cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Վարդանանց Պատերազմ
Ապստամբութեան ծաւալումը
Հազարապետի, մաղխազի եւ մեծ դատավարութեան գործակալութիւնները վերստին գլխաւորեցան Վահան Ամատունին, Խորէն Խորխոռունին եւ Յովսէփ Վայոցձորեցին։ Հայ նախարարները կը պատրաստուէին վերականգնել հայոց անկախ թագաւորութիւնը։ Այդ նպատակով նախարարական տարբեր խմբաւորումներ առաջ կը քաշեն իրենց թեկնածուներուն։ Հայոց գահը գրաւելու հաւակնութիւններ ունէին առաջին հերթին ապստամբութեան հիմնական ղեկավարները՝ Վարդան Մամիկոնեանը եւ Վասակ Սիւնին։ Այդ մեծ նպատակին հասնելու համար անհրաժեշտ էր պարսիկներու դէմ պայքարի ընթացքին դաշնակիցներ ձեռք բերել, շարժման մէջ ներգրաւել հարեւան բախտակից ժողովուրդներուն։ Դաշինք կնքելու եւ օգնութիւն ստանալու նպատակով հայերը դիմեցին Բիւզանդիոնի։ Սակայն կայսրը ոչ միայն մերժեց հայերուն, այլեւ վերստին հաստատեց պարսիկներու հետ հին դաշինքը եւ անոնց խոստացաւ չօգնել հայերուն։ Բիւզանդիոնը պարսից արքունիքին նաեւ տեղեակ պահեց հայերու ապստամբական ծրագրերուն։ Միաժամանակ Հայաստանի բիւզանդական մասի հայ իշխաններուն արգիլուեցաւ օժանդակել իրենց պարսկահպատակ ազգակիցներուն։
Հայկական զօրքը բաժանուեցաւ երեք մասի։ Առաջինի հրամանատար կարգեցին Ներշապուհ Արծրունի իշխանին եւ ուղարկեցին Գեր ու Հարեւանդ գաւառներ՝ Ատրպատականի կողմէն պաշտպանելու երկրի սահմանները։ Երկրորդ զօրաբանակը Վարդան Մամիկոնեանի գլխաւորուդեամբ օգնութեան շտապեց աղուաններուն։ Երրորդ զօրաբանակը Վասակ Սիւնիի ղեկավարութեամբ մնաց երկրին մէջ։ Մարզպանի խնդիրն էր երբ անհրաժեշտ ըլլար օգնութիւն ցոյց տալ միւս զօրաբանակներուն եւ պահպանել կարգն ու կանոնը երկրին մէջ։
Վարդան Մամիկոնեանը զօրքով թշնամիին հանդիպեցաւ Խաղխաղ քաղաքի մօտ (ներկայիս Ղազախ քաղաքի մերձակայքին): Հայկական փոքրաթիւ զօրաբանակը որոշեց ճակատամարտ տալ եւ կանխել պարսիկներու հնարաւոր յարձակումը Աղուանքէն։ Խաղխաղի ճակատամարտին հակառակորդին ջախջախելէ եւ փախուստի մատնելէ ետք հայոց բանակը անցաւ Կուրը եւ աղուանէն զօրքերու հետ Աղուանքը մաքրեց պարսկական զօրամասերէ։ Վարդան Մամիկոնեանը շարունակեց առաջխաղացումը մինչեւ ճորայ (Հոնաց) պահակի ամրութիւնները եւ դաշինք կնքեց հոնէրի հետ։ Համաձայն Հայ-յոնական դաշինքի` հոները համաձայնեցան օգնել հայերուն պարսիկներու դէմ պայքարին:
Մինչ սպարապետն Աղուանքի մէջ էր, Վասակ Սիւնին իր կողմը գրաւեց խումբ մը հայ նախարարներու եւ պարսկական աւերիչ արշաւանքէն երկիրը զերծ պահելու նպատակով որոշեց լեզու գտնել պարսից արքունիքի հետ: Ան կը ձգտէր կանխել հայերու ռազմական բախումը պարսկական գերակշիռ ուժերու հետ: Ստանալով պարսից արքունիքի համաձայնութիւնը` Վասակը յայտարարեց, որ Հազկերտը հրաժարուած է կրօնափոխութեան ծրագիրէն եւ պատրաստ է ներել ապստամբներուն։ Թերեւս անոր այդ քայլին մղեց նաեւ իր որդիներու Տիզբոն պատանդ ըլլալու հանգամանքը, քանի որ անոնք կարող էին մահապատժի ենթարկուիլ։ Բացի այդ, ան սկսած էր երկիւղել, որ օգնութեան բացակայութեան դէպքին ապստամբութիւնը կը պարտուի, եւ ան կը կորսնցնէ ոչ միայն մարզպանի պաշտօնը, այլեւ Սիւնեաց նահապետի ժառանգական իրաւունքը։ Այս ամէնի հետեւանքով Վասակը փաստօրէն դրժեց համատեղ պայքարելու իր երդումը եւ հեռացաւ ապստամբութենէն։
Ստանալով այս անհանգստացնող լուրերը՝ Վարդան Մամիկոնեանը հապճեպ վերադարձաւ Հայաստան, իսկ Վասակ Սիւնին ապստամբներու ճնշման ներքեւ քաշուեցաւ Սիւնիք։ 450-451 թուականներու ձմեռն էր, սպառած էին պարենի պաշարները։ Ուստի սպարապետը արձակեց իր զօրաբանակը՝ գարնան վերջին հաւաքելու ծրագրով ։
Աւարայրի ճակատամարտ
Պարսկական բանակը դէպի Հայաստան շարժեցաւ 451 թուականի գարնանը: Վարդան Մամիկոնեանի հրամանով հայոց զօրքը հաւաքուեցաւ Այրարատի դաշը եւ արագօրէն շարժեցաւ թշնամիին ընդառաջ։ Սպարապետը կը ցանկար ճակատամարտ տալ հայ-պարսկական սահմանին եւ կանխել երկրի աւերումը։ Սակայն Մուշկան Նիւսալաւուրտի հրամանատարութեամբ պարսկական զօրքը արդէն անցած էր Հեր ու Զարեւանդ գաւառները եւ կը շարժէր դէպի երկրի խորքը։ Պարսիկներու հսկայական բանակը ուժեղացուած էր ընտիր հեծելազօրով՝ «մատեան գնդով», ու մարտական փիղերով։ Պարսիկները շուտով մտան Վասպուրականի արտազ գաւառ եւ բանակ դրին տղմուտ գետի աջ ափին՝ Աւարայրի դաշտ։ Շատ չանցած այստեղ հասաւ նաեւ հայոց բանակը եւ դիրքեր գրաւեց գետի ձախ ափին։ Ճակատամարտի նախօրէին սպարապետը իր 66 հազարանոց բանակը բաժանեց երեք մասի եւ անոնց հրամանատարներ նշանակեց փորձուած զօրավարներ Ներշապուհ Արծրունիին, Խօրէն Խորխոռունիին ու Թաթուլ Վանանդեցիին։ Սպարապետը առանձնացուց նաեւ պահեստազօր եւ իր եղբայր Համազասպ Մամիկոնեանի հետ միասին ստանձնեց անոր հրամանատարութիւնը։ Թուապէս հայերուն եռապատիկ գերազանցող թշնամին իր գլխաւոր ուժերը կենտրոնացուցած էր աջ թեւին, իսկ պահեստազօրին մէջ կանգնած էր Մատեան գունդը: Վարդան Մամիկոնեանը, Յովսէփ Վայոցձորեցին եւ Ղեւոնդ Երէցը քաջալերեցին հայոց զօրքին ` արիաբար մարտնչելու թշնամիին դէմ:
26 Մայիս 451 թուականին վաղ առաւօտեան սկսաւ Աւարայրի ճակատամարտը: Հայոց այրուձին անցաւ Տղմուտը եւ մխրճուեցաւ թշնամիի մարտական շարքերուն մէջ։ Պարսից բանակի որոշ զօրամասերը չդիմացան հայերու ճնշմանը եւ նահանջեցին: Վարդան Մամիկոնեանը շրջանցեց հակառակորդին եւ հարուածեց պարսից բանակի պահեստազօրին: Պարսիկներու շարքին մէջ խուճապ սկսաւ, եւ կը թուէր, թէ հայերը կը յաղթէին: Բայց այդ ճակատագրական պահուն զգացուեցաւ պարսկական զօրքերու թուական գերազանցութիւնը: Մուշկան Նիւսալաւուրտի հրամանով պարսիկները վերադասաւորեցին ուժերը, օգնութեան եկաւ Մատեան գունդը: Անոնք շրջապատեցին սպարապետի փոքրաթիւ զօրագունդը եւ սկսեցին աստիճանաբար սեղմել օղակը: Կատաղի ու օրհասական մարտ ծաւալուեցաւ: Հայ նախարարները եւ զինուորները կը կռուէին եւ կը զոհուէին` ծանր կորուստներ պատճառելով հակառակորդին։ «չգիտակցուած մահը մահ է, գիտակցուած մահը` անմահութիւն»,- այս էր անոնց նշանաբանը։ Անհաւասար կռիւի ընթացքին հերոսաբար ինկան Վարդան Մամիկոնեանը, բազմաթիւ նշանաւոր նախարարներ :
Երեկոյեան մարտը դադարեցաւ, եւ հայոց բանակը վերադարձաւ իր դիրքերը։ Զոհուած էր սպարապետը, հայերը զգալի կորուստներ տուած էին։ Հայերու զոհերու թիւը կը հասնէր 1036 հոգիի, մարտի դաշտին վրայ ինկած էին ինը նախարարներ։ Շատ աւելի ծանր կորուստներ կրեցին պարսիկները՝ 3544 մարդ։ Բացի այդ՝ թշնամին չէր հասած իր գլխաւոր նպատակին։ Հայերը չէին ջախջախուած, պահպանած էին մարտական ոգին եւ լի էին պայքարը շարունակելու վճռականութեամբ։
Աւարայրի ճակատամարտէն ետք ապստամբական շարժումը չմարեցաւ։ Հայերը ամրացան անառիկ վայրերուն մէջ եւ սկսան յարձակումներով արիւնաքամ ընել թշնամիին։ Պարտիզանական կռիւներ ծաւալուեցան Արցախի մէջ, Տայքի մէջ եւ Տմորիքի մէջ։ Այդ կռիւներուն սկսան մասնակցիլ նաեւ այն գաւառներու բնակիչները, որոնք մինչ այդ չէին մասնակցած ապստամբութեան։ Պարսիկներուն ծանր հարուած հասցուցին նաեւ հոները։
Ի վերջոյ, ծանր կացութեան մէջ յայտնուած պարսից արքունիքն ստիպուած եղաւ թեթեւացնել հարկերը, հաշտուիլ Հայաստանի լայն ինքնավարութեան հետ, հրաժարիլ բռնի կրօնափոխութեան ծրագրէն։ Սակայն գերուած հոգեւոր առաջնորդները եւ նախարարները Տիզբոնի մէջ դատուեցան։ Առաջինները մահապատժի ենթարկուեցան, իսկ երկրորդները ուղարկուեցան Միջին Ասիոյ կողճերը։ Աւելի ուշ անոնց թոյլ տրուեցաւ վերադառնալ հայրենիք եւ տիրել իրենց կալուածքներուն։ Որպէս ապստամբութեան առաջնորդներէն մէկը՝ պարսից արքունիքը բանտ նետեց Վասակ Սիւնին, որ մահացաւ ծանր հալածանքներէն։ Հայրենիք վերադարձաւ նաեւ հայոց այրուձին։ Պարսից արքունիքը որոշ ժամանակ կը վարէր հայերուն սիրաշահելու քաղաքականութիւն։
Վարդանանց պատերազմը հայոց պատմութեան հերոսական էջերէն է։ հայոց եկեղեցին սրբացուցած է Աւարայրի ճակատամարտին զոհուած մարտիկներուն եւ անոնց դասած «հայրենիքի նահատակներու» շարքը։ Մինչեւ օրս ալ «վարդանանց տօնը» հանդիսաւորապէս կը նշուի համայն հայութեան կողմէ ։
Գրականութեան եւ արուեստի մէջ
Դեռեւս 5-րդ դարուն հայ պատմիչ Եղիշէն գրած էր «Վասն Վարդանայ եւ Հայոց պատերազմինէ աշխատութիւնը: Անոր հիմքի վրայ Հայրենական Մեծ պատերազմի տարիներուն Դերէնիկ Դէմիրճեանը գրած է «Վարդանանք» պատմավէպը` հայ զինուորներու ոգին բարձրացնելու համար։
2002 թուականին կը սկսի եւ 2014 թուականին աւարտին կը հասնի հոլիւուդեան նախագիծ մը, որ կը պատմէ այս պատերազմի մասին։ Հեղինակը հայազգի Ռոճըր Գուբելեանն է։ Ֆիլմը կը կոչուի «բիւզանդիայի արեւելք. պատերազմ, աստուածներ ու սուրբ նահատակներ» («East of Byzantium: War Gods and Warrior Saintsէ): Հոն կը նկարագրուին 4-րդ եւ 5-րդ դարերուն Հայաստանի մէջ տեղի ունեցած փոփոխութիւնները՝ սկսած քրիստոնէութեան ընդունումէն ետք: Կինինկարի հիմնական թեման Վարդանանց պատերազմն է :
Քիմիական Տարրեր
Քիմիական տարրերու գոյութեան եղանակները ազատ վիճակի մէջ կը հանդիսանան պարզ նիւթերը (միատարր) ։ Պէտք է տարբերել քիմիական տարրերը (վերացական առարկաներ, որոնք կը նկարագրուին իրենց յատկանիշներու միջոցով) եւ անոնց համապատասխան նիւթական առարկաները՝ պարզ նիւթերը (որոնք օժտուած են ֆիզիքական եւ քիմիական որոշակի յատկութիւններով)։
Մինչեւ 2016, յայտնի էին 118 քիմիական տարրեր։ Անոնցմէ 94-ը կը գտնուին բնութեան մէջ (մէկ մասը միայն միքրոչափերով), իսկ միւս 24-ը արհեստականօրէն շինուած են։
Եզրի ստեղծման պատմութիւն
«Էլեմենթ» (elementum, տարր) բառը կ'օգտագործուի շատ հին ժամանակաշրջաններու (Ցիցերոնի, Ովիտիոսի, Հորացիուսի կողմէ) որպէս բանի մը մաս (խօսքի էլեմենթ, կրթութեան էլեմենթ եւ այլն)։ Հնագոյն ժամանակներուն կը տարածուի հետեւեալ արտայայտութիւնը. «Ինչպէս բառը կազմուած է տառերէ, այնպէս ալ մարմինը՝ տարրերէ»։ Այդտեղէն ալ հաւանաբար կը ծագի բառը. լատիներէնի այբուբենի ձայնաւորներու շարքի անունէն՝ l, m, n, t («el» - «em» - «en» - «tum») ։
Ժամանակակից ըմբռնման մօտ քիմիական տարրի հասկացողութիւնը կ'արտացոլայ քիմիական փիլիսոփայութեան նոր համակարգը, որ կը շարադրէ Ռոպերթ Պոյլը «Քիմիկոս-սկեպտիկ» գիրքին մէջ (1661)։ Պոյլ նշած է, որ ո՛չ Արիսթոթելի չորս տարրերը, ո՛չ ոսկեփոխներու երեք սկզբունքները կրնան ընդունուիլ իբրեւ տարրեր։ Տարրերը, ըստ Պոյլի, գործնականին մէջ անտարրալուծելի մարմիններ (նիւթեր) են, որոնք կը բաղկանան իրարու նմանող միատարր (առաջնային նիւթէ կազմուած) մասնիկներէ, որոնցմէ կը կազմուին բոլոր բաղադրեալ մարմինները, եւ անոնք կրնան տարրլուծուիլ։ Մասնիկները կրնան տարբերիլ ձեւով, չափերով եւ քաշով։ Մասնիկները, որոնցմէ կը կազմուին մարմինները, կը մնան անփոփոխ վերջիններուս փոխարկումներու ժամանակ ։ 1789-ին Անթուան Լորան Լաւուազիէն «Քիմիագիտութեան տարրական դասընթացք»-ին մէջ նոր քիմիագիտութեան պատմութեան մէջ առաջին անգամ կը ներկայացնէ քիմիական տարրերու ցանկը (պարզ մարմիններու աղիւսակը), որոնք կը բաժնուին քանի մը տիպերու։ Լաւուազիէն առաջին անգամ քիմիական տարրերու հետ կը նոյնացնէ շարք մը պարզ նիւթեր (ինչպէս՝ թթուածին, ազոտ, ջրածին, ծծումբ, ֆոսֆոր, ածուխ եւ այդ ժամանակ յայտնի բոլոր մետաղները)։ Տարրերուն մէջ կը ներառուին լոյսը, ջերմածինը եւ «աղածին հողախառն նիւթերը» (քալսիումի, մակնեզիում դժուար տարրալուծուող օքսիդներ եւ այլն)։ Տարրերու տուեալ հայեցակարգը կ'ընդունուի կոչել փորձաբուժութեան-վերլուծական, քանի որ Լաւուազիէն իբրեւ տարրի որոշման չափանիշ կ'ընտրէ փորձը եւ միայն փորձը՝ բաժանման կերպով մերժելով ոչ փորձաբուժական միւս բոլոր դատողութիւնները հիւլէներու եւ մոլեքուլներու մասին, որոնց ինքնին գոյութիւնը կարելի չէ հաստատել փորձնական ճամբով ։
Ճոն Տալթոնի շնորհիւ ԺԹ. դարու սկիզբը քիմիագիտութեան մէջ գերիշխող կը դառնայ հիւլէական եւ մոլեքուլային վարկածը, որ քիմիական տարրը կը դիտարկէ իբրեւ հիւլէներու առանձին տեսակ եւ կը մատնանշէ պարզ եւ բաղադրեալ նիւթերու բնոյթը՝ իբրեւ կազմուած համապատասխանաբար նոյն կամ տարբեր տեսակի հիւլէներէ։ Տալթոնը առաջին անգամ կը նշէ հիւլէական զանգոածը՝ իբրեւ տարրի կարեւոր յատկութիւն, որ կ'որոշէ անոր քիմիական բնոյթը։ Իյոնս Յակոբ Պերցելիուսի ու անոր հետեւորդներու ջանքերու շնորհիւ բոլորովին ստոյգ կ'որոշուին յայտնի քիմիական տարրերու հիւլէական զանգուածները։ ԺԹ. դարու կէսերը կը նշանաւորուին ամբողջ շարք մը նոր քիմիական տարրերու յայտնաբերումով։ 1860-ին Քարլսրուէի մէջ կայացած քիմիագէտներու միջազգային համագումարին կ'ընդունուին մոլեքուլի եւ հիւլէի սահմանումները։
Մինչեւ Տմիթրի Մենտելեւի կողմէ պարբերական աղիւսակի յայտնաբերումը (1869) յայտնի էին 63 տարրեր։ Անոր կողմէ հիւլէական զանգուածը կ'առանձնանայ իբրեւ հիւլէներու յատկութիւն, որ կ'որոշէ քիմիական տարրերու յատկութիւններու, ինչպէս նաեւ անոնց կազմած պարզ եւ բաղադրեալ նիւթերու փոփոխութեան պարբերական բնոյթը։ Մենտելեւ քիմիական տարրերը կը սահմանէ իբրեւ «պարզ կամ բաղադրեալ մարմիններու նիւթական մասնիկներ, որոնք անոր կը հաղորդեն ֆիզիքական ու քիմիական յատկութիւններու յայտնի ամբողջութիւնը»։ Մենտելեւի յայտնագործութիւնը թոյլ կու տայ կանխատեսել այդ ժամանակ դերեւս անյայտ շարք մը տարրերու գոյութիւնը, ինչպէս նաեւ անոնց յատկութիւնները, ինչպէս նաեւ գիտական հիմք կը ծառայէ անոնց դասակարգման համար։
Սակայն Մենտելեւը ստիպուած կ'ըլլայ որոշակի փոփոխութիւններ կատարել տարրերու հերթականութեան մէջ, որոնք կը դասաւորուէին հիւլէական զանգուածի աճման կարգով, որպէսզի պահպանուի քիմիական յատկութիւններու պարբերականութիւնը, ինչպէս նաեւ ներառուին դերեւս չյայտնաբերուած տարրերուն համապատասխանող դատարկ վանդակներ։ Աւելի ուշ (20-րդ դարու առաջին տասնամեակներուն) կը պարզուի, որ քիմիական յատկութիւններու պարբերականութիւնը կախեալ է հիւլէական թիւէն (հիւլէի միջուկի լիցք), ոչ թէ տարրի հիւլէական զանգուածէն։ Վերջինս կ'որոշուի տարրի կայուն իզոթոփներու թիւով եւ անոնց բնական տարածուածութեամբ։ Այնուամենայնիւ, տարրի կայուն իզոթոփները ունին հիւլէական զանգուած, որոնք կը խմբաւորուին որոշակի նշանակութեան շուրջ, քանի որ միջուկին մէջ նէյթրոններու աւելցուք կամ անբաւարարութիւն ունեցող իզոթոփները անկայուն են, ընդ որուն՝ փրոթոններու թիւի (այսինքն՝ հիւլէական թիւի) աճին զուգընթաց կ'աճի նաեւ նէյթրոններու թիւը, որոնք ամբողջութեան մէջ կը կազմեն կայուն միջուկ։ Այդ պատճառով պարբերական օրէնքը կրնայ ձեւակերպուիլ եւ իբրեւ քիմիական յատկութիւններու կախեալութիւն հիւլէական զանգուածէն, թէեւ այդ կախեալութիւնը կը խախտուի որոշ պարագաներու։
Իզոթոփներու յայտնաբերումէն ետք կը պարզուի, որ նոյնիսկ նոյն տարրի հիւլէներու տարբեր միացութիւնները կրնան ունենալ տարբեր հիւլէական զանգուածներ. այսպէս, շողարձակ հելիումը, որ կու գայ ուրանի հանքանիւթերէ, 4He իզոթոփի գերակշռման պարագային ունի աւելի մեծ հիւլէական զանգված, քան տիեզերական ճառագայթներու հելիումը (որոնց մէջ առկայ է նաեւ 3He թեթեւ իզոթոփը)։
Քիմիական տարրի իբրեւ միջուկի միանման (հաւասար է տարրի թիւին Պարբերական աղիւսակին մէջ) դրական լիցքերով օժտուած հիւլէներու միացութեան ժամանակակից սահմանումը կը յայտնուի շնորհիւ Հենրի Մոզլիի (1915) եւ Ճէյմս Չատվիկի (1920) հիմնարար աշխատութիւններուն ։
Յայտնի քիմիական տարրեր
2016-ի Դեկտեմբերի դրութեամբ յայտնի է 118 քիմիական տարր (1-118 կարգային թիւերով), որոնցմէ 94-ը կը յայտնաբերուին բնութեան մէջ (որոշ տարրեր բնութեան մէջ առկայ են միայն չնչին չափերով), իսկ միւս 24-ը կը պատրաստուին առանձին՝ միջուկային շարժումներու պատճառով։ Փորձեր կ'ըլլան շինելու միւս գերծանր անդրուրան տարրերը։ Յայտարարութիւններ կ'ըլլան ունպիքվատիում (124) տարրի պատրաստութեան եւ անուղղակի վկայութիւններ ունպինիլիում (120) եւ ունպիհեքսիում (126) տարրերուն մասին, սակայն անոնք չեն հաստատուիր։ Նաեւ կը յայտարարուի բնական թորիումի նմուշներուն մէջ էկատորիա-ունպիպիում (122) տարրի յայտնաբերման մասին, սակայն այդ յայտարարութիւնը հետագային չի հաստատուիր աւելի ստոյգ մեթոտներու օգտագործութեամբ կատարուած փորձերու ժամանակ։ Բացի անկէ, տեղեկութիւններ կը տարածուին երկնաքարային նիւթին մէջ 105-էն մինչեւ 130 հիւլէական թիւեր ունեցող տարրերու մասնիկներու հետ բախման հետքեր, ինչ որ կրնայ ծառայել իբրեւ անուղղակի ապացոյց կայուն գերծանր միջուկներու գոյութեան վերաբերեալ ։ Բնութեան մէջ գերծանր անդրուրան տարրերու որոնումները, որոնց գոյութիւնը կարելի է համաձայն կայունութեան կղզիի տեսութեան, դերեւս յաջողութեամբ չեն պսակուիր, իսկ նոր անդրուրան տարրերու պատրաստութիւնը կը շարունակուի միջուկային ուսումնասիրութիւններու ռուսական, ամերիկեան, գերմանական ու ճափոնական կեդրոններուն մէջ՝ գիտնականներու միջազգային խումբերու ուժերով։ Դերեւս չյայտնաբերուած տարրերու մասին տեղեկութիւնները կը ներկայացուին Քիմիական տարրերու ընդլայնուած աղիւսակին մէջ:
Ուրանէն մեծ հիւլէական թիւ ունեցող նոր (բնութեան մէջ չյայտնաբերուած) տարրերու (անդրուրան տարրեր) պատրաստւթիւնը կը կատարուի սկիզբը ուրանի միջուկներով նէյթրոններոպ բազմակի կլանման միջոցով նէյթրոնային զօրաւոր հոսքի պայմաններուն մէջ միջուկային հիւլէական բարդերու մէջ եւ ալ աւելի զօրաւոր՝ միջուկային (ջերմամիջուկային) պայթիւնի պայմաններու մէջ)։ Նէյթրոնի աւելցուք ունեցող միջուկներու հետագայ պեթա-քայքայումներու շղթայի պատճառով կը բարձրանայ հիւլէական թիւը եւ կը ստեղծուին դուստր միջուկներ
Z > 92
հիւլէական թիւերով։ Այդպիսով կը յայտնաբերուին նեփթունիումը (
Նոր յայտնաբերուած քիմիական տարրի համար անուն առաջարկելու իրաւունքը կը վերապահուի զայն յայտնաբերողին։ Սակայն այդ անունը պէտք է ենթարկուի որոշակի կանոններու։ Նոր տարրի յայտնաբերման մասին հաղորդագրութիւնը կը ստուգուի քանի մը տարուան ընթացքին անկախ տարրալուծարաններու մէջ, եւ հաստատման պարագային Տեսական եւ կիրարկական քիմիագիտութեան միջազգային միութիւնը (ՏԿՔՄՄ, IUPAC, International Union for Pure and Applied Chemistry) պաշտօնապէս կը հաստատէ նոր տարրի անունը։
2016-ի Դեկտեմբերի դրութեամբ յայտնի բոլոր 118 տարրերը ունին Տեսական եւ կիրարկական քիմիագիտութեան միջազգային միութեան կողմէ հաստատուած մշտական անուանումներ։ Տարրի յայտնաբերման մասին յայտրարելու պահէն մինչեւ Տեսական եւ կիրարկական քիմիագիտութեան միջազգային միութեան կողմէ անոր անունին հատատումը տարրը կը կոչուի ժամանակաւոր պարբերական անունով, որ կը կազմուի այդ թուականներու առաջին տառերէն։ Օրինակ՝ 118-րդ տարրը՝ օկանեսոնը, նախքան այդ անունի պաշտոնական հաստատումը կը կոչուէր ունունոկտիում ժամանակաւոր անունով եւ նշանակուած Uuo։
Չյայտնաբերուած կամ չհաստատուած քիմիական տարրերը յաճախ կը կոչուին Մենտելեւի կողմէ օգտագործուած համակարգի օգնութեամբ քիմիական աղիւսակին մէջ իրմէ վեր դասուած հոմոլոկի անունով՝ աւելցնելով «էկա-» կամ (հազուադէպ) «տուի-» նախածանցը, որոնք սանսկրիտի մէջ կը նշանակեն «մէկ» եւ «երկու» (կախեալ է տեղակայուած հոմոլոկի շրջանէն)։ Օրինակ՝ նախքան գերմանիումի յայտնաբերումը (որ պարբերական աղիւսակին մէջ կը տեղակայուի սիլիսիումի տակ եւ կը կանխատեսուէր Մենտելեւի կողմէ) կը կոչուի էկա-սիլիսիում, օկանեսոնը (ունունոկտիում, 118) կը կոչուի նաեւ էկա-ռատոն, ֆլերովիումը (ունունքվատիում, 114)՝ էկա-կապար։
Պարբերութիւնը կարգահամարի աճման կարգով իրարու յաջորդող տարրերու շարք է։ Պարբերական համակարգը կազմուած է 7 պարբերութենէ. I, II եւ III պարբերութիւնները կը կոչուին փոքր, իսկ IV, V, VI և VII-ը՝ մեծ։ Իւրաքանչիւր պարբերութիւն, բացառությամբ առաջինին, կը սկսի ալքալիական մետաղով եւ կ'աւարտի իներթ տարրով։ II եւ III պարբերութիւններու տարրերը կը կոչուին տիպիկ տարրեր։ Անոնց յատկութիւնները տիպիկ մետաղականէն մինչեւ իներթ տարրերը կը փոխուին օրինաչափօրէն։ Համակարգը բաղկացած է 10 շարքէ։ Իւրաքանչիւր փոքր պարբերութիւն կը կազմուի 1 շարքէ, իսկ մեծ պարբերութիւնները՝ 2-ական շարքերէ՝ զոյգ եւ կենտ։ Հիմնական յատկանիշը, ըստ որուն մեծ պարբերութիւնները կը բաժնուին 2 շարքի, տարրերու օքսիդացման աստիճանն է։ Անիկա 2 անգամ կը կրկնուի տարրերու հիւլէական զանգուածներու աճումով՝ անցնելով տարրերու եռեակներէ։
VI պարբերութեան մէջ լանթանէն անմիջապէս ետք կը տեղաբաշխուին 14 տարրեր՝ 58-71 կարգաթիւերով, զորոնք կը կոչեն լանթանոիդներ (լանթանանմաններ)։ Անոնց քիմիական յատկութիւնները իրարու շատ կը նմանին։ VII պարբերութեան մէջ ակտինիումէն ետք նոյնպէս կը տեղաբաշխուին 14 տարրեր՝ 90-103 կարգաթիւերով, զորոնք կը կոչեն ակտինոիդներ (ակտինանմաններ)։ Ի տարբերութիւն լանթանոիդներու, ակտինոիդներու հորիզոնական համանմանութիւնը թոյլ կ'արտայայտուի։ Լանթանոիդներն ու ակտինոիդները կը տեղաբաշխուին պարբերական համակարգին տակը, իսկ լանթանի եւ ակտինիումի վանդակներուն մէջ անոնք ցոյց կը տրուին համապատասխանաբար մէկ եւ երկու աստղանիշերով (* եւ **)։
Քիմիական տարրերու նշաններ
Քիմիական տարրերու նշանները կ'օգտագործուին որպէս այդ տարրերու կրճատուած անուններ։ Իբրեւ նշան սովորաբար կ'առնուի տարրի անուան առաջին տառը, իսկ անհրաժեշտութեան պարագային կ'աւելնայ երկրորդը կամ յաջորդ տառերէն մէկը։ Սովորաբար անոնք տարրի լատիներէն անուններու առաջին տառերն են. Cu - պղինձ (cuprum), Ag - արծաթ (argentum), Fe - երկաթ (ferrum), Au - ոսկի (aurum), Hg - սնդիկ (hydrargirum)։ Քիմիական նշաններու այսպիսի համակարգը կ'առաջարկուի 1814-ին շուէտացի քիմիագէտ Իյոնս Եաքոպ Պերցելիուսը։ Տարրերու ժամանակաւոր նշանները, որոնք կ'օգտագործուին նախքան անոնց մշտական անուններու եւ նշաններու հաստատումը, կը կազմուին երեք տառերէ, որոնք կը նշանակեն անոնց հիւլէական թիւիի տասնորդական արձանագրութեան երեք թիւերու լատիներէն անուններէն (օրինակ՝ ունունոկտիումը 118-րդ տարրն է, որ ունէր Uuo ժամանակավոր անունը)։ Կ'օգտագործուի նաեւ ըստ վերը տեղադրուած հոմոլոկներու անունի համակարգը (Eka-Rn, Eka-Pb եւայլն)։
Նշանի կողքին նշուած թիւերը կը նշանակեն. վերի ձախ կողմինը՝ հիւլէական զանգուած, վարի ձախ կողմինը՝ կարգաթիւ, վերի աջ կողմինը՝ իոնի լիցք, տակի աջ կողմինը՝ մոլեքուլի մէջ հիւլէներու թիւը ։
Օրինակներ՝
Պարբերական աղիւսակին մէջ քիմիական տարրի քարտը սովորաբար կը պարունակէ հետեւեալ բնութագիրները.
Քիմիական տարրերու տարածուածութիւնը բնութեան մէջ
Քիմիական տարրերէն երկրակեղեւին մէջ ամէնէն շատ կը տարածուին թթուածինն ու սիլիսիումը։ Այդ տարրերը ալիումինի, երկաթի, քալսիումի, նաթրիումի, կալիումի, մակնիումի, ջրածինի ու թիթանի հետ կը կազմեն երկրակեղեւի զանգուածի աւելի քան 99 առ հարիւրը, իսկ միւս տարրերուն կը մնայ 1 %-էն պակաս զանգուած։ Ծովու ջուրին մէջ թթուածինէն ու ջրածինէն բացի, որոնք կը մտնեն ջուրի կազմին մէջ, մեծ չափով կը պարունակեն այնպիսի տարրեր, ինչպէս՝ քլոր, նաթրիում, մակնիում, ծծումբ, կալիում, պրոմ եւ ածխածին։ Երկրակեղեւին մէջ քիմիական տարրի միջին պարունակութիւնը կը կոչուի կլարկային թիւ կամ տարրի կլարկ։
Երկրակեղեւին մէջ տարրերու պարունակութիւնը կը տարբերի Երկրի տարրերու պարունակութենէն, իբրեւ ամբողջութիւն, քանի որ Երկրի կեղեւի, մանթիայի ու միջուկի քիմիական կազմերը տարբեր են։ Այսպէս, միջուկը կը կազմուի հիմնականին մէջ երկաթէ ու նիքելէ։ Արեգակնային համակարգի եւ Տիեզերքի մէջ ընդհանրապէս տարրերու պարունակութիւնները նոյնպէս կը տարբերին երկրայիններէ։ Տիեզերքի մէջ ամէնէն շատ տարածուած տարրը ջրածինն է, որուն կը յաջորդէ հելիումը։ Տիեզերքի մէջ քիմիական տարրերու եւ անոնց իզոթոփներու յարաբերական տարածուածութիւններու ուսումնասիրութիւնը կարեւոր աղբիւր է միջուկային պատրաստութեան գործընթացքներու եւ Արեգակնային համակարգի ու երկրային մարմիններու հոլովոյթի վերաբերեալ տեղեկութիւններու համար։
Յառաջացում
Քիմիական տարրերու մեծ մասը (118-էն 94-ը) կը գտնուին բնութեան մէջ, թէեւ անոնց մէկ մասը սկիզբը կը գտնուի արհեստականօրէն (մասնաւորապէս թեքնեթիումը Tc (կարգաթիւը՝ 43), փրոմեթիումը Pm (61), ասթաթը At (85), ինչպէս նաեւ անդրուրան նեփթունիումը Np (93) եւ փլութոնիումը Pu (94), այդ հինգ տարրերը արհեստականօրէն գտնուելէ ետք անհետացող չնչին քանակով կը յայտնաբերուին նաեւ բնութեան մէջ, անոնք կը յառաջանան իբրեւ միջանկեալ միջուկներ ուրանի ու թորիումի շողարձակ քայքայման ժամանակ, ինչպէս նաեւ ուրանի կողմէ նէյթրոններու կլանման եւ հետագայ պեթա-քայքայման ժամանակ)։ Այդպիսով, երկրակեղեւին մէջ առկայ են (շատ տարբեր քանակներով) Մենտելեւի պարբերական աղիւսակի առաջին 94 տարրերը։
Երկրակեղեւին մէջ յայտնաբերուած առաջին 94 քիմիական տարրերու մեծ մասը (83) առաջնային են կամ փրիմորտիալային, անոնք կը յառաջանան Ծիր կաթինի միջուկի պատրաստութեան ժամանակ, նախքան Արեգակնային համակարգի յառաջացումը, եւ այդ տարրերը ունին իզոթոփներ, որոնք կամ կայուն են, կամ բաւական երկարակեաց, որպէսզի չքայքայուին այդ պահէն ետք անցած 4,567 միլիառ տարուան ընթացքին։ Միւս 11 տարրերը (թեքնեթիում, փրոմեթիում, փոլոնիում, ասթաթ, ռատոն, ֆրանսիում, ռատիում, ակթինիում, փրոտակտինիում, նեփթունիում եւ փլութոնիում) շողարձակ են. անոնք չունին այդքան երկարակեաց իզոթոփներ, այդ պատճառով ալ այդ տարրերու երկրակեղեւի մէջ գոյութիւն ունեցող բնական հիւլէները կը յառաջանան այլ տարրերու շողարձակ քայքայման ժամանակ ։
Մենտելեւի պարբերական համակարգին մէջ Փլութոնիումին Pu (կարգաթիւը՝ 94) յաջորդող բոլոր տարրերը երկրակեղեւին մէջ ի սպառ կը բացակային, թէեւ անկէ քանի մը հատը կրնայ յառաջանալ տիեզերքին մէջ գերնոր պայթիւններու ժամանակ։ Այդ տարրերու բոլոր յայտնի իզոթոփներու կիսաքայքայման շրջանը փոքր է Երկրի գոյութեան ժամանակի համեմատութեամբ։ Բնական գերծանր տարրերու բազմամեայ որոնումները դերեւս արդիւնք չեն տար։
Քիմիական տարրերու մեծ մասը, բացառութեամբ ամենաթեթեւ քանի մը տարրերու, Տիեզերքի մէջ կը յառաջանան հիմնականին մէջ աստղային միջուկի պատրաստութեան ընթացքին (մինչեւ երկաթը ինկած տարրերը՝ ջերմամիջուկային պատրաստութեան պատճառով, աւելի ծանր տարրերը՝ հիւլէներու միջուկներու կողմէ նէյթրոններու կլանման եւ հետագայ պեթա-քայքայման, ինչպէս նաեւ միջուկային այլ շարժումներու ժամանակ)։ Ամենաթեթեւ տարրերը (ջրածինը եւ հելիումը՝ գրեթէ ամբողջութեամբ, լիթիումը, պերիլիումը եւ պորը՝ մասամբ), յառաջացած են Մեծ պայթիւնին (յառաջնային միջուկային պատրաստութիւն) յաջորդած առաջին երեք վայրկեաններու ընթացքին։
Քիմիական տարրերը իբրեւ քիմիական նիւթերու բաղկացուցիչ մաս
Քիմիական նիւթերը կրնան կազմուած ըլլալ ինչպէս մէկ քիմիական տարրէ (պարզ նիւթեր), այնպէս ալ տարբեր տարրերէ (բարդ նիւթեր կամ քիմիական միացութիւններ)։
Քիմիական տարրերը կը կազմեն շուրջ 500 պարզ նիւթեր ։ Իրենց յատկութիւններով տարբերող քանի մը պարզ նիւթերու տեսքով մէկ տարրի գոյութիւն ունենալու յատկութիւնը կը կոչուի ալոթրոփութիւն ։ Մեծ մասով պարզ նիւթերու անունները կը համընկնին համապատասխան տարրերու անունների հետ (օրինակ՝ զինք, ալիումին, քլոր), սակայն քանի մը ալոթրոփային ձեւերու գոյութեան պարագային պարզ նիւթի եւ տարրի անունները կրնան տարբերիլ, օրինակ՝ թթուածինը (երկթթուածին, O2) եւ օզոնը (O3), ադամանդը, ածուխը եւ ածխածինի միւս ալոթրոփային ձեւերը գոյութիւն ունին ածխածինի ամորֆ ձեւերէն անկախ։
Սովորական պայմաններու մէջ 11 տարրեր գոյութիւն ունին կազային պարզ նիւթերու ձեւով (H, He, N, O, F, Ne, Cl, Ar, Kr, Xe, Rn), երկուքը՝ հեղուկ (Br եւ Hg), միւսները կը կազմեն պինդ մարմիններ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Քիմիական տարրեր (արւմտ.)
Ռիատ
Անուանում
Քաղաքի անուանումը ծագած է հին արաբերէնով rawdha բառէն, որ կը նշանակէ այգիներու եւ ծառերու վայր։ Իրականութեան մէջ նաեւ քաղաքի փողոցներուն մէջ շատ են կանաչ տարածուիւնները։
Պատմութիւն
Մոտ 4 հազար տարի առաջ ժամանակակից Էր Ռիատի տարածքին մէջ կ'ապրէին արաբական քոչուոր ցեղեր։ 18-րդ դարի սկիզբներուն Էր Ռիատը դարձաւ ուահհաբիտներու կեդրոն։ 1821 թուականին դարձաւ ուահհաբիտներու էմիրայութեան մայրաքաղաք Սաուտցիներու թագաւորութեան օրով ։
1902 թուականին Նաճտ շրջանի կեդրոնն էր։ 1932 թուականի աստիճանական միաւորման արդիւնքով ստեղծուեցաւ պետութիւն Էր Ռիատ մայրաքաղաքով։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սաուտեան Արաբիոյ քաղաքներ
Կորիւն
Կորիւն (380 - 450), հայ պատմիչ, վարդապետ, թարգմանչացի ժամանակի գործիչ։ Մեսրոպ Մաշտոցի առաջին աշակերտներէն։
Կենսագրութիւն
Մեսրոպ Մաշտոցի եւ Սահակ Պարթեւի հանձնարարութեամբ դասաուանդելու համար մեկնած է Հայաստանի գաւառները։ Ապա՝ իր միւս աշակերտներէն միքանիին հետ ուղարկուած է Ասորիք եւ Կ.Պոլիս՝ ասորերենի եւ յունարէնի մեջ հմտանալու համար։ Կորիւնը եւ միւսները հայրենիք վերադարձած են 431–էն յետոյ՝ իրենց հետ բերելով Ս.Գրքի յունական լաւագոյն օրինակները, ինչպես եւ Նիկիայի առաջին ու Եփեսոսի տիեզերական ժողովներու կանոնները։ Ատկէ վէրջ Կորիւնը զբաղուած է եկեղեցական եւ թարգմանչական գործունեութեամբ, մասնակցած է Աստուածաշունչի հայերէն թարգմանութեան մասը։ Կ'ենթադրուի, որ թարգմանած է «Նար Մակաբայեցոց» գիրքը եւ այլ երկեր։ Բայց Կորիւնի հեղինակութեամբ մեզ հասած միակ վավերական գործը Մեսրոպ Մաշտոցի կենսագրութիւնն է, որ շուրջ 442–ին Հայոց կաթողիկոս Հովսէփ Ա. Վայոցձորցի պատուերով գրած է եւ աուարտած է 443-450–ին։
Արսէն Այտընեան
Արսէն Այտընեան, հայ բանասէր, հագեւորական եւ լեզուաբան, տիրապետած բազմաթիւ լեզուներու ։
Կեանք եւ գործունէութիւն
Այտընեանի կեանքն ու գործունէութիւնը զուգընթաց է աշխարհաբարի զարգացման հետ։ Իր անունը բացառիկ կարեւորութիւն ունեցած է բանասիրական ուսումնասիրութեան տեսակէտէն. աշխարհաբարը, որ մինչ այդ անկանոն վիճակ ունէր, կանոնաւորուեցաւ անոր պատրաստած քննական քերականութեան շնորհիւ։
Կորիւն
Կենսագրութիւն
«Վարք Մաշտոցի»–ն հայ ազգային մատենագրութեան առաջին երկերէն է, որուն մէջ Կորիւնը վարքաբանական ձեւի տակ կարեւոր տեղեկութիւններ հաղորդած է հայերուն, վրաց եւ աղվանից գրերու գիւտի ու անոնց հանգամանքներուն մասին։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:380 ծնունդներ Ստորոգութիւն:450 մահեր Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ պատմիչներ
Արսէն Այտընեան
Կեանք եւ գործունէութիւն
Որդի՝ Պետրոս Այտընեանի, ծնած է Պոլիս՝ Բերայի մէջ։ Ժամանակի ձախորդ պատահարներէն ստիպուած, ծնողքը լքած են իրենց տունը եւ 1828-1830-ին Ղալաթիա ապրած։ Այտընեան Վենետիկի Մխիթարեաններու եւ ապա Ղալաթիոյ Վիեննայի Մխիթարեաններու վարժարանը յաճախած է։ Ուսման սաստիկ սիրահար, գրեթէ ինքնօգնութեամբ, լատիներէն սորված է եւ օր մըն ալ իր ուսուցիչներուն անակնկալ մը ըրած ՝ այդ լեզուով ատենախօսութիւն մը կատարելով, որով արժանացած է մէկ դասարան բարձրանալու։ Ան ութը տարեկանին Բերայի Վիեննական հայրերու վարժարանին մէջ աշակերտած է Հ. Վրթանէս Չալըխեանին, իսկ 1835-ին Վիեննա ղրկուած, ուր սորված է իտալերէն, ֆրանսերէն, արաբերէն, թրքերէն եւ ձեռնարկած՝ հոգեւոր ճառախօսութիւններու եւ այլ աշխատութիւններու։
Տասնեօթ տարեկանին ուխտած է պատրաստուիլ եկեղեցական ծառայութեան։ 1845-ին Ագաթանգեղոս-ի կրկնագիր օրինակը, որ իր հնութեամբ զմայլեցուցած էր Այտընեանը, նիւթ մատակարարած է մանր քննութեան մը, որուն արդիւնքով յայտնի դարձած է, որ այս հին ձեռագիրը անընթեռնելի գիրեր ունի իր ընթեռնելի գիրերուն տակ, որուն քանի մը էջերուն առաջին անգամ ընթերցումը Այտընեանին յանձնուած է։ Գերպ. Արիստակէս՝ վանահայրը, Այտընեանին հրահանգած է Նոր Կտակարան-ի քննութիւն մը կատարել, համեմատելով զայն ծանօթ ձեռագիրներու հետ։
Ունէր լեզուներու ընդունակութիւն, կը խօսէր յունարէն, պարսկերէն, ասորերէն, հայերէնի կողքին:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւորականներ Ստորոգութիւն:Մխիթարեան միաբանութեան անդամներ
1745 թուական
1745 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 45րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1745 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1745 մահեր
Ստորոգութիւն:1745
Ճուլիէթ Գալստեան
Ճուլիէթ Գալստեան, հայ օփերային երգչուհի:
Ժընեւի երաժշտանոցի ձայնամարզութեան փրոֆեսէօր, ինչպէս նաեւ` միջազգային մրցոյթներու դափնեկիր:
Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Երեւան, այնպիսի ընտանիքի մը մէջ, որ տասնամեակներ շարունակ օփերայի նշանաւոր երգիչներ, երաժիշտներ եւ պալէի յայտնի պարողներ տուած է աշխարհին: Հայրը` Վիլեն Գալստեանը, հայկական պալէի դպրոցի հիմնադիր, յայտնի պալէ պարող եղած է:
Դաշնամուրին զուգահեռ, Ճուլիէթ սորված է երգեցողութիւն՝ տատիկէն («Մարիա»նա Յարութիւնեանէն) :
Երաժշտանոցը աւարտելէ ետք մասնակցած է շատ մը մրցոյթներու եւ գրաւած առաջին, երկրորդ մրցանակային տեղեր:
Իտալիոյ Վերչելլի քաղաքի Վիոթթիի մրցոյթին առաջին մրցանակ ստանալէ ետք իտալական մամուլը զինք կնքած է «Վիոթիի թագուհի» անունով:
Երգած է հեղինակաւոր օփերայի դահլիճներու մէջ։ Շատ յայտնի երգիչներու հետ բեմ բարձրացած եւ երգած է անոնց հետ:
Մարմնաւորած կերպարներ
Մարմնաւորած է համաշխարհային օփերաներու բազմաթիւ կերպարներ, համագործակցած է Եւրոպայի եւ Ռուսիոյ առաջնակարգ սիմֆոնիք նուագախումբերու հետ, աշխատած է մեծահամբաւ խմբավարներու հետ:
Ան երգած է աշխարհի բոլոր բեմերուն վրայ, ինչպէս Նորվեկիա՝ Պըրկըն քաղաքին մէջ, Վերտիի «Նապուքօ» օփերան․ ինչպէս նաեւ Զուիցերիա:
Հայկ Իւթիւճեան
Դոկ­տո­ր Հայկ Իւթիւճեան, մա­գիս­­տրա­կան տիտ­­ղո­սով (DIC), CAS (GSMD), խմբավար, երաժշտագէտ եւ վաղ ժամանակներու քրիստոնէական եկեղեցւոյ հայրերու ուսումնասիրութեան (հայրապետագիտութեան) (patristics) գիտաշխատող է: Ան Փրակայի «Չարլզ համալսարան»ի փիլիսոփայության եւ արուեստի կաճառի պատուաւոր անդամ է:
Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ աւագ սարկաւագ, եւ Չարլզի համալսարանի նուագախումբի եւ երգչախումբի գլխաւոր խմբավար եւ երգչախումբի վարպետ եւ ազատ նուագախումբի եւ օփերային խմբավար: Ան արժանացած Հայաստանի Հանրապետութեան Սփիւռքի նախարարութեան «Կոմիտաս» եւ Հայաստանի Ազգային Գրադարանի «Յակոբ Մեղապարտ» մետալներուն:
Իբր երաժիշտ եւ համալսարանական դասախօս կը պաշտօնավարէ գլխաւորաբար Չեխիոյ Փրակ քաղաքի մէջ: Իր հետազօտական հետաքրքրութիւնները ի միջի այլոց Ս. Գրիգոր Նարեկացւոյ երկասիրութիւնները եւ Հայոց Շարակնոցը կ՚ընդգրկեն: Պարգեւատրուած է Հայաստանի «Կոմիտաս» եւ Հայաստանի Ազգային գրադարանի «Յակոբ Մեղապարտ» շքանշաններով:
2016-ին, ան ծառայեց որպէս համակարգող Փրակայի մէջ (Klementinum) «Հայ գիրքի արուեստը դարերու ընդմէջէն: Որք զծորանս Հոգւոյն արբին» խորագրով տեղի ունեցած ցուցահանդէսին:
Կենսագրութիւն
Դոկտոր Հայկ Իւթիւճեանը հայկական ծագումով՝ Կիպրոս ծնած անգլիացի խմբավար է:Հօրենական մեծ հօր մեծ հայրը Ստեփան Իւթիւճեանն էր, որ «Բիւրակն Հանդէս»ի հիմնադիրը, խմբագիրն ու արտօնատէրն էր, որուն բոլոր թիւերը Հայաստանի Ազգային գրադարանը Տքթ. Տիգրան Զարգարեանի լուսամիտ նախաձեռնութեամբ նկարած է, եւ առցանց տրամադրելի են: Ստեփան Իւթիւճեանի եղբայրը՝ Աբիսողոմ Իւթիւճեան՝ Պապա Համբարձում Լիմօնճեանի առաջին աշակերտներէն մին էր եւ եկեղեցական երաժիշտ, երգահան ու խմբավար ըլլալէ զատ՝ նաեւ Հայ Աւետարանական եկեղեցւոյ հիմնադիրը եղած է: Ստեփանի որդին, որ նոյնպէս Աբիսողոմ կը կոչուէր՝ 1878-ին Պոլիսէն Կիպրոս հրաւիրուած է Բրիտանական կառավարութեան կողմէ, երբ Մեծն Բրիտանիա Օսմանեան կայսրութենէն Կիպրոսը ստացաւ եւ ատեն մը տակաւին Օսմանեան օրէնքները կը գործադրուէին կղզիի վրայ: Աբիսողոմ այդ օրէնքները օսմաներէնէ անգլերէնի թարգմանած եւ այնուհետեւ Կիպրոս մնացած է, իբր պետական թարգման: Իր որդիներէն Հրանդը Հայկ Իւթիւճեանի մեծ հայրը կ՚ըլլայ: Իսկ հօրենական մեծ մայրը՝ զմիւռնիացի ընտանիքէ կը սերէր եւ Աղեքսանդրիա ծնած էր, ուր ատենօք իրենց տունը Կոմիտաս Վարդապետը հիւրընկալելու պատիւը ունեցան: Սակայն մօրենական մեծ մօրը ընտանիքը արդէն առ նուազն ԺԸ. դարուն Կիպրոս հաստատուած էր. իսկ մօրենական մեծ հայրը կիլիկեցի էր, որ սակայն Ա. համաշխարհային պատերազմին յաջողեցաւ իբր ուրարակիր Երուսաղէմ փախչիլ (իր ծննդավայրին կառավարիչին եկեղեցական շապիկով զգեստաւորուած մէկ լուսանկարին շնորհիւ արտօնութիւն ստանալով), ուր Օրմանեան Սրբազանի Աստուածաբանութեան դասընթացքին աշակերտեց:
Ան սկսած է ղեկավարելու վարժութիւններ կատարել տասնվեց տարեկանին: Ան միացաւ Անգլիական երգչախումբի տնօրէններու միութեան ՝ որպէս յետ-ընթացաւարտ ուսանող (postgraduate student): Ան իր կրթութիւնը ստացեր է Սոսեքսի, Լոնտոնի եւ Քեմպրիճի համալսարաններու, Սիէնայի «Ակադեմիա Չիգիանա» համալսարանի եւ Լոնտոնի Կիլտհոլի երաժշտութեան եւ տրամայի դպրոցի մէջ, ուր սորված է դաշնամուրի, ջութակի եւ երգեցողութեան ոլորտի մէջ, իսկ 1995-ին աւարտեր է բարձրագոյն խմբավարութեան դասընթացը:
Հայկ Իւ­թիւ­ճեա­ն Դոկ­տո­րա­կանի աւարտաճառի պաշտպանութեան նիւ­թ ունեցած էր՝ «The Music of the Armenian Hymnal: the Tntesean corpus» (Հայ Շա­րա­կա­նո­ցին Ե­րաժշ­տու­թիւ­նը, Թնթէսիը­նի Աշ­խա­տա­սի­րու­թիւ­նը): իր ա­ւար­տա­ճա­ռի գիրքը հրա­տա­րա­կուած է Փրակայի Չարլզ կամ Քարլ (Չեխերէն՝ Univerzita Karlova) համալսարանի՝ Արուեստի կաճառին կողմէ (Charles University In Prague, Faculty of Arts)։
Սարկաւագական ծառայութիւն
Հոգելոյս Զարեհ Արք. Ազնաւորեանը Կիպրոս այցին իբր կաթողիկոսական փոխանորդ, երբ Հայկ Իւթիւճեան նախակրթարանի աշակերտ էր՝ Նարեկ Ազգային վարժարանի, եւ Զարեհ Սրբազանը վարդապետ էր, իբր դպրոցական՝ ամէն շաբաթ օր Ազգային Առաջնորդարան կ՚երթայ, որ յաջորդ օրուայ Թափօրի եւ Ճաշու շարականները իր առջեւ երգէ, որպէսզի իր պատրաստածը սրբագրէ կամ բարելաւման համար դիտողութիւններ ընէ:
Ս. Գրիգոր Նարեկացւոյ Հոգելոյս Զարեհ Սրբազանի խմբագրած երկասիրութեանց շքեղ ու ամբողջական հրատարակութիւնը նոյնպէս Հայկ Իւթիւճեանին շատ մը դռներ կը բանայ: Եւ այսօր իսկ՝ երբ Կարոլեան համալսարան եւ կամ Լոնտոնի Հայկական հիմնարկի հրաւիրաց ընդառաջելով գրաբար կ՚ուսուցանէ՝ Սրբազան Հօր դասագիրքերը կը շարունակեն Հայկ Իւթիւճեանին մեծապէս օգտակար հանդիսանալ: Հոգելոյս Զարեհ Սրբազանն է, որ զինք դպիր ձեռնադրած է, իսկ տարիներ ետք Վարուժան Սրբազանի ձեռամբ սարկաւագ ձեռնադրուած, իր քաջալերմամբ:
Աշխատութիւն հրատարակութիւն
Դոկ­տո­ր Հայկ Սրկ. Իւթիւճեանի «Հայ գրքարուեստը դարերու ընդմէջէն : Որք զծորանս Հոգւոյն արբին» գիրքը կը բովանդակէ՝ Հեղինակի շնորհակալութիւններ—Հայկական գրային մշակոյթի կոթողներ—Ս. Գրիգոր Նարեկացի՝ «Հրեշտակական վարդապետ» եւ Վարդապետ Ընդհանրական Եկեղեցւոյ—Հայկական եկեղեցական երաժշտութիւն—Չեխ-հայկական գրական յարաբերութիւններ—Հայոց ցեղասպանութիւնը—Ս. Գրիգոր Նարեկացւոյ աստուածաբանութիւնը եւ նախասիրած բներգները—Հայկական եկեղեցական երաժշտութեան ձայնագրութեան համակարգերը—Չեխ-հայկական եւ հայ-չեխական գրական յարաբերութիւններ -- «Հայ ժողովուրդի բնաջնջումը». 20-րդ դարու առաջին ցեղասպանութիւնը եւ Չեխ երկիրը—Վերջաբան—Յանձնարարութիւններ յաւելուածական ընթերցման համար.
Հայ գիրքի աննախադԷպ ցուցահանդԷս Փրակայի մէջ
2016 թուականի Հոկտեմբեր 12-25 օրերուն, Չեխիայի Ազգային գրադարանին մէջ ներկայացուեցաւ «Որք զծորանս Հոգւոյն արբին» Հայ գիրքի արուեստը դարերու ընթացքին,, խորագիրով բացառիկ ցուցահանդէսը, որուն կազմակերպիչներն էին Հայաստանի եւ Չեխիայի Ազգային գրադարանները ՀՀ մշակոյթի նախարարութեան եւ Չեխիայի Հանրապետութեան մօտ Հայաստանի դեսպանութեան հովանաւորութեամբ։ Ցուցահանդեսի համակարգող եւ մենագրութիւն-պատկերագիրքի հեղինակ Հայկ Սրկ. Իւթիւճեանն էր:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Իւ­թիւ­ճեա­ն,Հայկ Ստորոգութիւն:Երաժշտագէտ Ստորոգութիւն:Խմբավար Ստորոգութիւն:ԵԿեղեցւոյ հայրերու հայրագիտութեան (patristics) գիտաշխատող Ստորոգութիւն:«Կոմիտաս վարդապետ»ի եւ «Յակոբ Մեղապարտ»ի մետալակիր Ստորոգութիւն:Հայ Ուղղափառ եկեղեցւոյ աւագ սարկաւագ Ստորոգութիւն:Փրակայի «Չարլզ համալսարան»ի փիլիսոփայության եւ արուեստի կաճառի պատուաւոր անդամ
Արեթա Ֆրանքլին
Արեթա Ֆրանքլին, յայտնի ամերիկացի երգչուհի, երգերու հեղինակ, դերասանուհի եւ դաշնակահար։ Սոուլ ժանրի թագուհին՝ կրելով Լէյտի Սոուլ անունը ։
Կեսագրական գիծեր
Մայրը ձգած է ընտանիքը, երբ Արեթան վեց տարեկան էր ։ Քոյրերուն հետ մեծցած են հօր խնամքին տակ եւ եկեղեցւոյ մէջ մխիթարութիւն գտնելով: Եկեղեցական երգերը յետագային մեծ ազդեցութիւն ունեցած են երգչուհիին արուեստին վրայ: Հայրը քահանայ եղած է, եւ այդ էր պատճառը եկեղեցական երաժշտութեան այդքան մօտ ըլլալուն:
Ան փոքր տարիքէն ծանօթութիւններ հաստատած է տղոց հետ եւ արդէն իսկ տասներեք տարեկանին մայր դարձած:
Արեթա ունեցած է չորս երեխայ: Առաջին զաւակին ծնունդէն երկու տարի ետք ունեցած է իր երկրորդ որդին: Երրորդ որդին աշխարհ բերած է ամուսնանալէն ետք, իսկ չորրորդ տղան ծնած է 1970 թուականին, իր երաժշտական արտադրիչին հետ ունեցած կապին հետեւանքով:
Ան եղած է լաւագոյն կատարողներէն բոլոր այն ժանրերուն, որոնք ձեւաւորուած են ափրօ-ամերիկեան եւ ճերմակներու երաժշտութեան ելեւէջներուն համադրումէն: Իսկ սոուլ ժանրը, որուն թագուհին հռչակուած էր, կրելով Լէյտի Սոուլ անունը, զուտ ափրօ-ամերիկեան ծագում ունի եւ որուն բնորոշ է զգացմունքայնութիւնը, զմայլուածութիւնը, յուզականութիւնը: Այս ժանրը կը ծագի աւանդական հոգեւոր օրհ-ներգներէն եւ աւետարաններէն, ինչպէս նաեւ ճազային յանկարծաստեղծումներէ:
Երաժշտական կեանք
Ֆրանքլին, քոյրերուն հետ պզտիկ տարիքէն երգած է եկեղեցական երգչախումբին մէջ եւ քանի մը տարի անց դարձած՝ աւետիսի (gospel) երաժշտութեան իրական բներեւոյթը:
Տանսչորս տարեկանին ձայնագրուած են երգչուհիին առաջին ստեղծագործութիւնները։ Երիտասարդ տաղանդով հետաքրքրուած է Տիթրոյթի մէջ գործող «Motown» սթիւտիոն։ Տաղանդներ յայտնաբերող Ճոն Հեմընտին, Արեթա Ֆրանքլին պայմանագիր կնքած է «Columbia Records»ի հետ։ Անոր շնորհիւ սոուլ ժանրը մեծ յառաջխաղացում ապրած է, մէկը միւսին ետեւէն ձայնագրուած են երգչուհիին երգերը, թողարկուած են ալպոմները: Համերգային շրջագայութիւնները, ողջ Միացեալ Նահանգներու եւ աշխարհի տարածքին, յաջորդած են իրարուն:
Երգած է փոփ երաժըշ-տութեան այլ ժանրի երգեր եւս: Արեթա Ֆրանքլին մեծ յաջողութիւններու հասած է մանաւանդ 1960-ական թուականներու կէսին եւ 1970-ական թուականներուն:
20-րդ դարու մեծագոյն ձայներէն մին նկատուող Ֆրանքլին հարիւրաւոր երգիչ-երաժիշտներու ուղենիշն ու երաժշտական կուռքը դարձած է։
Ռետինկի աշխարհահռչակ «Respect» երգը Արեթան պայթեցուց ողջ աշխարհի մէջ․ «Respect» երգի ֆրանքլինեան մեկնաբանութիւնը կիներու շարժման հիմնաքարը դարձած է, եւ երգչուհիին մէկ անգամէն երկու «Կրեմմի» մրցանակ նուիրած է 1968 թուականին:
Երգչուհիին կրքոտ կատարումները արագօրէն կը դառնան իգականութեան հիմներ, կը քարոզեն սեռերու հաւասարութիւն, կիներու իրաւունք, կը նպաստեն բռնութեան, ճնշուածութեան դէմ բողոքներուն:
Հօրը մահը ծանր ազդեցութիւն թողած է երգչուհիին վրայ, քանի որ հայրը սպաննած էին աւազակները՝ ներխուժելով տուն: Ծանր կորուստի այս պահուն Արեթան հերոսաբար ոտքի կեցած եւ նոր երգեր ձայնագրած է՝ երգեր նուիրելով նաեւ իր հօր յիշատակին:
Ծանօթ երգերէն
Երգչուհիին ծանօթ երգերէն են.
Ալպոմները
Ալպոմները կ՚ապահովեն մեծ վաճառքներ, 75 միլիոնի հասնող ձայնագրութիւն ունեցած են անոր երգերը, իսկ 1968 թուականին Արեթա Ֆրանքլին ստացած է իր առաջին « Կրեմմի » մրցանակը։
Ամուսնական կեանք
1978-1984 թուականներուն Արեթան ամուսնացած է յայտնի դերասան Կլին Թորմընին հետ, իսկ 1961-1969 թուականներուն՝ Թէտ Ուայթին հետ:
Սակայն զանազան տարիներու ան ունեցած է կապեր տղամարդոց հետ, որոնց հետեւանքով խոր հիասթափութիւն ապրած է եւ ինկած ընկճախտի մէջ: Ընկճուածութիւնը ան յաղթահարած է ալքոլի միջոցաւ եւ այդ առումով միշտ գտնուած է մամուլի ուշադրութեան կեդրոնը:
Դերասնական կեանք
Արեթա Ֆրանքլինի կենսագրութեան մէջ նոր էջ մը բացուած է 1980 թուականին, երբ ան նկարահանուած է յայտնի «The Blues Brothers» շարժապատկերին մէջ: Այդ ժապաւէնին մէջ հնչած է անոր «Think» խորագրով երգը:
Մրցանակներ եւ պարգեւներ
1987 թուականի Յունուարին Արեթա Ֆրանքլին դարձած է առաջին կինը, որուն անունը գրուած է «Rock and roll»ի փառքի սրահին մէջ: 2008 թուականի Նոյեմբերին «Rolling Stones» ամսագիրը Ֆրանքլինը կոչած է պատմութեան մեծագոյն երգչուհին:
Իր ամբողջ կեանքին ընթացքին երգչուհին ստացած է 18 «Կրեմմի», իսկ եթէ նկատենք նաեւ «Կրեմմի»ի ժամանակ ստացած յատուկ մրցանակները, ապա անոնց թիւը քսանէն աւելի կ՚ըլլայ:
Անոր նաեւ յատուկ մրցանակի արժանացուցած է Մարթին Լութեր Քինկ՝ բողոքական եկեղեցւոյ ամերիկացի հետեւորդ, հոգեւորական եւ աքթիւիստ, որ կը մեծարէր Արեթան եւ որուն յետագային նուիրեց «Սիրելի Աստուած» աղօթքին սրտառուչ մէկ տարբերակը:
Միացեալ Նահանգներու նախագահ Ճիմի Քարթըրի երդման արարողութեան ան փայլուն կերպով երգեց եւ մտաւ ԱՄՆ-ի նախագահական արարողութիւններուն պատմութեան մէջ: Երգած է փոխ-նախագահ Ալ Կորի դստեր հարսանիքին։
2005 թուականին երգչուհին ստացած է Միացեալ Նահանգներու բարձրագոյն պարգեւը՝ «Ազատութիւն» նախագահական շքանշանը:
Միացեալ Նահանգներու նախագահներէն Ճիմի Քարթըր, Պիլ Քլինթըն եւ Պարաք Օպամա նախընտրած են նախագահական երդումը տալ երգչուհիին աստուածային ձայնին միջոցաւ՝ միշտ համարելով, որ Արեթան Աստուծոյ պարգեւն է Ամերիկայի համար:
Արեթա Ֆրանքլինին պատուին կոչուած փողոց եւ աստղակերպ
Իսկ մահէն անմիջապէս ետք Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային գործակալութիւնը՝ ՆԱՍԱ-ն, Արեթա Ֆրանքլինի պատուին աստղակերպ մը անուանակոչած է։ «Մենք տխուր ենք, որ Արեթա Ֆրանքլինը այլեւս մեզի հետ չէ։ Թիւ 249516 աստղակերպը անուանակոչուած է ի պատիւ երգչուհիին՝ յարգանքի տուրք մատուցելու Սոուլի թագուհիին։ Աստղակերպը կը շարունակէ պտտիլ Մարսի շուրջ», նշուած է ՆԱՍԱ-ի հաղորդագրութեան մէջ։ Արեթա աստղակերպին շառաւիղը շուրջ 4 քիլօմեթր է, ան յայտնաբերուած է 2010 թուականին։
Մահ
Լէյտի Սոուլը մահացած է Տիթրոյթի մէջ՝ 76 տարեկանին, երկարատեւ հիւանդութեան դէմ պայքարելով:
Արեթա Ֆրանքլինի յուղարկաւորութիւնը տեղի ունենցած է 31 Օգոստոս 2018-ին՝ Միացեալ Նահանգներու Տիթրոյթ քաղաքին մէջ ։ Երգչուհիին հրաժեշտ տալու արարողութիւնը տեղի ունեցած է 28-29 Օգոստոս, Չարլզ Ռայթի՝ Ամերիկայի ափրիկեան պատմութեան թանգարանին մէջ: Իսկ երգերուն ուղեկցութեամբ յուղարկաւորուած է «Ուուտլաուն» գերեզմանատունը։
Ցաւակցական գիրեր
Ցաւակցական գիրեր յղած են Միացեալ Նահանգներու ներկայ ու նախկին նախագահները։
Համաշխարհային աստղերը ցաւակցած են Ֆրանքլինի մահուան առթիւ, յիշեցնելով, որ ան ոչ թէ դարու մը, այլեւ պատմութեան մեծագոյն երգչուհին էր։
«Անգամ մը պատիւ ունեցած եմ երգելու Արեթային համար, ան շատ բարի էր: Ատիկա իմ կեանքիս ամենապայծառ պահերէն մին էր», ըսած է «Վերադարձ դէպի ապագայ» շարժանկարի աստղ Լէա Թամսըն:
1746 թուական
1746 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 46րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1746 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1746 մահեր
Ստորոգութիւն:1746
Դալար (անձնանուն)
Դալար, հայկական անուն։ Առաջացած է հայերէն դալար՝ «կանաչ» բառէն։ Սկզբնական շրջանին եղած է արական անուն, այնուհետեւ ձեւափոխուած ու դարձած է իգական անձնանուն՝ Դալալ ձեւով :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Ռընէ Լեւոնեան
Վեր. դոկտոր Ռընէ Լեւոնեան (ծնած է 4 Մարտ, 1952-ին, Մարսէյլ, Ֆրանսա):Եւրասիայի Հայ Աւետարանչական ընկերակցութեան ներկայացուցիչ եւ միութեան նախագահ: ԼՂՀ անվտանգութեան ջատագով: ԼՂՀ արտաքին գործերի նախարարի եւ ՀՀ նախագահի աշխատակազմի խորհրդատու: Ֆրանսայի Աստուածաշնչային ընկերութեան քարտուղար
Կենսագրութիւն
Վերապատուելի Ռընէ Լեւոնեան ծնած է Ֆրանսայի Մարսէլ քաղաք, Մարտ 4, 1952-ին: Ան Կիլիկիայէն Ֆրանսա գաղթած հայերու երրորդ սերունդէն Է: Մեծ հայրը Հռոմկլայէմ էր (Ճիպին): Մկրտութեան անունը Ներսէս է՝ ի յիշատակ Ներսէս Շնորհալի կաթողիկոսին:
Պատանեկան տարիներուն, ուսմանը զուգահեռ, հետաքրքրուած է ֆուտպոլով եւ, մինչեւ 16 տարեկան, խաղցած է տեղի պատանեկան թիմին մէջ։ Եղած է ֆիլատելիայի սիրահար: Հաւաքած է նախ ֆրանսական եւ Աֆրիկեան, աւելի ուշ ռուսական եւ հայկական դրօշմանիշեր:
Այդ տարիքին էր, որ առնչուելով Աստծոյ Խօսքին, ճանչնալով Աստուծուն Իր խօսքին միջոցով՝ հասու եղաւ Յիսուս Քրիստոսի ով լինելուն, անոր փրկութեան ծրագիրին, գիտակցեցաւ առանց Աստուծոյ ապրելու անորոշութիւնը, ապաշխարեցաւ, ընդունեց Յիսուս Քրիստոսին՝ որպէս իր կեանքի առաջնորդ եւ վերստին ծնունդ ապրեցաւ: Այդ ժամանակ սկսաւ յաճախել հայ եկեղեցի եւ, որպէսզի հասկնայ եկեղեցիի մէջ կատարուող արարողութիւնները, սկսաւ սորվիլ Հայերէն:
1973-ին ամուսնացած է Սիլվի Պոյաճեան - Լեւոնեանի հետ, ունի երկու զաւակ եւ վեց թոռնիկ:
Տիկին Սիլվին դեղագործ է, աշխատած է Երեւանի Հայ Աւետարանչական ընկերակցութեան բժշկական կեդրոնին մէջ։ Ան ֆրանսերէն դասաւանդած է Երեւանի Խորէն եւ Շուշանիկ Աւետիսեաններու անուան դպրոցին մէջ:
Դուստրը՝ Սեդա - Ֆապիէնը, ուսանած է Փարիզի համալսարանին մէջ, ստացած է աշխարհագրական գիտութիւններու մագիստրոսի աստիճան: Ան աւարտած է նաեւ քաղաքագետներու բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւնը եւ ստացած է քաղաքագէտի որակաւորում: Այժմ կ՛աշխատի պետական հիմնարկութեան մէջ, որպէս մարդուժի բաժնի ղեկավար: Տղան՝ Արմէն - Քրիսթոֆն ունի տնտեսագէտի բարձր որակաւորում: Ութ տարի ապրած է Երեւան: Ան իր զինուորական ծառայութիւնը կատարեց Հայաստան` Ֆրանսայի դեսպանատանը՝ առեւտրական կցորդի պաշտօնին մէջ, յետոյ ստանձնեց «Գասթել» ընկերութեան տնօրէնի պաշտօնը: Այժմ կը շարունակէ իր գործարարութիւնը Ֆրանսայի մէջ:
Աստուածաբանական Համալսարան
Վերապատուելի Դոկտոր Ռընէ Լեւոնեան Աստուծմէ ստացած կոչումը իրականացնելու նպատակով ուսումը շարունակեց Փարիզի Աստուածաբանական եւ Լիոնի Կրթութեան գիտութեան ու Աստուածաբանական համալսարաններուն մէջ։ Աւարտելէն յետոյ ստացաւ համապատասխանաբար Աստուածաբանութեան մագիստրոսի (աւարտաճառը՝ Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ պատմութիւնը եւ վարդապետութիւնը) եւ կրթութեան ու մանկավարժութեան գիտութիւններու մագիստրոսի աստիճան (աւարտաճառը՝ Ֆրանսահայ համայնքի նոյնացումը՝ իւրացումը):
Համաշխարհային Մանկապատանեկան ճամբարներու Տնօրէն
Երկար ժամանակ մասնակցած է Ֆրանսայի կրթութեան, երիտասարդութեան եւ մարզական նախարարութեան կազմակերպած յատուկ դասընթացներուն եւ ստացած է ամառային ճամբարներու տնօրէնի վկայագիր, որ իրաւունք կուտայ կազմակերպել եւ տնօրինել մանկապատանեկան ճամբարներ աշխարհի տարբեր երկիրներ՝ Ֆրանսիա, Իտալիա, Յունաստան, Թունիս...
Աստուածաշունչի Սերտողութիւն Ֆրանսայի Բանտերուն Մէջ
Մոտ 20 տարի ծառայած է Ֆրանսայի բանտերուն մէջ՝ ինչպէս հայերու (Մոնթէ Մելքոնեան եւ միւս քաղաքական ջատագովներ), այնպէս ալ բոլոր բանտարկեալներուն համար: Ֆրանսական կառավարութեան կողմէն ունի յատուկ թոյլատրութիւն՝ այցելել բանտարկեալներուն, հանդիպիլ անոնց հետ առանձին, կազմակերպել հոգեւոր արարողութիւններ, վարել Աստուածաշունչի սերտողութիւն:
Համայնքային Ու Եկեղեցական Ծառայութիւն
1974 – 1993 թուականներուն ծառայած է Ֆրանսայի Հայ Աւետարանական եկեղեցիներուն եւ աշխուժորէն մասնակցած է տեղի հասարակական, համայնքային եւ եկեղեցական կեանքին:
Հայոց Ցեղասպանութեան Ճանաչման Պայքարի Մասնակից
Ֆրանսայի հայ համայնքի միւս պատասխանատուներու հետ աշխուժօրէն մասնակցած է Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման պայքարին:
ԼՂՀ Անվտանգութեան Ջատագով
1988-էն եղած է ԼՂՀ անվտանգութեան, բարդոյթի խաղաղ եւ արդարացի լուծման ջատագովը:
Աջակցութիւն Ֆրանսայի Մէջ Ստեղծելու ՀՀ Դեսպանատուն Եւ Ղեկավարի Պաշտօններ
1993 եւ 1994 տարիներուն կարողացաւ աջակցել ՀՀ արտաքին գործերու նախարարութեանը՝ Ֆրանսայի մէջ ստեղծելու ՀՀ դեսպանատուն, եւ սիրով ընդունեց դեսպանատան գրասենեակի վարիչի եւ հասարակութեան հետ կապերու ղեկավարի պաշտօններուն մէջ աշխատելու հրաւէրը: