cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ճաք Մա
Գործի Կեանք
1995 թուականին Ման ուղղեւորուեցաւ Սիեթլ՝ որպէս առեւտրական պատուիրակութեան թարգմանիչ։ ԱՄՆ-ի մէջ ընկերներէն մէկը Ճեքին ցոյց տուաւ, թէ ինչպէս կ'աշխատի համացանցը։ Սակայն Yahoo! որոնման համակարգով Չինաստանի մասին որեւէ տեղեկութիւն չգտնուեցաւ։ Ման, ով նախկին ժամանակնեորւն ընդհանրապէս գլուխ չէր հանէր համակարգիչը, որոշեց բանալ իր սեփական համացանցային ընկերութիւնը եւ կնոջ ու ընկերոջ օգնութեամբ հաւաքեց նախնական դրամ՝ 2000 տոլար։ Ընկերութիւնը, որ կը զբաղէր կայքերու ստեղծմամբ, Ման անուանեց «Չինական դեղին էջեր»։ Հետագային ան կը յիշում է․
Նիւթապէս սուղ պայմաններու պատճառաւ ընկերութեան գրասենեակը տեղակայուած էր Մայի բնակարանին մէջ։ Երեք տարի անց ընկերութեան եկամուտը կը կազմէր արդէն 5մլն են (մօտ 800,000 տոլար)։
1998-1999 թուականներուն Ման կը գլխաւորէ Չինաստանի Էլեկտրոնային առեւտուրի միջազգային կենդոնը, որ կը հանդիսանար երկրի Արտաքին առեւտուրի եւ տնտեսական համագործակցութեան նախարարութեան բաժիններէն մէկը։ 1999 թուականին Ման որոշեց ձգել այդ աշխատանքը եւ 17 ընկերներու հետ միասին հիմնադրեց Alibaba Group ընկերութիւնը, որ նախատեսուած էր՝ որպէս փոքր եւ միջին ընկերութիւններու համար առեւտրային հարթակ։ Ընկերութեան հիմնադրման համար կը պահանջուէր 60,000 տոլար։ Անուանումը ընտրուեցաւ ցանկացած լեզուով դիւրին արտասանելու պատճառաւ, ինչպէս նաեւ գանձերու մասին յայտնի հեքիաթի հետ ընկերակցելու համար։
Անձնական կեանք
1980-ական թուականներու վերջերուն Ման ամուսնացաւ իր համադասարանցի Չժան Ինի հետ։ Ունին 2 զաւակ՝ տղայ եւ աղջիկ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հանչժոու ծնածներ Ստորոգութիւն:Չինացի գործարարներ
Արսէն Բագրատունի
Արսէն Բագրատունի, հայագէտ, փիլիսոփայ, գրող, թարգմանիչ, հայ գրականութեան մէջ դասական ուղղութեան ամենամեծ դէմքերէն մէկը, Մխիթարեան միաբանութեան անդամ։
Կենսագրութիւն
Արսէն Բագրատունի ծնած է 21 Օգոստոս 1790-ին,  Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, ուսումնառութիւնը ստացած է Մխիթարեաններու մօտ. եղած է միաբանութեան անդամ։ Քաջատեղեակ էր դասական լեզուներուն։ Եղած է գրաբարի հմուտ։
Գրապայքարին մէջ կանգնած էր գրաբարեաններու կողմը։ Կատարած է բազմաթիւ թարգմանութիւններ դասական հեղինակներու։ Անոր խմբագրութեամբ հրատարակուած են հայերէն դասական ու թարգմանական երկեր։
Գործերը
1846-ին հրատարակած է «Տարերք հայերէն քերականութեան» գիրքը, դպրոցական ձեռնարկի մը ժամանակ եւ ունեցած է ութ հրատարակութիւններ։ Սակայն անոր հայերէնագիտական գործունէութիւնը նշանաւոր դարձած է «Հայերէն քերականութիւն ի պէտս զարգացելոց» գիրքին միջոցաւ (1852), որ մեծ ներդրում էր հայերէնի ուսումնասիրութեան մէջ։ Քերականութիւնը հետեւուած է փաստական նիւթի հարստութեամբ եւ դիտարկումներու համակողմանիութեամբ։ Մանրամասն ու բազմակողմանիօրէն քննուած են գրաբարի հնչիւնական, բառային, ձեւաբանական, շարահիւսական, ուղղագրական, նոյնիսկ ոճաբանական երեւոյթները։ Հին գրական հայերէնը դիտարկուած է ժամանակի մէջ, պատմական ընթացքով (5-12-րդ դարեր)։ Հեղինակին կարծիքով գրաբարը կը շարունակէ ապրիլ։ 4-6-րդ դարերը կ'ունենան «ոսկեդար», 7-12-րդ դարերը՝ «արծաթէ դար», 13-րդ դարը՝ «պղնձէ դար», իսկ յաջորդ դարերը՝ «երկաթէ, խեցիէ եւ վատթարագոյն եւ այլն»։
1733 թուական
1733 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 33րդ տարին է
Արսէն Բագրատունի
Գործերը
Բագրատունի Բանաստեղծութիւններ սկսած է գրել քսան տարեկանին եւ գրած է գրեթէ մինչեւ իր կեանքին վերջը։ Անոր չափածոյ ստեղծագործութիւններուն  զգալի մասը‚ որոնք զետեղուած են «Տաղք մխիթարեան վարդապետաց» եռահատոր ժողովածոյին առաջին հատորին մէջ (Վենետիկ‚ 1852)‚ սկզբէն իսկ արժանացած են ժամանակակիցներու ուշադրութեան‚ իսկ անոնց լաւագոյնները՝ «Եղերերգ սոխակին»‚ «Գանգատ Պառնասեայ»‚ «Դատաստան Ապողոնի» եւ այլն‚ քանի մը անգամ կը վերահրատարակուին։
1733 թուական
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1733 ծնունդներ
Արսէն Բագրատունի
Գործերը
Այս բոլորը‚ սակայն‚ ուշագրաւ երեւոյթներ ըլլալով հանդերձ‚ տեսակ մը նախապատրաստութիւններ էին գրական այն մեծարժեք գործին ստեղծման համար‚ որ կը հրատարակուի 1858-ին, Վենետիկ‚ «Հայկ Դիւցազն» անունով‚ որ իր մէջ խտացած ձեւով կ'ամփոփէ  ամբողջ գրական ուղղութեան մը բնորոշ առանձնայատկութիւնները։
«Հայկ Դիւցազն»ը
«Հայկ դիւցազն» ի նիւթը առնուած է գլխաւորաբար Մովսէս Խորենացիի «Հայոց պատմութիւն» էն։ Բանաստեղծութեան մէջ Բագրատունին գովերգած է Հայկ Նահապետի ն պայքարը հայրենի երկրի անկախութեան եւ ազատութեան համար, կը շեշտէ հայկական պետութեան վերականգնման գաղափարը։
1733 թուական
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1733 մահեր
Արսէն Բագրատունի
«Հայկ Դիւցազն»ը
«Հայկ Դիւցազն»-ը կազմուած է 20 գլուխներէ: Թէեւ նիւթը Հայկ ի եւ Բել ի՝ Խորենացիի աւանդած յայտնի աւանդութիւնն է‚ սակայն հեղինակը կատարած է բազմաթիւ յաւելումներ ու լրացումներ։ Օրինակ‚ ավելացված է Վստամի թեման‚ որ Հայաստան ի տեղական բնիկներէն էր եւ դեմ էր Բելի դեմ պատերազմելուն‚ թէեւ‚ ի վերջոյ‚ կը փարի Հայկին։ Աւելացուած է Հայկին աղջիկը՝ Հայկանուշ ը‚ որը հօրը վիրաւորուելէն ետք  կը հագնի անոր զէնքերը‚ կը նետուի կռիւի դաշտ եւ թշնամիները‚ կարծելով‚ որ գործ ունին Հայկին հետ‚ խուճապահար կը փախչին։Նոր են նաեւ  Նոյ նահապետ ին եւ Բիւրասպ ին կերպարները‚ որոնցմէ առաջինը բոլոր ձեւերով կ'օգնէ Հայկին‚ միւսը՝ Բելին ու անոր կողմնակիցներուն։ Վերջապէս‚ ըստ Բագրատունիի‚ Հայկն ու Բելը իրարու կը հանդիպին եւ հինգ-վեց անգամ գոյամարտելէ ետք, միայն վերջին կռիւին Հայկ կը յաջողի յաղթել Բելին‚ մինչդեռ աւանդութիւնը կը սովորեցնէ‚ որ անոնք հանդիպած են միայն մէկ անգամ։
Որոշակիօրէն հետեւելով Հոմերոսին‚ Բագրատունին ալ իր հերոսները կը նկարագրէ որպէս մարդ-աստուածներ‚ որոնք որեւէ քայլ ձեռնարկելու ատեն կը խորհրդակցին աստուածներուն հետ‚ կը լսեն անոնց կարծիքը‚ կը ղեկավարեն անոնց ցուցմունքներով ու խորհուրդներով եւ այլն։ Հոս «Երկրային հերոսները» կը դառնան բարձրագոյն կամքի իւրատեսակ կամակատարներ միայն։ Հայկին‚ օրինակ‚ կ'օգնեն բոլոր բարի աստուածներն ու հրեշտակները‚ իսկ Բելի կողմն է դժոխքն իր սատանաներով ու դեւերով։ Ամէն մէկ յարմար առիթով անոնք խորհուրդներ կու տան երկրային իրենց «ներկայացուցիչներուն»‚ Հայկի ու Բելի կողմնակիցներուն կռիւներուն ատեն կռիւներ տեղի կ'ունենան նաեւ երկնային ուժերուն միջեւ‚ Բելի պարտութեամբ կը կործանին ամբողջ դժոխքի սեւ ուժերը։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ Ստորոգութիւն:Մխիթարեան միաբանութեան անդամներ Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ
Վլադիմիր Սարուխանով
Վլադիմիր Սարուխանով, խորհրդային հայ բեմադրիչ, սենարիստ, ֆիլմի նկարիչ։
Կենսագրութիւն
Վլադիմիր Սարուխանով, ծնած է 1934 թուականին Նովոսիպիրսք քաղաքին մէջ։ 1957 թուականին աւարտած է Օտար լեզուներու հիմնարկը, իսկ 1973 թուականին՝ Մոսկուայի բեմադրիչներու եւ սենարիստներու բարձրագոյն դասընթացները։ 1956 թուականէն աշխատած է Ռուսիոյ ժամանակագրա-փաստագրական եւ ուսումնական ֆիլմերու կեդրոնական կինովիդեոստուդիայի մէջ որպէս օբերաթորի օգնական։ 1960-1971 թուականներուն եղած է «Ռոստորգռեկլամ»-ի եւ «Սոիւզմուլտֆիլմի» օբերաթորը, «Օրուայ նորութիւնները» եւ «Սովետական սպորտ» կինոժուռնալներու օբերաթորը։ 1971-1973 թուականներուն յաճախած է ԽՍՀՄ Պետկինոյին կից բեմադրիչի դասընթացներու։ 1973 թուականէն եղած է Կորքիի անուան մանկապատանեկան կինոստուդիայի բեմադրիչը։ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ Ստորոգութիւն:Հայ սենարիստներ
Մարկարեթըն
Մարկարեթըն, կամ Վիեննայի հինքերորդ թաղամաս, 1850 թուակամէ ի վեր մաս կը կազմէ Վիեննայի:
Դիրք
Վիտընի սահմանները՝
Անոր տարածութիւնը 2 քմ. ք. է:
Bratsch
Bratsch, 1972-ին ձեւաւորուած ֆրանսական երաժշտական խումբ, որ կազմալուծուած է 2015-ին: Կատարած է գնչուական, ճազ, ռուսական, հայկական ժողովրդական երաժշտութիւն:
Խումբը ձեւաւորած է Տէն Ղարիպեանը եւ Պրունօ Ժիրարը: Թողարկած է աւելի քան 10 ալպոմ: Խումբը յայտնի եղած է իր երաժշտական ազդեցութիւններու բազմազանութեամբ եւ անդամներու ու այցելու երգիչներու վարպետութեամբ :
Խումբին բաժանումէն ետք Տէն Ղարիպեանը հիմնադրեց «Ղարիպեան եռեակ»-ը:
Սթանոզ
Սթանոզ (Stanoz, Stanos, Istanos, այժմ՝ Yenikent) Թուրքիոյ մայրաքաղաք Անգարայի կեդրոնէն կէս ժամ հեռաւորութեան գտնուող Հայկական գիւղ մըն էր:
Սթանոզ գիւղը բաժնուած էր երկու հատուածի՝ բարձր եւ ստորին, որ իւրաքանչիւրն ունէր իր աղբիւրն ու կամուրջը: Գիւղը կար չորս թաղամաս. երկուքը `աւելի բարձր հատուածին եւ մնացածը` ներքեւի մասին: Ստորին թաղամասերէն մեկը, որը կը կոչուէր Հաճի Խոդե թաղամաս: Հոն կը գտնուէր բազմայարկ քարէ տուներ՝ Սաքարիա գետի վտակի ափին: Կարգ մը Հայեր հոն կը մեծցնէին մետաքսէ որդերը: Գիւղի քառորդի վերջը կար գերեզմանատուն, իսկ անոնցմէ դուրս ՝ պտղատու այգիները:
Այդ ժամանակներ Սթանոզ հասնելու համար Անգարա հասնելէ յետոյ Սինջան / Սինչանէն ձիասայլ կ'առնուէր: Երկու կողմէն բլուրներով եւ քարքարոտ լեռներով շրջապատուած ըլլալով՝ Սթանոզն ունէր աւելի մեղմ կլիմայ, քան Անգարայէն: Անգարա բնակող եւ հոն աշխատանք ունեցողները հանգստանալու համար կ'երթային Աթանոզ: Սթանոզի բնակիչներուն մի մասը Անգարա ունէին իրենց գրասենեակներն ու պահեստները, որտեղ անոնք իրենց առեւտուրը Եւրոպայի հետ կը վարէին: Անգարա ժամանած հայերը վաճառականներ էին, անոնց մի մասը հարուստ: Անգարայի մէջ յոյները, հրեաները եւ հայերը կ'ապրէին առանձին թաղամասերուն: Սթանոզի հայերուն մէկ մասը բողոքականներ էին եւ անոնցմէ ոմանք կը բնակէր Սեսմե կամ Հիսարէօնիւ կոչուող տարածքին, որտեղ կը գտնուէր հիւպատոսարանի բոլոր շէնքերը եւ Օսմանեան դրամատունը:
Ըստ այս համայնքէն Օտիանի ընտանիքի լեգենդը կ'ըսէր, որ իրենց նախահայր Օտա Ամատունին եւ անոր հետեւորդները ծագումով Անի հին քաղաքէն էին, որը ժամանակին եղել է Բագրատունի ​​Հայաստանի մայրաքաղաք: Անոնք հաստատուած էին Անգարայի շրջանը՝ իրենց հայրենի պատերազմներէն խուսափելէ յետոյ: Անգարա ճանապարհին անոնք կանգ առած էին Վասպուրականի Վորտան շրջանէն եւ այդ շրջանէն իրենց հետ բերել էին երկար մազերով ոչխարներու եւ այծերու յատուկ ցեղեր: Անոնք կառուցեցին առեւտուր՝ այս կենդանիներու երկար եւ փափուկ մազերը հիւսելով, որը կը փոխանցուէր սերունդներու ընթացքին: Սթանոզի ընտանիքներուն մեծ մասը իրենց ապրուստը կը վաստակէին կամ հիւսելով կամ մետաքսագործութեամբ: Անոնց առանձնայատկութիւնը փափուկ կտոր էր, որը կոչվում էր փափուկ(սօֆ), որ կ'արտահանուէր Մեքքա, Մետինա, Ճետտա, Եաֆա, Եգիպտոս եւ Պոլիս: Այն կը կոչուէր Էնկիւրիւ Սօֆու(Engürü Sofu) եւ կ'օգտագործուէր մահմետական հոգեւորականներւ հագուստ պատրաստելու համար: Անգարայի ոչխարներէն եւ այծերէն ստացուած բուրդը կ'արտահանուէր նաեւ ամբողջ Եւրոպայ՝ Վենետիկ, Լիվորնո, Ամսդերտամ, Պելկիա եւ Շոտլանդիա(Սքօթլանտ):
1915-ի Օգոստոսէն սկսելով՝ Սթանոզի եւ Անգարայի հայերը տեղահանուեցին եւ կոտորուեցին: Մէկ մասը փախուստի դիմեցին՝ օրերով թաքնուելով իրենց տներուն: Այն ընտանիքները, որոնք որդի ունէին Օսմանեան բանակը, կ'ազատուէին տեղահանութիւնէն, մինչեւ իշխանութիւնները կը կարողանային աւարտել բանակի հայ զինվորներու մեծ մասի լիցքաթափումն ու մահապատիժը:
Ողջ մնացածներէն ոմանք փախել են Պոլիս եւ ռազմական գործողութիւններու աւարտին ապահովել են ամերիկեան վիզա: Բայց 1918 թուականէն յետոյ հայ փախստականներու համար ԱՄՆ քվոտան զգալիորեն նուազեց եւ վերապրածները ստիպուած էին որոնել նոր ուղղութիւններ: 1921-1922 թուականներուն Անգարա եւ Սթանոզ մնացած հայերը, այդ թուին՝ յունա-թրքական պատերազմի ընթացքին բախուեցին տեղահանութիւնների եւ ջարդերի հերթական փուլին:
Սթանոզցիներու մի համայնք արդեն հաստատուած էր Ֆրանսա՝ աշխատելու տարածաշրջանի մետաքսի արտադրութեան արդիւնաբերութիւնով:
Հիմայ միակ հայ մը կ'ապրի Սթանոզի մէջ:
Սֆիրիա
Սֆիրիա, Σφυριά (Սուլալեզու․ Ատիա գիւղ, Քարիստոս, Էվիա, Յունաստան)․ սուլալեզու որ կը խօսուի Յունաստանի Էվիա կղզիին հարաւը գտնուող Օխի լերան Ատիա (կը հնչուի շեշտելով վերջին «ա» ձայնաւորը) գիւղի բնակիչներէն։  Սֆիրիա (կը հնչուի շեշտելով վերջին «ա» ձայնաւորը) բառը յառաջ եկած է սֆիրիզօ բայէն, որ սուլել կը նշանակէ։
Սֆիրիա սուլալեզուին ամէն մէկ սուլոցը կը համապասխանէ յունական այբուբենի մէկ գիրի մը։  Անոր ձայնային ալիքը կրնայ հասնիլ մինչեւ 4 քմ․ հեռաւորութիւն, ինչ որ անհրաժէշտ է լեռնային առանձնացած շրջանի մը բնակիչներուն զանազան զբաղումներուն (հովուութիւն, երկրագործութիւն, անասնաբուծութիւն, ձկնորսութիւն, որսորդութիւն) համար։  Գիւղը, ըստ 2011-ի մարդահամարին ունի 59 բնակիչ։
Արմանտ
Կենսագրութիւն
Ծնած է Թեհրանի մէջ եւ տարրական ու միջնակարգ կրթութիւնը ստացած է ամերիկեան վարժարաններու մէջ՝ հետեւելով գրական եւ տնտեսագիտական դասընթացքներու։ Սկզբնական իր փորձերը կատարած է 1941-էն սկսեալ, աշխատակցելով արտասահմանեան պարբերականներու, մասնաւորաբար «Հայրենիք»ի, «Արփի» եւ «Արմենուհի» ամսագիրներուն «Ալիք» օրաթերթի ապա նաեւ «Բագին»ի:
Սֆիրիա
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Ատիա լեռնային ծառախիտ առանձնացած գիւղը, ունի 2500 տարուան պատմութիւն եւ տարածուած է Միլիա եւ Այիտոնի լեռներուն հովիտին մէջ, որ կը գտնուի Օխի լերան հարաւ-արեւելեան կողմը։  Մաս կը կազմէ Քարիստոս քաղաքապետութեան (Էվիա կղզիին հարաւի ծայրամաս)։
Արմանտ
Կենսագրութիւն
Մինչեւ 1930-ական թուականներ, հայ քերթողութեան գլխաւոր «ատաղձը» մարդկային հոգին է եւ անոր թարթափումներուն զգայական անդրադարձը տենչ, իղձ, երազ. առհասարակ յուսաբեկում, տխրութիւն, արցունք։ Հազուադէպօրէն կը միջամտէ միտքը։ Երկրորդ աշխարհամարտէն ետք է որ, կեանքի եւ ապրումներու հիմնական փոփոխութեամր, որոշ հակում կայ որոնողական խորացումներու։ Հիմա մարդիկ ճակտէ ճակատ կը նային իրենց կիրքերուն, յաւակնութիւններ ունին, տեսակէտ եւ աշխարհահայեացք, ու դիրք ճշդած են ճակատագրին, կրաւորականութեան դէմ, բաոէն ու զգացումէն աւելի՝ մտածումին, մտքի խուզարկութեան վստահելով մարդ-կեանք յարաբերականութեան, հակադրութեանց ու պայքարին արտայայտութիւնը։
Սֆիրիա
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Հազարամեակներ շարունակ գիւղին բնակիչները՝ հովիւներ, ձկնորսներ, որսորդներ եւ երկրագործեր, իրար միջեւ կը հաղորդակցին սուլալեզուով մը, ծանօթ իբրեւ Սֆիրիա։  Այս իւրայատուկ լեզուն միայն իրենք կը հասկնան եւ դարերէ ի վեր սերունդէ սերունդ կը փոխանցուի։ Գիւղին երեխաներուն մեծամասնութիւնը, սուլալեզուն կը սորվի 8-9 տարեկան հասակին։
Արմանտ
Կենսագրութիւն
Իրանահայ բանաստեղծներու մեծ մասը կը շարունակէ միսթիքի եւ խորհրդասիրական խարխափումներու սահմանին մէջ պահել քերթուածը՝ մինչեւ այսօր։ Արմանտ այն քանի մը քաջերէն է, որ յաջողած են տարրականութենէ փրկել իրենց տաղերը, եւ, աոանց բոլորովին խզուելու զգացումէն, իմաստասիրել մարդկային «է»ութիւնը՝ մեկնելով իրենց ներքին խռովքներէն, բնութեան ու շրջապատի երեւոյթներէն։ Իրենց կառոյցէն անգին՝ իմաստի եւ թելադրականութեան ծիր մը ունին իր բանաստեղծութիւնները, ու ասով ալ կ՚առանձնանան «ոտանաւորային» այն տարափէն՝ որով ողողուած են ուրիշներու գործերը։
Սֆիրիա
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Ատիա գիւղին սուլալեզուն լրատուական միջոցները երեւան կը հանեն Մարտ 1969-ին։   Շրջանի լեռներուն մէջ օդանաւ մը ինկած էր եւ երբ փրկարար ջոկատները կ՛ որոնէին անհետ կորսուած օդաչուն, ականատես կ՛ ըլլան թէ ինչպէս հովիւները ձորերուն մէջ իրարու սուլելով կը հաղորդակցին:
Արմանտ
Գործեր
1974-ին, Գէորգ Մելիտինեցի գրական մրցանակին արժանացած է իր «Շքեղ մերկութեամր» խորագրուած քերթուածներու հատորը, որ հրատարակուած է Պէյրութ֊ի մէջ։ Տպագրութեան կը սպասեն «Սէր եւ Լոութիւն» անունին տակ խմբուած իր անտիպ բանաստեղծութիւնները, ինչպէս նաեւ «Սոկրատէսի մահը», «Ո՜վ բարբարոս դար» եւ «Ապրել այսպէ՞ս» պոէմները։
Սֆիրիա
Սֆիրիա սուլալեզուն անհետացման գտանգին տակ
Վերջին քանի մը տասնամեակներու ընթացքին Ատիայի բնակչութեան թիւը բաւական նուազած է եւ լեզուն անհետացման վտանգին երթարկուած է։  Ներկայիս միայն 6 հոգի կը խօսին այս լեզուն։
Պատմական տեղեկութիւններ
Սֆիրիա սուլալեզուին մասին պատմաբաններուն եւ Ատիա գիւղին բնակիչներուն ենթադրութիւները բաւական են․-
Ջանքեր Սֆիրիա սուլալեզուին պահպանման համար
Վերջին տասնամեակներուն զանազան նախաձեռնութիւններով ջանք կը թափուի, որպէսզի հասարակութիւնը շփուի Սֆիրիա սուլալեզուին հետ եւ քաջալերուի սորվելու համար․-
Թեկնածութիւն Եունեսքոյի Անշօշափելի Մշակութային Ժառանգութեան Ցանկին
Ատիայի Սֆիրիա սուլալեզուն արձանագրուած է Յունաստանի Ազգային Գրացանկին մէջ եւ 24 Մայիս 2013-ին դիմում եղած է, որպէսզի լեզուն ընդգրկուի Եունեսքոյին Անշօշափելի Մշակութային Ժառանգութեան Ցանկին մէջ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Սուլալեզուներ Ստորոգութիւն:Լեզուներ Ստորոգութիւն:Յունաստանի սուլալեզուներ Ստորոգութիւն:Անհետացումի վտանգուած սուլալեզուներ
Տ. Արամ Ա. Քհնյ. Գլնճեան
'''Տ. Արամ Ա. Քհնյ. Գլնճեան.-''' (1960 թ.) Քեսապ:
կենսագրութիւն
Տ. Արամ Ա. Քհնյ. Գլնճեան աւազանի անունով Արամ, ծնած է Քեսապ, (1960 թ.):
Նախնական կրթութիւնը ստացած է Քեսապի Ազգ. Ուսումնասիրաց Միացեալ Վարժարան ին մէջ:
Միջնակարգ եւ երկրորդական ուսումը շարունակած է Վենետիկ ի Ս. Ղազարու վանք ին մէջ:
Ապա աւարտելէն ետք Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Զարեհեան դպրեվանքի ընծայարանի բաժնի աստուածաբանական եւ իմաստասիրական եռամեայ ընթացքնու քահանայից յատուկ դասընթացքները, քահանայ ձեռնադրուած է (նոյեմբեր 20-ին 1983), Քեսապի մէջ, ձեռամբ Բերիոյ Թեմի Առաջնորդ գերշ. Տ. Սուրէն Արք. Գաթարոյեանի:
Տասնըչորս տարի որպէս հոգեւոր հովիւ ծառայած է իր ծննդավայր Քեսապի մէջ, միաժամանակ կրօնագիտութիւն դասաւանդելով Ազգ. ուսումնասիրաց Միացեալ վարժարաէն ներս:
(1997) էն ի վեր, որպէս հոգեւոր հովիւ կը ծառայէ, Հալէպ ի Ս. Աստուածածին եկղեցւոյ մէջ:
(1998)էն սկսեալ որպէս կրօնի դասատու կը ծառայէ Ազգ. Քարէն Եփփէ Ճեմարան էն ներս:
(1992)ին ստացած է լանջախաչ կրելու իրաւունք, (2003)ին ծաղկեայ փիլոն կրելու արտօնութիւն, իսկ (2007)ին Աւագութեան տիտղոս:
Եղած է Բերիոյ Հայոց Թեմի Ազգ. Կրօնական եւ Գաւառական ժողովներու անդամ:
Նիքոլա Սարքոզի
Նիքոլա Սարքոզի (Nicolas Sarkozy, ծնած՝ 28 Յունուար 1955-ին)։ Ընտրուած է Ֆրանսայի նախագահ 2007–ին եւ պաշտօնավարած մինչեւ 2012 թուականը։
Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի նախագահներ Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի քաղաքական գործիչներ Ստորոգութիւն:1955 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Փարիզ ծնածներ Ստորոգութիւն:28 Յունուարի ծնածներ
Զէյթունի Ապստամբութիւն (1895)
Զէյթունի ապստամբութիւնը, տեղի ունեցած է՝ 1895-1896 թուականներուն, հայերուն կողմէ իբրեւ պատասխան՝ Համիտեան կոտորածներուն։ Հայերու ինքնապաշտպանական ուժը կոտրելու համար՝ իշխանութիւնները կարեւորութիւն կու տային նաեւ այս տարածաշրջանի հպատակեցման։ 1890-ականներու սկզբնաւորութեան թափ առած հայ յեղափոխական շարժումը, յատկապէս` Հնչակեան կուսակցութեան սկզբնական մակընթացութեան շրջանին, լաւապէս կը գիտակցէր, որ հարկ էր պատրաստ ըլլալ սուլթանի մշակած ջարդի ծրագիրին ու դիմագրաւել զայն: Այդ հանգամանքը հասկնալով՝ հայ ազգային ուժերը, յատկապէս հնչակեանները միջոցներ կը ձեռնարկեն լեռնագաւառը ամրացնելու ուղղութեամբ։ 1895-ի ամրան՝ Զէյթուն կը տեղափոխուի հնչակեան՝ Գարուն Աղասին (Կարապետ Թուր-Սարգսեան), մշեցի հայդուկ Մխօ Շահէնը (Մխիթար Սէֆէրեան) եւ ուրիշներ։ Ապստամբութեան ղեկավար կը դառնայ Նազարէթ Չաւուշը (Նորաշխարհեան) ։
Ռազմական Գործողութիւններուն Սկիզբը
Սուլթանը արդէն սկսած էր զօրք կեդրոնացնել Զէյթունի եւ Լեռնային Կիլիկիոյ միւս բնակավայրերուն մէջ` Զէյթունը վերջնական հաշուեյարդարի ենթարկելու նպատակով: Հնչակեան գործիչները շտապ խորհրդակցութեան կը հրաւիրեն Զէյթունի իշխանները, շրջանի գիւղապետերը եւ հոգեւորական գործիչները: Այդ խորհրդակցութիւններու միջոցով քաջարի Զէյթունը կ'որոշէ կանխել վտանգը եւ կը ձեռնարկէ ապստամբութեան:
3 Սեպտեմբեր 1895-ին, արծուաբոյն Զէյթունի հայութիւնը կը պարզէ ապստամբութեան դրօշ` Օսմանեան կայսրութեան արիւնարբու գահակալ Ապտիւլ Համիտի դէմ: Երեք օր ետք քաջարի հայ լեռնականները կը գրաւեն Զէյթունի կառավարչատունը եւ գերի կը բռնեն բոլոր պաշտօնեաները:
75-ամեայ Ղազար Շովրոեանի եւ Աղասիի գլխաւորութեամբ՝ զէյթունցիները Հոկտեմբերի սկիզբներուն կը սկսին ապստամբութիւնը։ Մինչեւ 16 Հոկտեմբերի լուսաբացը՝ կը զինաթափեն թրքական 700 հոգինոց կայազօրը, կը գրաւեն 600 հրացան, գերմանական երկու հրանօթ եւ մեծ քանակութեամբ այլ զինամթերք։ Զօրանոցին վրայ կը բարձրանայ ապստամբներու կարմիր դրօշը՝ «Զէյթունի Անկախ Իշխանութիւն» գրութեամբ։ Կը կազմուի Զէյթունի ժամանակաւոր կառավարութիւնը՝ Աղասիի նախագահութեամբ։
Նոյեմբեր 1895-ին, Սուլթանական կառավարութիւնը զէյթունցիներուն դէմ կ'ուղարկէ 30 հազարնոց կանոնաւոր եւ քանի մը հազարի հասնող անկանոն զօրքեր: Զէյթունը զանոնք կը դիմաւորէ 6000 կռուող քաջերով եւ ամիսներու վրայ երկարած մարտերով շարունակ ետ կը մղէ թշնամիին գերակշիռ ուժերով յարձակումները:
Թէեւ ապստամբութեան շուրջ չորս ամիսներու ընթացքին զէյթունցիները կու տան 3500 զոհ, բայց թշնամիէն կը խլեն աւելի քան 20.000 սպաննուած:
2-3 Դեկտեմբերին Զէյթունը կը նուաճէ իր մեծագոյն յաղթանակը, երբ կը յաջողի անփառունակ պարտութեան մատնել թրքական ընդհանուր յարձակողականը: Անհաւասար մարտերուն, հայերը ծանր կորուստներ կը պատճառեն թշնամիին։ Ապստամբներու շարքերը պահ մը կը նոսրանան։ Բայց ալեզարդ իշխան Կարապետ Բասիլոսեանին  կոչը կռուելու մինչեւ իրենց վերջին շունչը, մարտիկները կրկին կը տանի գրոհի։ Սուլթան Համիտ ստիպուած տեղի կու տայ եւրոպական մեծ տէրութեանց միջնորդութեան առաջարկին եւ համաձայնութիւն կը յայտնէ սկսելու, եւրոպացի դիւանագէտներու հովանաւորութեամբ, Հալէպի մէջ, Զէյթունի հերոս ներկայացուցիչներուն հետ բանակցութիւններ, որոնք 30 Յունուար 1896-ին կը յանգին փոխադարձ զիջումներու պայմանագիրի մը ստորագրութեան :
Արդիւնք
Պայմանագիրին իբրեւ արդիւնք՝ կառավարութիւնը կը պարտաւորուի.
Այս լուրջ զիջումներուն դիմաց թուրքերը հնչակեան գործիչներէն կը պահանջեն զէնքերը յանձնել ու հեռանալ Զէյթունէն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն Ստորոգութիւն:1895
Յովսէփ Աղթամարցի
Յովսէփ Աղթամարցի, հայ մշակութային եւ կրթական գործիչ, գրիչ, ծաղկող, բանաստեղծ։ Վարդապետ (1533)։ Աղթամարի նկարչական դպրոցի հիմնադիր, ուսուցիչ։
Գրչութեան եւ մանրանկարչութեան արուեստն ուսանած՝ Արգելանի վանքին մէջ՝ Տէր Կարապետ Բերկրեցիի քով։ Ապրած ու գործած է Աղթամարի վանքին մէջ (նաեւ՝ Լիմի մէջ), ուր նկարազարդած՝ ու ընդօրինակած է գրչագիր աւետարաններ, տօնացոյց, շարակնոց, մաշտոց։ Յովսէփ Աղթամարցիին նուիրած են տաղեր՝ Գրիգորիս Աղթամարցին եւ Զաքարիա Գնունեցին։ Վերջինիս Յովսէփ Աղթամարցիին աջակցած է՝ Պղինձէ քաղաքի պատմութիւնը կաֆաներով հարստացնելու գործին մէջ։ Յովսէփ Աղթամարցիի գործերէն յայտնի են՝ «Երկու Վնաս Կայ Ահագին» (Մատենադարան, ձեռագիր № 5837) ու «Խրատ Գրքերը Լաւ Պահելուն» բանաստեղծութիւնները եւ «Գերի Ադամայ Որդի» (Վիեննայի մատենադարան, ձեռագիր № 977, Մատենադարան, ձեռագիր № 5622, 6485, 10275)։ Յովսէփ Աղթամարցիի՝ 1512-ին գրած երկու յիշատակարաններով, Մ. Պոտուրեան՝ ճշդած է Գրիգորիս Աղթամարցիի կաթողիկոս դառնալու տարեթիւը (1512)։ Յովսէփ Աղթամարցիի աշակերտներէն են՝ Մարգարէ Արճիշեցին ու Սարգիս գրիչը։
Ստորոգութիւն:Հայ ծաղկողներ Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ մշակութային գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ կրթական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւորականներ
Որկոր
Որկորը, կերակրափողը, մկանային, բարակ, պարապ եւ երկար խողովակ մըն է, որ ունի 12-13 սմ. երկարութիւն: Ան կ'երկարի ենթաըմբանէն (hypopharynx) մինչեւ ստոծանի եւ ստամոքսի սկզբնաւորութիւնը: Որկորը կը փոխադրէ ծամուած սննդանիւթերը եւ բերնին մէջ զետեղուած հեղուկները դէպի ստամոքս: Այս փոխադրութիւնը տեղի կ'ունենայ ակամայ որկորի մկաններու գալարակծկումներով (peristaltic movements): Որկորը կը յատկանշուի յստակ երկու կծկումներով (constricrors)՝ առաջինը կը գտնուի անոր սկզբնաւորութեան եւ կը կոչուի վերին կծկում, իսկ երկրորդը կը գտնուի անոր վերջաւորութեան եւ կը կոչուի վարի կծկում: Որկորը կազմուած է բարակ մկաններէ եւ անոր ներքին մակերեսը ծածկուած է յատուկ խլնաթաղանթով մը:
Յաւելեալ
Բերնին պարունակութիւնը կուլ տալու սկզբնաւորութեան՝ խռչափողի երկու իրական ձայնալարերը անդրադարձաբար (reflexly) եւ ինքնաբերաբար իրարու կը մօտենան եւ կը բակեն խռչափողը, որպէսզի կուլ տրուած նիւթերը սխալմամբ մուտք չգործեն խռչափող եւ չուղղուին դէպի թոքերը: Սննդանիւթերու մուտքը եւ ներկայութիւնը թոքերուն մէջ կը յառաջացնեն շնչահեղձութիւն եւ ապա թոքերու բորբոքում:
Կլլելու գործողութիւնը հեզասահ ընթանալու համար կերակուրի պատարիկները պէտք է լաւապէս ծամել եւ լորձունքով պէտք է խմորել եւ կակուղցնել: Որկորը չի կրնար փոխադրել կերակուրներու խոշոր պատարիկները, որոնք աւելի մեծ տարողութիւն ունին քան իր բացուածքը:
Հիւանդութիւններ
Որկորը մարմինի բոլոր օրկաններուն նման կրնայ ունենալ հիւանդագին եւ անբնական երեւոյթներ, որոնցմէ կարելի է յիշել կարեւորագոյնները՝
Որկորի մասնակի կամ ամբողջական խցում
Օտար մարմին ըսելով կը հասկնանք այն ինչ որ սննդանիւթ չէ: Ան կրնայ ըլլալ որեւէ մէկ կարծր խոշոր մարմին մը, նիւթ մը, որ անկարող կ'ըլլայ անցնիլ որկորին մէջէն եւ կը խցէ զայն: Ընդհանրապէս տեսնուած օտար մարմիներէն կարելի է յիշել մետաղային դրամներ եւ ոսկորի կտորներ: Օտար մարմիններու 95 առ հարիւրը կը տեսնուին որկորի վերին կծկումին մէջ, իսկ 5 առ հարիւրը վարի կծկումին մէջ:
Որկորի ծոցիկներ (diverticulum)
Ասոնք որկորի պատերուն վրայ տեսնուած մեծ ու պզտիկ բոսիկներ են, որոնք կրնան յայտնուիլ որկորի որեւէ մէկ բաժինին մէջ, բայց մասնաւորաբար անոր վերի մէկ երրորդ բաժինին մէջ։ Անոնք կը յառաջացնեն կլլելու դժուարութիւն, չմարսուած սննդանիւթերու յետադարձութիւն (reflux) դէպի ենթաըմբան եւ բերան, ինչպէս նաեւ անախորժ հոտի եւ համի զգացում: Մեծ ծոցիկները նշմարելի կ'ըլլան բժշկական քննութեան ընթացքին պարզապէս՝ շօշափելով հիւանդին վիզը: Որկորի ծոցիկները կը վերանան վիրաբուժական գործողութեամբ:
Թունաւոր հեղուկներով որկորի այրուածք
Մարդիկ գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար կուլ կու տան զանազան տեսակի թունաւոր հեղուկներ: Թթու (acidic) հեղուկներ կը յառաջացնեն մակերեսային այրուածք իսկ կալաքարային (alkaline) հեղուկներ կը յառաջացնեն խորունկ այրուածք: Այս այրուածքներուն հետեւանքով որկորը մէկէ աւելի տեղեր կը սպիանայ եւ որոշ չափով կը նեղնայ: Որկորի այրուածքին կ'ուղեկցի նաեւ ընդհանրապէս խռչափողի այրուածք: Որկորի եւ խռչափողի այրուածքներուն հետեւանքով հիւանդը կը տառապի որկորի ցաւէ ու այրուածքէ, կլլելու դժուարութենէ, խռչափողի ջրուռեցքէ (edema), ձայնի խռպոտութենէ եւ շնչահեղձութենէ: Շատ քիչ պարագաներուն որկորի պատը կը ծակի դէպի շնչափող եւ կը ստեղծուի կեղանք- խլուակ (fistula) մը շնչափողի եւ որկորի միջեւ։ Այս նորաստեղծ խլուակին միջոցաւ կուլ տրուած նիւթը կրնայ շատ դիւրաւ մուտք գործել շնչափող եւ հոնկէ թոքերը. Այս կացութիւնը կը յառաջացնէ թոքատապ եւ շնչահեղձութիւն: Թունաւոր կազերով որկորի այրուածքը կը կարօտի հիւանդանոցային շտապ օգնութեան եւ երկարատեւ բժշկական դարմանումի: Յաճախ շտապ վիրաբուժական գործողութիւն մը պարտաւորիչ կը դառնայ:
Ստամոքսա-որկորային յետադարձութիւն
Ստամոքսա-որկորային յետադարձութիւն (gastro-esophageal reflux), որ կը յառաջացնէ՝ որկորի ուրուածութիւն, ցաւ եւ այրուածք, ինչպէս նաեւ ստամոքսի թթու պարունակութեան յետադարձութիւնը դէպի բերան: Այս կացութիւնը կը դարմանուի թէ դեղերով եւ թէ վիրաբուժութեամբ:
Ճողուածք
Ստամոքսա-որկորային ճողուածք (hernia), որուն ախտանշանները կրնան ըլլալ՝ ստամոքսի եւ որկորի ցաւ, ուրուածութիւն եւ այրուածք: Այս կացութիւնը կը դարմանուի դեղերով եւ վիրաբուժական միջամտութեամբ:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Գիտութիւն
1734 թուական
1734 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 34րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1734 ծնունդներ
Մահեր
Ստորոգութիւն:1734
Վագերաձի
Վագերաձի (լատիներէն՝ Hippotigris), միասմբակաւորներու կարգի ձիերու սեռին պատկանող կաթնասուն կենդանիներ: Շերտաւոր մորթով, կ'ապրին հովիտներու մէջ:
Վագերաձիին մարմնին երկարութիւնը 200-240 սմ. է, պոչինը՝ 45-57 սմ.։ Մարմինը պատուած է սեւ եւ ճերմակ շերտերով։ Վագերաձիերը ձգողական ուժ մը կը զգան սեւ եւ ճերմակ գոյներուն հանդէպ: Եթէ պատի մը վրայ սեւ եւ ճերմակ երիզներ ներկուած են, անոնք կ'երթան այդ պատին քով կենալու :
Շատ զգոյշ, արագավազ եւ բուսակեր կենդանիներ են: Տարածուած են Արեւելեան, Կեդրոնական եւ Հարաւային Ափրիկէի մէջ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Միասմբակաւորներ Ստորոգութիւն:Ձիեր Ստորոգութիւն:Կենդանիներ
1735 թուական
1735 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 35րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1735 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1735 մահեր
Ստորոգութիւն:1735
Գաբրիէլ Այվազովսկի
Գործունէութիւն
Երկար ատեն վանքին եւրոպական եւ արեւելեան լեզուներու դասատուութեան պաշտօնները կը վարէ, ապա կը ստանձնէ նաեւ փիլիսոփայութեան եւ աստուածաբանութեան ուսուցիչի պաշտօնը, միաժամանակ կը վարէ միաբանութեան ընդհանուր քարտուղարի դժուարին պաշտօնը։ Վեց տարի շարունակ կը հրատարակէ «Բազմավէպ» ամսագիրը, զոր հիմնած էր 1843-ին։ 1848-ին, միաբանութիւնը զինք Փարիզի Մուրատեան վարժարանին տնօրէն կը նշանակէ։ 1854-ին, վարժարանին տնօրէնութիւնը ձգելով, Յարութիւն պէյի քով կը պաշտօնավարէ իբրեւ դասատու: Այդ շրջանին, Մխիթարեաններու եւ իր միջեւ հարց ու գժտութիւն կը ծագի, որուն պատճառով Հայց. Առաքելական Եկեղեցւոյ գիրկը կը վերադառնայ։ Նոյն միջոցին, Այվազովսկի իր համախոհներէն Հ. Սարգիս Թէոդորեանի եւ Ամբրոսիոս Գալֆայեան- Գալֆայի (աւելի ուշ՝ իշխան Գուիտոն Լուսինեան) հետ Փարիզի մէջ կը հիմնէ «Հայկազեան» վարժարանը, զոր կը հարկադրուին փակել կարճ ժամանակէ մը ետք։
Գործերը
Գաբրիէլ Այվազովսկի հրատարակած է՝
Այվազովսկիի ոճը այնքան հարուստ է, որ հայագէտներ վստահեցուցած են, թէ անոր օգտագործած գրաբար լեզուն՝ իր գեղեցկութեամբ, կը նմանի Ոսկեդարու ճոխ հայերէնին։ Այվազովսկիի գլխաւոր գործը երկհատոր «Պատմութիւն Օսմանեան Պետութեան»ն է (1842)։
Ունի շարք մը աստուածաբանական գործեր։ Տիրապետելով եւրոպական ու արեւելեան 12 լեզուներու՝ թարգմանական մեծ ժառանգութիւն ձգած է։
Ազգային պահպանողական հոսանքին ներկայացուցիչը
Իսկ կղերական Այվազովսկի եղած է իր օրերուն ամէնէն զարգացած եւ ազգին ապագայով մտահոգ մտաւորականը : Պաշտպանած է կրօնաւորներուն եւ ունեւոր խաւերուն շահերը։ «Ազգասիրութեան» ու «միաբանութեան» կոչելով ազգը, դատապարտած է քաղաքացիական պատերազմը, ապստամբութիւնը, «անհնազանդութիւնը», յեղափոխութիւնը եւ բոլոր անոնք, որոնք կ'ընդդիմանային «օրհնաբանեալ տէրութեան» եւ «երկպառակութեամբ» կը հրահրէին ազգը։ Իր հա­մո­զում­նե­րուն հա­մար, բուռն պայ­քար մղած է ժա­մա­նա­կի ա­զա­տա­խոհ ու յե­ղա­փո­խա­շունչ հայ մտա­ւո­րա­կա­նու­թեան դէմ եւ թի­րախ դարձած՝ ա­նոնց փո­խա­դարձ նոյն­քան բուռն քննա­դա­տու­թեանց, յատ­կա­պէս Զար­թօն­քի ­սե­րուն­դին կողմէ, ­ Մի­քա­յէլ ­Նալ­բան­դեա­նի եւ Ս­տե­փան Ոս­կա­ն ի տա­րո­ղու­թեամբ ա­զա­տա­խոհ գրող­նե­րու գլխա­ւո­րու­թեամբ։ Մ.Նալպանդեան իր երկերուն մէջ անհաշտ պայքար մղած է անոր յետադիմական հայեացքներուն դէմ եւ անխնայ քննադատութեան ենթարկած՝ անոր «քաղաքական կարգերու ընդհանուր պաշտպանութեան» սկզբունքները ։
Նորահաս սերունդին զարգացման վերաբերեալ Այվազովսկիի տեսակէտերը
Գ. Այվազովսկի կողմնակից էր, որ
Զինք կ'անհանգստացնէր նաեւ մատաղ սերունդին կրթութեան մատչելիութիւնը եւ զայն խոչընդոտող ընկերային հարցերը.
Ան կը փորձէր ուսումը հասանելի դարձնել նաեւ համեստ դասակարգին:
Մայրենիին պաշտպանը
Մահացած է Թիֆլիս:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ Ստորոգութիւն:19-րդ դարու գիտնականներ Ստորոգութիւն:10 Մայիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:20 Ապրիլի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ եկեղեցական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Հիերոկլիֆ
Հիերոկլիֆ, գիրի տեսակ, որ մարդկութեան պատմութեան մէջ ի յայտ եկաւ ժայռագրութենէն ետք:
Ա. Մեհենադրոշմ կամ Խորհրդագիր
Մեհենադրոշմները իրապէս գիրեր չէին, այլ՝ նշաններ ու պատկերներ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը իր ներկայացուցած իրին, կենդանիին կամ ձեւին գաղափարը կու տայ: Հետագային, անոնք փորձելով հնչիւնաւորել իրենց գրածը, իւրաքանչիւր հնչիւնի, զոր կ'արտաբերէին, յատկացուցին պատկեր մը, որուն անունը կը սկսէր այդ իսկ հնչիւնով:
Բ. Քրմական գիր, նաեւ կոչուած՝ Հիէրօտական
Խորհրդագիրը կը գործածուէր միայն դամբարաններու եւ յուշարձաններու արձանագրութեանց համար: Ուստի, եգիպտացիներ կարելի եղած չափով կրճատեցին խորհրդագրերուն գծագրական ձեւը, ստեղծելով ամենապարզ նշաններ, պահելով սակայն նախնական կերպարը, որ կոչուեցաւ քրմական գիր:
Գ. Ռամկական գիր
Եգիպտացիներ ազդուելով փիւնիկեցիներէն, ապագային կը հնարեն գրատեսակ մը, որ արդի գիրերուն պէս հնչիւն ունէր: Հիերոկլիֆը կազմուած ըլլալով զանազան պատկերներ կը ներկայացնէ մեծ բարդոյթ մը: Դեմոթականին համար առնենք երեք անուններ Պտղոմէոմ, Արսինուա եւ Ալեքսանդր: Եգիպտացիներ իրենց այս բարդ ու բազմապատկեր գիրերով ստեղծեցին հսկայ գրականութիւն մը:
Աղբիւր
«Գլաձոր» Տարեգիրք Դպրեվանքի, 1992, ե. Տարի, Պիքֆայա
Զէյթունի Աւետարան
Զէյթունի Աւետարան, հայկական ձեռագիր մատեան՝ ընդօրինակուած Հռոմկլայի մէջ, 1256-ին։ Գրած ու նկարազարդած է Թորոս Ռոսլին՝ կաթողիկոս Կոստանդին Ա. Բարձրբերդցիի պատուերով։
Պատմութիւն
«Զէյթունի Աւետարանը» պահուած է Զէյթունի մէջ, իսկ այժմ կը գտնուի Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանին մէջ (ձեռ․ № 10450)։ Մատեանին յիշատակարաններուն մէջ կը նշեն թէ նկարիչի եղբօր՝ Անտոնի, պատուիրատուի հարազատներու անունները, Հեթում Ա. արքայի ճամբորդութիւնը դէպի Կարակորում եւ կ՛ակնակրուի կաթողիկոսի հանդիպումները Հուլավու խանի ու սուլթաններ Մելիք Քեմլի եւ Մելիք Աշրաֆի հետ։
«Զէյթունի Աւետարանին» մէջ կան 4 զոյգ խորաններ, 4 աւետարանիչներու պատկերներ, 4 անուանաթերթեր, լուսանցազարդներ եւ զարդագրեր։ Անօրինակ է «Դէիսուսի» (խնդրարկու) թեմային՝ Մարկոսի անուանաթերուն մէջ գտնուիլը, մանաւանդ պատանի անմորուս Էմանուէլ Քրիստոսի կերպարի ներգրաւումը։ Պատկերագրութեամբ անոր նման այնքան խոհական, փիլիսոփայական արժէքը չունի «Յովհաննէս Աւետարանիչ»ը ։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Թորոս Ռոսլինի աշխատանքներ
Օլիվիա Վ. Պալեան
'''Օլիվիա Վ. Պալեան''' (ծնած 22 Սեպտեմբեր 1927-ին, Պէյրութ, մահացաւ 15 Սեպտեմբեր 2017-ին Պէյրութ, Պուրճ Համուտի հայկական տարեցներու տունը (ՔԱՀԼ) ) հայոց ցեղասպանութենէն վերապրած ազգային գործիչ Վահան Պալեանի (եղբայրը` Հայկ Պալեանի` «Ազդակ» թերթի հիմնադիր եւ խմբագիր) եւ Սալմա Ղոսն Սաուայայի զաւակն էր։ Ան իր 39 տարիներու անխոնջ ծառայութեամբ` հայ ազգի մատղաշ սերունդին դաստիարակութեան մէջ, անշահախնդիր եւ իմաստուն նուիրումով` ուսուցչական ասպարէզին մէջ, եղաւ տիպար օրինակ` իր գործակիցներուն եւ ներշնչման աղբիւր՝ աշակերտներուն, փաստ` շրջապատին, պաշտօնակիցիներուն եւ անթիւ աշակերտներուն վկայութիւնները: Լ.Օ.Խ-ի Լիբանանահայ օգնութեան խաչի անդամ:
Կրթութիւն
Օլիվիա Վ. Պալեան իր նախնական ուսումը ստացած է Էշրեֆիէի Սուրբ Յակոբ դպրոցին մէջ, իսկ երկրորդականի վկայականը` Աղջկանց ամերիկեան դպրոցէն, Սուրբ Նշան եկեղեցւոյ դիմաց, պետական երաժշտանոցին կից (այժմ փակուած): Ապա 1946-ին ստացած է իր Ասոշիյէթ տիկրին` մասնագիտանալով անգլերէն լեզուի դասաւանդութեան մէջ, Ճիւնիյոր քոլեճէն (վերջը կոչուած` Պէյրութ քոլեճ ֆոր վումըն, իսկ ներկայիս Էլ. Էյ. Եու):
Ուսուցչական ասպարէզ
Շրջանաւարտ ըլլալէն անմիջապէս ետք Օլիվիա Վ. Պալեան կը սկսի իր ուսուցչական ասպարէզը Սուրբ Նշան վարժարանին մէջ եւ տարի մը ետք` 1947-ի հոկտեմբերին, հօրը (Ս. Յակոբ դպրոցին հոգաբարձութեան ատենապետ) պնդումին վրայ` թէ Սուրբ Յակոբ դպրոցը իր ուսուցչական ձիրքերուն պէտք ունի, ան ստիպուած կը միանայ իր մայր դպրոցի ուսուցչական կազմին եւ գոհունակ սրտով եւ մեծ նուիրումով կը ծառայէ մինչեւ 1964: Նոյն տարին ան կը կորսնցնէ իր հայրը:
Օլիվիա Վ. Պալեան չէր կրնար մերժել այս տեսակ առաջարկ մը, եւ ան շուտով գործի կ՛անցնի նորանշանակ տնօրէն Կարօ Պետրոսեանին հետ, եւ ձեռք ձեռքի տուած` կը սկսին դպրոցին կահաւորումին, որպէսզի պատրաստ ըլլայ վերամուտին:
Օլիվիա Վ. Պալեան, անգլերէն լեզուի դասաւանդութեան կողքին, նաեւ կը սկսի նկարչութեան դաս տալ: Ան յատուկ տաղանդ ունէր արուեստի, մանաւանդ ձեռագործ, ասեղնագործ եւ կաւի ամաններու վրայ գծագրութեան մէջ։ Ան նաեւ իր նկարչութեան տաղանդը զարգացուցած է` շնորհիւ իր ազգականներէն մէկուն, որ Ամերիկայէն գալով` կ՛այցելէ իրենց, իրեն նուէր կը բերէ տրցակ մը «Painting by Numbers», նկարչութիւն` թիւերով:
Լիբանանահայ օգնութեան խաչ Լիբանանահայ օգնութեան խաչ
Օլիվիա Վ. Պալեան նաեւ գործօն ներդրում ունեցած է Լիբանանահայ օգնութեան խաչին մէջ` անդամակցելով Էշրեֆիէի մասնաճիւղին եւ ըլլալով Շրջանային վարչութեան ալ աննկուն ծառայող:
Լեւոն եւ Սոֆիա Յակոբեան քոլեճի առաջին ուսուցչուհին
6 մարտ 2014-ը Լեւոն եւ Սոֆիա Յակոբեան քոլեճի հիմնադրութեան 50-ամեակին տօնակատարութեամբ յատուկ օր մը եղաւ մասնաւորաբար Օլիվիա Վ. Պալեանին համար, երբ շրջանաւարտները պատուեցին երկարամեայ (10-37 տարիներ) ծառայութիւն ունեցող իրենց ուսուցիչները: Այն պահուն, երբ պատուըւող ուսուցիչները մէկ առ մէկ սրահ կը մտնէին, անոնց վերջինը Օլիվիան էր, որ դպրոցին առաջին ուսուցչուհին եղած էր եւ ծառայած` 21 տարի, այդ պահուն սրահը թնդաց շրջանաւարտներու, ծնողներու եւ ուսուցիչներու ծափահարութիւններով:
Անձնական կեանք
Օլիվիա Վ. Պալեանը ամուսնանալով ընտանիք չկազմեց, բայց իր մայրական սէրն ու գուրգուրանքը տածեց իր մօրաքրոջ աղջկան զաւակներուն եւ բազմաթիւ չքաւոր աշակերտներուն նկատմամբ: Ան մօր մը նման կը հետեւէր անոնց պէտքերուն եւ անպայման լուծում կը գտնէր անոնց հարցերուն` իր համեստ եկամուտով եւ կամ կը դիմէր իր սիրելի եւ վիճակով լաւ բարեկամներուն կամ ազգականներուն, որոնք միշտ պատրաստ էին օգնութեան հասնելու այս չքաւոր աշակերտներուն. ոմանք` գոգնոցի պէտք ունէին, ուրիշներ գիրքի, ոմանք գրենական պիտոյքներու:
Վկայութիւն
«Ես Լիբանանը ձգեցի մօտաւորապէս 50 տարիներ առաջ, բայց դեռ լաւ կը յիշեմ, կարծես երէկ ըլլար իր նուիրումը եւ յանձնառութիւնը` մեզի անգլերէն սորվեցնելու, ինչ որ օգնեց ինծի Միացեալ Նահանգներու մէջ ամբողջ կեանքիս ընթացքին, եւ վերջաւորութեան ես դարձայ խմբագիր եւ հրատարակիչը անգլերէն լեզուով լրագիրի մը` «Քալիֆորնիա Քուրիըր»-ի: Աւելի՛ն. չեմ կրնար երբեք մոռնալ իր առատաձեռնութիւնը` վճարելով իմ տարեթոշակս Լ. եւ Ս. Յակոբեան երկրորդական վարժարանի իր համեստ ամսականովը, երբ ես վտարուած էի դպրոցէն, քանի որ ծնողներս կարող չէին վճարել իմ տարեթոշակս: Ես յաւիտենապէս երախտապարտ եմ իրեն, որ զիս փրկեց երկրորդական վարժարանէն դուրս դրուած անձ մը ըլլալէ:Իմ խորին ցաւակցութիւններս` իր ընտանիքին եւ ձեզի»:ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈՒՆԵԱՆ
Սասունեանի խօսքը կարդացուեցաւ յուղարկաւորութեան ատեն:
Աղբիւրներ
Ուսուցչուհին, Որ Փոխեց Կեանքս
Ստորոգութիւն:Անգլերէնի ուսուցչուհի Ստորոգութիւն:Լիբանանի Հայ Օգնութեան անդամ
Դաւիթ Սաֆարեան
Դաւիթ Սուրէնի Սաֆարեան (դեկտեմբեր 22, 1952, Երեւան, ՀԽՍՀ), հայ բեմադրիչ, սցենարիստ եւ դերասան։
Կենսագրութիւն
Դաւիթ Սաֆարեանը ծնած է 1952 թուականին Երանի մէջ։ 1975 թուականին կ'աւարտէ Երեւանի գեղարուեստա-թատերական ինստիտուտի ռեժիսուրայի ֆակուլտետը։1972-1978 թուականներուն կ'ըլլայ Երեւանի հեռուստաթատրոնի դերասան, Երեւանի փաստագրական ֆիլմերուն ստուդիայումռեժիսորի օգնական, այնուհետեւ բեմադրիչ։ 1983 թուականին կ'աւարտէ ՎԳԻԿ-ը՝ Ալեքսանդր Կոչետկովի արուեստանոցը։ 1983 թուականին Հայֆիլմի բեմադրիչ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայեր
Պատկերագրութիւն
Պատկերագրութիւն, գիրի տեսակ է:
Աղբիւր
«Գլաձոր» Տարեգիրք Դպրեվանքի, 1992, ե. Տարի, Պիքֆայա
Մաաթ
Մաաթ՝ հին եգիպտական աստուածուհի, որ կ'անձնաւորէ ճշդութիւնը, արդարութիւնը, ընդհանրական ներդաշնակութիւնը, աստուածային հաստատումը եւ վարուելաձեւի չափանիշները։ Մաաթը կը պատկերուեր որպէս նստած կին, որու գլխին ամրացուած էր ջայլամի փետուր, երբեմն նաեւ թեւերով : Մաաթ աստուածուհին իմաստութեան աստուած Թոթի կինն էր, քանի որ Եգիպտոսի ժողովուրդը կը կարծեր, որ ճշմարտութիւնը եւ իմաստութիւնը լաւ զոյգ են։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Աստուածներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Եգիպտական աստուածներ
Ժորժ Կառվարենց
Ժորժ-Տիրան Կառվարենց (ֆր.՝ Georges Garvarentz, 1 Ապրիլ 1932  , Աթէնք, Յունաստան - 19 Մարտ 1993    , Օպան ), հայկական ծագումով ֆրանսացի երգահան ։
Կենսագրութիւն
Միջնակարգ կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մեջ, իսկ 1942-ին ընտանիքին հետ տեղափոխուած է Փարիզ։ Ուսումը շարունակած է Սեւրի Սամուէլ Մուրատեան հայկական վարժարանէն ներս։ Առաջին երգերը գրած է դպրոցական տարիներուն։ 1947-1952-ականներուն յաճախած է Փարիզի երաժշտանոցը։
1950-ականներուն Ժորժ Կառվարենցի երգերը կատարած են ֆրանսական էսդրատայի աստղեր Ճոն Հոլիտէյ, Միրէյ Մաթիէօ, Շարլ Ազնաւուր, Տալիտա, Սիլվի Վարդան, Ժիլպեր Պեքո եւ ուրիշներ։ 1960-ին անոր «Դանիէլ» երգը Էտի Միշէլ եւ Ժոզէ Նուար խումբի կատարմամբ արժանացաւ առաջին մրցանակին։ Այդ տարիէն Կառուարենցը դարձաւ ֆրանսական էսդրատայի ինքնատիպ երգահաններէն մէկը, որուն աւելի քան 500 երգերը, 40-է աւելի ձայնասկաւառակները մեծ տարածում գտան երգարուեստի սիրահարներուն քով։
Անոր «Հնաոճ վայելքները» ձայնապնակը լոյս տեսած է 23 միլիոն տպաքանակով եւ 350 տարբերակով։ 1964-ին արժանացած է Շանսոնիէ ընկերութեան յատուկ մրցանակին։
1988-ին Կառվարենց այցելած է Հայաստան (անոր առաջին այցը հայրենիք եղած էր 1977-ին)։ 24 Ապրիլ 1974-ին Փարիզի Փլէյէ համերգասրահին մէջ հնչած է Կառվարենցի հեղինակած «Անոնք ինկան» երգը՝ նուիրուած Հայոց Ցեղասպանութեան միլիոնաւոր նահատակներուն։
Կառվարենցը մահացած է 1993-ին, Փարիզի մէջ։
Պարգեւներ
Պարգեւատրուած է Ֆրանսական Շանսոնիէ ընկերութեան մրցանակով (1964)։
Կովկաս
Կովկասը, տարածաշրջան է Եւրասիա յի մէջ։ Այն կ'ընդգրկէ Կովկասեան լեռներ ը եւ հարթավայրերը։ Կը գտնուի Արեւելաեւրոպական հարթավայրին հարաւը՝ Եւրոպայի ու Ասիայի սահմանին։ Կովկասը կ'ընդգրկէ Ռուսաստան էն, Հայաստան էն, Վրաստան էն ու Ազրպէյճան էն տարածքներ ։ Արեւմուտքէն կը հասնի մինչեւ Սեւ ծով, արեւելքէն՝ մինչեւ Կասպից ծով։ Հիւսիսի կողմը Կովկասի սահմանները կը հասնին մինչեւ Կումա-Մանիչի իջուածքը, Ազովի ծով ը ու Կերչի նեղուց ը ։
Անուան ստուգաբանութիւնը
«Կովկաս» անուանումը (Καύκασος) առաջին անգամ կը հանդիպի հին յոյն հեղինակներու Էսքիլեսի (ՔԱ 6-5-րդ դարերու ժամանակ) «Պրոմեթեւսը շղթայուած» ու Հերոտոտոսի (ՔԱ 5-րդ դարու ժամանակ) աշխատութիւններուն մէջ։ Աշխարհագրագէտ Ստրապոնի վկայութեամբ՝ (յղումով Էրաթոսֆենին (հելլէնիզմի ժամանակաշրջանին այս մեծ գիտնականի անունը ԷՐԱՏՈՍԹԵՆ է (ՔԱ 3-րդ դարու ժամանակ)՝ տեղաբնակները Կովկասը կ'անուանէին Կասպի, որ կը վկայէ, թէ Կովկաս անուանումը, այդ տարածաշրջանին չէր տրուած տեղաբնակներու կողմէ։
Յունարէն բառին ծագումը սովորական չէր, եւ լեզուաբաններու բացատրութիւններն ալ տարաբնոյթ են։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Կովկաս
1736 թուական
1736 թուական, նահանջ տարի, 18րդ դարու 36րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1736 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1736 մահեր
Ստորոգութիւն:1736
Ռումանական խոհանոց
Ռումանական խոհանոց, Ռումանիոյ ազգային խոհանոց: Ենթարկուեր է իտալական, թրքական, պուլկարական, յունական, սերպիական, գերմանական եւ շարք մը այլ խոհանոցներու ազդեցութեանը:
Ընդհանուր բնութագիր
Ռումանական խոհանոցի հիմքը կը կազմեն միսէ, բանջարեղէնէ (կանաչ լուբիա, բազուկ, լոլիկ, վարունգ, սմբուկ, ստեպղին, եգիպտացորեն, գետնախնձոր) կաթնամթերքէ պատրաստուած ուտեստները : Միսով ուտեստներու պատրաստման համար գլխաւորապէս կ'օգտագործուին խոզի, թռչնի, ձկան, գառան միս: Յայտնի են ձկան ուտեստները, ինչպէս նաեւ խեցգետինէ եւ խխունջէ պատրաստուող ուտեստները: Միսն ու ձուկը կը պատրաստեն կրաթարի վրայ: Բանջարեղէնը կ'օգտագործեն աղցաններու, զարդարանքի եւ առանձին բանջարեղէնային ուտեստներու մէջ: Մեծ նշանակութիւն ունի եգիպտացորենը, որմէ կը պատրաստեն թանձր ապուր, աղցաններ: Կաթնամթերքներու միջեւ կը գերիշխեն կաթնաշոռը, պանիրի տեսակները: Ռումանական խոհանոցի համար բնութագրական են մեծ տեսականիները՝ արտադրուած ալիւրէ, օրինակ՝ բլիթներ, կարկանդակներ, քաքար(muffin), կարկանդակներ, թխուածքաբլիթներ: Խմիչքներէ տարածուած են տարատեսակ գինիները:
Ապուրներ
Ապուր – Մոլտովական, ռումանական, սերպիական, թրքական, մակեդոնական, պուլկարական տաք, թանձր ապուրներու անուանում, որուն հեղուկ մասէ կը պատրաստուին բորշչ: Հաւով ապուր կամ քաքարիկ (noodles) ապուր
Միս, ձուկ
Քալթապոշ՝ Խոզի ենթամթերքէ երշիկ: Քիֆթիա՝ մեծ կոլոլակ: Տրոպ՝ Գառան ենթամթերքէ խճողակ՝ փաթթուած ճարպաթաղանթի մէջ խորոված կամ տապկուած որպէս միսով ռուլեթ: Ֆրիկերույ՝ ռումանական խորոված: Փիրժուալէ՝ կոտլետ: Միթիթէ՝ առանց թաղանթի փոքրիկ երշիկներ, որոնք կը տապկուին կրաթարի մէջ: Ռասոլ՝ միսէ, գետնախնձորէ, բանջարեղէնէ ուտեստ, որոնք կ'եփուին միասին: Սթուֆաթ՝ ուտեստ, որը կը պատրաստեն կողիկներէ եւ ոչխարի ողնաշարէ: Թոպա՝ խոզի լցոնուած ստամոքս: Թոքիթուրէ՝ լոլիկի թացանով շոգեխաշած միս: Վարզէ ճելիթէ՝ Շոգեխաշած կաղամբ: Վիրսլի՝ այծի կամ գառնուկի խճողակէ պատրաստուած երշիկ: Սարմալէ՝ միսի եւ բրիձի խճողակ՝ փաթթուած կաղամբի կամ խաղողի տերեւներէ: Թարամասալաթա՝ թարամասալաթի տարատեսակ: Փլաքիէ տե Փեշթէ՝ բանջարեղէնի հետ պատրաստուող գետի ձկան պորանի կամ համախաշ: Սերեմուրէ՝ աղ-ջուրի մէջ ձուկ:
Բանջարեղէններ, աղցաններ
Մուսսաքքա՝ յունական ուտեստ, որը կը պատրաստուի սմբուկէ, կարող է նաեւ աւելցնել միս, դդմիկ, լոլիկ, գետնախնձոր կամ սունկ: Լցոնած պղպեղ Լցոնած դդմիկներ Լցոնաշ սմբուկ Լցոնած կաղամբ Եախնիա՝ շոգեխաշուած բանջարեղէնէ ուտեստ: Ռումնական խոհանոցի մէջ եախնիան կը պատրաստեն լուբիայէն: Մամալիկա՝ եգիպտացորենի ալիւրէ պատրաստուած սառը եփած ապուր: Մուժտէյ՝ սխտորի թացան:
Պանիրներ
Քաշքավալ՝ կովի եւ ոչխարի կաթերէ պատրաստուած դեղին պանիր: Թելեմիա՝ կովի եւ ոչխարի կաթերէ պատրաստուած սպիտակ պանիր: Օրտա՝ ոչխարի կաթէ պատրաստուող եփուած պանիր:
Աղանդեր, թխուածներ, խմիչքներ
Սիմիթ՝ շուշմայով կլոր օղակաբլիթ: Կոկոշ՝ քաղցրաբլիթ: Քոզոնաք՝ կարկանդակ: Փափանաշի՝ անուշով քաղցրաբլիթ: Ամանտին՝ ռումանական տուրմէ կրկնեփ կամ փռնչոր: Թորթ Ժոֆֆ՝ տուրմէ շերտաւոր թորթ: Քորնուլեցէ՝ բլիթ: Փալինքա՝ հունգարական Մրգային, որը տարածուած է ռումանական Թրանսիլվանիոյ մէջ: Ռաքիո՝ Պալքանեան թունդ օղի կամ քոնեակ՝ ալքոհոլային խմիչք: Սոքաթէ՝ Ոչ ալքոհոլային ըմպելիք: Վիշինաթէ՝ բալի խմիչք:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ռումանական խոհանոց
Քէա
Քէա կամ Ծիա (յուն․՝ Κέα),   Էգէական Ծովու ն Քիքլատես կղզեխումբին հիւսիս-արեւմտեան կողմը գտնուող կղզի, Յունաստան։  Մեծութեամբ Քիքլատեսի 6-րդ կղզին է, իսկ բնակչութեան թիւով՝ 10-րդը։
Տեղեկութիւններ
Կղզիին տարածքին յայտնաբերուած են Նոր Քարի դարէն բնակավայրեր (Ք․Ա․ 4-րդ հազարամեակ), ինչպէս օրինակ՝ Քեֆալա բնակավայր, կղզիին հիւսիս-արեւմտեան մաս։ Քէա Մինոասեան քաղաքակրթութեան (Ք․Ա․ 1600 – 1400) կեդրոններէն մէկը եղած է։ Այդ կը փաստէ յայտնաբերուած հնագոյն բնակավայրը՝ Այիա Իրինի։ Հնագիտական պեղումներէն գտնուած են դրամներ (Ք․Ա․ 3-րդ դար), որոնք կը պատկերացնեն շուներ եւ ճառագայթող աստղեր․ կը փաստեն բնակիչներուն հաւատքը Սիրիոյին*։
Սիրիօ ․ Քէայի բնակիչները կը հաւատային Տիաս եւ Սիրիօ աստուածներուն եւ մատաղ կը մատուցանէին, յոյսով թէ ամառուան եղանակներուն զեփիւռ պիտի փչէ։
Ժողովրդագրութիւն
Ըստ 2011-ի մարդահամարին, բնակչութեան թիւն է 2 455։  Կղզիին մայրաքաղաքն է Իուլիտա կամ՝ Հորա։  Նաւահանգիստն է Քորիսիա կամ՝ Լիվատի։  Կը գործեն 3 մանկապարտէզ, նախակրթարան, միջնակարգ եւ երկրորդական դպրոցներ։
Մաքրոնիսոս
Մաքրոնիսոս վարչականօրէն կը պատկանի Քէա կղզիին։  Բնակիչներ չունի, միայն քանի մը հովիւներ իրենց հօտերով եւ նախիրներով ըստ եղանակի հոն կը գտնուին։
Կղզիին վայրերը
Հանդարտ կղզի, գեղեցիկ ծովափներով։ Աթենացիները զայն կը նախընտրեն, որովհետեւ Աթէնքին մօտ է։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Էգէական ծովու կղզիներ Ստորոգութիւն:Քիքլատես Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Տուշման
Արցախեան շարժում
1988 թուականէն Տուշման ամբողջապէս կը նուիրէ Արցախեան շարժման, ժողովուրդին ազատագրական շարժման, ճանաչում ու յարգանք ձեռք բերել ժողովուրդի շրջանին եւ թեռեւս կենդանութեան օրոք կը դառնայ իսկական հերոս: «Ամօթ է այն երիտասարդներուն համար, որոնք կը գնանան Ռուսաստան եւ այնտեղ կը դառնան հնոցապան կամ մեխանիկ: Թուրքիան մեր դարաւոր թշնամին է, ո՞վ պէտք է դառնայ զինուոր կամ սպա, ո՞վ պէտք է կռուի»: Վարդան միշտ առանձնացած է իր հայրենասիրութեամբ, իր բարոյական սկզբունքներով, գրագէտ գործունէութեամբ: «Ես կոմունիստ չեմ, ոչ ալ հնչակ կամ դաշնակ: Ես իմ երկրին զինուորն եմ», - յետոյ աւելցուց, որ կոչնչանան բոլոր այն մարդիկ ու կուսակցութիւնները, որոնք կը վնասուին ազգի շահերուն:
Արցախեան պատերազմ
Արցախեան պատերազմի առաջին տարիներուն համագործակցած է Հայ Դատի ռազմական թեւին հետ: Արցախի մէջ զէնքի պակաս կար եւ 1989 թուականին Վարդան յատուկ առաջադրանքով կը մէկնի Մոսկուա, ուրկէ աներեւակայելի ճանապարհով, ազատելով թեռեւս գոյութիւն ունեցող Սովետական միութեան ստուգումներէն, կրնայ Հայաստան հասցնել զէնք ու զինամթերք, որ յետոյ կ՛ուղարկուի Շուշիի Բերդաձոր գիւղը: Այնուհետեւ ընկերոջ՝ Արմեն Երիցեանի հետ կը ստեղծէ ռազմական «Ասպէտ» դպրոցը, ուր կը պատրաստուէին Արցախ մեկնող ֆետայիները:
«Զէնք վերցնել ու երթալ կռուելու արդեն իսկ մեծ հերոսութիւն է, իսկ ինչ որ ալ ըլլայ զինուորը`լաւ թէ վատ, կախուած է հրամանատարէն»: Հետագային Վարդանը կը ստեղծէ նոյնպիսի դպրոց նաեւ Արցախի մէջ։ Շատ բարդ էր Արցախ մեկնող նորակոչիկներու գործը: Վարդանը կը ոգեշնչէր պատանի զինուորներուն: Յետոյ ձեռքը կը վերցնէ բուռ մը հող ու կ՛ուտէ եւ կը պահանջէ, որ այդպէս ընեն նաեւ տղաները: Յետոյ կը սկսէր խոսիլ, որուն միտքը այն էր, որ մեր երկիրը, մեր հողը մեր մայրն է, եւ աշխարհի մէջ անոնցմէ աւելի քաղցր բան չի կայ: «Սիրեցէք զայն, ինչպէս կը սիրէք ձեր հօրն ու մօրը, որովհետեւ մեր հողը մեր բոլորիս ծնողն է»: Իսկ պատերազմ երթալով կ՛ուժգնանէր: Կատաղի մարտեր տեղի կ՛ունենային Երասխավանի, Ասկերանի, Շահումեանի շրջաններուն մէջ։ Վարդանը կ՛անցնի Կոռնիձոր (Корнидзор): Ընկերները անոր կը կոչեն «Տուշման»: Այս մականունը անոր տուած էին թուրքերը, որոնց դէմ կը կռուէր եւ որոնց սարսափ կը ներշնչէր: Այնուհետեւ Տուշման կը մասնակցի Իջեւանի եւ Նոյեմբերեանի շրջաններուն տեղի ունեցող մարտերուն: Այնուհետեւ, մշակոյթի աշխատողի փաստաթղթերով կ՛անցնի Արցախ, ուր կը մասնակցի Պատարա եւ Ասկերանի շրջանի Տահրաւ գիւղերու ինքնապաշտպանութեան կազմակերպման:
Յաջորդ կարեւորագոյն յաղթանակներէն էին Խոջալուի կրակակէտերու ոչնչացումը (Փետրուար 25-26-ի գիշերը) եւ Ստեփանակերտ-ի օդանաւակաեանի ու Ստեփանակերտ-Ասկերան ինքնաշարժի ճանապարհներու բացումը՝ ազատումը ազերիներէն: Գործողութիւնը իրականացուեցաւ փայլուն կերպով եւ դարձաւ անգնահատելի յաղթանակ ԼՂՀ-ի մայրաքաղաքի ու շրջափակման մէջ գտնուող բնակավայրներու անուտանգութեան ապահովման համար: Այս յաղթանակները կարեւոր նշանակութիւն ունեցան նաեւ Շուշիի ազատագրման համար: Խոջալուի ազատագրման ժամանակ Բեկոր Աշոտի ուժերը յարձակման անցած են Ասկերանի շրջանի Քյարտուկ գիւղէն:
Շուշիի ազատագրում
Տուշմանը վստահութիւն կը ներշնչէր տղաներուն: Անոր համոզուածութիւնը, որ հայերը անպայման կազատագրեն Արցախ աշխարհի պատմական Շուշի մայրաքաղաքը, կը ոգեպնդէր տղոց: