cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Արագած
Կառուցուածք
Արագածը անցեալին եղած է աշխարհի ամէնէն մեծ հրաբուխներէն մէկը: Ունի 400 մ խորութեամբ եւ 3 քմ տրամագիծով հսկայ խառնարան մը, որուն քայքայուած պատերուն մնացորդները կը կազմեն լերան չորս կատարները: Խառնարանը հարաւ-արեւելեան կողմէն բաց է եւ կը կապուի շրջապատին: Կատարները կիսաբոլոր դասաւորուած են եւ կը կազմեն 270 աստիճանի աղեղ մը: Ամէնէն բարձր կատարը հիւսիսայինն է՝ 4090,1 մ: Այնուհետեւ արեւմտեանը՝ 3995,3 մ, արեւելեանը՝ 3908,2 մ եւ հարաւայինը՝ 3887,8 մ: Խառնարանը ջուր ամբարելու մեծ աւազան մըն է, ուրկէ սկիզբ առած է Քասախի վտակ Գեղարոտ գետը:
Արագածի յաւերժական ձիւնին ծածկոյթը շուրջ 6 քմ² է: Լեռը ունի քանի մը փոքր սառոյցէ դաշտեր, որոնցմէ ամէնէն մեծը (1,5 քմ մակերեսով) խառնարանին մէջ է: Սառոյցէ դաշտերը կը սնանին Քասախի վտակ Գեղարոտէն:
Արագածի ատամնաձեւ գագաթները ուղղաձիգ են (յատկապէս հիւսիսային կատարը, որ բաւական դժուարամատոյց է վերելքի համար), սակայն լանջերը մեղմ թեքութիւն մը ունին, որոնք փռուած են գագաթներուն շուրջ հսկայական տարածութիւններու վրայ՝ տեղ-տեղ կազմելով ընդարձակ բարձրաւանդակներ, սարաւանդներ, հարթութիւններ (Ապարանի դաշտը, Կարմրաշէնի, Շամիրամի սարահարթերը, Օհանաւանի, Մարալիկի սարաւանդները եւ այլն), մասնատուած են ճառագայթաձեւ տարածուող խոր հովիտներով, կիրճերով եւ հեղեղատներով: Լանջերուն կան նաեւ հրաբխային ծագում ունեցող կոնաձեւ բարձրութիւններ (Փոքր Արտենի, Իրինտ, Կարմրաթառ, Դաշտաքար եւ այլն):
Արագածի չորս գագաթներն ալ հասանելի են լեռնագնացներուն համար։ Վերելքներ կ'իրականանան տարբեր երթուղիներ համատեղելով։ Աւելի փորձառու լեռնագնացներ մէկ օրուան ընթացքին կրնան չորս վերելք իրականացնել ։
Արագածի մերձակայքը ցրուած են բազմաթիւ մակաբուծային կոներ (parasitic cones կամ cockle ), որոնք անցեալին պարբերաբար արտավիժած են հրաբխային նիւթեր: Հրաբխային ժայթքումներու հետեւանքով Արագածի լանջերը հսկայական տարածութեան վրայ (ներառեալ մինչեւ ստորին փէշերը) ծածկուած են լաւաներով: Արագածը հարուստ է հրաբխային ծագում ունեցող օգտակար հանածոներով (տուֆ, պեմզա «լատ.՝ pumex` փրփուր, չեչաքար», որսիդ. «Ֆրանս.՝ perlite, perle` մարգարիտ» եւ այլն: Արագածը մշտական ձիւնով ծածկուած է, իսկ փէշերուն կ'արտայայտուին տարուան բոլոր եղանակները՝ իրենց նրբերանգներով:
Գետեր ու Լիճեր
Արագած նշանաւոր է իր սառնորակ աղբիւրներով, որոնք ձիւնահալի ջուրերու ու սառնադաշտերու հետ միասին սկիզբ տուած են շարք մը գետերու ու գետակներու (Գեղարոտ, Ամբերդ, Մանթաշ, Նարիշտ, Գետաձոր, Ծաղկահովիտ եւ այլն): Արագածի ընդերքի ջուրերով կը սնուի նաեւ Մեծամօր լիճը: Գագաթին եւ լանջերուն կան քանի մը տասնեակ գեղատեսիլ լճակներ (Քարի, Ամբերդի, Լեսինգի, որթախեղդ, Ումրոյ եւ այլն): Անոնցմէ ամէնէն մեծը Քարի լիճն է, որ ունի քաղցրահամ ջուր եւ կը գտնուի 3200 մ բարձրութեան վրայ: Լիճին, առանձնապէս, հրապոյր կու տան շրջակայ ալպեան մարգագետիները, բազմագոյն ծաղիկները, լեռնային մաքուր օդը եւ Արագածի ձիւնափայլ գագաթին մերձակցութիւնը: Փարթամ մարգագետիններուն մէջ տարածուած են անուշահոտ ծաղիկներ (մանուշակ, վայրի շուշան, կակաչ, զանգակածաղիկ եւ այլն): Պատմիչները կը վկայեն, թէ նախապէս Արագածը ծածկուած է  փարթամ անտառներով, ուր ապրած են վայրի անասուններ:
Մօտակայ Քաղաքները
Լերան շրջակայքը գտնուող քաղաքներէն են Աշտարակը՝ հարաւ-արեւելքին, Ապարանը՝ հիւսիս-արեւելքին, Արթիկը՝ հիւսիս-արեւմուտքին եւ Թալինը՝ հարաւ-արեւմուտքին: Լերան միւս կողմերը կան այլ քաղաքներ եւ գիւղեր:
Աւանդութիւններ
Աւանդութիւնը կը պատմէ, թէ հայոց լեռները ժամանակին յաղթանդամ ու հսկայ եղբայրներ էին: Ամէն օր վաղ առաւօտուն արթննալով՝ սովորութիւն ունէին նախ իրենց գօտիները կապելու, ապա իրարու բարեւելու: Ժամանակ մը ետք, անոնք կը ծերանան եւ կը սկսին աւելի ուշ արթննալ: Օր մըն ալ արթննալով՝ հակառակ իրենց սովորութեան, առանց գօտիները կապելու, կը բարեւեն իրարու: Աստուած այդ տեսնելով՝ կը բարկանայ, կը պատժէ եղբայրները: Անոնք կը քարանան՝ կը դառնան լեռներ, գօտիները կը դառնան կանաչ դաշտեր, իսկ քարացած եղբայրներուն արցունքները կը դառնան անմահական աղբիւրներ:
Այդ հսկաներուն մեծութեամբ չորրորդը Արագածն է՝ Մեծ Մասիսէն, Սաւալանէն եւ Սիփանէն ետք:
Ժողովուրդը կը պատմէ այլ աւանդութիւն մը եւս.
Ժամանակին Մասիսն ու Արագածը շատ սիրով քոյրեր եղած են: Օր մը, ինչպէս կը պատահի, անոնք կը կռուին: Մէկը կ'ըսէ՝ «Ես եմ լաւը, աւելի բարձրը», միւսը՝ «Ես քեզմէ ե՛ւ աւելի բարձր եմ, ե՛ւ աւելի գեղեցիկ»: Շտապ կը հասնի Մարութա լեռը եւ կը փորձէ հաշտեցնել երկու քոյրերը, սակայն ի զուր. կը ձգէ եւ կը հեռանայ, անիծելով զանոնք: Անէծքը չարագուշակ էր. «Թող Մասիսն ու Արագածը այնպէս բաժնուին իրարմէ, որ ալ երբեք չհանդիպին»: Իր կարգին Մասիսը Արագածը կ'անիծէ, որ երբեք վիշտը դուրս չգայ իր սիրտէն, եւ արցունքը չպակսի աչքերէն: Արագածն ալ Մասիսը կ'անիծէ, որ վիշտէն չորնայ, աշխարհի երեսին մարդ չբարձրանայ իր կատարը ու վրան մատաղ չմորթուի: Այդպէս ալ կը կատարուի: Արագածի գագաթին արցունքէն լիճ մը կը գոյանայ եւ փէշերէն հազարաւոր աղբիւրներ կը բխին: Իսկ Մասիսը կը ցամքի, կը չորնայ, ոչ ոք կը բարձրանայ գագաթը, ո՛չ ալ մատաղ կը մորթուի հոն:
Կլիմայ
Արագածի կլիման կը փոխուի ըստ բարձրութեան. լանջերուն ամրան չափաւոր տաք է, ձմրան՝ ցուրտ, գագաթնային գօտիին մէջ ցուրտ է նաեւ ամրան, իսկ ձմեռը երկարատեւ է, խստաշունչ ու ձիւնառատ՝ տարեկան 250 օր կայուն ձիւնածածկոյթով :
Արագածի մշակութային կոթողները
Արագածի լանջերուն պահպանուած են ոռոգման հնագոյն ցանցի հետքեր, ակունքներուն կանգնած են ջուրի պաշտամունքը խորհրդանշող «վիշապ» կոչուող կոթողներ եւ միջնադարեան ճարտարապետութեան ուշագրաւ կառոյցներ (Ամբերդ, Բիւրական եւ այլն):
Հարաւ-արեւելեան լանջերուն Բիւրականի աստղադիտարանն է, մերձգագաթային սարաւանդին վրայ` Տիեզերական ճառագայթներու հետազօտման բարձրալեռ օդերեւութաբանական կայանները, Մանթաշի հովիտին մէջ`մեծ ջրամբարը:
Օգտագործուած գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայաստանի աշխարհագրութիւն Ստորոգութիւն:Հայաստանի լեռնագագաթներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի հրաբուխներ Ստորոգութիւն:Հրաբուխներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Արագածոտնի մարզի աշխարհագրութիւն Ստորոգութիւն:Հայաստանի լեռներ
Ադամ Ազբար
Ադամ Ազբար,, հայ նշանաւոր աշուղ։
Ծնած է Երեւան 1816-ին՝ պարսկաստանցի ծնողներէ։ Փոքր հասակէն սորված է գրել եւ կարդալ, ինչպէս նաեւ յօրինած է բազմաթիւ երգեր։ Սակայն նիւթական դժուար պայմաններու բերումով զբաղած է՝ կօշկակարութեամբ։ Ան շուտուվ երգիչի հռչակ ստանալով դարձած է խնճոյքներու զարդը։
Անոր բանաստեղծութիւններն ու երգերը ցրուած են այլազան ժողովածուներու եւ հանդէսներու մէջ։ Նշանաւոր են անոր՝ «Ակոռիի Կործանումը», «Մեծ Ու Փոքր Մասիսներու Վէճը» եւ այլ ստեղծագործութիւններ։
Կը մահանայ 1844-ին ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ աշուղներ
Բագրատ Արազեան
Բագրատ Ստեփանի Արազեան, ճարտարապետ։
Կենսագրութիւն
1911-ին աւարտած է Ս. Փեթերսպուրկի Քաղաքական ճարտարագէտներու հիմնարկը։ Նախագծած եւ կառուցած է բնակելի ու հասարակական շէնքեր Երեւանի մէջ («Ջանփոլադեան թատրոնի» վերակառուցումը, 1906-1907-ններուն), Պաքուի եւ այլ քաղաքներու մէջ։ 1928-1936-ններուն՝ Հայբնակշինկոոպ միաւորման գլխաւոր ճարտարագէտ։
1920-էն Արազեանի նախագիծերով կառուցուած են Երեւանի կեդրոնի բնակելի տուներու համալիրը (1934-1945), գլ-խկինոպրակատի վարչութեան շէնքը (1952), հիւրանոցներ՝ Արթիկի, Սեւանի եւ այլ շրջաններու մէջ։ 1926-ին Երեւանի ժողովրդական տան (այժմ՝ Օփերայի եւ բեմապարի թատրոն) նախագիծի համամիութենական մրցոյթին 2-րդ դիդքը գրաւած է ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ Ստորոգութիւն:13 Սեպտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:6 Յունիսի մահացածներ
Ռիշար Ժերանեան
Ռիշար (Խաչատուր) Անդրանիկի Ժերանեան (Richard Jeranian, ), հայ նկարիչ։
Կենսագրութիւն
Ռիշար (Խաչատուր) Անդրանիկի Ժերանեանը ծնած է Սեբաստիա 17 Յուլիս 1921 1921-ին, 7 տարեկանէն ապրած է Ֆրանսա։
1938-1942 թուականներուն ուսանած է Մարսէյլի գեղարուեստի դպրոցին մէջ, 1946-1948 թուականներուն` Փարիզի Գրան-Շոմիեր եւ Ժիւլեան ակադեմիաներուն մէջ ։
Ստեղծագործական գործունէութիւն
Ժերանեանը ստեղծեր է հիմնականօրէն ռիալիստական բնապատկերներ, նաթիւրմորներ, Կրաֆիք կառուցուածքներ composition, կանանց մարմնապատկերներ։
Բնապատկերներ
Նատյուրմորտներ՝
Ժերանեանի արուեստի մէջ որոշակի տեղ ունին հայրենի բնութիւնն ու յուշարձանները։ Յաճախ այցելեր Է Հայաստան։
Անհատական ցուցահանդէսներ
Ցուցադրուեր է Փարիզի Անկախներու, Աշնանային եւ այլ սալոններուն, «Արուեստները Եւրոպայի մէջ» Պրիւքսէլ, «Եւրոպայի Կրաֆիքան» Մօնաքո եւ այլ ցուցահանդէսներուն։ Ունեցեր է շուրջ 50 անհատական ցուցահանդէսներ (Ֆրանսա, ԱՄՆ, Զուիցերիա, Իտալիա, Իրան, Լիբանան, Մոսկուա]], Նովոսիբիրսկ, Երևան (1964, 1969, 1979), Գյումրի, Դիլիջան, արժանացեր  շարք մը միջազգային մրցանակներու։ Երիտասարդութեան եւ ուսանողներու համաշխարհային I (1947, Բրակ եւ VI (1957, Մոսկուա փառատօներու դափնեկիր է ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ ըստ ազգութեան
Անաֆի
Անաֆի (յուն․՝ Ανάφη), Էգէական ծովու կղզի, Քիքլատես, Յունաստան։ Կը գտնուի Սանթորինի կղզին արեւելքը, որուն հետ կը կազմեն Քիքլատեսի հարաւ-արեւելեան սահմանը։ Մայրաքաղաքն է Հորա կամ Անաֆի, իսկ նաւահանգիստը՝ Այիոս Նիքոլաոս։  Կղզիին հարաւը կը գտնուին Փահիա եւ Ֆդենիա կղզիակները։
Հորա ․ յունական կղզիներու մայր գիւղին կամ քաղաքին տրուած անուն, որ կ՛ ընկերակցի տուեալ գիւղին կամ քաղաքին բուն անունին (մայրաքաղաքի իմաստ ունի)։
Աշխարհագրութիւն
Անաֆին եռանկիւնաձեւ է եւ տարածութիւնն է 38,636 քլ․²։ Լեռնային կղզի է եւ ամենաբարձր գագաթը (Վիղլա) 582 մեթր է։  Ուրիշ բարձր գագաթներ են՝  Քալամոս գագաթը 386 մ․ (հարաւ-արեւելեան հրուանդան) եւ հիւսիսի Այիոս Իոանիս Թէոլողոս (350 մ․)։
Կղզիին տարածքին ցիր ու ցան կը գտնուի չեչաքարը՝ արդիւնքն է Ք․Ա․ 1500-ին պատահած Սանթորինիի հրաբխային ժայթքումին, ինչպէս օրինակ արեւելեան ծայրամասի Վրահոս մենաքարը Քալամօ գագաթով (460 մ․)։ Վրահոս, Միջերկրականի երկրորդ մեծագոյն մենաքարը կը սեպուի Ճիպրալթարէն ետք։ Քալամոյին վրան կը գտնուի Փանաղիա Քալամիոթիսա վանքը, իսկ ժայռին հիւսիսային կողմը կը գտնուի դժուար հասանելի Տրաքոնտոսփիլօ քարայրը, հարուստ շթաքարերով եւ պտկաքարերով։
Գլխաւոր հրուանդաններն ու ծոցերն են․ հիւսիսէն հարաւ շարքով՝ Տրափանօ (հիւսիս), Լիվոսքոփօ, Վրիսի (հարաւ-արեւելք), Դիասքելօ, այիոս Անտոնիոս, Մեթոհի, Քալամիոթիսա, Քալամոս, Մանիաթիս (հարաւ-արեւմուտք), Քալամիոթիսա (արեւմուտք), Փոթամոս, Քադալիմաթա, Քլիսիտի, Այիոս Նիքոլաոս նաւահանգիստ, Փեթրատիա, Քամենի Լակատա (հիւսիս-արեւմուտք), Լիթրա, Թրուլոս, Փրասա (հիւսիս-արերելք), Փսարի, Վիղլա, Ասփրօ Վունօ, Սամիաքոս (Տրափանօ հրուանդանին արեւմուտքը)։
Բնապահպանում
Անաֆի ունի հարուստ կենսաբազմազանութիւն։ Արձանագրուած են բնածին 635 տեսակներ, որոնցմէ 36 Յունաստանի տեղայատուկ են։  Կղզիին հարաւային մասը յայտարարուած է EU Natura 2000 պաշտպանուած գօտի։
Դիցաբանութիւն
Կղզիին անունը հնադարէն նոյնն է։ Ըստ յունական դիցաբանութեան, Արկոնաֆթիները երբ իրենց արշաւանքէն ետք հայրենիք կը վերադառնային, փոթորիկի կը հանդիպին եւ կ՛ աղաչեն Ափոլոնաս աստուծոյ, զիրենք փրկէ։  Ափոլոնաս կայծակաձեւ լոյս կը սփռէ Էգէականի տարածքին եւ անոնց առջեւ կը յայտնաբերուի կղզի մը։  Ցամաք ոտք դրած, նաւաբեկեալները Ափոլոնասին ի պատիւ բագին կը կառուցեն՝ (Ափոլոնաս Էղլիդիս Απόλλωνα του «Αιγλήτη»՝ Αιγλήτης․ ան որ կը փայլի) եւ կղզին Անաֆի կ՛ անուանեն (անաֆենօ αναφαίνω բայէն․ յայտնաբերուիլ)։
Յունական Դիցաբանութեան Օրֆիքա (Արկոնաֆթեան արշաւանք) կոչուած արձանագրթիւններուն մէջ, միեւնոյն պամութիւնը գրի առնուած է աւելի մանրամասն նկարագրութիւններով։
Հնադարէն մինչեւ ժամանակակից շրջան
Հնագոյն ժամանակաշրջանին, կղզիին վրայ կար Ափոլոնաս Էղլիդիսին տաճարը, որուն շրջաբակին կը գտնուէին Արտեմիս, Աֆրոտիթի, Ասքլիփիոս աստուածներուն նուիրուած բագինները, իսկ մեծագոյնը Զեւսին նուիրուածն էր։ Այսօր, այդ տաճարին տեղը կը գտնուի Զո՜տոհու Փիղիս վանքը, ուր եւ գտնուած են վերոնշեալներ հնագիտական նիւթերը․ յայտնաբերուած հնագիտական իրերուն մեծ մասը կը գտնուի Աթէնքի Հնագիտական Ազգային Թանգարանը, ինչպէս նաեւ Էրմիթաժ (Ս․ Փեթերսպուրկ)․ 1770 - 1774 ռուսերուն գերիշխանութեան ժամանակ ռուսերը հնագիտական իրեր կը փախցնեն։
Կղզիէն անցած են անեւ Փիւնիկեցիները։ Այնուհետեւ Անաֆիին պատմութիւնը կը հետեւի Քիքլատեսի պատմութեան ։
Բնակչութիւն
Բնակչութեան թիւն է 271։ 1848-ին թիւն էր 895, 1856-ին՝ 952, 1870-ին՝ 729, 1907-ին 579 եւ 1920-ին 559։
Ժամանակակից արուեստ
2015-էն սկսեալ, տարեկան հերթականութեամբ Անաֆի կը հիւրասիրէ «Ֆենոմենոն» պեէնալէ նորարար արուեստի ցուցահանդէսը։
Տե՛ս նաեւ
Ֆոլեղանտրոս
Իրաքլիա
Սիքինոս
Քուֆոնիսիա
Սհինուսա
Տոնուսա
Քերոս
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Սերոբ Պօղոսեան
Սերոբ Պ․ Պօղոսեան (15 Հոկտեմբեր 1904, Վերին Հիւրուկ - 5 Ապրիլ 1983, Երեւան), պատմաբան եւ դասախօս։
Կենսագրութիւն
Սերոբ Պօղոսի Պօղոսեան ծնած է Վերին Հիւրուկ (Բաղէշի նահանգի Սպարկերտ գաւառ), 1904-ի Հոկտեմբեր 15-ին։ Տարրական կրթութիւնը կը ստանայ ծննդավայրի ծխական դպրոցին մէջ։ Համաշխարհային Ա. Պատերազմին, թուրքերու կողմէ հայոց դէմ գործադրուած սպանդի ու բռնագաղթի տարիներուն, ընտանիքի անդամներուն հետ ի վերջոյ ան ապաստան կը գտնէ Կոտայքի շրջանի Ելղովան (այժմ՝ Կոտայք) գիւղը, ուր իր ընդհատուած ուսումը կը շարունակէ Թազագիւղի (այժմ՝ Կոտայք) գիւղը, ուր իր ընդհատուած ուսումը կը շարունակէ Թազագիւղի գաղթականներու համար բացուած դպրոցին մէջ։ 1921-1924 թուականներուն միջնակարգ իր ուսումը կ'ամբողջացնէ Երեւանի Ալ. Միասնիկեանի անուան երկրորդ աստիճանի դպրոցին մէջ։ 1926-ին մուտք կը գործէ Երեւանի Պետական Համալսարանի Մանկավարժական Բաժանմունքը, ապա՝ իր համալսարանական ուսումը կը շարունակէ Մանկավարժական Ինստիտուտի Պատմութեան Բաժանմունքին մէջ, որուն ընթացքը կ'աւարտէ 1931 թուականին: 1932-1935 թուականներուն՝ Երեւանի Պետական Համալսարանին մէջ պաշտօնի կը կոչուի իբրեւ Հայ Ժողովուրդի պատմութեան դասախօս: 1939-ին՝ «Եկեղեցական Հողատիրութիւնը Երեւանի Խանութիւնում 17-18 Դարերուն եւ Էջմիածինը Որպէս Կալուածատէր» խորագրով իր աւարտաճառը պաշտպանելէ ետք կը ստանայ Պատմական Գիտութիւններու թեկնածու աստիճանը: 1938-1941 թուականներուն ան կը վարէ համալսարանի Պատմութեան Բաժանմունքի դեկանի եւ Հայ Ժողովուրդի Պատմութեան Ամպիոնի վարիչի զոյգ պաշտօնները, միաժամանակ ստանձնելով Հայաստանի Պատմութեան Պետական Թանգարանի տնօրէնութիւնը: Համաշխարհային Բ. Պատերազմի տարիներունկը մեկնի բանակ ու կը մասնակցի Կովկասի համար մղուող ճակատամարտերուն: Զօրագրուելէն ետք կը վերադառնայ համալսարան, ու կը շարունակէ գիտա-մանկավարժական իր աշխատանքը: 1956 թուականին կ'արժանանայ Պատմական Գիտութիւններու Դոկտոր աստիճանին, իսկ 1959 թուականին՝ Փրոֆէսօրի կոչումին: 1955-1960 եւ 1964-1968 թուականներուն Ս. Պօղոսեան կը վարէ համալսարանի Պատմութեան Բաժանմունքի դեկանի պաշտօնը: Մինչեւ իր վերջին տարիներուն հանգստեան կոչուիլը, Ս. Պօղոսեան կը շարունակէ դասախօսական իր պաշտօնին զուգահեռ վարել նաեւ վարչական պաշտօններ:
Ս. Պօղոսեան՝ իր գիտական, մանկավարժական ու զինուորական ծառայութիւններուն համար կը պարգեւատրուի «Պատուոյ Նշան» շքանչալով, Հայկական ՍՍՀ Գերագոյն Խորհուրդի պատուոգրով եւ մետալներով, իսկ 1965 թուականին՝ «Գիտութեան Վաստակաւոր Գործիչ» կոչումով:
Աշխատութիւններ
Առանձնապէս ուշագրաւ են նաեւ Ս. Պօղոսեանի՝
Անոր գրիչին կը պատկանի նաեւ «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան»ի մէջ լոյս տեսած «ԿԻԼԻԿԵԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ» խորագրուած ընդարձակ յօդուածը (Ե. Հտր., էջ 407-418) (Հեղինակից՝ Մ. Կատվալեան):
Ս. Պօղոսեան կը մահանայ 1983 թուականի Ապրիլի 5-ին, Երեւան:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1904 ծնունդներ Ստորոգութիւն:15 Հոկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:1983 մահեր Ստորոգութիւն:5 Ապրիլի մահացածներ Ստորոգութիւն:Երեւան մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Լուի Պուսենար
Լուի Անրի Պուսենար, ֆրանսացի գրող, արկածային գրականութեան հեղինակ։
Կենսագրութիւն
Պուսենար ծնած է Ֆրանսայի Էսքրէն քաղաքը՝ 1847-ին։ Ուսանած է Փարիզի մէջ եւ ստացած՝ բժշկական կրթութիւն։ Ֆրանքօ-պրուսական պատերզամի ժամանակ զօրակոչուած է եւ ծառայած է որպէս գունդի բժիշկ։ Շամպինիի մօտակայքը վիրաւորուած է։ Պատերազմէն ետք վերադարձած է Փարիզ եւ զբաղած գրականութեամբ։
1878-ին Պուսենար կը սկսի տպագրել իր առաջին վէպերը։ Ան ճամբորդած է տարբեր երկիրներ յատկապէս՝ Ափրիկէ, ուր ծանօթացած է տեղի մշակոյթին ու բարքերուն հետ եւ գտած  նոր մտայղացումներ իր ստեղծագործութիւններուն համար։ Գացած է նաեւ Աւստրալիա եւ Քինիա։
1911-ին Ռուսիոյ մէջ 40 հատորով հրատարակուած են հեղինակին ստեղծագործութիւնները։ Հայերէնով հրատարակուած են «Ադամանդ որոնողները» եւ «Նաւապետ թոկից փախածը» վէպերը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի գրողներ
Պենվենութօ Չելլինի
Պենվենութօ Չելլինի (Benvenuto Cellini, իտալացի քանդակագործ, ոսկերիչ, գրող, գեղանկարիչ, ռազմիկ եւ երաժիշտ։
Կենսագրութիւն
Ուսումը ստացած է ոսկերիչ Պանտինելլիի քով, կրած է Միքելանճելոյին ազդեցութիւնը։
Աշխատած է Ֆլորանսի, Փիզայի, Պոլոնիայի, Վենետիկի, Հռոմի (1532-1540), Փարիզի մէջ, ինչպէս նաեւ Ֆոնթենպլէոյի՝ Ֆրանսիսքօ Ա.-ի պալատին մէջ (1540-1545)։
Չելլինին իր քանդակագործական եւ ոսկերչական նրբակերտ գործերուն մէջ պատկերած է բարդ շարժումներով մարմիններ («Խաչելութիւն», մարմար, 1562, Սպանիոյ, Ֆրանսիսկքօ Ա. թագաւորին աղամանը, ոսկեայ եւ թանկարժէք քարերով, 1539-1543, Պատմագեղարուեստական թանգարան, Վիեննա), լուծած է բացարձակ բոլորաքանդակի խնդիրներ։
Չելլինին գրողի համաշխարհային ճանաչում ստացած է իր ինքնակենսագրական կիսաւարտ վէպով, ուր աչքի կը զարնէ պատումի անմիջականութեամբ եւ գրական ոճի աւանդական ձեւերու արհամարհումով։
Հանդէս եկած է նաեւ իբրեւ արուեստի տեսաբան (1568)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Իտալացի նկարիչներ Ստորոգութիւն:Իտալացի քանդակագործներ Ստորոգութիւն:Իտալացի ոսկերիչներ Ստորոգութիւն:Իտալացի գրողներ
Վաչէ եւ Թամար Մանուկեան մատենադարան
«Վաչէ եւ Թամար Մանուկեան» մատենադարան, մատենադարան Հայաստանի Հանրապետութեան Վաղարշապատ քաղաքին մէջ ։
Պատմութիւն
Մատենադարանի նոր շէնքի պաշտօնական բացումը տեղի ունեցեր է 2012 թուկանի Հոկտեմբեր 18-ին Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի մէջ՝ հանդիսապետութեամբ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ Ծայրագոյն պատրիարք եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի, մասնակցութեամբ Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ Սերժ Սարգսեան ի ու Ս. Էջմիածնի մատենադարանի բարերարներ լոնտոնաբնակ տէր եւ տիկին Վաչէ եւ Թամար Մանուկեաններու, որոնց անունով ալ կը կոչուի նորակառոյց հաստատութիւնը՝ Ս. Էջմիածնի «Վաչէ եւ Թամար Մանուկեան» մատենադարան:
Կառոյց
Մատենադարանի շէնքը երկյարկ քարակերտ կառոյց է՝ նկուղային յարկով: Իւրաքանչիւր յարկի մակերեսը 1500 քմ է, նկուղինը՝ 1000 քմ: Նկուղային յարկին վրայ տեղաւորուած են գրապահոցները եւ օժանդակ սենեակները, առաջին յարկին՝ նախասարահը, վարչական մասը, ընթերցասրահը, հանդիասրահը եւ ցուցասրահները: Երկրորդ յարկին վրայ գիտական աշխատասենեակներն են, հնատիպ գիրքերու ընթերցասրահը, իւրօրինակ հանդիսասրահը՝ նախատեսուած միջազգային գիտաժողովներու համար, խորհրդակցութիւններու սենեակը եւ ցուցասրահը:
Մատենադարանի շէնքը կառուցուեր է ճարտարապետ Արտակ Ղուլեանի նախագիծով. Հեղինակը միախառներ է ժամանակակից եւ հայկական աւանդական ճարտարապետական ոճերը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի մատենադարաններ Ստորոգութիւն:2012 հիմնադրումներ Հայաստանի մէջ
Ստեփան Դեմուրեան
Ստեփան Դեմուրեան (1892,Կովկաս - 13 Յունուար 1934), երաժիշտ, երգչաախումբի վարիչ:
Կենսագրութիւն
Թշուառ մանկութենէ մը ետք կը մտնէ Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանը, զոր կ՛աւարտէ 1892-ին: Կը գործէ նախ Շուշիի, յետոյ Գորիսի, Ախալքալաքի մէջ եւ այլուր, իբրեւ երաժիշտ ուսուցիչ եւ երգչախումբի վարիչ: 1898-ին կը մտնէ Լենինկրատի Երաժշտանոցը, կը վերադառնայ թերաւարտ: Կը սկսի շրջիլ Անդրկովկասի հայկական գիւղերուն մէջ, շարունակելով Կարա-Մուրզայի գործը:
Դեմուրեան իր առաջին հաւաքած ժողովրդական երգերը կը հրատարակէ 1907-ին, Փեթերսպուրկ: Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի պետական հրատարակչական եւ այլ ժողովրդական երգերը: 1930-ին իրեն տրուած է երաժշտութեան վաստակաւոր ուսուցիչի կոչում:Մեռած է 1934 Յունուար 13-ին :
Աղբիւրներ
Հայ Հանրագիտակ, Հայր Մկրտիչ Վրդ. Պոտուրեան, 1939, Պուքրէշ, էջ 616
Տիգրան Պօղոսեան
Տիգրան Պօղոսեան (1946) Ծնած է Իրանի երբեմնի հայահոծ Մասջէդ-Սուլէյման քաղաքին մէջ, ուր ո՛չ մէկ հայ կ՚ապրի այլեւս։
Աւարտած է ծննդավայրին Հայոց Ազգային Միհրդատ միջնակարգ դպրոցը։ Բարձրագոյն ուսման հետեւած է Սպահանի (Նոր-Ջուղա) պետական համալսարանին մէջ, եւ աւարտած է հայոց լեզուի ու գրականութեան ճիւղը 1970–ին։
Բանաստեղծութիւն գրելու առաջին փորձերուն սկսած է 1969-ին։ Իր քերթուածները լոյս տեսած են «Ալիք» օրաթերթին, «Շիրակ» գրական հանդէսին, Հայաստանի «Ու֊րբաթ» շաբաթաթերթին եւ Իրան հրատարակուող «Ռաֆֆի», «Կաթիլ» ու «Նայիրի» օրացոյցներուն մէջ։
Ասպարէզով ուսուցիչ է, 1970–էն ի վեր։ Ներկայիս կը պաշտօնավարէ Թեհրանի հայ վարժարաններէն մէկուն մէջ, որպէս հայոց լեզուի ու գրականութեան դասատու։ Իր պաշտօնին զուգընթաց կ՚աշխատի Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան Ձայնասփիւռի հայերէն ռատիօժամի մէջ, որպէս խմբագիր, թարգմանիչ եւ խօսնակ, 1982–էն ի վեր։
Տիգրան Պօղոսեան արտագրած է մարգկայնական շունչով օծուն հարազատ, սրտցաւ եւ ինքնատիպ տաղեր։ Արդի՝ զգայուն բանաստեղծ մըն է ան:
Փիւնիկ (հանդէս, Գահիրէ)
Փիւնիկ, ազգային, գրական եւ քաղաքական հանդէս, 1899-ին լոյս տեսած է Գահիրէի Ս. Դարբինեան տպարանին մէջ, 1901-1903 լոյս տեսած է Աղեքսանդրիոյ Արաքս տպարանին մէջ եւ 1909-ին Կ. Պոլսոյ Փիւնիկ տպարանին մէջ ։ 1899-ին հրատարակուած եւ 6 ամիս դադրելէ ետք, 1901-էն 1903 լոյս տեսած է շաբաթը երկու թիւերու հանգամանքով: Խմբագիր՝ հրապարակագիր Սմբատ Բիւրատ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ մամուլ
19 Հոկտեմբեր
19 Հոկտեմբեր, տարուան 292-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 293-րդ) օրն է
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:19 Հոկտեմբերի մահացածներ
306 (թիւ)
306 (երեք հարիւր վեց) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 305-ի եւ 307-ի միջեւ
Հայկական Պարարուեստ
Հայկական պարարուեստ, սկիզբ առած է նախաքրիստոնէական շրջանին, Հայկական լեռնաշխարհին մէջ, երբ պատմական Հայաստանի մէջ դեռ հեթանոսութիւն կը տիրէր: Հանդիսացած է հայ ժողովուրդին բնաւորութիւնը նկարագրող գեղագիտական վառ արտայայտչամիջոցներէն մէկը: Իր միջոցով կարելի է տեսնել հայ ժողովուրդին մտածողութիւնը, հոգեկան աշխարհը եւ բնութեան ու կեանքին հանդէպ ունեցած վերաբերմունքը :
Սերունդէ սերունդ փոխանցուելով եւ որոշ փոփոխութիւններու արժանանալէ ետք, անիկա դարձեալ պահպանած է իր հիմքին մէջ առկայ եւ միայն իրեն յատուկ շարժական, կառուցուածքային եւ երաժշտական առանձնայատկութիւնները :
Հայ ժողովուրդը իր անկախութիւնն ու ինքնիշխանութիւնը կորսնցուցած օրերուն, երբ ենթակարկուած է իշխողներու մշակութային ազդեցութիւններուն, հայկական արուեստը հանդիսացած է հայը հայ պահելու կարեւորագոյն ազդակը, որուն թերեւս ամենակարեւոր դերը պատկանած է պարարուեստին :
Պատմութիւն
Հայկական պարին մասին առաջին անգամ խօսած է Պլուտարքոս: Ան կը վկայէ, թէ Ք.Ա. առաջին դարուն հայերը ամֆիթատրոն կառուցած են՝ կատարելով բեմական ներկայացումներ եւ պարեր: Այդ օրերուն պարողները բաժնուած են ըստ սեռի եւ տարիքի, եւ հանդէս եկած են առանձին: Ըստ իրեն, ամէն ինչ կախեալ էր տօնէն, ծէսէն կամ պաշտամունքի առարկայէն :
Պարերու մասին վկայութիւններու կարելի է հանդիպիլ նաեւ ժայռապատկերներու մէջ: Քարերու վրայ տեսանելի են մարդիկ՝ կենդանական գլխանոցներով եւ պարային շարժումներով: Նման պատկերները ցոյց կու տան նոյնիսկ շարժման ռիթմը: Նկատելի են քայլերը, ոտնաթաթերու դիրքը եւ շարժումները:
Հայերը պարին շատ զգուշութեամբ եւ լրջօրէն կը վերաբերէին: Պարերը ունէին ծիսական նշանակութիւն եւ ձօնուած էին աստուածներուն, հետեւաբար, եթէ պարային շարժում մը սխալ կատարուէր, անիկա կը բարկացնէր աստուածները:
Ի. դարասկիզբին Արեւմտեան Հայաստանէն Արեւելեան Հայաստան կը գաղթեն բազմաթիւ հայ ընտանիքներ, որոնք իրենց հետ կը բերեն երգեր, պարեր եւ իրենց բնորոշ տարազները: Բնականաբար, տեղի կ'ունենայ ազգային մշակոյթի երկու տարբեր ճիւղերու խաչասերում, որու արդիւնքով կը ձեւաւորուի նոր՝ աւելի հարստացած տարբերակը:
Հայաստանի մէջ, խորհրդային կարգերու հաստատումէն ետք, հայկական պարի ուսուցումը պետութիւնը կը վերցնէ իր վրայ: կը Հիմնուին պարային դպրոցներ, որոնք կը նպաստեն ազգային պարէն առանձնացուած ժողովրդական պարի ստեղծումին :
Ներկայիս հայկական ազգային պարը կը բաժնուի երկու խումբի.
Ժողովրդական պարը, ըստ էութեան, կը տարբերի ազգագրականէն: Անիկա յառաջացած է խորհրդային «խորէոգրաֆիկ» դպրոցի կաղապարէն, եւ ղեկավարուելով դասական եւ բեմապարային պարի ներկայացուցիչներու կողմէ, կը հեռանայ իր ազգային ակունքներէն :
Ինչ կը վերաբերի ազգագրականին, ապա վերջինիս հիմքին մէջ ինկած է ազգին ընդհանուր նկարագիրը տալու նպատակը: Ազգագրութիւն բառը, ինքնին, կը բնութագրէ գիտութիւն մը, որ կ'ուսումնասիրէ ժողովուրդներու նիւթական եւ հոգեւոր մշակոյթը, հետեւաբար վերջինիս սովորոյթները, տեղաշարժերը, ազգային առանձնայատկութիւնները եւ անոնց պատմամշակութային առնչութիւնները:
Ազգագրական պարը, միահիւսուելով տուեալ միջավայրին ծէսերուն, տօնակատարութիւններուն, հաւատալիքներուն ու պաշտամունքներուն հետ, կը ստեղծէ հայ ժողովուրդին հոգեբանութիւնը եւ զգացական աշխարհը նկարագրող մշակոյթ մը, որ եւ հայ պարարուեստն է :
Եարխուշտա
«Եարխուշտան» կը հանդիսանայ Մուշ ի եւ Սասուն ի շրջաններու ժողովուրդի ռազմական պարը, որ կը պարէին բացառապէս տղամարդիկ (այժմ նաեւ կանայք)։ «Եարխուշտա» ռազմական խաղ-պարը կը պատկանի ծափ պարերու տեսակին եւ կ'առանձնանայ իւրօրինակ կառուցուածքով, խաղային, երաժշտական, բանահիւսական նիւթերով եւ կատարման գունեղ ոճով: Ծափ պարերը հայկական ռազմական պարերու տեսակներէն են: Այդ պարերուն շարժումները կը շեշտուին դիմացի զոյգին հետ ծափերով, որոնք կարծես կը փոխարինեն զէնքերուն եւ կը նմանին անոնց հարուածին ու բախման ձայնին :
Պարին անուանումը ունեցած է տարբեր մեկնաբանութիււններ։ Անոնցմէ մէկն է, որ «Եարխուշտա» կը նշանակէ զէնքի ընկեր։ Պարսկերէնով «եար», կը նշանակէ ընկեր, իսկ «խըշտ», «խըշտիկ» ՝ կարճ նիզակ, զէնք։ Եարխուշտան այն աւանդական պարերէն է, որ շատ քիչ փոփոխութիւններու ենթարկուած է։ Տարածուած է նաեւ բեմական պարարուեստին մէջ։ Ունի կլոր, կիսաշրջանաձեւ եւ ուղիղ դասաւորումներ։ Պարի ընթացքին ձեռքերը բռնելու ձեւը, դիրքերն ու դասաւորումները անընդհատ կը փոխուին։ Պարողներուն թիւը պէտք է զոյգ ըլլայ։ Կը բաժնուին երկու խումբերու, որոնցմէ մէկը կը յարձակի, միւսը՝ կը դիմադրէ։ Ձեռքերը ազատ են, առջեւ ու ետեւ, աջ ու ձախ շարժումներ կը կատարուին, ծափեր կը զարնեն։ Իրարու դէմ յանդիման կու գան՝ ձեռքերը կը բարձրացնեն գլուխէն վեր եւ ափերով կը զարնեն իրարու, որ կը խորհրդանշէ զէնքերու իրարու զարնուիլը։ Շարժումները կ'արագանան, ծափերը կը դառնան կտրուկ։ «Եարխուշտան» այն իւրօրինակ աւանդական պարերէն է, որ շատ քիչ փոփոխութիւններու ենթարկուած է:
Ժամանակին Եարխուշտան կը պարէին ճակատամարտէն առաջ: Կարգ մը աւանդութիւններ կը պատմեն, որ թշնամիները, լսելով տհոլ զուռնա յի ձայնը եւ հայերուն ռազմական խրոխտ պարը, ձգած, փախած են պատերազմի դաշտէն՝ առանց կռուելու :
Քոչարի
«Քոչ» արմատը կապ ունի չկրտած ոչխարի-խոյի գոչ, ղոչ եւ խոչ անուանումներուն հետ։ Ղոչ գոյական անունէն կը յառաջանայ ղոչաղ ածականը, որ կը նշանակէ՝ համարձակ, խիզախ եւ քաջ։ Ստեղծուած է հեթանոսական ժամանակաշրջանին, երբ գոյութիւն ունէր բնութեան պաշտամունքը: Պարի շարժումները կը նմանին վայրի խոյի մարմինի շարժումներուն:
Քոչարին յառաջացած է այդ` խոյի երկրպագութեան ժամանակաշրջանին։ Ծիսակատարութիւն մը կար` «վեր խոյանալ», որ կ'ենթադրէր խոյի պէս ետեւի «սմբակներուն վրայ» բարձրանալ, վեր բարձրանալ եւ անոնցմով ուժգին գետին հարուածել:
Մինչեւ այսօր պարի այդ տարրը պահպանուած է քոչարիի քանի մը տարատեսակներուն մէջ: Շարքով կանգնած խումբը ոտքերը վեր կը բարձրացնէ եւ ուժգին գետին կը հարուածէ :
Քերծի
Ըստ Արցախի բարբառին՝ քերծին մեծ, բարձր, անմատչելի, լերկ քարաժայռ մըն է: Քերծին հայերէն բառ է, քար եւ քերծել իմաստները ունի:
Քերծի կ'անուանեն նաեւ հսկայ, դիւցազն, ժայռի պէս ամուր քաջ մարդը: Քերծի քարերու ծերպին կ'իջնեն, բոյն կը դնեն բազէն, արծիւը, քերծելով կը մագլցին ու կը բարձրանան քարայծերը:
Քերծիին վրայ եղջիւրակռիւ կ'ընեն այծեղջիւրները եւ քարայծերը: «Քերծի» պարը կը կրէ Քերծի քաջերու, քարայծերու կամ Քերծի ժայռերու անունը եւ գաղափարը:
Ենթադրութիւններ կան, թէ պարը որսորդական է, խոյապար է, պարը ունի ռազմական բնոյթ։ Պարին քայլերը կը կատարուին կիսակքանիստ (կողադիր-խաչաձեւ քայլերով), որ կը համեմատուի որսի գացողի գաղտագողի շարժումներուն հետ։ Կը պարուի տհոլի եւ զուռնայի նուագակցութեամբ։ Պարողները կը շարուին մէկ գիծի վրայ։ Երբեմն կրնան պարել երկու գիծով, իրարու դիմաց կանգնած շարքերով։ Առաջին գիծի պարաքայլերը կը մեկնաբանուին իբրեւ հակառակորդին վրայ յարձակման արտացոլում։ Անկէ ետք շարքը կը վերադառնայ իր ելման դիրքին: Երկու շարքով պարելու ատեն առջեւ գացող եւ վերադարձող պարաքայլերու տարբեր համադրումները կը մեկնաբանուին իբրեւ մէկ կողմէ յարձակման, միւսին ինքնապաշտպանութեան, ապա հակայարձակման անցնելու արտացոլում։ Ձեռքերը կը բռնեն ափ - ափի, խաչուած մատներով կրնան պարել նաեւ ձեռքերը ճկոյթներով բռնած:
Մըշու խըռ
Մըշու խըռ, հայկական պարատեսակ է։ Այս պարաձեւին երաժշտութիււնները կը նմանին Քոչարիի մեղեդիներուն։ Այս պարին շարժումներուն թիւը ինչպէս նաեւ Քոչարիինը նոյնպէս՝ ութ է։ Այս պարին գաղափարը կարելի է վերագրել 2 անգամ երթալ 2 անգամ ետ դառնալ պարատեսակին։ «Խըռ» կը նշանակէ «կարմիր նշաններով մոխրագոյն ձի», այսինքն՝ պարը կրնայ կոչուիլ «Մշոյ ձի»։ Մըշու խըռի ժամանակ պարողները կը կանգնին ուս-ուսի, մէկ շարքով, ձեռք-ձեռքի բռնած, վարէն մատները խաչաձեւ եւ միահիւսուած:
Թամզարա
Այժմ «Թամզարան» կորսնցուցած է իր նախկին ծիսական նշանակութիւնը, երբ ժամանակին գրեթէ բոլոր համայնքային միջոցառումներու ու խնճոյքներու ատեն կը պարէին։
«Թամզարա» պարատեսակը կը պատկանի երկու երթալ, երկու դառնալ կամ վերադառնալ պարաընտանիքին։
Իշխանաց Պար
Գոյութիւն ունի պարի 3 տարբերակ՝ Հայոց ձորի, Շատախի եւ Պարսկահայքի:
Հայոց ձորի տարբերակ
Իշխանաց պարին Հայոց ձորի տարբերակը ռազմապար է. կ'անուանուի նաեւ «Շէյխերու» կամ «Շէխանի»։ «Շէյխերու» կամ «Շէխանի» անուանումները կը ծագին շէյխ բառէն, որ քիւրտերու հոգեւոր առաջնորդն է։ Պարին բարդութեան պատճառով գլխաւորաբար կը պարէին միայն երիտասարդ իշխանները։ Հայերը պարը կը պարէին ուխտագնացութիւններու, տօներու, խնճոյքներու ատեն՝ Վանի, Թիմարի եւ Բերկրիի ատեն։
Գրեթէ բոլոր ռազմապարերուն նման «Շէխանիի» մեղեդիին չափը 2/4 է։ Կը պարեն մէկ շարքով, ճկոյթ ճկոյթի՝ աջ ձեռքը ձախին վրայէն անցուցած։ 12-15 հոգի կը շարժին մէկ առջեւ, մէկ՝ ետեւ։
Շատախի տարբերակ
Շատախի «Շէյխանի-Շիվհալանի» պարին անուանումը յստակ չէ։ Պարին առաջին 2 մասերը, որոնք «Շէյխանի» կը կոչուին կը պարուին դանդաղ, իսկ «Շիվհալանին»՝ պարին երրորդ եւ չորրորդ մասերը աւելի արագ են։ Ըստ որոշ ենթադրութիւններու՝ «Շիվհալանին» վիշտի, յիշատակի պարատեսակներէն է, որուն մէջ կան ե՛ւ ետ քայլը, ե՛ւ ձախ քայլը։ Սակայն ուրախ թռիչքներուն պատճառով մոռացութեան ենթարկուած է պարին բուն իմաստը։
Պարսկահայքի տարբերակ
Պարսկահայքի «Շէյխանէն» նոյնպէս իշխաններու պար է, եւ պատկանած է մեհենական պարերու շարքին ։
Գորանի
Պարաշարքին կառոյցը մէկ շարք է, որ կը վերածուի աղեղի։ Կը կանգնին ուս ուսի՝ կարծես ընդհանուր վիշտի մէջ համախմբուած։ Ձեռքերը կը միահիւսուին ճկոյթներով եւ կը ծալուին արմուկներուն՝ ուղիղ անկիւնին տակ։ Դաստակները ուղղուած առջեւ: «Գորանիի» Ալաշկերտի տարբերակին մէջ առաջնորդը կամ պարողներէն ոեւէ մէկը, երբեմն պարող կիներէն մէկը գլխուն կը դնէ ջուրով լի պղինձէ թասը, զոր կարելի չէ ձեռքերով բռնել։ Ոտքերուն շարժումները պէտք է չափազանց դանդաղ ըլլան եւ պատկերացնեն օձի շարժումները ջուրին մէջ։ Պարողներուն ծունկերուն կքանիստերն ու ուղղումները պէտք է փոխանցեն օձի ընկղմումը ջուրին մէջ եւ ջուրին մակերեսը ելլելը։ Այս պարաձեւը ոչ թէ երաշտի ողբ է, այլ լաւատեսութեամբ անձրեւ կանչելու ծէս ։
Ռազմական պարեր
Պարի որոշ տեսակներ ունակ են փոխանցելու զգացումներ եւ ներշնչել որոշ արժէքներ: Այդպիսի պարերէն են ռազմապարերը, որոնք պարած են պատերազմի երթալէն առաջ, եւ որոնք օգնած են արթնցնելու մարտական ոգին եւ փոքր թիւով յաղթանակ տանելու թշնամի բանակին դէմ:
Ռազմական պարերը բացի զօրքէն, կը պարէր նաեւ ժողովուրդը՝ ռազմիկները պատերազմի ուղարկելու, դիմաւորելու, յաղթանակը տօնելու կամ պարտութիւնը ողբալու ատեն: Ռազմական պարերը հինէն ի վեր պարած են ոչ միայն տղամարդիկ, այլեւ կիները: Մինչ տղամարդիկ կը մարտնչէին, կիները ռազմական պարեր կը պարէին, հաւատալով, որ այդպիսով «կ'ապահովէին» իրենց ամուսիններուն յաղթանակը:
Ռազմական պարերուն մէջ դէպի ետեւ եւ առջեւ քայլերը կը խորհրդանշեն զինուորներու նահանջն ու յարձակումը, սպասումն ու յաղթանակը:
Տարատեսակները
Հայկական պարը կարելի է դասակարգել ըստ քանի մը բնութագրիչներու ։
Պարի Բնագիտութիւնը
Մարմինը ենթակայ է բնութեան օրէնքներուն եւ բնախօսական սահմանափակումներու (constraints): Այսպէս՝ Բարձրահասակ պարող մը կարճահասակ պարողէ մը աւելի բարձր պէտք է ցատկէ, որպէսզի հանդիսատեսը նոյն համաչափ տպաւորութիւնը ստանայ: Եթէ մարմինի ձեւը բնախօսական օրէնքներու հետեւի, ապա 182 սմ հասակ ունեցող պարող մը 165 սմ հասակ ունեցող պարողին կրկին ճիգը պէտք է գործադրէ ինքն իր շուրջ դառնալու համար: Այս պատճառով է, որ բարձրահասակ պարողներ կը նախընտրեն նիհարակազմ ըլլալ : Յաղթանդամ պարողներ աւելի արագ կը յոգնին եւ աւելի յաջող են դանդաղ պարերու մէջ:
Երբ թեւերը վեր բարձրանան, ծանրութեան կեդրոնը կը բարձրանայ: Ենթադրելով, թէ քովի պատկերին մէջ տեսնուող տղուն հասակը 184 սմ է, ծանրութեան կեդրոնը բարձրացած կ'ըլլայ 11,5 սմ: Ծանրութիւնը վեր բարձրացնելու համար հարկ է, որ գետինը «վեր հրէ» պարողը: Երբ վեր ցատկած միջոցին պարողը միաժամանակ վեր բարձրացնէ իր թեւերը, յատակին յաւելեալ մղումը կը բարդուի իր սրունգներու մղումին, եւ կը ցատկէ աւելի բարձր: Եթէ ցատկելէ ետք, օդին մէջ եղած միջոցին վար առնէ թեւերը, կը «շահի» տարբերութիւնը եւ «կարճցած» մարմինը կը թուի աւելի վեր բարձրացած ըլլալ: Այսպիսով, օրինակ, սրունքներու նոյն ճիգով փոխանակ 50 սմ վեր ցատկելու, կրնայ 60-70 սմ ցատկել: Այդ կախեալ է ուսի մկաններու զօրութենէն: «Մեծ Ոստումը» (Grand jeté), որ քանի մը տարբերակներ ունի, օդին մէջ ծփալու տպաւորութիւն կը ձգէ: Այդ լոկ պատրանք է: Ծանրութեան կեդրոնը հազիւ 20 սմ կը բարձրանայ: Պարողը ճիգ կը թափէ ոչ թէ բարձր, այլ հեռու՛ ցատկելու: Մարմինի ձեւը այն խաբկանքը կը ստեղծէ, թէ բարձր կը թռչի:
Տարազ
Հայկական պարերու ուսումնասիրութեան առանցքային ուղղութիւն է հանդերձանքը՝ տարազը: Անիկա բացի մարդոց կենցաղին բաղադրիչը ըլլալէ, կը հանդիսանայ նաեւ ազգային պարի կարեւոր բաղադրիչը: Տարազը առանձին մշակոյթ է, որ պարի ատեն իր նշանակութեամբ ծառայած է, իբրեւ երկրորդ մեղեդի:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայկական պարեր Ստորոգութիւն:Հայկական պարարուեստ
Երուանդ Ադամեան
Ադամեան Երուանդ (…-1935), մտաւորական, ուսուցիչ։
Եւրոպական լեզուներու տիրանալէ ետք Աւստրալիա կը մեկնի եւ 1894-ին շրչաներուն Միացեալ Նահանգներ կերթայ ու Գալիֆորնիա կը հաստատուի։
Թղթակցած է Փօրթուգալեանի «Արմէնիա»-ին յետոյ «Հայ Սրրտ»-ին, Պոլսոյ թերթերուն Ֆրէզնոյի «Նոր օր» Երուանդունի, Մժեժ Գնունի կեզծ անուններով։
Առեւտրական գործի նուիրուելով օժանդակած է ազգային գործերուն․ 15 տարի հիւանդկախ տառապելէ ետք Լոս Անճելոսի մէջ կը վախճանի։
Սարգի Մուրատեան
Սարգի Մուրատեան (15 Նոյեմբեր 1931, Պէյրութ - 10 Փետրուար 2022, Լոս Անճելըս), շարժանկարի եւ հեռուստատեսիլի հանրածանօթ արտադրիչ եւ բեմադրիչ, երաժիշտ եւ դերասան:
Կենսագրութիւն
Մուրատեան ծնած է Պէյրութ։ Փոքր տարիքէն երաժշտութեան եւ թատրոնի մէջ մտած է։ Յօրինած է զանազան ժողովրդական երգեր եւ բեմադրած՝ թատրերգութիւններ, նաեւ ինքն ալ դերեր ստանձնելով։
Քանի մր տարի ետք պատրաստած է իր առաջին շարժանկարը, 1965-ին՝ «Պաղտասար Աղբար»ը, լայն ժողովրդականութիւն ապահովելով։ Ապա բեմականացուցած է այլ շարժանկարներ՝
Մուրատեան 1978-ին հաստատած է «Հայկական Հեռուստաժամ» (Armenian Teletime) յայտագիրը։
Պատկերասփիւռի հայերէնով առաջին յայտագիրները արտադրած Սարգի Մուրատեան նաեւ շարժապատկերներ արտադրած ու բեմադրած է, հեղինակած է երգեր եւ թատերգութիւններ, ինչպէս նաեւ դերասանութիւն կատարած է։
Պարգեւներ
Հայաստանի Հանրապետութեան մշակոյթի նախարարութիւնը զինք մեծարած է, 2016-ին ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Քոփենհակըն
Քոփենհակըն (København [], հին Køpmannæhafn - «Արեւտրականներու նաւահանգիստ», Hafnia), Դանիոյ մայրաքաղաքը եւ խոշորագոյն բնակավայրը։ Կը գտնուի Զելանտա, Սթոքհոլմէն եւ Ամագեր կղզիներու վրայ։ Պատմական քաղաքի բնակչութիւնը կը կազմէ աւելի քան 500 հազար մարդ, արուարձաններով՝ աւելի քան 1 մլն մարդ։ Քոփենհակընի մէկ մասը կը կազմէ Քրիստիանիայ ազատ քաղաքը, որ ունի մասամբ ինքնակառավարութիւն։
Պատմական ակնարկ
Առաջին անգամ Քոփենհակընը պատմական աղբիւրներուն մէջ յիշատակուած է 1043 թուականին, Հավն նաւահանգիստի անուամբ։ Իսկ 1170 թուականէն անուանուած է Քոփենհակըն։
1254 թուականին ստացած է քաղաքի կարգավիճակ։ 1416-ին անցած է թագաւորի անմիջական իշխանութեան տակ եւ ստացած լայն արտօնութիւններ, իսկ 1433-ին դարձած է թագաւորանիստ քաղաք։
Ճարտարապետութիւն
Քոփենհակընի հին մասին մէջ պահպանուած է նեղ ու ոլորուն փողոցներով միջնադարեան գմբեդաձեւ յատակագիծը։ Ճարտարապետական յուշարձաններէն են՝ Կրիստիանսբորգ պալատ-խորհրդարանը (1733-1740), Բիրժան (1619-1640), Թորտուալսենի թանգարանը (1839-1848), Ռոսենբերկ պալատը (1606-1634), միջնաբերդն (1661), բարոկկո ոճի Շառլոտենբերկ պալատը (1672-1677) եւ Ամալիենբորկ պալատաին համալիրը (շինարարութեան սկիզբը՝ 1750), ռատուշան (1892-1905)։
20-րդ դարու սկիզբէն քաղաքն աճած է դէպի հիւսիս-արեւմուտք եւ հարաւ՝ միաձուլուելով արուարձաններուն, ուր կառուցած են բնակելի համալիրներ։ 20-րդ դարու կառոյցներէն են Գրունդտվիգի եկեղէցին (1921-1940), ռատիօկեդրոնի համալիրը (1938-1945), «ՍԱՍ» օդանաւային ընկերութեան շէնքը (1959)։ Քոփենհակընի զարգացման գլխաւոր յատակագիծը հրապարակած է 1948-ին (ճարտարապետ՝ Ս. Է. Ռասմուսսէն)։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Դանիոյ քաղաքներ Ստորոգութիւն:Եւրոպական մայրաքաղաքներ
Հայկական Ռուբլի
Հայկական ռուբլի, Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան եւ ՀԽՍՀ անկախ արժոյթը 1919-էն 1923 թուականներ։ 1919-ի օգոստոսին ստեղծուած է Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան տարադրամը՝ հայկական ռուբլին ։ Շրջանառութեան մէջ մտցուած է առաջին անդրկովկասեան ռուբլիի փոխարէն եւ յետագային փոխարինուած էր երկրրդ անդրկովկասեան ռուբլիով։ Հայկական ռուբլին ունեցած է միայն թղթադրամներ։
Թղթադրամները
Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ գործած են 5, 10, 25, 50, 100, 250, 500, 1000, 5000 եւ 10000 ռուբլի արժողութեամբ թղթադրամներ։ Առաջին թղթադրամները թողարկուած են Մեծ Բրիտանիոյ մէջ, «Waterlow and Sons» ընկերութեան մէջ ։
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի տնտեսութիւն Ստորոգութիւն:Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն
Գառնի (գիւղ)
Գառնի գիւղը կը գտնուի Հայաստան Կոտայք մարզին մէջ, մարզի կենդրոնէն 63քմ դէպի հարաւ, Երեւան քաղաքէն 28քմ հեռաւորութեան վրայ։ Կը գտնուի աջ ափի հովիտին մէջ։ Յայտնի է նոյնանուն հեթանոսական տաճարով։ 1225 թուականին այստեղ տեղի ունեցած է գառնիի ճակատամարտը։
Քանդուած է 1679 թուականին աղէտալի երկրաշարժէն եւ վերականգնուած է 1828-1829 թ.թ֊ին պարսկահայաստանէն գաղթած հայերու կողմէն։
Յակոբ Թոփուզեան
Յակոբ Թոփուզեան (Ակոբ Թոփուզ) (ծնած է 1923-ին, Կ.Պոլիս - մահացած՝ 18 Սեպտեմբեր 2007-ին, Քալիֆորնիա): Ան Սթամպուլի օփերայի առաջին եւ գլխաւոր թենոր երգիչն էր:
Գառնի (գիւղ)
Պատմամշակութային կառոյցներ
Հայաստանի հնագոյն բնակավայրերէն մէկն է։ Որպէս բնակավայր կը յիշատակուի թերեւս ՔԱ 2166 թուականին։ Ըստ կիսաւանդական պատմութեան, կառուցուած է աւելի քան 2000 տարի առաջ։ խորենացին անոր կառուցումը կը վերագրէ Հայկ Նահապետի ծոռ՝ Գեղամին։ Իբր վերջին թոռին՝ Գառնիկին անունով կոչուած է Գառնի։
Յակոբ Թոփուզեան
Կենսագրութիւն
Յակոբ Թոփուզեան ուսանած է ծննդավայրի երաժշտանոցը: Տասը տարի շարունակ երգած է Սթամպուլի օփերայի թատրոնին մէջ մինչեւ 1965 թուական՝ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ տեղափոխուիլը :
Գառնի (գիւղ)
Պատմամշակութային կառոյցներ
Առաջին անգամ կը յիշուի հռոմէական պատմագիր Տակիտոսը՝ գորնիա անունով։ Հայկական աղբիւրներու մէջ կը յիշուին նաեւ Գեղամի բերդ, Գեղամի դաստակերտ անունով։ Հաւանաբար հիմնադրուած է մ.թ.ա. 3֊2֊րդ դարերուն։ մ.թ.ա. առաջին դարու կէսերուն գիւղը քանդուած է հռոմէական զօրքերու կողմէն ապա վերականգնուած է Տրդատ Ա֊ի օրով՝ հաւանաբար 77 թոուականին։ Արտաշէսեաններու եւ արշակունիներու օրով եղած է զօրակայան, ամառանոց,եպիսկոպոսանիստ։
Ամրոցը արաբական նուաճումներու ժամանակ քանդուելէ ետք ետ վերականգնուած է Աշոտ Բ֊ի օրով, իսկ անոր կից աւանը ոչ միայն կը շարունակէր պահպանել այլեւ 10֊րդ դարուն կը համարուէր գիւղաքաղաք։
Յակոբ Թոփուզեան
Կենսագրութիւն
1957-ին, Օփերայի 30-ամեակի տօնակատարութեան ժամանակ իրեն շնորհուած է «Կեանքի տեւողութեան նուաճումներու մրցանակ»-ը : 1959-1960 թուականներուն եղած է Սթամպուլի оփերայի գլխաւոր թենորը: Հոս նշենք, որ Սթամպուլի օփերայի թատրոնի կամ Սուրէյա օփերային թատրոնի կառոյցը նախագծած է հայ ճարտարապետ Գեղամ Գաւաֆեանը Սթամպուլի երեսփոխան Սուրէյա Իլմենյայի յանձնարարականով։
Գառնի (գիւղ)
Պատմամշակութային կառոյցներ
Գառնիի մէջ յայտնաբերուած են վաղ բրոնզեդարեան բնակավայրեր, ուշ բրոնզեդարեան դամբարաններ, հնագիտական զանազան նիւթեր Արգիշտի թագաւորի սեպագիր արձանագրութիւն մը եւ այլն ։
Յակոբ Թոփուզեան
Կենսագրութիւն
1965 թուականին, Յակոբ Թոփուզեան հաստատուելով Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ hանդէս եկած է որպէս թենոր եւ պարիթոն երգիչ օփերային տարբեր խումբերու մէջ: Իր կատարած դերերգներէն են՝
Ան 17 տարի Քալիֆորնիա նահանգի, Ontario, West End օփերայի անդամն էր:
18 Սեպտեմբեր 2007-ին, Յակոբ Թոփուզեան կը մահանայ երկար տարիներ մաքառելէ ետք քաղցկեղի դէմ՝ ետին թողնելով իր կինը Denise Vidian, եւ իր զարմիկները՝ Efkine Beylerian of Sidney, Australia, Edward (Berjuhi) Arakelian of Clarkston, Michigan, and George (Zabel) Arakelian of Farmington, Michigan
Աղբիւրներ
Topuzian Sings (Topouzian Sings Armenian Songs)
Ստորոգութիւն:Սթամպուլի оփերայի գլխաւոր թենոր Ստորոգութիւն:Թենոր եւ պարիթոն երգիչ օփերային Ստորոգութիւն:1923 ծնածներ Ստորոգութիւն:Կ.Պոլիս ծնածներ Ստորոգութիւն:ԱՄՆ մահացածներ
Էնրիքօ Քօլանթոնի
Էնրիքօ Քօլանթոնի (Enrico Colantoni, Գանատացի դերասան, յայտնի է «Նորաձևութեան ամսագիր», «Վերոնիքա Մարս», «Թեժ կէտ» շարժապատկերաշարքը եւ «Անյաջողակը», «Քալաքթիքայի որոնումները», «Արհեստական բանականութիւն» եւ «Վարակ» ֆիլմերուն մէջ խաղցած դերերով: Ինչպէս նաեւ հիւրի դերով նկարահանուած է «Մոնք», «Աստղային դարպասներ: ԱԳ-1» եւ «Ոսկորներ» շարժապատկերաշարքերուն մէջ։ «Միջոց» հեռուստաշարքին մէջ խաղցեր է Ալեն Քոնների, իսկ CBS հեռուստաալիքի «Տեսադաշտ» հեռուստաշարքին մէջ՝ ոճրագործ ղեկավար Քարլ Էլայեսի դերը:
Կենցաղ
Խաղցեր է Ալեն Քոնների դերը «Միջոց» հեռուստաշարքին մէջ եւ ոճրագործ ղեկավար Քարլ Էլայեսի դերը՝ CBS հեռուստաալիքի «Տեսադաշտ» հեռուստաշարքին մէջ :
Բարեգործութիւն
Էնրիքօ Քօլանթոնին աշխուժօրէն կը զբաղուի բարեգործական գործունէութեամբ։ 2011 թուականէն ի վեր կը  համագործակցի «The Tema Conter Memorial Trust» կազմակերպութեան հետ, որ կ'օգնէ հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարում ունեցող մարդկանց։ Էնրիքօ Քօլանթոնին դարձեր է անոնց պաշտօնական ներկայացուցիչը եւ ամէն տարի ելոյթ կ'ունենայ Թորոնթօյում կայացած ամենամեայ հանդիպման ժամանակ: Էնրիքօ Քօլանթոնին նաեւ կենդանիներու իրաւունքներու պաշտպանութեան «Companion Animal Protection Society's» կազմակերպութեան անդամ է :
Անձնական կեանք
Նենսի Սնայտերի հետ առաջին ամուսնութիւնէն Էնրիքօ Քօլանթոնին ունի երկու երեխայ: 2011 թուականի նոյեմբերի 11-ին ան ամուսնացեր է իր հարսնացու Ռոզաննայի հետ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:14 Փետրուարի ծնունդներ Ստորոգութիւն:1963 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Թորոնթօ քաղաքում ծնվածներ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասաններ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասաններ Ստորոգութիւն:20-րդ դարու դերասաններ Ստորոգութիւն:21-րդ դարու դերասաններ Ստորոգութիւն:Ցանատացի շարժապատկերի դերասաններ
Ճէյմս Սթիուըրտ
Ճէյմս Մայթլենտ Սթիուըրտ, (James Stewart, մականունը՝ Ճիմմի Սթիուըրտ), ամերիկացի դերասան, Օսքարի կրկնակի դափնեկիր, Ամերկեան շարժապատկերի ակադեմիոյ կողմէն հրապարակուած, Ամերիկեան բոլոր ժամանակներու ֆիլմերու 100 մեծագոյն աստղերու ցանկին 3-րդ պատուաւոր տեղը գրաւողը։
Կենսագրութիւն
Ճէյմս Մայթլենտ Սթիուըրտ ծնած է 20 Մայիս 1908-ին Ինտիանա նահանգի Փենսիլվանիա քաղաքին մէջ։ Հայրն ու նախահայրերը խանութպաններ էին. հայրը կը փափաքէր, որ որդին շարունակէր իրենց ընտանեկան գործը, սակայն Ճէյմս կը նախընտրէ դերասան դառնալ։ 1928-ին կ'աւարտէ Փրինսթընի համալսարանը՝ ստանալով ճարտարապետի որակաւորում: Ուսանողութեան տարիներուն հանդէս կու գայ սիրողական բեմերու վրայ եւ երաժշտական ակումբներու մէջ, ցուցաբերելով դերասանական տաղանդը: Զինք միշտ կը հրաւիրէին խաղալու համալասրանին կողմէ կազմակերպուող սիրողական ներկայացումներուն։
1949-ին կ'ամուսնանայ նախկին նկարահանման տիպար՝ Կլորիա Մաքլինի հետ եւ կ'որդեգրէ անոր երեխաները։
1995-ին իր սիրած քաղաքին՝ Ինտիանայի մէջ, բացուած է Ճէյմս Սթիուըրտ թանգարանը։
Կիրակոս Ադամեան
Կիրակոս Ադամեան, ։
Կենսագրութիւն
Կիրակոս Ադամեան, ծնած՝ Հալէպ, խարբերդցի ծնողներէ։ Աւարտած է քաղաքին Խարբերդի Կիլիկեան վարժարանը: 1950-ին, արհեստի հետեւելով դարձած է ինքնաշարժի մեքենագէտ։ 1962-66 ուսանած է Սոֆիայի թէքնիք քոլէճը, ուրկէ շրջանաւարտ ելած է բարձրագոյն նիշով։ Յետոյ վերադարձած է Սուրիա եւ մէկ տարուան համար Սէուտական Արապիա գացած, որպէս վերակացու ծանր մեքենաներու վերաշինութեան գործին։
1969-ին կը հաստատուի Նիւ Եորք եւ կը կազմէ իր ընտանիքը, բախտաւորուելով աղջիկ եւ մանչ զաւակներով։
Կ'աշխատակցի «Նոր Կեանք» շաբաթաթերթին, ստորագրելով սրամտութիւններով համեմուած պատմուածքներ, որոնց նիւթերը կը քաղէ առօրեայ իրական կեանքէն։ Կու տայ նաեւ իր յուշերը, հարազատօրէն պատկերացնելով իր երբեմնի կեանքէն տպաւորիչ դէպքեր՝ խօսակցութիւնները համեմելով խարբերդի հայոց բարբառով :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հալէպ ծնածներ
Լէյլա Մուրատ
Լէյլա Մուրատ (արաբ․՝ ليلى مراد‎‎, եբր.՝ לילה מוראד‎), ի ծնէ՝ Լիլիանա Մուրատ, 17 Փետրուար 1918, Գահիրէ, Եգիպտոս - 21 Նոյեմբեր 1995 , Գահիրէ, Եգիպտոս), հրեայկան ծագմամբ եգիպտացի էստրատային երգչուհի, ռենեգատ, 1940-1950-ականներու եգիպտական կինոյի առաւել յայտնի երգող դերասաններղն մէկը: Դերասան եւ կոմպոզիտոր Մունիր Մուրատի քոյրն է:
Կենսագրութիւն
Լէյլա Մուրատը ծնած է 17 Փետրուար 1918-ին Գահիրէի Ալ-Տահէր շրջանը՝ հրեայ Զաքի Մուրատի եւ Գեմիլա Սալմոնի ընտանիքին մէջ։ Հայրը յարգուած երգիչ էր, երաժիշտ ու սինագոգի հազզան:
Լիլիանան իր առաջնաելոյթը կատարած է 10 տարեկան հասակին Լէյլա Մուրատ մականուամբ Գահիրէի Սաալատ Պատիայ համերգասրահի բեմին վրայ։ Համերգասրահը 1926-ին հիմնած էր դերասան եւ պարող Պատիա Մասապնին, որ կը հովանաւորէր պատանի երգչուհիին : Լէյլայի առաջնախաղը կինոյին մէջ կայացած է 15 տարեկան հասակին: 1932-ին ան նկարահանուած է «Ալ-Տահայայ» («Յանցագործութեան զոհերը») ֆիլմին մէջ, որ սկիզբը նկարահանուած էր որպէս յամր ֆիլմ: Անոր «Մեկնելու օրը» երգը ներառուած է այդ ֆիլմին մէջ անոր հնչիւնաւորումէն ետք :
Լէյլա Մուրատի ուսուցիչները անոր հայրը՝ Զաքի Մուրատն ու հրեական ծագմամբ եգիպտացի կոմպոզիտոր Տաուտ Հոսնին էին, վերջինս արաբերէն առաջին օպերետի հեղինակն է: Կոմպոզիտորը երգչուհիի համար գրած է 2՝ «Ինչո՞ւ դուն չես կրնար ընտրել երկրպագուներէն մէկուն» եւ «Ինչո՞ւ ես դուն կը փախչիս ինձմէ» երգեր, որոնք հիթ դարձած են: Յետագային յաջողութիւն ունեցած է 1938-ին, երբ եգիպտացի մէկ այլ կոմպոզիտոր Մուհամմէտ Ապտ ալ-Ուահապը անոր նկարահանած է իր «Կեցցէ Սէրը» ֆիլմին մէջ։ Յաջորդ վեց տարիներուն Լէյլա Մուրատը նկարահանուած է ռեժիսոր Տոգոյ Միզրահի հինգ ֆիլմերուն մէջ եւ դարձած Եգիպտոսի ամենայայտնի դերասանուհին: 1945-ին ան նկարահանուած է ռեժիսոր Անուար Ուաճտիի «Լէյլա՝ աղքատներու դուստրը» ֆիլմին մէջ եւ անկէ քիչ ժամանակ անց ամուսնացած վերջինիս հետ: Լէյլա Մուրատը նկարահանուած է եւս 20 ֆիլմերու մէջ, որոնցմէ ամենայայտնին «Աղջիկներու սիրախաղ» ֆիլմն է: Վերջին ֆիլմերուն անոր խաղընկերներն էին Նագճիպ ալ-Ռիհանին եւ Ապտ ալ-Ուահապը:
1953-ին Լէյլա Մուրատը Ումմ Քուլսումէն ետք յայտարարուած է եգիպտական յեղափոխութեան պաշտօնական ձայնը: Շուտով երգչուհիին մեղադրած են Իսրայէլի պետութեան նիւթական աջակցութիւն ցուցաբերելու մէջ, այնտեղ գաղթած էին անործնողները: Ան հերքած է բոլոր մեղադրանքներն ու դատի տուած: Այդ ժամանակ ալ Լէյլա Մուրատը ընդունած է իսլամը, ինչ հանգեցուցած է ծնողներու հետ ընդյարման, որոնք համաձայն չէին դստեր այդ որոշման հետ: Դատավարութեան ընթացքին բացայայտուած է, որ երգչուհիին զրպարտած են: Սակայն Եգիպտոսի այդ ժամանակուան նախագահ Ճամալ Ապտուլ Նասէրի անձնական պատուէրով անոր գաղտնի պոյքոթ յայտարարած են: Այդպէս, 38 տարեկանին ան ստիպուած եղած է աշխատանքըաւարտել: Անոր երգերը դեռեւս յայտնի էին եգիպտացիներու շրջանին մէջ, սակայն ռադտիոյով չէ հնչած: Երգչուհիի ձայնը ռատիոյով նորէն հնչածլ է 1970-ի Ռամատանի ժամանակ, երբ անոր վստահուած է Ղուրանի ամէնօրեայ ընթերցումը սուրբ ամսուայ ընթացքին :
Լէյլա Մուրատը մահացած է 21 Նոյեմբեր 1995-ին Գահիրէի հիւանդանոցին մէջ:
Ընտանիք
Իսլամ ընդունելէ ետք Լէյլա Մուրատի յարաբերությունները իր ընտանիքին հետ այդպէս ալ չեն վերականգնուած: Երբ 1967-1970-ականներուն արական սեռի եգիպտացի հրեաները արտաքսուած էին Ապու-Զաապալի ու Տուրայի ճամբարներ, այնտեղ ընկած էր նաեւ Լէյլայի եղբայր Իսակ Զաքին, որուն ոչ մէկ անգամ այցելած է:
Չնայած ծնողներու առարկութիւններուն՝ երգչուհին ամուսնացած է Անուար Ուաճտիի հետ, որմէ 3 անգամ բաժանուած է ու նորէն ամուսնութիւնը գրանցած: Անկէ ետք ան ամուսնացած է եւս 2 անգամ՝ Ուաճիհ Ապազայի ու Ֆատին Ապտուլ Ուահապի հետ, որմէ ունեցած է 1 որդի՝ Զաքի Ֆատին Ապտուլ Ուահապը: Վերջին ամուսինէն բաժանուած է 1969-ին ու ապրած միայնակ:
Ելենա Թոնունց
Ելենա Կոնստանդին Թոնունց, խորհրդային ռուս բեմավար, շարժանկար պատրաստող, դերասանուհի։