cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հին Երեւան
Հայկական մարզ
Հայկական մարզի կեդրոն ընտրուեցաւ Արեւելեան Հայաստանի խոշորագոյն քաղաքը՝ Երեւանը՝ շուրջ 13 հազար բնակչութեամբ, որուն կէսէն աւելին հայեր էին։ Հայկական մարզի միւս քաղաքներն էին Նոր Բայազետը՝ արեւելքին մէջ՝ Սեւանա լիճի ափին, եւ Նախիջեւանը՝ հարաւը։ Նոր Բայազետը, այժմ՝ Գաւառ, հիմնեցին Արեւմտեան Հայաստանի Բայազէտ եւ Ալաշկերտ գաւառներէն Սեւանի աւազան տեղափոխուած հայերը։ Որպէս պատմամշակութային-հոգեւոր կեդրոն՝ իր դերը չէր կորսնցներ Վաղարշապատը, այժմ՝ Էջմիածին։ Նոր շունչ ստացան հին հայկական քաղաքներ Արտաշատն ու Արմաւիրը, վերաբնակուեցան լքեալ գիւղերը, հիմնուեցան տասնեակ նոր բնակավայրեր։
Հերթական թուրք-պարսկական պատերազմի ժամանակ՝ 1603-1604 թուականերուն, պարսիկները Շահ Աբբաս Առաջինի հրամանով խանութեան բնիկ բնակչութեանը՝ հայերուն, գերեվաած էին Պարսկաստան։ Նահանգը հայաթափուած էր եւ աւելի քան 300 հազար հայերու փոխարէն այստեղ բնակելու եկած էին փոքրաքանակ քրտական եւ թրքական ցեղեր։ ԱՆոնք ոչ միայն տիրացած էին հայկական բնակավայրերուն, այլեւ վերանուանած անոնք։
Սարդարի պալատը. այստեղ առաջին անգամ բեմադրուած է Ալեքսանտր Գրիբոյեդովի «Խելքից պատուհաս» ներկայացումը՝ հեղինակի ներկայութեամբ
Այդ է պատճառը, որ երբ գեներալ Իվան Պասկեւիչի գլխաւորութեամբ ռուսական զորքերը եւ հայ կամաւորական ջոկատները կ՝ ազատագրեն Երեւանի բերդը, խանութեան 100 000 հպատակներէն 23 000-ն էին ազգութեամբ հայ։ Հարեւան Նախիջեւանի խանութեան 50 000 բնակչէն հայեր էին 12 000-ը։ Միան Արցախի եւ Սիւնիքի մէջ հայերը կը շարունակէին կազմել բացարձակ մեծամասնութիւն։ Արեւելեան Հայաստանի մէջ հայ ժողովուրդի գլխուն կանգնած էր ֆիզիքական բնաջնջման վտանգը։
1828-1830 թուականներուն Իրանէն Հայաստան տեղափոխուած են 40-42 հազար, իսկ Թուրքիայէն՝ 75-80 հազար հայեր։ Անոնցմէ ստուար հատուած մը կը հաստատուի Հայկական մարզի տարածքին մէջ։ Մնացածները կը հաստատուին Ռուսական կայսրութեան հպատակ հայկական տարբեր գաւառներ՝ Ջաւախք, Սիւնիք, Արցախ եւ այլուր։ Հայրենադարձութիւնը կազմակերպած էին ռուս դիւանագէտ Ալեքսանտր Գրիբոյեդովը եւ հայոց կաթողիկոս Ներսես Աշտարակեցին։ Միաժամանակ Իրանէն եւ Թուրքիայէն Հայկական մարզ տեղափոխուած են այլ քրիստոնիաներ՝ յոյներ եւ ասորիներ։ Հայկական մարզի տարածքը կը լքեն բազմաթիւ թուրքեր եւ պարսիկներ։ Հայկական մարզը ռուսահայութեան համար կը սկսի դիտարկուիլ որպէս հայութեան նոր կեդրոն։ Արդիւնքին մէջ ընդհանուր բնակչութեան թիւը կը հասնի 160 հազարի, որմէ հայերը արդէն կը կազմէին մեծամասնութիւն՝ 52 տոկոս։
Երեւանի նահանգ
Նիկոեայ Ռոմանով կայսին հրովարտակով Հայկական մարզի տարածքը եւ Ալեքսանդրապոլի գաւառը 1849 թուականին կը կազմաւորեն վարչատարածքային մէէկ միաւոր՝ Երեւանի նահանգ՝ Երեւան կեդրոնով։ Այս մէկը գոյութիւն կ՝ ունենայ շուրջ 70 տարի՝ 1849-1918 թուաանները։ Մարզի տարածքը կազմած է շուրջ 28 000 քառ.կմ, ՝ զբաղեցնելով Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի արեւմտեան շրջաններները՝ Շիրակի դաշտը, Արարատեան դաշտը, Արարատ եւ Արագած լեռները, Սեւանի աւազանը, Կոտայքը եւ Նախիջեւանը։ Արեւելեան Հայաստանի միւս տարածքները կը մտնեն այլ միաւորներու մէջ։ Մասնաւորապէս Տաւուշը, Շակաշենը, Գարդմանը, Արցախը, Սիւնիքը կը մտնեն Ելիզավետպոլի նահանգի մեջ, իսկ Բորչալուի (Լոռի) ու Ախալքալաքի (Ջաւախք) գաւառները՝ Թիֆլիսի։ Արեւելեան Հայաստանի միւս տարածքները՝ Վասպուրականի արեւելքը եւ Պարսկահայք կը շարունակէին մնալ շահական Պարսկաստանի կազմին մէջ։
Երեւանի նահանգը Ռուսական կայսրութեան ամենասահմանային միաւորն էր Անդրկովկասի մէջ. զայն կը սահմանակցէր եւ՛ Թուրքիոյ, եւ՛ Իրանի հետ։
1880-90-ական թուականներէն սկսած՝ կապուած Ռուսական կայսրութեան ընդհանուր զարգացման հետ, քաղաքները կը մեծնան, կապ կը հաստատեն միւս նահանգային կեդրոններու՝ Թիֆլիսի, Քութայիսի, Ելիզավետպոլի ու Բաքուի հետ։ 19-րդ դարու վերջը կը կառուցուի անդրկովկասեան երկաթուղին. Թիֆլիսէն երկաթգիծը 1897 թուականին կը հասնի Ալեքսանդրապոլ, որ կը դառնայ երկաթուղային կեդրոն. 1899 թուականէն արդէն կը գործարկուէին Ալեքսանդրապոլ-Կարս եւ 1901 թուականէն Ալեքսանդրապոլ-Երևեւան երկաթուղիները։ 1906 թուականին կը գործարկուի Երեւան-Ջուղա երկաթուղին։ Երեւանը կապկը հաստատէ Իրանի հետ։ Կը բարեկարգուին նահանգային եւ պետական նշանակութեան խճուղիները։ Քաղաքներու միջեւ կ՝ աշոյժանանյ առեւտուրը, կրկին կը զարգանան արհեստները, սկիզբ կ՝ առնէ արդիւնաբերութիւնը։ Կը գործարկուի առաջին ջրաէլեկտրակաեանը։ Կը հաստատուի միջքաղաքային հեռախօսային եւ հեռագրային կապ։ Աւելի ուշ Անդրկովկասեան երկաթուղին կը միացուի ռուսական երկաթուղային ցանցին, եւ Երեւանը կապ կը հաստատէ Մոսկուայի եւ Սանկտ Պետերբուրգի, իսկ սեւծովեան նաւահանգիստ Պաթումի միջոցով՝ Միջերկրական ծովու աւազանի երկրներու հետ։ Երկաթուղիէն բացի Երեւանի մէջ կը հաստատուի հեռագրակապ, հեռախօս։ Երկաթուղին քաղաքին կը կապուի ձիաքարշով։
Երեւանի ընդարձակումը
Երեւանը արեւելեան քաղաք էր՝ իր նեղ, ծուռումուռ փողոցներով, կավէ ու մանր քարերով կառուցուած տնակներով, շուկաներով ու բաղնիքներով, եկեղեցիներով ու մզկիթներով։ Երեւանի փողոցներու լայնութիւնը չէր գերազանցեր 3-4 մեթրը։ Դեռեւս 1832 թուականին բացուած էր Երեւանի գաւառական, 1837 թուականին՝ հոգեւոր թեմական դպրոցները, 1850 թուականին՝ իգական ուսումնարանը։ 1856 թուականին կը հաստատուի քաղաքի առաջին հատակագիծը։ 1860 թուականին Նորքի մէջ կը բացուի ծխական դպրոց։ 1863 թուականին բացուած է Աստաֆեան (այժմ՝ Աբովեան) փողոցը, մինչեւ դարավերջ՝ նաեւ զուգահեռ եւ ուղղահայաց այլ փողոցներ, որոնք կեդրոնը կը ստեղծեն դրանսբորդային ուղիներու փոքրիշատէ կանոնաւոր ցանց։ 1866 թուականին կը բացուի Երեւանի Գայանեան օրիորդաց ուսումնարանը։
Հաշուի առնելով քաղաքային բնակավայրի արագ աճը՝ Ռուսական կայսրերը պատշաճ ուշադրութիւն կը դարձնեն Երեւանին։ Նահանգապետէն եւ նահանգային խորհուրդէն զատ՝ 1879 թուականին հատուկ հրովարտակով կը հիմնուի քաղաքագլուխի պաշտօնը, որ պէտք է վարէին հայերը։ Առաջին քաղաքապէտը կը նշանակուի Յովհաննէս Ղորղանեանը։ Ընդհանուր առմամբ՝ կայսրութեան իշխանութեան տարիներուն Երեւանի մէջկը նշանակուի տասը քաղաքագլուխ։
Երեւանի առաջին քաղաքագլուխներու օրով քաղաքը կը շարունակէ իր տնտեսական ու մշակութային վերելքը։ 1881 թուականին, կը բացուի Երեւանի ուսուցչական սեմինարիան, որ այժմ յայտնի է որպէս ԵՊՀ «սեւ մասնաշէնք»։ Նոյն տարին կը գործարկուի Երեւանի գարեջուրի գործարանը։ 1887 թուականին, կը հիմնադրուի Թաիրեանի օղիի, սպիրտի եւ գինիի գործարանը։ 1890 թուականին Թաիրեանի գործարանը գնած է ռուս ֆաբրիկանտ Շուստովը եւ, մեծ ներդրումներ կատարելով, տասնապատկուած է քոնեակի արտադրութիւնը։ 1892 թուականին կը գործարկուին հանքային ջուրերու եւ օշարակի, 1893 թուականին՝ Աֆրիքեանի եւ Գիւլազեանի, 1894 թուականին՝ կը բացուի Սարաջեւի գինու-քոնեակի գործարանը։
Քաղաքին մէջ կը կառուցուին նոր եկեղեցիներ, կը վերակարուցուին հիները։ Հայկական եկեղեցիներէն ամենագեղեցիկը Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին էր։ Կը կառուցուին նաւ ռուսական երկու ուղղափառ եկեղեցիներ՝ Սուրբ Նիկոլայ եւ Սուրբ Աստուածածին։ Անոնցմէ վերջինը նախատեսուած էր Երեւանի ռուսական կայազորի զինուորներու համար։
Անդրկովկասի մէջ սկսած էր երկաթուղիի շինարարութիւնը։ 1899 թուականին կը գործարկուի Ալեքսանդրապոլ-Կարս եւ 1901 թուականին Ալեքսանդրապոլ-Երեւան երկաթուղիները։ Այսպիսով, Երեւանը կապ կը հաստատէ արտաքին աշխարհի հետ։ 1906 թուականին կը գործարկուի Երեւան-Ջուղա երկաթուղին։
Երեւանի մէջ կը գործարկուի առաջին ջրաէլեկտրակաեանը։ Կը հաստատուի միջքաղաքային հեռախօսային եւ հեռագրային կապ։ 1907 թուականին Երեւանը մասամբ էլեկտրաֆիկացուած է, 1913 թուականին՝ հեռախօսաֆիկացուած։ 1912 թուականի ջրմուղով խմելու ջուր բըրուած է «Քառասուն աղբիւրներ»-է։ Քաղաքին մէջ կը գործէր ելէկտրական տրամուայ, ձիակառք։ Բացուած էին նոր խանութներ, հիւրանոցներ։ Քաղաքի համար նորութիւն էր London և Grand հիւրանոցներու բացումը։ 1913 թուականին Երեւան մտած է առաջին ինքնաշարժը։ Քաղաքային տնտեսութեան բարգավաճումը մեծապէս կապուած է նշանաւոր Մելիք-Աղամալեաններու տոհմի հետ, որուն 2 ներկայացուցիչները՝ Յովհաննէսը եւ Իսահակը, երկար տարիներ եղած են Երեւանի քաղաքագլուխները։
Դեռ 1913 թուականին Երեւանի բնակչութիւնը անցած էր 35 000-ը. այս քաղաքի՝ աւելի քան երկու հազար հինգ հարիւրամեայ պատմութեան ընթացքին առաւելագոյն բնակչութիւնն էր։ Հայերը կը կազմէին Երեւանի բնակչութեան շուրջ երկու երրորդը, կովկասաբնակ թուրքերը ամենախոշոր ազգային փոքրամասնութիւնն էին։ Ռուսների թիւը Երեւանի մէջ հասած էր շուրջ հինգ հազարի։ Որոշակի տոկոս կը կազմէին նաեւ ասորիները, յոյները, վրացիները, գնչուները, քիւրտերը։
Հայաստանի առաջին հանրապետութիւն
28 Մայիս 1918-ին՝ մայիսեան հերոսամարտերու՝ Սարդարապատի, Բաշ-Ապարանի եւ Ղարաքիլիսէի արդիւնքին մէջ ծնաւ Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւնը։ Աւելի քան 400 տարի վարչաքաղաքական կեերոնի պատմութիւն ունեցող Երեւանը կը դառնայ նորանկախ հանրապետութեան մայրաքաղաքը։
30 Հոկտեմբեր 1918-ին Մուդրոսուի մէջ կնքուեցաւ զինադադար Անտանտի եւ Օսմանեան կայսրութեան միջեւ, որով վերջինս ճանչցաւ իր պարտութիւնը եւ դուրս եկաւ Առաջին համաշխարհային պատերազմէն։ ԱՆոր հետ վերականգնեցուցին ՀՀ սահմանները՝ ներառելով Երեւանի նահանգը ամբողջութեամբ, Կարսի մարզի մեծ մասը, Ելիզաուետպոլի նահանգի լեռնային շրջանները՝ Սիւնիքը, Արցախը եւ Տաւուշը, Թիֆլիսի նահանգի հայկական տարածքները՝ Ախալքալաքը եւ Լոռին։
Երեւան կը տեղափոխուին վարչաքաղաքական մարմինները, կը բացուին հիւպատոսարաններ։ Երեւան բնակութիւն կը հաստատեն հարիւրաւոր հայեր՝ ոչ միայն Արեւելեան, այլեւ Արեւմտեան Հայաստանէն։ Անոնցմէ մասը մը գաղթականներ էին։ 1919 թուականին կը բացուի Երեւանի պետական համալսարանը։ Բազմաթիւ սփիւռքահայեր իրենց պատրաստակամութիւնը կը յայտնեն ներդրումներ կատարած նորանկախ Հայաստանի մէջ, իսկ ոմանք կը կտակեն իրենց ունեցուածքը։ 1920 թուականին Մոսկուայի մէջ սկսած էին հայ-ռուսական բանակցութիւնները։ Հոկտեմբերի կիսուն, թուրք-հայկական պատերազմի ժամանակ, Երեւանի մէջ սկսաւ բանակցութիւններու երկրորդ փուլը։ 28 Հոկտեմբերին ստորագրբւեցաւ հայ-ռուսական նախնական հաշտութեան պայմանագիրը, որու նախագիծով Ռուսաստանը պէտք է ստիպէր թուրքերուն զորքը ետ քաշել մինչեւ 1914 թուականի սահմանը, ինչպէս նաեւ ճանչնալ ՀՀ իրաւունքները Նախիջեւանի եւ Զանգեգուրի նկատմամբ։ Հայաստանը կը պարտաւորուէր հրաժարիլ Սեւրի պայմանագրէն եւ տարանցիկ ճանապարհի իրաւունք տալ խորհրդային Կարմիր բանակին՝ զորք, զէնք եւ ռազմամթերք փոխադրելու Թուրքիա։ Սակայն 31 հոկտեմբերին հայկական զորքը առանց դիմադրութեան թուրքերուն հանձնեց Կարսը։
Խորհրդային շրջան
Երեւանի պատմութեան մեջ առանձնահատուկ տեղ կը գրաւէ խորհրդային շրջանը։ ՀԽՍՀ ղեկավարները կը փորձէին Երեւանը գեղեցկացնել եւ աշխարհի այլ մայրաքաղաքներու շարքին մէջ իր անունը առանձնացնել։ Սարգիս Կասեանի օրով՝ 1920-1921 թուականներուն մեծ աշխատանք կատարուեցաւ արտադրական ձեռնարկութիւնները գործի գցելու, սովն ու համաճարակին վերջ տալու, դպրոցները բացուելու, ջրմուղը կարգի բերելու, փողոցներն ու հրապարակները մաքրելու համար։ Ալեքսանդր Մեասնիկեանի հրաւերով Հայաստան տեղափոխուած են եւ Երեւանի մէջ բնակութիւն կը հաստատեն նկարիչ Մարտիրոս Սարեանը, երգահան Ալեքսանտր Սպենդիարեանը, բանաստեղծուհի Շուշանիկ Կուրղինեանը, ճարտարապետ Ալեքսանտր Թամանեանը եւ շատ ուրիշներ։ Թամանեանին վիճակուած էր Երեւանի նոր հատակագիծի նախագծումը։
1921 թուականին կազմակերպուեցաւ «Արարատ» տրեստը, որ միաւորեց գինու-քոնեակի արտադրութեան ձեռնարկութիւնները։ 1924 թուականին հրապարակուեցաւ ՀԽՍՀ կառավարութեան որոշումը մայրաքաղաքին մէջ կառուցուող կեդրոնական հրապարակը Վ. Ի. Լենինի անունով կոչելու մասին։ Երեւանի մէջ բացուեցան թատրոններ, կինոստուդիա, համալսարանի մէջ բացուեցան նոր բաժիններ, բազմաթիւ արուեստագէտներ հիմնեցին խմբակներ ու միութիւններ։ 1926-1927 թուականներին շարք մտան շարք մը գործարաններ ու ֆաբրիկաներ։
1920-30-ականներին, Երեւանի մէջ քանդուեցան պատմական նշանակութիւն ունեցող շինութիւններէն հետեւեալ կառոյցները.
1933 թուականին սկսաւ կաուչուկի գործարանի շինարարութիւնը, որ դարձաւ ԽՍՀՄ հարուածային կառոյցներէն մէկը։ 1936 թ. Կառուցուեցաւ Քանաքեռգէսը։ Երեւանի մէջ ստեղծուեցաւ ժամանակակից քաղաքային տնտեսութիւն, ծաւալուեցաւ ջրմուղի, կոիւղու, բնակելի տուներու, դպրոցներու, վարչական շէնքերու շինարարութիւնը, գործարկուեցաւ տրամվայը։
1932 թուականին բացուած է Օբերայի եւ բալէտի պետական ակադեմիական թատրոնը, 1933 թուականէն սկսած՝ պոլիտեխնիկական, թատերական, երաժշտանոցի, մանկավարժական եւ այլ հիմնարկները։ 1935 թուականի կը բացուի ԽՍՀՄ գիտութիւններու ակադեմիոյ հայկական մասնաճիւղը, որու հիման վրայ 1943 թուականին Յովսէփ Օրբելին եւ շարք մը հայ գիտնականներ պէտք է ստեղծէին ՀԽՍՀ Գիտութիւններու ազգային ակադեմիան։
1941 թուականի Յուլիս-Օգոստոսին հազարաւոր երնանցիներ մեկնեցին բանակ։ Երեւանի մէջ կազմաւորուեցան 89-րդ, 408-րդ եւ 261-րդ հայկական հրաձգային դիւիզիաները։ 89-րդ Հայկական հրաձգային դիւիզիան, որին Թամանեան թերակղզիի ազատագրման մարտերուն մէջ ցուցաբերած խիզախութեան համար ԽՍՀՄ զինուած ուժերու Գերագոյն գլխաւոր հրամանատարի հրամանով 1943 թուականին շնորհուեցաւ «Թամանեան» տիտղոսը, Գրոզնիի մատոյցներէն հասաւ Պեռլին։ Քաղաքի տնտեսութիւնը փոխադրուեցաւ ռազմական ռելսերի վրայ, շատ ձեռնարկութիւններ անցան ռազմական արտադրանքի թողարկման։ Աւելցուեցաւ քիմիական, մեքենաշինական, թեթեւ եւ սնունդի արդիւնաբերութեան արտադրանքը։ Պատերազմի ժամանակ շատ ընտանիքներ Երեւան էուակուացուեցին Լվովէն, Մինսկէն, Լենինգրադէն, Դոնի Ռոստովէն, Կրասնոդարէն, Արմավիրէն եւ այլ քաղաքներէն։
Հայրենական մեծ պատերազմէն ետք Երեւանի մէջ մնացած գերմանացի ռազմագերիները Հրազդան գետի վրայ կառուցեցին կամուրջ մը, որ կոչուեցաւ Յաղթանակի։ Ռազմագերիները կառուցուած են նաեւ Արարատ քոնեակի գործարանի շինութիւնները, եւ այլ կառոյցներ։ Երեւանի մէջ կը բացուի Յաղթանակի այգին, ուր նախ կը տեղադրուի Ստալինի արձանը, աւելի ուշ կը փոխադրուի Մայր Հայաստանի արձանով։
1950-ական թուականներուն սկսաւ նոր Երւանի պատմութիւնը։ Հայրենական մեծ պատերազմէն ետք Հայաստան հայրենադարձուած շուրջ 90 000 հայեր հաստատեցան Երեւանի մօտակայքին մէջ՝ հիմնելով Նոր Մալաթիա, Նոր Սեբաստիա, Նոր Արաբկիր եւ այլ բնակավայրեր, որոնք հետագային դարձան Երեւանի թաղամասերը։ Երեւանը անցաւ Հրազդան գետի աջ ափը եւ կառուցուեցաւ Աջափնեակ թաղամասը։ Մայրաքաղաքը ընդարձակուեցաւ քանի մը անգամ, կառուցուեցան նորանոր թաղամասեր, շինութիւններ։ Քաղաքին մէջ ծնաւ միլիոներորդ բնակիչը։
Այսօր Երեւանը ժամանակակից եւրոպական քաղաք է։ Հին Երեւանը՝ որմէ միայն շատ քիչ բանպահպանուած է խորհրդային եւ հետխորհրդային շրջանին կատարուած փոփոխութիւններու պատճաով, ամբողջութեամբ կը մտնէ քաղաքի 12 համայնքներէն մէկուն՝ Կեդրոնի մեջ։ Ամէն տարի քաղաքի գլխաւոր օդային դարպասը՝ Զուարթնոց միջազգային օդանաւակայանը, հարիւր հազարաւոր զբոսաշրջիկներ կ՝ ընդունի։
Ներկայ Հայաստանի Հանրապետութեան շրջան
1991-ի անկախութենէն, Երեւանի մէջ պահպանուած հին շէնքերու մեծ մասը քանդուած են կամ կերպարանափոխուած է՝ շէնքերու վրայ լրացուցիչ հարկեր կառուցելու միջոցով։ ։ 19րդ դարուն կառուցուած շէնքերը որոնք հիմնականին տեղակայուած են այժմեան Արամի, Փաւստոս Բուզանդ, Եզնիկ Կողբացիի, Տերեան, Հանրապետութեան եւ Աբովեան փողոցներու երկայնքով, մեծ մասամբ կը գտնուին վթարային վիճակին մէջ։
Վթարային կամ լրացուցիչ հարկերով կերպարանափոխուած շէնքերու շարքին են՝
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Երեւան
Ռուսերէն
Ռուսերէն ( русский язык ), ), հնդեւրոպական լեզուներու ընտանիքի արեւելա-սլավոնական լեզուախումբի լեզու։
Աշխարհի վրայ 278 միլիոն մարդ ռուսերէն կը խօսի։ Ամէնէն շատ տարածուած սլավոնական լեզուներէն է։ Պետական լեզու է Ռուսաստանի, Պիելոռուսիոյ, Ղազախիստանի եւ Խրխզիստանի մէջ: Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան պաշտօնական լեզուներէն մէկն է, ինչպէս նաեւ շարք մը եւրոպական եւ ասիական երկիրներու երկրորդ պետական լեզուն է։
Ռուսաց լեզուի հնչակարգային կառուցուածքին բնորոշ են բաղաձայն հնչիւններու ճիւղաւորուած համակարգը (37 հնչիւններ, մեծ մասով երկակի իրենց յատկանիշներով՝ կոշտութիւն-փափկութիւն, խուլութիւն-ձայնեղութիւն) եւ նկատելիօրէն նուազ բարդ, պատմականօրէն պարզեցուած ձայնաւորներու համակարգ (ընդամէնը 6 հնչիւն) եւ անոնց եւ միւսներու դիրքային ձեւափոխումներու բազմազանութեամբ հանդերձ։ Սովորաբար վանկային կը նկատուին ձայնաւոր հնչիւնները։ Շեշտադրութիւնը ուժաբանական է, կամ ուժային (բառաձեւի վանկերէն մէկը՝ շեշտուածը, կ'առանձնանայ միւսներէն աւելի ուժգին արտաբերումով), տարբեր տեղեր գրաւող (ամրացուած չէ բառաձեւի սկիզբի կամ վերջի նկատմամբ որեւէ յստակ վանկի), շարժական (մէկ բառի տարբեր ձեւերու մէջ կրնան շեշտուող ըլլալ տարբեր վանկեր եւ տարբեր ձեւոյթներ):
Ռուսաց լեզուն, ըստ հնչիւնակազմական դասակարգման, թեքական համադրական լեզու է, այսինքն՝ բառոյթներու քերականական նշանակութիւնը կը փոխանցուին միաժամանակ քանի մը քերականական նշանակութիւն ունեցող ածանցներու օգնութեամբ։ Օրինակ՝ գոյականներու վերջաւորութիւնները ցոյց կու տան բառաձեւի սեռը, թիւը եւ հոլովը։
Ռուսաց լեզուին մասին գիտութիւններու համալիրը կոչուի լեզուաբանական ռուսիստիքա, որ կը հանդիսանայ աւելի լայն՝ ռուսիստիքա կոչվող երկրագրական կանոնի մաս։
Ռուսերէնի տեղը աշխարհի վրայ
20-րդ դարուն ռուսերէնը ընդգրկուեցաւ, այսպես կոչուած, համաշխարհային լեզուներու շարքին մէջ։ Ռուսաց լեզուի տարածուածությունը աշխարհագրական եւ տարածքային տեսանկիւնէն մեծ մասով Ռուսական կայսրութեան, ապա՝ ԽՍՀՄ-ի, իսկ այժմ՝ Ռուսաստանի Դաշնութեան գործունէութեան արդիւնքն է, որ կը հանդիսանայ մակերեսով մոլորակի մեծագոյն պետութիւնը։
Պաշտօնական կարգավիճակ
Ռուսերէնը հետեւեալ պետութիւններու պաշտօնական լեզուն է՝ Ռուսաստան, Պիելառուսիա (պիելառուսերէնի հետ միասին), մասամբ ճանչցուած Հարաւային Օսեթիա (օսերէնի հետ միասին) եւ չճանչցուած Մերձտնեստրի Մոլտովական Հանրապետութեան (մոլտովերէնի եւ ուքրաներէնի հետ միասին)։
Ռուսերէնը կը նկատուի հետեւեալ պետութիւններուն պետական հաստատութիւններուն պաշտօնական լեզուն (բայց ցած կարգավիճակ ունի, քան պետական լեզուն)՝ Ղազախիստան, Խրխզիստան, մասամբ՝ Աբխազիա: Շարք մը մոլտովական, ռումանական եւ ուքրանական վարչական միաւորներու կողմէ ռուսերէնը ճանչցուած է որպէս պաշտօնական լեզուներէն մէկը։
Շարք մը երկիրներու եւ տարածաշրջաններու մէջ ռուսերէնը ունի որոշ պաշտօնական գործառոյթներ։ Այսպէս՝ Տաճիկիստանի մէջ, ըստ Սահմանադրութեան՝ ռուսերէնը կը նկատուի «միջազգային շփման լեզու» եւ պաշտօնապէս կը կիրարկուի օրէնքներու ստեղծման մէջ։ Ուքրանիոյ մէջ, բացի իր մարզային կարգավիճակէն, ռուսերէնը ունի նաեւ այնպիսի պաշտօնական գործառոյթներ, ինչպիսիք են պետական պաշտօնական ակտերու հրապարակումը, կը հանդիսանայ տեղեկագիտութեան, տնտեսական եւ ընկերային գործունէութեան հիմնական լեզուն, ինչպէս նաեւ տեղեկատուական գործակալութիւններու լեզուն է։ Նիւ Եորք նահանգի որոշ տարածաշրջաններու մէջ պարտադիր է ընտրութուններու հետ կապուած փաստաթուղթերու թարգմանութիւնը ռուսերէնի։ Իւզպեքիստանի մէջ ռուսերէնը կը կիրարկուի նոտարական եւ զագսային մարմիններու կողմէ :
Ռուսերէնը եղած է նաեւ շարք մը պատմական երկիրներու պաշտօնական լեզուն։
Անիկա նաեւ կը հանդիսանայ միջազգային շարք մը կազմակերպութիւնների պաշտօնական կամ աշխատանքային լեզուն:
Ընկերագիտական տուեալներ
Մինչեւ 1991 ռուսերէնը եղած է ԽՍՀՄ-ի ազգամիջեան հաղորդակցման լեզու՝ իրապէս կատարելով պետական լեզուի գործառոյթները։ Կը շարունակոէ օգտագործուիլ նախկին ԽՍՀՄ-ի երկրներու մէջ, ուր բնակչութեան մեծ մասի համար անիկա իբրեւ մայրենի եւ իբրեւ ազգամիջեան հաղորդակցման լեզու կը հանդիսանայ։ Նախկին ԽՍՀՄ երկիրներէն Իսրայէլ, Գերմանիա, Քանատա, ԱՄՆ, Աւստրալիա եւ այլ երկիրներ գաղթածները իրենց բնակավայրերու մէջ կը հրատարակեն ռուսերէն պարբերաթերթեր, կը գործէ ռատիօկայան եւ պատկերասփիւռի կայաններ, կը բացուին ոուսալեզու դպրոցներ, ուր աշխուժօրէն կը դասաւանդուի ռուսերէնը (օրինակ, Շեվախ-Մոֆետ)։ Իսրայէլի մէչ ռուսաց լեզու կը սորվին աւագ դասարաններու մէջ, որոշ միջնակարգ դպրոցներու մէջ ալ՝ որպէս երկրորդ օտար լեզու : Արեւելեան Եւրոպայի երկիրներուն մէջ մինչեւ 20-րդ դարու 80-ականները դպրոցներու մէջ ռուսաց լեզուն հիմնական օտար լեզուն էր։
Կելլափա (Gallup, Inc.) հինարկին մէջ տեղի ունեցած ընկերագիտական ուսումնասիրութեան համաձայն, յետխորհրդային պետութիւններէն Պիելառուսիոյ բնակչութեան 92%-ը, Ուքրանիոյ՝ 83%-ը, Ղազախիստանի՝ 68%-ը եւ Խրխզիստանի 38%-ը ընտրած են ռուսերէնը հարցման յայտը լրացնելու համար։ Հինարկը հետազօտութիւններու այս բաժինը կոչեց «Russinan as the Mother Tongue» (Ռուսերէնը իբրեւ մայրենի լեզու) :
«Language Mounthly» ամսագիրի մէջ հրապարակուած տուեալներով (№3, էջ 17, 1997 թ.), ամերիկացի հետազօտող Ճ.Ուեպերի հաշուարկներով, ամբողջ աշխարհի վրայ 1990-ականներուն ռուսերէնին կը տիրապետէր 297 միլիոն մարդ (որուն արդիւնքով ռուսերէնը աշխարհի 5-րդ ամէնէն շատ տարածուած լեզուն էր), որմէ 160 միլիոնը ռուսերէնը մայրենի լեզու կը նկատէր (8-րդ դիրքը աշխարհի վրայ)։ Ռուսերէնը նաեւ ՄԱԿ-ի վեց պաշտօնական լեզուներէն մէկն է։
1999-ի տուեալներով, աշխարհի վրայ կար 167 միլիոն ռուսախօս, ինչպէս նաեւ շուրջ 110 միլիոն մարդ, որ կը սիրապետէր ռուսերէնին որպէս երկրորդ լեզու :
Ռուսերէնով ըսուած են նաեւ տիեզերքի առաջին բառերը: 12 Ապրիլ 1961-ին ժամը 9:52 կապի ստուգման նպատակով դէպի տիեզերք թռիչքի ժամանակ Եուրի Կակարինը ըսեած է. «Ինքնազգացողութիւնս գերազանց է: Ես ձեզ լավ եմ լսում: Թռիչքը ընթանում է լավ»: Այժմ ռուսաց լեզուն ոչ պաշտոնապես հանդիսանում է միջազգային շփման լեզու՝ տիեզերական կառավարվող թռիչքների ժամանակ    : Միջազգային տիեզերական կայանում աշխատող բոլոր տիեզերագնացներն ուսումնասիրում են խոսակցական Ռուսերէն :
«Ընկերագիտական հետազօտութիւններու կեդրոն»-ի՝ 20-րդ դարուն եւ 21-րդ դարու առաջին քառորդին ռուսերէնի տարածուածութեան միտումներու նորացուած աղիւսակը ներկայացուած է «Ռուսաց լեզուն 20-21-րդ դարերու եզրագիծին» աշխատության 431 էջին վրայ :
Թարգմանութիւնների արձանագրութեան տուեալներու ելեկտրոնային շտեմանարանը՝ «Index Translationum»-ը, կը հաշուէ աւելի քան երկու միլիոն գրառումներ 148 երկիրներու 500 000 հեղինակներու եւ 78 000 հրատարակիչներու յարաբերութեամբ. տուեալները կը վկայեն, որ ռուսերէնը աշխարհ վրայ կը նկատուի ամէնէն շատ թարգմանուող լեզուներէն մէկը։ Լեզուներու շարքին մէջ, որոնցմով կը թարգմանուին գիրքերու մեծամասնութիւնը, ռուսերէնը եօթներորդ դիրքը կը գրաւէ։ Լեզուներու շարքին մէջ, որոնցմէ ամէնէն յաճախ կը թարգմանուին գիրքեր, ռուսերէնը չորրորդ դիրքին վրայ կը գտնուի :
Ռուսերէնի տիրապետողներու տեսակարար կշիռի փոփոխութիւնը Երկրի ընդհանուր բնակչութեան թուաքանակի հետ 1900-2010 թուականներուն (գնահատական)
Բարբառներ
Ռուսաստանի եւրոպական մասի սահմաններուն մէջ մինչեւ 15-րդ դարը ձեւաւորուեցան խօսուածքներու շարք մը յստակ լեզուական գիծերով բնորոշուող (օրինակ՝ հիւսիսի համար յատուկ էր o-յախօսությունը, պայթական [g]-ն, սեռական հոլովի ձեւը՝ у жоны, зыбка-օրորոց, озимь-աշնանացան, лаять-հաչել բառերը հարաւը ունէին аканье, фрикативное [γ] ձեւը, у жене-սեռական ձեւը, ինչպէս նաեւ նոյն իմաստով կը գործածուէին люлька, зеленя, брехать բառերը) երկու մեծ խմբաւորումներ՝ հիւսիսային բարբառ եւ հարաւային բարբառ, ինչպէս նաեւ միջանկեալ միջնադարեան ռուսական խօսուածքներ (օրինակ՝ Մոսկուայի մէջ հիւսիսի նման ընդունուած էր պայթական [g]-ն եւ սեռական հոլովի -ы վերջաւորութիւնը եւ a-յախոսութիւնը՝ ինչպէս հարաւը)։
Ուշ ձեւաւորուած տարածքներու համար (ՌԴ ասիական մաս, Մերձուլկեան տարածաշրջան, Կովկաս) բնորոշ էր բարբառային յստակ բաժանման բացակայութիւնը, տարբեր շրջաններու վերաբնակներէն խօսք մուտք գործող ոչ մեծ արեալներու բազմազանութիւնը, ինչէս նաեւ տարբեր բարբառներու միախառնում արտայայտող գիծերը։
Միջին ռուսական խօսուածքները (առաջին հերթին՝ մոսկոեանը) ռուսական գրական լեզուի հիմքը հանդիսացան։ Միւս բարբառներով գեղարուեստական գրականութիւն եւ պարբերական տպագրութիւն չկայ։
Սկիզբէն, բարբառային տարբերութիւնները յստակօրէն չէին արտայայտուած եւ չէին խոչընդոտեր փոխըմբռնման. հիմնականին մէջ հարթավայրերու մէջ (Արեւելա-եւրոպական (Ռուսական)) բնակող ռուսերու նախնիներուն համար չկային շփման աշխարհագրական խոչընդոտներ։ Բանաւոր խօսքի պարզեցման նպաստեց 20-րդ դարու ԶԼՄ-ներու տարածումը, համատարած կրթութեան ներդրումը եւ բնակչութեան միջշրջանային գաղթը։ Աւանդական խօսուածքները կը պահպանուին միայն գիւղական բնակչութեան մօտ (աւագ սերունդ)։ Քաղաքային բնակչութեան միջին սերունդի եւ երիտասարդութեան բանաւոր խօսքի գործնականին մէջ կան միայն բառամթերքի եւ արտասանութեան որոշ տարբերութիւններ, որոնք կեդրոնական պատկերասփիւռի եւ ռատիոյի հեռարձակումներու ազդեցութեան պատճառով աստիճանաբար կը համահարթուին։
Շրջաններու տարբերակներ
Ռուսաց լեզուն, ինչպէս եւ աշխարհի միւս մեծ լեզուները, ունի խօսակցական տարբերակներ (պաշտօնապէս չամրագրուած եւ առայժմ նոյնիսկ լեզուաբաններու կողմէ քիչ ուսումնասիրուած) Ռուսիոյ Դաշնութեան սահմաններէն դուրս՝ Մերձպալթիքայի, Պիելոռուսիոյ, Ուքրանիոյ, Մոլտովաի, Անդրկովկասի եւ Միջին Ասիոյ պետութիւններու մէջ։ Հարաւ-արեւմտեան Եւրոպայի ուքրանական եւ պիելառուսական լեզուներու մօտ ազգակցականութեամբ պայմանաւորուած առկայ է խօսքի ուժեղ միախառնման երեւոյթը եւ կը ձեւաւորուին ռուս-ուքրանական (սուրժիկ) կամ ռուս-պիելառուսական (թրասիանքա) խառն տիպի լեզուները։ Իր հերթին, Կեդրոնական Ասիոյ տարածքին, մասնաւորապէս՝ Խրխզիստանի եւ Իւզպեքիստանի մէջ, ռուսական խօսքը բաւականաչափ պահպանողական է եւ դերեւս ոչ վաղ անցեալին կը պահպանէր 20-րդ դարու 30-ական թուականներու ձեւը (նոյնիսկ այլ ազգի ռուսալեզու ներկայացուցիչներու՝ վրացիներու, ազրպէյճանցիներու, թաթարներու, քորէացիներու, հայերու խօսակցութիւններուն մէջ)։ Անիկա յաճախ բնորոշ է որպէս ոչ մայրենի գործածող «կղզեակ»-խումբերու (տուեալ պարագային՝ ոչ սլաւոնական, թրքալեզու) լեզուական շրջաններու համար։ Ղազախիստանի ռուսերէն խօսքը իր վրայ կը կրէ ղազախերէնի ազդեցութիւնը։ Աւելի յստակ՝ կը փոխուի քաղաքներու ուղղագրութիւնը, մուտք կը գործեն ժարկոններ։ Իր լեզուաբանական առանձնայատկութիւնները ունի ռուս վտարանդի սփիւռքի (տարբեր սերունդներու) խօսակցութիւնը հեռաւոր արտասահմանին մէջ։ Բաւականին ինքնատիպ են Ալասքայի ծայրահեղ մեկուսացած վերաբնակներու բարբառները :
Խառն եւ ածանցեալ լեզուներ
Ռուսաց լեզուն շատ մը ընկերային խումբերու եւ խառն լեզուներու հիմքն է.
Ղազախիստանի, Էսթոնիոյ եւ այլ յետխորհրդային երկիրներու մէջ Խորհրդային Միութեան ժամանակներէն կը նկատուին միախառնման նշաններ. ռուսերէնի ինքնաբերաբար թափանցում այլ լեզուներու մէջ (ոչ փոխարինում)։ Տարբեր ռուսական շարադասութեան օրինակ է նաեւ ռուսերէն до свидания-ի փոխարինած էսթոներէն, լատիշերէն եւ լիթովերէն давай ձեւը։ Այդպիսի երեւոյթ կը նկատուի ոչ միայն ազգային փոքրամասնութիւններու մօտ (օրինակ՝ քորէացիներու եւ գերմանացիներու), այլ նաեւ քաղաքներու մէջ ապրող ղազախներու խօսակցական լեզուին մէջ։ Յառաջացած լեզուական համակարգերը չեն նկատուիր առանձին լեզուներ եւ յատուկ անուններ չունին։
Բնորոշ առանձնայատկութիւններ ունի Մերձսեւծովեան տարածքներու ռուսաց լեզուն, յատկապէս Օտեսայի ռուսերէնը, որ յատուկ ուսումնասիրութիւններու առարկայ դարձած է եւ տեղ գտած է գեղարուեստական գրականութեան ստորաբաժիններուն մէջ (օրինակ՝ Վլաս Տորոշեւիչի, Իսահակ Պապելի, Իլֆի եւ Փեթրովի, Օլեկ Կուբարի մօտ)։ Անոր բնորոշ է ուքրանական բարբառներու ազդեցութիւնը, իսկ հրէաներու խօսակցութեան՝ իտիշի մէջ, իւրայատուկ արտասահմանեան փոխարինումներ եւ հնչիւնակազմութիւն։
Լեզուի անուանում
Ռուսերէնի ժամանակակից անուան զուգահեռ, գոյութիւն ունեցած են երկու այլ անուանումներ՝ ռուսական եւ վելիքոռուսական։ Առաջինը ձեւաւորուած է Ռուսիոյ՝ Ռոսիայի յունարէն անուանումէն եւ աշխուժ գործածութիւն ունեցած ե միայն 18-րդ դարուն: Երկրորդը ծագած է Վելիքոռուսիա տեղանունէն եւ գործածութենէ դուրս եկած է 1917-էն (չնայած այնպիսի բառակապակցութիւններ, ինչպէս են վելիքոռուսական բարբառներ, կրնան հանդիպիլ նաեւ ժամանակակից գիտական գրականութեան մէջ)։
Դասակարգում
Ռուսաց լեզուն կը պատկանի սլաւոնական լեզուներու արեւելեան ենթախումբին, որ կը մտնէ հնդեւրոպական լեզուաընտանիքի մէջ։
Պատմութիւն
Ռուսաց լեզուի բառակազմական եւ քերականական գիծերը վելիքոռուսական տարածքներու մէջ տարածում գտած տարբեր արեւելեան բարբառներու եւ ռուսական հիմքի վրայ 9-11-րդ դարերուն առաջին քրիստոնէական գիրքերու պատշաճեցման պատճառով յառաջացած եկեղեցասլաւոնական լեզուին երկարատեւ փոխներգործութիւններու արդիւնք են («հին սլաւոնական լեզու»)։
Փրոթո-սլաւոնական լեզու
Երկար ժամանակ, մ.թ.ա. 3-րդ հազարամեակին հնդեւրոպական լեզուաընտանիքին մէջ առանձնացաւ փրոթո-սլաւոնական խօսակցական ձեւը, որ մ.թ.ա. 2-րդ հազարամեակին վերածուեցաւ փրոթո-սլաւոնական լեզուի։ Մ.թ.ա. 6-7-րդ դարերուն անիկա բաժնուեցաւ երեք խումբերու՝ արեւելեան, արեւմտեան եւ հարաւային:
Կիւրեղ եւ Մեթոտիոս
9-րդ դարուն Կիւրեղը եւ Մեթոտիոսը, որոնք հետագային եկեղեցւոյ կողմէ դասուեցան սուրբերու շարքը, ստեղծեցին եկեղեցա-սլաւոնական այբուբէնը։ Սկզբնական շրջանին եկեղեցա-սլաւոնական այբուբէնը կ'օգտագործուէր միայն եկեղեցւոյ ծառայողներու համար քրիստոնէական ժամերգութեան, գիրքեր թարգմանելու եւ գրելու համար, հետագային այբուբէնը սկսաւ օգտագործուիլ նաեւ գեղարուեստական գրականութեան մէջ։
Հին ռուսերէն
Արեւելասլաւոնական (կը կոչուի նաեւ հին սլաւոնական) լեզուի հիմքին վրայ 14-15-րդ դարերուն կազմաւորուեցան ռուսերէն, ուքրաներէն եւ պիելառուսերէն լեզուները (բարբառներու խումբեր)։ 16-17-րդ դարերուն կազմաւորուեցան հիւսիսային եւ հարաւ-վելիքոռուսական բարբառները եւ միջանկեալ միջ-վելիքոռուսական խօսակցական ձեւերը։
Եկեղեցասլաւոնական լեզուն սկիզբէն կը հանդիսանար (մինչեւ այսօր ալ կը հանդիսանայ) ուղղափառ ժամասացության լեզու. երկար ժամանակ անիկա ամբողջովին յառաջատար լեզու էր գրաւոր մարզին մէջ։
Ռուսաց լեզուի պատմութեան մէջ հնագոյն գրական յուշարձաններ են Նովկորոտեան օրէնսգիրքը (11-րդ դարու առաջին քառորդ), Օստրոմիրովեան աւետարանը (1056-1057) եկեղեցասլաւոնական լեզուով (համեմուած հնագոյն ռուսերէնով) եւ հնագոյն նովկորոտեան բարբառով գրուած կեչակեղեւեայ (11-րդ դար) պատուոգիրերը։
Առանձին ֆէոտալական Ռուսաստանի աւելի ուշ շրջանի յուշարձաններու մէջ արտացոլուած են մարզային խօսակցական ձեւերու առանձնայատկութիւնները. այսպէս՝ նովկորոտեան եւ պսկովեան յուշարձանները կ'ամրացնեն «ц»-յախոսութիւնը («ц»-ի եւ «ч»-ի փոխանակումը կամ ատոնց համընկնումը որեւէ հնչիւնի մէջ), նովկորոտեան «ѣ»-ի արտասանութիւնը որպէս «и» (ինչ որ յուշարձաններու մէջ կ'արտայայտուի որպէս «ѣ»- եւ «и»- փոխանակում) յատուկ է այն յուշարձաններուն, որոնք առաջ եկած են հարաւային եւ միջին ռուսական խօսակցական ձեւերու տարածքներուն մէջ եւ այլն։
Նկատի առնելով յուշարձաններու վկայութիւնները եւ ստուգելով անոնք ռուսական բարբառներու համեմատական ուսումնասիրութիւններով, կրնանք վերականգնել 14-17-րդ դարերու ռուսաց լեզուի քերականական կառուցուածքի զարգացման այսպիսի կարեւոր փուլեր.
Ժամանակակից ռուսերէն
Ժամանակակից ռուսաց լեզուն (ւարզ տարբերակ, ռուսերէնի մէջ ընդունուած որպէս գրական լեզու) ձեւաւորուած է մօտաւորապէս 18-19-րդ դարերուն։ 1708-ին տեղի ունեցաւ քաղաքացիական եւ եկեղեցա-սլաւոնական այբուբէններու բաժանում։ 1755-ին Մ. Լոմոնոսով ստեղծեց առաջին Ռուսական քերականութիւնը։ Անոր հետեւող փոփոխութիւններէն անհրաժեշտ է առանձնացնել 1918-ին ռուսական ուղղագրութեան բարենորոգումը, ինչպէս նաեւ 1956-ի ոչ այնքան էական փոփոխութիւնները։
Գիր եւ այբուբէն
Ռուսաց լեզուին մէջ օգտագործուող գրութիւնը ռուսական այբուբէնի հիման վրայ է, որ կը ծագի քիրիլեան այբուբէնէն (քիրիլիցա)։
Ռուսաց լեզուի այբուբէնը ներկայիս 33 տառ պարունակող տեսքով գոյութիւն ունի 1918-էն։
Հնչիւնաբանութիւն եւ հնչիւնագիտութիւն
Գրական ռուսաց լեզուի ձայնաւորներու համակարգը ներկայացուած է եռանկիւն համակարգով (Շերպի եռանկիւն) հինգ կամ վեց ձայնաւոր հնչիւններով (հնչիւնները նշված են անզոյգ փակագիծերու մէջ/ /).
Ձայնաւորները կը տարբերին լեզուի բարձրացման աստիճանով եւ շարքով (կախեալ է շրթնայնացման առկայութենէն կամ բացակայութենէն).
Անզոյգ փակագիծերու մէջ տրուած են հնչիւնները, քառակուսիներու մէջ՝ ալլոֆոնները:
Ռուսերէնի մէջ կը տեսնուի վանկերու տարատեսակներու մեծ բազմազանութիւն, ներառեալ V (а), CV (да), VC (ум), CVC (год), VCC (акт), CCV (сто), CCVC (стол), CCCV (в три), CCCVC (штрих), CCCVCC (страсть) եւ նոյնիսկ որոշ բառերու մէջ այնպիսի հազուադէպ ձեւեր, ինչպիսիք են CCVCCCC (графств) կամ CCCCVC (взгляд)։
Հնչակարգային (իմաստատարբերիչ) դեր կը խաղայ շեշտը (се́ло - село́), ուժեղ է չշեշտուած ձայնաւորներու հնչիւնակարգական սղումը։ Բառի հնչիւնաբանական կառուցուածքէն շեշտի դիրքը միանշանակ դուրս չի մղուիր. բառի փոփոխութեան պարագային այն շարժական է (голова́ - го́лову - голо́в)։ Ի տարբերութիւն եկեղեցասլաւոնականի (երբ յունականի օրիանակով 14-16-րդ դարերուն երկրորդ հարաւսլավոնականի ազդեցութիւնը կը տարածուէր բառերու շեշտադրումներու վրայ), ռուսաց լեզուին մէջ շեշտը գրաւոր չի նշուիր, բացառութեամբ որոշ յատուկ գրութիւններու (օրինակ՝ բառարաններու) եւ պարագաներու, երբ այդ նշանի բացակայութիւնը կրնայ յառաջացնել ոչ միանշանակութիւն (я знаю, что́ ты читал)։
Որոշ հետազօտողներ կը գտնեն, որ ռուս գրական լեզուի քերականական տիպար կը հանդիսանայ այսպէս կոչուած մոսկովեան արտասանութիւնը :
Ձեւաբանութիւն
Ռուսաց լեզուին բոլոր բառերը կը պատկանին լայնածաւալ քերականական խումբերուն՝ խօսքի մասերուն։ Մէկ խօսքի մասի պատկանող բառերը ունին՝
Շրջապատող արտալեզուական իրականութեան մէջ կ'արտայայտեն առարկաներ, յատկանիշներ, գործընթացներ եւ այլ երեւոյթներ։ Այդպիսի բառերը սովորաբար կը հանդիսանան նախադասութեան ինքնուրոյն անդամներ, կը կրեն բառային շեշտ եւ անով կը տարբերին սպասարկու բառերէն։ Կը սահմանազատուին տուեալ տեսակի հետեւեալ խօսքի մասերը.
Միայն որակական ածականները ունին համեմատութեան աստիճաններ։
Մասնագէտ լեզուաբանները դերանունը չեն դասեր ինքնուրոյն խօսքի մասերու շարքին, քանի որ անոնց տարբեր խումբերը ունին տարաբնոյթ ձեւաբանական յատկանիշներ։ Անոր փոխարէն կ'առաջարկեն առանձնացնել խօսքի մասերուն համապատասխանող դերանուններու ենթախումբեր. օրինակ՝ դերանուանական գոյականներ, դերանուանական ածականներ եւ այլն՝ հակադրելով անոնք ինքնուրոյն խօսքի մասեր կոչուող ենթախումբին, այն է՝ ոչ դերանուանական։ Բացի անկէ, աշխուժօրէն կը քննարկուի նաեւ անդէմ-ստորոգելիական բառերու (весело-ուրախ է, тепло-տաք է, жаль-ափսոս), ածական դերբայները (читающий-կարդացող, читавший) եւ մակբայական դերբայները (читая-կարդալով) որպէս ինքնուրոյն խօսքի մասեր առանձնացնելու հարցը։
Ռուսերէնը համադրական տիպի լեզու է, անոր յատուկ է վերջաւորութիւններով (ֆլեքսիա, թեքական մասնիկ) եւ նախածանցներով բառափոխութեան զարգացած համակարգը։
Անուն (գոյական, ածական, թուական եւ այլն) խօսքի մասերը ունին սեռի, շնչաւորութեան, թիւի եւ հոլովի քերականական կարգեր։
Ռուսաց լեզուի ձեւաբանութիւնը, փրասլաւոնականի հետ համեմատած, քանի մը անգամ պարզեցուած է։ Ներկայիս ռուսաց լեզուն փաստացիօրէն կորսնցուցած է երկակի թիւը, կոչական հոլովի հին ձեւը (որ կայուն կերպով կը պահպանուի միայն որոշ բառերու մէջ, օրինակ՝ боже, господи)։ Միւս կողմէ, ժամանակակակից խօսակցական լեզուին մէջ երբեմն կը նկատուի նոր (հնարաւոր է ֆրանսերէնէ փոխառնուած), հազուադէպ գործածուող առաջին հոլովման, հազուադէպ նաեւ՝ յոգնակիով 2-րդ հոլովման-а-ով (ребят!) որոշ շնչաւոր գոյականներու կոչական հոլովաձեւ, որ կը կազմաւորուի յատուկ անուններու (եւ որոշ հասարակ անուններու) ուղղական հոլովաձեւերու -а կամ -я վերջաւորութիւններու կրճատումով։ Այս ձեւը կը համընկնի յոգնակի թիւի սեռական հոլովաձեւի հետ։
Բայի ձեւերու համակարգին մէջ անհետացած են անցեալ վաղակատարը, անցեալ կատարեալն ու ապառնի դերբայը (հին ռուսական գրութիւններու մէջ տեղ գտած անցեալ անկատարը խումբ մը հետազօտողների կարծիքով, կենդանի արեւելասլաւոնական խօսքին մէջ կը բացակայէր), բայց զարգացած է կատարեալ եւ ոչ կատարեալ կերպերու քերականական հակադրութիւնը։ Համեմատաբար ծագումով նոր կը հանդիսանան ոչ կատարեալ բայերու ապառնի ժամանակի վերլուծական կառուցուածք ունեցող ձեւերը, որոնք կազմուած են օժանդակ быть (լինել) բայի եւ հիմնական բայի անորոշ դերբայի օգնութեամբ (буду петь). հազուադէպ այս կառուցուածքներու մէջ կը գործածուի լեզուէն աստիճանաբար դուրս մղուող стать-բայը (стану петь)։ Վերլուծական կը հանդիսանան նաեւ ստորադասական եղանակի ձեւերը՝ կազմաւորուած հիմնական բայի անցեալ ժամանակաձեւերու եւ бы մասնիկի օգնութեամբ։ Հաւանաբար այս բայերը յառաջացած են ընդհանուր սլաւոնական վաղակատար անցեալէն։
Բառակապակցութիւն
Նախադասութեան մէջ գործածուող շարահիւսական միաւոր։ Յատկանիշներն են՝
Սովորաբար բառակապակցութիւն կը կոչեն երկու կամ աւելի լիիմաստ բառերու ստորադասական միացութիւնը, որոնցմէ մէկը գլխաւոր է, միւսը՝ կախեալ։ Բառակապակցութեան կառուցումը կախեալ է անկէ, թէ ինչ խօսքի մասեր անոր մէջ միացած են. անիկա կը ձեւաւորուի կապակցման տարբեր ձեւերով (համաձայնութիւն, խնդրառութիւն, հարադրութիւն)։
Բառակապակցութիւնը, գլխաւոր բառի ձեւէն կախեալ, կրնայ մտնել այլ բարդ բառակապակցութեան կամ համադասական շարքին մէջ. օր՝ Само место обязывало к тишине и благочинию и располагало к тихим, серьёзным мыслям (Чехов)՝ տեղը կը պարտադրէր լռութեան ու բարեպատշաճութեան եւ կը տրամադրէր հանգիստ, լուրջ միտքերու (Չեխով)։
Բառակապակցութեան գլխաւոր եւ կախեալ բառերու միջեւ երեւան կու գան որոշակի յարաբերութիւններ, որոնք ցոյց կու տան նախադասութեան անդամի (կախեալ բառի) իմաստը՝ որոշիչներ, խնդիրներ ու պարագաներ: Բառակապակցութիւններու տեսակները կ'որոշուին ըստ գլխաւոր անդամի խօսքիմասային պատկանելիութեան։
Պարզ նախադասութիւն
Ունի մէկ քերականական հիմք (ենթակայ + ստորոգեալ), կամ մէկ գլխաւոր անդամ։
Բարդ նախադասութիւն
Ունի երկու կամ աւելի քերականական հիմքեր։ Անոր կառուցուածքի մեջ մտնող պարզ նախադասութիւնները կը կազմաւորեն իմաստային, քերականական եւ հնչերանգային միասնութիւն։ Կապակցող միջոցներ կը հանդիսանան հնչերանգը, կապերը, կապական կամ ցուցական բառերը։ Անոնք ոչ միայն բարդ նախադասութեան բաղադրիչներու կապակցման միջոցներ են, այլ նաեւ ունին քերականական նշանակութիւն. ցոյց կու տան պարզ նախադասութիւններու (բաղադրիչներու) միջեւ յարաբերութիւնները։ Օրինակ՝ Утро, когда начинается этот рассказ, наступило пасмурное, но тёплое (Паустовский) (Առաւոտը, երբ կը սկսի այս պատմութիւնը, մռայլ էր, սակայն տաք)՝ կապակցման միջոց կը հանդիսանայ когда (երբ) կապը, անիկա ունի ժամանակի ընդհանուր նշանակութիւն, իսկ միաժամանակութեան նշանակութիւնը կ'արտայայտուի բայի կերպի եւ ժամանակային ձեւերով։
Բարդ նախադասութիւն՝ ոչ համազօր բաղադրիչներով։ Կ'արտայայտուի ստորադասական կապերով կամ կապական բառերով, որոնք կը գտնուին ստորադասական նախադասութեան կազմին մէջ։ Ստորադասական նախադասութիւնը գլխաւորին հետ կը կապուի երկու եղանակով. За избой далеко расстилалась ровная, серая от лунного света с т е п ь, куда и уносилась взмыленная тройка (Толстой).
Տնակի ետեւը փռուած էր հարթավայրը, լուսնի լոյսէն մոխրագույն տափաստանը, ուր եւ կը սլանար քրտնաթաթախ եռաձի կառքը (Թոլսթոյ)։
Лодка была на середине, когда её заметили с того берега (Короленко) - ср.: Когда лодка была на середине, её заметили с того берега.
Նաւակը մէջտեղն էր էր, երբ զայն նկատեցին միւս ափէն (Քորոլենքօ)՝ համեմատ.՝ Երբ նաւակը մէջտեղն էր, զայն նկատեցին միւս ափէն։
Նախադասութեան կառուցուածք
Զարգացած թեքամասնիկներու համակարգով հանդերձ ռուսաց լեզուին մէջ բառերու շարադասութիւնը չէ սահմանուած եւ կրնայ էականօրէն փոխուիլ։
Կետադրական նշաններ
Կետադրութիւնը կը կատարուի գործածուող կետադրական նշաններով։ Անոնք են վերջակէտը, ռուս՝ точка (.), բազմակէտը, ռուս.՝ многоточие (…), երկու կէտը, ռուս.՝ двоеточие, ստորակէտը, ռուս.՝ запятая , կէտ-ստորակէտը, ռուս.՝ точка с запятой , բացագանչական, ռուս.՝ восклицательный (!) եւ հարցական, ռուս.՝ вопросительный (?) նշանները, գծիկը, ռուս.՝ тире (-), չակերտները. ռուս.՝ кавычки (""), փակագիծեր, ռուս.՝ скобки.
Բառապաշար
Ռուսաց լեզուի բառաֆոնդը ծագման տեսակէտէն կը ներառէ հետեւեալ բառային շերտերը՝ ընդհանուր հնդեւրոպական, ընդհանուր սլաւոնական, արեւելասլաւոնական եւ բուն ռուսական, ինչպէս նաեւ փոխառութիւններ, որոնց մէջ իւրայատուկ տեղ կը գրաւեն տարբեր տեսակէտներով բառապաշարի 10%-էն մինչեւ կէսը կազմող եկեղեցասլաւոնիզմները : Դա թույլ է տալիս երբեմն խոսել ռուսաց լեզվի «երկկազմության» եւ ոճական «երկշերտութեան» մասին :
Փոխառութիւններ
Ժամանակակից ռուսաց լեզուին մէջ գոյութիւն ունին բազմաթիւ բառային փոխառութիւններ եկեղեցասլաւոնականէն (անոնց շարքին կը դասուին, օրինակ, այնպիսի գործածական բառեր, ինչպիսիք են вещь-իր, время-ժամանակ, воздух-օդ, восторг-հիացմունք, глагол-բայ, единый-միասնական, изъять-դուրս բերել, награда-պարգեւ, облако-ամպ, общий-ընդհանուր, ответ-պատասխան, победа-յաղթանակ, работа-աշխատանք, совет-խորհուրդ, сочинить-յօրինել, тщетный-մանրակրկիտ, чрезмерный-շատ մեծ եւ բազմաթիւ այլ բառեր), որոնց մէկ մասը կը համագոյակցի իրենց նշանակութեամբ կամ ոճաբանօրէն տարբերող եկեղեցասլաւոնականէն ռուսական նոյնանիշ բառերու հետ. համեմատենք՝ (եկեղեցասլաւոնականը կը գրուի սկիզբը,) власть/волость (տիրապետութիւն), влачить/волочить (քարշ տալ), глава/голова (գլուխ), гражданин/горожанин (քաղաքացի), млечный/молочный (կաթնային), мрак/морок (խաւար), одежда/одёжа (հագուստ), равный/ровный (հաւասար), рождать/рожать (ծնիլ), собор/сбор (ժողովում), страж/сторож (պահակ) եւ այլն։ Եկեղեցասլաւոնականէն գրական լեզուին փոխառուած են նաեւ առանձին մորփիններ (օրինակ՝ բառային նախածանցներ из-, низ-, пред- եւ со-) եւ նոյնիսկ առանձին քերականական ձեւեր, օրինակ՝ բայական դարձուածքներ (համեմատ.՝ ծագումով եկեղեցասլաւոնական текущий (ընթացիկ) կամ горящий (այրող) ածական դերբայները իրենց համապատասխանող բուն ռուսերէն, ժամանակակից լեզուին մէջ իբրեւ կայուն յատկանիշ ունեցող ածականներ պահպանուած текучий (հոսող) եւ горячий (տաք) ձեւերու հետ), կամ трепещет բայի նման ձեւ ունեցող բայերը (ռուսերէն ձեւերուն ոչ յատուկ հնչիւններու т/щ հերթագայութեամբ, համեմատ.՝ բուն ռուսերէն են хохочет (կը քրքջի) կամ лепечет (կը կարկաչի)։
Ժամանակակից ռուսաց լեզուի բառապաշարի մեծ ազդեցութիւն ունեցած են այն լեզուները, որոնց հետ ռուսերէնը (աւելի վաղ նաեւ՝ հին ռուսերէն եւ փրասլաւոնական բարբառները) տեւական ժամանակ սերտ յարաբերութիւններ ունեցած է։ Փոխառութիւններու հնագոյն շերտը արեւելագերմանական («գոթական») ծագում ունին (անոնցմէ են блюдо-ափսէ, буква-տառ, верблюд-ուղտ, гораздо-առաւել, изба-տնակ, князь-իշխան, котёл-կաթսայ, крест-խաչ, купить-գնել, осёл-աւանակ, плуг-գութան, стекло-ապակի, хлеб-հաց, хлев-փարախ, холм-բլուր, худож[ник]-նկարիչ, церковь-եկեղեցի, шлем-սաղաւարտ եւ այլ բառեր), նաեւ փոքրաթիւ, սակայն կարեւոր բառեր փոխառնուած են հնագոյն իրանական լեզուներէ («սկիֆեան բառապաշար»). օրինակ՝ рай-դրախտ, собака-շուն, топор-կացին, бог-աստուած։ Սակայն պէտք է նկատի առնել՝ ոչ բոլոր գերմանական եւ իրանական ստուգաբանութիւնները անվիճելի են. օրինակ՝ «верблюд» (ուղտ) բառը պատմաբան Պորիս Ռիպաքովի վարկածով բուն սլաւոնական բառ է, որ կը նշանակէ «շատ քալող», «շատ թափառող», իսկ «бог» (աստուած) բառը ըստ Մաքս Ֆեսմըրի հնդեւրոպական ծագումով բառ մըն է, որ ազգակից է այլ հին-հնդկական «bhagas»-ին եւ հին-պարսկական «baga»: Գերմանական (հիմնականին մէջ սքանտինաւեան) ծագում ունին որոշ ռուսական անձնանուններ. օրինակ՝ Глеб, Игорь, Олег, Ольга: Ժամանակային միւս շերտը կը կազմեն յունական (ад (դժոխք), грамота (պատուոգիր), дьяк (ատենապիր), игумен (վանահայր), икона (սրբապատկեր), катавасия (համերգութիւն), каторга (տաժանավայր), корабль (նաւ), кровать (մահճակալ), кукла (տիկնիկ), магнит (մագնիս), огурец (վարունգ), палата (ատեան), парус (առագաստ), поп (քահանայ), саван (ծածկոց), свёкла (ճակնդեղ), скамья (նստարան), тетрадь (տետր), уксус (քացախ), фонарь (լապտեր) եւ այլն) եւ թրքական (алмаз (ադամանդ), аркан (օղաթոկ), башка (գլուխ), башмак (մաշիկ), бирюк (մենագայլ), деньга (դրամ), изюм (չամիչ), кабан (վարազ), казна (գանձարան), кайма (երիզ), кандалы (ձեռնաշղթաներ), капкан (թակարդ), караул (պահակութիւն), кафтан (քաֆթան), ковёр (գորգ), колбаса (երշիկ), колчан (կապարճ), крокодил (կոկորդիլոս), лошадь (ձի), очаг (օճախ), сарай (սարայ), сундук (սնտուկ), товар (ապրանք), туман (մառախուղ), тюрьма (բանտ), шалаш (քողտիկ), шатёр (վրան), штаны (տաբատ), ямщик (կառապան), ярлык (պիտակ) եւ այլն. այս բառերուն մէկ մասը իրենց հերթին ունին պարսկական կամ արաբական արմատներ) ծագում ունեցող բառերը։ Պէտք է նկատի ունենալ, որ ռուսական մկրտութեան անձնանուններու ճնշող մեծամասնութիւնը նոյնպէս փոխառնուած են յունարէնէն (անոնցմէ են՝ Александр, Алексей, Анатолий, Андрей, Аркадий, Василий, Влас, Георгий, Денис, Дмитрий, Евгений, Кирилл, Кузьма, Леонид, Лука, Макар, Никита, Николай, Пётр, Степан, Тимофей, Фёдор, Филипп; Анастасия, Варвара, Галина, Екатерина, Елена, Зоя, Ирина, Ксения, Пелагея, Прасковья, Софья, Татьяна եւ այլն. յունարէնի միջոցով ռուսաց լեզու մտած են այնպիսի տարածուած քրիստոնէական հնագոյն հրէական ծագումով անուններ ինչպիսիք են Вениамин, Даниил, Иван, Илья, Матвей, Михаил, Наум, Осип, Семён, Яков; Анна, Елизавета, Мария, Марфа եւ այլն).
16-17-րդ դարերուն փոխառութիւններու հիմնական աղբիւրը լեհականն էր, որուն միջոցով ռուսաց լեզու կը թափանցեն ինչպէս մեծ թիւով լատինական, ռումանական եւ գերմանական բառեր (օրինակ՝ абстракция-վերացականութիւն, алгебра-հանրահաշիւ, автор-հեղինակ, аптека (դեղարան), Африка (Ափրիկէ), винт (պտուտակ), гвалт (աղմուկ), гитара (կիթառ), гонор (պատիւ), казарма (զօրանոց), клавиши (ստեղներ), кофта (քոֆթա), кухня (խոհանոց), малевать (ներկել), маляр (ներկարար), музыка (երաժշտութիւն), муштровать (խստակրթել), панцирь (պատեան), Париж (Փարիզ), потрафить (գոհացնել), почта (փոստ), приватный (անձնական), пудра (դիմափոշի), пунцовый (վառ կարմիր), регулярно (կանոնաւորապէս), рейтузы (գործած վարտիք), рота (վաշտ), рынок (շուկայ), рыцарь (ասպետ), сталь (պողպատ), столяр (հիւսն), танец (պար), тарелка (ափսէ), фабрика (գործարան), фальшивый (կեղծ), фиалка (մանուշակ), фиолетовый (մանուշակագոյն), фортель (ճարպիկ խաղ), цель (նպատակ), цех (արտադրամաս), цифра (թիւ), школа (դպրոց), шлифовать (յղկել), шпага (սուսեր), штука (հատիկ), штык (սվին), шулер (խաբեբայ), юбка (կիսաշրջազգեստ), ярмарка (տօնավաճառ) եւ բազմաթիւ այլ բառեր), ինչպէս նաեւ որոշ չափով բուն լեհերէն (банка (ապակիէ տարա), бутылка (շիշ), быдло (աշխատող անասուն), вензель (անուանագիր), граница (սահման), дозволить (թոյլ տալ), доконать (հոգին հանել), доскональный (մանրամասն), если (եթէ), забияка (կռվարար), завзятый (մոլի), запальчивый (կրակոտ), заядлый (երդուեալ), клянчить (մուրալ), кролик (ճագար), куртка (կուրտկա), легавый (որսկան), мещанин (քաղքենի), отвага (քաջութիւն), отчизна (հայրենիք), палка (փայտ), паршивый (անպէտք), повидло (փովիտլօ), подначить (դրդել), поединок (մենամարտ), позволить (թոյլ տալ), поручик (պորուչիկ), предместье (արուարձան), причина (պատճառ), пуля (փամփուշտ), пушка (թնդանոթ (վիճելի), смертельный (մահացու), столица (մայրաքաղաք), сума (տոպրակ), фигляр (աճպարար), хлопец (տղայ), шарить (պրպտել), шкодливый (վնասարար), шпаргалка (յուշաթղթիկ) եւ այլն)։
Որոշ անգլերէն բառեր փոխառութեան եղանակով ռուսերէն մուտք գործած են կրկնակի. օրինակ՝ հին ленч եւ նոր ланч: Նորագոյն անգլերէն փոխառութիւնները յաճախ դուրս կը մղեն եւրոպական միւս լեզուներէն աւելի վաղ կատարուած փոխառութիւնները. օրինակ՝ նոր անգլերէն франчайзинг-ը՝ նախկինից ֆրանսերէն франшиза-ին, նոր անգլերէն боулинг-ը գերմաներէն նոյն նշանակութեամբ кегельбан բառին, նոր անգլերէն брокер բառը՝ նախկինէն գերմաներէն маклер-ին, նոր անգլեէեն офис-ը՝ նախկին գերմաներէնէն контора-ին, նոր անգլերէնէն слоган-ը՝ նախկին գերմաներէն лозунг-ին, նոր անգլերէն лобстер-ը՝ նախկինէն ֆրանսերէն омар-ին, նոր անգլերէն хит-ը՝ նախկին գերմաներէնէն փոխառոգած шлягер-ին, նոր անգլերէն прайс-лист-ը՝ նախկին փոխառուած գերմաներէն прейскурант-ին, նոր անգլերէն скутер-ը՝ նախկին փոխառուած գերմաներէն мотороллер-ին եւ այլն։
Միւս եւրոպական լեզուներէն փոխառութիւնները էականօրէն քիչ են, բայց բառաֆոնտի որոշ շրջաններու մէջ անոնց դերը բաւականաչափ կարեւոր են։ Օրինակ շարք մը զինուորական բառեր փոխառուած են հունգարերէնէն (гайдук, гусар, сабля), մեծ թիւով երաժշտական բառեր, ինչպէս նաեւ դրամական, խոհարարական եւ այլ բառերու մեծ մասը՝ իտալերէնէն (երբեմն ֆրանսերէնի կամ գերմաներէնի միջոցով). авизо, ария, банк, браво, виолончель, казино, либретто, макароны, малярия, опера, паста, паяц, пианино, сальдо, сальто, скерцо, сольфеджио, соната, сопрано, фирма եւ այլն։
Բառերու քանակ
2004-էն հրատարակուող Ռուսաց լեզուի նոր ակադեմական բառարանը («Большой академический словарь русского языка» ՝ նախատեսուած է 33 հատոր, որոնցմէ 22-ը արդէն լոյս տեսած են), նախահաստատուած է 150 000 բառ ծաւալով, սակայն, ինչպէս կ'ենթադրուի, այդ քանակը զգալիօրէն պիտի աւելնայ։ Անոր հետ միասին, նոր բառարանի բառացանկը պիտի չըլլայ վերջին ժամանակի նոյնիսկ գրական լեզուի բառոյթներու թուային կազմի սպառիչ արտացոլանքը, քանի որ համաձայն ռուսական բառարանագրութեան աւանդութեան, ակադեմական բառարաններ կը ներառուին միայն կայունացած կազմաւորումները. բազմաթիւ բարդ բառեր ինքնուրոյն բառայօդուածներով չեն ներկայացուիր, նկատի չեն առնուիր մակբայներու առանձին խումբեր, չեն արձանագրուիր առանձին մասնագիտական բառեր։ Ժարգոնային եւ բարբառային բառապաշարը նոյնպես մեծ մասամբ պիտի չմտնէ բառարան :
19-րդ դարու կէսերուն Վլատիմիր Տալի կողմէ ստեղծուած բացատրական բառարանը («Толковый словарь живого великорусского языка») կը ներառէ մօտաւորապէս 200 000 բառ։ Ընդ որուն, մէկ կողմէ անոնց մեծ մասը բարբառային բառեր են, որոնք արդէն ժամանակակից խօսակցութեան մէջ չեն գործածուիր, միւս կողմէ՝ Տալը խուսափած էր փոխառութիւններէ։ Բացի անկէ, անցած մէկ եւ կէս հարիւրամեակի ընթացքին ռուսաց լեզուի կողմէ փոխառուած են հսկայական քանակի նոր բառեր։
Ռուսաց լեզուի ոչ մեծ ուղղագրական բառարաններէն Լոպատինայի եւ Իւանովայի խմբագրութեամբ «Русский орфографический словарь»-ը բաղկացած է 200 000 բառերէ :
Այսպիսով, ≈ 200 000 բառ, ըստ երեւոյթին, իրմէ կը ներկայացնէ այն նուազագոյնը, որմէ կարելի է սկսիլ ռուսաց լեզուի բառերու թուաքանակի գնահատականը։ Որոշ լեզուաբաններ կը նշեն 500 000-ի եւ նոյնիսկ՝ 600 000-ի մասին :
Անուանաբանութիւն
Ռուսաց լեզուին մէջ մարդիկը անուանելու համար կը գործածուի եռա- կամ երկանդամ բանաձեւ (կախեալ կայուն հանգամանքներէ).
Ոչ ձեւական շփումներու ժամանակ եւ ընտանիքի մէջ յաճախ նոյնպէս կը գործածուի անձնանունը՝ առանց լրացումներու կամ կրճատուած անունի։
Միայն հայրանունով դիմելը եւս խօսակցական ձեւ մըն է։ Ընդ որուն անիկա յաճախ կը կրճատուի, երբեմն զգալիօրէն. Анатольевич - Анатолич (Անաթոլեւիչ-Անաթոլիչ), Александрович - Саныч (Ալեքսանտրովիչ-Սանիչ)։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Սլաւոնական լեզուախումբ Ստորոգութիւն:Ռուսաստանի լեզուներ (արւմտ.)
Ճափոներէն
Ճափոներէն (日本語 ), արեւելաասիական լեզու։ Վիճելի կը համարուի որեւէ լեզուաընտանիքին պատկանիլը։ Ճափոներէնը մայրենի լեզու է 127 միլիոն մարդոց՝ գլխաւորապէս Ճափոնի մէջ ապրողներուն համար։ Ըստ աշխարհի լեզուներու դասակարգման՝ խօսողներու թիւով 8-րդն է։ Ճափոներէնը պաշտօնական լեզու է Ճափոնի մէջ։