cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սարդարապատի Հերոսամարտ
Հայկական Հակահարուածը
Մայիսի 22-ին պարտութիւն կրելէն ետք թրքական ոյժերը օգտուելով այն առիթէն որ հայերը իրենց սկզբնական նպատակներէն չշեղելու համար դադրեցան հետապնդել իրենց, նահանջեցին դեպի Արաքս կայարան, դիրքաւորուելով մօտակայ բլուրներուն վրայ։ Յաջորդ օրերուն կայարանէն դէպի հիւսիս գտուող 449 (Տուլկի-թապա) եւ 440 (Չիմնի Գիր) բարձրադիր վայրերը երկու կողմերուն համար ալ մեծ մարտավարական նշանակութիւն ունէին։
Մայիսի 23-ին Սարդարապատի գլխաւոր ճակատին մարտական գործողութիւններ տեղի չունեցան, միայն ձախ թեւին Իգտիրէն նահանջած զօրաջոկատը մարտի բռնուեցաւ Ճաֆարապատին քովը։ Այդ մարտին յաղթելէն ետք Իգտիրի զօրաջոկատը միաւորուեցաւ Սարդարապատի զօրաջոկատին հետ Դանիել Պէկ-Փիրումեանի ընդհանուր հրամանատարութեան ներքոյ, իսկ Արաքսի կամուրջներուն պաշտպանութիւնը վստահուեցաւ 2-րդ յատուկ հեծեալ Զէյթունի գունդին ստորաբաժանումներուն, որոնք որպէս պահեստազօր տեղակայուած էին Շահրիար գիւղին մէջ։ Ճակատին միւս ուղղութիւններուն մէջ կողմերը զբաղուած էին իրար դիրքերու հետախուզութեամբ եւ մարտակազմերը յետագայ գործողութիւններուն պատրաստելով։ Մայիսի 22-ին եւ 23-ին զօրքերուն աջակցելու համար ճակատ այցելեցին խումբ մը հոգեւորականներ Գարեգին եպիսկոպոս Յովսեփեանի եւ Զաւէն արքեպիսկոպոսի գլխաւորութեամբ։ Մայիսի 22-ի վճռական մարտէն առաջ հանդիպելով 5-րդ գունդի զինուորներուն եւ ոգեւորիչ ճառ արտասանելով, Գարեգին եպիսկոպոս Յովսեփեանը Պողոս Պէկ-Փիրումեանի հրամանատարութեամբ կռուող գունդը մկրտեց «Մահապարտներ» անունով։
Ընդհանուր իրադրութիւնը ճակատամարտի առաջին օրերուն
Մայիսի 22-ի մարտերէն ետք զօրախումբի հրամանատար Մովսէս Սիլիկեանը իր տրամադրութեան տակ եղած զօրաջոկատներուն մէկ մասը (6-րդ գունդը, 2-րդ հեծեալ գունդը, անկանոն զօրքի հեծեալ գունդը եւ այլ ստորաբաժանումներ) շտապ տեղափոխեց Բաշ (Հայերէն՝ Վերին)-Ապարանի ճակատ, կանխելու այդ ուղղութեամբ Երեւանի վրայ արշաւող թրքական զօրքերու առաջխաղացքը։ Սարդարապատի ճակատին հայերու առաջին յաղթանակը բեկումնային նշանակութիւն ունեցաւ, ոչ միայն զօրքին մարտական տրամադրվածութիւնը բարձրացնելու ու յետագայ յաղթանակներուն համար, այլեւ Երեւանի նահանգի բնակչութեան ու արեւմտահայ գաղթականներուն խուճապային տրամադրութիւններուն յաղթահարելուն համար։ Մայիսի 24-ին սպարապետ Մովսէս Սիլիկեանը ճակատամարտին զինուորագրուելու կոչով դիմեց ժողովուրդին․ ""
Երեւանէն ու շրջակայ գիւղերէն բնակչութիւնը ջուր եւ սննդամթերք, այլ ահնրաժեշտութիւններ կ՛ուղարկէր ռազմաճակատին կռուողներուն։
Սարդարապատի ճակատին առաջին պարտութենէն ետք յաջողութիւն գրանցելու եւ յառաջխաղացումը դիւրացնելու նպատակով թրքական հրամանատարութիւնը որդեգրեց հայկական զօրքերու թիկունքը թիւրքաբնակ գիւղերու խռովութիւններով թուլցնելու մարտավարութիւնը։ Հայերուն հակայարձակումին առաջին օրը, մայիսի 22-ին այսպիսի խռովութուն եղավ Դաւալու - Ղամարլու շրջանին մէջ։ Այդ օրը, երբ անվտանգութեան նկատառումներով Դաւալուի հայ բնակչութիւնը շոգեկարգով տեղափոխուեցաւ Ղամարլու, տեղափոխութիւնը ապահովող Վանի 4-րդ գունդը ճամբու առջեւէն եւ ետեւէն ենթարկուեցաւ շրջակայ թրքական եւ քրտական գիւղերու հրոսակախումբերուն (շուրջ 5,000) զանգուածային յարձակումին։ 5 ժամ տեւած կռիւը յատկապէս կատաղի էր Աւշար եւ Շիրազլու գիւղեու մատոյցներուն մէջ, որոնք գրաւեց հայկական զօաջոկատը։ Սակայն օրուայ վերջին գունդը կեդրոնացաւ Եոււա գիւղին մէջ։ Հայկական կողմը տուաւ 37 զոհ (նահատակ ու վիրաւոր), թուրքերը 100-է աւելի։
Յետագայ օրերուն, մինչեւ Սարդարապատի ճակատամարտի աւարտը եւ մինչեւ Յունիսի սկիզբներուն Դիլիջանի ճակատը մեկնիլը, Ղամարլուի շրջանը վերահսկող Վանայ 4-րդ գունդը պաշտպանեց Երեւանեան զօրախումբին թիկունքը Շարուրի կողմէն, ինչպէս նաեւ ձախողեցուցին թրքական զօրքի այդ շրջանի Արաքսի գետանցումի փորձը։
Յետագայ մարտնչում
Մայիսի 24-ին թրքական կողմը յարձակում մը ձեռնարկեց, բայց Հայկական հրետանիի դիպուկ կրակոցներէն ծանր կորուստներ կրելով ետ շպրտուեցաւ։ Երկու կողմերուն ելման դիրքերը մնացին անփոփոխ։ Պարտութիւնները եւ ծանր կորուստները ծածուկ պահելու համար թրքական հրամանատարութիւնը հորինիեց կեղծ պատմութիւն մը թրքական զինվորական աստիճանաշարին ընկղմելու մասին եւ տարածեց իր մամուլին միջոցով։
Մարտերէն ետք Մ․ Սիլիկեանի հրամանով տեղի ունեցաւ հայկական ուժերու վերախմբաւորում։ Կենդրոնական Սարդարապատ-Արաքս կայարանի ուղղութեամբ դիրքաւորուած էին հայկական գլխաւոր հարուածային ոյժերը, 5-րդ հրաձգային գունդի վաշտերը, ինչպէս նաեւ 1-ին յատուկ հեծեալ գունդի մէկ հեծելավաշտ, երեւանեան զօրախումբի սպայակոյտի պահակապան վաշտը։ Ձախ թեւին երկաթգիծէն հարաւ, Սարդարապատ եւ Մոլլապայազէտ գիւղերու ուղղութեամբ տեղակայուած էին անկանոն հետեւակ գունդը, 1-ին յատուկ հեծեալ գունդին միւս ստորաբաժանումները, երկրորդ մարտկոցի չորս հրանօթ, Քիարիմարխ գիւղին մէջ, Իգտիրի զօրաջոկատը (Վանի 1-ին եւ 2-րդ գունդերը), այնուհետեւ, 2-րդ յատուկ հեծեալ (Զէյթունի) գունդը, Կարաքիլիսայի գունդը, Մակեդոնի եւ Թռուցիկ Յովսէփի կամաւորական ջոկատները, Արաքսի ափամերձ շրջաններուն մէջ։ Սարդարապատի ջոկատի աջ թեւին կեդրոնական ուղղութեան առաջապահ զօրամասերէն աւելի ետ քաշված, արագ զօրաշարժերու համար նախատեսուած ուժերն էին՝ Խզնաուզի մէջ տեղակայուած Երզնկայի գունդը եւ Խնուսի ջոկատէն կէս վաշտ, եւ Կոշի մէջ տեղակայուած Մակուի գումարտակը եւ Կարաքիլիսայի գունդին մէկ վաշտ։Աջ թեւի առաջապահ դիրքերուն մէջ Արագածի լանջերուն, հարիւրապետ Պանդուխտի կամաւորական հեծելաջոկատն էր։ Սարդարապատի ջոկատի կազմին մէջ 5-րդ գունդի կարգ մը ստորաբաժանումներ առանձնացուած էին որպէս ընդհանուր պահեստազօր, Վերին Կուլիբեկլիի (Ակնալիճ գիւղի շրջանէն ներս) եւ Թուրքի-Զեյւա գիւղերուն մէջ։
Մայիսի 25-ին 5-րդ գունդի առաջապահ ստորաբաժանումները հրետանային 4 մարտկոցներու եւ հարիւրապետ Տաճատ Հովակիմեանի գնդացրային ջոկատի աջակցութեամբ գրոհեցին 440-րդ եւ 449-րդ բարձունքները։ Սակայն հայկական ոյժերը թուրքերուն համառ դիմադրութեան առջեւ յայտնուեցան եւ կորուստներ տալով, նահանջեցին իրենց ելման դիրքերը։ Այդ ընթացքին հայերու ձախ զորասիւնը Սարդարապատ գիւղից երկաթգիծի երկարութեամբ գրոհեց դէպի Արաքս կայարան եւ մօտ 3 Ք․Մ․ հեռաւորութեամբ կանգ առաւ, թուրքերուն առաջապահ զօրամասերու համառ դիմադրութեան դիմաց յայտնուելով։ Կը պարզուի որ Արաքս կայարանին մէջ տեղակայուած է թշնամիին բաւական ոյժեղ խմբաւորում մը, ինչը հայկական հետախուզութիւնը զեկուցած էր, ազդարարելով թէ թուրքերուն հիմնական ոյժերը կանգնած են Ղարաբուրուն կայարանին եւ Ներքին Թալինին մէջ։
Մայիսի 26-ի կանուխ առաւօտուն թիկունքէն առաջ քաշուեցան 5-րդ գունդի պահեստային վաշտերը։ Զօրախումբի հրամանատար Մովսէս Սիլիկեանի ռազմական գործողութիւններու ծրագիրով կը նախատեսուէր աջ, կեդրոնական եւ ձախ զօրասիւներու համադէպ յարձակումով գրաւել Արաքս եւ Ղարաբուրուն կայարանները եւ երկաթգիծէն աջ ու ձախ, Արագածի լանջերէն մինչեւ Ախուրեանի ափերը ամբողջ տարածքով գրոհելով թշնամւոյն ետ մղել դէպի Աղեքսանդրապոլ։
Մայիսի 25-26ի անյաջող գրոհներէն ետք Մովսէս Սիլիկեանը նոր ծրագիր մը մշակեց. Խզնաուզի եւ Կոշի մէջ տեղաւորուած զօրաջոկատներու արագ զօրաշարժ կատարել եւ թուրքերուն գրաւած բարձունքները թիկունքային հարուածներով աջակցիլ ճակատային գրոհներուն։ Միաժամանակ հիմնական ճակատի կեդրոնական եւ ձախ թեւերը ոյժեղացուեցան թիկունքէն յառաջ քաշուած Իգտիրի գունդի եւ կամաւորական գունդի պահեստային ոյժերով։
Մայիսի 27-ի լուսաբացին Խզնաուզի ջոկատը սկսաւ զօրաշարժ կատարել եւ արդէն կէսօրին յաջողութեամբ շրջանցեց թրքական առաջապահ ուժերուն ձախ թեւը։ Նոյն ժամանակ Խզնաուզի ջոկատէն աջ յարձակող Կոշի ջոկատը, չկարողանալով յաղթահարել թուրքերի դիմադրութիւնը, Ներքին Կալակուտ (Պարտիզակ գիւղէն արեւմուտք) գիւղին քով, ստիպուած կանգ առաւ։ Որպէս օգնութիւն Երզնկայի գունդի հրամանատար գնդապետ Կ․ Հասան-Փաշաեանը ղրկեց երկու վաշտ։
ժամը 9-ին, Սարդարապատի գլխաւոր ճակատին Հայկական հրետանային ստորաբաժանումները կէս ժամ հզօր հարուածներ կը հասցնեն թշնամիի դիրքերուն, մարտադաշտի միւս հատուածէն ճնշելով հրետանային եւ գնդացիրային ստորաբաժանումներու կրակը։ Անկից ետք կեդրոնական ջոկատները յարձակումի կ՛անցնին թշնամիի դիրքերուն վրայ սպասելով թիկունքէն յարձակումի մը։
Գնդապետ Դանիէլ Պէկ-Փիրումեանը, զօրքին ոգեւորելու համար զինուորական համազգեստի կարմիր աստառը դուրս դարձուցած, անձամբ ղեկավարեց կռիւը։ Խզնաուզի ջոկատը, թրքական ձախ թեւը կէսօրին շրջանցելէն ետք, կտրուկ հակեցաւ դեպի հարավ, դուրս գալով 440 եւ 449 բարձունքներու թիկունքը։ Մարտավարական այս փայլուն զօրաշարժէն ետք հարձակումի անցան Սարդարապատի ջոկատի կեդրոնական ուղղութեան հիմնական ոյժերը եւ Երզնկայի գունդի աջակցութեամբ մօտաւորապէս ժամը 14-ին վերջապէս կարողացան գրաւել այդ եւ յարակից միւս բարձունքները։
Նոյն օրը Պէրէկրէսթովի ձախ զորասիւնը, երկաթգիծի երկարութեամբ յարձակելով, գրաւեց Արաքս կայարանը, իսկ երեկոյեան նաեւ Մաստարա կիսակայարանը (այժմու՝ Դալարիկ գիւղը), ուր կանգ առաւ։ Իսկ Պանդուխտի հեծեալ ջոկատը, Ներքին Կալակուտէն հարաւ յարձակումի անցնելով, Կոշի ջոկատի եւ Խզնաուզի օգնութեան հասած վաշտերուն հետ միասին յաղթահարեց թրքական ոյժերու դիմադրութիւնը, ապա խորին ճեղքում մը իրականացուց դէպի հիւսիս-արեւմուտք։ Մայիսի 27-28ին, ճնշելով թշնամիին մանր ջոկատները, Պանդուխտի ջոկատը սրընթաց ռազմարշավով Թալինի, Գիուզլուի եւ Քիրմըզլուի վրայօք հասաւ մինչեւ Սոգիութլու, ուր անոր միացաւ այդտեղի 1000 հոգինոց ջոկատը։ Հայերը թշնամիէն գրաւեցին մէկ հրանօթ, մեծ թիւով գերիներ վերցուցին։
Եւ այսպէս Մայիսի 27-ի վճռական մարտերու ընթացքին թուրքերը կատարեալ պարտութիւն կրեցին, խուճապահար նահանջելով դէպի Ղարաբուրուն կայարան-Ղարաբուրուն լեռ գիծը։ Ճակատամարտը շահած, սակայն հանգստի կարիք ունեցող Սարդարապատի ջոկատը հրաման ստացաւ կանգ առնել եւ ամրանալ Մաստարա կիսակայարանին բարձունքներուն վրայ։ Այդ օրուայ ընթացքին Մարգարայի քով ետ մղուեցաւ նաեւ Արաքսը գետանցել փորձող քուրտական 100 հոգինոց հրոսակախումբ մը։
Մայիսի 27-28-ի գիշերը հայկական ոյժերը յառաջանալով հասան Ղարաբուրուն կայարան-Կարմրասար լեռ գիծը։ Իսկ Մայիսի 28-ի ցերեկը Ղարաբուրուն-Աշնակ բնագիծին տեղի ունեցած կարճատեւ մարտէն ետք, դարձեալ չդիմանալով հայկական կողմի գրոհներուն, թուրքերը սկսեցան նահանջել դեպի Արագած կայարան, Ղրմըզլու, Վերին-Աղջաղալա, բայց այդ բնագիծին եւս չդիմանալով, շուտով ետ մղուեան դէպի աւելի հիւսիս։ Այդ օրուայ մարտերու արդիւնքով հայկական կողմը գրաւեց Ղարաբուրուն եւ Արագած կայարանները, ինչպէս նաեւ Ներքին ու Վերին Թալինները եւ Մաստարան, իսկ հայկական հետախուզական ջոկատները հասան մինչեւ Անի կայարան, պարզելով որ մինչեւ Անի եւ Աղին կայարաններ թրքական ոյժեր չկան, բոլորը կը նահանջեն։ Սակայն յաջորդ օրը՝ մայիսի 29-ին, մեծ համալրում ստանալով, թուրքերը հակայարձակումի անցան Արագած կայարանի վրայ։ Հայկական առաջապահ ոյժերը, թրքական հրետանիի ճնշումին, եւ թրքական հեծելազօրի կողմէն ձախ թեւի շրջանցումի վտանգին տակ յայտնուելով ստիպուած նահանջեցին եւ ամրացան Ղարաբուրուն կայարանին մէջ։ Մինչդեռ ռազմաճակատի աջ թեւին հայկական ոյժերը ամբողջ օրը ծանր մարտեր մղեցին Շիրվանջուղ գիւղին կից։ Ճիշդ այդ օրը՝ մայիսի 29-ին, Երեւանեան զօրախումբի հրամանատար սպարապետ Մովսէս Սիլիկեանը երկրորդ անգամ կոչով դիմեց զօրքին ու ժողովուրդին դէպի Աղեքսանդրապոլ յաղթական մարտերը շարունակել յորդորելով։ «­Հա­յե՛ր։ ­Մեր քա­ջա­րի զօր­քե­րի հե­րո­սա­կան գոր­ծու­նէու­թիւ­նը շա­րու­նակ­ւում է, եւ թիւրք զօր­քե­րը նա­հան­ջում են։
­Մենք պէտք է յետ առ­նենք Ա­լեք­սանդ­րա­պո­լը, ո­րը այն­պէս նեն­գօ­րէն գրա­ւե­ցին թիւր­քե­րը։
Մեր բո­լո­րիս մտքե­րը ամ­բող­ջո­վին պէտք է սե­ւե­ռած լի­նեն դէ­պի Ա­լեք­սանդ­րա­պո­լը. մենք պէտք է յետ առ­նենք այն եւ ա­պա միայն թիւր­քե­րի հետ բա­նակ­ցու­թեան մէջ մտնենք հաշ­տու­թիւն կնքե­լու հա­մար։
­Մեզ բո­լո­րիս շատ լաւ պէտք է յայտ­նի լի­նի, թէ ո՛ր աս­տի­ճա­նի գրգռո­ւել է ան­կուշտ եւ միա­ժա­մա­նակ թոյլ թիւրք կա­ռա­վա­րու­թեան ա­խոր­ժա­կը։ ­Նա պա­հան­ջում է ամ­բողջ Ա­խալց­խա­յի, Ա­խալ­քա­լա­քի, Ա­լեք­սանդ­րա­պո­լի եւ Էջ­միած­նի գա­ւառ­նե­րը՝ Էջ­միա­ծին վան­քի հետ միա­սին եւ Ե­րե­ւա­նի, ­Նա­խի­ջե­ւա­նի գա­ւառ­նե­րի մեծ մեծ մա­սը։
­Մի­թէ՞ մենք պէտք է տա­նենք այդ­պի­սի ա­նար­գանք։ ­Մի­թէ՞ հեշտ ու հան­գիստ սրտով պէտք է տանք թշնա­մուն մեր հայ­րե­նի հո­ղե­րը, որ կե­րակ­րել, կե­րակ­րում են եւ պի­տի կե­րակ­րեն մեզ, եւ մեր սրբա­տե­ղին՝ ­Սուրբ Էջ­միա­ծի­նը։
Ո՛չ, եր­բեք, հա՛յ ժո­ղո­վուրդ, դու չպի­տի թոյլ տաս այդ­պի­սի ա­նար­գանք։
Եւ այդ ա­նար­գան­քը, տե­ղի չի ու­նե­նայ, ե­թէ մենք հաս­նենք մին­չեւ Ա­լեք­սանդ­րա­պոլ։
­Քի՛չ է մնա­ցել մին­չեւ Ա­լեք­սանդ­րա­պոլ, հար­կա­ւոր է միայն օգ­նել խրա­մատ­նե­րում գտնո­ւող մեր քա­ջե­րին, եւ մի ե­րեք-չորս օ­րից յե­տոյ մենք կը հաս­նենք մեր նպա­տա­կին։
Արդ, ու­րեմն, մի՛ դան­դա­ղէք, հա­յե՛ր, շտա­պով խմբո­ւե­ցէ՛ք խիտ ու հա­մե­րաշխ շար­քե­րով, վռնտե­ցէ՛ք թշնա­մուն մեր հայ­րե­նի ա­րիւ­նա­ներկ հո­ղից, եւ թո՛ղ ձեզ հետ լի­նի մեր յետ­նորդ­նե­րի օրհ­նու­թիւ­նը։
Դէ­պի՛ զէնք բո­լորդ։
Դէ­պի՛ Ա­լեք­սանդ­րա­պոլ»։ (Աշխատանք // Գ․ տարի, Չորեքշաբթի, 5 (23) Յունիս, 1918, թիւ 5 (205) - Մովսէս Սիլիկեան) Սակայն Պաթումիի մէջ Հայկական պատուիրակութեան կողմէն թրքական եռօրեայ ժամկէտով վերջնագիրի ընդումէն ետք (Մայիսի 26-29) նոյն օրը զինադադար հաստատուեցաւ։ Սպարապետ Թովմաս Նազարբէկեանի հրամանով Հայկական բոլոր զօրքերու յարձակումները դադրեցան։ Այս մէկը ազդարարեց Սարդարապատի ճակատամարտին վերջը։ Զինադադարի եւ յարձակումին դադրեցնելուն մասին լուրը խիստ դժգոհութեամբ ընդունուեցաւ ինչպէս Սարդարապատի ճակատի զինուորներուն, այնպէս ալ հրամանատարական կազմին կողմէն։ Ըստ Հայկական հրետանի հրամանատար գնդապետ Քրիստափոր Արարատեանի․ թէեւ զինադադարի հաստատումին ժամանակ Երեւանեան զօրախումբին դրութիւնը մեծապէս նպաստաւոր էր, սակայն Ղարաքիլիսայի ճակատին Հայերուն կրած լիակատար անյաջողութիւնը ստիպեց դադարեցնել յարձակումը, քանի որ Երեւանը բաց կը մնար հիւսիս-արեւելքէն հակառակորդի ներխուժումին առջեւ։ Ըստ կարգ մը տեսակետներու, Սարդարապատի ճակատին յարձակումին դադարեցումը կապուած էր նաեւ Հայկական կողմի զինապահեստներուն գրեթէ պարապ ըլլալաուն եւ միւս կողմէն թրքական ոյժերուն համալրումներ ստանալէն ետք հակայարձակումին անցնելուն վտանգով։
Պաթումիի մէջ զինադադարի հաստատումէն ետք Սարդարապատի ճակատին կարգ մը հատուածներուն մէջ մարտական գործողութիւնները շարունակուեցան, սակայն մեծ փոփոխություններ տեղի չունեցան։ Պաթումի հաշտութեան պայմանագիրի կնքումէն ետք Յունիսի 14-ին, Հայկական բոլոր ոյժերը իրենց դիրքերէն ետ քաշուեցան պայմաագիրին մէջ կարգուած սահմանագիծը։
Սարդարապատի մարտին, թրքական կորուստները հասան 3,500-ի մինչդեռ Հայկական կողմի կորուստները շատ աւելի քիչ էին, թէեւ ճշգրիտ տուեալներ չկան։
Արդիւնք
Սպարապետ Սիլիկեանը, օսմանեան զօրքերու չարաչար պարտութենէն ետք կ՛ուզէր շարունակել յառաջխաղացքը այն յոյսով որ պիտի կարենար զանոնք վտարել Աղեքսանդրապոլէն ու Կարսէն։ Սակայն գրեթէ անմիջապէս, ան կը տեղեկանայ թէ Թիֆլիսի մէջ Հայոց Ազգային Խորհուրդի եւ օսմանցիներու միջեւ տեղի ունեցած բանակցութիւններուն մասին, եւ զօրաբանակի հրամանատար Թովմաս Նասարբեկեանէն հրաման կը ստանայ ռազմական գործողութիւնները դադարեցնելու։ Թէեւ այն ժամանակ Ազգային խորհուրդի անդամները լայն քննադատութեան ենթարկուեցան, սակայն այս որոշումը կայացուցին քանի որ զինամթերքի պահեստները սպառուած էին, եւ օսմանյան հրամանատարները նոր համալրումներ ստացած էին։
Սարդարապատի իննօրեայ մարտը լմնցաւ Հայոց լիակատար յաղթանակով, ինչի արդիւնքով թշնամին 50-65 Ք․Մ․ ետ ջախջախուեցաւ, եւ Երեւանի անմիջական սպառնալիքը վերացաւ։ Սարդարապատի ճակատամարտին Հայոց յաղթանակը, Վանաձորի (Ղարաքիլիսա) եւ Վերին-Ապարանի յաղթութիւններուն կողքին, մեծ դեր խաղցաւ թուրքերուն արեւելեան Հայաստան ներխուժումը ձախողցնելուն մէջ։ Հերոսամարտը փրկեց արեւելեան Հայաստանի բնակչութիւնը, արեւմտեան Հայաստանէն այդէղ հաստատուած տարագրեալներուն կողքին։ Այս յաղթանակը ոչ միայն նպաստեց Երեւանի մէջ քաղաքական եւ հասարակական կազմակերպութիւններուն եւ գործիչներուն դերակատարութեան աճին (մինչ այդ Երեւանը փոքր քաղաք մըն էր), այլ անիկա դրաւ նորանկախ Հայստանին հիմքը։
Սարդարապատի, Վերին-Ապարանի (Բաշ, արտայայտութիւնը թրքերէն է՝ Baş) եւ Ղարաքիլիսէ-ի (Վանաձոր) մէջ Օսմանցիներու պարտութիւններէն ետք, եւ Հայոց յաղթանակները հնարաւոր դարձուցին «Հայոց Ազգային Խորհուրդ»-ին հայտարարել «Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան» անկախութիւնը հռչակել։ Թէեւ Հայերուն կողմէն ընդունուած Պաթումի Դաշնագրի (4 Յունիս 1918) պայմանները դժնդակ էին, բայց Հայոց զօրքերը կարողացան դիմակայել մինչեւ 1918-ի վերջերը՝ Համաշխարհային Առաջին Պատերազմի աւարտը, երբ օսմանեան-թուրքերը ստիպուեցան ետ-քաշուիլ շրջանէն։
Ժառանգութիւն
Սարդարապատի իննօրեայ ճակատամարտը մեծ տեղ կը գրաւէ Հայկական պատմական յիշողութեան մէջ։ Ան աւարտեցաւ հայերու լիակատար յաղթանակով, որուն արդիւնքով թշնամին ջախջախուեցաւ ու ետ շպրտուեցաւ 50-65 Ք․Մ․, վերացաւ Երեւանին սպառնացող անմիջական վտանգը։ Յաղթանակը վճռական դեր խաղաց Արեւելեան Հայաստանի դէմ թրքական զօրքերու արշաւանքի մասնակի ձախողումին եւ մասնաւորապէս միւս ճակատներուն վրայ՝ Բաշ-Ապարանի յաղթական հակահարուածին եւ Ղարաքիլիսայի հերոսական պաշտպանութեան գործին։ Սարդարապատի հերոսամարտը տեղի բնակչութեանն ու Արեւմտահայ գաղթականներուն փրկեց անխուսափելի ջարդերէն։ Կազմակերպչական մեծ ջանքերու գինով տարած հաղթանակը նպաստեց նաեւ Երեւանի մէջ գործող քաղաքական ու հասարակական կազմակերպութիւններու, ինչպես նաեւ ղեկավար մարմիններու եւ առաջատար գործիչներու դերին ամրապնդումին․ փաստացի հիմք դրուեցաւ նորահռչակ Հայաստանի Հանրապետության կայացումին։
Խորհրդային միութեան (Սովետական) պատմագրութեան մէջ այս հերոսամարտը շատ չնչին ուշադրութեան արժանացած է մինչեւ Ե․ Սթալինի մահը։ 1960-ականներուն կարգ մը Խորհրդային պատմաբաններ սկսան խօսիլ ճակատամարտի կարեւորութեան մասին, Բաշ Ապարանի ու Ղարաքիլիսայի ճակատամարտերու կողքին։
Առ ի օրինակ, Խորհրդային ռազմական պատմաբան Եւկենի Ֆ․ Լուտշուվէթը, կը պատմէ թէ այս մարտերը տարուած են «Հայկական Դաշնակցական Ուժերուն» կողմէն (թէեւ ամբողջ ազգը, այօ Դաշնակցութեան ղեկավարութեամբ բայց բոլոր ոյժերու մասնակցութեամբ տարաւ այս մարտը)։ Իւան Բաղրամեանը, Խորհրդային միութեան բանակի մարշալ մը, եւ ինքը ճակատամարտին մասնակներէն մէկը, կը պատմէ հերոսամարտի նշանակութեան մասին յետեւեալ բառերով՝
«Սարդարապատի ճակատամարտին նշանակութիւնը մեծ է... Եթէ անոնք [հայկական ուժերը] այդտեղ չյաղթէին օսմանցիներուն, անոնք պիտի շարունակէին շարժը դէպի Էջմիածին եւ Երեւան՝ Հայաստանէն ոչինչ կը մնար, ոչ մէկ բան կը փրկուէր… Հայերը յաղթեցին եւ անոնց շնորհիւ մեր ազգը պահպանեց իր գոյութիւնը Հայաստանի ներկայիս սահմաններուն մէջ»։ 1965 թուականին Հայոց ցեղասպանութեան հիսուներորդ տարեդարձի նշումէն ետք, Խորհրդային (Սովետական) իշխանութիւնները համաձանեցան, ճակատամարտի վայրին մօտ Հայոց յաղթանակին նուիրուած յուշահամալիրին շինելուն։ Ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայէլեանին յանձնարարուեցաւ յուշարձանին ուրուագծումը զորու կառուցումը աւարտուեցաւ 1968 թուականին։
Սարդարապատի, Վերին-Ապարանի եւ Ղարաքիլիսայի հերոսամարտերը միահամուռ կը կոչուին «Մայիսեան Հերոսամարտեր»։
Ամէն տարի, Մայիսի 28-ին, Հայաստանի Նախագահը կ՛այցելէ յուշահամալիրը։ Այդ օրուայ ընթացին մշակոյթային եւ ռազմական (մինչեւ 2018թ․) միջոցառումներ տեղի կ՛ունենան։
Ստորոգութիւն:Հայաստանի ճակատամարտեր
Զազ (երգչուհի)
Զազ (Isabelle Geffroy, Իզապէլ Ժեֆրուա, ), ֆրանսիացի երգչուհի: Զազ յայտնի է մանաւանդ իր հիթային «Je veux» երգով, իր առաջին՝ «Zaz» ալպոմէն, որ թողարկուած է 2010 թուականին:
Կենսագրութիւն
Ծնած է ֆրանսական Թուր քաղաքը՝ 1980 թուականին: Երգչուհիին մայրը սպանացի ուսուցչուհի եղած է, հայրը՝ ելեկտրական ընկերութեան մը մէջ աշխատող:
1985 թուականին ապագայ երգչուհին իր քրոջ եւ եղբօր հետ ընդունուած է Թուրի երաժշտանոցը, ուր յաճախած է մինչեւ 11 տարեկան։ Ան ուսումնասիրած է երաժշտութեան տեսութիւնը, նաեւ՝ ջութակ, դաշնամուր, կիթառ եւ երգչախմբային երգեցողութիւն։
1994 թուականին Զազ փոխադրուած է Ֆրանսայի հարաւ-արեւմտեան մասը գտնուող Պորտօ քաղաքը եւ մէկ տարի հետեւած է երգեցողութեան դասերու եւ զբաղած է մարզանքով․ ընտրած է արեւելեան մարզաձեւը եւ արհեստավարժ մարզիչի մը հետ պարապած է քունկ ֆու:
2000 թուականին տեղի մարզպետարանէն Զազ կրթաթոշակ կը շահի, որ իրեն կարելիութիւն կու տայ դառնալ ժամանակակից երաժշտութեան դպրոցի անդամ՝ Պորտոյի երաժշտական գործունեութէան եւ տեղեկատուութեան կեդրոնին մէջ:
Անոր երաժշտական հետաքրքրութիւններուն մէջ կը մտնէին Վիվալտիի «Տարուայ չորս եղանակները», ճազ երգիչներու կատարումները, ինչպէս նաեւ ափրիկեան, լատինական եւ քուպայական կշռոյթները:
2006 թուականին երգչուհին փոխադրուած է Փարիզ։
Ան եղած է «Իզար-Ատաթց» խումբի երգիչներէն մին: Այս բազմանդամ խումբը կազմուած էր տասնվեց հոգիէ, որոնց հետ ան երկու տարի մասնակցած է շրջագայութիւններու։
2011 թուականին Զազ յաղթած է «Եւրոպան առանց սահմաններու» մրցանակաբաշխութեան ժամանակ: Այդ մրցանակաբաշխութիւնը ամէն տարի ի յայտ կը բերէ տասն զարգացող երգիչներ կամ խումբեր, որոնք նախորդ տարիներուն ընթացքին իրենց թողարկած միջազգային ալպոմներով գրաւած են բազմաթիւ հանդիսականներ։
2010 թուականին ֆրանսական «Տելեմա» ամսագիրը յայտարարած է հետեւեալը.
Շուտով երգչուհին հրաւիրած են հեռատեսիլային եւ ձայնասփիւռային ելոյթներու, որոնք աւելցուցած է անոր ճանաչումը: Զայն կոչած են ֆրանսացի այն արուեստագէտը, որուն երգերը արտասահմանի մէջ 2010 թուականին ամենէն շատ հնչած են եւ այդ նոյն տարին ալ, ըստ կատարուած ուսումնասիրութիւններուն, ան ճանչցուած է որպէս 2010 թուականի ամենայայտնի ֆրանսացի երգչուհին ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երգչուհիներ ըստ ազգութեան
Մար­կոս Գրի­գո­րեան
Մարկոս Գրիգորեան, փիւռքահայ գեղանկարիչ, գորգանկարիչ, հողարուեստի ուղղութեան հիմնադիր։ Վաղամեռիկ դերասանուհի Սապրինա Գրիգորեանի հայրը։
Խաչեր Գալուստեան
Խաչեր Գալուստեան, հայ մանկավարժ, փրոֆեսէօր։ Իր անունը կը կրէ Մեծի Տանն Կիլիկոյ Կաթողիկոսութեան Մանկավարժական Կեդրոնը ։
Կենսագրութիւն
Խաչեր Գալուստեանը ծնած է 21 հոկտեմբեր 1915-ին Մարաշ։ 3 տարեկանին հօրը կը զինուորագրեն, ընտանիքը ստիպւած կ'ըլլայ Խաչերին Պեյթ-շալոմ գերմանական որբանոց դնել։ Հայոց Ցեղասպանութեան օրերուն ան կը կորսնցնէ մայըը, քոյրն եւ երկու եղբայրները։ 1921-ին, երբ Ֆրանսական բանակը կը լքէ Զէյթունը եւ Կիլիկիան, որբանոցներուն մէջ գտնուող հայ երեխաներէն մաս մը կ'ուղակեն Հոմս՝ Սուրիա։ 6 ամիս յետոյ անոնց կ'ուղարկեն Ճիպէյլ ։ Մերձաւոր Արեւելքի Ընկերակցութեան որբանոցին մէջ մնացած է մինչեւ 1924։ Ապա Խաչեր Գալուստյեան կը ղրկուի Հալէպ, իր հօր մօտ։ Ուսումը ստանում է Հալէպի Հայ Աւետարանական Բէթէլ նախակրթարանին մէջ, ապա Հալէպի Ամերիկեան գոլէճին, որմէ շրջանաւարտ կ՛ըլլայ 1932-ին։
Յուլիս 7 1941 թուականեն կ'ամուսնանայ Վանուհի Միսիրեանին հետ։ Վանուհին դարձաւ Խաչեր Գալուստեանին բոլոր նախաձեռնութիւններու գլխաւոր քաջալերողը եւ կեանքի ընկերը։ Անոնք ունեցան 4 զաւակ՝ Մովսէս-Վարուժան, Շահէ, Սեդա, Հուրի-Սեւան ։
1958-ին մագիստրոսի տիտղոսը կը ստանայ Պէյրութի Ամերիկեան համալսրարանի մանկավարժութեան բաժնէն։ 1964-ին կը մեկնի ԱՄՆ ուսումը շարունակելու համար։ Երկու տարի ետք՝ 1966 թվականի փետրուար 10-ին, Փենսիլվանիոյ նահանգի Ֆիլատելֆիա քաղաքի Թէմբըլ համալսարանին մէջ կը ստանայ դոկտորի աստիճանը։ Ամերիկայէն Պէյրութ վերադառձին պաշտօնավարած է Հայկազեան գոլէճի (այժմ համալսարանի) մանկավարժութեան փրոֆեսէօրի պաշտօնի ներքոյ (1966-1976) ։
1974 թվականին կ'իրականանայ իր փափաքը՝ Վանուհիի եւիր զաւակներու ջանքերուն շնորհիւ, երբ բացումը կը կատարուի Գալուստեան Համապարփակ Կրթական Հաստատութեան։   Դպրոցը կը գործէ մինչեւ 1981 Օգոստոս, որմէ ետք, Լիբանանեան քաղաքացիական պատերազմի պայմաններու բերմամբ ակամայ կը փակուի։
1984-ին, հրաւերք կը ստանայ մասկանցիլ Գլաձորի համալսարանի 700-ամեակի տօնակատարութիւններուն ։
Դեկտեմբերի 3 1985-ի 69 տարեկանին կը մահանայ Խաչեր Գալուստեանը ։ 1987-ին կը հիմնարդրուի «Խաչեր Գալուստեան» Մանկավարժական Կեդրոն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան հովանիին ներքեւ։
Արտաքին յղումներ
«Խաչեր Գալուստեան» մանկավարժական կենտրոնի պաշտօնական կայք
Մար­կոս Գրի­գո­րեան
Ուսում
1950 թուականին ուսանած է Հռոմի Գեղարուեստից կաճառին մէջ: 1954 թուականին, կաճառը աւարտելէ ետք վերադարձած է Իրան, բացած է գեղագիտական պատկերասրահ:
Գործունէութիւն
1958 թուականին արուեստագէտը Իրանի Մշակոյթի նախարարութեան հովանիի ներքոյ կազմակերպած է Թեհրանի մէջ առաջին պիէնալէն:
Մարկոս Գրիգորեան դասաւանդած է Իրանի Գեղարուեստից կաճառին մէջ:
Մարկոյի հաւաքածոն եւ «Միջին Արեւելքի թանգարան»ը
Միջին Արեւելքի Արուեստի թանգարան ի երեք ցուցասրահներուն մէջ ներկայացուած է սփիւռքահայ ծանօթ արուեստագէտ Մարկոս Գրիգորեանի՝ Մարկոյի բացառիկ հաւաքածոն, որ ան 1993 թուականին նուիրած է Հայաստանին։ Հաւաքածոն կազմուած է հայկական, եւրոպական կիրառական արուեստի նմոյշներէ, գեղանկարներէ, գորգերէ, հողանկարներէ, Նախքան Քրիստոս 4-րդ հազարամեակէն մինչեւ 20-րդ դարը ընդգրկող արուեստի շուրջ երկու հազար հինգ հարիւր ցուցանմոյշներէ: Հաւաքածոյին մէջ կը գերակշռեն Իրանի զանազան նահանգներու մշակութային արժէքներ, զրահադաշտական պաշտամունքային առարկաներ, Էլամի խեցեղէնի, վաղ պրոնզէ դարու խեցեղէնի, իսլամական միջնադարեան արուեստի բացառիկ նմոյշներ, իրանական եւ հայկական հնագիտական իրեր, միջնադարեան ձեռագրեր, իրանական մանրանկարչութիւն, ուշ միջնադարեան ղաջարական կերպարուեստի նմոյշներ, ազգագրական իրեր, հողով շինուած նկարչութեան հազուագիւտ կտաւներ։
Մարկօ իր այս հաւաքածոյի զգալի մասը ձեռք բերած է Իրանի մէջ ապրած տարիներուն եւ 1993 թուականին զայն տեղափոխած է Հայաստան: Արդէն քսաներեք տարի Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանը իր յարկին տակ հիւրընկալած է Մարկոս Գրիգորեանի բացառիկ հաւաքածոն: Թանգարանին ներսը ստեղծուած է այլ թանգարան մը, եւ չնայած այս հաւաքածոյի նուիրաբերման ժամանակ արուեստագէտին խոստում տրուած էր, որ առանձին շէնքով մը պիտի ցուցադրուի հաւաքածոն, սակայն ան կրկին մնացած է նոյն շէնքին մէջ, եւ սրահները նորոգուելէ ետք թանգարանը մեծ շուքով բացուած է նոյն վայրէն ներս :
Լեւոն Ն. Զէնեան
'''Լեւոն Ն. Զէնեան''' (1895, Այնթապ - ․․․), քահանայ։
Կենսագրութիւն
Գոլէճէն ներս իր դասերուն մէջ յառաջդիմութիւն ցոյց տալով, յատկապէս ատենախօսութեան դասին մէջ, ան արժանացած է սքալըրշիբի, բարձրագոյն ուսումը շարունակելով Միացեալ Նահանգներու Ֆիլատէլֆիոյ Թէմբըլ, Բէնսիլվանիոյ եւ Պոսթոնի համալսարաններուն մէջ:
1929-ին Պոսթոնի համալսարանի կրօնական ճիւղէն ստացած է (Պէչըլըր աֆ րիլիճըս էճուքէյշըն) տիտղոսը։
1923-ին իբրեւ գործիչ ծառայած է եկեղեցիներու եւ դպրոցներու մէջ դասախօսութիւններ տալով:
1 Յունիս 1941-ին վարիչ տնօրէնի պաշտօնը ընդունած է Հ.Բ.Ը Միութեան եւ Ամերիկայի մէջ պաշտօնավարած է շուրջ վեց տարիներ: Ծառայած է նաեւ Բարեգործականի Նիու Եորքի շրջանակին մէջ, իբր շրջուն գործիչ ու կազմակերպիչ։ Սուրիա եղած միջոցին, Հ.Բ.Ը.Միութեան ծառայած է իբրեւ պատուակալ քննիչ վարժարաններու:
Հայց. առաքելական կիրակնօրեայ դպրոցի հիմնադրութիւն
Որպէս հասարակական գործիչ, Կիրակնօրեայ Դպրոցի գոյութեան կարիք կը զգայ եւ Կիրակնօրեայ Դպրոցի առաջին գործը կը սկսի Այնթապի մէջ, 1919-ին: Այս առթիւ իր ծննդավայրին մէջ կը կազմակերպէ հայ Առաքելական ժողովուրդին համար կիրակնօրեայ դպրոց մը, իր տեսչութեան տակ ունենալով 750 ուսանողներ եւ 35 ուսուցիչներ:
Կիրակնօրեայ դպրոցի գործունէութիւնը կը սկսի 1929-ին: Այս գործին յաջողութեան համար Ամերիկայի մէջ իր բարեկամներէն կ&#39;ապահովէ նիւթական ու բարոյական օժանդակութիւն եւ որով կրնայ շարունակել այդ մեծ գործը տարիներով: Ան, շուրջ քառորդ դար, իբրեւ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսարանի Կիրակնօրեայ Դպրոցներու հիմնադիր ու վերատեսուչ՝ ունեցած է օգտաշատ գործունէութիւն: Իր ազատ ժամերուն դասաւանդած է նաեւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Դպրեվանքէն ներս: Այդ տարիներուն, իր նախաձեռնութեամբ Կիրակնօրեայ Դպրոցին համար տարեկան խորհրդակցական համաժողովներ տեղի կ&#39;ունենան։ Իր տեսչութեան ներքոյ, Կիլիկիոյ Կաթողիկոսարանի թեմերուն մէջ 38 կիրակնօրեայ դպրոցներ կը գործեն, որոնք ունէին 4500 երկսեռ հայ ուսանողներ եւ 300 ուսուցիչներ եւ ուսուցչուհիներ։ Նաեւ կիրակնօրեայ դպրոցներ կային Եգիպտոսի, Պաղեստինի, Իրաքի, Իրանի եւ այլ տեղեր, որոնց բոլորին յաջողութիւնները արդիւնքն են իր եւ իր տիկնոջ Արաքսիի անխոնջ աշխատանքին:
Լեւոն Զէնեան իբրեւ քարտուղարը Պէյրութի Այնթապի Պատմութեան Գրքի ենթայանձնախումբին, ձիրաբար աշխատած է եւ իր թանկագին աջակցութիւնը նուիրած է գիրքի լիազօր խմբագրապետին ու աշխատասիրողին։
Աղբիւրներ
«Պատմութիւն Այնթէպի Հայոց», Բ. Հատոր, Լոս Անճելըս, Քալիֆոռնիա, 1953։
Ղուկաս Չուբարեան
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
Այիա Քիրիաքի, Քալիմնոս
Այիա Քիրիաքի (յուն․՝Αγία Κυριακή), հարաւային Էգէականի անբնակ կղզիակ, Տոտեքանիսա։ Կը գտնուի Քալիմնոսի արեւմտեան ծովեզրին, Թելենտոսին հարաւը։
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Այիա Քիրիաքի կը գտնուի Քալիմնոսի բացերը։ Տարածութիւնն է 0,147 քլ․²։ Կը պատկանի Քալիմնոսի քաղաքապետութեան։ Կղզիակը անունը առած իր վրայ գտնուող համանուն վանքէն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիակներ Ստորոգութիւն:Կղզիակներ
Էվրոս (գետ)
Էվրոս (յուն․՝ Έβρος, պուլկ․՝ Марица Մարիցա, թրք․՝ Meriç Մերից)․ Հարաւ-արեւելեան Եւրոպայի երկրորդ մեծութեամբ գետը (Տանուպ գետէն ետք) եւ Պալքանեան թերակղզիին գլխաւոր գետը (530քլ․ երկարութիւն)։ Կը թափի Թրակիոյ ծոցը։
Անունը
Ըստ յունական դիցաբանութեան, Էվրոս Էմոսին եւ Ռոտոփիին զաւակն էր։ Ան Թրակիացիներուն կողմէն որպէս աստուած պաշտուեցաւ։
Ուրիշ աւանդութեան մը համաձայն, գետը հնադարին Ռոմվոս կը կոչուէր եւ Էվրոս անունը առաւ Քասանտրոս առասպելական թագաւորին զաւակէն որ գետին մէջ խեղդուած էր։
Էվրոսին Դելթան
Էվրոսի Դելթան, Եւրոպայի գլխաւոր բնապահպանուած կենսավայրերէն է։
Էվրոսին գետաբերաններուն կը կազմուի հսկայ տարածութեամբ բաւղային Դելթա, որ Յունաստանի ամենակարեւոր կենսավայրն է։ Դելթան կը սկսի Փորոս գիւղէն, ուր կը ճիւղաւորուի երկու գլխաւոր մասերու։
Գետը նաւարկելի չէ, սակայն ունի կարեւոր ջուրի ծաւալ, որ կը գործածուի ելեկտրականութեան արտադրումին, ինչպէս նաեւ արտերու որոգման համար։
Գետին հոսքը
Էվրոս գետը կը բխի Ռիլա Լեռնաշղթայէն, Պուլկարիա։ Պուլկարիոյ մէջ հոսելով կը ճեղքէ Արեւելեան Ռոմիլիան Ռոտոփի եւ Էմոս լեռնաշղթաներուն միջեւ հովիտներ կազմելով։ Կ՛անցնի Փազարչիկ, Փլովտիւ, Սվիլեկրատ քաղաքներէն։ Յունա-պուլկարական սահմաններուն Օրմենիօ գիւղին մօտ, քանի մը քիլոմեթր կը մտնէ Թուրքիա, ապա կը շարունակէ հոսքը կազմելով յունա-թրքական սահմանը եւ Թրակիան բաժնելով երկու մասի՝ Արեւմտեան եւ Արեւելեան Թրակիա։ Կ՛անցնի յունական Փիթիօ, Ֆերես, Տիտիմօթիհօ, Սուֆլի, Լավարա, Թիհերօ, Նէա Վիսա եւ թրքական Մերից, Քեսան գաւառներէն։ Կը թափի Թրակիոյ ծոցը (հիւսիսային Էգէական ծով)։
Հոսքին ընդհանուր երկարութիւնն է 480քլ․, որոնցմէ 206քլ․ Յունաստանի մէջ։
Հարկատու գետեր
Էվրոսին գլխաւոր հարկատու գետերն են․-
Դունծաս, Էրղինիս, Արտաս եւ Էրիթրոփոթամոս։
Ողողումներ
Գետը յաճախակի ողողումներու ենթակայ է։ Լեռներու ձիւնհալը, շարունակական անձրեւները պատճառ կ՛ըլլան գետի ջուրին յաճախակի յորդումներուն։
Գետին ապականում
Դժբախտաբար գետի ջուրերուն մէջ կը թափուին Պուլկարիոյ եւ Թուրքիոյ մետաղի ճարտարագիտութեան աւելցուկները։ Երբ գետը կը մտնէ յունական սահմանները, արդէն բորոկատի, բորոկային աղի, անուշադրակի աղի եւ լուսածինի մակարդակները շատ բարձր են։
Գաղթականութեան հոսքեր
Էվրոս գետը Յունաստանի (Եւրոպական Միութեան) եւ Թուրքիոյ սահմանագիծը ըլլալով, վերջին տասնամեակներուն Թուրքիոյ ճամբով գաղթականներու եւ փախստականներու ապօրինի անցք եղած է։
Տե՛ս նաեւ
Նեսթոս
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի գետեր Ստորոգութիւն:Պուլկարիոյ գետեր Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի գետեր Ստորոգութիւն:Եւրոպայի գետեր Ստորոգութիւն:Գետեր այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Գետեր
Եսամոլութիւն
Եսամոլութիւնը (անձնասիրութիւն, եսապաշտութիւն, Egoism) ծայրայեղութեան հասած եսականութիւն։ Կը քննուի որոշ «էկօ»ի խնդիրներու մէջ, որոնք կը հետաքրքրեն նաեւ նոյնիսկ հոգեբուժութիւնը:
Հին ժամանակներէն ի վեր կրօնական, փիլիսոփայական, հոգեբանական, տնտեսական եւ կենսաբանական զանազան կարծիքներ արտայայտուած են եսասիրութեան, «ես»ի կարեւորութեան, նաեւ եսամոլութեան մասին։ Կրօնները յաճախ եսամոլութիւնը կը համարեն մեղք կամ չարիք եւ կը կեդրոնանան այլ անհատներու կարեւորութեան վրայ:
Եսամոլութիւնը տարբեր բնագաւառներու մէջ
Արիստոտել մեղադրած է բոլոր անոնք, որոնք կը մտածէին միայն իրենց շահերու մասին: Այս իրավիճակը ի յայտ կու գայ սեփական անձի հանդէպ սէրը՝ ընկերային գովասանք պահանջող աշխատանքի մէջ :
Իսկ Լուսիուս Սենեքա կը մտածէր «ես»ի մասին: Ան գրած է ինքնապահպանման, ինքնամբռնման մասին եւ զանոնք կը համարէ ինքնագիտակցութիւն, ինչ որ եսամոլութիւն չի համարեր:
Տնտեսութեան մէջ
Եսամոլութիւնը տնտեսապէս ուսումնասիրուած է Մարքսի նման փիլիսոփաներու կողմէ եւ այդ մէկը բնութագրուած է՝ իբրեւ դրամատիրութեան գերիշխող յատկանիշներէն մէկը։ Ան ըսած է, թէ մարդիկ եսասէր են, սա բնական է, բայց անոնք կ՚ապրին եսամոլութեան մէջ, ինչ որ պայմանաւորուած է շրջակայ միջավայրով:
Էտըմ Սմիթ տնտեսական համակարգը կը սահմանէ՝ որպէս եսամոլութեան նպաստող միջոց: Պեռնար Մանտեւիլ ըսած է. «Ընկերային տնտեսական յառաջընթացը կախեալ է եսամոլութեան թշուառութենէն» :
Կենսաբանութեան մէջ
Հետաքրքրական է նաեւ եսամոլ բառի օգտագործումը կենսաբանութեան մէջ։ Եսամոլութեան բառի օգտագործումը, որ յայտնի դարձած է Ռիչըրտ Տաուքինսի «Եսամոլական ծինը» գիրքով, կը վերաբերի Տարուինէն սկսեալ եսամոլութեան կենսաբանական գործընթացներուն ։
Քրիստոնէութեան մէջ
Քրիստոնէութեան մէջ եսամոլութիւնը կը համարուի եօթ մեղքերէն մէկը՝ ագահութեան, նախանձի, որկրամոլութեան, զայրոյթի եւ ծուլութեան զուգահեռ: Տանթէի «Աստուածային կատակերգութեան» մէջ կը նկարագրուի «էկօ»ն, որ կը համարուի մահացու մեղքերէն մին։
Նարէ Կարոյեան
Կենսագրական գիծեր
2022 թուականի Դեկտեմբերին Հոլանտայի «Piano Classics» ընկերութիւնը թողարկած է Նարէ Կարոյեանի վերջին խտասկաւառակը: Անիկա կ՚ընդրգկէ պոլսահայ անուանի երգահան Գոհարիկ Ղազարոսեանի 24 դաշնամուրային նուագները, որոնք ձայնագրած է Գերմանիոյ պետական ձայնասփիւռը՝ Նարէ Կարոյեանի կատարմամբ, որոնցմէ տասը հատը առաջին անգամ կը ձայնագրուին :
Մուհամմատ Քուճճահ
Անոր կը վերագրուի Արաբական մշակոյթի տարբեր կողմերու (գրականութիւն, պատմութիւն, երաժշտութիւն եւն․․․) պահպանումն ու արխիւացումը, նամանաւանդ Հալէպ քաղաքի ընլերային ու հասարակական կեանքի մանրամասնութիւնները։
Ան գրական ու գիտական առաքելութիւններով շրջած է աշխարհի չորսդին եւ ղեկավարած է բազում գիտաժողովներ ու սեմինարներ (խտացուած դասախոօսութիւն): Ստացած է հարիւրաւոր շքանշաններ, շնորհակալագիրեր եւ պատուագիրեր, որոնցմէ ամէնավերջինը շնորհուած է Սուրիոյ Արաբական Հանրապետութեան Նախագահութենէն:
Անձնական Կեանքը
Մ․ Քուճճան Հալէպի խորարմատ ու հնամենի ընտանիքի մը զաւակն է, իր ընտանիքը Հալէպի «Քարլըք» (Արաբերէն՝ قارلق, թրքերէն բառ մըն է կը նշանակէ «ձիւն կրող, ձիւնաթոյր») թաղամասին մէջ ապրած է վեց հարիւր տարիէ աւելի։ Անոր հայրը «Խանտակի Պողոտայի» մեծագոյն վաճառականներէն մին էր, շինանիւթ կը ծախէր։ Բայց միեւնոյն ժամանակ բանիմաց, ուսումնասէր ու մշակոյթասէր մարդ մըն էր, եւ անյողդողդ կամքով իր որդիին՝ Մուհամմատ Քուճճային Քուրաանը ուսուցանեց ու գոց (անգիր) սորվեցուց, միաժամանակ քաջալերելով զանոր «Հիլալիիահ» սուֆիական անկիւնի ծեսերուն մասնակցելու։ Իր հինգերորդ մեծ հայրը «Մուհամմատ Իպն Հասան Քուճճա»-ն որուն անունը կը կրէ, 1820 թուականին կը ղեկավարէ օսմանեան գրաւման ատենակալ (Ուալի, Արբ․՝والي) Խորշիտ փաշայի (Արաբերէն՝ خورشيد باشا) դէմ ելած ապստամբութիւնը զոր կը ճնշուի թուրքերուն կողմէն, եւ կը նահատակուի օսմանցիներու եաթաղանով։
Յանձնառութիւններ
Մ․ Քուճճան համալսարանը աւարտելէն ետք դասաւանդեց Արաբերէն լեզուն «Ալ-Պապ» եւ «Ալ Մաարի» դպրոցներուն մէջ, եւ իր մանկութեան «Ալ-Մամուն» դպրոցին տնօրէն նշանակուեցաւ, դպրոցին հիմնադրումին 75 ամեակին հրատարակեց վաւերագրական գիրք մը։ Այս դպրոցը կը համեմատուի Սորպոնի Համալսարանին հետ, պայմանաւորուած իր բարձր կրթական մակարդակով եւ ակնաւոր ու փայլուն ուսանողներ մշակելով։
«Ալ-Ա՜տիաթ Ընկերակցութիւն»
Մուհամմատ Քուճճան հիսուն տարիէ աւելի անդամ է պատմական եւ հնագիտական ​​հետազօտութիւններով մասնագիտացած այս ընկերակցութեան։ 1994 թուականէն ի վեր կը նախագահէ զանիկա (առանց վարձատրութեան)։ Ան լծուած է այս միութեան գործունէութեանն տարբեր առումներով աջակցելուն ու իր աշխատանքը աշխոյժցնելուն։ Իր ջանքերով միութիւնը 16 նոր գրասենեակներ բացաւ Սուրիոյ բոլոր մարզերուն մէջ (2011ի պատերազմէն ի վեր Տէյր Ու-Զօր, Ալ-Հասաքէ եւ Ալ-Րաքքայի գրասենեակները արժամաբար դադրեցուցած են իրենց աշխատանքը), բացի մարզկեդրոններէն անկախ գրասենեակներէն (Սաֆիթա, Սալամիահ, Միսիաֆ, Ճապլահ, Ալմայատին)։ Ան Ալ-Ատիաթ միութեան գրադարանը հարստացուց 15000-է աւելի նոր գիրքերով, փոքր գրասենեակի մը մէջ տեղաւորուած միութիւնը իր անձնական ջանքերով կը տեղափոխէ երէք հարկանի շէնք մը, միութեան ընթարցակած գործունէութեանն հարմար (Առաջին յարկը դասախոսութիւններու սրահ, երկրորդը գրասենեակները, երորդը իր կազմած նոր գրադարանը)։ Իր նախագահութենէն ետք միութիւնը կը հրատարակէ տարեգիրք ու եռամսեայ պարբերականներ ընկերակցութեան գործունէութեան մասին, կը կազմակերպուին բանախօսութիւններ ու երաժշտական ձեռնարկներ։
Յակոբ Սիմոնեան
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Վրաստանի Ախալցխա քաղաքը՝ մանկավարժներու ընտանիքի մէջ։ Իր ծնելէն ետք Սիմոնեաններու ընտանիքը տեղափոխուած է Հայաստանի Վանաձոր քաղաքը։ 1973 թուականին Յակոբ Սիմոնեան ընդունուած է Երեւանի Պետական համալսարանի Պատմութեան կաճառի Հնագիտութեան եւ ազգագրութեան բաժին:
Համալսարանի մէջ ուսումնառութիւնը աւարտելէ ետք աշխատած է Յուշարձաններու վերականգնման յատուկ գիտա-արտադրական արուեստանոցին մէջ, որպէս կրտսեր գիտաշխատող:
1974-1988 թուականներուն Երեւանի Պետական համալսարանի Հայագիտական հետազօտութիւններու կեդրոնին մէջ նախ որպէս կրտսեր, ապա աւագ գիտաշխատող եղած է:
Մուհամմատ Քուճճահ
«Իսլամական Մշակոթի Մայրաքաղաք»-ի Գլխաւոր Քարտուղար
Երբ Հալէպ քաղաքը կ՛ընտրուի 2006 թուականին Իսլամական մշակոյթի մայրաքաղաք, Մ․ Քուճճան կը նշանակուի այդ ձեռնարկի ընդհանուր քարտուղար, ան յանձնարարեց հարիւր եօթանասուն չորս գիրքի հրատակութիւնը, քաղաքին մշակոյթին, պատմութեան, աւանդութեան եւ Իսլամական (Մահմետականութեան) ժառանգութեան մասին։ Իր կարգադրութեամբ տեղի ունեցան եօթանասուն երկու համաշխարհային գիտաժողովներ մասնակցութեամբ աշխարհի տարբեր ծագերէն եկած հազար գիտնականներու, բացի տասնեակ տեղական խորհրդաժողովներու, հարիւրաւոր ցուցահանդեսներու, միջոցառումներու եւ հանդիսութիւններու։ Ինչպէս նաեւ ան լուսահոգի «ՈՒալիտ Իխլասի»-ի, «Մուհամմատ Ապու-Մաաթուք»-ի հետ համագործագցելով կազմակերպեց «Հալէպի Թագուհի՝ Խաթունի Հիւրը» թատերգութիւնը։
Յակոբ Սիմոնեան
Կենսագրական գիծեր
1984 թուականին Սեն Փեթերսպուրկի Գիտութիւններու ակադեմիայի Հնագիտութեան կաճառին մէջ ուսուցում եւ գիտական պատրաստութիւն անցնելէ յետոյ պաշտպանած է թեկնածուական թեզը, գիտական մեծ ճանապարհ անցած է նաեւ արուեստագիտութեան բնագաւառէն ներս:
Մուհամմատ Քուճճահ
Գրական Առաքելութիւն
Միայն «Իպն-Արաբի» մասին տասը գիտաժողովի մասնակցած ու բանախօսած է, որոնցմէ կը յիշուի՝ «Իպն-Արապին Եգիպտոսի մէջ» 2002թ․/Գահիրէ, «Տանթին, Իսպանիան եւ Իսլամը» 1999թ․ Տամասկոս, «Մերձաւոր Արեւելքի ուսումնասիրութիուններու ֆրանսական հաստատութեան» հետ համագործակցելով ուր ան կը բացատրէ թէ ինչպէս Իտալացի գրող Տանթին (Իտլ․՝ Dante Alighieri) Աստվածային կատակերգութւնը (Իտլ՝ Divina Commedia) գրելու համար մեծ չափով օգտուած է Իսլամական տարբեր գրութիւններէ, որոնցմէ էր Իպն-Արապիի հարուստ եւ վիթխարի գրադարանը, եւ այս նիւթին մասին տարբեր գիտաժողովներ Լիբանան (Պէյրութի), Յորդանան (Ամման), Միացեալ Էմիրութիւններ (Շարժա), Ալժիրիա (Ալժիր մայրաքաղաք) եւն․․․
Յակոբ Սիմոնեան
Կենսագրական գիծեր
Գիտնականը հեղինակած է բազմաթիւ գիրքեր, աշխատութիւններ, յօդուածներ, որոնք կը վերաբերին թէ՛ պեղումներու արդիւնքներուն, թէ՛ Հայաստանի զանազան եկեղեցիներու, պատմական յուշարձաններու :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ հնագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ
Մուհամմատ Քուճճահ
Վկայութիւններ Անոր Մասին
Տոքթoր (ուսուցչապետ) Սալահ Քիրազան կ՛ըսէ՝ «Սիրելի ընկեր Մուհամմատ Քուճճան, Հալէպցի Արաբական գրագէտը, ով սիրեց իր քաղաքը ու բազում գիրքեր գրեց անոր մասին, բանաստեղծութիւններ շարադրեց ու դասախօսեց անոր մասին, եւ Ալ-Ատիաթ ընկերակցութիւնը ղեկավարեց երկար տարիներ։ Ոմանք զանոր կ՛անուանեն "Հալէպի Երկրորդ Բերդը", իսկ ես այս անուանումը թերի կը համարեմ, եւ բաւ չէ անոր հսկայ նուիրումին եւ չխնայած ջանքին «Հալէպ՝ Իսլամական Մշակոթի Մայրաքաղաք»-ի միջոցառումներուն, բացի արաբական հին ու նոր մշակոյթային ժառանգութեան մասին իր մեծաթիւ հրատարակութիւններուն, ինչպիսիքն են՝ «Սուֆիականութիւնն ու Երաժշտական Ժառանգութիւնը», «Հալէպը Քսաներորդ Դարու Սկզբին», «Իպն-Արապի», «Անտալուսական իջեւաններ» եւ այլ գործեր որոնք զանոր կը բարձրացնեն արաբական ու Իսլամական աշխարհի անուանի անձաւորութեան մակարդակին ու կը դարձնեն իրենց մեծագոյն խորհրդանիշներէն մէկը»։
Իր հերթին Տոքթoր (ուսուցչապետ) Ֆայէզ Ալ-Տայէն կ՛ըսէ՝ « մշակոjթային եւ գրական մեծ անձնաւորութիւն մըն է, եւ անոր գործընթաց լի է ձեռքբերումներով: Ան հեղինակած է տարբեր գիրքեր, որոնք ընտիր աղբիւր դարձած են, ինչպէս նաեւ իր ներդրումը ունեցած է Հալէպ քաղաքի մշակոյթային ասպարեզէն ներս։ Ասիկա արտացոլուած է Սիուրիոյ եւ Արաբական աշխարհի մեծ տարածքներէն ներս։ Երբ ան ղեկավարեց «Հալէպ՝ Իսլամական Մշակոթի Մայրաքաղաք»-ի միջոցառումները որոնգ ներգրաւած էին գիտութեան ու արուեստի պայծառագոյն դասախօսութիւնները, գիտաժողովներն ու հանդէսները եւ կեանքը լուսաւորող մշակոյթա-ժառանգական գիրքերը։ Ալ-Ատիաթ միութեան մէջ անոր ժիր գործունէութեան շնորհիւ տարբեր հաստատութիւններ աշխոյժցուց եւ անոնց մէջ համագործակցութեանն նպաստեց, ու չմոռնանք Հալէպի մէջ Ալ-Մութանապպի-ի (Արաբերէն՝ المتنبّي) տուն-թանգարանի վերաբացումը»։
Հալէպ քաղաքի մշակոյթի տնօրէն Ճապէր Ալ-Սաճուրը կ՛ըսէ «Ուսթազ (վարպետ) Քուճճա-ի նախագահի կողմէն պարգեւատրումը, քաղաքիս բոլոր զավակներուն պարգեւատրում մըն է։ Ի դէմս այնպիսի անձնաւորութեան մը ով արաբական գրադարանները հարստացուց տասնեակ գիրքերով եւ հրատարակութիւններով, եւ խորհրդաժողովներուն ու հանդէսներուն իր փայլուն ներկայութեամբ ան ունէր ու կը շարունակէ ունենալ երեւելի ներկայութիւն մը Ալ-Ատիաթ միութեան եւ «Հալէպ՝ Իսլամական Մշակոթի Մայրաքաղաք»-ի միջոցառումներուն մէջ իր գործունէութեամբ, երբ ան հրատարակեց բազմաթիւ գիրքեր ու հրատակչութիւններ որոնք վաւերագրեցին Հալէպ քաղաքի մշակոյթային, ընկերական ու արուեստական պատմութիւնը, ան կը համարուի գալիք սերունդներուն մշակող իսկական դպրոց մը»։
Իր հերթին Եգիպտացի մեծն գրագետ ու փիլիսոփայ Եուէֆ Զէյտանը կ՛ըսէ՝ «Մուհամմատ Քուճճան մշակոյթային մեծ արժէք կը ներկայացնէ, ով իր սիրելի քաղաք՝ «Հալեպ»-ին տուած է մշակոյթային, գեղարուեստական ​​եւ քաղաքակրթական իւրօրինակ իմաստաւորում մը եւ նշանակութիւն մը, ամբողջ աշխարհին մէջ՝ բոլոր հարթակներուն եւ գիտաժողովներուն մէջ»։ Ստորոգութիւն:Հալէպ ծնածներ Ստորոգութիւն:1939 ծնունդներ Ստորոգութիւն:17 Դեկտեմբերի ծնածներ
Ռազմիկ Պօղոսեան
Ռազմիկ Պօղոսեան, հայ բանաստեղծ։ Հայաստանի գրողների միութեան անդամ (1969) ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Լոռիի մարզի Քարաձոր գիւղին մէջ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ եւ ապա ընդունուած է Երեւանի Պետական մանկավարժական կաճառի պատմութեան բաժինը, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1961 թուականին:
Վարած պաշտօններ
Պօղոսեան ուսումը աւարտելէ ետք՝ 1961 թուականին ստանձնած է Կիրովականի 6-րդ արուեստագիտական դպրոցի տնօրէնի տեղակալի պաշտօնը՝ մինչեւ 1964 թուականը: Ապա Պօղոսեան 1969 թուականին եղած է Հայաստանի Գրողներու միութեան անդամ, իսկ 1974 թուականին ընտրուած է Գրողներու միութեան Կիրովականի բաժանմունքի պատասխանատու քարտուղար՝ մինչեւ 1990 թուականը:
Ստեղծագործութիւններ
Պօղոսեան երիտասարդ տարիքէն սկսած է գրել բանաստեղծութիւններ եւ հրատարակած՝ զանազան թերթերու եւ հանդէսներու մէջ:
Անոր առաջին բանաստեղծութիւններու ժողովածուն լոյս տեսած է 1965 թուականին՝ «Գարնանային նուագներ» խորագրով, որուն յաջորդած են «Մի ափ հող», «Կարօտը սահման չունի», «Թռչուններու պարտէզներ» եւ այլ աշխատութիւններ:
Մրցանակներ
Այլ մրցանակներ․
Բանաստեղծը մահացած է 6 Դեկտեմբեր, 2015 թուականին, Վանաձորի մէջ: Շնորհիւ իր վաստակին, ան արժանացած է Հայաստանի Հանրապետութեան մշակութային նախարարութեան ոսկէ շքանշանին:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ ըստ իրենց ազգութեան
Գոհարիկ Ղազարոսեան
Գոհարիկ Ղազարոսեան, պոլսահայ երգահան, դաշնակահար։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Պոլիս: 1926 թուականին ան իր հօր եւ քրոջ հետ Փարիզ տեղափոխուած է՝ ուսանելու, ընդունուած է Փարիզի երաժշտանոցը:
Ղազարոսեան ուսանած է ժամանակի անուանի երաժիշտներու քով, վերադարձած է Պոլիս, ուր դասաւանդած է, բայց յաճախ կրկին Փարիզ գացած է՝ հոն մնացած իր քրոջ քով:
1934 թուականէն սկսեալ Ղազարոսեան համերգներով հանդէս եկած է Եւրոպայի բազմաթիւ քաղաքներու եւ ԱՄՆ-ի մէջ։
1958 թուականին Փարիզի «Յառաջ» թերթին մէջ լոյս կը տեսնէ Գոհարիկ Ղազարոսեանի մէկ գրութիւնը՝ «Ուխտագնացութիւն մը դէպի Քէօթահիա» խորագրով:
Կատարած է հնագոյն վարպետներէն մինչեւ նորագոյն ստեղծագործողներու գործեր, այդ կարգին՝ Կոմիտասի եւ իր սեփական գործերը։
Գրած է սենեկային երաժշտութեան ժանրի գործեր, դաշնամուրային համանուագներ, ստեղծած է այլ ժանրերու երաժշտութիւն: Տպագրուած են Գոհարիկ Ղազարոսեանի դաշնամուրային 24 նուագները, Կոմիտասի՝ 1913 թուականին հաւաքած ժողովրդական երգերէն քսան հատին դաշնամուրային շարադրութիւնը, աշուղական երգերու մշակումներ եւ այլն ։
Մահացած է Փարիզ։ 2021 թուականին անոր արխիւը յանձնուած է « Մեսրոպ Մաշտոց » մատենադարանին: Ըլլալով երաժիշտ, Գոհարիկ Ղազարոսեան նաեւ գրած է, մանաւանդ Կոմիտասի մասին նիւթեր ունի տպուած օրուան մամուլին մէջ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ Ստորոգութիւն:Հայ դաշնակահարներ
Այիոս Անտրէաս, Քալիմնոս
Այիոս Անտրէաս (յուն․՝Άγιος Ανδρέας), հարաւային Էգէականի անբնակ կղզիակ, Տոտեքանիսա։ Կը գտնուի Քալիմնոսի հարաւի ափերէն քանի մը մեթր հեռու։
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Այիոս Անտրէաս կը գտնուի Քալիմնոսի հարաւային ծովափները, ցամաքէն քանի մը մեթր հեռու։ Տարածութիւնն է 0,03 քլ․²։ Կը պատկանի Քալիմնոսի քաղաքապետութեան։ Կղզիակը անունը առած անոր դիմացի ափերուն վրայ գտնուող համանուն վանքէն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիակներ Ստորոգութիւն:Կղզիակներ
Ուկանտա
Ուկանտա, պաշտօնապէս Ուկանտայի Հանրապետութիւն (սուահիլի՝ Jamhuri ya Uganda), ծով ելք չունեցող երկիր է Արեւելեան Ափրիկէ։ Երկիրը արեւելքէն կը սահմանփակէ Քենիային, հիւսիսէն՝ Հարաւային Սուտանին, արեւմուտքէն՝ Քոնկոյի Դեմոկրատական Հանրապետութեանը, հարաւ արեւմուտքէն՝ Ռուանտային, իսկ հարաւէն՝ Դանզանիային։ Երկրի հարաւային մասը կը ներառ է Վիքթորիա լիճի զգալի մասը, որը կը կիսէ Քենիայի եւ Դանզանիայի հետ: Ուկանտան կը գտնուի Ափրիկէի մեծ լիճերու տարածաշրջանի մէջ: Ուկանտան նոյնպէս կը գտնուի Նեղոսի աւազանին եւ ունի բազմազան, բայց ընդհանուր առմամբ փոփոխուած հասարակածային կլիմայ: Այն ունի աւելի քան 45,74 միլիոն բնակչութիւն, որոնց 3,65 միլիոնը կ'ապրի մայրաքաղաքին մէջ, Քամբալա։
1894 թուականէն սկսեալ տարածքը կառավարուած էր Մեծ Պրիթանիայի խնամակալութեան տակ, որու վարչական օրէնսդրութիւնը կը սահմանէր բոլոր Տարածքը։ Ուկանտան Մեծ Պրիթանիայէն անկախութիւնը ստացած է 1962 հոկտեմբեր 9-ին:
Պաշտօնական լեզուներն են անգլերէնը եւ սուահիլիը, թէեւ Սահմանադրութիւնը կը սահման է, որ «ցանկացած այլ լեզու կարող է օգտագործուիլ որպէս ուսումի միջոց դպրոցները կամ այլ ուսումնական հաստատութիւնները, կամ օրէնսդրական, վարչական կամ դատական նպատակներով, ինչպէս նախատեսուած է օրէնքով»: Լուկանտան, կենտրոնական շրջանի վրայ հիմնուած լեզուն, լայնօրէն կը խօսուի երկրի Կենտրոնական եւ Հարաւարեւելեան շրջանները, եւ մի քանի այլ լեզուներ նոյնպէս  կը խօսուի, մէջը հաշուելով լանկո, աչոլի, ռունյորո, ռունյանկոլե, ռուգիկա, լուո, Ռուդուրօ, Սամիա, Ջոբատօլա եւ Լուսօկա:
Ուկանտայի ներկայիս նախագահը Յովերի Քակութա Մուսեւենին է, ով իշխանութիւնը վերցրեց 1986-ի յունուարին վեց տարի տեւած հրոսական պատերազմէն յետոյ: Սահմանադրական փոփոխութիւններէն ետք, որոնք վերցուցին նախագահի պաշտօնավարման սահմանափակումները, ան կարողացաւ ընտրուիլ Ուկանտայի նախագահ 2011, 2016 եւ 2021 թուականներու ընդհանուր ընտրութիւններուն:
Դէպի համատարած գրագիտութիւն
«Դէպի համատարած գրագիտութիւն», ամսագիր գրաճանաչութիւն սորվողներու համար։ Հանդիսացած է ՀԽՍՀ լուսժողկոմատի օրգան։ Լոյս տեսած է 1931-1932 թուականներուն, Երեւանի մէջ։ Խմբագիրներ՝ Ս․ Ստեփանեան, Ս․ Դաւթեան, Ե․ Թէրզեան։ Փորձած է նպաստել Խորհրդային Հայաստանի մէջ գրագիտութեան տարածման՝ լուսաբանած լիկուիդացիոն կայաններու (լիկկայան) աշխատանքը, տպագրած տնտեսական, հասարակական-քաղաքական բնոյթի հանրամատչելի զրոյցներ, բանաստեղծութիւններ, ակնարկներ, բնութեանն ու կենդանական աշխարհին վերաբերող նիւթեր։
Աշխատակցած են Սիմակը, Ա․ Եղիազարեանը, Ս․ Մովսիսեանը, Ռ․ Գաբրիէլեանը, Տ․ Անդրիասեանը եւ ուրիշներ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Կրզէն
Կրզէն, գիւղ՝ Կուր եւ Տաւուշ գետերու միախառնման վայրին մօտ, 170-էն 185 մեթր բարձրութեան վրայ, հարուստ ու բարեշէն մելիքութիւն էր: գիւղ ներկայիս կը գտնուի Պաքուի իշխանութիւններուն կողմէ բռնազաւթուած Թովուզ (Տաւուշ) շրջանին մէջ։
Աւանդութեան համաձայն կրզէնցիք ծագումով անեցիներ են եւ ունին իրենց բարբառը: Եկեղեցիներ`Սուրբ Աստուածածին եւ Սուրբ Յովհաննէս: Կրզէնցիք զբաղած են գինեգործութեամբ, շերամապահութեամբ եւ մետաքսագործութեամբ եւ իրենց արտադրութիւնները արտահանած են տարբեր երկիրներ: Կրզեն առեւտրական աշխուժ կեդրոն մը եղած է :
Պատմութիւն
1998 թուականին արդէն Արեւմտեան Հայաստանի հայոց հինաւուրց Կրզէնը անուանափոխուած է եւ դարձած Կիւնաշլի։