cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Դիլիջան
Պատմաաշխարհագրական ակնարկ
Որպէս առողջարան, քաղաքին 1958 թուականին տրուած է հանրապետական ենթակայութեան քաղաքի կարգավիճակ։ 1996 թուականին, որպէս վարչական մաս կը միանայ Տավուշ մարզին։
Դիլիջանի տարածքին մէջ կան 2 տասնեակ հանքային աղբիւրներ։ Քաղաքի բնապատկերին հմայք կը հաղորդէ Աղստեւ գետը իր վտակներով։ Հայաստանի մէջ առաջին առողջարանը հիմնադրուած է Դիլիջանի մէջ 1921 թուականին։
Ներկայիս քաղաքին մէջ կը գործեն շուրջ 3 տասնեակ առողջարաններ եւ հանգստեան տուներ, 5 դպրոցներ, 3 միջին մասնագիտական ուսումնական հաստատութիւններ եւ համալսարաններու 2 մասնաճիւղեր։ Քաղաքը ունի 3 թանգարան, գրադարանային համակարգ, գեղարուեստի եւ երաժշտական դպրոցներ։
Քաղաքը զբոսաշրջային եւ բարեկամական կապեր ունի Լիւքսըմպուրկի Փետանճ, Իտալիայի Ուտինէ, Անգլիայի Ուինկոմպ, Ֆրանսայի միջերկրածովեան յայտնի զբոսաշրջային կեդրոններ Մարսէյ, էքս-Փրովանս եւ Սեն Մաքսիմ քաղաքներու հետ։
Կ'իրականացուի քաղաքը տարածաշրջանային ֆինանսական կեդրոն դարձնելու կառավարութեան ծրագիրը։
Աւանդութիւն
Կ'ըսեն թէ հայրը իր Դիլի անունով որդիին հետ գործով քաղաք կ'երթայ։ Ճանապարհին՝ անտառներու մէջէն անցնելով, որդին կը կորսուի։ Հայրը կը սկսի աջ ու ձախ փնտռել զայն, բայց անօգուտ։ «Դիլի ջա՛ն, Դիլի ջա՛ն» կանչելով ան կը դառնայ անտառներուն մէջ։ Վերջապէս, տեղ մը, գետին ինկած կը գտնէ որդիին դիակը։ «Դիլի  ջա՛ն, Դիլի ջա՛ն» ըսելով սուգ կ'ընէ հայրը, որդիին դիակին վրայ։ Եւ այդ օրուընէ այդ տեղին անունը կը մնայ Դիլիջան    ։
Բնակչութիւն
Դիլիջանի ազգաբնակչութեան փոփոխութիւնը.
Տնտեսութիւն
Դիլիջանի մէջ զարգացած են առողջարաններուն սպասարկող արդիւնաբերութեան ճիւղերը։ Իբրեւ առողջարանային քաղաք Դիլիջանի համար կենսական նշանակութիւն ունի նաեւ գիւղատնտեսութիւնը, հատկապէս անասնաբուծութիւնը եւ բանջարաբուծութիւնը։
1932-ին շահագործման հանձնուած է ՀԷԿ-ը։
1949-էն սկսեալ կը գործէ քաղաքի արդիւնաբերական խոշոր ձեռնարկութիւններէն մէկը՝ «Դիլիջան» հանքային ջուրերի գործարանը ։
Առողջարաններ
Դիլիջանը լեռնակլիմայական առողջարան է։ Քաղաքին մէջ կը գործեն տասնեակ հանգստեան տուներ եւ առողջարաններ։ Այստեղ կը գտնուին արուեստագէտներու ստեղծագործական եւ հանգստեան տուները։
1958-ին քաղաքի մոտակայքին տարածուող անտառահատուածին մէջ ստեղծուած է հանրապետութեան արգելանոցներէն մէկը՝ Դիլիջանի արգելանոցը ։
Կիրառական արուեստ
Կիրառական արուեստի յայտնի նմուշներէն է Հաղարծնի տարածքին մէջ յայտնաբերուած 1232-ին պատրաստուած պղինձէ կաթսան, որ մետաղի գեղարուեստական մշակման եզակի օրինակ է եւ կը պահուի Հայաստանի պատմութեան թանգարանին մէջ։ Ան ցուցադրուած է նաեւ Լոնտոնի մէջ։ Ինչպէս ամբողջ Հայաստանի մէջ այնպէս ալ Դիլիջանին մէջ կան բարձրարուեստ խաչքարեր, հատկապէս մեծ վարպետութեամբ պատրաստուած է վարպետ Պողոսի խաչքարը (1291), որ դրուած է Գոշավանքին մէջ։
Նոր ժամանակներուն բնակավայրերուն մէջ զարգացած են գորգագործութիւնը, ասեղնագործութիւնը, փայտի գեղարուեստական մշակումը, ձեռարուեստը եւ այլ ժողովրդական արհեստներ։ Յայտնի է Դիլիջանեան կարպետ տեսակը։ Ինչպէս այդ, այնպէս ալ գորգագործութեան եւ կարպետագործութեան շատ հետաքրքիր նմուշներ կը պահպանուին Դիլիջանի թանգարաններու հաւաքածուներուն մէջ։ Փայտագործ վարպետ Գառնիկ Ալիխանեանի ստեղծագործութիւնները լայն ճանաչում ունեցած են հանրապետութեան սահմաններէն դուրս։ Առանձնապէս մեծ արուեստով պատրաստուած է տարբեր ծառատեսակներու փայտի փոքրիկ կտորներէն ստեղծուած գորգը։ Այդ եզակի ստեղծագործութիւնը կը ցուցադրուի Հայաստանի ժողարուեստի թանգարանի Դիլիջանի մասնաճիւղին մէջ։ Փայտագործ վարպետ Ռեւիք Հովսեփեանի պատրաստած նախշազարդ օրորոցները, ջահերը, փայտէ կենցաղային իրերը մեծ արժէք կը ներկայացնեն։ Երիտասարդ վարպետ Կրիշա Հովսեփեանի ստեղծագործութիւններուն մէջ կարեւոր տեղ կը գրաւեն հայկական աւանադական փայտէ աղամանները եւ խաչքարերը։
Զարգացած է նաեւ ձեռարուեստը, որուն գործին մէջ մեծ ներդրում ունեցած են արուեստագիտութեան թեկնածու Սերիկ Դավթեանը հետագային ժողովրդական վարպետ Նուշիկ Մալխասեանը։ Ձեռարուեստի ճանչցուած վարպետներէն են Ֆլորա Պապեանը, Մարինէ Պողոսեանը, Սոֆիա եւ Նազիկ Պարանեանները, Հրեղէն Գասպարեանը, Թամարա Դավթեանը, Մարիցա Հայրապետեանը եւ ուրիշներ։ Գորգագործութեան մէջ լուրջ աւանդ ունին Զիրավարդ եւ Թագուհի Ղուլեանները։ Կիրառական արուեստի հետաքրքիր նմուշներ կը պահպանուին Հայաստանի ժողարուեստի թանգարանի Դիլիջանի մասնաճիւղին եւ «Դիլիջան» պատմամշակութային արգելոց-թանգարանին մէջ ։
Ճարտարապետութիւն
Դիլիջանի տարածքին եւ անոր շրջակայքին մէջ կան 32 ճարտարապետական յուշարձաններ։ Այդ յուշարձաններէն ամէնէն նշանաւորներն են Հաղարծինը, Գոշավանքը, Ջուխտակ Վանքը, եւ Մաթոսավանքը, որոնք կը հանդիսանան միջնադարեան հայ ճարտարապետութեան արժէքաւոր կոթողներէն։
19-րդ դարու վերջաւորութեան եւ 20-րդ դարու սկիզբին երբ աւելի կը մեծնար Դիլիջանի առողջարանային համբաւը, այստեղ կառուցուող տուները իրենց մէջ կը պարունակեն Անդրկովկասի հայ մեծահարուստներու ամառանոցներու, Դիլիջանի տնաշինական աւանդութիւններու տարրերը։ Կը տարածուի այսպէս կոչուած ժողովրդական տուներու կառուցման «Դիլիջանեան ոճը»։
Քաղաքի վարչական կեդրոնը ձեւաւորուած է 1960-1980, 1961-ին հաստատուած քաղաքի գլխաւոր հատակագիծին համապատասխան։ Այստեղ կը գտնուին մշակոյթի պալատը(հեղինակներ Ռ. Գեւորգեան, Խ. Վաթինեան, Ս. Աւետիսեան) ՀԿԿ քաղկոմի շէնքը (ներկայիս քաղաքապետարան, հեղինակներ Խ. Վաթինեան Ս. Աւետիսեան), քաղխորհրդի նախկին շէնքը (հեղինակներ Ս.Գիւլզատեան, Կ. Մատինեան), կապի հանգոյցի շէնքը (հեղինակ Գ. Աչեան), կինոթատրոնը (հեղինակներ Ա. Մակարեան, Լ. Ինջիկեան), քաղաքային գրադարանը (հեղինակ Գ. Առաքելեան), կեդրոնական հանրախանութը (հեղինակներ Ջ. Սարգսեան, Լ. Գասպարեան), Հիւրանոցը (հեղինակ Գ. Աչեան)։ Քաղաքի կեդրոնական հրապարակը վերակառուցուած է 2005 թուականին։
1983-ին շահագործման յանձնուած է Դիլիջան պատմաճարտարապետական յուշարձան համալիրը, (հեղինակներ Հ. Թելումեան, Թ. Գրիգորեան) Երգահաններու ստեղծագործական տունը շահագործման յանձնուած է 1963 թուականին, բաղկացած է վարչական երկհարկանի շէնքէն եւ 12 առանձին տուներէն (ճարտարապետ՝ Է. Ալթունեան)։ 1984-ին շահագործման յանձնուած է Պիթհովընի անուան համերգասրահը։
Քաղաքի կեդրոնական մասին մէջ կը պահպանուին XX դարու սկիզբը կառուցուած եւ ազգագրական արժէք ներկայացնող տուներ, որոնք կը կազմեն փոքրիկ հին թաղամաս մը։ Դիլիջանէն արեւմուտք կը գտնուին «Ջուխտակ» վանքը եւ «Մաթոսավանքը» ։
Մամուլ
Քաղաքը ապրած է հարուստ գրական կեանքով։ Դիլիջանի մէջ ծնած եւ իր մանկութիւնը հոն անցուցած է յայտնի գրող Վախթանգ Անանեանը։ Քաղաքի սիրուած բանաստեղծներէն էր Գեւորգ Զարենցը (Ղազարեանը), որ ունի նաեւ մանկական հիանալի ստեղծագործութիւններ։ Մի քանի հրատարակուած բանաստեղծութիւններու հեղինակ է Մկրտիչ Գրիգորեանը։ Քաղաքի ճանչցուած բանաստեղծներէն է Միքայէլ Սերունցը (Անանեանը)։ Հանրապետական գրական մամուլին մէջ բազմաթիւ անգամ տպագրուած են բանաստեղծ Արծրուն Հովսեփեանի ստեղծագործութիւնները։
1958 թուականէն սկսեալ կը հրատարակուի «Դիլիջան» թերթը (ընդհատուած է 1963-1964), վերահրատարակուած է 5 Մայիս 1965-ին։ Այժմ ան երկշաբաթաթերթ է, ուր կը զետեղուին քաղաքային կեանքի տարբեր ոլորտներուն վերաբերուող հոդուածներ։ Մայիս 2006 թուականէն ի վեր կը հրատարակուի «Երիտասարդական գործունէութեան ակումբ» հասարակական կազմակերպութեան «Երիտասարդ Դիլիջան» ամսաթերթը։ Օգոստոս 1993 թուականին հիմնադրուած է տեղական RT-V հեռուստաընկերութիւնը, որ ամենօրեայ հաղորդումներով կը լուսաբանէ քաղաքային կեանքը։
Գեղանկարչութիւն
Գեղանկարչութեան զարգացման գործին մէջ մեծ ներդրում ունի ՀԽՍՀ վաստակաւոր գծագրիչ Հովհաննէս Շարամպէեանը։ Անոր նախաձեռնութեամբ ստեղծուած է կերպարուեստի դպրոց, որուն սաներէն շատերը շարունակելով կրթութիւնը դարձած են շնորհալի գծագրիչներ։ Դիլիջանցի գծագրիչներու ստեղծագործութիւններուն մէջ նշանակալի տեղ կը գրաւէն «Հին Դիլիջան» բնանիւթով գործերը եւ այժմ Դիլիջանի թանգարանային հաւաքածուներուն մէջ կան յիշեալ բնանիւթին վերաբերող գծագրիչներու Հովհաննէս Շարամպէեանի, Ղազարոս Ղազարեանի, Վարազդատ Ամեանի, Համլեթ Ասատրեանի, Սերժիք Դաւթեանի, Գեւորգ եւ Համլեթ Մակուեցեաններու, Էտիք Յարութիւնեանի, Սամուէլ Ֆրանկուլեանի ստեղծագործութիւնները։
Կրթական հաստատութիւններ
Դիլիջանի մէջ կը գործեն 4 միջնակարգ եւ 1 աւագ դպրոց ։ 2013-էն ի վեր կը գործեն նաեւ Այբ դպրոցի եւ Թումոյի մասնաճիւղերը, Սեպտեմբեր 2014-ին՝ Դիլիջանի միջազգային դպրոցը։
Յարութիւն Հալուաճեան
Յարութիւն (Արթին) Պէյ Հալուաճեան  (1865, Տիգրանակերտ, Տիգրանակերտի նահանգ - 1915), հայ վիրաբոյժ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1865 թուականին Տիգրանակերտի նահանգի կեդրոն՝ Տիգրանակերտ (Դիարբեքիր) քաղաքին մէջ։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրի Ս. Կիրակոս եկեղեցւոյ ազգային վարժարանին մէջ։ Աւարտած է նաեւ տեղի թուրքական «իտատիէ»ն (միջնակարգ դպրոցը)։
Մոտաւորապէս 1890 թուականին աւարտած է Կ. Պոլսոյ Կայսերական բժշկական վարժարանը եւ ստացած «թոփ­չիի» (հրետանու սպայի) զինուորական կոչում։ Մասնագիտութեամբ եղած է վիրաբոյժ։ Աւարտելէ անմիջապէս ետք՝ զինուորական ծառայութիւն կատարած է օսմանեան բանակին մէջ։ Երկար տարիներ, Օսմանեան կայսրութեան շարք մը քաղաքներուն մէջ գտնուող զինուորական հիւանդանոցներուն մէջ, ծառայած է որպէս զինուորական բժիշկ։
Թուրք զինուորական հիւանդանոցներուն մէջ իր կատարատ ծառայութիւններուն համար՝ արժանացած է «Գայմագամ Պէյ» տիտղոսին։ Ծառայած է Օսմանեան բանակի Մեզիրէի զինուորական հիւանդանոցին մէջ։ Եղածէ Խարբերդի գաւառի կառավարիչ (քայմաքամ)։ Հարիւրաւոր թուրք քաղաքացիներ ու զինուորականներ փրկուած են անոր հմուտ վիրահատութիւններու շնորհիւ։ Օսմանեան կայսրութեան պատերազմական նախարարութենէն արժանացած է «պէյ» տիտղոսին։
1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, իր դեղագործ եղբօր հետ միասին, 5-րդ կոլ–օրտուի (ենթաբանակի) բժշկապետի պաշտօնով ուղարկուած է Կովկասեան ռազմաճակատ։ Այստեղ Օսմանեան բանակի պարտութենէն ետք, հայ զինուորական բժիշկներու ներկայութիւնը ռուսական սահմանի մօտ կասկածելի կը նկատուէր, եւ գնդապետ բժիշկը ուղարկուած է Խար­բերդ ու Մեզիրէի զինուորական հիւանդանոցի բժշկապետ նշանակուած։ Այստեղ ան մեծ ծառայութիւն մատուցած է Օսմանեան բանակին մէջ՝ ժանտախտի համաճարակի դէմ պայքարելու եւ հազարաւոր թուրք զինուորներու կեանքը փրկելու գործին, որուն համար ալ արժանացած է զինուորական իշխանութեան գնահատանքին։
Այլ տուեալով՝ 1915 թ.–ի Յուլիսին, սպանուած է Խարբերդի մէջ կամ Գեղվանքի մօտ, իր աշխատավայրին մէջ՝ մօտ 55 տարեկան հասակին։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:1865 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1915 մահեր Ստորոգութիւն:Տիգրանակերտ ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Թալիշ
Թալիշ, գիւղ Արցախի Մարտակերտի շրջանին մէջ` կեդրոնէն 28 քմ հիւսիս` 600 մեթր բարձրութեան վրայ, Մռաւ լերան արեւելեան մասին հարաւային լանջին, Թարթառ գետի ձախ կողմը, անտառապատ սարալանջին վրայ, հին Հոռեկ գիւղին աւերակներուն քով :
Գիւղին մէջ կը գտնուի Ս. Աստուածածին եկեղեցին (Ժթ. դար), շրջակայքը՝ Շիրախան գիւղատեղին, Թալիշի կամ Գիւլիստանի մելիքներու տոհմական գերեզմանատունը, պալատներու, Հոռեկայ վանքին (Ե. դար) եւ Հոռեկ գիւղին աւերակաները։
Պատմութիւն
Հիմնադրուած է ք.ա. 401-ին Ուտիք գաւառի Նիժ գիւղի Եալոյլաբլուր ամրոցին Թարիջ իշխանին կողմէ։ Թալիշ, որ Հիւսիսային Արցախի ամենամեծ գիւղերէն մէկն է, իր պատմութեան ընթացքին չորս անգամ փոխած է իր անունը։ Թարիջ իշխան իր հպատակներուն հետ կու գայ ու կանգ կ'առնէ ներկայի Հոռեկայ վանքին տարածքին մէջ գտնուող սառնորակ աղբիւրի մը մօտ, որ հին ատեն Պարտաւի թագաւորներուն ամառանոցն էր։ Գաղթին երրորդ տարին, Թարիջ իշխանին հրամանով, իրենց փրկութեան օրը տօն կը յայտարարուի եւ կ'որոշուի ամէն տարի Հոռի ամսուան օրը նշել այդ օրը։ Հոռի ամսուան տօնակատարութիւնները թարիջեցիները կատարած են ամէն տարի։ Հոռի ամսուան անունէն ալ այդ աղբիւրը կը կոչուի Հոռի աղբիւր ու այդ անունը կը պահպանուի առ այսօր։ Կ'ըսուի, թէ գիւղը իր երկրորդ անունը ստացած է 1279-ին, բայց ամենայն հաւանականութեամբ Հոռեկաւան կամ Հոռեկայ գիւղ անուանուած է Ե. դարէն։ Անիկա կը փաստէ Մովսէս Կաղակատուացի ի «Պատմութենէն», ուր Է. դարու պատմիչը կը յիշատակէ Հոռեկայ (Ուռեկան) աւանին մասին։ 1279-ին անուանափոխուած է վերակառուցուած Գլխոյ վանքը եւ գիւղին անունով ալ կոչուած է Հոռեկայ վանք։ Հոռեկաւան անունը պահպանուած է մինչեւ 1809։ Բոլնիսէն վերադարձած թալիշցիները աւերուած գիւղը կը վերականգնեն այսօրուան Թալիշին տեղը եւ կ'անուանեն Թբլեցիք։ 1822-ին Մելիք Ֆրիտոն ի 4-րդ որդի եւ գիւղի կալուածատէր Թալիշ բէկ ի անունով ալ կը կոչեն բնակավայրը, որ մինչեւ այսօր կը կրէ Թալիշ անունը։
Թալիշը Արցախեան ազատամարտին
1988-93-ին Թալիշի մէջ կազմաւորուած են աշխարհազօրային խումբեր, որոնք կը գործէին գիւղին ղեկավարութեան ներքոյ։ Հետագային, երբ գիւղի տղաներէն եւ հայաստանաբնակ թալիշցիներէն կը կազմաւորուին մարտական խումբեր՝ կը ստեղծուի Ինքնապաշտպանական ջոկատ մը (հրամանատար՝ Արարատ Սարգսեան) եւ ռազմական զօրքերու ղեկավարման մարմին մը (պետ՝ Վոլոդիա Սիմոնեան)։ Զօրքերուն ղեկավարման մարմինին ենթակայ էին աշխարհազօրը (հրամանատար՝ Ա. Խալափեան, եւ մարտական երկու ջոկատները (հրամանատար՝ Վանիկ Վլադիմիրի Օհանեան)։ Բնակավայրին անկումէն ետք Թալիշի ազատամարտիկները կը շարունակեն պայքարը՝ ներառուելով Մահապարտներու ջոկատին մէջ՝ «Արծիւ-1» գումարտակ, 3-րդ դասակ՝ (հրամանատար՝ Վանիկ Օհանեան)։ Շահումեանի պարտիզանական ջոկատին մէջ՝ Թալիշի վաշտ (հրամանատար Սլաւիկ Իսկանտարեան, տեղակալ Անդրանիկ Սարգսեան)։ ՀՀ ՊՆ «Թալիշ» կամաւորական վաշտին մէջ (հրամանատար Վանիկ Օհանեան)։ Ջոկատները առանձին կամ ՊԲ-ի ստորաբաժանումներու կազմին մէջ մասնակցած են Մարտակերտ ի, Ասկերանի, Քելբաջարի (Օմարի լեռնանցք) շրջաններու ինքնապաշտպանական եւ ազատագրման մարտերուն։ Արցախեան պատերազմին Թալիշէն զոհուած է 44 հոգի, 3-ը աշխատավայրին մէջ՝ ռումբէն եւ թշնամիին գնդակէն, 2-ը զինծառայութեան ատեն՝ թշնամիին դիպուկահարէն, 39 ազատամարտիկ՝ պատերազմի դաշտին վրայ ։
2016-ի Արցախա-ազրպէյճանական ռազմական գործողութիւններ
2 Ապրիլ 2016-ին Քառօրեայ պատերազմի օրերուն ամենամեծ աւերը կը կրէ Թալիշը: Ազերիներու յատուկ ջոկատայիններ ներթափանցած են հայկական ուժերու թիկունքէն ներս, յաջողած են գիւղ մտնել, ուր այդ պահուն մնացած էին քանի մը խաղաղ բնակիչներ։ Ազերիները գնդակահարած են Վալերա Խալափեանը եւ անոր կինը՝ Ռազմելան եւ կտրած անոնց ականջները։ Անոնք գնդակահարած են նաեւ 1924-ին ծնած Մարուսիա Խալափեանը ։ Իսկ ռմբակոծութեան հետեւանքով աւերած են գիւղին բոլոր տուները :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մարտակերտի գիւղեր Ստորոգութիւն:Մարտակերտի շրջան Ստորոգութիւն:Արցախ Ստորոգութիւն:Մարտակերտ
Յակոբ Քուլուճեան
Յակոբ Քուլուճեան, լեզուաբան, արեւմտահայերէնի լեզուագէտ, հետազօտող, ակադեմիկոս, համալսարանի դասախօս:
Աղաւնի (անձնանուն)
Աղաւնի, հայկական իգական անուն։ Վերցուած է թռչունի համանուն անունէն, որ Սուրբ Հոգիի խորհրդանշանն է։ Իտալացիները եւս ունին Colomba անունը, որ կը նշանակէ «աղաւնի»։ Առաջին անգամ յիշատակուած է 17-րդ դարու վերջաւորութեան։ Արեւմտահայերէնի մէջ տարածուած անուն է, ուր կը գործածուի նաեւ անուան կարճ տարբերակը՝ Աղաւ։ Կը կիրառուի նաեւ պարսկահայերու մէջ, ուր ստացած է փաղաքշական Աղունիկ ձեւը :
Մտախտաւորութիւն
Մտախտաւորութիւն, նաեւ ճանչցուած իբրեւ also known as sociopathy, սովորապէս ճշդուած է իբրեւ անձնաւորկան եւ անհատական խռովում, ինչ որ արտայայտուած է հակա-ընկերային վարուելակերպով, գոյութիւն չունեցող խիղճով ու համակրական հասկացողութեան, ինչ որ իրենց կը մղէ մարդասպանութիւններու : Շատ մը բացատրութիւններ գործածուած են մտախտաւորութեան պատմութեան մէջ, բայց ընդանրհրապէս մէկ բացատրութիւնը մոյսին հակարակորդ չէր ըլլար։
Աշոտ Գրիգորեան (ճարտարապետ)
Աշոտ Գրիգորեան, հայ ճարտարապետ, ճարտարապետութեան դոկտոր եւ փրոֆէսօր։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Արմաւիր։ 1973 թուականին աւարտած է Երեւանի Ճարտարարուեստի համալսարանի ճարտարապետութեան բաժինը, 1985 թուականին՝ Մոսկուայի ճարտարապետութեան համալսարանի յատուկ բարձրագոյն վերապատրաստման բաժինը:
Պաշտօններ
1974 թուականէն ի վեր կը դասաւանդէ զանազան համալսարաններու մէջ: 1990 թուականին հիմնադրած է Հայաստանի Հանրապետութեան ճարտարապետութեան ազգային թանգարան-հիմնարկը:
1980 թուականէն ի վեր Հայաստանի Ճարտարապետներու միութեան եւ Ճարտարապետներու միջազգային ընկերութեան անդամ է։
1996 թուականէն՝ Վենետիկի ճարտարապետական պիէնալեներու հայկական տաղաւարի յանձնակատար, 1998 թուականէն՝ Հայաստանի Ճարտարապետական ակադեմիայի թղթակից անդամ։
2001 թուականէն՝ Հայաստանի Ձեւաւորողներու միութեան անդամ (2014 թուականէն՝ այդ միութեան փոխ-նախագահ),։
2003 թուականէն՝ Հայաստանի Լրագրողներու միութեան եւ Լրագրողներու միջազգային ընկերութեան անդամ։
2006 թուականէն՝ Հայաստանի Նկարիչներու միութեան եւ Նկարիչներու միջազգային ընկերութեան անդամ։
Ցուցահանդէսներ
Մասնակցած եւ կազմակերպած է հանրապետական եւ միջազգային ճարտարապետական եւ մշակութային աւելի քան 120 ցուցահանդէս ։
Հովիկ Էդգարեան
Հովիկ Էդգարեան, ծնած է Իրանի Չարմահալ հայաբնակ գաւառի Հաջիաբաղ գիւղը, ուսուցչի ընտանիքի մէջ։ Տարրական եւ միջնակարգ կրթութիւնը ստացած է Նոր Ջուղայի Գէորգ Քանանեան եւ Իսֆահանի դպրոցներուն մէջ։ Ապա յաճախած է Թեհրանի նուագախումբերուն առափին ջութակներու շարքին մէջ։ Ապա անցած է Հռոմ եւ Լոնտոն։ 1955-ին աւարտած է Լոնտոնի երաժշտանոցը։ Նուագած է Լոնտոնի Սէնֆոնիք նուագախումբին մէջ։ Հետեւած է նաեւ դաշնամուրի ճարտարարուեստի ճիւղին, Լոնտոնի երաժշտական գործիքներու ինստիտուտին մէջ։
Հ․ Էդգարեան նուիրուած ըլլալով հայ մշակոյթին եւ Մայր Հայրենիքին, 35 տարիէ ի վեր Հայաստանի կը տրամադրէ հին ձեռագիրներ եւ հրատարակուած գործեր։ Կորուստէ փրկած է շաս մը գրողներու արխիւները, զանոնք Հայաստան ղրկելով։ Պարգեւատրուած է Մեսրոպ Մաշտոցեան մատենադարանի մետալով։
Գրել սկսած է մանկութեան շրջանին, եւ 1936-ին տուած է իր առաջին գրուածքը «Հասկեր» պարբերականին մէջ։ Տուած է յօդուածներ հայերէն, պարսկերէն, անգլերէն եւ իտալերէն լէզուներով։ Նաեւ բանաստեղծութիւններ, որոնց թիւը կը հասնի 1900-ի։
Թեհրանի իր շէնքին մէջ հիմնած է սեփական ուժերով «Ռաֆֆի Դպրոց» անունով կրթարան մը, որուն տեսուչը ինքն էր։ Ապա կը ստիպուի թողուլ տեսչական ասպարէզը, իր մասնագիտութիւնը շարունակելու համար․ նաեւ կը փոխէ դպրոցին անունը «Նոր-Անի»-ի։ Այս վերջինը գոյութիւն ունի 31 տարիէ ի վեր։
Անդամակցած է Իրանահայ Գրողներու Միութեան եւ վարած՝ պատասխանատու պաշտօններ։ Մասնակցած է «Հայ ժողովրդական Թատրոն»ին, որուն հիմնադիրներէն է։
Թեհրանի մէջ հիմնած է իր անունով հրատարակչական ֆոնտ մը, որը մինչեւ այսօր լոյս ընծայած է 22 գիրք:
Իր հրատարակած գորղերն են․ «Խօսում են կենդանիները», «Ծաղկածովի Երանգներ» եւ «Լուսաշող»։
Ունի գրական ու երաժշտական անտիպ ստեղծագործութիւններ։
Աշխատակցած է տասնեակ մը թերթերու եւ պարբերականներու, մասնաւորաբար Իրանի, Պէյրութի եւ Հայաստանի մամուլին։
Նիւթական մեծ նուիրատուութիւններ կատարած է Հայաստան Հայաստանի երկրաշարժի աղէտեալներուն եւ համալսարանի քարտիսագիտական ճիւղին․ իր յատկացուցած գումարով համակարգիչի սարք մը գնած եւ կոչած են «Հովիկ Էդգարեան Լաբորատորիա»։ Սատարած է Պուլկարիոյ Հայոց դպրոցին, տրամադրելով կարեւոր գումար մը՝ յայտնի մտաւորական գրող Սեւտա Սեւանի ձեռամբ։
Հ․ Էդգարեան թախծալից տաղերու ընդմէջէն կ'արտայայտէ վշտակից։ հայ հոգիներու մորմոքը ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Հայկական Նուագարաններ
Հայկական նուագարաններ իւրայատուկ և գեղեցիկ հնչողութիւն ունեցող երաժշտական գործիքներ, որոնք ունին դարերու պատմութիւն։
Փարիզի համերգասրահներէն մեկում մէջ միջազգային համաժողով է։ Ելույթ կունենան տարբեր երկրներէն եկած երաժիշտներ և կներկայացնում իրենց ազգային երգն ու նուագը։ Ահա բեմ է ելնում Կոմիտասը, գրպանից հանում արտաքուստ ոչնչով աչքի չընկնող մի փոքրիկ նվագարան և, մոտեցնելով շուրթերին, սկսում նվագել։ Ահա բեմ կելլէ Կոմիտասը, գրպանէն կը հանէ արտաքուստ ոչնչով աչքի չընկնող փոքրիկ նուագարան մը եւ, մոտեցնելով շուրթերուն, կը սկսի նուագել։ Եւ դահլիճե աստիճանաբար լցվում է հեռավոր Հայաստանի՝ ներկաներին մինչեւ այդ պահը անհայտ հրաշալի գույներով ու ձայներով... Պարզ ու համեստ այդ նուագարանը հայկական սրինգն էր։
Ստորոգութիւն:Հայ մշակոյթ
Լեւոն Չորմիսեան
Կենսագրութիւն
Նախակրթութիւնը կը ստանայ ծննդավայրին մէջ, ապա կ'անցնի Կ. Պոլիս, ուր երկրորդական ուսման կը հետեւի Կեդրոնականի մէջ։ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմէն ետք ժամանակաւոր կերպով կը հաստատուի Հալէպ, ուրկէ կ'անցնի Փարիզ, ուր եւ վերջնական բնակութիւն կը հաստատէ: Հրապարակագիր ու հասարակական գործիչ, տասնամեակներու ընթացքին կը խմբագրէ ու կը հրատարակէ բազմաթիւ թերթեր, ինչպէս՝ «Ներկայ» (ամսագիր, 1949-1950), «Բիւրակն» (շաբաթաթերթ, 1961-1967), «Կարծիք» (ամսագիր, 1973-1975): Լեւոն Մօզեանի եւ Բիւզանդ Թօփալեանի հետ կը խմբագրէ ու կը հրատարակէ «Արեւմուտք» շաբաթաթերթը (1945-1952):
Հրապարագրական իր աշխատանքին զուգահեռ, Լեւոն Չորմիսեան կը նուիրուի հայ ժողովուրդի նոր եւ նորագոյն շրջանի պատմութեան բազմակողմանի ուսումնասիրութեան: Տարիներու իր հետեւողական հետազօտութիւնները իրենց արտայայտութիւնը կը գտնեն տասնի հասնող հատորներու մէջ։ Առանձնապէս ուղադրութեան արժանի են Լ. Չորմիսեանի հետեւեալ երկասիրութիւնները. «Գաղութներու ղեկավարութեան հարցը» (Փարիզ), «Կուսակցութիւնները» (Պէյրութ, 1965), «Համապատկեր արեւմտահայոց մէկ դարու պատմութեան», Ա. հատոր, 1850-1878 (Պէյրութ, 1972), Բ. հատոր, 1878-1908 (Պէյրութ, 1974), Գ. հատոր, 1908-1922 (Պէյրութ, 1975), Դ.հատոր,- Հայ Սփիւռքը, Ա. գիրք, Ֆրանսահայերու պատմութիւնը- (Պէյրութ, 1977), եւ «Համապատկեր արեւելահայերու ժամանակակից պատմութեան» (Պէյրութ, 1979):
Հայկական Յիշողութեան Ազգային Կեդրոն
Հայկական յիշողութեան ազգային կեդրոն (ֆր.՝ Le centre national de la mémoire arménienne (CNMA) փաստավաւերագրական կեդրոն, գրադարան Ֆրանսայի Տեսին քաղաքին մէջ՝ նուիրուած Հայոց պատմութեան ու Հայոց ցեղասպանութեան։
Լեւոն Հայրապետեան
Լեւոն Գուրգէն Հայրապետեան, հայ բարերար:
Լեւոն Չորմիսեան
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1896 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1980 մահեր Ստորոգութիւն:7 Նոյեմբերի մահացածներ
Հայկական Յիշողութեան Ազգային Կեդրոն
Պատմութիւն
Կեդրոնի բացման արարողութեան մասնակցած են Ֆրանսայի նախագահը, Ֆրանսուա Օլանտի ներկայացուցիչը՝ Մշակոյթի եւ հաղորդակցութեան նախարար տիկին Օրելի Ֆիլիփեթթին, Հայաստանի սփիւռքի նախարար Հրանոյշ Յակոբեանը, ֆրանսացի հիւրեր, հայ համայնքի ներկայացուցիչներ։
Լեւոն Հայրապետեան
Կենսագրութիւն
Երկար տարիներ որպէս լրագրող աշխատակցած է «Օկոնեոք» ամսագիրին եւ «Քոմսոմոլսքայեայ Փրաւտա» պարբերականին: Յետագային Հայրապետեան նաւթ մատակարարելու գործունէութեամբ զբաղիլ սկսած է ։
Հայկական Յիշողութեան Ազգային Կեդրոն
Պատմութիւն
Հայկական յիշողութեան ազգային կեդրոնի ստեղծման աջակցած են Բուլլուկեան հիմնադրամը, Լիոնի եւ Տեսինի տեղական ինքնակառավարման մարմինները՝ Մեծ Լիոնը, Ռոն-Ալփի շրջանը, Ռոնի ընդհանուր խորհուրդը, Տեսինի եւ Մեզիոյի քաղաքապետարանները։ Հայկական յիշողութեան ազգային կեդրոնի նախագահն է Ժիւլ Մարտիրոսեանը, տնօրէնը՝ Կատիա Պուտոյեանը։
Լեւոն Հայրապետեան
Բարեգործութիւն
Լեւոն Հայրապետեանը ԼՂՀ կառավարութեան՝ ծնելիութեան խթանման եւ նորաստեղծ ընտանիքներու աջակցութեան ծրագիրին իր կարեւոր աջակցութիւնը բերած է: Լեւոնի մտայղացումն էր հաւաքական հարսանիքի մը կազմակերպումը: Ան նորաստեղծ ընտանիքներուն հովանաւորութիւնն ստանձնեցաւ : Արցախի մէջ բազմաթիւ ծրագիրներ իրագործած է՝ Ստեփանակերտի եւ Մարտակերտի Վանք գիւղին մէջ (Վանքի մէջ կը շարունակուին բոլոր ծրագիրները )։
Հայկական Յիշողութեան Ազգային Կեդրոն
Գործունէութիւն
Կազմակերպութիւնը փաստավաւերագրական կեդրոն է, ուր կը պահուին 110․000 փաստաթուղթ եւ 12․000 գիրք, հայկական պատմութեան առնչուող նիւթեր, ինչպէս նաեւ Ֆրանսայի եւ եւրոպական այլ երկիրներու մէջ ապրող հայ մշակութային գործիչներու ստեղծագործութիւններ։ Կեդրրոնի նպատակն է՝ ֆրանսահայերու ազգային ինքնութեան պահպանումը, Ցեղասպանութեան եւ անոր հետեւանքներու վերացման ուղղութեամբ տարուող հետազօտութիւններու իրականացումը, ինչպէս նաեւ ֆրանս-հայկական մշակութային կապերու զարգացումը եւ կեդրոնի միջոցով հայկական ժառանգութեան վերականգնումն ու հարստացումը ։
Լեւոն Հայրապետեան
Բարեգործութիւն
Գործարարին ջանքերով՝ 2000-2002 թուականներուն, վերակառուցուած է Գանձասարի վանական համալիրը (13-րդ դար), որ ներկայիս կը նկատուի որպէս Արցախի ամենաբարեկարգուած սրբավայրերէն մէկը։
Ձեռբակալութիւն
Մոսկուայի «Տոմոտետովօ» օդակայանին մէջ՝ 2014 թուականի 15 Յուլիսին, ձերբակալուած է արցախցի յայտնի գործարարը, որ Ռուսիոյ մայրաքաղաք գացած էր Մոնաքոյէն:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1949 ծնունդներ Ստորոգութիւն:2017 մահեր Ստորոգութիւն:18 Հոկտեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:Վանք ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ բարերարներ Ստորոգութիւն:Հայ գործարարներ
Վերսայի Պալատը
Վերսայի պալատը (Parc et château de Versailles), անցեալին՝ ֆրանսական թագաւորներուն նստավայրը Վերսայ քաղաքին մէջ, ներկայիս՝ Փարիզի արուարձաններէն։
Պօղոս Նուպար Փաշա
Պօղոս Փաշա Նուպար, հայ ականաւոր քաղաքական գործիչ, Եգիպտոսի վարչապետ Նուպար Փաշայի որդին։
Վերսայի Պալատը
Հիմնուած է Լուդովիկոս ԺԴ.-ի նախաձեռնութեամբ 1661-ին՝ դառնալով այդ դարաշրջանին իւրայատուկ յուշարձանը։ Ճարտարապետներն են՝ Լուի Լէօ եւ Ժիւլ Արտուէն-Մանսար։ Այգին ստեղծած է Անտրէ Լենոտրը։ Վերսայի պալատական համալիրը Եւրոպայի մեծագոյնն է։
Պօղոս Նուպար Փաշա
Տարիներէ ի վեր Տէր եւ Տիկին Պօղոս Նուպար փաշա եւ որդին Առաքէլ պէյ, ամէն մէկը ամիսը 17-ական ոսկի կը վճարեն Ալեքսանդրիոյ Աղքատախնամին, շարոնունակելով մասնաւորներու ամսական նպատակներ տալ, ըստ իրենց ընտանեկան սովորութեան։
Վերսայի Պալատը
Մինչեւ Ֆրանսական մեծ յեղափոխութիւն՝ 1682-1789, Վերսայ արքաներու պաշտօնական նստավայրն էր։
Պօղոս Նուպար Փաշա
Պօղոս Փաշա գեղեցիկ ծրագիր մը յղացած էր առեւտրական եւ երկրագործական վարժարան մը հաստատելու համար՝ Եգիպտոսի մէջ, յատկացնելով այն նպատակին միլիոն մը Ֆրանկ: Սակայն գործին բազմազան դժուարութիւնները նկատի առնելով յետաձգուեցաւ ու իբրեւ փոխարինութիւն շինեց՝ «Պուլազի» մէջ, Ազգ. Երկսեռ վարժարան մը բոլոր գոյքերով կահաւորուած եւ այսպիսով փրկեց Հայ ուսանողութիւնը խոնաւ ու մութ փողոցի խարխուլ, փլչելու վրայ եղող շէնքէն՝ Գալուստեան վարժարանէն։ Պօղոս փաշայի մեծագոյն փառքը պիտի ըլլայ իր իսկ նախաձեռնութեամբ հիմնած Եգիպտոսի Հայկական Բարեգործական միութիւնը, որուն նպատակին էր.-
Վերսայի Պալատը
1801-ին, թանգարանի վերածուելով, կը բացուի հանրութեան դիմաց։
Պօղոս Նուպար Փաշա
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:1851 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1930 մահեր Ստորոգութիւն:Հայեր
Վերսայի Պալատը
1837-ին պալատին մէջ կը բացուի Ֆրանսայի պատմութեան թանգարանը։
1979-ին Վերսայի պալատը եւ այգին կ'ընդգրկուին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ։
Վերսայի հետ կապուած են ֆրանսական եւ համաշխարհային պատմութեան շարք մը նշանակալի իրադարձութիւններ։ Այսպէս՝
Որսորդական ամրոց
Վերսայեան պալատին պատմութիւնը կը սկսի 1623-ին, երբ Լուդովիկոս ԺԳ.-ի փափաքով, Ժան տը Սուազիէն (Jean de Soisy) գնուած տարածքին վրայ աղիւսէ որսորդական սովորական ամրոց մը կը կառուցուի։ Ամրոցը ներկայիս մարամարեայ պալատին տեղը կը գտնուէր (24×6 մ չափերով)։ 1632-ին տարածքը կ'ընդարձակուի Փարիզցի Գոնդի Արքեպիսկոպոսէն գնուած տարածքներուն շնորհիւ։ Այսպիսով կը սկսի ամրոցին երկամեայ վերակառուցումը։
Լուդովիկոս ԺԴ.
1661-ին Լուդովիկոս Արեւ արքան կը սկսի ընդարձակել պալատը, որպէսզի զայն դարձնէ իր մշտական նստավայրը։ Ճարտարապետներ Անտրէ Լենոտր եւ Շառլ Լեպրեն կ'ընդարձակեն ու կը վերակառուցեն ամրոցը դասական ոճով։ Այգիին կողմէ շէնքին դիմացի ճակատը կը գտնուի սիւնազարդ սրահը (Հայելային սրահ), որ իր նկարներով, հայելիներով եւ սիւներով ազդեցիկ տպաւորութիւն մը կը ձգէ։ Ուշագրաւ են նաեւ Վերսայի պալատական մատուռը եւ արքայական օփերան։
Խինկալի
Խինկալի (ხინკალი), վրացական խոհանոցի ազգային ուտեստ, որ յառաջացած է Վրաստանի Փեշաւի, Մթիուլեթի եւ Խեւսուրեթի լեռնային մարզերուն մէջ , այնուհետեւ ճաշատեսակը տարածուած է Կովկասի միւս շրջաններուն մէջ ։
Փոլ Սեզան
Փոլ Սեզան (Paul Cézanne), ֆրանսացի նկարիչ, ապագայապաշտութեան ականաւոր ներկայացուցիչ։
Խինկալի
Վրացական խինկալին բաղադրութեամբ եւ պատրաստման եղանակով էապէս կը տարբերուի Տաղստանի խինկալիէն, որն իրմէ կը ներկայացնէ բոլորովին այլ ուտեստ մը։
Փոլ Սեզան
Կենսագրութիւն եւ ստեղծագործական կեանք
Փոլ Սեզան ծնած է 19 Յունուար, 1839-ին Ֆրանսայի Էքս ան Փրովենս քաղաքին մէջ ։
Խինկալի
Ուտեստի բաղադրութիւնը
Իրենց խինկալիով յատկապէս յայտնի են՝ Տուշեթի, Զաքաթալա, Մցխեթ քաղաքները։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Վրացական խոհանոց
Նորայր Էլսայեան
Նորայր Էլսայեան (1934, Արաք, Պարսկաստան - 30 Մարտ 2021, Երեւան, Հայաստան), իրանահայ վաստակաւոր ազգային-հասարակական եւ կրթական գործիչ, դաշնակցական գաղափարական նուիրեալ եւ Թեհրանի «Ալիք» օրաթերթի երկար տարիներու գլխաւոր խմբագիր ։
Կենսագրութիւն
Նորայր Էլսայեանը ծնուած է 1934 թւականին Արաք քաղաքին մէջ։ Տարրական եւ միջնակարգ կրթութիւնը ստացած է իր ծննդավայրի մէջ, իսկ բարձրագոյն կրթութիւնը Թեհրանի պետական համալսարանի պատմութեան ֆակուլտետի մէջ՝ մանկավարժական թեքումով։ Դեռեւս պատանի տարիքէն մասնակցած է հայ ազգային-հասարակական կեանքին եւ անդամագրուած է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեանը եւ իր ողջ կեանքի ընթացքին եղած է կուսակցութեան գաղափարներու անխոնջ կրողն ու հաւատարիմ զինուորը։
Գործունէութիւն
Իր բեղմնաւոր ազգային-հասարակական կեանքի ընթացքին եղած է Թեհրանի Հ.Մ. «Սիփան», «Ռոստոմ» եւ Հայ ուսուցիչներու միութեան հիմնադիր անդամներէն։ Երկար տարիներ զբաղուած է մանկավարժութեամբ եւ նուիրուած մատաղ սերունդի դաստիարակութեան գործին։ Որպէս հայոց լեզուի եւ պատմութեան ուսուցիչ, փոխտեսուչ եւ տեսուչ պաշտօնավարած է Արարքի հայոց տարրական դպրոցին մէջ եւ Թեհրանի հայոց ազգային «Ռոստոմ», «Թունեան», «Նոր Անի» եւ «Աբրահամ Սողոմոնեան» դպրոցներուն մէջ։ Եղած է նաեւ Թեհրանի հայոց թեմի հայերէնագիտական երեկոյեան դասընթացքներու տեսուչ եւ հայոց պատմութեան դասախօս։
1984-93, եղած է «Ալիք» օրաթերթի գլխաւոր խմբագիրը։
1993-95, բնակութիւն հաստատած է Հայաստան, ապա երեք տարիով վերադարձած է Թեհրան, որմէ ետք կրկին տեղափոխուած է Հայաստան եւ վերջնականապէս հաստատուած հայրենիքի մէջ՝ շարունակելով իր ազգային-հասարակական եւ գաղափարական-կուսակցական գործունէութիւնը։
2002 թուականին Լոս Անճելըսի, Հ.Մ.Ը.Մ. Պըրպանքի «Սիփան» մասնաճիւղի նախաձեռնութեամբ, նշուած է անոր ազգային-հասարակական եւ կրթական գործունէութեան 50-ամեակը։ 2013 թւականին Հ.Մ. «Սիփան» միութեան 50-ամեակի առիթով, միութեան դահլիճը անուանակոչուած է Նորայր Էլսայեանի՝ որպէս միութեան հիմնադիր անդամի անունով։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1934 ծնունդներ Ստորոգութիւն:2021 մահեր
Խելք
Խելք կամ միտք, իմացութեան, բանականութեան, մտածողութեան, ճանաչողութեան , ըմբռնման, ընկալման, յիշողութեան, ընդհանրացնելու, գնահատելու եւ որոշում ընդունելու գործընթացքներու ամբողջութիւն է։ Խելքը կ'որոշուի զգացողութիւններով, յոյզերով, հասկացողութեամբ, յիշողութեամբ, ցանկութիւններով, անհատական առանձնայատկութիւններով ու դրդապատճառներով, ինչպէս նաեւ ենթագիտակցութեամբ ։ Անիկա սովորաբար կը սահմանիւը իբրեւ անհատի մտածելու եւ գիտակցելու կարողութիւն : Խելքը ունի երեւակայութեան, ճանաչողութեան ու գնահատման ուժ եւ պատասխանատու է զգացմուններու եւ յոյզերու մշակման, որուն պատճառով կը ձեւաւորուին վերաբերմունք եւ գործողութիւն:
Փիլիսոփայութեան, կրօնի, հոգեբանութեան, ճանաչողական գիտութեան մէջ գոյութիւն ունին հնագոյն աւանդութիւններ, թէ ինչէ կազմուած է խելքը եւ որոնք են անոր առանձնայատկութիւնները:
Խելքի բնոյթին վերաբերող հարցերէն մէկը հոգեֆիզիքական խնդիրն է, որ կ'ուսումնասիրէ խելքին կապը գլխուղեղի եւ նեարդային համակարգի հետ: Մինչ գիտական հայեացքները կը ներառէին կրկնապաշտութիւնն ու գաղափարապաշտութիւնը, որոնք խելքը կը նկատէին ոչ ֆիզիքական երեւոյթ : Ժամանակակից տեսակէտները կը կեդրոնանան նիւթապաշտութեանի եւ գործնականութեան վրայ, որոնք խելքը մօտաւորապէս կը նոյնականացնեն ուղեղի հետ կամ կը մօտեցնեն ֆիզիքական երեւոյթներին, ինչպիսիք են նէյրոններու աշխուժութիւնը : Միւս հարցը կը վերաբերի «խելք» ունեցող տեսակներու կեցութեան:
Խելքի մասին կարեւոր միտքեր ունին փիլիսոփաներ Փլաթոնը, Ռենէ Տեքարտը, Կոթֆրիտ Լայպնիցը, Ճոն Լոքը, Ճորճ Պերկլին, Տէյվիտ Հիումը, Իմանուիլ Քանտը, Գէորգ Վիլհելմ Ֆրիտրիխ Հեկելը եւ Արթուր Շոփենհաուերը : Հոգեբաններ Զիկմունտ Ֆրոյտը եւ Ուիլիամ Ճէյմսը, ինչպէս նաեւ դաստիարակներ Ալան Թիւրինկը եւ Հիլարի Փուտնամը կը զարգացնեն խելքի բնոյթի մասին ազդեցիկ տեսութիւններ: Մարդու խելքի նմանօրինակ ունակութիւն ունենալու կարելիութիւնները կ'ուսումնասիրուին արհեստական բանականութեան մարզին մէջ, որ սերտօրէն կը համագործակցի կիպեռնետիկայի եւ տեղեկութեան տեսութեան հետ, որպէսզի հասկնայ, թէ ինչպէս ոչ կենսաբանական մեքենաներու կողմէ տեղեկութեան վերամշակումը կը համեմատուի կամ կը տարբերակուի մարդու բանականութեան մէջ կատարուող մտաւոր երեւոյթներու հետ:
Խելքը նաեւ կը նկարագրուի իբրեւ գիտակցութեան հոսք, ուր զգացումի տպաւորութիւններն ու մտաւոր երեւոյթները ենթակայ են մշտական փոփոխութեան :
Յաճախ միտք կամ մտաւորական կը կոչեն գիտնականները, նոպելեան մրցանակակիրները, խորհրդականները, վելուծաբաններն ու մասնագէտները, որոնք կը զբաղին մտաւոր աշխատանքով  ։
Կը նկատուի, որ խելքը այն յատկութիւնն է, որ բնորոշ է բացառապէս մարդուն, այնուամենայնիւ, կան տեսութիւններ, որոնք կը նկատեն, որ հաւանաբար կենդանիները նոյնպէս օժտուած են խելքով։ Որոշ տեսութիւններ կ'ենթադրեն, որ գոյութիւն ունի միայն մէկ` վերմարդկային բանականութիւն (բացարձակ բանականութիւն), կայ այլ տեսութիւն մը, որ խելքը կը նկատէ էութեան համընդհանուր յատկութիւն:
Ստուգաբանութիւն
Հին անգլերէնի մէջ, բնօրինակ իմաստը կը կապուի յիշողութեան հետ, եւ ոչ թէ ընդհանուր առմամբ՝ միտքի: Սկովտիոյ մէջ բառը կը պահպանէ այդ իմաստը :
Խելքի ընդհանրացումը միտք, կամք, զգացում եւ յիշողություն եւ այլ մտային կարողութիւններու հետ աստիճամաբար կը զարգանայ ԺԴ. եւ ԺԵ. դարերուն :
Լատինական հոմանիշներուն կարելի է վերագրել «իմացութիւն» ( intellectus - «հասկացողութիւն, ճանաչողութիւն») եզրը, որ կը նշանակէ բանականութիւն, դատողունակութիւն, մտաւոր ունակութիւններ. փորձէն սորված, յարմարած, գիտելիքները կիրարկել շրջակայ միջավայրը ղեկավարելու համար կամ վերացական մտածել ։
Ռուսական «խելք» («ум») խօսքը թարգմանական գրականութեան մէջ յաճախ կ'օգտագործուի որպէս սանսկրիտ չիթթա եզրի թարգմանութիւն, mind եւ geist (ոգի) ։ «Միտք» բառը կ'օգտագործուի Տեքարտի «Մտքի ղեկավարման կանոնները» (Regulae ad directionem ingenii) ստեղծագործութեան մէջ։
Ռուսերէնի մէջ եզրը կը յիշատակուի Իկորի գունդի մասին ասքին մէջ ։ Աստուածաշունչի սինոտային թարգմանութեան մէջ «խելք» բառով (Աստուծոյ խօսք) կը թարգմանուի այն, ինչ որ սլաւոնական եկեղեցական իմաստով կը մատնանշուի ինչպէս՝ սիրտ (Եզեկիէլ 28:2) ։ Սակայն խելք (оумъ, sensum) եզրը կը հանդիպի նաեւ սլաւոնական եկեղեցական Աստուածաշունչի թարգմանութեան մէջ (Կոր 2:16, 14:20, Փիլ 4:7 ), որտեղ խելքը (mens, νοῦς) կը հակադրուի հոգիին, իբրեւ ըմբռնելու ունակութիւն (Կոր 14:14) ։
Սահմանումներ
Քննարկման առարկայ կը հանդիսանան խելքի մաս կազմող յատկանիշները: Որոշ հոգեբաններ կը պնդեն, որ միայն «բարձր» իմացական գործընթացքները կը կազմեն խելքը, յատկապէս՝ գիտակցութիւնն ու յիշողութիւնը : Այս տեսանկիւնէն, զգացումները, ինչպէս են՝ սէրը, ատելութիւնը, վախն ու ուրախութիւնը, աւելի պարզունակ կամ ենթակայական բնոյթ ունին եւ իբրեւ այդպիսին պէտք է դիտարկուին խելքէն առանձին: Միւսները կը պնդեն, որ տարբեր խելացի եւ յուզիչ վիճակները կարելի չէ առանձնացնել, որովհետեւ անոնք ունին նոյն բնոյթն ու ծագումը եւ պէտք է ատոնք նկատի առնել՝ որպէս խելքի ամբողջական մաս:
«Խելքի» յարաչափեր
Մարդու մտային համակարգի տարբերակող առանձնայատկութիւնները կազմող յարաչափերուն կը վերագրուին.
«Խելքի» տեղը գիտակցութեան մէջ
Գիտակցութիւնը (բնորոշ է միայն մարդոց) առարկայական իրականութեան արտացոլման եւ շրջակայ միջավայրի նկատմամբ մարդու վերաբերմունքի նպատակաուղղուած կարգաւորման բարձրագոյն ձեւն է: Ձեւաւորուած գիտակցութեան գործընթացքներուն մէջ ինքնադիտումը կը տարբերակէ երեւոյթներու երեք հիմնական խումբեր. Այս տարբերակումը ունի վերացական բնոյթ այն իմաստով, որ անյայտ են գիտակցութեան այնպիսի վիճակներ, ուր այդ տարրերէն որեւէ մէկը բացարձակապէս կը բացակայէր։ Բայց անոնց քանակական եւ որակական տարբեր համադրութեան կարելիութիւնը եւ մէկը միւսին յանգեցնելու անկարելիութիւնը կը ստիպէ տարբերակել զանոնք այնպէս, ինչպէս կը տարբերակենք շօշափելի առարկաներու ձեւը եւ գոյնը, որոնք երբեք չեն դիտուիր մաքուր ձեւով։ Մտային կամ ճանաչողական գործունէութեան մէջ հոգեկան գործընթացքներու հիմնական խումբերէն առաջինը կը կրէ խելք անունը։ Այդ խումբի երեւոյթներու բազմազանութիւնը եւ երկու միւս խումբերու գործընթացքներու նկատմամբ տարբերակուած մտային գործընթացքներու քանակական գերակշռութիւնը յանգեցուցած են եւ մինչեւ օրս յաճախ կը շարունակեն յանգեցնել «խելք» հայեցակարգի շրջանակներու չափէն աւելի ընդլայնման եւ ամբողջ գիտակցութեան երեւոյթներու համախումբը անոր հետ նոյնացնելուն։ Միւս կողմէ, այն դերը, որ բարեկիրթ մարդու մտային գործունէութեան մէջ կը կատարեն ընկալման վերամշակման ամենաբարդ գործընթացքները, կը յանգեցնէ հասկացողութեան շրջանակները նեղացնող նոյնպիսի անհամապատասխանութեան եւ խելքը զայն գործընթացքներու հետ նոյնացնելուն, որոնց համախումբը կը կոչուի դատողութիւն, բանականութիւն եւ այլն։
Հոգեբանութեան մէջ եռամաս բաժանումը համընդհանուր տարածում կը ստանայ, հիմնականին մմէջ, Քանտի շնորհիւ։ Հոգեկան գործունէութիւնը կարելի է ուսումնասիրել կա՛մ անոր տարրերով (ընկալում, ուշադրութիւն, կապեր, յիշողութիւն, խելք, բանականութիւն, դատողութիւն), կա՛մ քանի որ անոնք միացած են անհատական հոգեբանութեան մէջ եւ կը բնութագրեն անհատի մտային առանձնայատկութիւնը: Մարդկային գիտակցութեան բնորոշ առանձնայատկութիւնը այն է, որ զգայարաններու միջոցով կարելի եղածին չափ ընկալուող նիւթը մտային գործողութիւններու երեւոյթներու միայն չնչին մասն է արտաքին աշխարհի երեւոյթներու անթիւ բազմազանութեան մէջ։
Խելք, փորձ եւ զգայարաններ
Կարելի է պատկերացնել հոգեւոր աշխարհ, որուն ընկալման շրջանակը սահմանափակուած է գրեթէ բացառապէս շօշափման տպաւորութիւններով (կոյր եւ խուլ Պրիճմենը)։ Այդ պայմաններուն մէջ կարելի է բաւական բարդ պատկերացումներու ձեւաւորում, բայց հոգեբանական կեանքը պիտի առանձնանայ խիստ միակողմանիութեամբ։ Տեսողական եւ լսողական ընկալումներէն մտային զարգացման համար աւելի մեծ նշանակութիւն ունին, ըստ երեւոյթին, լսողական ընկալումները, քանի որ անոնք սերտ կապ ունին ձայնային խօսքի հետ, որուն ալ մարդը հիմնականին մէջ պարտական է նախորդ սերունդներու կուտակած մտային փորձէ օգտուելու կարելիութեան համար։ Խուլհամրերը, որոնք կրթութիւն չեն ստանար ամբողջ կեանքի ընթացքին, կը մնան թերահաս մակարդակի վրայ, նոյնիսկ այն պարագային, երբ խլութիւնը կախեալ չէ ուղեղի ընդհանուր վնասուածքին հետ։
Արտաքին տպաւորութիւններու ամբողջ ոլորտի հետ կապուած այս վիճակին մէջ կը գտնուի երեխայի գիտակցութիւնը լոյս աշխարհ գալու սկզբնական շրջանին: Քանի դեռ արտաքին աշխարհի տպաւորութիւնները ամուր հետքեր չեն յառաջանար յիշողութիւններու համար, չի յառաջանար նաեւ հոգեբանական յարաբերութիւններու այն շերտը, որուն մէջ հետագայ բոլոր տպաւորութիւնները անմիջապէս կը միահիւսուին նախորդող մտաւոր ձեռքբերումներու հետ։ Նոյնիսկ այն պարագային, երբ յաճախ կրկնուող տպաւորութիւնները երեխայի գիտակցութեան մէջ արդէն ամուր հետքեր կը ստեղծեն, անոր ընկալումներու քանակը կ'առանձնանայ չափազանց աղքատիկութեամբ եւ միակողմանիութեամբ, որ կը համապատասխանէ անոր փոքրաթիւ եւ միանման յիշողութիւններուն։ Նոյնքան խղճուկ եւ միակողմանի են վայրենիի ընկալումները։
Կրթութիւնը եւ գիտութիւնը կը բարձրացնեն արտաքին տպաւորութիւններու նկատմամբ մեր զգայունութիւնը` մեր գիտակցութեան մէջ ստեղծելով արտաքին աշխարհի հետ համահունչ ամենատարբեր տպաւորութիւններ: Ընկալման գործընթացի վրայ պատկերացումներու առկայ պահուստի ազդեցութեան աւելի կարեւոր հետեւանքն է մեր վրայ գործող տպաւորութիւններու միջեւ ընտրութիւն ընելու կարելիութիւնը: Երեխայի գիտակցութեան բովանդակութիւնը լիովին կախեալ է զայն շրջապատող իրադրութեան պատահականութիւններէն. անոր վրայ կը գործեն միայն տուեալ պահի աւելի ուժեղ գրգիռները, անկախ երեւոյթներու ներքին կապէն։
Մեծահասակներու մօտ, ընդհակառակը, ընկալման գործընթացը աւելի ու աւելի կ'ենթարկուի իւրաքանչիւրի այն հակումներուն, որոնք կը ձեւաւորուին անձնական հոգեկան փորձով։ Մարդու կողմէ առաւելապէս կ'ընկալուին այն տպաւորութիւնները, որոնք արձագանգ կը գտնեն անոնց կուտակուած պատկերացումներով եւ կապերով։ Այս ուղղութեամբ ամէն մէկ քայլը հարաճուն կերպով կը զօրացնէ աշխատանքի գործընթացքը, այնպէս որ, ի վերջոյ, մեր մտային աշխարհի տպաւորութեան մօտ ամենաչնչին ակնարկը անգամ կը յառաջացնէ յստակ եւ պարզորոշ ընկալում: Այս ձեւով կ'ապահովուի մարդկային անհատի ամբողջականութիւնը, կը ստեղծուի մտային անհատականութիւն: Ըսուածէն կը պարզուի, որ մեր մտային կեանքի բոլոր հոսանքներուն վրայ լուրջ ազդեցություն ունի յիշողութիւնը։
Խելք եւ յիշողութիւն
Յիշողութիւնը գիտելիքի, տեղեկութեան եւ փորձի մտապահումն ու պահպանումն է, ինչպէս նաեւ՝ անհարժեշտության պարագային վերարտադրումը: Չնայած անոր, որ յիշողութիւնը միշտ ալ փիլիսոփայութեան մէջ մշտապէս քննարկուող թեմաներէն մէկն է, սակայն ԺԹ. դարու վերջաւորութեան եւ 20-րդ դարի սկիզբը յիշողութիւնը դերեւս կ'ուսումնասիրուէր իբրեւ ճանաչողական հոգեբանութեան նիւթ: Վերջերս անիկա կը դառնայ գիտութեան նոր ճիւղերէն մէկը, որ կը կոչուի Ճանաչողական նեարդաբանութիւն, որ ճանաչողական հոգեբանութեան եւ նեարդագիտութեան միասնութիւնն է:
Յիշողութեան զարգացումը մտային զարգացման հետ չկապող համանման պատկերացումը դիւրիմացութեան հետեւանք է։ Մեր յիշողութիւնները ոչ միայն կը ձեւաւորեն այն ցանցը, որուն մէջ կը միահիւսուին նոր տպաւորութիւնները, այլեւ մասամբ կ'որոշեն այն ընկալումներու ընտրութիւնը, որոնք մեր գիտակցութիւնը պիտի մտնեն իբրեւ թարմացնող նիւթ, եւ այն տեղը, ուր անոնք կը գրաւեն հոգեբանական յարաբերութիւններու ընդհանուր ցանցին մէջ։ Անոնք կ'ազդեն ստացուող ընկալումներբւ ոչ միայն քանակի, այլ նաեւ՝ որակի վրայ։ Ժամանակակից քաղաքակիրթ մարդը կուռքի մէջ չի տեսներ այն, ինչ որ անոր մէջ կը տեսնէ նախնադարեան ցեղի ափրիկեան վայրենին։ Անզգայ դարձող առարկան կը փոխուի «անզգայ զանգուածի» ազդեցութեամբ, ինքն ալ իր հերթին կը ձեւափոխէ անիկա` անոր հետ համակցութեան մէջ մտնելով։ Ծերութեամբ կամ կաթուածի ազդեցութեամբ պայմանաւորուած յիշողութեան թուլացումը կը յանգեցնէ մտային կեանքի անկման եւ մտային անհատականութեան կորուստին: Անձը անօգնական կը դառնայ այնպիսի պատահական զօրաւոր տպաւորութիւններու առջեւ, որոնք չեն համընկնիր իրարու հետ եւ այդ պատճառով, կը մնան առանց հետագայ մշակման։
Յիշողութիւն – մտաւոր զարգացում. այս հակադրութիւնը, որուն մասին նշուեցաւ, կը հիմնուի յիշողութիւնը ընդհանրապէս անոր որոշ յատուկ տեսակներու հետ նոյնականացնելու հետ։ Վերացական մտածելակերպը սովորութիւն դարձնելով կարելի է, օրինակ, որ թուլնան հաստատ յիշողութիւնները, քանի որ վերացարկումը կը կայանայ հոն, ուր բարդ եւ տարատեսակ պատկերացումներու միացման պատճառով կը վերանան անոնց որոշակի յատկանիշները։ Այս գործընթացքի ծայրայեղ աստիճաններուն որոշակի յատկանիշները նոյնիսկ կրնան բոլորովին բացակայիլ եւ փոխարինուիլ որեւէ խորհրդանիշով կամ նշանով։ Այդ աստիճաններուն կարելի է այն երեւոյթը, զորս Կիոթէն կը բնութագրէ հետեւեալ բառերով. «Wo die Begriffe fehlen, da stellt ein Wort zur rechten Zeit sich ein» («Ուր հասկացողութիւնները կը բացակային, խօսքը ճիշդ ժամանակին կը դադրի»), այսինքն, որեւէ որոշակի հիմքէ զուրկ հաստատ պատկերներու եւ յիշողութիւններու ձեւով գաղափարներու յառաջացումը ստորջրեայ քար է, որուն այնքան յաճախ բախած են փիլիսոփայական մտահանգութիւնները։ Սակայն այստեղէն կարելի չէ յիշողութեան համար ընդհանուր առմամբ անբարենպաստ եզրակացութիւն ընել, այլ ընդհակառակը, վերացական մտածողութիւնը կ'ենթադրէ յիշողութիւններու բարդ եւ տարաբնոյթ համալիր առկայութիւն։
Խելք եւ ուշադրութիւն
Վերջինս կը նկատուի այն պարգաներուն, երբ յոգնածութեան ազդեցութեան տակ մենք «ամբողջովին ազատութիւն կու տանք» պատկերացումներու մեր միացութիւներուն։ Այդ պարագաներուն գիտակցութեան մէջ կը սլանան պատկերացումներու քաոսային հատուածներ, որոնք իրար հետ յաճախ կը միանան միայն պատահական արտաքին կապով եւ մեզ այնքան հեռու կը տանին մեր մտորումներու սկզբնական ելակէտէ, որ, երբ կը փորձենք ջանքեր գործադրել մեր մտքի անցած ճամբան վերանայելու համար, յաճախ փակուղիի առջեւ կը կանգնինք մեր միտքերու զիկզակներու մէջ խճճուելով։
Աւելի խիստ ձեւով ատիկա կը նկատուի հոգեկան հիւանդներու «գաղափարներու մրրիկի» ժամանակ։ Ուշադրութիւնը մեր պատկերացումներու ընթացքին մէջ կը ներդնէ ծրագրաւորուածութիւն. մեզի անյայտ կարճ ուղիով, տուեալ ընկալման հետ համահունչ «ռեզոնատորներու» միջոցով ան կը զօրացնէ այն ամէնը, ինչ որ կը համապատասխանէ անհատի բոլոր ծրագիրներուն, ցանկութիւններուն եւ պահանջներուն եւ այդպիսով որոշակի սահմաններ կը ստեղծէ պատկերացումներու հոսքի համար: Ուշադրութեան կայունութիւնը, անոր կեդրոնացնելու կարողութիւնը, ըստ երեւոյթին, սերտօրէն կախեալ է անձի յուզիչ բնութագիրի, խորութեան եւ անոր զգացումներու կայունութեան հետ, իսկ վերջինս կ'որոշուի գիտակցութեան մէջ գոյութիւն ունեցող հզօր, սերտօրէն իրար հետ կապուած պատկերացումներու եւ գաղափարներու խումբի հետ։ Հաւանաբար, անով կը բացատրուի, որ ուշադրութիւնը կեդրոնացնելու մեծ ընդունակութիւն յաճախ կը նկատուի «նեղ» եւ «միակողմանի» մարդոց մօտ։
Կայուն ուշադրութեան համատեղութիւնը գիտակցութեան գաղափարական բովանդակութեան լայնութեան եւ բազմակողմանիութեան հետ միասին կու տան հանճարներ։ Սխալը, որ յաճախ մարդիկ կ'ըսեն գիտնականի «ցրուածութեան» եւ ամէն մանրուքի առիթով դասերէ շեղող երեխայի «ցրուածութեան» մասին, կը յառաջանայ երկու հակադիր երեւոյթները միացնելէ. վերջին պարագային ատիկա կ'արտայայտուի բանի մը վրայ ուշադրութիւնը կեդրոնացնելու լիակատար անկարողութեամբ (երեւոյթ է, որ յաճախ կը դիտուի մեծահասակներու մօտ յոգնածութեան ազդեցության տակ), առաջին պարագային` ներքին աշխատանքի վրայ ուշադրութեան այնպիսի խոր կեդրոնացումով, որ ուրիշ ոչինչ ի վիճակի է գիտակցութեան մէջ ներթափանցել։ Այս վիճակի բարձր աստիճաններու ամբողջ գիտակցութիւնը կլանած մտային աշխատանքի դիմաց հետին ծրագիր կրնայ մղուիլ նոյնիսկ մահացու վտանգը (օրինակ է` Արքիմետի մահէն առաջ կեանքի վերջին վայրկեանները)։
Խելք եւ յոգնածութիւն
Մտային գործունէութեան ընթացքը կարեւոր որոշիչ գործօն կը հանդիսանայ անձի «յոգնածութիւնը»։ Անիկա շատ մեծ է թուլամիտներու, ապուշներու մօտ, նաեւ ծերունական հիւանդութիւններէ մտային կեանքի կազմալուծման պարագային։ Յոգնածութիւնը վարժութիւններու ազդեցութեամբ նուազելով, ծանօթ ոլորտներու մէջ զբաղուածութեան պարագային աւելի քիչ նկատելի դրսեւորուելով, միեւնույն ժամանակ, ինչպէս ցոյց կու տան վերջին հետազօտութիւնները, յիշողութեան եւ ուշադրութեան նման խիստ անհատական է եւ կը մտնէ անձնային մտային բնութագիրի մէջ՝ իբրեւ անոր էական նշաններէն մէկը։ Յոգնածութեան յատուկ պարագաներ կան, երբ անիկա ուղղակիօրէն կը կապուի բարձր տպաւորուողականութեան հետ։ Այդ պարագաներն ալ կը յանգեցնեն այն տեսութեան յառաջացման, որ հանճարը կը հաւասարեցնէ հոգեկան խանգարում ունեցողի հետ, քանի որ հանճարեղութիւնը յաճախ կ'ուղեկցուի կտրուկ արտայայտուած նեարդով եւ փսիխասթենիայով։ Կապուած ըլլալով զօրացած տպաւորուողականութեան հետ եւ վերջինիս մէջ գտնելով իր ուղղումը, այս յոգնածութիւնը չի բացառեր (բարենպաստ պայմաններու մէջ) իր ծաւալով մեծ աշխատանքներ կատարելու կարելիութիւնները:
Խելք եւ զգացումներ
Մտային գործունէութիւնը մեղմացնող ազդեցութիւն կը ցուցաբերէ զգացումներու վրայ։ Վառ զգացումներու հետ կապուած պատկերացումը միացութեան մէջ մտնելով պատկերացումներու այլ շարքերու հետ, անոնց մէջէն կ'ընտրէ այլ զգացողութիւններու հետ կապուած պատկերացումներ, որոնք որոշակի չափով կը չեզոքացնեն սկզբնական զգացումը։ Բայց, միեւնոյն ժամանակ, ան կը խորացնէ զանոնք. եթէ բարդ միացութեան անդամներէն մէկը կը կապուի մեզի յուզած զգացումի հետ, եւ զգացումը որքան աւելի տարաբնոյթ եւ բարդ է, այնքան աւելի յաճախ ամենաբազմազան առիթներով մեր յիշողութեան մէջ պիտի յայտնուի այդ զգացողութեան յիշողութիւնը։ Տարածուած պատկերացումը այն մասին, որ «կրթութիւնը մարդոց աւելի երջանիկ չի դարձներ», ուստի հիմնաւոր է, եթէ երջանկութեան չափանիշը նկատենք անմիջական կենսուրախութիւնը, այլ ոչ թէ հոգեւոր կեանքի սաստկութիւնը եւ լիարժէքութիւնը. վայրենիներն ու երեխաները իրենց չզարգացած յիշողութեամբ, աւելի անմիջական եւ կենսախինդ են, քան կրթուած մարդը, որ կը պահպանէ անցեալի տառապանքներու յիշողութիւնները, որոնք ապագայի մասին մտածումները կը գունաւորեն տխրութեան եւ հոգածութեան երանգներով։ Առաջիններու զգացումները պայծառ են, բայց աւելի մակերեսային են։ Որակական իմաստով մտային գործունէութիւնը յատկապէս կ'ազդէ համակրական զգացողութիւններու ընդլայնման։ Անոր ազդեցութիւնը այդ առումով այնքան կտրուկ է, որ յայտնի բանաձեւը` «Ամէն ինչ հասկնալ, կը նշանակէ ամէն ինչ ներել», արդարացիօրէն կարելի է պարզաբանել այսպէս` «Ամէն ինչ ճանչնալ, կը նշանակէ ամէն ինչ սիրել»։
Մտային գործունէութիւնը կ'ուղեկցուի յատուկ «մտային զգացումներով»։ Մտային զգացումները, այլ վեհ յոյզերու համանմանութեամբ, իրենց սաստկութեամբ կը զիջին աւելի նսեմ զգացումներու (անոնց ի յայտ գալու պահին), բայց կը բնութագրուին թարմանալու անհամեմատ աւելի մեծ ընդունակութեամբ։ Ամբողջ կեանքի ընթացքին գրեթէ անընդմեջ ուղեկցելով մեր մտածողութեան, անոնք լայն մտահորիզոնով զարգացած անհատի հոգեկան տրամադրութիւններու հիմնական ֆոնին կը հաղորդեն ճկունութիւն եւ կայունութիւն եւ կրնան վերանալ միայն բացառապէս ծանր ցնցումներու ազդեցութեամբ, որոնք կը կոտրեն հոգեկան ինքնութիւնը: Մտային գործունէութիւնը կը ցուցաբերէ կտրուկ դանդաղեցնող ազդեցութիւն արտաքին տպաւորութիւններու նկատմամբ մեր շարժումներու տեսակէտէն։ Օրգանական աշխարհի ֆիլոգենեզի մէջ նոյնպես այսպիսի ձգձգում կ'առաջանայ, որ կը կրէ աւելի բարդ միջավայրի մէջ օրկանիզմներու յարմարողականութեան մեքանիզմներէն մէկը ըլլալու իմաստ: Բացի պարզագոյն տպաւորութիւններէն, որոնք նոյնիսկ ժամանակակից մարդուն մօտ կը յառաջացնեն պարզ դարձաշարժումներ (դարձաշարժումի հազը շնչառական կոկորդի մէջ օտար մարմինի իյնալու պարագային, փսխումը եւ այլն), օրկանիզմի վրայ կը գործեն երեւոյթներ, որոնք կը ձեւաւորուին շարք մը յաջորդական տպաւորութիւններէ։
Մտային գործունէութեան պաշտօնը կը կայանայ, երբ այդ տպաւորութիւններէն առաջինին ազդեցութեան պարագային կարենայ հետաձգել գործը, յաջորդ տպաւորութիւններուն գործելու կարելիութիւն ստեղծէ, կարելիութիւն տայ համատեղելու նոր ընկալումը նախկին փորձի մասին յիշողութիւններու հետ եւ մշակէ նպատակահարմար եւ ծրագրաչափ արձագանգ։ Գիտակցութեան միջոցով մշակուած շարժումներու բարդ շարքերը տպաւորութիւններու բարդ շարքերու կը կերպարանափոխուին շնորհիւ բնազդային ունակութեան, այսինքն այնքան արագ կ'ընթանան, որ սովորաբար չեն թափանցեր գիտակցութեան մէջ եւ կը նմանին դարձաշարժումին։ Մտաւոր գործունէութեան այնքան բնորոշ է շարժումներու ձգձգման հակումը, որ միայն դէպի մտքի դաստիարակութեան կողմը հոգեկան զարգացման միակողմանի ուղղութեան պարագային դիւրութեամբ կը յառաջանան «կաթուածահարութեան» երեւոյթներ։