cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ամման
Աշխարհագրություն և կլիմա
Քաղաքը տեղաւորուած է եօթ բլուրներու վրայ, որոնք աստղի ձեւով պատկերուած են Յորդանանի դրօշի վրայ։
Ամմանի կլիման մօտ է միջերկրածովեանին, սակայն կը տարբերի իր ցամաքայնութեամբ։ Մեծ ազդեցութիւն ունի ծովի մակարդակէն մեծ բարձրութիւնը (773 մ)։ Բոլոր տեղումները կը թափուին բացառապէս ձմռան եղանակին, ձմռանը յաճախ ձիւն կը տեղայ եւ յաճախ կը պատահին ցրտահարութիւններ։ Քաղաքին մէջ շատ յաճախ ուժեղ մառախուղներ կ'ըլլան։
Տեսարժան վայրեր
Թանգարաններ Աւերակներ
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ասիայի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Յորդանանի քաղաքներ
Poets of the Fall
Poets of the Fall, ֆինլանտական ռոք խումբ, որ կը ձայնագրէ սեփական «Insomniac» լեյպլին մէջ։ Ան ձեւաւորուած է Հելսինկի մէջ 2003 թուականին երկու վաղեմի ընկերներու դուետէն. վոքալիստ Մաքօ Սարեստոյէն եւ կիթառահար Օլի Տուկիայնենէն, ինչպէս նաեւ ստեղնաշարահար եւ արտադրիչ Մարքոս Գարլոնենէն։ «Poets of the Fall» խումբին համերգային կազմը կը ներառէ Յանի Սնելմանին (պաս կիթառահար), Յասկ Միակինենին (կիթառ) եւ Յարի Սալմինենին (հարուածային գործիքներ)։
Խումբը դարձած է իբր յայտնի խումբ լայն լսարանին՝ շնորհիւ «Late Goodbye», որ գրած են Max Payne համակարգչային խաղի շարունակութեան համար : Այս երգը դարձաւ խումբին գլխաւորած երգին վերնագիրը, որ թողարկուեցաւ 30 Յունիս 2004-ին :
«Poets of the Fall» աշխուժ 6 սդուտիական ձայնասկավառակներ կան, որոնցմէ առաջին երկուքը՝ Signs of Life-ը եւ Carnival of Rust-ը Ֆինլանտիոյ մէջ դարձած են փլադինէ, երրորդը՝ Revolution Roulette-ը, չորրորդը՝ Twilight Theater, եւ հինգերորդը՝ Temple of Thought-ը դարձած են ոսկիէ :
Խումբը բազմաթիւ նշանակալի մրցանակներ ստացած է հայրենի երկրին մէջ (ներառեալ երկու Emma-gaala մրցանակները. վերջինը ֆինլանտական Grammy-ն կը համարուի), յաղթած է «Լաւագույն ֆինլանտացի կատարող» անուանակարգին մէջ 2006 թուականին MTV Europe Music Awards-ի ժամանակ, իսկ «Carnival of Rust» երգի տեսահոլովակը հեռուստադիտողներու կողմէ ճանաչուած է «Ֆինլանտիոյ բոլոր ժամանակներու լաւագոյն տեսահոլովակ» :
Աշոտ Ալեքսանեան (ազատամարտիկ)
Կենսագրութիւն
Աշոտ Ալեքսանեան ծնած է 1974 14 Յուլիսին Ստեփանակերտ քաղաքին մէջ։ 1989 թուականին աւարտելով թիւ 3 միջնակարգ դպրոցի ութներորդ դասարանը՝ մասնագիտութիւն ձեռք բերելու նպատակով աշխատանքի անցած է ինքնաշարժի ծառայութեան հիմնարկութեան մէջ։ Արցախի մէջ սկսած ազգային-ազատագրական շարժումը շուտով կլանած է նաեւ անոր, կամաւորագրուած է չորրորդ գումարտակին մէջ, մասնակցած է շարք մը մարտերու։ Զոհուած է 4 նոյեմբեր 1992-ին «Ճիլոտի» բարձունքի համար մղուած մարտին ընթացքին։ Հետմահու պարգեւատրուած է ՀՀ «Արիութեան համար» մետալով։ Ամուսնացած չէր։
Poets of the Fall
«Late Goodbye», «Lift» (2003—2004)
Խումբին առաջին պաշտօնական թողարկումը դարձաւ «Late Goodbye» երգը, որ թողարկուած է 2004 թուականի Յունիսին Ֆինլանտիոյ մէջ։ Այս երգը կը պարունակէ առաջնային ստեղծագործութեան տարբերակներ (այդ թուին՝ «unplugged» եւ գործիքային ), ինչպէս նաեւ «Everything Fades» աւելորդ-երգը։ Երգը ներառուած է ֆինլանտական շարքերու առաջին տասնեակին մէջ եւ չէ լքած քանի մը ամիս շարունակ։
Աշոտ Ալեքսանեան (ազատամարտիկ)
Կենսագրութիւն
Կը հանգչի Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատանը մէջ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ ազատամարտիկներ Ստորոգութիւն:14 Յուլիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:4 Նոյեմբերի մահացածներ
Poets of the Fall
«Late Goodbye», «Lift» (2003—2004)
Յաջորդ երգը կը կոչուի «Lift» եւ թողարկուած է 15 Սեպտեմբեր 2004-ին։ Ինչպէս եւ «Late Goodbye»-ը, «Lift» ստեղծագործութեան կը զուգորդեն դիդրերը, սակայն այս անգամ ոչ թէ խաղին մէջ, այլ 3DMark05 պենչմարք-ծրագիրին մէջ (գրաֆիկական փորձերու շարք, որոնք կը հաշվարկեն համակարգչի տեսահամակարգի արտադրողականութիւնը)։ «Lift» երգին աւելորդ երգը՝ «The Beautiful Ones»-ը, որ կը շարունակէ POTF երգերու ռոմանթիք գիծը։ Ֆինլանտիոյ գլխաւոր ձայնասբիւրները ներառած են «Lift»-ը իրենց երգացանկին մէջ, իսկ աւելի ուշ երգը երկրորդ դիրքը գրաւած է «Տարուայ լաւագոյն երգ» բաժինին մէջ։
17 Դեկտեմբեր 2004-ին «Poets of the Fall» խումբին անդամները նուէր մատուցեցին իրենց երկրպագուներուն. անոնց ձայնագրեցին «Maybe Tomorrow is a Better Day» երգը յատուկ համացանցէն անվճառ ներբեռելու համար։ Այդ երգը աւելի կանուխ ոչ մէկ տեղ չէր կատարուած եւ չէր թողարկուած։
Տուզաղաճ
Հակիրճ պատմութիւն
Գիւղը կը գտնուի Քեսապ աւանէն մոտ 8 քմ. հարաւ։ Հնադարեան ժամանակներէ բնակութեան հետքեր գտնուած են մեծ կամրջի մօտ՝ կաւէ ամաններ, խճասալեր եւայլն։
1840-ական թուականներուն Լաթաքիացի յոյն ընտանիք մը անտառի ծառերը շահագործելու համար կը գնէ իարւունք ու կը հաստատէ երկու սղոցարան։ Քեսապէն բանուորներ կուգան աշխատելու սղոցարանները։ Տարիներու ընթացքին անտառի ծառերը հը հատնին եւ ծառերէ լերկացած հողերը կը գնեն գիւղացիները պետութենէն։ Տուզաղաճի մէջ արտեր կը բանան եւ հոն կը հաստատուին սղոցարան աշխատող բանուորները։
1911-ի մարդահամարի համաձայն Տուզաղաճի բնակչութիւնը կը հասներ 113 անձի այսինքն 22 տուն։ 1915-ին Տուզաղաճի գիւղացիները կը տարագրուին Քէօրքիւնէի բնակչութեան հետ։ 1919-էն 1920-ին գիւղ կը վերադառնան միայն 17 անձ, երկու այլ ընտանիքներ Քեսապէն եւ Վերի Պաղճաղազէն կը հաստատուին հոս, բնակչութեան թիւը հասնելով 26 հոգիի։ Այսպէս գիւղի բնակչութեան մօտ 80 տոկոսը զոհուեցաւ տարագրութեան ժամանակ։
1939-ի սահմանագծումով Տուզաղաճի արեւելեան մասը կը մնայ Թուրքիոյ մէջ ներառեալ երեք ջրաղացնները։
1947-ին հայրենիք կը ներգաղթեն 55 անձ, այսինքն գիւղի բնակչութեան մեծամասնութիւնը։
1960-ական թուկաններուն խնձորի պարտէզներ կը մշակուին գիւղի մէջ. Հողը ջրառատ ըլլալով կը նպաստէ ծառերու աճումին եւ տարիներու ընթացքին լաւ բերք կուտայ։ Դէպի Լաթաքիա տանող ճամբուն մօտիկութիւնը կը նպաստէ խնձորի պարտէզներուն զարգացման եւ Հալէպէն ու Լաթաքիայէն ընտանիքներ հոս հողեր կը գնեն ու բնակութիւն կը հաստատեն։
1993-ի տուեալներով գիւղը ուներ 64 բնակիչ կամ 15 տուն։
Գրական երկի վերլուծում
Գրական երկի վերլուծում
Ներածական
Գրական երկերը շօշափելի, «ապրող» արդիւնքն են ստեղծագործութեան ընթացքին։ Միայն անոնցմով է, որ ընթերցող եւ գրադատ, ու աւելի ուշ՝ գրականութեան պատմաբաններ, կապի մէջ կը մտնեն գրական շարժման հետ, գրականութեան հետ։ Իւրաքանչիւր գրական երկ կը կազմէ միաւոր մը՝ ուրոյն ու ամբողջ։ Բայց երկի մը մեթոտիկ ընկալման, հասկացումին համար՝ հարկադրուած ենք զայն վերլուծել, անոր մէջ զանազանել բաղկացուցիչ մակարդակներ կամ տարրեր։ Այս զանազանումը մտաւոր գործողութիւն մըն է, ոչ իրական բաժանում երկի մը այդ տարրերը իր մէջ ձուլուած կը մնան իբրեւ միակ ամբողջի մասեր։ Իսկ ի՞նչ կը հասկնանք «բաղկացուցիչ մակարդակներ կամ տարրեր» արտայայտութեամբ։ Երկի մը մէջ կը զանազանենք առաջնահերթաբար անոր բովանդակութիւնը եւ անոր ձեւը։ Աւելի պարզ ու շօշափելի՝ պիտի ըսէինք անոր մարմին-նիւթը եւ անոր յօրինուածքը, կառոյցը։
Գրական երկի վերլուծում
Բովանդակութեան, մարմին-նիւթին կարեւորագոյն երեսներն են՝
Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Արցախի Պետական Պատմաերկրաբանական Թանգարան
Ցուցադրութիւն
Արցախի պետական պատմաերկրաբանական թանգարանի հիմնադրամապահոցներուն եւ ցուցադրութեան մէջ ընդգրկուած են աւելի քան 50 հազար պատմամշակութային արժէքներ։ Լեռնային Ղարաբաղի մէջ իրականցուող պեղումներու շնորհիւ թանգարանը հնարաւորութիւն ունի արդիւնաւէտ կերպով ընդլայնելու իր ցուցանմուշներու ցուցակը։
Հնագիտութեան բաժին
Թանգարանի ցուցադրութիւնը կը սկսի Արցախի բնաշխարհը պատկերող հետաքրքիր տեսարաններով, որուն կը յաջորդէ հնաբանութեան բաժինը։ Այստեղ ցուցադրուած նիւթերու մէջ ընդգրկուած են բնութեան քարացած նմուշներ, ամենավաղ քարէ դարու գործիքներ, պրոնզէ ամենատարբեր իրեր (զարդարանքներ, սպասք, զէնքեր), Ուրարտական ժամանակներէն պահպանուած զարմանահրաշ զարդագօտիներով կաւանօթներ, հայկական, հռոմէական, պարսկական, արաբական ծագման արծաթէ ու պղինձէ մետաղադրամներ եւ այլն։
Միջնադարեան բաժին
Առանձնակի հետաքրքրութիւն կը ներկայացնէ նաեւ ազգագրութեան բաժինը, ուր ցուցադրութիւնը սկսած է արցախցի նահապետական ընտանիքի (տատիկը ճախարակով թել է մանում, իսկ պապիկը՝ իր մշակած կաշուց տրեխ տեսարանով։
Գորգագործական բաժին
Ցուցադրուած են նաեւ գորգագործական հին դազգահ, արցախեան գորգագործութեան նմուշներ՝ 18-20-րդ դարերու գորգեր։ 19-րդ դարուն հայ մշակոյթի կեդրոնն էր Շուշին, որու մասին կը պատմեն ցուցադրուած աւետարանները, հին տպագիր գիրքերը, լուսանկարները։
Նոր ժամանակներ բաժին
Փաստագրական նիւթերով առաւել հարուստ են նոր եւ նորագոյն բաժինները, ուր կը ներկայացուին արցախահայութեան մղած ազգային ազատագրական պայքարը Ազրպէյճանի դէմ 1918-1921-ականներուն։ Այստեղ ներկայացուած է 1926-ի Հայաստանի քարտէզը, որ պատրաստուած էր 10 Օգոստոս1920-ի պայմանագրի համաձայն, ինչպէս նաեւ 23 Մարտ 1920-ին տեղի ունեցած ողբերգական դէպքերու մասին վկայող փաստաթուղթեր, որոնք կը պատմեն Ղարաբաղի՝ բռնի ուժով Խորհրդային Ազրպէյճանին միացման մասին։
Արցախեան համազգային շարժում բաժին
Առանձին հետաքրքրութիւն կը ներկայացնեն արցախեան համազգային շարժումը, Ղարաբաղեան ազգային ազատագրական պատերազմը, հետպատերազմեան շրջանին Լեռնային Ղարաբաղի շարժման մասին պատմող թանգարանի վերջին բաժինները ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:ԼՂՀ թանգարաններ Ստորոգութիւն:Ստեփանակերտ Ստորոգութիւն:Թանգարաններ
Զաքարիա Ալեքսանեան
Զաքարիա Ալեքսանեան (․), հայ վարդապետ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Ակնի մէջ, 1711–ի Մայիսին։ 1735 թուականին վարդապետ ձեռնադրուեցաւ։ 1749-ին Մխիթարի մահէն առաջ քարոզիչի պաշտօնով Կ․ Պոլսէն ղրկուեցաւ եւ մահէն ետք՝ վերստին Վենետիկ գնաց, աբբայի ընտրութեան մասնակցելու։ Նորընտիր աբբան զինք կրկին Կ․ Պոլիս ուղարկեց։ 1786-ին վերջնականապէս Վենետիկ վերադարձաւ, ուր վախճանեցաւ 1793 թուականի Դեկտեմբեր 31-ին։
Թարգմանութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւորականներ
Մխիթար Սեբաստացի
Մխիթար Սեբաստցի (Mechitar di Sebaste, 7 Փետրուար, 1676, Սեբաստիա - 27 Ապրիլ, 1749, Սբ. Ղազար կղզի, Վենետիկ), հայ Կաթողիկէ եկեղեցական գործիչ, հայագէտ, Մխիթարեան միաբանութեան հիմնադիր, Մխիթար Սեբաստցիի անունով կոչուած է Երեւանի «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրը։ Մխիթար Սեբաստացին, որպէս միաբանութեան հիմնադիր, համարուեր է երկրորդ Մեսրոպ Մաշտոց։
Կենսագրութիւն
Մխիթար (իսկական անունը՝ Մանուկ) Սեբաստացին սորված է Սեբաստիոյ Սուրբ Նշան, ապա՝ Էջմիածինի, Սեւանի եւ Կարինի վանքերուն մէջ։ 1663-ին մեկնած է Բերիա (այժմ՝ Հալէպ), ուր ծանօթացած է կաթողիկէ միսիոնարներու հետ։ 1701-ին. Պոլսոյ մէջ հիմնադրած է միաբանութիւն։ 1705-ին Հռոմի իշխանութիւններէն ստանալով վանք հիմնելու համաձայնութիւն՝ 1706-ին Վենետիկին ենթակայ Յունաստանի Մեթոն (Μεθώνη) բերդաքաղաքին մէջ ձեռնամուխ եղած է վանքի կառուցմանը։ 1712-ին Հռոմի պապ Կղեմենս XI-ը (Clemes XI, 1649-1721) Սեբաստցիին շնորհած է աբբահօր կոչում։ Խուսափելով թրքական յարձակումներէն՝ 1715-ին միաբանութիւնը տեղափոխուած է Վենետիկ։ 1717 թուականին Վենետիկի Ծերակոյտը հրովարտակով Սուրբ Ղազար կղզին շնորհած է միաբանութեանը։ Այստեղ Սեբաստացին շինած է եկեղեցի, բացած է դպրոց, եւ պատրաստած է միաբան-գործիչներ։ Սբ. Ղազարին մէջ ան զբաղած է մատենագիտական աշխատանքով, ղեկավարած է իր սաներու բանասիրական հետազօտական աշխատանքները, կատարած թարգմանութիւններ եւ հրատարակած է գիրքեր։
Սեբաստացիի մահէն ետք միաբանութիւնը, ի պատիւ անոր, կոչուած է Մխիթարեան միաբանութիւն։ Իր ողջութեան իսկ, անոր մեծարած են Երկրորդ Լուսաւորիչ ազգիս, Երկրորդ Մեսրոպ եւ այլ պատուանուններով։
Անդրանիկ Քհնյ. Տուզմանեան
'''Անդրանիկ Քհնյ. Տուզմանեան''', աւազանի անունով Միսաք, որդի Սարգիսի եւ Իսկուհիի, ծնած է մուսա լեռցի ծնողքէ, Եողուն Օլուք գիւղը, 1922-ին։
նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի ծխական վարժարանը, զոր աւարտելէ ետք զբաղած է հողամշակութեամբ։ Ազատ ժամերուն սորված է հաշուապահութիւն եւ ժամանակ մը ետք վարած է հաշուապահութեան պաշտօն։
1939-ին, երբ Սանճաք-Իսկէնտէրունը կը յանձնուի Թուրքիոյ, Մուսա լերան բնակիչներուն հետ՝ Միսաք կը գաղթէ Լիբանան ու կը հաստատուի Անճառ։ Տնտեսական դժուարութիւնները յաղթահարելու համար կ'անցնի Պէյրութ եւ բարեկամներու միջոցաւ յարմար աշխատանք մը գտնելով կը դառնայ պաշտօնեայ եւ ապա կը նշանակուի հաշուապահ։
Պէյրութ կեցութեան ընթացքին, ան կ'ընտրէ իր կեանքի ընկերը՝ Մարի Տումանեանը, որուն հետ կը պսակուի Պէյրութի մէջ, 1947-ին եւ կ'ունենայ 4 զաւակներ՝ Ասպետ, Ռուպինա, Հերմինէ եւ Վազգէն։
Անդրանիկ Քհնյ. Տուզմանեան հրաժեշտ կու տայ աշխարհին 7 Հոկտեմբեր 1993-ին, խոր սուգի մատնելով Լիբանանի Թեմի կրօնական դասը, ընտանիքը, Ս. Յակոբ եկեղեցւոյ թաղականութիւնն ու իր ծխական ժողովուրդը։
Հանգուցեալ Տէր Հօր թաղման կարգն ու վերջին օծումը տեղի կ'ունենան Ս. Յակոբ Եկեղեցւոյ մէջ, ձեռամբ՝ Լիբանանի Հայոց Թեմի Առաջնորդ՝ Տ. Արամ Արք. Քէշիշեանի, 9 Հոկտեմբեր 1993-ին, առաւօտեան ժամը 10-ին, յընթացս Սուրբ եւ անմահ պատարագի։ Ապա, մարմինը կ'ամփոփուի Պէյրութի Պուրճ-Համուտի Ազգ. Գերեզմանատունը, քահանայից յատուկ դամբարանին մէջ :
9 Օգոստոս
9 Օգոստոս, տարուան 221-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 222-րդ) օրն է։
Տօներ
Ստորոգութիւն:Օգոստոս
Գրական երկի լեզու
Գրական երկի լեզու
Գրական երկը միայն լեզուն ունի իբր «շինանիւթ»։ Այս լեզուն պիտի կոչենք գրականութեան լեզու կամ գեղարուեստական լեզու (չշփոթենք «գրական լեզու» կոչուածին հետ, որ բոլոր մշակուած մարդոց կողմէ գործածուող «մաքուր» լեզուն է)։
Գեղարուեստական լեզուն կը տարբերի գրագէտէ գրագէտ՝ կազմելով ամէն գրագէտի մասնայատկութեան, ինքնատպութեան գլխաւոր տարրը, նաեւ անմիջականօրէն նկատելին։
Անիկա ունի նաեւ որոշ առարկայական յատկանիշներ։
Առարկայական այդ յատկանիշներէն՝ պատկերակերտումի յատկանիշներ պիտի կոչենք հետեւեալները։
Համեմատութիւն
Երկու իրերու կամ երեւոյթներու միջեւ նմանութեան կապի հաստատումն է, նկարագրութիւն մը աւելի վառ դարձնելու նպատակով։ Օրինակ՝ պատուհանիս տակէն, ամէն առաւօտ, ուրուականի պէս կ’անցնիս (Դ․ Վարուժան)։
Համեմատութիւնը երբեմն կը սահմանափակուի երկու բառի շուրջ, սակայն երբեմն անիկա կը ծաւալի, կը դառնայ բառային եւ պատկերային երկու համակարգերու համեմատութիւն։ Այսպէս, Վահան Թէքէեանի «Տաղ Հայերէն  Լեզուին», քերթուածը իր ամբողջ կառոյցով կը դառնայ զուգահեռ երկու շարքէ բառ-պատկերներու համեմատութիւն մը։
Փոխաբերութիւն
Գիտենք արդէն, որ լեզուա-ոճային այս ձեւը բառ մը կը գործածէ բառարանային իր իմաստէն դուրս, տարբեր, գրագէտին իսկ կողմէն անոր տրուած իմաստով մը, որոշ շրջագրութեան մը մէջ։ Այսպէս է քերթուածի՝ Աջիցս Եփրատ, ձախիցս Տիգրիս, ահեղ ձէներով, սաղմոս կարդալով անցան գնացին․․․ տողին մէջ, կամ՝ Ան մեծցուց աղջնակը, անոր բարակուկ մարմնին մէջ սիրելով իր արիւնը նախադասութեան մէջ։
Փոխաբերութիւնը որոշ նմանութիւն ունի համեմատութեան հետ, կրնանք ըսել, որ անիկա կրճատուած, խտացած համեմատութիւն է, ուր բաղդատուող եզրերէն մէկը այլեւս չի տեսնուիր։
Փոխաբերութիւնը երբեմն կը ծաւալի մէկ բառէ անդին, կը դառնայ փոխաբերական ամբողջ համակարգ մը։ Այսպէս է, օրինակ «Բիւրեղի Դիւթանք» քերթուածին մէջ, ուր բիւրեղ մը շարժող մանուկը եւ աւարտին մօտ երեւցող քերթողը «կը  փոխաբերեն» իրար։
Շրջասութիւն
Կը կայանայ իր մը, երեւոյթ մը քանի մը բառերէ կազմուած լեզուական դարձուածքով մը անուղղակի «անուանելու» մէջ, փոխանակ իր անունով կոչելու։ Այսպէս, երբ Պարոնեան կը գրէ․ «Տիրասէր» բառը, որ կը գործածես, անախորժ կը հնչէ սահմանադրութեան եւ ազատութեան դարուս մէջ, պարզ «մեր դարուն» ըսելու տեղ շրջասութիւն գործածած կ՛ըլլայ․ կամ երբ կը գրէ՝ Աւազակները կը մերկացնեն իրենց պաշտօնակիցը, փոխանակ գայմագամի։
Չափազանցութիւն, մեղմաբանութիւն
Ասոնցմէ առաջինը անձ մը, երեւոյթ մը չափէ անդին մեծցնելն է, իսկ երկրորդը հակառակը փոքրացնելը։ Կրնան ամփոփուիլ մէկ բառ-բնորոշումով, ինչպէս եւ ծաւալիլ ամբողջ նկարագրութան մը վրայ, բազմաթիւ յաջորդական բառ-բնորոշումներով։ Այսպէս երբ Սիամանթօ կ՛ըսէ Ափ մը հողէդ ՝ ամբողջ երկինք մը դեռ կը բուրէ, մէկ արտայայտութեան մէջ կը միացնէ մեղմաբանութիւն եւ չափազանցութիւն։
Խորհրդանիշ
Պատկեր մըն է, որ կը բովանդակէ աւելի խոր, մտով ու երեւակայութեամբ միայն ըմբռնելի երկրորդ իմաստ մը։ Այսպէս բանաստեղծը հուրը իբր խորհրդանիշ կը գործածէ, երբ «Փարուանա»յի իշխանուհիին բերնով կ՛ըսէ՝ Ես նրանից հուր եմ ուզում,// Անշէջ հուրը սրբազան․․․։
Տեսանք, որ խորհրդանիշը, արտայայտութեան լեզուական ձեւ մըն է, ուղղակի կապ չունի խորհրդապաշտութեան հետ, որ գրական ուղղութիւն մըն է, դպրոց մը։
Այլաբանութիւն
Խորհրդանիշի մէկ մասնաւոր, պարզագոյն կիրարկումն է, որ կը կայանայ բնութեան եւ կենդանական աշխարհի տարրերու միջոցով ներկայացնել մարդերը։
Բառամթերքի/շարահիւսութեան յատկանիշներէն
Կան նաեւ բառամթերքի/շարահիւսութեան եւ արտասանութեան յատկանիշները, որոնք բաւական պարզ են։ Թուենք եւ տանք օրինակներ․
Բառապաշարային մասնաւոր տարրերէն
Ստորոգութիւն:Հայոց լեզու
Եոհան Ուոլֆկանկ Վոն Կէօթէ
Եոհան Ուոլֆկանկ վոն Կէօթէ (Johann Wolfgang von Goethe,), բանաստեղծ, փաստաբան, թատրոնի տնօրէն, բուսաբան, քաղաքական գործիչ, նկարիչ, փիլիսոփայ, աստուածաբան, իրաւաբան, արուեստի քննադատ, երաժշտական քննադատ, գրադարանավար, գրող ճանապարհորդ, ֆիզիքոս, գրականագէտ, վիպասան, ինքնակենսագիր, դիւանագէտ, պետական գործիչ, խորագէտ, ասացուածքներու հեղինակ, օրագրի հեղինակ, հանքաբան, կենդանաբան
Կենսագրութիւն
Կէօթէ ծնած է Մայնի Ֆրանքֆուրթ քաղաքին մէջ։ Հարուստ ընտանիքի մը երդիքին տակ։ Անոր մեծ հայրը քաղաքապետ, հայրը՝ կայսերական բարձր պաշտօնեայ էր, որ ունէր իրաւաբանական տոքթորի աստիճան, կը հետաքրքրուէր արուեստով, իր ժամանակի առաջաւոր գաղափարներով ։
Պատանի Եոհանի կրթութեան ու դաստիարակութեան գործը անձամբ հոգացած է հայրը, հրաւիրած է տեղւոյն յառաջատար, գիտուն մանկավարժները։ Կէօթէն օժտուած էր արտակարգ ընդունակութիւններով. տակաւին պատանի գիտակ էր մի քանի լեզուներ, փիլիսոփայութիւն, գրականութեան պատմութիւն, լրջօրէն կը զբաղէր բնագիտութեան ուսումնասիրութեամբ։
Գրական կեանք
Ստեղծագործած է վաղ տարիքէն։ Գրած է բանաստեղծութիւններ, վէպեր։ Անոր քնարերգութիւնը կենսասէր է՝ համակուած յուզականութեամբ ու անմիջականութեամբ։
25-ամեայ Կէօթէ հռչակաւոր դարձած է «Երիտասարդ Վերթերի տառապանքները» վէպով, որ գրուած է նամականիի ձեւով։
Ան գրական վիթխարի ժառանգութիւն մը ձգեց մարդկութեան՝ շուրջ 1600 քերթուած, թատրերկեր, վէպեր ու նորավէպեր, ինքնակենսագրական բազմահատոր «Քերթողութիւն եւ ճշմարտութիւն»։ Անոր նամականին քանի մը տասնեակ հատոր կը կազմէ։
Այս բոլորին վրայ եթէ աւելցնենք նաեւ գերմանական քերթողութեան գագաթնակէտը հանդիսացող «Ֆաուստ» ողբերգութիւնը, Կէօթէ մեր եւ գալիք սերունդներուն կը ներկայանայ որպէս անկրկնելի երեւոյթ, որպէս հանճար, բառիս մոգական իմաստով՝ Genius, որ լատիներէնէ թարգմանուած կը նշանակէ «ոգի»։
Իր ապրած 83 տարիներուն ընթացքին ան ականատես եղած է Փրուսիոյ եօթնամեայ պատերազմին, Ամերիկայի անկախութեան պայքարին, Նափոլէոնի եւրոպական արշաւանքին: Ան տեսած է ֆրանսական երկու յեղափոխութիւնները եւ մերժած է յեղափոխութեան գաղափարը այն համոզումով, որ բարօրութեան կարելի է հասնիլ ոչ թէ արեան գնով, այլ ստեղծարար գործունէութեամբ եւ անդուլ ինքնակատարելագործումով։
Երկերը՝ հայերէն թարգմանուած
«Ֆաուստ»ը հայերէնի թարգմանած է գրող, խմբագիր եւ թարգմանիչ Պարոյր Միքայէլեան (1878 -1955):
Կէօթէի ստեղծագործութիւններէն թարգմանութիւններ կատարած է նաեւ երախտաշատ թարգմանիչ եւ բանասէր Արտաշէս Աբեղեան: Ան թարգմանած է մեծ գերմանացիին նորավէպերը, պատմուածքներն ու հեքիաթները: Աբեղեան ծրագրած էր Կէօթէի գործերուն վեցհատորեակը, սակայն յաջողած է հրատարակել միայն առաջինը, Գահիրէ, 1953 թուականին: Աբեղեանի թարգմանութիւններուն երկրորդ հատորը լոյս տեսած է առաջինէն քառասուն տարի ետք եւ կ՚ընդգրկէ Կէօթէի թատրերգութիւնները:
Կէօթէի շատ մը գործեր հայերէնի թարգմանուած են 19-րդ դարուն: Թարգմանական աւանդներով հարուստ հայ գրականութիւնը իրաւամբ կրնայ հպարտանալ «Ֆաուստ»ի տասնեակը անցնող թարգմանութիւններով:
Ինք, մեծ գերմանացին, մեծապէս կը գնահատէր թարգմանչական աշխատանքը, եւ լաւ թագմանութիւնը համարժէք կը համարէր բնագրին, մինչ Յովհաննէս Թումանեան արտայայտուած է թարգմանական արուեստի դժուարութիւններուն եւ պատասխանատուութեան այն զգացումին մասին, զոր պէտք է ունենայ իւրաքանչիւր լաւ թարգմանիչ։
Իր ստեղծագործութեան մէջ Կէօթէ անդրադարձած է նաեւ Արարատին եւ հայերուն։
Յովհաննէս Թումանեանի թարգմանութեամբ յայտնի է Կէօթէի «Վարդը», զոր թարգմանած է նաեւ բանաստեղծ Յովհաննէս Յովհաննիսեան՝ «Դաշտի վարդը» վերնագիրով:
Արտասովոր է Կէօթէի «Կոփտական երգ»ին ճակատագիրը: 1787-ին, դէպի Իտալիա կատարած իր ճամբորդութեան միջոցին, Կէօթէ կը ծանօթանայ արկածախնդրութիւններուն իտալացի ալքիմիկոս եւ ոսկի խարդախող Ճուզեփփէ Պալզամոյի, որուն այդ շրջանին Հռոմի պապը բանտ նետեց։ Հին եգիպտական ղպտի քուրմի իմաստութիւն ունեցող գերմանացի մեծ բանաստեղծը իր պատանի ժամանակակիցին կը սորվեցնէ մարդ դառնալու եւ կեանքի դաժան պայմանները դիմակայելու դժուարին արուեստը։ Բանտը Կէօթէ կը նմանցնէ երկրին, իսկ մուրճը՝ երկրի տիրակալին:
Այդ բանաստեղծութիւնը առաջին նկատողներէն եղած է Աւետիք Իսահակեան, որուն ձեռագրերուն մէջ պահպանուած է իր իսկ ձեռքով ընդօրինակուած քերթուածը եւ կը վկայէ Կէօթէի գործերուն հանդէպ անոր հետաքրքրութեան մասին:
Կէօթէի սիրային քերթողութեան գուցէ բարձրակէտը պէտք է համարել «Էլեկիա» բանաստեղծութիւնը, որ 74-ամեայ գրողին խոստովանանքն է, 19-ամեայ Ուլրիքէ ֆոն Լեւեցովին հանդէպ ունեցած բուռն զգացմունքին պոռթկումը։ 17-ամեայ Ուլրիքէ ֆոն Լեւեցովին 72-ամեայ Կէօթէ առաջին անգամ ծանօթացաւ 1821-ի ամրան, Պոհեմիոյ հանքային ջուրերու ամարանոցին մէջ, ուր աղջիկը հանգստանալու գացած էր մօրը հետ:
Անոնց հանդիպումները կրկնուեցան 1822 թուականի յուլիսին, նոյն վայրին մէջ։ Այդ հանդիպումներուն արձագանգն է «Էոլեան տաւիղ» բանաստեղծութիւնը, որ, ըստ գրողին, Ուլրիքէէն բաժնուելու մասին է։
Երրորդ անգամ 74-ամեայ բանաստեղծը 19-ամեայ Ուլրիքէին հանդիպեցաւ 1823 օգոստոսին: Այդ ոչ-սովորական սէրը հասաւ գագաթնակէտի եւ ունեցաւ նոյնքան ցնցող հանգուցալուծում։
«Իմ բոլոր ստեղծագործութիւններս միայն բեկորներ են կեանքիս մեծ խոստովանութենէն», առիթով մը ըսած է հանճարեղ գրողը :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Գրականագէտներ Ստորոգութիւն:Դիւանագէտներ
Թուփընս Միտլթըն
Թուփընս Միտլթըն (Tuppence Middleton, ծնած 21 Փետրուար, 1987 ), անգլիացի դերասանուհի մըն է։ Ան թեկնածու էր London Evening Standard Film Awards 2010 մրցանակաբաշխման հանդէսին իբրեւ լաւ նորեկ դերասան (Most Promising Newcomer)։
Շատ ֆիլմերու մէջ տարբեր դերեր ունեցած է, ինչպէս՝ Tormented (2009), Chatroom (2010), Cleanskin (2012), Trance (2013), The Lady Vanishes (2013), The Imitation Game (2014) եւ Jupiter Ascending (2015), ինչպէս նաեւ հետեւեալ հեռուստաշարներուն մէջ՝ Bones (2008), New Tricks (2010), Friday Night Dinner (2011), Sinbad (2012), Spies of Warsaw (2013), Black Mirror (2013), Sense8 (2015)։
Ան նաեւ գլխաւոր կերպարն էր երկու անգլիական տրամա հեռուստաշարներու մէջ՝ Dickensian (2015–16), ըլլալով Տիկին Հավիշամ, եւ War & Peace (2016), ըլլալով Ռուս իշխանուհի եւ վատագործ Հէլէն Քուրաճինա։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1987 ծնունդներ Ստորոգութիւն:21 Փետրուարի ծնածներ
Փախի՛ր Կամ Ամուսնացի՛ր
Փախի՛ր Կամ Ամուսնացի՛ր, 2016 թուականին նկարահանած հայկական արկածային կատակերգութիւն։
Սիւժէ
Ֆիլմին հերոսը՝ կենսուրախ ու քչիկ մը անլուրջ բնաւորութեան տէր Աղասիկը, կը վարե զբոսաշրջիկներու կողմէն սիրուած, Երեանի ինքնաշարժի գործարանի մեքենագէտ-շինարար Արշաւիր Խոջոյեանի՝ Աղասիկի հօր կողմէն պատրաստուած «Հրթիռ» մեքենան: Աղասիկին կեանքը կը փոխուի, երբ անոր ինքնաշարժը կը նստի՝ իր սեփական հարսանիքէն փախչող հարսնացու Սաթենիկը  :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:2016 ֆիլմեր Ստորոգութիւն:Հայկական ֆիլմեր Ստորոգութիւն:Կատակերգութիւն Ստորոգութիւն:Արկածային ֆիլմեր Ստորոգութիւն:2016
Գրական յղում
Գրական յղում, յիշատակումն է գրագէտի մը ու անոր գործին։ Երբեմն, յղման համար կը նշուի գործին տիտղոսը չակերտուած, նոյնիսկ՝ կը նշուին հրատարակութիւնը, գլուխը, էջաթիւը եւ այլն, բայց այս բոլորը պայման չեն։ Իր տեղադրումով յղումը կրնայ դրուիլ ուղղակի բնագիրին մէջ, կամ անջատ ծանօթագրութեան ձեւի տակ։ Երբեմն յղումը գրեթէ կը նոյնանայ ակնարկութեան հետ, ինչպէս՝ Պետրոս Դուրեանին «Թրքուհին» բանաստեղծութեան այն տողը, ուր պարզապէս յիշատակուած են բանաստեղծ Լամարթինը և անոր մէկ փոխաբերութիւնը «Սրտի մեղու, ինչպէս կոչեց Լամթի, Որուն ծծած ծաղիկը սիրտ ,մեղրն է սէր...»։
Իսկական յղման օրինակ Սիամանթոյի մէկ նամակի այս տողին մէջ. «Կարդացիք Վերհարնի«Les Villes Tentaculaires»ը։
Մէջբերումը յղումէն անդին ուղղակի ուրիշ բնագիրէ մը կտոր մը արտագրելն է, միշտ չակերտեալ և ընկերակցուած աղբիւր-գործին յղումով։ Այսպէս՝ Րաֆֆի, մէջբերելով Աստուածաշունչէն խօսք մը պիտի գրէ.«Քահանան բացատրում էր Սուրբ գրքի այն խօսք իմաստը, թէ ճակատի քրտինքով պէտք է վաստակես քո հացը»։
Աղբիւրներ
Ա գիրք, «Հայ Կեանք Եւ Գրականութիւն», էջ 16։
Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Միրզա Քէթէնճեան
Միրզա Քէթէնճեան Թորոսի (նաեւ՝ Էմիրզա, մօտաւորապէս 1885- անյայտ), հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է մօտաւորապէս 1885 թուականին։ 1912 թուականին աւարտած է Կոստանդնուպոլ­սոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը։ Եդեսիա քաղաքին մէջ որպէս բժիշկ աշխատած է։ Եղած է ՀՅԴ գործիչ։
1915 թուականի Ապրիլին բանտարկուած է Կ. Պոլսոյ կեդրոնական բանտին մէջ, ապա աքսորուած՝ Չանղըրը։ Անունը փորագրուած է Չանղըրըի բանտին մէջ հաւաքուած համրիչի՝ 99 հատիկներէն մէկուն վրայ։ Չանղըրըի աքսորավայրէն դիմած է փախուստի։ Գասթեմունիի մէջ ձերբակալուած է, բայց շնորհիւ տեղի ոստիկան զինուորներու հրամանատարի բարեացակամութեան, ազատուած է Տէր Զօրի աքսորուելէ։ Չանղըրըիի մէջ կանչուած է զինուորական ծառայութեան՝ որպէս հարիւրապետ զինուորական բժիշկ։ Այնուհետեւ Անգարա, ապա Գոնիա գացած է։ 1920 թուականին Եդեսիայ մէջ (Ուրֆա) եղած է թուրքական բանակին դէմ հայոց ինքնապաշտպանական հերոսամարտի ղեկավարներէն։
Յակոբ Մարտիրոսեան
Կենսագրութիւն
Յակոբ Մարտիրոսեան ծնած է Սուրիոյ Արաբ-բունար գիւղաքաղաքը 1943-ին: 1949-ին Հալէպ փոխադրուած է ուր յաճախած է տեղւոյն Կրթասիրաց վարժարանը, ապա Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան, Լազար Նաճարեան-Գալուստ Կիւլպէնկեան երկրորդական վարժարանը, եւ վկայուած 1964-ին:
Նոյն տարին, քաղաքական աննպաստ պայմաններու հետեւանքով ընտանեօք տեղափոխուած են Լիբանան, Պէյրութ, ուր շարունակած է իր ուսումը, հաշուապահութեան եւ տնտեսագիտութեան մարզերուն մէջ:
Ապա լծուած աշխատանքի զանազան հաստատութիւններու մէջ, ինչպէս Ապրոյեան հաստատութիւն եւ Պանք Ալ Արապի, վարելով բաժնի տնօրէնութեան պաշտօններ:
1976-ին հաստատուած է Լոս Անճելըս, Միացեալ Նահանգներ, ուր շարունակած է աշխատիլ արհեստավարժ ինքնաշարժի ընկերութիւններու եւ հաստատութիւններու մէջ, ուսումը շարունակելով եւ մասնագիտանալով այդ ճիւղին մէջ։ Հանգստեան կոչուած է 2012-ին:
Անդամակցութիւն
Յակոբ Մարտիրոսեան անդամակցած է ՌԱԿ ՝Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան, ՀԲԸՄ-ին եւ Թէքէեան Մշակութային Միութեան, 1958 թուականէն սկսեալ, Հալէպ, Սուրիա:
Ան շարունակած է իր միութենական եւ կուսակցական գործունէութիւնները Լիբանանի մէջ, Պէյրութ, ուր անդամակցած է Փորթուգալեան ակումբին, եւ եղած է հիմնադիը Անթիլիասի ՌԱԿ Յովսէփեան ակումբին:
Լոս Անճելըսի մէջ, շարունակած է իր միութենական եւ կուսակցական աշխատանքները վարելով ատենադպիրի պաշտօններ Գերսամ Ահարոնեան ակումբին եւ ՌԱԿ Արեւմտեան Ամերիկայի Շրջանային Վարչութեանց մէջ, ատենապետի պաշտօն՝ Ռուբէն Հերեան ակումբի:
Խմբագրական աշխատանք
Յակոբ Մարտիրոսեան Վարած է «Նոր Օր» շաբաթերթի խմբագիրի պաշտօնը 2011 թուականէն մինչեւ Մարտ 2016 թուականը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1943 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Գրիգորի Գաբրիէլեանցի Անուան Երկրաբանութեան Պետական Թանգարան (Շուշի)
Գրիգորի Գաբրիէլեանցի անուան երկրաբանութեան պետական թանգարան, թանգարանը կը գործէ Մայիս 2014-էն, պաշտօնապէս բացումը տեղի ունեցած է 1 Սեպտեմբեր 2014-ին։
Պալէ
Պալէն (թատերապար, բեմապար) կը յառաջանայ Իտալիոյ մէջ, վերածնունդի դարաշրջանին, ԺԵ. դարու սկիզբը: Պալէն երաժշտական-բեմական արուեստի բարդ տեսակ մըն է, ուր միաւորուած կ'ըլլան պարը, մնջախաղը, երաժշտութիւնը, թատերական մտայղացումը եւ գեղարուեստական ձեւաւորումը՝ տարազները եւ յարդարանքը: Թատերապարին մէջ խօսքը փոխարինուած է պարով եւ երաժշտութեամբ, որոնց միասնութիւնը կը հարստացնէ ներկայացումի բովանդակութիւնը, կերպարներու էութիւնը, անոնց միտքերն ու յոյզերը:
Գրիգորի Գաբրիէլեանցի Անուան Երկրաբանութեան Պետական Թանգարան (Շուշի)
Պատմութիւն
Թանգարանի ստեղման համար հիմք հանդիսացած ԼՂՀ նախագահի խորհրդական Գրիգոր Գաբրիէլեանցի ՝ իր անձնական մեծ հաւաքածոն թանգարանին նուիրելը։
Պալէ
Պալէին զուգահեռ Ֆրանսայի մէջ կը ծաղկի Իտալիայէն նմանակուած արքայական պալէն՝ իբրեւ շքեղ հանդիսութիւն։ Առաջին պալէտներուն համար (թագուհի կատակերգական պալէն) երաժշտական հիմք կը հանդիսանան ժողովրդական եւ թագաւորական պարերը, որոնք մուտք կը գործեն աւանդավէպերէն ներս:
Գրիգորի Գաբրիէլեանցի Անուան Երկրաբանութեան Պետական Թանգարան (Շուշի)
Ցուցադրութիւն
Թանգարանին մէջ կը ցուցադրուին հազուագիւտ տեսակի ապարներ, ամենահինը 1 միլիարտ 200 միլիոն տարեկան է։ Կան նմուշներ Արցախէն, որոնցմէ ամէենահինը 146 միլիոն տարեկան է։ Թանգարանի հաւաքածիին մէջ կայ 400 նմուշ 48 պետութիւններէ, հիմնականին Գ. Ա. Գաբրիէլեանցի անձնական հաւաքածէն՝ աշխարհի 40 երկիրներէ եւ ՌԴ 20 երկրամասերէ։
Պալէ
Պալէի հիմնական արտայայտչամիջոցներն են՝ իրարու հետ ընդելուզուած երաժշտութիւնն ու պարը։
Գրիգորի Գաբրիէլեանցի Անուան Երկրաբանութեան Պետական Թանգարան (Շուշի)
Ցուցադրութիւն
Հայաստանէն Երկրաբանական գիտութիւններու ինստիտուտի կողմէ Արցախի երկրաբանութեան թանգարանին նուիրած են մասնագիտական գիրքեր՝ յետագային երեխաներու ուսուցողական ծրագիրերուն մէջ օգտագործելու համար ։
Պալէ
Պալէի հիմնական տեսակներն են՝ դասական պարը եւ բովանդակային պարը։ Փոքր չէ պալէի մէջ նաեւ մնջախաղի դերը, որուն միջոցով դերասանը կ'արտայայտէ հերոսին զգացումները։
Ժամանակակից պալէի մէջ կ'օգտագործեն նաեւ ճիմնասթիք եւ աքրոպաթիք թեւածումներ:
Գրիգորի Գաբրիէլեանցի Անուան Երկրաբանութեան Պետական Թանգարան (Շուշի)
Աշխատակազմ
Թանգարանը ունի հետեւեալ հաստիքացուցակը՝
Պալէ
Պալէին սկզբնաւորումը
Հին ժամանակներուն ծիսական ներկայացումներուն մէջ պարն ու երգը միաւորուած կ'ըլլային: Միջին դարերուն թափառաշրջիկ դերասաններն ու երաժիշտները իրենց թատերականացուած ելոյթներուն մէջ կը միաւորէին երգը, պարն ու բանաստեղծութիւնը: ԺԶ.- ԺԷ. դարերուն Եւրոպայի մէջ թագաւորական եւ ազնուական ընտանիքները կարեւոր նշանակութիւն կու տային պարարուեստին: Յաճախ կը կազմակերպուէին «նրբակիրթ» պալատական խրախճանքներ, որուն ընթացքին պարարուեստին հմուտ պալատականներ կը մասնակցէին ներկայացումին: Ասմունքին կ'ընկերանային նուագը, պարն ու երգեցողութիւնը: Ժամանակի ընթացքին մէկ ներկայացումի մէջ արուեստի տարբեր տեսակները միաւորելու փորձերուն արդիւնքը կ'ըլլայ «Պալէ քոմիք»ի (Ballet comique) եւ «Օփերա Պալէ»ի (Opera-ballet) ստեղծումը:
Պալէն թատերական արուեստի ինքնուրոյն ձեւ կը դառնայ միայն ԺԸ. դարու երկրորդ կիսուն, ֆրանսացի պալէի հմուտ պարուսոյց (Choregraphe) Ժան Ժորժ Նովերիի (Jean-Georges Noverre) կատարած բարեփոխումներուն շնորհիւ։ Հիմնուելով ֆրանսացի լուսաւորիչներու գեղագիտութեան վրայ՝ ան կը ստեղծէ ներկայացումներ, որոնց բովանդակութիւնը կը բացայայտուի թատերական արտայայտիչ, ճկուն կերպարներու միջոցով, կը հաստատէ երաժշտութեան դերասանական դերը՝ իբրեւ պարողի շարժումները եւ գործողութիւնները որոշող ծրագիր։ Ան կը մշակէ հերոսական եւ ողբերգական Ballet-ներու սկզբունքները:
Գրիգորի Գաբրիէլեանցի Անուան Երկրաբանութեան Պետական Թանգարան (Շուշի)
Աշխատակազմ
Վարիչ՝ Եուրի Ալեքսանդրի Առաքելեան (աշխարհագրական գիտութիւններու թեկնածու, դոցենտ)
Պալէ
Պալէին սկզբնաւորումը
Նովեր համագործակցելով երաժշտահաններ Ռամոյի (Rameau) եւ Կլաքի (Gluck) հետ, կը ստեղծէ տրամաթիք թատերական ներկայացումներ: Նովերի նորարական գաղափարները կը նպաստեն պալէի արուեստի արմատական վերափոխման:
Պալէի հետագայ զարգացումը տեղի կ'ունենայ վիպապաշտութեան ծաղկման ժամանակաշրջանին։ ԺԸ. դարու 30-ական թուականներուն, ֆրանսացի պարուհի (պալերինա) Մարի Քամարկօ (Marie Camargo) կը կարճեցնէ կիսաշրջազգեստը եւ կը հրաժարի կրունկով կօշիկներէն։ Այսպիսով, պալէի զգեստը զգալիօրէն կը դառնայ աւելի թեթեւ ու ազատ, ինչ որ մեծապէս կը խթանէ պարի ճարտարութեան բուռն զարգացման։ Իրենց պարը աւելի օդային դարձնելու համար, պալէի պարուհիները կը փորձեն կանգնիլ իրենց մատներուն ծայրը, որուն իբրեւ հետեւանք, կը յառաջանայ «փուան թեքնիք»ը (Pointe technique)։ Հետագային կանացի պարին մատնային ճարտարութիւնը արագ կը զարգանայ, եւ Մարիա Թալյոնի (Marie Taglioni) կը հանդիսանայ առաջինը, որ իբրեւ արտայայտչամիջոց պալէի մէջ կ'օգտագործէ «փուան թեքնիք»ը։
Գրիգորի Գաբրիէլեանցի Անուան Երկրաբանութեան Պետական Թանգարան (Շուշի)
Աշխատակազմ
Ֆոնտապահ ուղեկցող՝ Իրինա Իգնատի Վահանեան
Պալէ
Պալէին սկզբնաւորումը
Պալէի բեմականացումը կը պահանջէր պալէի երաժշտութեան զարգացում, եւ արդէն Լուտուիկ վան Պեթհովըն իր «Պրոմեթեւսի ստեղծագործութիւններ»ով պալէի (1801) երգակցութեան առաջին փորձը կ'ընէ։ Վիպապաշտութեան ուղղութիւնը կը հաստատուի Աթանի «Ժիզել» (1841) եւ «Քորսարէ» (1856) պալէներուն մէջ։ Լէօ Տելիպի (Léo Delibes) «Քոփփելիան» (Coppélia) (1870) եւ «Սիլվիան» (Sylvia) (1876) կը համարուին առաջին երգակցուած պալէտները։ Անոր հետ միատեղ կը յառաջանայ նոր մօտեցում մը (Չ. Պունիի, Լ. Մինկուսի, Ռ. Տրիգոյի եւ այլոց կողմէն), որուն համաձայն պալէի երաժշտութիւնը կ'ընդունուի իբրեւ մեղեդի, հաստատուն չափ ունեցող երաժշտութիւն, որ կը ծառայէ միայն պարի ուղեկցելու համար ։
Գրիգորի Գաբրիէլեանցի Անուան Երկրաբանութեան Պետական Թանգարան (Շուշի)
Հասցէ
Թանգարանը կը գտնուի Շուշի քաղաքի Մ. Մաշտոց 32 հասցէին վրայ։
Պալէ
Օփերա-Պալէ
Օփերա-Պալէն (Opera-ballet) երաժշտական ներկայացում մըն է, ուր միաւորուած են երգեցողութիւնը եւ պարը: Օփերա-Պալէի հիմնադիրն է Ժան Պաթիսթ Լիւլին (Jean-Baptiste Lully), որ Ֆրանսայի թագաւոր Լուդովիկոս 14-րդ թագաւորի (թագաւորած է 1643-1715 թուականներուն) պալատական երգահանն էր եւ օփերային թատրոնի ղեկավարը: Թագաւորին թելադրանքով, Լիւլի կը ստեղծագործէր եւ կը բեմադրէր Օփերա-Պալէներ, որոնց մէջ երգային դրուագներուն կողքին պարարուեստին կու տար նոյնքան կարեւոր տեղ: Իր հմուտ պարով ներկայացումներուն կը մասնակցէր Լուդովիկոս 14-րդը, որ կը համարուի պալէի դպրոցի հիմնադիրը:
Դասական Պալէ
ԺԹ. դարուն պալէի պարարուեստին մէջ հիմնական փոփոխութիւններ կը կատարուին: Կը կատարելագործուի ցատկային արհեստագիտութիւնը եւ մատներու վրայ կանացի պարը, ինչպէս նաեւ կը մշակուին բազմաթիւ բարդ պարաքայլեր: Ռուսիոյ մէջ ֆրանսացի յայտնի պարուսոյց Մարիուս Փեփիթա (Marius Petipa) պալէն կը հասցնէ բարձր արտայայտչականութեան եւ արհեստագիտական կատարելութեան: Անոր համագործակցութիւնը Չայկովսկի ի եւ Կլազունովի հետ՝ պալէի թատրոնը կը հասցնէ նոր բարձունքներու: ԺԹ. դարու վերջաւորութեան ձեւաւորուած թատերապարի տեսակը կը կոչուի «դասական» եւ լաւագոյն օրինակը կը հանդիսանայ A. Adam-ի «Giselle» պալէն:
Գրիգորի Գաբրիէլեանցի Անուան Երկրաբանութեան Պետական Թանգարան (Շուշի)
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:ԼՂՀ թանգարաններ Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Շուշի
Պալէ
Ի. դարու պալէն
Ժամանակի ընթացքին պալէի արուեստը կ'ենթարկուի հիմնական փոփոխութիւններու: Երաժշտահաններն ու պարուսոյցները գործածելով անցեալի ոճական ուղղութիւններու գաղափարները կը սկսին ստեղծել նոր մօտեցումով եւ մտածողութեամբ պարեղանակներ ու պարեր: Ժամանակակից թատերապարին մէջ կը գործածուին նուագարանային երաժշտութեան տարբեր ոճերն ու տեսակները՝ ճազը, բանահիւսութիւնը, նաեւ (Electronique) եւ (Aleatoire) երաժշտութիւնը: Հետաքրքրական արդիւնք կու տայ «ազատ» պարի զուգորդումը դասականին հետ:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Արուեստ
Օննիկ Սարգիսեան
Օննիկ Սարգիս Սարգիսեան հայ մանկավարժ, գրականագէտ, գրաքննադատ, հայագէտ: Հայրենասէրը, սերունդներու ուսուցիչը եւ դաստիարակը: խմբագիրը, լրագրող:
Կենսագրութիւն
Օննիկ Սարգիսեանը ծնած է 14 Մայիս 1914-ին Արևմտեան Հայաստանի Սասունի գաւառի Մղենք գիւղին մէջ։ 1932 թուականին աւարտեր է Կիպրոսի Մելքոնեան կրթական հաստատութիւնը, 1954 թուականին՝ Պէյրութի Սեն Ժոզէֆ համալսարանի արեւելագիտական կաճառը:
Տարագրութեան ճակատագիրով երկու տարեկան երեխան կը դառնայ թափառական, հարազատներուն հետ տեղափոխուելով Կիլիկիա՝ որպէս յարաբերաբար ապահով վայր. նախ Ատանա ու ապա Ալեքսանտրէթ (Սանճաք)։
1923-ին հարազատներով կը հաստատուի Հալէպ, ուր նախնական կրթութիւնը կը ստանայ նախ Կիլիկեան, ապա Հայկազեան վարժարաններէն ներս։ 1926-ին, 12 տարեկան պատանին կ՚ուղարկուի Կիպրոս, դառնալու առաջին աշակերտներէն Մելգոնեան Կրթական Հաստատութեան։ Պատանի Օննիկին մօտ այդ տարիներուն կը յայտնաբերուի գրական ուսումնասիրութիւններ կատարելու յաջող փորձերը։ 1932-ին աւարտելէ ետք կրթարանի երկրորդական ուսումնաշրջանը, կը վերադառնայ Սուրիա։
Հալէպի մէջ ատենոյ Բարեգործականի կրթական գործիչ ու ՌԱԿ-ի երախտաւոր Միքայէլ Նաթանեանի պնդումներուն վրայ, Սարգիսեան կը մտնէ ուսուցչական ասպարէզ։ Առաջին հերթին կը մեկնի Ազէզ (Սուրիա), ուր Բարեգործականը ունէր նախակրթարան մը։ Հոն շուրջ երկու տարի հայերէն լեզու դասաւանդելէ ետք, 1934-ին կ՚անցնի Քեսապ, այս անգամ պաշտօնավարելով Ֆրանսիսքէններու վարժարանէն ներս։
1938-ին կը վերադառնայ Հալէպ ու կը շարունակէ ուսուցչական ասպարէզը որպէս հայ գրականութեան դասատու, յաջորդաբար Սահակեան, Կիլիկեան եւ Ուսումնասիրաց վարժարաններուն մէջ։
Այս շրջանին Օննիկ Սարգիսեան միութենական ու հասարակական իր մասնակցութիւնը կը բերէ մաս կազմելով Հալէպի Բարեգործականի Մշակութային յանձնախումբին, միաժամանակ գրական սերտ կապեր պահելով յարաբերաբար երիտասարդ Ստեփան Ալաջաջեանի (Խորհրդային Հայաստանի Գրողներու միութեան քարտուղար), ինչպէս նաեւ բանաստեղծ Զարեհ Մելքոնեանի հետ։
1947-ին կը հրաւիրուի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութիւն, որպէս ընդհանուր դաստիարակ ու գրականութեան ակումբի պատասխանատու։ Յաջորդող երեք տարիներուն Մելգոնեանի մէջ իրեն աշակերտող սան-սանուհիներէն շատեր յետագային կը նուիրուին ազգային հասարակական կեանքի, իրենց բնակած գաղութներէն ներս։
1950-ին կու գայ ընտանիքով հաստատուելու Պէյրութ ու կը դառնայ դասախօս հայերէնի ու հայ գրականութեան ՀԲԸ Միութեան Յովակիմեան-Մանուկեան մանչերու երկրորդական վարժարանէն ներս։ Պէյրութի մէջ իր գաղափարական հակումներով մուտք կը գործէ ՌԱԿ-ի շարքերը ստանձնելով պատասխանատու պաշտօններ։
Այս շրջանին իր բարձրագոյն ուսումը կը կատարելագործէ հետեւելով Պէյրութի Սէն Ժոզէֆ համալսարանի հայագիտական դասընթացքներուն։
1957-ին կը հրաւիրուի որպէս տնօրէն Պէյրութի մէջ նորաբաց ՀԲԸ Միութեան Երուանդ Տեմիրճեան վարժարանին, նոյն ժամանակ որպէս այցելու ուսուցիչ մնալով Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն ներս։ Լիբանանի ատենոյ կրթական կեանքին իր մասնակցութիւնը Սարգիսեան պիտի բերէր նաեւ Սիմոն Սիմոնեանի հետ կազմելով «Արագած» հայերէն դասագիրքերու շարքը։
1933-1987 թուականներուն հայոց լեզու եւ գրականութիւն է դասաւանդել Սուրիայի, Կիպրոսի եւ Լիբանանի հայկական վարժարաններուն մէջ, եղեր է Քեսապի Սէն Ժոզէֆ, Հալէպի Կիլիկեան, Պէյրութի Դեմիրճեան վարժարաններու տնօրէնը:
Օննիկ Սարգիսեան մահացեր է 30 Ապրիլ 1993-ին Կլենտէյլի մէջ:
ԹՄՄ-ի «Շիրակ» գրական ամսագիր
1956-ին բանաստեղծ Զարեհ Մելքոնեանի հետ կը դառնայ անդրանիկ խմբագիրը ԹՄՄ-ի «Շիրակ» գրական ամսագրին, ինչպէս նաեւ յետագային ամբողջ տասնամեակ մը կը վարէ ատենապետութիւնը Լիբանանի մէջ Թէքէեան Մշակութային Միութեան։
1956-1991 թուականներուն՝ Պէյրութի «Շիրակ» ամսագիրի հիմնադիր-խմբագիրը՝ Օննիկ Սարգիսեան :
Հրատարակութիւններ՝ դասագիրքեր
Օննիկ Սարգիսեան հեղինակեր է նաեւ բազմաթիւ պատմուածքներ ու գրականագիտական յօդուածներ :
Պարգեւ
Օննիկ Սարգիսեան 1986-ին արժանացած է հայրենի «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանին Երեւանի մէջ (1986), ինչպէս նաեւ Խորհրդային Հայաստանի Լուսաւորութեան նախարարութեան «Խաչատուր Աբովեան»ի անուան մետալին, առ ի գնահատանք իր գրական եւ կրթական գործունէութեան։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Գրական ուղղութիւն
Գրական ուղղութիւն
Յաճախ սերունդէ սերունդ փոփոխութիւն կրող այս հաւաքական մօտեցումները, զգալու եւ արտադրելու ձեւերը, կոչուած են գրական-գեղարուեստական հոսանք, շարժում, ուղղութիւն, դպրոց եւ նման այլ բնորոշումներով։
Այսպէս են դասականութիւնը, վիպապաշտութիւնը, իրապաշութիւնը, խորհդապաշութիւնը եւ այլն։
Գրական ուղղութիւն կամ դպրոց կը կոչենք որոշ ժամանակաշրջանի մէջ գեղարուեստական նոյն սկզբունքները եւ մեթոտները կիրարկող գրագէտներն ու իրենց արտադրութիւնները։
Այսպէս եղած է, Եւրոպայի մէջ դասականութիւնը 17-րդ դարուն ու աւելի ետք վիպապաշտութիւնը 19-րդ դարու սկիզբին, իրապաշտ դպրոցը նոյն 19-րդ դարու կիսուն մօտ, խորհրդապաշտութիւնը՝ 19-րդ դարու երկրորդ կիսուն, գերիրապաշտութիւնը 20-րդ դարու սկիզբին եւ այլն։
Ստորոգութիւն:Գրականութիւն Ստորոգութիւն:Գրական սեռեր
90 (թիւ)
90 (իննսուն), բնական թիւ է
Յարութիւն Քիւրքճեան
Յարութիւն Քիւրքճեան (ծն․՝ ), կրթական մշակ, դասախօս, գրագէտ, դասագիրքերու հեղինակ,  յօդուածագիր, հասարակական գործիչ։  1984 թուականէն հաստատուած է Աթէնք, Յունաստա ն։
Կրթութիւն
Նախնական եւ երկրորդական կրթութիւնը կը ստանայ Նշան Փալանճեան Ճեմարա ն, Պէյրութ, 1956-1963։  Ուսումը կը շարունակէ Պէյրութի Ֆրանսական համալսարանին Փիլիսոփայութեան դպրոցին մէջ եւ ապա Փարիզ (Ֆրանսա) անցնելով,  կ'աւարտէ Սորպոնի համալսարանը, տիրանալով Փիլիսոփայութեան Մագիստրոսութեան տիտղոսին՝ 1978։
Մասնագիտացած մանկավարժ եւ ուսուցիչ
Ուսումի տարիներուն ընթացքին եւ ետք՝ շուրջ քսան տարիներ 1964-էն 1984, Պէյրութի հայկական կրթական հաստատութիւններու մէջ՝ Նշան Փալանճեան Ճեմարան, Հայկազեան Համալսարան եւ Համազգայինի Հայագիտական Հիմնարկ, կը դասաւանդէ հայերէն՝ իբր մայրենի կամ երկրորդ լեզու, ֆրանսերէն, հայ գրականութիւն եւ փիլիսոփայութիւն։
Կ՛աշխատակցի հայ գրական մամուլին՝ Բագին, Ահեկան, Յառաջ, Ազդակ, եւայլն, զանազան աշխատասիրութիւններով։
Կը հեղինակէ մանկավարժական, դաստիարակչական գիրքեր, կը գործակցի ուրիշ գրագէտներու հետ գրական գործերու հրատարակման, ինչպէս նաեւ կը գործակցի զանազան գրական բնոյթով աշխատանքներու մէջ։
Ունի ծաւալուն հասարակական գործունէութիւն։
Հասարակական գործունէութիւն
Եղած է վարիչ (1979 – 1984) Պէյրութի մէջ լրագրողներու պատրաստութեան հիմնարկի մը եւ Աթէնքի մէջ « Դրօշա կ»ի Հրատարակչականին (1984 - 1999)։
Մասնակցած է՝
Գործակից է` Յուշամատեան հանրօգուտ (ոչ-շահաբեր) միութեան, իբր անոր գիտական խորհուրդի անդամ։
Աշխատութիւններ․ հեղինակ եւ հրատարակիչ
Յարութիւն Քիւրքճեան ունի հարուստ մանկավարժական, գրական եւ քաղաքապատմական գործեր։ Բացի իր հեղինակած աշխատանքներէն, ներդրում ունեցած է նաեւ ուրիշ հեղինակներու գրական գործերուն մէջ, իբր սրբագրիչ, թարգմանիչ, եւն․։
Հայերէն իբր մայրենի լեզու
Պատրաստած եւ բազմիցս հրատարակած է Միջնակարգի եւ Երկրորդականի՝ հայերէն իբր մայրենի լեզու եւ հայ գրականութեան, դասագիրքերու շարքեր․ կը գործածուին Սփիւռքի տարածքին հայկական վարժարաններէն։
«Հայրենի Աղբիւրի Գրադարան»
Պատրաստած է պատանիներու ուղղուած, խտացուած վիճակով, հայ գրականութենէն ծանօթ գործերու գրքոյքներու շարք մը։
Հայերէնը իբր երկրորդ լեզու
Հեղինակած ու բազմիցս հրատարակած է հայերէնի ուսուցման երկլեզու մեթոտներու շարք՝
Բառարաններ
Յարութիւն Քիւրքճեան հեղինակն է՝
Մենագրութիւններ
Յարութիւն Քիւրքճեանի այս աշխատասիրութիւնները լոյս տեսած են նաեւ, պարբերական մամուլի մէջ։
Քաղաքական – գաղափարական
Յր․ Քիւրքճեան հեղինակած է հետեւեալ քաղաքական աշխատութիւնները․-
Գրականութիւն
«Ծաղկաքաղ սփիւռքահայ գրականութեան» (2009, Պէյրութ, Վահէ Սէթեան տպարան)։
«ԼԵՌ ԿԱՄՍԱՐ, ՄԱՐԴԸ ԳՈՐԾԻՆ ՄԷՋԷՆ» (Մարտ 2021, ԱՐԱՍ հրատարակչատուն, Պոլիս)
Վարազդատ Գազանճեան
Վարազդատ Գազանճեան (Varaztad Kazanjian18 Մարտ 1879, Երզնկա - 19 Հոկտեմբեր 1974, Պոսթըն), հայազգի վիրաբոյժ։ «Փլասթիք վիրաբուժութեան հայր»ը։ Հարուըրտ համալսարանի փլասթիք վիրաբուժութեան առաջին փրոֆէսօր։ :
Կենսագրութիւն
Տոքթ. Գազանճեան ծնած էր Էրզինճան, Օսմանեան Կայսրութեան ատեն Մարտ 18, 1879 : Ան գնաց Ամերիկեան Միացեալ Նահանգներ Հոկտեմբեր 1985-ին։ Ան հաստատուեցաւ Ուարսեսթոր, Մասսաչոսեթս, եւ գործ գտաւ ելեկտրականութեան բելի գործարանին մէջ։ Առաջին աղօրիքն էր որ Տոքթ- Գազանճեան թեւաբաց բնական ճարպիկութիւն որ կրնայ ապրեցնել իրեն շատ լաւ ձեւակերտ վիրաբուժութեան։
Միացեալ նահանգներուն տեղացիութիւնը առնելէն ետք 1900-ին ան որոշեց փորձէ իբր ատամնաբոյժ, եւ 1902-ին ընդունուած է Հարուարտ Ատամնային Դպրոցին :
Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ
Ան ամուսնացած էր եւ յաջողութեամբ կ'աշխատէր իր անձնական ատամնային փորձերուն երբ Համաշխարհային Առաջին Պատերազմն սկսաւ, բայց կամաւորապէս մասնակցեցաւ Հարուարտ Բժշկութեան Բանակային Խումբին, հիւանդանոցի մէջ, Գամիերս, Ֆրանսա ուր ինք աշխատեցաւ Անգլիական ուժերուն : Ան սկսաւ բուժելու ամենագէշ վիրաւորներուն Ֆրանսայի մօտ : Յունիս 1916-ին ան եղաւ կարեւոր շարքին մէջ :
Պարգեւներ Եւ Ճանաչումներ
Ան պարգեւած էր բաւական պարգեւներու ներարեալ Շարքը Սուրբ Միքայէլ եւ Սուրբ Ճորճի, ճորճ Ե. Անգլիոյ թագաւորի կողմէ : 1951-ին, ան պարգեւացաւ պատուակալ պարգեւը Ամերիկեան Ընկերութեան Ձեւաւորումի եւ Վերաշինական Վիրաբուժութեան :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայ վիրաբուժներ Ստորոգութիւն:18 Մարտի ծնածներ Ստորոգութիւն:19 Հոկտեմբերի մահացածներ
Փօլ Նիուման
Փօլ Նիուման (Paul Newman, 21 Յունուա ր 1925 – Շէյքըր Հայց, Օհայիօ, Shaker Heights, Ohio, Ա․Մ․Ն․ - 26 Սեպտեմբեր, 2008 Ուեսթփորթ, Քենեքթիքըթ Westport, Connecticut, Ա․Մ․Ն․)։  Ամերիկացի դերասան, բեմադրիչ, ֆիլմարտադրիչ, գործարար եւ բարերար։  Դափնեկիր է բաւական մրցականներու՝ Օսքար, Պրիտանական Կաճառի Շարժապատկերի Մրցանակ British Academy Film Awards  BAFTA, Ոսկեայ Գունդի Մրցանակ Golden Globe Awards, Հեռատեսիլի Դերասաններու Արուեստակցութեան Մրցանակ Screen Actors Guild Awards (SAG), Էմի Մրցանակ Primetime Emmy Awards, Սեսիլ Տեմիլ Ոսկեգունդ Մրցանակ Cecil B. DeMille Award, Ճին Հերշոլթ Բարեսիրական Մրցանակ Jean Hersholt Humanitarian Award, եւայլն։
Պատանութեան եւ երիտասարդութեան տարիներ
Փօլ Նիուման ծնած է 26 Յունուար, 1925 Շէյքըր Հայց Shaker Heights, Օհայիօ Ohio։  Հայրը ծագումով հրիայ էր իսկ մայրը՝ սլովաք։  Ծառայած է Ա․Մ․Ն․ ծովուժին եւ Բ․ Համաշհարհային Պատերազմէն ետք, կը զբաղի հօրմէն ժառանգած մարմնամարզի իրերու վաճառախանութին աշխատանքներով։
Կանուխէն, կը ցուցնէ հակումը թատրոնին հանդէպ։  Փոքր տարիքէն կը մասնակցի դպրոցական թատերական ներկայացումներու։ 1943-ին կ՛աւարտէ Երկրորդական վարժարանը եւ ուսումը կը շարունակէ Օհայիօ նահանգին Համալսարանը, ուր տնտեսութիւն կ՛ուսանի։
Զինուորական ծառայութեան տարիներ
Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին, Նիուման Ա․Մ․Ն․ ծովուժին կը ծառայէ՝ Խաղաղական Ովկիանոսի գործողութիւններուն մէջ։  Զինուորութեան ընթացքին կը մարզուի իբրեւ հաղորդիչ անթել ռատիօ-հեռագրի, նշանառու եւ թնդանօթաձիգ ու 1944-ին կ՛ուղղարկուի Պարպըրս Փոյնթ, Հաուայ։  Օքինաուայի Կռիւին Battle of Okinawa կամ՝ Սառնալեռ Գործողութիւն Operation Iceberg ընթացքին (1945) գարնան ան կը ծառայէ «USS Bunker Hill» օդանաւակիրին մէջ։
Պատերազմէն ետք, ուսումը կ՛աւարտէ Քենիոն Ճեմարանին մէջ Kenyon College (1949)։ Ապա, թատերախաղարկութիւն կ՛ուսանի Եէյլ Համալսարանին մէջ Yale University։
Առաջին քայլերը
1953-ին, առաջին անգամ հանդէս կու գայ Պրոտուէյ թատրոնին բեմէն Broadway theatre «Փիքնիք» Picnic թատերախաղով։  Կը շարունակէ, մասնակցելով «Անյոյս Ժամերը» The Desperate Hours  եւ «Երիտասարդութեան Անուշ Թռչունը» Sweet Bird of Youth թատերախաղերուն սկզբնատիպ առաջին ներկայացումներուն։
1954-ին շարժանկարի բնագաւառին մէջ առաջին անգամ ըլլալով կը մասնակցի «Արծաթեայ Սկիհը» The Silver Chalice ժապաւէնին մէջ։ Ապա, կը կատարէ աւելի կարեւոր դերեր՝ «Մենք ողջերս» Somebody Up There Likes Me (ֆր․ թարգմ․)՝Marqué par la haine (1956), «Մոլեգին Կատուն» Cat on a Hot Tin Roof  (1958) եւ «Երիտասարդ Ֆիլատելֆիացիները» The Young Philadelphians  (1959) ժապաւէններուն մէջ․ բոլորն ալ վաստակ ունեցող դերասաններու քով, ինչպէս օրինակ՝ Էլիզապէթ Թէյլոր, Պարպարա Րաս, Ռոպերթ Վոն, եւայլն։
Իսկ 1952-էն, տարբեր դերերով կը ներկայանայ հեռատեսիլի պաստառէն «Վաղուան հեքիաթներ»Tales of Tomorrow  եւ «Արկածախնդրական Ժամադրութիւն» Appointment with Adventure շարաժապաւէններուն մէջ։
Մեծագոյն արտադրութիւններու գլխաւոր դերակատարը
Նիումանի յաջողութիւններուն մեծ դեր կը խաղայ անոր ապստամբ բնաւորութիւնը։  Բազմաթիւ ժապաւէններու գլխաւոր դերակատարը եղած է․ ինչպէս օրինակ՝
Յատուկ համբաւի արժանացած թատերախաղեր
Ստորեւ ցուցակը յատուկ համբաւի արժանացած թատերախաղերուն, որոնց մէջ Փօլ Նիուման կը մասնակցի եւ մեծ մասին՝ գլխաւոր դերակատարն է։
Ընտանիք
Փօլ Նիուման ամուսնացած է երկու անգամ։  Առաջին ամուսնութիւնը՝ Ճաքի Ուիթին հետ, կը տեւէ՝ 1949-1958։  Կը բախտաւորուի երեք զաւակներով՝ մանչ զաւակ Սքոթ եւ երկու դուստրեր՝ Սուզան եւ Սթեֆանի։  Տղան՝ Սքոթ, թմրեցուցիչ գործածելու պատճառով 1978-ին կը մահանայ։  Զաւկին մահէն ետք, Փօլ Նիուման կը լծուի բարեգործական աշխուժ գործունէութեան․ ի յիշատակ տղուն, կը հիմնէ «Սքոթ Նիուման Կեդրոն»ը Scott Newman Center՝  թմրեցուցիչներու գործածութիւնը կանխելու համար։ 1958-ին կ՛ամուսնանայ Ճոան Ուտուորտին Joanne Woodward հետ։  Միասին կ՛ապրին 50 տարի` մինչեւ Փօլին մահը․ 2008։  Այս ամուսնութենէն Փօլ Նիուման կը բախտաւորուի երեք աղջիկ զաւակներով՝ Էլինոր, Մելիսա եւ Քլեր։ Կը նուիրուի իր ընտանիքին՝ կնոջ եւ զաւակներուն։