cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Նաֆփլիօ
Հին տարիներէն մինչեւ Բիւզանդական շրջան
Ըստ յունական դիցաբանութեան, Նաֆփլիօ քաղաքին առաջին գաղթաբնակիչը Փոսիտոնաս աստուծոյ տղան եղած է, որուն հինգերորդ սերողը Արղոնաւթեան արշաւանքին մասնակցած է։ Շրջանը նախնադարէն բնակուած է: Միջ-յունական ժամանակաշրջանէն (Ք․ա․ 17-րդ – 16-րդ դար) գերեզմաններ եւ արհեստական գործեր գտնուած են, ինչպէս նաեւ Միկինեան շրջանէն կամարաձեւ գերեզմաններ եւ «Յունական Մութ դարեր»էն կամ «երկրաչաբական շրջան»էն հնագիտական իրեր։
Ք․Ա․ 7-րդ դարուն դրացի Արղոս քաղաքը Նաֆփլիօն կը գրաւէ: Քաղաքը իր կարեւորութիւնը կը կորսնցէ եւ Բ․ դարուն կ'ամայանայ: Նախաբիւզանդական շրջանին աննշան փոքր քաղաք մըն է: Կեդրոնական Պելոպոնեսի բնակիչները բարբարոս ցեղերու արշաւանքներէն պաշտպանուելու համար կը հաստատուին ներկայ Նաֆփլիօնի ամրացուած բլուրին վրայ։
Ժ․ դարու արաբներու արշաւանք մը քաղաքը կը կործանէ: Սակայն ԺԱ․ դարուն քաղաքը կը դառնայ առեւտուրի կեդրոն եւ մաս կը կազմէ Արղոս եւ Նաֆփլիօ Թեմին։
1180 Բիւզանդիոնի Մանուիլ Ա․ Քոմնինոս կայսրը Թէոտորոս Սղուրոն Նաֆփլիոնի իշխան կը նշանակէ:  1199 թուականին, Վենետիկցիներուն կը մենաշնորհուի ազատ առեւտուրի իրաւունքը: Լէոն Սղուրօ իշխանը կարճ ժամանակի մը համար կը յաջողի Նաֆփլիոն մինչեւ Լարիսա (Թեասալիա շրջան, Կեդրոնական Յունաստան): Իր այս յառաջխաղացը կը կասեցուի Խաչակիրներու Դ․ արշաւանքին ժամանակ։ 1210 Աքրոնաֆփլիայի երկու ամրոցիկներէն արեւելեանը (ծանօթ իբրեւ Ֆրանկիքոս) Ֆրանքները կը գրաւեն, իսկ արեւմտեանը (ծանօթ իբրեւ Ռոմէիքոս (թարգմ․՝ յունական)) Բիւզանդացիներուն ձեռքը կը մնայ։
Վենետիկեան եւ Օսմանեան գերիշխանութեան շրջաններ
1212 թուականին Կոֆռուա Տը Վիլառտուին Geoffroi de Villehardouin խաչակիր ասպետը, Նաֆփլիօն Աթէնքի Դքսութեան կը յանձնէ։
1388 քաղաքը Վենետիկցիներուն ձեռքը կ'անցնի: Անոնք քաղաքը կ'ամրացնեն: Նաֆփլիօն կ'ընդարձակուի Աքրոնաֆփլիային հիւսիսային լանջերուն, հիմնելով Վարի Քաղաքը՝ հիմակուան քաղաքին պատմական կեդրոնը: Վարի քաղաքը կ'ամրացուի եւ պարիսպները, որոնք թերակղզիին արեւելեան ծայրամասէն կը սկսէին, Աքրոնաֆփլիային կը միանան՝ հասնելով այսօրուան Քափոտիսթրիա հրապարակը: Ամրոցին ցամաքէն միակ մուտքը «Ի Փիլի թիս Քսիրաս»ն էր (Porta di Terra ferma), պարիսպապատին արեւելքը: 1470 կ'ամրացուի Սուրբ Թէոտորոս կղզիակը՝ այսօրուան Պուրծի։ Վենետիկցիները Նաֆփլիօ քաղաքը  Napoli di Romania կ'անուանեն։
1530 թուականի տեղեկագրութեան մէջ կը նշուի թէ քաղաքը 13 299 բնակիչ կը հաշուէր։
1686 Վենետիկցիները գլխաւորութեամբ Ֆրակիսքօ Մոռոզինիի Նաֆփլիօն կը վերագրաւեն․ պաշարումի ընթացքին, ռմբակոծումներուն պատճառով քաղաքին մեծ մասը կը քանդուի, ինպէս նաեւ ագուգան: Նաֆփլիօն Մորէայի թագաւորութեան մայրաքաղաքը կը դառնայ։ 1699 քաղաքին մեծ մասը կը վերակառուցուի եւ նոր ամրացումներ կը կառուցուին: Աքրոնաֆփլիայի շրջանը բնակութիւն հաստատելը կ'արգիլուի։ 1702 Փալամիտին կ'ամրացուի եւ անոր արեւելեան պատը կը վերակառուցուի: Վենետիկցիներուն նաւատորմիղին կարիքներուն համար շտեմարան մը կը կառուցուի (այժմ՝ Հնագիտական Թանգարան)։
1715 Վենետիկի եւ օսմանցիներու միջեւ վեցերորդ պատերազմին ընթացքին, քաղաքը կրկին օսմանցիներուն ձեռքը կ'անցնի: Քաղաքին նաւահանգիստը կ'օգտագործուի ցորենի՝ գլխաւորաբար դէպի Կոստանտնուպոլիս, արտածման: Բնակչութեան դիմագիծը կը փոխուի․ մեծամասնութիւնը իսլամներ են, իսկ յոյներն ու հրիաները փոքրամասնութիւն կը կազմեն։
1779 Հասան Փաշան Արվանիթիներուն՝ որոնք Պելոպոնեսի շրջանները արշաւած էին եւ կը կողոպտիէն, բնաջնջման կը ձեռնարկէ․ զանոնք Փալամիտիէն կը գահավիժէ։ Այդ պատճառով այդ ծովափը Արվանիթիա կը կոչուի։
1799-1801 Ժանտախտի համաճարակին պատճառով բնակչութեան կէսը կը մահանայ։ 1799 Ֆրանսուա Փուքվիլ կը նշէ թէ Նաֆփլիօ ունի 7 000 բնակիչ եւ Պելոպոնեսի ամենանշանաւոր նաւահանգիստն է։
Յունաստանի Ազատագրական Պայքարի շրջան
1821 Յունական Ապստամբութեան ժամանակ, Նաֆփլիօնի առաջին պաշարումը տեղի կ'ունենայ (4-10 Ապրիլ)՝ ցամաքէն եւ ծովէն, Պուպուլինայի (յունական ազատագրական պայքարի հերոսուհի) գլխաւորութեամբ։
1822, Նոյեմբեր 1822-ին յոյները կը յաջողին իրկուան դէմ գաղտնի Փալամիտի մտնել եւ յաջորդաբար քաղաքը գրաւել։
Յունուար 18, 1823 Նաֆփլիօ քաղաքը Ազատագրուած Յունաստանի կառավարութեան կեդրոնը կ'որոշուի։ «Կառավարական Թերթ»ին առաջին թիւը Նաֆփլիօ կը տպուի 1833, Փետրուար 16-ին։
1826, Մեսոլոկիին անկումէն ետք, քաղաքը մեծ թիւով գաղթականներ կ'ընդունի։ 1829 քաղաքը 5 550 բնակիչ կը հաշուէ։
1828 Յունուար 8-ին, Նաֆփլիօ կը հաստատուի Ազատ Յունաստանի առաջին կառավարիչ՝ Իոաննիս Քափոտիսթրիաս: Քաղաքը կը վերագծուի Սթամաթի Վուլղարի ճարտարագէտի քաղաքային ուրուագծով: 1828 կը կառուցուի Փրոնիա արուարձանը, որպէսզի գաղթականները պատսպարէ։ Կը վերանորոգուի հիւանդանոցը եւ քաղաքի որոգման եւ կոյուղի ցանցերու ծրագիրներ կը մշակուին։ 1831 Հոկտեմբեր 9-ին կառավարիչը՝ Քափոտիսթրիաս, կը սպաննուի: Յունաստանը անկարգութեան վիճակ մը կ'ապրի մինչեւ Օթոն թագաւորի Նաֆփլիօ ժամանումը՝ 25 Յունուար 1833: 1834 Յունաստանի մայրաքաղաքը Աթէնք կը փոխադրուի: Նաֆփլիօ գաւառային քաղաք մը կը դառնայ։
1867 ծովու երկայնքին պատերը կը փլցնեն եւ Ամալիա պողոտան կը ստեղծուի։ 1894-95 թուականներուն քաղաքին արեւելեան պատերը կը փլցնեն, որպէսզի երկաթուղիի կայանը կառուցուի։
1929 երկու ամրոցիկներ կը փլցնեն եւ Քափոտիսթրիա հրապարակն ու դպրոցներ կը կառուցուին: 1962 հին քաղաքը հնագիտական վայր եւ պաշտպանուած յուշարձան կը յայտարարտուի (օրէնք՝ ΥΑ 15794/19-12-1961 - ΦΕΚ 35/Β/2-2-1962 )։
Տնտեսութիւն
Նաֆփլիօ, Արղոս քաղաքին հետ Արղոլիտա նահանգին գլխաւոր կեդրոններն են: Հոն հաւաքուած են շրջանի առեւտրական եւ տնտեսական գործունէութիւնները, ինչպէս նաեւ պետական սպասարկութիւնները։ Նաֆփլիօ քաղաքը շնորհիւ իր պատմական յուշարձաններուն եւ բնական գեղեցկութեան մեծ թիւ զբօսաշրջիկներ կը գրաւէ: Զբօսաշրջիկութիւնը, գիւղատնտեսութեան կողքին մեծապէս կը զարգանայ․ մեծ թիւով պանդոկներ ունի: Անոր նաւահանգիստին միջոցաւ, շրջանի գիւղատնտեսութեան արտադրութիւններուն փոխադրութիւնը կը կատարուի։
Կրթութիւն
Նաֆփլիօ քաղաքը ունի մեծ թիւով մանկամսուրներ, մանկապարտէզներ, նախակրթարաններ, միջնակարգեր, երկրորդական վարժարաններ (ընդհանուր կրթութեան եւ արհեստավարժութեան), ինչպէս նաեւ Պեղոպոնեզի համալսարանը իր Թատերական Ուսման, Պարի եւ Բջիջային Արուեստի բաժիններով եւ Հարվըրտ համալսարանի Յունական Կրթութեան բաժինը։
Թանգարաններ
Հնագիտական թանգարանը (1713),  Պեղլոպոնեսեան Ժողովրդագրական Հիմնարկը (1974), Ռազմական թանգարանը եւ Ազգային Պատկերասրահը (Նաֆփլիոյի ենթաբաժինը)։
Գրադարան
Փալամիտի Հանրային Կեդրոնական Գրադարանը։
Վասիլիս Ցիցանիս
Վասիլիս Ցիցանիս (յուն.՝ Βασίλης Τσιτσάνης ), յոյն երաժիշտ, հեղինակ, պուզուքիի մեծ վարպետ, երգիչ: Յօրինած է աւելի քան 500 երգ եւ ծանօթ է որպէս յունական նորագոյն ժողովրդային եւ ռեպեթիքօ երաժշտութեան  ամենակարեւոր հեղինակներէն մէկը:
Կենսագրութիւն
Վասիլիս Ցիցանիս ծնած է  1.915 Յունուար 18-ին, Իփիրոս նահանգի Թրիքալա քաղաքին մէջ: Ան փոքր տարիքէն համակուած է երաժշտութեամբ եւ սորված է մանտոլին, ջութակ եւ պուզուքի նուագել: 15 տարեկանին յօրինեց իր առաջին երգը պուզուքիով, որ այն ժամանակաշրջանին արգիլուած էր:
Նաֆփլիօ
Խոհանոց
Ծանօթ ու սիրուած պնակներ են՝ Ղողլիես եւ Սթրիֆթատես (դդմաճի տեսակներ), Ղիոսա (ոչխարի կամ այծի միսով եփուած), Պոկանա (ոչխարի միս գետնախնձորով եփուած)։
Վասիլիս Ցիցանիս
Կենսագրութիւն
1.936-ի աշնան, ժամանեց Աթէնք, Իրաւաբանութիւն ուսանելու նպատակով, սակայն շատ արագ մտաւ երաժշտութեան ասպարէզ: Ան իր առաջին տարիներուն ընթացքին մեծապէս ազդուեցաւ  Վանկելիս Փափազողլուէն եւ Մարքոս Վամվաքարիսէն: Առաջին անգամ բեմ բարձրացաւ «Պիզելիա» գիշերային ակումբին մէջ 1.936-ին: Յաջորդ տարի ան ծանօթացաւ երգիչ Տիմիթրիս Փերտիքոբուլոսին, որ զինք առաջնորդեց «Օտէոն» ձայնագրային ընկերութիւն, ուր ձայնագրեց իր առաջին երգը՝ «Ս՛ էնան թեքէ պուքարանէ» (1.937):
Նաֆփլիօ
Նաֆփլիօնի մէջ հայերուն ներկայութիւնը
Տես բուն արձանագրութիւն՝ Նաֆփլիօնի հայերը
Վասիլիս Ցիցանիս
Կենսագրութիւն
Գերմանական բռնապետութեան տարիներուն, Ցիցանիս փոխադրուեցաւ Թեսաղոնիկէ, ուր հիմնեց իր նշանաւոր «Ուզերի Ցիցանիս»ը, Փաւլու Մելա փողոցի թիւ 22-ին վրայ : Հոն գրեց իր գլուխ-գործոցներէն շատեր, որոնք ձայնագրուեցան պատերազմէն ետք, ինչպէս օրինակ՝ «Սինեֆիազմենի Քիրիաքի»ն:
Նաֆփլիօ
Նաֆփլիօնի մէջ հայերուն ներկայութիւնը
1924-1925 տարիներուն, բաւական մեծ թիւով հայեր հիւսիսային Յունաստանի Թրակիոյ եւ Մակետոնիոյ շրջաններէն կը փոխադրուին Պեղոպոնեզ՝ Փաթրա, Քալամաթա, Փարափիղմաթա եւ չնչին թիւով՝ Էյիօ (Փաթրայէն 32 քլ․ դէպի արեւմուտք), Նաֆփլիօ, Կորնթոս, Փիրղոս (Փաթրայի արեւելքը) քաղաքներուն մէջ եւ Կրետէ կղզին: 1924 Ապրիլին, Նաֆփլիօ կը հասնին 41 ընտանիքներու բեկորներ։
Նաֆփլիօ բնակութիւն հաստատած ընտանիքները հնարաւորութիւնը չունին (քիչ թիւով ըլլալու պատճառով) եւ կամ չեն հետաքրքրուիր եկեղեցի ու դպրոց ստեղծել: Աւելի հետաքրքրուած են հաւասարապէս ներգրաւուին յունական հասարակութեան մէջ: Հայերը քիչ թիւ ըլլալով, խառն ամուսնութիւնները բնական հետեւանք են։
Վասիլիս Ցիցանիս
Կենսագրութիւն
Ցիցանիս սրտակից բարեկամն էր Յունաստանի 80-ականներու վարչապետ՝ Անդրէաս Փափանտրէուին:
Նաֆփլիօ
Նաֆփլիօնի մէջ հայերուն ներկայութիւնը
Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին յաջորդող ներգաղթին եւ արտագաղթին պատճառով, Նաֆփլիոյի փոքրաթիւ հայերէն 1970-ի վերջաւորութեան քանի մը հոգի միայն կը մնան։
Վասիլիս Ցիցանիս
Կենսագրութիւն
Ոտնագնդակի մեծ սիրահար ըլլալով, ան յաճախ մարզադաշտ կ՛երթար քաջալերելու իր սիրած խումբը՝ Արիս Թեսալոնիքիս :
Վասիլիս Ցիցանիս մահկանացուն կնքեց քաղցկեղի պատճառաւ, 1.984-ի Յունուար 18-ին (իր ծննդեան տարեդարձին օրը) Լոնտոնի մէջ: Աճիւնը ամփոփուեցաւ Աթէնքի Ա. Գերեզմանատան մէջ:
Նաֆփլիօ
Տե՛ս նաեւ
Կորնթոս
Վասիլիս Ցիցանիս
Անձնական կեանք
Վասիլիս Ցիցանիս ամուսնացաւ 1942-ի Յուլիսին Ղրեւենա քաղաքէն Զոի Սամարային հետ, 19 ամիս նշանուած մնալէ ետք: Անոնց խաչեղբայրն էր Ցիցանիսին մտերիմ բարեկամ՝ Նիքոլաոս Մոսխունտիս, որ Թեսաղոնիկէի ոստիկանապետն էր եւ միաժամանակ, Ցիցանիսով եւ ընդհանրապէս ռեպեթիքոյով հիացող մը: Վասիլիս եւ Զոի ունեցան երկու զաւակ. դուստր մը Վիկտորիա անունով եւ որդի մը՝ Գոստաս :
Ստեղծագործութեան գնահատում
Ըստ երաժշտագէտ Լամպրոս Լիաւասին Ցիցանիս «ժողովրդական երգը դուրս հանեց այն լուսանցքէն, որու մէջ դասուած էր իր հակաընկերային եւ արեւելեան տարրերուն պատճառաւ, եւ զայն ներառնէ Յունաստանի յետ-պատերազմեան նոր ընկերային իրականութեան մէջ: Նուագելու նոր ոճ մը հաստատեց, սանդուխներու եւրոպականացմամբ, ներդաշնակութիւն բերելով երկրորդ ու երրորդ ձայներով, ճոխացուած գործիքաւորմամբ եւ իր բանաստեղծական կառուցուածքին մէջ նորարարութիւններ բերելով. առաջին անգամն էր, որ ժողովրդային երգը հեռացաւ երկտողի աւանդական կառոյցէն, պաշտօնականացնելով կրկներգի դերը» :
Ծանօթագրութիւններ
<references group="" responsive="1">
Նաֆփլիօ
Տե՛ս նաեւ
Փաթրայի հայերը
Սելանիկի հայկական գաղութը
Քոքինիոյ հայկական գաղութը
Քեֆալոնիայի հայերը
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ Ստորոգութիւն:Քաղաքներ ըստ երկիրի
Յովսէփ Արղութեան (Իշխան)
Յովսէփ Արղութեան (Իշխան), հայ ազգային ազատագրական շարժման առաջամարտիկ, ռազմական եւ պետական գործիչ, Դաշնակցութեան հիմնադիրներէն։ Յայտնի է նաեւ Իշխան կամ Խանասորի Իշխան մականուններով։ Արղութեան իշխանական տոհմէն էր։ ։
Հայոց ազգային-ազատագրական շարժման ամէնէն յանդուգն գործողութիւններէն մէկուն՝ Խանասորի Արշաւանքին փոխհրամանատար Իշխանն է ան, որուն արութեան գործը հայ աշուղները անմահացուցին «Աջից՝ Վարդանը, ձախից՝ Իշխանը» երգելով:
Կենսագրութիւն
Յովսէփ Արղութեան լոռեցի էր, Սիմոն Զաւարեանի հայրենակից: 1863-ին ծնած էր Սանահին գիւղը, ուր նախնական իր կրթութիւնը ստանալէ ետք, 1879-ին անցած էր Թիֆլիս, «Նէրսիսեան» վարժարանի մէջ իր ուսումն ու ազգային-գաղափարական կազմաւորումը ամբողջացնելու համար: Բարձրագոյն ուսման չհետեւեցաւ Արղութեան: 1884-ին, աւարտելով «Նէրսիսեան»-ը, անմիջապէս նետւեցաւ ուսուցչական ասպարէզ՝ հինգ տարի պաշտօնավարելով Թիֆլիսի հայկական ծխական վարժարաններուն մէջ: Միաժամանակ՝ ան հիմնադիր եւ աշխոյժ մասնակիցը դարձաւ Թիֆլիսի հայ երիտասարդութիւնը վարակած յեղափոխական խմորումներուն:
Այդ շրջանէն իսկ խոր մտերմութիւն մը իրարու մօտեցուց Սիմոն Զաւարեանն ու Յովսէփ Արղութեանը: Միասին հիմը դրին «Երիտասարդ Հայաստան» խմբակին, որ Արեւմտահայաստանի ազատագրութեան ծրագիրներ կը մշակէր եւ երիտասարդական թէ ուսանողական շրջանակներու մէջ ինքնազարգացման եռուն աշխատանք ծաւալած էր: 1889-ի ամռան, երկու ընկերներու հետ, «Երիտասարդ Հայաստան» խմբակին կողմէ Յովսէփ Արղութեան ուղարկուեցաւ Արեւմտեան Հայաստան, մօտէն ուսումնասիրելու համար Երկիրը, հայութեան պարտադրուած կեանքի դաժան պայմանները, ինչպէս նաեւ ազգային-ազատագրական պայքարի շղթայազերծման եւ կազմակերպման հնարաւորութիւնները: Այդ առաքելութեամբ, իբրեւ ուխտաւոր, հասաւ մինչեւ Մշոյ Սուլթան Սուրբ Կարապետի վանքը եւ, ամբողջ ուղեւորութենէն իր հաւաքած գիտելիքով ու կրած խոր տպաւորութիւններով, տարի մը ետք վերադարձաւ Թիֆլիս, ուր Հայ Յեղափոխականների Դաշնակցութիւնը արդէն հիմնուած էր եւ լծուած եռուն գործունէութեան:
1889 թուականին անցեր է Արեւմտեան Հայաստան, ուր յեղափոխական աշխատանքներ կատարեր է համագործակցելով Արապոի հետ։ 1890 թուականին անցեր է Տրապիզոն, սակայն մատնութեամբ ձերբակալուեր է, յանձնուեր ցարական իշխանութիւններուն եւ աքսորուեր Քիշնեւ:
Աքսորէն վերադառնալով՝ անցեր է Թաւրիզ, ուր հսկեր ու կարգաւորեր է ՀՅԴ զինագործարանի աշխատանքները, կազմակերպեր եւ ղեկավարեր է Արեւմտեան Հայաստան զինամթերքի տեղափոխման գործը, զինատար խումբով անձամբ հասեր Վան: 1897 թուականին մասնակցեր է Խանասորի արշաւանքին, ուր եղեր է հրամանատարի` Խանասորեայ Վարդանի օգնականը։ Ատկից ետք Իրանեան իշխանութիւնները ձերբակալեր են զինք, ու որպէս ռուսահպատակի յանձներ ռուսական կառավարութեանը։ Բանտարկուեր է Թիֆլիսի Մետեխի բանտի մէջ, ապա աքսորուեր Վոլոկտա ուր մնացեր է մինչեւ 1903:
1905-1906 թուականներուն, կազմակերպեր է հայերու ինքնապաշտպանութիւնը թաթար ջարդարարներու դէմ։
1916-1917 թուականներին, մասնակցեր է Առաջին աշխարհամարտին, որտեղ կովկասեան ռազմաճակատին մէջ եղեր հայկական կամաւորական 7-րդ գունդի հրամանատար։
Apple Watch
Արտաքին յղումներ
Apple Watch պաշտօնական էջ
Յովսէփ Արղութեան (Իշխան)
Կենսագրութիւն
1918 թուականին Հայաստանի Հանրապետութեան հռչակումէն յետոյ եղեր է Վիրահայոց ազգային խորհուրդի նախագահ, ՀՀ խորհրդարանի անդամ, ապա՝ դեսպան Իրանի մէջ՝ 1919-1920 թուականներին:
Apple Watch
Արտաքին յղումներ
Կ'ատեգորիայ:Էփլ
Յովսէփ Արղութեան (Իշխան)
Կենսագրութիւն
Հայաստանի խորհրդայնացումէն յետոյ, 1922 թուականին հաստատուեր է Փարիզի մէջ ուր 3 տարի անց կնքեր է իր մահկանացուն։
Խանասորի յաղթանակին նուիրուած «Մենք անկեղծ զինուոր ենք» երգի հետեւեալ տողերով՝ Յովսէփ Արղութեանը անմահացուեր է Աշուղ Ֆահրատի կողմէն.
"Կոտուրից դէպի Վան անցնել շտապով
Աջից Վարդանը,
Հետաքրքրաշարժ փաստեր
18-19 դարերուն հայ ազգային-ազատագրական պայքարն ուղեկցուեր է նոր խորհրդանիշներու եւ բազմազան դրօշներու ու զինանշաններու մշակմամբ։ Յովսէփ Արղութեանը հայկական պետականութեան վերականգնմանն ուղղուած ջանքերուն զուգընթաց աշխատեր է նաեւ ապագայ հայկական թագաւորութեան պետական խորհրդանիշներու մշակման ուղղութեամբ։
Կարօ (ֆիլմ)
Գլխաւոր դերերը խաղցած են շատ նշանաւոր լիբանանցի դերասաններ ինչպէս Մահմուտ Սայիտ, Ժօզէֆ Նանօ, Սամիրա Պարուտի, Նատիա Ժամալ եւ Անթուան Քերպաժ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Շարժապատկերներ Ստորոգութիւն:1965
Պաքու
Պակուրակերտ  (Bakı, Baraca/պարս․՝ باراکا,հայ․՝ Պակովան-Pakovan, Pavlovian ), Ազրպէյճանի մայրաքաղաքը։ Կը գտնուի Ապշերոնեան թերակղզիի հարաւային մասը։ Խոշորագոյն արդիւնաբերական, տնտեսական եւ գիտա-տեխնիկական կեդրոն Հարաւային Կովկասի մէջ, ինչպէս նաեւ Կասպից ծովի ամենամեծ նաւահանգիստը եւ Կովկասի ամենամեծ քաղաքը ։
Բնական պաշարներ
Պաքուի ընդերքը հարուստ է նաւթով, բնական գազով, կրաքարերով, զարգացած են նաւթի եւ գազի արդիւնահանումը, նաւթաքիմիական, քիմիական, շինանիւթերու, թեթեւ եւ սնունդի արդիւնաբերութիւնները, մեքենաշինութիւնը (նաւթասարքաւորումներու արտադրութիւն, սարքաշինութիւն, ելեկտրոնիկայ եւ ռատիոտեխնիկայ, նաւանորոգում եւ այլն)։
Կրթութիւն
Պաքուի մէջ կը գործեն Ազրպէյճանի գիտութիւններու ակադգմիան, 11 բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւններ (անոնցմէ՝ 3 համալսարան), 7 թատրոն, մետրոպոլիտէն (1967-էն), շուրջ 30 թանգարան՝ արուեստի, գորգերու, ժողովրդական կիրառական արուեստի եւ այլն։
Պատմութիւն
Պաքուն 1540-ին գրաւած է Սեֆեան Պարսկաստանը, 1580-ականներուն՝ Օսմանեան կայսրութիւնը։ 1747-ին Պաքուն դարձած է Պաքուի խանութեան կեդրոնը։ Ռուս-պարսկական պատերազմի (1804–1813-ականներուն) ժամանակ՝ 1806-ին, Պաքուն միացած է Ռուսաստանին։ Խորհրդային իշխանութեան տարիներուն՝ Ազրպէյճանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութեան, 1991-էն Ազրպէյճանի Հանրապետութեան մայրաքաղաքն է։ Պաքուի պատմական մասէն պահպանուած են Ամրոցը կամ Իչերիշահերը (պետական ճարտարապետական ինստիտուտ-արգելոց է), Շիրուանշահերու պալատը (15-րդ դար), Սընըղ Կալա մզկիթը (11-րդ դար), Բաիլովեան քարերը (13-րդ դար), Կըզ Կալասին (Կոյսի աշտարակը, 13-րդ դար) եւ այլն։
Մշակոյթ
Պաքուն անցեալին եղած է նաեւ հայ մշակոյթի կեդրոն։ 500-ին Արցախի հայոց Վաչական Բարեպաշտ թագաւորը քաղաքին մէջ կառուցած է հայկական առաջին եկեղեցին։ 19-րդ դարուն Պաքուի բնակչութեան մէկ քառորդը հայ էր, որոնք ալ աշխոյժօրէն մասնակցած են քաղաքի տնտեսական, հասարակական եւ մշակութային կեանքին։ Պաքուի նաւթահանքերու զգալի մասը կը պատկանէր հայ նաւթարդիւնաբերողներուն Ալեքսանդր Մանթաշեան, Ստեփան Լիանոզով, Պաւել (Պօղոս) Ղուկասով, Եսայի Փիթոէւ եւ ուրիշներ, որոնք ունէին նաւթի սեփական փոխադրամիջոցներ (ինչպէս՝ ծովային)։ Հայերը նշանակալի դեր խաղցած են նաեւ ձկնարդիւնաբերութեան, ծխախոտագործութեան, գինեգործութեան բնագաւառներու մէջ։ Պաքուի առաջին դրամատուներու հիմնադիրները նոյնպէս հայեր էին։
Ճարտարապետութիւն
1863–1869ականներուն հայերը Պաքուի մէջ կառուցած են Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին։ 1895-ին օծուած է քաղաքի հայկական գերեզմանատան մատուռ-եկեղեցին, 1911-ին՝ Սուրբ Թադէոս եւ Սուրբ Բարդողիմէոս եկեղեցին։ Առաջին հայկական դպրոցը Պաքուի մէջ բացուած է 1860-ին, եւ արդէն 19-րդ դարու վերջին այդտեղ կը գործէր 12 դպրոց, իսկ 1930–1950-ականներուն հայկական միջնակարգ դպրոցներու թիւը հասած էր 80-ի։ Այդ տարիներուն կը գործէին նաեւ մանկավարժական տեխնիկումը, հայկական ֆակուլտետներ՝ Պաքուի համալսարանին եւ մանկավարժական ինստիտուտին մէջ։ Հայ ճարտարապետները (Գաբրիէլ Տէր-Միքէլեան, Վարդան Սարգսեան, Յ. Տէր-Յովհաննիսեան եւ ուրիշներ) եւ շինարարները գործուն մասնակցութիւն ունեցած են Պաքուի կառուցապատմանը։ 1980-ականներու վերջերը Պաքուի մէջ բնակած է շուրջ 300 հազար հայ։ Վերջին հայկական դպրոցը փակուած է 1983-ին։ 13-19 Յունուար 1990 -ը Պաքուի մէջ կազմակերպուած հայերու ջարդերէն ետք հայերը հարկադրաբար հեռացած են քաղաքից։
Թատրոն
Հայ թատերական կեանքը Պաքուի մէջ սկզբնաւորուած է 1870-ին, բացուած է հայկական թատրոն (իբրեւ պետական թատրոն գործած է 1939–1949-ականներուն)։ Պաքուի մէջ գործած են նաեւ երաժշտական անսամբլներ, գրադարան-ընթերցարաններ, ակումբներ։ Տարբեր տարիներու Պաքուի հայ թատերական կեանքը ղեկավարած են Յովհաննէս Աբէլեանը, Յովհաննէս Զարիֆեանը, Յովսէփ Ոսկանեանը, Լեւոն Երամեանը, Ժասմէնը, Արշակ Յարութիւնեանը եւ ուրիշներ։ Այստեղ գործած են նաեւ տպարաններ, հրատարակուել հայերէն պարբերականներ («Հայկական աշխարհ», «Օրեր», «Շեփոր», «Առաւոտ», «Թատրոն եւ երաժշտութիւն», «Նոր խօսք» եւ այլն), դասագրքեր, գրականութիւն։ 1890-ականներու կէսերուն Պաքուի մէջ գործած է «Օջախ» գրական խմբակը, 1910–1917-ականներուն՝ Հայ գրողներու ընկերութիւններ, որոնց աշխատանքներուն մասնակցած են Ղազարոս Աղայեանը եւ Յովհաննէս Թումանեանը։ Պաքուի մշակութային կեանքումին մէջ նշանակալի դեր խաղացելցած են հայ կոմպոզիտորներ Քրիստափոր Կարա-Մուրզան, Մակար Եկմալեանը, Կոմիտասը, Անտօն Մայիլեանը եւ ուրիշներ։
Կլիմա
Պաքուն կը գտնուի բարեխառն գօտիին մէջ՝ ցամաքային կլիմային բնորոշ յատկանիշերով։ Անոր շնորհիւ այստեղ պարզ կ՚արտայայտուին տարուայ բոլոր չորս եղանակները։ Ձմեռները զով են, երբեմն՝ ցուրտ եւ ձնառատ։ Ամրան հիմնականին շոգ է, չորային։ Կլիման կիսաչոր է (Köppen կլիմայի դասակարգում։ BSk)։ Տեղումներու հիմնական մասը կու գայ, գարնան, աշնան եւ ձմրան։ Կ՚ըլլան ուժեղ քամիներ ամբողջ տարուան ընթացքին։ Բնական լանդշաֆտները չոր տափաստաններ են։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ասիոյ մայրաքաղաքներ Ստորոգութիւն:Պաքու Ստորոգութիւն:Եւրոպայի մայրաքաղաքներ Ստորոգութիւն:Ազրպէյճանի քաղաքներ
1632 թուական
1632 թուական, նահանջ տարի, 17րդ դարու 32րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1632 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1632 մահեր
Ստորոգութիւն:1632
29 Յուլիս
29 Յուլիս, տարուան 210-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 211-րդ) օրն է
Ծնունդներ
1925․ Միքիս Թէոտորաքիս, միջազգային համբաւի արժանացած, դափնեկիր՝ «Լենին Խաղաղութեան մրցանակ» եւ «Բրիտանական Ժապաւէնի Ակատեմիոյ Մրցանակներ» (BAFTA) պարգեւներու արժանացած նշանաւոր յոյն բանահիւս, յօրինող, երգահան, խմբավար եւ քաղաքագէտ (եղած է նախարար եւ չորս անգամ Յունաստանի խորհրդարանի անդամ ընտրուած է)
Վիքոս կիրճ
Վիքոս կիրճ (յուն․՝Φαράγγι του Βίκου)․ կը գտնուի Իոանինայէն 30քլ․ հիւսիս-արեւմուտք, Յունաստան։ Կիրճին լանք-երկայնք-բարձրութիւն համեմատութիւնը, անոր կը դասէ որպէս աշխարհի ամենէն խորունկ ու մեծ կիրճը, ըստ՝ Կինես համաշխարհային մրցանիշին։ Մեծ թիւով հազուագիւտ բոյսերու եւ կենդանիներու ապաստանարանն է։ Կիրճը Վիքոս-Աո՛ոս ազգային պուրակին կորիզն է։
Կիրճին երկարութիւնը 11 քլ․ է եւ անոր խորութիւնը կարգ մը մասերուն 1000 մեթր կը հասնի։ Զայն կը ճեղքէ Աո՛ոս գետին հարկատուն Վոյտոմաթիս։ Կիրճը բոլոր եղանակներուն ջուր ունի։
Շրջանին մէջ մարդկային գործունէութեան առաջին հետքերը որ յայտնաբերուած են 40․000 տարուան են։
Կիրճը կը ներգրաւէ բազմաթիւ զբօսաշրջիկներ։ Անոր մէջէն անցքը 4-5 ժամ կը տեւէ։ Ուղղեւորութիւնը կը մեծարէ հիանալի պատկերներ։ Կիրճին շրջակայքին արգիլուած է մարդու որեւէ գործունէութիւն որ կամ ունի անասնաբուծութեամբ եւ փայտահատութեամբ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Կիրճեր Ստորոգութիւն:Յունաստանի կիրճեր Ստորոգութիւն:Իփիրոսի կիրճեր Ստորոգութիւն:Կիրճեր այբենական շարքով
Սողոմոն (բժիշկ)
Սողոմոն (անյայտ – 12 Սեպտեմբերի 1922, Զմիւռնիա,) հայ ատամնաբոյժ։
Կենսագրութիւն
Ստացած է Ատամնաբուժական կրթութիւն եւ որպէս ատամնաբուժ աշխատած է։ Եղած է Զմիւռ­նիոյ քաղաքի ճանչցուած ատամնաբուժներէն մէկը։
1922 թուականի Սեպտեմբեր 12-ին, Երեքշաբթի, ի թիւս բազմաթիւ հայերու, իր կնոջ հետ միասին սպանուած է Զմիւռնիա քաղաքի Գարաթաշ թաղամասին մէջ, քաղաքէն ներս թուրքերու իրականացուցած՝ հայերու եւ յոյներու ընդհանուր կոտորածի, կողոպուտի եւ հրդեհի ժամանակ։
Գրականութիւն
Տէրենց Յա. (Տէր-Յակոբեան), Իզմիրի աղէտը եւ մեծ հրդեհին մանրամասնութիւնները, «Ազգ», Երեւան, 08-12-2007։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:1922 մահեր Ստորոգութիւն:Զմիւռնիա մահացածներ Ստորոգութիւն:12 Սեպտեմբերի մահացածներ
Մկրտիչ Սանասարեան
Մկրտիչ Սանասարեան, ազգային բարերար:
Ատոմ Ա. Քհնյ. Քէհեայեան
'''Ատոմ Ա. Քհնյ. Քէհեայեան (ծնած է 1920, Ուրֆա- մեռած է 2002)'''
Մկրտիչ Սանասարեան
Կենսագրութիւն
Ծնեալ՝ վանեցի արմատներէ: Ուսումը ստացած է Թիֆլիսի Ներսիսեան Ճեմարանին մէջ։ Սէն Բեթերսպուրկի մէջ զբաղած է առեւտրական գործով: Թաղուած է Թիֆլիսի վանքի եկեղեցւոյ բակը: Ան վարած է համեստ կեանք մը: Մօրը Մարիամին յիշատակին Վանի մէջ բացած է Մարիամեան իգական վարժարանը: Հոգացած է բազմաթիւ գիրքերու տպագրութեան ծախքը: Էջմիածնի տպարանին շինութեան մեծ օժանդակութիւն բերած է: Բայց իր օգտաւէտ գործերուն թագն ու պսակը կը կազմէ Կարնոյ Սանասարեան Վարժարանի հիմնադրումը, որու համար Գերմանիոյ մէջ ուսուցիչներ պատրաստել տուած է: Ան որոշած է Կարնոյ մէջ հաստատել իր վարժարանը, Օրմանեան Մաղաքիա վարդապետի առաջարկութեամբ: Մկրտիչ Սանասարեան չկրցաւ տեսնել իր վարժարանին առաջին շրջանաւարտները:
Ատոմ Ա. Քհնյ. Քէհեայեան
Կենսագրութիւն
Աւազանի անունով՝ Միքայէլ, որդը Պետրոսի եւ Մարիամի, ծնած է Ուրֆա, 1920-ին։
Մկրտիչ Սանասարեան
Կենսագրութիւն
Մահացած է 1890-ին, Փարիզ:
Ատոմ Ա. Քհնյ. Քէհեայեան
Կենսագրութիւն
Նախնական կրթութիւնը ստացած է Տէր զօրի Ազգ. Վարժարամը, զոր աւարտած է 1933-ին։ Ապա երկու տարի հետեւած է Ֆրանսերէն լեզուի դասընթացքի Տէր Զօրի Գաբուջինեան Վարժարանը, ստանալով համապատասխաս վկայական։ Թէեւ եղած է ուսումնատենչ, բայց պայմաններու բերումով չէ կրցած բարձրագոյն ուսում ստանալ։ Հետեւաբար մտած է գործնական կեանքի մէջ ու հետեւած՝ մէկէ աւելի արհեստներու։
Երբ ընտանիքով հաստատուած է Գամիշլի, դարձած է պետական պաշտօնեայ։
Իր առօրեայ աշխատանքներուն գուզահեռ, հետաքրքուած է ազգային ու միութենական կեանքով։ Անդամակցած է Հ.Մ.Ը.Մ.ի ընտանիքին եւ հետագային վարած է պատասխանատու պաշտօներ։
Գամիշլիի մէջ պատասխանատու նշանակուած է «Նայիրի» եւ «Ազդակ» շաբաթօրեակի։ 1944-ին ընտանիքին հետ տեղափոխուած է Հալէպ եւ դարձած ելեկտրականութեան ընկըրութեան պաշտօնեայ։
23 Յունիս 1946-ին, Հալէպի Ս. Քառասնից Մանկաց Եկեղեցւոյ մէջ, ձեռամբ՝ Տ. Աստուածատուր քհնյ. Գասապեանի, պսակուած է օր. Վարդուհիին հետ եւ բաջտաւորուած չորս զաւակներով՝ Սարզիս, Մարալ, Պետիկ եւ Թագուհի։
Հալէպի մէջ եւս մաս կազմած է ազգային ու միութենական կեանքին։ Կարեւորութիւն տուած է հայրենակցական միութեան աշխատաքներուն։ Անդամակցած է Ուրֆայի հայրենակցական Միութեան եւ իր գործակիցներուն հետ յաջողած՝ վերաշխուժացնել զայն։ Օգտակար եղած է նաեւ Ուրֆայի եւ Կարմուճի Տիկնանց Միութիւններուն։
Իր քահանայական ձեռնադրութիւնն ու օծումը տեղի ունեցած են ձեռամբ Տ. Զարեհ Եպս. Փայասլեանի, Ս. Քառասնից Մանկաց եկեղեցւոյ մէջ, 28 Փետրուար 1945-ին, վերակոչուելով Տէր Ատոմ, օծակից ունենալով Տէր Վարդան, Տէր Վահան, Տէր Հմայեակ եւ Տէր Ղեւոնդ։
Երկար տարիներ, Հալէպի մէջ «Հասկ» ամսագրի պատասխանատու էր։ Թղթակցութիւններ գրած է կրօնական բովանդակութեամբ «Հասկ»ին, «Ազդակ»ին, Ազգ. Առաջնորդարանի «Օշական» պարբերաթերթին եւ «Գանձասար» շաբաթաթերթին մէջ։
Տարիներու Քահանագործութեան քաղցր լուծին տակ, ան կորսնցուցած է իր առողջութիւնը եւ 1995-ին կոչուած է հանգըստեան։
Իր վարչական աշխատանքներու կողքին, ան ժամանակ տրամադրած է մտաւորական աշխատութեան եւ ուսումնասիրութեան։ Հրատարակած է երեք գրքոյկներ՝ «Կրօնական Գիտելիքներ», «Դիւցազնական Ուրֆան եւ Իր Հայորդիները» եւ «Կարմուճը» խորագրով։
Նոյ
Նոյ (נֹחַ, Նոահ, Հին Կտակարանի Ծննդոց գիրքին մէջ անունը կը բացատրուի որպէս «հանգիստ, մխիթարութիւն», ըստ այլ մեկնութիւններու՝ «նոր». Νῶε, نوح, Նուհ), հինկտակարանեան նահապետ։ Նոյի պատմութիւնը կը ներկայացուի Ծննդոց գիրքին 6–9 գլուխներուն մէջ, ուր կ'ըսուի թէ ան կը կառուցէ Նոյեան տապանը ու ջրհեղեղէն կը փրկէ իր ընտանիքը (կինը, երեք որդիները եւ անոնց կիները) եւ կենդանիներու բոլոր տեսակներէն կը հաւաքէ, ու կը տեղաւորէ զանոնք Նոյեան տապանըին մէջ։ Ան նաեւ կը յիշատակուի որպէս «առաջին գիւղատնտես» եւ «առաջին գինեգործ»։ Նոյը նաեւ բազմիցս կը յիշատակուի Ղուրանին մէջ։
Պատմութիւն
Ըստ Հին Կտակարանի պատումի՝ Նոյ Նահապետի օրօք երկրի վրայ բազմացած էր մեղքը։ Մարդիկ հեռացած էին Աստուծմէ եւ կը գործէին անոր կամքին հակառակ։ Ապականուած աշխարհը նորոգելու համար Նոյը կը մաքառի 120 տարի, բայց ապարդիւն։ Տէրը, տեսնելով, որ մարդոց չարութիւնն ու այլասերուածութիւնը հսկայական չափերու հասած են, եւ անոնց սիրտն ու միտքը հակուած են միայն չարիք գործելու, կ'որոշէ վերացնել մեղսագործ մարդկութիւնը՝ շնորհ ընելով միայն Նոյին։ Ան միակ կատարեալ ու արդար մարդն էր ապականուած, չարութեամբ ու անիրաւութեամբ լի աշխարհին մէջ։
Վերահաս ջրհեղեղէն փրկուելու համար, Աստծոյ հրահանգով, Նոյը կը կառուցէ եռահարկ նաւ մը՝ տապան, եւ երբ կը սկսի ջրհեղեղը, ան կնոջ, 3 որդիներու (Սեմ, Քամ, Հաբեթ) եւ անոնց կիներուն հետ կը մտնէ տապան՝ իր հետ վերցնելով նաեւ երկրի բոլոր ցամաքային կենդանի արարածներէն ու թռչուններէն մէկական զոյգ՝ արու եւ էգ, իսկ «մաքուր» կենդանիներէն 2-ական զոյգ՝ Աստծուն զոհ մատուցելու համար։ Երկրորդ ամսուան 27-ին կը ժայթքին ստորգետնեայ բազում աղբիւրներ, կը բացուին երկինքին ջրվէժները, երկրի վրայ 40 օր ու գիշեր անձրեւ կը տեղայ, ջուրը կը բարձրանայ եւ 150 օր կը ծածկէ ցամաքը՝ ոչնչացնելով մարդիկն ու անասունները։
Ըստ հրեայ Յովսեպոս Փլաւիոս եւ յոյն Եւսեփիոս Կեսարացի պատմագիրներու, ինչպէս նաեւ ըստ հայկական աւանդութիւններու՝ Նախիջեւան տեղանունը կը մեկնաբանուի որպէս Նոյի առաջին իջեւանատեղի։ Հիմնուելով հնագոյն այլ առասպելներու վրայ՝ Վարդան Արեւելցին Նոյի գերեզմանատեղին կը յիշատաուի Վասպուրականի Նախճաւանի մէջ, իսկ անոր կնոջ՝ Նոյեմզարի գերեզմանատեղին՝ Մարանդի մէջ։ Աւանդաբար Նոյի անուան հետ կապուած են Ակոռի գիւղի, Առնոյոտն գաւառի, Երեւան քաղաքի, Նպատ լերան եւ այլ անուանումներ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հին Կտակարան
26 Սեպտեմբեր
26 Սեպտեմբեր, տարուան 269-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 270-րդ) օրն է։
Վասպուրականի Այր Մարդոց Տարազներ
Վասպուրականի Այր Մարդոց Տարազներ, Վասպուրականի տղաքը ունէին տարազի երկու ամբողջութիւն: Առաջինի կարեւոր մասերէն էր շապիկը: Զայն կը կարէին կտաւէ եւ օձիքը կ'ասեղնագործէին: Թեւերը լայն կ'ըլլային, թեգանիքներու վրայ կը կարէին կապոյտ հուլունքներ: Շալվարը ասեղնագործելու սովորութիւնը աւանդական էր:
Տղամարդոց կարճ վերնազգեստը կը կոչուէր Իշլիկ: Զայն կը կարէին շալվարի կերպասէն: Իբրեւ գօտի կը գործածէին բուրդէ գունաւոր կամ ճերմակ կերպասներ: Հարուստ դասը կը գործածէր Քիրման շալը իբրեւ գօտի: Գօտիին մէջ կը տեղաւորէին ծխախոտի տոպրակն ու ծխամորճը, կազամարը, զէնքերը: Տաք վերնազգեստը կը հագնէին Իշլիկին վրայէն: Որոշ գաւառներու մէջ, ան կը կոչուէր ապա, իսկ տեղական բարբառով՝ քեազախիկ:
Այրերը կը գործածէին երեք տեսակ գլխարկ՝ արախչի, քոլոզ եւ Ֆէս: Արախչին կը հիւսէին բուրդէ թելերով, կամ կը կարէին բամպակ կտաւ է: Կարելէն ետք, Ճոխ ձեւով կ'ասեղնագործէին զայն: Քոլոզը կը պատրաստէին այր մարդիկը՝ Թաղիքէ: Քոլոզին շուրջը անպայման փուշի կամ եազմա կը փաթթէին:
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Վասպուրական
1633 թուական
1633 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 33րդ տարին է
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1633 մահեր
Ստորոգութիւն:1633
Պաղտատի Ճակատամարտ (1258)
Պաղտատի ճակատամարտ 1258-ին մոնկոլները Հուլագուի հրամանատարութեամբ Պաղտատը կը պաշարեն Աբբասեան խալիֆայութեան մայրաքաղաքը։
Բանակի հաւաքագրումը
1253-ին Մանգու Մեծ խանը զօրակոչ յայտարարեց, 150 հազարանոց մոնկոլական բանակ հաւաքեց, անոնց միացան 50 հազարէ աւելի հայկական ուժեր, նաեւ քիչ քանակութեամբ վրացիներ։ 1257-ին զօրքերը դէպի Պաղտատ շարժեցան։
Պաշարում
Մինչ պաշարումը Հուլագուն լուրերը գրաւեց եւ պարսիկ իսմայիլական-նիզարիականներուն (ասսասիններուն)։ Մանգուն հրամայած էր իր եղբօր, խնայելու խալիֆայութիւնը, եթէ անոնք հանձնուին։ Հուլագուն պահանջեց քաղաքը յանձնել, սակայն ալ-Մուսթասիմը հրաժարեցաւ։ Հուլագուն զօրքերի մէկ մասը Տիգրիսի ճամբով դէպի քաղաք ուղեց, այսպիսով քաղաքը իր «մագիլներուն մէջ» մբողջացուց։ Խալիֆայութեան բանակը մոնկոլներուն կանքնեցուց արեւմուտքի մէջ, սակայն յաջորդ մոնկոլական գրոհը կործանեց անոնց, մոնկոլները ուղեցին անոնց ցածրադիր գոտիներ եւ պատնեշները աւերեցին, խալիֆայութեան մէջ մեծ թիւով մարտիկներ խեղդուեցան։
Մոնկոլները սկսան գրոհը իրենց աւանդական եղանակով 5 փետրուար-ին, քանդեցին պատի մէկ մասը եւ յարձակման նետուեցան։ Ալ-Մուսթասիմի բանակցութեան առաջարկը մերժուեցաւ։
10 Փետրուար-ին Պաղտատ ինկաւ։ 13 փետրուար-ին մոնկոլները քաղաք մտան, իսկ Հուլագուն թոյլ տուաւ, որ մէկ շաբաթ քաղաքը թալանել։
Գիւղատնտեսական Անկումը
Մոնկոլները աւերեցին Միջագետքի ոռոգման համակարգը։ Համակարգը այլեւս չվերականգնեցաւ։ Անկման մէկ այլ պատճառ է հողերու աղակալումը մոնկոլներու կողմէն  ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Կիլիկեան Հայաստանի ճակատամարտեր Ստորոգութիւն:Վրաց Թագաւորութեան ճակատամարտեր Ստորոգութիւն:Մոնկոլական Կայսրութեան ճակատամարտեր Ստորոգութիւն:1258-ի ճակատամարտեր Ստորոգութիւն:Աբբասեան Խալիֆայութեան ճակատամարտեր Ստորոգութիւն:Պաղտատի Պաշարումներ Ստորոգութիւն:13-րդ դարը Պաղտատի Մէջ Ստորոգութիւն:Անտիոքի Դքսութեան ճակատամարտեր
Տրամաբանութիւն
Տրամաբանութիւն (յունարէն λογική logikē), փիլիսոփայութեան մէջ տրամաբանութիւնը իրաւացիութեան եւ յստակ պատճառահետեւանքային սկզբունքներու պաշտօնական դասականացուած ուսումնասիրութիւնն է: Տրամաբանութիւնը կ'օգտագործուի մտաւոր գործունէութեան մեծ մասին մէջ, բայց այն ի սկզբանէ ուսումնասիրուած է փիլիսոփայութեան եւ Թուաբանութեան բնագաւառներուն մէջ :
Փիլիսոփայութեան մէջ տրամաբանութիւնը կը կիրարկուի գրեթէ բոլոր բնագաւառներուն մէջ՝ իմացաբանութիւն], բարոյագիտութիւն, բնազանցութիւն (մետաֆիզիկա). Թուաբանութեան մէջ ճշգրիտ մտայանգումներու ուսումնասիրութիւնն է որոշ պաշտօնական լեզուներու մէջ : Տրամաբանութիւնը կ'ուսումնասիրուի նաեւ Հիմնաւորման տեսութեան մէջ:
Սարգիս (անձնանուն)
Սարգիս, ասորական ծագումով հայկական անուն։ Ասորական անունը փոխառուած է յունական Σεργιος ձեւէն, որն ալ իր հերթին լատինական Sergius-էն։ Կրճատ ձեւերն են՝ Սագոյ, դիմելու ձեւը՝ Սաք։
Սուրբ Սարգիս
Հայաստանին մէջ Սարգիս անունը տարածում ստացած Սբ. Սարգիսի պաշտամունքի շնորհիւ։ Սարգիսը Կեսարիոյ հռովմէացի զօրավար էր, այնուհետեւ` Պարսկաստանին մէջ կը տարածէր քրիստոնէություն։ Կը պատկերուէ ճերմակ ձիին վրայ նստած գեղեցիկ տղամարդու տեսքով, յաճախ՝ վիշապօձը նիզակով շամփրելիս։
Գեղարօտի ջրվէժ
Գեղարօտի ջրվէժ, ջրվէժ Հայաստան ի մէջ։ Բնութեան յուշարձանը կը գտնուի Արագածոտնի մարզ ին մէջ, Արագած գիւղ էն 11 քմ. հիւսիս-արեւմուտք։
Գրանցուած է Հայաստանի Հանրապետութեան Բնապահպանութեան նախարարութեան բնութեան պետական յուշարձաններու ցանկին մէջ։
Բնութեան պետական յուշարձաններու ցանկին մէջ ներառուած է 14 Օգոստոս 2008-ին, ընդունուած «Հայաստանի Հանրապետութեան բնութեան յուշարձաններու ցանկը հաստատելու մասին» ՀՀ Կառավարութեան որոշման համաձայն ։
Արագածի լանջին՝ ծովու մակարդակէն մօտ 3000 մեթր բարձրութեան վրայ՝ Քասաղ գետի Գեղարօտ վտակի վրայ է այս հիասքանչ ջրվէժը: Կը գտնուի Արագածոտնի մարզի Արագած գիւղէն մօտ 12 քմ. հեռաւորութեան վրայ։ Ձմրան կը սառի, իսկ ամրան սառնորակ ջուրերը կը գահավիժին մօտ 17 մեթր բարձրութենէն:
Շատ նման է Թռչկան ջրվէժին:
Ծանօթագրութիւն
Ստորոգութիւն:Արագածոտնի մարզ Ստորոգութիւն:Ջրվէժներ
Ծմակահող
Ծմակահող, գիւղ Արցախի Մարտակերտի շրջանին մէջ` կեդրոնէն 47 քմ հարաւ-արեւմուտք` Վաճառ գետ ի աջ ափին՝ 850 մեթր բարձրութեան վրայ։ Տարածութիւնը՝ 900 հեկտար։ Կը զբաղին բուսաբուծութեամբ եւ անասնապահութեամբ։ Ունի իննամեայ դպրոց (ակադեմիկոս Անդրանիկ Իոսիֆեանի անուան), ակումբ եւ դարմանատուն։ Գիւղին մէջ կը գտնուի կիսաքանդ Ս. Ստեփանոս (ԺԲ. դար), շրջակայքը՝ Հարավա, Մանքա եւ Անկնունք եկեղեցիները, ինչպէս նաեւ Վաճառ գիւղաքաղաքին աւերակները։ Գիւղաքաղաքը իբրեւ վաճառաշահ կեդրոն զարգացած է Հասան-Ջալալեաններու օրով (ԺԳ. դար)։ Օտար նուաճողները աւերած են գիւղաքաղաքը, բնակիչները տեղափոխուած են Վաճառ գետի աջ ափը, հատած անտառը (ծմակը) եւ հիմնած Ծմակահողը։
Վասիլ Գօնտա
Գօնտա կամ Գոնտա Վասիլ (15 Նոյեմբեր 1845 - 21 Ապրիլ 1882), Ռումէն մեծանուն փիլիսոփայ։
Անունն է Ռումէն այն մեծանուն փիլիսոփային, որուն հայ մը ըլլալը՝ նոր յայտնութիւն մըն է թէ՛ Ռումէն ժողովուրդին եւ թէ՛ մեզ՝ Հայերուս: Ռումանիոյ ԺԹ. Դարուն մեծագոյն դէմքերէն համարուող այս անձը— օրէնգէտ, հրապարագիր, ուսուցչապետ եւ փիլիսոփայ — հայ քահանայի մը զաւակն է:
Օգտաւ Մինար, Ռումէն գրագէտ մը, ապշեցնող մանրամասնութիւններով ներկայացուցած է Գոնտելի կենսագրութիւնը, 1200 էջնոց ստուար հատորի մը մէջ։ Փափաքելի էր որ այս գիրքը՝ եթէ ոչ ամբողջութեամբ, գոնէ ամփոփումով մը թարգմանուէր հայերէնի, իր մէկէ աւելի շահեկանութեան համար: Յետագայ շատ ամփոփ տեղեկութիւնները կը քաղեմ Մինուրի այս արժէքաւոր հատորէն:
Կենսագրութիւն
Գոնտա ծնած է 15 Նոյեմբեր 1845-ին. Պեսարապիոյ Քահուլ գիւղին մէջ, ուր ան կ՚անցնէ նաեւ իր պատանութիւնը: Վերջէն, իր ծնողները, նիւթական շատ համեստ միջոցներու տէր մարդիկ, իրենց զաւկին բարձր կրթութիւն մը տալու մտահոգութիւնով՝ կը փոխադրուին Թըրկուլ-Նէամց կոչուած գիւղաքաղաքը, ուր Վասիլ, դեռ ինը տարեկան, կը մտնէ նախակրթարան: Ան այս դպրոցը կը լրացնէ չորս տարիէն:
Յետոյ, հայրը զայն կը տանի Եաշ եւ կը դնէ Միհայէլէնի Ակադեմին, ուր երկու տարի վերջ՝ Վասիլ կը ծանօթանայ հռչակաւոր դերասան Լուփէսկուի հետ: Վասիլ կ՚ընդհատէ իր ուսումը եւ կը մտնէ անոր խումբին մէջ, իբր յուշարար: Երկու տարի կը շարունակէ այս գործը: Յետոյ, ձանձրացած, նորէն ափ կ՚առնէ գիտութեան դռները, եւ այս անգամ կը գտնէ Եաշի համալսարանը: Կ՚աւարտէ անոր դասընթացքը եւ կը գրէ իր շրջանաւարտի թէզիսը: Այս գրութեան մէջ է որ առաջին անգամ կը յայտնուի Գոնտայի հանճարը: Գոնտա իր այդ ուսումնասիրութիւնով կը յայտնէ շարք մը տեսակէտներ, որ յայտնած էր մեծանուն անգլիացին Հերբըրդ Սպէնսըր, որու գործերուն, սակայն, անծանօթ էր ան. որովհետեւ Սպէնսըր նոր էր տակաւին, եւ իր գործերը թարգմանուած չէին ֆրանսերէնի:
Ուսման պապակը դեռ վառ՝ Գոնտա կ՚երթայ Անվերս, Պելճիգա, բարենպատակ ընկերութեան մը ծախսովը. հոն կը հետեւի համալսարանի առեւտրական ճիւղին: Միաջամանակ կը յաճախէ նաեւ Պրիւքսէլի համալսարանը ուսանելու համար իրաւագիտութիւն, եւ կարճ ժամանակամիջոցի մը մէջ (1869-1872) կ՚աւարտէ այս երկու դասընթացքներն ալ:
Այս միջոցին ուսուցչութեան հրաւէր կը ստանայ Եաշի առեւտրական վարժարանէն. կը մերժէ, որովհետեւ դեռ նպատակ ունի երթալու Անգլիա, Գերմանիա եւ Իտալիա եւ ուսումնասիրելու այդ երկիրներն ու անոնց լեզուները:
Վրայ կը հասնին, սակայն, դժուարութիւններ: Նիւթական միջոցներու պակասը մէկ կողմէն — զինքը ղրկող բարենպատակ ընկերութեան տուած գումարները չէին բաւարարեր կեանքի իր ամենատարրական պէտքերն իսկ— եւ քայքայուող առողջութեան մը տագնապը միւս կողմէն, կը ստիպեն որ անիկա վերադառնայ Եաշ: Իբր իրաւաբան Եաշի մէջ կը ստանձնէ քանի մը դատեր. Բայց տեսնելով որ օրէնքը կը գործէ միշտ խեղճերուն եւ աղքատներուն դէմ եւ արդարութիւնը կը մնայ միշտ չորսացուած թռչունը, զղուանքով կը հեռանայ եւ կը լքէ իրաւաբանամ ասպարէզը:
Կու գան տխրութեան եւ լլկումի օրերը: Չհասկցուած եւ չմարսուած՝ իր շրջապատէն: Գոնտա կը խզէ իր յարաբերութիւնները մարդոց հետ եւ կ՚ապրի առանձնացած կեանք մը:
Այս միջոցին գրի կ՚առնէ իր կարգ մը երկերը, որոնք հրատարակութեան կը տրուին շատ չանցած: Ասոնց գլխաւորն է Ճակատագրապաշտութեան Տեսութիւնը: Կարեւոր գործեր են նոյնպէս Տիեզերական Շարժումը եւ Բնազանցագիտութեանի փորձերը: Ժամանակակից ռումէն յայտնի գրագէտներ, ի շարս որոնց նաեւ Նեկրուցցի եւ Ալեքսանտրին, առանձին հիացումով կ՚արտայայտուին այս երկասիրութիւններուն մասին:
20 Յունիս 1877-ին, կրթական իշխանութիւնները Պուքրէշի մէջ, քուէարկութեամբ մը, որու մէջ ամենաշատ քուէ ստացող կ՚ըլլայ Գոնտա, զայն կը նշանակեն ուսուցչապետ Քաղացիական Իրաւունք ճիւղին, Եաշի համալսարանին մէջ։ Գոնտա այս պաշտօնը կը վարէ չորս տարի: Այնուհետեւ, նորէն քուէարկութեամբ եւ առաւելագոյն քուէով՝ ան կը հրաւիրուի Պուքրէշի համալսարանը. բայց կը մերժէ այս հրաւէրը, չուզելով վնաս հասցնել իր այն գրկու ուսուցչապետ բարեկամներուն, որոնք պաշտօնէ պիտի արձակուէին, եթէ ինք ընդունէր իրեն եղած առաջարկը:
1879-1881 Գոնտա կը նետուի լրագրական կրկէսը եւ կը սկսի խուլ պայքար մը «ազատական» կուսակցութեան դէմ: Ասոր կը հետեւի իր ընտրութիւնը ռումանական խորհրդարանին՝ Մոլտովայէն: Այստեղ անիկա կը բոլորէ փայլուն շրջան մը. կը խօսի այնպիսի ճառեր, որոնք հիացումի կ՚արժանանան նոյնիսկ թագաւորին կողմէ: Նախարարապետ Եիօնէլ Պրաթիանու տեսնելով այն ոյժը, որուն Գոնտա տիրացած էր պարլամենտին մէջ, կը փորձէ զայն առնել իր կուսակցութեան մէջ, առաջարկելով անոր ժողովրդական լուսաւորութեան նախարարի պաշտօնը: Եւ Գոնտա կը դառնայ նախարար: Շուտով ծայր կու տայ հակառակորդներու պայքարն ու սադրանքները: Գոնտա զզուած այդ բոլորէն, եւ ընկճուած զինք կրծող հիւանդութենէն, կարճ ժամանակ մը պաշտօնավարելով կը հրաժարի: Կը ստանձնէ Գերագոյն դատարանի դատաւորի պաշտօնը: Այս պաշտօնին մէջ եւս երկար չի մնար ու կ՚անցնի, Պիզա, Իտալիա:
Պիզայէն կարճ ժամանակ մը վերջ կը վերադառնայ Ռումանիա, իր հայրենիքը, ուր կը մեռնի 21 Ապրիլ 1882-ին, 37 տարեկան դեռ երիտասարդ հասակին մէջ։ Կը թաղուի Եաշի «Յաւիտենութիւն» գերեզմանատունը, ուր կանգնուած է շքեղ յուշարձան մը իր շիրմին վրայ:
Ռումէններ այսօր Գոնտան կը նկատեն ԺԹ. դարու իրենց ամենամեծ ազգային դէմքերէն մէկը, ինչպէս են Էմինէսքու, Կրէանկա, եւ Ռոզէտտի: Անգամ համաշխարհային հռչակ ունեցող միտքեր, ինչպէս՝ Օտտը Հիէբման, Ճօն Լըպօք, Զիլէր, Էռնստ Հէքէլ, Պիւխնէր, Հէրբերտ Սպէնսէր եւ Ջարլզ Դարվին, ու բազմաթիւ ուրիշներ որոնց հետ թղթակցութիւններ է ունեցեր Գոնտա իր ողջութեան, գնահատանքի եւ հիացումի խօսքեր ըսած են իր մասին:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1845 ծնունդներ Ստորոգութիւն:15 Նոյեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:1882 մահեր Ստորոգութիւն:21 Ապրիլի մահացածներ Ստորոգութիւն:Փիլիսոփաներ
Շնչառութիւն
Շնչառութիւն, արտաքին միջավայրէն օդի անցումը դէպի թոքեր եւ հակառակ ուղղութեամբ, որուն ընթացքին մարմինը կը ներշնչէ թթուածին եւ կ'արտաշնչէ ածխածինի երկթթուակ։
Շնչառութեան հիմնական նպատակն է՝ մարմինին հաթայթել թթուածին եւ մարմինը ձերբազատել բնածուխի երկթթուակէն (CO2):
Շնչառութեան գործընթացները
Շնչառութիւնը կ'ամբողջանայ երկու գործընթացներով՝
Ա. Մեքենական գործընթաց,
Բ. Բնախօսական (physiologic) գործընթաց:
Մեքենական գործընթացը կը կատարուի երկու միջոցառումներով՝
բ. Արտաշնչում, որ կրաւորական միջոցառում մըն է:
Ներշնչումով շրջապատին օդը կը հասնի թոքախորշիկներ, իսկ արտաշնչումով թոքախորշիկներուն մէջ գտնուած օդը կ'արտաքսուի թոքերէն դուրս: Ողնաւոր անասուններուն մեծամասնութեան շնչառութիւնը կը կատարուի թոքերուն միջոցով, կ'անցնին ներշնչման եւ արտաշնչման յաջորդական փուլերէ, որոնք կը կատարուին քիթի խոռոչէն մինչեւ խոռոչներ տեղափոխող խողովակներու կամ օդուղիներու լաւ ճիւղաւորուած համակարգին միջոցով։
Շնչառութեան նշանակութիւնը
Մարդկային կեանքի առաջին եւ վերջին գործողութիւնը շնչառութիւնն է։ Եթէ առանց սնունդի մարդը կրնայ ապրիլ 2-3 շաբաթ, առանց ջուրի՝ 5-7 օր, ապա առանց թթուածինի՝ միմիայն 3 վայրկեան։ Այս մէկը ցոյց կու տայ շնչառութեան եւ թթուածինի առանձնայատուկ նշանակութիւնը։ Թթուածինը սնունդն ու հեղուկը թթուակներու վերածելով, զայն կը վերածէ ուժի, կը ստիպէ,որ մկանները աշխատին, կը վերանորոգէ բջիջները, կը սնուցանէ ուղեղն ու կը հանգստացնէ ջիղերը։ Շնչառութեան միջոցով մարմինը կը մաքրուի մահացած բջիջներէ ու վնասական նիւթերէ։
Մէկ վայրկեանի շնչառական շրջաններու քանակը շնչառութեան ցուցանիշ է, եւ կեանքի չորս հիմնական նշաններէն մէկը ։ Բնական պայմաններու մէջ, շնչառութեան խորութիւնն ու արագութիւնը կը կարգաւորուի քանի մը հաւասարակշռուած մեքենականութիւններու միջոցով, որոնք կ'ապահովեն զարկերակային արեան մէջ ածխածինի երկթթուակի եւ թթուածինի հաստատուն մասնակի ճնշումը։ Բնախօսական տարբեր պայմաններու մէջ զարկերակային արեան մէջ ածխածինի երկթթուակի մասնակի ճնշման անփոփոխ պահպանութիւնը զգալիօրէն կը նպաստէ արտազատուող հեղուկներու թթուայնութեան (pH-ի) խիստ վերահսկման։ Միայն ճիշդ շնչառութեան ընթացքին է, որ մարդուն հիւսուածքները արդիւնաւէտօրէն կը գործեն։ Գերօդափոխութիւնը եւ թերօդափոխութիւնը համապատասխանաբար կը նուազեցնեն ու կը բարձրացնեն ածխածինի երկթթուակի մասնակի ճնշումը, որուն հետեւանքով կը դիտուի արտազտուող հեղուկներու pH-ի աճ՝ առաջին պարագային, իսկ երկրորդին՝ նուազեցում։ Երկու պարագաներուն ալ կրնան ախտանիշներ յառաջանալ։
Սխալ եւ մակերեսային շնչառութիւնը թթուածնային անբաւարարութեան հիմնական պատճառն է, որ կը յանգեցնէ աւելորդ իւղի, ոսկրափտութեան, սրտանօթային եւ ողնաշարային բազմաթիւ հիւանդութիւններու։ Թթուածինի նուազումին հետեւանքով կը յառաջանան հորմոնային խանգարումներ ու նորագոյացութիւններ։
Հազարամեակներ առաջ, եգիպտացիներուն, հին յոյներուն եւ չինացիներուն ծանօթ էր առողջութեան եւ երկարակեցութեան բանալին։ Մասնաւորապէս չինական մարտարուեստներու եւ հնդկական եոկայի հիմքին մէջ կ'իյնայ ճիշդ շնչառութիւնը։
Ճիշդ շնչառութեան պարագային կարելի է ոչ միայն խուսափիլ հիւանդութիւններէ, այլեւ բուժուիլ անոնցմէ։ Մասնաւորապէս առանց յոգնեցուցիչ սննդականոնի ու ֆիզիքական ծանրաբեռնուածութեան, ընդամէնը շնչառական վարժութիւններու շնորհիւ կարելի է կարգաւորել էակին նիւթափոխանակութիւնը թթուածինի ու արեան շրջանառութեան միջոցով։ Շնչառութեան յաճախականութեամբ թթուածինով հարուստ աւելի օդ կը հասնի թոքախորշիկներուն, ուր աւելի ուժգնութեամբ թթուածինի եւ ածխածինի երկօքսիտի փոխանակում տեղի կ'ունենայ, արեան շրջագայութիւնը կը հարստանայ թթուածինով եւ մարմինի բջիջները կը յագենան թթուածինով:
Շնչառական համակարգը կրնայ մարմինին հայթայթել ամէն վայրկեան 200 մլ. թթուածին: Շատ ծանր աշխատանքի եւ մարմնամարզանքի ընթացքին մարմինին կը հայթայթուի մօտաւորապէս 2000 մլ. թթուածին: Մարդկային մարմինէն բնական ճամբով դուրս կու գան թունաւոր նիւթերը՝ անոր ահապովելով ուժ, թթուածինի օգնութեամբ կը վնասազերծուին մեծ թիւով հիւանդութիւններու յարուցիչներ, կ'ապաքինուին ներքին եւ արտաքին վէրքերը. գլխուղեղային կեդրոնները թթուածինով յագեցնելու միջոցով կը բուժուին բազմաթիւ ջղային եւ մնայուն հիւանդութիւններ։ Շնչառական վարժութիւններու շնորհիւ կը կարգաւորուի նիւթափոխանակութիւնը։
Շնչառութիւնը ունի նաեւ այլ կարեւոր գործառոյթներ։ Անիկա կ'ապահովէ խօսքի, խնդալու եւ զգացումները արտայայտելու գործընթացները։ Կ'օգտագործուի նաեւ դարձաշարժման իրագործման համար, ինչպէս՝ յօրանջելը, հազալը եւ փռնգտալը։ Անասուններ, որոնք բաւարար քանակութեամբ քրտնագեղձեր չունին եւ չեն կրնար քրտնարտադրութեամբ ջերմակարգաւորուիլ, կրնան կորսնցնել ջերմութիւնը ծանր շնչառութեան ատեն շոգիացման միջոցով։
Շնչառական համակարգը
Շնչառական համակարգը (respiratory system) կազմուած է երկու բաժիններէ՝
Վերին շնչառական համակարգը կ'ընդգրկէ հետեւեալ ենթաբաժինները՝
Վարին շնչառական համակարգը կ'ընդգրկէ հետեւեալ ենթաբաժինները՝ Ա. Շնչափող (trachea) Բ. Երկու ցնցուղներ (bronchi) Գ. Ցնցղիկներ (bronciols) Դ. Թոք Շնչափողը 10-12 սմ. երկարութեամբ խողովակ մըն է, որ կազմուած է 10-12 կլորակաձեւ աճառային հիւսուածքէ: Անիկա կը բաժնուի երկու մասի՝ աջ եւ ձախ ցնցուղներու, որոնք կ'ուղղուին դէպի աջ եւ ձախ թոքերը: Ցնցուղները նոյնպէս ունին աճառային հիւսուածք: Աջ ցնցուղը աւելի լայն է քան ձախ ցնցուղը, սակայն անոր երկարութիւնը ձախ ցնցուղին կէսն է: Աջ ցնցուղը ունի 2.5 սմ. երկարութիւն, իսկ ձախ ցնցուղը՝ 5 սմ. երկարութիւն: Ձախ ցնցուղը կը բաժնուի երկու ցնցղիկներու ձախ թոքին երկու բլթակներուն (lobes) համար, իսկ աջ ցնցուղը կը բաժնուի երեք ցնցղիկներու աջ թոքին երեք բլթակներուն համար: Ցնցղիկները բաժնուելով մանրացնցղիկներու կը հասնին թոքի միլիոնաւոր թոքախորշիկներուն (alveoli) :
Օդատար ուղիներ
Շնչառութեան համակարգին այն բաժինները, որոնցմով միջավայրին օդինը կը թափանցէ թոքեր, կը կոչուին օդատար ուղիներ, որոնք կաթնասուններուն մօտ ներկայացուած են վերին շնչառական ուղիներով (քիթի խոռոչ, ըմբան, կոկորդ) եւ ստորին շնչառական ուղիներով (շնչափող եւ ցնցուղներ)։ Օդատար ուղիները կը նկարագրուին իբրեւ շնչառական ծառ։ Վերին շնչառական ուղիները կը կազմեն ճիւղերը, որոնք աստիճանաբար կը նեղնան։ Մարդուն շնչառական ծառը կրնայ պարունակել մինչեւ 23 այդ տեսակի ճիւղաւորումներ, մինչ այդ մուկերը ունին միմիայն 13 հատ։ Կողքային բաժինները (շնչափող եւ ցնցուղներ) կը կազմեն ստորին օդատար ուղիները։ Հետագայ բաժանումներուն մէջ, ինչպէս շնչառական ցնցուղները, ալվէոլային խողովակները եւ ալվէոլները, տեղի կ'ունենան կազային փոխանակումները ։
Շնչափողը եւ հիմնական ցնցուղներու սկզբնական մասերը կը գտնուին թոքերէն դուրս, իսկ մնացեալ մասերը կը մտնեն ու կը տարածուին թոքերու բոլոր մասերուն մէջ։
Վերին օդատար ուղիները
Քիթին խոռոչը (քթանցքներ ու եւ ըմբան ի միջեւ տեղադրուած) օդատար ուղիներու առաջին բաժինն է, բաւականին նեղ է՝ առաջին հերթին աճառաոսկրային քիթին միջնապատ ով երկու խոռոչներու բաժնուած ըլլալուն պատճառով, իսկ երկրորդ հերթին՝ կողքային պատերուն շնորհիւ, որոնք ունին քանի մը երկայնական թեքուածքներ կամ խութեր ։ Անոնց մակերեսը ծածկուած է լորձաթաղանթով, որ կազմուած է թարթչաւոր էփիթելային հիւսուածքներով։ Օրական կ'արտադրուի 0,5 լ. լորձունք, ինչ որ կը ստիպէ ներշնչուած օդ ին համար խոնաւութիւն (մինչեւ 95%) վերցնելու լորձաթաղանթէն եւ ջերմութիւն՝ հոն գտնուող արեան անօթներէն. ասոր հետեւանքով օդը կը բաւարարուի ջրային գոլորշիներ ով եւ կը տաքնայ մարմինին ջերմութեամբ՝ կոկորդ հասնելէ առաջ։ Այս խոնաւութեան ու ջերմութեան մէկ մասը ետ կը վերցուի, երբ արտաշնչման ատեն օդը կ'անցնի չորցած եւ սառած քիթի լորձաթաղանթէն։ Կպչուն լորձունքը նաեւ կը բռնէ ներշնչուող կոպիտ մասնիկներուն մեծ մասը՝ խոչընդոտելով անոնց թափանցումը դէպի թոքեր ։ Անոր կը նպաստեն նաեւ քիթին խոռոչին սկզբնամասին աղուամազերը։ Բերանով շնչելու ատեն օդը չի տաքնար, որուն հետեւանքով շնչուղիները կը բորբոքին, ու թոքերուն մանրէ ներ կը հասնին։ Քիթին վերի մասին մէջ կան զանազան հոտեր ընկալող բջիջ ներ, ուստի անիկա նաեւ հոտառութեան անդամ է։ Քիթին խոռոչին մէջ կան զգայական բջիջներ, որոնք պաշտպանական գործ կը կատարեն: Փոշիի մեծ հատիկները եւ լորձունքի աւելցուքը կը գրգռեն այդ բջիջները եւ փռշտոց կը յառաջացնեն, որուն միջոցով օտար մարմիններ օդի հոսքով կը հեռանան մարմինէն։
Ներշնչուած օդը քիթին խոռոչէն կ'անցնի քիթըմբան, որ ըմբանին վերի մասն է ու անկէ կ'անցնի կոկորդ։ Կոկորդը խոռոչաւոր անդամն է, որ կազմուած է մկաններ ով, ջիղերով ու կապաններով իրարու միացած քանի մը աճառներէ։ Անոնցմէ մեծագոյնը վահանաճառն է, որ առջեւէն վահանի նման կը պաշտպանէ զայն։ Անիկա շատ դիւրութեամբ կը շօշափուի պարանոցին վրայ։
Կոկորդին խոռոչը ծածկուած է լորձաթաղանթով։ Անիկա կը նմանի աւազ է ժամացոյցի. ունի երկու լայն եւ մէկ նեղ մաս։ Նեղ մասին եզերքը կան լորձաթաղանթի ծալքերուն մէջ կը գտնուին կոկորդի մկաններուն ամրացած եւ առաձգական ձայնալարեր, իւրաքանչիւր կողմը երկուքական հատ։ Ձայնալարերուն միջեւ եղած տարածութիւնը կը կոչուի ձայնախորշ։ Լուռ ատեն ձայնախորշը եռանկիւնաձեւ է։ Խօսելու ու երգելու ատեն ձայնալարերը կ'երկարին եւ կը մօտենան իրարու։ Արտաշնչուող օդը կոկորդէն դուրս գալու ատեն կը շփուի ձայնալարերուն հետ, կը տատանի, կը թրթռայ եւ ձայն կը յառաջանայ։ Հետեւաբար դժուար չէ կռահել, որ ձայնը կը յառաջանայ արտաշնչելու ատեն։ Յօդաբաշխ խօսքի յառաջացման, բացի կոկորդէն կը մասնակցին նաեւ բերանի խոռոչի մասերն ու անդամները՝ փափուկ ու կարծր քիմքը, այտերը, լեզուն, ակռաները, շրթունքները, ինչպէս նաեւ քիթին խոռոչը։