ քահանան։
Տէր Երուանդ մահկանացուն կը կնքէ 28 Աեպտ,1981-ին, Մոնթրէալ՝ Գանատայի մէջ, ութսուն մէկ տարեկանին։ Իր թաղման կարգն ու վերջին օծումը տեղի կ՛ունենան ձեռամբ Հիւսիսային Ամերիկայի Արեւելեան եւ Գանատայի Թեմի Հայոց Առաջնորդ Տ. Մեսրոպ Արք. Աշճեանի, Մոնթրէալի Ա. Յակոբ եկեղեցւոյ մէջ, 1981-ին։ Մարմինը կ՛ամփոփուի տեղւոյն գերեզմանատան մէջ ։
Լեռնալիբանանի Կռիւները (1982)
Լեռնալիբանանի կռիւները, Լեռնալիբանանի մէջ «Լիբանանեան Ուժեր»ուն եւ ընկերվարական յառաջդիմական միլիսներուն միջեւ կռիւներու սաստկացումէն ետք, 1983-ին, Պէյրութ ի արեւելեան գօտին եւ արուարձանները յաճախակի ռմբակոծումներու թիրախ դարձան։ Իսկ բանակի հակակշիռին տակ գտնուող արեւմտեան Պէյրութ ընդհանուր առմամբ խաղաղ կը մնար։
Պհամտունէն «Լիբանանեան Ուժեր»ու Հեռացումը
Արեւմտեան Պէյրութի մէջ կեդրոնացած Ամալի, մուրապիթուններու եւ ընկերվարական յառաջդիմական զինեալները 29 Օգոստոս 1983-ին յարձակումներ կազմակերպեցին բանակային դիրքերու եւ կեդրոններու դէմ։ Կարգ մը մեկուսացած շրջաններու մէջ, բանակային տարրեր աւելի ապահով վայրեր քաշուեցան։
Նոյն միջոցին, ռմբակոծման եւ մէկէ աւելի յարձակումներու թիրախ դարձան Ֆախրէտտին եւ Էմիր Պեշիր զօրանոցները, ուր հաստատուած բանակային ուժերը ուժեղ դիմադրութիւն ցուցաբերեցին։ Հըլու զօրանոցին մօտ եւս բախումներ տեղի ունեցան։
Օդակայանին մօտ, ամերիկեան մարինզներու կարգ մը դիրքեր եւս թիրախ դարձան ռմբակոծումներու։
Երեկոյեան, բանակային ուժեր ուղղաթիռներով ցամաքահանում կատարեցին Նորմանտի ի, Սէն Ժորժ եւ Ֆենիսիա պանդոկներուն մօտ։ Գիշերուան ուշ ժամերուն, բանակային ուժեր դիրքեր հաստատեցին Հիլթըն էն մինչեւ Ֆենիսիա, Սէն Ժորժ եւ Հոլիտէյ Ին պանդոկներու շրջանին բարձր դիրքերուն վրայ։
Այսպէս, բանակային ուժերու թեւ մը տարածուեցաւ նաւահանգիստէն մինչեւ պանդոկներու, զինուորական բաղնիքի, Ռաուշէ յի, Ֆախրէտտին եւ Էմիր Պեշիր զօրանոցներուն, Ժընահի ու Սուլթան Իպրահիմի ծովեզերեայ գիծին վրայ. երկրորդ թեւ մը շարժեցաւ Թանգարանէն դէպի Պարպիր. իսկ այլ թեւ մը պանդոկներու շրջանէն դէպի Մըր աշտարակ, Սանայա եւ Համրա գիծերը իրարու միացուց։ Զուգահեռաբար, բանակային միաւորներ, յաճախ բախումներ ունենալով, մուտք գործեցին Քարաքոլ Տրուզի, Վերտէոնի, Թալլէթ Խայաթի եւ Ռաս Պէյրութի թաղամասերէն ներս։
Բանակային ուժերու գործողութեանց ընթացքին Պէյրութ ապրեցաւ անընդհատ ու տեղատարափի սաստկութեամբ ծանր ռմբակոծումներու ահաւոր ժամեր։
Կողմերը կը հաստատէին, որ Իսրայէլի եւ Լիբանանի միջեւ պատերազմական վիճակը դադրած էր եւ գոյութիւն չունէր։ Իսրայէլ յանձն կ'առնէր իր բոլոր ուժերը հեռացնել Լիբանանէն։ Պիտի ստեղծուէր ապահովութեան շրջան մը, որմէ ներս լիբանանեան կառավարութիւնը յանձն կ'առնէր կիրարկել ապահովութեան կարգադրութիւններ։
Ապահովութեան համաձայնագիրին հիմամբ, Շաբաթ, 3 Սեպտեմբեր 1983-ին իսրայէլեան ուժերը հեռացան Ալէյէն եւ Շուֆի բարձունքներէն, ինչպէս նաեւ Խալտէէն։
Իսրայէլեան ուժերու հեռացումէն անմիջապէս ետք «Լիբանանեան ուժեր»ու եւ ընկերվարական յառաջդիմական ուժերու միջեւ ծայր առին սաստիկ բախումներ եւ դիրքերու գրաւման նպատակով փոխադարձ յարձակումներ։
Գլխաւոր ճակատներն էին Սոֆար-Պհամտուն, Սուք էլ Ղարպ-Այթաթ, Սուք էլ Ղարպ-Ալէյ-Այն Ռըմմանէ եւ Ալէյ-Պհամտուն առանցքները, որոնց վրայ աւելցան Պաաքլին-Տէյր Քամար եւ Տէյր Տորիթ ու Պէյթէտտին ճակատները։