cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Անկիւն
Անկիւնի Չափը
Անկիւններուն չափման համար տարբեր կանոններն ու գործիքները կը բնութագրուին անկիւնային ազատութեամբ, այսինքն ամենափոքր անկիւնով, որ կրնայ չափուիլ տուեալ կանոնի օգնութեամբ։ Ամենալաւ անկիւնային ազատութեամբ օժտուած են տարբեր մեթր չափանիշի կանոններով, որոնք կը հնարաւորեն որոշ դէպքերուն չափել անկիւններ աղեղին քանի մը կարճ երկվարակեաններով (~10−11 «ռատիան»)։
Անկիւն եւ «Scalear» Արտադրեալը
Անկիւնի հասկացողութիւնը կարելի է սահմանել կամայական բնոյթի գծային տարածութիւններու համար(այդ ժամանակ նաեւ կամայական անսահման չափողականութեամբ), որոնց վրայ «աքսաթիք»օրէն ներմուծուած է տարածութեան x եւ y երկու հատկանշումներուն դրական սահմանուած (x,y) կարեւորագոյն արտադրեալը։ «Scalear» արտադրեալը կրնայ սահմանել նաեւ այսպէս կոչուած տարրի նորմը (երկարութիւնը), ինչպէս նաեւ տարրը կը պարունակէ արտադրեալէն քառակուսի արմատ մը՝ «Scalear» արտադրեալին կը հետեւի Կոշի-Պունիաքովսքիին անհաւասարութիւնը (Կոշի-Զիւիցերիացի) «scalear» արտադրեալին համար՝  ուրկէ կը հետեւի, որ  մեծութիւնը ընդունի -1-էն մինչեւ 1 արժէքները, ըստ որուն սահմանային արժէքները կ'ընդունին զայն եւ միայն այն դէպքին է, երբ տարրերը «colinear» համեմատական են իրարու (երկրաչափօրէն ըսած՝ անոնց ուղղութիւնները կը համընկնին կամ հակուղուած են) ։ Այս կրնայ  յարաբերութիւնը բացատրել ինչպէս x и y տարրերուն միջեւ անկիւնի «քոսինուս»-ը։ Մասնաւորապէս, տարրերը կը կոչուին «ortogonal», եթէ արտադրեալը (կամ անկիւնին «քոսինուս»ը) հաւասար է զերոյի։
Ռոմանեան երկրաչափութեան մէջ կարելի է աղիւսակի ձեւով g_{ij} մեթր չափանիշին օգնութեամբ սահմանել շոշոփող «vector»-ի միջեւ անկիւնը։ u եւ v շոշափող «vectorn»-ներուն «scalear» արտադրեալը Թենզորի գրառմամբ ունի հետեւեալ տեսքը՝ համապատասխանաբար «vector»-ներուն նորմերը՝  եւ  Այս պատճառով անկիւնին «քոսինուս»ը կը որոշուի նշուած «scalear» արտադրեալի յարաբերութեամբ «vector»-ներու նորմերուն բնական բանաձեւով՝
Անկիւն՝ Մեթրի Տարածութեան մէջ
Գոյութիւն ունի նաեւ աշխատանքներու շարք մը, որոնց մէջ կը ներմուծուի մեթրի տարածութեան տարրերուն միջեւ անկիւնի գաղափարը։
Թող (X,\rho) ըլլայ մեթրի տարածութիւն-ը, իսկ x,y,z՝ այդ տարածութեան տարրերը։
Կ.Մենկերը ներմուծած է y եւ z գագաթներու միջեւ x կէտին գագաթով անկիւնը հասկացողութիւնը որպէս ոչ բացասական թիւ, որ կը բաւարարուի երեք կեդրոններրու.
1932 թուականին Վիլսոնը որպէս անկիւն դիտարկեց
Դժուար չէ տեսնել, որ ներմուծուած արտայայտութիւնը միշտ իմաստ ունի եւ կը բաւարարուի Մենկերու երեք կեդրոններուն։
Բացի ատկէ, Ուիլսընի անկիւնը օժտուած է այն յատկութեամբ, որ էվքլիտեանի տարածութեան մէջ էվքլիտեան տարածութեան իմաստով ան «equivalent» է y-x-ի եւ z-x-ի միջեւ անկիւնին։
Դիւրին Եռանկիւնաչափական Չափումներու Օրինակներ
Խնդիրներու լուծում պարզ կանոնով Ինչպէ՞ս չափել անկիւնը, (օրինակ, քարտէսի վրայ) եռանկիւններու կողմերու օգնութեամբ (օրինակ եռանկիւնաչափական հաշիւի բացակայութեան ժամանակ (եւ աղիւսակներու) եւ համակարգիչի բացակայութեամբ (Microsoft Excel) cos չափման համար) եւ ձեռքի տակ գտնուող միջոցներով՝ միլիմեթրի բաժանումին կանոնով։ Անկիւնի կողմերուն վրայ առանձնացուցէք 60 միլիմեթր հատուածներ եւ ծայրակէտերը միացուցէք ուղիղ գիծով։ Այդ գիծին երկարութիւնը միլիմեթրերով ցոյց կու տայ անկիւնի մօտաւոր մեծութիւնը աստիճաններով։ Այդ եղանակով կարելի է բաւական ճշդութեամբ չափել մինչեւ 60° սուր անկիւնները։ Եթէ անկիւնը մեծ է 60°-է, կը չափեն իր լրացումը մինչեւ 90°, 180, 270° կամ 360°։ Մինչեւ 90° կամ 270° իր լրացումը չափելու համար անկիւնի գագաթէն եռանկեան միջոցով կը կառուցուի ուղղահայեաց իր կողմերէն մէկուն (հաւասարակողմ եռանկեան մէջ՝ միջնագիծը կիսորդ եւ բարձրութիւն է)։
Ինչպէ՞ս չափել անկիւնը կանոնով
Միլիմեթրի բաժանումներով կանոնը տեղաւորեցէք ձեր առջեւը՝ աչքերէն 57 սմ. հեռաւորութեան վրայ (60 սմ-էն ոչ աւելի)։ Այդ դէպքին 1 սմ.-ի հաւասար բաժանումը կը համապատասխանէ 1° անկիւնի սեւեռացումը։ Այդ կանոնի ճշգրտութեան մէջ դուք դիւրութեամբ կը համոզուիք, եթէ կը յիշէք կեդրոնական անկիւնի աղեղը 1°-ի մէջ կը կազմէ մօտաւորապէս շառաւիղին 1/57-րդ մասը։ Անկիւններուն չափման ճշդութիւնը կանոնի օգնութեամբ (ինչպէս նաեւ մատերու օգնութեամբ, տե՛ս ներքեւը) կախուած է աչքերէն անհրաժեշտ հեռաւորութեան վրայ կանոնի (կամ մատներու) դիրքին ճիշդ ընտրութենէն։ Անկէ կարելի է դիւրութեամբ վարժուիլ «թել»ի օգնութեամբ, որուն երկարութիւնը կը համապատասխանէ աչքերէն մինչեւ բացուած ձեռքի մատներուն մասը։ ''
Անկիւնները կարելի է հաշուել նաեւ տարբեր հաշուողական սարքերու եւ համակարգերու օգնութեամբ՝ եռանկիւնաչափութեան միջոցով հաշիւի կանոնին հիման վրայ, մեքանիզմի հաշիւով(այս ժամանակ (Windows) հաշուիչ), Microsoft Excel աղիւսակի «ֆունկ»երու օգնութեամբ (1) cos, (2) այնուհետեւ «arccos», եւ (3) «ֆունկ»երով փոխարինել նաեւ «ռատիան»ները աստիճաններու (°) (ԱՀ-ի դէպքին, գոյութիւն ունի տրուած կողմերով եռանկիւններու անկիւններուն on-line հաշիւին մէջ)։ Գոյութիւն ունի յատուկ եռանկիւնաչափական աղիւսակներ՝ sin, cos, ինչպէս նաեւ «arccos», «arcsin», ըստ որուն վերջինները կրնան ըլլալ (այս պարագային եւ յաճախ եռանկիւնաչափական ժամանակ) աստիճաններու վերահաշուարկով։
Լեւոն Եագուպեան
Եագուպեան Լեւոն, ծնած է 14 Օգոստոս 1900-ին Կեսարիա: Նախակրթութիւնը Կիւմիւշեան եւ միջնակարգ ուսումը՝ Միացեալ ուսումնարանին մէջ ստացած է: Պատերազմի ատեն գաղթած է մօրը եւ պզտիկ եղբօրը հետ, որոնք ինկած են Շէյխ-Միսքին-Հավրան ճամբան: 1918-ին ազատելու համար ինքզինք Էլ Քարի լէէն (Ճէպէլ Տիւրզի) կը սկսի մէկ քանի ընկերներով արաբական ճակատը ճեղքել: 23 օրուան տաժանելի ճամբորդութենէն ետք կը հասնի Կարմիր ծով ու եզերքը՝ Ագապա: Անկէ կ'անցնի Բորթ Սայիտ եւ Անգլիական բանակին կը ծառայէ 1 Նոյեմբեր 1918-էն 19 Դեկտեմբեր 1920, որմէ ետք՝ եղբօրը Սարգիսին օգնութեամբ կ'երթայ Ամերիկա եւ հոն Նիւ Եորքի մէջ կը զբաղի դերձակութեամբ: Կեսարիոյ Վեր. Միութեան կ'անդամակցի 1925-ին եւ վարչութեան անդամ կ'ընտրուի 1932-ին:
Քարտուղարն է Կեսարիոյ Վերաշինական Միութեան Նիւ Եորքի մասնաճիւղին: Իր եռանդուն եւ անխոնջ աշխատութեանց համար պատուուած է 1935-ին «հարուածային» տիտղոսով Կեսարիոյ Վերաշինական Միութեան կողմէ:
Մանիշակագոյն
Մանշաւունը ամենէն կարճ յաճախականութեան գոյնն է, որ կրնայ տեսնիլ մարդուն աչքը: Անորեն յետոյ կուգայ անդրամանիշակագոյն, որը տեսանելի չէ մարդուն աչքին: Անդրամանիշագոյնին ալիքները աւելի կարճ են, քան՝ մանիշակագոյնինը, սակայն աւելի երկար են, քան՝ Ռեոնթկէնի եւ կամմա-ճառագայթներու ալիքները:
Գոյնին Անունը
Մանիշակագոյն անունը կուգայ մանուշակ (մանիշակ, մանաւշակ) ծաղիկի անունէն, որը պահլավերէնէ ծագած է եւ պարսկերէնին ու ասորերէնին միջոցաւ հայերէնին հասած է: Նույն ծագումն ունէ գոյնին ազրպէյճաներէն անունը՝ bənövşəyi [ պեանէօվշէայի ] Եւրոպական գրեթէ բոլոր լեզուներուն մէջ մեջ սա գոյնն իր անունն ստացած է ղաթիներէն մանուշակ ծաղկի viola անունէն: Ռուսերէնի մէջ այս նոյն անունի ձեւափոխուած տարբերակը կը գործածուի՝ фиолетовый [ ֆիալեթըվիյ ]:
Վրացերէնին մէջ գոյնի անունի կազմուածքը նման է հայերէնին՝ იისფერი [ իիսփէրի ]՝ մանուշակի գոյն:
Մանիշակագոյնը Կրօնքին Մէջ
Մանիշակագոյնը կը պատկանի Հայ Առաքելական ու նաեւ՝ Անկլիքանական եկեղեցիներուն
Եղիա Պարոն-Վարդեան
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1880 թուականին Տրապիզոնի նահանգի, Կիրասոնի գաւառի կեդրոն՝ Կիրասոն քաղաքին մէջ։ Դեղագործ Արամայիս Պարոն-Վարդեանի եղբայրը։ Աւարտած է Պէյրութ]]ի Սեն Ժոզեֆ ֆրանսական համալսարանի բժշկական բաժինի դեղագործական ճիւղը։ Կիրասոնի մէջ եղբօր հետ ունեցած են սեփական դեղատուն եւ դեղագործ աշխատած։ 1915 թուականին թուր­քե­րը կը կողոպտեն դեղատունը, իսկ եղբայրներուն սրախողխողի ենթարկած՝ Կիրասոնէն դուրս։ Եղիան կը սպանուի՝ 35 տարեկան հասակին։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ Ստորոգութիւն:Կիրասոն ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Վարդգէս Ահարոնեան
Վարդգէս Ահարոնեան, հայ իրաւաբան, գրող, մանկավարժ։
Ծնած է Սուրմալու գաւառի Իգտիրմաւա գիւղը, 1888-ին: Իվտիրէն անցած է Երեւան, ուր սորված է ռուսերէն եւ ընդունուած է Երեւանի ռուսական գիմնազիան եւ ուսանած՝ մինչեւ 1903: Ապա ան մտած է Մոսկուայի համալսարանի իրաւաբանական բաժինը, զոր աւարտած է 1912-ին:
1914-ին, կամաւորական գունդերու կազմութեան ժամանակ դարձած է Անդրանիկի քարտուղարը եւ ռուսերէն լեզուի թարգմանիչը:
1916-ին, կամաւորական գունդերու լուծարումէն ետք, անցած է Թիֆլիս:
Հայաստանի Հանրապետութեան շրջանին Վարդգէս Ահարոնեան վարած է Երեւանի դատական շրջանի դատախազի պաշտօնը, ապա ազգայնացուած դատարանի առաջին դատախազի պաշտօնը:
Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք անցած է Փարիզ, իսկ 1923-ին ՀՅԴ Ամերիկայի Կեդրոնական Կոմիտէի հրաւէրով, շրջուն գործիչի պաշտօնով գացած է Ամերիկա: Նիւ Եորքի մէջ իր կնոջ Արմենուհիին հետ հիմնած է «Ահարոնեան Վարժարան»ը եւ կազմած է հայերէնի դասագիրքեր:
Մահացած է Պելմոնթի մէջ, 15 Փետրուար 1965-ին :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Իրաւաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Էսhաթի
Էսhաթի (յուն․՝Εσχάτη Θήρας)․ հրաբխային ժայռակղզիակ 23 մ․ բարձրութեամբ․ Էգէական ծով, Քիքլատես, Յունաստան։ Անոր վրայ փարոս մը կայ։
Կը գտնուի Սանթորինիին հարաւ-արեւմտեան կողմը եւ կը պատկանի Հրիստիանա կղզեխումբին։ Մաս կը կազմէ Թիրայի քաղաքապետութեան։ Անոր հարաւ-արեւմուտքին, մօտաւորապէս 1500 մ․ հեռու, կը գտնուի Սանթորինի։ Անոր հարաւ-արեւմտեան եւ հիւսիս-արեւելեան ափամերձ ջուրերուն մէջ նաւարկութիւնը վտանգաւոր է։ Սակայն, ապահով հեռաւորութեան վրայ՝ մօտաւորապէս 185 մ․, ջուրերը բաւական խորունկ են։
Էվոյիքոս ծոց
Էվոյիքոս ծոց, (յուն․՝ Ευβοϊκός κόλπος), կը գտնուի Յունաստանի մայրցամաքի արեւելեան ափին եւ Էվիա կղզիին միջեւ։ Բաժնուած է երկու մասի․ հիւսիսային եւ հարաւային։
Էվոյիքոս ծոցը հիւսիսային եւ հարաւային մասերու կը բաժնէ Էվրիփու նեղուցը՝ Հալքիտային շրջանը (Էվիային մայրաքաղաքը)։
Հիւսիսային Էվոյիքոս ծոց
Կ՛ երկարի Էվիա կղզիին հիւսիս-արեւմտեան ծայրամասէն մինչեւ Էւրիփու նեղուցը։ Անոր մուտքին (հիւսիս-արեւմուտք) կը գտնուի Լիհատես կղզեխումբը, իսկ արեւմտեան ափերուն բացերը Ղայտարոս եւ Աթալատոնիսի կղզիակ ները։
Հարաւային Էվոյիքոս ծոց
Կ՛ երկարի Էվրիփու նեղուցէն դէպի հարաւ, մինչեւ Քարիստոսի ծոցը (Էվիա) եւ Սունիօ հրուանդանը (Ատիկէ)։
Հարաւային Էվոյիքոս ծոցը երեք մասի կը բաժնուի՝ հարաւէն դէպի հիւսիս կարգով․-
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Էգէական ծովու ծոցեր Ստորոգութիւն:Յունաստանի ծոցեր Ստորոգութիւն:Ծոցեր այբենական կարգով Ստորոգութիւն:Ծոցեր
Թոմասօ Անթոնիօ Վիթալի
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Իտալացի ջութակահարներ
Լեւոն Լարենց
Լեւոն Լարենց (Քիրիշճեան) (1882, Սամաթիա - 1915), խմբագիր եւ թարգմանիչ։
Ծնած է Սամաթիա 1875-ին: Շրջանաւարտ Ռօպէրթ Քոլէճէ: Պահ մը «Բիւզանդիոն»ի խմբագրատունը պաշտօն վարելէ վերջ՝ քղք. պատճառներով կը մեկնի Ամերիկա եւ Վեր. Հնչակեան իր ընկերներուն հետ Պօսթըն կը սկսի Հրատարակել Ձայն Հայրենեաց թերթը: Կ'անցնի Եգիպտոս եւ Օրոզտի Պաքի մէջ գրագրութիւն կ'ընէ: Արփիարի սպանութենէն ետք՝ կ'ուղեւորի Աթէնք, ուրկէ Պոլիս՝ Սահմանադրութեան Հռչակումին: Հեղինակ Դրախտի Երգեր բանաստեղծական հատորին:
23 Հոկտեմբեր 1908-ին կը վարէ խմբագրութիւնն «Ձայն Հայրենեաց»ի Ա. Տարիին, իսկ 1912-ի սկիզբէն՝ «Մուրճ» օրաթերթի: Անգլիերէնէ Հայերէնի կը վերածէ Քուրանն ու Լինչի երկհատոր պատկ. Հայաստանը: Ֆրանսական Յեղափոխութեան Պատմութեան Թարգմանիչն ալ եղած է՝ Բ. Հատորէն սկսեալ:
Մանիփուր
Մանիփուր, նահանգ (1972 թուականէն) Հնդկաստանի հիւսիս-արևելքի մէջ, Պիրմայի սահմանի մօտ։
Տարածութիւնը 22,4 հազար քմ² է, բնակչութիւնը՝ 1,1 միլիոն (1971)։ Վարչական կեդրոնը՝ Իմփհալ։ Ռելիեֆի մէջ կը տիրապետեն միջօրեականի ուղղութեամբ երկարող լեռնաշղթաներու եւ միջլեռնային լայն հովիտներու հերթագայութիւնը։ Կլիման չափավոր տաք է։ Տարեկան տեղումները 1500-2500 մմ են։ Լեռներու հողմակողմ լանջերուն կը գերակշռեն խոնաւ արեւադարձային անտառները, հողմահակառակ լանջերուն՝ տերեւաթափ, աւելի վեր՝ լայնատերեւ եւ սոճիի անտառներն ու մարգագետինները։ Մանիփուրը հետամնաց գիւղատնտեսական շրջան է։ Կը Մշակուին բրինձ, Իււղատուներ, ծխախոտ, բամբակենի, պատիճաւոր բոյսեր։ Նաեւ կը սբաղուին այգեգործութեամբ եւ շերամապահութեամբ։ Զարգացած է ջուլհակութիւնը։
Վիզի Ցաւ
Վիզի ցաւը հիւանդութիւն մը չէ, այլ` ախտանշան մը, որ կը յայտնուի շատ մը հիւանդութիւններու եւ անբնական երեւոյթներու պատճառով: Ժողովուրդին 25 տոկոսը կը գանգատի վիզի ցաւէ: Անիկա կը պատահի որեւէ մէկ տարիքի եւ երկու սեռերու մէջ, առանց խտրութեան :
Վիզի ցաւը լաւապէս հասկնալու համար պէտք է գիտնանք վիզի կազմուածքը:
Յաւելեալ
Վիզը կազմուած է ողնայարի պարանոցային (cervical) եօթը ողնոսկրներէ (vertebra) եւ անոնց միջողնոսկրային սկաւառակներէ (intervertebral disc), պարանոցային ողնածուծէ, ջիղերու, երակներու եւ զարկերակներու հարուստ ցանցէ մը, խումբ մը մկաններէ եւ մկանաձգաններէ (tendon), աւշագեղձերէ եւ խումբ մը օրկաններէ` վահանագեղձ, յարվահանագեղձեր, որկորի սկզբնաժին եւ խռչափող: Այս բոլորը ծածկուած են եւ պաշտպանուած են մորթով: Այս բոլորին հիւանդութիւններով եւ անբնական երեւոյթներով կը յառաջանայ վիզի ցաւը :
Ցաւը կը յայտնուի վիզի որեւէ մէկ մասին մէջ: Անիկա կ'ըլլայ ժամանակաւոր կամ մնայուն, մեղմ կամ սաստիկ, անակնկալ կամ յարաճուն (progressive), տեղային կամ տարածուն-արտաուղղուած (radiated): Վիզի ցաւը երբեմն կը սաստկանայ գլխու շարժումով:
Վիզի ցաւին կ'ուղեկցին յաճախ այլ ախտանշաններ, օրինակ` բազուկի եւ ձեռքի տկարութիւն, մատներու թմրութիւն, ասղնտուք եւ տկարութիւն, բազուկի մկանային ցաւ, կլլելու դժուարութիւն, գլխապտոյտ եւ գլխացաւ եւ ուսերու ու դէմքի ցաւ :
Պատճառներ
Վիզի ցաւը կը յառաջանայ հետեւեալ պատճառներով.
Տարածման Պատճառներ
Վիզի ցաւը կրնայ արտաուղուիլ դէպի ուս, բազուկ, ձեռք, մատներ եւ գանկի ստորոտը հետեւեալ ախտաբանական պատճառներով.
Այս երկու պատճառներով ողնածուծէն դէպի վիզ գացող ջիղերը կը ճնշուին, եւ տեղի կ'ունենայ վիզի ցաւ եւ վիզէն դուրս արտաուղղուած ցաւ:
Քննութիւններ
Զանազան տեսակի քննութիւններ կը կատարուին հասնելու համար վիզի ցաւի հիմնական ախտապատճառին: Կը կատարուին վիզի Քէ. ճառագայթային պարզ նկարում, համակարգչային շերտագրական նկարում (CT Scan), մկանագրութիւն (myelogram), մագնիսարձագանգային (MRI) նկարում, ելեկտրամկանանկարում(EMG) եւ ջղահաղորդումի արագութեան քննութիւն (nerve conduction velocity test, NCVT): Հիմնական ախտը գիտնալէ ետք կը կատարուի այդ ախտին դարմանումը: Մինչ այդ անշուշտ ցաւաբեկ դեղերը ժամանակաւորապէս մեծ օգտակարութիւն կ'ունենան Both cervical manipulation and cervical mobilisation produce similar immediate-, and short-term changes; no long-term data are available. Low level laser therapy has been shown to reduce pain immediately after treatment in acute neck pain and up to 22 weeks after completion of treatment in patients with chronic neck pain. :
Ցաւի Մեղմացում
Անցողակի եւ ոչ մտահոգիչ վիզի ցաւը կը մեղմանայ հետեւեալ դարմանամիջոցներով.
Քապուլ
Քապուլը, Աֆղանիստանի մայրաքաղաքը, երկրի քաղաքական, տնտեսական, մշակութային եւ Քապուլ նահանգի վարչական կեդրոնն է։ Կը գտնուի Քապուլ գետի հովիտին մէջ, 1820 մ բարձրութեան վրայ։ Կլիման մերձարեւադարձային ցամաքային է, Յունուարի միջին ջերմաստիճանը 1 °C է, Յուլիսինը՝ 26 °C։ Տարեկան տեղումները 317 մմ են։
Պատմութիւն
Առաջին յիշատակութիւնը (Քապուր, Քարուր) կը հանդիպի Քլավտիոս Պտղոմեոսի (II դ․) մօտ։ Գտնուեր է Քուշանական թագաւորութեան, այնուհետեւ հեփթաղներու ցեղային միաւորման կազմի մէջ։ Այդ միաւորման տրոհումէն (6-րդ դար) յետոյ Քապուլը կառավարեր են տեղական կառավարիչները՝ Քաուլշահերը։ Արաբական նուաճումներու ժամանակաշրջանին Քապուլը անուանապէս ենթարկուեր է Մուավիա I (661 - 680) խալիֆային։ IX դ․ Քապուլը նուաճեր են Սաֆարները, այնուհետեւ՝ Սամանները, Ղազնեւիները, Թեմուրները։
13-րդ դարուն քանդեր է Չենկիզ խանը։ Պարուրի օրոք (որը Քապուլը նուաճեր էր 1504 թուականին) Քապուլը դարձեր է Մեծ Մոնղոլներու պետութեան մայրաքաղաք։ 1738 թուականին նուաճեր է Քապուլը Նատիր շահը։ 1747 թուականէն Տուռանիներու պետութեան կազմին մէջ էր, 1773 թուականէն՝ մայրաքաղաքը։ Այդ պետութեան անկումէն (1818) յետոյ Քապուլը դարձեր է կեդրոն, որուն շուրջ հետագային ձեւաւորուեր է աֆղանական պետութիւնը։
Աղբիւրներ
Kabul City: Isn’t just capital of Afghanistan but of palaces as well
Kabul – the fifth fastest growing city in the world – is bursting at the seams
Ստորոգութիւն:1200 թուականին հիմնադրուած բնակավայրեր Ստորոգութիւն:Մետաքսի ճանապարհի բնակավայրեր
Լուսինէ Սարգսեան
Ջութակահարուհի Լուսինէ Սարգսեանին տեսողական խնդիրները չեն խանգարեր երթալ իր երազանքներու եւ նպատակներու ետեւէն :
Կենսագրութիւն
Լուսինէ Սարգսեանը 1998 թուականին ընդունուեր է Երեւանի Չայքովսքիի անուան միջնակարգ երաժշտական դպրոց՝ Ալեքսանտր Կոսեմեանի դասարան, զուգահեռ յաճախելով երաժշտահանութեան-յօրինումի դասերու՝ Անահիտ Կոստանեանի դասարան: 2008թ. աւարտելով դպրոցը, կ'ընդունուի Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոց՝ ջութակի եւ երաժշտահանութեան-յօրինումի բաժիններ
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Սարգսեան,Լուսինէ Ստորոգութիւն:Ջութակահարուհի
Անձնանուն
Անձնանուն կամ անուն, անձի անուանումը հասարակութեան մէջ անոր անհատականացնելու նպատակով։ Կը ներարէ ծնունդը գրանցելիս կամ վաղ տարիքին ծնողներու ընտրութեամբ տրուած անունը, ազգանունը։ Ըստ գիտութեան մեջ լայն տարածին գտած տեսակետի, մարդկանց անունները ծագած են մարդու զարգացման վաղ շրջանին, ի սկզբանէ գոյութիւն ունեցած են բոլոր ցեղերու ժողովուրդներու մօտ։
Ծագումը եւ ձեւերը
Անձնանունները առաջացած են հասարակ անուններէն եւ քիչ՝ աոանձին վանկերու կամ հնչիւններու ու տառերու միացումէն։ Ըստ Հրաչեա Աճառեանի, անուններու մեջ արմատական բաոեր չկան, անոնք նշանակութեամբ օժտուած բարդ կամ ածանցուած բառեր են։ Հինէն մարդկանց անուանակոչած են նաեւ նկատի ունենալով արտաքինը կամ բնաւորութիւնը բնութագրող հատկանիշները, ինչպէս՝ Լենկ Թեմուր (կաղ Թեմուր), Իվան Ահեղ, Աշոտ Մսակեր, Աշոտ Ողորմած։ Անունները մէկ լեզուէ միւսին անցնելով եւ ենթարկուելով հնչիւնափոխութեան կորսնցուցած են իրենց նախնական նշանակութիւնը։ Ներկայիս ոչ ոք չի խորհիր այն մասին, որ Թովմաս կը նշանակէ «երկւորեակ» եւ սկզբնապէս տրուած է երկւորեակներէն մէկուն, Պօղոս անուանելուս ամենեւին նկատի չեն ունենար, որ այդ կը նշանակէ «փոքրիկ»։ Անուններ ստեղծուած են նաեւ կապուած զանազան դէպքերու հետ։
Տոտեմիստական շրջան
Զարգացման ցածր մակարդակի վրայ գտնուող ժողովուրդներու մօտ անունները յաճախ ունին տոտեմիստական ծագում։ Սամոայ կղզիի բնակիչները ծննդաբերութեան ժամանակ կը կոչեն զանազան տոտեմներու անուանումներ, երեխայի ծննդեան պահուն արտասանած անուանումը կը դառնայ ամոր անունը։ Տոտեմիստական շրշանէն մնացած առանձին անուններ կարելի հանդիպիլ այժմ քաղաքակիրթ ժողովուրդներու մօտ, ինչպէս հրեաներու մօտ՝ Ռաշել (գառնուկ), Լէա (կով)։ Հին Արեւելքի մէջ սովորութիւն կար աստուածներու անուններէն կազմուած անձնանուններ ստեղծել օրինակ՝ Նիշուբուր Ամամու (Նիշուբուր աստուածուհին մայրս է)։
Հին Հռոմ
Հին Հռոմի մէջ հանրապետութեան ժամանակնեէն ի վեր քաղաքացիներու անունները կը կազմէին անձնանունէն (Մարկոս), տոհմի կամ զարմի անուանումէն (Տուլիուս) եւ մականունէն, որ յաճախ կը նշէր՝ ընտանիքի ճիւղը (ինչպէս «Ցիցերոն», որ կը նշանակէ «սիսեռ»)։ Այս երեք բաղադրեալները (լատիներէն՝ tria nomina՝ երեք անուն) երբեմն կը լրացուէին երկրորդ մականունով, որ կը զանազանէր պատրիկներուն միւս քաղաքացինեէն։ Գոյութիւն ունէր աւանդոյթ՝ անձնանունով անուանակոչել ընտանիքի առաջին չորս արու զաւակներուն։ Մնացածներուն կ՝ անուանակոչէին ըստ թուական կարգի (Քինտոս՝ հինգերորդ, Սեքստոս՝ վեցերորդ են)։
Սեմիտական ժողովուրդներու մօտ եւ արաբական մշակոյթի մէջ
Սեմիտական ժողովուրդները երեխային կ՝ անուանակոչէին կապելով աստծոյ հետ, ինչպէս Յովհաննէս, որ ծագած է «Եհովան ողորմած է» բառերէն։ Սեմիտական անձնանուններուն մէջ կը գործածուէին եւ արաբներու մօտ այժմ ալ կը գործածուին հօր եւ որդիի անունները, ինչպէս՝ Հասան իբն Հիւսէին (Հասան որդի Հիւսէինի) կամ Հասան իբն Հիւսէին աբու Ալի (Հասան որդի Հիւսէինի հայր Ալիի)։
Քրիստոնէական անուններու ծագումը
Քրիստոնէութեան տարածումը լայն շրջանառութեան մէջ դրաւ Հին եւ Նոր Կտակարաններուն մէջ յիշատակուած եբրաեական անունները, թէեւ անոնք բարձր քաղաքակրթութեան հասած ժողովուրդներու մօտ ամբողջութեամբ չարտամղեցին հին անունները։ Անուանակոչման հարցին մէջ աւանդոյթներու բազմազանութեան փոխարէն առաջ եկան ընդհանուր տենդենցներ։ Միջնադարուն գլխաւորը դարձաւ մկրտութեան անունը, որ առաւելապէս որեւէ սուրբի անուն էր՝ փոխառուած այլ լեզուներէն եւ յաճախ հնչիւնափոխուած։ Վերածնունդի շրջանին լայն տարածում ստացան անտիկ քաղաքակրթութիւնէն եկած անունները։ Յեղափոխութիւններու շրջանին անձնանուններ դարձան շատ հասարակ անուններ։
Մուսուլմանական եւ Բուդդաեական անուններու ծագումը
Իսլամի տարածման հետեւանքով Ասիոյ եւ Ափրիկէի շատ ժողովուրդներ, ընդունելով արաբներու կրօնը, փոխ առին նաեւ անոնց անունները։ Բուդդաեական կրօնին հետեւող ժողովուրդներու մօտ փոխառութիւնները գրեթէ կը բացակային։ Համեմատաբար քիչ են եւ հիմնականին շատ աւելի ուշ շրջանի արդիւնք նշանակութիւնէն զուրկ հնչիւններէն, վանկերէն եւ բառերէն հորինուած անունները։
Անունները տարբեր երկրներու մէջ
Շարք մը ժամանակակից անթրոպոնիմիկական համակարգերու մէջ (հայկական, ռուսական, եւն) ամէն ոք ունի անձնանուն (ընտրուած սահմանափակ ցուցակէ), հայրանուն եւ ազգանուն (վերջիններու հնարաւոր թիւը գործնականօրէն անսահմանափակ է)։ Եղած են եւ կան տարբեր անթրոպոնիմիկական համակարգեր։ Իսպանիոյ եւ Պորտուգալիոյ մէջ, օրինակ՝ անձը սովորաբար ունի քանի մը անուն (կաթոլիկ եկեղեցական ցուցակից), հայրական եւ մայրականազգանունները, Իռլանդիոյ մէջ՝ անձնանուն (սահմանափակ ցուցակէն) ագգանուան փոխարէն՝ հօր անուն֊ին ածանցուած անուն։ Չինաստանի,քորեաի, ՎիետնամՎիետնամի մէջ անունը կը կազմուի միավանկ ազգանունէ (տարբեր ժամանակաշրջաններուն անոնք կը հաշւուէին 100 - 400) եւ անձնանունէն, որ սովորաբար կազմուած կ՝ ըլլաար երկու միավանկ բառերէ, ընդ որուն անձնանուններու թիւը սահմանափակ է։
Զարգացում
Անունները ապած են երկարատեւ զարգացում՝ կորցնելով իրենց նախնական ստուգաբանական կամ կրօնական նշանակութիւնը։ Անոնց հետագային սկսած են տրուիլ բարեհնչունութեան համար, տուեալ անունը կրած գործչի, գրողի, արուեստագէտի հանդէպ ունեցած սիրուց կամ հարգանքէն դրդուած, ծնողի կամ նախնիի յիշատակը հավերժացնելու նկատառումով, զաւակի մօտ ֆիզիքական եւ հոգեկան լաւ հատկանիշներ տեսնելու ակնկալութեամբ, նորաձեւութեան մոլուցքէն դրդուած։ Անուններու փոխառութիւնները հետեւանք են ոչ միայն կրօնական մշակութային շփումներու ու փոխազդեցութիւններու, այլեւ ռազմական արշաւանքներու, զաւթումներու, նւաճուած ժողովուրդներու նկատմամբ կիրառած, բռնութիւններու եւ ճնշման։ Այդ պատճառով անուններու փոխառութեան երեւոյթի մէջ միշտ տեսած են ուծացման վտանգ եւ, բնականաբար, ազգային զարթօնքի հետ մէկտեղ վերածնված մեծ տարածում ստացած են բուն ազգային կամ տուեալ ազգի ու ժողովուրդի պատմութեան եւ մշակոյթի կարեւոր իրադարձութիւններու հետ կապուած անունները։
Անթրոպոնիմիկա
Անձնանունները, անոնց ծագումը, փոփոխութիւնները, աշխարհագրական տարածումը եւ անթրոպոնիմիկական համակարգերու կառուցուածքն ու զարգացումը ուսումնասիրող լեզուաբանութեան ճիւղը կը կոչուի անթրոպոնիմիկա (հուն.՝ ἄνθρωπος, մարդ և ὄνομα, անուն)։
Հայկական անձնանուններ
Հին անուններու զգալի մասը ժամանակին տեղ գտած է ձեռագիր եւ տպագիր այլեւայլ բառարաններու մէջ ու բացատրուած։
Հրաչեայ Աճառեանի ուսումնասիրութիւնը
Հայկական անձնանունները ուսումնասիրած է նաեւ Հրաչեայ Աճառեանը, որուն «Հայոց անձնանուններու բառարան» հինգհատորեայ աշխատութիւնը եզակի երեւոյթ է իր տեսակի մէջ, ուր հաւաքուած եւ ուսումնասիրուած են 5–10-րդ դարերուն հայ մատենագրութեան մեջ յիշատակուած բոլոր անձնանունները։ Աճառեանը հայկական անձնանունները ըստ ծագման կը բաժնուի 15 խումբի։
Ստորոգութիւն:Հասարակութիւն
Դիակ
Դիակ, դի, բժշկական եւ իրաւաբանական կիրառութեամբ` մարդու մահացած մարմին :
Մարմնի քայքայումը
Մարդու մարմնի քայքայուածութեան աստիճանի ուսումնասիրութիւնը կ'օգնէ բացայայտել, թէ որքան ժամանակ է մարդը մահացած եղել։
Քայքայման աստիճանները
Ինքնալուծութիւնը քայքայման աառաջին աստիճանն է, որու առաւել տարածուած անուանումը` ինքնամարսումն է։ Այս փուլի ընթացքին մարմնի բջիջները կը ոչնչանան սեփական մարսողական բնախմորներու (enzymes) ազդեցութեամբ։ Ատոր արդիւնքով կ'առաջանայ հեղուկ մը, որ կը կուտակուի մաշկի շերտերուն միջեւ, անոր պատճառով մաշկը կը սկսի առանձնանալ։ Այս փուլի ժամանակ շրջապատի ճանճերը կրնան ձուադրել մարմնի անցքերուն մէջ` աչքերուն, քթանցքներուն, բերանին, ականջներուն, բաց վէրքերուն մէջ եւ այլն։ Առաջացած թրթուրները կը սկսին սնիլ մարմնով։
Քայքայման երկրորդ աստիճանը մարմնի փքուիլն է։ Աղիքներու մանրէյաբոյսերը (bacteria) կը սկսին քայքայել մարմնի հիւսուածքները, առաջացած կազը կը կուտակուի բարակ աղիներուն մէջ, որ կ'առաջացնէ փքում։ Այս ընթացքը տեղի կ'ունենայ որովայնի խոռոչին մէջ, յաճախ` բերանին եւ սեռական օրկաններուն մէջ։ Լեզուն կրնայ կուլ տրուիլ, որ տեղի կ'ունենայ քայքայման երկրորդ շաբաթուան մէջ։
Վերջին եւ ամենաերկար փուլը փտումն է։ Փտման ընթացքին կը սկսին քայքայուիլ մարմնի մեծ օրկանները, հիւսուածքները կը հեղուկանին։ Մարսողական օրկանները, գլխուղեղը եւ թոքերը առաջինը կը քայքայուին։ Սովորական պայմաններուն մէջ, երեք շաբաթ անց օրկանները հնարաւոր չէ տարբերակել։ Մկաններով կրնան սնիլ մանրէյաբոսյերը կամ կենդանիները։ Սովորաբար քանի մը տարի անց, մարմնէն կը մնայ միայն կմախքը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մահ
3 Սեպտեմբեր
3 Սեպտեմբեր, տարուան 246-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 247-րդ) օրն է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:3 Սեպտեմբերի ծնածներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:3 Սեպտեմբերի մահացածներ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սեպտեմբեր
Արցախեան Ազատամարտի Յուշարձան (Մարտունի, Գեղարքունիքի մարզ)
Արցախեան ազատամարտի յուշարձան, Արցախեան ազատամարտի մարտունեցի զոհերուն նուիրուած յուշարձան Գեղարքունիքի մարզի Մարտունի քաղաքին մէջ՝ քաղաքապետարանի դիմաց, Հայրենական պատերազմի զոհերուն նուիրուած յուշարձանի հարեւանութեամբ : Կառուցուած է 11 Նոյեմբեր 2012-ին :
Պատմութիւն
Մարտունի քաղաքին մէջ Արցախեան գոյամարտին զոհուած մարտունեցիներու յիշատակը եւ գոյամարտի խորհուրդը յաւերժացնող յուշարձանի նախաձեռնողը Մարտունի քաղաքի բնակիչ, Հայաստանի նկարիչներու միութեան անդամ Արամայիս Խլղաթեանն է, որու նախաձեռնութեամբ Մարտունի քաղաքին մէջ կազմակերպուած է քանդակագործութեան սիմպոզիում, որու շրջանակներուն ձեռնարկուած է Արցախեան ազատամարտին զոհուած մարտունեցիներու յուշարձանի կառուցումը: Սիմպոզիումը փակուած է Սեպտեմբերի սկիզբը, սակայն քանդակագործներ Արտիկ Քոչարեանը, Արամայիս Խլղաթեանը եւ Ռաֆիկ Սարգսեանը շարունակած են յուշարձանի կառուցման աշխատանքներն՝ այն աւարտելով Նոյեմբերի սկիզբը :
Յուշարձանի բացման արարողութեան մասնակցած են ՀՀ պաշտպանութեան նախարարութեան, Գեղարքունիքի մարզպետարանի, Երկրապահ կամաւորականներու միութեան ներկայացուցիչներ, Մարտունի քաղաքի եւ տարածաշրջանի համայնքներու ներկայացուցիչներ, քանդակագործութեան սիմպոզիումը նախաձեռնող խումբի անդամներ, բարեգործներ եւ հովանաւորներ: Յուշարձանը բացած են զոհուած ազատամարտիկ Արամ Խլոյեանի մայր Թադեանա Խլոյեանը եւ զոհուած ազատամարտիկ Գէիմ Գուլէեանի հայր Ռաֆիկ Գուլէեանը:
Հեղինակներ
Յուշարձանը հեղինակած է Հայաստանի նկարիչներու միութեան անդամ, Արցախեան ազատամարտի մասնակից Արտիկ Քոչարեանը: Յուշարձանի համահեղինակներն են Արամայիս Խլղաթեանը եւ Ռաֆիկ Սարգսեանը :
Յուշարձանը կառուցուած է Մարտունի քաղաքի բնակիչ Իշխան Գրիգորեանի բարերարութեամբ : Կառուցման գործին իրենց աջակցութիւնը ունեցած են Ռաֆիկ Գրիգորեանը, բարերարներ Սեւակ Շահինեանը, Աւետիք Նազարեանը, Դաւիթ Երանոսեանը: Յուշարձանի պատուանդանի կառուցման եւ այլ ընթացիկ աշխատանքները իրականացուցած է Մարտունիի քաղաքապետարանը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ այբբենական կարգով
Սաթենիկ Օհանճանեան
Սաթենիկ Օհանճանեան, (Վրաստան, 1880 - Վրաստան, 1915) բուժքոյր, քաղաքական գործիչ
Կենսագրութիւն
Բժիշկ ու յեղափոխական Համազասպ Օհանճանեան ին քոյրն է։ Ուսումը ստացած է Թիֆլիսի մէջ։ Քաղաքականութեան հանդէպ հետաքրքրութիւն ունեցած է։ Թիֆլիսի « Մեղու » Միութեան վարչութեան քարտուղարը եղած է։ Աշխատած է որպէս գթութեան քոյր՝ եղբօրը հիմնած Կարմիր Խաչի խումբերուն հետ։
1908էն վերջ տեղափոխուած է Պոլիս եւ շարունակած է իր գործունէութիւնը։ Պոլսոյ Կարմիր Խաչի եւ Աշխատանքի Տան հիմնադիրներէն եղած է։
1915ին բժիշկներու խումբով Վան մեկնած է։ Անցած է Էջմիածին ու հոն զբաղած է գաղթականներու խնամքով, ուր ժանտատենդով վարակուած է։ Ծանր վիճակով Թիֆլիս տեղափոխուած եւ հոն մահացած է։
Ալեքսանդր Սպենդիարեան
Ալեքսանդր Աթանաս Սպենդիարեան (1 Նոյեմբեր 1871, Կախովկա, Ռուսիոյ կայսրութիւն - 7 Մայիս 1928, Երեւան), երգահան, հայ դասական երաժշտութեան մեծ վարպետներէն մին։
Կեսագրութիւն
Ծնած է Տավրիկեան նահանգի Դնեպրովեան գաւառի Կախովկա աւանը (այժմ` Ուքրանիոյ Խերսոնի մարզ) : Նախնիները սերած են Հայաստանի հին մայրաքաղաք Անիէն: Մանկութիւնն ու պատանեկութիւնը կ'անցին Սիմֆերոփոլի մէջ։ Ստեղծագործական կարողութիւնները երաժշտութեան, նկարչութեան եւ բանաստեղծութեան նկատմամբ ի յայտ կու գան մանուկ հասակէն: Երաժշտական ունակութիւնները ան ժառանգած է մօրմէն, որ յաճախ կը սիրէր հայկական մեղեդիներ նուագել :
1882-1890 իր տարրական ու միջնակարգ կրթութիւնը կը ստանայ Սիմֆերոփոլի գիմնազիային մէջ։ 1890-1895 կը յաճախէ Մոսկուայի պետական համալսարանը: Մէկ տարի կ՛ուսանի բնագիտութեան հիմնարկին մէջ, ապա կը տեղափոխուի իրաւաբանութեան հիմնարկ:
1901-ին Սպենդիարեան կը տեղափոխուի Եալթա` ամուսնանալով Վարվարա Մազիրովային հետ: Հայրը Ալեքսանդրի ընտանիքին կը նուիրէ առանձնատուն մը, որ ժամանակին եղած էր Սերպիոյ Նաթալիա թագուհիին ամառնային նստավայրը:
1916-ին Սպենդիարեան կը ծախէ Եալթայի առանձնատունը եւ ընտանիքին հետ կը տեղափոխուի Սուտաք` ապրելու իր ամառանոցին մէջ:
Ղրիմի մէջ իր ունեցած ստեղծագործական բեղուն գործունէութեան շրջանին է նաեւ, որ Սպենդիարեան 1917-ին կը ձեռնարկէ, Ամենայն Հայոց բանաստեղծ Յովհաննէս Թումանեանի «Թմկաբերդի առումը» երկարաշունչ բանաստեղծութեան հիման վրայ, «Ալմաստ» օփերայի ստեղծումին, որ աւարտուն տեսք կը ստանայ միայն 1923-ին : «Ալմաստ»-ը կ՛ըլլայ Ալեքսանդր Սպենդիարեանի երաժշտական ժառանգութեան եւ ստեղծագործական ուղիին զարգացման գագաթնակէտը :
Հայկական ազգային ինքնուրոյն օփերային արուեստի զարգացման առումով, «Ալմաստ»-ը կը նշանաւորէ հիմնական ու կարեւոր դարձակէտ մը: Իր արհեստավարժ-մասնագիտական կատարելութեամբ, երաժշտական-թատրերգական յագեցուածութեամբ, ինչպէս եւ ձեւի, բովանդակային խորքի ու երաժշտական արտայայտչամիջոցներու վարպետութեամբ, կոթողական այս ստեղծագործութիւնը կը հասնի դասական կատարելութեան` իր արժանի տեղը գրաւելով համաշխարհային օփերային արուեստի լաւագոյն նմուշներու շարքին:
1924-ին Հայաստան տեղափոխուելէ ետք, Սպենդիարեան կը ձեռնարկէ երաժշտական մշակոյթի զարգացման լայնածաւալ աշխատանքներու: Իր ջանքերով Երեւանի երաժշտանոցին մէջ կը հաստատուի առաջին նուագախմբային դասարանը եւ կը կազմակերպուի առաջին սիմֆոնիք նուագախումբը, որուն անդրանիկ համերգը անձամբ կը ղեկավարէ Ալ. Սպենդիարեան ինք:
1926-ին մեծ երաժիշտը կ'արժանանայ Հայաստանի «ժողովրդական արթիսթ»-ի եւ Երեւանի երաժշտանոցի «առաջին փրոֆեսէօր»-ի կոչման:
Ստեղծագործական ժառանգութիւնը
Ան հայոց սերունդներուն կը կտակէ ստեղծագործական հարուստ եւ բազմաժանր ժառանգութիւն մը.
Օփերա
Մէկ օփերա` «Ալմաստ»-ը։
Սենեկագործիքային երկեր
Յայտնի են ազատութեան պայքարի համար որպէս կոչ հնչող Խաչատուր Աբովեանի «Վէրք Հայաստանի»-ի ներշնչումով գրուած «Այնտեղ, այնտեղ, դէպ վեր այն դաշտը» երաժշտական ստեղծագործութիւնը, «Առ Հայաստան» եւ այլն:
Սպենդիարեան անգնահատելի աւանդ կ՛ունենայ հայկական ազգային երաժշտական յօրինման դպրոցի եւ անոր ոճական ինքնատպութեան ձեւաւորման գործին մէջ։ Ան արդարօրէն կը համարուի նաեւ հայկական սիմֆոնիզմի հիմնադիրը:
Մահը
Ալեքսանդր Սպենդիարեան կը մահանայ Երեւան, 1928-ի Մայիս 7-ին, թոքերու բորբոքման պատճառով:
Ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանեանի առաջարկով Սպենդիարեանի մարմինը կ'ամփոփուի արդէն նախագծուած Ժող-տան (ներկայիս օփերային թատրոն) յարակից պուրակին մէջ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1871 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1 Նոյեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:1928 մահեր Ստորոգութիւն:7 Մայիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ
Հայկական Մշակոյթ
Հայաստանի մշակոյթը աշխարհագրութեան, գրականութիւն, ճարտարապետութեան, ժողովրդական պարերու, եւ երաժշտութեան տարրեր կը պադրունակէ։ Մշակոյթը միեւնոյն ատեն թէ նման է եւ թէ տարբեր սահմանակից երկիրներու՝ Ռուսաստանի, Վրաստանի, եւ Իրանի եւ Միջերկրական ծովու երկրներու Յունաստանի եւ Կիպրոսի մշակոյթներուն։ Հայկական մշակոյթի վրայ մեծ ազդեցութիւն ունեցած է թէ արեւելեան դրացի երկիրներու մշակոյթը եւ թէ Եւրոպական երկրներու մշակոյթը։
Դիցաբանութիւն
Հայոց հեթանոս աստուածներու առաջին դիցարանը ձեւաւորուած է հայ ժողովուրդի կազմաւորմանը զուգընթաց՝ կրօնապաշտամունքային հաւատալիքներու (տոտեմիզմ, ոգեպաշտութիւն, բնապաշտութիւն, հմայական մոգութիւն) ազդեցութեամբ։
Հնագոյն գրաւոր աղբիւրներուն մէջ պահպանուած են տեղեկութիւններ հայոց առաջին պետական կազմաւորումներուն մէջ գոյութիւն ունեցած պաշտամունքային երեւոյթներու մասին։ Հայկական լեռնաշխարհին մէչ վկայուած առաջին պետական կազմաւորման՝ Արատտայի (մ. թ. ա. XXVIII–XXVII դարեր) հովանաւորը արարչագործ Հայա աստծոյ որդի Դումուզին էր (շումերերէն է. կը նշանակէ հարազատ որդի), որուն անունը Աստուածաշունչի թարգմանութիւններուն մէջ փոխարինուած է Օրիոն-Հայկով։
Լեզու
Հայերէնը հնդեւրոպական լեզուաընտանիքի լեզու է։ Այն Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան պետական լեզուն է։ Կ՛օգտագործուի նաեւ Հարաւային Կովկասի մէջ (հիմնականին Ջաւախքի մէջ, Թիֆլիսի, Աբխազիոյ, Օսեթիայի մէջ), Ռուսաստանի մէջ (հիմնականին Հարաւային Դաշնակցային Շրջանին մէջ եւ մեծ քաղաքներուն մէջ), Եւրոպայի մէջ (աւելքի յաճախ Ֆրանսայի մէջ, Գերմանիոյ, Մեծ Պրիտանիայի, Իսպանիոյ, Բելգիայի, Զուեցարիայի, Փորթուկալի, Իտալիոյ, Յունաստանի, Պուլկարիոյ, Մոլդովայի, Մերձդնեստրի եւ այլն), Մերձաւոր Արեւելքի (հիմնականում Իրանի, Սուրիոյ, Լիբանանի, Իրաքի, Պաղեստինի, Իսրայէլի, Եգիպտոսի մէջ) ԱՄՆ-ի մէջ, Գանատայի, Լատինական Ամերիկայի մէջ (հիմնականին Ուրուգուայի, Արգենտինայի, Պրազիլի մէջ), Ուիզբեկստանի, Ղազախստանի, Հնդկաստանի, Աւստրիալիոյ եւ այլ պետութիւններու սփիւռքահայ համայնքներուն մէջ։ Հայերէն լեզուակիրներու քանակը կը կազմէ 7-9 միլիոն մարդ ։
Գրականութիւն
Առաջին գրաւոր յուշարձանները Հայաստանի տարածքին մէջ թուագրուած են ուրարտական շրջանին։ Հայոց այբուբենի ստեղծումէն ետք սկիզբ կը դրուի հայերէն ինքնուրոյն գրականութեանը։ Հայոց հնագոյն բանաւոր աւանդազրոյցները, լեգենդներն ու առասպելները առաջին անգամ գրի առնուած են 5-րդ դարու պատմիչ Մովսէս Խորենացիի կողմէն։ 440-ականներուն գրուած է ազգային գրականութեան առաջին կոթողը՝ Կորիւնի «Վարք Մաշտոցի» երկը՝ նուիրուած Մեսրոպ Մաշտոցի կեանքի եւ գործունէութեան նկարագրութեանը։ Այդ դարաշրջանի հայ գրականութեան հիմնական ուղղութիւնը պատմագրութիւնն է, ապա՝ աստուածաբանութիւնը եւ հոգեւոր շարականագրութիւնը։ V դարը գիտութեան մէջ ընդունուած է որպէսզի անուանի Հայոց Ոսկեդար։ Կարեւոր պատմական երկ է Փավստոս Բիւզանդի «Հայոց Պատմութիւնը», որ կ՛ընդգրկէ IV դարու կէսերէն մինչեւ 387-թ. ինկած դէպքերու շարադրումը։ Ոչ միայն ստոյգ պատմագրական այլեւ գեղարուեստական մեծ արժէք կը ներկայացնէ Վարդանաց պատերազմին նուիրուած Եղիշէ պատմիչի «Վարդանի եւ Հայոց Պատերազմի մասին» մատեանը՝ գրուած մօտ 464-465-ին։ Մօտ 480-490-ական թուականներուն գրուած է V դարու հայ գրականութեան ամենաընդգրկուն պատմագրական երկը՝ պատմահայր Մովսէս Խորենացիի «Հայոց Պատմութիւնը», ուր հեղինակը առաջին անգամ փորձ ըրած է գրել հայոց ամբողջական պատմութիւնը՝ սկսած առասպելական Հայկ նահապետէն մինչեւ 428 թուականը։ Խորենացին գրի առած է նաեւ հայ հեթանոսական բանաւոր գրականութեան բացառիկ արժէք ներկայացնող շարք մը պատառիկներ։ V դարու հայ վերջին պատմիչը Ղազար Փարպեցի է։ Առ այսօր հայագիտութեան մէջ լուծուած չէ Ագաթանգեղոսի պատմական դարաշրջանի խնդիրը։ Պոեզիոյ վերելքը նախ եւ առաջ կապուած է Գրիգոր Նարեկացոո ստեղծագործութեան հետ։ Վերջինիս ստեղծագործութեամբ կը սկսի սիրոյ եւ բնութեան գովքը հայ բանաստեղծութեան մէջ։ 1002-ին Նարեկացին կ՛աւարտէ իր «Մատեան Ողբերգութեանը»` որ հիրաւի կը համարուի հայ միջնադարեան գրականութեան գլուխգործոցներէն մէկը։ Բանաստեղծութիւնը կը զարգանայ նաեւ Գրիգոր Պահլավունիի, Վարդան Անեցիի գործերուն մէջ։ Վարդան Հայկազնի ստեղծագործութեամբ սկիզբ կ՛առնէ կենսագրական քերթուածներու ժանրը։ XI-XII դարերու սահմանագլխուն եղած է նշանաւոր բանաստեղծ եւ փիլիսոփայ Յովհաննէս Իմաստասէրը։ XII դարէն սկսած գրաբարին փոխարինելու համար կու գայ միջին գրական հայերէնը։
Դարաշրջանի կարեւոր պատմագրական երկերէն է Մաթէոս Ուրհայեցոիի «Ժամանակագրութիւնը»։ Թէ՛ բովանդակային, թէ՛ կառուցուածքային առումով նոր խօսք էր հայ գրականութեան մեջ Ներսէս Շնորհալիի ստեղծագործութիւնը։ 1145-ին Շնորհալին կ՛աւարտէ «Ողբ Եդեսիոյ» քերթուաածը՝ հայ գրականութեան մէջ քաղաքական բանաստեղծութեան առաջին կոթողներէն մէկը։ Վերջինս նաեւ կը համարուի դիւցազներգական բանաստեղծութեան սկզբնաւորողը։ Ժամանակի հայ գրականութեան եւ գրաւոր մշակոյթի մէջ կարեւոր տեղ գրաւած է Մխիթար Գոշը։ Գոշը կը համարուի հայ արձակի հիմնադիրներէն մէկը[14], որմէ պահպանուած են շուրջ 190 առակներ։ Անոր կը պատկանի նաեւ հայ իրաւունքի հիմնարար կոթող «Դատաստանագիրքը»։
Միջնադարեան հայ բանաստեղծական աշխարհի գագաթներէն է հայրեննեի արուեստը։ Անոնց թիւը կը հասնի շուրջ հինգ հարիւրի, որոնք մեծ մասամբ անանուն հեղինակներու կը պատկանին։
17-18-րդ դարերուն գրական գերակշռող սեռը քնարերգութիւնն է, որ զարգացած է 3 հիմն, ուղղութիւններով՝ կրօնահայրենասիրական բանաստեղծութիւն, աշխարհիկ տաղերգութիւն եւ ժողովրդագուսանական երգ։ Այս ուղղութիւնները, իրենց բնորոշ գիծերով հանդերձ, միմեանց խստօրէն տարանջատուած չեն։ Բնորոշ է Մարտիրոս Ղրիմեցիի գրական ժառանգութիւնը, ուր համատեղուած են հոգեւոր երգը, աշխարհիկ տաղը, աշուղը, ոտանաւորը։ Այսուհանդերձ, բանաստեղծական յիշեալ 3 ուղղութիւններն կ՛առանձնանան որոշակի ժառանգականութեամբ եւ անոնցմէ բխող լեզուաոճական, բանաստեղծական հատկանիշներով, բներգութեամբ եւ նպատակաուղղուածութեամբ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական մշակոյթ
আর্মেনিয়া
Յակոբ Էլմասեան էֆենտի
Յակոբ Էֆենտի Էլմասեան (1858, Կոստանդնուպոլիս - 23 Փետրուար 1918), հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1858 թուականին, Կոստանդնուպոլ­սոյ Բերա թաղամասին մէջ։ 1880 թուականին աւարտել է Սուլթանական դպրոցը (Mektebi Sultani). 1886 թուականին աւարտել է Կ. Պոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը։
1886-1890 թթ., ուսանած է Փարիզի համալսարանի բժշկական բաժնին մէջ։
1890 թուականի Նոյեմբեր 18-ին՝ ստացած է բժշկական վկայական։
1918 թուականին, Առա­ջին հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազ­մի ընթացքին, հրամանատարի աստիճանով ծառայած է Օսմանեան բանակի՝ Կ. Պոլսոյ Կուլելիի զինուորական հիւանդանոցին մէջ, ուր հիւանդներէն վարակուած է ժանտախտով։
Մահացած է 1918 թուականի Փետրուար 23-ին, ժանտախտէն, Կուլելիի հիւանդանոցին մէջ՝ 60 տարեկան հասակին։ Այլ աղբիւրի մէջ յիշուած է, որ «Չա­նաք­քա­լէի մէւ վի­րա­ւոր­նե­րուն բու­ժե­լու ժա­մա­նակ, ռմբա­կոծ­ման հե­տեւան­քով, 1918 թուականին Փետր­ուա­ր 23-ին նա­հա­տակ­ուած է»։ Գրանցուած է 20-րդ դարուն նահատակուած թուրքական առողջապահութեան սպաներու ցանկին մէջ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:1858 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1918 մահեր Ստորոգութիւն:23 Փետրուարի մահացածներ Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս ծնածներ
Նոյեմի Գրիգորիսեան
Նոյեմի Գրիգորիսեան, (1884, Սկիւտար - 1963, Սկիւտար) ուսուցիչ, տնօրէն։
Կենսագրութիւն
Նախնական ուսումը ստացած է թաղին Ս․Խաչ վարժարանը, յետոյ յաճախած է Ամերիկեան քոլէճը, որուն ընթացքը աւարտած է գերազանց արդիւնքով։
Սկիւտարի մէջ ծառայած է իբրեւ կրթական մշակ։ Սիրցուցած է մայրենին եւ մշակոյթը։ Սկիւտարի մէջ հիմնած է Երանուհեան Վարժարանը։ Սկիւտարի մեծ հրդեհէն ետք դասախօսած է Պէրպէրեան Վարժարանին մէջ, ուսուցանելով ֆրանսերէն եւ անգլերէն։ Աւելի ուշ կարգուած է տնօրէնուհի՝ Ներսէսեան-Երմոնեան վարժարանին, ուր պաշտօնավարած է աւելի քան 30 տարի։
Աշխատակցած է Պոլսահայ թերթերուն, գրութիւններով ու թարգմանութիւններով։
Տե՛ս նաեւ
https://www.pingudumuzayede.com/urun/6824975/ermeni-tarihi-kuzguncuk-surp-krikor-lusavoric-kilisesi-mutevelli-heyeti-antet-ve
Իսթանպուլ
Իսթանպուլ (İstanbul - Սթանպուլ, արեւմտահայերէն՝ Կոստանդնուպօլիս կամ աւելի յաճախ գործածուած՝ կրճատուած ձեւը, Կ. պօլիս), Թուրքիոյ ամենամեծ քաղաքը, անուանումը յառաջացած է թուրքերէնի մէջ, Բիւզանդիոյ Կոստանդնուպօլիս մայրաքաղաքի բնակիչներու կողմէն՝ «իջնենք քաղա՜ք», յունարէն «իս թին փո՜լին» արտայայտութեան աղաւաղուած արտասանութեան հետեւանքէն։
Աշխարհագրութիւն
Սթամպուլը կը գտնուի հիւսիս–արեւմտեան Թուրքիոյ մէջ։ Պոսֆոր նեղուցը՝ Մարմարա ծովը կը բաժնէ Սեւ ծովէն, ինչպէս նաեւ քաղաքը կը բաժնէ եւրոպական եւ ասիական հատուածներու։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ քաղաքներ Ստորոգութիւն:Իսթանպուլ
Մոլտովա
Մոլտովա, պետութիւն Արեւելեան Եւրոպայի մէջ։ Մայրաքաղաքն է Քիշնեւ։ Մոլտովա դէպի ծով ելք չունեցող պետութիւն մըն է, որ արեւմուտքէն սահմանակից է Ռումանիոյ, իսկ արեւելքէն, հիւսիսէն եւ հարաւէն՝ Ուքրանիոյ :
Ծագումնաբանութիւն
Մոլտովա անունը կու գայ Մոլտովա գետին անունէն, որու աւազանը 1359-ին հիմնուած Մոլտովիոյ իշխանութեան քաղաքական կեդրոնն էր ։ Անյայտ է գետին անուան ծագումը։ Սակայն ըստ կարգ մը պատմագիրներու՝ գետը անուանուած է իշխան Տրակոշի կողմէ. որսի ընթացքին, անոր որսաշունը՝ Մոլտան, կը խեղդուի գետին մէջ. գետը կ'անուանուի ի պատիւ շան։
Գինիի Արտադրութիւն
Երկիրը գինի կ'արտադրէ: Ունի խաղողի այգիներ՝ 147,000 հա (360,000 հա), որմէ 102,500 հա (253,000 հա) կ'օգտագործուի առեւտրական արտադրութեան համար: Գոյութիւն ունին 3 պատմական գինիի շրջաններ՝ Valul lui Traian (հարաւ-արեւմուտք), Stefan Voda (հարաւ-արեւելք) եւ Codru (կեդրոն), որոնք նախատեսուած են գինիներու արտադրութեան համար: Mileștii Mici-ն աշխարհի ամենամեծ գինիի մառանն է: Անիկա կ'երկարի 200 Քմ տարածութեան վրայ եւ իր մէջ կ'ամբարէ շուրջ 2 միլիոն շիշ գինի:
Գիւղատնտեսութիւն
Մոլտովիոյ բերրի հողը եւ բարեխառն կլիման (տաք ամառ եւ մեղմ ձմեռ) հին ժամանակներէն ի վեր երկիրը դարձուցած են ամէնէն արդիւնաւէտ գիւղատնտեսական շրջաններէն մէկը եւ հարաւ-արեւելեան Եւրոպայի մէջ գիւղատնտեսական արտադրութիւններու հիմնական մատակարարը: Մոլտովա կ'արտադրէ բանջարեղէն, միրգեր, խաղող, գինի եւ հացահատիկ:
Փոխադրամիջոցներ
Մոլտովիոյ հիմնական փոխադրամիջոցներն են 1,138 Քմ (707 մղոն) երկաթուղիները եւ մայրուղային համակարգը (ընդհանուր առմամբ 12,730 Քմ կամ 7,910 մղոն, ներառեալ 10,937 Քմ կամ 6,796 մղոն սալիկապատ մակերեսները): Մոլտովիոյ միակ միջազգային օդային դարպասը Չիչինաուի միջազգային օդակայանն է:Դանուբի Giurgiulești ծայրամասը համատեղելի է փոքր ծովային նաւերուն հետ:
Քաշունիք
Քաշունիք, Արցախի Հանրապետութեան Քաշաթաղ շրջանին մէջ: Համայնքը կ'ընդգրկէ 3 գիւղ՝ Քաշունիք, Վերին Քաշունիք եւ Մօրաջուր:
Քաշունիք համայնքին սահմանային գօտիով կը հոսի Հագարի գետը: Համայնքը հարթավայրային է, ունի 2593.9 հեկտար տարածք, որմէ 1277.2 հեկտար գիւղատնտեսական նշանակութեան, 1184.9 հեկտարը անտառային հողեր են: Բնակիչները հիմնականին մէջ կը զբաղին գիւղատնտեսութեամբ եւ անասնապահութեամբ: Կը ցանեն ցորեն, գարի, հաճար: Գիւղին աշխարհագրական դիրքը եւ բնակլիմայական պայմանները բարենպաստ են շարք մը պտուղներ` ծիրան, դեղձ, նուռ, թութ, արքայանարինջ եւ տանձ աճեցնելու համար:
Բնակչութեան թիւը ըստ 2018-ի տուեալներով՝ 70 է` 23 տուն, իսկ 2010-ին՝ 52 էր :1990-ական թուականներու վերջերը, գիւղին բնակչութիւնը աւելի շատ էր: Աւելի քան 80 աշակերտ ունէր դպրոցը, սակայն հետագային ներքին գաղթի եւ արտագաղթի պատճառով բնակչութեան թիւը նուազած է:
Գիւղը 2007-էն ի վեր ելեկտրականութիւն ունի, ապահովուած է նաեւ խմելու ջուրով:Թէ՛ շրջվարչակազմին աջակցութեամբ, թէ՛ գիւղացիներուն ջանքերով ամէն տարի որոշ աշխատանք կը կատարուի գիւղին մէջ` ապրելու պայմանները բարելաւելու ուղղութեամբ :
Աղանդեր
Աղանդեր (dessert), սեղանին մատուցուող աւարտական ուտեստ: Նախատեսուած է, որ համտեսողը ստանայ հաճելի համային զգացումներ ճաշէն կամ ընթրիքէն ետք: Աղանդերը հիմնականին քաղցր խորտիկ է (ո՛չ միրգերը):
Պատմութիւն
Հիմնական ճաշատեսակներէն ետք քաղցր ուտեստներ ճաշակելու սովորութիւնը լայն տարածում գտած է Եւրոպայ ի մէջ միայն 19-րդ դարուն: Այդ կատարուեցաւ այն բանէն ետք, երբ լայն տարածում գտաւ շաքարաւազի արտադրութիւնը: Մինչ շաքարի լայն տարածումի արտօնութենէն կ՛օգտուէին միայն հարուստ ընտանիքներու ներկայացուցիչները: Միջին կամ ցած խաւի սեղաններուն քաղցրաւենիք կը յայտնուէր միայն տօնական օրերուն: Ճիշդ այս փաստն ալ հիմք հանդիսացաւ, որպէսզի աղանդերը այդքան գեղեցիկ ու տօնական զարդարեն:
Նկարագիր
Աղանդերը, որպէս կանոն, կը համարուի քաղցր ուտեստ (օրինակ՝ պաղպաղակ ը կամ կարկանդակը): Սակայն կան նաեւ ոչ քաղցր տարատեսակներ, որոնք պատրաստած են միրգերէն, զանազան ընկոյզներէն, պանիրներէն, ու կրկին ոչ քաղցր հրուշակեղէնէն: Բացի այդ, ոչ բոլոր քաղցր ուտեստները կը համարուին աղանդեր: Օրինակ, չինական խոհանոցին մէջ կան քաղցր մսային ճաշատեսակներ, որոնք երբեք չեն համարուիր աղանդեր: Չինաստան ի մէջ կը հանդիպին նաեւ վանաշաքարներ՝ պատրաստուած պղպեղով եւ կոճապղպեղով. ասոնք նոյնպէս չեն համարուիր աղանդեր: Կեդրոնական Ամերիկա յի հնդիկները մինչեւ քոլումպոսեան ժամանակաշրջանը կը պատրաստէին ըմպելիք քաքաոյի հատիկներով, որուն կը կոչէին շոքոլատ: Շաքարաւազի փոխարէն անոնք նոյնպէս կ՛օգտագործէին պղպեղ եւ այլ համեմունքներ : Ռուսական խոհանոցին մէջ հանդիպող սեւ ձկնկիթը կը հանդիսանայ ոչ քաղցր աղանդեր: Իսկ Ֆրանսա յի մէջ ամենատարածուած եւ դասական աղանդերը պանիր ն է:
Տեսակներ
Հրամցնելու ջերմաստիճանէն կախուած աղանդերները կ՛ըլլան տաք եւ պաղ:
Որպէս աղանդեր կրնան հրամցուիլ հետեւեալ սննդամթերքները.
Ըմպելիքներ՝
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Խոհանոց
Հալէպի բերդը
Հալէպի բերդ, հազարամեայ ամրոց, կառուցուած է միջնադարուն։ Կը համարուի աշխարհի ամենահին եւ ամենամեծ միջնաբերդերէն մէկը։ Բլուրը կառուցուած է Ք.ա. 3–րդ հազարամեակին։
Բնակավայրը պատմութեան ընթացքին գրաւուած է շատ մը երկիրներու եւ կամ կայսրութիւններու կողմէ․ Հայաստան, Յունաստան, Բիւզանդական կայսրութիւն, Մամլուքեան եւ Այյուպեան սուլթանութիւններ, Օսմանեան Կայսրութիւն։ Ներկայիս կանգուն մնացած են Այյուպեան ճարտարապետութեան շինութիւնները։ 2000 թուականին Աղա խանի մշակութային հաստատութիւնն ու հնագոյն խմբակը պահպանելու համար կատարուեցան համապատասխան գործողութիւններ։
2012 - 2016 թուականներուն, Հալէպի Կռիւին ժամանակ, բերդը լուրջ վնասներ կ'ունենայ։
20 մ․ խորութեամբ եւ 30 մ․ լայնք ունեցող խրամ մը Միջնաբերդը կը շրջապատէ։
Բերդը կը գտնուի քաղաքի կենդրոնը։ 1986 թուականին ընդգրկուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ–ի համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ։
Պատմական անդրադարձ
Հալէպը Եամհատ թագաւորութեան մայրաքաղաքը կը դառնայ «Հատատին Քաղաք» անունով (Ք․ա․ 2-րդ հազարամեակ)։ Ապա յաջորդաբար կ'իյնայ Ասորիներուն իշխանութեան տակ (Ք․ա․ 8-րդ - Ք․ա․4-րդ դար), Բաբելոնի եւ Պարսիկներուն (Ք․ա․ 539–333)։  Հետագային մաս կը կազմէ Մեծն Աղեքսանտրի հիհմնած կայսրութեան։
Իսլամական ջոկատներ շրջանը կը գրաւեն 636-ին։ Համտանիներու հարստութեան (حمدانيون) Սէյֆ ալ Տաուլա իշխանը քաղաքը կը գրաւէ 944-ին։  Հալէպի տնտեսութիւնը կը բարգաւաճի։  962-ին բիւզանդացիները Հալէպ կ'արշաւեն։  Կը յաջորդէ անորոշութեան եւ անկայունութեան շրջան մը։  Հալէպ բիւզանդացիներուն եւ Պետեուիններուն յարձակումներուն ենթակայ է։ Խաչակիրներու արշաւանքներուն ընթացքին, բերդը իր դիրքին պատճառով յաճախակի յարձակումներու թիրախ կը դառնայ։ Զենգիտ իշխան Իմադ ատ-Տին Զենկի եւ անոր յաջորդող զաւակը՝ Նուր ատ-Տին (1147-1174) կը յաջողին միացնել Հալէպը եւ Դամասկոսը եւ  խաչակիրները Հալէպէն դուրս դնել։  Անոնք կը զօրացնեն բերդը, կ'ամրացնեն քաղաքին պարիսպները։  Բերդը կ'ունենայ համբաւաւոր բանտարկեալներ, ինչպէս օրինակ՝ Եդեսիոյ Կոմս Ժոզելին Բ․ (բերդին մէջ կը մահանայ),  Շաթիյոնի Րայնալտ իշխանը եւ Երուսաղէմի թագաւոր Պալտուին Բ․ (երկու տարի բերդին մէջ բանտարկուած կը մնայ)։
Սալահետինի զաւակը՝ Ալ Զահիր ալ Ղսղի, 1193 - 1215 իշխանութեան ժամանակ, բերդը կը վերանորոգուի, կ'ամրացուի եւ նոր կառոյցներով կը հարստանայ (1213)․ միջնաբերդի կը վերածուի։ Բերդը կը դառնայ արքունիքին կեդրոնը։  Կ'ընդգրկէ պալատներ եւ բաղնիքներ, կրօնական կառոյցներ՝ մզկիթ եւ սրբարաններ, զինուորական կառոյցներ, եւայլն։
1260-ին Մոնկոլական արշաւանքներուն ընթացքին, բերդը կ'աւերուի, սակայն Մեմլուքները նոյն տարին կը տիրանան անոր եւ 1292-ին բերդը վերակառուցուած է, տալով անոր ներկայ պատկերը։
1400-ին Թամերլանի յարձակումները բերդին մեծ վնասներ կը պատճառեն։ Միջնաբերդը կը վերանորոգուի Մեմլուքներէն եւ ապա Օսմանցիներէն, երբ 1516-ին Հալէպը կը գրաւեն։
1822-ի պատահած երկրաշարժին պատճառով միջնաբերդը կը վնասուի եւ 1850 - 1851 տարիներուն անգամ մը եւս կը վերակառուցուի։
Սուրիոյ միջ-քաղաքացիական պատերազմին ընթացքին, միջնաբերդը բանակին ռազմական կեդրոնը կը հանդիսանայ։ Միջնաբերդէն կարեւոր մաս մը կը քանդուի, երբ ընբոստներու բանակը Հին Հալէպին մէջ գտնուող ներքնուղի մը կը պայթեցնէ։
Պատկերասրահ
Նկարներ միջնաբերդէն
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Բերդեր Ստորոգութիւն:Միջնադարեան բերդեր
Լեւոն Բ.
Կենսագրութիւն
Լեւոնը եղած է երկրի կարեւոր բերդ՝ Կապանի տէրը, աջակցած է եղբօրը՝ պետութեան պաշտպանութեան ու կառավարման գործերուն մէջ։ Ռուբէն Գ.–ի գերութենէն ետք երկրի իշխանութիւնը կեդրոնացուցած է իր ձեռքերուն մէջ։ Լեւոնի եւ Հեթումեան իշխան Բակուրանի ջանքերով Անտիոքէն վերադարձած Ռուբէն Գ.-ը իշխանութիւնը կամովին յանձնած է Լեւոնին, քաշուած է Արքակաղնի վանք, ուր վախճանած է նոյն տարին։
1187–ի Մայիսին Ռաւին դաշտին մէջ Լեւոնը ջախջախեց Կիլիկիոյ Հայոց Իշխանութիւն ներխուժած Իկոնիոյ թուրքմեն հրոսակները, որոնց կը գլխաւորէր Ռոստոմ անունով էմիրը, ազատագրեց հայաբնակ մի քանի շրջաններ։ 1187–ին Լեւոնը յաղթեց եւ կախման մէջ դրաւ Կիլիկիա ներխուժած՝ Հալէպի եւ Դամասկոսի սուլթանը։