cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ալեքսանտր Սատոյեան
կենսագրութիւն
Սատոյեան ծնած է Երեւան, 1954-ին: Ան 1975-ին աւարտած է «Թերլեմեզեան» գեղարուեստի համալսարանը եւ մասնակցած է անհատական եւ խմբային աւելի քան 100 ցուցահանդէսներու, աշխարհի տարածքին :
Անոր գործերը մաս կը կազմեն անհատական հաւաքածոներու՝ Միացեալ Նահանգներու, Ֆրանսայի, Քանատայի, Անգլիոյ, Իտալիոյ, Ռուսիոյ, Զուիցերիոյ, Հարաւային Քորէայի, Չինաստանի, Նորվեկիոյ եւ Լիբանանի մէջ:
1995-ին, ան անդամ դարձած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Արուեստի միջազգային միութեան: Անոր գործերը լոյս տեսած են նաեւ եւրոպական եւ ամերիկեան հրատարակութեանց մէջ:
Ստեղծագործութիւններ
Դիմանկարներ՝
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Ներսէս Ե. Աշտարակեցի
'''Ներսէս Ե. Աշտարակեցի (աւազանի անունով՝ Թորոս Շահազիզեան''',), Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս, հոգեւորական եւ քաղաքակա գործիչ։
Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է քահանայի ընտանիքի մէջ (1770), ութ տարեկանին ընդունուած է Կաթողիկոս Սիմէոն Երեւանցիի հիմնած Էջմիածնի Ժառանգաւորաց դպրոցը, ուր ուսանած է 13 տարի, եղած է դպրոցի ամենալաւ աշակերտներէն եւ աւարտելէն ետք ստացած է հոգեւորականի կոչում՝ օծուելով Ներսէս անունով:
Աշխոյժ մասնակցութիւն ունեցած է Ղուկաս Կաթողիկոսէն ետք սկսած իրադարձութիւններուն, որ կապուած էին Յովսէփ Արղութեանի Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս ընտրուելուն հետ:
1808 թուականին ընտրուած է նորաստեղծ Սինոդի կազմին մէջ:
Ներսէս Ե. Կաթողիկոս վախճանած է 87 տարեկանին, Թիֆլիսի հայոց առաջնորդարանի գրասեղանին առջեւ եւ անոր մարմինը յետագային փոխադրած են Էջմիածին: Իրմէ Թիֆլիսի մէջ իբրեւ յիշատակ մնացած են բազմաթիւ կառոյցներ, բայց յայտնի է մանաւանդ նշանաւոր Ներսիսեան դպրոցը :
1804 թուականէն սկսեալ, ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ, Ներսէս Արքեպիսկոպոս իր մասնակցութիւնը ունեցած է։
1814 թուականին Ներսէս Արքեպիսկոպոս կը նշանակուի Վրաստանի թեմի առաջնորդ : Թիֆլիսի մէջ ան նշանակալի գործունէութիւն տարած է եւ մեծ սէր ու յարգանք վայելած՝ արեւելահայութեան մէջ:
Աշտարակեցիի ջանքերով 1826 թուականին Թիֆլիս փոխադրուած է Ամսթերտամի հայկական տպարանը, որով սկիզբ դրուած է Թիֆլիսի հայկական տպագրութեան:
1826-1828 թուականներու ռուս-պարսկական պատերազմին կազմակերպչական մեծ աշխատանք կատարած է արեւելահայութեան մէջ։
Մասնակցած է Երեւանի, Սարտարապատի, Էջմիածինի գրաւման մարտերուն:
1827 թուականի Մայիսին Թիֆլիսէն դուրս գալով 117 հոգիէ առաջին ջոկատը կազմած է։ Այդ ջոկատ մեծցած է եւ Երեւանի գրաւումին ժամանակ անոր անդամներուն թիւը հազարը անցած է: Այդ կամաւորական շարժումը վերածուած է ազգային-ազատագրական պայքարի, որ աւարտած՝ Երեւանի գրաւումով եւ Արեւելեան Հայաստանի ազատագրումով:
1 Հոկտեմբեր 1827 թուականին հայկական կամաւորական ջոկատները ռուսական զօրքին հետ մտած են Երեւանի բերդ :
Հոկտեմբեր 6-ին տեղի ունեցած է Երեւանի գրաւման հանդիսաւոր արարողութիւնը: Բերդին մէջ Ներսէս Աշտարակեցին պատարագ մատուցած է, Երեւանի Պատմութեան թանգարանին մէջ Ներսէս Աշտարակեցիի դիմանկարը Երեւան քաղաքի պատմութեան այդ դրուագի վկայութիւնն է:
Աշտարակեցին մեծ դեր ունեցած է Պարսկաստանէն հայերու ներգաղթը կազմակերպելու գործին մէջ եւ փորձած՝ ներգաղթի միջոցով շատցնել Արեւելեան Հայաստանի բնակչութեան թիւը: Ջ
Ան Երեւանի ժամանակաւոր վարչութեան կազմին մէջ եղած է եւ ձեռնամուխ եղած է հայկական աշխարհազօրի հիման վրայ ազգային ոստիկանութեան կազմաւորման:
Տասնվեց տարի շարունակ ըլլալով Նոր Նախիջեւանի եւ Պեսարապիոյ թեմի առաջնորդ՝ ան շարունակած է իր մասնակցութիւն ունենալ հայ հասարակական, քաղաքական, մշակութային-եկեղեցական կեանքին:
Արժանանալով Կ. Պոլսոյ եւ Երուսաղէմի պատրիարքութիւններուն եւ ընդհանրապէս ամբողջ հայութեան հաւանութեան՝ Ներսէս Աշտարակեցին 17 ապրիլ 1843 թուականին, 72 տարեկանին ընտրուած է կաթողիկոս՝ կը վերադառնայ Էջմիածին։ Դիմադրած է Հայ Եկեղեցւոյ նկատմամբ ցարական կառավարութեան ոտնձգութիւնները, զբաղած է հասարակական, կրթական եւ շինարարական գործունէութեամբ:
Միաժամանակ ան զօրաւոր հսկողութիւն սահմանած է վանքապատկան կալուածներուն եւ Էջմիածնի գանձարանի եկամուտներուն վրայ եւ կարգաւորած է Հայ Եկեղեցւոյ տնտեսական վիճակը, իր ներդրումը ունենալով Հայ Եկեղեցւոյ նոր կանոնադրութեան կազմումին մէջ, որ էապէս տարբեր էր ռուսական կայսերական իշխանութիւններուն ընդունածէն:
Վաղարշապատի մէջ Ներսէս Աշտարակեցին ընդարձակ անտառ մը հիմնած է շուրջ 30 հազար ծառով եւ անոր կից լիճով. Ներսիսեան անտառը մինչեւ այսօր կը խնամուի, ի յիշատակ կաթողիկոսի:
Մայր Աթոռի բակին մէջ անոր գերեզմանաքարը յիշատակի վայրն է մաքառող գործիչին եւ տապանաքարին գրուած «Պաշտպան հայրենեաց» խօսքերն ալ բնորոշիչ են անոր կեանքին ու գործին :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսներ
Հայ Եւ Արաբ ժողովուրդներու Բարեկամութեան Յուշարձան
Հայ Եւ Արաբ ժողովուրդներու Բարեկամութեան Յուշարձան, Հայ-արաբական բարեկամութեան յուշարձան, Երաշխտիքի յուշարձան, Սուրիոյ եւ Մերձաւոր Արեւելքի արաբ ժողովուրդին՝ Մեծ Եղեռնէն փրկուածներուն օգնութիւն ցուցաբերելու համար հայ համայնքներու եւ հայ ժողովուրդի երախտագիտութիւնը խորհրդանշող յուշարձան Երեւանին մէջ՝ Երեւանեան լիճի ափին :
Պատմութիւն
Յուշարձան կառուցելու նախաձեռնութեան հեղինակը Դամասկոսի հայ համայնքի ներկայացուցիչ Վարուժան Սալաթեանն է: Յուշարձանը արաբական երկիրներու հայ համայնքներու եւ համայն հայութեան երախտագիտութեան արտայայտութիւնն է Սուրիոյ եւ Մերձաւոր Արեւելքի արաբական աշխարհին, որ օգնութիւն ցուցաբերած է Մեծ Եղեռնէն փրկուածներուն : Յուշարձանի նախագիծին համար 1998-ին մրցոյթ յայտարարուած է, որուն մասնակցելու թոյլտուութիւն պէտք է տրուէր միայն սփիւռքահայ եւ տարածաշրջանի արաբական երկիրները ներկայացնող ճարտարապետներուն: Յուշարձանի նախագիծը իրականացնելէն որոշ դժուարութիւններ ծագած են, մասնաւորապէս արձանի համար նախատեսուած տարածքը կը մտնէր ԱՄՆ-ի դեսպանատանը տրամադրուելիք տարածքին մէջ։ Յուշարձանը կառուցելու համար Երեւանի քաղաքապետարանը քիչ հեռու՝ Ծովակալ Իսակովի պողոտայի վրայ Երեւանեան լիճի ափին մօտ 400 քմ չափով նոր տարածք տրամադրեց, որ Երեւանի գլխաւոր ճարտարապետի աշխատակազմի տեղեկացմամբ՝ Դեկտեմբեր 2006-ին անհատոյց օգտագործման իրաւունքով տրուած է Հայ առաքելական եկեղեցւոյ: Շինարարական աշխատանքները վերսկսած են 2006-ին, աւարտած՝ 2009-ին: Պաշտօնական բացման արարողութիւնը տեղի ունեցած է միայն 2012-ի աշնանը:
Նկարագրութիւն
Յուշարձանը կառուցուած է Արմաւիրի տուֆէ: Մէկ ամբողջութիւն կազմող յուշարձանը բաղկացած է առանձին-առանձին երեք մասէ` արծիւ, բուրգ եւ Սուրիոյ տարածքի պատկերը: Արծիւը կը խորհրդանշէ հայ ժողովուրդի ուժը, կամքն ու ոգիի հզօրութիւնը եւ կը հսկէ անոր անցեալ, ներկայ ու ապագայ պատմութիւնը: Միւս վեր ձգուած ծաւալը կը խորհրդանշէ Հայոց Եղեռնէն հայ ժողովուրդի վերածնունդը, երրորդ՝ Սուրիոյ քարտէսի տեսք ունեցող ծաւալը կը խորհրդանշէ հայ եւ արաբ ժողովուրդներու բարեկամութիւնը :
2007
2007 թուական, ԻԱ․ դարու 7րդ տարին է
1617 թուական
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1617 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1617 մահեր
Ստորոգութիւն:1617
Արման Պապաճանեան
Արման Շամիրի Պապաճանեան, հայ քաղաքական գործիչ, լրագրող ՀՀ ԱԺ 7-րդ գումարման պատգամաւոր  «Յանուն Հանրապետութեան» կուսակցութեան հիմնադիր անդամ  ։
Կենսագրութիւն
1993-1995 թուականներուն ուսանած է Վենետիկի Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանին մէջ:
1994-ին հրատարակեր է Գրիգոր Նարեկացիի Մատեան ողբերգութեանը նուիրուած «Անստուեր լոյսի ջերմութիւնը. Նարեկը որպէս քաւարան» աշխատութիւնը։
1998-ի Նախագահական ընտրութիւններուն Կարէն Տեմիրճեանին սատարող երիտասարդական կազմակերպութիւններու համակարգող։
2001 թուականին ուսանած է Սեն Փեթերսպուրկի Արտաքին տնտեսական կապերու եւ տնտեսութեան հիմնարկը ։
2002-2006 ԱՄՆ Հարաւային Քալիֆորնիայի համալսարանի Միջազգային յարաբերութիւններու կաճառը։
2004-2005 ԱՄՆ Ճորճթաուն համալսարանի հակամարտաբանութեան կաճառը։
2006 թուականին ձերբակալուեր է փաստաթուղթեր կեղծելու եւ զինուորական ծառայութիւնէն խուսափելու համար։ Հայաստանի Հանրապետութեան դատարանի կողմէն մեղաւոր ճանչցուեր է զինուորական ծառայութիւնէն խուսափելու համար եւ դատապարուեր 4 տարուան ազատազրկման։ Փաստաթղթեր կեղծելու մասով դատարանը մեղադրանքը չհիմնաւորուած համարած է։ Սոյն գործով դատաւարութեան ընթացքին Արման Պապաճանեան զինք մասնակիօրէն մեղաւոր ճանչցած է  ։
Կը տիրապետէ անգլերէն, ֆրանսերէն, ռուսերէն, իտալերէն լեզուներուն։
Աշխատանքային գործունէութիւն
1989-ին Հայ եկեղեցւոյ երիտասարդաց միութեան ատենապետ, «Հայորդի» պարբերականի խմբագիր։
2003-ին ԱՄՆ Լոս Անճելըս քաղաքի մէջ անցկացուած ՀՀ նախագահական ընտրութիւններու քարոզարշաւի շտապի պատասխանատու։
2003 թուականին ԱՄՆ-ի մէջ հիմներ է «Ժամանակ» օրաթերթը, որ մինչեւ օրս կը գործէ։
2010 թուականին հիմներ եւ գլխաւորեր է www.1in.am լրատուական-վերլուծական կայքը։
2018 թուականի Դեկտեմբեր 9-ին կայացած Ազգային Ժողովի ընտրութիւններուն մէջ պատգամաւոր ընտրուեր է «Լուսաւոր Հայաստան» կուսակցութեան համապետական ցուցակով ։
Կուսակցութեան հիմնադրութիւն
2020-ի Մայիսին, Արման Պապաճանեան հիմնած է «Յանուն Հանրապետութեան» քաղաքացիական նախաձեռնութիւնը, որու հենքի վրայ՝ Սեպտեմբերին, հիմնած է համանուն կուսակցութիւնը ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:«Յանուն Հանրապետութեան»քաղաքական կուսակցութեան հիմնադիր Ստորոգութիւն: լրագրող Ստորոգութիւն: քաղաքական գործիչ Ստորոգութիւն: ԱՄՆ-ի մէջ հիմնած է «Ժամանակ» օրաթերթը
Արիստակէս Ալթուն-Տիւրրի
Արիստակէս Ալթուն-Տիւրրի, երեսփոխան, ազգային գործիչ։
Ծնած է Պոլիս։ Ան զաւակն էր Առաքէլ Ալթունեան ին։ Հայրը կը փոխադրուի Զմիւռնիա, ուր կը մեռնի՝ որբ թողելով Արիստակէսը 4 տարեկան հասակին մէջ։ Արիստակէսը իր նախնական կրթութիւնը կը ստանայ տեղւոյն վարաժարանին մէջ, որմէ ետք, կը յաճախէ Ռու անուն ֆրանսացիի մը վարժարանը եւ հոն կ՛ընտելանայ ֆրանսերէն լեզուին։ Դասընթացքը աւարտելէ ետք կ՛երթայ Եգիպտոս, ուր Եուսուֆ Պէյ վարժարան մը բացած էր։ Հոն ուսումը կը կատարելագործէ ու կը սորվի նաեւ իտալերէն եւ արաբերէն լեզուները։ Դպրոցը աւարտելէ ետք, տակաւին երիտասարդ՝ կառավարական պաշտօնեայ կը դառնայ, եւ քանի մը տարի ետք կը նշանակուի՝ Մեհմետ Ալիի քարտուղարը։ Արիստակէսի կինը, իր ժամանակաշրջանի զարգացած հայ կիներէն մէկը եղած է, տիրապետելով նաեւ՝ Ֆրանսերէնին։
Զաւէն Խտըշեան
Զաւէն Խտըշեան (1922, Պէյրութ - 13 Սեպտեմբեր 2018 ), լիբանանահայ քանդակագործ։
Արիստակէս Ալթուն-Տիւրրի
Երբ էլմասը՝ արաբերէն թերթին խմբագրապետը, արտաքին գործոց նախարար կը նշանակուի, ինք ալ ժամանակ մը ետք կը դառնայ անոր խորհրդականը։ Դիւանագիտական խնդրոյ մը առթիւ, երբ Լուի Ֆիլիբ Ֆրանսայի թագաւորին գրուելիք պաշտօնագիր մը մեծ յաջողութեամբ կը գրէ, Եգիպտոսի Խէտէվի Մեհմետ Ալի փաշա՝ համբուրելով Արիստակէս Ալթունեանի ճակատը կ'ըսէ. "Օղլում Ալթուն, սենին իսմին Ալթուն տէյիլ, Տիւրրի տիր"։ (Կը նշանակէ՝ որդիս Ալթուն, քու անունդ Ալթուն (ոսկի) չէ, Տիւրրի (մարգարիտ) է"։ Ատկէ ետք Ալթուն մականունը կը փոխուի Ալթուն-Տիւրրիի։ Մեհմետ Ալի փաշայի մահէն ետք երբ զաւակները՝ Իպրահիմ, իսկ յետոյ՝ Ապպաս փաշաները կը յաջորդեն անոր, Արիստակէս պաշտօնէն կը քաշուի. առողջութեամբ տկար ըլլալով՝ Զմիւռնիա կը հաստատուի։ Կարճ ժամանակ մը վաճառականութեամբ զբաղելէ ետք, կը հաստատուի Պոլիս։ Պոլսոյ մէջ 1851-ին՝ Ճէզայիրլեան Մկրտիչ ամիրայի հետ Շամի մաքսերու վարձակալութիւնը կը ստանձնէ։
Զաւէն Խտըշեան
Ուսում
1949-էն 1952 թ. յաճախած է Պէյրութի Գեղարուեստի ակադեմիա, ետքը 1952-էն 1958 կը մեկնի Փարիզ եւ Փարիզի Ազգային Բարձրագոյն արուեստնէրու դպրոց կերդայ, ուրկէ վկայուած։ Որուն ընթացքին (1952-1954) Հիպէրթ Եանսէսի հետ կը սորվի մարնմաքանդակ, (1954-1956) Մարսէյ Ժիմոնի հետ դիմաքանդակ եւ (1956-1958) Ալֆրէտ Ժանիոյի հետ բարձրաքանդակ եւ կոթողական քանդակագործութիւն։
Արիստակէս Ալթուն-Տիւրրի
Ան մեծ մասնակցութիւն բերած է ազգային գործերու մէջ։ Անդամակցած է 1857-ի Գերագոյն Ժողովին։ Կարեւոր ներդրում բերած է Ազգային Սահմանադրութեան հաստատման մէջ, ուր Աղաթոն Օտեանի եւ Ն. Ռուսինեան ի հետ խմբագրած են Սահմանադրութեան օրէնքը։
Զաւէն Խտըշեան
Ցուցահանդէս
1954-ին մասնակցած է Փարիզի «Փէօթի Փալէ»-ի մէջ եւ «Օտար արուեստագէտներ Ֆրանսայի մէջ» խորագիրով ցուցահանդէսին, 1958-էն 2010 թ. մասնակցած է աշնանային, գարնանային եւ շարք մը խմբային ցուցահանդեսներու։ որոնցմէ է 1963-ին Ալեքքօ Սաապ՝ Պէյրութ, 1982-ին Քասլիքի Ս. Հոքի համալսարան, 1987-ին «Լա Թուալ» ցուցասրահ Ռիմալի մէջ՝ Ժունի, 1994-ին Աղեքսանդրիոյ Պիէնալի 18-րդ ցուցահանդեսին, 1995-ին «Էմմակոս» ցուցասրահ, 1997-ին Էլիաս Ապու Շապքէ թանգարան, 2002-ին Գերմանական մշակութային կեդրոն՝ Քասլիք եւ 2010-ին Համազգայինի «Լիւսի Թութունճեան» ցուցասրահ։ 16 Հոկտեմբեր 2014-ին «Փոլիվանթ» սրահին մէջ, ԱԼՊԱ- Սին էլ Ֆիլ ։
Արիստակէս Ալթուն-Տիւրրի
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ ազգային գործիչներ
Զաւէն Խտըշեան
Մրցանակներ
1954-ին կը ստանայ Փարիզի Գեղարուեստի դպրոցի առաջին մրցանակը, 1954-1955-ին կը ստանայ Լիբանանի կրթութեան նախարարութեան մրցանակիր-կրթաթոշակ, 1955-ին երկրորդ անգամ ըլլալով կը ստանայ Փարիզի Գեղարուեստի դպրոցի առաջին մրցանակը, 1965-ին կը շահի «Սթրանտ» կեդոնի առաջին մրցանակը եւ «Լ'Օրիան» թանգարանի աւազնին համարարձան մը։
Գործեր
Քանդակագրած է Պիքֆայայի Հայոց ցեղասպանութեան նուիրուաղ յուշարձանը, Աննայայի մէջ՝ Ս. Շարպելի արձանը, Պոսթոնի մէջ՝ Գարեգին Նժդեհի կիսանդին, Հալէպի մէջ՝ Զարեհ Ա. Կաթողիկոսի կիսանդին, Այնճարի մէջ՝ Շաւարշ Միսաքեանի կիսանդին, Պէյրութի Համազգայինի Նշան Փալանճեան ճեմանարի մէջ Ժըպրան Խալիլ Ժըպրանի կիսանդին , Պէյրութի «Ժըպրան Խալիլ Ժըպրան» զբօսայգիին մէջ Ժըպրան Խալիլ Ժըպրանի կիսանդին, Պէյրութի մէջ՝ Հանրի Ֆարաոնի (արձա՞ն, Թէ՞ կիսանդի), Պուրճ Համուտի հրապարակին վրայ «Պաշտպանոթիւն » յուշակոթողը, Մթէյնի մուտքին տեղադրուած յուշարցանը եւ Ժըպէյլի մէջ՝ «Աղօթք» յուշարձանը։
Աղբիւրներ
Զաւէն Խտըշեան (Մահուան Ա. Տարելիցին Առիթով)
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայեր
Սնդիկ
Սնդիկ (Hydrargyrum ), նշանը՝ քիմիական տարր է, որուն նշանն է Hg, կարգահամարը՝ 80, հիւլէական զանգուածը՝ 200.59։
Պատմութիւն
Բնածին սնդիկը յայտնի է շատ վաղ ժամանակներէն (Ք.Ա. 2-րդ հազարամեակ, Հնդկաստան, Միջագետք, Չինաստան, Եգիպտոս)։ Ք.Ա. 15-րդ դարուն սնդիկը կը ստանային քինապարը (բնածին HgS) տաքցնելով։ Մեզի հասած է սնդիկ պարունակող անաւթ, որ կը վերագրուի Ք․Ա․ 16-15-րդ դարերուն։
Արաբ ալքիմիկոս Զապիր իպն Տայանը (Ը.-Թ. դարեր) մշակեց մետաղներու առաջացման ծծումբ-սնդիկային «տեսութիւնը», ըստ որու սնդիկը մետաղներուն կը հաղորդէ փայլ, կռելիութիւն, պնդութիւն եւ հալելու ունակութիւն ։ Սնդիկը՝ ոսկին հաստատուն դարձնելու կարեւոր պայմանը կը համարուէր։
Անուան Ծագում
Նախկինին սնդիկը կը համարուէր հեղուկ արծաթ, (ὕδωρ «ջուր» եւ ἄργυρος «արծաթ»), ուրկէ կու գայ անոր լատիներէն անուանումը։ Սնդիկ բառին ծագումը հայերէնին մէջ ապացուցուած չէ, հաւանօրէն առաջացած է «ցնդիլ» բառէն, որուն առանձին չգործածուող «ցունդ» արմատը կը նշանակէ «սփռուիլ»։
Բնութեան Մէջ
Սնդիկը չափազանց հազուագիւտ եւ ցրուած տարր է, կը կազմէ երկրակեղեւի զանգուածի 4.5•10−6 %-ը (տարածուածութեամբ 66-րդն է)։ Սնդիկի հանքերուն մէջ կուտակուած է երկրակեղեւին պարունակած սնդիկին միայն 0.02%-ը։ Արդիւնաբերական նշանակութիւն ունին 0.02-1% սնդիկ պարունակող հանքանիւթերը։
Կը գտնուի հրաբխային լեռնային ապարներուն մէջ։ Յայտնի են անոր 35 միներալները, որոնցմէ կարեւորը քինովարն է։ Սնդիկը խիստ ցրուած է նաեւ կենսոլորտին մէջ՝ կը կուտակուի կաւերու, տիղմերու (մօտ 4•10−5 % ) եւ ծովաջուրին մէջ (3•10−9 %)։
Մարդու օրկանիզմին մէջ սնդիկի պարունակութիւնը մօտ 10−6 % է, արեան մէջ՝ 0.023 մք.կ./մլ, մէզին մէջ՝ 0.1–0.2 մք.կ./մլ։ Սնունդի հետ օրական կը ներմուծուի 0.02–0.05 մկ.։
Հանքավայրեր
Ամենախոշոր հանքավայրերը կը գտնուին Սպանիա (Ալմատեն)։ Սնդիկի հանքավայրեր կան նաեւ Կովկասի մէջ (Տաղստան, Հայաստան), Թաճիքստան, Սլովաքիա, Ղրղզստան, Ուքրաինա :
Ռուսիոյ դաշնութեան մէջ կը գտնուի սնդիկի 23 հանքավայր, արդիւնաբերական պաշարները կը կազմեն 15.6 հազար թոն (2002 թուականին)։
Շրջակայ Միջավայրին Մէջ
Սնդիկը եւ ատոր օրկանական միացութիւնները թունաւոր են եւ լուրջ վնաս կը հանդիսանան մարդու առողջութեան, վայրի բնութեան եւ էքոհամակարգերուն համար։ Շրջակայ միջավայր իյնալով, ան կը փոխանցուի օդային հոսանքներով, այնուհետեւ կրկին կը նստի հողին վրայ։ Սնդիկը հողէն կ'անցնի գետերու, լիճերու եւ ովկիանոսներու։ Կը տեղափոխուի նաեւ ովկիանոսի հոսանքներու եւ թափառող անասուններու միջոցով։
Սնդիկի մարդու օրկանիզմի ներթափանցումը յաճախ տեղի կ'ունենայ ատոր շոգիներու ներշնչման ժամանակ, որոնք հոտ չունին։ Սնդիկի նոյնիսկ փոքր քանակներու ազդեցութեան հետեւանքով, կրնան յառաջանալ առողջական խնդիրներ եւ ծանր թունաւորումներ։ Սնդիկը թունաւոր ազդեցութիւն կը թողու նեարդային, մարսողական եւ իմունային համակարգներու, թոքերու, երիկամներու, մաշկի եւ աչքերու վրայ։
Բնագիտական Յատկութիւններ
Սնդիկը ծանր, արծաթափայլ, սովորական պայմաններուն հեղուկ մետաղ է։
Սառելու ջերմաստիճանն է −38.83°C, եռալու՝ 356.73°C, երկուքն ալ ամենացածն են բոլոր մետաղներուն համար: Սառելու ատեն սնդիկի ծաւալը կը նուազի 3.59%-ով եւ հեղուկ վիճակի 13.69 կ/սմ3 խտութիւնը կ'աճի մինչեւ 14.184 կ/սմ3: Պինդ վիճակին սնդիկը փափուկ եւ կարելի է կտրել դանակով :
Քիմիական Յատկութիւններ
Տարրերու պարբերական համակարգի 6-րդ պարբերութեան, 2-րդ խումբի քիմիական տարր, d տարր է, կը պատկանի անցումային տարրերու շարքին, հիւլէի ելեկտրոնային թաղանթներու կառուցուածքն է 5s2 5p6 5d10 6s2, К, Լ, М, N թաղանթները լրացած են։
Կիրառութիւն
Սնդիկը կ'օգտագործեն գիտական եւ չափող սարքեր (ջերմաչափ, ծանրաչափ, ճնշաչափ, վաքումային պոմպեր եւ այլն), սնդիկային լամբեր, ելեկտրական հոսանքի ուղղիչներ, անջատիչներ պատրաստելու, ոսկին եւ արծաթը ամալկամացնելու, պայթուցիկ նիւթեր, ալքալիներ եւ քղոր (որպէս ելեկտրոտ), քացախաթթու (որպէս քաթալիզատոր) ստանալու համար։
Սնդիկի ֆուլմինաթը՝ Hg(ONC)2, կ'օգտագործուի տեթոնացնող եւ բռնկող պատիճներուն մէջ։ Աստիճանաբար դուրս կը մղուի կապարի ազիտով եւ այլ աւելի արդիւնաւէտ պայթուցիկ նիւթերով։
Կենսաբանական Դեր
Սնդիկի կենսաբանական դերը վնասակար ուսումնասիրուած է։ Սնդիկը եւ անոր միացութիւնները թունաւոր են։ Սնդիկը օրկանիզմին մէջ կը կապուի ֆերմենթներու եւ հիւսուածքային սպիտակուցներու սուլֆհիտրիլային խումբերուն եւ կ'իջեցնէ անոնց աշխուժութիւնը, կ'ազդէ միքրոտարրերու (Cu, Zn, Cd, Se) իւրացման եւ փոխանակութեան գործընթացքներուն վրայ։
Յատկապէս վտանգաւոր են սնդիկի շոգիները, որոնք ներշնչելով կ'անցնին արեան մէջ եւ օրկանիզմին մէջ շրջանառելով, մասամբ կը կուտակուին երիկամներուն, լեարդին, փայծաղին եւ ուղեղային հիւսուածքներուն մէջ, խախտելով գլխուղեղի (յատկապէս հիփոթալամուսի) բնականոն աշխատանքը։
Տեւական թունաւորումը կ'իջեցնէ աշխատունակութիւնը, կը թուլցնէ հոտառութիւնը, կը յառաջացնէ գլխացաւ, ձեռքերու եւ գլխու դող եւլն։ Թունաւորման բնորոշ ախտանշաններն են՝ լնտեզրերու կապտասեւ գունաւորումը, լինտերու փխրունութիւնը եւ արնահոսումը։ Սնդիկի օրկանական միացութիւններով թունաւորումը կ'ախտահարէ կեդրոնական նեարդային եւ սիրտանոթային համակարգերը, ստամոքսը, լեարդը, երիկամները։
Վնասակարութիւն
Սնդիկի շոգին չափազանց թունաւոր է ։
Պատահարներ
Պատմութեան մէջ սնդիկային ամենածանր աղտոտումը պատահած է 1956 թուականին ճափոնական Մինամաթա քաղաքին մէջ, որու արդիւնքին տուժած է աւելի քան երեք հազար մարդ, որոնք կամ մահացած են, կամ տուժած են Մինամաթայի հիւանդութենէն։
Վրացական Խոհանոց
Վրացական խոհանոց (ქართული სამზარეულო), վրաց ժողովուրդի ազգային խոհանոց, շատ մը վրացական ուտելիքներ, օրինակ խարչօն, խաչապուրին դարձած են փաստօրէն միջազգային ուտելիքներ։
Վրացական խոհանոցի գրեթէ բոլոր ուտելիքները ունին կծու եւ սուր համ։ Անոնք լայնօրէն կ'օգտագործեն բանջարեղէնով ուտելիքներ եւ իբրեւ լրացում, կ'օգտագործեն մսային ուտեստը։
Կայ տարբերութիւն Արեւմտեան Վրաստանի խոհանոցի եւ Արեւելեան Վրաստանի խոհանոցներու միջեւ։ Արեւմտեան խոհանոցին մէջ, կ'օգտագործեն եգիպտացորեն, ուր կը գերիշխէ կորեկը, սուլուգունի վրացական պանիրը, որոնք կ'օգտագործուին մոգարի հետ միասին։ Արեւելեան խոհանոցին մէջ, կ'օգտագործուի ցորենի հացը։ Բացի այդ, Արեւելեան Վրաստանի խոհանոցին մէջ օգտագործուող միսի մեծմասը՝ կը կազմեն ընտանի կենդանիները:
Ձկնային ուտելիքներ ը Վրաստանի մէջ, հազուադէպ կ'ըլլայ, բացառութեամբ այն մասերէն, ուր զարգացած է ձկնորսութիւնը:
Հացեր
Վրացական աւանդական հացերու տեսականիները բազմազան են, կրնայ ընդգրկել շոթին, խաչապուրին, թոնիս պուրին, մեսխուրի պուլին եւ այլ հացերու տեսակներ։ Վրացական հացերը հիմնականին մէջ, կը թխեն կլոր, ընդարձակ մէկ վառարանի մէջ, որ կը կոչուի թոնէ։
Արտաքին Յղումներ
Ստորոգութիւն:Վրացական խոհանոց
Ամիրեան
Ամիրեան, հայկական մականուն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Զաւէն Սապունճեան
Զաւէն Սապունճեան ծնած է Հալէպ, 1930-ին։
Նախնական եւ միջնակարգ ուսումը ստացած է Ազգ. Հայկազեան եւ Վենետիկեան Մխիթարեան Հայրերու վարժարանը, իսկ երկրորդականը՝ Հալէպի Միսիոն Լայիքի Ֆրանքօ-Արապ Լիսէն։ Իբրեւ ուսուցիչ 3 տարի ան պաշտօնավարած է Ազգ. Զաւարեան վարժարանին մէջ՝ 1952-1954։
Սապունճեան մաս կազմած է Հալէպի «Արեւելք» օրաթերթի խմբագրութեան, վարելով թերթին մարզական եւ գեղարուեստական բաժինները։
1957-ին ան եղած է «Արեւելք Մարզաշխարհ» շաբաթաթերթին հիմնադիրներէն մէկը եւ անոր խմբագրութիւնը վարած է մինչեւ թերթին դադրեցումը (1963)։
Խմբագրած եւ հրատարակած է «Պատանեկան Մատենաշար»ը եւ «Զաւէն Սապունճեան Մատենաշար»ը (12 գրքոյկ)։ Միաժամանակ, ան գլխաւոր խմբագիրը եղած է «Քրիստափոր Մատենաշար»ին։ Աշխատակցած է հայ մամուլին, իբրեւ մարզական թղթակից։ Խմբագրած է նաեւ Բերիոյ Թեմի Ազգ. Առաջնորդարանի «Օշական» պարբերաթերթը։
Սապունճեան 60 տարի մաս կազմած է Հ.Մ.Ը.Մ.ի մեծ ընտանիքին, սկիզբը իբրեւ սկաուտ (1941-1952). ան մասնակցած է սկաուտական միջ-մասնաճիւղային հինգ բանակումներու (Լիբանան) եւ եղած է սկաուտական նուագախումբի թմբկահար։ Շրջան մը ծառայած է Հալէպի գայլիկներու խումբին՝ «Պաղիրա»յի աստիճանով։ Իբրեւ մարզիկ ան սիրած ու կիրարկած է աթլեթիզմը, ի մասնաւորի միջակ եւ երկար վազքերը՝ 800 մ., 1500 մ., 5000 մ., 10000 մ. եւ քրոս քաունթրի (1952-1956)։ Հետեւած է նաեւ այլ մարզախաղերու։
1956-1968 ան մաս կազմած է Հ.Մ.Ը.Մ.ի Հալէպի մասնաճիւղի վարչութեան։ Եղած է նաեւ անդամ Սուրիոյ առաջին Շրջանային Վարչութեան։
1976-ին, Սուրիոյ մարզական ընդհանուր ֆետերասիոնի որոշումով ան նշանակուած է Հալէպի վարչութեան անդամ՝ երկու տարուան համար (1976-1978)։
Սապունճեան չորս անգամ մասնակցած է Հ.Մ.Ը.Մ.ի Մերձաւոր Արեւելքի Շրջանային Ներկայացուցչական Ժողովներուն (Հալէպ կամ Պէյրութ), ինչպէս նաեւ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Պատգամաւորական Բ. Ընդհանուր Ժողովին (Կիպրոս)։
1953-1963, իբրեւ լրագրող կամ վարչական ան մասնակցած է հեծելարշաւի Սուրիոյ եւ Լիբանանի բոլոր կարեւոր մրցումներուն, շրջավազքերուն եւ Պէյրութի Միջերկրականեան խաղերուն։ Բազմիցս ընտրուած է անդամ՝ Հալէպի փինկ-փոնկի, հեծելարշաւի, պասքեթպոլի եւ աթլեթիզմի ֆետերասիոններուն։
1976-1984 ընտրուած է Հալէպի Նահանգային Խորհուրդի անդամ եւ միշտ մաս կազմած է անոր կրթական եւ մշակութային յանձնախումբին։
Հայ մարզական մամուլին ունեցած իր ծառայութիւններուն համար, 1961-ին, Գահիրէի Հ.Մ.Ը.Մ. «Արարատ»ին կողմէ ան պարգեւատրուած է համահայկական ողիմպիականի յատուկ շքանշանով։ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Կեդրոնական Վարչութիւնը գնահատելով բազմամեայ նուիրումը եւ բոլորանուէր աշխատանքը մարզական, մշակութային եւ ազգային մարմիններուն մէջ, 20 Նոյեմբեր 1988-ին զայն կը պարգեւատրէ Հ.Մ.Ը.Մ.ի «Արժանեաց» շքանշանով։
Զաւէն Սապունճեան կը մահանայ 18 Յունիս 2001-ին։
2013
2013 թուական, ԻԱ․ դարու 13րդ տարին է
Գրիգոր Աւագեան
Գրիգոր Աւագեան, հայ հնագէտ, պատմաբան, հրապարակագիր եւ թարգմանիչ Ռոմանիոյ(պատմական գիտութութիւններու տոքթոր, փրոֆեսոր)։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1899 թուականին, Աքքերմանի մէջ։ Պեղումներ կատարած է Աքքերմանի մէջ յայտնաբերելով Կիլիկիոյ հայկական թագաւորներու դրամներ, ռուսերէն եւ ռոմանէրեն հրատարակել աշխատանքներ Աքքերմանի հայերու պատմութեան վերաբերեալ։ Ցոյց տուած է Կիլիկիայի հայ արեւտրականներու կապերը այս շրջանի հետ։ 1935 թուականին Հռոմի մէջ լոյս ընծայած է «Անտիպ նկարներ էտրուսկեան եւ հռոմէական ճարտարապետական հուշարձաններէն» աշխատութիւնը (իտալէրեն)։ 1955 թուականին աշխատանքի անցաւ ռոմանական ակադեմիայի Մարդաբանութեան մասնագիտութեան մէջ։ Աւագեանը արժեքաւոր աշխատութիւններ ունի Ռոմանեայի հայերու պատմութեան մասին։ Ռոմաներենէ թարգմանած է ընտիր հատուածներ հայ միջնադարեան տաղերգուներ ստեղծագործութիււններու։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:8 Մարտի ծնածներ
1618 թուական
1618 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 18րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1618 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1618 մահեր
Տելթա Աքսիոս ազգային պուրակ
Տելթա Աքսիոս Ազգային Պուրակ (յուն․՝Εθνικό Πάρκο Δέλτα Αξιού), Կեդրոնական Մակեդոնիոյ Շրջանային Միաւոր, Յունաստան։
1971-ին մաս կազմած է Ռամսար Պայմանադրութեան եւ 2019-ին ցանկագրուած է ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 եւրոպական շրջաններու պաշտպանուած գօտիին ցուցակին մէջ։ Արձանագրուած է նաեւ «թռչուններուն համար կարեւոր շրջաններ» ցուցակին մէջ՝ IBA (Important Bird Areas - թռչուններու կարեւոր շրջան)։ Տելթա Աքսիոս Ազգային Պուրակը իր մէջ կը ներփակէ Քալոհորի (Սելանիկ) ծովալիճը, Ղալիքոս գետին գետաբերանները, Աքսիոս եւ Ալիաքմոնաս գետերուն տելթաները եւ Ալիքիս Քիդրուս ջրակենսավայրերը։
Տարածութիւնն է 337,79 քլ²։ Ամբողջութեամբ բնապահպանուած շրջան է եւ այդ պատճառով արգիլուած է մարդկային որեւէ գործունէութիւն։
Ձկնաշխարհ
Պուրակին իւրայատկութիւնը այդ է թէ անոր գետերուն մէջ կ՛ապրին ձուկերու բազմաթիւ տեսակներ՝ 26 Աքսիոս գետին մէջ եւ 30 Ալիաքմոնասին մէջ, ինչպէս օրինակ՝ Rutilus Macedonicus, Myocastor coypus,Citelus Citelus, lutra lutra եւ ջրագոմէշ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի պուրակներ Ստորոգութիւն:Պուրակներ այբենական կարգով Ստորոգութիւն:Պուրակներ Ստորոգութիւն:Կենսաբանութիւն Ստորոգութիւն:Կենսավայրեր
Կարապետ Չոպանեան
Կարապետ Սիրեկանի Չոպանեան, ծնած է 25 Փետրուար, 1927-ին, Վրաստան, Կարծախ, Ախալքալաք։ Մահացած է 15 Հոկտեմբեր, 1978 (տարիքը 51), Ուքրաինա:
Կենսագրութիւն
Կարապետ Չոպանեան ծնած է Վրաստանի Ախալքալաք շրջանի Կարծախ գիւղը։
յայտնի է «Թերլարուածութեան երեւոյթի» յայտնագործութեամբ։ Ան յայտնաբերած է եռակցումի նոր ձեւ շը, որ կարեւոր առաջընթաց համարուեցաւ գիտութեան մէջ։
Չոպանեան իր յայտնագործութիւնը կատարած է Հայաստան եւ Հարաւային Կովկաս։ Գիւտը գրանցուած է ԽՍՀՄ յայտնագործութիւններու գրանցամատեանի 102 համարին մէջ։ :
Վրացական Թագաւորութիւն
Վրացական թագաւորութիւն (վրաց.՝ საქართველოს სამეფო՝ սաքարթվելոս սամեփո), միջնադարեան պետութիւն Կովկասի եւ Հայկական լեռնաշխարհի մէջ 1008-1490 թուականներուն։ Հիմնադրած է Աբխազիոյ արքայ Բագրատ III-ը 1008 թուականին։ Երկիրը կառավարած է Բագրատունիներու թագաւորական տոհմը ։ Տարածքը կազմած է առավելագոյնը 380 000 քառ. քմ՝ Թամար թագուհիի օրով (1184-1213)։
Առաջին շրջանին մայրաքաղաքն էր Քութայիսը։ 1122 թուականէն Դաւիթ Շինարարը մայրաքաղաքը կը տեղափոխէ վրացական մշակութային, քաղաքական ու տնտեսական կեդրոն՝	 Թիֆլիս։ Հզորութեան շրջանին, երբ Բիւզանդական կայսրութիւնը անկում կ՛ապրէր եւ Սելճուքեան սուլթանութիւնը, իր մէջ ներառած է բազմաթիւ հարեւան եւ հեռաւոր երկրներ։ Ան իր մէջ կը նեռարէր Կովկասեան լեռները, Հայկական լեռնաշխարհի մեծագոյն մասը եւ Կուր-Արաքսեան դաշտավայրը՝ տարածուելով Սեւ ծովու եւ Կասպից ծովու միջեւ։
13-րդ դարուն Վրաստանը կը վերածուի Մոնկոլական կայսրութեան մարզի ։ Անոր տարածքին մէջ կ՛առաջանան բազմաթիւ իշխանութիւններ։ 14-րդ դարուն պետութիւնը կը միաւորուի ու կ՛անկախանայ։ Լենկթեմուրի արշաւանքէն ետք Վրացական թագաւորութիւնը կը թուլանայ։ 1490 թուականին կը բաժնուի 3 ինքնիշխան թագաւորութիւններու՝ Իմերէթ, Քարթլի եւ Կախեթ։
Վրացական թագաւորութիւնը քրիստոնեայ Արեւելքի հզօրագոյն թագաւորութիւնն էր, որ իր շուրջ կը համախմբէր հայերը, աբխազները,օսերին, ասիաբնակ յոյները եւ աղուանները :
Վիրք
Ժամանակակից Վրաստանի տարածքին հիմնադրուած առաջին պետութիւնը Վիրքն էր կամ Իբերիան։ Ան հիմնադրուած էր մ.թ.ա. 4-րդ դարուն։ Թագաւորութեան անուանումէն ալ կու գայ հայկական անունը՝ Վրաց (Իբերաց) պետութիւն կամ Վիրք։ Ան ունեցած է 3 մայրաքաղաք՝ Մցխէթ, Արմազ, Տփղիս։
Վիրքի հիմնադիր արքայատոհմը եղած է Փառնաւազեաններու դինաստիան, որուն յաջորդած են վրաց Արշակունիները: Երուանդունիներու թագաւորութեան թուլացման շրջանին՝ մ.թ.ա. 3-րդ դարուն, Վիրքին անցած էր հայկական Գուգարք նահանգը։ Մ.թ.ա. 180-ական թուականներուն Մեծ Հայքի թագաւոր Արտաշէս Բարեպաշտը (մ.թ.ա. 189-160) Վիրքէն կ՛ազատագրէ Գուգարք նահանգը եւ կը միացնէ իր պետութեան։ Տիգրան Մեծի ժամանակ Վիրքը եղած է հայոց թագաւորութեան գերիշխանութեան տակ, իսկ մ.թ.ա. 66 թուականի Արտաշատի պայմանագրով դուրս եկած է հայկական գերիշխանութենէն։
337 թուականին՝ Միհրան III-ի (284-361) թագաւորութեան շրջանին, քրիստոնէութիւնը հայտարարուեցաւ պետական կրօն։ 387 թուականին Մեծ Հայքի բաժանումէն ետք Գուգարք նահանգը կցուած է Վիրքին եւ ստեղծուած է Վրացական մարզպանութիւնը։ Վրաց թագաւորներէն Վախթանգ Գորգասալը 479 թուականին կը հիմնադրրէ Վրաստանի ներկայիս մայրաքաղաք Թիֆլիսը (վրաց.՝ თბილისი) կամ Տփղիսը ։
5-րդ դարուն Վրաստանը յայտնուեցաւ պարսկա-բիւզանդական գերիշխանութեան տակ։ Վրացական մարզպանութիւնը վերջնականապէս վերացուեցաւ, երբ տարածաշրջանը նուաճուեցաւ արաբներու կողմէն։ 642 թուականի Նեհաւենդի ճակատամարտէն ետք, կործանուեցաւ Սասանեան Պարսկաստանը, իսկ 652 թուականին հայոց սպարապետ Թէոդորոս Ռշտունիի կողմէն կնքուած Դամասկոսի պայմանագիրէն ետք Վրաստանը ամբողջութեամբ անցաւ Արաբական խալիֆայութեան ներքեւ։ Աւելի ուշ ստեղծուեցաւ Թիֆլիսի ամիրայութիւնը՝ որպէս Արմինիա կուսակալութեան մաս։
Թիֆլիսի ամիրայութեան իշխանութիւնը կը տարածուէր հիմնականին կեդրոնական Վրաստանի վրայ։ Արաբական տիրապետութեան ժամանակ պատմական Վրաստանի տարածքին մէջ առաջացած էին ինքնիշխան կամ ինքնուրոյն պետութիւններ, որոնցմէ առաւել ազդեցիկ էր արեւելքի մէջ դեռ 637 թուականին հիմնադրուած Կախէթի թագաւորութիւնը։ Այն սերտ յարաբերութիւններ կը պահպանէր դրացի Աղուանքի, ինչպէս նաեւ հայկական իշխանութիւններէն Սիւնիքի ու Արցախի (Խաչէն) հետ։
Վրաստանի արեւմուտքի շրջանին մէջ հռոմէահպատակ Լազիկէ պետութեան փոխարինելու եկած էր Աբխազիոյ թագաւորութիւնը, որ 767 թուականին անկախ հռչակած էր Լեւոն II թագաւորը (767-811)։
Տայքի կիւրոպաղատութիւն
Վրաց արքայատոհմի եւ թագաւորութեան հիմքին մէջ կ՛ինայ նաեւ Տայքի մէջ առաջացած իշխանութիւնը, զոր կը ղեկավարէին հայ Բագրատունիները դեռեւս Արշակունիներու թագաւորութեան ժամանակ։ Աւատատիրութեան հաստատման ժամանակաշրջանին Տրդատ Գ Մեծ թագաւորը (287-330) Սմբատ Ա Բագրատունիին կը յանձնէ Բարձր Հայքի գաւառներէն Սպերը, եւ անոր կու տայ թագադիր ասպետի կոչում։
7-րդ դարուն՝ արաբական տիրապետութեան շրջանին, Վարազ-Տիրոց Բ Բագրատունին, որ դարձած էր հայոց մարզպան (628-634), իր տարածքներուն կը միացնէ նախկին Մեծ Հայքի Տայք նահանգը։ Աւելի ուշ Բագրատունիներուն կ՛անցնին Գուգարքի գաւառներէն Կղարջքը, իսկ հայոց իշխան Աշոտ Մսակեր Բագրատունիի (790-826) օրով՝ Այրարատի գաւառներից Շիրակը, Արագածոտնը, Տուրուբերանի գաւառներէն՝ Տարօնը եւ այլն։ Բագրատունիները, հոն կը հիմնեն առանձին իշխանութիւններ։
Աշոտի մահէն ետք իշխանութիւնը կ՛անցնի իր որդիներուն՝ Բագրատին, Ատրներսեհին եւ Գուարամին։ Անոր դուստրը կ՛ամուսնանաէ Աբխազիոյ թագաւոր Թէոդոսիուս II-ի հետ։ 876 թուականին գահը կը ժառանքէ Դաւիթ կիւրոպաղատը (876-881), ապա՝ եւս քանի մը իշխաններ։ 1001 թուականին՝ Դաւիթ իշխանի մահէն ետք, Տայքը կը բռնակցուի Բիւզանդիոնի։
Աբխազիոյ թագաւորութիւն
Վրաց թագաւորութիւնը հիմնադրած է Աբխազիոյ արքայ Բագրատ III-ը՝ 1008 թուականին։ Ան միաւորած է վրացական գրեթէ բոլոր տարածքները մէկ պետութեան մէջ՝ Բագրատունիներու վերահսկողութեան ներքեւ։ Զինակցած է հայոց շահնշահ Գագիկ Ա-ին (990-1020)։
Յովհաննէս Ալթունտիշեան
Յովհաննէս Ալթունտիշեան Գէորգի, հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Յովհաննէս Ալթունտիշեան ծնած է մօտաւորապէս 1880 թուականին, Կոստանդնուպոլիս։ 1907 թուականին աւարտած է Կոստանդնուպոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը։ 1915 թուականի դրութեամբ ծառայած է, Օսմանեան բանակի՝ 10-րդ զօրագունդի, 3-րդ վաշտի զինուորական բժիշկ։ Մահացած է 1915 թուականի Յունիս 8-ին, ժանտախտէ, մօտաւորապէս՝ 35 տարեկան հասակին։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:8 Յունիսի մահացածներ
Կոմիտաս (ձայնասկաւառակ)
Թողարկուած 2 Հոկտեմբեր 2015-ին, Գերմանական ECMrecords-ի կողմէ «Կոմիտաս» ձայնասկաւառակը՝ 30 էջնոց բազմաբովանդակ տեղեկատուութեամբ եւ լուսանկարներով։ Ձայնասկաւառակի մեկնաբանութիւնը գրուած է երգահան Տիգրան Մանսուրեանի եւ Լեւոն Իսկէնեանի կողմէ :
Յաւելեալ
Ձայնասկաւառակը հրաշալի հնարաւորութիւն եւ առիթ է Կոմիտասի երաժշտութիւնը Արեւմուտքի մէջ բացայայտելու եւ տարածելու համար։ Անիկա կրնայ ըլլալ ամբողջ հայութեան համար հայ երաժշտութեան գիտակից ծանօթացումն ու երիտասարդ սերունդը հպարտութեամբ դաստիարակելու հիմքերէն մէկը։
Ցարդ ասիկա միջազգային մեծագոյն ու լայն անդրադարձներէն մէկն է Կոմիտասի երաժշտութեան։ Հարկ է նշել, որ ECMRecords-ը, ըլլալով աշխարհի մէջ շատ յայտնի եւ մեծ հեղինակութիւն ունեցող ընկերութիւն, կ՛օգտագործէ աշխարհի տարածքին ունեցած իր բոլոր լծակները՝ նպաստելով իր հրատարակած ծրագիրներու ճանաչելիութեան։ Անիկա նաեւ կ՛ապահովէ զանգուածային լրատուամիջոցներու ու երաժշտական փառատօներու անդրադարձը։
Ձայնասկաւառակին մէջ տեղ գտած են Արեւմտեան եւ Արեւելեան Հայաստաններու տարածքներուն մէջ գրի առնուած եւ քանի մը հազար տարուան ընթացքին ստեղծուած հայկական խմբապարերու երաժշտութիւնները, ինչպէս, օրինակ՝ «Կարնոյ ետ ու առաջը», «Կարնոյ շորորը», «Մշոյ շորորը», կանացի մենապարերը, մանկական նուագները, օրօրոցային, ժողովրդական եւ հոգեւոր երգերու կատարումներ։ Բոլոր ստեղծագործութիւնները գործիքաւորուած են հայկական նուագարաններով՝ տուտուկ, փող, թառ, դափ, քամանչայ, թմբուկ, զուռնայ, բուրվառ, զանգ եւ այլն։
Կոմիտասի ստեղծագործութիւններու գործիքաւորումները կատարած է համոյթի գեղարուեստական ղեկավար Լեւոն Իսկէնեան` որպէս գործերու սկզբնաղբիւր օգտագործելով այն ժողովրդական նուագարանները, որոնց մասին որպէս կատարողական ոճ եւ սկզբնաղբիւր իւրաքանչիւր ստեղծագործութեան վրայ նշած է Կոմիտասը` թառ, տուտուկ, փող, դափ, թմբուկ, զուռնայ եւ այլն։
Շատ կարճ ժամանակահատուածի մէջ ձայնասկաւառակը արժանացած է միջազգային՝ ներառեալ եւրոպական, ամերիկեան, ճափոնական լրատուամիջոցներու բարձր գնահատականին՝ բնութագրուելով հետեւեալ կերպ. «Համոյթը նոր շունչ կու տայ հայկական երաժշտութեան, որ հաւաքագրուած է 20-րդ դարաշրջանի սկիզբը, սա երաժշտական հնագիտական եւ վերականգնման աշխատանք է», կը գրէ «Սոնկլայնզ մեկեզին» :
Այս անգլիական թերթին կողմէ ձայնասկաւառակը դասուած է 2015 թուականի տասը լաւագոյն ձայնասկաւառակներու շարքին։
Աւստրիական ձայնասփիւռի կայանը «Օ. Ար. Էֆ.», Ս. Ծննդեան գիշերը սփռեց ձայնասկաւառակին վրայ տեղ գտած երաժշտութիւնը, իսկ «Պրիթիշ Էրուէյզ»-ը իր օդանաւերուն վրայի երաժշտական ցանկին մէջ պիտի ներառէ զայն մնայուն կերպով :
Անիկա արդէն հասանելի է աշխարհի գրեթէ բոլոր երկիրներու ձայնասկաւառակներու վաճառակէտերուն մէջ, ինչպէս նաեւ՝ առցանց վաճառակէտերուն։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Airexpo
Airexpo-ն Ֆրանսական տարեկան օդային հանդիպում մըն է։ 1987-էն ի վեր կ'անցնի Թուլուզիի մօտ, Միւրէ-Լհերմի օդակայան ։
Միակ օդային հանդիպումն է, զոր կը կազմակերպուի ու կը ղեկավարուի ուսանողներու կողմէ։ Ուստի ISAE-SUPAERO-ի (Institut Supérieur de l'Aéronautique et de l'Espace) եւ ENAC-ի (École Nationale de l'Aviation Civile) առաջին տարուան ճարտարագէտ ուսանողները միասին կը կազմակերպեն այս հանդիսութիւնը։ Airexpo-ն Ֆրանսայի երրորդ ամենամեծ օդային հանդիպումն է, Պուրժէի ու Լա Ֆերթէ-Ալէի հանդիպումներէն ետք։
Ներկայացում
Վեց ամսուան ընթացքին, այս երկու դպրոցներէն 40 ուսանողներ կը կազմակերպեն այս հանդիպումը։ Տասը տարիներէ ի վեր, թռիչքի տնօրէնութենէն խումբ մը՝ Դանիէլ Պինարի առաջնորդութեամբ, կ՛օգնէ անոնց։ Այս ծրագիրը ընդարձակ է եւ կը միտի ներկայացնել օդանաւորդութիւնը իր ամբորջութեան մէջ։ Այս հանդիսութեան ընթացքին, թռիչք կ'առնեն Robin DR-400, Piper Cub ու Boeing-Stearman Model 75 օդանաւերը։ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմէն «կործանիչ օդանաւեր» յաճախ կը մասնակցին, ինչպէս՝ Supermarine Spitfire եւ North American P-51 Mustang։ Առեւտրական օդանաւորդութեան ներկայացուցիչներն են ATR 72 ու Airbus-ի նաւատորմէն բազմաթիւ ինքնաթիռներ՝ Airbus A320, Airbus A380, Airbus A350 XWB։ Զինուորական օդանաւորդութեան վերաբերեալ, McDonnell Douglas F/A-18 Hornet ու Dassault Mirage 2000 «կործանիչ օդանաւեր» արդէն թռիչք առած են Airexpo-ի ատեն։ Ճարտար օդաչուութեան ջոկատներ մասնակած են վերջին ներկայացումներուն՝ Ֆրանսական Ջոկատը -«Patrouille de France»-, Breitling Ջոկատը, Կանաչ Երթին Ջոկատը -«Patrouille de la Marche Verte»- եւ Կարմիր Սլաքները։
Ֆրանսական սաւառնագիտութեան դեսպան
Airexpo հանդիպումը դարձած է Ֆրանսական սաւառնագիտութեան դեսպանը։ Բազմաթիւ ինքնաթիռներով Թուլուզցիներ կարելիութիւն կ՛ունենան աւելի ճանչնալու սաւառնագիտութեան աշխարհը։ Ուստի ISAE-SUPAERO-ի եւ ENAC-ի ճարտարագիտութեան ուսանողները կը բարձրացնեն օդանաւորդութեան ու անջրպետային ճարտարարուեստի որակը, եւ իրենց խանդավառութիւնը կը բաժնեն ժողովուրդին հետ։ Airexpo-ի ընթացքին ոեւէ անձ կրնայ անոնց հետ խօսիլ տեղեկութիւն ստանալու համար սաւառնագիտութեան արհեստներուն մասին։
Լազպորտէն մինչեւ Միւրէ-Լհերմ
Առաջին ցուցադրութիւնները կազմակերպուած են Թուլուզ-Լազպորտի օդակայանին մէջ։ Ժամանակի ընթացքին, այցելողներուն թիւը կը բազմանայ եւ վայրը փոքր կը թուի մեծ թիւով ժողովուրդ ընկալելու համար։ Կազմակերպութիւնը կ՛որոշէ Միւրէ-Լհերմի օդակայանին մէջ շարունակել գործընթացը։ ։
16-րդ ու 17-րդ ցուցադրութիւններ (2002-2003 թուականներուն)
1 Յունիս, 2002-ին, 16-րդ ցուցադրութեան, Ֆրանսական Ջոկատը իր մասնակցութիւնը կը բերէ։ 3 Մայիս, 2003-ին, 17-րդ հանդիպումին, 8 ԱլֆաՃէթեր դարձեալ կը մասնակցին Ֆրանսական Ջոկատի 50-րդ տարեդարձի ի պատիւ կազմակերպուած յատուկ հանդիսութեան։
22-րդ ցուցադրութիւն (2008)
22-րդ իւրայատուկ ցուցադրութիւնը տեղի կ՛ունենայ Թուլուզ-Ֆրանքազալ 101-րդ օդային կեդրոնին մէջ, ուր մասնաւորապէս թռիչք կ'առնեն՝ Douglas DC-3, Noratlas, Dassault Rafale ու Airbus A330-600ST Beluga օդանաւերը ։ Ցուցադրութիւնը կը փակուի Airbus A380-ին ներկայացումով։
Բացի ասկէ, ուսանողները կը ներկայացնեն՝ AirExpose յառաջադրումը. Ժողովուրդը կը համախմբուի Ստեփան Ռուսոնին թեւի ուժով շարժող գնդակին շուրջ։
23-րդ ցուցադրութիւն (2009)
30 Մայիս, 2009-ին, 23-րդ ցուցադրութիւնը դարձեալ Միւրէի մէջ տեղի կ՛ունենայ։
Բազմաթիւ ինքնաթիռներ կը ներկայացուին, ինչպէս՝
24-րդ ցուցադրութիւն (2010)
29 Մայիս, 2010-ին, 24-րդ ցուցադրութիւնը տեղի կ՛ունենայ Միւրէ-Լհերմի օդակայանին մէջ, հինգ ժամ տեւողութեամբ, 30 օդային ցուցադրութեամբ։
Մասնակցող ինքնաթիռներուն մէջ կային՝
Այդ տարի, 2010-ին յատուկ կերպով Ֆրանսայի Գեղեցկուհին ներկայ կը գտնուի։
25-րդ ցուցադրութիւն (2011)
28 Մայիս, 2011-ին 25-րդ ցուցադրութիւնը տեղի կ՛ունենայ 25-րդ տարեդարձի առիթով։ 20 թռիչքներէն կային՝
26-րդ ցուցադրութիւն (2012)
12 Մայիս, 2012-ին, 26-րդ ցուցադրութիւնը տեղի կ՛ունենայ։ 20 թռիչքներերուն ընթաքին կար՝
27-րդ ցուցադրութիւն (2013)
8 Յունիս, 2013-ին, 27-րդ ցուցադրութիւնը արձանագրուած էր. Airbus A380, Airbus Beluga, Ֆրանսական Ջոկատը ու Ֆրանսական օդային բանակի ճարտար օդաչուութեան խումբերը պիտի մասնակցէին, բայց հանդիսութիւնը տեղի չ՛ունենար կարկուտի պատճառով։ Յաջորդ օրը, հաշմանդամ երեխաներուն համար Les Citoyens du Ciel կազմակերպութեան ծրագրած թռիչքները եւս տեղի չեն ունենար։
28-րդ ցուցադրութիւն (2014)
28-րդ ցուցադրութիւնը տեղի կ՛ունենայ 30 Մայիս, 2014 Միւրէ-Լհերմի օդակայանին մէջ։ 20.000 ժողովուրդ կրցան նայիլ 30 օդային ցոյցէն աւէլի։
29-րդ ցուցադրութիւն (2015)
29-րդ ցուցադրութիւնը տեղի կ՛ունենայ 30 Մայիս, 2015 Միւրէ-Լհերմի, օդակայանին մէջ։ Մարոքի Կանաչ Երթին Ջոկատը առաջին անգամ ըլլալով կը մասնակցի։ Airbus A350ը եւ Ոսկի Փամփուշտ Ջոկատը դարձեալ իրենց մասնակցութիւնը կը բերեն։ Յուցադրութեան ղեկավարն էր ճարտար օդաչուութեան յաղթականը՝ Մելանի Ասլ։
30-րդ ցուցադրութիւն (2016)
12 Մայիս, 2016-ին, 30-րդ ցուցադրութիւնը տեղի կ՛ունենայ Միւրէ-Լհերմի օդակայանին մէջ։ Ֆրանսական Ջոկատ ը դարձեալ կը մասնակցի։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ինքնաթիռներ
Զարեհ Մելքոնեան
Զարեհ Մելքոնեան, բանաստեղծ, թատերագիր, հրապարակագիր։
Կենսագրութիւն
Զարեհ Մելքոնեան ծնած է Հալէպ, Սուրիա, 1923-ին։ Ուսանած է Հայկազեան ազգ. նախակրթարանի, Մխիթարեան վարժարանի եւ Լիսէ Ֆրանսէի մէջ։ 1945-ին շրջանաւարտ եղած է Կիպրոսի Մելգոնեան կրթական հաստատութենէն:
Պէյրութի մէջ աւարտած է Ամերիկեան համալսարանը Պսակաւոր Արուեստից տիտղոսով՝ անգլիական գրականութեան մէջ, եւ Մագիստոս Արուեստից տիտղոսով՝ մանկավարժութեան ճիւղէն։
Ուսուցչութեան ասպարէզին նուիրուած է եւ հայոց լեզու ու գրականութիւն աւանդած՝ ՀԲԸՄ-ի (Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միութիւն) Պէյրութի «Յովակիմեան-Մանուկեան» եւ «Դարուհի Յակոբեան» երկրորդական վարժարաններուն մէջ։ Իսկ 1964- 1968 տնօրէնութեան պաշտօն վարած է «Դարուհի Յակոբեան» վարժարանին մինչեւ Տիթրոյիթ հաստատուիլը։ Միջոց մը վարած է «Ալեք Մանուկեան» Մշակութային Հիմնադրամի քարտուղարութեան պաշտօնը։
ՇԻՐԱԿ Ամսագրի Խմբագրութիւն
Զարեհ Մելքոնեան ութ տարի վարած է խմբագրութիւնը Պէյրութի «Թէքէեան» մշակութային միութեան «Շիրակ» ամսագրին եւ հրապարակագրական, գրադատական, մանկավարժական եւ յուշագրական յօդուածներով աշխատակցած՝ Պէյրութի «Զարթօնք», Գահիրէի «Արեւ», Պոսթընի «Պայքար» եւ Գալիֆորնիոյ «Նոր Օր» թերթերուն։ ։
Երկեր
«Ես Եւ Մարդիկ» (1943), «Ջրհեղեղէն յետոյ» (1947), «Երջանկութիւն» (1950), «Քերթուածքներ» (1962), «Մինչեւ ափերը անկարելիին» (1967), «Լեռներ վիհերու մէջ» (1978) եւ «Ծնծղաները ոչինչին» (1982)
«Սիրոյ ցանցին մէջ» (1962), «Անգոյ հետքեր» (1962), «Ահա այսպէս ապրեցանք» (1972), «Զմռսուած երազներ» (1976), «Պրն. Ժոզէֆ Քարեան» (1978), «Բանալիներ» (1979), «Այդ գիշեր» (1980, «Արտաւազդին հայրը» (1981), «Մեծ ժողովը» (1982) եւ «Ֆրէօյտի զաւակները» (1982):
Հեղինակն է նաեւ հայերէն լեզուի եւ քերականութեան դասագիրքերու։
Զարեհ Մելքոնեան օժտուած է բանաստեղծական բարձր թէքնիքով եւ զգացական ու իմացկան կարողութեամբ։ Դասական ստեղծագործութեան աւանդութիւնը պահելով հանդերձ, միեւնոյն ատեն կը ձգտի արդիականութեան եւ իրապաշտութեան։
Զարեհ Մելքոնեան հարուստ է ապրումներով՝ որոնք անցողիկ ու պարագայական չեն, ներանձնական կեանքէ սկիզբ կ’աոնեն, հոն կը կուտակուին, կը խմորուին, կը զտուին, ու բաոի կուգան աոանց ճիգի, պահելով իրենց անխաոն ինքնութիւնը, սակայն իր գլխաւոր տկարութիւնը՝ զգացումներու անզուսպ զեղումն ու մտքէն դէպի գրիչ հոսող գաղափարներու անհակակշիո ծաւալումն է թուղթին վրայ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1923 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Հալէպ ծնածներ Ստորոգութիւն:31 Մարտի մահացածներ Ստորոգութիւն:2012 մահեր Ստորոգութիւն:Գալիֆորնիա մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակագիրներ
Կարապետ Սողիկեան
Կարապետ Սողիկեան (1874, Խարբերդ), լեզուագէտ եւ քիմիաբան։
Խարբերդի գօլէժէն շրջանաւարտ, պաշտօնավարած «Եփրատ»ի և Թլկատինցիի դպրոցը, Իննսունական թուականներուն իբրեւ մտերիմ Ռ․Զարդարեան ի` հետեւած գր․շարժումին և գրած բանաստեղծութեանց հատոր մը (անտիպ). Աշխատակից թրքահայ և ամերիկահայ թերթերու,ծածկանունը «կամսար», 1910֊ին կ՚սկսի հրատարակել Եփրատ կիսամսեան զոր կը շարունակէ մինչեւ աղետալի տարին, գանակոծումի հետեւանքով մեռած խարբերդի ամերիկ․հիւանդանոցը։ Մեսրոպ Նուպարեան - Հատընտիր ֆրանսացի առակախօսներէ 1928 ։
Քեսապ
Քեսապ (كسب), հայկական աւան (գիւղաքաղաք), Սուրիոյ Լաթաքիա քաղաքէն՝ 59 քմ դէպի հիւսիս, Կասիոս լերան լանջին։ Քեսապ Լաթաքիա գաւառին 7 շրջաններէն մէկն է: Շրջանին կեդրոնն է՝ Քեսապ աւանը։ Քեսապին մաս կը կազմեն նաեւ 12 հայկական գիւղեր։
Աշխարհագրութիւն
Քեսապ կը գտնուի Սուրիոյ Հիւսիս-արեւմուտքը, թրքական սահմանին մօտիկ, միջին հաշուով ծովէն 800 մ. բարձրութեան վրայ, սակայն ծովը հեռու չէ, որովհետեւ Գարատուրան գիւղին ծովեզերքը կը գտնուի Քեսապէն 7 քմ դէպի Արեւմուտք։ Շրջանը օժտուած է անտառներով եւ լեռներով ինչպէս՝ Տիւնակ 828 մ., Տափա 983 մ., Չալմա եւ Սելտրան 1129 մ, Կասիոս 1709 մ. բարձրութեամբ։ Կլիման բարեխառն ըլլալով, ձմրան, շրջանին բնակչութիւնը կը հաշուէ 2500 հոգի, իսկ ամրան՝ 50.000-էն 60.000՝ Լաթաքիայէն, Հալէպէն, Պէյրութէն եւ Դամասկոսէն եկող թէ՛ հայ, թէ՛ օտար զբօսաշրջիկներու շնորհիւ։
Անուանում
Սուրիոյ մէջ Քեսապ կը ճանչցուի իբրեւ Քասապ, մասամբ պահելով իր հայկական անունը։ Պարագան նոյնը չէ գիւղերու անուններուն, որոնք պետական հրամանով 1964-էն ի վեր կը ճանչցուին արաբական անուններով. Օրինակ՝ Սեւ աղբիւրը կը կոչուի ալ-Սախրա (արաբերէն՝ ժայռ), Գարատուրանը՝ ալ-Սամրա (Թուխ), Էքիզօլուքը՝ նապաաէին (երկու աղբիւր), Պաղճաղազը՝ Մուշրիֆէ (լեռնալանջ), Տուզաղաճը՝ Շաճարէ (ծառ), Չինարճըգը՝ Այն-ըլ Տլպէ (սօսի ծառին աղբիւրը), Չագալճըգը՝ Ղազալէ (Եղնիկ), Քէօրքիւնէն՝ ալ-Ռապուէ (բլուր), Ներքի Գիւղը՝ ալ-Թիլալ (բլուրներ)։ Հայ համայնքը կը շարունակէ գործածել հին անունները։
Քեսապի անուան ծագումը խաչակիրներու լատիներէնով գրուած ժամանկագրութիւններուն մէջ կը յիշուի իբրեւ Քասեմ-պելլա կամ Քազա-պելլա անունով։ Անտիոքի դուքսը Պեմունտ Ա. Քասպիս կամ Քասապելլա աւանը կը նուիրէ Պետրոս ճգնաւոր վանականին։ Քասապելլա իտալերէն կը նշանակէ գեղեցիկ տուն։
Ծագում
Ինչ կը վերաբերի Քեսապի ծագումին, կան առնուազն երեք տեսութիւններ՝
Հայերը հոն հաստատուած են Կիլիկեան թագաւորութեան եւ մանաւանդ անոր անկումէն՝ 1375-էն ետք։ Քեսապցիները գաղթած են Սուետիոյ շրջանէն եւ հիմնած Ներքի գիւղը (1500-էն 1525)։ Այս վարկածը հիմնուած է Քեսապի եւ Սուետիոյ բարբառներուն նմանութեան վրայ՝ Զանգեզուրի եւ Արցախի բարբառներուն հետ։ Օրինակ՝ պարսկերէնէ եւ քրտերէնէ առնուած բառեր գտնելով Քեսապ-Սուետիա Քիստինակ բարբառին հետ։ Քեսապի հայութիւնը մնացորդացն է հայ գաղթականութեան, որ կը սկսի Է. դարուն եւ կը շարունակուի մինչեւ ԺԲ. դար։ Մեմլուքեան եւ Օսմանեան արշաւանքներուն իբր արդիւնք՝ հայերը պաշտպանուելու համար կը համախմբուին եւ կը հիմնեն Քեսապը եւ նման կղզիացած Լաթաքիոյ եւ Հալէպի գաւառներուն մէջ աւաններ, ինչպէս՝ Արամօ, Ղնեմիէ, Եագուպիէ։
Բնակչութիւն
Քեսապի եւ իր շրջանի բնակչութեան շուրջ կան քանի մը տուեալներ։ ԺԹ. դարու տուեալներուն համաձայն, շրջանի հայութեան թիւը շուրջ 10.000 էր, որոնք կը տարուբերէին հետեւեալ ձեւով՝
ԺԹ. դար
ԺԹ. դարու առաջին կիսուն, մինչեւ 1832-ի Եգիպտոսի Իպրահիմ փաշայի Սուրիոյ գրաւումը, Քեսապի բնակչութիւնը կ'ապրի ծանր պայմաններու տակ, ենթարկուելով սուլթանին կողմէ նշանակուած Անտիոքի կառավարիչին քմահաճոյքներուն։ Իպրահիմ փաշային կարճատեւ 8 տարուան իշխանութեան ատեն եւ շնորհիւ իր հաստատած բարեկարգութիւններուն շրջանը արագ թափով կը զարգանայ։ Գիւղացիները կ'ընդարձակեն իրենց հողերը, կը զարգանայ Քեսապի շուկան, կը բարեկարգուին կարգ մը ճամբաներ։ Գարատուրանի ծովափը իբր նաւահանգիստ գործածելով, Քեսապ կ'արտածէ իր պարտիզպանական բերքը դէպի Փոր Սաիտ եւ Աղեքսանդրիա։
1840-ական թուականներէն սկսեալ Քեսապ կը մտնեն աւետարանչական օտար միսիոնարներ ու կաթողիկէ քարոզիչներ եւ շուտով կը հիմնուի աւետարանական համայնքի եկեղեցին՝ Քեսապի մէջ (1853)։ 1861-ին Քեսապի մէջ կը կառուցուի Հայ կաթողիկէ եկեղեցին։ Հետագային կը կառուցուին նաեւ Գարատուրանի (1873), Էքիզօլուքի (1882) եւ Քէօրքիւնայի (1898) Հայ աւետարանական եկեղեցիները։
1890-ական թուականներուն Քեսապի շրջանը կը մտնէ Ս. Դ. Հնչակեան կուսակցութիւնը, իսկ 1905-ին Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը։ Կուսակցական գործիչներու աշխատանքը կը խանդավառէ ժողովուրդը եւ բաւական տարածում կը գտնէ երիտասարդ ուժերու մէջ։ Հետագային այս երիտասարդութիւնն է, որ կը հիմնէ Քեսապի Ուսումնասիրաց վարժարանը։
Ի. դարու առաջին կէսը
1922-ին Քեսապ կը մտնէ ֆրանսացիներու ստեղծած «Աղեքսանտրեթի ինքնավար գաւառի»ն կազմին մէջ եւ մինչեւ 1938-ի կէսը խաղաղ շրջան մը կ'ապրի։ Սակայն 1938-ին Ֆրանսա Աղեքսանտրեթի գաւառը Թուրքիոյ կը «նուիրէ» Թուրքիան Բ. համաշխարհային պատերազմէն դուրս պահելու նպատակով։ Յուլիս 1938-էն մինչեւ Յուլիս 1939, շրջանը կ'ապրի թրքական սպառնալիքին տակ։ Շնորհիւ Անթիլիաս հաստատուած Կիլիկիոյ կաթողիկոսարանին, գրագէտ Արշակ Չօպանեանին, օտար եւ հայ միութիւններու ջանքերուն Յուլիս 1939-ին Ֆրանսա եւ Թուրքիա կը համաձայնին նոր սահմանագծումի մը՝ Քեսապի 2/3-ը մտնելով Սուրիոյ ֆրանսական սահմանին մէջ մնացեալ 1/3-ը մնալով թրքական սահմանէն ներս։
1940-էն մինչեւ 1946 կարճատեւ շրջան մը ֆրանասական իշխանութեան տակ մնալէ ետք, Քեսապ վերջնականօրէն կը մտնէ սուրիական պետութեան սահմաններէն ներս։
1946-1947-ի հայրենադարձութիւնը կը դատարկէ շրջանին բնակչութեան 2/3-րդը։ Հայրենիք կը ներգաղթեն 2407 հոգի։
Ի. դարու երկրորդ կէսը
1960-ական թուականներէն սկսեալ սուրիահայ կարգ մը միութիւններ Քեսապի մէջ կը հիմնեն սեփական բանակավայրեր, կեդրոններ եւ շէնքեր ինչպէս՝ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի բանակավայրը՝ Էքիզօլուք, Ս.Օ.Խ.-ի կազդուրման կայանը՝ Գալա, Հայ աւետարանական Ջանից միութեան կերդրոնը՝ Քեսապ, Հ.Մ.Մ.-ի բանակավայրը՝ Գարատուրան, Մխիթարեան վարժարանի բանակավայրը՝ Գարատաշ, Հ.Բ.Ը.Մ.-ի բանակավայրն ու կազդուրման կայանը՝ Քեսապ, եւ այլն։
Հալէպէն, Լաթաքիայէն եւ Պէյրութէն ամառանոց եկողներ կը կառուցեն անձնական տուներ. ելեկտրական եւ հեռաձայնային ցանցերը կը տարածուին Քեսապի բոլոր գիւղերուն մէջ։ Ճամբաները կ'ասֆալթապատուին, ջուրը հասանելի կը դառնայ բոլորին, հին բնակարանները կը նորոգուին ու կ'օժտուին ամէնէն արդիական սարքաւորումներով։ Քեսապցին 1960-ական թուականներու սկիզբէն մինչեւ Մարտ 2014 կ'ապրի խաղաղ եւ բարգաւաճ շրջան մը, որ կը խախտի Քեսապ խուժող «Սուրիական ազատ բանակի» եւ այլ ուժերու կողմէ, որոնք Քեսապ կը մտնեն Թուրքիայէն, շնորհիւ վերջինին բերած գաղտնի աջակցութեան։