cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ատրպատական
Ատրպատական (նաեւ՝ Մարաստանի Ատրպատական, Փոքր Մարաստան, հին պարսկերէն՝ Āturpatkān, պահլաւերէն (Միջին պարսկերէն, որ կը գործածուէր Պարսկաստանի մէջ Սասանեաններու շրջանին) Āturpātākān, դասական պարսկերէն՝ Āδarbāδāgān/Āδarbāyagān, յունարեն՝ ᾿Ατροπατήνη, բիւզանդական յունարէն՝ Άδραβιγνων, ասորերէն՝ Aδorbāyγān, արաբերէն՝ آذربایجان‎‎), ներկայիս Իրանի հիւսիս-արեւմուտքին տեղակայուած պատմական երկրամաս եւ հին պետութիւն։ Սահմանակից էր Մեծ Հայքին հարաւ-արեւելքէն։ Ատրպատականի մայրաքաղաքը Գանձակն էր։ Վաղ շրջանին մայրաքաղաքն էր ՝ Փրաասպան։
Ք.Ա. 7-6-րդ դարերուն Մարաստանի հիւսիսային երկրամասն էր, 6-4-րդ դարերուն Աքեմենեան Իրանի Փոքր Մարաստան սատրապութիւնը։ Տարածուած էր Կապուտան (Ուրմիոյ) լիճի եւ Կասպից ծովի միջեւ՝ հարաւէն սահմանակցելով Մեծ Մարաստանին, արեւմուտքէն եւ հիւսիսէն՝ Մեծ Հայքի Նոր Շիրական (Պարսկահայք), Վասպուրական եւ Փայտակարան նահանգներուն։ Ք.Ա. 321 թուականին անկախացաւ եւ հարստութեան հիմնադիր թագաւոր Ատրոպատեսի անունով կոչուեցաւ նաեւ Ատրպատական։
Հայ Արշակունիներու ժամանակ կը զանազանուէր «Հայոց Ատրպատականը» (կոչուեր է նաեւ «Մարաց գաւառ»)։ Հայաստանի այս գաւառը Տրդատ Ա-ի կալուածքն էր, որ, անոր թագաւոր հռչակուելէն յետոյ, մնաց իբրեւ «տուն ձեռական իշխանութեան թագաւորին Հայոց» (Փավստոս Բիւզանդ)։ Տիոն Կասիոսը եւ Հերոտիանոսը կե վկայեն, որ Պարթեւ Արշակունիներու անկումէն (224) յետոյ Հայաստանն ու Ատրպատականը երկար տարիներ համատեղ ուժերով կը պայքարէին Սասանեան Արտաշիր I թագաւորի դէմ։ 252 թուականին Ատրպատականը վերջնականապէս նուաճուեցաւ եւ վերածուեցաւ մարզպանութեան՝ Սասանյաններուն ենթակայ շահապի կամ սատրապի գլխաւորութեամբ։ Այնուհետեւ Ատրպատականը դարձաւ Սասանեան պետութեան հենակէտը՝ ընդդէմ Հայաստանի, Աղուանքի եւ Վրաց աշխարհի։ Հայաստանի՝ 387 թուականի բաժանումէն յետոյ Պարսկահայք նահանգը Հեր, Զարեւանդ գաւառներով, որոնք ունէին ռազմավարական կարեւոր դիրք, Սասանեաններն անջատեցին Մեծ Հայքէն եւ միացուցին Ատրպատականին։ Պարսկական զօրքերը սովորաբար Պարսկահայքով կը ներխուժէին Հայաստան։ Սասանեան Խոսրով I Անուշիրվան թագաւորի (իշխեր է 531—578) կատարած վարչական նոր բաժանումով Ատրպատականը դարձաւ պարսկական պետութեան չորս քուստակութիւններէն մէկը, որը յայտնի է «Քուստակ-ի Ատրպատական» անունով։ Այն կը կառավարուէր ռազմական եւ վարչական լիազօրութիւններ ունեցող «պատկոսպանը», որուն նստավայրն էր Գանձակ քաղաքը։ Ասոր իշխանութեանը կ'ենթարկուէին Հայոց, Վրաց եւ Աղուանէն մարզպանութիւնները։
Ստորոգութիւն:Պետութիւններ Պատմական Իրանի տարածքին Ստորոգութիւն:Եւրոպայի պատմական երկիրներ
Յակոբ Սիրունի
Յակոբ Առաքել Սիրունի (Ճոլոլեան, ), բանասէր, հրապարակագիր, գրող, մտաւորական։
Կրթութիւն
Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ իր ծննդավայրին մէջ, ապա՝ 1901-ին, Պոլսոյ Էսայեան նախակրթարանին մէջ, որուն ընթացքը կ՛աւարտէ 1904-ին։ Կը շարունակէ ուսումը ու շրջանաւարտ կը պսակուի յաջորդաբար Ազգային Կեդրոնական վարժարանին երկրորդականէն՝ 1909-ին, եւ Պոլսոյ համալսարանի իրաւագիտական բաժնէն 1913-ին։
Գործունէութիւնը՝ Պոլսոյ մէջ
Էսայեան վարժարանէն դուրս շրջանաւարտներու միասնութիւնը ապահովելու նպատակով, 1908 թուականին, վարժարանի լրացուցիչ դասարանի (1900-1901) առաջին սաներէն՝ Կատարինէ Քիւտնէրեանին, Հ. Ճ. Համբարձումեանին հետ կը հիմնեն Էսայեան Սանուց Միութիւնը․ կ՛ըլլան նորակազմ Վարչութեան առաջին անդամները, իսկ պատուակալ անդամներ կ՛արձանագրուին Կոմիտաս եւ Մկրտիչ Էսայեան։ 1913 Մարտ-Յունիս ամիսներուն ընթացքին, կը կազմակերպեն 6 գրական ասուլիսներու շարք մը, որոնց ընթացքին կը քննարկուին Լեւոն Շանթի «Հին Աստուածներ»ը, Գրիգոր Զօհրապի նորավէպերը, Դանիէլ Վարուժանի «Հեթանոս Երգեր»ը, Ռուբէն Զարդարեանի «Ցայգալոյս»ը, Յովհաննէս Սէթեանի բանաստեղծութիւնները, Սիամանթոյի «Ամբողջական Գործ»ը։ Ծրագրուած էր քննարկել ուրիշ գրողներու, բանաստեղծներու գործերն ալ, սակայն քաղաքական հետագայ պայմանները թոյլատու չեն ըլլար ու շարքը կ՚ընդհատի ։
1908 եւ 1913 թուականներուն, մէջ ընդ մէջ կը բանտարկուի՝ որպէս քաղաքական անբարեյոյս տարր։
1914-ին, Դանիէլ Վարուժանի հետ կը հրատարակեն «Նաւասարդ» տարեգիրքը։
1915-էն 1918, Պոլսոյ հայաշատ թաղամասերէն՝ Թաթաւլա\ի (ներկայիս Քուրթուլուշ) մէջ կ՛ապրի գաղտնօրէն․ այսպէս կը փրկուի 1915-ի Ցեղասպանութենէն։
Թաժ Մահալ. հայուհին` Հնդկաստանի խորհրդանիշ հոգի (ժապաւէն)
'''Թաժ Մահալ. հայուհին` Հնդկաստանի խորհրդանիշ հոգի''' (անգլերէն՝ Taj Mahal: The Armenian Woman and the Symbol of India), վաւերագրական ժապաւէն մը, որ կը պատմէ՝ միջնադարուն, Հնդկաստանի մէջ ձեւաւորուած հայկական գաղութին մասին:  Ժապաւէնին անդրանիկ ցուցադրութիւնը տեղի ունեցած է  2015 թուականի 8 Մարտ-ին:
Յակոբ Սիրունի
Գործունէութիւնը՝ Պոլսոյ մէջ
Զինադադարը Պոլսոյ հայութեան առիթը կու տայ շունչ մը առնելու, ոգեկոչելու իր նահատակները եւ վերակազմելու ազգային խանգարուած մեքենան։ Սիրունի գործօն մասնակցութիւն կը բերէ Պոլսոյ Հայ Արուեստի Տան հիմնադրութեան, Հ.Մ.Ը.Մ.-ի «Կոմիտասեան յանձնախումբ»-ին, «Հայ տրամաթիք»-ի կազմակերպական աշխատանքներուն։ Քեմալականներուն յաղթական մուտքը Պոլիս պատճառ կ՚ըլլայ, որ ան բազմաթիւ մտաւորականներու պէս լքէ Պոլիսը․ կը մեկնի ու կը հաստատուի Ռումանիա՝ 1922-ին։
Թաժ Մահալ. հայուհին` Հնդկաստանի խորհրդանիշ հոգի (ժապաւէն)
Ժապաւէնը նկարահանուած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու մէջ բնակող ՝ Սեմ (Սարգիս) Մակարեանի եւ Արա Ազատեանի աջակցութեամբ :
Յակոբ Սիրունի
Գործունէութիւնը՝ Ռումանիոյ մէջ
Ռումանիոյ մէջ սերտ կապեր կը հաստատէ Նիքոլա Եորկայի հետ, ու մշակութային, հասարակական գործունէութիւն կը ծաւալէ ռումանահայութեան մէջ, նպաստելով հայագիտութեան եւ արեւելագիտութեան տարածման։ Երկար տարիներ Արեւելեան Եւրոպայի եւ Պալկանեան ուսումնասիրական հիմնարկներուն եւ համալսարաններուն մէջ կը դասաւանդէ՝ գրաբար, ժամանակակից հայերէն եւ թրքերէն։ Միաժամանակ կը հրատարակէ՝ «Հայ մշակոյթի պատմութեան ժամանակագրութիւն», 1935-41, ոում․, «Հայաստանը ըստ թուրք, աշխարհագիրներու» հատորները։ Կ՛աշխատակցի մեծ թիւով հայկական, ռումանական եւ ֆրանսական թերթերու եւ հանդէսներու․ ինչպէս՝ «Նոր արշալոյս» (1922-1923, 1931), «Նաւասարդ» (1923-1926), «Արի» (1924-1928), «Անի» հանդէսը՝ 1935-1938, տարեգիրքը՝ 1941, 1942-1943, ռում․), «Արագ» (թերթը՝ 1932-1944, տարեգիրքը՝ 1933-1934) եւ այլ պարբերաթերթերու։ Գործօն մասնակցութիւն կը բերէ Ռումանիոյ հայ համայնքին կեանքին․ Նախագահ՝ Հ․Մ․Ը․Մ․-ի Շրջանային Վարչութեան, հիմնադիր՝ «Կոմիտաս» երաժշտական միութեան, «Հայ մշակութային Տան», եւ այլ միութիւններու կամ ընկերակցութիւններու։
Թաժ Մահալ. հայուհին` Հնդկաստանի խորհրդանիշ հոգի (ժապաւէն)
Ժապաւէնի մասին
Ժապաւէնը «Հայկական Չափանիշ» ընկերութեան կողմէ իրականացուած «Անծանօթ հայեր» շարիքին մէկ մասն է, ուր  մանրամասնօրէն կը ներկայացուի Հնդկաստանի մէջ բնակող հայերու պատմութիւնը:
Յակոբ Սիրունի
Գործունէութիւնը՝ Ռումանիոյ մէջ
Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմէն ետք, Ռումանիոյ քաղաքական յեղաշրջման իբրեւ հետեւանք կ՛աքսորուի Սիպերիա, 1944-1954։
Թաժ Մահալ. հայուհին` Հնդկաստանի խորհրդանիշ հոգի (ժապաւէն)
Ժապաւէնի մասին
Վաւերագրական այս ժապաւէն կ՛անդրադառնայ Հնդկաստանի՝ Ագրա քաղաքին մէջ գտնուող, աշխարհահռչակ Թաժ Մահալի տաճարի մասին, որ ըստ կարգ մը պատմական աղբիւրներու, Հնդկաստանի Շահ Ճահան արքային կնոջ՝ Մումթազ Մահալի, զոր հայ եղած է, յիշատակին կառուցած է :
Յակոբ Սիրունի
Գործունէութիւնը՝ Ռումանիոյ մէջ
Աքսորէն վերադարձին, կը շարունակէ իր աշխատասիրութիւնները ու կը հրատարակէ մեծ թիւով ուսումնասիրութիւններ՝ ձեռագրագիտութեան, աղրիւրագիտութեան, մատենագիտութեան, հայ թատրոնին, գաղթավայրերուն, ի մասնաւորի՝ ռումանահայութեան, նիւթերուն վերաբերեալ։
Թաժ Մահալ. հայուհին` Հնդկաստանի խորհրդանիշ հոգի (ժապաւէն)
Մումթազ Մահալ
Սերգէյ Աւագեան իր «Նշանաւոր Հայուհիներ» գիրքին մէջ կը նշէ, որ Մումթազ Մահալը (Հեղինէն) ծնած է 1593 թուականին հնդկական արքունիքի հայազգի պաշտօնեայ Ասաֆ խանի ընտանիքին մէջ։ 1612-ին գահաժառանգ Խուրամի խան կ՛ամուսնանայ անոր հետ: 1627 թուականին գահաժառանգ Խուրամի խանը կը դառնայ Հնդկաստանի թագաւոր: Թագադրութենէն ետք Խուրամի խանը կ՛անուանափոխուի եւ կը կոչուի Շահ Ճահան:
Աշխարհագրագէտ Կամսար Աւետիսեան իր գիրքին մէջ գրած է, որ 1630 թուականին Մումթազ Մահալ կ՛ուղեկցի թագաւոր ամուսնուն պատերազմի մէջ, ռազմի դաշտին վրայ կը հիւանդանայ: Բժիշկները անկարող կ՛ըլլան փրկելու անոր կեանքը: Մահամերձ վիճակի մէջ ան ամուսինէն կը խնդրէ իր գերեզմանին վրայ կառուցել տաճար:
Յակոբ Սիրունի
Հրատարակութիւններ
Կը հրատարակէ աշխատասիրութիւններ հայերէն եւ ռումաներէն լեզուներով։
Թաժ Մահալ. հայուհին` Հնդկաստանի խորհրդանիշ հոգի (ժապաւէն)
Մումթազ Մահալ
Հնդկաստանի հայ թագուհի Մումթազ Մահալ իր մահկանացուն կը կնքէ 38 տարեկանին, 1631 թուականին, Հնդկաստանի Պուրհան Նուրէ բնակավայրին մէջ, ուր հողին կը յանձնուի: Սակայն, քիչ ժամանակ ետք անոր աճիւնը կը տեղափոխուի Ագրա եւ հողին կը յանձնուի` Ճամնա գետի ափին: Այստեղ թագաւոր ամուսին Շահ Ճահանը իր սիրեցեալ թագուհիին գերեզմանին վրայ կը կառուցէ (1630-1652) աշխարհահռչակ մզկիթ-դամբարանը` Թաժ Մահալը :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ժապաւէններ
Յակոբ Սիրունի
Յետ մահու՝
Հատուածներ իր յուշերէն՝
Փարիզի յոբելեանին օրուան իր բանախօսութենէն՝
Տե՛ս նաեւ
Կեդրոնական վարժարան,Պոլիս
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Մաքրոնիսի, Քասոս
Մաքրոնիսի կամ Մաքրա (յուն․՝ Μακρονήσι), հարաւ Էգէականի ժայռակղզի, Տոտեքանիսա, Յունաստան։ Կը գտնուի Քասոսին հիւսիսը։
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Մաքրոնիսոսին տարածութիւնն է 0,296քլ²։ Մաս կը կազմէ ժայռակղզիակներու մը խումբին, որոնք հնադարէն ծանօթ են որպէս «Քասոսի կղզիներ»։ Վարչականօրէն կը պատկանի Քասոսի քաղաքապետութեան։
Ժամանակին բնակուած էր, սակայն 2011-ի մարդահամարին ժայռակղզին անբնակ արձանագրուած է։
Մաքրոնիսի, Քասոսին նման, Եւրոպական Կենսադրութեան ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 (NATURA 2000) կողմէն յայտարարուած է Յատուկ Պահպանման Գօտի Էլէոնորա Բազէին Falco eleonorae եւ Օտուինի ճային Larus audouinii համար։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Տոտեքանիսայի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Գալուստ Կիւլպէնկեան
Գալուստ Սարգիս Կիւլպէնկեան (23 Մարտ 1869, Կոստանդնուպոլիս – 20 Յուլիս 1955, Լիզպոն), Փորթուկալահայ գործարար եւ բարեգործ։ Մեծ դեր ունեցած է Միջին Արեւելքի նաւթի պաշարները Արեւմուտքի շահագործման հասանելի դարձնելու աշխատանքին մէջ։
Կիւլպէնկեան ծնած է Սարգիս եւ Տիրուհի Կիւլպէնկեաններու ընտանիքէն ներս՝ Սկիւտար, Արեւմտեան Հայաստան։ Հայրը՝ Սարգիս աղան, վստահ էր, որ որդին պիտի շարունակէ իր գործը եւ զբաղի ճարտարարուեստթեամբ, սակայն որդին հօրը նախատեսած ճամբով չգնաց. ընտրեց նաւթագետ-հանքաբանի մասնագիտութիւնը։ Գալուստ կրթութիւն ստանալով եւրոպական յայտնի համալսարաններու մէջ՝ կը տիրապետէր ութ լեզուի ։
Կենսագրութիւն
Կիւլպէնկեան՝ նաւթարդիւնաբերութեան մէջ, իր առաջին քայլերը կը կատարէ այլ հանրայայտ նաւթարդիւնաբերող ՝ Ալեքսանդր Մանթաշեանցի, Կ. Պոլսոյ մէջ գտնուող նաւթի գրասենեակին հետ։ Սակայն շատ չանցած Կիւլպէնկեանի ընտանիքը կը մեկնի Անգլիա։ Լոնտոնի մէջ Կիւլպէնկեան արտօնագիր կը ստանայ ու կը հիմնէ նաւթային իր գրասենեակը։ Ան Լոնտոնի մէջ Թուրքիոյ եւ Պարսկաստանի դեսպանատուներու՝ նաւթի գիծով, տնտեսական խորհրդականն էր։ Գիտելիքներու մեծ պաշարը եւ փորձը Գալուստին հնարաւորութիւն կու տան շատ կարճ ժամանակի ընթացքին դառնալու մեծ ձեռնարկատէր։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Կիւլպէնկեան ստեղծեց նաւթային գլխաւոր կոմիտէ կազմակերպութիւնը, որուն նպատակն էր ձեռք բերել գերմանական Տոյչէ դրամատունը (պանքա)։ Պատերազմէն ետք՝ Turkish Petrolium Company-ն, վերանուանուեցաւ Iraq Petrolium Co. LTD եւ անոր բաժնետոմսերը հաւասարապէս բաժնուեցան ներկայիս British Petrolium-ի, Royal Dutch Shell Group-ի, Compagnie Francaise des Petroles-ի եւ Near East Development Corporation-ի միջեւ։ Գալուստ Կիւլպէնկեանին մնաց Iraq Petrolium Co. LTD- ի 5%-ը, որուն համար ան ստացաւ «Պարոն 5%» մականունը։ Այն ժամանակ, երբ Պարսից ծոցի մէջ կը գտնուի առաջին նաւթահայրը, Գալուստ Կիւլպէնկեան՝ Պարսկաստանի մէջ, կը գնէ նաւթաբեր հողատարածքներ ու կը դառնայ British Petroleum-ի հիմնադիրներէն մէկը։ Շատ չանցած այն կը վերանուանուի «Անգլո-պարսկական նաւթային ընկերութեան», որ վառելիք կ՛ապահովուէր Անգլիոյ արքայական նաւատորմին։ Գալուստ Կիւլպէնկեան գերազանցապէս կը տիրապետէր երկրագունդի տարբեր շրջաններու երկրաբանական ու աշխարհագրական տուեալներուն ու յատկապէս նաւթային քարտէսին։
Ան նաւթային հողատարծաքներ ունէր Վենեզուելայի, Իրանի, Իրաքի, Սաուտեան Արաբիոյ, Միացեալ Արաբական Էմիրութիւններու մէջ, մօտէն ծանօթ էր սուլթանական եւ պարսկական արքունիքիներու օրինական ու ոչ օրինական ելումուտին։ Անոր օգնութեամբ յաճախ կը լուծուէին գերտէրութիւններու միջեւ ծագած կնճռոտ հարցերը։ Ան իր ձեռքը պահէր խոշոր նաւթային ընկերութիւններու լծակները։
Սան Ռեմոյի խորհրդակցութեան ժամանակ նաւթային ընկերութիւններու միջեւ տարաձայնութիւններ կային տարածքներու հարցուի կապակցութեամբ։ Կիւլպէնկեան ինք կը ստանձնէ եւ կարմիր մատիտով կը գծէ իւրաքանչիւր պետութեան տիրոյթը, այդ պատճառով Սան Ռեմոյի պայմանագիրը կոչուած է «Կարմիր գիծի» պայմանագիր։
Աա կը տնօրինէր արուեստի արժէքաւոր հաւաքածու մը, որուն մէջ տեղ գտած էին շուրջ 6,000 նախատիպ նմոյշ։ Անոնք ստեղծոիած էին տարիներու ընթացքին եւ մինչեւ Կիւլպէնկեանի վերջնականապէս Լիզապոն հաստատուիլը, անոնք կը տեղափոխուէին երկրէ երկիր ապահովութեան համար։
1906 թուականին, ստեղծուած Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան հիմնադիր Պօղոս Նուպար փաշայի մահէն ետք, այս կազմակերպութեան ղեկավարութիւնը կը ստանձնէ Գալուստ Կիւլպէնկեան՝ 1930 թ.։ Սակայն, երկու տարի ետք, ճնշումներու պատճառով պաշտօնէն կը հրաժարի։ 1942 թ.՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ամենաթէժ տարիներոին, Կիւլպէնկեան Եւրոպայի մէջ երկիր մը կը փնտռէր, ուր ռազմական գործողութիւններ չէին ընթանար, եւ գրաւուած չէր Ֆաշիստական Գերմանիոյ կողմէ։ Լիզապոնը դարձաւ Գալուստ Կիւլպէնկեանի խաղաղութեան նաւահանգիստը։ Փորթուկալի մայրաքաղաքին մէջ ան տուն չունէր եւ կ՛ապրէր «Աւէս» հիւրանոցը, որ այդ ժամանակ լաւագոյններէն մէկը համարուէր։ Անտարակոյս, Անգլիական իշխանութիւնները կը ցանկային «Պարոն 5%»-ի ֆինանսական կարողութիւնները պահպանել Մեծ Բրիտանիոյ մէջ, սակայն հարկային բեռը բաւականին ծանր էր այդ ժամանակ եւ «նաւթային գեներալը» որոշեց իր ողջ կարողութիւնը տեղափոխել Փորթուկալ։
Կիւլպէնկեան հայապահպանման անկիւնաքար կը համարուէր, հայոց եկեղեցին անոր համար մեծ արժէք կը ներկայացնէր, ուստի բարեգործական ներդրումներով կապուած էր հայ եկեղեցւոյ հետ։ 20-րդ դարու 20-ական թուականներուն Լոնտոնի հայ համայնքը ցանկութիւն կը յայտնէ եկեղեցի ունենալու եւ այդ հարցով կը դիմեն Գալուստ Կիւլպէնկեանին։ Ան կ՛ընդառաջէ հայ համայնքի խնդրանքը։ 1920-1922 թթ. կը կառուցուի Սուրբ Սարգիս եկեղեցին՝ Հաղբատի վանքի զանգակատան օրինակով։ Եկեղեցին մինչ օրս կը համարուի Լոնտոնի ամենագեղեցիկ յուշակոթողներէն մէկը եւ այնտեղ արարողութիւնները անվճար կը կատարվուին՝ անոր կտակած միջոցներու հաշւոյն։ Կիւլպէնկեանի խոշոր բարեգործական միջոցառումներէն է նաեւ 1929 թուականին կառուցուած Երուսաղէմի հայոց պատրիարքարանի կից գտնուող «Կիւլպէնկեան» մատենդարանի շէնքը, որուն՝ ժամանակին, գրականութիւն է մատակարարած է։ Ան մեծ ուշադրութիւն դարձուցած է Կ. Պոլսոյ Սուրբ Փրկիչ ազգային հիւանդանոցին։
1920 թուականէն մինչեւ 1940 թուականը, Աա իր հովանիին տակ առած է Թուրքիոյ, Սուրիոյ, Լիբանանի, Յորդանանի եւ Իրաքի հայկական դպրոցներն ու բժշկական կեդորնները, ձեռնարկած է Միջին Արեւելքի բազմաթիւ եկեղեցիներու կառուցումը։ 1936 թուականին Կիւլպէնկեան 400 հազար տոլարի օգնութիւն տուած է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինին՝ թանգարանի վերակառուցման եւ պարիսպներու վերականգնման նպատակով։
Ամբողջ կեանքի ընթացքին Կիւլպէնկեան երազած էր Հայաստան գալ ու իր ամբողջ կարողութիւնը կտակել Հայաստանին։
2012 թուականի Յունուարին յայտարարուած է, որ ան՝ յետմահու, կը զրկուի Էլիզապէթ Բ.-ի կողմէ տրուած KBE մրցանակէն, որ ստացած էր 1951 թուականին ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1869 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1955 մահեր Ստորոգութիւն:Հայ գործարարներ Ստորոգութիւն:Հայեր Ստորոգութիւն:Գործարարներ Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս ծնածներ Ստորոգութիւն:Լիզպոն մահացածներ Ստորոգութիւն:23 Մարտի ծնածներ Ստորոգութիւն:20 Յուլիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայերը Օսմանեան կայսրութեան մէջ Ստորոգութիւն:Հայ բարերարներ
Եսի Մարդը
Եսի Մարդը, Լեւոն Շանթի թատերախաղերէն, գրուած՝ 1901-ին: Այս ստեղծագործութեամբ հեղինակը հիմնականօրէն կը ներկայացնէ հայրենասիրութեան եւ եսասիրութեան բախումը։
Նկարագրութիւն
1901-1904 տարիներուն Թիֆլիսի մէջ Լեւոն Շանթի գրած առաջին երեք թատերախաղերը` «Եսի մարդը», «Ուրիշի Համար» եւ «Ճամբուն Վրայ», իբրեւ մէկ ամբողջութիւն եւ աշխարհը ընկալելու հայեացք ու իմացութիւն` կը հանդիսանան այն ենթահողը, որուն վրայ Լեւոն Շանթ քառասուն տարեկան հասակին պիտի սկսէր բարձրացնել իր ուրոյն եւ բազմահանգոյց կոթողական արուեստը` «Հին Աստուածներ» գլուխ-գործոցով:
«Եսի Մարդը» թատերգութիւնը կը պատկերացնէ ազգասիրութեամբ եւ եսասիրութեամբ հակադրուած երկու դէմքեր, «Ուրիշի Համար» (1903) սիրոյ եւ ընտանեկան կեանքի շուրջ հիւսուած տրամա, «Ճամբուն Վրայ» (1904) կնոջական եւ հայրենիքի սէրը իրարու հակադրող տրամա, ուր հայրենիքի սէրը կը յաղթէ:
Շանթի թատերական այս առաջին գործերուն հիմնական նիւթերն են «Ես»ի սէրը կամ «Ես»ը ուրիշներուն համար զոհելու վսեմ անձնուիրութիւնը:
Երկին Պատմութիւնը
«Եսի Մարդը» տրամային մէջ Սեդրակը, կիսատ կը ձգէ իր ուսումը Եւրոպայի մէջ եւ կը վերադառնայ Կ.Պոլիս՝ դաւաճան Մուշեղին պատժելու նպատակով, սակայն կը տատամսի համաձայնութիւն տալ գաղտնի կազմակերպութեան՝ Սեդրակին գնդակահարելու որոշման մասին։ Երիտասարդ հասակին Մուշեղը, որ Սեդրակի հարեւանն էր, կը տարուի ժողովուրդին ծառայելու գաղափարով։ Սեդրակը կ'ոգեւորուի Մուշեղի հայրենասիրական գործերէն եւ կը սիրահարուի՝ անոր քրոջ աղջկան։ Ժամանակի ընթացքին, Մուշեղը ոստիկանութեան շարքերուն մէջ ծառայութեան կ'անցնի եւ իր սեփական շահերուն համար կը մատնէ իր ընկերներուն: Մուշեղը Սեդրակին կը յանձնէ իր գրած վտանգաւոր բովանդակութեամբ նամակները եւ խորհուրդ կու տայ, որ զգոյշ ըլլայ։ Մուշեղի այս արարքը կ'ազդէ Սեդրակին վրայ, որ կ'որոշէ Մուշեղին համոզել սխալ ուղիէն վերադառնալ[1]։
Վաքըֆ (Մուսա Լեռ)
Վաքըֆ (Մուսա Լեռ, Վաքըֆլը, թուրք.՝ Vakıflı), Մուսա լերան գիւղերէն, Թուրքիոյ միակ հայկական գիւղը ։ Կը գտնուի Մուսա լեռան լանջին՝ Հաթայի նահանգի Սամանտաղ գաւառի կազմին մէջ է, Սուրիոյ սահմանին մօտ եւ Միջերկրական ծովուն ափին։ Բնակչութեան թիւը135 մարդ է, որմէ 35-ը հայկական ընտանիքներ են, 1 թրքական եւ 1 քրտական:
Պատմական ակնարկ
Գիւղի պամութիւնը շատ հին է։ Գիւղի շինութիւնները կ՚արտացոլացնեն բնակիչներու մշակոյթն ու հաւատքը։ 19-րդ դարէն մնացած շինութիւն եւ 1997-ին վերակառուցուած գիւղի եկեղեցին։ Գիւղի վերջաւորութեան կտ գտնուի գերեզմանոցը, ապացուցը դարերէ ի վեր միայն հայեր ապրած ըլլալուն։
Համաշխարհային Ա․ պատերազմին յաջորդած իրադարձութիւններու հետեւանքով եւ 1938-ին Ֆրանսայի կողմէ շրջանը Թուրքիոյ վերադարձնելու հետ մեկտեղ սկսաւ գաղթը տեղւոյն հայերուն, որոնց մեծ մասը ապաստանած է հարեւան Սուրիոյ մէջ։ Գիւղէն գացողներ եղած են, սակայն մեծամասնութիւնը որոշած է մնալ։ Գիւղէն հրաժարիլ չցանկացած հայերը տասնամեակներով մնացած են իրենց հողերուն վրայ։
Վաքըֆլը գիւղը 1940-ականներու սկիզբը բնակչութեան թիւով շրջանին մէջ մեծագոյնը եղած է։ 60-ականներէն սկսեալ գաղթի հետեւանքով բնակչութեան թիւը նուազած է։ 1964-ին արդէն 300 բնակիչ մնացած գիւղը այսօր քիչ պակաս բնակիչ ունի։
Վաքըֆլը այսօր
Առանց քիմիական նիւթերու գիւղատնտեսութիւն ունի եւ օրկանիք մթերք կ՚արտադրէ։ Պատմութեան ակունքներէն եկող եւ էութիւնը չփոխած միակ հայկական գիւղն է Թուրքիոյ մէջ ։
Մարիամ Աստուածածնի տօն
Նախապէս տօնի օրերուն տարբեր տեղեր տեղափոխուած Վաքըֆլըի բնակիչները կը հաւաքուէին գիւղին մէջ։ Այդ օրերուն գիւղին մէջ գտնուողներու թիւը կը հասնէր 1000-ի։ Շատ վաքըֆցիներ իրենց արձակուրդներն ու ազատ օրերը գիւղին մէջ կ՚անցնեն։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայկական գիւղեր Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Առիւծ (համաստեղութիւն)
Առիւծ (Leo), կենդանակերպի համաստեղութիւն է, կը գտնուի Խեցգետին եւ Կոյս համաստեղութիւններու միջեւ: Անունը կ'առնչուի Հէրաքլեսի կողմէ սպաննուած առիւծին: 2-րդ դարու աստղագէտ Պտղոմէոսի նկարագրած 48 համաստեղութիւններէն մէկն է:
Աստղերը
Ունի բազմաթիւ վառ աստղեր, որոնցմէ շատեր անհատապէս ճանչուած են հնադարեան ժամանակներէն: Անոնցմէ կարեւորները առաջին կամ երկրորդ պայծառութեան չորս աստղերն են՝
Առիւծին մէջ է Wolf 359-ը (Առիւծի CN), որ Երկիրին ամէնամօտ աստղերէն մէկն է եւ 7.8 լոյս-տարի հեռաւորութեան վրայ է: Ան կարմիր թզուկ մըն է, 13.5 մեծութեամբ: Պարբերաբար կը բռնկուի եւ պայծառութիւնը կ'աւելնայ մէկ ծաւալով : Gliese 436-ը թոյլ աստղ մըն է Առիւծի մէջ, Երկիրէն մօտ 33 լոյս-տարի հէռու, Նեպտուն մոլորակի (սեւ մոլորակ) զանգուած ունեցող մոլորակով մը իր շուրջը:
Ասուպներու Ցնցուղ
Լեօնիտներու հոսքը տեղի կ'ունենայ Նոյեմբերին, բարձրակէտը կ'ըլլայ Նոյեմբեր 14-15-ին Առիւծի ղամմայի մօտ: Անոնց ծնողք մարմինն է գիսաւորը, որ հետեւանք է 35 տարին անգամ մը կատարուող ժայթկումներու: Բարձրակէտի ընթացքին մէկ ժամուան մէջ մօտ տասը ասուպ կ'ունենայ:
Պատմութիւն
Առիւծը առաջին ճանչուած համաստեղութիւններէն մէկը եղած է եւ հնաբանական հետազօտութիւններով ապացուցուած է, որ միջագետցիները Ք․ա․մօտաւորապէս 4000 թուականին անոր նման համաստեղութեան մը մասին պատկերացում ունեցած են: Պարթեւները այս համաստեղութիւնը Շիր կը կոչէին, ասորիները՝ Արէոյ, հնդիկները՝ Սիմհայ եւ այս բոլորը կը նշանակէր՝ Առիւծ: Որոշ առասպելաբաններ կը կարծեն, որ սումերներու հաւատալիքներով Առիւծ համաստեղութիւնն իրմէ կը ներկայացնէ Հումպապա հրէշը, որ սպաննեցաւ Գիլկամէշը: Բաբելական աստղագիտութեան մէջ սա համաստեղութիւնը կը կոչուէր Ուրկուլա՝ «Մեծն Առիւծ», որուն վառ աստղը յայտնի էր որպէս «Առիւծի կուրծքի աստղ» Յունական դիցաբանութեան մէջ Առիւծը կը նոյնացուի Նեմէայի Առիւծին հետ, որ սպաննած էր Հէրաքլեսը իր տասներկու սխրանքներէն առաջինի ժամանակ: Հերաքլեսի կողմէ Նեմէական Առիւծը սպաննուելէն ետք Զեւսը կը նշանաւորուի իբրեւ Առիւծը երկինս: Հռոմէացի բանաստեղծ Ովիդիոսը զայն կոչած էր «Հէրաքլեսի Առիւծ»:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Աստղագիտութիւն Ստորոգութիւն:Համաստեղութիւններ Ստորոգութիւն:Առիւծի համաստեղութիւն
New Year's Eve (ժապաւէն)
New Year's Eve, 2011 թուականի ամերիկեան սիրային ու կատակերգական ժապաւէն մըն է, որ արտադրուած է Կերրի Մարշալ ի կողմէ:
New Year's Eve-ը երկրորդ ոչ պաշտօնական շարունակութիւնն է Valentine's Day (2010) ժապաւէնին, որ կրկին արտադրուած է Կերրի Մարշալի կողմէ: Իսկ անոնց երրորդ ոչ պաշտօնական շարունակութիւնն է՝ Mother's Day (2016):
New Year's Eve ժապաւէնը թողարկուած է 9 Դեկտեմբեր 2011 թուականին եւ ստացած է ժխտական ու վատ քննադատութիւններ: Հակառակ ժապաւէնին վատ քննադատութիւններուն, New Year's Eve-ին շահոյթը եղաւ աւելի քան 142 միլիոն տոլար: Ժապաւէնը ստացաւ 5 Golden Raspberry մրցանակի պաշտօնակարգութիւններ, անոնց մէջ ըլլալով՝ ամէնէն վատ դերասանուհի՝ Սարա Ճեսիքա Փարքր եւ ամէնէն վատ արտադրիչ՝ Կերրի Մարշալ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ամերիկեան ժապաւէներ Ստորոգութիւն:Անգլերէն ժապաւէներ Ստորոգութիւն:2011 ժապաւէներ
Ասկարեան
Ասկարեան, հայկական մականուն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Սանահինի Վանք
Սանահինի վանք, միջնադարեան վանական համալիր, կը գտնուի Հայաստանի Հանրապետութեան Լոռիի մարզին մէջ, համանուն գիւղին մէջ, ներկայիս՝ Ալավերդի քաղաքի շրջագիծէն ներս։ Հնին ժամանակ կ մտնէր Մեծ Հայքի Գուգարք աշխարհի (նահանգի) Տաշիր գաւառի մէջ։ 1996 թուականին ՄԱԿԳՄԿ-ի կողմէն Հաղբատի վանքի հետ միասին ճանաչուած է համաշխարհային մշակութային ժառանգութեան մաս։
Սանահինի վանական հաստատութիւնը հիմնած է Հայոց թագաւոր Աշոտ Գ․ Ողորմածը 966 թուականին։ Սանահինը դարձած է Կիւրիկեաններու վարչական կեդրոնը եւ տոհմական դամբարանը (մինչեւ XII դ. կէսը), ինչպէս նաեւ եղած է Կիւրիկեան թագաւորութեան եկեղեցական թեմի առաջնորդ-եպիսկոպոսի աթոռանիստը (մինչեւ XI դ. կէսը)։ X-XI դդ. եղած է մշակութային կեդրոն, ունեցած բարձրագոյն տիպի դպրոց, դրան կից՝ հարուստ գրադարան։
XII դ. վերջին, Տաշիր գաւառի կազմին մէջ, Սանահինը դարձած է Զաքարեաններու սեփականութիւնը եւ տոհմական հանգստարանը։ Սանահինը կրկին վերածած է գիտամշակութային կենդրոն, նուիրատուութիւններու հաշուին ձեռք բերած ընդարձակ կալուածներ։
Սանահինի համալիրի կազմին մէջ են՝ Սբ. Աստուածածին եւ Ամենափրկիչ եկեղեցիները, 3 գաւիթ, գրատունը, զանգակատունը, ակադեմիան, Սուրբ Գրիգոր փոքրաչափ եկեղեցին՝ մատուռը։
Համալիրի հնագոյն եկեղեցին՝ Սբ. Աստուածածինը, կառուցուած է 928 - 944 թթ.-ին։ Գմբէթավոր դահլիճ տիպի վաղագոյն օրինակներէն մէկ է։ Ներսը պահպանուած են որմնանկարներու հետքեր։
Սուրբ Աստուածածին եկեղեցուց հարավ Ամենափրկիչ եկեղեցին է վանքի գլխավոր տաճարը, որը 957-966 թթ.-ին կառուցած է Աշոտ Գ․ Ողորմածի կինը՝ Խոսրովանոյշը։ Հայ միջնադարեան քանդակագործութեան արժէքաւոր օրինակ կը հանդիսանայ արեւելեան ճակտոնապատի վերին մասի կտիտորական կոմպոզիցիան, ուր դեմառդեմ կանգնած Գուրգէն (Կիւրիկէ) եւ անոր եղբայր՝ Անիի Սմբատ Տիեզերական թագաւորները կը պահեն տաճարի մանրակերտը։ Հայկական միջնադարեան աշխարհիկ շինութիւններու եզակի նմոյշ է վանքի ակադեմիան՝ Մագիստրոսի ճեմարանը։ Կառուցուած է X դ. վերջաւորութեան XI դ. սկիզբին, Սուրբ Աստուածածին եւ Ամենափրկիչ եկեղեցիներուն միջեւ ընկած տարածքէն ներս։
Գրատունը (կոչուած է նաեւ նշխարատուն) կը գտնուի շէնքերու խումբին հիւսիս-արեւելեան կողմը։ Կառուցուած է 1063 թ.-ին՝ Դաւիթ Անհողինի դուստր Հրանոյշ թագուհիի միջոցներով։ Գրատան հարաւ-արեւելեան անկիւնին կից է Սբ. Գրիգոր եկեղեցին (X դ. վերջ)։ Յօրինուածքային տարբեր լուծումներ ունին Սանահինի վանքի գաւիթները։ Առաւել պարզ է գրատան գաւիթը, որ կառուցուած է XII դ. վերջին - XIII դ. սկզբին, գրատան հարաւային պատին կից։ Ամենափրկիչ եկեղեցւոյ գաւիթը (ներքին գաւիթ) կառուցուած է 1181 թ.-ին (ճարտարապետ Ժամհայր)։ Այն չորս կեդրոնական, սիւներով գաւիթներու տիպի առաւել վաղ օրինակներէն է։ Հայկական գաւիթներու եզակի օրինակ է Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ գաւիթը (Մեծ գաւիթ, Դուրսի գաւիթ), որ կառուցած է իշխան Վաչէ Վաչուտեանը 1211 թ.-ին։
Մեծ գաւիթի հիւսիսային պատին կից է Սանահինի վանքի զանգակատունը (Հայաստանի հնագոյն օրինակներէն մին)։ Կառուցուած է 1211 - 1235 թթ.-ին։ Տեկորատիւ հարդարանքով յատկապէս աչքի է ընկնում արեւմտեան ճակատը։
Վանքի տարածքէն դուրս պահպանուած են Սուրբ Յակոբ եկեղեցւոյ աւերակները (թուագրուած է Xդ. 2-րդ կէս), Ս. Յարութիւն եկեղեցին (XIII դ. 1-ին քառորդ)։ Սանահինի մէջ պահպանուած են երկու աղբիւրներ, մէկը՝ նախկին գիւղամիջին (XII դ. վերջ - XIII դ. սկիզբ, երկկամար բացուածքով՝ թաղածածկ սրահ է), միւսը՝ վանքի հիւսիսային պարսպապատին կից (1831 թ. միակամար բացուածքով)։
Միջնադարեան հայկական ճարտարապետութեան ճարատարապետական լաւագոյն կառոյցներէն է Սանահինի կամուրջը։ XII դ. վերջաւորութեան կառուցել տուած է Վանենի թագուհին։ Կամուրջով կ՛անցնի Սանահինի վանքը տանող ճանապարհը։ Միաթռիչք (թռիչքի երկարութիւնը 18,6 մ․), կամարակապ կամրջի աջակողմեան խելը՝ բարձրադիր ժայռի վրայ է, իսկ ձախակողմեանը՝ գետի ցածրադիր ափին, որուն հետեւանքով կամրջի այս կէսը զգալի վերելք ունի դէպի կեդրոն, իսկ միւս կէսը հարթ է։ կամրջի քարաշէն պատնէշի վրայ առիւծներու բարձրաքանդակներ են։
Սանահինի համալսարանը (Սանահինի դպրոց), միջնադարեան Հայաստանի նշանաւոր ուսումնա-դաստիարակչական եւ գրչութեան կեդրոն էր։ Հիմնադրուած է 966 թ.-ին՝ Աշոտ Գ․ Ողորմածի կնոջ՝ Խոսրովանոյշ թագուհու պատուէրով։ XI դ. 1-ին կէսին դպրոցէն ներս բացուած են հռետորական, փիլիսոփայական, երաժշտական, բժշկական վարժարանները, դասաւանդուած «եօթ ազատ արուեստներ», տոմար եւ այլ գիտութիւններ։
Սանահինի համալսարանին կից ստեղծուած է նաեւ մատենադարան։ Այն ունեցած է յատուկ շէնք, սակայն ապահովութեան համար՝ ձեռագիրներուն մէկ մասը, պահուած է անմատչելի քարայրներու մէջ։ Սանահինի մէջ պահպանուած են աւելի քան 50 խաչքար՝ վանքի տարածքին, գերեզմանոցին, նախկին գիւղամիջին մէջ։ Յատկապէս արժէքաւոր են՝ Գրիգոր Տուտեորդիի (Սուրբ Յարութիւն եկեղեցւոյ հիւսիսային պատին տակ, 1184 թ., գործ՝ Մխիթար Կազմիչի) եւ Սարգիսի (Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ գաւիթի արեւմտեան պատի տակ, 1215 թ.) խաչքարերը, որոնք միջնադարեան Հայաստանի քանդակային արուեստի լաւագոյն նմուշներէն են։ Սանահինի արեւելեան կողմը կանգնած են՝ Սուրբ Կարապետ եկեղեցին (X դ. վերջ - XI դ. սկիզբ), արեւմուտքին՝ բարձրադիր դիրքով, Սարգիսի մատուռը (XII դ. վերջ - XIII դ. սկիզբ)։ Վանքի անունունը ունի այսպիսի բացատրություն`Սանահինի եւ Հաղպատի վանքերը կառուցվել են միարժամանակ,Սանահինը աւելի արագ է կառուցվել,հետեւաբար այն կոչվեց Սա-Նա-Հին,այսինքն Սանահինը Հաղպատից աւելի հին է:
Խորհրդային իշխանութեան տարիներուն Սանահինի վանքը եղած է պետական պահպանութեան ներքո. կատարուած են ամրակայման եւ վերականգնման աշխատանքներ։ 1998 թ․-ին՝ ՀՀ Կառավարութեան որոշմամբ, այն յանձնուած է Մայր աթոռ Սուրբ Էջմիածինի տնօրինութեան։
2001 թ․-ին Սանահինի համալիրը ընդգրկուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային մշակութային արժէքներու ցանկին մէջ։
Արտաքին Յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայկական վանքեր
14 Յունուար
14 Յունուար, տարուան 14-րդ (նահանջ տարուան 14-րդ) օրն է։ 13 Յունուար 14 Յունուար  15 Յունուար
Տօներ
Ստորոգութիւն:Յունուար
Յաշտից Եւ Ս. Սահակի Վանքերը
'''Յաշտից Եւ Ս. Սահակի Վանքերը''', Յաշտից վանքը կամ տեղիքը Աշտիշատի մէջ է։ Անոր եկեղեցին Հայաստանի անդրանիկ եկեղեցին կը համարուի։
Կ՛ենթադրուի, որ Յաշտից վանքի կործանումէն ետք շինուած է Ս. Սահակի վանքը եւ անունը առած է այն պարագայէն, որ հոն թաղուած է Ս. Սահակ։
Հեռու է Մատնէվանքէն կէս ժամ եւ Ս. Կարապետէն վեց ժամ, Դերիկիկ մօտ։ Լէնկթիմուր անոր եկեղեցին քանդել կը հրամայէ։
Ս. Սահակի վանքը աւերակի կոյտ է, բայց վկայարանը վերանորոգուած, թէեւ շատ վնասներու ենթարկուած յետագային։
Ալեքսան Պէզճեան
Ալեքսան Պէզճեան (Տոքթ. ), թոռն է անուանի բնագէտ-քիմիաքէտ Փրօֆ. Ալեքսան Պէզճեանի, եւ որդին՝ օրէնագիտութեան եւ քաղաքագիտութեան ուսուցչապետ, (Սորպոնի շրջանաւարտ), եւ յետոյ Ազգապետ Փրօֆ. Զենոբ Պէզճեանի։
Աշրաֆեան
Աշրաֆեան, հայկական մականուն ։
Ալեքսան Պէզճեան
Կենսագրական գիծեր
Բնիկ Այնթապցի, Նախ կաւարտած է Այնթապի Գոլէճը 1911-ին, ստանալով Պ.Ա. տիտղոսը, որուն առեւտրական ճիւղին հետեւելէ յետոյ մտած է բժշկական ճիւղը եւ աւարտած է 1917-ին։ Ա. Ընդհ. Պատերազմին եղած է բժիշկ-հարիւրապետ թրքական բանակին մէջ, Զինադադարէն յետոյ՝ բժիշկ Այնթապի ամերիկեան հիւանդանոցին (Այնթապի ինքնապաշտպանութեան միջոցին):
Աշրաֆեան
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Ալեքսան Պէզճեան
Կենսագրական գիծեր
1920-23-ին` բժիշկ Պոլսոյ ամերիկեան հիւանդանոցին մէջ։ 1923-25-ին` Լիբանանի ամերիկեան Նիյր Իսթ Րիլիֆի որբանոցներու օգնական բժշկապետ։ Տարի մը մասնագիտութեան կը հետեւի Լոնտոն եւ Փարիզ, եւ 1926-32 դասախօսած է. պաշտօնավարած է Իրաք՝ Նաւթի Ընկերութեան մէջ հիւանդանոցի բժիշկի հանգամանքով։
Ապա հաստատուած է Պէյրութ եւ ունի իր անձնական դարմանատունը։ Զինադադարէն յետոյ ծառայած է Հալէպի ազգային վարչութեան մէջ, եւ իբր Կարմիր Խաչի բժիշկ վերադարձող հայ գաղթականներուն։
Ամուսնացած է ունի 4 զաւակներ, 3 աղջիկ եւ մանչ մը :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ Ստորոգութիւն:Հայ բնագէտներ
Բրաբիոն (անձնանուն)
Բրաբիոն, հայկական իգական անուն։ Առաջացած է հայերէն բրաբիոն բառէն։ Կը շանակէ «յաղթութեան մրցանակ, պսակ, տեսակ մը անուշահոտ ծաղիկ»։ Փոխառութիւն է յունարէն βραβείον (լատիներէն brabeum) բառէն։ Յունարէնի եւ լատիներէնի մէջ որպէս անձնանուն չի գործածուիր։ Հայաստանի մէջ 18-րդ դարէն սկսած է գործածուիլ։ 19-րդ դարուն գործածուած է Կոստանդնուպոլսոյ մէջ՝ Փրափիօն ձեւով։ Կարճ տարբերակն է՝ Փրափ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Զառայի Պաշարում
Զառայի պաշարում (10 նոյեմբեր – 24 նոյեմբեր 1202), Չորրորդ Խաչակրաց Արշաւանքի եւ առհասարակ խաչակրաց արշաւանքներու պատմութեան առաջին ռազմական բախումը կաթոլիկական քաղաքի հետ։ Զառայի (այժմ՝ Զադար) պաշարումը տեղի ունեցած է քաղաքի գլխաւոր առեւտրական մրցակից՝ Վենետիկի հանրապետութեան նախաձեռնութեամբ։ Հաշուի չառնելով Հռոմի Պապ Ինոկենտիոս III-ի սպառնալիքները (վերջինս կը սպառնար մասնակիցներուն արտաքսել եկեղեցիէն), խաչակիրները եւ վենետիկցիները թալանեցին եւ աւերեցին առեւտրական հարուստ Զառա քաղաքը։
Պատմութիւն
1201-ին Վենետիկի հանրապետութեան դոժ Էնրիկո Դանդոլոն խաչակիրներու դեսպաններու հետ համաձայնութիւն կնքեց, ըստ որուն հանրապետութիւնը կը միանայ արշաւանքին եւ կը պարտաւորուի արեւելք տեղափոխել խաչակիրներուն 85,000 արծաթէ դրամներու դիմաց ։ 1202-ին, նաւերը պատրաստ էին, սակայն խաչակիրներէն միայն 12 հազարը Վենետիկ հասած էր, քանզի մնացածները նախընտրած էին այլ ճամբայ կամ յետաձգած էին իրենց մասնակցութիւնը։ Ըստ պայմանաւորուածութեան գումարը պէտք էր,որ ամբողջութեամբ վճառուէր, իսկ Վենետիկի մէջ գտնուած բանակ կ՛րցած էր հաւաքել միայն 51 հազար արծաթ, աւելին ոմանք նաեւ հասցուցած էին մեծ պարտքեր կուտակելու։ Դոժը առաջարկեց յետաձգել պարտքի մարումը մինչեւ խաչակրաց արշաւանքի առաջին արդիւնքները, Վենետիկի գլխաւոր առեւտրային մրցակից Դալմաթիա գտնուող Զառա քաղաքի գրաւման պայմանով։ Խաչակիրները կ՛ենդունեն այս պայմանը։ Զառա քաղաքը կիսանկախ էր եւ Հունգարիոյ թագաւորութեան կազմին տակ կը գտնուէր։ Զառայի գրաւման գլխաւոր հակասութիւնը Հունգարիոյ արքայ Իմրէի խաչակիր ըլլալու փաստն էր, այն պարագային, երբ խաչակիրներու հիմնական մասը կը պատրաստուէր իր տիրոյթներու վրան յարձակիլ։
Հաշուի չառնելով Հռոմի Պապի քրիստոնէական քաղաքները գրոհելու արգելանքը, ինչպէս նաեւ շարք մը նշանաւոր ասպետներու բողոքը, խաչակիրներու մեծ մասը 1202-ին որոշեց խաչակրաց արշաւանքներու պատմութեան ամենաստոր քայլերէն մէկը կատարել։
Պաշարում եւ հետեւանքներ
Բանակ կը տեղափոխէին 72 մարտական եւ 140 բեռնատար նաւեր։ Ըստ Ժոֆրուա դը Վիլլարդուէնի, նաւերը նաեւ պաշարողական մեքենաներ կը տեղափոխէին։ Բանակը 20,000 մարտիկներէն կազմուած էր, որոնզմէ կէսը խաչակիրներ էին, իսկ նացածը վենետիկցի նաւաստիներ։ 10 Նոյեմբեր-ին նաւատորմը Զառա մօտեցաւ։ Նաւահանգիստը ջուրով պաշտպանուած էր երկաթեայ շղթաներով, սակայն խաչակիրները յաջողեցաւ շղթաները անցնիլ եւ պարիսպներուն մօտ ափանել։ Վիլլարդէնը պաշարուած քաղաքը, որպէս հիասքանչ ծաղկող քաղաք կը նկարագրէր, որ ունէր բարձր պարիսպներ։
Ժամանակագիրը նաեւ կը հաղորդէ, որ սկզբէն մօտ մէկ շաբաթ պաշարուածներուն հետ բանակցութիւններ կը վարէին, սակայն բանակցութիւնները յաջողութեամբ չէին պսակեր, իսկ բուն պաշարումը հինգ օր տեւեց, 24 նոյեմբեր-ին, քաղաքը գրաւուեցաւ եւ թալանուեցաւ։ Քաղաքի պաշտպանական ամրութիւնները աւերուեցան եւ քանի որ առջեւը ձմեռ էր, խաչակիրները ձմերան քաղաքը մնացին, սակայն ձմեռը միեւնոյն է, խաղաղ չէր քանզի խաչակիրներու եւ վենետիկցիներու միջեւ պարբերաբար տողի բախումներ կ՛ունենային։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Վենետիկի Հանրապետութեան Ճակատամարտներ Ստորոգութիւն:Չորրորդ Խաչակրաց Արշաւանքի Ճակատամարտներ Ստորոգութիւն:Խորվաթիայի ճակատամարտներ
Վահէ (բժիշկ)
Վահէ, հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Բժշկական կրթութիւն է ունեցած եւ որպէս բժիշկ աշխատած։ 1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ, ուղարկուած՝ Կարնոյ ռազմաճակատ եւ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած է։ Կինը՝ Արաքսին, ամուսնոյն հետ մեկնած է Կա­րին։
1919 թուականին դոկտոր Ս. Զարեւանդը այցելած է Չանղըրը եւ հանդիպած Արաքսիին, որ ամուսնացած էր թուրք բժիշկ Զիա պէյին հետ եւ դարձած՝ Միւնիրէ հանըմ։ Կ՛ենթադրուի, որ Զիա պէյ Կարնոյ մէջ սպանած է բժիշկ Վահէին եւ բռնութեամբ անոր կնոջը տիրացած է։
Գրականութիւն
Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթըն, 1957։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Կարին մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Անի Ֆիշենկճեան
Անի Ֆիշենկճեան, արմատներով Սեբաստացի, ծնած է Հալէպ, Սուրիա: Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի սփիւռքի եւ գաղթօճախներու բաժինի աւագ գիտաշխատող պատմական գիտութիւններու թեկնածու Անի Ֆիշենկճեան:
Կենսագրութիւն
Անի Ֆիշենկճեան ծնած է Հալէպ, Սուրիա: Նախնական կրթութիւնը ստացած է Հալէպի ՀԲԸՄ-ի Լազար Նաճարեան-Գալուստ Կիլպէնկեան Երկրորդական վարժարանէն: Միջնակարգ եւ երկրորդականը՝ Ազգ. Քարէն Եփփէ Ճեմարանէն։
Ներկայիս կ’ապրի Երեւան։ Կ'աշխատի որպէս գիտաշխատող՝ ՀՀ Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիայի Պատմութեան հիմնարկ (Ինստիտուտ) ՀՀ ԳԱԱ ՊԻ  Սփիւռքի եւ գաղթօճաներու բաժինի։
Ուսումնական շրջան՝ Լիբանան եւ Հայաստան
1991-1994 թթ. Անի Ֆիշենկճեան մեկնած է Լիբանան եւ հետեւած Պէյրութի Համազգային Հայագիտական Բարձրագոյն հիմնարկի եռամեայ դասընթացքներուն (պատմագիտական բաժանմունք):
1997-1998 թթ. Անի Ֆիշենկճեան ուսումը կատարելագործած է Երեւանի Պետական Համալսարանէն ներս եւ 1998-ին արժանացած Դիպլոմին (աւարտաճառի նիւթ` «Սուրիահայ մամուլը 1920-էն-1980-ական թուականներուն» անտիպ):
2004 թ. Անի Ֆիշենկճեան արժանացած է պատմական գիտութիւններու թեկնածուի կոչումին /ատենախօսութեան թեման՝ Սուրիոյ հայ համայնքը 1946-1971 թթ./:
Ուսուցչական ասպարէզ
1981-1991 թթ. Անի Ֆիշենկճեան ուսուցչական պաշտօն վարած է Հալէպի Ազգ. Մեսրոպեան վարժարանէն /նախակրթարան/ եւ 1994-2014 թթ.՝ Ազգ. Քարէն Եփփէ Ճեմարանէն ներս, որպէս հայերէնաւանդ ուսուցչուհի /միջնակարգ-երկրորդական/։
1996-2003, 2004-2014 թթ.Անի Ֆիշենկճեան հայոց պատմութեան դասատու Համազգային Հալէպի Հայագիտական ուսումնարանի։
Ներկայիս Անի Ֆիշենկճեան կը պաշտօնավարէ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածինի Գէորգեան Հոգեւոր ճեմարանի եւ Սեւանի Վազգէնեան Հոգեւոր դպրանոցի մէջ:
«ՍՈՒՐԻՈՅ ՀԱՅ ՀԱՄԱՅՆՔԻ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆԸ 1946-1970 թթ.» գիրքի շնորհահանդէսը Պէյրութի եւ Հալէպի մէջ
14 Յունուար 2019-ին, երեկոյեան ժամը 7:30-ին, «Ազդակ»-ի «Փիւնիկ» սրահին մէջ տեղի ունեցաւ Հեղինակ՝ Անի Ֆիշենկճեանի «Սուրիոյ հայ համայնքի պատմութիւնը 1946-1970» աշխատութեան շնորհահանդէսը:
18 Յունուար 2019-ին, երեկոյեան ժամը 7-ին, Հովանաւորութեամբ Բերիոյ հայոց թեմի առաջնորդ գերաշնորհ Տ․ Շահան Ս․ Արք․ Սարգիսեանի, Հալէպի Ս․ Աստուածածնայ սրահին մէջ տեղի ունեցաւ շնորհահանդէսը սփիւռքի եւ գաղթօճախներու բաժինի գիտաշխատող պատմական գիտութիւններու թեկնածու Անի Ֆիշենկճեանի համանուն գիրքի շնորհահանդէսը:
Աղբիւրներ
[http://www.aniarc.am/2018/09/08/new-books-kevork-yazichyan-sept-2018/ Նոր հրատարակութիւններ. կը ներկայացնէ Գէորգ Եազըճեան]
Սուրիոյ Հայ Համայնքի Պատմուըիւնը (1946-1970 թթ.)
Յակոբ եւ Մարիամ Ունճեաններու յիշատակին՝ իր ծոռան՝ Անի Ֆիշենկճեանի կողմէ
Լոյս Տեսաւ Հայկազեան Համալսարանի Հայկական Սփիւռքի Ուսումնասիրութեան Կեդրոնի Սուրիոյ Հայերը Գիտաժողովի Նիւթեր (24-27 Մայիս 2015) Հատորը
Սուրիոյ հայ համայնքի պատմութիւնը, 1946-1970 թթ Անի Ֆիշենկճեան
[http://hayernaysor.am/cl/archives/290549 Սուրիոյ Հայ Համայնքի Պատմութեան Ուսումնասիրութիւնը Սկսած Էի, Երբ Դեռ Ուսանող Էի Լիբանանի Մէջ. Անի Ֆիշենկճեան]
Անի Ֆիշենկճեանի «Սուրիոյ հայ համայնքի պատմութիւնը՝ 1946-1970թթ.» մենագրութիւնը
Հալէպի Մէջ՝ «Սուրիոյ Հայ Համայնքի Պատմութիւնը 1946-1970թթ.» Գիրքին Շնորհահանդէսը
«ՍՈՒՐԻՈՅ ՀԱՅ ՀԱՄԱՅՆՔԻ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆԸ 1946-1970 թթ.» գիրքի շնորհահանդէսը Պէյրութի եւ Հալէպի մէջ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ(արւմտ․) Ստորոգութիւն:Հայ գիտաշխատողներ
Լուսաղբիւր (Յուշարձան, Երեւան)
Լուսաղբիւր, աղբիւր-յուշարձան Երեւանի Էրեբունի վարչական շրջանի Նուպարաշէն խճուղիին վրայ՝ Մեծ Եղեռնի ռումտիկինցի զոհերու յիշատակին։ Յուշարձանը ընդգրկուած է Էրեբունի վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ :
Պատմութիւն
1975-ին՝ Մեծ Եղեռնի 60-ամեակի կապակցութեամբ, Երեւանի Էրեբունի համայնքի Նուպարաշէն խճուղիին վրայ կանգնեցուած է «Լուսաղբիւր» յուշարձանը ի յիշատակ Կեսարիոյ նահանգի Ռումտիկին գիւղի նահատակուած բնակիչներուն։ Նշանաւոր եղած է Ռումտիկինի Լուսաղբիւր սրբավայրը Հալիս գետի ափին, ուր, ըստ աւանդութեան, մարմարէ աւազանին մէջ մկրտուած է Գրիգոր Լուսաւորիչը։ 1915-ին գիւղի բնակիչներուն մեծ մասը նահատակուած է, իսկ փրկուածները յետագային ապաստանած են Հայաստան։
Յուշարձանը կարմիր տուֆ է կերտուած ուղղանկիւն կտրուածքով քիվազարդ սիւնակոթող է, որու ստորոտին կառուցուած աղբիւրէն ջուրը կը թափի առջեւը տեղադրուած փոքր աւազանի մէջ։
Տուեալներ
Արծուի թեւի վրայ բարձրացող յուշակոթողի վրայ մակագրուած է.
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Երեւան
Գրիգոր Կիւլպէնկեան
Գրիգոր Կիւլպէնկեան, հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Գրիգոր Կիւլպէնկեան ծնած է 1887/1890 թուականին, Տրապիզոնի նահանգի Սամ­սոն նաւահանգստային քաղաքին մէջ/ Սեբաստիոյ նահանգի Սե­բաս­տի­ոյ գա­ւա­ռի, Տիվրիկի գաւառակի կեդրոն՝ Տիվրիկ աւանին մէջ։
1914 թուականին գերեզանցության վկայականով աւարտած է Կոստանդնուպոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը։ Զբաղած է բժշկութեամբ։ Եղած է հնչակեան կուսակցութեան անդամ, հասարակական-քաղաքական գործիչ։
1914 թուականին՝ Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ գնդապետի աստիճանով ուղարկուած՝ Տրապիզոն։
1915 թուականին, զինուորական բժիշկ ծառայելու ժամանակ, թուրք զինուոր մը խնդրած է՝ զինք զինուորական ծառայութենէն ազատելու կեղծ տեղեկանք տայ, որմէ բժիշկը հրաժարած է։ Յաջորդ օրը այդ թուրք զինուորը դաշոյնով սպանած է երիտասարդ բժիշկը։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
14 Նոյեմբեր
14 Նոյեմբեր, տարուան 318-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 319-րդ) օրն է
Տօներ
Ստորոգութիւն:Նոյեմբեր
7 Մարտ
7 Մարտ, տարուան 66-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 67-րդ) օրն է 6 Մարտ 7 Մարտ  8 Մարտ
Ծնունդներ
Տես նաեւ՝ 7 Մարտի ծնածներ
Մահեր
Տես նաեւ՝ 7 Մարտի մահացածներ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մարտ
Արմաթիա, Քասոս
Արմաթիա (յուն․՝ Αρμάθια), հարաւ Էգէականի կղզի, Տոտեքանիսա, Յունաստան։ Կը գտնուի Քասոսէն 2քլ․ հիւսիս-արեւմուտքը։
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Արմաթիային տարածութիւնն է 2,6քլ²։ Վարչականօրէն կը պատկանի Քասոսի քաղաքապետութեան։
Ժամանակին, երբ կը գործէին կիրի հանքերը բնակչութեան թիւը 100 էր։ 2011-ի մարդահամարին կղզին անբնակ արձանագրուած է։
Ունի գեղեցիկ ծովափներ որ զբօսաշրջիկներ կը ներգրաւէ։ Անոնցմէ մէկը, Մարմարա, բնութագրուած է որպէս Միջերկրականի ամենագեղեցիկ ծովափներէն։ 2000-էն, կղզիին վրայ հաստատուած է դիտարան մը, որպէսզի բնութասէրները եւ կենսոլորտի մասնագէտները ուսումնասիրեն կղզիին կենսաբանական աշխարհը։
Լուսաբեր (քիմիական տարր)
Լուսաբեր քիմիական տարր է, որուն նշանն է P (Phosphorus-էն)։ Կարգաթիւը՝ 15, հիւլէական զանգվածը՝ 30.97376։ Ոչ մետաղ է։
Ստացում
Ստացուած կազային P4-ը բաց թողնելով ջուրի մեջ՝ կը վերածեն պինդ վիճակի։
Լուսաբերի շոգիները փոշեզրկելէն ետք կը սառցնեն (50 °C) եւ ստացուող թեքնիքական ճերմակ փոսփորը կը հաւքէն ջուրի տակ։
Լուսաբերը հիմնականին կ'օգտագործուէ փոսփորական թթու եւ անկէ փոսփորական պարարտանիւթեր եւ այլ փոսփատներ ստանալու համար։
Բնութենական Յատկութիւններ
Լուսաբերը բնութեան մեջ տարածուած տարր մըն է, կը կազմէ երկրակեղեւի զանգուածի 9,3․10−2%-ը (տարածուածութեամբ 13-րդն է)։ Լուսաբերը բնորոշ հօտով, անգոյն, մոմակերպ, թունաւոր նիւթ է, կը ստացուէ լուսաբերի շոգիները սառցնելիս։
Հալման ջերմաստիճանը 44,1 °C, եռմանը՝ 280,5 °C, խտութիւնը՝ 1828 քկ/մ3։ Օդին մէջ (40 °C-ում) կ'ինքնաբռնկուէ (կը պահեն ջուրին տակ)։ Բաղկացած է Р4 մոլեքուլներէ (լուսաբերրի մյուս ձեւափոխութիւններն հիւլէական պոլիմերներ են)։ Տաքացնելիս 250-300 °C դանդաղ կը փոխարկուէ կարմիր լուսաբերի։ Անիկա կը յառաջացնէ բիւրեղական մի քանի ձեւափոխութիւններ, որոնք ունեն 2000-2400 քկ/մ3 խտութիւն եւ 416-423 °C-ին կը ցնդեն։
Քիմիապէս աւելի պասսիվ է, օդին մէջ կը բռնկուէ 240-250 °C տաքացնելիս, համարեայ թունաւոր չէ։ Չլուծուեր ջուրին մէջ եւ ծծմբածխածնին մէջ։ Ապրանքային կարմիր լուսաբերը գործնականօրէն ամորֆ է, գոյնը՝ կարմրաշագանակագոյնէն մանիշակագոյն։
Ճերմակ Լուսաբերը ճնշման տակ (մօտ 15 000 մթնոլորտ) տաքացնելիս՝ 200-220 °C, կը փոխարկուէ սեւ լուսաբերի (կը նմանի կրաֆիթին, կիսահաղորդիչ է)։
Հեղուկ եւ կազային լուսաբերը բաղկացած է P4 մոլեքուլներէ։ Լուսաբերը տիպական ոչ մետաղ է, քիմիապէս աքթիւ է։ Միացութիւններուն մէջ գերազանցապէս կովալենթական է, կը ցուցաբերէ -3, +3 եւ +5 օքսիտացման աստիճաններ (արժէքականութիւնը 3 եւ 5, հազւադէպ 4, 1 եւ 4)։ Կը յառաջացնէ սահմանափակ թիւով իոնական միացութիւններ (Na3P, Ca3P2 եւ այլն)։ Լուսաբերը վերականգնիչ է, օքսիտացնող յատկութիւնները շատ թոյլ են արտայայտուած։ Լուսաբերի երկու կարեւոր ալոտրոպ ձեւերն են՝ ճերմակ լուսաբերը եւ կարմիր լուսաբերը։ Սեւ լուսաբերն կը ստացուէ ճերմակ լուսաբերը բարձր (շուրջ 1200 մեկապասկալ) ճնշման տակ տաքացնելիս։
Ճերմակ լուսաբեր
Իր տեսքով եւ փափկութեամբ ճերմակ լուսաբերը կը նմանի մաքրած մեղուամոմի կամ պարաֆինի։ Խառնուրդներու ազդեցութիւնէն կ'ունենայ դեղնաւուն երանգ։
Լաւ կը լուծուէ CS2-ին, tհալ=44°Շ, tեռ=281°Շ։ Թոյլ տաքացնելիս օդին մէջ կ'ինքնաբոցավառուէ։ Քիմիապէս ակտիւ եւ խիստ թունաւոր նիւթ է, կը յառաջացնէ ոսկորներու քայքայում։ Չափահաս մարդուն համար մահացու չափաբաժինը կը կազմէ 50-100 միլիկրամ։
Ճերմակ լուսբերի բանաձեւն է՝ P4։ Կը պահեն ձուլակտորներու տեսքով՝ անօդ, յատուկ իներտ միջավայրին մէջ, մաքրած ջուրի շերտին տակ։
Կարմիր Լուսաբեր
Կարմիր լուսաբերը տարրական լուսաբերի կայուն ձեւափոխութիւնն է։ Առաջին անգամ 1847-ին Շուէտին մէջ ստացած է աւստրիացի քիմիագէտ Անթոն Շրեոթերը՝ տաքացնելով ճերմակ լուսաբերը 500 °Շ-ին։
Կարմիր լուսաբերի խտութիւնն աւելի է եւ կը հասնէ 2400 քկ/մ3-ի։ Բաց օդին մէջ պահելու պարագային լուսաբերը խոնաւութեան պայմաններուն մէջ աստիճանաբար կ'օքսիտանայ՝ յառաջացնելով մածուցիկ լուսաթթու։ Ատկէ խուսափելու համար կարմիր լուսաբերը կը պահեն հերմետիկ անօթներուն մէջ։
Ճերմակ լուսբերի թունաւորմէն կարմիրինը մի քանի հազար անգամ պակաս է, ինչը կը նպաստէ, որ անիկա ունենայ շատ աւելի լայն կիրառութիւն։
Կարմիր լուսաբերն ունի պոլիմերային կառուցուածք։ Անիկա կարելի է դիտարկել որպէս P4-ի ածանցեալ, որտեղ խզուած է P-P կապերէն մեկը եւ հարեւան քառանիստի հետ ստեղծուած է լրացուցիչ կապ մը եւ ստացուած է շղթայաձեւ կառուցուածք։ Նոր ստացուած կառուցուածքի բանաձեւն է Pn։
Սեւ Լուսաբեր
Սեւ լուսաբերը տարրական լուսաբերի տարատեսակներէն ամէնաիներտն է։
Ելեկտրահաղորդիչ է եւ ունի կիսահաղորդչի յատկութիւններ։
Կենսաբանական Դեր
Փոսփատի տեսքով անօրկանական լուսաբերը անհրաժեշտ է կեանքի բոլոր ձեւերուն համար: Լուսաբերը գլխաւոր դեր ունի ԴՆԹ-ի եւ ՌՆԹ-ի կառուցուածքային ձեւաւորման համար: Ապրող բջիջները լուսաբերը կ'օգտագործեն ատենոզին թրիփոսփատի (ԱԹՓ) միջոցաւ եռանդը փոխադրելու համար: Փոսփոլիպիտները գլխաւոր կառուցուածքային բաղադրիչ կը հանդիսանան բջիջներու թաղանթներուն համար:
Միջին չափահաս մարդուն մարմինը կը պարունակէ 0,7 քկ լուսաբեր, որուն 85-90%-ը՝ ոսկորներուն եւ ակռաներուն մէջ ապատիտի ձեւով: Արեան մէջ լուսաբերի միջին պարունակութիւնն է շուրջ 0,4 կ/լ, որուն 70%-ը օրկանական եւ 30%-ը անօրականական փոսփատներ են:
Աղազարեան
Աղազարեան, հայկական մականուն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Հրանտ Մաթեւոսեան
Հրանտ Մաթեւոսեան, հայ արձակագիր եւ բեմագիր։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1935-ին, Ահնիձոր, Հայաստանի հիւսիսը։ Միջնակարգ կրթութիւնը գիւղի եւ գաւարի դպրոցներուն մէջ ստացած՝ ապա աւարտած է Երեւանի մանկավարժական հիմնարկի պատմա-լեզուական բաժինը (1962)։
Արդէն այդ տարիներէն՝ ուշադրութիւն գրաւած է իր «Ահնիձոր» գրական ակնարկը, որ ուժեղ գրիչով կը պատկերէ ժամանակի (փաստօրէն՝ մասամբ նաեւ դեռ մինչեւ այսօրուան) հայ գիւղաշխարհը՝ իր տիպարներով, տագնապներով ու հարցադրումներով։ 1967-ին աւարտած է Մոսկուայի շարժա-բեմագրային (սենարիական) բարձրագոյն դասընթացքները, նոյն տարին հրատարակելով առաջին գործը՝ պատմուծք-վիպակներու ժողովածու մը։
Հետեւող երկու տասնամեակներուն, արտադրած է այլ երկեր, որոնք առաջինին պէս վարպետ շարժանկարիչի ոսպնեակով կը պատկերեն հայ գիւղաշխարհը, լայն ընդհանրացումներով՝ դէպի յետ-60-անական Հայաստանի (եւ նոյն ծիրի երկիրներու) քաղաքակրթական հարցերը, տագնապները։ Արդէն իր իսկ, ապա նաեւ ուրիշ գրագէտներու երկրէն, Մաթեւոսեան պատրաստուած է շարժա-բեմագրութիւններ, նկարահանուած Հայֆիլմի աշխատանոցներուն մէջ։
Գործեր
Իր գործերը թարգմանուած են բազմաթիւ լեզուներու՝ ռուսերէնէ մինչեւ գերմաներէն, չեխերէն, անգլերէն եւն.։
Արտաքին հղումներ
Ստորոգութիւն:18 Դեկտեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ շարժանկարիչներ
Ներազդակներ (Հորմոններ)
Հորմոնները (ὁρμή, ազդակ բառէն) կարգաւորիչ կենսաքիմիական բաղադրութիւններու տեսակներ են, որոնք կ'արտադրուին իւրայատուկ բջիջներու, գեղձերու եւ/կամ հիւսուածքներու կողմէ, որոնք կը կազմեն օրկանիզմի ներզատական համակարգը։ Համադրումէն ետք այս նիւթերը կը ներզատուին արեան մէջ եւ կը տարածուին ամբողջ օրկանիզմին, յառաջացնելով շարք մը բնախօսական եւ վարքային փոփոխութիւններ (մարսողութիւն, նիւթափոխանակութիւն, աճ, բազմացում, տրամադրութեան փոփոխութիւն եւ այլն) ։
Հորմոնի միայն շատ չնչին քանակ անհրաժեշտ է բջիջի նիւթափոխանակութեան փոփոխութեան համար։ Ըստ էութեան, հորմոնները քիմիական ազդանիւթեր են, որոնք ազդակը մէկ բջիջէն կը տեղափոխեն դէպի միւսը ։
Սմբատ եպիսկոպոս Սաատեթեան
Սմբատ եպիսկոպոս Սաատեթեանը (ծն՝. 1871թ. Իզմիթի նահանգի Ատապազար քաղաք- նահատակուած 1915թ. Յունիսի վերջը)  հոգեւորական գործիչ, նշանաւոր մատենագիր եւ գիտնական: Շապին Գարահիսարի թեմի առաջնորդ