cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Կրզէն
Պատմութիւն
19-րդ դարուն լեզկիներու յաճախ կրկնուող արշաւանքներուն հետեւանքով Կրզէն հարուստ ու բարեշէն բնակավայրէ վերածուած է սակաւամարդ ու աղքատիկ գիւղակի։
Կրզէնի համար առանձնապէս կորստաբեր էր Պուլղատարի գլխաւորած հրոսակախումբի անակնկալ յարձակումը (Շամիլի օրերուն՝ 1797-1871) եկեղեցական տօնակատարութեան պահուն։ Սպանդն ու աւարառութիւնը ուղեկցած էին գերեվարութեամբ։ Տեղահանուածներու մնացորդները սփռուած են Հայաստանի ու Վրաստանի զանազան վայրերը, հաստատուած Գանձակ, հիմնած Գանձակի Սարով եւ Արէշի Խանդակ գիւղերը։
Կրզէնի վերաբերեալ մատենագրական տեղեկութիւններ յայտնի չեն։ Գիւղի պատմութեան՝ հնարաւորինս ամբողջական ուսումնասիրութեան առումով առանձնակի կարեւորութիւն եւ արժէք ունին գերեզմանոցին մէջ պահպանուած տապանագիրերը։
Կրզէն գիւղի տարածքին պահպանուած են գիւղատեղիի, գերեզմանոցի եւ հիմնաւէր եկեղեցւոյ մնացորդներ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Նեքրոթիքի, Քալիմնոս
Նեքրոթիքի (յուն․՝Νεκροθήκη Καλύμνου), հարաւային Էգէականի ժայռակղզիակ, Տոտեքանիսա։ Փլաթի կղզիակին դէպի հիւսիս շարունակութիւնն է։
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Նեքրոթիքի Փսերիմոսի ժայռակղզիակն է եւ կը պատկանի Քալիմնոսի քաղաքապետութեան։ Տարածութիւնն է 0,01 քլ․²։ Փլաթի կղզիակին դէպի հիւսիս շարունակութիւնն է եւ կը գտնուի անոր Քորաքա հրուանդանի արեւմտեան կողմը։
Դէպի լոյս
«Դէպի լոյս», գրական-քաղաքական ամսաթերթ (սկիզբը՝ շաբաթաթերթ)։ Հրատարակուած է 1950-1953 թուականներուն, Սթամպուլի մէջ։ Խմբագիրներ՝ Ռ․ Մաշոյեան, Մ․ Կոպէլեան։ Տպագրած եւ գրախօսած է սթամպուլահայ բանաստեղծներուն ու արձակագիրներուն, ծանօթացուցած սփիւռքի գրողներուն։ Լայն տեղ յատկացուցած է սփիւռքի արուեստագէտներուն, լուսաբանած մշակութային ընկերութիւններու աշխատանքը, տպագրած լուրեր Խորհրդային Հայաստանի մշակութային եւ գիտական առաջընթացի մասին։
«Դէպի լոյս»-ի հրատարակիչները լոյս ընծայած են նաեւ «Դէպի լոյս» գրական մատենաշար (4 գիրք)։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ հայկական պարբերականներ
Փլաթի, Քալիմնոս
Փլաթի (յուն․՝Πλάτη), հարաւային Էգէականի կղզիակ, Տոտեքանիսա։ Կը գտնուի Քալիմնոսի հարաւ-արեւելքը եւ Փսերիմոսին արեւմուտքը։
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Փլաթի կը գտնուի Քալիմնոսի հարաւ-արեւելքը եւ Փսերիմոսին արեւմուտքը։ Տարածութիւնն է 0,726 քլ․²։ Ըստ 2011-ի մարդահամարին, կը հաշուէ 2 բնակիչ։ Կը պատկանի Քալիմնոսի քաղաքապետութեան։ Ունի գեղեցիկ, զուլալ ջուրերով, ողալու յարմար փոքր ծովափներ, ուր այցելուները կը հասնին նաւակներով Փսերիմոս կղզիէն։
Կղզիակին հիւսիսի ծայրամասէն դէպի Նեքրոթիքի ժայռակղզիակը ջուրերուն յատակը կը գտնուին ընկղմած Բ․ Համաշխարհային Պատերազմէն գերմանական երկու նաւեր։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիակներ Ստորոգութիւն:Կղզիակներ
Վարդգէս Սուրէնեանց
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Վրաստանի Ախալցխա քաղաքիը: Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ եւ ապա ուսումը շարունակած Լազարեան ճեմարանին մէջ:
Աւարտելէ ետք ուսումը հետեւած է Մոսկուայի մէջ մեծ հեղինակութիւն ունեցող գեղանկարչութեան, քանդակագործութեան եւ ճարտարապետութեան ուսումնարանի ճարտարապետութեան բաժնի դասընթացքներուն:
Սուրէնեանց իր նկարչական ուսումը կատարելագործած է Միւնիխի Կայսերական ակադեմիայէն ներս: Ժամանակակիցներու համաձայն, ան տիրապետած է բազմաթիւ լեզուներու, ինչ որ առիթ տուած է արուեստագէտին աւելիով ուսումնասիրելու օտար մշակոյթներն ու արուեստները. ան տիրապետած է պարսկերէն, ռուսերէն, գերմաներէն, իտալերէն եւ այլ լեզուներու։
Գործերը
Նկարչութեան կողքին Սուրէնեանց զբաղած է նաեւ գիրքի ձեւաւորման աշխատանքով, ճարտարապետութեամբ, քանդակագործութեամբ, թատերական նկարչութեամբ, թարգմանութեամբ ու բեմայարդարմամբ եւ որմանկարչութեամբ. Սուրէնեանցի կը պատկանին Ղրիմի հայկական եկեղեցիներէն մէկուն պատերուն գծագրուած որմանկարները :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ ըստ ազգութեան Ստորոգութիւն:Արուեստ
Ներա, Քալիմնոս
Ներա (յուն․՝Νερά Καλύμνου), հարաւային Էգէականի անբնակ կղզիակ, Տոտեքանիսա։ Կը գտնուի Քալիմնոսի հարաւը։
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Ներա կղզիակը կը գտնուի Քալիմնոսի հարաւը։ Տարածութիւնն է 0,456 քլ․²։ Կը պատկանի Քալիմնոսի քաղաքապետութեան։ Այցելուները հոն կը հասնին նաւակներով կամ առագաստանաւերով։
Բնապահպանում
Ներա յայտարարուած է NATURA 2000 Բնապահպանման շրջան․ բազէ (Falco eleonorae տեսակ), բազէ «Փեթրիթրս» (Falco peregrinus տեսակ) եւ Էգէականի ճայ (αιγαιόγλαρος)   թռչուններուն համար։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիակներ Ստորոգութիւն:Կղզիակներ
Դիլիջան (թերթ)
«Դիլիջան», երկօրեայ թերթ Խորհրդային Հայաստանի մէջ, ՀԿԿ Դիլիջանի քաղաքային կոմիտէի եւ աշխատաւորներու դէպուտատներու քաղաքային սովետի օրգանը։ Առաջին անգամ լոյս տեսած է 1958 թուականէն (ընդհատուած է 1963-1964 թուականներուն), Դիլիջանի մէջ։
Լուսաբանած է կուսակցական կազմակերպութիւններու, արդիւնաբերական ձեռնարկութիւններու, շինարարութեան, քաղաքային տնտեսութեան աշխատանքները, առանձին ուշադրութիւն նուիրած առողջարանային քաղաքի կեանքին, շրջանի բնութեան եւ պատմական ու հնագիտական յուշարձաններու պահպանութեան։ Պատմած է Մայիսեան ապստամբութեան եւ Երկրորդ աշխարհամարտի գերմանա-սովետական առաջնագիծի դիլիջանցիներու մասնակցութեան, «ԽՍՀՄ ժողւուրդներու բարեկամութեան», քաղաքի անուանի մարդոց մասին։
Մշտական տեղ յատկացուցած է մշակութային, կրթական ու մարզական կեանքին, հաղորդած գիտութեան ու տեխնիկայի, բժշկութեան նորոյթներ։
Սողոմոնեան Կղզիներ
Սողոմոնեան Կղզիներ․ (անգլ․՝Solomon Islands), Հարաւային Խաղաղական Ովկիանոսին Սողոմոնի ծովին մէջ գտնուող պետութիւն որ կը բաղկանայ 922 կղզիներէ։ Տարածութեամբ Խաղաղական Ովկիանոսին 2-րդ կղզի-պետութիւն է։ Մայրաքաղաքն է Հոնիարա։
Դիլիջան (թերթ)
Յաջորդած է «Ստալինեան արշաւ» (1934-1951) շրջանային թերթին։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Սողոմոնեան Կղզիներ
Բնակչութիւն
Բնակչութիւնը կը բնակի կղզիներուն 1/3-ին մէջ՝ 347 կղզիներ։ Սակայն անոր մեծ մասը հաւաքուած է մեծագոյն 6 կղզիներուն մէջ․ Կուանտալքանալ, Նոր Ճորճիա, Մալեթա, Մաքիրա, Չոյսել եւ Սանթա Իզապել։
Կղզիներ
Աշխարհագրականօրէն կղզիները երկու մասի կը բաժնուին․ անոնք որոնք հրաբխային եւ լեռնային են, ու անոնց որոնք բստային եւ տաբարակ են։ Ամենաբարձր մասը կը գտնուի Կուանտալքանալ կղզիին վրայ՝ հրաբխային Փոփոմանաչէու լեռը (2311 մեթր)։
Ռենել կղզին որ կը գտնուի կղզեխումբին հարաւային մասին, աշխարհի ամենաբարձր բստային կղզին է եւ 1998-ին յայտարարուած է Եունեսքոյի Համաշխարհային Ժառանգութեան յուշարձան։ Հոն կը գտնուի նաեւ իր տիպի մեծագոյն ծովալիճը՝ Թենակօ, 155 քլ² տարածութեամբ եւ կը պատսպարէ բուսական եւ կենդանական աշխարհի բնիկ տեսակներ։
Վարչակարգ
Սողոմոնեան կղզիներուն վարչակարգը թագակիր հանրապետութիւն է, Ազգերու Հասարակապետութեան ծիրէն ներս։ Պետութեան ղեկավարն է Միացեալ Թագաւորութեան Չարլս Գ․ թագաւորը։ Զայն կը ներկայացնէ Ընդհանուր Կառավարիչը։
Պետութիւնը բաժնուած է 10 նահանգներու (9+1՝ մայրաքաղաքը)։ Անոնք կը կառավարուին գաւառական ժողովներէն ընտրուած մարմիններուն կողմէն, իսկ մայրաքաղաք Հոնիարա կը կառավարուի քաղաքապետական խորհուրդին կողմէն։
Պատմական ակնարկ
Սողոմոնեան Կղզիները բնակուած են Սառնեղէն Շրջանէն։ Իսկ անոր վերջաւորութեան՝ Ք․Ա․ 4-րդ հազարամեակին, ջուրին մակարդակին բարձրացումով նախապէս կղզիներու ամբողջութիւնը կը բաժնուի բազմաթիւ կղզիներու` մինչեւ այսօր գոյ վիճակին։ Առաջին անգամ եւրոպացիներ Սողոմոնեան կղզիները կ՛այցելեն 1568-ին (սպանացի նաւավար Ալվարօ տէ Մենտանիա տէ Նէյրա)։ 1595ին կղզեխումբը Սպանիոյ գաղթօճախ կը դառնայ։ 1788-ին անգլիացի եւ ֆրանսացի նաւավարներ կղզիները կը հասնին։ 1840-1860 թուականներուն, Սողոմոնեան կղզիներուն բնակիչները մերթ ընդ մերթ կը զինուորագրուէին կամ ալ կ՛առեւնագուէին որպէս բանուոր Աւստրալիոյ, Ֆիճիի եւ Սամոայի գաղթօճախներուն համար․ ծանօթ որպէս «Blackbirding գործարկութիւն»։ 1850-ին անկլիքան եկեղեցուոյ քարոզիչ-միսիոնարներ կղզիները կը հասնին։ 1886-ին կղզիերը կ՛իյնան գերմանացիներուն լուծին տակ։ Մարտ 1893-ին, քարոզիչներուն ճնշումին տակ, Միացեալ Թագաւորութիւնը կը տիրանայ կղզեխումբին հարաւային կղզիներուն, իսկ 1899-ին Գերմանիան հիւսիսային Սողոմոնեան կղզիները Միացեալ Թագաւորութեան կը զիջէ։ Բնիկները տեղ տեղ կ՛ըմբոստանան գաղթաբնակներուն դէմ եւ Մեծն Բրիտանիոյ Թագաւորական ծովուժը անոնց դէմ պատժական արշաւանքներու կը ձեռնարկէ եւ պատճառ կը դառնայ բազմաթիւ սպաննութիւններու։
Բ․ Համաշխարհային պատերազմին ընթացքին (1942 եւ 1943) Սողոմոնեան կղզիները Ճափոնի եւ Դաշնակիցներու միջեւ կռիւներու թատերաբեմ կը դառնան։
7 Յուլիս 1978-ին Սողոմոնեան Կղզիները կ՛անկախանան Միացեալ Թագաւորութենէն։ 1999-ին ծագած եւ մինչեւ 2004 տեւող ազգամիջեան պատերազմը երկրին մեծ վնասներ կը հասցնէ․ 100 մարդ կը սպաննուի եւ 20 000 կը դառնան ներքին գաղթականներ։ 29 Ապրիլ 2009-ին կը կազմուի «Խաղաղութեան եւ Համերաշխութեան Յանձնախումբ»ը (Solomon Islands Truth and Reconciliation Commission (TRC)), որպէսզի պետութիւնը վերագտնէ իր խաղաղութիւնը։ Այս ուղղութեամբ մեծ դերակատութիւն բերած է Նոպէլեան Խաղաղութեան մրցանակիր Տեզմոնթ Թութու։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հարաւային Խաղաղական Ովկիանոս Ստորոգութիւն:Խաղաղական Ովկիանոս Ստորոգութիւն:Խաղաղական Ովկիանոսի երկիրներ Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզի-պետութիւններ
Դիտակ (ամսագիր)
Դիտակ, հանրամատչելի ամսագիր։ Լոյս կը տեսնէ Մայիս 1996-էն, 2000-ի Մայիսէն՝ երկամսեայ։ Սեփականատէր եւ գլխաւոր խմբագիր՝ Սեմ Բագուսլեան։ Գործադիր տնօրէն՝ Աւետիս Չափարեան։
Աշխատակցած են Մարտիրոս Գաշաքճեանը, Վարուժան Թենպէլեանը, Սալբի Ճուլֆայեանը, Լենա Գարայեան-Բագուպրսնր, Սոնիա Նիկոլրսնը, Պետրոս Անպդեանը, Վաչէ Վասիեանը, Մկրտիչ Պուրոուքեանը, Յակոբ Պեքեարեանը, Վարդան Զորենցը եւ ուրիշներ։ Լոյս կ՚ընծայէ Հայաստանէն եւ սփիւռքահայ տարբեր համայնքներէն ազգային, հասարակական, տնտեսական, մարզական, մշակութային եւ այլ լուրեր ու յօդուածներ, գեղարուեստական ստեղծագործութիւններ։
Սաֆոնիտի, Քալիմնոս
Սաֆոնիտի (յուն․՝Սաֆոնիտի կամ Այոս Նիքոլաոս), հարաւային Էգէականի ժայռակղզիակ, Տոտեքանիսա։ Կը գտնուի Քալիմնոսի հարաւ-արեւմուտքը։
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Սաֆոնիտի ժայռակղզիակը կը գտնուի Քալիմնոսի հարաւ-արեւմուտք, Ներա կղզիակին մօտ։ Տարածութիւնն է 0,155 քլ․²։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական ժայռակղզիակներ Ստորոգութիւն:Ժայռաղզիակներ
Փիթա, Քալիմնոս
Փիթա (յուն․՝Πίττα), հարաւային Էգէականի անբնակ ժայռակղզիակ, Տոտեքանիսա։ Կը գտնուի Քալիմնոսի հիւսիս եւ հիւսիս-արեւելքը։
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Փիթա ժայռակղզիակը կը գտնուի Քալիմնոսի հիւսիս եւ հիւսիս-արեւելքը (9 քլ․ հեռու), Քալոլիմնոսին հիւսիսը։ Տարածութիւնն է 0,024 քլ․²։ Կը պատկանի Քալիմնոսի քաղաքապետութեան։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիակներ Ստորոգութիւն:Կղզիակներ
Կանաչ Ժամ (եկեղեցի)
Կանաչ Ժամ կամ Ս․ Յովհաննէս Մկրտիչ եկեղեցի, հայկական եկեղեցի։ Շուշիի յուշարձաններուն մէջ առանձնակի հետաքրութիւն կը ներկայացնէ Վերին թաղի այս եկեղեցին: Նախնական կառոյցը եղած է փայտաշէն, ներկայ եկեղեցին եւ զանգակատունը կառուցուած են 1847 թուականին, իբրեւ ամբողջական մէկ համալիր :
Պատմութիւն
Կանաչ Ժամ (կանաչ եկեղեցի) կոչուած է այն պատճառով, որ ժամանակին եկեղեցւոյ գմբեթը եղած է կանաչ: Եկեղեցւոյ զանգակատան մուտքի վերնամասը առկայ է կառուցման տարեթիւին մասին արձանագրութիւն. "«Բաբայեան Ստեփանոս Յովհաննէս: Վախճանած Մկրտիչ եղբօր յիշատակին, 1847» :"1960-ականներու կէսերուն Պաքուին մէջ որոշուած է քшնդել քաղաքի հայկական մասը՝ ատրպէյճանցի վերաբնակիչներուն համար «բնակելի տարածք»ը ընդլայնելու եւ  Շուշիի հայկական հետքերը վերшցնելnւ համար: Այդ ընթացքին քшնդուած են հայկական երեք՝ եւ պահպանուած ռուսական մէկ եկեղեցիները, nչնչшցուած քանի մը հայկական գերեզմшնшտուներ՝ գեղեցիկ խաչքարերով եւ յnւշшրձшններով:
«Կանաչ ժամ» եկեղեցին, որ Ֆուատ Ախունտով անհիմն համարած է «ռուս  ուղղափառներ»ու, վերածուած է պատկերասրահի:
Յովհաննէս Մկրտիչ եկեղեցւոյ նախապատմութիւնը
Պահպանուած է վկայութիւն, համաձայն որուն, 1840-ի իշխանութիւններու յատուկ կարգադրութեամբ, ապագայ Վերին Թաղ տեղափոխուած են Ներքին Թաղի իսլամական միջավայրին մէջ ապրող բոլոր հայերը՝ 56 ընտանիք, որոնք Ներքին Թաղին մէջ ունեցած են քարաշէն, փայտեայ ծածկով Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին, բան մը, որ կը խօսի թաղամասին մէջ հայերու ծանրակշիռ թուակազմին մասին: Թաղ տեղափոխուելէ ետք, նոր վայրին մէջ կառուցուած է փայտաշէն մատուռ, որ պահպանուած է մինչեւ 1848, երբ անոր տեղը կառուցուած է Ս. Յովհաննէս Մկրտիչ քարաշէն եկեղեցին:
Երկար ժամանակ այդ եկեղեցին կը կոչուէր Վերին Թաղի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցի :
Պուրունտի
Աֆրիկայ Հանրապետութեան փոքրատարածք  կեդրոնն է ։  Ան ունի ընդհանուր սահմաններ Ռուանտայի, Կոնգոյի Տեմոկրատական Հանրապետութեան եւ Թանզանիայի հետ։ Տարածքի մեծ մասը բլուրներով պատված սարահարթ է, որ  արեւմուտքին կը ձգէ 2000–2600 մեթր բարձրութեամբ լեռնաշղթան։
Կլիմա
Կլիման մերձհասարակածային է։ Խոշոր գետերն են Ռուվուվուն, Ականյարուն, Մալագարասին։
Բնակչութիւն
Բնակչութեան հիմնական մասը կը կազմէ Պուրունդի ժողովուրդը (հուտու՝ 85%, տուտսի՝ 14%), կան նաեւ բատվա պիգմէյներ, սուախիլներ, հնդիկներ եւ այլն։
Տնտեսութիւն
Պուրունդին տնտեսապէս թոյլ զարգացած երկիր է։ Տնտեսութեան հիմքը գիւղատնտեսութիւնն է։ Գլխաւոր մշակաբոյսը սուրճն է (արաբիկա տեսակը)։ Մշակոյթ են նաեւ բամպակենի, թէյ, եգիպտացորեն, սորգո, յոդատու արմավենի, գետնանուշ, ծխախոտ եւլն.։ Զարգացած է արդիւնաբերութեան վերամշակման (գլխաւորապէս գիւղատնտեսական հումքի) ճիւղը։ Տանգանիկա լիճին կը զբաղին ձկնորսութեամբ։
Դիտակ (թերթ, Թիֆլիս)
«Դիտակ», շաբաթաթերթ։ Հրատարակուած է 1906-ին Թիֆլիսի մէջ։ Շաբաթաթերթի խմբագիր-հրատարակիչը եղած է Հ․ Տէր-Աստուածատրեանցը։ Դիտակ շաբաթաթերթին մէջ տպագրուած են բանասիրական, բանախօսական եւ քնադատական յօդուածներ, պատմուածքներ ու բանաստեղծութիւններ, լուսաբանած մանկավարժական հարցեր։ Թերթին մէջ անդրադարձած են նաեւ Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքական վիճակին, հայ ազատագրական շարժման եւ հայկական հարցին, Կովկասի հայկական դպրոցներուն, քննադատած կրթական հաստատութիւններուն մէջ դասաւանդման հին մեթոդները։ Տպագրած է գերմանացի հայագէտ Արթուր Լայստի՝ հայ գրականութեան նոր շրջանին նուիրուած «Հայկական բելետրիստիկա» ուսումնասիրութիւնը։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Վրաստանի պարբերականներ
Փինտոս
Փինտոս, (յուն․՝ Πίνδος)․ Յունաստանի մեծագոյն լեռնաշղթան է։ Շարունակութիւնն է Իլիրեան (Սքարտոս) եւ Տալմաթեան (Տինարիտես) լեռնաշղթաներուն։ Արեւմտեան Յունաստանին գրեթէ ամբողջ տարածքը կը գրաւէ։ Բարձրագոյն գագաթն է Սմոլիքաս (2637մ․)։
Անուանում
Պատմութեան մէջ Փինտոս անունին կը վերագրուի անոր լեռնային գօտին․ Իփիրոսը կը զատէ Մակեդոնիոյ եւ Թեսալիա շրջաններէն։
Տեղեկութիւններ
Փինտոս կը բաղկանայ գետեւեալ գլխաւոր լեռներէն․-
Փինտոս լենռնազանգուածին նաեւ կը պատկանին Յունաստանի մայրցամաքին հարաւային լեռները՝ Վարտուսա, Կիոնա, Փարնասոս եւ Իթի։
Հիւսիսային Փինտոս
Փինտոսի ազգային պուրակը (կամ Վալիա Քալտա)։
Հարաւային Փինտոս
Փինտոս լեռնաշղթային հիւսիսային մասը կը գրաւէ ամբողջ Ղրեվենոն նահանգը եւ Իոանինոն նահանգէն մաս մը։ Անոր մեծ մասը ընդգրկուած է Հիւսիսային Փինտոսի Ազգային Պուրակին մէջ։
Հիւսիսային Փինտոսի մէջ կը գտնուին երկու ազգային պուրակներ․ Վիքոս-Աո՛ոս ազգային պուրակը եւ Վալիա Քալտա շրջանին մէջ Փինտոսի ազգային պուրակը (կամ Վալիա Քալտա)։
Փինտոս լեռնաշղթային հարաւային մասը կը գրաւէ ամբողջ Թրիքալա նահանգը եւ Իոաննինա նահանգէն մաս մը։ Արեւելքէն կը յանգի Թեսալիայի հարթավայրին, իսկ հարաւին կը հանդիպի Աղրաֆա լեռնաշղթային։
Բարձրագոյն գագաթներն են՝
Հարաւային Փինտոսէն կը բխին Ախելո՛ոս եւ Փինիոս գետերը։
Բնապահպանում
Փինտոս իր հարուստ բուսականութեամբ եւ առատ ջուրերուն, Եւրոպայի եւ Յունաստանի կենդանիներու հազուագիւտ տեսակներու կենսավայր դարձած է, ինչպէս օրինակ՝ սրճագոյն արջին, գայլին եւ եւրոպական ջրասամոյրին։
Փինտոսի կ՛ընդգրկէ երկու ազգային պուրակներ՝ Փինտոսի ազգային պուրակը (կամ Վալիա Քալտա) եւ Վիքոս-Աո՛ոս ազգային պուրակը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի լեռներ Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի լեռներ Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լեռներ Ստորոգութիւն:Լեռներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Լեռներ
Պըլը Պուղի
Պըլը Պուղի (Պօղոս, ), հայ զուարճախօս, առակախօս ։ Վարանդայի Մելիք Շահնազարի պալատական ծաղրածուն։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Վարանդայի Շոշ գիւղը։ Իսկական անունը Պօղոս եղած է, բայց ժողովուրդի շրջանին մէջ յայտնի եղած է իբրեւ Պըլը Պուղի՝ իր սրամտութեան, զուարճախօսութեան համար («պէլ» կը նշանակէ խենթ)։
Պըլը Պուղի մեծ հեղինակութիւն  ունեցած է արցախցիներուն մօտ, եւ անոր անունը հասած էր նաեւ Վարանդայի դաւաճան տիրակալ Մելիք Շահնազարին։ Վերջինը սրամիտ Պըլը Պուղին հրաւիրած է ապրելու իր մօտ։  Զուարճախօսը համարձակօրէն քննադատած ու ծաղրած է նաեւ Մելիքին սխալ որոշումները: Ահա թէ ինչու ժողովրդական բանահիւսութեան մէջ Պըլը Պուղիի կատակները կապուած են, գլխաւորաբար, Մելիք Շահնազարին հետ։
Պըլը Պուղիի անունով բազմաթիւ նիւթեր պահպանուած են ՀՀ ԳԱԱ հնագիտութեան եւ ազգագրութեան հիմնարկին մէջ, Երեւանի Եղիշէ Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին մէջ եւ այլուր ։
Պըլը Պուղիի յուշաքարը
Յուշաքարը կը գտնուի Շոշ եւ Մխիթարաշէն գիւղերուն միջեւ տեղակայուած քարանձաւին մէջ: Այն կառուցուած է 1976 թուականին:
Հունոտի կիրճ բնապատմական արգելոցին մէջ գտնուող այս յուշաքարը վառ կը պահէ եւ սերունդէ սերունդ կը փոխանցէ Պըլը Պուղիի յիշատակը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ երգիծաբաններ Ստորոգութիւն:Արցախի պատմութիւն
Զարեհ Գալֆայեան
Զարեհ Համբարձումի Գալֆայեան (1887,Պոլիս,Օսմանեան Կայսրութիւն-1939, Փարիզ, Ֆրանսա), հայ նկարիչ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Պոլիս։ Ստացած է իր կրթութիւնը իր ծննդավայրի արուեստի դպրոցին մէջ։ Սկսած է դաս տալ Կեդրոնական Հայկական Վարժարանին մէջ։ Իր նկարները առաջին անգամ ցուցադրուած են Պոլիս։
Իր ամենակարեւոր աշխատանքներէն են.-
1922-ին Գալֆայեանը գացած է Փարիզ, ուր կ՛արձանագրուի Փարիզի գեղարուեստի դպրոցը։ Աւելի յետոյ նոր նկարներ ստեղծած է, որոնք ցուցադրուած են զանազան առիթներով։
Կեանքի վերջին տարիներուն ընդհանրապէս զբաղեցաւ մանրանկարչութեամբ։ Մեռաւ Փարիզ։
Օխտը դռնի վանք
«Օխտը դռնի» վանքը կը գտնուի Հադրութի Մոխրենէս գիւղէն 3,5քմ հիւսիս-արեւմուտք, Իւղուսէն լերան լանջին, Գտիչ բերդին մօտ, պատմական Արցախի Սիսականի Ոստան կամ Միւս Հաբանդ կոչուող գաւառին մէջ։
Վանքը կը գտնուի ծովու մակերեսէն 1451 բարձրութեան վրայ, լերան անտառապատ գագաթին, դժուարամատչելի վայրի մէջ :
Պատմական աղբիւրները համալիրին եւ այսօր կիսաւեր պահպանուած եկեղեցւոյ մասին տեղեկութիւններ չեն հաղորդեր: Աւանդութեան համաձայն, «Օխտը դռն»ի եկեղեցին կառուցած է հայրենիքի պաշտպանութեան համար զոհուած եօթ եղբայրներու քոյրը, որուն գերեզմանը վանքի բակին մէջ է, կը կոչուի «Քրոջ գերեզման» եւ յայտնի ուխտատեղի էր:
Մինչեւ արցախեան երրորդ պատերազմը եկեղեցին կիսաւեր էր: 2020 թուականի աշնան, Հադրութի շրջանը Պաքուի զօրքերուն կողմէ բռնազաւթուելէն ետք, թշնամին գետին գլորած է եկեղեցւոյ մուտքին տեղադրուած խաչքարը: Ներկայ վիճակին մասին այլ տեղեկութիւններ չկան։
Այժմ բռնազաւթուած է Պաքուի իշխանութիւններուն կողմէ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Վանքեր Ստորոգութիւն:Արցախի պատմութիւն
Դիտակ (թերթ, Իսթամպուլ)
«Դիտակ», կրօնական, ուսումնական եւ քաղաքական շաբաթաթերթ, ապա՝ երկօրեայ։ Լոյս տեսած է 1870-1874 թուականներուն, Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։ Խմբագիր՝ Ա․ Ութուճեան։ Կոստանդնուպոլսի հայ աւետարանականներու հրատարակութիւն։ Տպագրած է գրականութեան, մանկավարժութեան եւ գիտութեան նուիրուած յօդուածներ, առողջապահական տեղեկութիւններ։ Լայն տեղ յատկացուցած է կրթութեան ու դաստիարակութեան, գնահատած կնոջ դերը ընտանիքի ամրապնդման գործին մէջ, աջակցած իգական կրթական հաստատութիւններ ստեղծելու ձեռնարկումներուն։ Տպագրած է նաեւ քաղաքական, աշխարհագրական, բնագիտական եւ այլ լուրեր, արտատպած նիւթեր օտար մամուլի էջերէն, ծանօթացուցած եւրոպական երկիրներու եւ քաղաքներու պատմութեան ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ հայկական պարբերականներ
Եթերում է Երեւանը
«Եթերում է Երեւանը», խորհրդային շրջանի հայակական շաբաթաթերթ։ Հանդիսացած է ՀԽՍՀ նախարարներու խորհուրդի (մինիստրներու սուէտ) հեռուստատեսութեան եւ ռատիոհաղորդումներու պետական կոմիտէի հրատարակութիւնը։ Առաջին անգամ լոյս տեսած է 1957 թուականին, (1957-1960 թուականներուն՝ «Ռատիօ եւ հեռուստատեսութիւն», 1960-1967 թուականներուն՝ «Խօսում է Երեւանը», 1967-1969 թուականներուն՝ «Խօսում եւ ցուցադրում է Երեւանը»), Երեւանի մէջ։
Տպագրած է ռատիոյի եւ հեռուստատեսութեան ծրագրեր, ծանօթացուցած կարեւոր համարուող հաղորդումներուն։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Վլատիմիր Աբրահամեան (բանաստեղծ)
Վլատիմիր Աբրահամեան, հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, լրագրող եւ Գրողներու միութեան անդամ (1957-էն)։
Կենսագրութիւնական գիծեր
Ազրպէյճանի Լեռնային Ջագիր գիւղին մէջ: Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ եւ ապա ընդունուած է Ազրպէյճանի Վ. Լ. Լենինի անուան մանկավարժական կաճառի լեզուագրական բաժինը, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1953 թուականին:
Ուսումը աւարտելէ ետք նախ իբրեւ գրական աշխատող աշխատած Պաքուի «Կոմունիստ» հայկական օրաթերթին մէջ. ապա ստանձնած է նոյն թերթի գրականութեան եւ արուեստի բաժինի վարիչի պաշտօնը՝ մինչեւ 1981։
Ան եղած է «Գրական Ազրպէյճան» հանդէսի խմբագիրը:
Բանաստեղծութիւններ
Աբրահամեան իր բանաստեղծութեան առաջին ժողովածուն՝ «Բողբոջներ» խորագրով առաջին անգամ հրատարակած է 1959 թուականին, որուն յաջորդած են «Սարի շուշաններ», «Կարօտ եւ կանչեր», «Ես իջել եմ լեռներից», «Ուրցի բոյրը», «Եօթ ծիածան» եւ «Աստղ լուսոյ» աշխատութիւնները:
Աբրահամեանի «Ես իջել եմ լեռներից» աշխատութիւնը թարգմանաբար հրատարակուած է նաեւ ազրպէյճանի լեզուով:
Թարգմանութիւններ
Գրական ստեղծագործութեան ու մամուլի աշխատանքի կողքին Աբրահամեան զբաղած է նաեւ թարգմանական աշխատանքով. հայերէնի թարգմանած է ազերի շարք մը բանաստեղծներու եւ գրողներու աշխատութիւնները, որոնցմէ են Աշուղ Ալեսկեր, Սուլէյման Ռուստամ, Սամէտ Վուրղուն եւ այլ գրողներ :
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Հրանդ Ֆալեան
Հրանտ Ֆալեան եղած է «Նոր Էջ» գրական խմբակցութեան հիմնանդամներէն, այս խումբը 1935 թուականին հրատարակեց իր առաջին հատորը «Նոր Էջ» անունով, իբրեւ «ժողովածու Իրանահայ երիտասարդ գրողների» ։
Զապէլ Արամ Փանոսեան
Զապէլ Արամ Փանոսեան (նախկին անունը՝ Թագուհի, ամուսնական ազգանունը Փանոսեան, Zabelle Panosian, ), հայ օբերայի երգչուհի-սոբրանօ։
Կենսագրութիւն
Զապէլ Արամը ծնած է 1893 թուականին Պարտիզակ։ Հայրը՝ Տիգրան, սերած է Պարտիզակի Տ. Մեսրոպեաններու ընտանիքէն։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է տեղւոյն Շուշանեան վարժարանին մէջ։ 1907 թուականին գաղթած է ԱՄՆ-ուն։ Ամուսնացած է լուսափորագրանկարիչ, պարտիզակցի ձեռներեց Արամ Սարգիս Փանոսեանի հետ։ Աշակերտած է երգչուհի Գերթրուդ Դահենային։ 1908-1920 թուականներուն ապրած է Պրուքլինի մէջ։ Այդ տարիներուն հանդէս եկած է Պոստոնի օբերայի թատրոնին։ Կատարելագործած է Իտալիա, Ֆրանսա և Շուէտ ի մէջ։ 1917 թուականին Կոմիտասի մշակմամբ «Կռունկ» երգը ձայնագրած է Նիւ Եորքի մէջ ։ 1919 թուականին հանդէս եկած է մենահամերգներով։ Հռոմ ի մէջ յաջողութիւն ունեցած է Ջիլդայի « Ռիգոլետտօ » և Ռոզինայի « Սեւիլեան սափրիչ » դերերգերով։ Հիւրախաղերով շրջած է Անգլիա, Սպանիա, Աւստրիա, Եգիպտոս եւ Արժանթին։ Ելոյթներ ունեցած է դստեր՝ պարուհի Ատրինայի (Ատրինա Օտերօ) հետ  ։
Կը մահանայ 1986ին Նիւ Եորքի մէջ։
Եկեղեցի Հայաստանեաց
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ պարբերականներ
Պօղոս Յովնանեան
Հայր Պօղոս Վրդ․ Յովնանեան, հայ պատմաբան եւ աշխարհագրագէտ։ Անդամ Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան: Ղեւոնդ Յովնանեանի եղբայրը ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է
Իր գործերուն մէջ կարեւոր կը նկատուին՝
Ունի նաեւ անտիպ գործեր ալ։ Հայ ուսումնական իրականութեան մէջ, Հայր Յովնանեան առաջին հետեւորդը եղած է համեմատական լեզուաբանութեան ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ աշխարհագրագէտներ Ստորոգութիւն:Մխիթարեան միաբանութեան անդամներ
Սուրբ Լոյս Լեռնաշղթայ
Սուրբ Լոյս լեռնաշղթայ, կը գտնուի Բիւրակն-Մնձուրեան լեռնաշղթայի արեւմտեան հատուածին մէջ։
Սրբլուս, Սրբլիս, Սիլբիս, Սիպլուս, Սուլփուս, Տիզկին պապա եւ այլ անուններով յայտնի Սուրբ Լոյս լեռնաշղթան 2 աղեղով սկիզբ կ'առնէ Բագուտ լեռնագագաթէն եւ 80 քմ. երկարելով դէպի հարաւ՝ կը հասնի մինչեւ Մնձուր եւ Քղի գետերու խառնուրդը՝ դառնալով վերջիններուս ջրբաժանը:
Լեռնաշղթան հարուստ է մութ անտառներով, որոնց մէջէն կը հոսին սառնորակ աղբիւրներ եւ կը ծաղկեցնեն փարթամ կանաչով լանջերը: Ունի իւրայատուկ քարայրներ, որոնք միշտ գրաւուած են հայ եւ քիւրտ ուխտաւորներու ուշադրութիւնը :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Լեռնաշղթաներ
Գաբրիէլ Աւետիքեան
Հայր Գաբրիէլ Վրդ․ Աւետիքեան, հայ աստուածաբան, իմաստասէր, բանասէր, թարգմանիչ, լեզուաբան, քերական-բառարանագիր, Մխիթարեան Միաբանութեան անդամ։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պոլիս։ Փոքր հասակին տեղափոխուած է Վենետիկ, ուսած է Մխիթարեաններու վարժարանոին մէջ, ըստացած է հոգեւորականի կոչում, վարած է վարչական շարք մը պաշտօններ։ մեծ ազդեցութիւն ունեցած է վանքի գրական կեանքի զարգացման մէջ։
Գործունէութիւն
Առաջին աշխատութիւնը լոյս տեսած է 1792 թուականին՝ «Քերականութիւն Թոսքանական լեզուի»։
Հրատարակած է նաեւ կրօնական մի քանի գիրքեր՝
Հրատարակած է Գրիգոր Նարեկացիի «Նարեկը», նաեւ անոր բացատրութիւնը՝ «Նարեկլուծը»։
Մասնակցած է «Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի» բառարանի ստեղծումին, գրելով ամբողջ Ա․ տառը ։ Կատարած է թարգմանութիւններ, մեծ մասամբ կրօնական բովանդակութեամբ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ աստուածաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ Ստորոգութիւն:Մխիթարեան միաբանութեան անդամներ
Պարտիզակ (Քոճայելի)
Պարտիզակ (այժմ Պահջեճիք), հին հայաբնակ աւան Թուրքիայի, Իզմիթ քաղաքին (Նիկոմիդիա) 20քմ հեռաւորութեամբ, Իզմիթի հարաւ արեւելեան ափի մօտ, անտառապատ լեռներու ստորոտին։ Եղանակը բարեխառն է և առողջարար։ Եղած է Կոստանդնուպոլսոյ հայ մտաւորականութեան ամառանոցներէն մին ։
Պատմութիւն
Հիմնադրած են Սեբաստիա վիլայէթի Պարտիզակ գիւղէն գաղթած հայերը, 16րդ դարուն։ 20րդ դարու սկզբը ունէր մօտ 17000 հայ բնակիչ ։ Մինչեւ 1912 թուականը քաղաքի կառավարումը կը գտնուէր հայ պաշտոնեաներու ձեռքին (վերջին հայ կառավարիչն էր գրող, հասարակական գործիչ Հ․ Տէր-Յակոբեանը)։ Պարտիզակի կառավարչին ենթարկուած էր հինգ հայկական, մէկ յունական և երկու մահմետական գիւղեր ։ 1915 թուականին Պարտիզակի հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառի հայ բնակչութեան հետ ենթարկուած են տեղահանութեան և կոտորածի։ 1918 թուականին ջարդէն փրկուած 3500 Պարտիզակցի, վերահաստատուած են հայրենի աւանին, 1920 թուականին յոյն-թուրքական պատերազմի ժամանակ, կրկին տեղահանուած։ Մօտ 50 ընտանիք հայրենադարձած են Խորհրդային Հայաստան, իսկ պարտիզակցիներու խումբ վերաբնակուած են Հալէպ (Սուրիա)։
Կենցաղն ու մշակոյթը
Բնակչութեան հիմնական զբաղմունքը եղած է ծխախոտագործութիւնը, շերամապահութիւնը (մետաքսի երկու մանարան գործարան), փայտի ու փայտածխի արտադրութիւնը։ Պարտիզակը ունեցած է բժշկական ծառայութիւն, դեղատուն, փոստ, հեռագրատուն (1911 թուականին)։ Գործած են ինչպէս Հայաստանեաց Առաքելական, այնպէս ալ կաթոլիկ և բողոքական եկեղեցիներ, ութ դպրոց, որոնցմէ մեկը՝ բարձրագոյն։ Եղած է մտաւորականներու կեդրոն, հրատարակուած են «Փարոս» (1910-1912), «Պայքար» (1912-1914), «Մեղու» (1912-1914), «Պարտիզակ» (1909-1912) և այլ պարբերականներ։ Սեփական (սիրողական), ինչպէս նաև Կոստանդնուպոլսէն և Անդրկովկասէն ժամանող թատերախմբերու ուժերով կազմակերպուած են ներկայացումներ ։
Տե՛ս Նաեւ
https://www.youtube.com/watch?v=kTJi7-WwUkk
https://www.youtube.com/watch?v=MGaDez5l2CE
https://www.agos.com.tr/tr/yazi/13297/bir-zamanlar-izmitte-ermeniler-vardi
Ծումերքա
Ծումերքա կամ Աթամանիքա լեռներ (յուն․՝ Τσουμέρκα կամ Αθαμανικά Όρη)․ Փինտոս լեռնաշղթային հարաւային մասին հսկայ լեռներէն մին, 2429մ․ բարձրութեամբ։ Կը բարձրանայ Ախելո՛ոս եւ Արախթոս գետերուն միջեւ։
Տեղեկութիւններ
Լեռնաշղթային վրայ գտնուող գիւղերը թիւով 65 կը կոչուին Ծումերքոհորիա (Ծումերքայի գիւղերը)։ Անոնք վարչականօրէն տարածուած են երեք նահանգներու՝ Իոանինոն, Արթաս եւ Թրիքալոն։ Լեռնաշղթային հիւսիսային մասը կը կոչուի Քաքարտիցա (2429մ․) եւ կը գտնուի Մացուքի, Մելիսուրղի եւ Աթամանիա գիւղերուն միջեւ։ Լեռնաշղթան հարուստ է առուակներով, որոնք կը ջրամատակարարեն 2 ջրվէժներ։
Գլխաւոր գագաթներ
Բարձրագոյն գագաթն է Քաքարտիցա 2429մ․։ Ուրիշ բարձր գագաթներ են՝ Քաթարահիաս (2299), Հիլիա Էքսինտա (2253), Ցումա Փլասթարի (2188), Քրիաքուրաս (2100), Քաթաֆիղի (2098) եւ Վարիքօ (2007)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի լեռներ Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի լեռներ Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լեռներ Ստորոգութիւն:Լեռներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Լեռներ Ստորոգութիւն:Փինտոսի լեռներ
Ամազոն
Ամազոն․ ջուրի ծաւալով աշխարհի մեծագոյն գետն է։ Անտեան լեռնաշղթայէն սկսած, կը ճեղքէ հարաւային Ամերիկան մինչեւ Ադլանտեան Ովկիանոսի իր գետաբերանը։ Ընդունուած է որպէս Երկրի երկրորդ երկարագոյն գետը՝ Նեղոսէն ետք։ Նախապէս անոր երկարութիւնը 6․400 քլ․ չափուած էր, սակայն արբանեակներու օգնութեամբ եղած ուսումնասիրութիւնները, կը փաստեն թէ անոր աղբիւրները Մանթարօ գետի գետաղբիւրներն են (Փերու) եւ հետեւաբար անոր ընդհանուր երկարութիւնը 9․992 քլ․ է։
Անուն
Սպանացի աշխարհակալ Ֆրանճիսքօ տէ Օրեյանա(Francisco de Orellana) գետին տուած է Ամազոն անունը։ Ան գետը նաւարկած է 1541-1542։ Նաւարկութեան ընթացքին, ան հանդիպած է կռուող կիներով ցեղերու, այդ պատճառով Ամազոնաս (Río de las Amazonas) անունը կու տայ, որ յառաջ եկած է « Ամազոններ » անունէն․ կիներու առասպելական ռազմիկ ժողովուրդին անունը։
Ազոխի քարանձաւ
Ազոխի քարանձաւը կը գտնուի Արցախի Հանրապետութեան հարաւ-արեւելեան մասը՝ Հադրութի շրջանի Ազոխ գիւղին մօտ: Տեղակայուած է գետահովիտին վերը՝ նոյնանուն գիւղէն շուրջ 200մ բարձրութեան վրայ: Ազոխի քարանձաւն աշխարհագրօրէն տեղակայուած է բնական միջանցքի վրայ, որով հնագոյն մարդիկ եւ կենդանիները գաղթած են Ափրիկէէն դէպի Եւրոպա եւ Ասիա ։
Ազոխի քարանձաւը կը հանդիսանայ աշխարհի մէջ նախամարդու հնագոյն եւ ամէնէն յայտնի կայանատեղերէն մէկը։ Այստեղ առաջին անգամ հնեաբանական մշակոյթի աշէլեան շերտին վրայ յայտնաբերուած են աւելի քան երեք հարիւր հազար տարի առաջ այստեղ բնակած նախամարդու աշխատանքի եւ որսորդութեան քարէ գործիքներ, որմնանկարներ:
Ամազոն
Ամազոնի գետաղբիւրները
Ամազոնի գետաղբիւրները կը նկատուին Մանթարօ գետին առուակները։ Մանթարօ եւ Ափուրիմաք գետերը կը միանան եւ կ՛ընդունին Իուքայալի գետին հարկատուները։ Անոնք իրենց կարգին կը հանդիպին Մարանիոն գետը (Փերու)։ Բացի Պրազիլէն, շրջանի մնացեալ երկիրները այդ կը համարեն Ամազոնի մայր գետը։ Սակայն պրազիլեացիները այդ հատուածը Սոլիմոես գետ կը կոչեն։ Երբ Սոլիմոես գետը Ռիօ Նեկրօ գետին կը հանդիպի, կը կազմեն գետախառնունքը՝ Ջուրերուն Հանդիպումը (Encontro das Águas), Մանաուս քաղաքին մօտ, եւ պրազիլեացիները Ամազոն կ՛ամուանեն։
Ազոխի քարանձաւ
Քարանձաւի հարաւային մուտքին մօտ եօթ մեթր խորութեան վրայ հնէաբանները յայտնաբերած են նէանդերթալցիի ստորին ծնոտի խոշոր կտոր։
Ամազոն
Ամազոնի աւազանը
Ամազոնի աւազանը, աշխարհի ամենէն ընդարձակն է․Հարաւային Ամերիայի տարածքին 40% կը ծածկէ, մօտաւորապէս 7.050.000 քլ²։ Գետը շրջապատուած է հսկայ վայրի անտառով՝ Ամազոնի անտառները, որ աշխարհի մեծագոյն անտառներէն է։
ԵՊՀ գիտական տեղեկագիր․ Երկրաբանութիւն եւ աշխարհագրութիւն
ԵՊՀ գիտական տեղեկագիր․ Երկրաբանութիւն եւ աշխարհագրութիւն, ընդգրկուած է Հայաստանի բարձրագոյն որակաւորման յանձնաժողովի (ՀՀ ԲՈՀ) սահմանած դոկտորական եւ թեկնածուական ատենախօսութիւններու հիմնական արդիւնքներու եւ դրոյթներու հրատարակման համար ընդունելի պարբերական գիտական հրատարակութիւններու ցուցակին մէջ։
Մեծ Թաղեր (գիւղ)
Մեծ Թաղեր գիւղ, մայրուղիէն 3քմ հիւսիս կը գտնուի Հադրութ շրջանի առեւտուրի, արուեստի եւ արհեստի կեդրոնը տակաւին հին ժամանակներէն:
Ամազոն
Բնական աղբիւրներ
Ամազոն գետի շրջանը հարուստ է բնական աղբիւրներով՝ ադամանդ, ոսկի, թանկագին քարեր եւ լաւ որակի փայտ, սակայն վերջին տասնամեակներուն չարաչար կը շահագործուին։
ԵՊՀ գիտական տեղեկագիր․ Երկրաբանութիւն եւ աշխարհագրութիւն
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Մեծ Թաղեր (գիւղ)
Մեծ Թաղերուն մէջ կը գտնուի 1975-ին հիմնադրուած Մարշալ Արմենակ Խամփերեանցի տուն-թանգարանը: Յետագային, 1984-ին թանգարանի բակին մէջ ստեղծուած է MiG-17 օդանաւ՝ ի յիշատակ մեծ օդաչուին: Թանգարանը երկյարկանի շինութիւն է, որուն առաջին յարկը տեղակայուած են գրասենեակն ու ազգագրութեան վարչութիւնը, որոնք կը ցուցադրեն ազգային տնային տնտեսութիւնը եւ կիրառական արհեստները` խեցեգործութիւն, բալասանքարեր, քարեգործական մեքենաներ եւ այլն :
Ամազոն
Բնապահպանում
Բնապահպանուած վայրերն են՝
Ազոխի քարանձաւ
Համաձայն աւանդութեան, այս քարանձաւին մէջ պահուած են Ամարասի վանքի գանձերը: Իսկ Մակար Եպիս. Բարխուտարեանց, որ կը յիշատակուի քարանձաւին մասին 19-րդ դարու վերջը, կը նշէ, որ այստեղ տեսած է քարէ կոփուած կնոջ արձան :
Մեծ Թաղեր (գիւղ)
Բնակչութիւն
1841 թուականի տուեալներով գիւղը ապրած է 698 մարդ։ Յետագայ տարիներուն այն շարունակ աճած է, իսկ 1914 թուականին հասած է առաւելագոյնին՝ 3500-ի ։ 2005 թուականի մարդահամարի տուեալներով գիւղը կը բնակի 1411 մարդ։
Բնակավայրի ազգաբնակչութեան փոփոխութիւնը.
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Ազոխի քարանձաւ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Արցախի պատմութիւն
Ամազոն
Բուսաբանական եւ կենդանական աշխարհ
Ամազոնի աւազանի հարուստ բուսականութիւնը Ի․ եւ ԻԱ․ դարերուն հետազօտութեան ենթակայ է։ Իսկ աշխարհի կենդանիներուն մէկ երրորդը Ամազոնի անտառներուն մէջ կ՛ապրի։ Կենսաբանական բազմազանութեամբ աշխարհի ամենահարուստ արեւադարձային անտառն է։
Ստնաւորներ
Գետին ջուրերուն մէջ կ՛ապրին զանազան ստնաւորներ․-
Ձուկեր
Ամազոնի ձուկի կենդանացուցակը, նոր-արեւադարձային ձուկերու բազմազանութեան կեդրոնն է․ 5.600-է աւելի տեսակներ կան։ Ինչպէս օրինակ՝ երկրագոյն նէոն, անուշ ջուրի թեւաձուկ, արափայիմա, առուանա, արծաթեայ առուանա, փիրանհա, քանտիրիու, կատուաձուկերու 1.200-է աւելի տեսակ, քումաքումա, ելեկտրական օձաձուկի 100-է աւելի տեսակներ, ցուլ-շանաձուկ, եւայլլն։
Սողուններ
Կրեաներու եւ ջրակրեաներու տեսակներ, կոկորդիլոսի տեսակներ եւ Անաքոնտա։
Թեւաւորներ
Ամազոն կ՛ապրին կամ ալ անկէ կ՛անցնին թռչուններու զանազան տեսակներ, ինչպէս օրինակ՝ Թուքան, կնադէմ անգղ, եւ շատ ուրիշ։
Թիթեռնիկներ
Ամազոն գետի աւազանը թիթեռնիկներու ցեղերու կեդրոնն է։ Գտնուած են 1.000-է աւելի տեսակներ։ Ինը երկիրներ Ամազոնի աւազանը կը բաժնուին՝ Պրազիլ, Պոլիվիա, Փերու, Էքուատոր, Քոլոմպիա, Վենեզուելա, Կուիյան, Սուրինամէ եւ Ֆրանսական Կուիյան։ Ծանօթ միջատաբան գիտնականներ հետազօտութիւններ ըրած են ու կը շարունակեն ընել։
Գլխաւոր հարկատուներ
Ամազոնի հարկատուները թիւով 1.100-է աւելի են։ Գլխաւոր հարկատուներն են․-
Պրանքօ, Քասիքիարէ քանալ, Չաքեթա, Ուալակա, Փութումայօ, Եավարի, Եուրուա, Մատէյրա, Մարանիոն, Մորոնա, Նանայ, Նափօ, Նեկրօ, Փասթազա, Փուրուս, Թամպօ, Թափախոս, Թիկրէ, Թոքանթինս, Թրոպեթաս, Եուքայալի, Չինկու, Եափուրա, Իթայա, Ափայաչու, Ամփիյաչու, Չիքիթա, Քախոքիւմալ, Աթաքուարի, Թաքանա, Իգարափէ տէ Պելեմ, Փութումայօ, Թոնանթիս, Եափուրա, Փարանա, Քոփէա, Պատախոս, Փարանա Արարա, Մանաքուփուրու, Ռիօ Նեկրօ, Փրեթօ տա Էվա, Ուրուպու, Ուաթամա, Նհամունտա, Մաիքիւրու, Փարու տէ Էսթէ, Եարի, Աթուա, Վիլա Նովա, Մաթափի, Արարի, Փետրէյրա, Եուփաթի։
Եղբայրասէր
«Եղբայրասէր», քաղաքական, բանասիրական տասնօրեայ լրագիր։ Հրատարակուած է (վիմատիպ) 1862-1863 թուականներուն, Կալկաթայի մէջ։ Խմբագիր՝ Ե․ Տէր- Յարութիւնեան։ Լուսաբանած է քաղաքական իրադարձութիւնները, Հայկական գաղութներու առօրեան, Թուրքիոյ մէջ կատարուող դէպքերը (Զեյթունի եւ Վանի շարժումներ)։ Լայն տեղ յատկացուցած է Նոր Ջուղայի հայկական կեանքի իրադարձութիւններուն։ Հայ ժողովուրդի ազատագրութեան եւ գոյատեւման հարցին մէջ դրսեւորած է ռուսամէտ պահուածք ։
Հնդկաստանի եւ այլուր հայերու ուծացման դէմ պայքարի հիմնական ուղին «Եղբայրասէրը» համարած է ազգային մշակոյթի պահպանումն ու զարգացումը։ Արժէքաւոր կը համարուին հանդէսի տպագրած Եղիազար Տէր- Յարութիւնեանի «Գպրաւոունք ի Ջուղայ» (1862, № 8) ուսումնասիրութիւնը, հայ պարբերականներէն կատարած արտատպումները, ինչպէս նաեւ Կալկաթայի Հայոց Մարդասիրական ճեմարանի եւ Նոր Ջուղայի առաջին օրիորդաց վարժարանի մասին գրուած նիւթերը։
Ամազոն
Ի․ դարու զարգացում
Ի․ դարուն կէսերուն, Պրազիլի կառավարութիւնը երկրին հեռաւոր ու միջերկրեայ շրջաններուն զարգացման նոր ծրագիր մը կը մշակէ։ 1960-ական թուականներուն Ամազոնի շահագործումը կը հասկցուէր որպէս տնտեսական աճ։ 1970-ական թուականներուն կը սկսի Պրազիլի հիւսիս-արեւելեան շրջաններէն գաղթարարութեան հոսանք մը դէպի «անմարդ հողերը», զուգահեռ՝ Միջ-Ամազոնեան Մայրուղի (Transamazônica) ենթակառոյցի ծրագրին։ Այնուհետեւ գետին գլխաւոր հոսանքներուն շուրջ քաղաքներ կը զարգանան։
Եղբայրասէր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հնդկաստանի հայկական պարբերականներ
Ամազոն
Տե՛ս նաեւ
Փորորոքա
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հարաւային Ամերիկայի գետեր Ստորոգութիւն:Ամերիկայի գետեր Ստորոգութիւն:Մեծագոյն գետեր Ստորոգութիւն:Գետեր այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Գետեր
Այիոս Եորղոս, Մեղիսթի
Այիոս Եորղոս (յուն․՝ Άγιος Γεώργιος), Էգէականի անբնակ կղզի, Քասթելոռիզօ,  Տոտեքանիսա,  Յունաստան։
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Կը գտնուի Քասթելոռիզոյի ծովախորշին մէջ, ինչպէս անոր դրացի կղզիակները՝ Աղրիելէա, Քուցուպաս, Մեղալօ Մաւրօ Փոյինի, Միքրօ Մաւրօ Փոյինի, Փոլիֆատոս էնա, Փսոմի եւ Փսորատիա։  Այիոս Եորղոս ունի շատ փոքրիկ ծովափ մը եւ 2-3 ծառ։  Կղզիակին վրայ կը գտնուի Այիոս Եորղոս մատուռը։  Կը պատկանի Մեղիսթի (Քասթելոռիզօ) քաղաքապետութեան։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Տոտեքանիսայի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
ԵՃՇՊՀ տեղեկագիր
Երեւանի ճարտարապետութեան եւ շինարարութեան պետական համալսարանի տեղեկագիր, ընդգրկուած է Հայաստանի բարձրագոյն որակաւորման յանձնաժողովի (ՀՀ ԲՈՀ) սահմանած դոկտորական եւ թեկնածուական ատենախօսութիւններուի հիմնական արդիւնքներու եւ դրոյթներու հրատարակման համար ընդունելի պարբերական գիտական հրատարակութիւններու ցուցակին մէջ։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Սմոլիքաս
Սմոլիքաս (յուն․՝ Σμόλικας)․ Փինտոս լեռնաշղթային հսկայ լեռներէն մին։ Յունաստանի երկրորդ բարձր լեռն է (Ողիմպոսէն ետք), 2637մ․ բարձրութեամբ։ Կը գտնուի Իոանինա նահանգին հիւսիսային մասին եւ Ղրեվենոն նահանգին արեւմտեան մասին։
Տեղեկութիւններ
Սմոլիքասին վրայ կը գտնուին Յունաստանի ամենալեռնոտ գիւղերը, ինչպէս օրինակ՝ Սամարինա, Սմիքսի, Ֆուրքա, Փատես, Փալիոսելի եւ ուրիշ։
Սմոլիքասէն կը բխին Ալիաքմոնաս գետին հարկատուները․ Վենեդիքոս եւ Ղրեվենիոդիքոս։
Բնապահպանում
Սմոլիքաս պատուած է հարուստ բուսականութեամբ։ Անտառները բաղկացած են մասնաւորաբար սեւ շոճիի, «ռոպոլօ»ի (պոզնեան շոճի), փեկոնի ծառերէ, ինչպէս նաեւ զանազան դիւրաթափ ծառերէ։ Ժողովրդական լեռնագնացութիւնները դէպի Սմոլիքասին գագաթը կը կատարուին արեւելքէն՝ Սամարինայէն, հիւսիսէն՝ Այիա Փարասքեւիէն եւ հարաւէն՝ Փալիոսելի եւ Փատեսէն։
Գլխաւոր գագաթներ
Ունի շատ գագաթներ որոնք 1600 մեթրէն բարձր են։ Անոնք են՝ Մոսիա (2610), Քուցուրօ (2318), Քափեթան Ցեքուրա (2253), Պողտանի կամ Վուզի (2239), Ալողոթոփոս (2230), Փալիոսրուկի (2221), Միսորահի (2217), Տալիափոլի (2077), Փեթրա Կակարանծա (2045), Սմիլիանի (2014), Սքուրծա (1799), Անիցա (1700), Քիրքորի (1860), Զեքիրի (1700), Թապուրի (1878), Ղիֆթիսա (1752), Փրոֆիթիս Իլիաս Ֆուրքաս (1650), Քլեֆթիս (1846)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի լեռներ Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի լեռներ Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լեռներ Ստորոգութիւն:Լեռներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Լեռներ Ստորոգութիւն:Փինտոսի լեռներ
Մնձուր (գետ)
Մնձուր, Հայկական լեռնաշխարհի գետերէն մին, Քղի գետի հետ կը սնուցեն Արածանիի վտակները։
Մնձուրը Փերի գետի աջակողմեան վտակն է։
Սնիլը խառն է, վարարումը՝ Ապրիլ-Մայիսին։ Ջուրերը կ'օգտագործուին ոռոգման նպատակով ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գետեր Ստորոգութիւն:Գետեր այբբենական կարգով
Ղրամոս
Ղրամոս (յուն․՝ Γράμος)․ Փինտոս լեռնաշղթային հսկայ լեռներէն մին։ Յունաստանի չորրորդ բարձր լեռն է 2520մ․ բարձրութեամբ։ Կը գտնուի յունա-ալպանական սահմանին վրայ, Իոանինա նահանգին հիւսիսային մասին, Ղրեվենոն նահանգին հարաւ-արեւմտեան մասին եւ Ալպանիոյ հարաւ-արեւելքը։ Ղրամոսէն կը բխին բազմաթիւ ջուրի հոսանքներ, ինչպէս օրինակ՝ Ալիաքմոնաս գետը՝ յունական հողին վրայ բխող Յունաստանի ամենէն երկար գետը։
Տեղեկութիւններ
Ղրամոս լերան վրայ Յունական Ազգամիջեան Պատերամին ընթացքին (1948-1949) կատարուեցան կարծրագոյն կռիւները Ազգային Բանակին եւ Ժողովրդական Բանակին միջեւ։ Վերջացան Ժողովրդական Բանակին պարտութեամբ։ Ղրամոսին վրայ կը գտնուի Համերաշխութեան Պուրակը, ցուցադրութեան վայրերով, որ կը պատկերէ անցեալը, սակայն միաժամանակ կը ցուցնէ ներկայ վիճակին ընձեռած կարելիութիւններն ու ապագայի աշխուժութիւնը՝ զարգացում եւ բնապահպանում։
Բնապահպանում
Ըստ Յունական թռչնաբանական ընկերութեան, Ղրամոսին շրջանը կը պատսպարէ բազմաթիւ թեւաւորներ, մասնաւորաբար ոսկեայ արծիւը, քարատորդիկը,
Գլխաւոր գագաթներ
Ունի շատ գագաթներ որոնք 2000 մեթրէն բարձր են։ Անոնք են՝ Փերիֆանօ (2444), Տիադելօ (2393), Էփանօ Արենա (2192), Քաթօ Արենա (2075), Մավրի Փեթրա (2169) եւ Պատարոս (2036)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի լեռներ Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի լեռներ Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լեռներ Ստորոգութիւն:Լեռներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Լեռներ Ստորոգութիւն:Փինտոսի լեռներ
ԵՊՀ գիտական տեղեկագիր․ Քիմիա եւ կենսաբանութիւն
ԵՊՀ գիտական տեղեկագիր․ Քիմիա եւ կենսաբանութիւն, ընդգրկուած է Հայաստանի բարձրագոյն որակաւորման յանձնաժողովի (ՀՀ ԲՈՀ) սահմանած դոկտորական եւ թեկնածուական ատենախօսութիւններու հիմնական արդիւնքներու եւ դրոյթներու հրատարակման համար ընդունելի պարբերական գիտական հրատարակութիւններու ցուցակին մէջ։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
ԵՊՀ գիտական տեղեկագիր․ Ֆիզմաթ գիտութիւններ
ԵՊՀ գիտական տեղեկագիր․ Ֆիզմաթ գիտութիւններ, ընդգրկուած է Հայաստանի բարձրագոյն որակաւորման յանձնաժողովի (ՀՀ ԲՈՀ) սահմանած դոկտորական եւ թեկնածուական ատենախօսութիւններու հիմնական արդիւնքներու եւ դրոյթներու հրատարակման համար ընդունելի պարբերական գիտական հրատարակութիւններու ցուցակին մէջ։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Երաժշտական Հայաստան (հանդէս)
Երաժշտական Հայաստան, ընդգրկուած է Հայաստանի բարձրագոյն որակաւորման յանձնաժողովի (ՀՀ ԲՈՀ) սահմանած դոկտորական եւ թեկնածուական ատենախօսութիւններու հիմնական արդիւնքներու եւ դրոյթներու հրատարակման համար ընդունելի պարբերական գիտական հրատարակութիւններու ցուցակին մէջ։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Ծովի աղ
Ծովի աղ, ծովու ջուրի շոգիացումին հետեւանքով արտադրուած աղ։ Կը գործածուի իբրեւ ուտելիքներու համեմ, խոհարարութեան, արդուզարդի գիտութեան եւ պահածոներու մէջ։ Կ՛անուանուի նաեւ՝ արեւու աղ եւ կամ պարզապէս աղ։ Ծովու աղը կ՛արտադրուի նախապատմական ժամանակաշրջանէն։
Խառնուրդ
Շուկայի մէջ վաճառուած աղի տեսակները կը տարբերին իրենց բաղադրութեամբ։ Սակայն գլխաւոր բաղադրիչը նատրիոն քլորիդն է։ Շուկայի աղի խառնուրդը կրնայ տարբերի տեսակէ տեսակ, սակայն բնական ծովի աղի ելեկտրաբարձ հիւլէին բաղադրութիւնը ընդհանրապէս կայուն է։
Պատմական ակնարկ
Ծովի աղը յիշատակուած է Պուտական «Վինայա Փիթաքա» արձանագրութեան մէջ (Ք․Ա․ 5-րդ դար)։ Արտադրութեան կերպն է ծովի աղջուրի շոգիացումը։ Տաք եւ չոր կլիմաներուն, շոգիացումը կը կատարուի բնական ձեւով՝ արեգակնային կենսուժով։ Իսկ տարբեր կլիմաներով շրջաններու մէջ կը գործածուին վառելանիւթի աղբիւրներ։
Ծովի աղի արդի արտադրումը ամբողջութեամբ կը գտնուի Միջերկրականի աւազանը, ինչպէս նաեւ կարգ մը տաք եւ չոր կլիմայով շրջաններ։ Այսպիսի տեղեր այժմ կը կոչուին աղի աշխատանոցներ եւ փոխարինած են հին՝ աղարան կամ աղահանք անունը։
Հին եւ միջնադարեան աղարան
Հին եւ կամ միջնադարեան աղարան մը կը հիմնուէր հոն ուր՝
Համ
Կարգ մը խոհաբաններ (gourmet) կը հաւատան թէ ծովի աղը աւելի համով է քան սեղանի աղը։ Ծովի աղը իր համի բազմազանութիւնն ու գոյները կը պարտի տեղական կաւի եւ ջուրի լօռիի, ուրկէ ան կ՛արտադրուի, ինչպէս նաեւ մետաղի պարունակութենէն։ Ինչպէս օրինակ, Քորէա եւ Ֆրանսա՝ վարդագոյն-մոխրագոյն, Հնդկասդանի կարգ կը տեղեր՝ սեւ, Հաուայ՝ սեւ եւ կարմիր, Հիմալայաներ՝ վարդագոյն։ Սակայն, կարգ մը շրջաններու մէջ բնական գոյնին կ՛աւելցնեն քիմիական գոյն, օրինակ՝ Հաուայ․ կ՛աւելցնեն սեւ լաւայի փոշի եւ եփուած կարմիր կաւ։ Յունաստան հարուստ է բնական ծովի աղով։ Քիթիրա, Մեսոլոկի, Լեսվոս (Քալոնի) շրջաններուն մէջ, ինչպէս նաեւ ուրիշ կղզիներու մէջ ծովի աղը կը տրամադրուի բնական արտադրուած ձեւով։ Հարուստ է բնական փոքրաքանակ տարրերով, յատկապէս մակնեզիոմ, կրածին, փոթքսիոմ, պրոմ, ֆոսֆոր եւ ուրիշ։
Առողջապահութիւն
Ծովի աղը կենարար է։ Հիփոքրաթիս (Իփոքրաթիս) առաջիններէն էր որ հասկցաւ անոր բուժարար յատկութիւնները։ Կը պարունակէ 92 կարեւոր փոքրաքանակ տարրեր։ Անոր գլխաւոր բաղադրիչները նատրիոն քլորիդը (NaCl) եւ մանիշը (Ionide) անհրաժեշտ են մարդուն առողջութեան համար։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ծովի նիւթեր
Աղրիելէա, Մեղիսթի
Աղրիելէա, Աղրելիա (յուն․՝ Αγριέλαια կամ Αγρελιά), Էգէականի անբնակ կղզի, Քասթելոռիզօ,  Տոտեքանիսա,  Յունաստան։
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Կը գտնուի Քասթելոռիզոյի ծովախորշին մէջ, ինչպէս անոր դրացի կղզիակները՝ Այիոս Եորղոս, Քուցուպաս, Մեղալօ Մաւրօ Փոյինի, Միքրօ Մաւրօ Փոյինի, Փոլիֆատոս էնա, Փսոմի եւ Փսորատիա։  Տարածութիւնն է 0,0155 քլ․²։  Ունի շատ փոքրիկ ծովափ մը եւ քանի մը թուփ։  Կղզիակին գրեթէ միացած է Այիոս Եորղոս կղզիակին հետ։  Կը պատկանի Մեղիսթի (Քասթելոռիզօ) քաղաքապետութեան։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Տոտեքանիսայի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Եւրոպա (թերթ)
«Եւրոպա», քաղաքական, գեղարուեստական եւ ուսումնական շաբաթաթերթ, ապա՝ երկշաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է 1847-1863 թուականներուն, Վիեննայի մէջ։ Խմբագրած եւ հրատարակած են Մխիթարեան միաբանութեան անդամները ։
Ունեցած է երկու շրջան (1847-1858 թուականներուն, 1858-1863 թուականներուն)։ Փորձած է արտայայտել հիմնականին արեւմտահայ մտաւորականութեան եւ զարգացող վաճառականութեան ձգտումները, հրատարակած տեղեկութիւն «Եւրոպա» երկշաբաթաթերթի գլխագիրներ, հանրամատչելի յօդուածներ եւ զանազան նիւթեր արեւմտական երկիրներու արդիւնաբերութեան, առեւտուրի, տեխնիկայի ու գիտութեան վերաբերեալ, ուսումնական, գրական-գեղարուեստական գործեր, անդրադարձած է հայ ժողովուրդի պատմութեան, գաղթավայրերուն, նպաստած աշխարհաբարի զարգացման։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Աւստրիոյ հայկական պարբերականներ
Թիմֆի
Տեղեկութիւններ
Թիմֆի լեռը անծառ է եւ ընդհանրապէս դարվար, մանաւանդ հիւսիսային եւ հարաւ-արեւմտեան մասերուն։ Եղած է ու է վաչկատու անասնապահերուն կարեւոր վայրերէն։ Թիմֆիի լեռնադաշտերուն վրայ կը գտնուին տեսարժան ալպեան լիճեր, ինչպէս օրինակ՝ Տրաքոլիմնի։ Լերան հարաւ-արեւմտեան լանջերը կը յանգին Վիքոս կիրճին։
Բնապահպանում
Թիմֆի լեռան 277,64քլ² տարածքը բնապահպանման շրջան յայտարարուած է․ ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 (Natura 2000, GR2130009) եւ կը գտնուի Վիքոս-Աո՛ոս ազգային պուրակին սահմաններուն մէջ։
Գլխաւոր գագաթներ
Թիմֆի լեռան բարձրագոյն գագաթն է Կամիլա 2497մ․ բարձրութեամբ։ Ունի նաեւ շատ գագաթներ որոնք 2000 մեթրէն բարձր են, ինչպէս օրինակ՝ Կուրա (2467), Ասդրաքա (2432), Ավալոս․ Ռադովոլի, Փլոսքոս, Լողարիս, Այլաս, եւայլն։
Խանիա
Խանիա  (յուն․՝ Χανιά), վենետիկեան անուանումը՝ Գանիա (իտալերեն՝ La Canea), հիւսիս-արեւմտեան Կրետէի քաղաք-նաւահանգիստ։ Կը գտնուի Ռեթիմնոյէն մօտաւորպաէս 70 քմ․ դէպի արեւմուտք եւ Իրաքլիո նէն 145 քմ․ դէպի արեւմուտք։ Նաւահանգիստը կը գտնուի Կրետէի ծովուն ափին։ Խանիա քաղաքը համանուն Շրջանային Միաւորին վարչական կեդրոնն է։ Բնակչութիւնը՝ 110 646 մարդ կը հաշուէ (2021-ի մարդահամար)։ Մեծութեամբ կղզիին երկրորդ քաղաքն է։ Տարածքը 12,564 քմ² է։
Պատմութիւն
Հնադարին քաղաքի տարածքին կը գտնուէր Քիտոնիա քաղաքը (Մինոասեան քաղաքակրթութիւն)։
Վենետիկեան տիրապետութիւն
Խաչակրութեան չորրորդ արշաւանքէն յետոյ (1204), Կրետէին տիրացած էր Պոնիֆաթիոյ Մոնֆերադիքոսին։ Ան ալ կղզին վաճառեց վենետիկցիներուն 1000 արծաթ մարքի դիմաց։ 1263-ին Ճենովային մալթացի կոմս Էնրիքօ Բեսքաթորէի առաջնորդութեամբ եւ տեղի բնակիչներուն աջակցութեամբ նրանց դուրս մղեցին վենետիկցիները կղզիէն։ Ճենովան կղզիի վրայ իր իշխանութիւնը պահպանեց մինչեւ 1285-ին, երբ վենետիկցիների վերադարձան։