cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Քինկսլի Քոմէն
«Բավարիայ»
2015 թուականի օգոստոս 30-ին Քոմէնը վարձավճարով եկաւ Բավարիայ 2 տարի ժամկէտով (մինչեւ 2017 թուականի մայիս 30-ը), յետագային երդալու հնարաւորութեամբ: Ան իր նորամուտը նշեց 2015 թուականի սեպտեմբեր 12-ին Աուգսբուրգ-ի դէմ խաղին, Քոմէնը մտաւ 56-րդ րոպէին, փոխարինելով Արթուրոյ Վիդալ-ին: Իր առաջին կոլը Բավարիայ-յի կազմին մէջ Քոմէնը խփեց 2015 թ․ Սեպտեմբեր 19-ին, Դարմշտադտ-ի հետ խաղին 63-րդ րոպէին:
Բիւզանդիոն
Դասական եւ հելլենիստական ժամանակաշրջաններ
Բիւզանդիոն Տիլոսի Դաշինքին մաս կազմած է։ Պելոպոնեզի Պատերազմին (Ք․ա 431 - 405) սկիզբին Աթէնքի կողմ կը դիրքորոշուի, իսկ Ք․ա 411-ին Աթենեան Դաշինքէն դուրս կ'ելլէ եւ յաջորդ տարին Սփարթիին Քլէարհոս զօրավարը Բիւզանդիոնը կը գրաւէ․ որպէսզի արգելք հանդիսանայ Սեւ Ծովէն Աթէնք ցորենի արագման։
Քինկսլի Քոմէն
Ակումբային Վիճակագրութիւն
2016 թ․ Մայիս 14-ի տուեալներով:
Ասպարէզը հաւաքականին մէջ
Քոմէնը անցած է Ֆրանսայյի հաւաքականի բոլոր երիտասարդական աստիճաններով: Հիմա ան հանդէս կու գայ Ֆրանսայյի ազգային հաւաքականին հետ:
Բիւզանդիոն
Դասական եւ հելլենիստական ժամանակաշրջաններ
Ք․ա 409-ին Աթենացիներուն Ալքիվիատիս զօրավարը Բիւզանդիոնը կը գրաւէ։ Քլէարհոս կը մեկնի։  Յաջորդող տասնամեակին, քաղաքը մերթ Սփարթիին եւ մերթ Աթէնքին ձեռքը կ'իյնայ։
Քինկսլի Քոմէն
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Բավարիայ Միւնխենի ֆուտբոլիստներ Ստորոգութիւն:Իւուենտուսի ֆուտբոլիստներ Ստորոգութիւն:Յունիսի 13 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1996 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Ֆրանսիացի ֆուտբոլիստներ
Բիւզանդիոն
Դասական եւ հելլենիստական ժամանակաշրջաններ
Բիւզանդիոն Մակեդոնիոյ Ֆիլիպոս Բ․ի թագաւորին հետ խաղաղութեան դաշինք կը կնքէ, սակայն վերջինը քաղաքը կը պաշարէ (Ք․ա 341-ին) երբ Բիւզանդիոն կը մերժէ Աթէնքին դէմ ելլել։ Մեծն Աղեքսանտրի տարիներուն քաղաքը կիսանկախ է։  Յաջորդող տարիներուն Բիւզանդիոն կը ձգտի տարածուիլ, որպէսզի առեւտրական ճամբաները հսկէ։
Հռոմէական շրջան
Հռոմէական գրաւման սկզբնական շրջանին, Բիւզանդիոն կիսանկախ եւ ազատ քաղաքի իրաւունքներ կ'ունենայ։ Սակայն այս դրութիւնը կը վերջանայ Վեսբասիանոս կայսրի ժամանակ եւ կը դառնայ հռոմէական հասարակ նահանգ մը։  Անտոնիոս կայսրի ժամանակ, ենթակառոյցներ կը շինուին․ Տիոս սրբավայրի լոգարանները, թատրոն, ձիարշաւարան եւ ուրիշ։  Նոյն ժամանակ, քաղաքը կ'անուանուի Աուկուսթա Անտոնինա Augusta Antonina։   Գոթերու արշաւանքներուն, Բիւզանդիոն կը դիմանայ։  324-ին Կոստանtին Ա․ կայսր, Բիւզանդիոնի դիրքին առաւելութիւնները նկատի առնելով, կ'որոշէ կայսրութեան մայրաքաղաքը հոն տեղափոխել եւ քաղաքը կ'անուանուի Կոստանդնուպոլիս։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական գաղթօճախներ Ստորոգութիւն:Հին յունական քաղաքներ
Մուշեղեան
Մուշեղեան, հայկական մականուն ։
Արա Տինկճեան
Տինկճեան յօրինած է բազմաթիւ գործեր հանրածանօթ յոյն Էլեֆթերիա Արվանիթաքի եւ թուրք Սեզեն Աքսու երգչուհիներուն համար։  Բազմաթիւ թուրք երգիչներ ձայնագրած են անոր երգերը, ինչպէս օրինակ՝ Կիւլսեն, Քիպարիյէ, Մինէ Քոսեն, Ահմետ Քայա, Ճոսքուն Սապահ, Պուրճու Կիւնեշ։
Անոր յօրինումները իւրայատուկ են․ պալքանեան, յունական եւ հայկական երաժշտութեան խառնուրդ մըն են։
Հակիրճ կենսագրական գիծեր
Արա Տինկճեան, 5 տարեկան հասակին հանդէս կու գայ երաժշտութեան ասպարէզին մէջ թմբուկ (doumbag) նուագելով 1964-ի Նիու Եորք ի Միջազգային Ցուցահանդէսին․ կ՛ ընկերակցի Ճոն Պէրպէրեանին  եւ Ճորճ Մկրտիչեանին։  Այս տարիքին, կ՛ ընկերակցի նաեւ իր հօր՝ Օննիկ Տինքճեանին։   Շնորհիւ շահած կրթաթոշակին կ՛ ուսանի Հարթ Սքուլ Արուեստի Դպրոցը (Հարթֆորտ), ուրկէ շրջանաւարտ կ՛ըլլայ 1980-ին։ Հոն կը սորվի նուագել զանազան նուագարաններ՝ դաշնակ, կիթառ, թմբուկ (dumbelek), ուտ։
Ան, իր շրջապտոյտներու ընթացքին, մեծապէս կ՛ ազդէ ուրիշ երաժիշտներու ալ։ 24 երկիրներու մէջ կու տայ բազմաթիւ համերգներ եւ կը մասնակցի ուտի փառատօններու։
2002-ին Հայաստանը կը ներկայացնէ երեք օր տեւող «Ուտի Առաջին Միջազգային Հաւաք»ին (Սելանիկ), ուր կը հաւաքուին 12 աշխարհահռչակ ուտ նուագողներ։
Իր ձայնասկաւառակները՝ «An Armenian In America» (Հայ մը Ամերիկա), «Voice Of Armenians» (Հայերուն Ձայնը) եւ «Peace On Earth» (Խաղաղութիւն Աշխարհին) ձայնագրուած են Երուսաղէմի Ուտի Միաջազգային Փառատօններուն ընթացքին՝ 2005, 2006 եւ 2008։ 2008-ի Փառատօնին, Peace on Earth ձայնասկաւառակը կը ձայնագրէ Սոքրաթիս ՍԻնոփուլոս (լիրա՝ կրետական քնար, Յունաստան), Թամեր Փինարբաս (քանոն, Թուրքիա) եւ Զոհար Ֆրեսքօ (հարուածային գործիք, Իսրայէլ) երաժիշտներուն հետ ։  2013-ին կը հրապարակէ «Conversation with Manol» (Մանոլին հետ խօսակցութիւն) եւ «Finding Songs »ձայնասկաւառակները ։  Հայոց Ցեղասպանութեա ն 100-ամեակի յիշատակութեան առթիւ կը հրապարակէ «1915 - 2015 / Truth & Hope (In Memoriam April 24th)» յօրինումը ։
Տինաթա
1986-ին, «Տինաթա» երգը, նախ միայն նուագային էր, սակայն հետագային կը մեկնաբանուի հանրածանօթ երգիչներէ, ինչպէս օրինակ՝ Տեմիս Ռուսոսէն (1997, «Mon Ile» ձայնապնակ) ։ Երգը, Արա Տինկճեան կը մեկնաբանէ իր ուրոյն ոճով 1998-ին ։  Արա Տինկճեան եւ Էլեֆթերիա Արվանիտաթաքի երգչուհին 1995-ին «Վրախոն» բացօթեայ թատրոնը (Աթէնք) կը մեկնաբանեն Տինաթա երգը եւ ուրիշ յօրինումներ ալ ։  «Տինաթա» (Δυνατά) յօրինումը, հանդէս կու գայ 2004-ի Աթէնքի ողիմպիական Խաղերու փակման հանդիսութեան եւ միջազգային ճանաչման կ՛ արժանանայ։
Տե՛ս նաեւ
Night Ark
Armenian Navy Band
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ երաժշտական յօրինողներ Ստորոգութիւն:Յօրինողներ այբենական կարգով Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ ըստ գործիքի Ստորոգութիւն:1958 ծնունդներ
Ուիքիմետիա Հիմնադրամ
Ուիքիմետիա Հիմնադրամ, ոչ հասութաբեր ամերիկեան հիմնադրամ, որուն գլխամասը կը գտնուի Սան Ֆրանսիսքոյի մէջ՝ Գալիֆորնիա, ԱՄՆ։ Հիմնադրամը կը գործէ Ֆլորիտա նահանգի օրէնսդրութեան համապատասխան, ուր այն հիմնադրուած է։ Այն կը գործարկէ համագործակցային եղանակով՝ ազատ բովանդակութեան ստեղծման ուղղուած քանի մը ուիքի նախագիծեր՝ Ուիքիփետիա, Ուիքիբառարան, Ուիքիքաղուածք, Ուիքիգիրքեր, Ուիքիդարան, Ուիքիպահեստ, Ուիքիցեղեր, Ուիքիլուրեր, Ուիքիլսարան, ինչպէս նաեւ, այժմ փակուած Նուփետիա նախագծի սեփականատէրն է։ Առաջատար նախագիծը՝ Ուիքիփետիան, ամենաշատ այցելուներ ունեցող ուէպ կայքերու տասնեակին մէջ է ։
Հիմնադրամը պաշտօնապէս ստեղծուած է 20 Յունիս 2003-ին Ուիքիփետիա հանրագիտարանի համահիմնադիր Ճիմմի Ուէյլզի կողմէ։ Հիմնադրամը կը ֆինանսաւորուի աշխարհի տարբեր ծայրերէն՝ կամաւորներու հանգանակութիւններու միջոցով։
Ըստ Ուիքիմետիայի կանոնադրութեան՝ հիմնադրամի նպատակն է ստեղծել եւ զարգացնել կրթական բովանդակութիւն, այնուհետեւ արդիւնաւէտ եւ համընդհանուր տարածել այդ։ Ուիքիմետիա Հիմնադրամի նախագիծերուն կը մասնակցին կամաւորներ տարբեր երկիրներէ, որոնք կը ստեղծեն ազատ բովանդակութիւն եւ ծրագրային ապահովում, որ հասանելի է ազատ արտօնագիրով։ Հիմնադրամի գործունէութեան կ՛աջակցին բազում երկիրներու մէջ ստեղծուած մասնաճիւղերը, որոնց աշխատանքը կրկին հիմնուած է կամաւորներու վրայ։
1600 թուական
1600 թուական, նահանջ տարի, 16րդ դարու վերջին՝ հարիւրերորդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1600 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1600 մահեր
Ֆրիտիոֆ Նանսենի Կիսանդրի (Երեւան)
Ֆրիտիոֆ Նանսենի կիսանդրի, կը գտնուի Երեւանի կեդրոնը՝ Աբովեան-Մոսկովեան փողոցներուն հարող տարածքին մէջ։ Տեղադրուած է 9 Նոյեմբեր 2011-ին։
1600 թուական
Մահեր
Ստորոգութիւն:1600
Ֆրիտիոֆ Նանսենի Կիսանդրի (Երեւան)
Պատմութիւն
Նորվեկացի նշանաւոր բեւեռախոյզ, Նոպէլեան մրցանակի դափնեկիր Ֆրիտիոֆ Նանսենը առաջիններէն էր, որ անձնուիրաբար օգնութեան հասաւ Ցեղասպանութենէն մազապուրծ հայերուն։ Հազարաւոր հայ գաղթականներ ստացան անձը հաստատող այն վկայականը, որ յետոյ պէտք է կոչուէր «Նանսենեան անձնագիր»։
Հայ ժողովուրդի մեծ բարեկամի կիսանդրին Երեւանի մէջ տեղադրուած է անոր ծննդեան 150-ամեակի տօնակատարութիւններու շրջանակներուն։
Կիսանդրիի բացման արարողութեան մասնակցած են ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսեանը, ՀՀ արտաքին գործերու նախարար Էդուարդ Նալբանդեանը, Նորուեկիայի Թագաւորութեան արտաքին գործերու նախարար Եոնաս Գահր Շտիորէն, Նանսենի թոռնուհին՝ Մարիտ Գրեւը, փոխուարչապետ Արմէն Գէորգեանը, Երեւանի քաղաքապետ Տարօն Մարգարեանը, Հայաստանի հաւատարմագրուած դեսպաններ եւ քաղաքացիներ ։
Քանդակագործը կիսանդրին կերտած է ստեղծագործական նորոյթներով՝ թեք տեղադրուած կիսանդրի ձեռքերով։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երեւանի յուշարձաններ
Ոչ ֆորմալ կրթութիւն
Ոչ ֆորմալ կրթութիւն, ցանկացած տեսակի կազմակերպուած եւ համակարգուած կրթական գործունէութիւն է, որ կրնայ չհամընկնիլ դպրոցներու, ճեմարաններու, համալսարաններու եւ ֆորմալ կրթութեան մէջ մտնող այլ կազմակերպութիւններու գործունեութէան հետ: Հասարակական գիտութիւններուն մէջ եւ ժամանակակից մանկավարժական փորձառութեան մէջ եզրը կը կիրառուի «շարունակական կրթութիւն», «յաւելեալ կրթութիւն», «ինքնակրթութիւն» հասկացութիւններով, որ ցոյց կու տայ, որ ժամանակակից կեանքին մէջ անձի կայացման համար կարեւոր է կրթուիլ եւ զարգանալ ամբողջ կեանքին ընթացքին: Որպէս կանոն, ոչ ֆորմալ կրթութիւնը կը հակադրուի ֆորմալ կրթութեան, որ կ՛իրականացուի պետական կրթական հաստատութիւններուն մէջ, կրթութեան վերաբերեալ պաշտօնապէս ընդունուած փաստաթուղթերով, թէպէտ ոչ ֆորմալ կրթութեան իրականացման համար հաւաստագրի բացակայութիւնը պարտադիր պայման չէ :
Ոչ ֆորմալ կրթութիւնը կարեւոր դեր կը խաղայ այն երեխաներու ու մեծահասակներու կրթութեան գործին մէջ, որոնք չեն ունեցած դպրոց յաճախելու հնարաւորութիւն: Ոչ պետական հաստատութիւնները, որոնք կը զբաղուին կրթութեամբ եւ անձի զարգացմամբ, կ՛իրականացնեն ոչ ֆորմալ կրթութիւն ։
Ոչ ֆորմալ կրթութեան օրինակներ
Ոչ ֆորմալ կրթութիւն կ՛իրականացնեն.
Ոչ ֆորմալ կրթութեան հիմնական սկզբունքներ
Ոչ ֆորմալ կրթութիւնը հիմնականին մէջ կը տարբերի ֆորմալ կրթութենէն հետեւեալով.
Ոչ ֆորմալ կրթութիւնը միջազգային համալսարաններու մէջ
Պոլոնեան համակարգի փաստաթուղթերուն մէջ, ՄԱԿ-ի, ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի, ԵՄ-ի, ԵԽ-ի հրապարակումներուն մէջ բարձրագոյն ոչ ֆորմալ կրթութիւնը կը համարուի առաջնային:
Ոչ ֆորմալ կրթութեամբ զբաղուող առաջին համալսարանը ԱՊՀ եւ Պալթեան երկիրներու տարածքին եղած է Քրիստոնէական հումանիտար-տնտեսագիտական բաց համալսարանը, որ ստեղծուած է 1997-ին Օտեսա քաղաքումին մէջ ռուս եւ ուքրանիացի մտաւորականներու ու հոգեւորականներու կողմէ: Համալսարանը կը պատրաստէ տնտեսագէտներ, իրաւաբաններ, հոգեբաններ, լրագրողներ եւ այլ մասնագէտներ՝ հիմնուելով քրիստոնէական աշխարհայեացքի ոչ պետական ծրագիրների վրայ: Համալսարանի շրջանաւարտները կ՛աշխատին պետական, մասնաւոր, միջազգային եւ կրօնական հաստատութիւններու մէջ:
Խաչքար
Խաչքար, միջնադար եան հայ կերպարուեստի տեսակ, ճարտարապետական մանր կոթողային ձեւ, որու հիմնական բովանդակութիւնը կը կազմէ պատուանդանի (խարիսխի) վրայ կանգնած սալաձեւ խաչարձանը՝ ճակատը դէպի արեւմուտք ուղղուած:
Հակառակ անոր, որ հեռուէն անոնց պատկերը գրեթէ միշտ համաչափ  կ'երեւի, սակայն մօտէն կարելի է նկատել, որ կողմերը իրարմէ կը տարբերուն։
Խաչքարը յաջորդած է խաչ ով աւարտող քառակող վաղ միջնադարեան կոթողներուն եւ թեւաւոր խաչերուն, որոնց մեծ մասը ոչնչացած է արաբական արշաւանքներուն ատեն։ Խաչքարը կը բովանդակէ քրիստոնէութեան հիմնական գաղափարը՝ Յիսուս Քրիստոս ի փրկագործութիւնը։ Գլխաւոր տարրը խաչն է՝ իբրեւ Խաչեցեալին՝ Քրիստոսին, Կենաց ծառին, խոստացուած երկնային հոգեւոր դրախտին ու փրկութեան խորհուրդը. անիկա հայերուն համար փոխարինած է սրբապատկերները։ Դ.-Ե. դարերէն խաչքար կանգնեցուցած են ռազմական յաղթանակներն ու պատմական կարեւոր դէպքերը յաւերժացնելու համար կամ, իբրեւ ճարտարապետական զարդ, ագուցուած է եկեղեցիներու որմերուն։ Խաչքարը ծառայած է նաեւ իբրեւ տապանաքար՝ հանգուցեալին հոգիին փրկութեան համար, օրինակ՝ Նորատուսի, Սաղմոսավանք ի, Հին Ջուղայի (1998-2006 թուականներուն հիմնովին աւերած են ազերուները) գերեզմանատուներու խաչքարերը։ Վերջիններս նաեւ պատմական վաւերագիրեր էին, որոնց արձանագրութիւնները կը բովանդակէին երկրին ներքին ու արտաքին կեանքին վերաբերող կարեւոր տեղեկութիւններ։ Խաչքարերու զգալի մասին վրայ պատուիրատուին անուան կողքին կամ առանձին կը յիշատակուի նաեւ պատրաստող վարպետին անունը. յիշարժան են Մխիթար Կազմողը (ԺԲ. դար), Մոմիկ ը, Պօղոսը (ԺԳ. դար), Քիրամ Կազմողը (ԺԶ.-ԺԷ. դարեր) եւ ուրիշներ։ Ժ.- ԺԳ. դարերուն ձեւաւորուած եւ ոճական առումով կատարելութեան հասած են խաչքարի արուեստի հիմնական տեսակները. կերտուած են ամբողջական քարերէն եւ դրուած պատուանդանին վրայ, ագուցուած կամ փորուած են եկեղեցիներու պատերուն, ժայռազանգուածներուն կանգնած են նաեւ խմբակային խաչքարեր։ Մեզի հասած ամենավաղ խաչքարերէն են Կատրանիտէ թագուհիին (879, Գառնի), Գրիգոր Ատրներսեհ իշխանին (881, Մեծ Մազրա) եւ ուրիշներու կանգնեցուցած խաչքարերը։ Միջնադարուն խաչքարերը երբեմն ներկած են կարմիր, աւելի հազուադէպ՝ սպիտակ եւ կապտաւուն։ Խաչքարերուն տեսակներէն են «Ս. Սարգիսը» (սիրահար զոյգերը «չար աչքէ» անխոցելի դարձնող), «Ցասման խաչերը» (բնութեան տարրերը սանձող) եւ այլն։ Որոշ նիւթեր եւ սրբապատկերային տարրեր կը պարունակեն «Ամենափրկիչ», «Դեիսուս» կամ «Բարեխօսութիւն», «Համբարձում», «Ծնունդ» եւ այլ տեսակներ։ Խաչքարի արուեստը խորհրդանշային է՝ ամբողջութեամբ տոգորուած փրկութեան խորհուրդով, անիկա ունի զուտ աստուածաբանական պաշտամունքային դեր ու նշանակութիւն։ Խաչքարի արուեստը վերածնած է վերջին տասնամեակներուն. բազմաթիւ քարգործ վարպետներ ու քանդակագործներ կը շարունակեն խաչքարեր կերտելու աւանդոյթները։
Վաղ շրջանի կոթողները
Խաչքարերը հայ միջնադարեան մշակոյթի ինքնատիպութեան խորհրդանիշն են։ Ուղղաձիգ դիրքով առանձին կանգնած քարէ յուշակոթողներէն հնագոյնները մենհիրներն են, որոնք բաւական մեծ քանակութեամբ կը գտնուին Հայաստան ի մէջ։ Անոնք ունեցած են պաշտամունքային նշանակութիւն։ Նոյն կարգի յուշարձաններ են նաեւ « վիշապ » կոչուող կերտուածքները։ Անոնք իրենց վրայ կը կրեն մշակման հետքեր՝ գաղափարագիրերու եւ քանդակներու ձեւով, ունին հսկայ ձկան տեսք եւ կը կապուին հայերու նախահայրերուն մօտ տարածուած ջուրի աստուածուհիին՝ Աստղիկ ի պաշտամունքին հետ։ Եթէ վերոյիշեալները տակաւին ուղղակիօրէն չեն առնչուիր խաչքարերու հետ, ապա ուրարտական կոթողները (Ք.ա. 8-7 դարերուն), որոնք բաղկացած են պատուանդանէն ու անոր վրայ կանգնած ուղղաձիգ քառակող սիւնէն կամ սալէն՝ սեպագիր արձանագրութեամբ, կրնան դիտուիլ իբրեւ խաչքարերու ծաւալա-տարածական յօրինուածքի նախօրինակներ։ Այսպիսի կոթողները շարունակած են կիրարկուիլ նախաքրիստոնէական ժամանակաշրջանին։ Անոնք տեղադրուած են ճամբաներուն, քաղաքներուն՝ ամենատարբեր առիթներով։ Անոնց մէկ մասը հասած է Դ.-Ե. դարեր։
Արագած լերան փէշերուն գտնուած են քառակող սիւնաձեւ կոթողներ, որոնք իրենց վրայ կը կրեն խաչի նշան։ Անոնք բաղկացած էին երկու մասէն՝ պատուանդանէն եւ ուղղաձիգ մարմինէն։
Վաղ քրիստոնէական շրջանին աւելի զարգացած օրինակները բաղկացած են երեք մասէ։ Այս պարագային արդէն աստիճանաձեւ հիմք, պատուանդան եւ ուղղաձիգ մարմին։
Քարէ խաչքարին համար նախօրինակ ծառայած են փայտեայ խաչերը, որոնք կը կանգնեցնէին յատկապէս քանդուած հեթանոսական մեհեաններուն տեղը։ Ըստ աւանդութեան, Հայաստանի մէջ փայտեայ խաչեր կանգնեցուցած են Սեւանայ կղզի ին, Սանահին ի, ինչպէս նաեւ հարեւան վրայստան ի մէջ՝ Մցխեթ ի մօտ, Մծիրէ լերան վրայ, ուր եօթներորդ դարուն կառուցուած է Ջվար ի (որ վրայցերէն կը նշանակէ խաչ) եկեղեցին։ Փայտակերտ խաչը քարէ խաչով փոխարինելու վաղագոյն փորձերը կը վերաբերուն Դ.-Է. դարերուն։ Անոնք ներկայացուած են Դուինի պեղումներու ատեն գտնուածներով։ Սերելով փայտակերտ խաչերէն՝ «թեւաւոր խաչերը» միաժամանակ հիմք ծառայած են հայկական նոր եւ ինքնատիպ արուեստի կազմաւորման համար։ Այսպիսի թեւավոր խաչեր գտնուած են Դուինի պեղումներու ատեն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Խաչքարեր Ստորոգութիւն:Հայկական մշակոյթ Ստորոգութիւն:Հայկական արուեստ
Մելանեան
Մելանեան, հայկական մականուն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ
Սատանի Կամուրջ
Սատանի կամուրջ, տրաւերտին քարով բնական կամուրջ, Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ, Որոտան գետի կիրճինմէջ, Տաթեւ գիւղէն դէպի արեւելք  ։
Նկարագրութիւն
Սատանի կամուրջին երկարութիւնը շուրջ 30 մեթր է, իսկ լայնութիւնը՝ 50-60 մ․։ Կամուրջին շրջակայքը կը գտնուի բազմաթիւ հանքային աղբիւրներ, որոնք շթաքարեր յառաջացուցած են։ Դարեր շարունակ այդ կրաքարերը կուտակուելով կազմած են կամուրջը։ Սատանի կամուրջէն կ՛անցնի Գորիս- Տաթեւ ճանապարհը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի կամուրջներ Ստորոգութիւն:Որոտան գետի կամուրջներ Ստորոգութիւն:Բնական կամուրջներ Ստորոգութիւն:Տաթեւի վանական համալիր
Վանի Ինքնապաշտպանութիւն (1915)
1915-ի առաջին ամիսներուն սաստկացած հալածանքները կը նեղէին Վասպուրականի հայութիւնը, որ խումբ առ խումբ կու գար Վան քաղաքին մէջ ապաստան գտնելու։ Շրջանի Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան ղեկավարները՝ Արամ Մանուկեան, Իշխան եւ Ա. Վռամեան (որ Վանէն ներկայացուցիչ ընտրուած էր օսմանեան խորհրդարանին) կապի մէջ էին կառավարութեան հետ։ Վասպուրականի նահանգապէտ Թահսին փաշան բարեացակամվերաբերում ցոյց կու տար հայերուն նկատմամբ։ Ուրեմն, յոյս կար, որ Վանի հայութիւնը պիտի յաջողէր պատերազմի դժուարին օրերը համեմատաբար խաղաղ անցնել։
1915-ի Մարտին, սակայն, Թահսին փաշա ետ կանչուեցաւ եւ Վասպուրականի նոր նահանգապետ նշանակուեցաւ Ճեւտեթ, որ Էնվերի քեռայրն էր։ Ճեւտեթ կը պահանջէր թուրք բանակին համար անմիջապէս կառավարութեան յանձնել դրամ, հագուստ, ուտելիք եւ 4 000 զինուոր իրենց զէնքերով։ Ան կը սպառնար, որ եթէ հրամանը չկատարուի, պիտի կոտորէ Վանի ամբողջ հայութիւնը։ Ապրիլի սկիզբին, Ճեւտեթ սպաննել կու տայ Իշխանը եւ կը ձերբակալէ Վռամեանը։ Արամ Մանուկեան կը յաջողի ձերբակալութենէ ազատիլ եւ ժողովուրդին ղեկավարութիւնը ստանձնել։ Թուրքերը պաշարած էին Վանի հայկական թաղերը։ Կոտորածը անխուսափելի էր։ Արամ Մանուկեան խորհրդակցութեան կը հրավիրէ երեք կուսակցութիւններու ղեկավարները։ Կ'որոշուի ինքնապաշտպանութեան դիմել: Կը կազմուի Զինուորական Մարմին մը, որուն մաս կը կազմեն Կայծակ Առաքել (դաշնակցական), Պուլկարացի Գրիգոր (դաշնակցական) եւ Արմենակ Եկարեան (նախկին արմենական եւ ապա ռամկավար): 20 Ապրիլին թուրքերը գերի կը վերցնեն Վան մտնել փորձող խումբ մը հայ կիներ եւ կրակի տակ կ'առնեն անոնց օգնութեան եկող հայերը։ Հրացանաձգութիւնը կը սկսի հայկական թաղերու վրայ եւ հայերը ինքնապաշտպանութեան կը դիմեն։ Կռիւը կը տեւէ ամբողջ ամիս մը։ Արամ Մանուկեան կը դառնայ ինքնապաշտպանութեան ոգին եւ ղեկավարը։ 19 Մայիսին Վան կը մտնէ առաջին հայ կամաւորական խումբը՝ Դաշնակցական Խեչոյի ղեկավարութեամբ։ Նոյն օրը կը հասնի նաեւ երկրորդ կամաւորական խումբը՝ Դրոյի գլխաւորթութեամբ։ Յաջորդ առտու վերջապէս կը մտնէ ռուսական զօրաբաժինը։ Թուրքերը փախուստի կը դիմեն, ճամբուն վրայ կոտորելով շրջակայ գիւղերու հայ բնակիչները։ Վանը կ'ազատագրուի: Ռուս հրամանատարին հաւանութեամբ, նահանգապետ կը կարգուի Արամ Մանուկեան, որ կը սկսի հիմը դնել ինքնավար Վասպուրականի վարչական կառոյցին։
Վանի ամերիկեան հիւանդանոցին մէջ աշխատող ամերիկացիներու վկայութիւններուն վրայ հիմնուած, դեսպան Մորկընթաու կը գրէ, թէ Վանի դէպքերը ինքնապաշտպանութիւն էին եւ ոչ «ըմբոստութիւն, յեղափոխութիւն կամ դաւադրութիւն»: Սակայն կ'ըսէ, թէ ամէն անգամ, երբ ինք Թալէաթին կը դիմէր ի նպաստ հայերուն, վերջինս այդ «յեղափոխութիւն»ն ու «դաւադրութիւն»ը կը յիշեցնէր անոր:
Կարաչաեւսկ
Կարաչաեւսկ (Къарачай шахар, Къарча къала, Карачаевск, մինչեւ 1944 թուականը՝ Միկոյան Շահար, 1944-1957 թուականները՝ Կլուխորի), քաղաք (1929 թուականէն) Ռուսաստանի Դաշնութեան Ստավրոպոլի երկրամասի Կարաչայ-Չերքեզական Հանրապետութիւնի մէջ, Կուբան գետի ափին, Ռազմա-սուխումեան ճանապարհի վրայ։ Ունի 20 316 բնակչութիւն (2013)։
Վանի Ինքնապաշտպանութիւն (1915)
Վանի ազատութիւնը կը տեւէ 70 օր միայն: Ռուս բանակը «ռազմագիտական» հաշիւներով նահանջի հրաման կը ստանայ։ Եւ Վանի շրջաններէն 200 000 հայութիւն, թրքական կոտորածներէն խուսափելու համար, կը նահանջէ ռուսերուն հետ։
Մաքս Մաքսուտեան
Մաքս Մաքսուտեան, ֆրանսահայ դերասան,
Կենսագրութիւն
Մաքս Մաքսուտեան ծնած է Իզմիր: 12 տարեկանին ծնողներուն հետ արտագաղթած է Ֆրանսա։ 1904 թուականին աւարտած է Փարիզի երաժշտանոցի թատերական բաժինը, աշակերտած է «Քոմետի ֆրանսեզ»-ի նշանաւոր դերասան Սիլվենին։ Տրիպոլէի (Վիքթոր Հիւկոյի «Արքայն զբօսնու») մենախօսութեան համար արժանացած է ողբերգութեան առաջին մրցանակին։ Դերասանի արուեստին բնորոշ եղած է ողբերգական խաղի ոճը, ներքին մեծ թափը, յստակ առոգանութիւնը, շարժուձեւի ներդաշնակութիւնը, անկեղծ կատարումը, որոնց շնորհիւ ընդունուած է Փարիզի «Օտէոն» ազգային թատրոն, հանդէս եկած է Մոլիերի «Ագահ», «Թարթիւֆ» եւ այլ փիեսներով։ Խաղցած է Սարա Պեռնարի խումբին՝ կատարելով գլխաւոր դերեր, շրջագայած է Եւրոպա, Ամերիկա (1911) ։
Գրականութիւն
Jung, Uli & Schatzberg, Walter. Beyond Caligari: The Films of Robert Wiene. Berghahn Books, 1999.
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսահայ դերասաններ Ստորոգութիւն:Իզմիր ծնածներ Ստորոգութիւն:Օ տը Սեն մահացածներ Ստորոգութիւն:1881 ծնունդներ Ստորոգութիւն:12 Յունիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:1976 մահեր Ստորոգութիւն:20 Յուլիսի մահացածներ
Թատրոնը զարթօնքի շրջանին
Թատրոնը զարթօնքի շրջանին, առաջին թատերական կտորները, յաճախ կրօնա-բարոյական բնոյթով գործեր, մեծ մասամբ՝ թարգմանութիւն, կը բեմադրուին առաջին դպրոցներուն մէջ կամ շուրջը՝ Վենետիկ, Զմիւռնիա, Պոլիս, ապա՝ Կալկաթա եւ Մատրաս, Թիֆլիս, Նոր Նախիջեւան․․․։
1850–ի շուրջ, թատերական շարժումը կը տարածուի կը բազմանան միութենական ու դպրոցական թատերախումբերը՝ Վենետիկէն ու Պոլիսէն մինչեւ Մոսկուա, Կովկաս եւ Հնդկաստան։
Ստորոգութիւն:Գրականութիւն Ստորոգութիւն:Գրական սեռեր
Նանսենի Անուան Այգի (Երեւան)
Նանսենի անուան այգի, կը գտնուի Երեւանի Նոր Նորք համայնքի առաջին զանգուածին մէջ՝ Ֆրիտիոֆ Նանսենի փողոցին մէջ ։
Նանսենի այգիին մէջ կը գտնուի Նանսենի թանգարանը (ճարտարապետ՝ Ալպերթ Սոխիկեան)։
Այգիին մէջ կը գտնուին քանդակներ`
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երեւանի զբօսայգիներ
Նորա Արիսեան
Նորա Արիսեան, բանասէր, գրող, թարգմանիչ, արեւելագէտ եւ երեսփոխան :
Կենսագրութիւն
Ծնած է Դամասկոս, 1967-ին: Աւարտած է Դամասկոսի Հայ կաթողիկէ ճեմարանը: 1988-ին, Դամասկոսի համալսարանի բանասիրութեան ֆրանսերէնի գրականութեան բաժինէն վկայուած է :
1988-ին եւ 1989-ին Ֆրանսայի Սորպոն համալսարանէն ֆրանսերէնի մասնագիտացման երկու վկայականի, իսկ 1990-ին թարգմանութեան մասնագիտութեան բարձրագոյն ուսման վկայականին տիրացած է:
2001-ին աւարտած է Հայաստանի Հանրապետութեան գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի արեւելագիտութեան հիմնարկը պատմութեան մասնագիտութեամբ` տիրանալով պատմական գիտութիւններու թեկնածուի գիտական աստիճանին :
Գործունէութիւն
1992-2006-ին աշխատած է Դամասկոսի մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպանատունը` իբրեւ գրասենեակի վարիչ, մամուլի պատասխանատու եւ թարգմանիչ` կատարելով նաեւ պաշտօնական բարձրաստիճան պատուիրակութիւններու բանաւոր թարգմանութիւններ: Դեսպանատան թարգմանութիւնները կը կատարէ մինչեւ օրս:
2006-2009-ին Դամասկոսի Ազգային միացեալ վարժարանի տնօրէնի պաշտօնը վարած է: 2005-էն դասախօս է Դամասկոսի պետական համալսարանին մէջ։ 2010-2013-ին աշխատակցած է Սուրիոյ մշակոյթի նախարարութեան հետ` իբրեւ թարգմանիչ եւ խորհրդատու:
Կ’աշխատակցի Սուրիոյ մէջ հրատարակուող Արաբական հանրագիտարանին, ուր յօդուածներ կը հայթայթէ հայ գրականութեան ու պատմութեան մասին: Ցեղասպանութեան նիւթով մասնակցած եւ ելոյթներ ունեցած է զանազան գիտաժողովներու` Միացեալ Նահանգներու «Եու. Սի. Էլ. Էյ.» Պէյրութի Հայկազեան եւ Գահիրէի համալսարաններուն մէջ։ Զանազան առիթներով, արաբերէն եւ հայերէն դասախօսութիւններ ներկայացուցած է Սուրիոյ, Լիբանանի, Միացեալ Նահանգներու, Յորդանանի, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու եւ Եգիպտոսի զանազան քաղաքներուն մէջ:
Երկեր
Հեղինակ է հինգ արաբերէն եւ հայերէն գիրքերու.
Արիսեան ունի արաբերէնի թարգմանած շուրջ տասը հրատարակուած գիրքեր.
Պարգեւներ
Նորա Արիսեան պարգեւատրուած է ստորեւ նշուած մետալ-շքանշաններով:
Մովսիսեան
Մովսիսեան` հայկական ազգանուն է, ստեղծուել է Մովսես անունով։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով
Տող գիւղ
Տող, գիւղ Արցախի Հանրապետութեան Հադրութի շրջանին մէջ՝ կեդրոնէն 20 քմ հիւսիս-արեւմուտքˋ Տողասարի արեւելեան լանջին՝ 900 մ բարձրութեան վրայ։ Ունի 1567 հա տարածութիւն: Ըստ 2005-ի մարդահամարին՝ ունէր 10 հազար բնակիչ։ Տող գիւղին մասին  յիշատակութիւններ կան Է. դարէն։ ԺԶ. դարուն եղած է Դիզակի մելիքութեան կեդրոնը, ԺԷ. դարուն՝ բերդաքաղաք ։
Պատմութիւն
Պատմական աղբիւրներուն մէջ կը նշուին գիւղին մէջ եւ անոր մօտակայքը գտնուող բազմաթիւ խաչքարեր եւ տապանաքարեր, եկեղեցիներ եւ հին ամրոցներ, դղեակներ, քարանձաւներ, արտադրական եւ կենցաղային բնոյթի տարբեր կառոյցներ։
Տող գիւղը արցախեան ազատագրական պայքարին
Տողի մէջ ինքնապաշտպանական ջոկատներ ստեղծուած են Մարտ 1988-ին, երբ գիւղի ազերիները 1988-ին ընդհարումներ ունեցած են հայերուն հետ: Տողի մէջ կայ ազրպէյճանական Ոստիկանութեան յատուկ ստորաբաժանման գումարտակ մը, որու զինծառայողները 17 Հոկտեմբեր 1991-ին սպաննած են Դանիէլեաններու ընտանիքին բոլոր 5 անդամները։ Նոյն տարուան 30 Հոկտեմբերին Տողի (հրամանատարˋ Վիգէն Գրիգորեան) եւ այլ կամաւորական ջոկատներ ինքնապաշտպանական ուժերուն հետ (հրամանատար՝ Արկադի Տէր-Թադէոսեան) ազատագրած են գիւղը (տես Տողի ազատագրում)։
Տողէն հրամանատարներ են Վ. Գրիգորեան, Արմէն Գասպարեան, Ս. Աւագեան, Ա. Շաբարեան, Վ. Աւետիսեան, Վ. Սահակեան եւ Ա. Ստեփանեան։ Արցախի Հանրապետութեան «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով պարգեւատրուած են Վիգէն Գրիգորեանը, Արմէն Գասպարեանը, եւ Կ. Միքայէլեանը։ Զոհուած է 25 ազատամարտիկ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հադրութի շրջանի շէնքեր եւ կառոյցներ Ստորոգութիւն:Արցախի Հանրապետութեան բնակավայրեր
Թոքիօ
Թոքիօ (東京都, պաշտօնապէս Թոքիոյի մեթրոփոլիս), Ճափոնի մայրաքաղաքը եւ 47 բնակավայրերէն մէկը ։ Մեծ Թոքիոյի տարածքն աշխարհի մէջ ամենախիտ բնակեցուած մեթրոփոլիթէնն է ։ Քաղաքը Ճափոնիոյ կայսեր եւ Ճափոնիայի կառավարութիւն նստավայրն է։ Թոքիոն կը գտնուի Հոնսիու կղզիի Քանթօ տարածաշրջանի հարաւ-արեւելեան մասին մէջ եւ կը ներառէ Իձու եւ Օկասավարա կղզիները ։ Թոքիոն նախապէս յայտնի էր Էտո անուանումով (էտո՝ բառացի կը նշանակէ ծովափ)։ 1603 թուականին սիոկուն Իէյասու Թոքուկաուան քաղաքը դարձուց իր շտապ-բնակարանը եւ այն փաստօրէն դարձաւ կառավարութեան նստավայր։ Այն պաշտօնապէս դարձաւ մայրաքաղաք, երբ Մեյձի կայսրը 1868 թուականին իր նստավայրը Քիոթոյէն տեղափոխեց Թոքիօ: Նոյն այս ժամանակ Էտոն անուանափոխուեցաւ՝ դառնալով Թոքիօ։ Թոքիոյի մեթրոփոլիսը ձեւաւորուեր է 1943 թուականին` նախկին  եւ  միաձուլումէն։
Նիսիթամա շրջան
Թեյմա շրջանի արեւմտեան մասը կը զբաղեցնէ Նիսիթամա շրջանը (gun): Այս տարածքին մեծ մասը լեռնային է եւ ոչ պիտանի քաղաքաշինութեան համար: Թոքիոյի ամենաբարձր լեռը Քումոթորին է՝ 2017 մ (6617 ոտնաչափ) բարձրութեամբ: Թոքիոյի այլ լեռներէն են Թաքասուն (1737 մ), Օտաքեն (1266 մ) եւ Միթաքեն (929 մ): Եամանասի prefecture քաղաքապետերանի մօտ՝ Թեյմա գետի վրայ կը գտնուի Թոքիոյի ամենամեծ լիճը՝ Օքութաման: Շրջանը կազմուած է երեք քաղաքէ (Հինոտէ, Միձուհո եւ Օքութամա) եւ մէկ գիւղէ (Հինոհարա):
Քաղաքային տեսարան
Թոքիոյի ճարտարապետութիւնը գլխաւորապէս ձեւաւորուեր է Թոքիոյի պատմութեան կողմէ: Պատմութեան վերջին շրջանին երկու անգամ մայրաքաղաքը մնացեր է աւերակներու տակ՝ 1923 թուականի Մեծ Քանթոյի երկրաշարժի, իսկ աւելի ուշ՝ 2-րդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Թոքիոյի ռմբակոծութեան հետեւանքով : Այդ իսկ պատճառով Թոքիոյի քաղաքային տեսարանը գլխաւորապէս ունի ժամանակակից ճարտարապետութիւն, իսկ հին շինութիւնները քիչ են : Թոքիոյի մէջ կարելի է հանդիպիլ միաջազգային ասպարէզին մէջ յայտնի ճարտարապետութեան ժամանակակից շատ ձեւերու՝ ներառեալ Թոքիոյի միջազգային ֆորումը, Asahi Beer Hall-ը, Mode Gakuen Cocoon Tower-ը, NTT Docomo Yoyogi Building-ը եւ Ծիածանի կամուրջը: Թոքիոյի մէջ կայ նաեւ երկու առանձնայատուկ աշտարակ՝ Թոքիոյի հեռատեսիլի աշտարակը եւ այլն, ու Երկնային ծառը, որն ամենաբարձր աշտարակն է թէ՛ Ճափոնի, եւ թէ՛ աշխարհի մէջ, եւ երկրորդ ամենաբարձր կառոյցը աշխարհի մէջ՝ Տուպայի մէջ գտնուող Պուրճ Խալիֆայէն յետոյ :
Թոքիոն նաեւ ունի բազմաթիւ զբօսավայրեր եւ այգիներ: Թոքիոյի բնակավայրի կամ տեսադաշտի մէջ կայ 4 ազգային զբօսավայր՝ ներառեալ Ֆուձի-Հաքոնէ-Իձուն, որ կը ներառէ բոլոր Իձու կղզիները:
Լեւոն Ասմարեան
Լեւոն Աշոտի Ասմարեան (3 Հոկտեմբեր 1922-18 Մարտ 1993, թաղուած է Արմաւիր գիւղին մէջ), հայ գրականագէտ: Բանասիրական գիտութիւններու մասնագէտ (1984):
Կենսագրութիւն
Լեւոն Ասմարեան, ծնած է 1922-ին ՀՀ Արմաւիրի մարզի Արմաւիր գիւղին մէջ։ 1945-ին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանը: 1959-էն սկսեալ եղած է ՀՀ ԳԱԱ գրականութեան հիմնարկի գիտաշխատող:
Ասմարեանի ուսումնասիրութիւնները կը վերաբերին հայ գրականութեան նոր եւ նորագոյն շրջանին: «Հայ նոր գրականութեան պատմութիւն» բազմահատորեակի հեղինակներէն է :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ Ստորոգութիւն:Բանասիրական Գիտութիւններու Մանսագէտ Ստորոգութիւն:ԵՊՀ Շրջանաւարտներ Ստորոգութիւն:ՀԽՍՀ Պետական Մրցանակի Արուեստագէտներ Ստորոգութիւն:3 Հոկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:18 Մարտի մահացածներ Ստորոգութիւն:1922 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1993 մահեր
Ալեքսանտրիոյ Գրադարան
Աղեքսանտրիոյ գրադարան, հին ժամանակաշրջանի մեծագոյն գրադարաններէնն մէկը, գործած է Աղեքսանտրիոյ Թանգարանին՝ հելլենիստական գիտութեան կեդրոնին կից, Եգիպտոսի Աղեքսանտրիա քաղաքին մէջ։ Հիմնադրուած է Ք․Ա․ Գ․ դարուն Պտողեմէոս Ա․ի (կամ Փթոլեմէոս Փրկիչ) Πτολεμαίος Α΄ο Σωτήρ իշխանութեան տարիներուն ու կը կառուցուի Պտողեմէոս Բ․ին (կամ Փթոլեմէոս Եղբայրասէր) Πτολεμαίος Β’ ο Φιλάδελφος կողմէ:  Եղած է գիտութեան կորեւոր կեդրոններէն մէկը։ Պտողեմէոս Ա․ մակետոնացի զօրավար էր՝ Աղեքսանտր Մակետոնացիին յաջորդողը : Գրադարանի առաջին պահապանը եղած է Զինիտոթոս Եփեսացին (մինչեւ Ք․Ա․ 234), անոնցմէ ետք՝ Էրաթոսթենիս Կիրենացին կամ՝ Քիրենացին  Ερατοσθένης ο Κυρηναίος (Ք․Ա․ 236-195), Արիստոֆանիս Բիւզանդացին (Ք․Ա․ 185-180) եւ Արիստարխոս Սամոթրաքեցին Αρίσταρχος ο Σαμόθραξ (մինչեւ Ք․Ա․ 146)։ Գրադարանին մէջ աշխատած են հելլենիստական դարաշրջանի այլ նշանաւոր գիտնականներ, որոնցմէ են՝ Իուքլիտը: Գրադարանը նուիրուած էր արուեստի եօթը աստուածուհիներուն՝ Մուսաներուն :
Գրադարանը այրած են, ոչնչացուցած են գիրքերու մեծամասնութիւնը. այս պատճառով գրադարանը մշակութային ժառանգութեան աւերման խորհրդանիշ դարձած է։ Գրադարանի քանդումին թուականը կը տարբերի հին աղբիւրներու մէջ։ հակառակ անոր որ Աղեքսանտրիոյ գրադարանի այրման գծով առասպել մը կայ, որ կը պատմէ թէ գրադարանը, ամենայն հաւանականութեամբ, շատ անգամ այրելու եւ աւերելու փորձերու ենթարկուած է, սակայն միշտ ալ յաղթահարած է զանոնք։  Գրադարանը մասամբ կամ ամբողջութեամբ քանդումին ամենահաւանական դէպքերն են՝ Յուլիուս Կեսարի ժամանակ (հրոյ ճրագ դարձաւ Ք․Ա․ 48), Աուրելիանուսի յարձակման ատեն (270-ականներ), ղպտի Եպիսկոպոս Թէոֆիլոսի կարգադրութիւնը (391 թուական), Դ․ եւ Ե․ դարերու կրօնական բախումները՝ հեթանոսներու եւ քրիստոնեաներու միջեւ եւ կամ արաբական գրաւման հետեւանքները։
Հիմնական գրադարանի ամբողջական աւերումէն ետք, հին գիտնականները «քոյր գրադարան»ը կ՛օգտագործէին, որ Սերափիօ Σεραπείο տաճարին մէջ կը գործէր՝ Աղեքսանտրիա քաղաքին միւս ծայրին մէջ։ Ըստ Սոկրատիս Կոստանտինի՝ Թէոֆիլոս եպիսկոպոսը Սերափիօ տաճարը աւերած է 391–ին։
Տես նաեւ
Մեծն Աղեքսանտր
Աթէնք
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գրադարաններ Ստորոգութիւն:Գրադարաններ այբբենական կարգով (արւմտ.) Ստորոգութիւն:Գրադարաններ ըստ երկրի Ստորոգութիւն:Գրադարաններ ըս Ստորոգութիւն:Գրադարաններ ըստ քաղաքի Ստորոգութիւն:Եգիպտոս Ստորոգութիւն:Ափրիկէ
1601 թուական
1601 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու առաջին տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1601 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1601 մահեր
Ստորոգութիւն:1601
1601
1601 թուական, ոչ նահանջ տարի, ըստ Գրիգորեան օրացույցի կը սկսի երկուշաբթի։ Սա մեր թուարկութեան 1601 թուականն է, 1-ին տարին XVII դարի։
Մահեր
Ստորոգութիւն:1601 Ստորոգութիւն:Տարեթվեր
Նազարէթ Պէրպէրեան
Նազարէթ Պէրպէրեան ծնած է 3 Օգոստոս, 1951-ին Սուրիա, Հալէպ: Հրապարակագիր, Խմբագիր: Մտաւորական Նազարէթ Պէրպէրեանը, աւելի քան քառասուն տարիներու վրայ երկարող մամլոյ ու ազգային իր ծառայութիւններուն համար, պարգեւատրուած է «Ս. Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանով:
Կենսագրութիւն
Երկրորդականի աշակերտութեան վերջին տարիները վճռորոշ նշանակութիւն ունեցան դաշնակցականի իր կազմաւորումին մէջ։ Անդամակցելով եւ աշխուժ մասնակցութիւն բերելով ՀՅԴ «Զաւարեան» աշակերտական միութեան Պուրճ Համուտի մասնաճիւղին:
1969-1970 կրթական տարեշրջանը կըսկսի՝ մէկ կողմէ Ա. պաքալորէան «գիտական» բաժնի մէջ ստանալէն ետք, ուսումը շարունակելու համար կ'ընտրէ հրապարակագրութիւնը, Բ. պաքալորէան «Փիլիսոփայութեան» (արաբերէն լեզուով) ճիւղին մէջ մտնելով կը յաջողի մտնել Լիբանանի պետական համալսարանի նորաբաց «Հրապարակագրութեան կաճառ»ը, որ այդ շրջանին հրապարակագրութեան մէջ լիսանս տուող միակ համալսարանն էր երկրին մէջ:
1977-ի օգոստոսին կ'ամուսնանայ Էվա Տէրվիշեանի հետ, որ եղած էր տարիներու գործընկերը «Ազդակ»ի յարկին տակ: Ունին երեք զաւակ` Խաժակ, Շաղիկ եւ Հրակ:
Նազարէթ Պէրպէրեանի Ազդակ Օրաթերթի խմբագրութեան գործունէութիւնը
Ուսանողական շրջանին մասնակցած է Ազդակ Օրաթերթի խմբագրութեան՝ աշխատակցելով «Ազդակ»ին, առանց որ ուղղակի խմբագրութեան մաս կազմէ. խմբագրութեան կը միանայ 1971-ին, երբ «Ազդակ»ը թեւակոխեց ութէջեայ ամէնօրեայ հրատարակութեան շրջանը:
Նազարէթ Պէրպէրեան կը գրէ՝
1973-ին, երբ Պօղոս Սնապեան կոչուեցաւ «Բագին» ամսագրի լիաժամ խմբագրի պաշտօնին, «Ազդակ»ի մէջ գլխաւոր խմբագրի պատասխանատուութիւնը կը վստահուի Նազարէթ Պէրպէրեանին: Համալսարանի վերջին տարին էր։ Նաեւ ՀՅԴ Զաւարեան ուսանողական միութեան ատենապետ ընտրուած էր:
Միասին իր տիկնոջ՝ Էվա Տէրվիշեանի հետ, որ եղած էր տարիներու գործընկերը «Ազդակ»ի յարկին տակ. սկսած էին խմբագրել ութէջեայ «Ազդակ»ը, առաջին իսկ օրերէն, լիբանահայ ազգային կեանքի լրատուութեան եւ յօդուածագրութեան էջը:
Նազարէթ Պէրպէրեանի «Դրօշակ»ի խմբագրութեան գործունէութիւնը 1982 - 2005
1969-ին սկաւ Ազդակ Շաբաթօրեակ-Դրօշակի հրատարակութիւնը, որ փաստօրէն «ԴՐՕՇԱԿ»ն էր՝ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան կեդրոնական օրկանը, որ արտօնագրային շարք մը դժուարութիւններու պատճառով Ազդակ շաբաթօրեակի պաշտօնական գրանցումով կը հրատարակուէր:
Դրօշակի այս երկրորդ շրջանի առաջին Գլխաւոր խմբագիրն էր Բաբկէն Փափազեանը մինչեւ 1978-ը, որմէ ետք Սարգիս Զէյթլեանը ստանձնեց գլխաւոր խմբագրի պաշտօնը:
Ն. Պէրպէրեանը 1982-էն եղած է օգնական խմբագիր, իսկ 1985-էն երբ Սարգիս Զէյթլեանը զոհ դարձաւ անարգ ոճիռին, Նազարէթ Պէրպէրեանը ստանձնած է Դրօշակի գլխաւոր խմբագիրի պատասխանատուութիւնը եւ հաստատուելով Յունաստան վարած է Դրօշակի խմբագիրի պաշտօնը:
Նոյն շրջանին կը դասաւանդէ նաեւ Համազգայինի Հայագիտական բարձրագոյն հիմնարկէն ներս ընկերային շարժումներու պատմութիւն:
1999-ի Յունուարէն սկսեալ «Դրօշակ»ի խմբագրութիւնը հաստատուեցաւ Երեւան, ուրկէ եւ շարունակուեցաւ մեր պաշտօնաթերթին հրատարակութիւնը: Այդ տարիներուն, ընտանիքը Աթէնք մնալով հանդերձ, տարին ութ ամիս Նազարէթ Պէրպէրեան կ՛ապրի եւ կը գործէ Երեւանի մէջ մինչեւ 2005-ին երբ ՀՅԴ Բիւրոն ժամանակաւորապէս դադրեցուց Դրօշակի հրատարակութիւնը:
Նազարէթ Պէրպէրեանի գաղափարական ու քաղաքական մեկնաբանութիւնները
Ըլլալով աւելի քան երկու տասնամեակ Դաշնակցութեան կեդրոնական օրգանի գլխաւոր խմբագիրը, Նազարէթ Պէրպէրեանը իւրայատուկ է իր գաղափարական ու քաղաքական մեկնաբանութիւններով, մեկնաբանութիւններ որոնք երկար տարիներ առաջնորդեցին դաշնակցութեան շուրջ համախմբուած երիտասարդութիւնը՝ այն տարիներուն երբ սփիւռքի դժուար պայմաններուն կազմաւորուեցաւ Հայ Դատի աշխատանքներու նոր հանգրուանը եւ երբ սփիւռքին մէջ ծնած ու ուսում առած գաղափարական երիտասարդութիւնը կը փորձէր Դաշնակութեան տեսաբանական դաշտը համապատասխանեցնել իր առօրեային:
Նազարէթ Պէրպէրեանի «Ազատ Օր»ի խմբագրութեան աշխատակցութիւնը
2008 թուականէն ասդին մաս կը կազմէ Յունաստանի ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Ազատ Օր»ի խմբագրութեան` իբրեւ մնայուն աշխատակից, որ կը պահէ «Յուշատետր» վերտառութեամբ ամէնօրեայ սիւնակ մը` ներկայացնելով այդ օրուան զուգադիպող դէմքեր ու դրուագներ հայ ժողովուրդի կեանքէն:
Նազարէթ Պէրպէրեանի «Ասպարէզ»ին` «Օրուան մտածումը» խմբագրութեան աշխատակցութիւնը
2009-էն սկսեալ կանոնաւորաբար կ՛աշխատակցի նաեւ «Ասպարէզ»ին` «Օրուան մտածումը» վերտառութեամբ շաբաթական յօդուածով մը:
Նազարէթ Պէրպէրեան Կը Պարգեւատրուի «Ս. Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանով
14 Հոկտեմբերի 2011-ին, «Ասպարէզ» օրաթերթի խմբագրութեան կողմէ ի պատիւ Արամ Ա. վեհափառ հայրապետին կազմակերպուած ընդունելութեանը, առիթ եղաւ պատուելու բազմաշխատ խմբագիր ու մտաւորական հրապարակագիր Նազարէթ Պէրպէրեանը, աւելի քան քառասուն տարիներու վրայ երկարող մամլոյ ու ազգային իր ծառայութիւններուն համար «Ս. Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանով։
Հեռացումը ՀՅԴ-էն
2019 թ. հեռացուեր է ՀՅԴէն։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1951 ծնունդներ Ստորոգութիւն:3 Օգոստոսի ծնածներ Ստորոգութիւն:Հալէպ ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ (արւմտ.) Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ (արւմտ.) Ստորոգութիւն:Լիբանանի պետական համալսարան՝ Հրապարակագրութեան կաճառի համալսարանաւարտներ (արւմտ.)
Զարթօնքի շարժում
Զարթօնքի շարժում, ինքնագիտակցութեան եւ ազգա–մշակութային վերելքի շարժում։ Օսմանեան եւ Պարսկական տիրապետութեան տակ հայ ժողովուրդը կորսնցուցած էր ո'չ միայն իր ազգային ինքնորոշման իրաւունքը, այլ նաեւ ազատ մտածելու, լաւին ձգտելու եր իր մարդկային իրաւունքները պաշտպանելու կարողութիւնը: 18-րդ դարու վերջերէն սկսեալ եւ 19-րդ դարուն ընթացքին, ստեղծուած պայմաններուն բերումով հայ ժողովուրդը հետզհետէ զարթօնք ապրեցաւ:
Զարթօնքի շարժման նախապատմութիւնը
Ա. 1850-էն շատ առաջ, արդէն կը դիտենք քանի մը կարեւոր նախապայմաններ՝ հայութեան յետագայ տասնամեակներու ազգային-մշակութային Զարթօնքին համար. -Նախորդող դարերուն, Օսմանեան կայսրութեան մայրաքաղաքը Պոլիսը իրեն քաշած էր մեծաթիւ հայութիւն։ Հոն հիմնուած պատրիաքութեան շուրջ կազմուած էր ամիրաերու վերնախաւ մը, գրաւելով առեւտրական եւ պետական-վարչական կարեւոր դիրքեր։ Իսկ Արեւելեան Հայաստանէն կարեւոր զանգուած մը սկսած էր խմբուիլ Թիֆլիս՝ Վրաստանի թագատրութեան մայրաքաղաքը։ Հայկական հին գաղութներէն՝ առեւտրական մշակութային կենսունակութիւն ունէին նաեւ Նոր Ջուղան (Պարսկաստան), Կալկաթան եւ Մատրասը (Հնդկաստան)։ Տնտեսական-մշակութային որոշ շարժում մը կար նաեւ նուազ կարեւոր գաղութներու մէջ, ինչպէս Զմիւռնիա, Նոր Նախիջեւան, Մոսկուա եւ Փեթերսպուրկ։ Զարգացումի օճախներ էին նաեւ կարգ մը եւրոպական կեդրոններ, ինչպէս՝ Վենետիկն ու Ամսթերտամը, առանց ունենալու հաստատուած մեծաթիւ հայութիւն։ -Այս օճախները, իւրաքանչիւրը՝ ըստ իր աշխարհագրական դիրքին եւ ընկերային մշակութային վիճակին, կը հաղորդուէին արեւմտեան քաղաքակրթութեան մթնոլորտին հետ, կ՛իւրացնէին զայն։ Համաշխարհային մշակոյթը այս կամ այն չափով ու ձեւով, կը հասներ անոնց բոլորին։
Բ. Բայց նպաստաւոր այս պայմաններէն չէր օգտուեր բուն հայրենի երկիրը՝ հայ գաղթականութեան աղբիւրը։ Բաժանուած Օսմանեան եւ Պարսկական կայսրութիւններուն միջեւ, հոն, ծանր պայմաններու մէջ կը շարունակէր ապրիլ բնիկ հայութեան մեծ զանգուածը։ 1700–ական թուականներուն, արեւելեան այս երկու բռնակալութիւնները յաճախ իրարու դէմ պատերազմներ կը մղէին, միանգամայն ունենալով ներքին տագնապներ ու բախումներ։ Այս բոլորը անտանելի վիճակի կը մատնէին իրենց քրիստոնեայ հպատակները, յատկապէս Օսմանեան պետութեան գիւղերուն եւ փոքր քաղաքներուն բնակիչ, ճնշուած հայ մեծամասնութիւնը։
Գ. Ընկերա-տնտեսական հոլովոյթ մը պիտի դիտուի 1800–էն ետք միայն։ -Տնտեսապէս տկար՝ Թոււրքիան կը կատարէ արդիականացման վախկոտ փորձեր, մեղմելու համար եւրոպական ճնշումն ու միջամտութիւնները. բայց «Թանզիմաթ»ի բարենորգչական ծրագիրը, ինչպէս յետագայ փորձեր, մինչեւ վերջ ալ բան պիտի չփոխեն հայկական գաւառներու հալածանքերէն ու անապահովութենէն։ Որոշ բարելաւում կ՛ունենայ միայն մեծ կեդրոններու (Պոլիս, Զմիւռնիա) քրիստոնեաներուն վիճակը։ -Այս երեւոյթին կողքին, միշտ 1800–էն ետք, Պոլսոյ եւ Զմիւռնիոյ հայ կեանքի մէջ քիչ–քիչ բարեկեցիկ ու գործօն կը դառնան առեւտուրով, ազատ ասպարէզներով եւ արհեստներով զբաղող խաւերը, մինչ հին ամիրայական խաւը կ՛աղքատանայ, կը մեռնի։ -Արեւելեան հայութեան մօտ, նոյն տասնամեակներուն, դրական երեւոյթներ են Երեւանի նահանգի կցումը ցարական կայսրութեան, եւ Թիֆլիս ու Պաքու քաղաքներու արագ զարգացումը՝ աճող քաղաքաբնակ հայութեան մը գործօն մասնակցութեամբ։
Արդէն 18–րդ դարու կէսէն (1750), քաղաքական եւ ընկերա-տնտեսական այս հոլովոյթին կ՛ընկերանայ մշակութային խմորում մը։ Ատոր համար ալ, 1750-1850 հարիւրամեակը կը նկատենք հայկական ազգային-մշակութային Զարթօնքի նախապատրաստական շրջանը։
Վերը նշուած հայ գաղութները, եւրոպական Վերածնունդին ու հետեւող Լուսաւորութեան դարուն (շուտով նաեւ Ֆրանսական Յեղափոխութեան) ազդեցութեան տակ, մասնակցած են այդ երկար պատրաստողութեան։
Սկսած է գրաբար լեզուի ուսումնասիրութիւնը. ճամբայ ելած է թարգմանական, ապա ինքնագիր գործերու հրատարակումը։
Մէկ կողմէն՝ լոյս տեսած են առաջին հայերէն թերթերը, միւս կողմէն՝ սկսած են բացուիլ դպրոցներ, գրուիլ ու ներկայացուիլ թատերգութիւններ, կազմուիլ՝ մշակութային եւ այլ տիպի միութիւններ, «ընկերութիւն»ներ։
Եւրոպական Ազդեցութիւնը
Եւրոպական մանաւանդ Ֆրանսական քաղաքակրթութիւնը, կենցաղը, ճաշակը, արուեստը, գրականութիւնը եւ ընդհանուր առմամբ՝ մշակոյթը իրենց ազդեցութիւնը ձգած էր Օսմանեան կայսրութեան կրթեալ ու առաջատար դասակարգին վրայ: Այս ազդեցութիւնը կրող հայ երիտասարդները կը փորձէին հայ զանգուածներուն ալ այս նորութիւններուն ծանօթացնել: Անոնք կը փորձէին ժողովուրդին մէջ լուսաւորութիւն տարածել այսինքն՝ տգիտութեան դէմ պայքարիլ: Կը փորձէին հայուն մէջ արթնցնել ձգտումը ազատութեան, արդարութեան եւ հաւասարարութեան: Եւրոպական ազդեցութիւնը իր դերը ունեցաւ Կովկասի մէջ եւս, Ռուսական տիրապետութեան շրջանին: Ռուսիա Կովկաս բերած էր յառաջադէմ մշակոյթ եւ քաղաքակրթութիւն եւ այդ ճամբով՝ եւրոպական ազդեցութիւն:
Հայկական Տպարան՝ 1512
Կիւթեմպերկի գիւտէն հազիւ 50 տարի ետք, 1512–ին, Վենետիկէն՝ Պոլիս, Զմիւռնիա, Էջմիածին եւ Հնդկաստան, կը տարածուէր հայկական տպագրութիւնը. կը ձուլուէին հայերէն տպագրական տառեր, մամուլ-մեքենան կը սկսէր դառնալ։ Ուրեմն, անիկա 1750-1800–ին բաւական զարգացած էր, բայց մնալով առաւելաբար արտասահմանի մէջ։ Պատմական Հայաստանի առաջին տպարանը պիտի սկսէր գործել 1854–ին։
Ուրեմն, երբ մարզ առ մարզ կը քննենք 1850–ին թափ առած մեր ազգային-մշակութային Զարթօնքը, չենք կրնար անտեսել շարժման նախապատմութիւնը, այսինքն՝ նախորդ հարիւրամեակի խմորումները։
Դպրոցական Ցանց
Լուսաւորութիւնը պէտք է տարածուէր նախ վարժարաններու միջոցով։ Անգրագէտ հայ մարդը նախ պէտք է կարդալ սորվէր, որպէսզի կարենար հաղորդակից դառնալ Զարթօնքի գաղափարներուն ու ձգտէր հասնելու այդ գաղափարներուն իրագործման։ Հայ մտաւորականներն ու յառաջադէմ հոգեւորականները իրենց ուսերուն առին ամէնուրեք դպրոցներ հիմնելու գործը։ 1840-1850 թուականներուն աստիճանաբար հաստատուեցաւ կրթական օճախներու ցանցը։ Սովորաբար, իւրաքանչիւր վարժարան ունէր նաեւ իր փոքր տպարանը, ուր դասագիրք եւ գեղարուեստական գործեր կը տպագրուէին։
Կովկասի Դպրոցները
Առաջին վարժարանները Թիֆլիսի մէջ բացուեցան 1802-ին եւ 1816-ին, ցարական կառավարութեան միջոցով։ Հայերը դպրոցներ ունէին նաեւ Աստրախանի մէջ, հիմնուած 1810-ին, Նոր Նախիջեւանի մէջ՝ 1811-ին, Էջմիածնի Ժառանգաւորացը՝ Ներսէս Աշտարակեցի Կաթողիկոսի կողմէ՝ 1813-ին եւ Թիֆլիսի Ներսիսեան Ճեմարանը 1823-ին։ 1880-ական թուականներուն, Ռուսական կայսրութեան տարածքին գոյութիւն ունէին հայկական շուրջ 330 կրթական հաստատութիւններ։ Այդ վարժարաններու շրջանաւարտներէն ոմանք իրենց ուսումը շարունակեցին Մոսկուայի, Դորպատի, Հայտելպերկի եւ Պերլինի համալսարաններուն մէջ։
Վարժարանները Օսմանեան Կայսրութեան Մէջ
1775-էն սկսեալ Զմիւռնիոյ (Իզմիր) մէջ կը գործէր Մեսրոպեան Վարժարանը, որ 1830-40-ական թուականներուն դարձաւ Զմիւռնիոյ հայ մտքի կեդրոնը։ 1840-ին նոյն քաղաքին մէջ բացուեցաւ նաեւ Հռիփսիմեան Աղջկանց Դպրատունը՝ իբրեւ հայուհիներու առաջին վարժարան։ 1790-ական թուականներէն սկսեալ Պոլսոյ մէջ կը գործէին թաղային դպրոցները։ 1838-ին կը հիմնուէր Սկիւտարի Ճեմարանը, որ պոլսահայ երիտասարդ մտաւորականութեան պատրաստութեան եւ անոր մտաւորական զարգացման կարեւոր մէկ կեդրոնը դարձաւ։ Բուն Արեւմտահայաստանի մէջ աւելի ուշ հիմնուեցան կրթական արդիական հաստատութիւնները, ինչպէս՝ Խրիմեան Հայրիկի հիմնած Վարագայ Ժառանգաւորացը՝ 1858-ին, եւ Մշոյ Սուրբ Կարապետի Ժառանգաւորաց ուսումնարանը՝ 1863-ին։
Այլ Վարժարաններ
Հայ մտաւորական սերունդներ պատրաստելու մէջ, Կովկասի եւ Օսմանեան կայսրութեան սահմաններէն դուրս, կարեւոր դեր ունեցան Մոսկուայի Լազարեան Ճեմարանը. 1815-ին հիմնուած, Հնդկաստանի Մարդասիրական Ճեմարանը՝ 1821-ին, եւ Սուրբ Սանդուխտ աղջկանց վարժարանը՝ 1846-ին հիմնուած, ինչպէս նաեւ Մխիթարեաններու Փատուայի Սամուէլ Մուրատեան վարժարանը, հիմնուած 1834-ին, եւ Վենետիկի Մուրատ Ռափայէլեան վարժարանը 1836-ին հիմնուած։ Վարժարաններու շուրջ ստեղծուած էր ազգային հզօր ոգի, որ երիտասարդութիւնը կը մղէր դէպի գործ, դէպի ազգային ազատագրական պայքար։
Լեզու, Գրականութիւն, Պատմութիւն, Հրատարակութիւններ
Դարերու ընթացքին հայոց գրական լեզուն՝ Գրաբարը տեղի տուած էր խօսակցական բարբառներուն առջեւ։ Ժողովուրդին համար Գրաբարը անհասկանալի եւ օտար էր այլեւս։ Գրաբարը կը գործածուէր միայն եկեղեցական ծէսերու եւ պաշտօնական գրութիւններու մէջ։ Գրաբարով կը ստեղծագործէին ուսեալ մտաւորականները։ Լուսաւորութիւն տարածելու համար Գրաբարը միջոց չէր կրնար ըլլալ։ Ուրեմն, միաժամանակ թէ՝ կովկասահայ եւ թէ արեւմտահայ մտաւորականութիւնը սկսաւ մշակել խօսակցական լեզուն՝ զայն գրական լեզուի մակարդակաին բարձրացնելու համար։ Արեւելահայերէնին համար հիմք ծառայեց Արարատեան բարբառը, իսկ արեւմտահայերէնին համար՝ Պոլսոյ բարբառը։ Մտաւորականութեան նպատակն էր իր ձայնը ժողովուրդին լսելի դարձնել։ Ուրեմն, միակ միջոցը անոր հասկնալի լեզուով խօսիլն էր։
Երկու հսկայ կայսրութիւններու միջեւ հայութեան բաժնուած ըլլալը եւ միջավայրի ու ազդեցութիւններու տարբերութիւնները արգելք եղան ազգային միասնական մտածողութեան ձեւաւորման, հարցերու, միասնական լուծում գտնելու հնարաւորութեան եւ նոյնիսկ, ինչպէս պիտի տեսնենք, միացեալ հայրենիք ստեղծելու գաղափարին զարգացման։ Արեւելահայ եւ արեւմտահայ լեզուներուն, մշակոյթի, եւ մտածելակերպի տարբերութիւնները ու տեղայնականութեան զգացումը աւելի շշտուեցան Խորհրդային Հայաստանի եւ Սփիւռքի յարաբերութիւններուն մէջ։ Հայաստանի անկախութեամբ (1991) եւ հայութեան երկու հատուածներուն միջեւ բարձրացած արուեստական պատնէշին վերացումով, Հայ ժողովուրդը հասաւ նոր զարթօնքի մը հանգրուանը։ Այդ նոր զարթօնքին գաղափարախօսութիւնը ներշնչում կ՚առնէ մէկ կողմէ՝ համամարդկային գաղափարներու՝ մարդ անհատի իրաւունքներուն եւ ազգութիւններու ազատութեան եւ ինքնորոշման իրաւունքներուն, իսկ միւս կողմէ՝ ազգային միասնականութեան ու հայ ժողովուրդի գերագոյն նպատակներուն՝ հողահաւաքի եւ հայահաւաքի առաջադրանքներէն։
Ա. 1750 թուականէն մինչեւ 1850 թուական՝ լեզուական, գրական, պատմագիտական եւ տպագրական մարզերուն մէջ, յատուկ կարեւորութիւն ունեցած են Մխիթար Սեբաստացիի 1717–ին հիմնած վանքն ու միաբանութիւնը՝ Վենետիկ, Ս.Ղազար կղզիին վրայ։
Մխիթարեաններ եւ Ս․ Ղազարի Վանքը
1717-ին Վենետիկի Ս. Ղազար կղզիին մէջ Մխիթար Սեբաստացիին կողմէ հիմնուած կաթողիկէ միաբանութիւնը մեծ դեր ունեցաւ Հայոց Զարթօնքին մէջ: Եւրոպական ազատ միջավայրի մէջ աշխատող եւ ժամանակի գիտական ու փիլիսոփայական ուղղութիւններուն ու մեթոտներուն քաջատեղեակ միաբանները գրին առին Հայոց Պատմութիւնը եւ Պարսկական Հայաստանի աշխարհագրութիւնը, կազմեցին հայոց լեզուի ու քերականութեան դասագիրքեր ու բառարաններ: Անցեալի արժէքները վեր հանելով, անոնք փորձեցին հայ մարդուն գիտակցութիւնը եւ հպարտութիւն ներշնչել: Մխիթարեան միաբանութիւնը դարձաւ կրթութեան կարեւոր օճախ եւ հայագիտական նիւթերու ուսումնասիրութեան կեդրոն: Վիեննայի մէջ 1807-ին հիմնուած անոնց մասնաճիւղին ալ նոյն ներդրումը ունեցաւ Հայ մշակոյթին զարգացման մէջ:
Վենետիկի Ս. Ղազար վանքին մէջ, Մխիթարեան վարդապետներ հաւաքած են հայ հին գրականութեան ձեռագիր գործերը։
1602 թուական
1602 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու երկրորդ տարին է։
Զարթօնքի շարժում
Մխիթարեաններ եւ Ս․ Ղազարի Վանքը
Շնորհիւ բառամթերքի ու քերականութեան ուսումնասիրութեան, անոնք վերականգնած են դասական հայերէնը՝ գրաբարը, որ ա՛լ միայն եկեղեցիի մէջ կը գործածուէր, անոր քերականութենէն կազմուած են ծաւալուն բառարաններ։ Եւրոպական գրագէտներէ գործեր թարգմանած են՝ գրաբարի, յետոյ նաեւ՝ աշխարհաբարի, սկսած՝ հին յոյն եւ լատին դասականներէն։
1602 թուական
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1602 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1602 մահեր
Զարթօնքի շարժում
Մխիթարեաններ եւ Ս․ Ղազարի Վանքը
Այս գործերը մեծ մասամբ մեր օրերուն ա՛լ չեն կարդացուիր, բայց կը կազմեն հայ նոր գրականութեան «Դասական շրջանը»։
1602 թուական
Մահեր
Ստորոգութիւն:1602
Զարթօնքի շարժում
Մխիթարեաններ եւ Ս․ Ղազարի Վանքը
Բ. Կանուխէն, 1750–ականներէն, մշակութային լուրջ խմորումներ ունեցած են նաեւ հայութեան արեւելեան գօտիները։
Հնդկահայ գաղութը, որ կ՛ապրէր ընկերա-մշակութային աւելի զարգացած պայմաններու մէջ, կատարած էր թարգմանութիւններ՝ արեւմտեան նոր, յառաջդիմական գրագետներու գործերէն. արտադրուած էր ինքնագիր գործեր, եւ նոյնիսկ՝ ազգային ազատագրութեան հարց դնող քաղաքական երկեր։
-Անդրկովկասի մէջ, նոյն տարիներուն, առանձին երեւոյթ կազմած եր Սայաթ-Նովան՝ իր բանաստեղծական գործով։ Սայաթ Նովան գագաթն է գուսան-աշուղներու բազմադարեան աւանդութեան մը, որ կու գայ մեր ամենահին պատմութենէն։
-Սկսած էր կազմաւորուիլ նաեւ Ռուսիոյ մեծ կեդրոններու հայ մտակաւորականութիւնը. բառարաններ գրուած էին, հայոց պատմութեան գործեր հեղինակուած՝ հայերէն եւ ռուսերէն։
Գ. Եւրոպայի մէջ սկսած էին զարգանալ հայագիտական ուսմունքները. երեւցած էին առաջին օտարազգի հայագէտները։
Լատիներէնի, իտալերէնի, ֆրանսերէնի թարգմանուած էին հայ դասական հեղինակներ Խորենացի, Շնորհալի, Եղիշէ...։