Արհեստավարժութիւնը_եւ_հայ_դասական_դաստիարակչութիւնը
Արհեստավարժութեան գործածութիւնը եւ ցեղասպանութիւնը
1915-ի ցեղասպանութեան քաօսը եկաւ հաստատելու թէ որքան իրաւացի եւ այժմէական ռազմաւարութիւն մըն է հայ մշակույթի մէջ գոյութիւն ունեցող այս կարգախօսը ազգի մը համար ընդէմ ամէն երեւելի եւ աներեւույթ ապագան դիմագրաւելու․ շատ մը օրինակներ կը վկայեն այս բանին․ որոնցմէ մէկը կը կարդանք (Թորոս Թորանեան) ի ( Տարագիր Հայու Կենսագրութիւն ) էջերուն մէջ ուր կը պատմէ ՝ Յակոբ Մոստիչեան / Կապոնեան իր ապրած տարագրութեան օրերը․.... "« Առաջին օրն իսկ երեք հաց գնեցինք ու այդ եղաւ նոյն եւ յաջորդ օրերու մեր սնունդը : Մէկ քանի օր ետք, փողոցին մէջ մունետիկի մը կանչը լսեցինք : Մարդը կը պորար, ով գաղթականներ, եթէ ձեր մէջ ատաղձագործ կայ, թող դուրս ելլէ (ատաղձագործի պէտք ունինք) : Կամացուկ մը դուրս սահեցայ մեր սենեակ էն ու վախվխելով մօտեցայ մունետիկին ու ըսի թէ ատաղձագործ եմ :""Մունետիկը թրքերէն լեզուով հարց տուաւ ինծի թէ կրնայի ջրաղաց (խարաֆ) նորոգել : Խարաֆին ինչ ըլլալը չէի գիտեր : Մէկ րոպէի տատամսումէ ետք, ըսի""( Ես այդ գործին վարպետն եմ ) ապրիլ պէտք էր․ ապրելու համար աշխատիլ պէտք էր եւ ստակ վաստակիլ․ ու գործը, ինչպէս կ'ըսեն, ոտքիս եկած էր ինքնեկ կերպով : Մունետիկին կողքին կանքնած էր աւելի կոկիկ կերպարանքով մէկը, որ ներկայացուց ինքզինք (Ապտուլ Հէտի Աճէյլի) այս վերջինը քաղաքապետարանի մէջ բարձր պաշտօն մը ունէր եւ յարգուած էր օսմանեան  պետութեան կողմէ․ նախ հարցուց թէ քանի հոգի ենք, երբ իմացաւ երեք  հոգի ըլլալնիս ըսաւ, ձեր ժողովուրդին հանդէպ մեծ անարդարութիւն մը կը գործադրուի տղաս, բայց ժամանակները այսպէս  չեն  մնար, երեքդ ալ մեր տունը կը փոխադրուիք այսօր իսկ, ընելիք գործ կայ․ Ես գիտեմ, որ հայերը վարպետ արհեստաւոր են․ Աճէյլին զիս տարաւ իրենց բակը, որ շատ ընդարձակ էր, որուն ճիշտ կեդրոնը այդ խարաֆ կոչուածն էր, այսինքն ջրհան փայտեայ մեքենայ մը :  Այս տարօրէն բարի մարդը ցոյց տալով ջրհան մեքենան ըսաւ : Նորոգեցէք մեքենան, որպէսզի պարտէզը կանանչ մնայ, ահա քեզի գործիքներ, իսկ փայտ, ուզածիդ չափ կայ․ մինչ այդ գնայ ընտանիքդ բեր․ անօթի կ'ըլլաք, լաւ մը կերէք, կշտացէք ու ապրեցէք սա անկիւնի սենեակին մէջ : Այստեղ տեղաւորուեցանք ու անցանք գործի եղբօրս հետ․ ծառեր կտրեցինք, փայտի վերածեցինք, չորցուցինք եւ երեք շաբթուան մէջ մենք մեզի թէ արհեստը սորուեցանք, թէ ջրհան մեքենային ինչ ըլլալը. ու ուրախութեամբ աշխատցուցինք խարաֆը, ջուրը կը բարձրանար ու կը թափուէր կողքի առուն եւ ծառերն ու կանաչութիւնը կեանք կ'առնէին :""Մեր աղան շատ ուրախացաւ․ մենք շատ աւելի : Աճէյլին գրեթէ ամէն օր կը կրկնէր ես գիտէի, որ հայերը լաւ արհեստաւորներ են․ ահա  ջուրը կար բայց ջրհանը վաղուց կոտրուած էր, շինող չկար : Հայ մը պէտք էր գար, որ ջուրը ջրհորէն ելլէր ու ջրէր պարտէզս : Յաջորդող շաբաթներուն, խարաֆ նորոգողի համբաւս տարածուած էր գիւղաքաղաքին մէջ : Ամէն կողմէ կուգային, կը խնդրէին, որ խարաֆներուն դոյլերը նորոգեմ : Սկսայ դրամ վաստակիլ․․․․ »:"  Դարերու խորքէն եկող եւ դէպի ապագայ երկարող հայ արհեստաւորի փորձը, հմտութիւնները, գործի  հանդէպ ունակութիւնը, աշխատասիրութիւնը, արդար ու անխարդախ աշխատանքը, միշտ ալ ամրապնդած են ժողովուրդներու վստահութիւնը հայ արհեստաւորին հանդէպ : Որուն ականատեսները ըլլալու պատիւը ունեցած է մեր սերունդը․ ականատես ենք նաեւ այն իրականութեան, թէ այսօր ՝ որեւէ օտար կամ այլ ազգի պատկան անհատ  չի համոզուիր եւ չ՝ընդունիր տեսնել ոչ արհեստավարժ հայեր, որոնք մոռնալով պապենական սովորութիւնները, եւ ընդունելով օտար տրամաբանութիւններ, որպէս հայեր կը ներկայանան օտարներու :