Գարեգին_Ա._Քհնյ._Պօղարեան
Դպրոցական կեանքը
Ան կրցած է դպրոց յաճախել միայն հինգ տարիներ՝ 1874-1879։ Կեանքի պայմանները առիթ չեն տուած ուսումը շարունակելու։ Բայց հետագային, ինքնաշխատութեամբ եւ գիշերային դպրոց յաճախելով զօրացուցած է հայերէն եւ թրքերէն լեզուները։ Ան կը մտնէ ազատ ասպարէզ եւ 1883-1893 հետեւած է մանուսայագործութեան (կերպասագործութիւն) ու հետագային դարձած է լաւ արհեստաւոր։ Այս յաջողութիւնը պատճառ եղած է, որ ան պրն. Կարուճ Սերմէնեանի հետ ընկերովի գործի մը ձեռնարկէ։ Սակայն երկու տարիներ ետքը, բաժնուելով դարձած է գրագիր–հաշուապահ Լէյլէկեան եղբայրներու վաճառատան, ուր պաշտօնավարած է մինչեւ 1903 թուական։ Շնորհիւ իր ընթերցանութեան դարձած է իր ժամանակի լուսաւորեալներէն մէկը։ Եւ իրրեւ այդպիսին հետաքրքրուած՝ ազգային-եկեգեցական ու կրթական կեանքով։ Իր գաղափարակիցներուն հետ համախորհուրդ, ան հիմնադիրներէն մին եղած է 1858-ի Թանգարան Ընկերութեան, որ 1863-ին կը դառնայ Ուսումնասիրաց Ընկերութիւն եւ աւելի ուշ ՝ Վարդանանց Ուսումնասիրած Թանգարան եւ հուսկ ուրեմն՝ Վարդանեան Ընկերութիւն։ Հետագային, իր հասակակից երիտասարդներուն հետ ան հիմնած է Վարրանանց Սանուց Միութիւնը, որուն գլխաւոր նպատակը կ՛ըլլայ ճոխացնել Վարդանեան Մատենադարանը։ Ան այս նոյն դպրոցին ծառայած է իբրեւեւ հոգաբարձու եւ գործադիր ժողովի անդամ։ Իսկ հետագային քահանայ ձեռնադրուելէ ետք, եղած է նախագահ նոյն ընկերութեան մինչեւ 1915-ի տարագրութեան օրերը։ Ան իր կեանքի ընկերը ընտրած է այնթապցի Յակոբ Թահթաճեանի դուստրը՝ Սանդուխտ(Եղսա), որուն հետ պսակուած է 19 Դեկտ. 1893-ին Այնթապի մէջ։ Ունեցած է եօթ զաւակներ՝ Նորայր, Յակոբ, Գրիգոր, Խաչիկ, Ադամ-Նորայր, Նուպար եւ Հռիփսիմէ։ Մանչերէն երկուքը՝ Նորայր եւ Յակոբ փոքր տարիքին մահացած են։ Գրիգոր իր ձայնաւոր եւ եկեղեցասէր հօրմէն ստացած է կրօնական եւ ազգային դաստիարակութիւնը, որ զինք կապած է եկեղեցւոյ եւ իբրեւեւ ձայնաւոր դպիր երկար տարիներ ծառայած է անոր։ 1903-ին, հրաժեշտ կու տայ աշխարհական կեանքին, եւ իր բարեկամներու թելադրութեան անսալով, ու գոհացում տալով Վարդանեան Ընկերութեան բուռն փափաքին, երեք այլ քահանայացուներով կը մեկնի Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Սիսի դպրեվանքր, հետեւելու համար կրօնական դասընթացքներու եւ ապա ստանալու քահանայական կարգ եւ օծում։ Ան քահանայ ձեռնադրուած է ձեռամբ՝ Աահակ Բ. Խապայեան կաթողիկոսի, Սիսի Մայր եկեղեցւոյ մէջ, 13 Յունուար 1904-ին անուանակոչութեան տօնին, վերակոչուելով Տէր Գարեգին եւ օծակիցներ ունենալով Տ. Մեսրոպ քհնյ, Տէմիրճեան, Տ. Ներսէս քհնյ. Թաւուգճեան եւ Տ. Կարապետ քհնյ. Մղրըպլեան։ Տէր Գարեգին նախ քահանայագործած է իր ծննդավայր Այնթապի մէջ տասնմէկ տարիներ՝ 1904-1915։ Իր Հովուական կեանքի ընթացքին յայտնաբերած է վարչական եւ կազմակերպչական կարողութիւններ։ Ասոր համար կոչուած է ժողովական կեանքի եւ եղած Կրօնական Ժողովի անդամ ու ատենադպիր եւ նոյն Ժողովի տնօրինութեամբ նշանակուած՝ հսկող եւ ապա նախագահ դպրաց դասին։ Ան իրրեւ պատասխանատու՝ կաղմակերպած է դպրաց դասը եւ մասնաւոր աշխատանք տարած դպրաց դասի աճման եւ բարգաւաճման։ Իր սրտին մէջ կարեւոր տեղ գրաւած են ուսումն ու կրթական կեանքը։ Քանի մը տարի կրօնի դասաւանդ ուսուցիչ եղած է Ազգ. Ներսէսեան ու երթասիրաց Աղջկանց Վարժարաններուն մէջ։ Իր կրօնական ու աղգային գործերուն առընթեր, մաս կազմած է Վարդանեան Կրթարանի եւ Կիլիկեան ճեմարանի, ինչպէս նաեւ քանի մը շրջան՝ Ազգ, Հայկանուշեան եւ Ս. Լուսաւորչեան Վարժարաններու հոգաբարձութեանց։ 1909-ի Ատանայի կոտորածէն ետք, ընկերակցութեամբ Տ. Մեսրոպ քհնյ. Տէմիրճեանի, կրօնական առաքելութեամբ այցելած է Հասան-Պէյլի շրջանը, նպաստ բաշխելու եւ հոգեւոր մխիթարութիւն ջամբելու համար տեղւոյն հայ գաղութին։ Ան միութենական կեանքի մօտ ըլլալով, անդամակցած է Հ.Բ.Ը.Միութեան եւ եղած՝ Այնթապի մասնաճիւղի վարչութեան անդամ։ 1915-ի Մեծ եղեռնին, Տէր Գարեդին իր հօտին հետ տարագրուած է Համա եւ ապա Սելիմիէ, ուր հանդիպած է իրեն օծակից Տ. Ներսէս քհնյ, Թաւուգճեանի։ Այդ դժուարին պայմաններուն մէջ, երկու օծակիցներ համագործակցաբար, գեղջկական տան մը մէջ կրօնական արարողութիւններ կատարած են եւ պատարագով ու քարոզախօսութեամբ մխիթարած ութ հազարի հասնող տարագիր բազմութիւն մը։