cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հայերը Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նախօրէին ԱՄՆ-ի մէջ կը բնակէր շուրջ 200.000 հայ։ Պատերազմի տարիներուն զինուորներուն հետ բոլոր ռազմաճակատներուն մէջ (Փիրլ Հարպորի, Կորալեան ծովի, Միտուեյի, Հիւսիսային Ափրիկէի, Սիցիլիոյ, Իտալիոյ, Հնդկաստանի, Չինաստանի, Ֆրանսայի, Բելգիայի եւ այլն) եւ զօրատեսակներուն մէջ (օդային, ցամաքային, ծովային) ծառայած են 18.500-20.000 ամերիկահայեր։ Ամերիկահայերն իրենց մասնակցութիւնը բերած են երկրի ռազմական, տնտեսական եւ քաղաքական կեանքին՝ արժանանալով ամերիկեան կառավարութեան գնահատանքին։ Բազմաթիվ հայորդիներ արժանացած են ամերիկեան բանակի ամենաբարձր տիտղոսներու (ժեներալ Հայկ Շեքերճեան, հրամանատար Ճեք (Սիրակ) Հանիկեան, գնդապետեր՝ Սարգիս Զարդարեան, Քիրք Պուչախ), պարգեւատրուած բարձրագոյն կարգի շքանշաններով (ԱՄՆ-ի բացառիկ եւ ամենաբարձր պարգեւին՝ «Քոնկրեսի պատուոյ շքանշանին», որ շնորհուած է ամերիկեան ընդամէնը 87 բանակայիններու, արժանացած է նաեւ հայազգի ամերիկեան հերոս, աւագ լեյտենանտ Էռնեստ Հ. Դերվիշեանը) եւ հերոսի կոչումով։ Դէպի ԱՄՆ գաղթի նոր ալիք սկսած է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն ետք։ 1948 թուականին ԱՄՆ-ի Քոնկրեսի կողմէն «Տեղահանուած մարդկանց մասին» օրէնքի հաստատումով՝ «Հայրենազուրկ հայերու օգնութեան ամերիկեան ազգային կոմիտէն» (ANCHA-ԱՆՉԱ, նախագահ՝ Ճորճ Մարտիկեան) մինչեւ 1952 թուականը իրականացած է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն Գերմանիոյ, Ավստրիոյ, եւ Իտալիոյ մէջ յայտնուած 4.500 ռազմագերի-տարագրեալ հայերու փոխադրումը եւ բնակեցումը ԱՄՆ-ի մէջ։ 1947 թուականին ԱՄՆ-ի մէջ կար 215.000 հայ։ Հետպատերազմեան տարիներուն շարունակուած է հայերու արտագաղթը ԱՄՆ ինչպէս արեւմտեան, այնպէս ալ արեւելեան եւ հարաւային Եւրոպայէն։ 1947-48 թուականներուն, զանգուածային հայրենադարձութեան տարիներուն, Հայաստան ներգաղթած է 151 ամերիկահայ։ Խորհրդային հասարակարգին մէջ հայրենադարձներու նկատմամբ քաղաքական, ընկերային եւ տնտեսական բնոյթի անարդարութիւնները եւ հետապնդումները սահմանափակած են ամերիկահայերու հետագայ հայրենադարձութիւնը։ 1944-1952 թուականներուն ԱՄՆ մուտք գործած է 4.379 հայ։
1950-1970-ական թուականներ
Հայերու հոսքը ԱՄՆ նոր թափ ստացած է 1950-ական թուականներուն եւ որոշ ընդհատումներով կը շարունակէ այսօր։ 1952 թուականին՝ Եգիպտոսէն, 1958-1961 թուականներուն՝ Սիրիայէն, 1960 թուականին Խորհրդային Հայաստանէն, 1960-ական թուականներու կէսէն՝ Թուրքիայէն, Յունաստանէն, 1960-ական թուականներու վերջը՝ Լիբանանէն, 1979 թուականին՝ Իրանէն, ապա Յորդանանէն եւ Իրաքէն տեղի ունեցած արտագաղթը հետեւանք էր վերոյիշեալ երկիրներու տնտեսական եւ քաղաքական անկայուն գործընթացներուն։ 1965 թուականին ԱՄՆ-ի մէջ կը բնակէր 300.000 հայ։ Նոյն թուականին ԱՄՆ-ի մէջ ընդունուած Գաղթականական օրէնքով (անգլ.՝ Immigration Act) վերացուած են ներգաղթի նկատմամբ նախկին գործող սահմանափակումները՝ խթանելով աշխարհի տարբեր կողմերէն (յատկապէս Մերձաւոր եւ Միջին Արեւելքէն, Խորհրդային Հայաստանէն) շուրջ 2.000 հայերու ամենամեայ հոսքը ԱՄՆ։ Արդէն 1970-1972 թուականներուն ԱՄՆ-ի մէջ կը բնակէր շուրջ 450-500. 000 հայ։ Անոնք հիմնական տեղաբաշխուած էին Միջին Ատլանտեան (Նիւ Յորք, Նիւ Ճերսի, Փենսիլվանիա, Քոլումպիայի տարածաշրջան, Վիրճինիա), Նոր Անգլիայի (Մասաչուսէթս, Ռոտ Այլենտ, Քոնեքթիքութ, Նիւ Հեմփշիր), Միջինարեւմտեան (Ուիսքոնսին), Արեւմտեան (Քալիֆորնիա), Հարաւարեւելեան (Ֆլորիտա) շրջաններու նահանգներուն մէջ։ Հայաշատ քաղաքներէն էին Նիւ Եորքը, Լոս Անճելըսը, Տիթրոյթը, Պոսթընը, Չիկակօն, Ֆիլատելֆիան, Ֆրեզնօն, Սան Ֆրանսիսկօն, Փրովիտենսը, որոնցմով կեդրոնացած էր հայութեան գրեթէ կէսը։ 1960-1970-ական թուականներուն ԱՆՉԱ-ի միջոցով Մերձաւոր եւ Միջին Արեւելքի երկիրներէն, ինչպէս նաեւ Հայաստանէն 18.500 հայ արտագաղթած է ԱՄՆ, որմէ՝ 512 ընտանիք տեղաւորուած է Քալիֆորնիայի նահանգի Լոս Անճելըս քաղաքին մէջ։ Ժամանակի ընթացքին Քալիֆորնիայի նահանգը եւ մասնաւորապէս Լոս Անճելըսը վերածուած են ԱՄՆ արտագաղթող հայութեան կեդրոնատեղիի։ Միայն 1979 թուականին Խորհրդային Հայաստանէն Լոս Անճելըս գաղթած է 3.200 հայ (1980 թուականին տեղի հայ բնակչութեան աճը կազմած է 50%)։ 1985 թուականին ԱՄՆ-ի մէջ կը բնակէր 600-800.000 հայ։
1980-ական թուականներ
1985 թուականին ԽՍՀՄ-ի մէջ սկսած արմատական գործընթացները, 1988 թուականի Սպիտակի երկրաշարժը, Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական եւ քաղաքական անկայուն վիճակը աննախադէպ մեծ չափերու հասցուցած են հայերու արտագաղթը ԱՄՆ։ 1991 թուականին Խորհրդային Միութեան փլուզումով երկրէն արտագաղթողներու նկատմամբ ամերիկեան օրէնքներու խստացման պայմաններուն մէջ իսկ կը շարունակուի հայերու հոսքը ԱՄՆ՝ հիմնականօրէն ժամանակաւոր այցագրերով։ Ներկայ ժամանակին (2003) ԱՄՆ-ի մէջ հայերու թիւը շուրջ 1 միլիոն 200 հազար է։ Կը բնակին Քալիֆորնիա, Մասաչուսէթս, Նիւ Եորք, Նիւ Ճերսի, Ռոտ Այլենտ, Միչիկան, Իլինոյս, Ֆլորիտա, Փենսիլվանիա, Օհայօ, Քոնեքթիքութ, Տեխաս, Վերճինիա, Ուիսքոնսին, Ճորճիա, Լուիզիանա եւ այլ նահանգներու մէջ։ Անոնց գրեթէ կէսը կեդրոնացած է վեց խոշոր քաղաքներու մէջ (իրենց արուարձաններով)` Լոս Անճելըս, Նիւ Եորք, Տիթրոյտ, Պոսթըն, Չիքակո, Ֆիլատելֆիա: Հայաշատ քաղաքներ են նաեւ Ֆրեզնօն, Սան Ֆրանսիսկօն, Փրովիտենսը եւ այլն։
Ներկայ ժամանակին
Ներկայ ժամանակին ԱՄՆ-ի մէջ հայերուն թիւը շուրջ 1 միլիոն 500 հազար է. կը բնակին Քալիֆորնիա, Նիւ Եորք, Նիւ Ճերսի, Ռոտ Այլենտ, Միչիգան, Մասաչուսէթս, Իլինոյս, Ֆլորիտա, Քոնեքտիքուդ, Տեխաս նահանգներուն մէջ։ Միացեալ Նահանգներուն մէջ այժմ կարելի է հանդիպիլ տարբեր զբաղմունքի տէր հայերու՝ մանր ու խոշոր ձեռնարկատէրեր, ծառայողներ, առեւտրականներ, արհեստաւորներ, բանուորներ, գիտնականներ, բժիշկներ։ Հայ գործիչներ կան ԱՄՆ-ի կառավարական շրջանակներուն մէջ, Քոնկրեսին մէջ, առանձին նահանգներու օրէնսդիր եւ գործադիր մարմիններուն մէջ։ Երկար ժամանակ ամենամեծ նահանգի՝ Քալիֆորնիայի նահանգապետն էր (1981-92) Ճորճ Տէօքմէճեանը, որուն աջակցութեամբ 1985 թ.ին (Հայոց Ցեղասպանութեան 70-ամեակի նախօրեակին) 24 Ապրիլին նահանգին մէջ յայտարարուած է Հայոց Ցեղասպանութեան յիշատակի օր։ Զինուորական բարձր աստիճանի հասած ամերիկահայերէն յիշատակութեան արժանի են ժեներալ Հայկ Շեքերճեանը, ծովակալ Ռոբերթ Իգնատիոսեանը։
Հայերը Ուաշինկթընի մէջ
Ուաշինկթընի հայ համայնքը ձեւաւորուած է 19-րդ դարու վերջին-20-րդ դարու սկիզբին, երբ այստեղ հաստատուած են Արեւմտեան Հայաստանէն գաղթած հայեր։ Կը յիշատակուի 1887 թուականին Իրանէն Ուաշինկթըն եկած Տիգրան Վարժապետեանի անունը. զբաղած է արեւելեան ապրանքներու առք ու վաճառքով, 1890 թուականին հիմնել «Վարժապետեան եւ ընկերութիւն» վաճառատունը։ Ուաշինկթըն եկած (1895 թուականին) յաջորդ հայը Պօղոս Գասպարեանն է, որ հիմնած է Արեւելեան գորգերու նորոգման ընկերութիւն։ Գաղութը ստուարացած է 1894-1896 թուականներու համիտեան ջարդերէն եւ Առաջին համաշխարհային պատերազմէն յետոյ այստեղ ապաստանած հայ գաղթականներու հաշուին։ 1885-1910 թուականներուն Ուաշինկթընի մէջ բնակող հայերէն յայտնի էին ԱՄՆ-ի գաղտնի ծառայութեան թարգմանիչ Արամ-Քերամ Մինասեանը, տոքթորներ Նշան Հինդլեանը, Նազարէթ Քիւրքճեանը, Տոլմաճը, Միհրան Նագաշեանը, նաւատորմի մեքենագործ Բաստեքեանը, գործարարներ Մովսէս Հեքիմեանը, Աւագ-Յակոբ Փանոսեանը, Իչիլեանը։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն ետք Ուաշինկթընին մէջ հաստատուած են ԱՄՆ-ի այլ քաղաքներէն եւ Միջին Արեւելքի երիկրներէն եկած հայեր։ 1940-ական թուականներուն Ուաշինկթընի մէջ կար 200 հայ ընտանիք։ Կը գործէին ՍԴՀԿ, ՀՅԴ, ՀԲԸՄ (1915 թուականէն), Տիկնանց օգնութեան ընկերութիւնը, Հայ Կարմիր խաչը (1931 թուականէն), ՀՕՄ-ը, Վարդանանց ասպետներ կազմակերպութիւնը (1942 թուականէն), Վարդանանց դուստրերի Տիգրանուհի օթեակը (1953 թուականէն), Հայ երիտասարդաց դաշնակցութեան Անի մասնաճիւղը։
Հայերուն զբաղուածութիւնը
19-րդ դարուն վերջին-20-րդ դարի սկիզբին ամերիկահայերու գերակշռող մասը բանուորներ էին։ Աւելի ուշ հայերը սկսած են աչքի ընկնել նաեւ առեւտուրի ասպարէզին մէջ։ 20-րդ դարի սկիզբին ԱՄՆ-ի մէջ կը գործեն արեւելեան գորգի 75 խոշոր հայկական ընկերութիւններ եւ 200-էն աւելի նորոգման արհեստանոցներ։ Յայտնի էին Կիւլպէնկեան տոհմէն գորգավաճառներ Պատրիկ, Գուլապի, Յարութիւն եղբայրները։ Հայերը կը զբաղէին նաեւ հողագործութեամբ (յատկապէս Քալիֆորնիայի մէջ). ունէին խաղողի, չամիչի, միրգի, գինիներու արտադրութեան եւ վաճառքի ձեռնարկութիւններ։ Ներկայ ժամանակին հայերու ընկերային կազմը խիստ խայտաբղէտ է՝ ծառայողներ, մանր եւ խոշոր ձեռնարկատէրեր, առեւտրականներ, բանուորներ, արհեստաւորներ, բժիշկներ, գիտնականներ, արուեստագէտներ, ուսանողներ եւ այլն։ Հայ պաշտօնեաներ կան Սպիտակ տանը, Պետական մասնաճիւղին, Քոնկրեսին, առանձին նահանգներու օրէնսդիր, գործադիր եւ դատական մարմիններուն մէջ։ ԱՄՆ-ի մէջ առաջին հայ առաքելական եկեղեցին՝ Ս. Փրկիչ ը, հիմնուած է 1891 թուականին, Ուստրիի մէջ։ Ներկայ ժամանակին Հայաստանեան առաքելական եկեղեցին ԱՄՆ-ի մէջ ունի շուրջ 90 եկեղեցի։ Հայ աւետարանականները ունին 22 ժողովարան, հայ կաթոլիկները՝ 6 եկեղեցի։ 1867 թուականին ԱՄՆ գաղթած Յակոբ Առաքելեանը հիմնած է ժամանակի խոշորագոյն «Պիլկրիմ փրես» տպարանը, իսկ առաջին հայ պարբերականը՝ «Արեգակը», լոյս տեսած է 1888 թուականին, Ճըրսի Սիթիի մէջ. այսօր ԱՄՆ-ի մէջ լոյս տեսած է աւելի քան 300 անուն պարբերական։
Հայկական կազմակերպութիւններ
Ամերիկահայ համայնքի ձեւաւորումէն ի վեր ազգային կեանքը կազմակերպելու, հայրենակիցներուն համախմբելու եւ օգնելու նպատակով ստեղծուած են բազմաբնոյթ կազմակերպութիւններ։
Առաջին կազմակերպութիւնը՝ Հայկական միութիւնը, հիմնուած է 1886 թուականին, Նիւ Եորքի մէջ։ 19-րդ դարի 80-90-ական թուականներուն հիմնուած են Կաճառ հայկականը (1888, Ուստր, Արարատեան գունդը (1890, Նիւ Եորք, Հայոց գրադարանի միութիւնը (1892, Ֆրեզնօ), Հայոց յառաջադիմական ընկերութիւնը (1899, Ֆիլատելֆիա) եւ այլն։
19-րդ դարու 90-ական թուականներուն ԱՄՆ-ի մէջ սկսած են ի յայտ գալ նաեւ հայ քաղաքական կուսակցութիւններու տեղական կազմակերպութիւնները՝ իրենց պարբերականներով։ Ներկայումս (2003) համայնքին մէջ կը գործեն հասարակական-քաղաքական, բարեգործական, մշակութային, հայրենակցական, երիտասարդական, մարզական, մասնագիտական, տիկնանց բազմաթիւ կազմակերպութիւններ։ ԱՄՆ-ի գրեթէ բոլոր հայահոծ քաղաքներուն մէջ մասնաճիւղեր ունին համասփիւռքեան նշանակութիւն ունեցող միութիւնները (ՀԲԸՄ, ՀՄԸՄ, ՀՄՄ, ՀՕՄ, ԹՄՄ, Նոր սերունդ, Համազգային եւ այլն)` իրենց գեղարուեստական խումբերով, ակումբներով, դպրոցներով եւ այլն։
19-րդ դարու վերջին-20-րդ դարու սկիզբին ստեղծուած հայրենակցական միութիւններու (քղեցիներու, արաբկիրցիներու, վասպուրականցիներու, սեբաստացիներու, մալաթիացիներու, մարաշցիներու, այնթապցիներու, խարբերդցիներու, հաճընցիներու, մուսալեռցիներու եւ այլն) թիւին աւելցած են նաեւ պոլսահայերու, իրանահայերու միութիւնները։ ԱՄՆ-ի մէջ մեծ թիւ կը կազմեն համալսարաններու եւ քոլեճներու մէջ ուսանող հայ երիտասարդները, որոնք կը կազմակերպեն հայ ուսանողներու միութիւններ։ 1978 թուականին Լոս Անճելըսի մէջ հիմնուած է Հայ համալսարանականներու միութիւնը, իսկ 1980 թուականին Ուաշինկթընի՝ Ամերիկայի հայ ուսանողներու ակումբներու ֆետերասիան։
Ստորոգութիւն:Հայկական սփիւռք
1691 թուական
1691 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 91րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1691 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1691 մահեր
Ստորոգութիւն:1691
Set Fire to the Rain
«Set Fire to the Rain», անգլիացի երգչուհի Ատելի երգը իր երկրորդ «21» արհեստական ալպոմէն։ Ստեղծագրոծութիւնը ալպոմի երրորդ եղանակն է։ Մեկնարկուած է 21 Նոյեմբեր 2011 թուականին։
Սկիզբը երգը ալպոմին երրորդ երգը պէտք չէ դառնար, որովհետեւ պէտք է թողարկուեր «Rumour Has It» երգը։ Սակայն այդ գաղափարը չիրականացաւ, եւ Set Fire to the Rain երգը դարձաւ յաջող երրորդ երգը։ Վաճառուած է երգէն աւելի քան 4 միլիոն օրինակ ։ Ատելը ստացած է Կրեմմի մրցանակ «Լաւագոյն փոփ մենակատար» անուանակարգը ։
20 Յուլիս
20 Յուլիս, տարուան 201-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 202-րդ) օրն է
Եորղոս Եաքովիտիս, գործերը
Եորղոս Եաքովիտիս․ հանրածանօթ յոյն գեղանկարիչ։ Ձգած է մեծ հաւաքածոյ մը։  Մօտաւորապէս 200 նկարներ կը գտնուին Եւրոպայի եւ Ամերիկայի արուեստի թանգարաններուն մէջ, Աթէնքի Ազգային Պատկերասրահին մէջ, ինչպէս նաեւ զանազան անձնական հաւաքածոներու մէջ։  Եաքովիտիս բնորոշուեցաւ իբրեւ մանկական տեսարաններու, դիմանկարներու եւ ծաղկանկարչութեան նկարիչ։ Անոր անձնական օրացոյցը, ուր Եաքովիտիս ժամանակագրած է գործերը 1878-էն մինչեւ 1919, զաւակը՝ դերասան Միհայիլ Եաքովիտիս, 1951-ին Աթէնքի Ազգային Պատկերասրային նուիրեց։
Գործերը
Տե՛ս նաեւ
Նիքոլաոս Կիզիս, գործերը
Աւետեան
Աւետեան, հայկական մականուն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Նիակարա (գետ)
Նիակարա (Niagara River), գետ իւսիսային Ամերիկայի մէջ, որը կը միացնէ Էրի եւ Օնթարիօ լիճերը եւ կը բաժնէ Նիւ Եորք նահանգը Քանատական Օնթարիօ գաւառէն: Երկարութիւնը գրեթէ 56 քմ է, մակերեսը` 665 հազար քմ2:
Ջուրի միջին ծախսը 5.9 հազար մ³/ռոպէ է, ծախսի տատանումները` 2,8 հազար մ³/ռոպէ-էն մինչեւ 7,7 հազար մ³/ռոպէ է:
Գետը Օնթարիօ լիճ կը թափուի քանատական Նիակարա օն տը Լեյք (Niagara-on-the-Lake) քաղաքի շրջանի մէջ: Գետի մերձակայքը կր  գտնուին հետեւեալ քաղաքները.
Պատմութիւն
Նիակարա գետը եւ ջրվէժները Հիւսիսային Ամերիկայէն դուրս յայտնի եղեր են 17-րդ դարէն, երբ Լուի Էնփինը` ֆրանսացի հետազօտող մը, առաջին անգամ տեսաւ այն:  Ան գրեց իր ճանապարհորդութիւններու մասին A New Discovery of a Vast Country in America գրքում (1698) :
Նիակարա գետի տեղամասի մէջ կը գտնուէր Ամերիկայի մէջ արձանագրուած առաջին երկաթուղին: Ատոր միջով կ'անցնէր փայտէ թրամուայ` կառուցուած Ճոն Մոնթրեսթորի` բրիտանացի ոստիկանական ճարտարագէտի կողմէ 1764 թուականին:
Գետը մեծ դեր խաղցեր է Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, երբ շատ աֆրո-ամերիկացիներ, խուսափելով ստրկութիւնէն, կտրած են գետը, որ ազատութիւն գտնեն Քանատայի մէջ: «Freedom Crossing» յուշարձանը տեղադրուած է Լեվիսթընի` գետաբերանին` ոգեկոչելու փախչող ստրուկներու խիզախութիւնը եւ տեղի կամաւորներուն, որոնք օգնեցին անոնց գաղտնիօրէն անցնիլ գետը:
1880-ական թուականներուն Նիակարա գետը դարձաւ առաջին ջրային ուղին Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ, որ կ'օգտագործուէր մեծ չափով ջրելեկտրականութիւն ստանալու համար :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Սահմանային գետեր
1692 թուական
1692 թուական, նահանջ տարի, 17րդ դարու 92րդ տարին է
Մահեր
Ստորոգութիւն:1692
Սարդարապատի յուշահամալիրը
Սարդարապատի հերոսամարտի յուշահամալիրն է,
Պատմութիւն
Սարդարապատի հերոսամարտի յուշահամալիր, Հայոց ազգագրութեան եւ ազատագրական պայքարի պատմութեան ազգային թանգարանը կ'օգնէ ճանչնալու եւ գնահատելու անցեալը, աւանդական արժէքային կողմնորոշումները, որպէս ներկայի ու ապագայի հիմունք։
Թանգարանի առաքելութիւնն է փրկել, պահպանել ու հարստացնել, ուսումնասիրել, ցուցադրել ու յաջորդ սերունդներուն փոխանցել հայոց ազգային մշակոյթին վերաբերող թանգարանային հաւաքածոներ եւ առարկաներ։
1968 թուականի կառուցուած յուշահամալիրը կը խորհրդանշէ Սարդարապատի հերոսամարտի պատմական նշանակութիւնը հայրենիքի փրկութեան եւ Հայոց հնագոյն մշակոյթի պահպանութեան համար։ Թանգարանը ստեղծուած է Հայաստանի նախարարներու խորհուրդի 16 Փետրուար 1978-ի թիւ 82 որոշումով եւ այցելուներու առաջ իր դռները կը բանայ 13 Սեպտեմբեր 1978-ին։ Թանգարանին մէջ կը պահպանուի, կը ցուցադրուի եւ կ'ուսումնասիրուի հայ մշակութային ժառանգութեան վերաբերող պատմամշակութային արժէքներ՝ հնագոյն ժամանակներէն մինչեւ մեր օրերը։
Ճարտարապետութիւն
«Սարդարապատի ճակատամարտ»ի յուշահամալիրը կը հաստատէ հայրենասիրութեան գաղափարը, հայ ժողովուրդի ազգային մշակոյթի անմահութիւնը, անոր ստեղծարար ոգիի ուժը։ Յուշահամալիրի քանդակները սերտօրէն կ'առնչուին ճարտարապետական մտայղացման հետ։ Պլաստիկայի հնչեղութիւնը ողջ ուժով կ'արտացոլայ յատկապէս յաղթանակի պատին։ Հարթաքանդակները ներկայացուած են յաղթութեան հանդիսաւոր երգը, կեանքի ու Հայաստանի վերածնունդի հաստատումը։ Հարթաքանդակներուն պլաստիկական լուծումներու պարագային միտումնաւոր կերպով օգտագործուած է բազմազանութեան սկզբունքը։
Զանգակատուն
Նախագիծին նախնական տարբերակը նախատեսուած էր սթելա`երկսայր սուրի տեսքով, բայց հետագային կ'որոշուի կառուցել վեր խոյացող, նրբաճաշակ եռապատիկ եռաստիճան զանգակատուն մը։
«Զանգակատունը» դրուած է աստիճանաձեւ, շուրջ 35 մեթր բարձրութիւն ունեցող «stilobat»ի վրայ, որմով ա՛լ աւելի կը շեշտէ շարժումը, ձգտումը դէպի վեր։ Սկիզբը ամէն մէկ կամարին տակ մէկական մեծ զանգ կախուած էր(ընդամէնը 9)։ Բայց հետագային առաջին յարկի զանգերը կը վերցուին, երկրորդին երկու կամարներուն տակ կը կախուին 3-ական զանգեր եւ երրորդ յարկին ամէն մէկ կամարին տակ 3-ական` աւելի փոքր չափի զանգեր (9 զանգ), ընդամէնը 12 զանգ (տեսակէտ մը կայ, որ Հայաստանի պատմական մայրաքաղաքներու թիւին կը համապատասխանեն անոնք)։ Ողջ բնութիւնը ընդգրկուած է ճարտարապետական տարածութեան մէջ։ «Զանգակատան» յօրինուածքին կուռ ուրուանկարը գծուած է կապոյտ երկինքին մէջ։ Չորս վերասլաց մոյթերու վրայ, որոնց մէջէն կ'երեւի երկինքը, կամարներով կազմաւորուած զանգաշտարակ է՝ «Զանգակատունը»։ Զանգակատան ճարտարապետական ​​եւ քանդակագործական նախատիպ  ծառայած են  հայկական յուշարձան-տապանաքարերու պատմական հարուստ ժառանգութիւնը:
Զանգակատան կառուցման ընթացքին էական դերակատարութիւն ունեցած են ճակատամարտին նախօրեակին տեղի ունեցած իրական դէպքերը։ Երբ Նորին Սրբութիւն Գէորգ Ե.-էն կը խնդրեն հեռանալ Էջմիածինի Մայր Տաճարէն եւ տեղափոխուիլ Սեւանայ լիճի կղզիին վանքը, ան դուրս գալով տաճարին բակը կանգնած ժողովրդին կ'ըսէ, որ չի ձգեր հայկական բոլոր եկեղեցիներու մայր եկեղեցին, որ մեր նախնիներէն ժառանգ մնացած է մեզի։ «Եթէ հայկական բանակը եւ հայ ժողովուրդը չկարենայ թշնամին կանգնեցնել, չկարենայ փրկել մեր սրբութիւնները, ապա ես պատրաստ եմ մեռնելու ճիշդ այս պահուն, այստեղ, մեր տաճարին շեմին, որպէս ձեր հոգեւոր հայրը։ Եւ եթէ վերջը հասած է, ապա ինչու չմեռնիլ պատիւով եւ արիաբար, առանց սողալու թշնամիին առջեւ»։ Անոր կոչը յայտնի է բոլոր նախարարներուն եւ եկեղեցիներուն, պահանջելով ամբողջ ժողովուրդը բարձրացնել սուրբ մարտին:Կաթողիկոսը բոլոր եկեղեցիներն ու հոգեւորականները կը յորդորէ ժողովուրդը մարտի հանել։ Եւ 21-29 Մայիս  Արագածոտնէն մինչեւ Սեւան կը հնչեն եկեղեցիներու զանգերը, բոլորին կոչ ուղղելով ռազմաճակատ գալ։ Այսօր երեք շարքով կախուած են յուշահամալիրին զանգերը։
Այսօր նոյնպէս, հանդիսաւոր արարողութիւններու ատեն կը հնչեն Սարդարապատի համալիրին զանգերը։
Հրապարակին աջ կողմը կը հանգչին Արցախեան գոյամարտին մասնակիցները, տեղադրուած են գերեզմանաքարեր եւ յուշակոթողներ:
Հայաստանի ազգագրութեան թանգարան
Հայ մեծանուն ճարտարապետ Ռաֆայէլ Իսրայէլեանը նախագծած եւ Սարդարապատի յուշահամալիրին ձախ, փոքր բարձունքի վրայ կառուցած է Հայաստանի ազգագրութեան թանգարանի շէնքը, որ իր ծաւալով ու գաղափարով լրացուցած եւ ամբողջացուցած է համալիրը։ Թանգարանի շէնքը առանց լուսամուտներու ամրոցի տպաւորութիւն կը ձգէ։ Հարաւային (ետեւի) ճակատի երկու ութանիստ աշտարակներուն հեղինակը մէկը՝ Արագածին, միւսը՝ Արարատին ուղղուած երկու բացուածք-լուսամուտ նախատեսած է։ Ներքին յարդարումը յստակ է, պատերը սրբատաշ են՝ տուֆով կերտուած, կամարները՝ երիզուած խորհրդանշական բարձրաքանդակներով։
Աւելի քան 30-ամեայ գործունէութեան ընթացքին թանգարանը դարձած է պատմամշակութային յիշողութեան եւ տեղեկատուութեան շտեմարան։ Թանգարանին մէջ կը ցուցադուի հայոց աւանդական մշակոյթի համակարգը՝ կենսապահովման, սոցիալական, հոգեւոր մշակոյթներու տարրերով հանդերձ։ Ցուցադրութեան մէջ մշակութային երեւոյթները, տարրերը կը ներկայացուին ըստ պատմազգագրական մարզերու՝ համահայկական ընդհանրութիւններուն զուգահեռ կը ցուցադրուին նաեւ մշակութային տեղական առանձնայատկութիւններ։
Ցուցադրութիւն
Թանգարանը ունի աւելի քան 70000 թանգարանային առարկաներէ բաղկացած հաւաքածոյ։ Թանգարանի 6500 մ2 ցուցադրական մակերեսին վրայ ներկայացուած են Հայոց ազգային մշակոյթին եւ Մայիսեան հերոսամարտերու պատմութեան նուիրուած հիմնական ցուցադրութիւնները։ Թանգարանի հաւաքածոները բաղկացած են հետեւեալ բաժիններէ.
Ուշագրաւ է աւելի քան 7000 առարկաներէ կազմուած հնագիտական հաւաքածոն։ Ցուցադրուած առարկաներէն յիշարժան են ուշ պրոնզի եւ վաղ երկաթի դարաշրջանի պրոնզէ արձանիկները, Ք.ա. 3-րդ հազարամեակի Հայկական լեռնաշխարհի բնակիչ ցեղապետի կիսանդրին, կաւէ կրակարանը, զէնքի տեսակները եւ այլն։
Պրոնզեդարեան շերեփը կը կազմէ թանգարանի հնագիտական հաւաքածոյի զարդը։ Յայտնաբերուած է 1977 թ. Լոռի Բերդ գիւղի թիւ 21 ուշ պրոնզեդարեան դամբարանէն (հնագէտ Ս. Դեւեջեան) օգտագործուած ծիսական արարողութիւններու ժամանակ նոյն դամբարանին մէջ թաղուած քուրմի կողմէն։
Եղջերուներու արձանախումբը արձանադրօշ է՝ յայտնաբերուած 1975 թ. Լոռի Բերդի դամբարանադաշտին մէջ։ Ան ձուլածոյ է, թեմատիկ եւ ոճական առանձնայատկութիւններով կը համապատասխանէ Հայաստանի ուշ պրոնզէ դարեան արուեստին, պատրաստուած է տեղական վարպետ-արուեստագէտի ձեռքով։ Արձանի դրօշակը ունի պաշտամունքային նշանակութիւն, օգտագործուած է ծիսական արարողութիւններու ժամանակ։
Թանգարանի ազգագրական հաւաքածոյի կազմը կ'ընդգրկէ հայ էթնիկ հանրոյթի արեւմտահայ եւ արեւելահայ համալիրներու, տարբեր պատմական ժամանակաշրջաններուն վերաբերող մշակութային արժէքներ։
Գործուածքի հաւաքածոն ամենախոշորն է թանգարանի միւս հաւաքածոներու համեմատութեամբ. գորգին, ասեղնագործութեանը եւ ժանեակին, տարազին վերաբերող թանգարանային առարկաներու ընդհանուր քանակը կը գերազանցէ 8000-ը։ Անոնցմէ յատկապէս յիշարժան է գորգերու հաւաքածոն, որու հնագոյն նմոյշը 17-րդ դարէն է։ Տարազի հաւաքածոն՝ աւելի քան 1600 կտորէ կազմուած, կը ներառէ XIX դարու վերջ – XX դարու սկիզբ Հայոց գիւղական եւ քաղաքային բնակչութեան առօրեայ ու տօնական տարազի համալիրները։
Ժանեակներու եւ ասեղնագործ սրբիչներու, սփռոցներու հաւաքածոն, աւելի քան 2500 միաւոր/ նոյնպէս կը ներկայացնէ պատմական Հայաստանի գեղարուեստական գործուածքի ինքնատպութիւնը։ Ի թիւս այլ գործուածքի նմոյշներու, ուրոյն տեղ ունի նաեւ գոբելեններու հաւաքածոն, թիւով 150։
Հարուստ է արծաթէ գօտիներու հաւաքածոն պատրաստուած Հայաստանի եւ Կովկասի յայտնի վարպետներու ձեռքով։ Նոյն հաւաքածոյի մաս կը կազմէ ոսկիով ու արծաթով պատուած, փորագրուած դաշոյններու հաւաքածոն, որ մեծ մասամբ հայ վարպետներու ձեռքի գործն է։
Աւելի քան հազար առարկայ ընդգրկող ապակիի հաւաքածոյի մէջ կարեւոր են սեղանի սպասքի նմոյշները, ինչպէս նաեւ գեղարուեստական ոճաւորումով առանձնացող կենցաղային առարկաները։
Հայոց ազգագրութեան թանգարանը ունի Կուտինայի խեցեգործութեան հարուստ հաւաքածոյ, որ նուէր է յունահայ Յակոբ Ջելալեանէն։ Թանգարանի հիմնական ցուցադրութեան մէջ ուրոյն տեղ ունի ուտեստի ցուցադրանքը։ Ցուցադրութեան մէջ ներկայացուած են հայոց աւանդական ուտեստի համակարգին մէջ մշակուած եւ պահպանուած էթնիկ աւանդոյթներն ու առանձնայատկութիւնները։
Բաբգէն Փափազեան
Բաբգէն Փափազեան ծնած է 28 Փետրուար 1915-ին, Պաղտատ, Իրաք։ Զաւակն է տոքթ. Գուրգէն եւ Փերուզ Փափազեաններու, որոնց յարկին տակ ստացած է իր նախնական ուսումը, առաջին ուսուցիչ ունենալով կուսակցական գործիչ եւ գրիչի մարդ իր հայրը։ Երկրորդական ուսումը ստացած է Պէյրութի նորաբաց Ճեմարանէն ներս աշակերտելով Լեւոն Շանթի եւ Նիկոլ Աղբալեանի։ «Նշան Փալանճեան» (այժմ Համազգայինի Մելանքթոն Եւ Հայկ Արսլանեան Ճեմարան) Ճեմարանի շրջանաւարտներու երրորդ սերունդէն էր ան 1937-ին։
Սարաքինօ, Սքիրոս
Սարաքինօ, Սքիրոս (յուն․՝ Σαρακηνό Σκύρου)․ Սփորատեսի կղզի։ Կը գտնուի Սքիրոսին հարաւ-արեւմուտքը (շատ մօտիկ հեռաւորութեամբ), Էգէական ծով, Յունաստան։
Սարդարապատի յուշահամալիրը
Ցուցադրութիւն
Թանգարանին մէջ կը պահպանուի 306 նուագարան, որոնցմէ 290-ը հայկական ժողովրդական նուագարաններն են։ 100 լարային, 159 փողային, 31 հարկանային, իսկ 16-ը՝ աշխարհի ժողովուրդներու։ Հաւաքածոյի ամենահին նուագարանները 1689 եւ 1696 թուականներով թուագրուող պղինձէ ծնծղաներն են, որոնց վրայ հայատառ արձանագրութիւններ կան։ Հաւաքածոյի զարդն է ճանչցուած երաժիշտներու՝ Լեւոն Մադոյեանի, Գուրգէն Միրզոյեանի, Լեւոն Կարախանի, Սողոմոն Սեյրանեանի, Վաչէ Յովսէփեանի, Արամ Մերանգուլեանի, Սաշա Օգանեզաշվիլու նուագարանները։
Կիրառական արուեստի հաւաքածոյի, աւելի քան 2000 ստեղծագործութիւններու մեծ մասը կը ներկայացնէ հայոց աւանդական մշակոյթի, ինչպէս նաեւ հայրենի երկրի ու բնութեան ոգին։
Աշխարհի ժողովուրդներու ազգագրութեան հաւաքածոյի հիմնական մասը կը կազմեն Կեդրոնական եւ Արեւմտեան Ափրիկէի երկիրներու (Կանա, Կամբիա, Գուինիա, Լիպերիա, Նիժերիա, Սենեկալ, Թանզանիա) փայտէ արձանիկները, դիմակները եւ այլ առարկաներ։ Հաւաքածոյին մէջ փոքրաքանակ առարկաներով ներկայացուած են նաեւ Ովկիանոսի, Հնդկաստանի, Հարաւ-արեւելան Ասիոյ (Չինաստան, Ճաբոն, Վիեթնամ) ժողովուրդներու մշակոյթի տարրեր ։
Սարաքինօ, Սքիրոս
Անբնակ կղզի է ըստ 2011-ի մարդահամարին։
Կղզին ծանօթ է իր «ոսկի» ծովափին համար։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Սքիրոսի կղզիներ Ստորոգութիւն:Էվիայի կղզիներ Ստորոգութիւն:Էգէականի կղզիակներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Բաբգէն Փափազեան
Հետեւած է ֆրանսական բժշկութեան ճիւղին, միաժամանակ դասաւանդելով Ճեմարանի մէջ։ 1946-ին ընտանեօք վերադարձած է Պաղտատ, ուր մնացած է մինչեւ 1959, երբ վերջնականապէս հաստատուած է Պէյրութ շարունակելով կիրարկել բժիշկի իր ասպարէզը, ազգային եւ մշակութային գործունէութեան զուգահեռ։
Փափազեան աւելի քան 50 տարուան գործունէութիւն ունեցած է Հ. Յ. Դաշնակցութեան մէջ։ Ան գործած է Զաւարեան Ուսանողական Միութեան շարքերէն ներս եւ Պաղտատի մէջ բազմիցս եղած է ԼԿեդրոնական Կոմիտէի անդամ։
Հրատարակած է երեք հատոր՝ «Պատմութեան նենգափոխումը» (1968), «Թատերական արուեստ» եւ «Փիրանտելլօ»։ Թարգմանած է Ֆրանց Վերֆէլի «Մուսա Լերան քառասուն օրերը» վէպը։
Գրիգոր Տաթեւացիի Յուշարձան (Երեւան)
Գրիգոր Տաթեւացիի յուշարձանը կը գտնուի Երեւանի կեդրոնը՝ Մեսրոպ Մաշտոցի պողոտայի վերջնամասին՝ Մատենադարանի հարակի հրապարակին, տեղադրուած է 1967-ին։ Յիշուած է Երեւանի Կեդրոն վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։
Հեղինակներ
Քանդակագործ՝ ՀՀ վաստակաւոր նկարիչ Ադիբեկ Գրիգորեան:
Տուեալներ
Յուշարձանը կառուցուած է բազալտով, բարձրութիւնը 3,5 մեթր է։ Մատենադարանի գլխաւոր մուտքի դռնէն դէպի ձախ երկրորդ արձանն է։
Պատմութիւն
Հայ փիլիսոփայ, տնտեսագէտ, աստուածաբան, մանկավարժ, եկեղեցական գործիչ Գրիգոր Տաթեւացիի յուշարձանը տեղադրուած է 1967 թուականին Մատենադարանի մուտքի մօտ։
Պատկերասրահ
=Տես նաեւ=
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Երեւան
Գրիգոր Չէլէպի Տիւզեան
Գրիգոր Չէլէպի Տիւզեան  (1774 - 1819), հայ անուանի ոսկերչապետ։
Կենսագրութիւն
Սուլթան Սելիմի աւագանին կը սիրէր զինք ու ծանր խնդիրներու մէջ իրեն խորհուրդին կը դիմէր։
Սուլթան Մահմուտ եւս շարունակեց իր նախորդին ունեցած համակրութիւնը Սարգիս եւ Գրիգոր Չէլէպիներու վրայ։
Գրիգոր Չէլէպի 1817 Յունուար 27–ին ամուսնացած է օր․ Քաթէնկոյ Հէյպէթէրեանի հետ։
Երկու եղբայրներ ձեռք ձեռքի տուած իրենց յանձնուած բարձր պաշտօնը արժանաւորաբար կը վարէին։ Նոյն ժամանակները «Եէնի-գեղ» ծովեզերեայ ամարանոց-պալատ մը կը շինէին երկու եղբայր, ծախքին մէկ մասը իբրեւեւ 30000 ղուրուշ, ինչ որ նոյն ժամանակին համար մեծ գումար մըն էր, նուէր ստացան իրենց խնամագութ պաշտպան Սուլթան Մահմուտ Բ․ էն։ Թշնամիներ, որոնք միշտ նորանոր առիթներ կ՛որոնէին, այս շինութիւնը միջոց համարելով սկսան քսութեան։
Այս ստորնութեանբ պատճառը Տիւզեանց՝ թագաւորին շատ սիրելի ըլլալն էր։ Անոնք միշտ ազատ ելումուտք ունէին պալատին մէջ ու քանի մը տուրքերէ բոլորովին ազատ էին։
Բայց Սուլթանը, որ միշտ համոզուած էր թէ Տիւզեանց ազգատոհմը ծանօթ է իր հաւատարմութեամբ, փափաքելով թշնամիներու չարութիւնը, ի դերեւ հանել հրաման կու տայ, որ քննութիւն բացուի եւ Իպրահիմ Սարիմ էֆէնտի քննիչ կը կարգուի։ տիւզեանց թշնամիներուն պարագլուխներէն էր՝ «Շապճի հրեան», որ իր ընչաքաղցութիւնը յագեցնելու միակ միջոցը կը կարծէր փողերանոցի պաշտօնը ձեռք անցնելը։
Երբ քննութիւնը վերջացաւ, Տիւզեանք անպարտ նկատուեցան։ Սուլթան ի վարձ անոնց բարւոք ծառայութեան խիլայեց զիրենք, սամոյրեն հագցուց, ինչ որ թագաւորին հաճութիւնը վայելելու ամենամեծ նշաններէն էր, եւ որ մի միայն «Ուլահ-Պուղտան»ի պէյերը կրնային կրել։ Այս յաղթանակը աւելցուց անոնց զօրութիւնը եւ վարկը բարձրացուց Սուլթանի առաջ։ Նոյն ատեն առաջնակարգ դիրք մը կ՛ըսկսէր գրաւել նաեւ Հալէթ էֆ․, որ առաջացուց ծանօթ էր Գրիգոր Չէլէպիի եւ ուրկից շատ բարիք տեսած էր,  երբ տակաւին Հալէթ աղքատ վիճակի մէջ էր։
Երբ Տիւզեանք հասկցան Շապճի հրեային ու Հալէթի իրենց նկատմամբ բարեացակամ չըլլալնուն, աչքէ ձգեցին Հալէթը,  որուն վրայ այս վերջինը սկսաւ թշնամանալ եւ առիթ կը փնտռէր,  որ ամբաստանէ Տիւզեանները։ Հալէթ որսալով նաեւ հռչակաւոր Սիլահտար Ալի աղա,  անոր միջոցաւ Սուլթանին ամբաստանեցին,  թէ Տիւզեանք արքունի գանձը կողոպտելով Եւրոպա պիտի գաղթեն եւ թէ՛ անոնք մեկնելնուն ետք ալ անկարելի է զիրենք բանտարկել եւ այլն։
Սուլթան Մահմուտ նախ չհաւատաց, բայց զինքը այնքան ձանձրացուցին,  այնչափ աշխատութիւն թափեցին աչքէ ձգելու համար հէք Տիւզեանները,  որ վերջապէս տեղի տուաւ եւ հաւատաց։
Տիւզեանները զգացին, թէ դարան մը կը լարուի իրենց շուրջ, բայց քաջալերուելով նախընթաց փորձերէն՝ որոնք ապարդիւն եղած էին,  ապահով էին թէ այս փորձն ալ ի դերեւ պիտի ելնէր։ Բայց խոհեմ եւ զգոյշ չկրցան գտնուիլ,  իրաւ է որ այդչափ բարձր պաշտօններ վարող ընտանիք մը կրնար իր վիճակին համեմատ փառաւոր կերպիւ ապրիլ,  բայց գոնէ այդ միջոցին,  որ իրենց դէմ թշնամիններ չարութիւններ կը մտածէին,  պէտք էր որ աչալուրջ ըլլային,  նկատի առնելով ժամանակին փափկութիւնը։
Տարակարծութիւն մեր նախորդ կենսագիրներէն
Ընդհանրապէս վիեննական եւ վենետիկեան հրատարակութիւններ այս դաւադրութեան մասնակից ցոյց կու տան նաեւ «Գազէզ Արթին» ամիրան։
Մենք մանրազննին քննութիւններ ըրինք եւ որոշ փաստ մը չկարողացանք գտնել, ընդհակառակը գտանք Պէզճեան ամիրայի գրած երկու նամակները, մէկը՝ Տիւզեան Գրիգոր Չէլէպիի ուղղուած, նախ քան գլխատումը հէք Տիւզեաններու, իսկ միւսը՝ Սուրբ Կարապետ վանքը ուղղուած Յակոբ Չէլէպիի Գազէզի աքսորէն վերադարձէն ետք։
Իսկ երկրորդ նամակով Գազէզ Յակոբ Չէլէպիի հետ միասին նուէրներ ու դրամ կը ղրկեն Սուրբ Կարապետ վանքին եւ որուն մէջ բարեկամական տողեր կան Չէլէպիի մասին։
Արդ, կը հարցնենք թէ՝ Գազէզի պէս բարեսիրտ անձնաւորութիւն մը կարելի՞ բան է, որ մեղսակից ըլլայ Հալէթ ըսուած սրիկայի մը զրպարտութեանց, քանի որ Գազէզ-Տիւզեան անունները այդչափ սերտիւ կապուած են իրարու՝ գլխատումէն թէ՛ առաջ եւ թէ՛ վերջը։ Չէ, չենք հաւատար ատոր եւ կը կարծենք թէ այդ երկու նամակները, որոնց նմանահանութիւնները կը զետեղենք հոս, բաւական պիտի ըլլան ապացուցանելու թէ՝ գազէզ որեւէ մասնակցութիւն չէ ունեցած այդ դաւաճանութեան մէջ։
Յետոյ արդէն խնդիրը Տիւզեանց անձէն աւելի փողերանոցի պաշտօնէութեան խնդիրի մը վերածուած կը գտնենք երբ կը կարդանք Զարբհանէ Ամիրի Ապտիւլ Րահման պէկին եւ Գրիգոր Չէլէպիի մահավճիռները, որոնց օրինակը կրցանք գտնել Անտօնեան վանքէն։
Աչքէ անցուցինք նաեւ յունական աղբիւրներ, որոնք այդ մահասարսուռ պատմութիւնը կ՛ընեն բացարձակապէս յայտնելով՝ Հալէթի դրդումով ըլլալը, եւ արդէն այդ սրիկային՝ սոյն եղերական գործին մէջ, դեր ունենալուն ապացոյց չէ՞ ի վերջոյ անոր ալ գլխատումը, երբ սուլթանը կ՛իմանայ թէ Տիւզեանք անպարտ էին։
Եթէ Գազէզ դեր մը ունեցած ըլլար, չէ՞ որ ան ալ պիտի գլխատուէր։
Կենսագրութեան ամէնէն սարսռուտ դրուագը
Բայց անցնինք մեր կենսագրութեան ամէնէն սարսռուտ դրուագին։
«Հալէթ Բարձրագոյն Դրան դեսպան էր Փարիզի մէջ, երբ Յակոբ Չէլէպի հոն գացած էր ուսմունք եւ մանրանկարչութիւն սորվելու, Հալէթ՝ Տիւզեան Չէլէպիներէն,  մեծամեծ գումարներ փոխ առած էր։ Յետոյ սակայն Պոլիս դառնալէ վերջ բնաւ հոգ չէր տաներ պարտքը վճարելու ու արտաքին մտերմութեամբ եւ խաբէութեամբ,  անոնց կորուստը դարանելով կ՛ուզէր պարտքերէն ազատիլ։ Հալէթ այս հնարքներուն մէջ էր,  երբ Տիւզեանց՝ ձեռքին ներքեւ գտնուող անձ մը,  որուն անունը լաւ կ՛ըլլար թէ իսպառ մոռցուէր թէ՛ յիշատակից եւ թէ՛ պատմութեան մէջ,  մախալով Տիւզեանց ու մասնաւորապէս՝ Մկրտիչ Չէլէպիին իրենց հօրեղբորորդւոյն դէմ․ գնաց առ Հալէթ էֆէնտին ու իմացուց իրեն թէ Տիւզեանք փողերանոցին յանձնուած դրամագլուխէն ստակ առած են եւ հալէթ ալ լուր տուաւ Սուլթան Մահմուտի,  որ Տիւզեանք փողերանոցին գանձը վատնած են։ Փութով հրամայուեցաւ,  որ հաշիւ տեսնուի ու որովհետեւ փողերանոցին գլխաւորը Ապտիւլ Րահման էֆէնտին էր,  որ Տիւզեանց մեծ բարեկամ էր,  անոր համար Հալէթ նախ զայն փոխել տուաւ եւ Տիւզեանց թշնամի մը դրաւ»։ Ընթերցողները կռահեցին թէ ակնարկուած անձը Գազէզն էր․ արդ կը հարցնենք Գազէզ ինչո՞ւ Հալէթին կը դիմէր, քանի որ իրենց գրածէն կը հասկնանք թէ՝ փողերանոցին բացին բուն պատճառը ինքը Հալէթն էր։ Հալէթ շարունակ դրամ քաշեր էր Տիւզեաններէն, եւ վարպետութեամբ զանոնք մատնելով, բնականաբար,  ինք պիտի ազատէր եւ Տիւզեանք պիտի դատապարտուէին։
Գազէզը ի՞նչ այպանելի դեր կրնայ ունենալ այս պարագային։
Յետոյ կ՛ուզենք ճշդել պատմական սխալ մը, փողերանոցի գլխաւորը Ապտիւլ Րահման պէյ եւս գլխատուած է Տիւզեանց հետ։
Հետեւաբար մենք կազմած ենք մեր գաղափարը, այն է թէ՝ Տիւզեանք զեղծում չեն ըրած, բայց կարգ մը անձանց դրամ տուած ըլլալով չեն կրցած գանձել ու հաշուեքննութեան ատեն բաց տեսնուած է իրենց հաշիւներուն մէջ։
Փողերանոցի գլխաւոր Ապտիւլ Րահման պէյ երբ պաշտօնանկ կ՛ըլլայ՝ իրեն կը յաջորդէ ուրիշ մը, որ ըստ սովորութեան կ՛ուզէ տեսնել գանձին հաշիւը զոր Տիւզեանք արդէն պատրաստեր էին ու անոր ներկայացուցին։ Ոստիկանը չգոհանար ատով եւ կը պատասխանէ՝ թէ Սուլթանը պարզ թղթով մը չի գոհանար, հապա անմիջապէս արծաթ դրամով կը պահանջէ ձեզի յանձնուած դրամը։
Տիւզեանց յանձնուած դրամագլուխը, որով դրամ կը տպէին, գրեթէ 25 միլիոն կ՛ելլէր, Սուլթանին աւանդներէն զատ։
Բայց որովհետեւ իրենք սեղանաւորութիւն կ՛ընէին, սոյն գումարը ցրուած էին զանազան տեղեր։ Եւ անկարելի էր քիչ ատենուան մը մէջ հաւաքել։
Փողերանոցի նոր գլխուաւորը, ուրբաթ օր մը սովորականէն 4 ժամ աւելի կը մնայ փողերանոցի մէջ եւ երբ մեկնելու ժամանակ՝ դրան դիմաց ամէնքը ժողվուած էին բարեւելու․ Տիւզեանց կը դառնայ ու կ՛ըսէ «Սուլթէնը կը հրամայէ, որ փողերանոցէն չմեկնիք»։
Երկու եղբայրներն Գրիգոր եւ Սարգիս չափազանց վիշտ զգացին եւ նոյն գիշերը մնացին հոն, յաջորդ օր իրենց Միքայէլ եղբայրնին խնդիրը իմանալու համար Հալէթին դիմեց եւ այն ատեն իմացաւ, որ բարեկամ կարծածնին էր իրենց խորխորատը պատրաստողը։
Փողերանոցին Ոստիկանը Տիւզեաններուն քանի մը օր միջոց տուաւ, որ կարենան արծաթ դրամը վճարել, այդ պատճառաւ ժողով գումարուեցաւ «Էնկիւրի»ի եւ Պոլսոյ սեղանաւորներէն, օգնելու համար Տիւզեանց,  սակայն կարգ մը նախանձոտութիւններ անկարելի դարձուցին այդ դրամին հայթայթուիլը,  եւ երբ Տիւզեանք չկրցան գտնել պահանջուած դրամը,  այն ատեն Հալէթ շուտով Սուլթանին ելաւ եւ այդ կերպով ստուգեց իր կասկածները եւ իր բոլոր ճարտարութիւնը թափեց մինչեւ,  որ բռնի ստացաւ Սուլթանին իրատէն՝ բոլոր Տիւզեանց եւ մերձաւորներու ձերբակալուելուն։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Հայեր
Բժշկեան
Բժշկեան, հայկական մականուն :
Հայկ Գամպուրեան
Հայկ Գամպուրեան, հայ դեղագործ։
Կենսագրութիւն
1911 թ. Բրուսա քաղաքի մոտակա Մխալիճ գյուղում բացել է սեփական դեղատուն։ Իտալա-թուրքական (1911) եւ Բալկանյան (1912-1913) պատերազմների ժամանակ զորակոչվել է օսմանյան բանակ եւ զինվորական դեղագործի առաջին տեղակալ ծառայել։
1915 թուականին՝ Մեծ Եղեռնի ժամանակ աքսորուած է, սակայն ձեւով մը կարցած է ապաստանիլ՝ Քութինայի մէջ եւ մի քանի ամիս ձրի աշխատած՝ տեղի հիւանդանոցէն ներս։ Այնուհետեւ մեկնած է Կ. Պոլիս եւ ծառայութեան անցած՝ Օսմանեան բանակին մէջ։ Երեք ամիս ծառայելով՝ վերապատրաստուած է Կ. Պոլսոյ Կիւլխանէի հիւանդանոցէն ներս։ Այնուհետեւ, որպէս թնդանոթաձիգներու բժիշկ, բանակի հետ ուղարկուած է Պաղտատի ռազմաճակատ։ 1918 թուականի վերջերը, ծառայած է Մուսուլ քաղաքի զինուորական հիւանդանոցին մէջ։ Ծառայութեան ընթացքին նիւթապէս եւ բարոյապէս օգնած է հայ գաղթականներուն։ Այնուհետեւ ապաստանած է Պաղտատի մէջ եւ անգլիական քաղաքային հիւանդանոցի մէջ (Civil Hospital) դեղագործ աշխատած։ Յետագայում վերադարձած է Կ. Պոլիս եւ մեկնած՝ Փարիզ։
1921 թ. Պրուսայի մէջ՝ Քիրմասլի մէջ բացած է սեփական դեղատուն։ 1922 թ. տեղափոխուած է Յունաստան, հաստատուած՝ Տրամա քաղաքը եւ բացած՝ սեփական դեղատուն։ 1938 թուականին աքնոր հասցէն էր՝ Pharmacie H. Kambourian, Megas Alexandros, Drama (Grece)։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան ականատեսներ Ստորոգութիւն:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Թել Աւիւ
Թել Աւիւ (תֵּל־אָבִיב יפו), քաղաքային ինքնակառավարական կեդրոն՝ Իսրայէլի մէջ, Միջերկրական ծովու արեւմտեան ափը, բնակչութեան թուաքանակով (2008 թ. Յունիսի տուեալներով՝ 405,000 հազար մարդ) Իսրայէլի երկրորդ քաղաք, տնտեսական եւ մշակութային կեդրոն։
Անուանում
Հիմնադրախ են հրեայ վերաբնակները 1909 թուականին Եաֆա քաղաքէն փոքր հիւսիս․ 1949 թուականին ձուլուած է այդ քաղաքին մէջ։ Անուանումը՝ եբրայերէն, բառացի կը նշանակէ «գարնան բլուր»։
Պատմութիւն
Երբ 1948 թուականին կազմաւորւեցաւ Իսրայէլ պետութիւնը, դարձաւ անոր մայրաքաղաքը։ 1950 թուականի Յունուարին Իսրայէլի կառավարութիւնը խախտելով ՄԱԿ֊ի Գլխաւոր ժողովի 1947 թուականի Նոյեմբեր 29֊ի՝ Երուսաղէմի յատուկ կարգավիճակի մասին որոշումը, Իսրայէլի մայրաքաղաք յայտարարեց Երուսաղէմը։
Եանիս Անթեթոքունպօ
Եանիս Անթեթոքունպօ Γιάννης Αντετοκούνμπο, (6 Դեկտեմբեր 1994, Զողրաֆօ, Աթէնք)․ «Միլուոքի Պաքս»  կողովագնդակի ակումբին (Ա․Մ․Ն)․ եւ Յունաստանի կողովագնդակի ազգային խումբին յոյն մարզիկ։  20 Յուլիս 2021-ին պսակուեցաւ ΝΒΑ ախոյեան եւ քանիցս ախոյեանութեան MVP` ամենաթանկագին մարզիկ (2019-ի, 2020-ի եւ 2021-ի աւարտական խաղերուն)։ Հինգ անգամ ընտրուած է եւ մաս կազմած է All-Star Game – ΝΒΑ։
Հասակն է՝ 2,11 մ․, թիւ 34 կը կրէ եւ զայն կը կոչեն «The Greek Freak»։  15 Դեկտփեմբեր 2020-ին, «Միլուոքի Պաքս» խումբին հետ վերանորոգած է իր պայմանագրութիւնը 5 տարուան համար ի դիմաց 228 միլիոն տոլարի վարձատրութեամբ մը։
Կենսագրական գիծեր
Եանիս Անթեթոքունպօ ծնած է Աթէնք 6 Դեկտեմբեր 1994-ին, Նիճերիոյ Լակոս քաղաքէն Յունաստան գաղթած (1991) Չարլս եւ Վերոնիքա Անթեթոքունպօ ընտանիքին յարկին տակ։  Ունի 4 եղբայրներ․ երէցը՝ Ֆրանսիս, Լակոս մնացած է մեծ մօր ու մեծ հօր մօտ, իսկ միւս 3 եղբայրները՝ Թանասիս, Քոսթաս եւ Ալեքսիս Յունաստան ծնած են։  Նիճերիա հայրը եղած է ոտնագնդակի մարզիկ, իսկ մայրը բարձրութիւն ցատկելու մարզուհի։ Ընտանիքին 4 զաւակները որ Յունաստան ծնած են, առած են յունական եւ նիճերիական անուններ։  Եանիսին նիճերիական անունը «Ուկօ» է։
Առաջին տարիները
Եանիս մեծցաւ Աթէնքի Սեփոլիա թաղամասը, դժուար պայմաններու տակ։ Ծնողքը կը դժուարանար գործ գտնել եւ ինք ու իր մեծ եղբայրը արեւու ակնոց, պայուսակ եւ ժամացոյց կը ծախէին բացօթեայ շուկաները։ Կողովագնդակով կը սկսի զբաղիլ 2007-ին «Ֆիլաթլիթիքոս» խումբին մէջ (միաժամանակ  համակիր է « Օլիմպիաքոս » խումբին), ուր աւելի ետք Թանասիս եւ Քոսթաս եղբայրներն ալ մաս կը կազմեն։  Լակոս մնացած երէց եղբայրը Ֆրանսիս, ոտնագնդակի մարզիկ կը դառնայ։   Եանիսին խաղարկութիւնը աչքի կը զարնէ եւ անոր մարզիչը Սփիրոս Վելինեաթիս Σπύρος Βελλινιάτης կ՛ օգնէ եւ ամէն ձեւով կ՛ օժանդակէ, որպէսզի Եանիս եւ աւելի ետք անոր եղբայրը՝ Թանասիս, կողովագնդակի մարզիկի լաւ հիմերը առնեն եւ ապա մասնակցին NBA Draft-ին։
27 Յունիս 2013-ին NBA Draft 15 թիւով կ՛ ընտրուի «Միլուոքի Պաքս» Milwaukee Bucks խումբէն։
Կեանքը Ամերիկա
Եանիս Միլուոքի քաղաքը կը հաստատուի։  Յունական համայնքը անոր զօրավիգ կը կանգնի։  Եանիս առաջին օրէն տնտեսապէս կ՛ օժանդակէ Աթէնք մնացած ընտանիքին։   2014-ին սկիզբները, ընտանիքը Աթէնքէն Միլուոքի կը փոխադրուի։   Թանասիս, Քոսթաս եւ Ալեքսիս եղբայրնրն ալ կողովագնդակով կը զբաղին։
29 Սեպտեմբեր 2017-ին Եանիսին հայրը կը մահանայ (54 տարեկան) սրտի կաթուածէ։
2018 Յուլիսին Եանիս Անթեթոքունպօ առաջին ոչ ամերիկացի մարզիկը կը հանդիսանայ որուն նկարը NBA 2K ելեկտրոնային խաղին ծրարումի տուփին կողքը կը զարդարէ։
Antetokounbros
Եանիս եւ Թանասիս Անթեթոքունպօ եղբայրները կը նախաձեռնեն եւ կը կազմակերպեն Antetokounbros խաղերը։  2016-էն սկսեալ, ամէն ամառ Յունաստանի տարածքին կը կատարուին հասարակական անշահախնդիր բարեկամական խաղեր՝ կողովագնդակի եւ մարաթոնի վազք, որպէսզի հասարակութեան եւ մանաւանդ երիտասարդութեան մէջ զարգանայ մարզական ոգին եւ զգայնանութիւնը ընկերային հարցերու շուրջ։  Այս խաղերու կազմակերպութեան ընդմէջէն, Եանիս եւ Թանասիս բարոյապէս եւ տնտեսապէս կ՛ օժանդակեն կարիքաւոր պատանիներուն, ինչպէս օրինակ որբ կամ ճնշուած պատանիներ պատսպարող «Κιβωτός του Κόσμου» (Քիվոթոս թու քոզմու Աշխարհի տապանը) հիմնարկը։
Միլուոքի Պաքս
30 Յուլիս 2013-էն պաշտօնապէս մաս կը կազմէ «Միլուոքի Պաքս» կողովագնդակի խումբին՝ մինչեւ այսօր։ 19 Սեպտեմբեր 2016-ին չորս տարուան համար կը վերանորոգէ խումբին հետ համաձայնութիւնը, ստանալով 100 միլիոն տոլարի վարձատրութիւն։  Անոր խաղարկութիւնը մարզասէր հասարակութենէն, լրագրողներէն, NBA-ի մասնագէտներէն եւ մարզիկներէն կ՛ արժեւորուի իբրեւ բացառիկ։
2017-ին Եանիս, 22 տարեկան հասակին, առաջին անգամ կը մասնակցի NBA All Star խաղերուն։  Այնուհետեւ, ամէն տարի գլխաւոր մարզիկներէն է։
ΝΒΑ ախոյեան
2021-ի ΝΒΑ ախոյեանութեան աւարտական Play Offs հանգրուանի 6 խաղերուն ընթացքին Միլուոքի Պաքս եւ Սանս խումբերուն միջեւ, 5-րդ եւ 6-րդ յաջորդական ճակատագրական խաղերը «Միլուոքի Պաքս» կը յաղթէ շնորհիւ Եանիսի անկրկնելի խաղարկութեան։
Անձնական կեանք
2016-ին կ՛ ամուսնանայ Մարայա Րիտլսփրիկըրին հետ եւ 11 Փետրուար 2020-ին կը ծնի մանչ զաւակը՝ Լայամ-Չարլս։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Կողովագնդակի մարզիկ Ստորոգութիւն:NBA մարզիկ Ստորոգութիւն:NBA ախոյեաններ Ստորոգութիւն:NBA ամենաթանկագին մարզիկներ (MVP) Ստորոգութիւն:6 Դեկտեմբերի ծնունդներ Ստորոգութիւն:1994 ծնունդներ
Գեղամ Սարեան
Հայաստանի լաւագոյն քնարերգակ բանաստեղծներէն մէկը։ Ծնած է Դեկտեմբեր 25, 1902-ին Պարսկաստանի Թաւրիզ քաղաքը արհեստաւորի ընտանիքէ։ Ուսումը կ'առնէ Թաւրիզ։ Ժամանակ մը ուսուցչութեամբ կը զբաղի։ 1922-ին Պարսկաստանէն կ'անցնի Հայաստան, ուր դարձեալ կը զբաղի ուսուցչութեամբ, յետոյ ամբողջութեամբ կը նուիրուի գրականութեան։ 1925-ին լոյն կը տեսնէ անոր առաջին գործը՝ «Շիրակի Հարսանիքը» խորագիրով պոէմը, որով անմիջապէս ան յայտնի կը դառնայ ընթերցողներուն։
Սարեան աւելի ժողովրդական դարձաւ արեւելեան կեանքէ առնուած իր գեղօններով եւ պոէմներով։ «Կիւլնարա», «Կիւլխանտա», «Իրանի» եւ այլ գործեր, որոնք գրուած են խորունկ ու ջերմ զգացումով, ընդելուզուած են արեւելեան վառ երանգներով։ Ան քաջ ծանօթ է Պարսկաստանին, ուր աղքատներու եւ զրկուածներու հաշւոյն երկրի տէրերը շռայլ ու ցոփ կեանք կը վարեն, ուր բռնութիւնն ու կամայականութիւնը ստրկացուցած են խոնարհ խաւի մարդիկը, յատկապէս կիները, որոնք զուրկ են ամէն իրաւունքէ։ Սարեանի այս գործերը հարստացուցած են մեր նորագոյն գրականութիւնը։
Սարեանի լաւագոյն գործերէն են նաեւ «Բալլադներ»-ը (գեղօններ): Հերոսական անցեալի մեծարանք, հայ ժողովուրդի եղեռնական օրերու վերյուշ, անձնազոհութիւն, քաջագործութիւն, նուիրուածութիւն,- ահա գործօններ, որոնք գրուած են Սարեանին յատուկ վարպետութեամբ։
Սարեան գրած է նաեւ արձակ էջեր, պատմուածքներ ու վիպակներ, առնուած Հայաստանի կեանքէն, ուր ի յայն կու գայ հեղինակին պատմելու կարողութիւնը եւ հոգեբանական վերլուծումներ կատարելու տաղանդը։ Ինչպէս քերթուածներու, այնպէս ալ այս բաժինին մէջ անոր լեզուն կիրթ է, ոճը յստակ եւ ըստ ամենայնի պատկերաւոր ու երաժշտական։
Գրած է նաեւ բազմաթիւ բանաստեղծութիւններ մանուկներու համար։ Այս ասպարէզին մէջ եւս ան կը մնայ որպէս քնքուշ քնարերգու՝ պարզ ու վճիտ լեզուով ու պատկերներով, մանկական հոգեշխարհը, մտածումներն ու զգացումները բացայայտող հեղինակ։
Անոր գործերը լայն տարածում ունին ժողովուրդին մէջ եւ մեծ մասամբ ձայնագրուած են։ Սարեան յայտնի է նաեւ որպէս թարգմաանիչ։ Կատարած է բազմաթիւ թարգանութիւններ Մարք Թուէյնէն, Ռըսիարտ Քիփլինկէն, Հայնրիխ Հայնէէն, Թարաս Շեւչենքոյէն, ժամանակակից ռուս եւ այլ ժողովուրդներու բանաստեղծներէն, ամէն պարագայի պահպանելով իրեն յատուկ լեզուի յստակութիւնը, խնամուած ոճը եւ ամենակարեւորը՝ թարգմանելի գործի հարազատութիւնը։
Սարեան մահացած է Նոյեմբեր 14, 1976-ին Երեւանի մէջ։
Ստորոգութիւն:Հայեր
Այն Ղազալի Արձաններ
Այն Ղազալի արձաններ ('Ain Ghazal Statues), Յորդանանի Այն Ղազալի հնագիտական վայրին մէջ յայտաբերուած շարք մը կոթողային կրաքարէ ծեփածոյ եւ եղեգեայ արձաններ, որոնք կը թուագրուին Նախախեցեգործական Նոր Քարի Բ․ ժամանակահաշրջանին։ Յայտնաբերուած են 1983 եւ 1985 թուականներուն երկու ստորգետնեայ թաքստոցներու մէջ, ընդհանուր թիւով 15 կիսանդրիներ եւ 15 արձաններ, որոնք ստեղծուած են մօտ 200 տարիներու ընթացքին ։
Ք․ա․ 7-րդ հազարամեակի կիսուն եւ 8-րդ հազարամեակի կիսուն թուագրուող արձանները մարդկային ձեւի ամենավաղ լայնամասշտաբ ներկայացումներէն են եւ կը նկատուին խեցեգործական Նոր Քարի Բ․ ժամանակաշրջանի նախապատմական արուեստի ամենակարեւոր նմուշներէն մէկը ։
Անոնք կը կազմեն Ամմանի մէջ գտնուող Յորդանանի թանգարանի հաւաքածուներուն մէկ մասը։ Մէկ արձանը կը գտնուի Փարիզի Լուվրի թանգարանին մէջ։ Երկու գուլխով քանդակներէն մէկը կը ցուցադրուի Ապու Տապիի Լուվրի մէջ։
Նկարագրութիւն
Քանդակները երկու տեսակի են` ամբողջական արձաններ եւ կիսանդրիներ։ Որոշ կիսանդրիներ երկգլխանի են։ Մեծ ջանքերու գնով կաղապարուած են լայն բացուած եւ կուպրէ գծանշուած ծիածանաթաղանթներով աչքեր ունեցող գլուխները։ Արձանները կը պատկերեն տղամարդիկ, կիներ եւ երեխաներ։ Կիները կը տարբերին կուրծքեր յիշեցնող եւ աւելի մեծ փորերու միջոցով։ Արձաններէն ոչ մէկը սեռական գործարաններ ունի,իսկ անոնց մէկ մասին դէմքերը ներկայացուած են բոլոր մանրամասնութիւններով։
Յուշարձանները ստեղծուած են ժայռափոր կրաքարի ծեփուածքով` եղեգի վրայ կաղապարելու ձեւոով եւ օգտագործելով այնպիսի բոյսեր, որոնք աճած են Զարքա գետին ափին։ Եղեգը քայքայուած է հազարամեակի ընթացքին` թողելով կրախեցեղէն ներքին ամբողջութիւնը։ Կրեղէն գաջը ստանալու համար կրաքարը տաքցուած է 600-էն մինչեւ 900 աստիճան ջերմաստիճանի մէջ։ Ստացուած կրաքարի ջրածնաթթուիտը ապա խառնուած է ջուրի հետ, որպէսզի թանձր զանգուած ստացուի, որմէ ետք միայն այն օգտագործուած է։ Գաջը ջրակայուն նիւթի վերածուած է չորնալէն ետք, երբ այն քարացած է։ Գլուխները, իրանները ու ոտքերը ձեւաւորուած են եղեգի առանձին փունջերէ, որոնք հաւաքուած են եւ ծածկուած են գաջով։ Աչքերու ծիածանաթաղանթները ուրուագծուած են կուպրի միջոցով, իսկ գլուխները ծածկուած են կեղծամ յիշեցնող ծածկով։
Անոնք համեմատաբար բարձրահասակ են, բայց ոչ մարդու իրական չափերով. արձաններէն ամենաբարձրին բարձրութիւնը մօտ 1 մեթր է։ Անոնց մակերեւույթները անհամաչափ հարթ են, մօտ 10 սմ հաստութեամբ։ Անոնք ստեղծուած են կանգնած ըլլալու համար, հաւանաբար ամրացուած են փակ սենեակներու յատակին, եւ նախատեսուած եղած են միայն դիմացէն դիտելու համար ։ Արձանի պատրաստման եղանակը, այնուամենայնիւ, թոյլ չէր տար անոնց երկար ծառայել։ Եւ քանի որ անոնք թաղուած են ստեղծուած սկզբնական վիճակով, հնարաւոր է, որ անոնք երբեք չեն ցուցադրուած երկար ժամանակով, այլ ստեղծուած են թաղման նպատակով ։
Բացայայտում եւ պահպանում
Այն Ղազալ յայտնաբերուած է 1974-ին կառուցապատողներու կողմէ, որոնք կը կառուցէին Ամման քաղաքը Ալ Զարկայի կապող սրընթաց մայրուղի։ Պեղումները սկսած են 1982-ին։ Տեղանքը բնակեցուած է մ. թ. ա. 7250-5000 թուականին ։ Այս դարաշրջանի սկիզբը` 7-րդ հազարամեակի առաջին կիսուն, բնակավայրի տարածքը եղած է 10-15 հա եւ բնակչութիւնը կազմած է 3000 հոգի։
Արձանները յայտնաբերուած են 1983-ին։ Մեքենաներով փորուած ճանապարհին խաչմերուկը ուսումնասիրելով, հնագէտները յայտնաբերած են 2,5 մեթր (8 ոտնաչափ) մակերեսով խոշոր փոս, ուր կային գաջէ արձաններ։ 1984-1985 թուականներուն պեղումներ իրականացուած են Կերի Օ. Ռոլլեֆսոնի գլխաւորութեամբ։ Պեղումներու երկրորդ փուլը, որ տեղի ունեցած է 1993–1996 թուականներուն, կը ղեկավարէին Ռոլեֆսոն եւ Զեյտան Քաֆաֆի ։
Յայտնաբերուած երկու թաքստոցներու մէջ գտնուած են 15 արձաններ եւ 15 կիսանդրիներ, որոնք պատրաստուած են գրեթէ 200 տարիներու ընթացքին։ Քանի որ անոնք խնամքով թաղուած էին լքուած տուներու յատակի փորուածքներու մէջ, անոնք բաւականաչափ լաւ պահպանուած են ։ Իերիխոնի եւ Նահալ Հեմարի մէջ նմանատիպ արձաններու միայն որոշ մասնիկներ յայտնաբերուած են ։
Փորուածքին շուրջը, ուր գտած են արձանները, ուշադրութեամբ փորուած է, եւ գտածոները տեղադրուած են փայտէ տուփերու մէջ, ուր լեցուած էր պոլիուրեթանային փրփուրով` առաքման ընթացքին վնասուելէ պաշտպանելու համար ։ Արձանները պատրաստուած են գաջէ, որ շատ աւելի փխրուն դարձած էր յատկապէս այդքան ժամանակ հողին տակ թաղուած ըլլալու պատճառով։ Յայտնաբերուած արձաններուն առաջին գտածոները ուղարկուած են Մեծ Բրիտանիոյ Թագաւորական Հնագիտական Հիմնարկ, իսկ երկրորդ խումբը, ուր գտնուած էր քանի մը տարի ետք, ուղարկուած է Նիւ Եորքի Սմիթսոնեան Հաստատութիւն` վերականգնողական աշխատանքներու համար։ Արձանները վերադարձուած են Յորդանան անոնց պահպանման աշխատանքերու աւարտէն ետք եւ զանոնք կարելի է տեսնել Յորդանանի թանգարանին մէջ ։
Գտածոներուն մէկ մասը 2013-ին ժամանակաւորապէս եղած է Բրիտանական թանգարանին մէջ։ 2012-էն ի վեր Մեծ Բրիտանիոյ մէջ վերականգնման գործընթացի մէջ է նմուշներէն մէկը ։