cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Թագաւորական Բանակի եւ Ռազմական Պատմութեան Պելճիքական Թանգարան
Հաւաքածոյ
Թանգարանին մէջ ներկայացուած է զինկառուցուածքի մեծ հաւաքածոյ, սառ եւ հրաձգային զէնքեր, հրետանի, թանկեր, ռազմական մեքենաներ, ինքնաթիռներ (ներառեալ՝ Junkers Ju 52-ը), զինուորական համազգեստներ, հանդերձանքներ, ռազմական կենցաղավարութեան առարկաներ, ինպէս նաեւ միջնադարեան եւ ժամանակակից զէնքներու տարբեր տեսակներ:
Թանգարանին հաւաքածոն աշխարհի ամենամեծ ռազմապատմական հաւաքածոներէն մէկն է: Թանգարանը ունի 100 մեթր երկարութեամբ առանձին տաղաւար, ուր ներկայացուած են ռազմական ինքնաթիռներ՝ օդափոխիչներու ամենաառաջին տեսակներէն մինչեւ ժամանակակից արձագանգող ինքնաթիռներ, ինչպէս նաեւ՝ թնթանօթներու ցուցադրութեան բակ:
Բազմաթիւ ցուցադրանմուշներ նուիրուած են գաղութային նուաճումներու ժամանակաշրջանին, առաջին եւ երկրորդ համաշխարհային պատերազմներուն:
Ռուսական հաւաքածոյ
Թանգարանին մէջ կը գտնուի Ռուսական կայսրութեան բանակին բացառիկ հաւաքածոն, կազմուած՝ համազգեստներէ, խորհրդանշաններէ, զէնքերէ, շքանշաններէ եւ մետալներէ: Թանգարանին ռուսական բաժանմունքը հիմնած է պելճիքական բանակի գնդապետ, թանգարանի տնօրէն Լ. Լեկոնտ: Թանգարանին մէջ ներկայացուած են հաւաքածոներ՝ նուիրուած կազակական գունդի Լէյբ-կուարտիային: Մեծ հաւաքածոն նուիրուած է Առաջին համաշխարհային պատերազմին եւ անոր՝ Ռուսիոյ մասնակցութեան : Ցուցադրանմուշներուն մեծ մասը թանգարանի հաւաքածոյին մէջ ներառուած է յեղափոխութենէն ետք: Թանգարանին յանձնուած են Սան Փեթերպուրկէն բերուած ռուս կայսրեր Նիկոլա Ա.ի, Ալեքսանտր Բ.-ի եւ Ալեքսանտր Գ.-ի համազգեստները։
Աչըք Ռատիօ
Աչըք Ռատիօ
«Ակօս» Ձայնաւոր
Պոլսոյ հայկական «Ակօս» շաբաթաթերթի անձնակազմը 10 Նոյեմբեր 2012-էն սկսեալ՝ ամէն Շաբաթ առաւօտեան ժամը 9ին, «Ակօս»ի ձայնը լսելի կը դարձնէ «Աչըք Ռատիօ»ի հաղորդումով: Ձայնասփիւռի 94.9 յաճախականութեամբ շատ կարճ ալիքի վրայ հաղորդում կատարող «Աչըք Ռատիօ» արդէն ծանօթ ձայնասփիւռի կայան մըն է մտաւորական շրջանակներուն մէջ: «Աչըք Ռատիօ»ն իր հաղորդումներուն մէջ յատուկ տեղ կու տայ գրական, գեղարուեստական, մշակութային եւ յատկապէս ալ շրջապատի խնդիրներու: Նախատեսուած ծրագիրը պիտի պատրաստէ ու ներկայացնէ «Ակօս» թերթի աշխատակազմը: Զանազան նիւթերու մասին կարծիքի փոխանակումներով կայանալիք յայտագիրին մէջ յատուկ բաժին մըն ալ տրամադրուած է Հայերէն լեզուն ծանօթացնելու համար: «Այբ-Բեն-Գիմ» կոչուող այդ հատուածը պիտի ներկայացնէ հայերէնի վաստակաւոր ուսուցչուհի Շուշան Էօզօղուլ:
«Ակօս»-ի ներկայացուցած նախագիծը
Նշենք, որ Աչըք Ռատիօ-ն Նոյեմբեր 1-էն մէկ հետաքրքրական նախագիծ եթեր հանած է` «Հայ գրականութեան նմուշներ»-ը, որուն ժամանակ կ’ընթերցուին 1912-ին Սարգիս Սրենցի կողմէ կազմուած եւ վերջերս վերահրատարակուած «Հայ գրականութեան նմուշներ» գիրքին մէջ տեղ գտած ստեղծագործութիւնները:
Երուանդ եւ Փայլին Թովմասեաններու կողմէ ներկայացուող ծրագրին մէջ կ’ընթերցուին նաեւ ժամանակակից հայ գրողներու ստեղծագործութիւններու թրքերէն թարգմանութիւնները:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Ձայնասփիւռի կայաններ Ստորոգութիւն:Հայկական ձայնասփիւռի կայաններ Ստորոգութիւն:Հաղորդումներ Ստորոգութիւն:Հաղորդակցութեան տեսակներ
Մարզիչ
Մարզիչ (trainer, train բառէն - մարզել, սորվեցնել, պատրաստել), մարդ, որ մասնագիտօրէն կը զբաղի մառզիկներ մարզելով։ Մարզիչը կ'իրականացնէ ուսումնա-մարզական աշխատանք, որ ուղղուած է մարզելու, սորվեցնելու եւ մասնագիտական վարպետութիւն բարելաւելու, իր մարզիկներու պատրաստուածութեան բարելաւմանը։
Ոտնագնդակ
Ոտնագնդակի (ֆութպոլի) մարզիչը կը մարզէ ակումբը կամ ազգային հաւաքականը։ Ակումբներուն մէջ մարզիչները կ'ենթարկուին անձամբ ակումբի նախագահին։ Մասնագէտ ոտնագնդակի մարզիչի բաժնին մեջ կը մտնեն, բայց չեն սահմանափակուիր հետեւեալը.
Վերը թուարկուածներէն որոշ մասը կարող են իրականացնել ֆութպոլի տնօրէնը կամ մարզական տնօրէնը, կամ մարզիչի օգնականները։
ՈՒԵՖԱ-ն եւ այլ ֆութպոլային կազմակերպութիւններ կրնան սահմանել մարզիչներու որակաւորման տարբեր չափանիշներ։
Ստորոգութիւն:Ֆութպոլ
Սամուէլ Ումթիթի
Սամուէլ Ումթիթի (Samuel Umtiti, ), ֆրանսացի ֆութպոլիստ, պաշտպան: Ան ունի նաեւ Քամերունի քաղաքացիութիւն: Ումթիթին հանդէս կու գայ սպանական «ՖՍ Պարշէլոնա»յի եւ Ֆրանսայի ազգային հաւաքականիին հետ:
«Օլէմբիկ Լիոն»
Սամուէլ Ումթիթին ֆրանսական «Օլէմբիկ Լիոն»-ի ակադեմիայի սան է: խումբի կազմին մէջ ան իր դեբիւտը նշած է 2011 թուականին օգոստոս 16-ին` Չէմբյոնզ լիկի որակաւորման փուլի շրջաներուն կայացած «Ռուբին»ի դէմ խաղին : Լիկա 1-ի մէջ Սամուէլը իր դեբիւտը նշած է 2012 թուականին յունուար 14-ին` «Մոնպելիէ»ի դէմ խաղին: Ան մասնակցած է ամբողջ հանդիպմանը : Ան իր առաջին մրցաշրջանին խումբի կազմին մէջ մասնակցած է 18 հանդիպման:
խումբի կազմին մէջ իր առաջին կոլը Ումթիթին խփած է 2013 թուականի յունուար 12-ին` «տրոյ»ի- դէմ խաղին, որտեղ «օլիմպիկ-ը յաղթած է 2:1 : 2012/13 մրցաշրջանին ան մասնակցած է 32 հանդիպման դառնալով 2 կոլի հեղինակ:
Պարշէլոնա)
2016 թուականի յունիս 30-ին Ումթիթին տեղափոխուած է Սպանական «Պարշէլոնա»: Խումբը անոր համար վճարած է 25 միլիոն եւրոյ :
Միջազգային Ասպարէզ
Ումթիթին հանդէս եկած է Ֆրանսայի U17 եւ U19 հաւաքականի կազմին մէջ։ Ան Ֆրանսայի երիտասարդական հաւաքականի կազմին մասնակցած է Աշխարհի երիտասարդական առաջնութեանը, որտեղ Ֆրանսայի հաւաքականը դարձած է չեմպիոն: Ան մասնակցած է առաջնութեան բոլոր հանդիպումներուն, բացառութեամբ Ուրուգուայի դէմ եզրափակիչ խաղին, քանի որ ան կարմիր քարտ ստացած էր կիսաեզրափակչ խաղին կայացած Ղանայի դէմ խաղին:
Ումտիտին Դիդիէ Դեշամի կողմից ընդգրկուել է Եւրոյ 2016-ին մասնակցող հաւաքականի կազմում, եւ մասնակցել է մէկ հանդիպման` փոխարինելով Ժերեմի Մատիոյյին:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Մարզիկներ
Եւրատեսիլ Երգի Մրցոյթ 2016
«Եւրատեսիլ 2016 երգի մրցույթը» ամենամեայ Եւրատեսիլ երգի մրցոյթի 61-րդ թողարկումն է, որ տեղի ունեցաւ Էրիքսըն Կլոպին մէջ՝ տեղակայած Շուէտի մայրաքաղաք Սթոքհոլմի մէջ, որովհետեւ Եւրատեսիլ 2015 երգի մրցոյթին շուէտեացի Մոնս Զելմերլովը իր Heroes երգով զբաղեցուց առաջին հորիզոնականը։ Այս երրորդ անգամն էր, որ Սթոքհոլմը հիւրընկալեց մրցոյթը. տեղի ունեցած էր 1975 եւ 2000 թուականներուն, նշելով որ 2000 թուականին հիւրընկալուեցաւ նոյն Էրիքսըն Կլոպին մէջ։ Մրցոյթը տեղի ունեցաւ երկու կիսաեզրափակիչներով եւ մէկ մեծ եզրափակիչով։ Կիսաեզրափակիչները տեղի ունեցան 10 եւ 12 Մայիսին, իսկ եզրափակիչը՝ 14-ին։ Մրցոյթի հաղորդավարներն էին Մոնս Զելմերլովը եւ Փեթրա Մետէն: Ճամալային կատարած «1944» երգը, հաւաքելով 534 ձայն, Ուքրանիային 2-րդ անգամ յաղթանակ պարգեւեց: Այս առաջին տարին էր, երբ յաղթող երգը առաջին տեղը չէր զբաղեցուցած ո՛չ ժիւրիի քուէարկութեամբ (Աւստրալիա), ո՛չ հեռուստաքուէրակութեամբ (Ռուսաստան), այլ երկուքին ալ զբաղեցուցած էր 2-րդ հորիզոնականը:
Մրցոյթին այս տարի մասնակցեցան 42 երկիր։ Դադարէն ետք մրցույթին վերադարձած են Պոսնիան, Պուլկարիան, Քրուաթիան, Ուքրանիան, իսկ Աւստրալիան, որ առաջնաելոյթը կայացավ նախորդ տարի որպէս հիւր երկիր, մասնակցութիւնը հաստատուեցաւ նաեւ այս տարի։ Փորթուկալը հրաժարեցաւ մրցոյթին մասնակցելէն՝ պատճառաբանելով մրցոյթին մէջ իրենց ցոյց տուած անարդիւնաուետութիւնը, իսկ Ռումանիան դերեւս որոշած էր մրցոյթին մասնակցիլ, սակայն կազմակերպիչներուն կողմէ ստիպողաբար հեռացուեցաւ՝ ԵՀՄ-ին չվճարած պարտքերուն պատճառով։ Եւրատեսիլին պատմութեան մէջ նաեւ առաջին մրցւյթն է, որուն մէջ տեղի ունեցաւ քուէարկութեան փոփոխուած համակարգ՝ սկսած 1975 թուականէն։ Կատարուած փոփոխութիւններուն համաձայն՝ իւրաքանչիւր երկիր տուաւ նիշերու երկու խումբ՝ նախկինի պէս 1-8, 10 եւ 12 նիշերէն կազմուած. առաջին խումբը ներկայացուց մասնագէտ ժիւրիին նիշերը, երկրորդը՝ բացառապէս հեռուստաքուէարկութեան արդիւնքները։ Սկսած 1957 թուականէն այս առաջին տարին էր, երբ եզրափակիչին մէջ ելոյթ ունեցավ մէկ Սքանտինավեան երկիր՝ հիւրընկալող Շուէտը:
Անցկացման վայր
24 Մայիս 2015-ին Sveriges Television (SVT)-ը յայտարարեց, որ որպէս հիւրընկալող վայր՝ ընտրուած է Սքոքհոլմի Tele2 արէնան։ Այնուամենայնիվ նոր քաղաքներ եւ արէնաներ դերեւս կրնային դիմել։ Վիէննայի մէջ Շուէտին յաղթանակէն ետք հայտ ներկայացուած բոլոր թեկնածուները ունէին մոտաւորապէս 3 շաբաթ ան ամրագրելու համար։ Հեռուսաընկերութիւնը աւելի ուշ յայտարարեց, որ անցկացման վայրի մասին պաշտոնապէս կտեղեկացուի ամռան կէսերը։
Մրցութային փուլ
SVT-ն հիւրընկալել ցանկակող արէնաների առաջ դրած էր մի քանի նախապայմաններ.
Ձեւաչափ
Պատուիրակութիւններու նախագահներուն հանդիպման ժամանակ, որ տեղի ունեցաւ 16 Մարտ 2015-ին, սահմանուեցան մրցոյթի նախնական օրերը։ 10 եւ 12 Մայիս-ը՝ որպէս կիսաեզրափակիչի օրեր, եւ 14 Մայիս-ը՝ եզրափակիչ։ Անոնք ենթակայ էին փոփոխութեան միայն SVT-ի կողմէն, բայց աւելի ուշ անոնց կողմէն հաստատուեցան մրցոյթի վերջնական օրերը։
ԵՀՄ-ի եւ Ասիա-Խաղաղօվկիանոսեան Հեռարձակման Միութեան միջեւ քննարկումներ տեղի ունեցան 2014 թուականին՝ նպատակ ունենալով մրցոյթին մասնակից դարձնել ԱՀՄ TV երգի մրցոյթի յաղթողին՝ որպէս հիւր։ Յուլիս 2015-ին ԵՀՄ-ն հաստատեց, որ անոնք քննարկուած առաջարկութեան շուրջ ելքեր կը փնտրեն։
SVT-ի առաջարկութեամբ՝ արեւելաեւրոպական երկիրներէն աւելի շատ դիտողներ ունենալու համար սկսան բանակցութիւններ ԵՀՄ-ի հետ, որ մրցոյթը այսուհետ ցուցադրուի մէկ ժամ շուտ. նախկին 21:00 (CET)-ի փոխարէն՝ 20:00 (CET)-ին։ Այնուամենայնիւ 28 Հոկտեմբեր-ին ԵՀՄ-ն ներկայացուց մրցոյթի կանոնները, որտեղ հաստատուեցան մրցոյթի նախկին ժամը: Ի լրումն, SVT-ն յայտարարեց, որ մրցոյթի պիւճեն առաւելագոյնը կը կազմէ 125 միլիոն շուէտական կրոն (մոտ 13,3 միլիոն եուրո): Ան 50%-ով աւելի քիչ է, քան ծախսուած էր Քոփընհակընի մէջ Եւրատեսիլ 2014-ի ընթացքին եւ կը կազմէ Պաքու-ի մէջ Եւրատեսիլ 2012-ի ընթացքին ծախսուած գումարին մէկ երրորդը։
23 Սեպտեմբեր 2015-ին յայտարարուեցաւ, որ "Մեծ Հնգեակ"-ի երկրները եւ հիւրընկալող երկիրը ելոյթ կունենան այն կիսաեզրափակիչներուն, որտեղ հնարաւորութիւն կը ստանան քուէարկել, սակայն կը շարունակեն ինքնաբերաբար անցնիլ Եզրափակիչ փուլ։ Կիսաեզրափակիչներուն տեւողութիւնը չերկարացնելու համար՝ այդ ելոյթները պիտի ներառուէր գլխաւոր փորձի կրճատուած տեսաձայնագրութիւնները, որոնք պիտի ցուցադրուէին տուեալ երկիրներու երգերուն պաշտոնական տեսահոլովակներու փոխարէն, որոնք կ'օգտագործուէին անցեալին։
Թողարկման գլխաւոր կազմը յայտարարուեցաւ Հոկտեմբեր 2015-ին ԵՀՄ-ի եւ SVT-ի կողմէ։
Քուէարկութեան նոր համակարգ
18 Փետրուար 2016-ին ԵՀՄ-ը յայտարարեց, որ քուէարկութեան համակարգին մէջ կը պատրաստուէր իրականացնել նոր փոփոխութիւններ առաջին անգամ սկսած 1975 թուականէն։ Այս նոր համակարգը ստեղծուած է՝ ոգեւորուելով շուէտական Մելոտիֆեսթիվալեն երգի մրցոյթի քուէարկութեան ձեւաչափէն։ Ըստ կատարուած փոփոխութիւններու՝ իւրաքանչիւր երկիր պէտք է շնորհէ միաւորներու երկու խումբ՝ անցեալի պէս 1-8, 10 եւ 12 միաւորներէն կազմուած. առաջին խումբը պէտք է ներկայացնէ մասնագէտ ժիւրիին նիշերը, երկրորդը՝ բացառապէս հեռուստաքուէարկութեան արդիւնքները։ Երբ արդէն հեռուստադիտողը աւարտած կ'ըլլայ քուէարկութիւնը, իւրաքանչիւր երկրի խոսնակ պէտք է ներկայացնէ իր երկրի ազգային ժիւրիին շնորհած նիշերը։ Մասնագէտ ժիւրիին ձայները պարզ դառնալէն ետք, արդէն հաղորդավարի կողմէն պէտք է ներկայացուին հեռուստաքուէարկութեան նիշերը. բոլոր մասնակից երկիրներուն նիշերը, շնորհուած իւրաքանչիւր նիշերը մէկ անգամէն կը յայտնուին ցուցատախտակին, իսկ հաղորդավարները կը յայտարարեն միայն լաւագոյն 10 տեղերը զբաղեցուցած երկիրներուն նիշերը: Ըստ մրցոյթի կազմակերպիչներուն՝ այս փոփոխութիւնը հնարավորութիւն կու տայ յաղթողին իմանալ ամենավերջին պահուն։ Նոր համակարգը գործեց նաեւ կիսաեզրափակիչներու ընթացքին, սակայն նախկինի պէս յաջորդ փուլ անցածները յայտարարուեցան պատահական հերթականութեամբ :
Կիսաեզրափակիչներու վիճակահանութիւն
Վիճակահանութիւնը, որ սահմանած է երկու կիսաեզրափակիչներու մասնակիցներուն, անցաւ 25 Յունուար 2016-ին Սթոքհոլմի քաղաքապետարանին մէջ (Stockholms stadshus): Վիճակահանութիւնը կատարուեցաւ Ալեքսանտրա Փասքալիտուի եւ Յովան Ռատոմիրի կողմէն։
Վիճակահանութեան առաջին մասի ընթացքին որոշուեցաւ, թէ Մեծ հնգեակի երկիներէն իւրաքանչիւրը եւ Շուէտը որ կիսաեզրափակիչին պէտք է քուէարկեն, իսկ երկրորդ հատուածին մէջ որոշուեցաւ՝ մնացած երկիրներէն իւրաքանչիւրը որ կիսաեզրափակիչին որ հատուածին մէջ հանդէս պիտի գան, իսկ ճշգրիտ հերթականութիւնը որոշուեցաւ մրցոյթին կազմակերպիչներու կողմէ աւելի ուշ։ ԵՀՄ-ը նախապէս յայտարարած էր, որ հերթականութիւնը պէտք էր հրապարակուի 5 Ապրիլին, սակայն անյայտ պատճառներով ան հրապարակուեցաւ 8 Ապրիլին: 18 երկիրներ մրցեցան 1-ին կիսաեզրափակիչին, իսկ 19-ը նախատեսուած էր, որ պիտի մրցէին 2-րդին, սակայն 22 Ապրիլին, երբ Ռումանիան հեռացուցին մրցոյթէն, պարզ դարձաւ, որ այս եզրափակիչին մէջ կրկին պիտի մրցէին 18 երկիրներ: Իւրաքանչիւր կիսաեզրափակչից անցան 10 երկիրներ, որոնց միացան նոյն ատէն եզրափակիչին տեղ գտած Մեծ հնգեակի երկիրները եւ Շուէտը. ընդհանուր առմամբ եզրափակիչ փուլին հանդէս պիտի գային 26 երկիրներ։
Իսրայէլը, որ ներառուած էր 6-րդ զամբիւղին մէջ, հանդէս կու գայ 2-րդ կիսաեզրափակիչին։ Գերմանիան պիտի քուէարկէր 2-րդ կիսաեզրափակիչին մէջ ծրագրային խնդիրներէն ելլելով, իսկ Շուետը՝ առաջինին մէջ։
Զամբիւղները ունին այսպիսի տեսք՝
1-ին կիսաեզրափակիչ
18 երկիրներ մասնակցեցան առաջին կիսաեզրափակիչին, որոնցմէ 10 անցան եզրափակիչ։ ն, ն եւ ն քուէարկեցին այս կիսաեզրափակիչին մէջ։
2-րդ կիսաեզրափակիչ
18 երկիրներ մասնակցեցան երկրորդ կիսաեզրափակիչին, որոնցմէ 10 անցան եզրափակիչ: ն, ն եւ ն քուէարկեցին այս կիսաեզրափակիչին: Նախապէս նախատեսած էր, որ այս կիսաեզրափակիչին մէջ ելոյթ պիտի ունենային 19 երկիրներ, սակայն երբ Ռումանիային հեռացուցին մրցոյթէն շարունակաբար պարտքերը չվճարելու պատճառով, կիսաեզրափակիչին մնացին 18 երկիրներ: ԵՀՄ-ի որոշման արդիւքին մէջ Ռումինաան ելոյթ պիտի ունենար տասներկուերորդը, բայց հեռացուէլէն ետք իրմէ վերջ տեղ գտած երկիրներու հերթականութիւնը դերեւս պահպանուեցաւ նոյնը, սակայն վերջիններս արդէն ելոյթ ունեցան մէկ թիւ առաջ:
12 միաւորներ
Հետեւեալները 12 միաւորներն են, որոնք տրուած են եզրափակիչի ընթացքին
421 (թիւ)
421 (չորս հարիւր քսանմեկ) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 420-ի եւ 422-ի միջեւ
Շուշի
Շուշի , քաղաք Արցախի Հանրապետութեան մէջ , համանուն շրջանի վարչական կեդրոն։ Մինչեւ 1923, հանդիսացած է Պարսկաստանի եւ Ցարական Ռուսաստանի կազմի մէջ գտնուող կիսանկախ Արցախի քաղաքական-մշակութային կեդրոնը՝ մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբը ունենալով կարեւոր դերակատարութիւն ինչպէս Արցախի, այնպէս ալ ամբողջ Հարաւային Կովկասի քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային կեանքին մէջ։ 1920 թ.-ին թուրքերու կողմէն աւերուած է եւ հայաթափուած։ 9 մայիս 1992-ին հայկական զինուժի կողմէն ազատագրուած է նորաստեղծ Ազրպէյճանի Հանրապետութեան գերիշխանութենէն։
Ներկայիս, չնայած Շուշին Արցախի Հանրապետութեան կառավարութեան կողմէն յայտարարուած է պատմաճարտարապետական արգելոց, սակայն կիսաքանդ վիճակի մէջ կը գտնուի ։
Շուշի տեղանուան ստուգաբանութիւն
Որոշ ուսումնասիրողներու կարծիքով Շուշի անուն կը ծագի անոնց արեւելքը գտնուող Շոշ գիւղէն ։ Մի քանիներու կարծիքով Շուշի անուանումը առաջացած է «շոշ» բառէն։ Արցախեան բարբառով երիտասարդ ծառերը նաեւ կը կոչուին շոշ, իսկ անոնց պուրակը՝ շոշոտ ։ Ըստ Ազրպէյճանցի ուսումնասիրողներու, քաղաքին անունը կը թարգմանուի իբրեւ «ապակի»-(ադրբ. şüşə) ։  Շուշի տեղանուանումը ըստ երեւոյթին վայրը բնութագրող անուանում է։  Քաղաքը կը գտնուի ժայռի (լերան) գագաթին (ան փոքրիկ սարաւանդի կը նմանի) վրայ։  Նկատենք, որ արցախի բարբառէն հիւսիսկովկասեան լեզուներուն անցած որոշ չափով այդ անունը յիշեցնող բառեր կան։ Այսպէս օրինակ, ագուլերէն «սու»-լեռ եւ չեչեներէն «շու»-բլուր, արմատ մը, որ երբ կրկնենք (ինչպէս կը հանդիպի յատկապէս գրաբար հայերէնին եւ խեթերենին) , ապա կ՛ունենանք «շուշու», այսինքն ճիշդ այն ինչ որ անհրաժեշտ է «Շուշի» քաղաքանուան ստուգաբանութեան համար։  Նկատենք, որ միջնադարուն Շուշի տեղանունը կը յիշատակուի  «Շուշի» ձեւով. 1428 թ. ընդօրինակուած աւետարանի մը գրուած յիշատակարանին մէջ «...ի յաշխարհիս Աղուանից, ի վիճակս Ամարասայ, ի գեղա Շուշու կոչեցեալ...»
Պատմութիւն
Շուշին տարբեր ժամանակներուն յիշատակուած է «Քարի գլուխ, (Քարագլուխ տարբերակը կը վերաբերի Շիկաքար-Արաւուս բնակավայրին (Ասկերանի շրջանին մէջ)) Քարագլխի բերդ, Քար, Քարագլխի սղնախ, յաճախ նաեւ Շոշի բերդ, Շոշի», Ղալա, Շոշի ղալա անուններով։
Հնագիտութիւն
Շուշիի հիմնադրման, ամրոցաշինութեան, այդ հին բնակավայրի կառուցապատման եւ անոր յուշարձաններու ազգային պատկանելիութիւնը ուսումնասիրող հետազոտողները, մինչեւ Շուշիի ազատագրումը, ստիպուած էին առաւելապէս բաւարարուիլ 18-19-րդ դարերու հեղինակներու կեղծած եւ իսուլմանամետ գրաւոր աղբիւրներով։ Այսպէս՝ 1892-1897 թուականներուն իրաւապաշտ ուսումնարանի ուսուցիչ Է. Ռեսլերը, իսկ 1973 Խորհրդային Ազրպէյճանի հնագէտ Հ. Ջաֆարովը պեղած են Շուշիի դամբարանաբլուրները, որոնք հիմնականին ունեցած են գանձախուզական բնոյթ։ Միայն Ազրպէյճանի գերիշխանութեան լուծէն ազատագրուելէ ետք, Շուշիի հնագիտական, վիմագրական, տեղագրական բնոյթի բազմաթիւ աղբիւրներ մատչելի դարձած են լուրջ եւ առարկայական ուսունասիրութիւններու համար։
2004 թուականին Մայիսին, «Շուշի հնագիտական արշաւախումբը»՝ պատմական գիտութիւններու մասնագէտ Հ. Պետրոսեանի գլխաւորութեամբ եւ  կազմին մէջ ունենալով հնագէտներ Նորա Ենգիբարեանի ու Վարդգէս Սաֆարեանի, ճարտարապետ Մանուշակ Տիտանեանի եւ պատմաբան-շուշիագէտ Աշոտ Յարութիւնեանի,
դաշտային հնագիտական դիտումներու միջոցով, կազմած է Շուշիի եւ անոր շրջակայքի հնագիտական յուշարձաններու ցուցակն ու անոնց տեղաբաշխման քարտէսը, որոնք մօտ 200 յուշարձաններու անուանում կը ներառեն, որոնցմէ են՝
Շուշին ուշ միջնադարուն
Անհեթեթ կը հնչէ Յակոբ սարկաւագ Պողոսեանի այն վարկածը, ըստ որուն Շուշին Շոշ գիւղի արօտավայր կամ ագարակը եղած է։ Հեռաւոր Երուսաղէմի մէջ ծուարած սարկաւագի համար «հեղինակաւոր» աղբիւր հանդիսացած է Միրզա Ճեմալ Ջիւանշիրի աշխատութիւնը, որուն պատուիրատուն եւ հովանաւորը եղած է Մեհթի Ղուլի խանը՝ Ղարաբաղի եկուոր խաներու տիրապետութիւնը հիմնաւորելու նպատակով ։ Միջնադարեան վաւերագիրի մը համաձայն «Աւան ուզբաշին, որ եկաւ Շօշվայ քարն մտաւ սահբ խուրուշ իլաւ ՌՃԿԶ (1717 թ.) »։  Վաւերագիրը յստակ կը տեղեկացնէ, որ 1717 թ. Շուշիի/Քար ամրոցին մէջ ամրանալու շնորհիւ Աւան հարիւրապետը հռչակի տէր դարձաւ ։   Կարծիք կայ, որ «Շուշիի բերդապարսպի եւ միւս կառոյցներու հիմերը դրուած են Աւան հարիւրապետի կողմէն՝ 1724 թ., եթէ ոչ աւելի վաղ» ։
1721-1722 թթ. լազգիական 50-60 հազարանոց բանակը արշաւեց Պարտավի, Գանձակի եւ Դիզակի վրայ։ Կողոպտիչներու դէմ Արցախի հայութիւնը հանեց 4 բանակ, որոնցմէ երկրորդը՝ Աւան հարիւրապետի գլխաւորութեամբ, տեղակայուած էր այժմեան Շուշի քաղաքի շրջակայքին մէջ ։ Գանձակէն ոչ հեռու, Չոլակ վայրին մէջ հայոց բանակները կը միանան վրացական բանակի հետ՝ լեզգիներու դէմ արշաւելու համար։  Սակայն Վախթանգ թագաւորի անվճռականութեան պատճառով արշաւանքը չի կայանար եւ հայ զինուորութիւնը կը վերադառնայ Արցախի ամրացուած Սղնախները։ 5 յունուար 1724 թ. գրուած զեկուցագիր մը կը վկայէ, որ «...մենք, Շոշ սղնախի գլխաւորներս, ես՝ Աւան իւզբաշիս եւ ես՝ Միրզա իւզբաշիս եւ սղնախի բոլոր մեծերն ու փոքրերը...» ։  Շուշիի սարաւանդին մէջ կ՛ամարացուի Մեծ (Շուշի) եւ Փոքր (Սանգեառ) սղնախները եւ բանակցութիւններ վարելով շահ Թահմազի եւ օսմանեան Իպրահիմ փաշայի հետ՝ կը փորձէր կանխել անոնց յարձակումը Վարանդա գաւառի վրայ։   1 մարտ 1725-ին օսմանեան 4500 հոգիէ բաղկացած զօրամաս մը մտաւ Վարանդա եւ կայազօրեր դրուեցաւ բոլոր բնակավայրերուն մէջ։  Հայկական բանակը Աւան եւ Թարխան հարիւրապետներու գլխաւորութեամբ գիշերային անակնկալ յարձակումով, կոտորուեց զաւթիչներուն։ Ցարական Ռուսաստանը չկամենալով հայոց պետականութեան վերականգնումը, հայերուն առաջարկեց դադրեցնել պայքարը օսմանցի յարձակողներուն դէմ, լքել հայրենի հողերը եւ տեղափոխուիլ Դերբենդ, Պաքու եւ Գիլան։   Նոյեմբեր 1726-ին «Շօշի՝ Աւան ուզպաշին եւ Ոյհան ուզպաշին ղալէն» վրայ կը յարձակի օսմանցի թուրքերու 40 հազարանոց բանակը՝ Սարը Մուստաֆա փաշայի հրամանատարութեամբ եւ ութ օրեայ դաժան մարտերուն մէջ զգալի կորուստներու գնով գրաւած է Փոքր Սղնախը։ Սակայն Մեծ Սղնախի տակ թրքական բանակը ծանր պարտութիւն կրած է եւ տալով շուրջ 800 սպանուած՝ նահանջած Գանձակ ։  1733 թ. Դիզակի մելիք Եգանը, դաշինք կնքելով Նադիր Ղուլիի հետ, կազմակերպեց օսմանեան Սարը Մուստաֆա փաշայի զօրքերու կոտորածը Արցախի մէջ։  1736 թ.Մուղանի դաշտին վրայ շահ հռաչակուելէ ետք, Նադիրը, իբրեւ երախտագիտութեան նշան, Արցախի հինգ մելիքութիւնները միաւորեց մէկ նահանգի ՝ «Մահալ-Ե Խամսե»-ի մէջ եւ խանի տիտղոս շնորհեց Մելիք Եգանին   ։   Ըստ երեւոյթին ստեղծուեցաւ Ղարաբաղի խանութիւնը՝  Տող կեդրոնով։  Փաստօրէն մելիք Եգանի Ղարաբաղի առաջին խան ( 1736-1744 թթ.) ըլլալու հանգամանքը դուրս մնացած է հայ պատմագրութեան ուշադրութենէն։   Յայտնի է, որ Մելիք Եգանը գրագրութիւններու ժամանակ կը կոչեն նաեւ Հայոց թագաւոր ։
Շուշի տեսարժան վայրերը
Շուշին բաց թանգարան է երկնքի տակ։ Զբօսաշրջիկներու յաճախակի այցելութեան վայրերն են ուսումնարանը, Ժամհարեաններու առանձնատունն ու հիւանդանոցի շէնքը, Մարիամ Ղուկասեան օրիորդաց դպրոցի շէնքը (այժմ՝ ԼՂՀ Մշակոյթի եւ երիտասարդութեան հարցերու նախարարութեան շէնքը), Մեղրեցոց եկեղեցւոյ խորանը, Ղազանչեցոց Սուրբ Ամենափրկիչ տաճարը, Սուրբ Յովհ. Մկրտիչ (Կանաչ Ժամ) եկեղեցին, քաղաքը հիւսիսէն եզերող ամրոցի պատերն ու Ելիզաւետպոլեան մուտքը, գերեզմանոցները, Ձիարշաւարանը, սարաւանդը եզերող ժայռապարը, Հունոտի կիրճը, Մամռոտ քարը, քարանձաւները, Իսահակի աղբիւրը (Պեխէ աղբիւր) եւ այլն։
Շուշիի հիւրանոցները
Շուշիի մէջ այսօր կը գործեն «Աուան Պլազա», «Նոյան Տապան», «Շուշի» եւ «Գրանտ հոթել» բարձրակարգ հիւրանոցները։ Քաղաքին մէջ կը գործեն նաեւ անհատական, առանձնատնային կարգի հիւրանոցներ, որոնք նախկին իջեւանատուներու աւանդութիւններու վերականգնման փորձեր են։
Յայտնի շուշեցիներ
Հիմնական յօդուած՝ Շուշի քաղաքում ծնուած յայտնի անձեր}}
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Շուշի
Ծովի մակարդակի բարձրութիւնը
Ծովի մակարդակի բարձրութիւնը մակերեւոյթը (երկու ուրիշ՝ լայնութիւնը եւ երկայնութիւնը), որ ցոյց կու տայ, թէ որ մակարդակի վրայ կը գտնուի ծովու մակերեսէն բարձր։
Ծովի մակարդակի բարձրութիւնը կարելի է մոտաւորապէս որոշուիլ որպէս առարկայի հեռաւորութիւնը  մինչեւ ծովի մակերեւույթի միջին մակարդակը, որ չի խախտուիր ալեկոծութիւններէն եւ մակընթացութիւններէն եւ տեղատուութիւններէն, կամ (եթէ առարկան կը գտնուի ցամաքին վրայ) մինչեւ գեոիդի մակերեւոյթը։ Գետի բարձրութիւնը, որ կը գտնուի է ծովի մակարդակէն բարձր, համարուած է դրական, իսկ ցածը՝ բացասական։
Անկախ պետութիւններու համագործակցութեան երկրներու մէջ առարկաներու բարձրութեան որոշումը ծովի մակարդակէն
Անկախ պետութիւններու համագործակցութեան երկրներու մէջ եւ Ռուսաստանի մէջ երկրին գետերու մակերեւոյթի բարձրութիւնները ծովի մակարդակէն կը հաշուուի պալթեան ծովի միջերկրածովեան մակարդակէն, որ արձանագրոգած է քրօնստաթի ցուցանիշով։
Թասոս Ներանծիս
Թասոս Ներանծիս, յոյն նախարար եւ երեսփոխան։
Կենսագրական գիծեր եւ գործունէութիւն
Ծնած է Նիքէայի շրջանը։ Աւարտած է Աթէնքի համալսարանի իրաւաբանական բաժանմունքը։
1974-էն քաղաքական գործունէութիւն ծաւալած է՝ քանիցս ընտրուելով Յունաստանի խորհրդարանի երեսփոխան։
105 (թիւ)
105 (հարիւր հինգ), կենտ, եռանիշ բնական թիւ է 104-ի եւ 106-ի միջեւ
Թասոս Ներանծիս
Կենսագրական գիծեր եւ գործունէութիւն
2004-2007 տարիներուն ստանձնած է փոխնախարարի պաշտօններ, մինչ իր երեսփոխանական տարիներուն ունեցած է բեղուն գործունէութիւն։
Ան եղած է հայասէր, յունահայերու մօտիկ բարեկամ եւ Հայ դատի պաշտպան ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Նախարարներ Ստորոգութիւն:Իրաւաբաններ
422 (թիւ)
422 (չորս հարիւր քսաներկու) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 421-ի եւ 423-ի միջեւ
Միհրան Եազըճեան
Միհրան Եազըճեան (մօտ 1870, Կ. Պոլիս - 12 Մայիս 1915), հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է մօտ 1870 թ., Կ. Պոլիս։ 1894-ին աւարտած է Կ. Պոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը։ Քեշան քաղաքի թիւ 5 հիւանդանոցէն ներս, որպէս բժիշկ աշխատած է։ Մահացած է 1915 թուականի Մայիս 12-ին, ժանտախտէ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս ծնածներ Ստորոգութիւն:1915 մահեր Ստորոգութիւն:12 Մայիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Ժանտախտէ մահացածներ
Ամասիա
Ամասիա (Amasya, Ἀμάσεια), քաղաք եւ շրջան ներկայիս Թուրքիոյ հիւսիսային մասին մէջ, Սեւ ծովը թափուող Իրիս (այժմ՝ Եշիլըրմաք) գետի վրայ, որ քաղաքը կը բաժնէ երկու մասի։ Ամասիոյ նահանգ ի վարչական կեդրոնն է։ Պատմական առումով կը գտնուի Արեւմտեան Հայաստան ի՝ Փոքր Հայք ի մէջ։ Հիմնադրման օրէն մինչեւ հիմա Ամասիան համարուած է քաղաք։ Քաղաքը աւելի քան 2500 տարի է, որ պահպանած է Ամասիոյ անունը։
Պատմութիւն
Ոմանք ենթադրաբար Ամասիան կը նոյնացնեն խեթական Կարախանա բնակավայրի հետ։
Հին ժամանակ կը մտնէր Փոքր Հայքի Առաջին Հայք շրջանը, իսկ Յուստինիանոս կայսեր (527-565) վարչական վերափոխութենէն յետոյ՝ Երկրորդ Հայք ի մէջ։ Այժմ Ամասիոյ գաւառի (սանճակ) եւ գաւառակի (քազա) կեդրոնն է, որոնք կը պատկանին Սեբաստիոյ (Սվազի) նահանգին։
Երկարաձիգ ու հարուստ պատմութիւն ունի Ամասիան։ Պատմագիրները անոր հիմնադրումը վերագրում են Ալեքսանտր Մակետոնացի ի ժամանակներուն (մ.թ.ա. IV դար)։ Անոնք կը հաղորդեն, որ քաղաքը կառուցուած է Ալեքսանտր Մակետոնացիի հրամանով` անոր հօրեղբայր Ամասիա-յի կողմէ, իսկ հետագային ընդարձակած ու վերակառուցած էր Միհրդատ Պոնտացի ն (մ.թ.ա. I դար), դարձնելով իր մայրաքաղաքը: Այդ ժամանակներուն Ամասիան Փոքր Հայքի ամենանշանաւոր քաղաքներէն էր եւ բանուկ ճանապարհներով կապուած էր Եւդոկիոյ, Սեբաստիոյ ու Խարբերդ ի: Ստրապոնը գրած է, որ իր հայրենի քաղաք Ամասիան ամուր քաղաք էր, շրջափակուած ամրակուռ պարիսպներու մէջ, իսկ Յովհաննէս Դրասխանակերտցի ն կը վկայէ, որ քաղաքը կը գրաւէր հսկայական տարածութիւն, «տիեզերասահման քաղաք» էր։ Այստեղ կառուցած էին արքունի պալատներ, կերտած Վանի ուրարտական կառոյցներու նման ձեռակերտեր, ստեղծած վիմափոր դամբարաններ։ Ամասիան, որ իր ընդհանուր համայնապատկերով նման էր հսկայական ամֆիթատրոնի մը, հին աշխարհի ամենագեղեցիկ քաղաքներէն մէկն էր, Կոստանդին Ծիրանածին ի յիշատակած Հայկական բանակաթեմի 7 նշանաւոր քաղաքներէն մէկը։
Հետագայ ժամանակներուն նոյնպէս Ամասիան խոշոր ու ծաղկուն քաղաք էր։ Արաբական հեղինակ Իպն-Պաթուտան գրած է, որ Ամասիան «մեծ ու գեղեցիկ քաղաք է. ունի գետեր, պարտէզներ, ծառեր եւ շատ պտուղներ: Գետերու վրայ կան անիւներ, պարտէզները ջրելու եւ խմելու ջուր հայթայթելու համար: Ունի լայն փողոցներ ու շուկաներ: Իբրեւ ծաղկուն քաղաք, Ամասիան իր վրայ կը գրաւէր շատ նուաճողներու ուշադրութիւնը: Հոն իշխած են հռոմէացիները, բիւզանդացիները, սելճուկները, մոնկոլները: Լենկթեմուր ը 7 ամիս շարունակ պաշարած է այդ քաղաքը, բայց չէ յաջողած զայն գրաւել: Ամասիան թուրքերու կողմէ նուաճած է Պայազիտ Սուլթանի օրով, 1392 թուականին: Երբ այդ ժամանակներէն ալ սկսած է վայրէջք ապրիլ վաղեմի շէն ու ծաղկուն քաղաքը, XVIII-XIX դարերուն վերածուելով սովորական գաւառական անշուք կեդրոնի: Ան կարող է պարծենալ միայն իր անցեալի փառքով եւ յուշարձաններու ու հնութիւններու մնացորդներով, որոնց մասին յիշատակութիւններ ունին եւրոպական ճանապարհորդները` Տաւերնիեն, Տուրնեֆորը, Մորիերը, Համիլթոնը եւ ուրիշներ։ Ամասիոյ մէջ կնքուած է սուլթանական Թուրքիոյ եւ շահական Իրանի միջեւ 1555 թուականի հաշտութիւնը, որով Հայաստանն առաջին անգամ բաժնուած է այդ երկու պետութիւններու միջեւ։
Բնակչութիւն
XIX դար ու 70-ական թուականներուն քաղաքն ունէր աւելի քան 16 հազար հայ, թուրք եւ յոյն բնակիչ : XX դարու սկիզբին անոր բնակչութեան թիւը կը հասնէր մօտ 30 հազար մարդու, որու աւելի քան 35%-ը կը կազմէին հայերը։ Այստեղի հայերը երկու անգամ՝ 1895-1896 թուականներուն եւ 1915 թուականին ենթարկուեցան բնաջնջման ու տեղահանման։ 1895-1896 թուականներուն կոտորածներու ժամանակ զոհ գացին աւելի քան 1000 հայեր, իսկ մնացածը Մեծ Եղեռն ի ժամանակ տեղահան եղան եւ ցրիւ եկան տարբեր կողմեր։ Ըստ 1929 թուականի վիճակագրական տուեալներու, Ամասիոյ մէջ կային միայն 400 հայ բնակիչ, իսկ 1971 թուականին՝ 300:
Պատմամշակութային կոթողներ
Թէեւ Ամասիան շատ տուժած է 1734 եւ 1825 թուականներուն տեղի ունեցած աւերիչ երկրաշարժներէն, այնուամենայնիւ, այստեղ տարբեր վիճակի մէջ պահպանուած են հին եւ միջնադարեան յուշարձաններ, տարբեր կառոյցներու աւերակներ, զանազան հնութիւններ։ Հնադարեան բերդի աւերակները կը գտնուին քաղաքի դիմաց վեր խոյացող մերկ, անձրեւներէն լուացուած 200 մ. բարձրութեամբ ժայռի վրայ, որու «կատարը պսակուած է հսկայական, դղեակի խարխլուած պարիսպներով` հին արքունական պալատի աւերակներով, իսկ բերդի ոտքերու տակ փռուած էր երբեմն հռչակուած բուն քաղաքը։ Բերդի պատերուն վրայ կան շատ մակագրութիւններ եւ արձանագրութիւններ։ Կ'Ենթադրուի, որ Միհրդատ 6-րդը այստեղ կը պահէր իր գանձերը։ Պատմաճարտարապետական առումով յատկապէս յիշատակութեան արժանի են հնադարեան ժայռակերտ քարայր-դամբարանները, որոնք կը գտնուին բերդակիր լերան լանջին եւ կը վերաբերին հելլէնիստական ժամանակներուն։ Ատոնցմէ ամենաշքեղները Միհրդատի վիմափոր դամբարաններն են (թուրքերու կողմէ Այնալը-մաղարա կոչուած քարայրները), որոնք թիւով 3 հատ են, մեծութեամբ սենեակի չափ, իրարմէ անջատուած միջանցքներով եւ իրար հետ կապուած քարեղէն սանդուխներով։ Իրենց հնութեամբ ու ճարտարապետութեամբ քաղաքի յայտնի կառոյցներէն էին հայկական 4 եկեղեցիները՝ Ս. Աստուածածինը, որ կը համարուէր քաղաքի մայր եկեղեցին, Ս. Նիկողայոսը՝ կառուցուած 1218 թուականին, Ս. Յակոբը՝ կառուցուած 1255-ին եւ Ս. Գէորգը։ Քաղաքին մէջ եւ անոր շրջակայքին մէջ կային մի քանի ուխտավայրեր եւ երկու վանք։ Մզկիթներէն նշանաւորը սուլթան Պայազիտի ճամին էր՝ երկու մինարէով, մարմարեայ սիւներով, արաբական նկարներով ու քանդակներով շէնք մը, որ ընդգծուած էր քաղաքի ընդհանուր համայնապատկերին մէջ։ Իբրեւ գաւառի (իսկ այժմ վիլայեթի) կեդրոն, Ամասիոյ մէջ կառուցուած են վարչական զանազան շէնքեր, որոնք իրենց մեծութեամբ ու յարմարութեամբ կը տարբերուէին սովորական բնակելի տուներէն։ Ամասիոյ մէջ, Իրիս (Եշիլըրմաք) գետի վրայ կառուցուած էին 5 կամուրջ, որոնք իրար հետ կը միացնէին քաղաքի երկու մասերը եւ որոնց վրայէն կ'անցնէին դէպի Եւդոկիա ու Սեբաստիա տանող ճանապարհները։ Այդ կամուրջներէն մէկուն հիմքն ունի աւելի քան 2000 տարուան հնութիւն։
Մշակոյթ
Ամասիան հայկական մշակոյթի նշանակալի կեդրոն էր։ Այստեղ XIX դարի երկրորդ կէսին եւ XX դարի սկիզբներուն կը գործէին հայկական 7 դպրոցնէր, որոնցմէ 3-ը եկեղեցիներուն կից էին, 5 մանկապարտէզ, Ազգային հիւանդանոց, կանանց կար ու ձեւի ուսումնարան, «Իրիս» թատերական ընկերութիւնը, մշակութային եւ կրթական բազմաթիւ ընկերութիւններ` Պարթեւական, Ներսիսեան, Կանանց կրթասիրաց եւ այլն, որոնք նպաստում էին քաղաքի մշակութային կեանքի յառաջադիմութեանը։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ քաղաքներ
423 (թիւ)
423 (չորս հարիւր քսաներեք) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 422-ի եւ 424-ի միջեւ
Նորայր Բիւզանդացի
Նորայր Բիւզանդացի, հայ հայագէտ-բանասէր։
Կենսագրութիւն
1866-ին աւարտած է ուսման ընթացքը եւ իբրեւ ուսուցիչ պաշտօնավարած է Մուրատ-Ռաֆայէլեան վարժարանին մէջ։ Յաջորդ տարի դարձած է «Բազմավէպ»ի տեսուչ, ապա՝ Մխիթարեան միաբանութեան մատենադարանապետ։ 1876-ին հրաժարած է հոգեւորական կոչումէն, մեկնելով նախ Փարիզ, ապա՝ Կ. Պոլիս։
Յետագային ամուսնանալով շուէտուհիի մը հետ, 1882-ին բնակութիւն հաստատած է Սթոքհոլմի մէջ։
Աշխատութիւններ
Նոյն այդ տարիներուն Կ. Պոլսոյ մէջ հրատարակած է «Հայկական բառաքննութիւնք ուղղութիւնք ընթերցուածոց մատենագրութեանց նախնեաց եւ նշանակութեան բառից» գիրքը։ Սթոքհոլմի մէջ 1887-ին լոյս ընծայած է բանասիրական վիմատիպ հանդէս մը՝ «Քննասէր» վերնագրով, սակայն յաջողութիւն չէ ունեցած։
Շարունակած է աշխատակցիլ «Հանդէս ամսօրեայ», «Մշակ» եւ այլ պարբերականներու, դառնալով հեղինակաւոր դէմքերէն մէկը հայագիտութեան մէջ։ Անոր գլուխ-գործոց երկասիրութիւնը պէտք է համարել Կորիւնի ստեղծագործութիւններուն նուիրուած հմտալից հետազօտութիւնը, որ լոյս տեսած է Թիֆլիսի մէջ 1900-ին «Կորիւն Վարդապետ եւ նորին թարգմանութիւնք» խորագրով։
1900-1910-ականներուն շարունակած է հայագիտական հանդէսներու մէջ տպագրել բանասիրական յօդուածներ, սակայն առողջական վիճակի վատթարացման հետեւանքով հնարաւորութիւն չէ ունեցած լոյս ընծայելու այն քանի մը արժէքաւոր երկերը, որոնց ձեռագիրները պահուած են Սթոքհոլմի համալսարանին մէջ։ Անոնցմէ ուշագրաւ են հին հայերէնի եւ միջին հայերէնի բառարանները, որոնց վրայ հեղինակը աշխատած է աւելի քան կէս դար։
Նոյնքան արժէքաւոր է ուրիշ աշխատութիւն մը՝ «Տեսութիւն քննական քերականութեան Հայր Արսէն Այտընեան» գիրքը, բաղկացած երեք հարիւր էջերէ։ Կեանքի վերջին տարիներուն աշխատած է Նահապետ Քուչակի տաղերու գիտական հրատարակութեան վրայ ։
Յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ
Սիմոնիկ
Սիմոնիկ (1922-1993), բուն անունով՝ Սիմոն Մելիքսէթեան։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Երեւան եւ մահացած՝ Իսթանպուլ։ Յաճախած է Երեւանի Միասնիկեան եւ Իսթանպուլի Մեսրոպեան եւ Կեդրոնական վարժարանները։ Աշխատակցած է իսթանպուլահայ մամուլին, յատկապէս Կավրօշին եւ Քուլիսին քաոեակներով, երգիծական նշմարներով, ֆանթէզիներով, քրոնիկներով։
Հրատարակուած Գործ
Սիմոնիկին Տարեգիրքը–Իսթանպուլ, 1940։
Բորբոքած Ակոան (թատրերգութիւն) - Իսթանպուլ, 1969։
Գընալըի Գիշերները (վէպ) - Քուլիսի թերթօն։
Արիւնոտ Արտեր (վէպ) - Կավռօշի թերթօն ։
Եւրոնիուզ
Եւրանիւզ (Euronews)՝ Եւրանորութիւններ, եւրոպական պատկերասփիւռի կայան, որուն նպատակն է համաշխարհային նորութիւնները մատուցել եւրոպական տեսանկիւնէ : 2009 թուականին պատկերասփիւռի կայանի արբանյակային եւ եթերային հեռասփռումը հասանելի էր 204 միլիոն տնային տնտեսութիւններու՝ աշխարհի 150 երկրներու տարածքին։ 2011 թուականի Յունուար 9-էն հեռասփռումը անցած է 16։9 ձեւաչափի : Ստեղծուած է 1993-ի Յունուար 1-ին, Լիոն։
Լեզուներ
Եւրոնիւզը կը հեռասփռուի 13 լեզուներով, որոնք իրենց հեռասփռումը սկսած են՝ Բոլոր լեզուներով լուսագրերը կ'արուէն անգլերէն, սակայն որոշ երկիրներու անունները չեն թարգմանուէր (Deutscland, այլ ոչ՝ Germany)
Լսարան
2008-ի տուեալներով լսարանը կազմած է աշխարհի 135 երկիրներու 248 միլիոն տնտեսութիւն, որ զգալի աւելին է մրցակիցներու արդիւնքներէն (CNN՝ 118 մլն., BBC World News՝ 73 մլն., CNBC՝ 71 մլն.)։ 2009 թուականին Euronews-ը հինգերորդ անգամ անընդմէջ գրաւած է առաջին դիրքը շաբաթական լսարան հաւաքելու ցուցանիշով։
Վերջին տասը տարիները Euronews-ի լսարանը մեծցած է 86 %-ով, ընդ որում՝ CNN-ի տարեկան պիւտճէն կազմած է € 650 մլն., իսկ Եւրանիւզինը՝ մօտ 50:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Եւրոպական պատկերասփիւռի կայաններ
Ռուփի Քաուր
Ռուփի Քաուր, ժամանանակից Քանատացի իգականութիւն պաշտպանող բանաստեղծուհի, հեղինակ եւ արուեստագէտ մըն է, որ կը բնակի Թորոնթօ, Քանատա: Ռուփի ճանչցուած է որպէս Instapoet հաշիւով Instagram ցանցին վրայ : Ռուփին նաեւ հրատարակած է բանաստեղծութեան գիրք մը 2015 թուականին, որ կը կոչուի՝ «milk and honey»: Գիրքին մէջ գտնուող բանաստեղծութիւնները կը խօսին չարչարանքներու, սիրոյ եւ կորուստի իրականութիւններու մասին :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Քանատացիներ
Կիմ Աղաբէկեան
Կիմ Աղաբէկեան, հայ գրականագէտ, բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր (1994), Երեւանի պետական համալսարանի հայ նորագոյն գրականութեան ամպիոնի փրոֆէսոր (2006), ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ (1978)։
Ծնած է 1938 թուականին, Սիւնիքի Հարժիս գիւղին մէջ: Գրած է Գուրգէն Մահարիին, Յակոբ Օշականին, Հրանդ Մաթեւոսեանին եւ 20-րդ դարու երկրորդ կէսի հայ արձակին` նուիրուած ուսումնասիրութիւններ:
Աղաբէկեան Հայաստանի գրողներու միութեան անդամ էր: Գրական մամուլին մէջ հանդէս եկած է ժամանակակից հեղինակներու գործերուն վերաբերող յօդուածներով:
Բացի Երեւանի պետական համալսարանէն` Կիմ Աղաբէկեան դասաւանդած է նաեւ Պէյրութի Համազգայինի հայագիտական բարձրագոյն հիմնարկին եւ Գորիսի պետական համալսարանին մէջ :
424 (թիւ)
424 (չորս հարիւր քսանչորս) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 423-ի եւ 425-ի միջեւ
Եւրոպայի Դրօշ
Եւրոպայի դրօշ, կը պատկերէ ժամացոյցի թուատախտակի նմանութեամբ շրջանաձեւ դասաւորուած 12 ոսկեգոյն հնգաթեւ աստղի տեսքով։ Ի սկզբանէ կը համարուէր Եւրախորհուրդի դրօշը։
Նշանակութիւն
9 Դեկտեմբեր 1955-ին Եւրախորհուրդի նախարարներու կոմիտէի որոշման պաշտօնական մեկնաբանութեան մէջ դրօշի ընդունման մասին կ՚ըսուի հետեւեալը.
25 Սեպտեմբեր 1953-ին Եւրախորհուրդի խորհրդակցութեան ժամանակ առաջարակուեցաւ ընդունիլ կապոյտ ֆոնի վրայ 15 ոսկեգոյն աստղէ բաղկացած դրօշը, որ խորհուրդանշելու էր Եւրախորհուրդի անդամներու թիւը։
Այդ առաջարկը արժանացաւ Գերմանիոյ դիմադրութեան, քանի որ այդ կը նշանակէր ճանչնալ Սաարը՝ իբրեւ անկախ պետութիւն (այն 15 անդամներէ մէկն էր)։ Միւս կողմէ, Սաարը եւ Ֆրանսան ժխտեցին 14 աստղի տարբերակը, քանի որ այդ ժամանակ Սաարի մէջ կը նկատուէր անկախանալու ձգտում։ 13 թիւը շատերը կ՚ընկալէին իբրեւ դժբախտութեան թիւ։ 10-ը՝ իբրեւ Եւրամիութեան հիմնադիրներու թիւ, կը խոչընդոտէր միութեան բացութեան գաղափարին։ Ի վերջոյ համաձայնութեան եկան 12 թիւի շուրջ՝ իբրեւ կատարելութեան խորհուրդանիշ :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպա Ստորոգութիւն:Եւրոպայի Խորհուրդ
Ա­զա­տա­մարտ (թեր­թ)
Ա­զա­տա­մարտ, քաղաքական եւ հասարակական օրաթերթ։
Թերթի ծնունդ
10 Յունիս 1909-ին. ­Պոլ­սոյ մէջ լոյս տե­սաւ Ա­զա­տա­մարտ թեր­թը:
Ա­զա­տա­մարտ թեր­թի անդ­րա­նիկ թի­ւի խմբագ­րա­կա­նէն չէ մէջ­բե­րո­ւած ան­մահն պատ­գա­մի հնչե­ղու­թիւն ու­նե­ցող հրա­պա­րա­կագ­րա­կան այդ դա­ւա­նան­քը։ Այլ՝ առ­նո­ւած է «Ա­զա­տա­մարտ»ի նոյն­քան ար­ժա­նա­ւոր խմբագ­րա­պետ ­Ռու­բէն ­Զար­դա­րեա­նի «­Բա­գի­նի փա­ռա­բա­նու­թիւ­նը» գոր­ծէն։
Ռուբէն Զարդարեանի վստա­հո­ւե­ցաւ Ա­զա­տա­մարտ թեր­թի ար­տօ­նա­տէր-խմբագ­րա­պե­տի պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թիւ­նը։
1913-1914 Յակոբ Սիրունի Յակոբ Ճ․ (Ճօլօլեան) Սիրունի կը վարէ «Ազատամարտ» օրաթերթի պատասխանատու տնօրէնին պաշտօնը։
Թէեւ հա­զիւ վեց տա­րի ապ­րե­ցաւ Ա­զա­տա­մարտ թեր­թը եւ փա­կո­ւե­ցաւ 24 Ապ­րիլ 1915-ին, այ­սու­հան­դերձ՝ ա­նոր հրա­տա­րա­կու­թեան կար­ճա­տեւ շրջանն իսկ բա­ւա­րար եղաւ, որ­պէս­զի «Ա­զա­տա­մարտ»ը նոր հո­րի­զոն­ներ բա­նայ ընդ­հան­րա­պէս հայ մա­մու­լին եւ յատ­կա­պէս դաշ­նակ­ցա­կան պաշ­տօ­նա­թեր­թե­րու ար­դէն բազ­ման­դամ ընտանիքին առ­ջեւ։ Բայց Ա­ռա­ջին Աշ­խար­հա­մար­տի ա­ւար­տէն ետք, 1918-ին, ան վե­րահ­րա­տա­րա­կո­ւե­ցաւ նախ «Ար­դա­րա­մարտ», ա­պա՝ «Ա­րիա­մարտ» եւ հուսկ ­«Ճակատա­մարտ» ա­նուն­նե­րով, թրքա­կան գրաքն­նու­թեան կաշ­կան­դում­նե­րէն խու­սա­փե­լով, մին­չեւ որ ­Հան­րա­պե­տա­կան ­Թուր­քիոյ իշ­խա­նու­թիւն­նե­րը վերջ­նա­կա­նա­պէս ար­գի­լե­ցին ա­նոր հրա­տա­րա­կու­թիւ­նը։
Խմ­բագ­րա­կան մարմ­ին
Խմ­բագ­րա­կան մարմ­նին մաս կազ­մե­ցին Շաւարշ Միսաքեան, Էտկար Ակնունի (­Խա­չա­տուր ­Մա­լու­մեան), ­Յա­կոբ Ճ. ­Սի­րու­նի (­Ճօ­լօ­լեան), Արշակ Վռամեան (Օն­նիկ Դերձակեան), Յարութիւն Շահրիկեան (Ա­տոմ), Գեղամ Բարսեղեան, Համբարձում Համբարձումեան, ­Ռու­բէն ­Դար­բի­նեան, ­Ներսէս Փափազեան, ­Լի­պա­րիտ ­Նա­զա­րեանց (­Լեռ­նեան), ­Լե­ւոն Ա­ղա­պա­պեան, ­Լե­ւոն ­Մո­զեան եւ ու­րիշ­ներ։
­Շատ ա­ւե­լի ընդգր­կուն ե­ղաւ «Ա­զա­տա­մարտ»ի մնա­յուն աշ­խա­տա­կից­նե­րուն շրջա­նա­կը, ո­րոնց շար­քին ի­րենց կա­րե­ւոր տե­ղը ու­նե­ցան ­Սիմոն Զաւարեանի եւ ­Դանիէլ Վարուժանի, ­Սիամանթո յի ու ­Յակոբ Օշական ի, ­Գա­րե­գին ­Խա­ժա­կի եւ ­Ռուբէն Սեւակ ի, Աւետիք Իսահակեան ի եւ Կոստան Զարեան ի, Աւետիս Ահարոնեան ի եւ ­Զապէլ Եսայեան ի, ­Լեւոն Շանթ ի եւ ­Վազգէն Շուշանեան ի, Վրթանէս Փափազեան ի եւ Ար­տա­շէս ­Յա­րու­թիւ­նեա­նի տա­րո­ղու­թեամբ վա­ւե­րա­կան ու մե­ծա­նուն դէմ­քեր։
Ազատամարտի աշխատակից
Վռամշապուհ Արապեան Օսմանեան բանտին մէջ, իբր զինագործ-մեքենագէտ, կը ղրկուի Սանաա՝ հոնկէ աշխատակցելով «Ազատամարտ»ի Վռամ ստորագրութեամբ։
Գեղամ Վրդ. Թէվէքէլեան աշխատակցած է Ազատամարտին:
Բիւզանդիան Քոմնենոսներու Թագաւորութեան Ժամանակ
Բիւզանդական կայսրութիւն կամ բիւազնթիա, պատմաբաններու կողմէնբնականօրէն ոգտագործուող եզրոյթ է, որ նկարագրած է միջնադարեան Հռոմեական հունախօս կայսրութիւնը։ Վերջեինս 395 թուականին բաժնուած է արեւմտեան եւ արեւելեան հատուածներու։ Ի տարբերութիւն Արեւմտեան Հռոմեական Կայսրութեան, որը կըրծանեցաւ 476 թուականին, բուզանդական կայսրութիւնը գոյատեւեց մինչեւ 1453 թուականը, երբ այն նուաճեցին թուրք-օսմանները։
Բիւզանդական կայսրութեան պատմութեան 1081-1185 թուականներէն մինչեւ ինկած ժամանակահատուածը կը կոչուի «կոմենոսեան դարաշրջան», քանի որ այդ մէկ տարուայ ընթացքին այն կառաւարուած է Կոմենոսներու հարստութեան կողմէ։ Հարստութիւնը ունեցաւ 5 ներկայացուցիչ (Ալեքսիոս Ա, Հովհաննես Բ, Մանուիլ Ա, Ալեքսիոս Բ եւ Անդրոնիկոս Ա), որորնց օրերով կայսրութիւնը ունեցաւ նշանակալից, բայց վերջիվերջոյ անաւարտ ռազմական, տարածքային, տնտեսական եւ քաղաքական դիրքի վերականգնում։
Այս դարաշրջանին Բիւզանդիան խաղաց կարեւորագոյն դեր խաչակիրներու արշաւանքներուն եւ ունեցաւ ահռելի մշակութային եւ քաղաքական ազդեցութիւն Եւրոպայի, Մերձաւոր Արեւելքի եւ Միջերկրական ծովի Վազանի երկիրներուն մէջ։ Ալեքսիոս Ա-ը ունեցաւ կարեւորագոյն դեր խաչակիրներու արշաւանքներու կազմակերպման գործին մէջ, իսկ Հովհաննես եւ Մանուիլ Կոմնենոսները ունեցան մեծ ազդեցութիւն նոր ստեղծուած խաչակիրներու պատմութիննեէրու նկատմամբ։
Այս դարաշրջանը Բիւզանդիոյ եւ Արեւմտեան Եւրոպայի միջեւ կապերու զարգացման կարեւորագոյն փուլն է։ Վենետիկցի եւ այլ իտալացի վաճառականները դարձան մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսի բնակիչներ (մօտ 60-80,000), եւ անոնց ու բազմաթիւ լատին վարձականներու շնորհիւ բիւզանդական, գիտական եւ արդիւնաբերական նուաճումները, մշակոյթը եւ գրականութիւնը տարածուեցան Արեւմտեան Եւրոպայով։ Այս ամենը ունեցան նշանակալից եւ երկարատեւ ազդեցութիւն լատինական Արեւմուտքի վրայ։
Կոմնենոսները մեծ դեր խաղացին նաեւ Փոքր Ասիայի կյանքին մէջ։ վերանուաճելով թերակղզիի մեծ մասը՝ անոնք երկու դարով հետաձգեցին թուրքերու առաջախաղացքը։ Այս ժամանակաշրջանին կառուցուած ամռութիւնները մեծ ազդեցութիւն ունեցան Փոքր Ասիոյ ռելիէֆի կերտման գործին վրայ։
Ծովից ծով Հայաստան
Ծովից ծով Հայաստան գաղափարը կը հանդիսանայ հայկական ժամանակակից ազգայնականութեան տարրերէն մէկը, որու բազմաթիւ ներկայացուցիչներ կը համարեն Ք.Ա․ Ա. դարը` Տիգրանեան Հայաստանի գոյութեան ժամանակը որպէս հայոց պետականութեան ոսկեդար: Տիգրանեան ժամանակաշրջանը հայկական ազգային նոյնականացման գաղափարներուն մէջ ցոյց կը տրուի որպէս Հայաստան ի քաղաքական, մշակութային եւ հասարակական կեանքի ծաղկման գագաթնակէտերէն մէկը, երբ հայեր ը ունեցած են հզօր եւ արդար պետականութիւն:
Հայաստանի բաժանումներէն յետոյ մինչեւ մեր օրերը Ծովից ծով Հայաստանի գաղափարը հայկական մեսիականութեան ենթաբնագրին մէջ դարձած է անկախութեան պայքարի կարգախօս եւ ռոմանթիք պայքարի տարր:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական ազգայնականութիւն
Սամուէլ-Մուրատ Վարժարան (Փարիզ)
Սամուէլ-Մուրատ վարժարան, ամէնօրեայ դպրոց։
Հիմնադրումը
Հիմնադրուած է 1832 թուականին, Իտալիոյ Պադուա քաղաքին մէջ՝ եւդոկացի Սամուէլ Մուրատեանի կտակին համաձայն, Մխիթարեան միաբանութեան նախաձեռնութեամբ։
Տեղափոխումը
1846 թուականին տեղափոխուած է Փարիզ, 1870 թուականին՝ Վենետիկ, միացուած է Ռափայէլեան վարժարանին եւ կոչուած Մուրատ Ռափայէլեան։ Մխիթարեան միաբանները, ստանալով ֆրանսական կառավարութեան համաձայնութիւնը, 1929 թուականին վարժարանը Սամուէլ-Մուրատ անունով բացած են Փարիզի մէջ։
Փակումն ու վերաբացումը
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն փակուած է, վերաբացուած է 1946 թուականին։ 1848-1870 թուականներուն այստեղ կիրառուած է ֆրանսական միջնակարգ դպրոցի ծրագիրը (ուսման տեւողութիւնը վեց տարի), ընդունուած են նախակրթարան աւարտածները։ Այնուհետեւ գործած է ժամանակակից ֆրանսական լիցէյի ծրագիրով։ Շրջանաւարտները ստացած են բարձր աստիճան եւ իրաւունք ունեսան՝ առանց քննութեան ընդունուելու համալսարան։
Մանկապարտէզի բացում
1991-1995 թուականներուն վարժարանին մէջ գործած է երկօրեայ մանկապարտէզ, դասաւանդուած են հայոց լեզու եւ կրօն։ Փակուած է 1995 թուականին՝ նիւթական դժուարութիւններու պատճառով։
1993 թուական
1993 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 93րդ տարին է
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1993 մահեր
Դեկտեմբեր
Ստորոգութիւն:1993
Գլխապտոյտ
Յաւելեալ
Մեր մարմինի ֆիզիքական հաւասարակշռութիւնը կը պահուի շնորհիւ մեր մարմինի երեք հիմնական կեդրոններու բնական գործունէութեամբ։ Այս կեդրոնները հետեւեալներն են.
Լաւապէս հասկնալու համար գլխապտոյտը ընդհանրապէս եւ «ԳԴՆ գլխապտոյտ»-ը՝ մասնաւորապէս, վերոնշեալ երեք կեդրոններու կազմախօսութեան (anatomy) եւ գործունէութեան ձեւերով։
Ներքին ականջ՝
Անիկա կազմուած է՝
Կիսաբոլոր խողովակները անմիջական հաղորդակցութեան մէջ են պարկիկի եւ արգանդիկի հետ։ Պարկիկին եւ արգանդիկին մէջ կը գտնուին ականջակրաքարեր (otoliths), որոնք ուղեղին հաղորդումներ կը ղրկեն մարմինի ուղղաձիգ (vertical) դիրքին մասին։
Ականջակրաքարերը բնական պայմաններու մէջ կը մնան անշարժ, սակայն գլխու որոշ շարժումներով անոնք կրնան տեղափոխուիլ եւ ուղղուիլ դէպի կիսաբոլոր խողովակներ ու խանգարել անոնց գործունէութիւնը եւ յառաջացնել նոպայական գլխապտոյտ։
Աչքեր եւ տեսողութիւն`
Ուղեղին հասած տեղեկութիւնները կը համադրուին աչքերուն եւ տեսողութեան հայթաթած տեղեկութիւններով։
Մկաններու եւ յօդերու զգացողականութիւն (sensation)`
Սրունքներու, բազուկներու եւ վիզի մկաններէն ու յօդերէն որոշ զգացողական հաղորդումներ կ'ուղղուին դէպի ուղեղ։ Այս հաղորդումները կը նպաստեն մարմինի հաւասարակշռութեան պահպանման։
Այս երեք կեդրոններու ներդաշնակ գործելակերպը կը նպաստէ մեր ամէնօրեայ շարժուձեւերուն եւ մեր շրջապատին հետ ունեցած կապակցութեան։ Վերոյիշեալ կեդրոնները կը գործեն անկախ, սակայն միասնաբար անհատը կը պահեն ոտքի եւ արթուն։ Որեւէ խանգարում այս երեքէն մէկուն մէջ՝ կը պատճառէ անհաւասարակշռութիւն եւ թաւալումի խաբկանք։ «ԳԴՆ գլխապտոյտ»-ը ամէնէն յաճախակի գլխապտոյտն է։ Անիկա կը սկսի գլխու անակնկալ շարժումով եւ մանաւանդ անկողինին մէջ ուժգնօրէն մէկ կողմէն միւսը դառնալու ընթացքին։ Անիկա նոպայական, ժամանակաւոր եւ անցողակի գլխապտոյտ է։ Անիկա մտահոգիչ չէ, սակայն ահազանգի կը մատնէ ենթական։ Գլխապտոյտը կը տեւէ քանի մը երկվայրկեանէն մինչեւ քանի մը վայրկեան։
Ե՞րբ կը Պատահի
Գլխապտոյտը կը վերադառնայ ամէն անգամ, երբ գլուխը շարժի եւ կամ որոշ դիրքի մը վրայ պահուի։ «ԳԴՆ գլխապտոյտ»-ը կը պատահի ընդհանրապէս տարեցներու մօտ, սակայն անիկա կրնայ պատահիլ որեւէ տարիքի :
«ԳԴՆ գլխապտոյտ»-ը բնախօսականօրէն (physiologically) կը զարգանայ հետեւեալ ձեւով.
Ներքին ականջի կեդրոնի պարկիկին եւ արգանդիկին մէջ գտնուող շատ մանր ականջակրաքարերը գլխու արագ շարժումով մը կը ձգեն իրենց նստավայրը եւ կը տեղափոխուին կիսաբոլոր խողովակներուն մէջ, ուր ազատօրէն կը շարժին վեր-վար եւ կամ աջ-ձախ, կը կը գրգռեն կիսաբոլոր խողովակներու հաւասարակշռութեան սկզբնական մազմզուքները եւ կը յառաջացնեն անակնկալ, նոպայական, ուժգին, ժամանակաւոր եւ անցողակի գլխապտոյտ։
«ԳԴՆ գլխապտոյտ» ունեցող անձերէն մէկը կը նկարագրէ իր գլխապտոյտը հետեւեալ ձեւով. «Անկողնին մէջ պառկած էի, մարմինով եւ գլուխով կողմնակի դարձայ ու պատահեցաւ անսպասելի, անակնկալ եւ անբնական վիճակ մը: Զգացի, որ առանցքիս վրայ կը թաւալէի եւ զօրաւոր ուժ մը զիս կը քաշէր եւ կամ կը հրէր դէպի անդունդ: Այս զգացումը տեւեց մօտաւորապէս 30 երկվայրկեան, ապա նողկանք ունեցայ եւ փսխեցի»:
Իսկ ուրիշ մը կը նկարագրէ հետեւեալ ձեւով. «Ոտքի կեցած էի, անակնկալ գլուխս ծռեցի դէպի վար եւ փորձեցի գետնէն առարկայ մը վերցնել, անակնկալ գլուխս դարձաւ, հաւասարակշռութիւնս կորսնցուցի եւ անգիտակից ինկայ գետին»:
«ԳԴՆ գլխապտոյտ»-ին կ'ուղեկցին՝ նողկանք, փսխունք, ուժասպառութիւն եւ քրտինք, բայց՝ ոչ լսողական տկարութիւն կամ ականջաբզզիւն։
Անոր պատճառով ենթական կրնայ գետին իյնալ եւ ունենալ մարմնական զանազան տեսակի վնասուածքներ, մասնաւորապէս՝ ոսկրային կոտրուածք։
Յաճախ «ԳԴՆ գլխապտոյտ»-ը կը կրկնուի քանի մը անգամներ մէկ օրուան ընթացքին եւ կրնայ տեւել օրեր եւ շաբաթներ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ Ստորոգութիւն:Մարդկային հիւանդութեան ախտանիշներ
Մարզպետ (մանկավարժ)
Մարզպետ (Ղազար Ղազարեան) (1878, Թամզարա - 1915), ուսուցիչ եւ քաղաքական գործիչ։
Մանուկ հասակէն որբացած՝ կու գայ Կոստանդնուպոլիս եւ Պէզճեան վարժարանին մէջ նախնական կրթութիւնը ստանալէ ետք, հօրեղբայրը զինք կ'ուղարկէ Միւնիխ, ուր կ'աւարտէ իր մասնագիտութիւնը։ Հոնկէ մեկնելով Պուլկարիա՝ պահ մը կը զբաղի ուսուցչութեամբ, ապա իր պատկանած կուսակցութեան՝ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան կողմէ կ'անցնի Պարսկաստան, եւ Խոյի մէջ պատասխանատու ներկայացուցիչ կը կարգուի։ Կը մասնակցի հայ-թաթարական ընդհարումներուն, մանաւանդ զէնքի փոխադրութեանց գործը ստանձնելով։ Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումին՝ կը մեկնի Թուրքիա եւ Բաղէշի մէջ գլխաւորաբար զարկ կու տայ կրթական գործին, մտնելով ամէն խաւէ ներս։ Կու գայ Պոլիս եւ կը վարէ Եէնի Գաբուի դպրոցին տեսչութիւնը քանի մը տարի, ապա Պուլկարիա կ'ուղեւորուի կազմակերպական գործերով։ Ձերբակալուած ու աքսորուած է։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Թամզարա 1878-ին: Մանուկ հասակէն որբացած կու գայ Պոլիս եւ Պէզճեան վարժարանը նախնական կրթիւթիւնը ստանալէ ետք, հօրեղբայրը կ՛ուղարկէ զինքը Միւնիխ, ուր կ՛աւարտէ իր մասնագիտութիւնը (մանկավարժութիւն): Հոնկէ մեկնելով Պուլկարիա՝ պահ մը ուսուցչութեամբ կը զբաղի, յետոյ իր պատկանած կուսակցութեան՝ դաշնակցութեան կողմէ կ՛անցնի Պարսկաստան, եւ Խոյի մէջ պատասխանատու ներկայացուցիչ կը կարգուի. սակայն յաչս պրսկ. կառավարութեան կը ներկայանայ իբր Վէքիլը Խալիֆէ (առաջնորդի փոխանորդ):
Կը մասնակցի Հայ-թաթարական ընդհարումներուն, մանաւանդ զէնքի փոխադրութեանց գործը ստանձնելով: Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումին՝ կը մեկնի Թուրքիա եւ Բաղէշի մէջ գլխաւորաբար զարկ կու տայ կրթ. գործին մտնելով ամէն ներս: Կու գայ Պոլիս եւ կը վարէ Եէնի Գաբուի դպրոցին տեսչութիւնը քանի մը տարի. յետոյ Պուլկարիա կ՛ուղեւորի կազմակերպական գործերով: Ընդհ. պատերազմին սկիզբները մայրաքաղաքը կը վերադառնայ: Սարսափի օրերուն պահուըտած կը մնար. բայց – անձնուրաց եւ այլասէր մարդ – նոր աքսորուած Թաւադեանը դիմումներով փրկելու փութկոտութեամբ՝ դուրս կ՛ելլէ թաքստոցէն ու կամրջին վրայ կը ձերբակալուի : Կէս տարի Կեսարիա տարագիրի կեանք մը բոլորելէ ետք՝ կը յաջողի համոզել Վալին, զինքը Պոլիս վերադարձնելու թէ կարեւոր յայտնութիւններ ունի ընելիք. մանաւանդ երբ Կովկաս երթար՝ Թուրքիոյ ի նպաստ բրօբականտ պիտի ընէր...: Սակայն գալէն քանի մը օր վերջ կրկին կ՛աքսորուի: Թռուցիկի ձեւով հրատարակած է «Զուլումաթի» զինուոր Օհաննէսի կենսագրութիւնը, իսկ Պոլիս Մանկական Աշխարհը: Կը կոչուէր նաեւ «Մարզպետունի»: « Հայկ Առաքելեան» իր աւստր. Հպատակութեան կեղծանունն էր՝ զոր կը գործածէր Պարսկաստան: Երկու անհատ, «մտաւորական»ն ու «հայդուկ»ը, կ՛ապրէին իր մէջ:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Թամզարա ծնածներ