cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Փարւիզ Նաթէլ-Խանլարի
Կենսագրական
Փարւիզ Նաթէլ-Խանլարին 1943-ին աւարտած է Թէհրանի Համալսարանի Պարսկական գրականութեան մասնագիտութիւնը վարդապետութեան (տօքթօր) աստիճանով։ Ան իր կաճառական (աքատեմական) երթն ու գործունէութիւնը սկսաւ արուեստի ու գրականութեան բաժանմունքին մէջ։ Ան եւս 2 տարի լեզուաբանութիւն ուսանեցաւ Փարիզի համալսարանին մէջ։ Այդուհետ, Խանլարին Թեհրանի համալսարանին մէջ նոր դասընթացք մը հիմնեց «Պարսիս լեզուի պատմութիւնը» անունով։
Բացի իր կաճառական գործունէութենէն զոր շարունակեց մինչեւ 1979-ի Իսլամական յեղափոխութիւնը, Խանլարին Իրանի մէջ գրաւեց բազմաթիւ վարչական պաշտօններ 1960-ականներուն մինչեւ ուշ 1970-ականներ։
Փարւիզ Նաթէլ-Խանլարին առաջատար գրական պարբերաթերթ՝ Սօխան հանդէսին հիմնադիրն ու խմբագիրն էր, զոր 1940-ականներուն սկիզզբէն մինչեւ 1978 թուականը Իրանցի մտաւորականներու եւ գրականագէտներու շրջանակէն ներս լայն տարածում գտաւ։
Ստորոգութիւն:1990 մահեր Ստորոգութիւն:1914 ծնունդներ
Լրաքաղ
«Լրաքաղ», Սուրբ Յակոբ հայկական եկեղեցւոյ հրատարակութիւն։ Առաջին անգամ լոյս տեսած է 1958-ին, Մոնրէալի մէջ։ Տպագրած է յօդուածներ կրօնի մասին եւ կրօնական նորութիւններ Մոնրէալի, Քանատայի հայ գաղութի եւ այլ համայնքներու վերաբերեալ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Քանատայի պարբերականներ
Վարսենիկ Աղասեան
Վարսենիկ Աղասեան, հայ բանաստեղծուհի, թատերագիր, մանկագիր եւ թարգմանիչ։
Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Նախիջեւանի Ջահուկ գիւղը։ փոքր տարիքին ընտանիքին հետ տեղափոխուած է Թիֆլիս, ուր ստացած է իր կրթութիւնը Հայուհեաց Բարեգործական ընկերութեան դպրոցէն ներս:
Վարսենիկ իր առաջին բանաստեղծութիւնը հրատարակած է 1912 թուականին՝ 14 տարեկան հասակին, «Պատանի» հանդէսին մէջ:
Թատրերգութիւններ եւ բանաստեղծութիւններ
Բանաստեղծութեան կողքին Վարսենիկ գրած է նաեւ թատրերգութիւններ, որոնք ներկայացուած են Պաքուի, Ստեփանակերտի, Գանձակի եւ այլ վայրերու մէջ. անոնցմէ յայտնի է «Փոթորկուած անտառը» ներկայացումը:
Աղասեանի բանաստեղծութիւններն ու թատրերգութիւնները ժամանակի ընթացքին հրատարակուած են թէ՛ Պաքուի եւ թէ Երեւանի մէջ. անոնցմէ են․
Թարգմանութիւններ
Բանաստեղծութեան ու թատրերագրութեան կողքին, Աղասեան զբաղած է նաեւ թարգմանական աշխատանքով: Պաքու գտնուած ժամանակ հայերէնի վերածած է Մեհտի Սէիզատէի, Նիզամի Կիանջեւի եւ այլ ազերի գրողներու գործերը:
Թարգմանութիւններ կատարած է նաեւ ռուսերէն լեզուէն, հայերէնի թարգմանելով Աերկէյ Միխալքովի, Նիքոլա Նեքրասովի, Ալեքսէյ Թոլսթոյի եւ ուրիշներու գործերը:
Շնորհիւ իր գրական վաստակին, Վարսենիկ Աղասեան 1934 թուականին դարձած է Հայաստանի Գրողներու միութեան անդամ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ մանկագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Հալքիտա
Հալքիտա (յուն․՝ Χαλκίδα), Էվիա, Յունաստան։ Կը գտնուի Էվիա կղզիին կեդրոնական արեւմտեան ծովեզրին եւ Էվիա նահանգին վարչական կեդրոնն է։ Բնակչութիւնը 55 264  մարդ կը հաշուէ (2011-ի մարդահամար)։
Աշխարհագրութիւն
Էվիա կղզին կ՛երկարի Յունաստանի մայրցամաքի արեւելեան ափին։ Հալքիտան գտնուեով կղզիին կեդրոնի արեւմտեան ափին, մայրցամաքին հետ զայն կը բաժնեն հիւսիսէն Մալիաքոս ծոցը եւ հարաւէն Էվոյիքոս ծոցը։ Մայրցամաքին հետ կապուած է 700 մեթր բարձրութեամբ կամուրջով մը։
Պատմութիւն
Հին ժամանակներուն Հալքիտան, մերձակայ Էրեթրիա քաղաքին հետ Էվիա կղզիին կարեւորագոյն քաղաքներէն եղած են։
Հալքիտա Կը  գտնուի Էվրիփու նեղուցին արեւմտեան ափին։ Իր ռազմական դիրքին շնորհիւ դասուած էր Յունաստանի կարեւոր առեւտրային քաղաքներուն շարքին։ Երկրաչափական ժամանակաշրջանին, քաղաքին զարգացման հետ բանկչութեան թիւը կը բազմանայ եւ գաղթօճախներ կը հիմնուին Յունաստանի տարածքին եւ Միջերկրական ծովուն արեւմտեան ափերուն, ինչպէս օրինակ՝ հիւսիսային Յունաստան, հարաւային Իտալիա եւ Սիչիլիա կղզին։
Ք.Ա. 8-րդ եւ Ք․Ա․ 5-րդ դարեր
Ք.Ա. 8-րդ եւ Ք․Ա․ 7-րդ դարերուն Հալքիտան ստիպուած էր անընդհատ պատերազմիլ հարեւան Էրեթրիա քաղաքին հետ․ կռուախնձորը Լիլանտիոյ հարթավայրն էր։ Այս երկարատեւ պատերազմները ընդգրկած են ամբողջ Յունաստանի տարածքին քաղաք-պետութիւնները։
Պելոպոնեսեան Պատերազմներուն ընթացքին մաս կազմած է Աթենեան Դաշինքին։
Մակեդոնական ժամանակաշրջան
Հալքիտան Ք․Ա․4-րդ դարու կիսերուն Մակեդոնացիները կը գրաւեն։ Ք․Ա․ 323-ին, Սթաղիրայէն փիլիսոփայ Արիստոթելիս Հալքիտա կը հաստատուի, որպէսզի յաջորդ տարին մահանայ մօրը բնակարանին մէջ։
Հռոմէական շրջան
Ք․Ա․ 200-ին հռոմէացիները քաղաքը կը գրաւեն ու կը կործանեն։ Իսկ Ք․Ա․146-ին երբ հռոմէացիները ամբողջ Յունաստանը կը գրաւեն, կը վերակառուցեն Հալքիտան։
Միջնադար եւ Բիւզանդական ժամանակաշրջան
Հռոմէական գրաւման վերջաւորութեան, Բիւզանդական ժամանակաշրջանին Հալքիտա կը դառնայ Եպիսկոպոսական եւ առեւտրական կեդրոն։ Քաղաքը կը տարածուի ծովեզերեայ ափերուն եւ կ՛ամրացուի պարիսպներով։ Կը դիմադրէ արաբական արշաւանքներուն։ 1204-ին Հալքիտան խաչակիրները կը գրաւեն։ 1470-ին օսմանցիները քաղաքը կը գրաւեն եւ ապա կը տիրեն Վենետիկցիները։
Նորագոյն շրջան
Հալքիտան կը մասնակցի Յունական ապստամբութեան (1821)։ Յունաստանի անկախացման համար տարիներ տեւող կռիւներուն Հալքիտա թատերաբեմ կը դառնայ։ 7 Ապրիլ 1833-ին կը միանայ նորաստեղծ Յունաստանին։
Հալքիտային բերդը
Քարապապա բերդը ռազմական դիրք ունի, որովհետեւ կը հսկէ Էվրիփոս նեղուցին եւ Հալքիտա քաղաքին վրայ։
Այիոս Նիքոլաոս, կղզիակ
Այիոս Նիքոլաոս (յուն․՝ Άγιος Νικόλαος)․ հիւսիսային Էվոյիքոս ծոցի հրաբխային անբնակ կղզիակ, Յունաստան։
Կանանչապատ կղզին անունը առած է իր վրայ գտնուող համանուն մատուռէն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիակներ Ստորոգութիւն:Յունական կղզեխումբեր Ստորոգութիւն:Կղզիակներ
Լրաբեր Հասարակական Գիտութիւնների
Լրաբեր հասարակական գիտութիւնների («ԼՀԳ»), ամսագիր, ՀԽՍՀ ԳԱ հասարակական գիտութիւններու բաժանմունքի հրատարակութիւն։ Լոյս կը տեսնէ 1940 թուականէն (մինչեւ 1966 թուականը՝ «Տեղեկագիր» վերտառութեամբ), Երեւանի մէջ։ Խմբագիրներ՝ Ս. Կարապետեան, Հ. Բատիկեան, Խ. Մոմջեան, Մ. Ներսիսեան, Հ. Օրբելի, Ա. Յովհաննիսեան, Ծ. Աղայեան, Գ. Ստեփանեան, Յ. Ասլանեան, Գ. Աբով, Յ. Ինճիկեան, Վ. Միքայէլեան (1972 թուականէն)։
«ԼՀԳ» բազմաբնոյթ հասարակագիտական պարբերական է։ Կը տպագրէ պատմութեան, գրականութեան, լեզուաբանութեան, փիլիսոփայութեան, իրաւունքի, տնտեսագիտութեան, վիմագրութեան, արեւելագիտութեան, ազգագրութեան եւ այլ բնագաւառներու սովետական (մասնաւորապէս հայ) գիտնականներու ուսումնասիրութիւնները։ Ունի յօդուածներու, հաղորդումներու, բանավէճերու, քննարկումներու, լրատու, գրախօսութիւններու բաժիններ։ Հրապարակուած նիւթերն ու ուսումնասիրութիւնները հիմնականին նուիրուած են ՀԽՍՀ-ի մէջ հասարակական գիտութիւններու զարգացման պատմութեան ու առաջընթացին, հասարակութեան զարգացման արդի շրջանի հրատապ հարցերուն։ Աշխատակցած են Հրաչեայ Աճառեանը, Մ. Մալխասեանցը, Մանուկ Աբեղեանը, Սրբուհի Լիսիցեանը, Գ. Ղափանցեանը, Բ. Պիոտրովսկին, Ա. Յովհաննիսեանը, Ա. Տէրտէրեանը, ինչպէս նաեւ ժամանակակից նշանաւոր գիտնականներ։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Պորտասար
Պորտասար (Göbekli Tepe), Արեւմտեան Հայաստանի մէջ ծիսակրօնական համալիր, որ կը ներառնէ նաեւ աստղադիտարան: Մեծ եւ հնագոյն մեկալիթեան կառոյցներէն է, շուրջ 12 հազար տարեկան: Պորտասարը մեր ժամանակի ամենակարեւոր յայտնագործութիւններէն է: Այն՝ մարդու ձեռքով կառուցուած առաջին տաճարն է:
Պորտասարի հսկայական կառոյցի քարերէն մէկուն վրայ պատկերուած է համաստեղութիւններու բաժնուած աստղային երկինքի հատուած մը: Գլխաւոր տեղը պատկերուած է Անգղի համաստեղութիւնը, որ իր պատկերով կը համընկնի Կարապի (Անգղի) համաստեղութեան եւ Քարահունջի ճարտարապետութեան հետ:
Շարլ Փերօ
Շարլ Փերօ, (Charles Perrault, ), ֆրանսացի գրող, բազմաթիւ հեքիաթներու հեղինակ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Փարիզ, 1628-ին: Արքունական շինութիւններու ճարտարապետ, ինչպէս նաեւ՝ ֆրանսական ակադեմիայի անդամ: Մասնագիտութեամբ իրաւաբան էր: Առաջին երկը «Տրոյայի պարիսպները կամ Պուռլեսքի ծագումը» գրած է 1653-ին: 1697-ին, առաջին անգամ հրատարակուած է անոր հեքիաթներու ժողովածուն, երբ ինք 69 տարեկան էր:
Փերօ եւ իր որդին Փիեռ սովորութիւն ունէին գիշերային երկար ժամեր անցընել միասին, որոնց ընթացքին կը ստեղծէին իրենց հերոսները, միասին կը գտնուէին իրենց փրկութեան ճանապարհն ու միասին կը կործանէին չար ու եսասէր հերոսները։ Հեքիաթները ստեղծուած են ծերունի հօր իմաստուն միտքով եւ երեխային պարզամտութեամբ։ Եւ, որովհետեւ, հեքիաթները գրուած են սագի փետուրով, հայր ու որդի ժողովածուն վերնագրած են «Սագ մայրիկիս հեքիաթները», որ բաղկացած էր եօթ հեքիաթներէ՝ «Կարմիր գլխարկիկը», «Մոխրիկը», «Ճկոյթիկը» եւ «Կախարդուհին», եւ այլն, որոնց նիւթերը վերցուած են ժողովրդական ստեղծագործութիւններէ։
Գրողին հեքիաթները ե՛ւ հեքիաթային, ե՛ւ իրապաշտ են. հերոսները իրական մարդիկ են։ «Մոխրիկը», «Կապոյտ Մօրուքը», «Քնացող իշխանուհին» եւ այլ հեքիաթներու մէջ գեղեցիկ ու բարի հերոսուհիները կը յաղթեն չարին։ Անոր հեքիաթները ունին բարոյա-խրատական միտում:
Ան յաճախ իր հեքիաթներուն մէջ համարձակօրէն կը հրաժարի թագաւորներու եւ թագաժառանգներու առջեւ խոնարհելէ, զանոնք ներկայացնելով եսասէր ու յիմար։ Փերոյին հերոսները ուժեղ ու չար հակառակորդը կը յաղթեն անձնական կամքի ու հնարամտութեան շնորհիւ։
Փերօ համոզուած էր, որ ողբերգական վայրկեանները անհրաժեշտ են երեխաներու դաստիարակութեան համար։ Գրողին հեքիաթները մեծապէս ազդած են ապագայ հեքիաթագիրներու՝ Կրիմ եղբայրներու, Հանս Քրիստիան Էնտըրսընի եւ ուրիշներու ստեղծագործութիւններուն վրայ։
Փերօ գրած է նաեւ այլաբանական պոեմներ, ներբողներ, ուղերձներ, հրատարակած՝ «Ժէ. դարու Ֆրանսայի հռչակաւոր մարդիկ» հանրագիտարան-բառարանը, ուր ներկայացուցած է 100-է աւելի գիտնականներու, բանաստեղծներու, պատմաբաններու, բժիշկներու եւ նկարիչներու կենսագրութիւններ:
Խնուս
Խնուս (նաեւ՝ Խանուս, Խնիս, Խնուզ, Խնութ, Խնուսբերդ), պատմական հայկական քաղաք (բերդաքաղաք, գիւղաքաղաք, աւան, գիւղ) Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, Էրզրումի նահանգի Էրզրում գաւառի Խնուսի գաւառակին մէջ, վերջինիս կեդրոնը։ Ժամանակին յիշատակուած է նաեւ Խնուն (Խնունիք) անունով, իբրեւ թոնդրակեան շարժման կեդրոն, իսկ թուրքերը կը կոչեն Խնըսկալէ։ Համարուած է նաեւ աւան կամ բերդ, նոր ժամանակներուն երբեմն՝ գիւղ։
Բնակչութիւն
Խնուսի միջին դարերու բնակչութեան քանակին մասին յստակ տեղեկութիւններ չկան։ Ժ-Ի. դարերուն բնակչութեան քանակին վերաբերեալ եղած տուեալները խիստ հակասական են։ Թրքական պաշտօնական վիճակագրութեան քանակը միտումնաւոր նուազած է։ Անհատ հեղինակներու աւելի հաւաստի վկայութիւններով 1800-1830-ական թուականներուն Խնուսի բնակչութեան թիւը կը հասնէր 5000-ի, որուն 80%-ը (4000-ը) հայեր էին, 1830 - 1850-ական թուականներուն՝ 6000-ի, որուն 3000-ը՝ հայեր էին։ Հետագայ տասնամեակներուն թրքական բռնութիւններու ու հալածանքներու հետեւանքով հայերու քանակը օր ըստ օրէ կը նուազի։ 1909-ին Խնուսի 900 տուներէն հայկական էր միայն 325 տունը (2163 բնակիչներով)։ 1914-ին անոր 8000 բնակիչներէն հայեր էին միայն 2000-ը։ 1915-ին Մեծ եղեռնի հետեւանքով Խնուսի գաւառակին հազարաւոր բնակչութեան հետ կը բնաջնջուի նաեւ քաղաքին հայութիւնը։ 1916-ին հոն մնացած էր միայն 200 հայ բնակիչ, որոնք կը զբաղէին երկրագործութեամբ, անասնապահութեամբ, յատկապէս ձիաբուծութեամբ, արհեստագործութեամբ եւ առեւտուրով։
Հայերուն հիմնական զբաղումը արհեստներն ու առեւտուրը եղած են։
Պատմութիւն
1555-ի բաժանումով Խնուսը անցած է թրքական տիրապետութեան տակ։
ԺԸ. դարուն մտած է Պայազիտի փաշայութեան մէջ։ Հետագային մինչեւ 1829 թէեւ կը մտնէր Էրզրումի փաշայութեան մէջ, բայց հարեւան (Մուշի, Սասունի) գաւառներու հետ ունէր կիսանկախ վիճակ։
Ներքին Կեանք
Խնուսը բաժնուած էր թաղերու, գետին աջ ափին կը գտնուէին Խառտալարը, Ճսթմահլէն, Պաղջէն եւ Բերդը, ձախին՝ Ժամին թաղը, Խայպաշին եւ Պալու քիթը։ Քաղաքին տուները առանց բացառութեան տափակ հողածածկ կտուրներով էին, փողոցներրը նեղ ու անբարեկարգ։ Ունէր քանի մը բաղնիք։ ԺԳ. դարուն Խնուսը եղած է առեւտրական կարեւոր հանգոյց մը՝ Խոյ-Վան-Բերկրի-Մանազկերտ-Էրզրում-Բաբերդ-Տրապիզոն ճանապարհին։ Ի. դարու սկիզբներուն եւս քաղաքը ունէր բաւական աշխուժ առեւտուր, իր առատ շուկան՝ տասնեակ առեւտրական կրպակներով։ Առեւտրական սերտ կապերով կապուած էր Էրզրումի, Պիթլիսի եւ Մուշի հետ։ Ծանօթ էին անոր արտահանած անասնապահական մթերքներն ու մեղրը։
Մահլապաշին, որ բոլոր թաղերու ճամբաներու մեկնակէտը եղած էր, երկվեցեակ մը ծորակաւոր աղբիւրներու առջեւէն հազիւ երկու քարընկէց հեռու, Միլլաթպաշի Յակոբ աղայի տան մերձակայքը, Միքայէլեաններու` Գաբրիէլ աղայի եւ իր եղբայրներու շուկան, խանութները, խանը եւ բաղնիքը, նաեւ բազմաթիւ քարաշէն տուներ` պարտէզներով եւ ցանկապատերով:
Քաղաքը ունէր անշուք մզկիթ մը։ Գետին վրայ կար երկու կամուրջ, որոնցմէ մէկը բաւական ճաշակով կառուցուած քարաշէն կամուրջ մըն էր։ Խնուսի արեւելեան կողմը կային զանազան հնութիւններ։ Հոս դիպուածով գտնուած է փիղի ընտանիքին պատկանող նախապատմական վիթխարի անասունի բրածոյ մը, որ երկրաբանութեան մէջ կոչուած է հայկական փիղ։ Կմախքը վերականգնած է եւ կը պահուի Բրիտանական թանգարանին մէջ։ Մայիս 1915-ին թուրքերը Խնուսէն կը ձերբակալեն եւ կը գնդակահարեն 150 հայ մտաւորական։ 1918-ին ռուսական նահանջող զօրքերուն հետ Արեւելեան Հայաստան կը գաղթեն Խնուսի վերջին հայ բնակիչները ։
Ի. դարու սկիզբներուն Խնուսի մշակութային եւ ազգային կեանքը բաւական եռուն էր։ Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ կից կը գործէր վարժարան մը՝ 100-է աւելի աշակերտներով ու 4 ուսուցիչով։ Դպրոցը ունէր նորակառոյց, քարաշէն բարեկարգ շէնք մը՝ շինուած Միացեալ ընկերութեան կողմէ։ Նոյն ընկերութիւնը կառուցած է նաեւ առաջնորդարանը եւ Երիտասարդաց ակումբը, որ նոյնպէս Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ կից էր եւ կարեւոր դեր կը խաղար քաղաքին հայ մշակութային կեանքին մէջ։
Խնուսի մէջ ծնած է ՀՍՍՀ վաստակաւոր դերասան Գառնիկ Կարապետեանը (1917-ին)։
Հարամիկ Կամ Հարեմիկ Գիւղաւանը
Հարամիկ կամ Հարեմիկ գիւղաւանը կը գտնուի Արեւմտեան Հայաստան, Էրզրումի նահանգի Խնուսի գաւառին մէջ, Խնուս գետի ձախ ափին, Բիւրակն բարձրաւանդակի արեւելեան ստորոտին, զոյգ բլուրներու լանջերուն: Եղած է հայաբնակ գիւղ: Խնուսի ամէնէն նշանաւոր գիւղերէն էր:
Ըստ Ժողովրդական ստուգաբանութեան, գիւղին անունը սերած է Հայկ նահապետի Հարամա որդիի անունէն:
Ըստ աւանդութեան, Հարամիկի տեղը կ'ապրէին Ադամն ու Եւան, իսկ գիւղէն ոչ հեռու` Սելի Մօրուք կոչուած բլուրի գագաթին կը հանգչի Ադամի որդին`Աբէլը: Այլ աւանդութեան մը համաձայն, գիւղէն հարաւ գտնուող բարձունքը Կայէնի բլուրն է, ուր զայն զգետնած է որսորդ Ղամեքի նետը:
1885-ին ունէր 93, 1905-նին` 112, իսկ 1914-ին` 200 տուն հայ բնակիչ: 1906-ին, մօտաւորապէս 30 տուն Կովկասէն գաղթած թաթարներ, թուրք կառավարութեան թելադրութեամբ եւ բռնութեամբ, բնակութիւն հաստատած են:
Գիւղին հիւսիս-արեւմուտքը կ'իյնար թուրքերու թաղը եւ ծանօթ էր Տաճիկներու թաղ անունով, ուրկէ կը սկսէր Յոբի ձորի բլրահովիտը: Պաղ ջուրով նշանաւոր աղբիւրին դիմացը, քով քովի, ուղիղ գիծի մը վրայ կառուցուած է թաթար գաղթականներու թաղը: Այս գաղթականները 1905-1906 թուականներու Կովկասի հայ-թաթարական ընդհարումներու պատճառով գաղթելով` եկած ու հաստատուած են հոս եւ ուրիշ հայաբնակ գիւղերու մէջ: Սուլթան Համիտի գահակալութեան դաժան օրերուն վերոնշեալ թաթարները եկած են Խնուս. կառավարութեան հրամանով եւ պարտադրանքով` աշնան երկու ամիսներուն եւ ամբողջ ձմեռը, մինչեւ գարուն, հայերու տուներուն մէջ բնակած են եւ` կերակրուած, թէ՛ իրենք եւ թէ՛ իրենց անասունները: Գարնան, երբ կառավարութեան օգնութեամբ հայոց կալուածներուն վրայ բռնութեամբ տուներ կառուցած են, մեծ կռիւ տեղի ունեցած է անոնց եւ հայերու միջեւ. կռիւի ընթացքին գիւղին տաճիկներէն շատեր թաթար գաղթականներուն կողմը բռնած եւ մասնակցած են կռիւին: Կռիւը ստացած է հայ-թրքական-թաթարական ընդհարումի բնոյթ:
Հարամիկ գիւղաւանին բնակչութեան հիմնական զբաղումը երկրագործութիւն, անասնապահութիւն, տարբեր արհեստներ ու առեւտուր եղած էր: Գիւղը ունէր 5 խանութ:
Հարամիկ ունէր քարակերտ եկեղեցի եւ ժողովարան-աղօթատեղի, ունէր նաեւ երկու վարժարան, որոնցմէ մէկը կոչուած էր Ս. Սահակեան:
Կելիեկիւզան
գիւղը իր պատմական, աշխարհագրական, ռազմական ու մանաւանդ ազատագրական պայքարի մէջ ունեցած է մեծ դերակատարութիւն:
Անուան ստուգաբանութիւն
Գիւղին անունը եւ կը նշանակէ ընկուզենիներու պուրակ: Կելիեկիւզանը հարուստ եղած է ընկուզենիներով: Գիւղին անունը արեւելահայերէն եւ արեւմտահայերէն գրուած եւ հնչուած է տարբեր-տարբեր ձեւերով, օրինակ` Կելիեկուզան, Գելիեգուզան, Գալէ կուզան, Գեալեգուզան, Գալիեգոզան, Գելի, Գելիգոզան, Գելիգուզան, Գելիեկուզան, Գիլեգուզան, Գուղ Կելեյկիւզան, Կելիկուզան:
Աշխարհագրութիւն
Կելիեկիւզանն իր վարչական տարածքով սահմանակից էր հիւսիսէն` Շենիկ, հիւսիս-արեւելքէն` Սեմալ, հարաւ-արեւմուտքէն` Տալուորիկ, արեւմուտքէն` Իշխանաձոր հայկական գիւղերուն, իսկ հիւսիս-արեւմուտքէն` Վասլնի, Պերեշ քրտական փոքրիկ գիւղերուն:
Կելիեկիւզանի տարածքը անհարթ էր ու լեռնային: Գիւղին մէջ սկիզբ կ'առնէ Խուլփի վտակ Կուս գետակը:
Խնուս
Գարաքէօփրու
Գարաքէօփրու` Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, Էրզրումի նահանգի Խնուսի գաւառին մէջ գտնուող գիւղ: Կը գտնուէր Խնուս քաղաքէն 22 քմ հարաւ-արեւելք, Խնուս գետի եւ անոր ձախակողմեան վտակի միախառնման տարածքին, հարթավայրին մէջ:
Կելիեկիւզան
Աշխարհագրութիւն
Տարածքի լեռնային ըլլալու հանգամանքի պատճառով տուները իրարմէ հեռու կառուցուած էին` առանձին բարձունքներու վրայ: Այդ պատճառով ալ բնակիչներուն համար գիւղը պաշտպանական լաւ հնարաւորութիւններ ընձեռած է:
Խնուս
Գարաքէօփրու
Ըստ աւանդութեան, գիւղը իր անունը առած է գետին վրայ կառուցուած սեւ քարերով կամուրջէն, եւ կամուրջն ալ կառուցուած է գարա-գոյունլուներու տիրապետութեան շրջանին:
Կելիեկիւզան
Աշխարհագրութիւն
Կելիեկիւզանն ունեցած է 17 թաղ` Խարձնգոմ, Տաւըրնի, Ղարիբջան, Մխիթար, Մզէրսան, Հոսըլներ, Հիւսէյնցիք, Խազոյի Մզրէ, Կավըրտիք, Դօհոլնին, Ռաշըքներ, Ամբարներ, Խոշոքներ, Մերկեր, Հարմոյի գոմեր, Փալի գոմեր, Ալուչաք, բուն գիւղ1 :
Սփարթի
Աշխարհագրութիւն
Սպարթի կը գտնուի Պելոպոնես թերակղզիին հարաւային մասը՝ Աթէնքէն 153 քլ դէպիհարաւ-արեւմուտք, Քալամաթայէն 28 քլ դէպի արեւելք եւ Թրիփոլիէն 49 քլ դէպի հարաւ։
Միջավայր
Սպարթիին շուրջը տարածուած կանանչապատ դաշտը լեցուն է ձիթենիներով, նարնջենիներով, լիմոնի ծառերով, թթենիներով եւ ուրիշ ծառերով։ Քաղաքին հարաւ-արեւմտեան կողմը կը բարձրանայ վայրի գեղեցկութեամբ Թայիղեթոս լեռը, իր բարձր գագաթներով։ Իսկ արեւելեան կողմը կը գտնուի Փարնոնաս եղեւնիի եւ ուրիշ ծառերով պատուած լեռնաշղթան։
Բնակչութիւն
Բնակչութեան թիւը 16 239՝ ըստ 2011-ի մարդահամարին։։
Պատմութիւն
Շրջանը ունի դարաւոր պատմութիւն․ հնադարեան, Միջնադարեան եւ Ժամանակակից շրջան։ Սփարթի եւ Լաքոնիա անուններուն կը հանդիպինք յունական դիցաբանութեան մէջ․ Հոմեռոսի  « Իլիատա » եւ « Ոդիսական»։ Եղած է Միկինեսեան քաղաքակրթութեան գլխաւոր թագաւորութիւններէն։
Ք․Ա․7-րդ դարէն մինչեւ Ք․Ա․5-րդ դար Յունաստանի տարածքին մէջ տիրապետող քաղաքներէն եղած է։ Աթէնքին հետ միշտ մրցակցութեան մէջ եղած է։
Ժամանակակից Սփարթի քաղաքը հիմնադրուած է 1834 թուականին։
Տեսարժան վայրեր
Պահպանուած են Ք.Ա. 7-րդ դարէն մինչեւ Ք․Ա․2-րդ դարերուն հնամեայ շինութիւններու պատառիկներ։ Աթէնքի տաճառին նման Աքրոփոլիսը (Ք.Ա․6-րդ․դար), Ք․Ա․7-րդ դարէն մինչեւ Ք․Ա․5-րդ դարու տաճարներ, Ք.Ա. 1-ին դարէն մինչեւ Բ․ դարու թատրոններ։
Քաղաքը հարուստ է իր հնաբանական վայրերով։
Երթեւեկութիւն
Քաղաքը հարաւային Պելոպոնեսին կարեւոր խաչմերուկ է։ Անկէ կ՛անցնին Ղիթիօ-Թրիփոլի ճամբան, թիւ 39 ազգային մայրուղին, եւրոպական E961 երթուղիին մասը։ Թիւ 71 մայրուղին կը կապէ Սփարթին Մեղալոփոլիսին։Թիւ 82 ազգային ճանապարհը կը կապէ Սփարթին Փիլոսին՝ Պելոպոնեսի հարաւ-արեւմտեան քաղաք։
Կելիեկիւզան
Բնակչութիւն
1881-ին գիւղը ունեցած է 413, իսկ 1890-ականներուն 1000 հայ բնակիչ:
Ներկայիս հոն կ'ապրին շուրջ 500 հոգի եւ հիմնականին մէջ կը զբաղին գիւղատնտեսական աշխատանքներով :
Պատմամշակութային կառոյցներ
Կելիեկիւզանը ունեցած է մէկ հայկական եկեղեցի` Սուրբ Կարմրաւոր եւ՝ աւերուած բերդ ամրոց մը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գիւղեր Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր
Խնուս
Գարաքէօփրու
Գիւղը ունէր առողջարար օդ եւ խմելու սառնորակ ջուր: Հանդիսացած է գաւառակի նշանաւոր գիւղերէն մէկը:
1885-ին ունէր 65, 1905-ին` 57, իսկ 1915-ին`150 տուն հայ բնակիչ:
Բնակչութեան հիմնական զբաղումը անասնապահութիւն, գորգագործութիւնն ու ջուլհակութիւնն էր:
Հայոց ցեղասպանութեան նախօրէին ունէր շուրջ 200 տուն հայ բնակիչ: Գիւղը աւերուած է, իսկ բնակիչները զանգուածաբար կոտորուած կամ բռնութեամբ տեղահանուած են 1915-1918 թուականներուն Մեծ եղեռնի ատեն:
Խաչալոյս Կամ Խալչաուշ
Խաչալոյս կամ Խալչաուշ` կը գտնուի Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, Պիթլիսի նահանգի Խնուսի գաւառին մէջ: Հանդիսացած է Խնուսի դաշտի նշանաւոր գիւղերէն մէկը: Կառուցուած էր Խամուր բերդ լերան ստորոտին. բնապատկերը ընդգծուած էր հովիտին մէջէն գալարուող Դանիէլ գետի դարատափերով. կռնակը` հարաւէն` Խամուր բերդին տուած, հիւսիսակողմէն իր եւ Հարամիկ գիւղին միջեւ կանգնած էր Գուռնովներու բարձրադիր բլուրը` Ծռոտ գագաթով:
Բնակիչները քաջ, ռազմասէր եւ արհեստաւոր մարդիկ եղած են:
Գիւղացիներուն գլխաւոր զբաղումներն էին` երկրագործութիւնը, խաշնարածութիւնը, անասնապահութիւնը: Ջուլհակութեան եւ գորգագործութեան արհեստին մէջ ալ վարպետ եղած են:
1890-ական թուականներուն աշխուժ մասնակցութիւն ունեցած են թուրքերու դէմ մղուած ազատագրական պայքարներուն մէջ:
1885-ին ունէր 50, 1905-ին` 48, իսկ 1915-ին` 85 տուն հայ բնակիչ:
Գիւղը ունէր եկեղեցի եւ դպրոց: Եկեղեցւոյ անունը` Ս. Սարգիս Զօրավար:
Հետագային, բնակիչները բռնութեամբ տեղահանուած են 1915-ի Մեծ եղեռնի ատեն: Անոնց մեծ մասը զոհուած է բռնագաղթի ճանապարհին:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Տուրուբերանի բնակավայրեր Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի բնակավայրեր Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ քաղաքներ Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ փոքր քաղաքներ Ստորոգութիւն:Էրզրումի նահանգի շրջաններ Ստորոգութիւն:Խնուսի շրջանի համայնքներ Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ քրտաբնակ բնակավայրեր
Սօսէ Մայրիկ
Սօսէ Մայրիկ (բուն անունը՝ Սօսէ Վարդանեան, ), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ։ Աղբիւր Սերոբի կինն ու զինակիցը։
Կենսագրութիւն
Սօսէն ծնած է 1868 թուականին, Սասունի մէջ՝ Նեմրութ լերան փեշերուն գտնուող Թեղուտ գիւղին մէջ, բազմանդամ ընտանիքի տէր Մարգար Դրօ-Աստանտուրի յարկին տակ։ Ան 13 տարեկան էր, երբ սասունի հայերուն աւանդութեան համաձայն՝ ծնողները կը ցանկան ամուսնացնել զինք, սակայն Սօսէն կ՚ըմբոստանայ եւ կ՚որոշէ իր կեանքը կապել Խչէենց Սերոբին հետ։ Ան հայ ազատագրական շարժման տարիներուն իր ամուսինին՝ Սերոբի կողքին կը կանգնի։
Սօսէ Մայրիկ կը մահանայ Եգիպտոսի Ալեքսանդրիա քաղաքին մէջ, 1953 թուականին։ 1990-ական թուականներուն, անոր աճիւնը կը տեղափոխուի Հայաստան եւ կը հանգչի Եռաբլուրի մէջ։
Գործունէութիւն
Սօսէ Մայրիկը կը մասնակցի հայդուկային կռիւներուն, որուն պատճառով ժողովուրդը զինք կ՚օծէ «Մայրիկ» պատուանունով։
1898 թուականին, Բաբշենի կռիւէն ետք, ան Սերոբի հետ կ՚ապաստանի Սասուն։ 1899 թուականին, 2000 թուրք զինուորներ ու քիւրտեր կը պաշարեն Գելիեգուզան գիւղը, ուր ապաստանած էր Սերոբը իր ընտանիքով եւ 12 ֆետայիներով։ Մինչ այդ, սասունցիի ձեռքով նենգաբար թունաւորուած էր Սերոբ։ Թշնամին՝ տեսնելով Սերոբի անօգնական վիճակը, կը յարձակի գիւղին վրայ։ Անհաւասար կռիւին կը զոհուին Սօսէի ամուսինը՝ Սերոբը, որդին՝ Յակոբը, Սերոբի եղբայրները՝ Մխէն եւ Զաքարը։ Սօսէն, վերցնելով ամուսինին հրացանը, կը շարունակէ քաջաբար մարտնչիլ եւ կը վիրաւորուի։ Վիրաւոր վիճակին մէջ ան գերի կը բռնուի եւ կը տարուի Պիթլիս, բայց շուտով ազատ կ՚արձակուի։ Պշարա Խալիլը մահացած Սերոբին գլուխը կտրելով, հայերուն ահաբեկելու նպատակով ձողի վրայ Սասունի լեռներէն կը հասցնէ մինչեւ Բաղեշ։
1904-ին, Սասունի ապստամբութենէն ետք, Սօսէ Մայրիկ կը տեղափոխուի Վան, ապա՝ Կովկաս։ Անոր միւս որդին՝ Սամսոնը, կը զոհուի Կարինի մէջ՝ ջարդերու ժամանակ։
1920 թուականի վերջաւորութեան, Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք, Սօսէ Մայրիկ կը տեղափոխուի Կոստանդնուպոլիս, ապա կը հաստատուի Եգիպտոսի Ալեքսանդրիա քաղաքէն ներս, ուր 1953-ին կը մահանայ: 1998-ին անոր աճիւնը կը տեղափոխուի Երեւան եւ կ'ամփոփուի Եռաբլուրի մէջ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:ՀՅԴ-ի անդամներ
Սթիրոնիսիա
Սթիրոնիսիա (յուն․՝ Στυρονήσια)․ Էվոյիքոս ծոց, Յունաստան։
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Սթիրոնիսիա կղզեխումբը կը գտնուի Էվոյիքոս ծոցին հարաւային մասը, Ատիկէի Այիա Մարինա փոքրիկ նաւակայքին եւ Էվիայի Նեա Սթիրա բնակավայրին միջեւ։
Սթիրոնիսիային մեծագոյն կղզիակը Սթիրան է։ Կղզեխումբին մնացեալ կղզիակներն են՝ Մեղալօ եւ Միքրօ Քունելի, Ֆոնեաս, Այիոս Անտրէաս, Փեթուսի եւ Թիղանի։
Հնագիտական
Սթիրոնիսիա յայտնաբերուած են հին նաւաբէկութիւններ, որոնց պարունակութիւնը՝ մասնաւորաբար ամֆորէաներ, հնագիտական մեծ արժէք կը ներկայացնեն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզեխումբեր Ստորոգութիւն:Կղզեխումբեր
Նշան Տեստէկիւլեան
Ուսուցիչ եւ յեղափոխական գործիչ:
Ծնած է Բալուի Հաւաւ գիւղը, 1889-ին: Յաճախած է Խարբերդի Մեզրէի Կեդրոնական Վարժարանը: Ատեն մը նոյն դպրոցին մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ: Ապա կը վարէ Խույլուի Ներսէսեան վարժարանին տեսչութիւնը:
Տեստէկիւլեան 1910-ին կը հաստատուի Ամերիկայի Փրովիտընս շրջանին մէջ, ուր կը հետեւի տեղւոյն Պրաուն համալսարանի գրականութեան եւ ընկերային գիտութեան դասընթացքին:
1917-ին ուսումը կ'աւարտէ Մաքիստրոս Արուեստից աստիճանով:
Հազիւ համալսարանը աւարտած, ան արդէն «Հայրենիք»ի խմբագրութեան անդամ էր: Ատեն մը օգնականի, հետագային պատասխանատու խմբագիրի հանգամանքով:
Նշան Տեստէկիւլեան կը մահանայ Ուոթըրթաունի մէջ, 21 Դեկտեմբեր 1913-ին :
Յակոբ Գէորգեան
Յակոբ Գէորգեան Ամէրիկահայ հնագէտ, արուեստաճանաչ, եւ արուեստահաւաք։ Արմատներով Մաժաքացի (Կեսարիա ցի) է, Կոստանդնուպոլսոյ (թրք․՝ Իսթանպուլի) Ամէրիկեան Րոպէրթ Ուսումնարանի (Գոլէճի) շրջանավարտ։ ԺԹ (19-րդ) դարու վերջերը կը հաստատուի Նիւ Եորք քաղաք։ Անոր շնորհիւ է որ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ աւելի մեծ ուշադրութիւն կը դարձուի այսպէս կոչուած ց եւ Իլամական աշխարհի մշակութային հարստութեան։
Գործունէութիւն
Գէորգեանը Պարսկաստանի մէջ կատարած է պեղումներ, 1903-էն սկսեալ Սուլթանապատի մէջ, եւ մոտաւորապէս 1907-էն սկսեալ միջնադարեան Րէյյ քաղաքին մէջ։ Ան ժողվեց արեւելեան արուեստի հոյակապ հաւաքածոյ մը, մասնաւորապէս Իսլամակա ու Պարսկական։ 1911-ին, Լոնտոնի մէջ կազմակերպեց Իսլամական խեցեգործութեանց ցուցահանդես մը։ Անոր վերահսկողութեան տակ պեղուած յայտնագործութիւնները ցուցադրուեցան Նիւ Եորքին մէջ 1914 թուականին։ Անոր հաւաքածոյի Իսլամական նմոյշներու խոշոր վաճառքները, ներառեալ Սպահանի լաքապատ դուռերն ու սալիկէ շարագոյրերըխեցեգործական, գիրքերն ու նկարները, գորգերը եւ խեցեգործութիւնները, տեղի ունեցան 1920-ականներուն Նիւ Եորքի Անտըրսըն պատկերասրահին մէջ:
1929 թվականին  աճուրդով մը ձեռք բերաւ գեղագրութեան և նկարչութեան մոնկոլական պատկերատետրը, որ յայտնի դարձաւ որպէս «Գէորգեան Ալպոմ», այսօր Նիւ Եորքի «Մէթրօպոլիթըն Արուեստի Թանգարան»-ին կողմէն վերանուանուած է որպէս «Շահ Ճահան Ալպոմ» (բաւական չփոթեցնող անուանում, մանաւանդ որ գոնէ մէկ այլ ալպոմ կայ այս անուանումով)։ Նիւ Եորքի «Մէթրօպոլիթըն Արուեստի Թանգարան»-ը եւ մայրաքաղաք Ուաշինկթըն Քոլոմպիայի Շրջան, այժմ Գէորգեան Ալպոմէն կարգ մը տարրեր կը պարունակեն իրենց ժողովածոներուն մէջ։ Անո ժողովածոյէն մաս մը աճուրդի դրուեցաւ 1970 թուականին Փարք-Պըրնէթ գեղարուեստական Հաւաքածոյի մէջ Անգլերէն՝ (Parke-Bernet Galleries)։
Իսլամական հնամի առարկաներու ապրանքացումին (Միայն որպէս ապրանք վարուիլ) եւ թանգարանային ժողովածոներ անոնց մուտքագրումին իր ուսումնասիրութեան մէջ «Մերսետէս Վօլէ»-ն (Ֆրանսերէն՝ Mercedes Volait) Յակոբ Գէորգեանի մասին կ'ըսէ թէ ան «Փարիզի մէջ, արուեստի անուանի Հայ վաճառականներէն էր» Տիգրան Խան Քէլէքեանի (1868-1951) եւ Հալէպի մէջ՝ Անթօնի Պրիմօ-ի (Ֆրանսերէն՝ Antoine Brimo) կողքին (1872-1862)։ Մ․ Վօլէ-ն կ'ըսէ թէ Գէորգեանն ու միւսները փոփոխեցին Իսլամական հնութիւններուն առեւտուրը սկսած Տամասկոսէն, հասած Գահիրէ, Փարիզ, Լոնտոն, եւ Նիւ Եորք։ Ճամբան հարթելով այս առարկաներուն մուտքին «Մէթրօպոլիթըն Արուեստի Թանգարան», « Լուվր » եւ «Վիքթօրիա եւ Ալպըրթ Թանգարան»-ի եւ այլ թանգարաններու հաւաքածոները։
Բարեգործութիւն
Պրուքլինի Արուեստի Թանգարանի Գէորգեան ժողովածոն կը ցուցադրէ Ասորական քանդակներ որոնք Յ․ Գէորգեանը նուիրած է այս հաստատութեան։
Գէորգեանի մահէն ետք իր հաստատութիւնը Քոլօմպիայի Համալսարանին մէջ հիմնադրեց Իրանագիտութեան Գէորգեան ամբիոնը։ Նիւ Եորքի համալսարանի իր անունը կրող կեդրոնը կը պարփակէ «Միջին Արեւելեան ուսումնասիրութիւններու» բաժանմունքը եւ գրադարանը։ Նիւ Եորքի Համալսարանի այսպէս կոչուած «մերձաւոր արեւելեան» ուսումնասիրութիւններու Յակոբ Գէորգեանի անունը կրող կեդրոնը հիմնուած էր 1966-ին ընթարձակելու արդի եւ ժամանակակից «մերձաւոր արեւելեան» միջառարկայական ուսումնասիրութիւնը եւ բարելաւելու հանրութեան ընկալումը տարածաշրջանին մասին։
Գէորգեանը խոշոր բարերար էր «Փէնսըլւէյնիոյ Համալսարանի Հնագիտութեան եւ Մարդաբանութեան Թանգարան»-ին։ Փենսըլվանիայի համալսարանի հնագիտութեան եւ մարդաբանութեան թանգարանի ժողովածոյի 99 առարկայ Գէորգեանին կողմէն ձեռք բերուած էին կամ գնելու միջոցով եւ կամ յետագային նուիրատուութեամբ։
1950-ին ան հիմնադրեց «Գէորգեան Հիմնադրամ»-ը որ դրամով մատակարարեց Փէնսըլւէյնիոյ Համալսարանի Հասանլու գործուղուած արշաւախումբը, Իրանի հիւսիս-արեւմուտքին գտնուող այն դիրքը (Քրիստոսէ առաջ Զ / 6րդ դար) զոր Րոպըրթ Ճ․ Տայսըն կրտսէրը (Անգլերէն՝ Dr. Robert J. Dyson Jr) պեղած էր։ Անոր մահէն ետք Գէորգեան հիմնադրամը նաեւ աջակցեցաւ Իրանական արուեստի եւ հնագիտութեան նիւթով այց-դասախոսութիւններուն, եւ միջազգային բանախօսներու այցելութիւններուն վերոյիշեալ ՓՀՀՄԹ (Penn) թանգարան։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ հնագէտներ Ստորոգութիւն:1962 մահեր Ստորոգութիւն:1872 ծնունդներ
Սահակ Չթչեան
(1918-1922) Եղած է ծանօթ դէմք մը ՀՅԴ կազմակերպութեան կեանքին մէջ:
Ամերիկայի 21-րդ Պատգամաւորական Ժողովին ընտրուած ՀՅԴ Կեդրոնական Կոմիտէն իր կազմակերպական լայն ծրագիրին գործադրութիւնը կը վստահի երեք գործիչներու, որոնցմէ մէկն էր Սահակ Չթչեանը, Ա. Լստիկեանի եւ Ա. Միքայէլեանի կողքին: Չթչեան յանձն առած էր քարոզչական աշխատանքներու մարզը:
Չթչեան բացի իր գործիչային պատասխանատու պարտականութիւններէն, 1916-ին Կեդրոնական Կոմիտէի անդամի իր հանգամանքով, մղիչ ուժերէն մէկը հանդիսացած էր կազմակերպական աշխատանքներուն: Յատկապէս Հիւսիսային Ամերիկայի տարածքին այսպէս կոչուած Ազգային Միութեան Մարմինին ձախաւերութիւնները ձաղկած էր եւ զգուշացուցած Կեդրոնական Կոմիտէն հետագայ անակնկալներէն: Այս ուղղութեամբ գրած իր նամակներէն մէկուն մէջ կ՚ըսէ.
Հրանդ Բագրատեան
Հրանդ Բագրատեան, Հայաստանի Հանրապետութեան վարչապետ՝ 1993-1996 թուականներուն։ Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային Ժողովի 5-րդ գումարման պատգամաւոր, հայ տնտեսագէտ, տնտեսագիտութեան, փիլիսոփայութեան դոկտոր, Ռուսաստանի հումանիտար ակադեմիոյ ակադեմիկոս։
1995 թուականին, Ամերիկեան կենսագրական հիմնարկի կողմէն ճանչցուած է տարուան մարդ։ 1998 թուականին, ՄԱԿ-ի եւ Քեմպրիճի կենսագրական կեդրոնի կողմէն ճանչցուած է հազարամեակի մարդ։
2005 թուականին «Երեւանի պետական տնտեսագիտական հիմնարկի կողմէն շնորհուած է Երեւանի պետական տնտեսագիտական հիմնարկի պատուաւոր դոկտոր»ի կոչում, 2006 թուականին, Հայաստանի Հանրապետութեան լրագրողներու կողմէն ճանչցուած է «ՀՀ անկախութեան ձեռքբերման եւ կայացման գործում ամենամեծ ներդրումն ունեցող տնտեսական գործիչ», «Ազատութիւն» կուսակցութեան նախագահ, ՀԱԿ հիմնադիր անդամ։
Կը տիրապետէ ռուսերէն, անգլերէն եւ գերմաներէն լեզուներուն: ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ վարչապետներ Ստորոգութիւն:Հայ տնտեսագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ
Վանուաթու
Վանուաթու, պաշտօնապէս Վանուաթուի Հանրապետութիւնը, Խաղաղական Ովկիանոսեան պետութիւն է Մելանեզիայի մէջ։ Երկիրին տարածքը՝ 12,190քմ. ք., բնակչութիւնը՝ 320,608 Հիւսիսէն կը սահմանէ Սողոմոնեան կղզիներուն, արեւմուտքէն՝ Աւստրալիայի տնտեսական գօտին, հարաւ-արեւմուտքէն՝ Նոր Գալետոնիայի տարածքային ջուրերուն եւ հիւսիսէն՝ Ֆիճիի տարածքային ջրերուն։ Կլիման արեւադարձային է, տարածուած են մշտադալար արեւադարձային անտառները, հարաւը՝ սավաննաները։ Արժէքաւոր ծառերէն են կաուրին եւ սանտալենին։ Կենդանական աշխարհն աղքատ է, շատ են թռչունները։
Վանուաթուն կը բնակուեր մելանեզիացիներու կողմէ: Առաջին եւրոպացին որ հասաւ կղզիներուն փորթուկալցի ծովագնաց Ֆերնանտեզ տէ Գիրոսն էր 1606-ին: 1906 թուականէն երկիրը Մեծ Պրիթանիոյ եւ Ֆրանսայի համատեղ կառավարման տակ կը գտնուեր, մինչեւ 1980 երբ ստացաւ անկախութիւնը:
Բնակչութեան 90%-ը մելանեզացիներ են, կան նաեւ բոլինեզացիներ, եւրոպացիներ, չինացիներ եւ այլն։ Տնտեսութեան հիմքը գիւղատնտեսութիւնն է։ Այստեղ կը մշակուին արմաւենի, յամս, տարո, ադամաթուզ, կակաւոն, սրճենի։ Կը զբաղուին ձկնորսութեամբ։ Կան պահածոներու, ձկնավերամշակման, շինանիւթերու արդիւնաբերութեան ձեռնարկութիւններ։
Տնտեսական Պատերազմ
Տնտեսական Պատերազմ, քաղաքական դաշտէն ներս կիրառուած պատերազմի տեսակ:
Նկարագրութիւն Տնտեսական պատերազմը տնտեսական ռազմավարութիւն է, որ կ'օգտագործուի պատերազմող պետութիւններու կողմէ՝ նպատակ ունենալով թուլացնել այլ պետութիւններու տնտեսութիւնը։ Այս մէկը առաջին հերթին ձեռք կը բեռուի տնտեսական շրջափակումներու կիրառումով։ Թշնամիին բերքը յօշոտելը դասական ձեւ է, որ կ'օգտագործուի հազարաւոր տարիներ։
Ռազմական գործողութիւններու ընթացքին տնտեսական պատերազմը կրնայ արտացոլալ ի գործ դրուած տնտեսական քաղաքականութեան ընդմէջէն, որ կը գործադրուի պատերազմի ժամանակ կամ անոր նախորդող բացայայտ կամ գաղտնի գործողութիւններու եւ կամ տեղեկատուական գործողություններու ժամանակ։ Տնտեսական պատերազմը նպատակ ունի դադրեցնել կարեւոր տնտեսական աղբիւրներու մատակարարումը կամ վերահսկել անոնց վրայ, որպէսզի բանակը եւ հետախուզական ծառայութիւնները կարողանան աշխատիլ լիարժէք արդիւնաւէտութեամբ եւ թշնամիին ուժերը զրկել այդ աղբիւրներէն՝ խոչընդոտ հանդիսանալով անոնց աշխատանքին:
Տնտեսական պատերազմի հասկացողութիւնը առաւել նպատակայարմար է ազգային պետութիւններու միջեւ հակամարտութիւններու համար, յատկապէս ընդհանուր պատերազմի ժամանակ, որ կը ներառէ ո՛չ միայն թշնամի ազգի զինուած ուժերը, այլեւ այդ երկրի տնտեսութեան լիարժէք պատերազմական տնտեսութիւնները: Նման իրավիճակի մէջ, հակառակորդի տնտեսութեան վնաս պատճառելը ուղղակիօրէն կը վնասէ պատերազմի մէջ անոր կարողութեան։
Տնտեսական պատերազմի քաղաքականութիւնն ու միջոցները կրնան ներառել ծովային շրջափակումներ, սեւ ցուցակին մէջ, գնումներու արգելափակում, պարգեւատրումներ եւ թշնամի տնտեսական աղբիւրներու կամ մատակարարման գիծերու գրաւում կամ վերահսկում։ Այլ քաղաքականութիւններ եւս գոյութիւն ունին, ինչպէս՝ սակագիներու խտրականութիւն, տնտեսական պատժամիջոցներ, օգնութեան դադրեցում, դրամագլուխի գործունէութեան սառեցում, ներդրումներու եւ դրամագլուխի այլ հոսքերու արգիլում, նոյնիսկ առանց զինուած ռազմական պատերազմի, կրնան տնտեսական պատերազմ մղել։
Մարաթոնի ճակատամարտ
Աղբիւրներ
Յունապարսկական պատերազմներուն մասին գլխաւոր աղբիւրը Իրոտոթոս պատմաբանն է՝ «Իսթորիէ» գործ (Ιστορίαι պատմութիւններ), Ք․Ա․ 440-430։ Թուքիտիտիս (Ք․Ա․460 - Ք․Ա․399) եւ Փլութարհոս (45-120) կասկածի տակ առած են Իրոտոթոսի գործը, սակայն հնաբանական յայտնաբերումները կը վկայեն, կը փաստեն անոր գործը։ Իսկ ժամանակակից պատմաբանները անոր գործը արժանահաւատ կը համարեն։
Ուրիշ աղբիւրներ են յոյն Պղատոն (Ք․Ա․427 - Ք․Ա․347), Լիսիաս (Ք․Ա․445/59 - Ք․Ա․380), Փաֆսանիաս (110 - 180) եւ Փլութարհոս պատմաբանները եւ հռոմէացի Քորնիլլիոս Նեփոս (Ք․Ա․100 - Ք․Ա․24)։
Վայրը
Մարաթոնայի դաշտը վայրն է ուր Ք․Ա․490-ին տեղի կ՛ունենայ համանուն ճակատամարտը, պարսկական առաջին արշաւանքին ընթացքին։
Արշաւանքին դրդապատճառները
Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափերուն յունական քաղաքները կ՛ապստամբին Պարսկական Կայսրութեան բռնիշխանութեան դէմ (Յոնիական Ապստամբութիւն, Ք․Ա․500/499 - Ք․Ա․494)։ Քաղաքները Ք․Ա․ 547/6-ին պարսիկներուն հպատակած էին։ Բնակիչները դժգոհ էին նշանակուած բռնակալներու՝ ղեկավարութենէն եւ անոնցմէ երկուքին անհատական գործողութիւններէն (Միլիթոսի բռնակալներ՝ Իսթիեոս եւ Արիսթաղորաս)։ Յոնիական Ապստամբութիւնը կը վերջանայ պարսկական նաւատորմիղի յաղթանակով (Ք․Ա․ 493)։
Յոնիական Ապստամբութիւնը վտանգած ըլլալով Պարսկական Կայսրութեան կայունութիւնը, Դարեհ Ա․ կ՛որոշէ պատժել յունական քաղաքները, ինչպէս օրինակ՝ Աթէնք եւ Էրեթրիա, որոնք մասնակցած եւ նեցուկ կանգնած էին այդ ապստամբութեան։ Ապստամբողներուն ղրկած էին համապատասխանաբար 20 եւ 3 եռակարգ ցռկանաւեր։
Պարսկական արշաւանքը
Պարսկական հսկայ բանակը (հետեւակ, հեծեալներ եւ նաւատորմիղ) Յունաստան կ՛արշաւէ ցամաքէն եւ ծովէն։ Կը հպատակէ Էգէական կղզիները եւ կը յարձակի էրեթրիային վրայ (էվիա կղզիին արեւմտեան ափեր, Ատիկէի հիւսիս-արեւելեան ափերուն դիմաց)։ Էրեթրիա կը դիմադրէ սակայն պարսիկները պարիսպի դռներէն ներս կը խուժեն, քար ու քանդ կ՛ընեն քաղաքը, ողջ մնացած բնակիչները կը գերավարեն եւ մեծ մասը Պարսկաստան կը ղրկեն։ Կը պատրաստուին Աթէնքին վրայ յարձակելու։
Պատրաստութիւններ
Պարսիկները կը բանակեն Մարաթոնի դաշտը (Աթէնքէն 40 քլ․ հիւսիս-արեւելք)։ Աթենացիներուն փոքրաթիւ բանակին օգնութեան կը հասնին Փլաթէեսէն 1 000 զինեալներ (Փլաթէես․ Ատիկէի հիւսիսը Վիոթիա շրջանի պատմական քաղաք, կը գտնուի Մարաթոնի հիւսիս-արեւմուտքը)։
Աթէնքի ուժերուն պատասխանատուն Միլթիատիսն է, որ քաջածանօթ էր պարսկական ռասզմավարութեան։ Աթենացիները կ՛որոշեն Մարաթոնի դաշտի երկու նեղ ելքերը փակել։ Միաժամանակ Ֆիտիփիտիս (վազքի մարզիկ) Սփարթի կը ղրկեն օգնութեան համար։ Սփարթացիները կը պատասխանեն թէ լիալուսինէն ետք օգնութիւն պիտի ղրկեն տալով կրօնական պատճառներ։ 5 օր երկու բանակներէն ոեւէ մէկը չ՛որոշեր յարձակիլ։
Երկու կողմերուն ուժերը անհաւասար ըլլալով հանդերձ, աթենացիները կ՛ամրապնդեն իրենց դիրքերը։ Աթենացիներուն բանակը ունէր 10 սպարապետներ, 1 իւրաքանչիւր «ֆիլի»է (տողհմացեղախումբէ)։ Ամէն օր, մէկ սպարապետ բանակը կը ղեկավարէր։ Այս պատճառով Միլթիատիս կ՛որոշէ յարձակիլ իր հրամանատարութեան օրը։ Ըստ կարգ մը պատմաբաններու աթենացիները իմացած էին թէ պարսիկները իրենց հեծեալները հեռացուցած էին (նաւերուն ղրկած), ինչ որ կը դիւրացնէր դիմադրել պարսիկներուն որոնք վարժ չէին նեղ դաշտի մէջ դէմ հանդիման կռիւի։ Այդ նաեւ կը նշէ «Սուտա» (Σούδα) բառարանի արձանագրութիւնը․- «Δάτιδος ἐμβαλόντος εἰς τὴν Ἀττικὴν τοὺς Ἴωνας φασιν, ἀναχωρήσαντος αὐτοῦ, ἀνελθόντας ἐπἰ τὰ δένδρα σημαίνειν τοῖς Ἀθηναίοις ὡς εἶεν χωρὶς οἱ ἱππεῖς, καὶ Μιλτιάδην συνιέντα τὴν ἀναχώρησιν αὐτῶν συμβαλεῖν οὕτως καὶ νικῆσαι, ὅθεν καὶ τῆν παροιμίαν λεχθῆναι ἐπὶ τῶν τὴν τάξιν διαλυόντων» ։
Պարսիկներ
600 եռակարգ ցռկանաւեր, եւ՝
Ցամաքի բանակին համար, պատմաբաններուն արձանագրութիւններուն մէջ տուեալները կը տարբերին․-
Ճակատամարտը
Երկու բանակներուն միջեւ հեռաւորութիւնը մօտաւորապէս 1,5 քլ․ էր։
Աթենացիներու բանակին կեդրոնը կը կազմէին Լէոնդիտա «ֆիլի»ի (ղեկավար՝ Թեմիսթոքլիս) եւ Անդիոհիտա «ֆիլի»ի (ղեկավար՝ Արիսթիտիս) զինեալները քառաշարք կանգնած։ Բանակին երկու կողմերուն դիրք առած էին մնացեալ «ֆիլի»ները (Աթէնքի տոհմացեղախումբերը) եւ Փլաթէեսի զինեալները, ութնաշարք կարգով։ Միլթիատիսի ռազմավարութիւնը՝ բանակին երկու կողմերը զօրացնել, կը մտադրէր կռիւի ժամանակ յոյները կարողանան պարսիկներուն բանակը շրջապատել։ Այդպէս ալ կը պատահի։ Յոյները կը յաջողին ցրուել պարսկական դիրքերը, շրջապատել կեդրոնի զինելաները եւ ստիպել պարսիկ զինեալները նահանջել դէպի նաւերը։ Պարսիկներէն շատեր կը սպանուին ճահիճներուն մէջ (անոնց գոյութիւնը չէին ճանչնար)։ Ապա կը յարձակին պարսկական նաւերուն վրայ եւ անոնցմէ եօթն կը կործանեն։
Ըստ Իրոտոթոսին, պարսիկները ճակատամարտի ընթացքին կը կորսնցնեն 6 400 զինուորներ, իսկ անծանօթ է թիւը նահանջի պահուն սպանուածներուն։ Յոյներէն կը զոհուին 192 աթենացի եւ 11 Փլաթէեսցի զինուորներ, ինչպէս նաեւ ազնուական Քալիմահոս եւ Սթիսիլէոս օ Թրասիլէոս զօրավարները։
Արդիւնք
Աթենացիները կ՛որոշեն յոյն զոհուած զինուորները թաղել ճակատամարտի վայրին մօտ։ Հնաբանական պեղումներուն շնորհիւ յայտնաբերուած են զոհուածներու խմբային գերեզմանները՝ թումբերը․-
Միլթիատիս հրամանատարը յաղթանակէն ետք, իր սաղաւարտը Ողիմպիայի Տիասի տաճարին կը նուիրէ։ Այդ սաղաւարտը այժմ կը գտնուի Աթէքնի Հնաբանական Ազգային Թանգարանը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Ճակատամարտեր Յունաստանի մէջ Ստորոգութիւն:Ճակատամարտեր ըստ տարեթիւի Ստորոգութիւն:Ճակատամարտեր ըստ դարու Ստորոգութիւն:Ճակատամարտեր
Խաժակ Մկրտիչեան
Ծնած է Գամիշլի (Սուրիա) 1960-ին: Նախնական ուսումը ծննդավայրին մէջ ստանալէն ետք՝ յաճախած է Հալէպի համալսարանի ելեկտրական բաժինի դասընթացքներուն. համալսարանական ուսումը աւարտած է 1986-ին: Ուսման կողքին պաշտօնավարած է Հալէպի Քարէն Եփփէ Ճեմարանին, Զաւարեան եւ Սահակեան վարժարաններուն մէջ:
Զինուորական ծառայութենէն ետք, 1989-ին քանի մը ամիսով եղած է Աթէնք, « Դրօշակ »ի խմբագրատան մէջ:
1991-ին ՀՅԴ Բիւրոյին կողմէ կը գործուղղուի Հայաստան, որպէս գործիչ: Նոյն թուականի Դեկտեմբերին կ'ընտրուի ՀՅԴ Հայաստանի Կեդրոնական Կոմիտէի անդամ եւ կը ստանձնէ կազմակերպական եւ ուղեկից միութիւններու կապի պարտականութիւնները:
1993-ին կը վերադառնայ Հալէպ: Ապրիլին, Հալէպի «Գանձասար» երկշաբաթաթերթը վերածելով շաբաթաթերթի՝ կը ստանձնէ անոր խմբագրութիւնը, մինչեւ 1997: Զուգահեռաբար, Հալէպի մէջ կը կազմէ «Դրօշակ»ի կորիզ, որ հետեւելով Թուրքիոյ մամուլին եւ քաղաքական իրադարձութիւններուն կը պատրաստէ «Դրօշակ»ի «Թուրքիոյ Շուրջ» բաժինը:
1997-ին Խ.Մկրտիչեան կը հրաւիրուի Եգիպտոս, ուր կը ստանձնէ «Յուսաբեր» օրաթերթի խմբագրութիւնը:
ՀՅԴ Ամերիկայի Արեւելեան շրջանի Կեդրոնական Կոմիտէի հրաւէրով 1999 Օգոստոսին կը ստանձնէ «Հայրենիք» շաբաթաթերթին խմբագրութիւնը :
Մարիահիլֆ
Մարիահիլֆ, կամ Վիեննայի վեցերորդ թաղամաս, 1850 թուականէ ի վեր մաս կը կազմէ Վիեննա քաղաքին: 2009-ին Նաշմարքդ շուկայի փոքր մասը որ չորորդ թաղամասի կը պատկաներ փոխանցուեցաւ Մարիահիլֆի, որպէսզի շուկան բոլորովին ըլլայ վեցերորդ թաղամասին մէջ:
Դիրք
Մարիահիլֆի սահմանները՝
Անոր տարածութիւնը 1,48 քմ. ք. է :
Բնակչութեան զարգացում
Մարիահիլֆ արդեն Վիեննայի միացումէն խիտ բնակուած էր, 1869-ին այստեղ կ'ապրէին 67,642 անձեր, ամենէ բարձրը թաղամասին պատմութեան մէջ: Մինչեւ առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը բնակչութեան թիւը քիչ մը իջաւ, բայց մնաց կայուն: Պատերազմէն ետք բնակչութեան թիւը շարունակաբար կը պակսէր: 2001-ին բնակչութեան թիւը հասեր էր իր նուազագոյնին՝ 27,867, սակայն թիւը ետ սկսաւ բարձրանալ եւ 2021-ին Մարիահիլֆ կ'ապրէին 31,336 մարդիկ:
Բնակչութեան տարիք
Մարիահիլֆի բնակչութեան տարիքը 2001-ին վիեննայի միջինէն ցած էր (41 եւ 41.2), սակայն միջին տարիքը հետզհետէ բարձրացաւ եւ 2020-ին հասաւ 41,7, վիեննայի միջինէն բարձր (41 տարեկան):
Բնակչութեան ծագում
Առաջին թաղամասի բնակչութիւնը մեծամասնութեամբ Աւստրիացի է (19620, 65%): 17,3%-ը (5984) կը ծագին Եւրոպական Միութեան երկիրներէն, իսկ մնացած 17,6%-ը (6047) այլ երկիրներէ: Օտարներու մեծամասնութիւնը Սերպ կամ Մոնթենեկրօցի է: 2001-ին Մարհիալֆի բնակչութեան 26,6%-ը Աւստրիոյ մէջ չէր ծնած:
Կրօնք
2020-ին Մարիահիլֆի 47,4%-ը Կաթողիկէ էր (Վիեննա՝ 49,2 %), 6,4%-ը իսլամ, 6,0%-ը օրթոտոքս, 5,2%-ը աւետարանական իսկ 26,8%-ը անկրօն:
Հաֆէզի Ժողովածոն
Հաֆէզի Ոտոնաւորներու Ժողովածոն, կամ Հաֆէզի Դիւանը (Պարսկերէն՝ ديوان حافظ, Տիւանէ Հաֆէզ) մեծն Պարսիկ բանաստեղծ Հաֆէզ Շիրազեցիի բանաստեղծական ստեղծագործութիւններն են, մեծ մասամբ Պարսկերէնով գրուած, կարգ մը երկլեզու (Պարսկերէն ու Արաբերէն) բանաստեղծութիւններուն կողքին, բացի մէկ ամբողջովին արաբերէնով գրուած Ղազալէն։ Դիւանը կը բաղկանայ տարբեր կերպի բանաստեղծութիւններէ՝ Սիրային ոտանաւորներ (غزل,Ղազալ), Քիթաա (قطعة, Ղազալի տեսակ մը, մտքի շարունակականութիւն ունեցող երկտողերու շարք), Գեղօններ (Քասիտա, قصيدة), երկպատիկ (مثنوي, Մասնաւի) եւ Քառեակներ (رباعيّة, Ռուպաիիա)։ Ոչ մէկ փաստ կայ որ կարող է ապացուցել թէ Հաֆէզի բանաստեղծական ստեղծագործութիւնները կազմուած են իր կորսուած ոտանաւորներէն։ Ընդունուած Ղազալներուն թիւը չի հասնիր 500-ի․ 495 Ղազալներ Ղազւինի եւ «Ղանի»-ի հրատարակութեան մէջ, եւ 486 Ղազալներ «Նաթէլ-Խանլարի»-ի երկրորդ հրատարակութիւն, իսկ «Սայէհ»-ի հրատարակութեան մէջ 484 Ղազալներ։
Ընդհանուր Ակնարկ
Մինչեւ 1988 թուականը գիրքը ամբողջութեամբ կամ գիրքէն ընտրանիներ թարգմանուած են Ուրտուի (Հնդկերէնը՝ Արաբերէն ու Պարսկերէն մեծ ազդեցութեամբ), Փանճապերէնի, Սինտերէնի, Արաբերէնի, Անգլերէնի, Ֆրանսերէնի, Գերմաներէնի, Ռուսերէնի, Հայերէնի, Պուլկարերէնի, Չէքերէնի, Չինարէնի, Տանիերէնի, Հոլանտերէնի, Ֆինլանտերէնի, Յունարէնի, Հունգարերէնի, Իտալերէնի, Լատիներէնի, Լիթուերէնի, Նորւեկերէնի, Լեհերէնի, Փորթուկալերէնի, Ռումիներէնի, Սերպերէնի, Շուետերէնի, Սպաներէնի, եւ թրքերէնի։
Ըստ Եարշաթէր ի․ «ոչ մէկ Իրանցի բանաստեղծ արժանացաւ վերլուծութեան եւ մեկնութեան ինչքան Հաֆէզ Շիրազեցին։ Չկայ ուրիշ Պարսիկ բանաստեղծ ով կը կարենայ ճարտարել պարարտ երաւակայութեան, գրական ոճի, մետաքսէ բառերու եւ արտայայտութեանց ամենայարմար ու ճիշդ ընտրութեան այսպիսի համադրութիւն մը։ Հաֆէզը իր մեծ ազդեցութիւնը ունեցաւ իրեն յաջորդած քնարերգուներուն վրան»։ Ըստ մասնագէտներու եւ ցուցակագիրերու, Դիւանը (ժողովածոն) գրելուն այդ 400 տարուան ըթացքին, ԺԴ (14րդ) դարու վերջին տասնամեակէն մինչեւ 1791 թուականին (1206 Հիճրի, Իսլամական) Կալկաթա յի մէջ իր հրատակութիւնը, այս գիրքը գրուած ու պատճէնուած է որեւէ ուրիշ գրական աշխատանքէ մը աւելի։ «Հաֆէզի Ժողովածոյ»-ի ձեռագիրներու թիւը մօտ 1700 է, որոնք ցրուած են ոչ միայն Իրանի մէջ, այլեւ այն աշխարհագրական տարածաշրջանին մէջ ուր Պարսկերէնը կայ, բոլոր հասարակական խաւերուն եւ նույնիսկ իշխանաւորներուն շրջանակին մէջ։ Պարսկախօս աշխարհին մէջ տարածումին տեսանկիւնէն, այս գիրքը կը գլէ ու կը գերազանցէ Պարսկերէնով գրուած բոլոր երեւելի ստեղծագործութիւնները։
Հաֆէզի հրատարակուած բանաստեղծութիւնները կը ներառեն կատարեալ, կիսակատար, քննադատական, ոչ-քննադատական ժողովածուներ, վիմագրութիւն (Քարի վրայ փորագրուած արձանագրութիւն), գեղեցկագրութիւն, նմանագրութիւն (Անգլերէն՝ Facsimile), տպագրութիւն (Անգլերէն՝ Typography)։ Դիւանի (Ժողովածուի) առնուազն 300 տպուած օրինակներ յիշատակուած են 1988-էն ի վեր, եւ այդ ժամանակէն ատկից աւելին ի լոյս ընծաուած է։ Իրանցիներուն կեանքին վրայ Հաֆէզի ունեցած ազդեցութիւնը կարելի է տեսնել նախորդ սերունդներէն մինչեւ այսօր անոր բանաստեղծութիւններուն հանրաճանաչութեան շարունակումին եւ առօրեայ զրոյցներուն մէջ այդ բանաստեղծութիւններուն գործածումին մէջ: Այս անմահութիւնն ու ժողովրդականութիւնը իւրայատուկ արտացոլում մը յառաջացուցած է Պարսկախօսներուն մշակոյթին ու արուեստին մէջ, եւ արտացոլուած է բազմաթիւ գեղեցկագրողներու, նկարիչներու, գորգագործներու եւ արուեստագէտներու ստեղծագործութեանց մէջ։
Նախա-Իսլամական Բանաստեղծութեան Մասին
Նախա-Իսլամական Բանաստեղծութեան Մասին ապա անուանափոխուած՝ Նախա-Իսլամական Գրականութեան Մասին գրաքննադատական գիրք մըն է, հրատարակուած 1926 թուականին Եգիպտացի գրող ու մտաւորական Թահա Հուսէյնի կողմէն։ Այս գիրքին մէջ Թահա Հուսէյնը կ՛առարկէ թէ կարգ մը Նախա-Իսլամական (Արաբերէն՝ جاهلي, Ճահիլի) վաւերական չէ (չի պատկանիր այդ ժամանակաշրջանին), որու մէջ նկատուեցաւ Քուրաանի վաւերականութիւնը կասկածի տակ դնելու ակնարկութիւններու։
Պարունակութիւն
Այս աշխատութեան մէջ Թ․ Հուսէյնը կը զննէ Նախա-Իսլամական բանաստեղծութեան կանոնականութիւնը ըստ գիտական սկզբունքներուն։ Ան կ'եզրակացնէ, որ կարգ մը գրութիւններ ստոյգ չեն, եւ Նախա-Իսլամական բանաստեղծութեան մէկ մասը հետագայ խարդախութեան արդիւնքն է։ Ինչպէս ան կ'ըսէ․ «ես կ'եզրակացնեմ, այն ինչը մենք կ'անուանենք նախա-իսլամական բանաստեղծութիւն, որեւէ առնչութիւն չունէր Նախա-Իսլամական շրջանին հետ, այլ պարզապէս յօրինուած էր Իսլամի յայտնուելէն ետք: ՈՒստի անիկա Իսլամական է եւ կը ներկայացնէ Մահմետականներուն կեանքը, հակումները, ցանկութիւնները, եւ ոչ թէ Նախա-Իսլամական Արաբներուն կեանքը»: Ան քննադատեց յատկապէս Աբրահամի եւ Իսմաիլի (Եբրայերէն՝ ישמעאל Իշմայէլ Արաբերէն՝ اسماعيل, Իսմաիիլ)  պատմութիւնը, պնդելով որ անոնց Քաապային (Արաբերէն՝ كعبة) շինելուն պատմութիւնը յօրինուած է Քուրէյշ ցեղախումբին (قبيلة قريش) շահերուն ծառայելու համար: Անգլիախօս աշխարհէն արեւելագէտ Տ. Ս. Մարկուլութը (Անգլերէն՝ David Samuel Margoliouth) մօտաւորապէս նոյն ժամանակներուն հրապարակեց իր նմանատիպ տեսակէտները իր «Արաբական Բանաստեղծութեան Արմատները» (Արաբերէն՝ The Origins of Arabic Poetry) յօդուածին մէջ։
Ընկալում
Առնուազն 5 գիրքեր հրատարակուեցան ի պատասխան «Նախա-Իսլամական Բանաստեղծութեան Մասին»՝
-Մուսթաֆա Սատէք Ալ-Րիֆայի (Արաբերէն՝ مصطفى صادق الرفاعي) – «Քուրաան-ի շուքին տակ» (Արաբերէն՝ في ظلال القرآن)։
- Մուհամմէտ Լութֆի Ճումաահ (Եգիպտոսի բարբառով՝ Կումաա) (Արաբերէն՝ محمّد لطفي جمعة) – «Հսկող Գիսաստղը» (Արաբերէն՝ الشهاب الراصد)։
- Ալ-Ազհարի շէյխը՝ Մուհամմատ Ալ-Խատր Հուսէյն (Արաբերէն՝ محمّد الخضر الحسين) – «Նախա-Իսլամական Բանաստեղծութեան Մասին գիրքին քննադատութիւնը» (Արաբերէն՝ نقد كتاب الشعر الجاهلي։
- Մուհամմէտ Ֆարիտ Ուաճտի (Արաբերէն՝ محمد فريد وجدي) – «Նախա-Իսլամական Բանաստեղծութեան Մասին գիրքին քննադատութիւնը» (Արաբերէն՝ نقد كتاب الشعر الجاهلي)։
- Մուհամմատ Ահմատ Ալ-Ղամրաուի (Արաբերէն՝ محمد احمد الغمراوي) – «Նախա-Իսլամական Բանաստեղծութեան Մասին գիրքին վերլուծական քննադատութիւնը» (Արաբերէն՝ النقد التحليلي لكتاب في الأدب الجاهلي)։
Այսօր Թ․ Հուսէյնի եւ Տ. Ս. Մարկոլութի առարկութիւնները ճնշուած ու դադրած կը համարուին բանաւոր աւանդոյթի ըմբռնման նոր զարգացումներուն կողմէն, մասնաւորապէս Միլմըն Փէրիի եւ Ալպերթ Լորտի կողմէն առաջադրուած «բանաւոր-նշանացուցային շարադրութիւն» (Անգլերէն՝ oral-formulaic composition) տեսութիւնը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գիրքեր Ստորոգութիւն:Գիրքեր այբբենական կարգով