cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մշակութային Վերազարթօնք
Դպրոցական
Յուզիչ է յիշեալ տնօրէն Աւտալեանի արտասանած մէկ ճառը 1850-ին, ուր մռայլ գոյներով կը ներկայացնէ հայոց այլասիրութեան հետեւանքով ծագող ձուլումի վտանգը, նշելով թէ անգլիախօսութիւնը եւ անգլիասիրութիւնը կը մթագնեն հայկականը, քանզի՝ «Անգլիականն է միայն զհաց եւ զապրուստ հայթայթեալ»։ Եւ գրեթէ թափուր ճեմարանին ի տես՝ ան կ'աղաղակէ.- «Զարթի՛ր քերթողահայրդ Մովսէս, զարթիր ու ողբա՛»։
1834-ին Պոլիս կը բացուի Սկիւտարի ճեմարանը, որ 40-ական թուականներուն կը դառնայ ազգային-ընկերային հարցերու բախումներու կեդրոն, ուրկէ կը սաղմնաւորուի սահմանադրական շարժումը։
Արեւելահայաստանի եւ ընդհանրապէս բուն երկրին մէջ դպրոցները աւելի քիչ են, յիշելի են 1837-ին բացուած Երեւանի, նաեւ Շուշիի եւ Ալեքսանդրապոլի թեմական դպրոցները։
Թարգմանութիւն
Իբրեւ զարգացումի եւ յառաջընթացի հիմնական ազդակ՝ ԺԹ. դարուն լայն ծաւալ կ'առնէ նաեւ թարգմանական գործը, որ կ'արտացոլէր ժամանակի հայ ոգին, ընկերային-գաղափարական տարբեր հոսանքներու հայեացքները։
Այսպէս՝ Մխիթարեանները իրենց ընտրութեան մէջ ընդհանրապէս նախապատուութիւնը տուած են հոգին ու միտքը կրթող, բարոյախօսական նկարագիր ունեցող գործերու։ Անոնք հայացուցին յոյն եւ լատին դասական հեղինակներու ընտիր երկերը՝ Հոմերոսի «Եղիականը» (Իլիական) եւ «Ոդիսականը», Վերկիլիոսի «Էնէականը», առակներու, ճառերու, բանաստեղծական արուեստի եւ այլ գիրքեր։
Հնդկահայ գաղութներու մէջ կը թարգմանուին ֆրանսացի լուսաւորիչ Վոլթերի «Մահ Հուլիոս Կեսարի» ողբերգութիւնը, զոր բռնակալութեան դէմ ազատութեան պայքարը կը ջատագովէ։ Հոն կը թարգմանուին նաեւ Շէյքսպիրի գլուխ գործոցները, Սերվանտէսի, Պայրընի, Պյորնսի, Պալզաքի եւ այլոց ստեղծագործութիւններ, որոնց գաղափարական ուղղուածութիւնը կը համապատասխանէր հայոց ազատասիրական մղումներուն։
Ուշագրաւ փաստ է որ, 1837-ին, Շուշի, կը թարգմանուի ազատութեան ռոմանթիք շունչով տոգորուն գործ մը՝ Պայրընի «Շիլիոնի Կալանաւորը»։
Թարգմանութիւններու ընդմէջէն ի յայտ կու գայ կազմաւորուող հայ նոր գրականութեան բռնելիք ճամբան՝ յառաջադէմ ռոմանթիզմ եւ իրապաշտութիւն։
Թատրոն
ԺԸ. դարու վերջին քառորդը եւ յաջորդ դարասկիզբը նաեւ հայ թատրոնի պատմութեան նոր փուլի սկիզբն է։
Ինչպէս մշակոյթի այլ ասպարէզներու (տպագրութիւն, մամուլ, թարգմանութիւն), նոյնպէս ալ թատրոնի առաջին քայլերը կապուած են դպրոցներուն։
ներէն սկսեալ, Մխիթարեան վարժարաններու մէջ (Վենետիկ, Պոլիս), աշակերտական ուժերով, կը բեմականացուին Մխիթարեաններու հեղինակած կամ թարգմանական գործեր, ողբերգութիւնները՝ գրաբար, իսկ կատակերգութիւնները՝ աշխարհաբար լեզուով (պոլսական բարբառով)։
Մխիթարեաններու օրինակը կ'ընդհանրանայ։ 1846-ին Պոլիս կը գործէր Արամեան ընկերութեան կրկէս-թատրոնը, Յովհ. Գասպարեանի ղեկավարութեամբ։
Տարերային այս շարժումը կը շարունակուի եւ կը յանգեցնէ արեւմտահայ մշտական թատրոնի կազմաւորումին՝ Պոլիս, 1850-ական թուականներու վերջը։
Գեղանկարչութիւն
Ծաղկում կ'ապրի նաեւ հայ գեղանկարչութիւնը, յենելով հնագոյն ազգային աւանդոյթներու վրայ, նաեւ օգտուելով եւրոպական նոր հոսանքներու գեղագիտական սկզբունքներէն ու ոճերէն։
Ունինք գեղանկարիչներու փայլուն փաղանգ մը, որոնցմէ՝ Յովնաթանեան գերդաստանի ներկայացուցիչներ Յովնաթան, Մկրտում, Յակոբ։ Վերջինը հայ նոր գեղանկարչութեան շրջափուլի սկզբնաւորողը կը նկատուի։ Նշանաւոր են նաեւ Աղաթօն Յովնաթանեան (վիմագրութիւն), Ստեփան Ներսիսեանը (Խ. Աբովեանի բարեկամը)։ Վերջապէս՝ Յովհ. Այվազովսկին, որ էական դեր կատարած է թէ՛ ռուսական, եւ թէ՛ հայկական ծովանկարչութեան hետագայ զարգացումի մէջ։
Արեւմտահայ Ումէտ Պէհզատ, Աբրահամ Սագայեան, Պետրոս Սրապեան դիմանկարի եւ եկեղեցական պատկերագրութեան վարպետներ են։
Միջնադարեան հայ նկարչութեան աւանդոյթներու շարունակող եղած է Սահակ Ծաղկատար Երեւանցին, մանրանկարչութեան վարպետ, որ տեղեակ էր միջնադարեան վարպետներու ներկ պատրաստելու գաղտնիքներուն, ինչպէս՝ հայկական որդան կարմիր, լաջվարդ եւ այլն։
Երաժշութիւն
ԺԹ. դարու հայ երաժշտութիւնը գերազանցապէս եկեղեցական բնոյթ ունի։ Հայկական խազային ձայնագրութիւնը մոռցուած է, եւրոպական նոթագրութիւնը դեռ չէ իւրացուած։
Այս ասպարէզի մէջ մեծ է պոլսահայ Համբարձում Լիմոնճեանի (Պապա Համբարձում) դերը։ Ան 30-ական թուականներուն կը ստեղծէ հայկական ձայնագրութեան նոր համակարգ՝ «Լիմոնճեան համակարգ», որ հնարաւորութիւն կ'ընձեռէ գրի առնել ու պահպանել հայկական հին մեղեդիները, դպրոցներու մէջ գիտական մակարդակի վրայ դնել հայ երաժշտութեան ուսուցումը։ Լիմոնճեան համակարգի շնորհիւ բաւականաչափ միջնադարեան մեղեդիներ պահպանուեցան։ Ան պայմաններ ստեղծեց հայ երաժշտութեան hետագայ զարգացումի եւ միջոց եղաւ հայկականէն եւրոպականին անցնելու։ Իր արժանի յաջորդները եղան Գաբրիէլ Երանեան, Տիգրան Չուխաճեան, որոնց մասնակցութեամբ ալ 50-ականներէն Պոլիս ծայր առաւ հայ երաժշտութիւնը փրկելու երաժշտական կազմակերպուած շարժում, նշանաւոր գործիչներու մասնակցութեամբ եւ քաջալերանքով։
Մամուլ
Ընդունուած է հայ մամուլի սկզբնաւորութիւնը նկատել «Ազդարարը», որ կը տպուէր Մատրաս, 1794-96, խմբագրութեամբ Յարութիւն Շմաւոնեան Շիրազեցի քահանայի։ «Ազդարարի» յօդուածներու եւ քերթուածներու մեծամասնութիւնը ազգային-ազատագրական պայքարի գաղափարի շուրջ կը դառնար։ պատմաբանասիրական, հնագիտական հանդէսը, որ մինչեւ օրս յարատեւելու բացառիկ հանգամանքով՝ հայ ամենաերկարակեաց պարբերականն է։
«Բազմավէպը» մեծ դեր կատարած է հայագիտութեան զարգացումին մէջ, առաւել՝ իր հնարաւորւթիւններու չափով անդրադարձած է հայ ազգային-քաղաքական հարցերուն, ծառայած է հայոց ազգային ոգին արծարածելու գործին։ Անոր էջերուն տպուած են Նահապետի (Ղ.Ալիշան) հայրենասիրական սքանչելի քերթուածները՝ «Նահապետի երգերը», գրաբարախառն աշխարհաբարով, մեծապէս նպաստելով Վենետիկի Մխիթարեաններու հանդէպ հայ հայրենակարօտ զանգուածներու մշտական հետաքրքրութեանը եւ յարգանքին։
Կովկաս մամուլը աւելի ուշ եւ դանդաղ կը զարգանայ։ Քանի մը ձախող փորձերէ ետք, աւելի մնայուն էր «Կովկասը», Միք. Պատկանեանի խմբագրութեամբ։ Անոր դադարումէն ետք (1850-51) Թիֆլիս կը հրատարակուի Գաբր. Պատկանեանի «Արարատը»՝ արեւելահայ առաջին աշխարհաբար պարբերականը, ուր առաջին անգամ տպագրուած են Ռափ. Պատկանեան եւ Միք. Նալպանտեան։
Գրապայքար
ԺԹ. դարու սկիզբէն արդէն, ազգային գիտակցութեան վերելքին հետ, կը բարձրանայ ժողովուրդի բոլոր խաւերուն հասկնալի լեզուի մը անհրաժեշտութեան հարցը։
Ժողովուրդի լայն զանգուածի համար դարերէ ի վեր մեռած ըլլալով հանդերձ՝ գրաբարը կը շարունակէր մնալ պաշտօնական լեզու եւ բնականօրէն արգելակիչ դեր կ'ունենար ընդհանուր յառաջընթացին մէջ։ Աշխարհաբար լեզուի պաշտօնական ընդունումը հրամայական անհրաժեշտութիւն էր, սակայն պահպանողական մտաւորականութիւնն ու հոգեւորականութիւնը համամիտ չէին այդ գաղափարին, որ եւ դարասկիզբէն ի վեր գաղթօճախներու մէջ երկարատեւ  բանավէճերու  դուռ բացաւ։
Հայերէնի պատմական ընթացքի ուսումնասիրութիւնը փաստած է, որ Ե. դարէն ի վեր գրաբարին զուգընթաց ապրած են նաեւ գաւառաբարբառները։ Անոնցմէ մէկը նոյնիսկ Կիլիկեան պետութեան օրօք գործածուած է պաշտօնականօրէն եւ կոչուած է «Միջին հայերէն» կամ «Ռամկօրէն»։ Գրաբարի կողքին իր տեղը գրաւելով՝ ան մտած է նաեւ մատենագիրներու, տաղերգուներու, եկեղեցական հայրերու յիշատակարաններու, օրագրութիւններու, պատմական երկերու, վիմագրութիւններու եւ այլ բնոյթի գործերու մէջ։
Մինչեւ ԺԹ. դարուն սկիզբը ժողովրդական լեզուն, որ «Աշխարհաբար» կոչուեցաւ, թէեւ անպաշտօն, բայց արդէն կ՛ընդարձակէր իր դիրքերը։ Պոլսական մամուլի մէջ կը գործածուէր նաեւ հայատառ թրքերէնը կամ թրքախառն հայերէնը՝ միշտ ժողովրդին հասկնալի ըլլալու մտահոգութեամբ։ 1850-ականին, առաջնորդութեամբ Եւրոպա ուսանած մտաւորական նոր սերունդի, հայերէն լեզուի մաքրումի, մշակումի աշխատանք կը տարուի։
Աշխարհաբարի հարստացումի, ճոխացումի մտահոգութիւնը ունէին արեւմտահայ մտաւորականութեան քանի մը սերունդներ, մինչեւ սփիւռքահայ գրողներ, որոնց հոգածութեան շնորհիւ արեւմտահայ աշխարհաբարը հասաւ սքանչելի գեղեցկութեան, ճկունութեան։
Արեւելահայ աշխարհաբարի զարգացումը եւս կ'ընթանայ բուռն վէճերու զուգընթաց։ Բուն երկրին մէջ գրեթէ լռութիւն է։ Առաջին քայլերը կ'առնեն Մոսկուայի Լազարեան Ճեմարանի եւ Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցի ուսուցիչ-աշակերտները՝ լծուելով լեզուի մաքրումի եւ հարստացումի գործին։
Մեծ ազգասէր-մանկավարժ Յարութիւն Ալամդարեան եւ իր անմահ աշակերտը՝ Խ.Աբովեան կը հակին դէպի աշխարհաբար, իսկ Աբովեան իր նշանաւոր «Վէրք Հայաստանի»ով մէկընդմիշտ կը լուծէ այդ հարցը։
Արեւելահայ աշխարհաբարը տարբեր գրագէտներու քով կրելով զանազան գաւառաբարբառներու շերտեր՝ ի վերջոյ կը զարգանայ արարատեան բարբառի հիմքի վրայ։
Այսպիսով, ԺԹ. դարու կէսերուն, Հայաստանի մասնատուածութեան եւ հայկական պետականութեան չգոյութեան հետեւանքով, հայերէն գրական լեզուն կ՛երկճիւղուի։ Պոլսական բարբառի հիմքի վրայ կը զարգանայ արեւմտահայ ճիւղը, արարատեան բարբառի հիմքի վրայ՝ արեւելահայ ճիւղը, որոնք իբրեւ մայր աղբիւր ունին գրաբարը եւ հայ բարբառները եւ ոչ մէկ պարագայի կը կոչուին լեզուներ, այլ նոյն լեզուի ճիւղերը՝ բառամթերքի եւ քերականութեան աննշան տարբերութեամբ։
Պնդութիւն
Պնդութիւն, տեղի կ'ունենայ երկու ձեւերով՝ սուր (acute) պնդութիւն, որ կը պատահի անակնկալօրէն եւ կը տեւէ քանի մը օր եւ մնայուն (chronic) պնդութիւն, որ երկարատեւ է եւ տեղի կ'ունենայ ընդհատումներով:
Սուր (acute) պնդութիւն
Սուր պնդութիւնը կը յառաջանայ աղիքային անակնկալ մասնակի կամ ամբողջական խցումով, որուն պատճառներն են՝
Մնայուն (chronic) պնդութիւն
Երկարատեւ-մնայուն պնդութիւնը կը յառաջանայ հետեւեալ հիւանդագին երեւոյթներով՝
Հաստ աղիքներու հանգրուանին
Հաստ աղիքի մկաններու կծկումներու եւ շարժումներու երկարատեւ դանդաղում եւ տկարացում: Ան կը տեսնուի որեւէ տարիքի, առաւելաբար՝
Դեղեր
Որոշ դեղերու գործածութիւն, ինչպէս՝
Զանազան
Մարմնական զանազան հիւանդութիւններ,
Յետվիրաբուժական աղիքներ
Յետվիրաբուժական աղիքներու սպիացում (scaring), փակչում (adhesions) եւ նեղացում (strictures).
Զանազան
Պնդութեան ամէնէն յաճախակի պատճառներն են՝ յոռի սննդառութիւն, նստակեաց կեանք-անշարժութիւն, ջուրի անբաւարար սպառում եւ կարգ մը դեղերու երկարատեւ գործածութիւն:
Ախտաճանաչում
Սուր պնդութիւնը կը կարօտի անմիջական արժեւորումի, մանաւանդ՝ երբ անոր կ'ուղեկցին նաեւ նախաղիի զօրաւոր արիւնահոսում, որովայնային սուր ցաւ եւ պրկումներ, նողկանք ու փսխունք:
Մնայուն-երկարատեւ պնդութեան պարագային յարկ է որ կատարուի բժշկական ամբողջական եւ մանրամասն քննութիւններ:
Դարմանում
Պնդութեան դարմանումը կը կատարուի հետեւեալ միջոցառումներով՝
Այլ Ախտանշաններ
Պնդութիւն ունեցող անձը միաժամանակ կրնայ ունենալ այլ ախտանշաններ, որոնցմէ կարեւորագոյններն են՝
Բարդութիւններ
Սուր եւ երկարատեւ պնդութեան հետեւանքով կրնան պատահիլ կարգ մը բարդութիւններ, որոնցմէ կարեւորագոյններն են՝
Կանխարգիլել պնդութիւնը
Անշուշտ որ կարելի է որոշ չափով եւ այդ հետեւեալ կանխացգուշութիւններով՝
Պարագաներ
Պնդութենէ տառապող հիւանդը բժիշկին պէտք է դիմէ անյապաղ հետեւեալ պարագաներուն՝
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Գիտութիւն Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ
Գորիս
Գորիս, քաղաք Սիւնիքի մարզին մէջ, մայրաքաղաք Երեւանէն շուրջ 240 Քմ հեռաւորութեան վրայ, եւ 69 Քմ հիւսիս-արեւելք մարզին կեդրոնէն՝ Կապանէն։ Կը գտնուի Վարարակ գետի (Որոտանի վտակ) ափին։ Քաղաքը կը գտնուի Երեւան – Ստեփանակերտ ռազմավարական կարեւորագոյն նշանակութիւն ունեցող ճամբուն վրայ։
Քաղաքը ունի շուրջ 20 հազար բնակիչ (2015) եւ կը գտնուի 1370 մ բարձրութեան վրայ։ Ունի 24 գիւղ։
Քաղաքի արեւելեան մասին մէջ կը գտնուի Հին Գորիսը (Կյորես) կամ Գորիս գիւղը՝ քարանձաւային բնակավայրերու ամբողջ շարք մը։ Ներկայիս բուն քաղաքին տեղը մինչեւ 1870-ական թուականները եղած է անբնակ տարածք մը։ Արեւելեան մասին մէջ կը գտնուի քաղաքին խորհրդանիշ համարուող բլուրը, որ տեղացիները կ'անուանեն Լաստի Խութ։ = Պատմություն =
Հին դարեր
Ժամանակագրական տեսակէտէն քաղաքը կարելի է կոչել Նոր Գորիս, որովհետեւ Հին Գորիսը, կամ ինչպէս կ'ըսեն՝ Կյորեսը կը գտնուի աւելի բարձր, չորս Քմ հեռու։ Կը նախատեսուի պահպանել այդ ժայռափոր բնակավայրը, որ ոչ միայն պատմական հնավայր է, այլ կարեւոր է նաեւ զբօսաշրջիկները սպասարկելու տեսակէտէն։ Գորիսի շրջակայքը լի է արտասովոր աշտարակներով, ամրոցներով, բուրգերով, քարանձաւներով, անդրջրհեղեղեան քարակերտ հրաշալիքներով։
Գորիս բնակավայր եղած է հնագոյն ժամանակներէն, մարդ հոս բնակութիւն հաստատած է քարէ դարու շրջանին։ 1980-ական թուականներու սկիզբը հոս իրականացուած պեղումներու ընթացքին յայտնաբերուած են բարձրարժէք պրոնզէ իրեր՝ կանացի զարդեղէն, դաշոյն, տէգ, հմայիլներ եւ ամանեղէն։ Ուսումնասիրութիւնները ցոյց տուած են, որ անոնք կը պատկանին Ք.Ա.2-րդ դարուն, ունին տեղական ծագում եւ կը խօսին տեղաբնակներու բարձր մշակոյթի եւ կենցաղի մասին։ Հին ժայռապատկերներ գտնուած են Իշխանասարի փէշերուն, որոնց թիւը կ'անցնի 1500-ը՝ հիմնականին մէջ մարդու եւ ընտանի կենդանիներու պատկերներով եւ կը վերաբերին Ք.Ա. 5-2 հազարամեակներուն։ 2000 տարի առաջ, Հայկական թագաւորութեան մէջ՝ Սիւնիք նահանգին մէջ, Գորիս ունեցած է տուեալ ժամանակներու կարեւորագոյն բանակավայր-քաղաքներուն բնորոշ հասարակական զարգացած ենթակառոյցներ։
Նոր շրջան
Միջին դարերուն Գորիսը կարեւոր հանգոյց էր Նախիջեւանէն Զանգեզուրով դէպի Արցախ ու մերձկասպեան տափաստանները երկարող բանուկ այն ճամբուն վրայ, որմով կը տեղափոխուէր Նախիջեւանի աղը։ Ըստ Է. դարու պատմիչ Աբրահամ Կրետացիի՝ Գորիսէն մեծ քանակի մետաքս կ'արտահանէին Մեծ Մետաքսի Ճամբով դէպի Եւրոպա՝ քանի որ Մեծ մետաքսի ճամբու երթուղիներէն մէկը անմիջականօրէն կ'անցնէր Գորիսի մօտ գտնուող պատմական ճամբով։ Պահպանուած է քարերու մէջ եղած քարւանսարան։ ԺԶ. դարուն Գորիս կը մտնէ Պարսկաստանի տիրապետութեան տակ. սկզբում՝ որպէս Ղարաբաղի կուսակալութեան, ապա՝ Ղարաբաղի խանութեան մաս։ Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուր գաւառը՝ ժամանակակից ՀՀ Սիւնիքի մարզը եւ նախկին Լաչինի շրջանը Գորիս ԺԹ. դարու սկիզբը՝ 13 Հոկտեմբերին Գիւլիստանի պայմանագիրով, կ'անցնի Ռուսաստանի տիրապետութեան տակ։ 1823-ին Գորիս ունէր 119 ծուխ։ Մինչեւ 1841 Գորիս կը մտնէ Տաթեւի մահալի մէջ, այնուհետեւ դարձաւ անոր արեւելեան հատուածի գիւղերէն կազմուած Գորիսի գաւառամասի կեդրոն։ 1868-ին վարչական բաժանումով Գորիս կը դառնայ Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գաւառի կեդրոնը։ Ձորի սահմանափակ տարածքը կը խոչընդոտէր անոր զարգացման։ Դեռ 1867-ին Խաչատուր Եոլունց իր որդւոյն՝ Սահակին հետ, քարանձաւներէն դուրս գալով, առաջին տունը կը կառուցէ ներկայիս Գորիս քաղաքին մէջ, դառնալով նոր Գորիսի հիմնադիրը։ Եոլունցները, որոնք հետագային կը դառնան Եոլյաններ Գորիսի առաջին բնակիչները։ 1870-ին գետի աջակողմեան հարթավայրին մէջ կը հիմնուի Գորիս քաղաքը, որ եւ կը ստանձնէ Գորիսի վարչական դերը։ Այդպիսով՝ ցարական ժամանակաշրջանին Գորիս ժամանակակից Հայաստանի տարածքին թիւով չորս քաղաքներէն մէկն էր (Երեւան, Ալեքսանդրապոլ, Նոր Բայազետ եւ Գորիս)։ ԺԹ. Գորիս ունէր շախմատաձեւ յատակագիծով ճարտարապետական յատուկ ոճ եւ կանոնաւոր կառուցուած երկյարկանի հասարակական կառոյցներ։ Իսկ աւանդական կարպետագործները, մետաղագործները, գարեջրագործներն իրենց արհեստանոցներով կը զբաղեցնէին քաղաքին հասարակական կեդրոնի կառոյցներուն մնացող մասը։ ԺԹ. դարուն Գորիս իր հասարակական կեանքի զարգացման բնոյթով կը համարուի Սիւնիք-Արցախի տարածաշրջանի ամենածաղկուն ու զարգացած քաղաքը։
Գորիսի քարայրները, քարանձաւներն ու բրգաձեւ ժայռերը մշտապէս գրաւած են զբօսաշրջիկներու ուշադրութիւնը, եւ անոնցմէ շատերը Գորիսը կը համարէ գանձ, որ անպայման պէտք է ճանաչելի դարձնել եւ ներկայացնել աշխարհին։
Գորիսի պատկերասրահ
Գորիսի պատկերասրահը ստեղծուած է 2001-ին քաղաքապետարանի նախաձեռնութեամբ։ Այստեղ ներկայացուած են ինչպէս արտասահմանեան, այնպէս ալ սփիւռքահայ հեղինակներու գործեր:
Գորիսի երկրագիտական թանգարան
Գորիսի երկրագիտական թանգարանը բացուած է 1948-ին։ Թանգարանին մէջ ցուցադրուած են 5000 ցուցանմոյշներ։ Պեղումներու ընթացքին գտնուած պրոնզէ զէնքերը, զարդերը, արձանիկներն ու մետաղեայ ցուցանմոյշները կը վկայեն տարածաշրջանին մշակութային հարուստ ժառանգութեան մասին: Ուշագրաւ է յատկապես Ք.Ա. 2-րդ հազարամեակին թուագրուող հնգադէմ կուռքն ու Ք.Ա.7-րդ դարու պրոնզէ Առիւծի արձանիկ (առիւծի արձանիկը)։
Մաթրաքի
Մաթրաքի (յուն․՝ Μαθράκι), Յոնիական ծով։ Տիափոնտեա կղզիներուն փոքրագոյն եւ հարաւային կղզին։ Կը գտնուի Քերքիրային հիւսիս-արեւելքը։
Տարածութիւնն է 3,902 քլ² եւ բնակչութեան թիւն է 221 ։ Բարձրագոյն կէտն է 152 մեթր։
Քերքիրային հիւսիսային ափերէն հեռաւորութիւնը 3 ծ․մ․ (ծովային մղոն) է։
Մաթրաքի համայնքին կը պատկանին անբնակ կղզիակներ՝ Տիաքոփօ, Տիափլօ, Փլաթիա եւ Թրահիա եւ Փսիլոս։
Տիափոնտեա կղզիները ներառնուած են Նաթուրա ծիրէն ներս Բնապահպանման Գօտիի Միջազգային համաձայնագրով - Natura 2000։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յոնիական կղզիներ Ստորոգութիւն:Տիափոնտեա կղզիներ Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
1723 թուական
1723 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 23րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1723 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1723 մահեր
Ստորոգութիւն:1723
Ասլամազեան Քոյրերու Պատկերասրահ
Ասլամազեան քոյերու պատկերասրահ, բացուած Է 16 Նոյեմբեր 1987-ին, Լենինականի «Կումայրի» պատմաճարտարապետական արգելոցի համակարգին մէջ՝ Ասլամազեան քոյերու՝ Լենինական քաղաքին իրենց աշխատանքները նուիրաբերելու առիթով։
Ընդգրկուած Է Գիւմրիի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ:
Պատմութիւն
«Մարիամ եւ Երանուհի Ասլամազեան քոյերու պատկերասրահին մէջ» կը պահուին քոյերու գեղանկարչական, գծագրական, խեցեգործական աշխատանքներու ամբողջական հաւաքածոն: Պատկերասրահը կը գործէ 1987-էն եւ այստեղ կը պահպանուին քոյերու կողմէ նուիրատուած մօտ 620 բնօրինակ աշխատանքներ: Պատկերասրահի շէնքը 1988-ի Գիւմրիի երկրաշարժէն ետք տրամադրուած Էր անօթեւաններուն եւ վերաբացուած Է 2004-ին:
Պատկերասրահը կը գտնուի Գիւմրիի կեդրոնական հրապարակին մէջ, այն կառուցուած Է 1880-ին մեծահարուստ վաճառականներ, յայտնի գիւմրեցի ընտանիքի Քեշիշովներու կողմէ՝ իբրեւ իրենց բնակարան: Պատկերասրահի շէնքը 19-րդ դարու Ալեքսանդրապոլեան քաղաքաշինութեան ճարտարապետութեան վառ օրինակ է, իր մէջ ներառելով այն ժամանակուան եւրոպական եւ աւանդական հայկական ճարտարապետութեան տարրերը, ձեւաւորած է Գիւմրիին բնորոշ սեւ տուֆով շարուածք ունեցող քաղաքի իւրայատուկ դիմագիծը՝ ներքին շքեղ բակով եւ փայտեայ պատշգամբով: 19-րդ դարու ճարտարապետութեան վառ օրինակ հանդիսացող այդ կառոյցը 1980-ին ներառուած Է «Կումայրի արգելոց թանգարան»-ի մէջ՝ անցնելով պետութեան կողմէ պահպանուող պատմամշակութային ժառանգութեան կառոյցներու ցանկը:
Պատկերասրահի շէնքը իր 136 տարիներու ընթացքին երկու անգամ ենթարկուած Է հզօր փորձութիւններու՝ Գիւմրիի մէջ տեղի ունեցող աղէտալի երկրաշարժերու (1923,1988), որոնցմէ ետք այն վերականգնուած Է եւ վերաբացուած:
«Մարիամ եւ Երանուհի Ասլամազեան քոյերու պատկերասրահը» կ՚իրականացնէ կրթական ծրագրերու կազմակերպում` դասընթաց-վարժանքներու միջոցով, արուեստային բուժումներ, որոնց նպատակներն են պատկերասրահի տարածքին ստեղծել արուեստի դաշտ,որու աշխոյժ մասնակիցը կը հանդիսանայ հասարակութիւնը՝ անկախ տարիքային սահմանափակումէ եւ սեռային պատկանելիութենէ: Պատկերասրահը հնարաւորութիւն կը ստեղծէ արուեստ-հասարակութիւն կապի ամրապնդման զարգացման համար :
Ցուցադրութիւն
Ցուցանմուշները (մօտ 619 կտաւ, զարդական-կիրառական արուեստի առարկաներ) նուիրած են Մարիամ եւ Երանուհի Ասլամազեան քոյրերը։ Պատկերասրահը, իբրեւ գեղարուեստական թանգարան, կը պահպանէ եւ կը ցուցադրէ Ասլամազեան քոյերու գեղանկարչական, գծագրական եւ խեցեգործական աշխատանքները։
Պատկերսարահին մէջ կը ցուցադրուին ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարչուհիներու (գեղանկար, գծագրութիւն), նկարազարդ թասեր, սպասք, մոմակալներ։
Միջոցառումներ
Թանգարանին մէջ իրականացուող հիմնական միջոցառումներն են՝
Հասցէ
Թանգարանը կը գտնուի Գիւմրիի կեդրոնական հրապարակին կից՝ Աբովեան 232 հասցէին վրայ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատկերասրահներ Ստորոգութիւն:Գիւմրիի Թանգարաններ
Պոէտի Շունչը (Յուշարձան, Թուրքիա)
«Պոէտի շունչը» յուշարձան, Հայոց Ցեղասպանութեան զոհ մտաւորականներու յիշատակին նուիրուած յուշարձան Թուրքիոյ Մարմարա կղզիին մէջ:
Պատմութիւն
Պառկած տղամարդն ու եթերային կինը կը խորհրդանշեն հայրենիքի երազային կարօտը։ Կինը այն երկիրն է, որ մնաց սահմանէն այն կողմ։ Բանաստեղծին ամբողջ փափաքը, էութիւնն ու շունչը կապուած են թողած հայրենիքի հետ :
Ստեղծագործութեան նիւթը սպիտակ մարմար է։
Սահակ Արք․ Այվազեան
'''Սահակ Արք. Այվազեան''', (14 Դեկտեմբեր 1929, Ֆամակուսթա - 29 Նոյեմբեր 2003, Սելանիկ), աւազանի անունով՝ Յակոբ Այվազեան․ հոգեւորական, կրթական մշակ։ Յունաստանի Հայոց Թեմի 45 տարիներու Առաջնորդ Սահակ Արքեպիսկոպոս Այվազեան (նկարը՝ )։
Կրթութիւն
Նախակրթութեան առաջին 5 տարիները կը բոլորէ յունական վարժարանի մէջ, ու 4 տարի ալ կը յաճախէ Նիկոսիոյ Մելիքեան-Ուզունեան հայկական նախակրթարանը (արեւելահայերէն)։ Երեք տարի կ՛աշակերտէ Մելքոնեան երկրորդական վարժարանը։
1947-ին, կուսակրօն եկեղեցական դառնալու համար, 18-ամեայ Յակոբ Այվազեան կ՛անցնի Անթիլիաս ի Դպրեվանքը։ Դպրեվանքի Ժառանգաւորացի եւ Ընծայարանի բաժինները յաջողութեամբ աւարտելէ ետք, 1953-ին աբեղայ կը ձեռնադրուի՝ կոչուելով Տէր Սահակ, ի յիշատակ Կիլիկեան Աթոռի տարագրութեան օրերու Կաթողիկոս [http://www.alikonline.ir/news/national/item/35298-%D5%BD%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%AF-%D5%A2-%D5%AD%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D5%A1%D5%B6-%D5%AF%D5%A1%D5%A9%D5%B8%D5%B2%D5%AB%D5%AF%D5%B8%D5%BD-%D5%A5%D5%B2%D5%A7%D5%A3%D6%81%D5%AB,-1849-1939 Սահակ Բ. Կաթողիկոս Խապայեան] ի։
Եկեղեցական գործունէութիւն
Սահակ աբեղայ երաժշտական ձիրքն ու հետաքրքրութիւնները զարգացնելու համար, հինգ տարի կը հետեւի Պէյրութ ի (Լիբանան) Պետական Երաժշտանոցի դասընթացքներուն։ Միաժամանակ, Մ․ Տ․ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսարանին մէջ կը վարէ դպրապետի եւ ուսուցիչի պաշտօնները ու կրօնի դասեր կ՛աւանդէ «Վահան Թէքէեան» եւ Ազգային «Սուրբ Նշան» վարժարաններուն մէջ։
Կը նշանակուի վարիչ տնօրէն Կիլիկեան Աթոռի Կիրակնօրեայ վարժարաններուն։ Անոր կը վստահուի երաժշտական ղեկավարութիւնը Կաթողիկոսութեան երկսեռ երգչախումբին, որուն անդամներուն թիւը՝ հարիւրի կը բարձրանայ շնորհիւ իր ջանքերուն։ 1956-ին նորընտիր Զարեհ Ա. Կաթողիկոսի օծման արարողութեան, անոր ղեկավարած այդ երգչախումբը իր մասնակցութիւնը կը բերէ քառաձայն Պատարագի երգեցողութեամբ։
1957-ին, Կիպրոսի մէջ, կը ստանայ վարդապետական իր տիտղոսը։ Նոյն տարին Աթէնք կու գայ ծանօթանալու համար բիւզանդական երաժշտութեան եւ վեցամսեայ պատրաստութենէ ետք, կը մասնակցի Աթէնքի Ազգային երաժշտանոցի ամավերջի քննութիւններուն եւ յաջողութեամբ կ՛աւարտէ բարձրագոյն դասարանը։
6 Ապրիլ 1958- ին Սահակ Վարդապետ Յունաստանի թեմական Պատգամաւորական Ժողովին կողմէ կ՛ընտրուի յունահայոց թեմակալ առաջնորդ։ Վեցամսեայ պաշտօնավարութենէ ետք, Անթիլիաս կը մեկնի ու 2 Նոյեմբեր 1958-ին, Զարեհ Ա. Կաթողիկոս ին կողմէ Եպիսկոպոս կը ձեռնադրուի եւ կը վերադառնայ իր պաշտօնատեղը։
Հմուտ յունագէտ, 1958-1962 թ․ին Սահակ Սրբազան կ՛ուսանի ու կ՛աւարտէ Աթէնք ի համալսարանի աստուածաբանութեան ճիւղը։ 1964-ին, Խորէն Ա․ Կաթողիկոսը անոր կը շնորհէ Արքութեան տիտղոսը։
29 Նոյեմբեր 2003-ին, Թեսաղոնիկէի (Սելանիկ) մէջ, տեղւոյն Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ հիմնադրութեան 100 ամեակին նուիրուած հանդիսաշուք տօնակատարութեան ընթացքին, օրուան իր պատգամը կը փոխանցելէ վայրկեաններ ետք, յանկարծամահ՝ ան հոգին կ՛աւանդէ։
Վերջաբան
Յունաստանի Հայոց Թեմի 45 տարիներու Առաջնորդ Սահակ Արքեպիսկոպոս Այվազեանը, Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ արժէքաւոր ու արժանաւոր նուիրեալներէն եղաւ։ Օժտուած էր բանաստեղծական ու հռետորական շունչով եւ երաժշտական ձիրքով։ Աւելիով արժեցուց իր բարձր հանգամանքը։
Կորովի, առաքինի եւ համեստ, կիրթ ու բարեսէր․ այդպէս անխոնջ, անբասիր վարկով գործեց մօտ կէս դար։ Սիրուեցաւ ու յարգուեցաւ բոլորէն․ իր հօտէն, գործակիցներէն ու մանաւանդ հայ եւ օտար հոգեւորական եւ պետական մարմիններէն։
Տես նաեւ
Մ․Տ․ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւն
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:14 Դեկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:29 Նոյեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւորականներ Ստորոգութիւն:Հայ կրթական մշակներ
Գարուշ Պետրոսեան
Գարուշ Պետրոսի Պետրոսեան (9 Յուլիս 1941, Ալաթուման, Ախալքալաքի շրջան, Սամցխէ-Ջաւախէթի մարզ, Վրացական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւն, ԽՍՀՄ), հայ ֆիզիկոս, մանկավարժ: Մանկավարժական գիտութիւններու դոկտոր (2001), փրոֆեսոր (2002): Մանկավարժական կրթութեան միջազգային ԳԱ անդամ (2004):
Կենսագրութիւն
Գարուշ Պետրոսեանը ծնած է 1941-ին Վրաստանի Ախալքալաքի շրջանի Ալաթուման գիւղը: 1963-ին աւարտած է Խաչատուր Աբովեանի անուան հայկական պետական մանկավարժական ինստիտուտի ֆիզմաթ ֆակուլտետը: 1965-1969-ականներուն եղած է Ալաթումանի միջնակարգ դպրոցի ֆիզիկայի ուսուցիչ, 1969-1971-ականներուն՝ ՀՊՄՀ-ի ընդհանուր ֆիզիկայի ամպիոնի լաբորանտ, 1971-1979-ականներուն՝ ընդհանուր ֆիզիկայի ամպիոնի ասիստենտ, 1979-1983-ականներուն՝ ֆիզիկայի դասաւանդման մեթոդիկայի ամպիոնի աւագ դասախօս: 1983-1985-ականներուն սորված է Մոսկուայի Լենինի անուան մանկավարժական ինստիտուտի ասպիրանտուրա բաժինը: 1986-1993-ականներուն եղած է ՀՊՄՀ ֆիզիկայի դասաւանդման մեթոդիկայի ամպիոնի դոցենտ, 1993-2008-ականներուն՝ ՀՊՄՀ-ի ֆիզիկայի դասաւանդման մեթոդիկայի ամպիոնի վարիչ :
Աշխատանքները կը վերաբերին ֆիզիկայի ուսուցման մեթոդիկայի հարցերուն: Հեղինակ է «Մոլեկուլեար ֆիզիկայի եւ թերմոդինամիկայի խնդիրներու լուծման մեթոդիկա» (ռուսերէն, 1983) ուսումնական ձեռնարկի, համահեղինակ՝ բնագիտութեան դպրոցական դասագիրքերու եւ մեթոդական ձեռնարկներու :
Սուտանի Հայերը
Սուտանի հայկական գաղթավայրը երկար պատմութիւն չունի։ Ան հիմնուած է 19-րդ դարու երկրորդ կիսուն։
Առաջին հայ գաղթականները Սուտան եկած են Արաբկիրէն եւ Ակնէն ու բնակութիւն հաստատած են Խարթումի մէջ։ Գաղթօճախը ստուարացած է Պողօս Նուպարի կառավարութեան տարիներուն (1857-1858)) ։ ։ Սակայն հետագային գաղթավայրի բնակչութիւնը պակասած է՝ Մեհտիի եւ Խալֆայի կրօնական հալածանքի հետեւանքով։
Սուտան մէջ հաստատուած հայ գաղթականներու առաջին խումբերու հիմնական զբաղմունքը եղած է առեւտուրը եւ արհեստագործութիւնը։ Գտնուած են նաեւ հայեր, որոնք հողամասեր գնած են եւ զբաղուած հողագործութեամբ։
Սուտանի հայկական գաղթավայրը բավականաչափ նոր գաղթականներ ընդունած է 1895-96-ին Համիդեան ջարդերու, հետագային՝ Ատանայի կոտորածներու ժամանակ։ Զանգուածային հայ գաղթականութիւն եկած է Սուտան հատկապէս Մեծ եղեռնի օրերուն եւ Զմիւռնիայի եւ Կիլիկիոյ դատարկումէն ետք։ Սուտան եկող հայ գաղթականները մեծ մասամբ անցած են Եգիպտոսի վրայով, այդ պատճառով Սուտանի հայ գաղթավայրը կը համարուի Եգիպտոսի գաղթավարի մէկ ճիւղը։ Նոր եկած գաղթականութիւնը զգալիօրէն փոխած է Սուտանի հայ գաղթօճախի սոցիալական պատկերը։ Սուտանի հայկական համայնքին մէջ կը սկսին երեւիլ նաեւ հայ մտաւորականներ՝ բժիշկներ, ատամնաբոյժեր, դեղագործներ, գիւղատնտեսներ եւ այլն։
Սուտանի հայ գաղթօճախներոպն մէջ եղած են եւրոպական բարձրագոյն կրթութիւն ստացած եւ շարք մը լեզուներ տիրապետող մարդիկ։ Այդ հանգամանքը հնարաւորութիւն տուած է Խարթումի եւ Օնդուրմանի մէջ ստեղծելու մտաւորականներու կամ, ինչպէս իրենք կ՝ ըսէին «կոլեճականներու» մեծ խմբակ մը՝ մասնագէտ Գր. Ճերենճեանի գլխաւորութեամբ։ Այսօր Սուտանի մէջ կը բնակի շուրջ 2000 հայ։
Հին Հայաստանի Քաղաքակրթութիւնն ու Մշակոյթը
Հայկական մշակոյթին արմատները շատ հին են, անոնք սկիզբ կ'առնեն նախահայկական ժամանակներէն եւ մեզի ծանօթ են հերոսներու մասին պատմուած առասպելներէն, կրօնական հաւատալիքներէն եւ հին բնակավայրերու պեղումներէն յայտնաբերուած արուեստի գործերու միջոցով: Յայտնի են Հայկի ու Բէլի, Արամ նահապետի, Արա Գեղեցիկի ու Շամիրամի, Վահագնի եւ Տորք Անգեղի մասին յօրինուած առասպելախառն պատմութիւնները, որոնք մեզի հասած են շնորհիւ պատմահայր Մովսէս Խորենացիի:
Հնագոյն Ակունքներ
Հայաստան շատ հարուստ է պատմական արժէք ներկայացնող հնութիւններով, որոնք բաց թանգարանի մը երեւոյթը կու տան մեր երկրին: Նոր քարի եւ պրոնզի դարերէն մնացած են բազմաթիւ բնակավայրեր (Շէնգաւիթ, Շրէշ բլուր), դամբարաններ (Լճաշէն, Վանաձոր), ժայռապատկերներ (Արագածի, Գեղամայ եւ Զանգեզուրի լեռներ), ամրոցներ եւ այլն: Պեղումներէն հանուած են առատ նիւթեր՝ քարէ, փայտէ, կաւէ եւ մետաղէ զէնքեր, զարդեր, արձանիկներ, կուժեր, գործիքներ եւ կենցաղային ուրիշ իրեր: Մեծամօրի մետաղաձուլարանը եղած է հին Արեւելքի մետաղամշակման առաջնակարգ կեդրոններէն մէկը: Ժայռապատկերները՝ իրենց աշխատանքի, որսորդական կեանքի, կրօնական-ծիսական արարողութիւններու տեսարաններով՝ կը ցոլացնեն Հայաստանի հին բնակիչներուն կենցաղն ու հաւատալիքները:
Հայկական մշակոյթի զարգացման մէջ ուրոյն տեղ կը գրաւէ Վանի թագաւորութեան ժամանակաշրջանը (Թ.-Է. դարեր): Շինարարական արուեստը, կաւէ ու մետաղեայ զէնքերու, զարդերու պատրաստութիւնը իրենց բարձր որակով հասան այն աստիճանին, որ անոնք կը մրցէին Ասորեստանի, Բաբելոնի եւ հին Արեւելքի միւս երկիրներու քաղաքակրթութեանց հետ:
Վանի ուրարտական թագաւորութեան քայքայումէն ետք արուեստներն ու մշակոյթը եւս որոշ ատեն մը անկում կրեց, բայց յաջորդ դարերուն Հայաստանի քաղաքակրթութիւնը հետզհետէ վերականգնեցաւ: Այդ մասին մենք ունինք Քսենոֆոնի վկայութիւնները հայկական գիւղական բնակավայրերու եւ սատրապական աշտարակաւոր պալատներու մասին: Արին բերդի եւ Արմաւիրի պեղումներէն ցարդ յայտնաբերուած կաւէ սափորները եւ արծաթէ զարդեղէնները որոշ փաստեր են, որ գէթ երկրի իշխող խաւի շրջաններուն մէջ վառ կը պահուէին հինէն ժառանգուած քաղաքակրթութիւնն ու աւանդութիւնները:
Աղեքսանդր Մակետոնացիի նուաճումներէն ետք (Դ. դար) Մերձաւոր Արեւելքի երկիրներուն մէջ կը սկսի Հելլենիզմի դարաշրջանը: Աղեքսանդրի յաջորդներուն հիմնած պետութեանց մէջ գործածական կը դառնայ յունարէնը՝ մասնաւորաբար իշխող խաւի եւ քաղաքային բնակչութեանց շրջանակներուն մէջ։ Տարբեր երկիրներու եւ ժողովուրդներու միջեւ հաղորդակցական լեզու դարձած յունարէնին հետ լայն չափերով մուտք կը գործէ նաեւ հելլենական բարձր մշակոյթը, որուն տարածման կը սատարեն Յունաստանէն եւ Մակեդոնիայէն եկող բազմաթիւ պաշտօնեաներ, զինուորականներ, վաճառականներ, մտաւորականներ եւ արուեստագէտներ: Տեղական-արեւելեան եւ յունական մշակոյթներու տարրերուն միաձուլումով հետզհետէ կը ստեղծուի նոր մշակոյթ մը, որուն կու տանք հելլենիստական անունը: Արեւելքի շատ մը երկիրներ հելլենիզմի եւ յունարէնի ազդեցութեան ենթարկուելով ժամանակի ընթացքին կորսնցուցին իրենց ինքնուրոյնութիւնը եւ հելլենացումը: Նման ճակատագիր ունեցան մասնաւորաբար Փոքր Ասիոյ հին երկիրները, որոնք Հելլենիզմի դարաշրջանին կը պահէին տակաւին իրենց պատմական անունները (Կապադովկիա, Պոնտոս, Կիիկիա, Գաղատիա, Բիւթանիա եւ այլն), բայց անոնց յունախօս բնակչութիւնը մեծ մասով հելլենացած էր:
Հայաստանի մէջ եւս ստեղծուեցաւ հելլենիստական մշակոյթ: Սելեւկեան պետութեան կեդրոններուն մերձակայ շրջաններուն՝ Ծոփքի, Քոմմակէնի եւ Փոքր Հայքի մէջ անոր ազդեցութիւնը աւելի զօրաւոր էր քան Մեծ Հայքի թագաւորութեան մէջ։ Հոս, հելլենիզմի ազդեցութիւնը զգալի էր գերազանցապէս արքունիքին, ազնուանականութեան եւ քաղաքներու բնակչութեան վերնախաւին մէջ, մինչ գաւառի ժողովուրդը կը շարունակէր ապրիլ իր նահապետական հինաւուրց կեանքով, պահելով հայ ժողովուրդին ազգային մշակոյթն ու աւանդութիւնները: Այս եղաւ պատճառը, որ հելլենիստական մշակոյթը իւրացնելով հանդերձ, հայ ժողովուրդը կորսնցուց իր սեփական դիմագիծը: Ընդհակառակն, նոր մշակոյթին տարրերը օգտագործուեցան հարստացնելու համար հայկական ինքնուրոյն մշակոյթն ու քաղաքակրթութիւնը:
Ծանօթագրութիւններ
''Հայոց Պատմութիւն, Երուանդ Փամպուքեան եւ Վլադիմիր Բարխուդարեան, Է. Կարգերու, Պէյրութ, 1998''
Ստորոգութիւն:Հայաստան Ստորոգութիւն:Մշակոյթ
Եուրի Յովհաննիսեան
Եուրի Ցոլակ Յովհաննիսեան (Юрий Цолакович Оганесян, ), Խորհրդային յայտնի գիտնական, բնագէտ, հիւլէական բնագիտութեան մասնագէտ, միջուկային ֆիզիկայի մասնագէտ, փրոֆէսօր (1981), ՌԳԱ (Ռուսիոյ գիտութիւններու ակադեմիա) ակադեմիկոս (1997, թղթակից անդամ՝ 1990 թուականէն)։
Գործունէութիւն
Աշխատանքները կը վերաբերին փորձարարական միջուկային բնագիտական եւ արագացուցչային տեխնիկային։ Յովհաննիսեանի ղեկավարութեամբ կատարուած են գերծանր քիմիական տարրերու համադրութեան բազմաթիւ փորձեր, մշակուած են այդ տարրերու յատկութիւններու հետազօտման փորձարարական ինքնատիպ կայանքներ։ Նոր տարրերու (104-108 աթոմային կարգահամարով) արհեստական համադրոյթի բնագաւառին մէջ կատարուած 11 յայտնագործութիւններու համահեղինակ է։ Ղեկավարած է ծանր միջուկներու արագացուցիչներու ստեղծման աշխատանքները եւ հետազօտած են այդ միջուկներու շարժումներու մեխանիզմը, տրոհման շարժառիթները, էկզոտիկ միջուկներու յատկութիւնները։
Յովհաննիսեան մեծ ներդրում ունի գերծանր քիմիական տարրերը յայտնաբերելու եւ ուսումնասիրելու գործին մէջ։ «Պի.Պի.Սի.» Լոնտոն կը յայտարարէ, թէ՝ տեսական ու կիրառական տարրաբանութեան եւ բնագիտութեան միջազգային միութիւնները 8 Յունիս 2016-ին միասնաբար կը յայտարարեն, թէ անցեալ Յունուարին հաստատուած Մենտելէեւի աղիւսակին մէջ քիմիական չորս նոր տարրերուն անունները որոշուած են արդէն, եւ թէ` անոնցմէ մէկը պիտի կոչուի հայ տարրաբան Եուրի Յովհաննիսեանի անունով: Ան կը հանդիսանայ երկրորդ գիտնականը, որուն կենդանութեան իր անունով կը մկրտուի քիմիական նոր տարր մը` թիւ 118-ը, որ Օկանեսոն (Og) պիտի կոչուի :
Արտաքին յղումներ
Եուրի Յովհաննիսեանի կենսագրութիւնը Համահայկական լրագրողական ցանցի կայքէջին վրայ
Ստորոգութիւն:Հայ բնագէտներ Ստորոգութիւն:Տոնի Ռոստով ծնածներ Ստորոգութիւն:Ակադեմիկոսներ Ստորոգութիւն:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ Ստորոգութիւն:1933 ծնունդներ Ստորոգութիւն:14 Ապրիլի ծնածներ
Ժան Ռենօ
Ժան Ռենօ (Jean Reno, բուն անունը՝ Խուան Մորենօ ի Երերա Խիմենես (Juan Moreno y Herrera Jiménez )), 30 Յուլիս 1948, Քազապլանքա, Մարոք), ֆրանսացի դերասան սպանական ծագումով։ 1979-էն սկսած է նկարահանման։
իր առաջին նշանակալից դերը կը նկատուի «Լիոն» ֆիլմը։ Այդ ֆիլմը ԱՄՆ-իջապէս փառքի արժանացուց եւ Ժան Ռենոյին եւ (Ֆր.Luc Besson) Լիւք Պեսոնին։ Շատերը Ռենոյին այժմ կը ճանչնան որպէս Լիոն, բայց Ռենոյի դերերը բազմազան են։ Ան այն եզակի դերասաններէն է, որ կը կարողանայ հիանալի կերպով մարմնաւորուիլ առնական հերոսներու՝ Վիքթոր (Նիքիթա), Լիոն (Լիոն) եւ Շառլ Մաթէի (22 փամփուշտ. Անմահը) եւ այնպիսի դիւրազգաց եւ կատակերգական հերոսներու՝ կոմս Կոտֆրուա տը Մոնթմիրալը (Եկուորները, Եկուորները 2. Ժամանակի միջանցքները), Հուպերթ Ֆիորենթինի (Վասապի)։
Ժան Ռենոն իր ֆիլմի ասպարէզը կը սկսի մօտ երեսուն տարեկանին եւ կարճ ժամանակի ընթացքին մեծ ճանաչման կը հասնի ինչպէս Ֆրանսայի մէջ, այնպէս ալ Հոլիվուտի մէջ։ Հակառակ անոր, որ Հոլիվուտին մէջ Ռենոյին բազմաթիւ հետաքրքիր դերեր կ՝ առաջարկեն, Ռենոն կարելի եղածին չափ կը նախընտրէ նկարահանում կատարել իր հայրենի Ֆրանսայի մէջ։ Բացի այդ, վարձատրումները Ռենոյին այնքան ալ հետաքրքրական չէին։ Հետաքրքրական դերի կամ լաւ նկարահանման անձնակազմի վարձատրումը կը մնար յետին ծրագիր։
Դերասանը մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելէ հանդիսատեսի մօտ թէպէտեւ, որ Ժան Ռենոն խոստացած էր նկարահանուիլ մինչեւ 60 տարեկան, ան մինչեւ օրս կը նկարահանուի եւ կը պատրաստուի նկարահանուիլ։ Ինչպէս մեծ դերասանը կ՝ ըսէ. «Չեմ կրնար մերժել ընկերներս»:
Վաղ տարիներ
Ժան Ռենոն ծնած է Քազապլանքա, Մարոք։ Իր հայրն ու մայրը սպանացիներ են եւ Ֆրանչիսքօ Ֆրանքոյի բռնատիրութեան պատճառաւ իրենց երկիրէն փախած են Հիւսիսային Ափրիկէ։ Երբ տղան 12 տարեկան էր, իր ընտանիքը տեղափոխուած է Փարիզ։ Իր հայրը՝ Խուանը լինոթիբիթի (տողաշար մեքենայ) վրայ աշխատող էր։ Ռենոյի մայրը դերձակուհի էր եւ մահացած էր, երբ Ռենոն 17 տարեկան էր ։ Ռենոն ունի փոքր քոյր՝ Մարի Թերեզա անունով։
Ֆրանսայի մէջ բնականոն կեանք ունենալու համար անհրաժեշտ էր այնտեղի քաղաքացիութիւն ունենալ եւ այն ստանալու համար Ռենոն ստիպուած ծառայութեան անցաւ ֆրանսական բանակին մէջ ։
Մինչ դերասան դառնալը Ռենոն օրուան ապրուստ վաստակելու համար զբաղուած է զանազան աշխատանքներով։ Ան վաճառած է երաժշտական գործիքներ, եղած է վարորդ, հաշուապահ եւ նոյնիսկ ծառայած է մաքսատան մէջ։ Այն ժամանակ ան օրական 10 տոլարէն աւելի չէր կրնար վաստակիլ կամ շահիլ։ Իրեն առաջին դերասանական վարձատրութիւնը եղած է 100 տոլար, իսկ հիմա Ռենոյի կարողութիւնը կը գերազանցէ 100 միլիոն տոլարը ։
Դերասանութեամբ Ռենոն որոշած է զբաղիլ շատ վաղ տարիներէն։
Փարիզի մէջ ան սկսաւ այցելել թատերական դպրոց, ուր ժամանակին սորված էին այնպիսի աստղեր ինչպէս Քլոտ Պրասերը, Տիտյէ Ֆլամանը։ Առաւել եւս ան փափաքեցաւ օգնել իր հօրը եւ սկսաւ աշխատիլ ամենատարբեր ոլորտներուն մէջ՝ վարորդ, մաքսատան աշխատող եւ հաշուապահ։ Դերասանական ուղին ընտրելով դերասանը որոշեց կրճատել իր երկար "Խուան Մորենօ-ի-Էրերա Հիմենես" անունը, քանի որ այն ֆրանսական դերասանի անունի նման չէր։ Ան սպանական Խուանը փոխարինեց ֆրանսական Ժանրով, իսկ իր Մորենօ մականունի առաջին երկու տառերը կրճատեց եւ դարձաւ Ժան Ռենօ անունը ։
Ասպարէզի Սկիզբը
Աւելի ուշ, թատրոնով տարուելով, Ժան Ռենոն դերասանական վարպետութեան դասընթացքներու հետեւցաւ Ռենէ Սիմոնի դրամատիկական թատրոնին մէջ եւ 1974 թուականէն ան արդէն յաջողութեամբ կը խաղար հեռուստատեսութեան մէջ, իսկ ապա եւ "Ecce Homo"-ի թատերական բեմին վրայ։
Պաստառի վրայ անոր առաջին աշխատանքը եղաւ «Օրական մէկ գաղտնիք» հեռուստաշարանի մէջ մարմնաւորած փոքրիկ դերը։ Իսկ լայնամեթրաժ շարժանկարի մէջ դերասանի նախափորձը հանդիսացաւ «Գողցուած նկարի ենթադրութիւն » ֆիլմին մէջ տարած դերը։ Անոնցմէ ետք յաջորդեցին տարբեր աստիճանի դերեր նուազ կարեւոր ֆիլմերու մէջ։ Բարձր հասակի պատճառով սկիզբը իրեն միայն կու տային կոպիտ, դաժան կերպարներու դերեր։ 1980-1985 թուականներուն ան նկարահանուեցաւ 18 ֆիլմերու մէջ։ Բայց այդ այն չէր։ Հակառակ թատերական դերերուն ունեցած յաջողութեանը, Ժանի շարժանկարային ասպարէզը ձախողեցաւ։ Երկար ժամանակ ան ստուերի մէջ մնաց։ Ան ոչ մէկ վարիչ ղեկավարի ուշադրութեան չէր արժանանար՝ տարօրինակ արտաքին տեսքին պատճառով։ Կը մնայ միայն ենթադրել, թէ ի՞նչ կ՛ըլլար Ժան Ռենոյի ճակատագիրը, եթէ ան չհանդիպեր Լիւք Պեսընի (Luc Besson) հետ եւ չդառնար անոր թալիսման աստղը։
1981 թուականին նկարահանելով Ժան Ռենոյին «Նախավերջինը», իսկ այնույետեւ 1983 թուականին «Վերջին մարտը» ֆիլմերուն, 26-ամեայ վարիչ ղեկավարը, որ տարիքով փոքր էր Ռենոյէն, ի դէմս անոր գտաւ համախոհի եւ ընկերոջ։ 1985 թուականին իրեն «Մեթրօ» ֆիլմին մէջ թմբկահարի դեր տալով, անմիջապէս քանի մը աստիճանով նպաստեց դերասանի յաջողութեան բարձրացմանը։ Այդ դերը ո՛չ միայն ճանաչում բերաւ երիտասարդ Ժան Ռենոյին, այլ նաեւ՝ իրեն լուրջ ասպարէզի զարգացման հիմքը դարձաւ, հակառակ այն հանգամանքին, որ ան միայն երկրորդ ծրագիրի դերասան էր։ Այդ ֆիլմին մէջ հիմնական համբաւը հասաւ գլխաւոր դերակատարին՝ «անմահ լեռնցի» Քրիսթոֆեր Լամպերին։
Նկարահանուելով «Հեռախօսը միշտ երկու անգամ կը զանգէ», «Զուտ անձնական գործ է» եւ «Կարմիր գօտի» ֆիլմերուն մէջ, Ռենոն Պեսոնի «Երկնագոյն անդունդ» («The Big Blue») ֆիլմին մէջ մարմնաւորեց գլխաւոր հերոսներէն մեկուն՝ ջրասոյզ Էնցօ Մոլինարիին (Enzo Maiorca renamed to "Enzo Molinari"), որ իր ախոյեանի կորսնցուցած տիտղոսը վերականգնելու համար առանց (aqualung) այսինքն առանց շնչառութեան գործիքին կը խորասուզուի եւ կը մահանայ։ Կենսուրախ Էնցոն աստիճանաբար կը դառնայ ֆիլմի գլխաւոր հերոսը, որուն մահով ֆիլմը կը կորսնցնէ իր ուժաբանութիւնը, իսկ հանդիսատեսը՝ հետաքրքրութիւնը։ Այս դերին համար Ժան Ռենոն ներկայացուած է «Սեզար» մրցանակին ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացիներ Ստորոգութիւն:1948 ծնունդներ Ստորոգութիւն:30 Յուլիսի ծնածներ
Կոստանդնուպոլսոյ Տիեզերական Պատրիարքութիւն
Կոստանդնուպոլսոյ տիեզերական պատրիարքութիւն, Կոստանդնուպոլսոյ եկեղեցի, Կոստանդնուպոլսոյ աթոռ, Ընդհանրական եկեղեցւոյ հինգ տիեզերական պատրիարքութիւններէն կամ Աթոռներէն։ VI դարէն կոստանդնուպոլսոյ տիեզերական պատրիարքութեան հիմնադրումը, ան առաքելական յայտարարելու մտահոգութեամբ, վերագրուած է Անդրէաս առաքեալին:
Ստեղծումը
Կոստանդնուպոլսոյ եկեղեցւոյ առաքելական ըլլալուն հանգամանքը մերժած է Հռոմի եկեղեցին, որ պնդած է, թէ Բիւզանդիոնը (հետագային՝ Կոստանդնուպոլիս) միայն 3-րդ դարուն դարձած է եպիսկոպոսանիստ քաղաք։ Կոստանդնուպոլսի Բ տիեզերական ժողովի (381) ընդունած 3-րդ կանոնի (հայերէն թարգմանութեան մէջ՝ 2-րդ) համաձայն, Կոստանդնուպոլսոյ աթոռը ճանաչցուած է երկրորդը՝ Հռոմի աթոռէն ետք։ Քաղկեդոնի ժողովի (451) 28-րդ կանոնը եւս Կոստանդնուպոլսոյ աթոռը ճանաչցած է երկրորդը Հռոմի աթոռէն ետք՝ ընդունելով, սակայն, որ ան կը վայելէ Հռոմի աթոռի հետ աւագութեան հաւասար պատիւ։ Երկու ժողովներու որոշումներն ալ ուղղուած էին Ալեքսանդրիոյ աթոռի դէմ, որ գերիշխող դիրք եւ հեղինակութիւն ձեռք բերած էր քրիստոնեայ Արեւելքին մէջ։ 691 թուականի Կոստանդնուպոլսոյ ժողովի 36-րդ կանոնով հաստատած են նախորդ երկու ժողովներու ընդունած որոշումները։ Ըստ այդ կանոնի, քրիստոնեայ աշխարհին մէջ հաստատուած է 5 տիեզերական աթոռներու հետեւեալ աստիճանակարգը՝ Հռոմ, Կոստանդնուպոլիս, Ալեքսանդրիա, Անտիոք եւ Երուսաղէմ: Ձգտելով հասնիլ Կոստանդնուպոլոլսոյ պատրիարքութեան գերագահութեանը՝ բիւզանդացի Յուստինիանոս Ա կայսրը (527–565 թուականներ) Կոստանդնուպոլսոյ եկեղեցին անուանած է «գլուխ համայն եկեղեցիների»:
Երբ 7-րդ դարէն արաբներն ու իսլամը տիրած են արեւելքի երեք պատրիարքութիւններուն վրայ (Ալեքսանդրիա, Անտիոք, Երուսաղէմ), Կոստանդնուպոլսոյ տիեզերական պատրիարքութիւնը Արեւելքի մէջ մնացած է «ուղղափառութեան» միակ պատուար։ 9-րդ դարու կէսէն կոստանդնուպոլսոյ եկեղեցին ընդհարուած է Հռոմի եկեղեցւոյ հետ։ Վերջինս ձգտած է իր գերագահութիւնը հաստատել բոլոր եկեղեցիներու հանդէպ՝ պահանջելով ճանչնալ իրեն Ընդհանրական եկեղեցւոյ միակ ղեկավար։ Կոստանդնուպոլսոյ Փոտ պատրիարքը (858–867 թուականներ, 877–886 թուականներ) մերժած է այդ պահանջը, որ առաջ բերած է խզըւմ, այսպէս կոչուած՝ «սխիզման» Հռոմի եւ Կոստանդնուպոլսոյ եկեղեցիներու միջեւ։ Երկու եկեղեցիները վերջնականապէս առանձնացած են 1054 թուականին, երբ միմեանց նզոված են Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքն ու Հռոմի պապը։ Խզումը աւելի խորացած է դաւանական վէճերու պատճառով։ Սուրբ Հոգիի բխման (Filioque) վարդապետութիւնը, որ 10-րդ դարուն պաշտօնապէս ընդունած էին Հռոմի եկեղեցին եւ ամբողջ Արեւմուտքը, քաղաքականէն զատ, դաւանապէս եւս բաժանած է երկու եկեղեցիները։
Գործունէութիւնը
Մինչեւ Կոստանդնուպոլսոյ անկումը (1453 թուական) ութ փորձ կատարուած է Հռոմի եւ Կոստանդնուպոլսոյ եկեղեցիներու միջեւ առաջացած վիհը կամրջելու համար, բայց բոլորն ալ՝ անյաջող։ Երբ թուրքերը գրաւած են Կոստանդնուպոլիսը եւ սուրբ Սոֆիայի տաճարը վերածած մզկիթի (1453 թուական), պատրիարքարանը բազմիցս տեղափոխուած է, իսկ 1600 թուականէն հաստատուած Ֆանար թաղամասի դարպասի մօտ՝ Սուրբ Գէորգ տաճարին մէջ, ուր կը գտնուի մինչեւ �օրս։ Թրքական տիրապետութեան շրջանի առաջին պատրիարք Գեննադիոս Սքոլարիոսը ջանքեր թափած է շարունակելու Կոստանդնուպոլսոյ փիլիսոփայական դպրոցի գործունէութիւնը։ Թուրքիոյ եւ Յունաստանի շարք մը քաղաքներուն մէջ հիմնադրուած են բազմաթիւ դպրոցներ, որոնք վառ պահած են յոյներու մէջ քրիստոնէական կրօնը եւ ազգային նկարագիրը թրքական երկարատեւ տիրապետութեան ժամանակ։
Պատրիարքի ընտրութիւն
Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքին ընտրած են անոր ենթակայութեան տակ գտնուող մետրոպոլիտութիւններու ղեկավարները, որոնց վերապահուած էր նաեւ պատրիարքին գահընկեց ընելու իրաւունքը։ Գործնականին մէջ վերջին խօսքը պատկանած է կայսրին։ V դարէն սկսած Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքը կարեւոր դեր խաղցած վ կայսրի թագադրութեան հանդէսին։ Մինչեւ 1453 թուականը (երբ թուրքերը գրաւած են քաղաքը) Կոստանդնուպոլսոյ աթոռը ունեցած է 135 պատրիարք։ Թրքական նուաճումէն ետք Տիեզերական պատրիարքը համարուած է բարձր պաշտօնեայ եւ հաստատուած սուլթանական բերատով։ Չնայած Լոզանի խորհրդաժողովին մէջ (1923 թուական) թրքական պատուիրակութիւնը չէ կրցած պատրիարքութիւնը հեռացնել քաղաքէն, բայց զայն զրկած է շարք մը իրաւասութիւններէն։
Ներկայիս անոր ենթակայ են յունական սփիւռքը, իսկ Յունաստանը ունի իր արքեպիսկոպոսը։ Այժմ՝ Թուրքիոյ տարածքին մնացած են Կոստանդնուպոլսոյ տիեզերական պատրիարքութեան ենթակայ չորս մետրոպոլիտութիւններ, որոնք կը կրեն հին մետրոպոլիտութիւններու անուանումները՝ Քաղկեդոնի, Խալդիոյ, Լաոդիկիայի, Սարդիսի եւ Փիլադելփիոյ, բայց չունին հոտ։ Կոստանդնուպոլսոյ տիեզերական պատրիարքութիւնը իր շուրջ 1700-ամեայ գոյութեան ընթացքին ունեցած է յարաբերութիւննր Հայոց կաթողիկոսութեան հետ։
Միաժամանակ ուղարկած է Եփեսոսի ժողովի ընդունած վեց կանոնները եւ Սուրբ Գրոց ստուգուած բնագիրները։ Քաղկեդոնի ժողովի հետեւանքով, երբ տրոհուած է Ընդհանրական եկեղեցին, Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքութիւնը, որ ընդունած էր Քաղկեդոնի հանգանակը, քրիստոնեայ Արեւելքին մէջ որոշ ժամանակ մնացած է առանձնացած։ Քաղկեդոնի երկաբնակ դաւանութիւնը մերժած էին Ալեքսանդրիոյ, Անտիոքի եւ Երուսաղէմի պատրիարքութիւնները։ Հայ եկեղեցին եւս, քիչ աւելի ուշ, իր յստակ հակաքաղկեդոնական դիրքորոշումը յայտնած է։ Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքութիւնը եւ բիւզանդական կայսրերը եկեղեցիներու միջեւ առաջացած վիհը կամրջելու բազմաթիւ փորձեր կատրած են 5-7-րդ դարերուն:
Պատրիարքութիւնը մեծ տեղ յատկացուցած է Հայ եկեղեցւոյ՝ ձգտելով անոր միջոցով իր ազդեցութիւնը տարածել Քաղկեդոնի ժողովը մերժած հայերու, ասորիներու, վրացիներու վրայ՝ ի հակակշիռ Պարսկաստանի։ Բիւզանդական Զէնոն կայսրի 482 թուականի հրապարակած «Հենոտիկոնը» (Միութեան գիր), 6-րդ դարու սկզբին անաստաս կայսրի՝ Արեւելքի ուղղափառներուն սիրաշահելու եւ քաղկեդոնականներուն հալածելու քաղաքականութիւնը, Կոստանդնուպոլսոյ սերգիոս պատրիարքի (610–638 թուականներ) եւ Հերակլիոս կայսրի առաջ քաշած միակամութեան վարդապետութիւնը, ինչպէս նաեւ 553 թուականի Կոստանդնուպոլսոյ ժողովի (անուանուած 5-րդ տիեզերական ժողով) որոշումները՝ ուղղուած նեստորականութեան պարագլուխներու (այսպէս կոչուած՝ «երէք գլուխներիէ դատապարտում») դէմ, կոչուած էին Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքութեան կողմը գրաւած Արեւելեան ուղղափառ եկեղեցիներուն եւ ուժեղացնել կայսրութեան քաղաքական ազդեցութիւնը Արեւելքի քրիստոնեայ ժողովուրդներու վրայ։ Արաբական տիրապետութեան շրջանին (7-9-րդ դար երուն) Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքութեան եւ Հայ եկեղեցւոյ փոխ յարաբերութիւնները գրեթէ ընդհատուած են։
Պիւրոսի գործունէութիւնը
Միայն մէկ անգամ Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարք Պիւրոսը (638–641, 654 թուականներ) եւ Կոստանդ II կայսրը Հայոց Ներսէս Գ Տայեցի կաթողիկոսին եւ Հայոց սպարապետ թէոդորոս Ռշտունիին դիմած են երկու եկեղեցիներու միութիւն հաստատելու կոչով։ Ան քննարկուած է Դուինի 648 թուականի ժողովին մէջ եւ մերժուած։ Հայ-յոյն եկեղեցական յարաբերութիւնները վերսկսած են IX դարուն, Կոստանդնուպոլսոյ փոտ պատրիարքի եւ Հայոց կաթողիկոս Զաքարիայ Ա Ձագեցիի օրով։ Այդ ժամանակ՝ Արաբական խալիֆայութեան թուլացման պայմաններուն մէջ, բիւզանդական կայսրութիւնը ծրագրած է նիւթել, ամբողջ Հայաստանը նուաճելու համար։ Ինչպէս միշտ, այս անգամ ալ առաջ քաշուած է կայսրութեան քաղաքական նկրտումները շղարշող դաւանական հարցը։ Հայկակական թարգմանութեամբ եւ յունական բնագիրներով պահպանուած՝ Փոտ պատրիարքի բազմաթիւ նամակներն ու գրութիւնները (յատկապէս ուղղուած Զաքարիայ Ա Ձագեցիին) կը վկայեն Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքութեան՝ քաղկեդոնականութիւնը Հայաստանի մէջ տարածելու եւ երկրի պաշտօնական դաւանանքը դարձնելու նոր փորձերու մասին։ 862 թուականին Հայոց իշխան աշոտ Բագրատունիին Փոտի գրած նամակէն կը պարզուի, որ Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքութիւնը այդ գործին մէջ որոշ յաջողութիւններու հասած էր Չորրորդ Հայքի եւ տարօնի մէջ։
Նիկողայոս Միստիկոսի գործունէութիւնը
Այդ քաղաքականութիւնը շարունակած է Նիկողայոս Միստիկոս (901–907 թուականներ, 912– 925 թուականներ) պատրիարքը, որ Հայաստանի համար քաղաքական դժուարին տարիներուն Հայոց թագաւոր Սմբատ Ա-ին եւ Հայոց կաթողիկոս Յովհաննէս Է Դրասխանակերտցիի ուղարկած է նամակներ, ուր դատապարտած է Հայ եկեղեցւոյ դաւանութիւնը եւ յորդորած ընդունիլ քաղկեդոնականութիւնը։ Բիւզանդական Յովհաննէս Չմշկիկ կայսրի օրով Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքի հետ նամակագրութիւն պահպանած է Վահան Ա Սիւնեցին, որ քաղկեդոնականութեան յարելու մեղադրանքով դատապարտուած է Անիի եկեղեցական ժողովին եւ կարգալոյծ եղած։ բագրատունեաց թագաւորութեան անկումէն (1045 թուական) ետք մայրաքաղաք Անին անցած է Բիւզանդիոնի տակ, որ Խաչիկ Բ Անեցի Հայոց կաթողիկոսի մահէն (1065 թուական) ետք արգիլած է Հայոց կաթողիկոսական աթոռի գոյատեւումը Անիի մէջ՝ պետական իշխանութիւնը կորսնցուցած հայ ժողովուրդին նաեւ հոգեւոր-եկեղեցական իշխանութենէն զրկելու նպատակով։ Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքութեան եւ Հայոց կաթողիկոսութեան փոխ յարաբերութիւնները աշխոյժ եղած են յատկապէս կիլիկիոյ Հայկական պետութեան գոյութեան ամբողջ ընթացքին։
Կիլիկիոյ մէջ նստող առաջին Հայոց կաթողիկոսը, որ Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքութեան հետ յարաբերութիւններ հաստատած էր, Գրիգոր Բ Վկայասէրն էր։ Անոր այդ գործունէութիւնը շարունակած են Գրիգոր Գ Պահլաւունի եւ Ներսէս Դ Կլայեցի (Ներսէս Շնորհալի) Հայոց կաթողիկոսները։ Բիւզանդական աղբիւրները հարուստ տեղեկութիւններ հաղորդած են Հռոմկլայի կաթողիկոսարանի, Սիսի կաթողիկոսարանի եւ Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքութեան ու բիւզանդական կայսրերու կապերու մասին։