cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Խոսրովի Անտառ
Ջրագրութիւն
Ազատ գետը սկիզբ կ'առնէ Գեղամայ լեռնաշղթային հարաւ-արեւմտեան լանջերէն։ Ունի մեծ անկում եւ քարքարոտ հուն: Երկայնքը 55 քմ, ջրհաւաք աւազանին մակերեսը 550 քմ²: Գառնի գիւղին մօտակայքը կը յառաջացնէ համանուն խորունկ կիրճ մը, ստորին հոսանքէն դուրս կու գայ Արարատեան դաշտ: Ունի խառն սնուցում, գլխաւորաբար կը սնանի ստորերկրեայ ջուրերով, յորդացումը Ապրիլ- Յունիս ամիսներուն է: Աջէն կ'ընդունի Գողթն վտակը՝ երկայնքը՝ 16 քմ: Սկիզբ կ'առնէ Գեղամայ լեռներուն կեդրոնական մասին արեւմտեան լանջերէն:
2000-ին Ազատ գետը ներառուած է Միացեալ ազգերու Կրթութեան, գիտութեան եւ մշակոյթի կազմակերպութեան (ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի) Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ: Վեդի գետը սկիզբ կ'առնէ Մանկունք լեռնագագաթին հարաւ-արեւելեան լանջէն՝ շուրջ 2700 մ բարձրութենէն։ Վեդի գետին վտակներէն արգելոցին տարածքով կը հոսին Խոսրովը (երկայնքը 18 քմ), Սպիտակաջուրը (երկայնքը՝ 16 քմ) , Մանկուկը (երկայնքը՝ 16 քմ): Արգելոցին տարածքին կան մեծ քանակութեամբ քաղցրահամ եւ հանքային աղբիւրներ :
«Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցին տարածքին կը գտնուին 4 ջրվէժներ, որոնցմէ երկուքը ժողովուրդը կ'անուանէ հին հեթանոսական աստուածներու անուններով՝ Վահագնի եւ Աստղիկի:
Հողային ծածկոյթը
«Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցին տարածքին իւրայատուկ են հողերու հետեւեալ տեսակները.
Կիսաանապատային գորշ հողերը կը տարածուին ծովու մակերեսէն մինչեւ 1250 մ բարձրութիւնները: Կիսաանապատային գորշ հողերը կը ձեւաւորուին հիմքերով հարուստ հրաբխային ապարներու վրայ, չոր ցամաքային կլիմայի եւ կիսաանապատային բուսականութեան պայմաններով: Այս հողերուն վրայ բուսահողին պարունակութիւնը 1-2%  է, ունին սակաւ հզօրութիւն, բնածխատներու մեծ պարունակութիւն: Մեքենական կազմը կաւաւազային է:
Լեռնատափաստանային շագանակագոյն հողերը կը տարածուին ծովու մակերեսէն 1250 մ-էն մինչեւ 1500-1600 մ բարձրութիւնները: Այս հողերը կը ձեւաւորուին չափաւոր տաք եւ չոր կլիմայական պայմաններով, չոր տափաստանային բուսականութեան տակ: Բուսահողին պարունակութիւնը այս հողերուն վրայ 2-3.5% է: Այս հողերը ունին կաւաւազային մեքենական կազմ:
Լեռնանտառային դարչնագոյն  եւ  գորշ անտառային  հողերը կը տարածուին ծովու մակերեսէն1600-2200 մ բարձրութիւնները:
Անտառային գորշ հողերը կը ձեւաւորուին տաք եւ  խոնաւ  կլիմայական  պայմաններու մէջ, ստուերահայեաց լանջերուն լայնատերեւ ծառատեսակներու տակ: Այս հողերուն վրայ բուսահողի պարունակութիւնը 5-12% է:
2200-2600 մ բարձրութիւններու վրայ կը տարածուին լեռնամարգագետնային սեւ հողերը: Անոնք կը ձեւաւորուին ցուրտ եւ խոնաւ կլիմայական պայմաններու մէջ։ Բուսահողին պարունակութիւնը 10-15% է, ունին կաւային եւ կաւաւազային մեքենական կազմ :
Բուսական աշխարհ
Տարածաշրջանին մէջ արգելոցը առանձնայատուկ է իր բուսական աշխարհով: Հայաստանի 1%-ը կազմող արգելոցին տարածքին կ'աճին բոյսերու 1849 տեսակներ (Հայաստանի բուսական աշխարհին աւելի քան 50%-ը, իսկ Կովկասի ծաղկաստանին շուրջ 1/3), որոնք ներկայացուած են 588 ցեղերով եւ 107 ընտանիքներով:
Բոյսերէն 80 տեսակ գրանցուած է Հայաստանի Կարմիր գիրքին մէջ: Արգելոցին տարածքին աճող բուսատեսակներէն 24 indimmic են:
Հայաստանի Կարմիր գիրքին գրանցուած տեսակներէն են՝
Վայրին յատուկ տեսակներէն են՝
Տարածքին շուրջ 64%-ը կը զբաղեցնեն լեռնային չորասէր համակեցութիւնները, 16%-ը՝ անտառները, 20%-ը՝ թփուտները։ Արգելոցին տարածքին ծովուն մակերեսէն 800մ մինչեւ 1200-1300 մ, երբեմն նոյնիսկ 1400 մ բարձրութիւններու վրայ կը տարածուին կիսաանապատային բուսականութիւնը՝
Կիսաանապատային գօտիէն վեր՝ 1400-1700 մ բարձրութիւններու վրայ կը տարածուի Արմենա-իրանական ֆրիկանան (յունարէն չորցած) իր բազմաթիւ տեսակներով:
Ֆրիկանան կը բնութագրուի իբրեւ չորասէր, ցած, խիտ ճիւղաւորուած, յաճախ փշոտ թուփերու եւ թփիկներու համակեցութիւն: Անիկա արգելոցին մէջ ներկայացուած է Ֆենցլի նշենին (Amygdalus fenzliana), մահլեպեան եւ ալեհեր բալենիներու (Cerasus  incana, mahlebi), Փալլասի դժնիկի (Rhamnus   pallasii), փքապտուղի (Spiraea), տանձենիի (Pyrus) աւելի յաճախ ուռատերեւ տեսակով: Նշուած տեսակներուն տեղ-տեղ կը զուգակցուին մերկատերեւ փռշնին (Celtis glabrata), բթատերեւ պիստակենին, (Pistacia mutica), խնկենի դաբաղային աղտորը (սմախ Rhus coriaria), թալատերեւ զուգատերեւը (Zygophyllum atriplicoides ), լեռնաչամիչը  (Ephedraceae) եւ այլ տեսակներ: Թուփերը կ'աճին ցաք ու ցրիւ, առանց համատարած ծածկոց մը գոյացնելու:
Արգելոցին մէջ 1400-2200 մ.ծ.մ. բարձրութեան վրայ ներկայացուած են լեռնային տափաստանները, նոսրանտառները եւ կաղնիի անտառները:
Արգելոցին զարդը կը հանդիսանան երրորդական դարաշրջանի գիհիի եւ կաղնիի կղզիացած անտառները, որոնք բաւական խիտ են յատկապէս՝ Խոսրով եւ Խաչաձոր մասերուն մէջ: Արգելոցին մէջ կ'աճի գիհիի երեք տեսակներ՝ բազմապտուղ գիհի (Juniperus polycarpos C. Koch), երկարատեւ գիհի (Juniperus oblonga Bied) եւ փոքրահասակ գիհի (Juniperus depressa Stev): Գիհիի նոսրանտառներուն մէջ իբրեւ գերիշխող տեսակ հանդէս կու գայ բազմապտուղ գիհին (Juniperus polycarpos), հազուադէպ անոր կը խառնուին երկարատերեւ գիհին (Juniperus oblonga) եւ փոքրահասակ գիհին (Juniperus depressa): Սովորաբար գիհիին կ'ուղեկցին թխկի վրացականը (Acer ibericum), մերկ փռշնին (Celtis glabrata), Ֆենցլի նշենին (Amygdalus fenzliana), Փալլասի դժնիկը (Rhamnus pallasii), Վրացական ցախակեռասը (Lonicera iberica), բռնչին (գերիմաստի) (Viburnum lantana), բթատերեւ պիստակենին (Pistaca mutica) եւ այլն: Առանձին հատուածներու վրայ առատօրէն ներկայացուած են տանձենիի (Pyrus) եւ արոսենիի (Sorbus) տեսակները: Գիհիի նոսրանտառները կը տարածուին հարաւային դիրքադրութեան արեւկող, թեք եւ չոր լեռնալանջերուն:
Արգելոցին տարածքին մեծ կաղնիի անտառները կը տարածուին 1600-2300 մ բարձրութիւններու վրայ, որոնք աւելի խիտ են Խոսրով տեղամասի «Թռչնաբերդ» տեղանունով նշանաւոր լեռնալանջին: Կաղնիի անտառներուն մէջ իբրեւ ուղեկցող տեսակներ հանդէս կու գան սովորական եւ կլորատերեւ հացենին (Fraxinus excelsior, Fraxinus   rotundifolia), սովորական արոսենին (ծիտի խնձոր, Sorbus aucuparia ), թխկէնու (Acer) եւ տանձենիի (Pyrus) տարբեր տեսակներ եւ այլն: Անտառին մէջ շատ են նաեւ թուփերը` գերիմաստին (Viburnum lantana), ցախակեռասը (Lonicera), մասրենիի (Rosa), սզնի (ալոճենի, Crataegus) տարբեր տեսակները, իսկ խոտածածկը հարուստ է դաշտավլուկազգիներով:
Արգելոցի տարածքին լեռնատափաստանները կը զբաղեցնեն ընդարձակ տարածք եւ ներկայացուած են տարբեր տեղեկութիւններով:
Ազատ եւ Խոսրով գետերու կիրճերուն մէջ 1450-2200 մ բարձրութիւններու վրայ կը տարածուին փետրախոտային տափաստանները: Փետրախոտային տափաստաններուն մէջ գերակշռող են՝ փետրախոտի տխուր, գեղեցիկ, մազոտ, Լեսսինգի եւ կովկասեան Հոհէնակերի տեսակները:
Խոսրով եւ Մանկուկ գետերու կիրճերուն մէջ 2200-2400 մ բարձրութիւններու վրայ կը տարածուին  հացազգա-տարախոտային տափաստանները: Հացազգա-տարախոտային տափաստաններուն մէջ կը գերակշռեն՝ բարակոտնուկ սանրանման, սիզախոտի 2 տեսակ, սեգ սանրային, մակարդախոտ գարնանային, սաղաւարտուկ արեւելեան, ուրց Կոչիի, կղմուխ եւ այլն:
Շիւղախոտային տափաստաններուն մէջ կը գերակշռեն շիւղախոտի տարբեր տեսակներ՝ կոշտատերեւ շիւղախոտ, ոչխարի եւ այլն:
Տարախոտային տափաստաններուն մէջ իշխող է կատուադաղձի (Nepeta), առւոյտի (Medicago) եւ երեքնուկի (Trifolium) տարբեր տեսակներ:
Տափաստաններուն մէջ կը գերակշռեն գազերը (Astragalus microcephalus, Astragalus lagurus), կորնգան եղջիւրաւորը (Onobrychis cornuta), պրանգոս նարդեսանմանը եւ այլ տեսակներ:
Մարգագետնային բուսականութիւնը կ'ապրի 2100-2200 մ-էն սկսեալ եւ կը տարածուի դէպի վեր՝ մինչեւ 2600-2800 մ բարձրութիւնները:
Արգելոցին տարածքին նեղ շերտով գետերու հուներու երկարութեամբ կը տարածուի տուգայանման բուսականութիւնը, որ կազմուած է հացենիի ( Fraxinus), բարտիի (Populus), ուռենիի (Salix), փշատենիի (Elaeagnus), կարմրանի (Tamarix) եւ այլ տեսակներէ ։
Անասնական աշխարհ
Արգելոցին մէջ կ'ապրին 283 տեսակ ողնաւոր անասուններ, որոնցմէ
Ողնաւոր անասուններէն 58 տեսակ գրանցուած է Հայաստանի Կարմիր գիրքին մէջ, իսկ 51 տեսակ Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութեան Կարմիր ցուցակին մէջ:
Կաթնասուններէն կ'ապրի կովկասեան ընձառիւծը, լուսանը, գորշ արջը, աղուէսը, անտառային կատուն, հնդկական մացառախոզը, աքիսը, քարակզաքիսը, գորշուկը, նապաստակը, գայլը, բեզոարեան այծը, վայրի խոզը եւ այլ տեսակներ:
Կովկասեան ընձառիւծը գրանցուած Է Հայաստանի Կարմիր գիրքին մէջ։ Արգելոցին տարածքին կ'ապրի չորասէր գիհուտներով ծածկուած դարաւանդներուն մէջ։ Իբրեւ բոյն կ'օգտագործեն քարանձաւները, ժայռաճեղքերը, խիտ թփուտները:
Լուսանը կը նախընտրէ կերով հարուստ գիհիի նոսրանտառները: Տաք ժամանակաշրջանին կը բարձրանայ նաեւ ենթալպեան եւ ալպեան մարգագետիններ: Լուսանները կը սնանին կրծողներով, նապաստակներով, թռչուններով, կրնան նաեւ որ­սալ երիտասարդ բեզոարեան այծեր եւ վայրի խոզի ձագեր: Կը վարէ գիշե­րա­յին եւ մթնշաղային գաղտնի կեանք:
Արգելոցին ամենամեծ գիշատիչը գորշ արջն է: Անոր նախընտրած կենսամիջավայրերն են տերեւաթափ եւ խառն ան­տառները, մշտադալար գիհուտները, քարանձաւները եւ ժայռոտ վայրերը: Գրանցուած է Հայաստանի եւ նախկին ԽՍՀՄ Կարմիր գիրքերուն, ինչպէս նաեւ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակին մէջ:
Բեզոարեան այծը (Capra aegagrus) արգելոցին բնիկներէն Է: Իր անուանումը  ստացած է շնորհիւ ստամոքսին մէջ կերի հանքային խտանիւթերէն յառաջացած գունդերուն՝ բեզոարներու, որոնք ժամանակին լայնօրէն օգտագործած էին ժողովրդական բժշկութեան մէջ: Կեանքին տեւողութիւնը 10-17 տարի է, կշիռքը՝ 60-100 քկ: Կը սնանի չոր եւ կոշտ բուսատեսակներով: Կը նախընտրէ տեղի ժայռաշատ, քարքարոտ, յաճախ հողմահարուած ու խոր ձորերով մասնատուած անմատչելի զառիթափերը: Գրանցուած է Հայաստանի Կարմիր գիրքերուն, ինչպէս նաեւ Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութեան Կարմիր ցուցակին մէջ:
Վայրի խոզը (Sus scrofa) կ'ապրի լայնատերեւ անտառին մէջ։ Լեռնատափաստանային եւ մերձալպեան տարածքները անոնք կ'օգտագործեն մէկ լանջէն միւսը անցնելու ժամանակ :
Կաթնասուններէն 13 տեսակ գրանցուած է Հայաստանի Կարմիր գիրքին մէջ:
Արգելոցի տարածքին կ'ապրին 192 տեսակի թռչուններ, որոնք կը պատկանին 44 ընտանիքներու, որ ալ կը կազմէ Հայաստանի թռչնատեսակներու ընդհանուր քանակին 56 տոկոսը: Գիշատիչ թռչուններէն արգելոցին տարածքին կ'ապրին մօրուքաւոր անգղը (Gypaetus barbatus), գիշանգղը (Neophron percnopterus), սպիտակագլուխ անգղը (Gyps fulvus), սեւ անգղը (Aegypius monachus), տափաստանային մկնաճուռակը (Circus macrourus), սապսանը ( Falco peregrinus), միջերկրածովեան  բազէն  (Falco biarmicus), դաշտային մկնաճուռակը (Circus cianeus), մեծ ճուռակը ( Buteo buteo), ցախաքլորաորսը (Accipiter gentilis), քարարծիւը (Aquila rapax) եւ այլ տեսակներ:
Արգելոցը միակ տարածքն է Հա­­յա­­­ս­­­­­տա­­նի մէջ, ուր կը բնադրի սեւ անգղը: Բոյնը կը կառուցէ գիհիի ծառերու կատարին: Սեւ անգղի թեւերու բացուածքը կրնայ հասնել մօտ 3 մ, իսկ կշիռքը մինչեւ 12,5 քկ: Միւս անգղներու համեմատ, կը գերադասէ սնուած կենդանիներու մկանային հիւսուածքներով, աւելի քիչ քանակութեամբ՝ մաշկով եւ ոսկորներով: Գրանցուած է Հայաստանի Կարմիր գիրքին եւ Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութեան Կարմիր ցուցակին մէջ:
Հաւազգիները արգելոցին մէջ ներկայացուած են չորս տեսակներով: Կասպիական ուլար  (Tetraogallus caspius ) կը բնակի ժայռային ելքերով եւ քարքարոտ զառիվայրերով  ենթալպեան մարգագետիններուն մէջ։ Մոխրագոյն կաքաւը (Perdix perdix) կ'ապրի անտառային տափաստաններուն, թփուտներուն մէջ, իսկ քարակաքաւները (Alectoris chukar) կ'ապրին կիսաանապատներու, լեռնային տափաստաններու եւ մարգագետիններու ժայռոտ բիոտոպներուն մէջ:Բարձրախոտ մարգագետիններուն մէջ բոյն կը դնէ լորը (Coturnix coturnix):
Կիսաանապատներուն եւ արիդային բիոտոպերուն մէջ կ'ապրին երկբծաւոր արտոյտը (Melanocorypha bimaculata), փոքր արտոյտը (Calandrella  brachydactyla), փուփուլաւոր արտոյտը (Galerida cristata), կարճամատ ճնճղուկը (Carpospiza brachydactyla), մոնղոլական եւ անապատային խածկտիկը (Bucanetes  mongolicus, Bucanetes   githagineus), կարմրաթեւ ոսպնուկը (Rhodopechys    sanguineus), պարող, սեւավիզ քարաթռչնակները (Oenanthe isabellina, Oenanthe finschii), շիկապոչ սոխակը (Cercotrichas galactotes): Այստեղ չորասէր թփուտներուն մէջ կ'ապրին անապատային մօրեհաւը (Hippolais languida), սպիտակաբեղ շահրիկը (Sylvia mystacea), սեւափոր դոլոնը (Pterocles  orientalis), սովորական այծկիթը  (Caprimulgus europaeus), տնային բուիկը ( Little owl), ներկարարը (Coracias garrulus), հոպոպը, (Upupa epops) ոսկեգոյն մեղուակերը (Merops apiaster), չուի  ընթացքին հազուադէպ կ'ապրի նաեւ կանաչ մեղուակերը ( Merops persicus):
Անտառաթփուտներուն մէջ կը բնակին սեւ կեռնեխը (Turdus merula), մոխրագոյն եւ այգիի շահրիկները (Sylvia communis, Sylvia borin), եղնջաթռչնակը (Troglodytes troglodytes) եւ այլ տեսակներ:
Լեռնային տափաստաններուն մէջ լայն տարածում ունի հայկական չքչքանը (Saxicola maurus), կանեփնուկը (Carduelis cannabina), այգիի դրախտապանը (Emberiza hortulana), սովորական տատրակը (Streptopelia   turtur):
Բարձրլեռնային գօտիներուն մէջ կը բնակին ժայռային ծիծեռնակները (Ptyonoprogne rupestris), ալպիական նրբագեղիկը (Prunella  collaris), սեւուկ կարմրատուտը (Phoenicurus ochruros), խայտաբղետ քարակեռնեխը (Monticola saxatilis), փոքր ժայռային սիտեղը (Sitta  neumayer), կարմրաթեւ սիտեղը (Tichodroma muraria), ձիան ճնճղուկը (Montifringilla nivalis) եւ կարմրակտուց ճայը (Pyrrhocorax pyrrhocorax):
Գարնանային եւ աշնանային չուերու ժամանակ արգելոցի բոլոր բաց դաշտավայրերուն կ'ապրին ճահճային  մկնաճուռակը (Circus aeruginosus), դաշտային մկնաճուռակը (Circus cyaneus) տափաստանային մկնաճուռակը (Circus macrourus), մարգագէտնային մկնաճուռակը (Circus pygargus), տափաստանային  արծիւը (Aquila nipalensis), տափաստանային հողմաւար բազէն (Falco naumanni):
Արգելոցի չուող թռչուններուց յատկանշական են մոխրագոյն կռունկը (Grus grus), գեղանի կռունկը (Anthropoides virgo), ճնճղուկ աւազակտցարը (calidris minuta), մօրակտցարը  (Gallinago gallinago)[12]:
Թռչուններէն 37 տեսակ գրանցուած է Հայաստանի Կարմիր գիրքին եւ Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութեան Կարմիր ցուցակին մէջ:
Արգելոցին մէջ սողունները ներկայացուած են 33 տեսակներով:
Կիսաանապատային գօտիին մէջ հանդիպող տեսակներէն են՝ Կովկասեան Լեռնային Ագամա ( Laudakia caucasia), Ռադդէի ժայռային մողէս ( Darevskia raddei), բարեկազմ օձագլուխ (Ophisops elegans), բծաւոր մողէս (Lacerta  strigata), արեւմտեան վիշապիկ (Eryx jaculus), զոլաւոր մերկաչք (Ablepharus bivittatus) եւ այլ տեսակներ:
Անտառային գօտիին մէջ կ'ապրի որդանման կոյր օձը (Typhlops vermicularis), վզնոցաւոր էիրենիսը ( Eirenis collaris), Հայկական էիրենիսը ( Eirenis punctatolineatus), կարմրափոր (Շմիդտի)  սահնօձը (Hidrophis schmidti), կովկասեան գիւրզան (Vipera lebetina), անդրկովկասեան մողէսիկը (Eremias pleskei), Շտրաուխի մողէսիկը (Eremias strauchi), ջարդուող իլիկամողէսը (Anguis fragilis) եւ այլ տեսակներ:
Հայաստանի Կարմիր գիրքին մէջ գրանցուած տեսակներէն են՝
Հայկական լեռնատափաստանային իժը (Vipera (Pelias) eriwanensis) Հայկական բարձրաւանդակի էնդէմիկ տեսակ է: Գրանցուած է Հայաստանի Կարմիր գիրքին եւ Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութեան Կարմիր ցուցակին մէջ։ Արգելոցի տարածքին կ'ապրի 1800-2500 մ.ծ.մ. բարձրութիւններու վրայ։ Կը սնուին մողէսներով, մանր կրծողներով, թռչուններու ձագերով:
Հայկական կամ Ռադէի իժ (Vipera (Montivipera) leucorodia) Հայկական բարձրաւանդակի էնդէմիկ:  Արգելոցի տարածքին կ'ապրի լեռնային չորասէր համակեցութիւններու, կաղնիի անտառին, գիհիի նոսրանտառներուն, լեռնային տափաստաններուն մէջ ծ.մ. 1300–1800 մ բարձրութեան վրայ։ Կը սնուին մանր կրծողներով, թռչուններով, մողէսներով, յօդուածոտանիներով: Հայկական իժը գրանցուած է Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութեան Կարմիր ցուցակին եւ Հայաստանի Կարմիր գիրքին մէջ։ Արգելոցի տարածքին նոսր թփուտային եւ խոտածածկուած լեռներու եւ կիրճերու քարքարոտ լանջերուն մինչեւ ծ.մ. 1500-2000 մ բարձրութեան վրայ կ'ապրի Կովկասեան գիւրզան (Macrovipera  lebetina): Գիւրզաները կը սնուին կրծողներով, թռչուններով, մողէսներով:
Արգելոցին երկակենցաղներու աշխարհը ներկայացուած է 5 տեսակներով՝ լճագորտը, փոքրասիական գորտը, կանաչ դօդօշը, սուրիական սխտորագորտը,փոքրասիական ծառագորտ :Սուրիական սխտորագորտը գրանցուած է Հայաստանի Կարմիր գիրքին մէջ:
Անողնաշար անասուններ
«Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցին մէջ անողնաշար անասուններու աշխարհը ներկայացուած է աւելի քան 1500 տեսակներով, որոնցմէ փափկամարմիններ՝ 62 տեսակ, կարիճներ՝ 3  եւ 1427-ը միջատներ: Միջատներու աշարհը արգելոցին մէջ ներկայացուած է կարգաբանական 11 կարգերու ներկայացուցիչներէ, անոնցմէ են՝ ճպուռներու, աղոթարարներու, ականջմտնուկներու, ուղղաթեւերու, կարծրաթեւերու, թեփուկաթեւերու, թաղանթաթեւերու եւ այլ կարգերու տեսակներէ:
Համեմատաբար հարուստ է կիսաանապատային գօտիի տեսակային կազմը, ուր շատ են միայն արգելոցին մէջ տարածուած են՝ Հայկական սեւամարմին (Armenohelops armeniacus), Վետիական Մելիթիա (Melitaea vedica), Ռոմանովի տոմարես (Thomares romanovi), Գեղարդեան ոսկեբզէզ (Sphenoptera geghardica), Արաքսեան տէրեւակեր (Cryptocephalus araxicola) եւ այլն:
Լեռնատափաստանային գօտիին մէջ Հայաստանի Կարմիր գիրքին մէջ գրանցած տեսակներէն կ'ապրի սիմփեկմաճպուռը (Sympecma paedisca), կեղծ խոտային չրխկանը (Cardiophorus pseudo gramineus), կոռոստելիովի երկարաբեղիկ (Agapanthia korostelevi), մնեմոզինա կամ սեւ ափոլոն (Parnassius mnemosyne), Աւրորինա դեղնաթիթեռ (Colias aurorina), կանաչաւուն դեղնաթիթեռ (Colias chlorocoma), ափրիկեան փրոթերեբիա (Proterebia afra hyrcana), հուպերտի կապտաթիթեռ (Agrodiaetus huberti), սուռակովի կապտաթիթեռ (Agrodiaetus surakovi), Մոմախոտի մեղու (Osmia cerinthides), իշամեղու հայկական (Bombus armeniacus), իշամեղու ձնափայլ (Bombus niveatus):
Անտառային գօտիին մէջ հանդիպող տեսակներէն են՝ Ալեքսանոր առագաստաթիթեռ (Papilio alexanor orientalis), Արիոն կապտաթիթեռ (Maculinea arion zara), Կպչուկի իլիկաթիթեռ (Hyles hippophaes caucasica), պրոզերպինա իլիկաթիթեռ (Hyles hippophaes caucasica), Աւետեանի երկարաչափ թիթեռ (Cidaria avetianae), կաղնիի մեծ երկարաբեղիկ (Cerambyx cerdo acu minatus) եւ այլ տեսակներ:
Անողնաշարաւոր կենդանիներէն 44 տեսակ գրանցուած է Հայաստանի Կարմիր գիրքին մէջ:
Պատմամշակութային յուշարձաններ
Խոսրովի անտառ պետական արգելոցը հարուստ է պատմամշակութային յուշարձաններով: Այստեղ հաշովառուած է 312 յուշարձան, որոնցմէ 29-ը վանքեր, եկեղեցիներ, մատուռներ, 19-ը` բնակատեղի, 2-ը` ամրոց, 222-ը՝ խաչքարեր եւ տապանաքարեր, 40-ը` այլ բնոյթի միջնադարեան յուշարձաններ, որոնք կը գտնուին կիսաւեր վիճակով: Հաւուց Թառ վանական համալիրը (10-13-րդ) կը գտնուի Գառնիէն արեւելք, Ազատ գետի ձախ, բարձրադիր ափին: Այս վանական համալիրը յայտնի է նաեւ Ամենափրկիչ, Դարունից վանք, Կարմիր վանք անուններով: 1013-ին այս վանական համալիրին մէջ Գրիգոր Մագիստրոս կառուցած է Ս. Ամենափրկիչ եկեղեցին: Հաւուց Թառը վերելք կ'ապրի 12-14-րդ դարերուն, աւերուած է 1679-ի երկրաշարժին։ ԺԸ. դարուն վանքը վերանորոգած է Աստուածատուր կաթողիկոսը։ Վանական համալիրը բաղկացած է  երկու յուշարձանախումբէ։ Արեւմտեան յուշարձանախումբի գլխաւոր եկեղեցին (13-րդ դար) ներքուստ խաչաձեւ, արտաքուստ ուղղանկիւն, չորս անկիւններուն աւանդատներով յօրինուածք ունի։ Բազմագունութեան սկզբունքով շարուած պատերը (սրբատաշ կարմրաւուն տուֆ) հարուստ են արձանագրութիւններով։ Քանդուած են եկեղեցիի գմբէթն ու ծածկը։ Անոր հարաւէն կից են երկու միանաւ մատուռներ (այժմ՝ կիսաւեր)։ Արեւելեան խումբը հիմնովին վերակառուցուած է 18-րդ դարու 1-ին կիսուն, օգտագործուած են Գրիգոր Մագիստրոսի կառուցած եկեղեցիի եւ վանքի քառամոյթ գաւիթի քարերը։ Վերջինիս աւերակի հիւսիսային մասի վրայ 1721-ին Աստուածատուր կաթողիկոսը հիմնած է Ս. Կարապետ եկեղեցին ։ Պարիսպներուն հիւսիսէն կից են բնակելի սենեակներ, իսկ հարաւ-արեւմուտքէն՝ թաղածածկ հիւրատունը։ Հաւուց Թառը միջնադարեան Հայաստանի մէջ գիտական խոշոր կեդրոն եղած է, ուր բազում գիրքեր գրուած ու նկարազարդուած են: Աղջոց վանք համալիրը կը գտնուի Գեղարդէն 7 քմ հարաւարեւելք, լերան լանջին: Ըստ աւանդութեան` հիմնադրած է Գրիգոր Լուսաւորիչը 4-րդ դարու սկիզբը` որպէս կուսանաց վանք: Ներկայիս վանքը կառուցուած է 13-րդ դարու: Եղած է կրօնական եւ մշակութային կեդրոն: Պարսպապատերով շրջապատուած վանական համալիրը բաղկացած է գլխաւոր` Ս. Ստեփանոս եկեղեցիէն, գաւիթէն, Ս. Պօղոս-Պետրոս եկեղեցիէն, բնակելի եւ տնտեսական շինութիւններէ: '''Ս. Ստեփանոս եկեղեցի''' -գլխաւոր եկեղեցին է` կառուցուած 1212-1217-ականներուն: Ունի ներքուստ խաչաձեւ, 4 անկիւններ ու միայարկ աւանդատուներով, գմբէթաւոր յօրինուածք: Աչքի կ'իյնայ ներքին եւ արտաքին պարզ ճարտարապետութեամբ:
Գաւիթը կառուցուած է 1217-1234-ականներուն: Կը պատկանի քառասիւն գաւիթներու տեսակին, որու ծածկը իրականացուած է երկու զոյգ փոխհատուող կամարներով: Պահպանուած է միայն արեւելեան պատերու մէկ մասը:
Ս.Պօղոս-Պետրոս եկեղեցի -համալիրին աւելի ուշագրաւ յուշարձաններէն է: Կից է Ս. Ստեփանոս եկեղեցիին հիւսիսային կողմէն: Արեւմտեան դրան ճակատակալ քարի վրայ պահպանուած է 1270-ին եղած շինարարական արձանագրութիւնը: Պարզ յատակագիծով, արեւելեան կողմէն կիսաշրջան աւագ խորանով, երկու կողմերէն աւանդատուներ ունեցող թաղածածկ կառոյց է: Եկեղեցին ուշագրաւ է արեւմտեան մուտքի երկու կողմերուն եղած` Ս. Պօղոս եւ Ս. Պետրոս առաքեալներու բարձրաքանդակներով, որոնք միջնադարեան Հայաստանի քանդակագործական արուեստի բացառիկ նմուշներէն են: Վանական համալիրի շրջակայքը խաչքարերով հարուստ ընդարձակ գերեզմանոցն է: Վանքը կործանած է 1679-ի երկրաշարժին:
Գեղմահովիտ գիւղատեղին եւ համանուն եկեղեցին կը գտնուին պետական արգելոցի Գառնի տեղամասը: Գիւղի կեդրոնական մասը կը գտնուի եկեղեցին, որ Ե.-Է. դարերու կառոյց է: Միակ մուտքը կը բացուի հարաւային ճակատէն: Յուշարձանի ուսումնասիրութեան ժամանակ յայտնաբերուած է յունարէն արձանագրութիւնով քար մը, որ շրջուած տառերով հայերէն կը նշանակէ «Առողջութիւն» եւ «Երանութիւն»:
Աւանիկ կամ Փոքր Շէն գիւղատեղին կը գտնուի Կաքաւաբերդ տեղամասը՝ Ազատ գետի ափին: Գիւղատեղիի արեւելեան մասը կիսաւեր եկեղեցին է, որ կառուցուածէ 6-7-րդ դարերուն: Կաքաւաբերդը, Գեղի բերդ, Քեղի բերդ, Թաթուլի բերդ/  կը գտնուէր Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Մազազ գաւառին մէջ, Ազատ գետի աջ ափին։ Առաջին անգամ կը յիշատակէ Յովհաննէս Դրասխանակերտցին Թ.- Ժ. դարերուն) իբրեւ Բագրատունիներու տոհմական տիրոյթ։ ԺԱ. դարուն Կաքաւաբերդ ամրոցը անցած է Պահլաւունիներու, իսկ ԺԲ.- ԺԳ. դարերուն` Պռոշեաններու տոհմին: Դրասխանակերտցի կը հաղորդէ, որ 924-ին Գեղիի վրայ յարձակած արաբ զօրավար Պեշիրը պարտուած է Գէորգ Մարզպետունիէն։ Գեղին վերջին անգամ կը յիշատակուի 1224-ին, երբ Գառնիի մօտ մարտին պարտուած Իվանէ Զաքարեանը պատսպարուած է հոն։ Ամրոցը ներկայիս կանգուն է, լաւ պահպանուած։ Անիկա կառուցուած է բարձր լերան գագաթին, որ երեք կողմէ անմատչելի է։ Դէպի հիւսիս-արեւելք կը ձգուին պարիսպները, որոնք ունին 2-2,5 մ հաստութիւն, 8-10 մ բարձրութիւն եւ աշտարակներ։ Բերդին ներսը պահպանուած են եկեղեցին, այլ շէնքերու աւերակներundefined:
Բերդատակ գիւղատեղին կը գտնուի Ազատ գետի աջ ափին՝ Կաքաւաբերդի ստորոտը, ուրկէ ալ ծագած է անուանումը: Բերդատակէն կը բացուի հիասքանչ համայնապատկեր դէպի Հազարաձոր, Կաքաւաբերդի քարափներ եւ Քաջառուի կիրճ:
Խոսրով գիւղատեղին կը գտնուի պետական արգելոցի Խոսրով տեղամասին մէջ, Խոսրով գետի աջ ափին:Գիւղատեղին հիմնադրուած է13-րդ դարուն:
Կիսաւեր վիճակի մէջ պահպանուած է եկեղեցին, գերեզմանատունը, ժայռափոր մատուռը (11-13-րդ դար ): Խոսրով գիւղատեղիի եկեղեցին կեդրոնագմբէթ է, չորս անկիւններուն՝ ուղղանկիւնաձեւ աւանդատներով: Եկեղեցիէն պահպանուած է միայն հիւսիսային հատուածի պատերը: Տարածքին կան նաեւ բազմաթիւ արձանագիր խաչքարեր, անկիւնաքարեր ու քիւեր: Թուագրուած խաչքարերը ունին 1501-ի եւ 1530-ի արձանագրութիւններ:
Սպիտակ Վանք գիւղատեղին կը գտնուի Խաչաձոր տեղամասին մէջ։ Եկեղեցին կառուցուած է 1301-ին, այն ուղղանկիւնաձեւ միանաւ բազիլիկ է` կառուցուած սպիտակ սրբատաշ աւազաքարով: Այստեղէն ալ հաւանաբար ծագած է անունը՝ Սպիտակ վանք: Եկեղեցիէն պահպանուած են հիւսիսային եւ արեւելեան պատերը, միւս երկու պատերէն մնացել են միայն հիմքերը: Եկեղեցիի մուտքի ձախ կողմը պատի մէջ տեղադրուած է գեղեցիկ նախշազարդերով խաչքար: Խաչքարի ներքեւի հատուածին մէջ պահպանուած է անոր վերագրուող շինարարական բնոյթի արձանագրութիւն, իսկ վեց արձանագրութիւններ ալ կան «Սպիտակ Վանք» եկեղեցիի կանգուն պատերուն: Գիւղատեղին ենթադրաբար գոյատեւած է մինչեւ Շահ Ապասի կազմակերպած բնակչութեան զանգուածային տեղահանութիւնը (1604): Սպիտակ Վանք եկեղեցին քանդուած է 1679-ի աւերիչ երկրաշարժի ժամանակ:
Մանկուկ գետի հովիտին մէջ կը գտնուի «Մանկուք» յուշարձանախումբը (5-17-րդ դարեր): Խոսրով գետէն ձախ, բարձր ժայռոտ սարի գագաթին տեղակայուած է ամրոցը (5-8-րդ դարեր), որ այժմ հիմնովին աւերուած է: Ստորոտին գիւղատեղին է` բնակելի եւ կենցաղային շինութիւններով, ինչպէս նաեւ գերեզմանոցը` նրբաքանդակ խաչքարերով: Գիւղատեղիի հարաւարեւմտեան մասը` անտառոտ լանջին կը գտնուի 10-13-րդ դարերու եկեղեցի, իսկ հիւսիսարեւմտեան մասին մէջ` ժայռի լանջին, 13-րդ դարու մէկ այլ եկեղեցի, որու պատերուն վերին շարքերը քանդուած են: Մանկուկը, որպէս բնակավայր, գոյատեւած է մինչեւ 1950-ականները:
Խոսրովասար լերան ստորոտին կը գտնուի Սագրաբերդ գիւղատեղին: Գիւղատեղիին մէջ պահպանուած են երկու եկեղեցիներ, որոնցմէ մէկը ( կառուցուած 5-6րդ դարերուն), աւերուած է. պահպանուած են միայն հիմքերը, իսկ երկրորդը` կիսաւեր է, պահպանուած են արեւելեան պատը, հիւսիսային եւ հարաւային պատերը` մասամբ:
Որսագողություն
Համաձայն բնապահպաններու՝ բնապահպանական կազմակերպութիւններու յայտարարութիւններու եւ լրատուամիջոցներու հրապարակումներու՝ Խոսրովի անտառ պետական արգելոցը տարբեր տարիներուն եղած է որսագողերու, ինչպէս՝ նաեւ Հայաստանի Հանրապետութեան բարձրաստիճան պաշտօնեաներու ու մեծահարուստներու սիրուած վայր     :
Հրդեհներ
12 Օգոստոս 2017-ին Խոսրովի պետական արգելոցին մէջ տեղի ունեցած են մասշտաբային հրդեհներ, որոնք հանգեցրած են էկոլոգիական խոշոր աղետի : Հրդեհի առաջացման ստոյգ պատճառը յայտնի չէ, եւ կըշրջանառուին հակասական կարծիքներ: Կ'ըսեն, որ հրդեհը տեղի ունեցած է մարդոց կողմէ։ Հրդեհը հանգցնողները կը պատմեն,որ ծառերը 5 վայրկեանի մէջ կ'այրուէին եւ հրդեհը կը տարածուէր։ Ըստ ներկաներու հրդեհը շատ աղետի հանգեցուցած է եւ շատ կենդանիներ եւս հրդեհէն սատկած են։
Պատմամշակութային յուշարձաններու պահպանութիւն
Խոսրովի անտառ պետական արգելոցին տարածքին կը գտնուին բազմաթիւ պատմամշակութային յուշարձաններ, որոնք պարբերաբար ահաբեկչութեան կ'ենթարկուին: Այդպիսի յուշարձաններ են ԺԱ. դարուն հիմնադրուած Հաւուց Թառի վանքը, ԺԳ. դարուն հիմնադրուած Աղջոց վանքը եւ այլն :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի մարզեր Ստորոգութիւն:Արարատի մարզ Ստորոգութիւն:Հայաստանի անտառներ Ստորոգութիւն:ՀՀ Բնապահպանութեան նախարարութիւն
Յովհաննէս-Սմբատ
Յովհաննէս-Սմբատ կամ Սմբատ Գ․ (մօտաւորապէս 975-1041), Բագրատունեաց Հայաստանի թագաւոր՝ 1020-էն։ Գագիկ Ա․-ի անդրանիկ որդին։
1000 թուականին, հօր հրամանով Արծրունի իշխան Ապուսահլէն կը գրաւէ Կոգովիտ եւ Ծաղկոտն գաւառները։ Հօր մահէն ետք, Յովհաննէս-Սմբատի կրտսեր եղբայրը՝ Աշոտ Դ., գահին տիրելու նպատակով Վասպուրական ի զօրքին օժանդակութեամբ կը յարձակի Անիի վրայ։ Հայ իշխաններու, կաթողիկոսին եւ ապխազաց ու վրաց թագաւորին միջամտութեամբ Յովհաննէս-Սմբատն ու եղբայրը կը հաշտուին եւ Յովհաննէս-Սմբատ կը մնայ Հայոց թագաւոր։ Երկու եղբայրներուն հաշտեցման կը միջամտեն նաեւ կաթողիկոս Պետրոս Գետադարձ ն ու սպարապետ Վահրամ Պահլաւունի ն։ Յովհաննէս Սմբատի իրաւասութեան տակ կը մնան Անին, Շիրակը, Այրարատ ը, Աշոցք եւ Տաւուշ գաւառները, Ամբերդ, Կայան, Կայծոն բերդերը իրենց շրջակայքով, իսկ թագաւորութեան մնացեալ տարածքին պիտի տիրէր Աշոտ, որ եղբօր մահէն ետք «Ամենայն հայոց թագաւոր» պիտի դառնար։ Գահակալական պայքարին հետագայ պայմաններով Աշոտ կը դիմէ Բիւզանդիոնի Բարսեղ Բ. կայսրին եւ ռազմական օգնութիւն կը ստանայ ընդդէմ Յովհաննէս-Սմբատի։ Բիւզանդական զօրքին յարձակումը Հայաստանի վրայ կանխելու նպատակով, Յովհաննէս Սմբատ Բարսեղ Բ.-ի հետ բանակցելու համար Տրապիզոն կ'ուղարկէ Պետրոս Ա. Գետադարձ կաթողիկոսը։ Յունուար 1022-ին դաշնագիր մը կնքուի, ուր կը նշուի Յովհաննէս-Սմբատի կտակը, ըստ որուն, վերջինիս մահէն ետք Բագրատունեաց թագաւորութեան հողերը պիտի տրուէին Բարսեղ Բ.-ի։ Դաշնագիրին պայմաններէն դժգոհ Յովհաննէս-Սմբատ, Պետրոս Ա. Գետադարձին փոխարէն կաթողիկոս կը նշանակէ Սանահինի ուսուցչապետ Դիոսկորոս ը, սակայն հետագային Պետրոս Ա. Գետադարձի կը վերատիրանայ շնորհազրկուած իրաւունքներուն։ 1032-ին Յովհաննէս-Սմբատ կ'ամուսնանայ Բիւզանդիոնի Ռոմանոս Արգիրոս կայսեր եղբօր դստեր հետ։ 1038-ին կը վերանորոգուի Հոռոմոս ի վանքը։ 1040-ին կը մասնակցի Լոռի ի թագաւորութիւն ներխուժած Դուին ի ամիրա Ապուլ-Ասուարի զօրքերու ջախջախման։ Յովհաննէս-Սմբատի յանձնարարութեամբ կը կազմուի բժշկարան մը։
Ստորոգութիւն:Հայոց արքաներ Ստորոգութիւն:Բագրատունիներ
Վարդան Պետրոսեան
Վարդան Պետրոսեան, հայ դերասան, երգիծաբան, թատերական գործիչ, նկարիչ ։
Կենսագրական գիծեր
1983-ին աւարտած է Երեւանի Գեղարուեստա-թատերական Հիմնարկի Արդիւնաբերութեան եւ Ձեւաւորման բաժինը։
Ան ստեղծագործական աշխուժ գործունէութեան սկսած է շատ երիտասարդ տարիքին` խորհրդային տարիներէն մասնակցելով բազմաթիւ գեղանկարչական ցուցահանդէսներու, ձեւաւորելով թատերական ներկայացումներ, գրելով ու ներկայացնելով երգիծական թատերախաղեր :
1985-ին ընկերներու հետ ստեղծած է «Ոզնի» երգիծական հանդէսին կից «Երիտասարդ Ոզնիներ» երգիծական թատերախումբը, որ 1988-էն ետք պաշտօնապէս կը ճանչցուի «Ոզնիներ» թատրոն անունով։
1988-1992 Վարդան Պետրոսեան կը գրէ ու կը բեմադրէ մօտ տասնեակ մը ներկայացումներ, որոնք իրենց քաղաքական համարձակութեամբ եւ կատարման ոճով մեծ աղմուկ կը բարձրացնեն Երեւանի թատերական կեանքին մէջ։
1990-ին Վարդան Պետրոսեան եւ «Ոզնիներ» թատերախումբը կը հրաւիրուին Փարիզ, ուր կը ներկայացնեն «Հեռուստատեսային կատակներ` ծիծաղում են Ոզնիները»։
1992-էն սկսեալ Վարդան Պետրոսեան կ՛ապրի ու կը ստեղծագործէ Փարիզի մէջ հանդէս գալով իր սեփական հեղինակային ներկայացումներով (հայերէն եւ ֆրանսերէն)։ 1997-էն Վարդան Պետրոսեան հիւրախաղերով հանդէս կու գայ Հայաստանի սահմաններէն դուրս՝ ԱՄՆ, Ֆրանսա, Անգլիա, Գանատա, Պելճիքա, Իրան, Սուրիա, Լիբանան, Ռուսաստան, Կիպրոս, եւայլն։
2012 թուականին Երեւանի մէջ ներկայացուց իր նոր՝ «Պարոնայք 50-50» համերգային ծրագիրը, որուն ներկայացումները տեղի ունեցան Յուլիս 23-էն մինչեւ Դեկտեմբեր 19-ը, Պարոնեանի անուան թատրոնէն ներս ։
2018-ին Պէյրութի մէջ, Վարդան Պետրոսեան ներկայացուց իր «Իմ Կիսատ Թողած Երգը» մենաթատրոնը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1959 ծնունդներ Ստորոգութիւն:27 Փետրուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:Երեւան ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Սահակդուխտ
Սահակդուխտի (կամ՝ Սահակադուխտ, ), 8-րդ դարուն յայտնուած առաջին հոգեւոր երգի հեղինակ, երաժիշտ եւ հոգեւոր երաժշտութեան դասատու հայ կինը։ Դուին մայրաքաղաքի կաթողիկոսարանի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ Սահակ Երեցի դուստրը եւ Ստեփանոս Սիւնեցիի կրտսեր քոյրը :
Կենսագրութիւն
Սահակդուխտի ծննդեան եւ մահուան ճշգրիտ թուականները անյայտ են: Ան սերած է գրասէր ընտանիքէ եւ ուսանած ու կրթուած է Դուինի կաթողիկոսարանի շրջապատէն ներս, ստացած է կանոնաւոր ու բազմակողմանի կրթութիւն:
Սահակդուխտ մեծապէս ազդուած է իր եղբօր հեղինակութենէն եւ անոր բանաստեղծական ու երաժշտական պատրաստութենէն: Ստեփանոս գործնապէս օգտակար դարձած է քրոջը, որուն սորվեցուցած է բանաստեղծութիւն, երաժշտութիւն ու զարկ տուած անոր ընդունակութեան զարգացման:
Ապաստանած է այն վայրը, ուր իրմէ 400 տարի առաջ Տրդատ թագաւորի քոյրը՝ Խոսրովիդուխտ անցուցած էր իր կեանքը:
Ան հմուտ եղած է ոչ միայն երաժշտական արուեստին մէջ, այլեւ շատ լաւ իմացած է շարականները, յատկապէս «Մեծացուսցէ»ներու տեսակը, ուր կը փառաբանուի Մարիամ Աստուածածինը:
Գործերը
Սահակդուխտի գրչին կը վերագրուի Մեծի պահոց շրջանի Խաղաղական ժամուն երգուող «Սրբուհի Մարիամ, սափոր ոսկի…» սկսող շարականը։
Երաժշտութիւնը որպէս դարմանամիջոց
Սահակդուխտ եղած է նաեւ առաջին կինը, որ հայ իրականութեան մէջ աղօթքով եւ երաժշտութեամբ դարմանած է հոգեպէս խանգարուած եւ ջղային վիճակի մատնուած անհատները: Ան հիւանդները դարմանած է երաժշտութեամբ, հաւատալով, որ երաժշտութիւնը կը ներշնչէ, կը հանդարտեցնէ եւ կ'աշխուժացնէ հիւանդը, ինչպէս նաեւ կը սնանէ անոր գիտակցութիւնը, պահելով անոր ամբողջութիւնը արթուն եւ լաւ վիճակի մէջ:
Սահակդուխտ նկատուած է առաջին հայ կին բանաստեղծը, երաժիշտը, երաժշտութեան ուսուցչուհին եւ հոգեբուժը․ հետաքրքրական է անոր կողմէ երաժշտութեան օգտագործումը բժշկութեան մէջ : Սահակդուխտէն ետք, Հայաստանի զանազան շրջաններու մէջ դարեր շարունակ եւ մինչեւ այսօր երաժշտութեան գործածութիւնը կիրարկուած է տարբեր ձեւերով շատ մը հիւանդներու դարմանումի գործընթացին մէջ:
Սահակդուխտի մահէն ետք, անոր գերեզմանը դարձած է ուխտատեղի։ Անոր մասին տեղեկութիւնները մեզի հասած են պատմիչ Ստեփանոս Օրբելեանէն։ Արդի ժամանակներուն, անոր մասին գրած են Ղեւոնդ Ալիշան, Մանուկ Աբեղեան, բժիշկ Վահրամ Թորգոմեան, Նորայր եպիսկոպոս Պողարեան, Գրիգոր Յակոբեան, Յակոբ Քէօսէեան, Շահան Արծրունի եւ ուրիշներ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ այբբենական կարգով
Քիեւ
Քիեւը (Київ), Ուքրանիոյ մայրաքաղաքն է։
Պատմական տեղեկագիր
Քիեւ անունը կը կապուի քաղաքի արասպելական հիմնադիր Քիյի հետ։ Հիմնադրուած է VI-VII դար։ Մինչեւ 1132-ին եղած է Քիեւեան Ռուսիոյ քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային կեդրոնը։ 1240 թուականին աւերած են մոնղոլ-թաթարները։ 1471-ին եղած է Լիթուական մեծ իշխանութեան «Քիեւեան վոյեվոդութեան» կեդրոն։ 1569 թուականին «Լիւպլինեան ունիայով» անցած է Լեհաստանին։
Ճարտարապետութիւն
X դարուն Քիեւը կազմուած էր Վերին (որտեղ Տեսիաթիննաիա եկեղեցին էր, 989-996 թթ.) եւ Ստորին (Բոտոլ) քաղաքներէն։ Վերին քաղաքի կազմուած կեդրոնը Սոֆիայի տաճարն է (1037, վերակառուցուած է XVII դարուն, որմանկարները եւ խճանկարները՝ XI դար)։ XI դարուն կառուցուած են Քիեւ-Պեչորեան մայրավանքի եւ Վիտուպեցքի մենաստանի առաջին կառույցները։
Արտաքին յղում
Ստորոգութիւն:Ուքրանիոյ քաղաքներ
Ֆետայի
Ֆետայի (արաբ․՝ الفِدَائِىٌّ‎‎ fidāʼīyūn, թարգ.՝ «զոհաբերող» կամ «փրկիչ»,  fada'iun ), պատմութեան տարբեր ժամանակաշրջաններու ընթացքին Արեւմտեան Ասիայի մէջ շարք մը յեղափոխական ռազմական կուսակցութիւններու, ազգային ազատագրական շարժումներու, ահաբեկչական եւ այլ կազմակերպութիւններու մասնակիցներուն վերաբերեալ օգտագործուող հասկացողութիւն։ Առաջին անգամ սկզբնական ձեւով տուեալ հասկացողութիւնը օգտագործած են հաշաշինները։ ֆետայական շարժումները տարբեր ժամանակաշրջաններուն եղած են կամ դեռ կան Պաղեստինի, Եգիպտոսի, Հայաստանի (տես՝ Հայ ֆետայիներ), Իրաքի, Իրանի եւ Էրիթրիոյ մէջ։
Հայ յայտնի Ֆետայիններէն են Արաբոն, Հրայր Դժոխքը, Սերոբ Աղբիւրը, Գէորգ Չաւուշը, Անդրանիկ Օզանեանը, Նիկոլ Դումանը, Դրօն եւ այլք։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ազգային ազատագրական շարժումներ
1704 թուական
1704 թուական, նահանջ տարի, 18րդ դարու չորրորդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1704 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1704 մահեր
Ստորոգութիւն:1704
Այշա Թայմուր
Մերվառ Ֆայէզ Հաթէմի խօսքերով՝
Թայմուրը յատկանշական է անով, որ Վեներայ մոլորակի վրայ նոր յայտնաբերուած խառնարանը կը կրէ իր անունը։
Վաղ կեանք
Թայմուրը Իսմայիլ Թայմուրի դուստրն էր, որ Թրքական իշխանական միջավայրի անդամ էր ։ Անոր հայրը Թայմուրին կրթութեան տուած է, իսկ հօր մահէն ետք ան ստանձնած է իր եղբօր՝ Ահմէտ Փաշա Թայմուրին կրթելու գործը։ 14 տարեկանին ան ամուսնացած եւ տեղափոխուած է Սթամպուլ ։
Կրթութիւն
Թայմուրի մայրը անոր ասեղնագործութիւն կը ցանկանար սորվեցնել, սակայն հակառակ անոր Թայմուրի հայրը անոր կը սորվեցնէր Ղուրան, իսլամական իրաւագիտութիւն, արաբերէն, թրքերէն եւ պարսկերէն։ Անոր հայրը կը սորվեցնէր նաեւ երկեր, որու արդիւնքով ան սկսաւիր գրական աշխատանքը գրելով իր իմացած երեք լեզուներով։ Թայմուրը նուիրուած էր կրթութեան, սակայն Եգիպտոսի մէջ այդ ժամանակ իր սեռի պատճառով ան ստիպուած էր միայն տան մէջ ուսանիլ։ Թայմուրը խտրականութեան դէմ իր բողոքի ձայնը բարձրացուց իր գրած բանաստեղծութիւններով, երբ դեռ 13 տարեկան էր։ 14 տարեկանին ան թողեց ուսումը եւ գրական աշխատանքը՝ Մահմուտ Բեկ ալ-Իսլամպուլիի հետ ամուսանանալու պատճառով։ Իր դստեր, հօր եւ ամուսինին մահէն ետք ան կը վերադառնայ Եգիպտոս եւ այստեղ կը սորվի բանաստեղծական երկեր առարկան դասաւանդելու հմտութիւնները ։
Ընտանիք
Թայմուրը ծծած է գրական ընտանիքի մէջ․ անոր եղբայրը՝ Ահմէտ Փաշա Թայմուրը հետազօտող եւ վիպասան էր։ Ան նաեւ ունի երկու եղբօրորդիներ՝ դրամատուրգ Մուհամմէտ Թայմուր, եւ վիպասան Մահմուտ Թայմուրը:
Թայմուրի հայրը միշտ ցանկացած է իր դստեր տալ համապատասխան կրթութիւն ։ Թայմուրը 1854-ին՝ 14 տարեկանին, ամուսնացած է Մահմուտ Բեկ Ալ-Իսլամպուլիի հետ, որ թուրք հռչակաւոր անձ էր, ապա զոյգը մեկնած է Սթամպուլ։ 1873-ին Թայմուրի դուստրը՝ Թավհիդան, մահացած է անյայտ հիւանդութիւնէ։ Անոր հայրը մահացած է 1882-ին, որուն այնուհետեւ յաջորդեց ամուսինին մահը 1885-ի, որմէ ետք ան վերադարձած է Եգիպտոս, որտեղ շարունակած է իր գրական աշխատանքը։ Դստեր սուգը արտայայտող անոր բանաստեղծութիւնները կը համարուին այս տեսակի եւ մեր ժամանակներու լաւագոյն նմոյշները։
Գործունէութիւն
Ամուսինի եւ դստեր մահէն ետք Թայմուրը սկսած է իր աշխատանքները, որոնք կը պաշտպանէին կանանց իրաւունքները: Անոր ստեղծագործութիւնները լոյս տեսան Եգիպտոսի ընկերա-տնտեսական վերափոխման ժամանակ, որու ժամանակ կանայք հասկացան, որ զրկուած են իսլամէն տրուող անոնց իրաւունքներէն: Թայմուրին կ'անուանեն «եգիպտական ֆեմինիզմի մայր»։ Ան աշխատած է այլ կին մտաւորականներու հետ կրթութեան արշաւներու, բարեգործական աշխատանքներու եւ գաղութատիրութեան դէմ պայքարելու համար: Այս եգիպտական ֆեմինիզմի հիմնասիւնն էր:
Գրուածքներ
Թայմուրը գրած է բանաստեղծութիւններ արաբերէնով, թրքերէնով եւ պարսկերէնով։
Ֆթենա, Անաֆի
Ֆթենա (յուն․՝ Φτενά Ανάφης), Էգէական ծովու անբնակ ժայռակղզիակ, Քիքլատես, Յունաստան։ Կը գտնուի Անաֆիին հարաւը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Քթաբորբ
Քթաբորբը (rhinitis) քիթի հիւանդութիւն մըն է: Անիկա արտացոլացումն է քիթի գերգործունէութեան եւ քիթի հիւսկէններու հիւանդագին գործունէութեան:
Համայն մարդկութիւնը կը գանգատի այս հիւանդութենէն: Բոլորս տարին նուազագոյնը մի քանի անգամ կ'ունենանք այս տաղտկալի հիւանդութիւնը: Ան կը պատահի որեւէ մէկ տարիքի առանց սեռի եւ գոյնի խտրութեան: Քթաբորբը ընդհանրապէս ոչ մէկ վտանգաւոր կացութիւն կը ստեղծէ մեր ընդհանուր առողջութեան, սակայն անիկա կը պատճառէ կեանքի անկանոն, անբնկան եւ ջղայնացուցիչ ընթացք մը:
Ախտանշաններ
Քթաբորբի հիմնական ախտանշանները հետեւեալներն են՝ քիթի արիւնախռնում (congestion), քիթի խցում, քիթի քերուըտուք, քթահոսք եւ փռնգտուք: Քթահոսքը քիթի խլնաթաղանթային (mucous membrane) հոսքն է, որ կ'ուղղուի դէպի ռունգերը (nares) եւ հոնկէ դուրս, կամ՝ դէպի քթաըմբան (nasopharynx) եւ հոնկէ կոկորդ: Քթաբորբը տեղի կ'ունենայ երկու ձեւերով.
Ախտաբանական փոփոխութիւններ
Գերզգայուն քթաբորբի պարագային հետեւեալ ախտաբանական (pathological) փոփոխութիւնները կը պատահին.
Տիեզերական թռիչքներու կառավարման Եւրոպական կեդրոն
Տիեզերական թռիչքներու կառավարման Եւրոպական կեդրոն, (անգլ.՝ European Space Operations Centre, ESOC) Եւրոպական տիեզերական գործակալութեան (ЕSА) հետազօտական ​​ստորաբաժանում է, որը պատասխանատու է արբանեակներու եւ տիեզերական զոնդերի կառավարման համար: Տիեզերական թռիչքներու կառավարման Եւրոպական կեդրոնը կը գտնուի Գերմանիոյ Տարմշթատ (գերմ.՝ Darmstadt) քաղաքը: Եւրոպական տիեզերական գործակալութեան տիեզերական նախագիծերու մեծ մասի ղեկավարմանը զուգընթաց կեդրոնը կ'իրականացնէ նաեւ Եւրոպական տիեզերական հետազօտական ESTRACK ցանցի ցամաքային կեդրոններու ղեկավարումը :
Պատմութիւն
Տիեզերական արբանեակներէն ստացուած տուեալներու մշակման անհրաժեշտութիւնէն ելնելով ստեղուեցաւ հեռաչափական ESTRACK ցանցը, որ ի սկզբանէ բաղկացած էր չորս կայանէ, որոնք ունակ էին ազդանշաններ ստանալ տիեզերական սարքերէն.
Քթաբորբ
Ախտաբանական փոփոխութիւններ
Այս երկու ախտաբանական երեւոյթները կը յայտնուին մարմինի ինքնագործ ջղային համակարգի (autonomus nervous system) ներգործութեամբ: Իսկ քիթի գերուըտուքը հետեւանքն է քիթին մէջ «հիսթամին» (Histamin) կոչուած նիւթի մը բնականէն աւելի արտադրութեան:
Տիեզերական թռիչքներու կառավարման Եւրոպական կեդրոն
Պատմութիւն
Ասոր հետ մեկտեղ ստեղծուեցաւ տիեզերական տուեալներու հաւաքագրման կեդրոնը՝ ESDAC-ը (European Space Data Acquisition Centre), ուր տեղի կ'ունենար կայաններէն ստացուած տեղեկատւութեան մշակման եւ խմբագրման հիմնական գործողութիւնները : Հետագային ESDAC-ը վերակազմաւորուեցաւ ESOC-ի :
Քթաբորբ
Գերզգայուն քթաբորբի ախտանշաններ
Գերզգայուն քթաբորբը կրնայ ըլլալ եղանակային (seasonal), այսինքն՝ որոշ մէկ եղանակի մը ընթացքին, կամ շարունակական, այսինքն՝ տարուան բոլոր եղանակներուն: Գերզգայուն քթաբորբը կը յայտնուի որպէս սուր կամ մնայուն-երկարատեւ երեւոյթ: Անիկա կը սկսի անակնկալօրէն՝ որպէս սուր երեւոյթ, որ կը տեւէ քանի մը օրեր կամ շաբաթներ: Անոր կրկնութիւններով կը յառաջանայ մնայուն երկարատեւ քթաբորբը:
Տիեզերական թռիչքներու կառավարման Եւրոպական կեդրոն
Առաքելութիւն
Ներկայիս ESOC-ի աշխոյժ ծրագիրներէն են.
Քթաբորբ
Գերզգայուն քթաբորբի ախտանշաններ
Գերզգայուն քթաբորբի ախտանշաններն են.
Տիեզերական թռիչքներու կառավարման Եւրոպական կեդրոն
Առաքելութիւն
Մոլորակային եւ արեգակային առաքելութիւններր.
Աստղագիտութեան եւ հիմնական ֆիզիքայի առաքելութիւններ.
Քթաբորբ
Մանուկներու պարագայ
Գերզգայուն քթաբորբէ տառապող մանուկը վերոնշեալ ախտանշաններուն հետ կ'ունենայ նաեւ հետեւեալ ուշագրաւ ախտանշանները.
Տիեզերական թռիչքներու կառավարման Եւրոպական կեդրոն
Առաքելութիւն
Երկրի դիտորդական առաքելութիւններ.
Քթաբորբ
Ախտապատճառներ
Գերզգայուն քթաբորբը յաճախ նախնշանը կ'ըլլայ այլ գերզգայուն հիւանդութիւններու, մասնաւորապէս՝ խռչափողի, թոքերու, մորթի եւ մարսողական գործարաններու գերզգայնութեան:
Տիեզերական թռիչքներու կառավարման Եւրոպական կեդրոն
Առաքելութիւն
Առաջիկայ նախատեսուելիք ծրագիրներէն են.
Քթաբորբ
Ախտապատճառներ
Գերզգայուն քթաբորբի ախտապատճառներն են՝
Տիեզերական թռիչքներու կառավարման Եւրոպական կեդրոն
Առաքելութիւն
ESOC-ի կողմէ ղեկավարուած առաւել յաջողուած եւ կարեւոր կը հանդիսանան Smart-1 եւ Huygens probe ծրագիրները:
Քթաբորբ
Ախտապատճառներ
Բեղմնափոշիի գերզգայնութիւնը կը սկսի տարուան մէկ եղանակին: Բեղմնափոշին կ'արտադրուի ծառերու, թուփերու եւ խոտերու ծաղկումով: Անիկա շուտով կը տարածուի օդին մէջ եւ մենք անզգալաբար կը ներշնչենք զայն օդին հետ:
Գերզգայուն քթաբորբի շնչառական ախտանշաններուն կ'ուղեկցին նաեւ ակնային ախտանշաններ, յատկապէս՝ ակնազօդերու (conjunctiva) քերուըտուք եւ կարմրութիւն:
Ոչ գերզգայուն քթաբորբ (nonallergic rhinitis)
Ոչ գերզգայուն քթաբորբը կը յայտնուի քիթի խլնաթաղանթին բորբոքումով, որ կը յառաջանայ երկու տարբեր ախտապատճառներու խմբաւորումներով.
Ոչ մանրէական ախտապատճառներ
Ոչ գերզգայուն քթաբորբի ախտանշանները գերզգայուն քթաբորբի նման են, բայց անոնք կը յայտնուին նուազ ուժգնութեամբ:
Ախտաճանաչում
Քթաբորբի ախտաճանաչումը կը կատարուի հետեւեալ միջոցառումներով.
Գերզգայուն քթաբորբի դարմանումը կը կատարուի հետեւեալ միջոցառումներով. Cortisone-ի կարճատեւ գործածութիւնը շատ օգտակար է: Անոր երկարատեւ գործածութիւնը կը յառաջացնէ քիթի խլնաթաղանթի ջրուռեցք (edema), կարմրութիւն, այրուածք, չորութիւն, եւ արիւնահոսում:
Հիւծիչ քթաբորբ
Հիւծիչ քթաբորբի ախտանշաններն են.
Հիւծիչ քթաբորբը կը դարմանուի հետեւեալ միջոցառումներով.
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով
Սուլուխ
Սուլուխ, գիւղ Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին, Բաղէշ Նահանգի Մշոյ գաւառին մէջ։
Բնակչութեան մասին տուեալներ չեն պահպանուած։ Անոնք բռնութեամբ տեղահանուած են 1915-ին՝ Հայոց Ցեղասպանութեան ընթացքին։ Սուլուխցիներուն մեծ մասը զոհուած է աքսորի ճամբուն վրայ։
Պատմութիւն
27 Մայիս 1907-ին Գէորգ Չաւուշ եւ Ռուբէն իրենց զինուորներով, գաղտնի գործով կը հաւաքուին Սուլուխ : Երկու ժամ անց, թուրքերը կը շրջափակեն Սուլուխ գիւղը եւ անհաւասար կռիւ մը կը սկսի թուրքերու եւ հայ ֆետայիներու միջեւ։ Ֆետայիները կը գլխաւորէր Գէորգ Չաւուշը :
ֆետայիները Սուլուխ գիւղին մէջ կը մղեն հերոսական կռիւներ՝ ընդդէմ թրքական բանակին եւ քրտական հրոսակներուն։ Գէորգ հայկական ֆետայական խմբաւորումներուն հետ կը պաշտպանէ հայկական գիւղերը եւ քաջաբար կը դիմադրէ թրքական բանակներու ներխուժումներուն: Կռիւի ընթացքին կը նահատակուին Գէորգ Չաւուշը, Սպաղանաց Գալէն, Հագէն (Եակօն) կռուող գիւղացիներէն 18 հոգի, իսկ ժողովուրդէն 23 հոգի: Այդ կռիւին մասնակցող 17 ֆետայիներէն 3-ը կը սպաննուի, 11-ը՝ կը վիրաւորուի, 4 հոգի անվնաս կը մնայ, որոնցմէ էր քիւրտ Հասանօն, որ ֆետայիի նման կռուած էր: Հայերը կը հեռանան Սուլուխէն։ Թշնամին կու տայ 150 զոհ եւ 250 վիրաւոր, իսկ Քէօսա Պինպաշին, կը քաշուի եւ ամօթալի փախուստի կը դիմէ :
Գալէի եւ Հագէի դիակները կ'իջեցնեն Մուրատ գետին մէջ։ Իսկ Գէորգը կը ձգեն Արածանիի ափին գտնուող կամուրջին մօտ, ինչպէս նաեւ երկու սուլուխցիներու պարտականութիւն կը տրուի հսկել դիակին։ Յաջորդ օրը՝ 28 Մայիսին, Գէորգը մահամերձ վիճակի մէջ կը գտնէ քիւրտ ցեղապետ Զայնալ պէյը։ Գէորգ ջուր կը խնդրէ եւ ջուրը խմելէ ետք կը մահանայ բէկին ձեռքերուն մէջ։
Սուլուխի կռիւին անմիջական մասնակից Ռուբէն զինակիցներուն կ'ըսէ.
Եթէ մեռնիք, կամուրջին վրայ պիտի նահատակուիք եւ ձեր դիրքը բնաւ պիտի չլքէք:
Իսկ Ռուբէն իբրեւ վկայութիւն կը գրէ."Սուլուխի կռիւը պատահեցաւ 27 Մայիս 1907-ին եւ տեւեց մինչեւ 28 Մայիսի առաւօտեան: Խորհրդաւոր է այդ օրը: Անկէ ուղիղ 11 տարի ետք պիտի ծնէր Գէորգներու արեան շնորհիւ Հայաստանի անկախութիւնը:"Գիւղը աւերուած է, իսկ բնակիչները կոտորուած կամ բռնութեամբ տեղահանուած են 1915-1916 թուականներուն ։
Գէորգի Կեանքին Վերջին Վայրկեանները
Կռիւի աւարտին, մութը իյնալէ ետք, երբ ընկերները կը յաջողին զինք անվնաս դուրս բերել գիւղէն եւ կը յուսադրեն, որ պիտի լաւանայ, ան Ռուբէնին կ'ըսէ. «Լմնցած է, դիակի մը համար խումբը մի՛ վտանգէք, անցէ՛ք, գնացէ՛ք, Վարդգէսը եւ Եղսօն քեզի ամանաթ»: Այդ պահուն Գէորգ ունէր իրաւունքը եւ կարելիութիւնը, իբրեւ հայդուկապետ, կարգադրութիւններ կատարելու, որ զինք ապահով տեղ փոխադրեն ու միջոցներ ձեռք առնեն իր վէրքը բուժելու: Սակայն մահամերձ Գէորգ իր վէրքին առթած ցաւերուն մէջ իսկ կը գիտակցէր խումբին ծանր վիճակին: Փամփուշտը գրեթէ սպառած էր: Փոքր անզգուշութիւն մը` եւ կրնային կոտորուիլ բոլորը (ֆետայիները եւ Սուլուխ գիւղի ողջ բնակչութիւնը): Ան յանձն կ'առնէ մեռնիլ եւ փրկել խումբն ու ժողովուրդը: Երբ մահը իրականութիւն դարձած է անոր համար, ան կը շարունակէ երթալ դէպի զայն անվախօրէն ու ամենայն սառնասրտութեամբ կ'ըսէ. «Անցէք` գնացէք…»: Անոր մէջ դարձեալ ռազմագէտ եւ անձնուրաց Գէորգն էր, որ կը խօսէր ու գերմարդկային հոգեվիճակ մըն էր, որ կ'ապրէր ան այդ վայրկեաններուն:
Բնակչութիւն
Ի. դարու սկիզբները ունէր 160 տուն՝ 1000 հայ բնակիչով։
Տնտեսութիւն
Սուլուխ նշանաւոր էր իր բարձրորակ հացահատիկներով։
Պատմամշակութային կառոյցներ
Սուլուխի մէջ կը գտնուի գիւղին նշանաւոր կամուրջը, որ կը պահպանուի մինչեւ օրս։ Գիւղին մօտակայքը կար Ս. Գէորգ անունով մատուռ մը :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր
Սուխար
Սուխար (Zújar), քաղաք եւ համայնք Սպանիոյ մէջ, կը մտնէ Կրանտա նահանգին մէջ, որ իր կարգին կը մտնէ Անտալուսիա ինքնավար համայնքի մէջ։ Տարածքը՝ 102 մ²։ Բնակչութիւնը՝ 3020 (ըստ 2010 թուականի մարդահամարի տուեալներուն)։ Հեռաւորութիւնը նահանքի վարչական կեդրոնէն՝ 14 ք․մ․։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Սպանիոյ քաղաքներ
Հնդկահայ Գաղափարախօսներ
Գրեթէ երկու դար տեւած ազատագրական շարժումը ԺԷ. դարու վերջին քառորդին կը ստեղծէ իր գաղափարախօսութիւնը, որուն ականաւոր ներկայացուցիչներն են հնդկահայ գաղութի լուսաւորիչներ Մովսէս Բաղրամեան եւ Շահամիր Շահամիրեան։
Մովսէս Բաղրամեան իր «Նոր տետրակ, որ կոչի յորդորակ» գիրքին մէջ (1772, Մատրաս) յառաջ կը քաշէ ազատագրական պայքարով անկախ հայրենիք ստեղծելու գաղափարը։ Ան խանդավառ է հայոց քաղաքական վերածնունդի յոյսով, բայց պայման կը նկատէ զինեալ պայքարը եւ հայրենիքին համար զոհուելու պատրաստակամութիւնը.
Շահամիր Շահամիրեան իր «Գիրք անուանեալ որոգայթ փառաց» գիրքին մէջ կը ներկայացնէ ապագայ ազատ Հայաստանի պետական վարչակարգը, օրէնսդրութեան նախագիծը, ամենակարեւորը նկատելով քաղաքացիի ազատութիւնը։
Հայաստանի համար ան կը նախատեսէր հանրապետական վարչակարգ, ուր ժողովուրդը կը տնօրինէ իր բախտը («Ազգն հայոց բոլորովին լինիցին թագաւոր»)։ Յիշեալ երկերը յղացուած էին ոչ միայն Հայաստանի մէջ յաճախակի բռնկող ապստամբութիւններու ազդեցութեան տակ, այլ նաեւ մեծապէս ազդուած ‎ֆրանսական մեծ յեղափոխութիւնը նախապատրաստող ֆրանսացի լուսաւորիչներու գաղափարներէն։ Յիշեալ ծրագիրը խանդավառութեամբ կ՛ընդունուի հայոց մեծաց կողմէ եւ Իշխան Յովսէփ Արղութեանի միջոցաւ կը ներկայացուի ռուս թագաւորին։ Բնականաբար միահեծան ինքնակալը կը մերժէ հանրապետական Հայաստանի ծրագիրը, աւելին՝ կ՛արգիլէ գիրքին հրատարակութիւնը կայսրութեան մէջ, որով մասամբ կը պաղեցնէ հայոց ռոմանթիք խանդավառութիւնը։
Աղասի Յովհաննիսեան
Աղասի Յովհաննէսեան, ծնած է Թեհրան: Նախնական կրթութիւնը ստացած է Թեհրանի Հայկազեան դպրոցին մէջ։ Աշխատակցած է «Հայրենիք», «Արմենուհի», «Արփի», «Սփիւռք», «Հուր» պարբերաթերթերուն. նաեւ պարտսկական մամուլին՝ պարսկերէնի թարգմանելով հայ գրողներէ գործեր, ինչպէս՝ Վազգէն Շուշանեանի «մահուան Առագաստը», Համաստեղէն պատմուածքներ եւայլն։
1962 թուականին լոյս ընծայած է իր պատմուածքներու առաջին հատորը Գիւղի Ճամբան։
Գրած է ուղեւորութեան տպաւորութիւններյ յատկապէս «Սփիւռք» շաբաթաթերթին մէջ, որոնք լոյս տեսած են երեք գրքոյկներով.
Նշան Պէշիկթաշլեանի հետ (1974), Ուղտագնացութիւն (1974), եւ Օտարականի մը Արկածները (1974):
Հրատարակած է «Յուշապատկերներ, հայ Անուանի Գրողների Կեանքից» եւ «Կեանքի Եւ Մահուան Միջեւ» (Պէյրութ, 1977) գործերը։ Անդամ է Իրանահայ Գրողներու Միութեան։