cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ծարիր
Ծարիր, քիմիական տարր, նշանակումը՝ Sb (Stibium-էն), կարգահամարը՝ 51 է, հիւլէական զանգուածը՝ 121.75։ Պարբերական համակարգի 5րդ պարբերութեան 5րդ խումբի քիմիական տարր։ Ունի երկու կայուն իզոտոպ՝ 121Sb (57.25%) եւ 123Sb (42.75%)։
Քիմիական Յատկութիւններ
Երկրակեղեւին ծարիրի պարունակութիւնը 5•10−5% է (ըստ զանգուածի)։ Ամենատարածուած միներալը ծարիրափայլն է՝ Sb2S3։ Ծարիրը յայտնի է քանի մը ալոտրոպ ձեւափոխութիւններով։ Սովորական գորշ ծարիրը ճերմակ֊արծաթափայլ մետաղ մըն է, խտութիւնը՝ 6690 քկ/մ³, հալման ջերմաստիճանը՝ 630, 5°C, եռմանը՝ 1635-1645°C։ Միացութիւններուն մէջ կը ցուցաբերէ +5, + 3 եւ -3 արժէքականութիւն։ Սովորական ջերմաստիճանին օդին մէջ ծարիրը չ'օքսիտանար, հալման ջերմաստիճանէն բարձր տաքցնելու պարագային կ'այրի՝ յառաջացնելով Sb2O3 օքսիտը (ճերմակ ծուխ)։ Աշխոյժ կը փոխազդէ հալոկեններու հետ՝ տալով եռարժէք հալոկենիտներ։ Միացութիւններ կը յառաջացնէ արսէնի, ծծումբի եւ լուսաբերի հետ (հալելով). ազոտի եւ ջրածինի հետ՝ չ'առաջացներ, ծարիրաջրածինը կը ստացուի անուղղակի ճամբով։ Ջուրի եւ նօսր թթուներու հետ չի փոխազդեր։ Դանդաղ կը փոխազդէ խիտ աղաթթուի եւ ծծմբական թթուի հետ՝ յառաջացնելով համապատասխանաբար՝ SbCl3 եւ Sb2 (SO4)3 աղերը։ Խիտ ազոտական թթուով կ'օքսիտանայ՝ յառաջացնելով բարձրարժէք օքսիտ, որ կը նստի xSb2O3•yH2O բաղադրութեամբ։ Թթուածինի հետ ծարիրը կը յառաջացնէ Sb2O3, Sb2O4 եւ Sb2O5 օքսիտները։
Եռարժէք ծարիրի հիտրօքսիտը՝ Sb (OH)3, գոյութիւն ունի միայն ջրային լուծոյթին մէջ։
Ծարիրի միջմետաղական միացութիւնները (AlSb, GaSb, InSb եւ այլն) կիսահաղորդիչներ են։ Բազմաթիւ մետաղներուն հետ ծարիրը կը յառաջացնէ տարբեր համաձուլուածքներ, որոնց վրայ ալ հիմնուած է անոր կիրառութիւնը։
Կիրառութիւն
Միացութիւնները օգտագործուած են օրկանական սինթեզով (օրինակ՝ SbCl3, SbCl5), ռետինի արդիւնաբերութեան (Sb2S3, Sb2S5) եւ այլ բնագաւառներու մէջ։ Կը մտածուի հանքը (սուլֆիտային կամ օքսիտային) մետաղագործական կամ հրամետաղագործական եղանակներով մշակել։
Ծարիրը օրկանիզմի մէջ
Ծարիրի պարունակութիւնը (100 կ. չոր նիւթին) բոյսերուն մէջ 0.006 մկ. է, ծովային կենդանիներու օրկանիզմին մէջ՝ 0.02 մկ., ցամաքային կենդանիներուն մօտ՝ 0.0006 մկ.։ Ծարիրը կենդանիներու եւ մարդու օրկանիզմ կը մտնէ շնչառական գործարաններու կամ ստամոքսաղիքային համակարգի միջոցով։ Ծարիրի կենսաբանական դերը յայտնի չէ։ Ծարիրն ընտրողաբար կը կուտակուի վահանաձեւ գեղձին, լեարդին, փայծաղին մէջ։ Ծարիրի սահմանային թոյլատրելի քանակութիւնը 10−5-10−7 կրամ է՝ 100 կ. չոր հիւսուածքին մէջ։
Պաշարները
USGS վիճակագրութեան համաձայն ծարիրի ներկայիս պաշարները պիտի սպառուին 13 տարիներու ընթացքին: Թէեւ կը սպասուին նոր պաշարներու յայտնաբերումը:
Դրայտընդ
Դրայտընդ բալիստիկ հրթիռ է, սուզանաւերէն արձակուող բալիստիկ հրթիռ է, պարտրաստուած է իրակացնել բազմաթիւ յարձակումներ տարբեր տեղերու մէկ անգամէն։ Իր արձակումը ջուր ի տակէն կ'ըլլայ եւ ինքը զինուած է միջուկային մարտագլխիկներով եւ կ'արձակուի ադոմական ուժով շարժող սուզանաւերէն։ Իսկ Օհայօ դասի սուզանաւերը, որոնք կը պատկանին ԱՄՆ-ի ռազմանաւային ուժերուն կը շալկեն 14 հատ Դրայտընդ հրթիռ, իսկ Մեծ Բրիտանիա յի թագաւորական ռազմանաւային ուժերու պատկանող Վանկարդ դասի սուզանաւերը կը շալկեն 4 հատ Դրայտընդ հրթիռ։ Հրթիռի նախագծողը եւ արտադրողը Լոգհիտ Մարդինն ( Lockheed Martin) է:
Զարգացում
Դրայտընդ-I նախագծուեցաւ որպէս C-4, որ տարածուեցաւ եւ ծառայութեան մտաւ 1979-ին եւ ծառայութենէն ելաւ 2005-ին։ Նպատակն էր հասնիլ ամէնալաւ ծառայութեան ինչպէս Poseidon (C3) եւ իրեն օգնեց որ մնայ աւելի երկար ժամանակ ծառայութեան՝ իր սուզանաւերուն մէջ։
Դրայտընդ-II նախագծուեցաւ որպէս D-5: Նպատակն էր իր ճշգրտութիւնը աւելցնել եւ իր կեանքը երկարաձգել 30 տարի մինչեւ 2027 թ։ Դրայտընդ հրթիռը տրուեցաւ Մեծ Բրիտանիա յին, Պոլարիս առեւտուրի պայմանագիրի համաձայն 1963-ին, որ փոխուեցաւ 1982-ին ։ Մեծ Բրիտանիայի վարչապետը Մարգրիտ Թեչըրը (Margaret Thatcher) գրեց նախագահ Գարդըրի 10 Յուլիս 1980-ին թէ Մեծ Բրիտանիան կը պահանջէ Դրայտընդ-I հրթիռները ձեռք բերել։ Սակայն 1982-ին Թեդչըրը գրեց նախագահ Ռեկանին (Reagan) թէ Մեծ Բրիտանիան պէտք է ձեռք բերէ Դրայտընդ-II, պայմանագիրի համաձայն Մեծ Բրիտանիան վճարեց 5% ընդհանուր գումարէն  2,5 միլիար տոլար ԱՄՆ կառավարութեան, որպէս հետազօտութիւններու եւ զարգացման վճարում։
D-5 հրթիռի կեանքի երկարաձգման ծրագիր
2002-ին ԱՄՆ-ի ռազմանաւային ուժերը որոշեցին երկարաձգել սուզանաւերու եւ հրթիռներու կեանքը ամենաժան ձեւով. ծրագիրը կոչուեցաւ (D5LEP) եւ որուն նպատակը փոխել էր հին բաղադրիչները նոր բաղադրիչներով, բայց նոյն ժամանակ պահպանելով կարողութիւնները։
Այնուհետեւ Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Թոնի Պլերը (Tony Blair), ըսաւ թէ հարցը պէտք է լիովին քննարկուի Խորհրդարանի մէջ որոշում առնելէ առաջ։
4 Դեկտեմբեր 2006-ին Պլերը յայտարարեց, թէ նոր սուզանաւեր պիտի արտադրուին եւ Դրայտընդ հրթիռները պիտի միանան D5LE ծրագիրին։
Նկարագրութիւն
Դրայտընդը կ՝արձակուի ջուրի մէջէն: Հրթիռը կը տեղաւորուի սուզանաւի յատուկ խողովակներու մէջ եւ արձակումը կը կատարուի: Երբ հրթիռի շարժիչի տակ գտնուող առանձին պայթուցիկները պայթին եւ Տիտանէ պատրաստուած վառելանիւթերը այրին ու շոգիի համակարգի մէջ գտնուող ջուրը շոգիանայ եւ ստեղծէ մեծ ճնշում: Այս ճնշումը բաւարար է որ այդ մեծ հրթիռը ջուրէն դուրս հանէ եւ հրթիռը ճնշուած ըլլայ Ազոտով, որպէսզի կաթիլ մը ջուր հրթիռի մէջ չմտնէ կամ հրթիռին վրայ ծանրութիւն չաւելցնէ, իսկ երբ հրթիռի մէջ գտնուող զգացական համակարգերը իմանան որ հրթիռը արդէն ջուրէն դուրս ելաւ, համակարգը կ՝աշխատցնէ առաջին հրթիռային շարժիչը եւ երկու վայրկեանի մէջ հրթիռին արագութիւնը կը հասնի 6000 Մ/մէկ երկվայրկեանի մէջ կամ 216000 Քմ/Ժ։ Հրթիռը կը հասնի ժամանակաւոր ցած բարձրութեան ուղեգիծի վրայ արձակումէն մի քանի վայրկեան վերջ: Այս հրթիռին առաջնորդութեան համակարգը զարգացուեցաւ (Charles Stark Draper Laboratory)ի մէջ։ Առաջնորդութեան համակարգը կը կոչուի Inertial Guidance System իսկ աջակցող համակարգին անունն է Star-Sighting որ կը գործածուի պզտիկ սխալները ճշդելու եւ փորձերու ժամանակ կը գործածուի GPS-ը։
(Դրայտընդ) Trident II (D5) UGM-133A
Երկրորդ տարբերակը Դրայտընդ աւելի բարդ է եւ կրնայ շալկել աւելի ծանր մարտագլխիկներ։ Այն ճշգրիտ է որ կրնայ իրականացնել առաջին հարուած եւ թշնամիին ուժերը քանդել կամ երկրորդ յարձակման զէնք։
Օգտագործողներ
Ստորոգութիւն:Հրթիռներ
401 (թիւ)
401 (չորս հարիւր մեկ) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 400-ի եւ 402-ի միջեւ
Ըրլ Կրէյ Թէյ
Ըրլ Կրէյ թէյը թէյերու բառեխառնուրդ մըն է, որ համեմուած է աւելցուած Պերկամօթ իւղով: Աւանդապէս, "Ըրլ Կրէյ"-ը կը շինուէր Սեւ Թէյէ, բայց թէյի արտադրիչ գործարանները սկսած են պատրաստել Ըրլ Կրէյը տարբեր թէյերով, ինչպէս կանաչ կամ Ուլոնկ թէյեր:
Պատմութիւն
Թէյեր համեմուած պերկամօթով, որ կը համարուէր աւելի սուղ թէյերու չինական տեսակներէն, ճանչցուած է Անգլիոյ մէջ 1820էն ի վեր: «Կրէյ» թէյը գիտցուած է 1850ական թուականներէն, բայց առաջին հրատարակուած ծանօթագրութիւնները Ըրլ Կրէյի Charlton & Co. գործարանի ծանոցումներուն մէջ յայտնուեցան, Լոնտոնի մէջ՝ 1880-ին:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թէյ
1 Օգոստոս
1 Օգոստոս, տարուան 213-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 214-րդ) օրն է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1 Օգոստոսի ծնածներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1 Օգոստոսի մահացածներ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Օգոստոս
Սամարղանտ
Սամարղանտ (ուզպեքերէն՝ Samarqand), աշհարհի հնագոյն քաղաքներէն մէկը։ Ան կը գտնուի ծովու մակերեսէն 702 մ. բարձրութեան վրայ։ Ուզպեքստանի երկրորդ մեծութեամբ քաղաք է։ Հիմնադրուած է Ք․ա․ VIII դարուն։ Բնակչութիւնը՝ ։
Աւելի քան երկու հազար տարի առաջ քաղաքը կարեւոր կեդրոն եղած է Չինաստանի եւ Եւրոպայի միջեւ՝ գտնուելով Մետաքսեայ ճանապարհին վրայ, նաեւ եղած է միջնադարեան արեւելքի գիտութեան զարգացման կարեւորագոյն քաղաքներէն մէկը։ Տասնչորսերորդ դարուն դարձած է Լենկթիմուրի կայսրութեան մայրաքաղաքը։
2001 թուականին Սամարղանտն ընդգրկուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան կազմին մէջ։
199 (թիւ)
199 (հարիւր իննսունինը) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 198-ի եւ 200-ի միջեւ
Իրանի Սփիւռքահայ Երաժշտութիւն
18-19-րդ դարերու Հայ աշուղներ
18–րդ դարուն ժողովրդական երգարուեստի զարգացմանը նպաստած են հայ աշուղներ Հարութիւն Օղլին, Ղուլ Սարգիս Շիրիշկանցին, Միսկին Մատթեոսը, Միսկին Ստեփանը, Մարտիրոս Մանուկեանը եւ ուրիշներ։ Իրանական երաժշտական մշակույթի պատմութեան մեջ կարեւոր դեր ունի երգիչ Սարգիսը (7–րդ դար), որուն համբաւը տարածուած էր նաեւ Հայաստանի ու Մերձաւոր Արեւելքի մէջ։ Իրանահայ Երգարիւեստի ճանաչուած դեմքերէն է Նիկոլ Գալանդերեանը, որ գրած է ռոմանսներ (շուրջ 700), մանկական երգեր, օպերաներ եւ այլն։ Բացառիկ երաժշտութեան ներկայացուցիչներէն է Ա. Տեր-Հովհաննիսեանը, 19–րդ դարու վերջին Թեհրանին ստեղծուած է Երաժշտասերներու միութիւն եւ լարային նուագախումբ։ յայտնի է ppԳրիգորեաններու տոհմը, հատկապես՝ ջութակահար, խմբավար Լեւոեւ Գրիգորեանը, որ Թեհրանի մէջ կազմակերպած եւ ղեկավարած է «Գուսան» երգչախումբը։ Որդին՝ երգահան եւ խմբավար Ռուբենը, պարսկական ժողովրդական երգերու առաջին գրառողն էր։ Ճանաչուած դաշնակահարներէն են էմանուել Մելիք-Ասլանեանը, Տանյա Հարութիւնեանը, Ռուբինա Սաիդխանեանը, Հայկուշ Մակարեանը, ջութակահարներ Լեոպոլդ Ավագեանը, Հրաչ Մանուկեանը, երգչուհիներՍաթո Աղաբաբեանը, Թամարա Փիլոսեանը, Մարիցա Սանոսեանը, Հակինթ Վարդանեանը, Հերմինէ Դաւիթեանը, խմբավար Գուրգեն Մովսիսեանը։ Երգչախմբերէն են «Գուսանը», «Անուշը», «Արագը», «Հայ երգը», «Անին» եւ այլն։ 1920-ական թուականներուն Ե. Ավետիսեանը Թաւրիզի մէջ հիմնադրած է բալետի առաջին ստուդիան (1945 թուականէն՝ Թեհրանի պարարուեստի դպրոց), 1939 թուականին պարուսույց Ա. Ջամբալեանը Թեհրանում՝ բալետի դպրոց։ Թեհրանի մէջ գործած է նաեւ «Պապիկեան-Բալե» խումբը։ յայտնի են Թեհրանի «Արարատ», «Կարապ», «Զարթոնք», «Կարավան» պարախումբերը։
Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն Ստորոգութիւն:Իրան Ստորոգութիւն:Հայկական սփիւռք
Աուրանկապատ
Աուրանկապատ, քաղաք Հնդկաստան ի մէջ, շրջանային կեդրոն է Մահարաշթրա նահանգին։ Յայտնի զբօսաշրջային կեդրոն է, քանզի այդտեղէն կ'անցնի Համաշխարհային ժառանգութիւն նկատուող Աճանթա յի եւ Էլլորա յի ժայռակերտ տաճարներ տանող ուղին։
Անուանում
Անունն ստացուած է Մեծ Մոնղոլներ ու կայսեր Շահ Ճահան ի որդիէն՝ Աուրենկզեպ նէն, զոր գահի տիրանալու համար բանտ դրած է հօրը։
Ճարտարապետութիւն
Ճարտարապետական կոթողներուն նշանաւորն է Պիպի-Քա-Մաքպարա ն։ Ան կառուցած է Աուրենկզեպը իր կնոջ գերեզմանին վրայ՝ ամէն կերպ փորձելով նմանցուցած է Ակրա յի մէջ կառուցուած ԹաՃ Մահալ ին։
Քաղաքին լաւագոյն շէնքերէն է հիւրանոցը, որուն պատերը զարդարուած են Աճանթայի որմնանկարներով։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հնդկաստանի քաղաքներ
Հայոց Ցեղասպանութեան Զոհերու Յուշահամալիր (Մոնթեպելլօ)
Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յուշահամալիր, յուշարձան ԱՄՆ-ի Գլիֆոռնիա նահանգի Մոնթեպելլօ քաղաքին մէջ, որ նուիրուած է 1915-1921–ի Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին։ Յուշահամալիրը, որուն բացումը տեղի ունեցած է Ապրիլ 1968–ին, կառուուված է սպիտակ պեթոնով եւ կը ներկայանանայ իրար միացուած 23 մեթր բարձրութեամբ ութ կամարներէ բաղկացած շինութիւն : Արձանի հեղինակը Հրանթ Աղբաբեանն է։ Հայոց ցեղասպանութեան նուիրուած ամենամեծ յուշահամալիրն է այս մէկը ԱՄՆ-ի մէջ։
Տուեալներ
Յուշահամալիրի յուշատախտակին անգլերէն գրուած է.
«Հայ նահատակաց յուշարձան (այս բառերը գրուած են նաեւ հայերէնով)
Այս յուշարձանը կառուցուած է ամերիկահայերու կողմէ, նուիրուած է 1915-1921 թուականներուն թրքական կառավարութեան կողմէն իրականացուած Հայոց ցեղասպանութեան 1500000 զոհերու եւ մարդկութեան դէմ կատարուած հանցագործութիւններու զոհ դարձած բոլոր ազգութիւններու յիշատակին: 24 ապրիլ, 1968» :
Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի օրը՝ ամէն տարի 24 Ապրիլ-ին, Լոս Անճելսի տարբեր շրջաններու հազարաւոր հայեր եւ ամերիկացի քաղաքական գործիչներ Մոնթեպելլոյի յուշարձանի մօտ՝ կու գան ծաղիկներ դնելու եւ յարգանքի տուրք մատուցելու Մեծ եղեռնի զոհերուն :
Անուանի այցելուներ
եւ այլք
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձաններ Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի յուշարձաններ
Քանատայի Թեմ
Սկզբնական շրջանին՝ կրօնական արարողութիւնները կատարած են այցելու հովիւները բնակարաններուն կամ վարձուած տաճարներուն մէջ։ Առաջին ազգական հոգաբարձութիւնը կազմակերպուած է 1918 թուականին, Ս. Կաթրինզի մէջ։ 1930 թուականին, կառուցուած է Քանատայի առաջին հայկական եկեղեցին՝ Գրիգոր Լուսաւորիչը (Ս. Կաթրինզի մէջ)։
Մոնրէալի հայ համայնքի եկեղեցական կեանքը պաշտօնապէս կազմակերպուած է՝ 1948 թուականին, երբ ԱՄՆ-ի Արեւելեան թեմի առաջնորդի՝ Տիրան եպիսկոպոս Ներսոեանի ներկայութեամբ կազմուած է եկեղեցական յանձնախումբ (6 հոգիէ բաղկացած)։ Այդ ժամանակաշրջանին, եկեղեցական արարողութիւնները կատարուած են՝ Ս. Յովհաննէս Մկրտիչ Անգլիկան եկեղեցիին մէջ։ 1957 թուականին՝ Քանատայի իշխանութիւնները ստորագրած են երկրին մէջ՝ Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցւոյ պաշտօնական ճանաչման դիմումը։ 1967 թուականին, ԱՄՆ-ի Արեւելեան թեմի առաջնորդ՝ Թորգոմ Արք. եպս. Մանուկեան ի եւ թեմական խորհուրդի որոշմամբ՝ ստեղծուած է Քանատայի Հայ եկեղեցւոյ փոխանորդութիւն։
Առաջնորդական փոխանորդ նշանակուած է Վաչէ եպիսկոպոս Յովսէփեանը։ 1970-ին, ծխական խորհուրդի որոշմամբ գնուած է եկեղեցի, որ նոյն թուականին Կ. Պոլսոյ պատրիարքը՝ Շնորհք Գալուստեանը օծած է իբրեւ առաջնորդանիստ՝ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ անունով։ Առաջնորդարանի ենթակայութեամբ կը գործեն 10 ծուխ եւ 5 ծխական վիճակներ։ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ կից՝ կը գործեն շաբաթօրեայ դպրոց (1957 թուականէն), մշակութական միութիւններ, տարեցներու, տիկնանց, երիտասարդական կազմակերպութիւններ։ 1964 թուականէն, եկեղեցւոյ նախաձեռնութեամբ կը հրատարակուի «Բուրաստան» երկամսեայ հանդէսը։
Թորոնթոյի հայ համայնքը սկսած է կազմաւորուիլ 1920-ական թուականներէն, առաջին եկեղեցական հոգաբարձութիւնը ստեղծուած է 1948 թուականին։ Կրօնական արարողութիւնները կատարուած են Ս. Ստեփանոս, 1930-1953 թուականներուն, Ս. Երրորդութիւն Անգլիկան եկեղեցիներուն մէջ։ 1953 թուականին, կատարուած է Թորոնթոյի հայկական առաջին՝ Ս. Երրորդութիւն եկեղեցւոյ օծումը։ Եկեղեցւոյ կից՝ 1956 թուականէն, կը գործէ Ս. Սահակ-Ս. Մեսրոպ դպրոցը, 1978 թուականէն՝ Ս. Խաչ ամենօրեայ ազգական վարժարանը, մշակութային յանձնախումբեր, տիկնանց, երիտասարդական կազմակերպութիւններ։
1987 թուականին, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս՝ Վազգէն Ա. Պալճեանը, օծած է հայկական ճարտարապետական ոճով կառուցուած (ճարտարապետ Թագւոր Յակոբեան) Ս. Երրորդութիւն եկեղեցին, որուն կից՝ կը գործեն ամենօրեայ վարժարան, մշակութային յանձնախումբեր («Կամար», կը գործէ 1992 թուականէն), տիկնանց, երիտասարդական կազմակերպութիւններ։ 1987 թուականէն, եկեղեցւոյ վարչութիւնը կը հրատարկէ «Նոր Սերունդ» պարբերաթերթը։ Առաջնորդարանի ենթակայութեամբ կը գործեն նաեւՎանգւըրի մէջ՝ Ս. Վարդան (կառուցուած է 1964 թուականին), Համիլթընի մէջ՝ Ս. Աստուածածին (1976), Օտտավայի մէջ՝ Ս. Մեսրոպ (1979), Միսիսոկայի մէջ՝ Ս. Վարդան (1990), Լաւալի Ս. Խաչ (1993) եկեղեցիները։ Վանգւըրի, Ս.Կաթրինզի, Համիլթընի, Լաւալի եկեղեցիները ունին մշտական հովիւներ։ Միւս եկեղեցիները, թէեւ օժտուած են ծխական մարմիններով, սակայն ունին միայն այցելու հովիւ։ Վերջին շրջանին, կազմուած են Նովա Սկոչիայի, Վիննիպեկի, Քինկսթընի, Էտմոնտընի եւ Քալկարիի ծխական վիճակները։ Այդ քաղաքներուն մէջ բնակող սակաւաթիւ հայ ընտանիքներու հոգւոր կարիքները կը հոգան այցելու հովիւները։ Կ. Թ. կը ներկայացնէ Հայ եկեղեցին՝ Եկեղեցիներու քանատական խորհուրդին մէջ (խորհուրդի փոխնախագահ՝ Յովնան արք. Տէրտէեան)։ Կ. Թ-ի առաջնորդն է Յովնան արք. Տէրտէրեանը (1990 թուականէն)։
Պետրոս Մինասեան
Պետրոս Մինասեան (1881-1935), բնիկ Պուրսացի, նախնական ուսումը ստացած Երուսաղէմի Սբ. Յակոբայ վանքը եւ միեւնոյն քաղաքի Ֆրանսական վարժարանը, 1900-ին կը հաստատուի Պէյրութ, ուր կ'ըլլայ բարձրաստիճան պաշտօնեայ նամակատան մէջ։ Այս առնչութեամբ, Մինասեան շատ կարեւոր ծառայութիւն մատուցած է Հայերու՝ Ա. Ընդ. Պատերազմին։ Թէեւ Հնչակեան, սակայն առանց խտրութեան օգնած է որ Պէյրութի նաւահանգիստէն մեր յեղափոխականները արտասահման ապաստանին, Յաճախ մեծ պատասխանատուութիւն ստանձնելով մեր կուսակցականները բեռնակիրի տարազով եւ նամակի ծրարներ տրուած՝ նաեւ կը հանէր արտասահման փախցնելու համար։ Նմանապէս բազմաթիւ կուսակցական գաղտնի նամակներիրենց տեղը կը հասցնէր լուրջ վտանգներ դիմագրաւելով։ Վերջապէս բոլոր նորեկ հայերուն, մանագանդ ուսանողներուն, յոյժ օգտակար հանդիսացած է։
Ինչպէս ըսինք, Մինասեան եղած է կուսակցական մը եւ մտաւորական մը, բարեբախտաբար վերջին պահուն ձենքս անցած են իր կարգ մը անտիպ գրութիւները, որոնցմէ քանի մը մէջբըրումնէր կ'ընեմ, գաղափար մը տալու համար իր գրութեանց մասին։ Բացի հայերէնէ, գրած է նաեւ Ֆրանսերէն լեզուով քերթուածներ, որոնցմէ ոմանք ցարդ կան ձեռագրով։
Ինք բացի գրչի՝ եղաւ նաեւ խօսքի մարդ, որովհետեւ որպէս բանախօս թէ՛ Ֆրանսերէն եւ թէ հայերէն լեզուներու միշտ փնտրուած էր։ Եղած է եռանդուն եւ գործունեայ անդամ Հ.Բ.Ը.Միութեան եւ իր գտնուած վայրերուն մէջ միշտ կը հաստատէր մասնաճիւղեր։ Առ ի հետաքրքութիւն, ունինք Միւթեան Գահիրէի վարչութեան 25 Փետրուար 1924 թուակիր մէկ նամակը որով զինք կ'արտոնեն մասնաճիւղ մը բանալու Գըրըգվանի մէջ, 1912-ին ամուսնացած Օր. Պերճուհի Շիրինեանին հետ եւ ունեցած աղջիկ զաւակ մը՝ Զապէլ եւ մանչ մը՝ Տիրան:
1914-ին կ'անցնի Հալէպ, ուր բազմաթիւ հայեր ազանած է, մանաւանդ գործաւորներու բանակէն, 1919-ին կ'երթայ Կիլիկիայ որպէս թարգման, ուր դարձեալ կը բոլորէ հանրային գործունէութեան օգտակար շրջան մը։ 1922-ին կ'անցնի Ալէքսանտրէթ, ուրկէ կուգայ Պէյրութ, եւ կը մեռնի 1935-ին որպէս արդիւնք Կիլիկիոյ մէջ ունեցած յոգնեցուցիչ հանրային գործունէութեան։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1881 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1935 մահեր Ստորոգութիւն:Հայեր
Հայոց Ցեղասպանութեան Զոհերու Յուշահամալիր
Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յուշահամալիր, կառուցուած՝ Երեւանի Ծիծեռնակաբերդ բլուրին վրայ։ Հեղինակն է՝ ճարտարապետ Արթիւր Թարխանեան (Սաշուր Քալաշեանի համահեղինակութեամբ) ։
Անուան պատմութիւն
Ըստ աւանդութեան, բարձունքը «Ծիծեռնակաբերդ» անունը ստացած է հոն ապրող ծիծեռնակներէն, որոնք ատենին կ'օգնէին հեթանոս աստուածներուն՝ Վահագնին ու Աստղիկին, իրարու լուրեր փոխանցելու։
Պատմութիւն
1965-ին՝ Ցեղասպանութեան 50-րդ տարելիցին, Երեւանի մէջ կազմակերպուած են ցոյցեր։ Մարտ 1965-ին, ՀԽՍՀ կառավարութիւնը արդէն որոշումը վաւերացուցած էր՝ Ծիծեռնակաբերդի բարձունքին Մեծ Եղեռնի յուշարձան կանգնեցելու մասին։ 1966-ին կը սկսի Մեծ Եղեռնի զոհերու յիշատակը յաւերժացնող յուշահամալիրին կառուցումը, որ կ'աւարտի 1967-ին։ Բացումը տեղի կ'ունենայ 29 Նոյեմբեր, 1967-ին :  Հրապարակին մէջ կառուցուած է յիշատակի դահլիճը եւ վերածնունդի կոթողը։ Յուշարձանին լուծումը պարզ է եւ արտայայտիչ։ Յիշատակի դահլիճը տասներկու թեք մոյթերով պարփակուած տարածութիւն մըն է. կեդրոնը՝ զոհերու յիշատակին յաւերժական կրակը։ Մոյթերը ստորին մասերով իրարու կը մօտենան աստիճաններով, որոնք բոլոր կողմերէն դահլիճ կ'իջնեն, ուր յաւերժական կրակին խոնարհած «վշտագին» մոյթերու շրջապատը կը համակէ յուզական ներգործութեամբ։ Յիշատակի դահլիճին հակադրուած է Հայաստանի վերածնունդը խորհրդանշող վերասլաց եւ սրածայր բրգատիպ կոթողը։ 44 մեթր բարձրութեամբ սիւնը կը խորհրդանշէ հայոց վերածնունդը։ 12 քարէ սալերը դասաւորուած են տրամագիծով։ Յուշարձանին շուրջը տարածուող այգիին մէջ կը գտնուի 100-մեթրնոց պատ մը, որուն վրայ փորագրուած են ջարդերու ենթարկուած ամէնէն յայտնի քաղաքներուն եւ գիւղերուն անունները։
1995-ին յուշահամալիրին տարածքին մէջ բացուած է փոքր ստորգետնեայ թանգարան մը, որ բազմաթիւ նիւթեր ու տեղեկութիւններ կը պարունակէ 1915-ի մասին։ Թանգարանին մէջ ներկայացուած են գերմանացի լուսանկարիչներու (թուրքերու դաշնակիցները Ա. համաշխարհային պատերազմին), ներառեալ՝ Արմին Վեկների շարք մը լուսանկարներ եւ որոշ հրատարակութիւններ։ Թանգարանին մօտ կը գտնուի պուրակ մը, ուր օտարերկրեայ պաշտօնեաները Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին ծառեր կը տնկեն։ Համալիրին մօտ կը կանգնի ոչ մեծ խաչքար մը (քանդակագործ՝ Ս. Յակոբեան)՝ ի յիշատակ 1988-ին Սումկայիթի մէջ կազմակերպուած հայերու ցեղասպանութեան զոհերուն։
Տասներկու սիւները
Ծիծեռնակաբերդի յուշահամալիրը բաղկացած է երեք հիմնական կառոյցներէ՝ յաւերժութեան տաճար, «Վերածնող Հայաստան» յուշասիւն եւ յուշապատ։ Յաւերժութեան տաճարը բաղկացած է 12 քարէ սալերէ, որոնք դասաւորուած են շրջանաձեւ կորացած դէպի ներս։ 12 թիւը ընտրուած է՝ մեկնելով երկրաչափական օրէնքներէն, բայց ժողովուրդը կը համարէ, որ այդ սիւները կը խորհրդանշեն Արեւմտեան Հայաստանի մէջ գտնուող 12 մեծագոյն նահանգները ։
Արեւմտեան Հայաստանի՝ Օսմանեան կայսրութեան նահանգներուն թիւը եղած է վեց (Վան, Էրզրում, Տիարպեքիր, Պիթլիս, Տրապիզոն, Սեբաստիա), Խարբերդի հետ՝ 7։ Առանձին եղած է Կիլիկիան՝ իբրեւ Ատանայի վիլայէթ։ Պատմական Մեծ Հայքի նահանգներէն 12-ը Արեւմտեան Հայաստանի մէջ չեն գտնուած։ Այրարատը ամբողջութեամբ մտած է Երեւանի նահանգի եւ Կարսի մարզի, Սիւնիքը՝ Երեւանի եւ Ելիզավետպոլի նահանգներու, Արցախը եւ Ուտիքը՝ ամբողջութեամբ Ելիզավետպոլի նահանգի, Գուգարքը՝ ամբողջութեամբ Թիֆլիս նահանգի ու Կարսի մարզի, իսկ Փայտակարանը՝ Պաքուի նահանգին մէջ։ Պարսկահայք նահանգը եւ Վասպուրականի արեւելքը եղած են եւ կը մնան Իրանի կազմին մէջ, այսինքն՝ Թուրքիոյ կազմին մէջ եղած են Մեծ Հայքի նահանգներէն 6-ը, իսկ Տայքը եւ Վասպուրականը՝ մասամբ։ Եթէ Փոքր Հայքի նահանգները հաշուենք, դարձեալ 12 թիւը չ'ամբողջանար։
Ճարտարապետ Սաշուր Քալաշեանի վկայութեամբ, շատեր կ'ըսեն, թէ 12 սիւները Արեւմտեան Հայաստանի 12 վիլայէթներն են կամ 12 առաքեալները։ Ան փորձած է քանի մը տարբերակ՝ չորս, ութ, տասնվեց սիւներ, բայց ամէնէն գեղեցիկը եղած է տասներկուքով ։ 30 մեթր տրամագիծով շրջանաձեւ դասաւորութեամբ 12 հսկայ խոնարհած քարերը որեւէ կապ չունին Թուրքիոյ 12 վիլայէթներուն հետ. սալերը կրնային ըլլալ թիւով 6 կամ 9։ Իսկ Սգոյ պատը կառուցուած է, որովհետեւ յուշահամալիրին ձախ հատուածին մէջ ընդհանուր կառոյցը խանգարող բնակելի տուներ կային. պարզապէս երկար պատով բնակարանները անջատուած են Հայոց Մեծ եղեռնի զոհերուն նուիրուած յուշակոթողէն ։
Հետաքրքրական փաստեր
Ամէն տարի 24 Ապրիլի յաջորդող օրերուն ժողովուրդին բերած հարիւր հազարաւոր ծաղիկները կը տեղափոխուէին աղբին մօտ եւ կ'այրուէին։ 2010-էն սկսեալ, այդ ծաղիկները կը հաւաքուին եւ թերթիկները կ'անջատուին ցօղունէն։ Ցօղուններէն կը պատրաստեն պարարտանիւթ՝ Յուշահամալիրի տարածքի հողին համար, իսկ թերթիկներէն կը պատրաստուի վերամշակուած թուղթ մը, որ կ'օգտագործուի Ցեղասպանութեան թանգարանին մէջ։
Այս արարողութիւնը կը միացնէ երկու գաղափար՝ ծաղիկներու վերածումը լուռ վկաներու եւ շրջակայ միջավայրին պահպանումին գաղափարը։ Աւանդական այս արարողութեան կրնան մասնակցիլ բոլոր փափաքողները։ 2015-ին այս արարողութիւնը տեւած է երկու օր՝ 27 եւ 28 Ապրիլ՝ Հայոց Ցեղասպանութեան 100-ամեակին առիթով մեծ քանակութեամբ ծաղիկներու զետեղումին պատճառով ։
1970-ականներուն լուսանկարիչ Նեմրութ Պաղտասարեան, հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յուշահամալիրը փափաքած է այնպէս լուսանկարել, որ յուշարձանի սիւներէն լոյս թափանցէ դէպի դուրս եւ այդ մէկը իրագործելու համար որսորդական լուցկի օգտագործած է :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութիւն Ստորոգութիւն:Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձաններ Ստորոգութիւն:Երեւանի յուշարձաններ
Մարաշ
Կազմուած էր 5 գաւառակներէ՝ 552 գիւղերով, Մարաշի գաւառակներն էին՝ Մարաշի, Զեյթունի, Ալբիստանի, Անտրունի (Անդերունի) եւ Բազարջակի:
Անուն
Մարաշ անունը յայտնի է հին ժամանակներէն։ Պտղոմէոսը կը յիշէ զայն՝ Marash ձեւով։ Քաղաքի Գերմանիկ(ե) անունը, տրուած է հռոմէական զօրավար Գերմանիկոսի (Տիբերիոս կայսեր եղբորորդին) անունով, որ Ք.ա․ 18 թուաիանին եկած է Կոմագենէ՝ այս երկրի գործերը կարգավորելու։ Մարաշի «Գուրգում» անունը ոմանք կը նոյնացնեն Միխայիլ Ասորիի յիշատակած «Ճոճում» տեղանուան հետ։
Պատմական տեղեկանք
Կը համապատասխանէ հին Կոմմագեէնին, ապա` Եփրատացւոց աշխարհի երկրին: Կազմեր է Երրորդ Հայքի մէկ մասը։
Մարաշի տեղը յաճախակի փոփոխութիւններու ենթարկուած է։ Հնագոյն տեղը գտնուած է այժմեան Մարաշէն 5-6 ք․մ․ արեւելք, Էրքենեզ գետակի ափին։ Բիւզանդա-արաբական արշաւանքներու հետեւանքով այդ վայրը աւերակի կը վերածուի, եւ Հալէպի Սէյֆ Ատտաուլէ իշխանի կողմէ կը կառուցուի նոր քաղաք, այժմեան քաղաքէն 1 ք․մ․ հարաւ-արեւելք գտնուող Գարա Մարաշի տեղը։ Ըստ այդմ Մարաշի յայտնի կը դառնայ նաեւ Գարա Մարաշ անունով։ Մարաշի միջնաբերդը շինուած է բիւզանդական շրջանին եւ միջին դարերուն կոչուած է «Մարուանի»։ Բիւզանդական տիրապետութեան ժամանակ քաղաքի հայերը մեծ թիւ կը կազմէին, ուստի քաղաքը կը յանձնուի հայ իշխաններու տիրապետութեան։ Այդ իշխաններէն էին՝ Գէորգ Մլեհը (915), Փիլարաոս Վարաժնունին (Ժանտ Փիլարտօ», 1065), Թաթուլը (1100)։ Հայկական տիրապետութեան շրջանին եղած է եպիսկոպոսանիստ, իսկ 1065 թուականին, կարճ ժամանակ՝ կաթողիկոսանիստ։ Կիլիկիոյ մէջ՝ Եդեսիոյ իշխանութեան հաստատումէն ետք, Մարաշը կը դառնայ այդ իշխանութեան աւաններէն մէկը։ Սելճուքներու տիրապետութեան անկումէն ետք, Մարաշ կը միացուի Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան։ Լեւոն Բ․ այն կը գրաւէ 1189 թ․, Հեթում Ա՝ 1266 թ։ XVI դ Մարաշի անցեր է օսմանեան տիրապետութեան տակ։ 17-րդ դարու սկիզբին Զուլկադրեան թուրք Ալա Ատտոուլէ պէյը կը տեղափոխէ այժմեան վայրը։ Մարաշ մեծապէս աւերուած է 1114 թ․–ի երկրաշարժի ժամանակ։ 1880-ական թթ․ երկու մեծ հրդեհներու ժամանակ այրած են հայկական թաղերն ու շուկան։
Քաղաքը ունի շատ առողջարար կլիմայ, իսկ ջուրը՝ ընտիր է։ Մարաշցիները աչքի ինկած են, որպէս՝ լաւ կահագործներ, կը համարուին հաստ շալագործներ։ Արտահանած են արծաթաթել գործուածքներ եւ բամպակեղէն։ Կրթական առումով Մարաշը ժամանակին յառաջադէմ քաղաք եղած էր։
Մարաշի մօտ կը գտնուէին՝ Շուղուրի Կարմիր վանքը եւ Վարագայ վանքը։ Ի դէպ, վերջինս պէտք չէ շփոթել Վասպուրականի Վարագի հետ։
Բնակչութիւնը
Մարաշի հնագոյն բնակիչները եղած են խեթերը։ Հետագային կը զօրանայ սեմական (ասորական) տարրը։ Մակեդոնական եւ սելեւկեան տիրապետութեան շրջանին, այստեղ կը բնակին նաեւ յոյներ եւ հրեաներ։ Հայերը, նոյնպէս, Մարաշի մէջ բնակութիւն հաստատած են կանուխ ժամանակներէն։ Յովհան Ոսկեբերանի վկայութեամբ՝ Կոկիսոնի գաւ–ը հայկական էր։ Այդ ժամանակներէն ալ կը զօրանայ հայերու հոսքը դէպի Մարաշ եւ շրջակայքը։ Խաչակրաց արշաւանքներու շրջանին՝ Մարաշի մէջ եւ անոր շրջակայքը, հայերը բնակչութեան գերակշռող տարրն էին։ Մարաշի հայերու զբաղումը այգեգործութիւնն ու երկրագործութիւնն էր։ Առաւել տարածուած գիւղատնտեսութեան մէջ մշակուած էին՝ բրինձը, բամպակը, ծխախոտը, խէժը։ Մարաշի դաշտը, ուր կը մշակէին ցորեն, բրինձ, բամպակենի, կ'ոռոգուէր 7 գետակներով։
Եղեռնէն առաջ Մարաշի մէջ կը բնակէին մօտ քսան հազար հայեր։10-րդ դ. վերջերին ուներ 178000 բնակիչ, որից 50000-ը` հայ, մնացածը` թուրք, քուրդ և արաբ։
20-րդ դ. սկզբին ուներ 18105 քառ կմ տարածք, որից 105100 հա մշակելի հողեր, իսկ 45000 հա անտառներ էին ։
Յայտնի անձինք
Մարաշ ծնած են հրապարակախօս, խմբագիր, հասարակական գործիչ, Նիւ Եորքի ամերիկեան միջազգային ակադեմիոյ պատուաւոր դոկտոր՝ Գերասիմ Փանոսի Ահարոնեանը (1916), մշակութային գործիչ՝ Գրիգոր Ասթարճեանը (1888), պատմաբան՝ Յարութիւն Աստուրեանը (1880), պատմագէտ դոկտոր, պրոֆ․՝ Ա.Գ. Սանճեանը (1921), աշուղներ՝ Արմենակ Արըգեանը (1865), Յարութիւն Արըգեանը (1870 - 1918)։
Մարաշի անկումը
1919թ. Սեպտեմբերին անգլիացիները կը սկսին հեռանալ Մարաշէն։ Անոնց կը փոխարինեն ֆրանսիական զօրախումբը։ Հետագայ ամիսներուն բազմաթիւ բախումներ տեղի կ'ունենան թուրքերու ու ֆրանսացիներու միջեւ, եւ վերջիններս նոյնպէս կը հեռանան Կիլիկիայէն։
Մինչև բռնագաղթը այստեղ ապրող աւելի քան 38000 հայ բնակչութենէն բռնագաղթէ ետք մնաց 10000 հայ, որոնց մէկ մասն ալ կոտորուեցան հետագայ կռիւներու ընթացքին, իսկ փրկուածները առմիշտ հեռացան իրենց հայրենիքէն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Կիլիկեան Հայաստանի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Մարաշ
Շոշ
Շոշ (նաեւ Շուշիքենդ), Արցախ ի Ասկերանի շրջանի գիւղերէն մէկը։ Կը գտնուի Շուշի քաղաքէն 4 քմ հարաւ-արեւելք` Կարկառ գետի աջափնեակին մօտ, Ասկերան ի շրջանային կեդրնոնէն 26 քմ., իսկ Ստեփանակերտ էն` 8 քմ. հեռաւորութեան վրայ։ Տեղաբաշխուած է հանրապետութեան կեդրոնական հատուածին մէջ։ Համայնքին մէջ կը գործեն գիւղապետարան, մշակոյթի տուն, առողջապահական կեդրոն, միջնակարգ դպրոց, ուր կ՛ուսանին 68 աշակերտներ (2015-ի տուեալներով): Հեռուստատեսութիւնը եւ ռատիօն այս համայնքին հասանելի են: 2.5 G բջիջային կապի համակարգ կը գործէ, անլար հեռախօսակապ առկայ է: Համացանցի ծառայութիւնը հասանելի է` ապահովուած է WI-FI համացանց կապով:
Անուան Ծագում
Շոշը Արցախի բարբառով մատաղ ճիւղ, նաեւ ուռուցք, ցցուածք կը նշանակէ: Աւելի քան 4.5 հազար տարի առաջ Շոշ կոչուած է շրջապատէն ներանձնացած սեղանանման այն բարձրաւանդակը, որուն վրայ 1752-ին կառուցուած է Շուշի բնակավայրը, եւ 1840-ին քաղաք դարձած է : Շուշի տեղանունը նոյն Շոշ անուան ձեւափոխութիւնն է: Քաղաքը իր անուանումը ստացած է այս բարձրաւանդակի անունէն: Գիւղի միւս անուններէն է օրինակ «Թափանգրադը»։ Շոշեցիները շատ մաքուր կը մաքրեն թափանը, անոր ալ պատճառով գիւղը ստացած է նաեւ այս անուանումը։
13-րդ դար
Գիւղի առաջին բնակիչները Արեւմտեան Հայաստան էն եւ Պարսկաստան էն եկած են: Անոնք սկիզբը վրաններու եւ գետնափոր տնակներու մէջ ապրած են: Գաղթականներէն ոմանք արհեստաւորներ եղած են` կօշկակար, թիթեղագործ, ոսկերիչ, պայտառ, երկաթագործ, փայտագործ, իսկ ոմանք ալ զբաղած են այգեգործութեամբ, հողագործութեամբ եւ անասնապահութեամբ: Մինչեւ առաջին եկեղեցւոյ կառուցումը, գիւղին մէջ կար 700 ծուխ, բայց որքան եղած է բնակչութեան թիւը մինչեւ 19-րդ դարու սկիզբը, յայտնի չէ: Յաջորդ տեղեկութիւնը, որ յայտնի է բնակչութեանը թիւի մասին, կը վերաբերի 19-րդ դարու 20-ական թուականներուն, որ կը փաստէ 150 ծուխերու գոյութիւնը :
Գիւղի հին գերեզմանատան տապանագրերուն վրան (13-17 դարեր) միշտ «Շօշոյ» տեղանունը կը կրկնուի : Փաստօրէն այս իրողութենէն կրնանք հետեւցնել, թէ գիւղը արդէն 13-րդ դարուն անուն ունէր եւ բնակչութիւն եղած է աւելի վաղ ժամանակներէ: Շոշ գիւղին մէջ երկու եկեղեցիներու առկայութիւնը անոր բազմամարդութիւնը կը վկայէ: Գիւղին մէջ պահպանուած են 1458, 1651, 1655 եւ 1712 թուականներու հայերէն վիմագիր արձանագրութիւնները, որոնք վկայած են գիւղին մէջի կեանքի անընդհատականութեան մասին: Երկու եկեղեցիներէն մէկը հիւսիսային եզրի գերեզմանատան մէջ կը գտնուի, ու հին ժամանակներուն հին խաչքարեր եւ կենցաղային քանդակներով տապանաքարեր եղած են: Երկրորդ եկեղեցին գիւղին կեդրոնն է (այժմ վերի թաղ): Անտաշ քարերով կառուցուած այս եկեղեցին յայտնի է Սուրբ Ստեփանոս անունով, մուտքը` հիւսիսէն, որուն ճակատաքարին վրայ կայ վնասուած արձանագրութիւն մը, որ Մ. Բարխուդարեանցի ժամանակ դժուար ընթեռնելի եղած է : Եկեղեցւոյ հիւսիսային մուտքին վրայ գրուած է.
Առաջին եկեղեցւոյ լուսամուտի մը մէջ, որ կիսատ վնասուած է.
Սղնախներու Ձեւաւորում
18-րդ դարու առաջին տասնամեակին, երբ սղնախներ կը ձեւաւորուին, կը ձեւաւորուի նաեւ Շոշի սղնախը: Այստեղ կը հաստատուին Ավան եւ Թարխան հարիւրապետները: Եգան (Ավան) իւզպաշին հայ ազգային ազատագրական պայքարի կարկառուն դէմքերէն է: Ան ծնած է 1670-ին Ղարաբաղի Շոշ գիւղին մէջ։ 18-րդ դարու սկզբը ան կը նշանակուի Շիրվանի մէջ գտնուող միաւորուած խումբերու հրամանատար: 1712-ին ընտանիքով հայրենի գիւղը կը տեղափոխուի` իր հետ խումբ մը շիրուանցիներ բերելով : Ավանը եւ Թարխանը ընտրած են Շոշէն քանի մը քիլոմեթր հարաւ գտնուող անառիկ տեղանք եւ ամրացուցած են, որ կոչուած է Շոշի սղնախ եւ այժմ կը գոյատեւէ որպէս Սղնախ անունով գիւղ: Շոշ գիւղը սղնախ ըլլալու ոչ մէկ յարմարութիւն ունէր եւ ռազմագիտական անբարենպաստ դիրքի վրայ կը գտնուէր, մինչդեռ այդ սղնախը շրջապատի վրայ իշխող, բնականէն դժուարամատչելի վայր մըն էր, ուր վտանգի պահուն շոշեցիները կը հաւաքուէին` անասուններով, ունեցուածքով եւ խիզաններով : Հայ մելիքները Շոշի մէջ հաւաքուած են եւ ռուսական ցար ին օգնութեան նպատակով նամակ ուղարկած են, որուն մասին վկայութիւն տուած է 19 Դեկտեմբեր 1725-ի զեկուցագիրի մը մէջ Ժեներալ Մատրիւշկին ը յայտնի է, որ Ավան իւզպաշին, 10.000 հոգի լաւ զինուած մարդիկ հաւաքելով, մնացած է Շոշ սղնախի մէջ եւ բերդ կառուցած է: Այս փաստերը կը վկայեն, որ Ավան հարիւրապետը լիովին գիւղին վրայ կը տիրէր մօտ 4-6 վերստ հեռաւոութեան վրայ գտնուող Շուշի բերդին եւ պաշտպանունակութիւնը ամրապնդած է թուրքերէն : Ավան իւզպաշին 8 օր յամառօրէն պայքար մղած է օսմանեան բանակին դէմ, որ Սարը Մուսթաֆա փաշան կը ղեկավարէր : 15 Նոյեմբեր 1726-ին ան ռուս հրամանատարին կը հաղորդէ, որ թուրքերը ամբողջ բանակով Շոշ գիւղի վրայ յարձակած են, օգտագործած են հրանօթներ, 8 օր կռուելէ ետք ետ քաշուած են: Այնուհետեւ ան 1729-ին ռազմական օգնութեան նպատակով Թարխան Իւզպաշի ի հետ տեղափոխուած է Պաքու` սղնախներուն Յովան եւ Աբրամ իւզբաշիներուն ձգելով, որպէսզի պայքարը շարունակեն: Ավան իւզպաշին մահացած է 1734-ին Աստրախանի մէջ` 64 տարեկանին:
Վերաբնակեցում
Շոշը սկզբնական շրջանին Վարանդա գաւառ ի գիւղերէն մէկը եղած է:
Այս մտքէն կրնանք եզրակացնել, որ գիւղը իր մեծութեան պատճառով աւան կոչուած է:
Պատմական սկզբնաղբիւրներուն մէջ Շոշ գիւղի ամենավաղ յիշատակութիւնը կը վերաբերի 1422 ին: Այստեղ արտագրուած Աւետարան ի յիշատակարանին մէջ վկայուած է.
Սակայն նշենք, որ այս փաստը կը կեղծուի Բակուր Կարապետեանի կողմէն.
Ապաս Միրզայի Արշաւանք
1826-ին պարսկական բանակը այս անգամ 60 հազարանոց զօրքով Ղարաբաղ կը մտնէ եւ Շուշի բերդը կը պաշարէ, ուր գնդապետ Ռէուտի փոքրաթիւ զօրքերը կը գտնուէին: Երբ Ապաս Միրզան Շուշիի բերդը կը պաշարէ այդ օրը աղքատ կին մը իր ամուսինին հետ ցորեն տարած էր ջրաղացները աղալու: Այդ ջրաղացները Շոշ գիւղի բնակիչներուն կը պատկանէին: Անոնք Իւնոտ գիւղէն մինչեւ Ջաղացի ձորը կ՛երկարէին, որ իր անունը ստացած է քառասուն ջրաղաց ունենալու պատճառով: Սակայն նոյնիսկ այդ ջրաղացները բաւարար չէին գիւղի բնակչութեանը: Այդ ջրաղացներէն միայն Յարամիշեաններու ջրաղացը կանգուն մնացած էր։ Պարսիկ սարուազները անոնց վրայ կը յարձակէին, սակայն կինը մէկ կողմէն քարշ տալով պարկը միւս կողմէն պատերազմելով պարսիկներու հետ սկսած էր Շուշիի բերդը մտնել եւ փրկել իր երեխաներու միակ ապրուստի միջոցը: Այդ կինը պատմութեան մէջ մտած է իր քաջութեան համար: Գիշերը բերդին մէջ գտնուողները գիւղի ջրաղացները կ՛իջնէին ցորենը կ՛աղէին եւ բերդ կը բարձրանային: Այդ է պատճառը, որ Ապաս Միրզան քանի մը անգամ փորձած է վերցնել իր համար ատելի ջրաղացները սակայն գիւղացիներէն Սաֆար եւ Ռոստոմ Թարխանեանները հերոսութեամբ պաշտպանած են: 1826-ին շոշեցիները զօրաւոր կերպով պարսիկներուն ընդդիմացան, դուրս ելան անոնց բանակներուն դէմ, պարսիկներու արեամբ ներկեցին Կարկառ գետը: Անոնք հաւատարմութիւն ցուցաբերեցին Ռուսաց կայսրութեան եւ մեծ պարգեւներու ու գոհունակութեան արժանացան կայսեր կողմէն: Ղարաբաղի մէջ այնպիսի կռուողներ չկային, ինչպէս այս գիւղացնիները : Այս տեղեկութիւններէն ետք յաջորդ տուեալները 19-րդ դարու երկրորդ կիսուն կը պատկանին` գիւղի բնակչութեանը: Առաջին տեղեկութիւններ յայտնողը Մակար Բարխուդարեան ը եղած է Եղիշէ աւագ քահանայ Գեղամեանցը, որուն տուեալներուն համաձայն Շուշիի կեդրոնը 350 ծուխ կար : 1892-ին Խաչիկ Վարդապետ Դադեան շրջած է Ղարաբաղի գիւղերուն մէջ։ Շոշի մէջ ըլլալով, ազգաբնակչութեան մասին տեղեկութիւն տուած է:
19-րդ դար
19-րդ դարու 80-90-ական թուականններուն Շոշը իր մեծամասնութեամբ Ղարաբաղի երկրորդ գիւղը կը համարուէր` Գետաշէն էն ետք:
Գիւղացիները այգեգործութեամբ կը զբաղէին, բանջարաբուծութեամբ եւ գինեգործութեամբ: Գիւղին մէջ զարգացած էր մետաքսագործութիւնը: Ըստ բնակիչ Գառլէն Աւագեանի մեքենագիտական գործարանը գործարկուած է գիւղին մէջ 1873-ին մեծահարուստ Ներսեսովի կողմէ, ուր երեսունէ աւելի մարդ կ՛աշխատէր, որուն մասին կը գրէ նաեւ Աբրամ Կիսիբեկեանը: Աւագեան նաեւ կը տեղեկացնէ այն մասին, որ շոշեցիներ Նիքոլայ, Աւետիս եւ Մկրտիչ Պետրոսեանները Շուշի քաղաքին մէջ ոսկերչական արհեստանոցներ ունէին, որոնց արտադրանքը Մոսկուա յի, Վարշաւա ձի եւ Վլադիկավկազ ի մէջ կը սպառուէր: Շուշիի մէջ գինիի գործարան ունէր Սանթուր Սուլէյմանեանը (Սրչանց): Տարածաշրջանին մէջ մեծ համբաւ ունեցած են շոշեցի թիթեղագործները: Այսօր ալ թիթեղագործ վարպետները յայտնի են Ղարաբաղի մէջ:
Կրթութիւնը 19-20-րդ Դարերուն
Արխիւային փաստաթուղթի մը մէջ կը նշուի, որ մինչեւ 19-րդ դարու 70-ական թուականները Արցախի դէմի որոշ գիւղերուն մէջ, նաեւ Շոշ գիւղին մէջ, եկեղեցական ծխական դպրոց կը գործէր` 15 աշակերտներով: Կան տուեալներ, որ գիւղի Աստուածածին եկեղեցիին կից գործած է դպրոց, ուր կը դասաւանդէր տէր Առաքել քահանան: Հայ եկեղեցական ծխական ու վանական դպրոցներու 1873-ի մէկ ցուցակին մէջ դպրոց ցոյց տրուած է նաեւ Շոշ գիւղի մէջ 41 աշակերտով եւ 1 ուսուցիչով: 19-րդ դարու 70-ական թուականներու վերջերուն, երբ Արցախի ժողովուրդի հասարակական նախաձեռնութիւնը կ՛աշխուժանայ նոր դպրոցներու ստեղծման գործին մէջ, Շոշի հասարակութիւնը եւս խնդրանքով կաթողիկոսին կը դիմէ` ծխական դպրոց բանալու համար: 1884-1885-ներու ուսումնական տարին Գրիգորեան եկեղեցական ծխական դպրոցը կը բացուի` 20 աշակերտով, ուր 1 ուսուցիչ կը դասաւանդէր: 90-ականներու կէսերուն դպրոցը 25 աշակերտ ունէր, 2 բաժանմունք, 1 ուսուցիչ: 1896-ին դպրոցը կը փակուի եւ 1907-1908 ուսումնական տարին կը վերաբացուի: Այս նորաբաց միադասեան երկսեռ դպրոցին մէջ 45 աշակերտ կ՛ուսանէր, որոնցմէ` 15 աղջիկ, ունէր 2 բաժանմունք, 1 ուսուցիչ:
1908-1909-ականներուն դպրոցը 42 աշակերտ ունէր` 25 տղայ, 17 աղջիկ, 1 ուսուցիչ եւ 3 վարժուհի: Դպրոցը կը գոյատեւէր աշակերտներու ուսման վարձով եւ հարուստ շոշեցիներու կողմէ տրուած միջոցներով :
Խորհրդային Տարիներ
Ինչպէս յայտնի է Լեռնային Ղարաբաղը խորհրդային տիրապետութեան տակ անցած է 1920-ին եւ Շոշ գիւղը մտած է Ստեփանակերտի կազմին մէջ, իսկ 1978-ին Ասկերանի շրջանի ձեւաւորումէն ետք անոր կազմին մէջ: Հաւաքատնտեսութիւնը կազմակերպուած է 1930-ին: Մասնագիտացուած է անասնապահութեան, բանջարաբուծութեան եւ հացահատիկի մշակութեան ուղղութիւններուն մէջ։ Մեծ եղջերաւոր անասուններու բուծման կէտ ունէր : 22 Յունիս 1941-ին Գերմանիոյ Խորհրդային միութեան վրայ յարձակումով մը սկսաւ Հայրենական Մեծ պատերազմ ը: «Զինապարտներու զօրաշարժի մասին» հրամանագիրի համաձայն` բանակ կը զօրակոչուէին 1905-1918-ականներուն ծնած զինապարտները, 23 Յունիսէն Լեռնային Ղարաբաղի, Հիւսիսային Արցախի եւ այլ շրջաններւ մէջ համընդհանուր զօրահաւաքի աշխատանքներ սկսան: Շոշ գիւղէն բանակ զօրակոչուած է 700 մարդ որմէ ինը՝ մէկ ընտանիքէն: Շոշ Ճարտար էն ու Տող էն ետք Ղարաբաղի երրորդ գիւղն էր պատերազմի մասնակիցներու թիւով, ինչ որ անգամ մը եւս կը վկայէ գիւղի մեծութեան մասին:
Մեծ հայրենականին Շոշը 216 զոհ տուաւ, որուն վկան գիւղի մուտքի փոքրիկ պուրակին մէջ 1966-ին կանգուն քարակողմ, սրբատաշ յուշարձան կոթողն է, որուն հեղինակը Սայի Իշխանեանն է:
Բազմաթիւ վկայութիւնները ու գիւղի տարածքի հնագոյն գերեզմանաքարերուն վրայ (13-17 դարեր) նշուած «Շոշ» տեղանունը արդէն իսկ կը փաստէ այն իրողութիւնը, որ գիւղը 13-րդ դարուն արդէն անուն ունէր, որմէ պէտք է եզրակացնել, որ գիւղը բնակչութիւն ունեցած է անկէ շատ աւելի վաղ: Կազմաւորման սկիզբն գիւղը մտած է Վարանդա գաւառի մէջ եւ կարեւոր դեր կատարած է ազգային ազատագրական պայքարի կազմակերպման գործին մէջ։ Խորհրդային շրջանին գիւղի հաւաքատնտեսութիւնը եղած է ամենազարգացած տնտեսութիւններէն մէկը ԼՂԻՄ-ի մէջ:
Կրթութիւն
Դպրոցը բացուած է 1894-ին, այժմ գիւղին մէջ կը գործէ Սարգիս Աբրահամեանի անուան միջնակարգ դպրոցը։
Գիւղի նորակառոյց միջնակարգ դպրոցը կառուցուած է 2004-ին Կայան Հիմնադրամի Թորոնթո յի տեղական մարմինի հովանաւորութեամբ եւ Թորոնթոյի հայ համայնքի միջոցներով ։ Հիմնադրամի Ֆրանսա ի տեղական մարմինի ֆինանսաւորմամբ ալ գիւղին մէջ համայնքային կեդրոն կը կառուցուի ։
Տնտեսութիւն
Շոշ` Շուշիքենդ համայանքը լեռնային է ունի 6917.1 հազար տարածք, որմէ 2876.08 հազարը գիւղատնտեսական նշանակութիւն ունի եւ 3686.72 հազարը անտառային հողեր են: Շոշ համայնքի սահմանային գօտիէն Կարկառ գետի վտակը կը հոսի:
Շոշի, ինչպէս նաեւ Արցախի նախալեռնային բազմաթիւ գիւղերու այգեգործութեան համակարգին մէջ իւրայատուկ կարեւոր տեղ կը գրաւեն թութի այգիները, որ եկամտաբեր ճիւղ դարձած են: 2004-ին 80 թոն ջրամբար կառուցուած է Շոշի մէջ, բնակիչներուն ջուր ապահովելու համար: Գիւղին մէջ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի կողմէն 9 Յունիս 2015-ին շահագործման յանձնուեցաւ համայնքային կեդրոնը: Կառուցուած եւ կահաւորուած է «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի Ֆրանսայի տեղական յանձնախումբի` որուն մէջ մեծ ներդրում ունեցած է ֆրանսաբնակ Մատլէն Վարդանեանը, եւ ԼՂՀ կառավարութեան համաֆինանսաւորմամբ: Համայնքային կեդրոնի կառուցմամբ լուծուեցաւ գիւղապետարանի, մշակոյթի տան եւ առողջապահական կեդրոնի հարցը, ինչպէս նաեւ համայնքը 250 տեղանոց հանդիսութիւններու դահլիճ ունեցաւ: Այս մէկը մեծ նուէր է 667 բնակիչ (ըստ 2016-ի մարդահամարի տուեալներու) ունեցող գիւղին:
Ջրամատակարարումը համայնքի կողմէն կ՛իրականացուի` ինքնահոս եղանակով, համակարգը 2 ակունքներէ կը սկսի: Համայնքի տարածքին մէջ առկայ է 16 աղբիւրներ` Լալիկ, Սալ, Օրից, Սոֆյայի, Քռծեն տակէն Ճղացեն, Ծորին, Խըծրկեւին, Ծախլեգ, Տինգո, Ըլալեն, Շղասարեն, Պռպտանեն, Սըվծորին, Լոլակ, Թազա եւ Կըրվերեն: Համայնքը ապահովուած է ելեկտրական ուժով, առկայ է նաեւ կազամատակարարման համակարգ: Համայնքին մէջ կը գործէ առեւտուրի 4 կեդրոն: Համայնքային ենթակայութեան ճանապարհները ասֆալտապատ են, խճէն եւ կոպիճէն, չմշակուած կապակցուող նիւթերէն:
Պատմամշակութային Վայրեր
Շոշը յայտնի է իր աղբիւրներով: Ամենահին եւ ամենայայտնի աղբիւրը Լալիկն է, որ կառուցուած է 1866-ին` Բուխան եւ Աւետիս եղբայրներու կողմէն: Աղբիւրի անուան շուրջ կան շարք մը աւանդազրոյցներ, որոնցմէ ամէնէն տարածուածը ներկայացուցած է գիւղի բնակիչ Յաշա Թադեւոսեանը.
Յայտնի աղբիւրներէն է նաեւ Շաղասարը, Ուքին, Երեց կամ Օրից (1913), Սոփին (1897), Սալը, Քարը, Պրպտանը, շրջապատուած թթի այգիներով` Բադունց, Շիլաքար, Քաչալ Բաբունց, Դեր Միքելանց, Յարամիշանց եւ այլն: Յայտնի վայրերէն են Բդուռուն, Սվածորը, Ծվատեղը, Ճաք քարը, Կարմիր քարը:
Շոշը նշանաւոր է կամուրջներով, ամէնէն յայտնին է Ձախլիկ կամ Ճղացաձորի կամուրջը, որ գիւղէն 1 քմ արեւմուտք կը գտնուի` Կարկառ գետի վրայ (17-18 դարեր ):
Պատմամշակութային յուշարձաններէն են` Սբ. Աստուածածին եկեղեցին (19-րդ դար), Սբ. Ստեփանոս եկեղեցին (1655), խաչքարը (17-րդ դար), սրբատեղի Շողասարը (միջնադար), ջրաղացը (19-րդ դար), Ձախլիկ կամուրջը (18-րդ դար), հաշուառուած է 41 յուշարձան:
Բնակչութիւն
Շոշ համայնքի բնակչութեան թուաքանակը 641 մարդ կը կազմէ, կայ 184 տնտեսութիւն : Բնակչութիւնը հիմնականին գիւղատնտեսութեամբ կը զբաղի` անասնապահութեամբ եւ հողագործութեամբ:
Փոխադրութիւն
Փոխադրամիջոցային կապը կարգաւորուած է. ուղեւորափոխադրումները կը կատարուին տարանցիկ ԱՀ Ասկերան, Մարտունի ի եւ Հադրութի շրջան ի համայնքներ սպասարկող թիւով 13 միջշրջանային հանրակառք կանոնաւոր երթուղիներով:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:14-րդ դարուն հիմնադրուած բնակավայրներ
Դրամավարկային քաղաքականութիւն
Դրամավարկային քաղաքականութիւն, պետութեան տնտեսական քաղաքականութիւնը՝ փողի զանգուած ի եւ դրամաշրջանառութեան բնութագրիչներու կարգաւորման, սղաճ ի վերահսկման, ներդրումային միջավայր ի բարելաւման, տնտեսական աճ ի համար նախապայմաններու ստեղծման ոլորտներուն մէջ։
Դրամավարկային քաղաքականութեան նպատակը
Դրամավարկային քաղաքականութեան մշակման եւ իրականացման նպատակը գիներու կայուն մակարդակի ապահովումն է, որուն ալ կը համարուի շատ երկիրներու ԿԲ-երու գործունէութեան հիմնական առանցքը եւ խնդիրը։ Գնաճի ցած եւ կայուն մակարդակը շուկայական տնտեսութեան պայմաններուն մէջ տնտեսական աճ ի ապահովման, բնակչութեան կենսամակարդակի բարձրացման, երկրի տնտեսութեան փոքր տնտեսական կայունութեան ապահովման կարեւոր նախադրեալ է։ Գնաճ ի մակարդակի վրայ ուղղակի ազդեցութիւն ունի իրականացուող դրամավարկային քաղաքականութիւնը, որ ի տարբերութիւն տնտեսական միւս քաղաքականութիւններու, ամենաճկունն է եւ արդիւնաւէտը երկրի տնտեսութեան մէջ կարճ եւ միջին ժամկէտ փոքր տնտեսական կայունութեան ապահովման համար։ Դրամավարկային քաղաքականութեան մշակման եւ իրականացման արդիւնաւէտութիւնը մեծապէս կախուած է դրամավարկային քաղաքականութեան ընտրած ռազմավարութենէն եւ վերջինիս իրագործման նպատակով ԿԲ-ի կողմէ իրականացուող գործողութիւններու հետեւողականութենէն։ Դրամավարկային քաղաքականութեան իրականացման ընթացքը կարելի է ներկայացնել հետեւեալ շղթայի տեսքով՝
Գործիքներ --> Գործառնական նպատակ --> Միջանկեալ նպատակ --> Վերջնական նպատակ։
Շուկայական յարաբերութիւններու պայմաններուն մէջ դրամավարկային քաղաքականութեան վերջնական նպատակները դուրս են ԿԲ-ի անմիջական վերահսկողութենէն, եւ անոնց վրայ վերջին ազդեցութիւնը կը կրէ անուղղակի բնոյթ։ Դրամավարկային քաղաքականութեան գործիքներու միջոցով ԿԲ-ը կը վերահսկէ գործառնական եւ միջանկեալ նպատակներու վարքագիծը, որուն ալ կ'արտացոլուի վերջին վերջնական նպատակներու ցուցանիշին մէջ։ Փոքր տնտեսական կայունութեան ապահովման նպատակով կարեւոր է նաեւ դրամավարկային եւ հարկապիւջետային քաղաքականութիւններու արդիւնաւէտ համադրումը, որպէսզի անոնցմէ իւրաքանչիւրի իրագործումը չբերէ միւս արդիւնքներու չեզոքացմանը, այլ նպաստի ընդհանուր նպատակներու իրագործմանը։ Հաշուի առնելով, որ դրամավարկային քաղաքականութիւնը տնտեսութեան պետական կառավարման հիմնական մեքենականութենէն մէկն է, անոր նպատակները կը համընկեն պետութեան տնտեսական քաղաքականութեան հիմնական նպատակներու հետ (macroeconomic goals).
Միջանկեալ նպատակներն են՝
Անուանական խարիսխ ը քաղաքականութեան ցուցանիշ է, որ կը հրապարակէ որպէս վերջնական կարգաւորման ենթակայ տնտեսական երեւոյթ արտայայտող ցուցանիշ։ Այն սերտ եւ ամուր կապի մէջ պետք է ըլլայ դրամավարկային քաղաքականութեան վերջնական նպատակի հետ եւ անոր հասնելու օժանդակ միջոց է։ Անուանական խարիսխի կամ, որ նոյնն է, միջանկեալ նպատակի ընտրութեան հարցին ԿԲ-ը կը յենու շարք մը չափանիշներու վրայ։ Կարեւորագոյն չափանիշը այն է, որ դրամավարկային քաղաքականութիւն միջանկեալ նպատակը պէտք է համապատասխանէ դրամավարկային քաղաքականութեան վերջնական նպատակին։ Դրամավարկային քաղաքականութեան միջանկեալ նպատակը պէտք է բաւարարուի չափել յատկանիշին։ Այսինքն Կեդրոնական դրամատունը պէտք է միջանկեալ նպատակի մակարդակը ժամանակի իւրաքանչիւր պահուն ճշգրիտօրէն չափելու եւ անոր վարքագծին հետեւելու հնարաւորութիւն ունենայ։ Կեդրոնական դրամատունը պէտք է միջանկեալ նպատակի վերաբերեալ ժամանակին ճշգրիտ տեղեկատուութիւն ստանալու հնարաւորութիւն ստանայ։ Ընդ որուն, միջանկեալ նպատակի վերաբերեալ ստացուող տեղեկատուութիւնը վերջնական նպատակի համեմատութեամբ պէտք է ունենայ աւելի մեծ յաճախականութիւն, որպէսզի Կեդրոնական դրամատունը առաւել արդիւնաւէտ կառավարէ միջանկեալ նպատակը վերջնական նպատակի ցանկալի մակարդակին հասնելու համար։ Եւ վերջապէս միջանկեալ նպատակը պետք է ԿԲ-ի համար վերահսկելի ըլլայ։ Այսինքն Կեդրոնական դրամատունը պէտք է միջանկեալ նպատակի վարքագիծի վրայ ազդելու հնարաւորութիւն ունենայ։ Կեդրոնական դրամատան կողմէն ընտրուած դրամավարկային քաղաքականութեան միջանկեալ նպատակը պէտք է առաւելագոյնը բաւարարուի վերոնշեալ չափանիշներուն։ Ազգային տնտեսութիւններուն մէջ դրամավարկային քաղաքականութեան «անուանական խարիսխի» դեր կը կատարեն դրամ դիզել ները, փոխարժէք ը, իսկ 1990-ական թ.-ի սկզբէն նաեւ գնաճի կանխատեսուող մակարդակը, որոնց ներքին իրականացուող դրամավարկային ռազմավարութիւնը համապատասխանաբար կ'անուանէ փոխարժէք ի, դրամ դիզել ու եւ գնաճի նպատակադրման ռազմավարութիւն։
Դրամավարկային քաղաքականութեան ռազմավարութիւն
Իրենց հիմնական խնդիրը իրագործելու նպատակով կենդրոնական դրամատուները կարող են ընտրել դրամավարկային քաղաքականութեան իրականացման տարբեր ռազմավարութիւններ։ Ներկայիս առաւել լայն իրարու հետ ունեցող ռազմավարութիւններն են՝
Փողի ագրեգատներու նպատակադրման ռազմավարութիւն
Դրամ դիզելու նպատակադրումը կ'ենթադրէ դրամ դիզելու քանակական սահմանափակումներ՝ վերջնական նպատակի՝ գիներու կայունութեան համար։ Այն բաւականին արդիւնաւէտ ռազմավարութիւն է անցումային շրջանին մէջ գտնուող տնտեսութիւններու համար, ուր անխուսափելի են առաջարկ ի, պահանջարկ ի շոկերը, հնարաւոր չէ գնահատել տնտեսական աճ ի համար անհրաժեշտ գնաճ ի բեկումնային մակարդակը (որմէ բարձր դէպքի մէջ գնաճն արդէն կը նուազեցնէ տնտեսական աճի ցուցանիշը)։ Դրամ դիզել ներու մակարդակի կառավարման միջոցով հնարաւոր է ճկուն արձագանգել տնտեսութեան մէջ փոխարժէքի եւ տնտեսական աճի կարճաժամկէտ տատանումներուն, իսկ գիներու կայունութիւնը կը ձեւաւորէ արդէն փոքր տնտեսական որոշակի հաշուեկշռուածութեան ձեռքբերումէն յետոյ։
1994 թուականին ՀՀ կենդրոնական դրամատունը, որպէս դրամավարկային կարգաւորման ռազմավարութիւն կ'ընտրէր դրամ դիզելներու նպատակադրումը։
Դրամավարկային քաղաքականութեան կարգաւորման այս մօտեցումները ամրագրուած են գնաճի կայուն եւ ցածր մակարդակը գլխաւոր նպատակ սահմանող «Հայաստանի Հանրապետութեան կենդրոնական դրամատունի մասին» ՀՀ օրէնքով (1996)։ Սակայն այս ռազմավարութեան յաջող իրականացման շարունակական բնոյթը կախուած է շարք մը հանգամանքներէ։
Միւս կարեւոր նախապայմանը ԿԲ-ի կողմէ դրամ դիզելու լիարժէք կառավարման հնարաւորութիւնն է։ Սովորաբար ԿԲ-ները յաջողութեամբ կը կառավարեն դրամի բազայի ցուցանիշը, սակայն դժուարութիւններ կ'առաջանան դրամի զանգուածի կառավարման հարցին մէջ։ Զարգացող տնտեսական շուկաներ եւ տոլարայնացման բարձր մակարդակ ունեցող երկիրներուն մէջ, ուր հնարաւոր են վարկերու եւ աւանդներու նկատմամբ պահանջարկի, ինչպէս նաեւ դրամի զանգուածի կառուցուածքի: Տոլարայնացման մակարդակի զգալի փոփոխութիւններ, էական տատանումներու կ'ենթարկէ փողի նկատմամբ պահանջարկը, եւ կը նուազի կանխատեսելիութեան աստիճանը։ Այդ երկիրներուն մէջ ցածր է նաեւ տոկոսադրոյքներէն դրամի պահանջարկի կախուածութեան առաձգականութիւնը, որ կը դժուարացնէ ԿԲ-ի կողմէ դրամի զանգուածի կառավարման գործընթացը։ Նշուած հիմնախնդիրներու պայմաններուն մէջ կ'առաջանայ միջանկեալ նպատակի՝ դրամի զանգուածի նպատակային ցուցանիշէն յաճախակի շեղման խնդիր՝ կրկին վտանգելով դրամավարկային ծրագիրերու եւ ԿԲ վարկը։
Փոխարժէքի նպատակադրման ռազմավարութիւն
Փոխարժէքի նպատակադրման ռազմավարութեան ընդունիլը կը հետապնդէ 2 հիմնական նպատակ.
Սակայն այդ նպատակներուն հասնելու ընթացքին խիստ սահմանափակումներ կ'առաջանան դրամավարկային քաղաքականութիւն իրականացնող մարմիններու համար ՀՆԱ-ի եւ զբաղուածութեան կարճաժամկէտ խնդիրներու լուծման առումով։ Լողացող փոխարժէքի համեմատութեամբ ամրագրուած փոխարժէքի առաւելութիւնը գնաճ ի սպասումները անմիջականօրէն չեզոքացնելն է, որ չափազանց կարեւոր է անցումային տնտեսութեամբ երկիրներու համար, ինչպիսին է նաեւ Հայաստանը։
Գնաճի նպատակադրման ռազմավարութիւն
Գնաճի նպատակադրման ռազմավարութեան սահմանումը հետեւեալն է. «Գնաճի նպատակադրումը դրամավարկային քաղաքականութիւն իրականացնելու ծրագիր է, որ կը բնութագրէ գնաճի մէկ տարուայ կամ որոշակի ժամանակահատուածի պաշտօնական ծրագրային ցուցանիշի (կամ միջակայքի) հրապարակային յայտարարմամբ, նշելով, որ ցած եւ կայուն գնաճի ապահովումը դրամավարկային քաղաքականութեան առաջնային երկարաժամկէտ նպատակն է»։