cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ֆրիկի Յուշարձան (Երեւան)
Պատմութիւն
Հայ միջնադարեան բանաստեղծ Ֆրիկի յուշարձանը տեղադրուած է 1967 թուականին Մատենադարանի մուտքի մօտ։
Հոկտեմբերեան Յեղափոխութիւն
Հոկտեմբերեան Յեղափոխութիւն, (Октябрьская революция), պետական յեղաշրջում, որ իրագործած է Ռուսիոյ ընկերային-ժողովրդավարական բանուորական կուսակցութիւնը (ՌԸԺ(բ)Կ, Российская Социально-Демократическая (рабочая) Партия-РСД(р)П) Վլատիմիր Լենինի գլխաւորութեամբ, Փեթրոկրատի մէջ՝ Հոկտեմբեր 25-ին։ Յեղաշրջման հետեւանքով տապալած է 1917-ի Փետրուարեան պուրժուադեմոկրատական յեղափոխութենէն ետք Ռուսիոյ մէջ ստեղծուած ժամանակաւոր կառավարութիւնը։
Ֆրիկի Յուշարձան (Երեւան)
Արտաքին Յղումներ
Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Երեւանի Յուշարձաններ
Հոկտեմբերեան Յեղափոխութիւն
Ձմեռային Պալատի Գրաւումը
Ապստամբութիւնը հիմնականին մէջ անարիւն եղած էր, աւարտական գրոհը եղաւ Ձմեռային պալատին վրայ, որուն թոյլ պաշտպանութիւնը կ'իրականացնէին 3000 քատեթներ, սպաներ, քազաքներ եւ կին զինուորներ։ : Գրոհը տեւեց ամբողջ օրը, մէկ կողմէն քանի որ հրետանին չէր գործածուած եւ քանի որ բոլշեւիկները կը վախնային բռնութիւններէ, երբ մինչ այդ ատեն ապստամբութիւնը խաղաղ բնոյթ կրած էր։ Ժամը 6:15-ին հրետանաւոր քատեթներու մեծ խումբ մը հեռացաւ պալատէն, տանելով իրենց հրետանին։ Ժամը 8-ին 200 քազաքներ նմանապէս դուրս ելան եւ վերադարձան իրենց պարաքները։ Այն ատենը, երբ պալատին մէջ ժամանակաւոր կառավարութեան աշխատակազմը կը քննարկէր իրավիճակը, բոլշեւիկները ներկայացուցին յանձնուելու վերջնագիրը։ Բանուորներն ու զինուորները գրաւեցին վերջին հեռագրակայանը եւ արտաքին աշխարհին հետ կառավարութեան կապը վերցուեցաւ: Մութը վրայ հասնելուն պէս ապստամբները գրեթէ առանց դիմադրութեան հանդիպելու մուտք գործեցին պալատ եւ գրաւեցին զայն։ Ժամը ինն անց քառասունհինգին «Աւրօրա» հածանաւը պարապ կրակ արձակեց ծովածոցէն, որպէս յեղաշրջումի յաղթանակի նշան։ Փեթրոկրատի մէջ, խորհրդային իշխանութիւն հաստատուելէն յետոյ պոլշեւիկներու ձեռքը անցած է իշխանութիւնը Մոսքուայի մէջ (Նոյեմբեր), ապա՝ Ռուսաստանի կեդրոնական շրջաններուն (Նոյեմբեր-Դեկտեմբեր)։ Սակայն կայսրութեան ծայրամասերը եւ ազգային տարածաշրջանները (Հիւսիսային Կովկաս, Ֆինլանտա, Ուքրաինա, Անդրկովկաս, Միջին Ասիա) խորհրդային իշխանութիւնը հաստատուած է աւելի ուշ։
Հետեւանքները
ՌԽԴԸՀ-ի մէջ ստեղծուեցան առաջին կազմաւորումները՝ Թերեքի (կեդրոնը՝ Փեաթիկորսք), Տաւրիտայի (Սիմփերոփոլ), Տոնի (Տոնի Ռոսթով), Թուրքեստանի (Թաշքենտ), Քուպան-Սեւծովեան (Եկատերինոտար), Սթավրոփոլի Խորհրդային Հանրապետութիւնները։
Յունուար 21-ի (Փետրուար 3-ի) հրամանագիրով չեղարկուեցան ցարական եւ ժամանակաւոր կառավարութիւններու արտասահմանեան եւ ներքին փոխառութիւնները, նաեւ՝ այլ պետութիւններու հետ կնքուած պայմանագիրՆերը։
Պրեսթի խաղաղութեան պայմանագիրի արդիւնքով՝ Խորհրդային Ռուսիայէն անջատուեցաւ 56 միլիոն բնակչութիւնով (Ռուսիոյ Կայսրութեան բնակչութեան 1/3-ը) 780 հազ. քառ. ք.մ. տարածք, որտեղ կը գտնուէին մշակուող գիւղտնտեսական հողերու 27 %-ը, ամբողջ երկաթուղային ցանցի 26 %-ը, մանուածային արդիւնաբերութեան 33 %-ը, կը ձուլուէր երկաթի եւ պողպատի 73 %-ը, կ'արդիւնահանուէր քարածուխին 89 %-ը եւ կը պատրաստուէր շաքարի 90 %-ը։ Միեւնոյն ատեն Ռուսիան նշուած տարածքներէն հանեց իր բոլոր զօրքերը, իսկ Գերմանիան, հակառակը մտցուց եւ պահպանեց վերահսկողութիւնը Մոզունտի կղզաշարի եւ Ռիկայի ծովածոցին վրայ։ Ատկէ բացի, ռուսական զօրքերը պարտաւոր էին հեռանալ Ֆինլանտայէն, Ալանտի կղզիներէն, որ ՇուԷտի մօտ էր։ Կարսը, Արտահանը, Պաթումը փոխանցուեցան Թուրքիոյ։ 1918 Նոյեմբեր 13-ին Առաջին Համաշխարհային պատերազմի ընթացքին Աւստրիա-Հունգարիոյ եւ Գերմանիոյ պարտութենէ յետոյ Պրեսթի պայմանագիրը Ռուսիոյ խորհրդային իշխանութիւնները չեղարկեցին։
Յեղաշրջում Եւ Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն
Հոկտեմբերեան յեղաշրջումը ճակատագրական եղած է հայ ժողովուրդին համար։ Խաղաղութեան եւ Հողի մասին որոշումներու ընդունումէն յետոյ՝ ռուսական զօրքերը լքած են Կովկասեան ռազմաճակատը եւ Հայաստանը յայտնուած է թրքական զօրքերու ներխուժման իրական վտանգի առջեւ։
Դեկտեմբերի 29, 1917 -ին, Խորհրդային Ռուսաստանի ԺԿԽ-ն ընդունած է «Թրքահայաստանի» մասին որոշում, որ մնացած է անկատար։ 1918 Մարտին, Խորհրդային Ռուսիան՝ Գերմանիոյ եւ անոր դաշնակիցներու հետ կնքած է անջատ հաշտութիւն(Պրեսթի հաշտութիւն), որով Ռուսաստանի պոլշեւիկեան կառավարութիւնը, անտեսելով հայ ժողովուրդին կենսական շահերը, Գերմանիոյ պարտադրմամբ հրաժարած է ո՛չ միայն առաջին աշխարհամարտի ընթացքին ռուսական զօրքերու գրաւած Արեւմտեան Հայաստանի տարածքէն, այլեւ Արեւելեան Հայաստանի մէկ մասէն(Կարսի եւ Արտահանի շրջանները)։
1920-ի Նոյեմբերին, Խորհրդային Ռուսաստանին յաջողած է ստիպել Հայաստանի Հանրապետութեան Կառավարութեանը հրաժարիլ իշխանութենէն եւ զայն յանձնել հայ պոլշեւիկներուն։
Զաւէն Մսըրլեան
Զաւէն Մսըրլեան Մկրտչի, հայ պատմաբան։
Կենսագրութիւն
Հայ աւետարանական գոլէճէն շրջանաւարտ ըլլալէ ետք, Պէյրութի ամերիկեան համալսարանին մէջ հետեւած է պատմութեան եւ ստացած՝ պսակաւոր արուեստից տիտղոսը, ապա 1963-ին ստացած է մագիստրոսի տիտղոսը։ Հայաստանի Գիտութիւններու Ազգային ակադեմիան 2003-ին իրեն շնորհած է պատուոյ տոքթորի տիտղոս՝ հայագիտութեան մէջ։ Եղած է մանկավարժ։ 1967-էն՝ Պէյրութի հայ աւետարանական գոլէճին մէջ, տնօրէնութեան պաշտօն կը վարէ։
1986-ին Մերձաւոր Արեւելքի Հայ աւետարանական եկեղեցիներու միութեան կողմէ ստացած է վաստակաւոր ծառայութեան ոսկեայ շքանշան։
2014 թուականի Մայիս 23-ին, ՀՀ Նախագահի հրամանագրով պարգեւատրուած է Մովսէս Խորենացիի մետալով։
23 Փետրուար 2014-ի առաւօտեան, սուրբ եւ անմահ պատարագէն անմիջապէս ետք, կաթողիկոսարանի վեհարանի դահլիճին մէջ, Արամ Ա. վեհափառ հայրապետը «Մեսրոպ Մաշտոց»-ի շքանշանով պարգեւատրեց դոկտ. Զաւէն Մսըրլեանը:
Աշխատութիւններ
Հայկական հարցի վերաբերեալ շարք մը աշխատութիւններու հեղինակ է։ «Հայկական հարցի մասին» (1978), «Երեք դաշնագիրեր» (1979) աշխատութիւններու մէջ արծարծած է Կարս-Արտահանի հարցը խորհրդա-թուրքական յարաբերութիւններու ոլորտին մէջ, նաեւ Արցախի, Նախիջեւանի եւ Ախալքալաքի շրջաններու խնդիրը, հայ-քրտական յարաբերութիւնները, Հայկական հարցը 1920-ի Ալեքսանդրապոլի պայմանագրին մէջ, 1921-ի Մոսկուայի, Լոնտոնի, Կարսի խորհրդաժողովներուն մէջ։
Միջին Արեւելքի հայկական գաղթավայրերու պատմութեան կարեւոր աղբիւր է Մսըրլեանի՝ հօր մասին «Մկրտիչ Մսըրլեանի ազգային-քաղաքական գործունէութիւնը» ուսումնասիրութիւնը։ Բազմաթիւ պատմագիտական եւ այլ բնոյթի յօդուածներ տպագրած է Լիբանանի հայ մամուլին մէջ։
Հրատարակչութիւն
«Հայոց Նորագոյն Պատմութեան Էջերէն (1915-2020)» գիրքին հեղինակը` պատմաբան, վաստակաւոր տնօրէն եւ կրթական մշակ Զաւէն Մսըրլեան, երախտարժան աշխատանքի մը ընդմէջէն կը վաւերագրէ Հայկական հարցին առնչուող բոլոր ոլորտները` եզակի ներդրում ունենալով ամբողջական թղթածրարի պատրաստութեան մէջ:
Արտաքին յղումներ
[https://old.hayernaysor.am/cl/archives/37121Արամ Ա. Կաթողիկոս Պարգեւատրեց Դոկտ. Զաւէն Մսըրլեանը]
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Մովսէս Խորենացիի մետալակիրներ
Արտեր կղզի
Արտեր կամ Առտէր կղզի, Վանայ լիճի կամ Բզնունեաց ծովու չորրորդ կղզին է, կը գտնուի Նարեկ գիւղի դիմաց, Ախթամար կղզիին մօտ:
Պատմութիւն
Կղզին «Արտեր» կոչուած է, որովհետեւ Ախթամարին ենթակայ արտեր ունեցած է: Իսկ «Առտէր» կոչումը կու գայ Հայկական աւանդութենէն, որուն համաձայն Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի երբ լերան վրայ գտնուող իր ճգնարանին մէջ կ'աղօթէր, անոյշ ձայն մը կը լսէ: Ան աչքերը դէպի ծով կ'ուղղէ եւ այս կղզիին վրայ կը տեսնէ Տիրամայրը՝ գիրկը բռնած Յիսուս Մանուկը: Քաղցր ձայնը զինք կը կանչէ ըսելով. «Գրիգոր, եկ առ Տէր, որուն ցանկալով ցանկանայիր»: Նարեկացին անմիջապէս կը սուրայ դէպի կղզի եւ կ'երկրպագէ Տիրամօր եւ անոր Որդիին:
Կղզիին վրայ շուտով կը կառուցուի մենաստան եւ եկեղեցի, որոնք կը նուիրուին Ս. Աստուածածնի:
Ինչպէս Վանայ լիճի միւս երեք կղզիներուն մէջ (Կտուց, Ախթամար եւ Լիմ), Արտերի մէջ կառուցուած է հայկական երկու եկեղեցիներ, որոնք յետագային Քուրտերու ձեռքով կը կողոպտուին եւ կը քանդուին: Ներկայիս միայն աւերակներ գոյութիւն ունին:
Պարոյր Սեւակի տուն-թանգարան
Պարոյր Սեւակի տուն-թանգարանը, կը գտնուի գրողին ծննդավայրը՝ Զանգակատուն գիւղին մէջ։ Անոր բացումը տեղի ունեցած է Պարոյր Սեւակի ողբերգական մահուան տասնամեակիn տարելիցին օրը՝ 17 Յունիս, 1971 թուականին։
Թանգարանը ընդգրկուած է Զանգակատունի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ:
Շահան Նաթալի
Շահան Նաթալի (Յակոբ Տէր Յակոբեան (կեղծանունը՝ Նեմեսիս), ), հայ հասարակական-քաղաքական գործիչ, գրող եւ փիլիսոփայ։
Պարոյր Սեւակի տուն-թանգարան
Պատմութիւն
1971 թուականին Պարոյր Սեւակի եղերական մահէն յետոյ ՀԽՍՀ կառավարութեան որոշմամբ, 1972 թուականին բանաստեղծին հայրենի գիւղին մէջ կազմակերպուեցաւ անոր տուն-թանգարանի հիմնադրումը։ Թանգարանը կառուցուած է Սեւակի հայրենի տան քով՝ Այգին մէջ։ Այս ծրագրին ու նախագիծին հեղինակն է, ճարտարապետ՝ Ճիմ Թորոսեանը ։
Շահան Նաթալի
Կենսագրութիւն
Շահան Նաթալի ծնած է 1884 թուականի Արեւմտեան Հայաստանի Խարբերդ նահանգի Հիւսէյնիկ գիւղին մէջ։ Որբացած է սուլթանական Թուրքիոյ մէջ իրականացուած հայկական կոտորածներու ժամանակ: Փոքր տարիքէն ուխտած է ուղղել իր ընտանիքին եւ իր ժողովուրդին հանդէպ կատարուած մեծ անիրաւութիւնը: Ուսանած է Կ. Պոլսի Պէրպէրեան Վարժարանէն ներս, բախտ ունենալով աշակերտելու ժամանակի լաւագոյն մանկավարժներէն Ռեթէոս Պէրպէրէանին: 1904 թուականին մեկնած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ, ուսանած «Boston University College of Liberal Arts»էն ներս ուսումնասիրած է՝ օրէնք եւ իրաւունք եւ այսպէս գրած.
Շահան Նաթալին մահացած է 1983 թուականի Ապրիլ 18-ին, Պոսթըն:
Պարոյր Սեւակի տուն-թանգարան
Ցուցադրութիւն
Ձայնասփիւռի միջոցով, թանգարանին մէջ նաեւ կրնանք լսել Պարոյր Սեւակին ձայնը որ կ'ընթերցէ իր գրած բանաստեղծութիւնները:
Տուն-թանգարանի բակին մէջ, Այգի կեդրոնը՝, կը գտնուի Պարոյր Սեւակի գերեզմանը։ Գերեզմանաքարին վրայ փորագրուած են Պարոյր Սեւակին եւ իր կնոջ՝ Նելլի Մենաղարաշուիլիին անունները։
Շահան Նաթալի
Գրական Կեանք
Գրող, պատմաբան ու վերլուծաբան, Նաթալի 1904-1914 թուականներուն հրատարակած է շարք մը գործեր «Շանթեր», «Ամպեր», «Սիրոյ Եւ Ատելութեան Երգեր», «Քաւութեան երգեր», «Վրէժի Աւետարան», եղած է խմբագիր ու աշխատակցած բազմաթիւ հանդէսներու, ինչպէս «Պայքար», «Փիւնիկ», «Շանթ», «Արծիւ», «Հայրենիք» եւ այլն:
Ազգային-քաղաքական Գործունէութիւն եւ Գործեր
Մաս կազմած Հայ բարեգործական ընդհանուր միութեան, անդամակցած է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան, մասնակցած է «Նեմեսիս» (յունական դիցաբանութեան մէջ Հատուցման եւ Արդարութեան աստուածուհի, Ցեղասպանութեան հեղինակները ահաբեկելու ծրագիր) գործողութեան :
Պարոյր Սեւակի տուն-թանգարան
Հասցէ
Թանգարանը կը գտնուի Արարատի մարզին, Զանգակատուն գիւղին մէջ:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Տուն-թանգարաններ Հայաստանի մէջ
Շահան Նաթալի
Ազգային-քաղաքական Գործունէութիւն եւ Գործեր
Հայ ժողովուրդի մեծ ողբերգութենէն ծնած, հայութեան վերապրումի ուղիներու անհանգիստ որոնող, Շահան Նաթալի հաստատած է, թէ հայ ազգը ո՛չ միայն խօսքով, այլ մանաւանդ գործով պէտք է տիրանայ ապրելու իր իրաւունքին: Իր աշխատութիւններով, «Թուրքիզմը Անկարայէն Պաքու Եւ Թուրքական Օրիանթասիոն», «Թուրքերը Եւ Մենք», հարստացրած է հայ քաղաքական միտքի պատմութիւնը:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1884 ծնունդներ ‎(արւմտ․) Ստորոգութիւն:1983 մահեր Ստորոգութիւն:18 Ապրիլի մահացածներ Ստորոգութիւն:Նեմեսիսի գործողութեան մասնակիցներ Ստորոգութիւն:Քաղաքական կեղծանուններ Ստորոգութիւն:Հայ վրիժառուներ
Անօ Քուֆոնիսիա
Անօ Քուֆոնիսիա (յուն․՝ Άνω Κουφονήσι Κυκλάδων)․ Քուֆոնիսիա կղզեխումբի կղզիակ, Փոքր Քիքլատես, Էգէական ծով, Յունաստան։ Կը գտնուի Նաքոսին եւ Ամորղոսին միջեւ։ Տարածութիւնն է 5,7 քմ․²։ Բնակչութեան թիւն է՝ 366։ Բնական գեղեցկութեամբ օժտուած կղզիակ մըն է։ Բնակիչները ընդհանրապէս կը զբաղին ձկնորսութեամբ, անասնապահութեամբ եւ վերջին տասնամեակներուն՝ զբօսաշրջիկութեամբ։
200 մ․ լայնք ունեցող նեղուց մը զայն կը բաժնէ Քաթօ Քուֆոնիսիէն։
Ծովափներ
Գլխաւոր ու գեղեցիկ ծովափներն են՝ Փորի, Ֆինիքաս, Հարոքոփի եւ Փլաթիա Փունտա։ Հորա բնակավայրը կը յատկանշուի Քիքլատեան ճարտարապետական ոճով։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Փոքր Քիքլատեսի կղզիներ Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Սըրսոք Թանգարան
Սըրսոք թանգարան, ինչպէս նաեւ, պաշտօնապէս կը կոչուի Նիքոլա Իպրահիմի Սըրսոք թանգարան, ժամանակակից արուեստի թանգարան Պէյրութ ի մէջ (Լիբանան): Կը գտնուի Պէյրութի Աշրաֆիէ շրջանի Ռու Սուրոք փողոցին մէջ։ Այդ փողոցին մէջ կը գտնուին Պէյրութ ի 18-րդ դարու յայտնի ընտանիքներուն կողմէ կառուցուած շարք մը ամրոցներ:
Պատմութիւն
Սըրսոք թանգարանին շէնքը լիբանանեան ճարտարապետութեան հիանալի օրինակն է, որ մեծապէս կրած է իտալական, յատկապէս, վենետիկեան եւ օսմանեան ճարտարապետութիւններու ազդեցութիւնը: Պէյրութի ամենայաջող եւ հարուստ ընտանիքներէն մէկուն անդամ Նիքոլա Սըրսոքը 19-րդ դարուն կառուցած է թանգարանին այսօրուան շէնքը որպէս վիլլա: Նիքոլա Սըրսոքը, որ մահացած է 1961 թուականին, վիլլան նուիրած է Պէյրութ քաղաքին : Անոր ցանկութեան համաձայն`վիլլան վերաձեւափոխուած է թանգարանի : Թանգարանը բացուած է 1961 թուականին, լիբանանեան ժամանակակից գծագրիչներու աշխատանքներու ցուցահանդէսով` Պէյրութի մշակութային կեանքին մէջ նախադէպ ստեղծելով : Ետքը թանգարանին մէջ ցուցադրուած են լիբանանեան, ինչպէս նաեւ օտար գծագրիչներու հարիւրաւոր գործերը: Ժամանակակից արուեստի գործերէն բացի, թանգարանին մէջ կը պահուին ճափոնական փորագրութիւններ եւ իսլամական արուեստի աշխատանքներ :
Թանգարանի ընդլայնում
Թանգարանի տարածքի ընդլայնումը կ'ենթադրուէր չորս նոր ստորգետնեայ յարկերու կառուցում` 12 միլիառ ամերիկեան տոլար ընդհանուր արժողութեամբ : Ֆրանսացի ճարտարապետ Ժան-Միշել Ուիլմոթ եւ լիբանանցի ճարտարապետ Ժաք Ապու Խալէտը մտածած են ընդլայնման նախագիծին մասին : Ընդլայնման այդ նախագիծը թոյլ կու տար մեծցնել թանգարանին տարածքը 2.000-7.000 քմ., ներառեալ նոր ցուցասրահները, գրադարանները, գրախանութը եւ երաժշտական սենեակները:
Թանգարանի հաւաքածոյ
Թանգարանի հաւաքածոն ունի արուեստի 5.000 նմոյշ, որոնց մէջ կան նկարներ, քանդակներ, ապակիէ աշխատանքներ 18-20-րդ դարերէն մնացած: Հետեւեալ լիբանանցի եւ համաշխարհային արուեստագէտներուն աշխատանքները մնայուն կերպով կը ցուցադրուին թանգարանին մէջ.
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Լիբանան
Ագրիկ Քէրէսթէճեան
Ագրիկ Քէրէսթէճեան ― Ծն․Իզմիր 1883-ին եւ հոն ստացած իր ուսումը։ Երկար ատեն ծառայած է թուրք մամուլին, գլխաւորաբար «Թասֆիրը էֆքեար»ի խմբագրութեան։ Տարագրուած՝ լրագրող եւ իթիլաֆական մը ըլլալուն, Հայ հռոմէական, Բերայէն, կը ճանչնցուէր նաեւ «Գէորգ ֆէրիտ» յորջորջումով։
Պետրոս Մանիկեան
Մանիկեան Պետրոս, հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ստացած է դեղագործական կրթութիւն եւ աշխատած է որպէս դեղագործ։ Կոստանդնուպոլսոյ Գումգաբու թաղամասին մէջ ունեցած է սեփական դե­ղա­տուն։ 1893 թուականին եղած է Կոստանդնուպոլսոյ դեղագործներու միութեան անդամ։ Եղած է հանրային գործիչ։ 1915 թուականի Ապրիլին բանտարկուած է Կոստանդնուպոլսոյ կեդրոնական բանտին մէջ, ուրկէ աքսորուած է Չանղըրը։ Անունը փորագրուած է Չանղըրըի բանտին մէջ հաւաքուած համրիչին՝ 99 հատիկներէն մէկուն վրայ։ Եղեռնէն ետք վերապրած է։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Վիեննայի Մխիթարեանները
Դասական հայերէնը սահմանափակում մըն էր Ոսկեդարու լեզուին մէջ՝ որուն նկարագիրը ուսումնասիրեցին անոնք, կազմելով յատուկ բառարան մը՝ բառերու իմաստին, ոճի, ասացուածքի, ածանցումի եւ բարդութիւններու մասնայատուկ ձեւերուն։ Դասական լեզուի այս աշխատանքները նպատակ ունէին Բագրատունեան դպրոցի լեզուին հակադրել Ե. դարու հայերէնը։ Բայց Վիեննական Դպրոցի գրաբարին մէջ պակսեցաւ գեղարուեստական շնորհքը եւ անձնականութիւնը, ըլլալով նիւթական նմանութիւն մը նախնեաց Ե. դարու լեզուին. մինչ Բագրատունիի եւ Հիւմիւզեան եղբայրներու լեզուին վրայ ( որ ճոխ էր միանգամայն, օգտագործելով յաջորդ դարերու լեզուէն առնուած տարրեր), կը ցոլար նկարագիրը իւրաքանչիւր գրողին կամ թարգմանողին։ Վիեննական դպրոցը իր վերստեղծած ոսկեդարեան գրաբարով թարգմանեց նախ Պոսիւէի Տիեզերական պատմութիւնը, որ տպագրուեցաւ 1841-ին իբրեւ մրցակցութիւն Հ. Քերովբէ Ազնաւորեանի «Խօսք ի վէպս ազգաց» տիտղոսով ըրած թարգմանութեան՝ միեւնոյն տարին։
Դասական հայերէնի գլխաւոր մշակները եղան՝ Հ. Յ. Գաթըրճեան, Հ. Մ. Գարագաշեան, Հ. Ղ. Յովնանեան, Հ. Եբրեմ Չագըճեան։ Պատրաստուեցան նաեւ քերականութիւններ՝ Հ. Վ. Չալըխեան «Քերականութիւն հայկազեան լեզուի», Հ. Ղ. Յովնանեանի «Քերակսնութիւն դասական հայերէնի» եւ Հ. Թ. Թոռնեանի «Հատընտիր ընթերցուածք», կը նկատուին հիմնական գործեր։
Մրցակցութեան ոգին մղեց Վիեննական հայերը նաեւ արտադրելու հրատակչական, բանասիրական ու պատմական գործեր։ 1887-ին՝ Այտընեան Աբբայի օրով հիմնուեցաւ «Հանդէս Ամսօրեայ» պաշտօնաթերթը, որ հետզհետէ թօթափելով ժողովրդական նկարագիրը՝ կեդրոնացաւ բանասիրական ուղղութեան վրայ՝ մասնաւորապէս՝ Հ. Գրիգորիս Գալէմքեարեանի, Հ. Գաբրիէլ Մէնէվիշեանի, Հ. Յակոբոս Տաշեանի եւ Հ. Ներսէս Ակինեանի ջանքերով։
Մայր Հայաստան (յուշարձան, Գիւմրի)
«Մայր Հայաստան», յուշարձան Գիւմրիի հարաւարեւմտեան մասը՝ Սեւ բերդին կից: Տեղադրուած է 1975-ին։ Յուշարձանը ընդգրկուած է Գիւմրիի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։
Վիեննայի Մխիթարեանները
«Հանդէս Ամսօրեայ»էն քառասուն տարի առաջ հրատարակած էին աշխարհաբար լեզուով «Եւրոպա» շաբաթաթերթը (1847-էն սկսեալ) Վենետիկի «Բազմավէպ»ին (1843) դէմ։
Մայր Հայաստան (յուշարձան, Գիւմրի)
Պատմութիւն
Գիւմրիի «Հայաստան» արձանը հանդիսաւոր կերպով բացուած է 9 Մայիս 1975-ին Հայրենական մեծ պատերազմի 30-ամեակին առթիւ՝ յաւերժացնելու պատերազմին մասնակցած բազմաթիւ գիւմրեցիներու յիշատակը:
Իր բնոյթով յուշարձանը կը հանդիսանայ Երեւանի Յաղթանակի յուշարձանի տարբերակը եւ ունի երկակի իմաստ: Այն կոչուած է ճարտարապետութեան եւ քանդակագործութեան կոթողական միջոցներով մեծարել յաղթանակը, յաւերժացնել զոհուղներու յիշատակը, ինչպէս նաեւ գովերգել աշխատանքը :
Յուշարձանի տվեալներ
Յուշարձանը ունի երկու մասը՝ պատուանդանէ եւ 41մ բարձրութեամբ արձանէ (արձանի բարձրութիւնը 20մ է) բաղկացած ծաւալատարածական կառուցուածքէ: Յուշարձանի հեղինակներու՝ ԽՍՀՄ Գեղարուեստի ակադեմիայի իսկական անդամ, ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ, քանդակագործ Արա Սարգիսեանի եւ վաստակաւոր ճարտարապետ Ռաֆայէլ Եղոյեանի համատեղ մտայղացմամբ յուշարձանի երկու բաղկացուցիչ մասերը իրենց դիրքով եւ չափերով կը ներդաշնակուին իրարու հետ եւ կը ներկայանան համակցուած ամբողջութեամբ:
Երկկողմանի քարէ աստիճանները անոնց միջեւ սանդղաձեւ տեղաբաշխուած աւազաններու հետ, որոնք սկիզբ կ՚առնեն ընդարձակ դաշտէ եւ կը հասնին մինչեւ յուշարձանի հիմքը, կը հաղորդեն ողջ կառուցուածքի հանդիսաւորութիւն եւ կը նպաստեն անոր ընդհանուր ընկալման:
Մուգ գոյնի տուֆէ կառուցուած պատուանդանը սրընթաց է: Այն վեր կը յառի բարձր բլուրի վրայ՝ միաձուլուելով երկինքին: Այդ սրընթացութիւնը աւելի կ՚ընգծուի շնորհիւ բոլոր ճակատներու՝ ծաւալային առումով ուղղահայաց մասնատման:
Շքամուտք յիշեցնող ելուստները, որոնք հարուստ են հայկական զարդարուեստի կերպարներով եւ կը գտնուին ճակատներու ներքին հատուածին մէջ, գեղարուեստական շեշտադրումներով ընդհանուր առմամբ կը ներկայացնեն ճարտարապետական խիստ լուծումներով կառուցուած պատուանդանը:
Կռած պղինձէ պատրաստուած յուշարձանը կը պատկերէ երիտասարդ կնոջ՝ հանդարտ դիւցազական դիրքով: Մէկ ձեռքը ան բռնած է Զուարթնոց տաճարի խոյակը, որ կը խորհրդանշէ հայ ժողովուրդի խաղաղ ստեղծագործումն ու հայ ճարտարապետութեան հանճարը, իսկ միւս ձեռքը՝ արմաւենիի ճիւղ: Հպարտ կանգնած կիսամերկ կնոջ կերպարը կ՚առանձնանայ դասական գեղեցկութեամբ, հաճելի կեցուածքով, դիմաստուերով, հագուստի ծալքերու ձեւակերպումով եւ կ՚ընկալուի իբրեւ գեղարուեստական ստեղծագործութիւն:
Քանդակագործը յուշարձանի հետին հատուածը պատկերած է յունական վրէժխնդրութեան թեւաւոր աստուածուհի Նեմեսիսի կերպարով:
Բլուրի լանջին՝ աստիճաններէն դէպի ձախ՝ թեք կառուցուած խուլ պատուհաններու միջեւ տեղադրուած է զարդարանքէ զուրկ խաչքարատիպ սիւն՝ «1941-1945» գրութեամբ: Յուշարձանի դիմաց կը գտնուի յաւերժական կրակով անյայտ զինուորի գերեզմանն ու կողքին վեր բարձրացած սեղմուած բռունցքը :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայաստանի յուշարձաններ Ստորոգութիւն:Գիւմրի
Սուրբ Աստուածածին Վանք (Արտեր)
Արտերի Սուրբ Աստուածածին վանքը, կը գտնուի Վանայ լիճ ի կամ Բզնունեաց ծովու Արտեր կղզի ին վրայ:
Պատմութիւն
Արտեր Կղզիին վրայ կը կառուցուին մենաստան եւ եկեղեցի, որոնք կը նուիրուին Ս. Աստուածածնին: Ժամանակի ընթացքին եկեղեցին կը քանդուի: 1766-ին Յակոբ վարդապետ Բատականցիի ջանքերով եկեղեցին կը վերանորոգուի եւ նոր բաժիններով կ'օժտուի, որուն հետեւանքով վանքին մէջ միաբանական կեանքը կը ծաղկի: 1772-ին Յակոբ վարդապետ կը նահատակուի եւ իր հօտը կը ցրուի: Արտերի վրայ կառուցուած են երկու եկեղեցիներ, որոնցմէ մէկուն վրայ գրուած է հետեւեալ արձանագրութիւնը."«Ի թուին ՉԽԱ (1292) ի հայրապետութեան Տեառն Ստեփանոսի, որ մականուն հա... բարեխօս է առ Աստուած վասն փրկութեան...:»"Յետագային, Քուրտեր ու ձեռքով կղզիի եկեղեցիները կը կողոպտուին եւ աւերակ կը դառնան:
Սպանիոյ Սահմանադրութիւն (1931)
1931-ին Սպանիոյ սահմանադրութիւնը հաստատուած է Սպանիոյ երկրորդ հանրապետութեան Հիմնադիր ժողովի կողմէ 9 Դեկտեմբեր 1931-ին որպէս երկրի գլխաւոր մայր օրէնք :
Ռեֆորմատոր եւ իրաւաբան-կաթողիկէ Անքէլ Օսէր ի Գայարտի ղեկավարած յանձնաժողովի կողմէ մշակուած սահմանադրութեան նախնական նախագիծը կը մերժուի: Շտկումներէն ետք սահմանադրութեան նախագիծը Հիմնադիր ժողովի կողմէ կ՛ընդունուի 9 Դեկտեմբեր 1931-ին: Սահմանադրութեամբ հաստատուեց պետութեան կառուցուածքի աշխարհիկ ժողովրդավարական համակարգը, որ հիմնուած էր բոլոր քաղաքացիներու հաւասար իրաւունքներու վրայ, ինչպէս նաեւ կը պաւարունակէր շրջանային ինքնավարութիւններուն վերաբերող դրոյթներ: Այն սահմանեց նաեւ կանանց համար ընտրական իրաւունքը, քաղաքացիական ամուսնութիւնն ու ամուսնալուծութեան իրաւունքը: Սահմանադրութեամբ պետական մարմիններուն իրաւասութիւններ կ՛ընձեռէր, որով վերջինները կրնային փոխհատուցման դիմաց հանրային օգտագործման նպատակով բռնագրաւել մասնաւոր սեփականութիւնը: Նոր իրաւական փաստաթուղթը նաեւ սահմանեց անվճար, պարտադիր աշխարհիկ կրթութիւն բոլոր քաղաքացիներու համար եւ լուծարեց Ճիզուիտներու միաբանութիւնը:
Պատմաբան Մերի Վինսենտի կարծիքով Սահմանադրութիւնը կը նախատեսէր վարչակարգի փոփոխութիւն յստակ ու գիտակցուած պատկերացմամբ այն մասին, թէ ինչպէս պէտք է տեղի ունենայ Սպանիոյ արդիականացումը: Աշխարհիկ պետութիւնը, որ ընկերային արդարութեան բարեխղճութեան սկզբունքով կ՛ապահովէր օրինականութիւնը, պէտք է քաղաքացիներու կրթուած հատուածի համար բաց ըլլար, որպէսզի անոնք վայելէին եւրոպական առաջընթացն ու ազատութիւնը : Ֆրենսիս Լենոնի նշելով, սակայն, սեփականութեան եւ կրօնին մասին սահմանադրութեան յօդուածները կը ոտնահարէին քաղաքացիներու բնական իրաւունքն ու ոչնչացնում կաթողիկ ու պահպանողական հանրապետականութեան զարգացման ամէն տեսակի հնարաւորութիւնները :
Հասարակութեան կրօնական շերտի ներկայացուցիչներու մեծ մասի կողմէ սահմանադրութիւնը ենթարկուեցաւ քննադատութեան: Անոնք կը կարծէին, որ այն հակակղերական է եւ կաթողիկէներու իրաւունքներու տեսակէտէն ճնշում: Այնուամենայնիվ, այս ամէնու հետ մէկտեղ նոր սահմանադրութիւնը կ՛ընձեռէր բաւականին ընդարձակ քաղաքացիական իրաւունքներ: Բազմաթիւ պատմաբաններ կը նշեն, որ եկեղեցւոյ ու պետութեան միջեւ հակամարտութիւնը հանդիսացաւ Հանրապետական վարչակարգի անկման ու քաղաքացիական պատերազմի սկսման հիմնական պատճառներէն մէկը:
Նախաբան
Երկրորդ հանրապետութեան կարգը հաստատուեցաւ 1 Ապրիլ 1931-ին այն բանէն ետք, երբ Ալֆոնսօ Ը.ը փախաւ Սպանիայէն ու անոր յաջորդեցին տեղական ու քաղաքարետական ընտրութիւնները, որոնցմով հանրապետական թեկնածուները ստացան ձայներու մեծ մասը (անոնց օգտին գերազանցապէս քուէարկեց քաղաքային բնակչութիւնը): Չնայած այն հանգամանքին, որ Ալֆոնսօն տեսականօրէն չհրաժարեցաւ իր գահէն՝ իր պարտադրուած փախուստով առիթ տուաւ, որպէսզի Նիսետօ Ալքալա Սամորայի ղեկավարութեամբ երկրին մէջ ձեւաւորէր ժամանակաւոր կառավարութիւն, իսկ Հիմնադիր խորհրդարաններն ալ իրենց հերթին սկսէին նոր սահմանադրութեան մշակման աշխատանքները:
Նոր իշխանութիւններու հետ մեծ յոյսեր կը կապէին սպանացի աշխատաւորներն եւ գիւղացիները: Ընկերային տեսանկիւնէն ժողովրդավարական որոշ յաջողութիւններ անոնց կողմէ գրանցուեցան, մասնաւորապէս կանանց իրաւունքներու հարցերուն մէջ: Վարչապետ Մանուէլ Ասանիան հաստատեց, որ կաթողիկէ եկեղեցին մասամբ պատասխանատու է երկրին մէջ տիրող այն իրավիճակի համար, որ շատերը կը համարէին հինցած: Ան կը պայքարէր եկեղեցւոյ արտօնութիւններու չեղարկման համար: Ասանիան կը ցանկար, որպէսզի երկիրը նմանէր հետպատերազմեան Ֆրանսայի երրորդ հանրապետութեան: Ան նաեւ մտադրուած էր աշխարհիկ դպրոցական կրթութիւնը դարձնել բոլորի համար անվճար եւ պարտադիր, ինչպէս նաեւ ազգային մշակոյթի ու քաղաքացիութեան համար կառուցել ոչ կրօնական հիմքեր :
Սահմանադրութեան դրոյթներ
Յունիս 1931-ին Սպանիոյ մէջ տեղի ունեցած խորհրդարանական ընտրութիւններէն ետք նոր ձեւաւորուած խորհրդարանը հաստատեց 9 Դեկտեմբեր 1931-ի սահմանադրութեան նախագիծի վերջին փոփոխութիւնները:
Սպանական պատմութեան մէջ առաջին անգամ նոր սահմանադրութիւնը կը սահմանէր կանանց ընտրական իրաւունքի, քաղաքացիական ամուսնութեան եւ ամուսնալուծութեան ներդրում : Այն նաեւ հաստատեց անվճար, պարտադիր եւ աշխարհիկ կրթութիւն բոլոր քաղաքացիներուն համար: Այնուամենայնիվ, մայր օրէնքի որոշ դրոյթներ իրաւական հիմք կը հանդիսանային կաթողիկէ եկեղեցւոյ սեփականութեան ազգայնացման համար ու կը պարտաւորեցնէին վերջինին նախապէս իրեն չպատկանած անշարժ գոյքի օգտագործման համար վճարել վարձ: Ի յաւելում այդ դրոյթներուն՝ կառավարութիւնը կաթողիկէներուն կ՛արգիլէր իրականացնել որեւէ ձեւի ցոյցեր, ինչպէս նաեւ՝ խաչերով քայլարշաւներ: Իշխանութիւնները նաեւ լուծարեցին ճիզուիտներու օրդէնը եւ արգիլեցին կրօնական կրթութիւնը: Վանականները, քահանաներն ու եղբայրութեան ներկայացուցիչները նոյնիսկ զրկուեցան մասնաւոր ուսումնական հաստատութիւններու մէջ դասաւանդելէ: Սահմանադրութիւնը պետական մարմիններուն նաեւ կ՛ընձեռէր «հասարակական շահի» համար ազգայնացնել մասնաւոր սեփականութիւնը այն պարագային եթէ սեփականատիրոջը վճարուէր փոխհատուցում :
Սահմանադրութիւնը բոլոր քաղաքացիներուն համար կ՛երաշխաւորէր դաւանանքի ազատութիւն :
Կաթողիկէ եկեղեցւոյ արտօնութիւններու ոչնչացում
Սահմանադրութեան վիճելի 26-րդ եւ 27-րդ յօդուածները խստորէն կը վերահսկէին եկեղեցական ունեցուածքի տնօրինումն ու կրօնական միաւորումներուն արգիլում մասնակցիլ կրթական գործընթացներուն : Այդ քայլը դիտարկուեցաւ որպս ակնյայտ թշնամանք կաթողիկութեան ինչպէս պետական եկեղեցւոյ կողմնակիցներու կողմէ, այնպէս ալ անոնց, որոնք հանդէս կու գային պետութիւնէն եկեղեցւոյ տարանջատման օգտին: Այդ բաժանման կողմնակիցներէն մէկը՝ Խոսէ Օրտէգա ի Գասետը, յայտարարեց, որ «յօդուածը, որով սահմանադրութիւնը կը սահմանէ եկեղեցւոյ նկատմամբ վերահսկողութիւն, անմտութիւն է» : Հռոմի պապ Պիոս Զ. Սպանիոյ մէջ եկեղեցւոյ հալածանքի մասին իր «Dilectissima Nobis» հանրագիտութեան դատապարտեց սպանական կառավարութեան կողմէ կաթողիկէներու իրաւունքներու զրկումը :
Հոկտեմբեր 1931-ին Սպանիոյ խորհրդարանի առաջատար ներկայացուցիչներէն Խոսէ Մարիա Հիլ Ռոբլեսը յայտարարեց, որ Սահմանադրութիւնը մահացած ծնած է: Անոր կարծիքով այն բռնապետական սահմանադրութիւն էր հանուն բռնապետութեան: Ռոպլէսը կը ցանկար օգտագործել ազատ հաւաքներու ու ցոյցերու անցկացման իրաւունքը, որպէսզի աջերու կողմնակիցներուն զգալ սեփական ուժն ու անոնց սորվեցնել, ըստ անհրաժեշտութեան, պայքարիլ փողոցին տիրելու իրաւունքը վաստակելուն :
Ալքալա Սամորայի եւ Միգէել Մաուրայի պահպանողական կաթողիկէ հանրապետականները լքեցին կառավարութեան շարքերը, երբ ընդունուեցան սահմանադրութեան վիճելի համարուող 26-րդ եւ 27-րդ յօդուածները :
Ֆրենսիս Լենոնը սահմանադրութիւնը անուանեց «պառակտող» այն բանի համար, որ սեփականութեան եւ դաւանանքի մասին յօդուածներուն մէջ առկայ են առաջնահերթութեան կարգով աւելի շատ ուշադրութիւն դարձուած են պետական իշխանութեան ու «քաղաքացիական իրաւունքներու խախտումներուն», որոնք ալ ոչնչացուցին կաթողիկէ ու պահպանողական հանրապետականութեան զարգացումը : Սթենլի Պէյնը նաեւ կը համաձայնէր այն բանի հետ, որ այդ իրավիճակը կը խանգարէր ժողովրդավարական մեծամասնութեան կրթութիւնը :
Աջ ծայրայեղականները այդ յօդուածները կը համարէին անընդունելի: Այս տեսակէտէն Պէյնը կ՛ենթադրէր, որ «Հանրապետութիւնը, որպէս ժողովրդավարական սահմանադրական կարգ, դատապարտուած էր հենց ամէնասկիզբէն» : Որոշ պատմաբաննեեր կը պնդեն, որ այդպիսի եկեղեցւոյ եւ պետութեան փոխյարաբերութիւններուն այդպիսի թշնամական վերաբերմունքը հանդիսացաւ ժողովրդավարական համակարգի փլուզման եւ քաղաքացիական պատերազմի սկսման հիմնական պատճառ : Իրաւագիտութեան ոլորտի մասնագէտ Խաւէր Մարտինէս Տորոնը յայտարարած էր, որ «Մինչեւ 1978-ը վերջին ժողովրդավարական սահմանադրութիւն համարուող 1931-ի սահմանադրութեան ամենալուրջ սխալը կաթողիկէ եկեղեցւոյ հանդէպ թշնամական վերաբերմունքն էր» :
Կրօնական փոքրամասնութիւններու ազատութիւններ
1931-ին սպանական սահմանադրութիւնը կը փորձէր ազատութիւն ապահովել տարաբնոյթ կրօնական կազմակերպութիւններուն համար (բացի կաթողիկէներէն), ինչպէս նաեւ դադարեցնել հրեաներու եւ բողոքականներու յետապնդումներն ու անոնց նկատմամբ խտրական վերաբերմունքը : Սակայն, այդ ազատութիւնները սահմանափակուեցան իշխանութեան եկած Ֆրանչիսկօ Ֆրանկոյի բռնատիրական վարչակարգի կողմէ: Ֆրանկօն կաթողիկէ եկեղեցւոյ շնորհեց Սպանիոյ պաշտօնական կրօնի կարգավիճակ եւ արգիլեց այլ հարանուանութիւններու բողոքի ցոյցերը :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Սպանիա
Նաթալիա Թենա
Նաթալիա Կասթիայն Տենա, բրիտանացի դերասանուհի եւ երգչուհի, «Molotov Jukebox» երաժշտական խումբի մենակատար։ Կինոիի մէջ առաւելապէս յայտնի է Նիմֆադորա Թոնկսի դերով Հարի Փոթերի մասին ֆիլմերէն եւ Օշայի դերով Գահերի խաղը հեռուստասերիալէն։
Կենսագրութիւն
Վաղ տարիներ
Նաթալիան ծնած է 1 Նոյեմբեր 1984-ին Սուրէյ կոմսութեան մէջ սպանացիներ՝ Մարիա Տենի եւ Խեսուս Տենի ընտանիքին մէջ։ Ազատ կը տիրապետէ սպաներէնը։ Դերասանական ընդունակութիւնը արտայայտուած է վաղ տարիներէն։ Ինը տարեկան հասակին ընդունուած է թատերական արուեստանոց, ուր մեծ ոգեւորութեամբ խաղցած է անգլիական դասականներու ստեղծագործութիւններու բեմականացումներուն մէջ։ Առաջին դերը եղած է Ուիլեամ Շեքսպիրի Ջուլիետան։ Հարի Փոթերի մասին ֆիլմերուն մէջ նկարահանուելով համաշխարհային ճանաչում ձեռք բերած է, բայց բեմը չէ ձգած եւ «Royal Shakespeare Company» արուեստանոցի բեմին մէջ 2008 թուականին «Օթելլո» ողբերգութեան մէջ խաղցած է Դեզդեմոնայի դերը։
2001 թուականին Նաթալիան առաջին անգամ խաղցած է «Բժիշկներ» բրիտանական հեռուստասերիալի քանի մը հանգրուաններուն մէջ։ Այս դերէն ետք անոր հրաւիրած են նկարահանուելու երեւոյթ «Իմ տղան» շարժապատկերին մէջ, որուն յաջորդեցին «Սիրոյ հիանալի արուեստը», «Տիկին հենդերսոնը կը ներկայացնէ» շարժապատկերները եւ «Կեանքէն ետք» շարքը :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1 Նոյեմբերի ծնածներ
Պօղոս Անտոնեան Շաշիեան
Պօղոս Անտօնեան Շաշիեան (25 Դեկտեմբեր 1744, Պոլիս -1815), հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1744-ի Դեկտեմբեր 25-ին, հայրը Անտօն, բնիկ Պոլսեցի։ Մեծ հայրը կը կոչուէր Շաշի Ախտէր Յարութիւն Սեբաստացի։ Պօղոս ի սկզբան իր հօրը անուամբ Անտօնեան կոչուած է բայց յետոյ պապական անուամբ Շաշիեան մականուանուած է։
16-17 տարեկանին Պոլսոյ Հայ երիտասարդութեան մէջ առաջին անգամը կ՛ըլլայ, որ 1762-ին կ՛երթայ Իտալիա, ուսանելու համար բժշկութիւն, եւ այդպէսով կրցած է կատարելագործել իր ուսմունքը աւարտելով իտալիոյ հռչակաւոր բժշկական համալսարանին ընթացքը։ 1769-ին վկայական առնելով կը վերադառնայ Պոլիս եւ 1772 Յուլիս 1-ին կ՛ամուսնանայ Փեփրոն անուն օրիորդի մը հետ եւ կ՛ունենայ զաւակներ, որոնցմէ մէկն է բժիշկ Մանուէլ Շաշիեան։
Իր հռչակը օրէ օր աւելնալով բոլոր երեւելիներու եւ ամիրաներու բժիշկը կ՛ըլլայ, նաեւ Արքունի Բժիշկ պատուանունը կ՛ունենայ։ 1778-ի Մայիս 15-ին Պոլսոյ մէջ պատահած է մեծ ժանախտ մը, որու սաստկութիւնը 40 օրէ աւելի չէ տեւած, սակայն այդչափ ատենուան մէջ մեռնողներու թիւը 300,000ը կ՛անցնէր ինչպէս կ՛ըսէ Այվազովսքի (պատմ. Օմս. էջ 377)։
Այդ թուականին Պօղոս Շաշիեան 34 տարեկան հասակին մէջ մեծ դեր կ՛ունենայ եւ հաւանական է, որ Սուլթան Համիտ Ա. կայսեր Բժշկապետ կ՛անուանուի։
Սուլթան Համիտ վախճանելով՝ 1789-ի Մարտ 7-ին, Սուլթան Սէլիմ Գ. անոր կը յաջորդէ որուն եւս «Արքունի Բժիշկը» ըլլալու պատուոյն կ՛արժանանայ։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:25 Դեկտեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Քաթօ Քուֆոնիսիա
Քաթօ Քուֆոնիսիա (յուն․՝ Κάτω Κουφονήσι Κυκλάδων)․ Քուֆոնիսիա կղզեխումբի կղզիակ, Փոքր Քիքլատես, Էգէական ծով, Յունաստան։ Կը գտնուի Նաքոսին եւ Ամորղոսին միջեւ։ 200 մ․ լայնք ունեցող նեղուց մը զայն կը բաժնէ Անօ Քուֆոնիսիէն։
Տարածութիւնն է 4 քմ․²։ Մինչեւ Ի․ դարավերջին մօտաւորապէս 10 ընտանիք ունէր։ Մեր օրերուն մնացած են միայն ձկնորսերու քանի մը բնակարաններ։  Կղզին գրեթէ անբնակ է, միայն ամառները կը բնակուի։  Հին տաճարի աւերակներուն վրայ կառուցուած է Աստուամօր եկեղեցին։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Փոքր Քիքլատեսի կղզիներ Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Էլիզապէթ Բ.
Էլիզապէթ Բ․ (HM Queen Elizabeth II, Elizabeth Alexandra Mary Windsor, ), 1952 թուականէն մինչեւ 8 Սեպտեմբեր 2022 Մեծ Բրիտանիոյ իշխող թագուհի եւ պետութեան գլուխն էր։ Նաեւ կը հանդիսանար Ազգերու Բրիտանական Համագործակցութեան 15 երկիրներու թագուհի, Անգլիական եկեղեցւոյ գլուխ, Մեծն Բրիտանիոյ զինուած ուժերու գերագոյն հրամանատար, գնդապետ։ 1953 թուականի 29 Մայիս-էն առ 1961 թուականի 31 Մայիս-ը Հարաւային Ափրիկէի թագուհին էր։ Ան Վինձորներու տոհմի սերունդէն է։ Գահ բարձրացած է 1952 թուականի 6 Փետրուար-ին, թագադրուեր է 1953 թուականի 2 Յունիս-ին հօր՝ Ճորճ VI թագաւորի մահէն յետոյ։ Ան ամենաերկար գահակալող միապետը եղած է Մեծն Բրիտանիոյ պատմութեան մէջ ։  2015 թուականի 24 Յունուարէն կը հանդիսանայ աշխարհի ամենաերկար գործող միապետը՝ Սէուտական Արաբիոյ թագաւոր Ապտուլլահ իպն Ապտուլ-Ազիզ ալ-Սաուտի մահէն ետք։
Իր գահակալման ամբողջ ընթացքին թագուհին շատ անգամ ենթարկուած է քննադատութեան, ոչ միայն միապետութեան վերացման կողմնակիցներու կողմէն, այլ նաեւ հասարակութեան եւ բրիտանական զանգուածային լրատուամիջոցներու կողմէն։ Սակայն Էլիզապէթ Բ.-ը յաջողած է բարձր պահպանել բրիտանական միապետութեան հեղինակութիւնը եւ իր ժողովրդականութիւնը։
Մանկութիւն եւ պատանեկութիւն
Էլիզապէթ Բ.-ը արքայազն Ալպերթի՝ Յորքեան հերցոգ (հետագային թագաւոր Ճորճ VI-ի, 1895-1952 թուականներ) եւ լեյտի Էլիզապէթ Պոուզ-Լայոնի (1900-2002) աւագ դուստրն է։ Հօրենական մեծ հայրը թագաւոր Ճորճ VI -ն է (1865-1936 թուականներ), իսկ մեծ մայրը՝ թագուհի Մարիան՝ Թեքեըն արքայադուստրը (1867-1953 թուականներ)։ Մօրենական մեծ հայրը Քլոուտ Ճորճ Պոուզ-Լայոնն է՝ կոմս Սթրաթմուրը (1867-1953 թուականներ), իսկ մեծ մայրը՝ Սեսիլիա Նինա Պոուզ-Լայոնը (1862-1938 թուականներ)։
Պարոյր Սկայորդի
Պարոյր Սկայորդի, Ք.Ա. VII դարու Հայոց թագաւոր, կը նշուի Մովսէս Խորենացիի կողմէն։ Ըստ Պատմահոր տուեալներու, Պարւյր «ոչ փոքր օգնութիւն ցոյց տուած է մարացի Վարբակեսին՝ թագաւորութիւնը Սարդանապալէն վերցնելու» գործին մէջ, որովհետեւ Վարբակես իր կողմը գրաւած է «քաջ նախարար Պարոյրին՝ անոր խոստանալով թագաւորութեան պատիւ եւ ձեւ» ։ Խորենացի այնուհետեւ նշելով, որ մարացի Վարբակեսը Պարոյրին թագադրած է, անոր Հայոց առաջին թագաւորը։ Ան մեծ օգնութիւն ցոյց տուած է մարերու թագաւորին Ասորեստանը գրաւելու համար։
Էլիզապէթ Բ.
Մանկութիւն եւ պատանեկութիւն
1930 թուականին ծնած է միակ քոյրը՝ արքայադուստր Մարկարէթը։
Պարոյր Սկայորդի
Հայ ժամանակակից ուսումնասիրողներէն ոմանք Պարոյրը կը նմանցնեն Ք.Ա. VII դարու 70-ական թթ. Հայաստան եւ Ասորեստան արշաւած սկիւթներու առաջնորդ Պարտատուա յի հետ, որ յոյն պատմիչ Հերոդոտոսի կողմէն յիշուած է, ինչպէս նաեւ ասորեստանեան արձանագրութիւններուն մէջ։ Կ՛ենթադրուի, որ այս մէկը եղած է Արմէ Շուպրիա ցեղային միութեան առաջնորդը եւ առաջին հայկական պետական միաւորումը հիմնադրած է։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայոց արքաներ (արւմտ.) Ստորոգութիւն:Հայկազունիներ (արւմտ.)
Էլիզապէթ Բ.
Մանկութիւն եւ պատանեկութիւն
Էլիզապէթը տան մէջ լաւ կրթութիւն ստացած է, գլխաւորապէս մարդասիրական ուղղուածութեամբ, ուսումնասիրեր է անգլիական սահմանադրութեան պատմութիւն, իրաւագիտութիւն, կրօնի պատմութիւն, արուեստի պատմութիւն, ինչպէս նաեւ ֆրանսերէն։ Երիտասարդ տարիքին հետաքրքրուեր է ձիերով եւ զբաղուեր է ձիավարութեամբ :
Ծնունդէն յետոյ Էլիզապէթը դարձաւ Յորքեան արքայադուստր եւ երրորդը գահի ժառանգորդներու ցանկին մէջ՝ հօրեղբայր էտուարտէն՝ Ուելսեան արքայազն (ապագայ թագաւոր Էտուարտ VIII) եւ հօրմէ յետոյ։ Ի սկզբանէ Էլիզապէթը չէր հանդիսանար գահի իրական յաւակնորդ, քանի որ արքայազն Էտուարտը շատ երիտասարդ էր եւ պէտք է ամուսնանար եւ զաւակներ ունենար։ Սակայն 1936 թուականին, հօր՝ Ճորճ V-ի մահէն յետոյ արքայազն Էտուարտը ստիպուած էր հրաժարիլ գահէն։ Թագաւոր դարձաւ արքայազն Ալպերթը (Ճորճ VI), իսկ տասնամեայ Էլիզապէթը դարձաւ թագաժառանգ եւ ծնողներու հետ Քենսինկտթոնէն տեղափոխուեցաւ Պաքինհըմ պալատ։
1950-ական թուականներ
մէջ ։ Այն բրիտանական միապետութեան )առաջին թագադրումն էր, որ ցուցադրուեր է հեռուստատեսութեամբ եւ այդ երեւոյթը նպաստեր է հեռուստատեսութեան
բարձրացմանը ։
Ան առաջին միապետն էր, որ 1957 թուականի 25 Դեկտեմբեր-ին հեռուստացոյցով շնորհաւորեց իր հպատակներուն Ծննդեան տօների առիթ ։
1970-ական թուականներ
1977 թուականին մեծ շուքով նշուեցաւ Էլիզապէթ Բ.-ի գահակալման 25-ամեակը, իր պատուին բազմաթիւ հանդիսաւոր արարողութիւններ տեղի ունեցան ողջ Միացեալ Թագաւորութեան մէջ ։
1970-1980-ական թուականներուն թագաւորական ընտանիքը ենթարկուեցաւ շարք մը յարձակումներու։ Մասնաւորապէս 1979 թուականին «Իրլանտայի հանրապետական բանակ»-ի ահաբեկիչներու կողմէ սպանուեցաւ արքայազն Ֆիլիփի քեռի՝ ազդեցիկ պետական գործիչ լորտ Լուի Մաունթպաթենը ։ Իսկ 1981 թուականին, թագուհիի «պաշտօնական ծննդեան օրուայ» կապակցութեամբ կազմակերպուած զինուորական շքերթի ժամանակ, անյաջող մահափորձ կատարուեր է Էլիզապէթ Բ.-ինկատմամբ։
2000-ական թուականներ
2000 թուականի Դեկտեմբերին թագուհին Պաքինհըմեան պալատիմէջ ընդունեց ԱՄՆ նախագահ Պիլ Քլինթընին, իր կնոջը՝ Հիլարիին եւ իրենց դուստր Չելսիին:
2002 թուականին լրացաւ թագուհու գահակալման 50-ամեակը, որը նշուեցաւ մեծ շուքով։ Նոյն տարին մահացան թագուհու քոյրը՝ արքայադուստր Մարկարեթը եւ թագուհու մայրը՝ Էլիզապէթ Պոուզ-Լայոնը ։
2003 թուականի Յունիս 25-ին, Էլիզապէթ Երկրորդը Պաքինհըմեան պալատի մէջ հանդիսաւոր ընդունելութիւն կազմակերպեց՝ ի պատիւ Ռուսաստանի նախագահ Վլատիմիր Փութինի եւ իր կնոջ՝ Լիուտմիլայի: Կողմերը նուէրներ փոխանակեցին: Թագուհին Փութինին նուիրեց «The Crown Jewels» յատուկ թողարկումով ալպոմը, իսկ կնոջը` փորագրուած շիշով օծանելիք: Ի պատասխան՝ թագուհուն նուիրեցին ռուս ժամանակակից նկարիչի նկար, իսկ արքայազն Ֆիլիփին՝ ծովային ռազմական արարողակարգային դաշիւն: Վլատիմիր Փութինը հանդիպմանը ներկայացաւ 12 վայրկեան ուշացումով, իսկ անոր հրաժեշտի ժամանակ թագուհին ուշացաւ ուղիղ 12 վայրկեան:
2007 թուականի մայիսին Էլիզապէթ Երկրորդը եւ արքայազն Ֆիլիպը այցելեցին Միացեալ Նահանգներ՝ նշելու Վիրճինիայի Ճեյմըսթաունի հիմնադրման 400-ամեակը (Միացեալ Նահանգներու տարածքին բրիտանացիներու առաջին բնակավայրը): Այս այցի ընթացքին արքայական զոյգը հանդիպեցաւ ԱՄՆ նախագահ Ճորճ Պուշ Կրտսերին հետ :
2007 թուականնի նոյեմբերի 20-ին Էլիզապէթ Երկրորդը դարձաւ բրիտանական առաջին միապետը, որ տօնեց ադամանդէ հարսանիքը (60 տարի), եւ նոյն թուականի Դեկտեմբեր 20-ին, թագուհին դարձաւ պատմութեան մէջ ամենամեծ բրիտանական միապետը, շրջանցելով մեծ մօրը՝ Վիքթորիա թագուհուն (1819-1901):
2008 թուականին, առաջին անգամ պատմութեան մէջ, անգլիկան եկեղեցին, որու գլուխը կը հանդիսանայ Էլիզապէթ Բ.-ը, «Աւագ հինգշաբթի» օրուայ պատարագը, որուն սովորաբար կը մասնակցի իշխող միապետը, անցուց Անգլիայէն կամ Ուելսէն դուրս՝ Հիւսիսային Իրլանտայի Արմա քաղաքին մէջ։
Նախասիրութիւն եւ անձնական կեանք
Թագուհու հետաքրքրութիւններու ծիրէն ներս շնաբուծութիւնը, այդ թուով` Քորկ, սփանիել, լապրատոր, լուսանկարչութիւնը, ձիավարութիւնը, ինչպէս նաեւ ճանապարհորդութիւնը ։ Էլիզապէթը, պահպանելով թագուհու հեղինակութիւնը, աշխոյժ կը ճանապարհորդէ իր տիրոյթները, ինչպես նաեւ կ'այցելէ այլ երկրներում։ Թագուհին իր հաշուին ունի աւելի քան 325 արտասահմանեան այց ։
2009 թուականէն սկսաւ զբաղուիլ այգեգործութեամբ ։
Երկ
Երկը կ՝ ունենայ իր խորագիրը (կամ՝ տիտղոսը). եւ եթէ առանձինը հատոր մը կազմէ, խորագիրին կը յատուցուի սկիզբը անջատ էջ մը՝ տիտղոսաթերթը։
Գրականութիւն են՝ նախ, բուն գրական երկերը՝ բանաստեղծութիւն, թատերգութիւն, վէպ եւ այլն։ Գրականութիւն կրնան նկատուիլ նաեւ գրադատական երկերը, ինչպէս եւ փորձագրութիւնները։ Այս վերջինները ուսումնասիրութիւններ են՝ մշակութային նիւթով, աւելի կամ նուազ ծաւալով. մաս կը կազմեն չորրորդ սեռի մը՝ գաղափարագրական սեռին։
Գաղափարագրական երկերը կ՝ ունենան նախաբան (կ՝ ըսուի նաեւ յառաջաբան)։ Եթէ նախաբանը ուղղակի կը կապուի երկին նիւթին՝ կը դառնայ ներածութիւն. այս պագային ան կրնայ ըլլալ աւելի ծաւալուն։ Նշենք, որ այս երկերը կրնան փակուիլ վերջաբանով մը, ինչպէս եւ օգտագործումը դիւրացնող ցուցակներով։
Փորձ մը կամ ուսումնասիրութիւն մը, զատ նիւթով, կը կոչուի նաեւ մենագրութիւն։ Անիկա կրնայ ունենալ քանի մը էջէն մինջեւ բազմահաիւր էջերու ծաւալ։ Անիկա կրնայ լոյս տասնել պարբերակ մանուլի մէջ, կրնայ նաեւ այլ փորձերու հետ կազմել ժողովածու-հատոր։ Իսկ որոշ փորձեր, ընդակառակը, կը կազմեն առանձին հատոր միակ նիւթով։
Որեւէ երկի բուն գրութիւնը, անոր ամբողջութիւնը՝ կը կոչուի բնագիր։ Բնագիրը յաճախ կ՝ ունենայ գլուխներու բաժանում (խորագիրներով, ենթախորագիրներով կամ պարզ թուագրումով)։ Գրադատական կամ փորձագրական գործերը յաճախ կ՝ ունենան ծանօթագրութիւններ։ Ասոնք կրնան ըլլալ էջատիպ նոթեր կրնան ըլլալ նաեւ խմբուած գլուխներու, երբեմն եւ հատորի աւարտին։
Գրագէտի մը գործերու ամբողջութիւնը կը բնորոշենք ամբողջական գործեր կամ ամբողջական երկեր արտայայտութեամբ, երբեմն ալ պարզապէս գործ բառի եզակի գործածութեամբ՝ հաւաքական իմաստով։ Այսպէս Յակոբ Օշականի գործը ծաւալուն է նախադասութեան մէջ։
Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Հալէպ
Հալէպ (Ալեփփօ, Հալապ, հին շրջանին՝ Բերոյա, հայկական աղբիւրներուն մէջ‘ Բերիա, Տիբերիա, Խալիպոն, Խաղաբ), حَلَب), քաղաք Սուրիոյ հիւսիս-արեւմուտքը, Հալէպ մարզի (մուհաֆազայի) վարչական կեդրոնը, Սուրիոյ մեծագոյն քաղաքը եւ Սուրիոյ ամենամեծ հայաբնակ քաղաքը։ Ըստ1999-ի տուեալներուն, ունէր 1,5 միլիոն բնակիչ, իսկ ըստ 2004-ի տուեալներուն՝ 2,132,100 բնակիչ։
Հալէպի հայ համայնքը
Հայկական գաղութի վերաբերեալ առաջին հաւաստի տեղեկութիւնը կայ 1329-ին Հալէպի մէջ գրուած հայկական ձեռագիրի մը յիշատակարանին մէջ, ըստ որուն, ԺԴ. դարուն, Հալէպի մէջ եղած է հայկական համայնք եւ Ս. Աստուածածին հայ առաքելական եկեղեցին։ Հալէպը միջազգային տարանցիկ առեւտուրի կեդրոն դառնալով՝ նպաստած է հայ համայնքի վերելքին։ 1616-ին Հալէպի մէջ կար շուրջ 6 հազար, 1652-ին՝ աւելի քան 20 հազար հայ (Ջուղայէն, Երեւանէն, Ղարաբաղէն, Էրզրումէն, Սեբաստիայէն, Կիլիկիայէն գաղթած)։ Անոնք գլխաւորաբար վարպետ ոսկերիչներ, ակնագործներ, կաշեգործներ եւ մետաքսագործներ էին։ Նշանակալից էր հայ խոճաներու (մեծ առեւտրականներ) դերը Սուրիոյ միջազգային առեւտուրի եւ ապրանքի փոխանակութեան մէջ։ Զբաղելով Պարսկաստան ի եւ Սուրիոյ հում մետաքսի առեւտուրով՝ անոնք աշխոյժ կապերու մէջ էին Վենետիկի, Ճենովայի, Լիվոռնոյի, Ամսթերտամի, Մարսէյլի շուկաներուն հետ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սուրիոյ քաղաքներ
Իոս
Իոս (Նիոս՝ տեղական բարբառով), (յուն․՝ Ίος), Էգէական ծովու կղզի, Քիքլատես, Յունաստան։  Տեղացիները Նիոթես կը կոչուին։
Աշխարհագրութիւն
Իոսի տարածութիւնն է 108,713 քլ․², իսկ ծովեզրն է՝ 87 քլ․։ Կը գտնուի Նաքսոս, Իրաքլիա, Սիքինոս եւ Թիրա (Սանթորինի) կղզիներուն միջեւ։  Ունի Քիքլատեսի ամենապահով նաւսհանգիստներէն մէկը՝ կղզիին արեւմտեան մասը, ուր նաեւ կը գտնուին մշակուած տարածքները․ Էփանօ կաի Քաթօ Քամպոս։
Փիրէայի նաւահանգիստէն հեռաւորութիւնն է 111 ծովային կղոն, Իրաքլիոյէն (Կրետէ) 72 ծ․մ․, Սիրոսէն 55 ծ․մ․։
Կղզիին գլխաւոր ծոցերն են Եալոս, Միլոփոթաս եւ Մականարի, իսկ ամենածանօթ ծովափներն են Միլոփոթաս, Մականարի, Եալոս, Քոլիցանի, Քուպարա, Քալամոս, Սափունոհոմա, Փափա, Փսաւհ եւ Այիա Թէոտոթի։ Կան նաեւ բաւական ծովափներ, որոնք սակայն դժուար հասանելի են։
Ժողովրդագրութիւն
Հորա ․ յունական կղզիներու մայր գիւղին կամ քաղաքին տրուած անուն, որ կ՛ ընկերակցի տուեալ գիւղին կամ քաղաքին բուն անունին (մայրաքաղաքի իմաստ ունի)։
Մշակոյթ
1997-ին 1 000 հոգինոց բաց թատրոն կը կառուցուի, որ կ՛ անուանուի Օտիսէաս Էլիթիս։
Մինչեւ քանի մը տասնամեակներ առաջ, կղզիին բնակիչները կը հագուէին աւանդական տարազները։
Պատմութիւն
Առաջին բնակիչները եղած են Քարես եւ աւելի ուշ Մինոասցիներ, Ախէոսներ եւ Փիւնիկեցիներ։ Ք․Ա․ 10-րդ դարուն Յոնիացիները կղզին կը գրաւեն (Յոնիա կամ Իոնիա․ Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափի յունական գաղթօճակներէն)։  Դասական տարիներուն Աթենեան Դաշինքին մաս կը կազմէ։  Այնուհետեւ եղելութիւնները կը հետեւին Քիքլատեսի պատմութեան։
Ըստ Իրոտոթոսին Օմիրոս (Հոմեռոս) հոն թաղուած է։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Ռէմոն Գէորգեան
Ռէմոն Յարութիւն Գէորգեան (ծնած 22 Փետրուար, 1953) Ֆրանսահայ հնագէտ եւ պատմաբան մըն է: Ան արտագին անդամ է Հայաստանի Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիոյ: Գէորգեան Դոկտ. է պատմութեան ոլորտին մէջ (1980) եւ համալսարանի դասախօս է:
Կենսագրութիւն
Գէորգեան աւարտեց Փարիզի 8րդ Համալսարանէն՝ Վանսէն/Սէն Տընի, ուր ան կը դասախօսէ եւ պատասխանատուն է հետազոտութեան Ֆրանսական Աշխարհաքաղաքական Հհիմնարկին (ֆրան.՝ Institut Français de Géopolitique): Գէորգեան տնօրէնն է Նուպարեան Գրադարանին, եւ խմբագիրն է d'Histoire arménienne contemporaine ակադեմական թերթին:
Գէորգեան գրողն է The Armenian Genocide: A Complete History, որ նախ հրատարակուած էր ֆրանսերէնով 2006 թուականին: Այս գիրքը առաջին գիրքն էր որ Նուպարեան Գրադարանի արխիւները խորապէս օգտագործեց:
2010 թուականին, Գէորգեան արժանացաւ Նախագահական Մրցանակին Հայաստանի Նախագահ Սերժ Սարգիսեանի կողմէ, իր արաժանի նեդրման համար հայոց ցեղասպանութեան ակադեմական ոլորտին մէջ: Ան անդամ է Société de Géographie միութեան եւ վարչական անդամ է International Association for Armenian Studies միութեան:
2015 թուականին ստացած է Ֆրանսական Պատուոյ Լեգէոն Շքանշանը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայեր այբբենական կարգով
Զարեհեան Գանձատուն
Հալէպի «Զարեհեան» Գանձատուն, «Զարեհեան Գանձատուն»ը կը գտնուի Հալէպի Ս. Քառասնից Մանկանց Մայր եկեղեցւոյ շրջաբակին մէջ։ Հիմնուած է 1991-ին, հնադարեան Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ կառոյցէն ներս (որ յիշատակուած է 1429-ին, Ստեփանոս Կրակեցիի կողմէ գրչագրուած Աւետարանի մը յիշատակարանին մէջ), ուր նախքան Սուրիոյ պատերազմը ցուցադրուած կային հազարամեակներու պատմութիւն ունեցող աւելի քան 650 հայ առաքելական եկեղեցւոյ յատուկ սպասներ, հայկական արծաթագործութեան եւ ձեռարուեստի գեղեցիկ եւ թանկարժէք իրեր, որոնք մեծ մասամբ տարագիր հայ ժողովուրդի զաւակները իրենց հետ բերած էին Արեւմտեան Հայաստանէն, որպէս յիշատակ եւ հայրենիքէն մնացած սուրբ մասունք:
Գան­ձա­տու­նը կը ծա­ռա­յէ նա­եւ որ­պէս ու­սում­նա­սի­րա­կան կեդ­րոն: «Զարեհեան» Գանձատան մէջ պարփակուած ձեռագործ աշխատանքի հազուագիւտ նմուշներն ու պատմա-մշակութային արժէք ներկայացնող «գանձեր»ը առիթ կու տային ծանօթանալու Սուրիահայ գաղութի հոգեւոր հարստութեան:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Մշակոյթ Ստորոգութիւն:Սուրիահայ գաղութ
Ծատուր Աղայեան
Ծատուր Պաուելի Աղայեան (12 Յունուար 1912, Փիփ - 3 Դեկտեմբեր 1982, Երեւան) պատմաբան, պատմական գիտութիւններու դոկտոր (1948):
Կենսագրութիւն
Ծատուր Աղայեան ծնած է երկրագործի ընտանիքի մէջ։ 1917-ին Աղայեաններու ընտանիքը տեղափոխուած է Շամխորի շրջանի Գոլիցինօ (այժմ՝ Մարտունի) գիւղը։ 1930-ին աւարտելով Գեանջայի (Գանձակի) մանկավարժական ուսումնարանը, ուսուցչական աշխատանքի անցած է Շամխորի շրջանի Մարտունի, Ջաղիր եւ Չարդախլու գիւղերու դպրոցներուն մէջ։
Աւարտած է Երեւան ի հեռակայ մանկավարժական հիմնարկը (1936, էքստեռն), Մոսկուա յի Ն. Չեռնիշեւսկիի անուան պատմա-փիլիսոփայան հիմնարկը (1938)։ 1954-1961 եւ 1977-1979` ՀԽՍՀ ԳԱ Պատմութեան հիմնարկի նոր պատմութեան բաժինի վարիչ, 1949-1952 եւ 1969-1973` ՀԽՍՀ ԳԱ հասարակական գիտութիւններու «Տեղեկագիրի» (1966 թուականէն՝ «Լրաբեր») խմբագիր, 1951-1954` ՀԿԿ կենտկոմի գիտութեան եւ մշակոյթի բաժինի վարիչ, 1961-1968` ԽՄԿԿ կենտկոմին առընթեր մարքսիզմ-լենինիզմի հիմնարկի հայկական մասնաճիւղի տնօրէն, 1968-1977` ՀԽՍՀ ԳԱ հասարակական գիտութիւններու բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար, 1979-1982` Երեւանի պետական համալսարանի ԽՄԿԿ պատմութեան ամպիոնի վարիչ։ 1963-1971 եղած է ՀԽՍՀ ԳԽ պատգամաւոր ։
Գործունէութիւն
Աղայեանի գործերը հիմնականին մէջ կը վերաբերէին Անդրկովկասի եւ Հայաստանի մէջ յեղափոխական շարժման, հայ-ռուսական յարաբերութիւններուն եւ Հայաստանի խորհրդային կարգերու հաստատման։
«Հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի պատմութիւնից» (1976) մենագրութեան մէջ տրուած է հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժման պատմութիւնը ԺԹ. դարու 70-ական թուականներէն մինչեւ 1920, առանձին գլուխներ նուիրուած են 1877-1878ի ռուս-թրքական պատերազմէն ետք հայկական հարցի սկզբնաւորման պատմութեան, Պերլին ի համաժողովէն (1878) ետք ազգային-ազատագրական պայքարի վերելքին, 1915-ի հայոց ցեղասպանութեան, 1919-1921-ի Կիլիկիոյ դէպքերուն, ժողովրդական հերոս Անդրանիկ Օզանեանի գործունէութեան եւ այլն։ «Հոկտեմբերը եւ հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը» (1982) աշխատութեան մէջ այլ հարցերու շարքին մէջ քննարկած է 1918-1920 հայ ժողովուրդի դիմադրութիւնը թուրք յարձակողներուն Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի, Ղարաքիլիսէի ճակատամարտերուն ընթացքին, անոնց նշանակութիւնը, լուսաբանած է Խորհրդային Ռուսիոյ եւ Հայաստանի Հանրապետութեան փոխյարաբերութիւնները եւ այլն։ Հայ ժողովուրդի ազգային ազատագրական պայքարի, խորհրդա-հայկական, խորհրդա-թրքական հարցերը Աղայեան արծարծած է ըստ հայ խորհրդային պատմագրութեան մէջ մինչեւ 1980-ական թուականներու կէսը իշխող տեսակէտին, բացասական գնահատական տուած է 1920-ի Սեւրի հաշտութեան պայմանագիրին, անտեսած է 1918-ի հայկական պետականութիւնը, Հայաստանի Հանրապետութեան վերականգնման նշանակութիւնը եւ այլն։