Պարկապզուկ
Պարկապզուկի յիշատակութիններ հայկական միջնադարեան ձեռագիրներուն մէջ
Երեւանի Մաշտոցի անուան Մատենադարանին մէջ կը պահպանուի միջնադարեան հայ հեղինակներու ինքնուրոյն եւ թարգմանական գործեր, որոնք տեղեկութիւններ կը հաղորդեն ոչ միայն նուագարաններու ծագման ու կատարելագործման մասին, այլեւ փաստեր կը ներկայացնեն անոնց դերի ու նշանակութեան մասին հայկական երաժշտատեսական միտքի ձեւաւորման ու զարգացման ոլորտին մէջ: Ժողովրդական նուագարաններու գոյութեան մասին վկայութիւններ կը պարունակեն հայ միջնադարեան գրքային կամ ձեռագրական մանրանկարները, որոնց մէջ տեղ գտած են սիրուած եւ տարածուած պարկապզուկի պատկերները եւ նուագողներու կերպարներ: Ժէ. դարու ձեռագիրի մը մէջ պահպանուած է պարկապզուկ նուագող կնոջ մը պատկերը: Այդ նկարը կը հաստատէ, որ միջնադարուն եղեր են նաեւ կին նուագածուներ: Պարկապզուկ նուագող հայ երաժիշտը գծած է նաեւ Ժթ. դարու ամերիկացի արեւելեան նկարիչ Հենրի Ճոն վան Լեննեփը: Արեւելեան նկարիչները Արեւմուտքի, այսինքն՝ եւրոպացի եւ ամերիկացի այն նկարիչներն էին, որոնք իրենց ժողովուրդներուն կը ներկայացնէին Արեւելքի ժողովուրդներու կենցաղը եւ մշակոյթը: Անոնց ուշադրութեան կեդրոնն էր յատկապէս Օսմանեան կայսրութիւնը՝ իր բազմազան ժողովուրդներով: Պարկապզուկը ամենահին ժամանակներէն հայոց կենցաղի անբաժանելի մասը եղած է: Այդ մասին վկայութիւններ կան Ագաթանգեղոսի, Փաւստոս Բուզանդի, Մովսէս Խորենացիի, Եղիշէի, Սեբեոսի, Գրիգոր Նարեկացիի եւ երաժիշտ-բանաստեղծներու ձեռագիրներուն մէջ: Պարկապզուկը դեռ վաղ ժամանակներէն ի վեր եղեր է շրջիկ երաժիշտներու մենաշնորհը: Անոնք անցնելով գիւղէ գիւղ, քաղաքէ քաղաք, իրենց նուագով ու խաղով յաճախ հանդէս կու գային ծաղրածուի, խեղկատակի դերով՝ զուարթ մթնոլորտ ստեղծելով լարախաղացներու հետ ու բարձր տրամադրութիւն հաղորդելով հաւաքուած ժողովուրդին: Պարկապզուկ նուագողները սպասուած ու ցանկալի մասնակիցը եղեր են ժողովորդական տարբեր տօնախումբութիւններու, ծիսական արարողութիւններու՝ հարսանիք, Զատիկ, Տեառնընդառաջ, Բարեկենդան եւ այլն: Հետաքրքրական է նաեւ, որ Հայաստանի տարբեր շրջաններուն կը հանդիպին տապանաքարեր, որոնց վրայ քանդակուած են պարկապզուկ եւ այլ նուագարաններ նուագող երաժիշտներ, պարող մարդիկ: Ատոնք հաւանաբար նոյն այդ երաժիշտներու կամ նուագարան պատրաստող վարպետներու գերեզմաններ են, կամ մարդոց, որոնք ձեւով մը առնչութիւն ունեցեր են երգ-երաժշտութեան հետ: Շատ յաճախ ալ գործիքը պատրաստող վարպետը նաեւ ինքն ալ կը նուագէր այն: Երաժշտագէտ-տեսաբան Արամ Քոչարեան կը հաղորդէ, որ գործիքագիտութեան ասպարէզին մէջ հետաքրքրական յայտնութիւն է երգեհոնի նախատիպը՝ պարկապզուկը՝ բազմափող սրինգով: Անիկա պատկերուած է նախկին Տարալկեազի՝ Կարախուանք գիւղի Ժգ. դարու տապանաքարերէն մէկուն վրայ: Այստեղ փորագրուած է անասունէն հանած տիկ մը, որուն առջեւի ձախ ոտքը վերածուեր է փչանցքի, ուր հաւանական է հագուցուած է կրկնալեզուակը (մունտշթուկ): Հարթաքանդակին վրայ պարկապզուկի ձայնանցքաւոր հնչիւնափողերուն կը փոխարինէ ինը փողանի երգեհոնը: Ի դէպ, պատմական մեծ նշանակութիւն ունի այն փաստը, որ վաղ միջնադարեան Հայաստանի մէջ գործածուեր է երգեհոնը: Ժե. դարու հայ մատենագիր Առաքել Սիւնեցին այսպէս կը նկարագրէ պարկապզուկը. «Իսկ փչմամբ եւ տկզարք, որն զտիկն փչէ եւ զանազան ձայն հանէ, նոյնպէս եւ երգեհոնն» (թարգմանաբար՝ Փչելով կը նուագէ տկզարը (տիկ նուագող երաժիշտը), որ փչելով՝ օդ մղելով տիկին մէջ՝ զանազան ձայներ կը հանէ երգեհոնի նման): Այսպիսով, կարեւոր նախադրեալներ կան ենթադրելու, որ տապանաքարին գծուած օրինակը եզակի չէ: Ամենայն հաւանականութեամբ անոր պատրաստման սկզբունքը տարածուած է Հայաստանի տարբեր գաւառներուն մէջ: Կոմիտաս Վարդապետ պարկապզուկը կը համարէ զուտ ժողովրդական համամարդկային նուագարան մը: