cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Գրիգոր Շէնեան
Հայրենակցական Միութեան ատենապետ եւ Լոս Անճելըսի Հայ Գրողներու միութեան հիմնադիր-փոխատենապետ
1991 թուականէն ի վեր Գրիգոր Շէնեան Լոս Անճելըսի Հայրենակցական միութիւններու միացեալ մարմինի ատենապետն էր, իսկ1993 թուականէն սկսեալ՝ Լոս Անճելըսի Հայ գրողներու միութեան հիմնադիր-փոխատենապետն էր: :
Հրատարակութիւն
Իր թերթին կողքին՝ Գրիգոր Շէնեան հաստատեց մատենաշար մըն ալ ու հրատարակեց չորս տասնեակէ աւելի գիրքեր, որոնց շարքին՝ Լեւոն Շանթի երկերը։
Լոյս ընծայեց նաեւ իր գրչին պատկանող պատմուածքներու եւ յուշերու քանի մը հատորներ, որոնց մէջ առաւելաբար զգալի կը դառնայ Գրիգոր Շէնեանի երգիծական շունչը եւ դիւրասահ լեզուն։ Այդ շարքէն էին.
Առողջական եւ այլ պատճառներով, 2013-ի ամրան Գրիգոր Շէնեան վերջնականապէս դադրեցուց «Նոր կեանք»-ի հրատարակութիւնը։ Մինչ այդ, իր թերթին երէց աշխատակիցներուն մեծ մասը մահացած էր ու այլեւս գրական ամայութիւն մը կը տիրէր իր շուրջ։ Աւելի՛ն. Շէնեան 2015-ին դժբախտութիւնը ունեցաւ կորսնցնելու նաեւ իր կողակիցը՝ Արշօն, որ թերթին վարչական պատասխանատուն եղած էր։
Գրիգոր Շէնեան՝ Մեկենաս
ԵԶՆԻԿ ԲԱԼԻԿ ԲԱԼԱՅԵԱՆի «ԱՌԱԿՆԵՐ» գիրքին մեկենասն է «Նոր Կեանք» շաբաթաթերթի արտօնատէր եւ խմբագիր Պրն. Գրիգոր Շէնեան, նուիրելով այս հատորը իր հանգուցեալ տիկնոջ՝ Արշօ Շէնեանին, որ երկար տարիներ վարչական պատասխանատուն էր եղած էր այդ թերթին։ Այսօր Արշոն չկայ, «Նոր Կեանք»ը՝ նոյնպէս, սակայն Պրն. Շէնեան, որ անցեալին քաջալերած եւ միշտ տեղ տուած էր Եզնիկ Բալիկին առակներուն, այս հատորով 41-ի բարձրացուց «Նոր Կեանք» մատենաշարին թիւը։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Խուան Միրօ
Խուան Միրօ (Joan Mirց i Ferrոյ, ), կատալոնացի իսպանացի նկարիչ, քանդակագործ:
Կենսագրութիւն
1907-1910 թուականներուն սորուած է Պարշելոնայի Խորխէ Գեղեցիկ արուեստներու բարձրագոյն դպրոցին մէջ։ 1919 թուականէն կ'ապրի Փարիզի մէջ։ Սիւրռէալիզմի առաջին ցուցահանդէսի (1925) թուին մասնակից: Միրոյի պարզամիտ, մանկական նկարչութիւնը յիշեցնողը նրբագեղ-դեկորատիւ աշխատանքներուն միահիւսւում են առարկայաձեւ անորոշ մարմիններն ու կենդանակերպ ֆանտաստիկ արարածները («կատալոնեան բնանկար», 1924 ժամանակակէն արուեստի թանգարան, Նիւ Եօրք): 1940-1950-ական թուականներին յարել է աբստրակտ արուեստին:
Նկարազարդումներ, սքէչներ կատարած է խեցեղէնի եւ գորգերի համար, աշխատել մոնումենտալ-դեկորատիւ արուեստի բնագաւառին մէջ (Իւնեսկօ-ի շէնքի խճապատկերները, Փարիզ, 1958):
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Կատալոնացի նկարիչներ Ստորոգութիւն:Իսպանացի նկարիչներ
Գործիական հոլով
Գործիական հոլով, գոյականի հոլովաձեւերէն մին։
Գոյականներու գործիական հոլովը ցոյց կու տայ այն առարկան, որով կամ որուն միջոցով կը կատարուի գործողութիւնը։
Գործիականը կը պատասխանէ որո՞վ, ի՞նչ բանով, ինչո՞վ հարցումներուն։ Կը գրեմ մատիտով, կը ճամբորդենք նաւով, կ'ուրախանանք մանուկներով նախադասութեանց մէջ մատիտով, նաւով, մանուկներով բառերը դրուած են գործիական հոլովով եւ կը ցուցնեն այն իրը (մատիտ, նաւ) եւ անձը (մանուկ), որոնցմով տեղի կ'ունենայ գրելու, ճամբորդելու, ուրախանալու գործողութիւնները։
Գործիական հոլովը կը կազմուի -ով մասնիկով, որ միշտ կը դրուի ուղղականին վրայ՝ աղմուկ-աղմուկով, գինի-գինիով, զաւակներ-զաւակներով, յաղթութիւն-յաղթութիւնով։ Ունինք նաեւ «ութիւն» ածանցով վերջացող բառերու -եամբ վերջաւորութիւնով գրաբար հոլովաձեւը՝ ճոխութիւն- ճոխութեամբ, վեհութիւն-վեհութեամբ։
Սակաւաթիւ գոյականներու գործիականը կրնայ կազմուիլ նաեւ -աւ վերջաւորութիւնով։ Օրինակ՝ պատճառ-պատճառաւ, միջոց-միջոցաւ։
Ստորոգութիւն:Հայոց լեզու Ստորոգութիւն:Հոլովներ
133 (թիւ)
133 (հարիւր երեսուներեք)՝ կենտ եռանիշ բնական թիվ մըն է 132-ի եւ 134-ի միջեւ
Հայ Գիրերու Գիւտ
Հայ գիրերու գիւտ, հայերէնի այբուբենի ստեղծում (ըստ որոշ աղբիւրներու՝ վերականգնում): Տեղի ունեցած է 405 կամ 406 թուականներուն: Հայկական գրային համակարգը՝ 36 տառէ բաղկացած հայերէնի այբուբենը, ստեղծած կամ վերականգնած է Մեսրոպ Մաշտոցը (361-440):
Այբուբենները ստեղծուած են հին ժամանակներուն կամ վաղ միջնադարուն՝ հնագոյն ժողովուրդներու կողմէ: Հայոց գիրը, այդպիսով, ունենալով աւելի քան մէկուկէս հազարամեակի կեանք, ամէնէն երիտասարդներէն մէկն է:
Այբուբենի գիւտը՝ տեղի կ'ունենայ այն ժամանակ, երբ Հայաստան առաջին անգամ բաժնուած էր երկու հարեւաններու՝ Բիւզանդական կայսրութեան ու Սասանեան Պարսկաստանի միջեւ։ Անոր շնորհիւ ժողովուրդի մէջ արմատացաւ քրիստոնէական հաւատքը, որ դեռ մէկ դար առաջ՝ 301 թուականին, ընդունուած էր որպէս հայոց պետութեան պաշտօնական կրօնք, եւ այսպիսով ազգի պահպանումը աւելի ամրապնդուեցաւ: Ծէսերը եւ արարողութիւնները կ'ըլլային ոչ թէ՛ օտար լեզուներով (յունարէն, արամերէն), այլ մայրենի՝ հայոց լեզուով: Այբուբենը, կրելով չնչին փոփոխութիւն (Օ, Ֆ տառերու յաւելում), մինչեւ օրս չէ կորսնցուցած իր արդիականութիւնը:
Իրավիճակը Հայաստանի Մէջ
387 թուականի Հայաստանի առաջին բաժանումէն ետք, հայ նախարարներու կալուածներուն մէկ մասը անցաւ Հռոմէական (395 թուականէն ետք՝ Բիւզանդական կայսրութիւն) կայսրութեան, իսկ արեւելեան մեծ հատուածը՝ Սասանեան Պարսկաստանին: Զրադաշտականութիւն դաւանող Սասանեաններու արքունիքը նպատակ ունէր հայերուն դարձի բերել հեթանոսութեան, կտրել քրիստոնեայ Բիւզանդիայէն ու աստիճանաբար ձուլել պարսիկներու մէջ։ Աւելին, Մեծ Հայքի թագաւորութեան անկումէն ետք (428) Աղուանքին բաժին ինկան Ուտիքը եւ Արցախը, Ատրպատականին՝ Փայտակարանը եւ Պարսկահայքը, Վրաստանին՝ Գուգարքը եւ մասամբ Տայքը: Երկրի վեց նահանգները միաւորուեցան Հայաստանի մարզպանութեան մէջ։ Առաւել հզօր նախարարները՝ Բագրատունիները, Մամիկոնեանները, Արծրունիները եւ Սիւնիները, յանձն առին պետականութեան պահպանման գործը: Անոնց կողքին կանգնեցաւ հայ առաքելական եկեղեցին:
Մեսրոպ Մաշտոց
Մեսրոպ Մաշտոց ծնած է Տարօն գաւառի Հացեկ կամ Հացեկաց գիւղին մէջ 362 թուականին: Երիտասարդ հասակին, կը ստանայ յունական եւ ասորական կրթութիւն եւ գալով Վաղարշապատ, հայոց արքունիքի դպրատան մէջ ծառայութեան կը մտնէ: Ան հոգեւորական կը ձեռնադրուի եւ իր աշակերտներու հետ կ'երթայ Գողթան գաւառ՝ (Նախճաւան գաւառի հարեւան) քարոզելու: Մաշտոցը կը համոզուի, որ երկրին մէջ տիրապետող կրօնական-պաշտամունքային լեզուներով՝ յունարէնով եւ ասորերէնով, հնարաւոր չէ ժողովուրդի մէջ տարածել քրիստոնէութիւնը, չնայած արդէն 100 տարի անցած է քրիստոնէութեան ընդունման, ժողովուրդի մեծ մասը դեռ կը պահպանէր հեթանոսական կրօնքն ու սովորոյթները, քանի որ նոր կրօնը անհասկանալի էր ժողովուրդի լայն զանգուածներուն: Քրիստոնէութեան դիրքերը կարելի էր ամրապնդել միայն այն ժամանակ, երբ եկեղեցական արարողութիւնները կը կատարուէին մայրենի լեզուով՝ հայերէնով, իսկ ատոր համար անհրաժեշտ էր սեփական գիրերու գոյութիւնը: Անհրաժեշտ էր հայերէնի թարգմանել «Աստուածաշունչ»-ը եւ քրիստոնէական գրականութիւնը, եւ այդպիսով քրիստոնէութիւնը հասանելի դարձնելով ամբողջ ժողովուրդին: Հայոց այբուբենի ստեղծումը, բացի քրիստոնէութիւնը ամրապնդելէ, անհրաժեշտ էր հայոց բազմադարեան ժողովրդական վէպերն ու երգերը եւ այլ ստեղծագործութիւնները գրի առնելու համար:
Մաշտոց կը վերադառնայ Վաղարշապատ, ուր կաթողիկոս Սահակ Պարթեւը նոյնպէս կը մտածէր հայոց գիրեր ստեղծելու մասին: Վռամշապուհ Արշակունի (389-415) արքայի օգնութեամբ նախ կը բերուին Դանիէլեան գիրերը, սակայն շուտով կը համոզուին, որ ատոնք չեն համապատասխաներ հայերէնի հնչիւնային համակարգին: Հայոց գիրերը ստեղծելու նպատակով, Մեսրոպ Մաշտոց իր աշակերտներուն հետ կը սկսի իր ուղեւորութիւնը դէպի Ասորիքի Ամիտ, Եդիսիա եւ Սամոսատ քաղաքները, կ'ուսումնասիրէ օտարալեզու մատեանները, կը խորհրդակցի ասորի եւ յոյն գիտնականներու հետ եւ 405 թուականին կը ստեղծուին հայոց գիրերը: Ըստ աւանդութեան՝ ան պահ մը հայեացքը կը թեքէ այն մագաղաթին վրայէն, որուն վրայ կը գրէր, եւ կը նկատէ ձեռք մը (Աստուծոյ ձեռքը), որ ձախէն աջ կը գրէր այբուբենի տառերը: Գիւտէն ետք Մաշտոց կ'երթայ Սամոսատ, ուր կը յանձնարարէ Հռոփանոս անունով յոյն գեղագրի մը ձեւաւորել իր ստեղծած տառերը: Այնտեղ ալ ան թարգմանած է «Առակաց գիրքէն» առաջին հայերէն նախադասութիւնը՝
Նոր այբուբենի 36 տառերը ամբողջովին կ'արտայայտէին հայերէնի հնչիւնական համակարգը: Տակաւին Ասորիքի մէջ՝ Մաշտոցն ու անոր աշակերտները կը սկսին թարգմանել «Աստուածաշունչի» որոշ հատուածներ: Վաղարշապատի մէջ՝ Ռահ (Երասխ) գետի ափին, Մեսրոպ Մաշտոցն ու անոր աշակերտները դիմաւորուեցան ճոխ ընդունելութեամբ: Զայն դիմաւորելու համար անոր ընդառաջ եկած էր Վռամշապուհ թագաւորը՝ հայոց աւագանիին եւ ժողովուրդի բազմութեան ուղեկցութեամբ:
Դպրոցներ
Մեսրոպ Մաշտոց մեծ գործունէութիւն ծաւալեց նաեւ վրաց եւ աղուանական գիրերը ստեղծելու գործընթացին մէջ։ Ուղեւորուելով Վիրք եւ Աղուանք, այն տեղի գիտնականներուն հետ համագործակցելով, կը ստեղծէ վրաց գիրերը եւ գիրեր՝ գարգարացիներու լեզուին համար, որոնք սովորաբար կը կոչուէին աղուանական:
Հեթանոսութեան ժամանակ մեհենագիրերու կիրառութիւնը կեդրոնացած էր միայն սրբատեղիներուն մէջ, իսկ քրիստոնէութիւնը՝ ժողովրդական լայն զանգուածներուն մատչելի դարձուց կրթութիւնը: Մաշտոցը կը շրջէր գաւառներու մէջ ու դպրոցներ կը բանար: Սահակ Պարթեւ կաթողիկոսը կը մնար Վաղարշապատի արքունիքին մէջ՝ նախարարներուն սորվեցնելու համար հայերէն գիրերը: Մշակութային այդ շարժումը յայտնի է «ոսկեդար» անունով :
Մեսրոպ Մաշտոց մահացաւ 440 թուականին եւ թաղուեցաւ Ամատունիներու տոհմական կալուածի՝ Օշական գիւղին մէջ։ Անոր գերեզմանին վրայ սկիզբը՝ մատուռ, այնուհետեւ` եկեղեցի կառուցուեցաւ: Իրմէ առաջ իր մահկանացուն կը կնքէր անոր հովանաւոր ու գործի օգնական կաթողիկոս՝ Սահակ Պարթեւը :
Թարգմանական Գրականութիւն
Հայերէնի այբուբենի կիրառութիւնը պատճառ դարձաւ ժողովուրդի մէջ քրիստոնէութեան տարածման ու անոր վարդապետութեան քարոզչութեան, որ մինչ այդ կը կատարուէր յունարէնով կամ ասորերէնով` մնալով անհասկնալի: Հոգեւորականութեան մէջ զգալի մասը կը կազմէին օտարազգիները:
Թարգմանական գրականութեան առաջնեկը հայերէն Աստուածաշունչն էր` Մեսրոպ Մաշտոցի ու Սահակ Պարթեւի ղեկավարութեամբ: Ուսումնասիրողները զայն կ'անուանէին «Թագուհի թարգմանութեանց»: Այնուհետեւ անոնք սկսան հայերէն թարգմանել Հին աշխարհի նշանաւոր շատ հեղինակներու գործերը: Բնութագրելով անոնց գործունէութիւնը՝ 20-րդ դար դարու հայ պատմաբան Լէօն  նշած է.
Հին հայերէնը՝ գրաբարը, որ արդէն մեծապէս մշակուած էր հեթանոսական մեհեաններուն մէջ, սկզբէն իսկ դրսեւորեց գրական լեզուի ճկունութիւնն ու գեղեցկութիւնը՝ վաստակելով «ոսկեդարեան» լեզու անունը: Թարգմանական գրականութեան, ըստ ամենայնի, զարգացումը զարկ տուաւ նաեւ հայոց լեզուով ազգային պատմագրութեան ու գրականութեան զարգացման: Պետականութիւնը կորսնցնելէ ետք (428) ան դարձաւ հայութիւնը միաւորող հզօր միջոց :
Պատմագրութիւն
Հայ պատմագրութեան առաջին աշխատութիւնները գրուած են 5-րդ դարուն: Ագաթանգեղոսը Հայոց Դարձին նուիրուած աշխատութիւնը գրած է 4-րդ դարուն, սակայն անիկա ըլլալով Գրիգոր Լուսաւորիչի վարքը, 5-րդ դարուն հարստացուած է վերջինիս վարդապետութեամբ եւ մեզի հասած է այդ վիճակով: Ագաթանգեղոսը, Փաւստոս Բուզանդը եւ Ղազար Փարպեցին, մէկը միւսին շարունակելով, մեզ հասցուցած են հայոց 3-5-րդ դարերու պատմութիւնը:
Ագաթանգեղոս՝ պատմական տեղեկութիւններուն զուգահեռ, կը ներկայացնէ քրիստոնեայ սուրբերու կեանքը: Անոր պատմութիւնը հարուստ նիւթ կը բովանդակէ հայոց հեթանոսական կրօնի վերաբերեալ: Ագաթանգեղոսի պատմութիւնը շարունակած է Փաւստոս Բիւզանդը՝ գրի առնելով 4-րդ դարու 30-ական թուականներէն մինչեւ 387 թուական տեղի ունեցած իրադարձութիւնները: Հեղինակը փառաբանած է հայ ժողովուրդի ազատասիրական ոգին, նկարագրած՝ անոր կռիւները պարսկական զօրքերու դէմ, Հռոմէական կայսրութեան եւ Սասանեան Պարսկաստանի միջամտութիւնները Հայոց թագաւորութեան ներքին գործերուն: Ան իր պատմութիւնը կ'աւարտէ 387 թուականին՝ Հռոմի եւ Պարսկաստանի միջեւ Հայոց թագաւորութեան բաժանումով:
Ղազար Փարպեցին կը ներկայացնէ 4-րդ դարու վերջաւորութեան եւ 5-րդ դարու պատմութիւնը:
Պատմիչը արժէքաւոր եւ արժանահաւատ տեղեկութիւններ պահպանած է Վարդանանց եւ Վահանեանց պատերազմներու մասին:
Հայոց լեզուով գրած 5-րդ դարու առաջին մատենագիրը, Կորիւնն է, որ կու տայ Մեսրոպ Մաշտոցի վարքը եւ հայոց գիրերու ստեղծման պատմութիւնը: Եղիշէն, նկարագրած է պարսկական տիրապետութեան դէմ Վարդան Մամիկոնեանի գլխաւորութեամբ բռնկուած ժողովրդական ապստամբութիւնը:
Պատմահայր Մովսէս Խորենացին կ'առանձնանայ հայ պատմագիրներու շարքին մէջ։ Սահակ Բագրատունիի թելադրանքով գրուած անոր «Պատմութիւն Հայոց»-ը զարմանահրաշ ստեղծագործութիւն մըն է, որ կ'ընդգրկէ հայոց պատմութիւնը՝ սկսած մեր ժողովուրդի ծագումէն մինչեւ Ե. դարու կէսերը: Հայոց Պատմահայրը միացուցած է եւ սերունդներուն ձգած է հայ ժողովուրդի առաջին ամբողջական պատմութիւնը, որ բաժնած է երեք գիրքերու.
Մովսէս Խորենացիի՝ «Պատմութիւն Հայոց»-ը ամբողջ միջնադարուն, ծառայած է իբրեւ դասագիրք, որով հայրենասիրական ոգիով դաստիարակուած են հայ ժողովուրդի տասնեակ սերունդներ: Ան անուանուած է «Մեծն Քերթող», «Քերթողահայր», այսինքն՝ մեծ իմաստուն եւ բանաստեղծ: Պատմահօր անունը յայտնի է ամբողջ աշխարհին, իսկ անոր գործը թարգմանուած է աշխարհի բազմաթիւ լեզուներով:
Ուշագրաւ է նաեւ Պատմահօր՝ հայ ժողովուրդին տուած գնահատականը, երբ կը դիմէ հայոց մարզպան Սահակ Բագրատունիին.
Մովսէս Գորգիսեան
Մովսէս Գորգիսեան, հայ քաղաքական գործիչ, հրապարակախօս, Արցախեան շարժման առաջնորդներէն մին։
Կեանք եւ գործունէութիւն
1979-ին աւարտած է թիւ 158 միջնակարգ դպրոցը: 1980-ին ընդունուած է Խաչատուր Աբովեանի անուան մանկավարժական հիմնարկ:
1984-ին աւարտած է Երեւանի մանկավարժական հիմնարկի մշակոյթի բաժնի բեմադրութեան ճիւղը:
1984-1986 թուականներուն ծառայած է խորհրդային բանակի մէջ:
1987 թուականէն մասնակցած է ազգային ազատագրական պայքարին` հանրահաւաքներ, ելոյթներ, ցոյցեր, երթեր:
Ազգային զարթոնքի շրջան՝ 1988-90 թուականներուն, Գորգիսեան խմբագրած է «Հրապարակայնութիւն», այնուհետեւ` «Հայրենիք» քաղաքական ամսագրերը, հրատարակած` «Մեղադրուում են» եւ «Ազատութեան ասպետը» ժողովածուները :
Առաջիններէն եղած է, որ պայքարով դուրս եկած է Խորհրդային Միութեան դէմ։ Պարոյր Հայրիկեանի, Անդրանիկ Մարգարեանի, Աշոտ Նաւասարդեանի հետ միասին եղած է 1967 թուականին. Հայկազ Խաչատրեանի ստեղծած Ազգային Միացեալ Կուսակցութեան (ԱՄԿ) գաղտնի կազմակերպութեան անդամ ։
1986-1987 թուականէն աշխատած է Գորիսի դրամատիկական թատրոնին։ 1987 թուականին սեպտեմբերին ԽԸՀՄ տարածքին մէջ առաջին բացայայտ գործող քաղաքական այլընտրանքային կազմակերպութեան՝ Հայրիկեանի ստեղծած Ազգային ինքնորոշման միավորման (ԱԻՄ) վարչութեան անդամ էր։
Արցախեան շարժման առաջնամարտիկներէն էր։ Առաջինն էր, որ 1988 թուականին Մայիս 28-ին Ազատութեան հրապարակին եռագոյնը ծածանեց։ Ստեղծած է «Անկախութեան բանակ» ջոկատը որպէս ապագայ ազգային բանակի հիմք։
1990 թուականին զոհուած է Երասխի պաշտպանութեան ժամանակ։
1996, Սեպտեմբեր 20-ին ՀՀ նախագահ Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի հրամանով արժանացած է Ազգային հերոսի կոչման։ Թաղուած է Ծիծեռնակաբերդ:
Մովսէս Գորգիսեանի կնքահայրը եւ գաղափարական կերտողն էր Յակոբ Թաեւոսեան:
Թրուպատուր
Թրուպատուր, 11-13-րդ դարերուն Ֆրանսայի հարաւը՝ Փրովանսի մէջ հանդէս եկած բանաստեղծ-երգիչներ, որոնք տուեալ ժամանակի եւրոպական քաղաքակրթութեան առաջատարերէն էին։
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
11-13-րդ դարերուն Ֆրանսայի մէջ ժողովուրդական բանաստեղծութեան եւ եկեղեցական գրականութեան կողքին եւ ատոնց ազդեցութեամբ առաջ եկաւ նաեւ գրական երրորդ հոսանքը՝ ասպետական բանաստեղծութիւնը։ Ծնունդ առաւ անհատական քնարերգութիւնը, որ իր ամենավառ արտայայտութիւնը գտաւ թրուպատուրներու երգերուն մէջ։ Թրուպատուրները հանդէս եկան Փրովանս մէջ։ Առաջին գրական լեզուն նորագոյն ազգերու մէջ մշակուեցաւ Փրովանսի մէջ, որ մատուցեց ինքնատիպ ու անկրկնելի քնարերգութիւն։
Պահպանուած են 2500-էն աւելի երգեր, որոնք կը վերագրուին շուրջ 500 թրուպատուրներու, որոնցմէ 30-ը կանայք են։ Առաւել նշանաւոր թրուպատուրներու թիւը կը հասնի չորս տասնեակի։ Այդ բանաստեղծներու մէջ եղեր են 4-5 արքաներ, քանի մը տասնեակ խոշոր աւատատէրեր, ինչպէս եւ ռամիկ խաւի մարդիկ։ Սակայն թրուպատուրական բանաստեղծութեան հիմնական օճախը ասպետական միջավայրն էր։ Թրուպատուրներու բանաստեղծութեան վրայ նկատելի է թէ' Փրովանսալական ժողովուրդական բանարուեստի եւ թէ' Արեւելքի, յատկապէս արաբաանդտալուզեան բանաստեղծութեան ազդեցութիւնը։ Այնուամենայնիւ թրուպատուրներու  բանաստեղծութիւնը խիստ ինքնատիպ է ու անհատական։
Անոնց սիրերգութեան մեջ արտայայտուեր է սիրոյ Քուրթուազական (պալատական, նրբակիրթ) ընկալումը։ Անոնք կ'աստուածացնէին սիրած կնոջը՝ Տոննային, որ, որպէս օրէնք, ամուսնացած կին էր։
Թրուպատուրները մեր հին գուսաններու նման կը յօրինէին թէ' երգերու բնագիրերը եւ թէ' մեղեդիները եւ իրենք ալ կը կատարէին երաժշտական գործիքներու նուագակցութեամբ։ Անոնք դուրս կու գային մրցավէճերու, հրապարակային ելոյթներու։
Մեր օրերը հասած բնագիրերուն մէջ կան 900-ի հասնող տաղաչափական ձեւեր։ Նախասիրած տաղաչափական ժանրերն էին քանցոնը (երգ), ողբը, ալպան (ցայգերգ), բասթորելը (հովերգ), թենցոնը (վիճերգ), պալլատը (պարերգ) ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսիական գրականութիւն Ստորոգութիւն:Միջնադարի մշակոյթ Ստորոգութիւն:Թափառական արուեստագէտներ արթիսթներ Ստորոգութիւն:Միջնադարեան գրականութիւն
Եդեսիոյ Կոմսութիւն
Եդեսիոյ կոմսութիւն (Comitatus Edessanus),միջնադարեան պետութիւն հիւսիսային Միջագետքի եւ Հայկական լեռնաշխարհի հարաւ-արեւմուտքի մէջ 1098-1150 թուականներուն: Հիմնադրած է Բալդուին Բուլեօնցին 1098 թուականին՝ խաչակրաց առաջին արշաւանքի ժամանակ: Երկիրը կառավարած են ֆրանսական ծագում ունեցող Բուլեօնցի եւ դը Կուրտենէ ազնուական ընտանիքները: Տարածքը կազմած է առաւելագոյնը 35 000 քառ. քմ՝ ժոսլին I կոմսի օրով (1118-1131):
Պատմական ակնարկ
Եդեսիոյ անկումէն ետք, որուն նուիրուած է ներսէս Շնորհալիի «ողբ Եդեսիոյ» պոէմը, իշխանութիւնը ձեւականօրէն կը շարունակէ գոյութիւն ունենալ: Նոր կեդրոն կը դառնայ Տուրբեսելի բերդը: Միաժամանակ կոմսութեան տիրոյթներու մէկ մաս կ'անցնի բիւզանդական կայսրութեան: 1150 թուականէն պետութիւնը կը մտնէ Զանգիներու ամիրայութեան կազմի մէջ:
Եդեսիոյ կոմսութիւնը առաջին խաչակրաց պետութիւնն էր, որ հիմնադրուած էր առաջին խաչակրաց արշաւանքի ընթացքին: Ան թէեւ իշխանութիւն կը կոչուէր, սակայն վասալական կախման մէջ չէր գտնուեր որեւէ թագաւորութենէ կամ կայսրութենէ: Անոր բնակչութեան հիմնական մասը կազմած էին քրիստոնէադաւան հայերը, Ասորիները եւ յոյները: Բնակչութեան այս կազմը կը շարունակէր մնալ այսպիսին մինչեւ Առաջին համաշխարհային պատերազմը, որուն ընթացքին տեղի ունեցաւ Հայոց ցեղասպանութիւնը: Եդեսիայէն ոչ հեռու հիմնադրուած Ուռհայ կամ Ուրֆայ (Շանլիուրֆայ) քաղաքը այժմ հոն կը բնակին գերազանցապէս իսլամադաւան քիւրտեր ու թուրքեր:
Հիմնադրում
1098 թուականին Բալդուին Բուլեօնցին, հետեւելով Թանկրեդ Տարենտացուն, որ շարժած էր դէպի հարաւ՝ Անտիոք եւ Երուսաղէմ, առանձնացաւ խաչակիրներու բանակէն, անցաւ Կիլիկիա, իսկ այդտեղէն ուղղուեցաւ դէպի Եդեսիա: Մինչեւ Եփրատ գետի հատուածին մէջ Բալդուինի խաչակիրներու յայտնուիլը, այդտեղ կար եդեսիոյ հայկական իշխանութիւնը, որուն տնտեսութեան գլխաւոր ճիւղը տարանցիկ առեւտուրն էր: Գիեոմ Տիւրոսցին կը գրէր, որ քաղաքին մէջ կ'ապրէին երկու ազգերու՝ հայերու եւ «քաղդէացիների» առեւտրային զոյքի ներկայացուցիչները :
11-րդ դարու ամբողջ 90-ական թուականները եղած են առաւել դժուար Եդեսիոյ իշխանութեան համար, որ դարձած էր ռազմական կեդրոն Անտիոքի, Հալէպի, Սամոսատի եւ Հիսանկեյֆի տիրակալներու համար: Ներքաղաքական անկայուն դրութիւնը, ինչպէս նաեւ ուժեղ բանակի բացակայութիւնը ստիպեց քաղաքի իշխաններուն հզօր հովանաւոր փնտռել : Հայ բնակչութիւնը սկզբնապէս խաչակրաց արշաւանքի մասնակիցներուն համարած էր, եթէ ոչ ազատարարներու, այլ դաշնակիցներու, որոնք կարնան դիմակայել Սելճուքներուն : Ճիշդ այս պատճառով ալ, Բալդուին Ֆլանդրացի, 200 ասպետներու հետ Եփրատ գետի աւազանին մէջ յայտնուելէ, Եդեսիոյ Թորոս իշխանը, տասներկու իշխաններու ճնշման ներքեւ կը հրաւիրէ անոր եւ կ'որդեգրէ, այդպիսով համաձայնելով կիսել քաղաքի կառավարումը եւ եկամուտները : Միջնադարեան ժամանակագիրը նշած է, որ ասպետը տեղափոխուեցաւ դէպի Եփրատ, «ստանալով հրաւէր Հայաստանէն, ուր ան կը տիրէր Թելբաշիրին ու Ռավենդանին, եւ իրեն ենթարկեց այդ ամբողջ երկիրը» :
Որոշ ժամանակ ետք, Մարտ 1098-ին, տասներկու իշխաններու խորհուրդը, Թորոս իշխանի հոգեզաւակի՝ Բալդուին Երուսաղեմցիի օգնութեամբ յեղաշրջում կը կատարէ : Թորոսն ամրացաւ քաղաքի միջնաբերդին մէջ եւ խոստացաւ յանձնել զայն, եթէ երաշխաւորեն իր անվտանգ ելքը դէպի Մալաթիա, որուն կառավարիչ Գաբրիէլը իր ազգականն էր: Բալդուին I Երուսաղեմցին, սուրբ մասունքներու վրայ երդուելով, խոստացաւ անոր ազատ արձակել եւ խնայել կեանքը: Թորոսը, հաւատալով խոստումներուն, բացաւ ամրոցի դարպասները, որմէ ետք մահապատժի ենթարկուեցաւ: Այդպիսով, յեղաշրջումէն ետք տեղի ունեցաւ «հայկական պետութեան վերափոխումը ֆրանս-հայկականի», որուն գլուխը Բալդուինն էր : Այսպէս ստեղծուեցաւ Խաչակրաց առաջին պետութիւնը՝ Եդեսիոյ կոմսութիւնը:
1100 թուականին եղբօր՝ Գոթֆրուա Բուլիոնցիի մահէն ետք, Բալդուինը ժառանգեց Երուսաղէմի թագաւորութեան գահը, իսկ անոր նախկին տիրոյթները անցան անոր ազգական եղբայր Բալդուին տը Բուրին: Անոր կը միանայ նաեւ Ժոսլեն տը Կուրտենեն, որուն կը պատկանէր Եփրատի ափին գտնուող Տուրբեսել քաղաքը:
Եդեսիոյ քրիստոնեայ կառավարիչները սերտ կապերու մէջ էին իրենց մօտ հարեւան Կիլիկեան թագաւորութեան հետ, եւ այդ միութեան ամրապնդման համար յաճախ անոնք կ'ամուսնանային հայ արքայադուստրերու հետ: Այսպէս, Բալդուին I-ը, որու կինը Գուտուերան մահացած էր 1097 թուականին Մարաշի մէջ, կ'ամուսնանայ Արդայի՝ Կիլիկիոյ Ռուբինեան իշխան Կոստանդին Ա-ի թոռան հետ: Բալդուին տը Բուրը ամուսնացաւ Մորֆիայի՝ Մալաթիայի իշխանուհիի հետ, իսկ Ժոսլեն տը Կուրտենեն՝ Կոստանդինի դուստր Բեատրիսի հետ:
Պատմութիւն
Բալդուին II անուան ներքեւ անցնելով Եդեսիոյ գահին՝ Բալդուին տը Բուրը ներգրաւուեցաւ հակամարտութիւններու մէջ Հիւսիսային Սուրիոյ եւ Փոքր Ասիոյ մէջ: 1103 թուականին ան օգնեց Բոհեմունդ I-ին՝ Անտիոքի դուքսին, փրկագինով ազատիլ, որուն գերի տարած էր Դանեշմանդի ամիրան, իսկ անկէ ետք, երբ 1104 թուականին Եդեսիան յարձակման ենթարկուեցաւ Մուսուլի զօրքերու կողմէն, Հառանի ճակատամարտին Բալդուինը եւ Ժոսլենը գերի ինկան Սելճուքներուն մօտ: 1104-1108 թուականներուն Եդեսիոյ կոմսութիւնը միացած էր Անտիոքի դքսութեան: Այդ ժամանակ ալ կոմսութեան տարածքէն անջատուեցան Մարաշը եւ Դուլուկը :Մինչեւ 1108 թուականին գերիներու ազատումը, գահի խնամակալն էր Բոհեմունդի եղբայր թանկրեդ Տարենտացին: Ազատելով՝ Բալդուինը ստիպուած եղաւ ուժով ետ բերել իր օրինական տիրոյթները, որուն իբր հետեւանք Թանկրեդը հեռացուեցաւ Եդեսիայէն, չնայած անոր համար Բալդուինը ստիպուած էր ժամանակաւորապէս միաւորուիլ որոշ տեղական իսլամ կառավարիչներու հետ:
1100 թուականին Եփրատէն արեւելք ինկած բոլոր տարածքները նուաճուեցան Մոսուլի աթաբեկ Մահմուդի կողմէն: Եւ չնայած անոր, որ Եդեսիան եւ մնացած լաւ ամրացուած քաղաքները դիմակայեցին իսլամներու գրոհներուն, սակայն կոմսութեան տարածքը «աւերուեցաւ եւ ամայացաւ» :
1116-1117 թուականներուն հայ իշխաններու տարածքներու նուաճման հաշուին կոմսութեան տարածքը զգալիօրէն ընդարձակուեցաւ: Վասիլ Տղայէն գրաւուեցաւ Ռաբանը, Քեսուն ի բերդը, Հռոմկլան, Բեհեսնին, եւ պէտք է յիշել Հիսն Մանսուրը: Պիրէն աքսորուեցաւ իշխան Ապլղարիբ Պահլաւունին, որուն տիրոյթները բռնակցուեցան կոմսութեան: Աքսորի ենթարկուեցաւ նաեւ Փոքր Ասիոյ մէջ խաչակիրներու ուղեվար եւ օգնական, Գուրիսի իշխան Բագրատ Կամսարական :
1118 թուականին բալդուին I-ի մահէն ետք Բալդուին II-ը հռչակուեցաւ Երուսաղէմի թագաւոր, չնայած անոր, որ ամենամօտ ազգականը, որուն վերապահուած էր գահի ժառանգութիւնը, Բալդուինի եղբայր Էստաշ III Բուլեօնցին էր: 1119 թուականին կոմսի տիտղոսը յանձնուեցաւ Ժոսլեն դը Կուրտենէին: 1122 թուականին Ժոսլենը կրկին գերի ինկաւ իսլամներու ձեռքը: Որպէսզի ապահովէ Եդեսիոյ անվտանգութիւնը, Բալդուինը ուղեւորուեցաւ դէպի հիւսիս, բայց ան նոյնպէս գերի ինկաւ երբ կոմսութեան սահմանը հասաւ: Երկուքն ալ, սակայն շուտով ազատեցան. Ժոսլենը՝ 1123 թուականին, իսկ Բալդուինը՝ մէկ տարի ուշ:
Յովհաննէս II Կոմնենոս
1137 թուականին Անտիոքի պարիսպներուն մօտեցան բիւզանդական կայսր Յովհաննէս II Կոմնենոսի զօրքերը: Ան որոշած էր Ռայմունդէն ստանալ 1108 թուականի սատանայի պայմանագրի հաստատումը, որուն համաձայն քաղաքը դարձաւ կայերական աւատ, իսկ իշխանը խոստացաւ ռազմական օգնութիւն ցուցաբերել եւ ենթարկել տեղի Կոստանդնուպոլսոյ եկեղեցւոյ :
Բիւզանդացիները դիւրութեամբ յաջողեցան կոտրել դիմադրութիւնը, եւ քաղաքը բացաւ իր դարպասները: Բասիլեւսին հաւատարմութեան երդում տուին, Անտիոքի մէջ յայտնուեցաւ ուղղափառ պատրիարք, իսկ քաղաքի միջնաբերդի վրայ կախուեցաւ կայսերական դրօշը: Փոխարէնը Յովհաննէսը խոստացաւ Ռայմունդին վերադարձնել իսլամադաւաններուն կողմէ գրաւուած շրջակայ քաղաքները :
Մարտ 1138 թուականի վերջաւորութեան Յովհաննէսը արշաւանքի ելաւ խաչակիրներու գլխաւոր հակառակորդի՝ Մոսուլի ամիրայ Իմադ ալտին Զանգիի դեմ: Կայսրին միացան նաեւ Ռայմունդը եւ Եդեսիոյ կոմս Ժոսլեն II-ը, ինչպէս նաեւ տաճարականներու զօրախումբը : 8 Ապրիլ-ին գրաւուեցաւ Պիզա քաղաքը, 20 Ապրիլ-ին սկսաւ Սեզերա քաղաքի պաշարումը, ուր դիմադրութիւն ցոյց տուաւ միայն միջնաբերդը: Զանգին սկսաւ կեղծ լուրեր տարածել Իրանի, Իրաքի եւ Անատոլուի իսլամադաւան կառավարիչներու բանակներու մօտեցման մասին՝ խուսափելով բաց ընդհարումներէն: Այդ իսկ պատճառով հռոմէացիները սկսան արագ անոր հետ հաշտութիւն կնքել, որուն հետ անոնք դրամական փոխյատուցում ստացան, իսկ նուաճուած քաղաքները յանձնուեցան քրիստոնեայ կառավարիչներուն :
Հաշտութեան կնքումէն ետք, 1138 թուականին Յովհաննէս յաղթական մուտք գործեց Անտիոք, որմէ ետք պարոններու ժողով կազմակերպեց: Այդ ժողովին ընթացքին ան յայտարարեց այն մասին, որ ռազմական գործողութիւնները աւարտած չեն, եւ անոնց յաջողութեամբ կատարման համար քաղաքը պէտք է յանձնել Բիւզանդիոնի կառվարմանը: Ժոսլենը լատինացիներիու մէջ խօսակցութիւն տարածեց, ըսելով թէ Յովհաննէսը պատուիրած է անոնց աքսորել Անտիոքէն, այնտեղ ձգելով միայն յոյն բնակչութեան: Համազգային զայրոյթը անակնկալի բերաւ բասիլեւեւսին, եւ ան բանարարուեցաւ միայն Եդեսիոյ կոմսութեան եւ Անտիոքի դքսութեան տուած հաւատարմութեան երդումով :
Կոմսութեան անկումը
1131 թուականին Ժոսլեն դը Կ ուրտենէն ինկաւ մարտի դաշտին վրայ: Անոր յաջորդեց որդին՝ ժոսլեն II-ը: Այդ ժամանակ Իմադ ալդին Զանգիի կողմէն սպառնալիք կախուած էր կոմսութեան գլխուն, որ իր տիրապետութեան ներքեւ միաւորած էր Հալէպը եւ Մոսուլը: Ժոսլեն II-ը բաւականաչափ ուշադրութիւն չյատկացուց կոմսութեան սահմաններուն ապահովութեան, քանի որ խիստ զբաղած էր տրիպոլիի հետ վէճերով, այդ պատճառով ալ, հարկ եղած ժամանակ հարեւաններէն օգնութիւն չստացաւ: 1144 թուականին Զանգին շրջապատեց Եդեսիան: Եդեսիոյ պաշարումը ընդամէնը մէկ ամիս տեւեց, եւ նոյն թուականի 24 դեկտեմբեր-ին քաղաքը ինկաւ: Ժոսլենը շարունակեց պաշտօնապէս մնալ որպէս Եդեսիոյ կոմս, եւ նաեւ կը կառավարէր կոմսութեան մնացորդները եւ Տուրբեսել քաղաքը: 1146 թուականին ստրուկի ձեռքով Զանգիի մահէն ետք ան փորձեց վերադարձնել իր կորսնցուցած տարածքները, սակայն, պարտութիւն կրելով Նուր ալ-դին Մահմուդէն, հազիւ փրկուեցաւ գերեվարումէն: 1150 թուականին ան, միեւնոյնն է, գերի ինկաւ իսլամներուն մօտ եւ պահուեցաւ Հալէպի մէջ մինչեւ իր մահը (1159): Անոր կինը վաճառեց Տուրբեսել քաղաքը եւ յարակից հողերը Բիւզանդիոնի կայսր մանուիլ Կոմնենսոսին, սակայն մէկ տարի ետք անոնք գրաւուեցին Նուր ադ-դինի կողմէն:
Աշխարհագրութիւնը եւ բնակչութիւնը
Իր չափերով կոմսութիւնը կը գերազանցէր խաչակիրներուն, Մերձաւոր Արեւելքի միւս նուաճումներուն, բայց, նոյն պահուն, ամէնէն քիչ բնակուած եւ ելք չունէր դէպի ծով: Միայն քաղաքի բնակչութիւնը չէր գերազանցեր 10 000-ը, սակայն մնացած տարածքներուն մէջ գոյութիւն չունէին այլ բնակավայրեր, բացի ամրոցներէն:
Իր լաւագոյն ժամանակաշրջանին Եդեսիոյ կոմսութեան տարածքը կը մնար արեւմուտքէն՝ Անտիոքի եւ Կիլիկիոյ սահմաններէն մինչեւ Եփրատը՝ արեւելք: Հարաւէն կոմսութիւնը սահմանած էր հզօր իսլամական պետութիւններ Հալէպին ու Մոսուլին, իսկ հիւսիսէն սահմանը կը հասնէր մինչեւ Արածանի գետ:
Կոմսութեան բնակչութիւնը կազմուած էր միաբնակ-քրիստոնեայ ասորիներէ եւ հայերէ, ինչպէս նաեւ անոր տարածքին մէջ կը բնակէին փոքրաթիւ իսլամներ եւ ուղղափառ յոյներ:
Տուրբեսելի (Թել Պաշիր) իշխանութիւն
Տուրբեսելի իշխանութիւնը Եդեսիոյ կոմսութեան առաջին աւատներէն էր: Թել Պաշիր քաղաքը գրաւուած է Եդեսիոյ առաջին կոմսի կողմէն, Եդեսիոյ գրաւումէն քիչ աւելի առաջ, 1098 թուականի վերջին եւ յանձնուած է վասալային կառավարման տեղական աւատատէրերէն մէկուն, Ֆեր անունով: Ժոսլեն տը Կուրտենէն, մինչեւ որ Եդեսիոյ կոմս դարձաւ, եղած է Տուրբեսելի իշխան, կառավարելով Եփրատէն արեւմուտք ինկած տարածքները: Եդեսիայ կորուստէն ետք Ժոսլեն II-ը վերադարձաւ Տուրբեսել ամրոց, որ աւելի կանուխ պատկանած էր իր հօրը, իսկ անոր մահէն ետք քաղաքը վաճառուած է Բիւզանդիոնի, ապա նուաճուած իսլամներու կողմէն: Վաճառելով Տուրբեսելը՝ Ժոսլեն II-ի կինը կը մեկնի Երուսաղէմի թագաւորութիւն եւ բնակութիւն կը հաստատէ Աքքա քաղաքի շրջակայքը:
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Եդեսիոյ կոմսութիւն
Զանգականուագ
Զանգականուագ (գերմաներէն՝ glockenspiel, ֆրանսերէն՝ carillon) կամ կլոքենշփիլ, հարուածային երաժշտական գործիք, որ կազմուած է խրոմաթիք կերպով դասաւորուած մետաղեայ թիթեղներէն (ինչպէս դաշնամուրը) եւ կը նվագուի փայտեայ կամ քաուչուկէ փայտիկներով։ Այսպիսով, զանգականուագը կը նմանի քսիլոֆոնին, սակայն քսիլոֆոնը կազմուած է փայտեայ թիթեղներէ։ Այսուամենայնիւ, զանգականուագը աւելի փոքր է եւ ունի աւելի բարձր ձայնաստիճան։ Զանգականուագը կը պատկանի հարուածայիններու իտիոֆոններու կարգին։
References
Ստորոգութիւն:Երաժշտական գործիքներ
Վահան Յովհաննէսեան
'''Հ. Վահան Վրդ․ Յովհաննէսեան''' (1894-1977), հայ գրող, մանկավարժ, հայրենասէր եկեղեցական։ Մխիթարեան միաբանութեան անդամ։
Կենսագրական գիծեր
ծնած է Ախալցխայի նորշէն գիւղը, ուր ստացած է իր նախակրթութիւնը։ 1908-ին՝ մուտք գործած է Ս. Ղազարի վանք (վենետիկ), ապա, 1916-ին՝ Հռոմի Գրիգորեան համալսարան, ուր հետեւած է աստուածաբանութեան եւ իմաստասիրութեան, եւ վարդապետ ձեռնադրուած՝ 1922-ին։ Մինչեւ 1925՝ Մուրատ-Ռափայէլեանի, եւ 1925-1929՝ Միլանոյի Մխիթարեան որբանոցին մէջ կը պաշտօնավարէ իբրեւ ուսուցիչ հայ լեզուի եւ Հայոց պատմութեան։ 1929-1930, կը վարէ խմբագրութիւնը «Բազմավէպ»ի. Իսկ 1930-ին՝ կը կոչուի Մուրատ-Ռափայէլեանի ուսումնապետի պաշտօնին: Շուտով կը փոխադրուի, սակայն, Փարիզի Սամուէլ Մուրատեան վարժարանը՝ ուր կը մնայ մինչեւ 1937: Այս թուականէն ետք, կ'անցնի Եթովպիա՝ Միաբանական որոշումով, եւ 1940-ին՝ երբ Իտալիա եւս կը մտնէ պատերազմի, ինք եւս կը ծառայէ իտալական բանակին մէջ: Հազիւ տարի մը անց, Անգլիացիները կը գրաւեն Ատիս-Ապապան, կը գերեվարեն իտալական բանակը, որուն մէջ՝ նաեւ Հ. Վահան Յովհաննէսեան: Մինչեւ 1947՝ գերի կը մնայ Քենիայյի եւ Ուկանտայի մէջ:
1947-ին կը վերադառնայ Վենետիկ, եւ 1948-ին կը ստանձնէ տեսչութիւնը Հալէպի Մխիթարեան վարժարանին, ուր կը մնայ մինչեւ 1955:
Վերջին քսանէ աւելի տարիներուն՝ մնաց Վենետիկի մայրավանքը, ուր ապրումով եւ խանդաղատանքով կապուած մնաց հրատարակչական աշխատանքներու, պահելով հանդերձ ստեղծագործական իր կենսագրութիւնը:
1945-ին լոյս տեսաւ «Մարեմական» խորագրուած իր նոր տաղարանը, ուր խմբած է 1952-1954 գրի առած կրօնաշունչ երգեր։ 1960-1970 հրատարակած է «Ես ու դու» (1960) «Հայրենի հող» (1962), «Մաշտոցական» (1963), «Տրտմութեան երգեր» (1964), եւ «Հոգիներու Հանգրուան» (1970) քերթուածներու հատորները։
Հ. Վահան Յովհաննէսեանի քերթողական վաստակը որակի փաստեր կ'ընծայէ մեզի, համեմատաբար մեծաթիւ ապրուած էջերու՝ որոնք լեզուի թէ խորքի տեսակետով մէկէ աւելի արժանիքներ կը յայտնաբերեն։ Ընտանի, մարդկային շունչ մը կայ անոնց մէջ, եւ արտայայտութեան հաղորդական շեշտ մը՝ որ կը մերժէ նպաստը չափին եւ յանգին։ Ըսել չենք ուզեր թէ բանաստեղծը կը մերժէ տաղաչափական դասական հասկացոութիւնը ու կը խուսաբի այդ տարազին վրայ բառի բերելէ իր ապրումները. Կ'ուզենք ընդգծել միայն, որ Հ. Վահան Յովհաննէսեանի քերթուածը ոչինչ պիտի կորսնցնէր իր ջերմութենէն եւ հաղորդականութենէն՝ առանց արտաքին այդ նպաստին ալ։
Վախճանեցաւ 1977 Նոյեմբեր 10-ին, Ս. Ղազարին մէջ՝ ուր եւ ամփոփուած է իր աճիւնը :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ Ստորոգութիւն:Հայ եկեղեցականներ Ստորոգութիւն:Մխիթարեան միաբանութեան անդամներ
Անոյշ (Օփերա)
Անոյշ (Օփերա), հայ ժողովրդական երաժշտական լեզուով գրուած առաջին լիաւարտ օփերան, որ ազգային օփերային գրականութեան մէջ ստեղծեց նոր ոճական ուղղութիւն։ Երաժշտութիւնը եւ թատերակը Արմէն Տիգրանեանի (ըստ Յովհաննէս Թումանեանի համանուն պոէմի)։ Գրուած է 1908-1912 թուականներուն Աղեքսանտրայի մէջ :
Հայկական առաջին օփերան` «Անուշ»-ը առաջին անգամ Երեւանի մէջ կը ներկայացուի հեղինակ Արմէն Տիգրանեանի բեմադրութեամբ եւ ղեկավարութեամբ, Ջանփոլատեան թատրոնին մէջ` 1913-ին, ապա 25 եւ 28 յունիս 1920-ին։
Գէորգ Այվազեան
Գէորգ Այվազեան, հայ խմբագիր, հրապարակախօս։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կ. Պոլիս։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրը։ 1860-ականներէն երեւցած է պոլսահայ մամուլի մէջ, յատկապէս հայատառ թուրքերէն «Մանզումէի էֆքեար» եւ այլ թերթերու մէջ։
1869 թուականին հիմնած է «Մամուլ» երգիծաթերթը, որ շարունակուած է մինչեւ 1883 թուական, սուր պայքարի մէջ ըլլալով Յակոբ Պարոնեանի « Մեղու »ի եւ ապա «Թատրոն»ի հետ  ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Թիթիքաքա
Թիթիքաքա լիճը կը գտնուի Անտեան լեռնաշղթային վրայ, Պոլիվիոյ մայրաքաղաք Լա Փազէն մօտաւորապէս 150 քմ հեռու:
Ան աշխարհի ամէնէն բարձր լիճն է, որուն վրայ կարելի է նաւարկել․ իսկ Հարաւային Ամերիկայի ամենամեծ լիճն է ։ Բարձրութիւնը 3812 մեթր է, տարածքը՝ 8562 քառ. քմ, լայնքը՝ 80 քմ, երկայնքը`190 քմ: Ամէնէն խորունկ կէտը` 280 մեթր է:
25 գետերու ջուրերը կը թափին լիճին մէջ, ուր գոյութիւն ունին մօտաւորապէս քառասուն կղզիներ, որոնցմէ քանի մը հատը բնակուած են: Այդ կղզիներու բնակիչները յատկապէս ձկնորսներ եւ երկրագործներ են, որոնք պահած են իրենց պարզ ապրելակերպը:
Լիճին ջուրերուն ջերմաստիճանը մօտաւորապէս 12 աստիճան է նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներուն :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Լիճեր
Մխիթար Գօշ
Մխիթար Գոշի առականերով 12–րդ դարուն հայ գրականութեան մէջ մուտք գործած է ժողովրդական բանարուեստի տեսակը՝ առակը, որ իր հետ բերած է նաեւ ժողովրդական ոգի եւ մտածողութիւն, ազդարարելով գրականութեան աշխարհականացման կարեւոր փուլ մը։
Մ. Գօշի իմաստութեան համբաւը այնքան հռչակուած է, որ շատերը հեռաւոր վայրերէ եկած են աշակերտելու անոր։ Ան մեծ հեղինակութիւն վայելած է ոչ միայն մտաւորականներու, այլեւ ժամանակի քաղաքական եւ պետական գործիչներու շրջանին, եղած է Զաքարէ Երկայնաբազուկի խոստովանահայրն ու խորհրդատուն։ Միջնադարուն անոր մասին պատմուած են աւանդութիւններ, որոնց մէջ ան սրբացուած է։
Կենսագրութիւն
Սկսած է սորվիլ ծննդավայրին մէջ։ Չափահաս դառնալով՝ ձեռնադրուած է կուսակրօն քահանայ։ Աշակերտած է Յովհաննէս Տաւուշեցիին եւ ստացած է վարդապետի կոչում։ Այնուհետեւ Մ. Գօշը գացած է Կիլիկիա։ Կորսնցնելով վարդապետական աստիճանը, ուսանած է Սեւ լերան երեւելի գիտնականներու մօտ եւ վերստին ստացած է վարդապետի աստիճան։ Վերադառնալով հայրենիք՝ սկիզբը ապրած է Գանձակի մէջ, սակայն ինչ-ինչ տարաձայնութիւններու պատճառով անոր եւ Աղուանէն Ստեփանոս կաթողիկոսի յարաբերութիւնները վատացած են, եւ Մ. Գօշը տեղափոխուած է Հաթերքի իշխան Վախթանգի մօտ Խաչէն, այստեղէն ալ՝ Նոր Գետիկի վանքը։ Որոշ ժամանակ անց երկրաշարժէն աւերուած են վանքն ու շրջակայ գիւղերը։ Ամիրսպասալար Զաքարէ եւ Իվանէ Զաքարեան իշխաններու հովանաւորութեամբ Գետիկէն ոչ հեռու՝ Տանձուտա ձորին մէջ կառուցած են Նոր Գետիկ վանքը եւ հանգրուանած են այնտեղ։ Այնտեղ ան բացած է իր դպրոցը։ 1196-1198 գացած է Երուսաղէմ ուխտագնացութեան։ Մասնակցած է 1205-ի Լոռէի եւ 1207-ի Անիի եկեղեցական ժողովներուն։ Ժամանակակիցներն ու հետագայ սերունդը Մ. Գօշի անունը յիշած են յարգանքով եւ ակնածանքով, անոր մեծարած են՝ «այր իմաստուն ու հեզ», «վարդապետական ուսմամբ հռչակեալ», «մեծ վարդապետ», «հռչակաւորն եւ մեծ իմաստուն գիտութեամբ» պատուանուններով։ Մահացած է 1213 թուականին՝ Նոր Գետակի մէջ (այժմ՝ Հայաստանի Գօշ գիւղին մէջ)։ Մխիթար Գօշի մահէն ետք իր կողմէն հիմնուած Նոր Գետիկի վանքը վերանուանուած է Գօշավանք (Գօշի վանք)։ Վանաձոր քաղաքին մէջ կը գործէ Մխիթար Գօշի անուան հայ-ռուսական միջազգային համալսարանը։
Մատենագրութիւն
Մ. Գօշին կը պատկանին մատենագրութեան զանազան ճիւղերուն վերաբերող մօտ մէկ տասնեակ աշխատութիւններ. '''«Համառօտ մեկնութիւն մարգարէութեանն Երեմիայի», «Ողբք ի վերայ բնութեանս՝ ի դիմաց Ադամայ առ որդիս նորա», «Յայտարարութիւն ուղղափառութեան հաւատոյ ընդդէմ ամենայն հերձուածողաց՝ ի խնդրոյ մեծ զօրավարին Զաքարէի եւ եղբօր իւրոյ», «Թուղթ խրատականք», «Շարք հայրապետացն Աղուանից», աղօթքներ, առակներ։ Ուշագրաւ են «Յայտարարութիւն»–ը, որ Զաքարէին եւ Իվանէին ուղղուած գրութիւն է, որով հեղինակը հորդորած է անոնց մեղմելու հայ եւ վրաց եկեղեցիներու տարբերութիւններու պատճառով եղած բամբասանքներու ազդեցութիւնը այդ երկու ժողովածուներու քաղ. համակեցութեան վրայ, եւ «Շարք հայրապետացն Աղուանից»–ը, միակ աղբիւրը, որտեղ համառօտ շարադրուած է Աղուանքի 11-12 րդ դարու պատմութիւնը։'''
Օրենսդրութիւն
Բացառիկ արժէք կը ներկայացնեն Մխիթար Գօշի Դատաստանագիրքը եւ առակներու ժողովածուն։ Մ. Գօշը հասարակական կեանքին մէջ տեղի ունեցած փոփոխութիւնները Դատաստանագիրքին մէջ փորձած է կարգաւորել օրէնսդրական միջոցներով։
Միջնադարուն Դատաստանագիրքը թարգմանուած է լատիներէն, լեհերէն եւ վրացերէն լեզուներով, կիրառուած է հայ գաղթօջախներուն մէջ։
Առակներ
Անոր առակներու նիւթը հիմնականօրէն հասարակական եւ կենցաղային խնդիրներն են, դասակարգերու, դասերու եւ խաւերու, անհատներու փոխյարաբերութեան հարցերը, որոնք նոր էին հայ գրականութեան մէջ։ Այստեղ արտացուլուած է դարաշրջանի հասարակութեան պատկերը բազմազան գիծերով։ Առակագիրը կը շօշափէ խնդիրներ, որով անոր ժողովածուն առանձին կարեւորութիւն կը ստանայ ժամանակի սոցիալ–պատմական իրադրութեան պարզաբանման համար։ Շարք մը առակներուն մէջ կ'երեւի հասարակական շերտաւորումը եւ սոցիալական պայքարի առկայութիւնը։ Մարդիկ կը դատեն եւ կը դատապարտեն իշխանները, կը տրտնջան թագաւորներէն, նոյնիսկ՝ աստուծմէ։ Սակայն հեղինակին կարծիքով, ժողովուրդը պէտք է հնազանդի իշխողներուն, իսկ վերջիններս պարտաւոր են անոր պահպանել օտար կեղեքիչներէն եւ վտանգներէն։ Առակներուն մէջ եւս Մ. Գօշը կեդրոնացած ուժեղ պետականութեան գաղափարը կ'արծածէ։ Մ. Գօշը իր ժողովածուն կազմած է ուսուցողական նպատակներով։ Անոր համար առակը հրապարակախօսութեան միջոց է՝ դրուատելու առաքինութիւնները, ծաղրելու պակասութիւնները, յիմարութիւնը եւ տգիտութիւնը, խարազանելու չարիքը։ Ժողովածուն ունի կուռ կառուցուածք. կը պարունակէ 190 առակ, որոնք երեք գլխաւոր բաժիններուն մէջ դասաւորուած են որոշակի կարգով, ըստ գործող անձանց կամ նիւթի՝ երկնային մարմիններ եւ երկիր, ծառեր, բոյսեր եւ ծաղիկներ, միրգեր, լեռ, գետ, աղբիւր, ջրային եւ ցամաքային կենդանիներ, թռչուններ, մարդիկ։ Բարոյականք կոչուած առակներու նիւթը բոյսերու եւ կենդանիներու յատկութիւններն են, բարքը, որ հեղինակը կը դնէ իբրեւ առակի պատմողական մաս եւ ատկէ կը հանէ բարոյախօսական եզրակացութիւն։ Այդ պատճառով ալ այս խումբի առակները մեծ մասամբ սակաւ գործողութեամբ այլաբանական համեմատութիւնն են։ Գործողութիւնը զօրաւոր առասպելական եւ ստեղծական կոչուած առակներուն մէջ, որոնց նիւթը քաղուած է կենդանիներու եւ մարդոց կեանքէ։ Առասպելական, մասամբ եւ ստեղծական առակներուն մէջ Մ. Գօշը կը վերցնէ այնպիսի գործող անձեր, որոնց սոսկ անունները պատրաստի հասկացութիւններ են. աղուէս՝ խորամանկութիւն, նապաստակ՝ վախկոտութիւն, արջ՝ միամտութիւն–յիմարութիւն եւայլն։ Անոր առակներու ժողովածուն առաջին արձակ ստեղծագործութիւնն է հայ գրականութեան մէջ, որ գրուած է իբրեւ գրական–գեղարուեստական երկ։ Այս իմաստով Մ. Գօշը գեղարուեստական արձակի հիմնադիրն է հայ գրականութեան մէջ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Միջնադարեան հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Միջնադարի հայ առակագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ քահանաներ Ստորոգութիւն:Հայ իրաւագետներ Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Եսայի Պզտիկեան
Պզտիկեան Եսայի, Ատանայի հին եւ ազնուական ընտանիքներէն մէկուն զաւակը, ծնած է 1885-ին, նախնական ոսումը ստացած է նախ Ատանա, ետքը Տարսոնի Ամերիկեան Գոլէճը եւ Ֆրանսա, իսկ 1904-ին, Պէյրութ եկած է որպէս ուսանող Ֆրանսական Բժշկական Համալսարանի։ Ուսանողական շրջանին եղած է հանրային կեանքով հետաքրքուող եւ ազգասէր երիտասարդ մը։ Իր նիւթական եւ բարոյական աջակցութիւնը բերած է ուսանողական կեանքի գրական եւ մշակութային գործերուն։
Գործիքներ
Լծակներ
Լծակը պարզ մեքենայ մըն է, որ կը ծառայէ բեռ մը աւելի նուազ ուժով վերցնելու։ Ան հիմնականին մէջ ձող մըն է, որ առանցքի մը շուրջ կը դառնայ։ Առանցքը, որ նաեւ կը կոչուի յենակէտ, ձողը կը բաժնէ երկու թեւերու։ Երկար թեւին վրայ բանող ուժ մը դիւրաւ կը վերցնէ կարճ թեւին վրայ գտնուող բեռ մը։
Եսայի Պզտիկեան
Ծննդավայրը վերադառնալէ ետք, 1909-ին կիլիկեան ջարդերու ժամանակ Ատանայի ինքնապաշտպանութեան կազմակերպութեան ղեկավարներէն եղած է, ինչ որ պատճառ հանդիսացած է Զինուորական Ատեանի կողմէ մահուան դատապարտուելուն։ Ստոյգ մահէ ազատած է անգլիական հիւպատոսին միջամտութեան շնորհիւ, անգլիական հիւպատսսարան ապաստանած ըլլալուն համար։ Ժամանակ մը ետք մահուան վճիռը վերաքննութեան ենթարկուած է եւ Պզտիկեան ազատ արձակուած։
Գործիքներ
Բազմաճախարակ
Բազմաճախարակները բեռնամբարձ հանրակառքեր են ակօսաւոր անիւներով, որոնց շուրջ փաթթուած է շղթայ կամ պարան մը։ Անոնք կը ծառայեն ծանր բեռներ վերցնելու։
Եսայի Պզտիկեան
Ատանայի իքնաշտպտպանութեան կռիւներուն կը մասնակցի եւ հհրոսներէն կը հանդիսանայ նաեւ Պրն. Եսայի Պզտիկեանի հօրեղբօրորդին՝ Տիգրան Յ. Պզտիկեան, որ կռիւներու ընթացքին թեւէն ծանրօրէն կը վիրաւորուի։ Դէպքի վերջաւորութեան կը բանտարկուի եւ բանտէն ազատ արձակուելէն ետք Պէյրութ կուգայ վիրբուժական գործողութեան համար։ Դըժբախտաբար գործողութիւնը ձախող կ'ընթանայ եւ Տիգրան Պզտիկեան կը մեռնի Պէյրութի մէջ, 1910-ի սկիզբները։
Գործիքներ
Բեռնագլաններ
Բեռնագլան մը հորիզոնական գլան մըն է, որուն շուրջ փաթթուած է պարան մը։ Գլանը իր առանցքին շուրջ կը դառնայ շարժաթեւի մը շնորհիւ։ Կը ծառայէ ծանր բեռներ վերցնելու։
Եսայի Պզտիկեան
1915-ին Ապրիլեան Եղեռնին Ձերբակալուած է որպէս մտաւորական եւ աքսորուած դէպի Տէր Զօր, բայց Հալէպի կուսակալին շնորհիւ ազատուած եւ Հոմս ղրկուած։
Գործիքներ
Հակուղիղ Մակերեսներ
Հակուղիղ մակերես մը զառիվեր մըն է, որուն միջոցաւ ծանր բեռ մը կը վերցնենք առանց զայն շալկելու։
Եսայի Պզտիկեան
1918-1922 Ատանայի Ֆրանսական գրաւման շրջանին եղած է քաղաքի ոստիկանապետ, վարժարաններու հոգաբարձու, Քաղաքական Ժողվի, Ազգ. Միութեան եւ Ազգ. Խորհուրդի անդամ, ինչպէս նաեւ գտնուած է Դաշնակցութեան ղեկավար շրջանակի մէջ։
Գործիքներ
Ատամնաւոր Սարքեր
Այս անիւներուն ակռաները իրարու մէջ անցած են։ Այդ ձեւով կարելի կ'ըլլայ անիւ մը միւսէն աւելի կամ նուազ արագ դարձնել։ Օրինակի համար, նկատի ունենանք երկու ակռայ ունեցող անիւներու սարք մը՝ 8 ակռաներով փոքր եւ 16 ակռաներով մեծ անիւներ։ Երբ փոքր անիւը լման շրջան մը կ'ընէ, մեծ անիւը 8 ակռայ կը դարձնէ։ Ուրեմն, մեծին առանցքը պզտիկին կէս արագութեամբ կը դառնայ։ Ձեռնասայլը, ձողէ օրօրոցը, մկրատը եւ կաղնաբեկը լծակի սկզբունքին վրայ բանող գործիքներն են։
Եսայի Պզտիկեան
Արտագաղթէն յետոյ հաստատուած է Պէյրութ, ուր եղած է Ազգ. Քաղաքական Ժողովի անդամ, եւ Ատանայի Հայրուն Միութեան Ատենապետ եւ Նախագահ։
Գործիքներ
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Գիտութիւն
Եսայի Պզտիկեան
Իր նախնիքներէն՝ յիշատակութեան արժանի են Մահտեսի Աւետիք եւ Մահտեսի Կարապետ ապա պզտիկեանները, որոնք եղած են 1828-էն մինչեւ իրենց մահը հայ կեանքի կարեւոր դէմքերէն թէ' որպէս քաղաքական եւ թէ տնտեսական դիրքի բարձր մարդիկ։ իրենք եղած են ի մէջ այլոց բանակի հայթայթիչներ։ Կ՝արժէ յիշել հետեւեալ դրուագը.
Յիշատակութեան արժանի է նաեւ Մահտեսի Աւետիք աղային որդին՝ Հաճի Գրիգոր աղա Պզտիկեանը, որ 1878-ի Ռուս-Թրքական պատերազմի Օսմանական երեսփոխան կ'ընտրուի եւ կը մեկնի Պոլիս։ Երեսփոխանական ժողովի մէկ նիստին, պատերազմի հետ առնչութիւն ունեցող մէկ կարեւոր հարցի շուրջ իր կարծիքը կը հարցուի։ Պզտիկօղլու շատ նեղ կացութեան մը կը մատնուի, մանաւանդ ջուզեր այո կամ ոչ ըսել։ Սակայն որպէս բանիմաց մարդ՝ կը գտնէ բանաձեւ մը որ ոչ այո ըսել է եւ ոչ ալ ժխտական. «ինչ որ պիտի ըլլայ, ան կ'ըլլայ»: Եւ այսպիսով զերց կը մնայ կասկածելի մէկը նկատուելէ։
134 (թիւ)
134 (հարիւր երեսունչորս)՝ զոյգ եռանիշ բնական թիւ մըն է 133-ի եւ 135-ի միջեւ
Միրէյ Մաթիէօ
Կենսագրութիւն
Միրէյ Մաթիէօ ծնած է 1946-ին- ֆրանսական Ավինիօն քաղաքին մէջ։ Ընտանիքի 14 զաւակներէն առաջինն էր, ամենափոքր եղբայրը ծնաւ, երբ ան արդէն տեղափոխուած էր Փարիզ։ Հայրը՝ Ռոժէն, բնիկ Ավինիօնէն էր, իսկ մայրը՝ Մարսէլ-Սոֆին (ծնած Պուարէի մէջ), Դունկիրկէն էր եւ Ավինիօն եկած էր իբրեւ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի փախստական, 1944-ին իր մեծ մօր մահէն ու իր մօր անյետացումէն ետք։ Ռոժէն իր հօր հետ կ՛աշխատէր Սան Վերան գերեզմանատան մուտքին գտնուող քարի արհեստանոցին մէջ։ Մաթիէօ ընտանիքին 5 սերունդները եղած են որմնադիրներ։ Այսօր այդ խանութը կը կոչուի « La Marbrerie Mathieu-Mardoyan» եւ կը շարունակէ պատկանիլ նոյն ընտանիքին։ Մաթիէօ ընտանիքը կ՛ապրէր աղքատութեան մէջ։ 1954-ին ընտանիքը կը տեղափոխուի գերեզմանատան շրջակայքի Մալպէյնէ բնակավայրը։ 1961-ին կը տեղափոխուի քաղաքի հարաւարեւելեան հատուածին Croix des Oiseaux շրջանին մէջ աւելի մեծ բնակարան։
Ռոժէն կ՛երազէր դառնալ երգիչ, սակայն հայրը՝ Արկատը, դէմ էր եւ զաւակին խորհուրդ կու տար իր զաւակներէն մէկուն հետ եկեղեցւոյ մէջ երգել։
Միրէյը իր օփերային կատարումը ներառած է 1968-ի Սուրբ Ծննդեան ալպոմին մէջ։ Միրէյը առաջին անգամ հանդիսատեսին համար վճարովի հանդէս եկած է Սուրբ Ծննդեան գիշերը 1950-ին՝ որպէս մրցանակ ստանալով սառնաշաքար։ Երգչուհիին կեանքին մէջ ճակատագրական էրայն պահը, երբ ան տեսաւ Էտիթ Պիաֆին հեռուստացոյցով ելոյթը :
Երգի դասերուն պատճառով դպրոցը լաւ չէր սորվէր եւ լրացուցիչ մէկ տարի եւս պահանջուեցաւ զայն աւարտելու համար։ Ի ծնէ ձախլիկ էր, եւ ուսուցիչները յաճախ քանոնով կը յանդիմանէին, երբ կը նկատէին, որ ձախով կը գրէ։ Միրէյ դարձաւ աջլիկ, թէեւ անոր ձախ ձեռքը մնաց բաւական շարժուն՝ նոյնիսկ երգելու ժամանակ։ Ունէր բացառիկ յիշողութիւն եւ երբեք չէ օգտուած յուշարարէ։
1960-ին՝ 14 տարեկանին կը ձգէ ուսումը եւ կը սկսի աշխատիլ արուարձանի հարաւարեւելեան հատուածին գործարաններէն մէկուն մէջ՝ միաժամանակ օգնելով ընտանիքին եւ վճարելով իր երգի դասերուն համար։ Աշխատավայրին մէջ յայտնի դարձած էր ընդմիջումներուն կամ աշխատանքի ընթացքին երգելով։ Ծնողներուն նման ան ցածրահասակ է՝ 1.52 սմ։ Քոյրը՝ Մոնիքան, (ծնած 1947) անոր հետ կ՛աշխատէր նոյն գործարանին մէջ։ Գործարանին փակուելէն ետք, քոյրերուն՝ Մոնիքայի եւ Քրիսթինայի հետ Միրէյ ամառային ճամբարին կ՛աշխատէր որպէս երիտասարդներու խորհրդատու, մինչեւ իր փառքին հասնիլը։ Այդ ճամբարին մէջ էր, որ գնչու մը գուշակեց անոր ճակատագիրը։
Միրէյ կաթողիկէ է եւ անոր բարեխօսը Սուրբ Ռիթան է։ Ան կը վախնար բեմէն եւ յաճախ կարելի էր տեսնել, թէ ինչպէս կը խաչակնքէ նախքան բեմ բարձրանալը։
Առաջին ելոյթ (1962–1965)
Միրէյ յատուկ երգի դասերու կը յաճախէր Ավինիօնի մէջ դաշնամուրի ուսուցիչ Լաուր Քլիերի մօտ, ով յամառօրէն կը գրէր երգեր, որոնք անհամապատասխան էին երիտասարդ աղջկայ համար։ 1962-ին, իր առաջին մրցումին երգելով "Les cloches de Lisbonne" («Լիզպոնի զանգերը») եւ 1963-ին, երգելով Էտիթ Փիաֆի "L'Hymne à l'amour" («Սիրոյ քայլերգ»), Միրէյ կը պարտուի։ 1964-ին ան կը յաղթէ մրցումին Փիաֆի մէկ այլ երգով՝ La Vie en rose" («Կեանքը վարդերու մէջ»)` շահելով անվճար ուղեւորութիւն դէպի Փարիզ եւ հեռուստատեսային հաղորդման մասնակցութեան հրաւէր: Անոր մասնակցութեան եւ շոգեկառքի տոմսակին ծախսը հոգացած էր Ավինիօնի փոխքաղաքապետը: Անոր կ՛ուղեկցէր մէկ դաշնակահար: Հագած էր Փիաֆի նման սեւ զգեստ ու երգեց Փիաֆէն երկու երգ:
Առաջընթաց (1965-1967)
21 Նոյեմբեր 1965-ին Միրէյ դարձեալ կը ներկայանայ ֆրանսացի հեռուստադիտողներուն «Jezebel» երգով, որ մեծ ուշադրութիւն կը հրաւիրէ երգչուհիին վրայ։ Միէյի ձայնը այնքան նման էր Փիաֆի ձայնին, որ շատեր կը կարծեն, որ բեմին վրայ կրկին հանդէս կու գայ 1963-ին մահացած Փիաֆը։ 1965-ի համերգին ընթացքին Միրէյ կը հանդիպի իր ապագայ տնօրէնին՝ Ճոնի Սթարքին :
1966-ի Սուրբ Ծննդեան երեկոյին, Միրէյ բարձրացաւ Ֆրանսայի Օլիմպիա հանդիսասրահին բեմը։ Համերգին ներկայ էին ֆրանսական բազմաթիւ աստղեր։ Միրէյ հանդիսատեսին բաժնեց հարցաթերթիկ՝ հետեւեալ հարցերով.
Շատերը Միրէյին հաւնած էին, սակայն նշած էին, որ անոր նմանութիւնը Փիաֆի հետ կը նեղացնէր զիրենք։ Ճոն Սթարք արգիլեց Միրէյին լսել Փիաֆի ձայնագրութիւնները՝ անոր բացատրելով, որ այդպիսով ան միայն մեծ երգչուհիին ստուերը կ՛ըլլայ։ Միրէյը եւ իր տնօրէնը սկսան փնտռել այն ոճը, որով երգչուհին իր ինքնուրոյն տեղը կ՛ունենայ էսդրատայինի մէջ։ Միրէյի առաջին սկաւառակը երգահան Փոլ Մորիայի «Mon credo» երգով կէս տարուան ընթացքին մէկ միլիոն շրջանառութիւն ունեցաւ։
Իր ասպարէզին սկիզբը Միրէյ ունէր շեշտադրուած հարաւային աւինիօնեան շեշտադրում, կը շփոթէր հնչիւնները, չէր գիտեր նոթաները։ Բեմին վրայ չէր գիտեր ինչպէս շարժիլ եւ կը ծիծաղէր իր տնօրէնին խորհուրդով։ Առոգանութիւնը բարելաւելու համար սկսաւ լեզուի դասընթացներու յաճախել, զբաղուիլ շնչառական մարզանքներով, ուղղեց քայլուածքը, սորվեցաւ ըտար լեզուներ եւ բարձր հասարակութեան մէջ պահելաձեւ։ Աւելի դիւրին սորվեցաւ գերմաներէն, քան՝ անգլերէն։ Իր առոգանութիւնը ամբողջութեամբ շտկել չկրցաւ, ինչի մասին ան հանդիսատեսին կը պատմէ իր երգով. J’Ai Gardé L’Accent («Ես պահպանեցի իմ առոգանութիւնս»)։
2005-ին Միրէյ Փարիզի Օլիմպիա հանդիսասրահին մէջ տուաւ շարք մը համերգներ՝ նուիրուած իր քառասնամեայ գործունէութեան։ Այս համերգին հիման վրայ ալ նկարահանուեցաւ երգչուհիին առաջին տեսախտասկաւառակը (DVD)։ 2014-ին, նոյն հանդիսասրահին մէջ ան նշեց իր գործունէութեան յիսնամեակը :
Բարեգործութիւն
Միրէյ ծանօթ է իր բարեգործական աշխատանքներով։ Ան կ՛այցելէ գիշերօթիկներ, կը զբաղի փոքրիկներու հետ, համերգներ կու տայ անոնց համար, կը պտտի շնորհալի փոքրիկներու հետ։ Սուրբ Ծննդեան եւ Զատիկի տօներուն նուէրներ կ՛ուղարկէ գիշերօթիկներու փոքրիկներուն։ «Ես զաւակ չունիմ, բայց շատ փոքրիկներ իմ խնամքիս կարիքը ունին», ըսած է ան:
Ընտանիք
Միրէյ չէ ամուսնացած եւ զաւակներ չունի։ Անոր կատակով կ՛անուանեն «Աւինիօնի կոյս», քանի որ իր ամբողջ կեանքը նուիրած է երգին՝ մոռնալով անձնական կեանքի մասին : Շրջապատուած է մտերիմ ընկերներով եւ հարազատներով։ Հանրային միջոցառումներուն կը ներկայանայ իր մօր՝ Մարսէլի, տնօրէնին՝ Մոնիքայի եւ սպասաւորին՝ Հերվ-Մարքի ուղեկցութեամբ :
Ֆրիտրիխ Միւլլեր
Ֆրիտրիխ Միւլլեր (, 6 Մարտ, 1834 Պոհեմիայի թագաւորութիւն — 25 Մայիս, 1898, Վիէննա, Աւստրիա), աւստրիացի լեզուաբան եւ հայագէտ։
Կենսագրութիւն
1853-1857 թուականներուն ընթացքին ուսանած է Վիէննայի եւ Կոթինկենի համալսարաններուն մէջ։