cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Տգեղ Արուեստի Թանգարան
Գողութիւններ թանգարանէն
Գեղակարներուն գողութենէն ետք թանգարանին պաշտօնեաները կը տեղադրեն կեղծ տեսախցիկներ՝ հետեւեալ գրութեամբ՝․ «Ուշադրութի'ւն, այս թանգարանը պաշտպանուած է կեղծ տեսախցիկներով» (WARNING: These premises are protected by a fake security camera) ։ Հակառակ այս արգելքին՝ 2004-ին թանգարանէն կը գողցուի Ռեպեքա Հարրիսի ինքնանկարը։ Դիմանկարը վար առնուած էր պատէն եւ տեղը դրուած էր գրութիւն մը, որ 10 տոլար կը պահանջէր զայն վերադարձնելու համար։ Թէեւ գողը մոռցած էր աւելցնելու իր անձնական տուեալները, սակայն, շատ չանցած` գեղանկարը կը վերադարձուի 10 տոլարի փոխարժէքով ։ Ապահովութեան պատասխանատու Մայքլ Ֆրանքի համաձայն, գողին համար դժուար եղած է պահել դիմանկարը, մանաւանդ որովհետեւ «հեղինակաւոր հաստատութիւններ կը մերժեն բանակցիլ յանցագործներու հետ»։
Հաւաքածոյին մաս կազմելու չափանիշներ
Ըստ Մէրի Ճէքսընի՝ ներկայացուած տասը գործերէն ինն չեն ընտրուիր, որովհետեւ բաւարար չափով վատ չեն նկատուիր։ Նոյնիսկ երբ գեղանկարիչը վատ նկատէ իր գործը, միշտ չէ, որ իր գործին "մակարդակը" կը համապատասխանէ թանգարանին չափանիշներուն ։ Գեղանկարչական վարպետութեան բացակայութիւնը հաւաքածոյին մէջ ներառուելու ամէնէն անհրաժեշտ յատկանիշը չէ։ Սքոթ Ուիլսըն կը նշէ, թէ արուեստագէտի մը համար «խանդավառութեան տօն» է, երբ Տգեղ արուեստի թանգարանը կ'ընդունի իր մէկ գործըref name="goldberg"/>։
Լուիզ Ռէյլի Սաքքօ այս առիթով կ'ըսէ․ «Ինչ որ կ'ընենք, ուրախութեամբ կ'ընենք. Թանգարանը մեր աշխատակազմին վաստակն է, եւ ոչ` գեղանկարիչին։ Կերտած ենք իսկական թանգարան մը, որ ունի 10 տարուան կեանք, 6000 անուն` առաքման ցուցակին մէջ եւ ճանաչում` ամբողջ աշխարհի տարածքին» ։
Տգեղ արուեստի թանգարանը կ'ընդունի անհաճոյ գործեր, եթէ անոնք կը համապատասխանեն իր չափանիշներուն։ Գեղանկար մը կամ քանդակ մը պէտք չէ ձանձրացնէ. ասիկա կարեւոր չափանիշ մըն է։ Անոնք կրնան ըլլալ արտայայտիչ, բայց ձախող գործեր, նոյնիսկ` հմուտ գեղանկարիչի մը գործը, որ ձախող աւարտ ունեցած է։ Մասաչուսեթսի Արուեստի քոլէճի փրոֆեսէօր (եւ Տգեղ արուեստի թանգարանի ցուցանմուշներու ընտրութեան գործադիր տնօրէն) Տին Նիմըր զուգահեռներ կը գծէ Տգեղ արուեստի թանգարանին եւ արուեստի այլ հաստատութիւններու միջեւ․ «Անոնք (Տգեղ արուեստի թանգարանի պատասխանատուները) կ'ընտրեն գեղանկարչական օրինակ մը եւ կը կիրառեն վատ գործեր ընդունելու համապատասխան չափանիշներ… անոնց նախապայմանները շատ նման են այն պատկերասրահներուն կամ թանգարաններուն պահանջներուն, որոնք կ'ըսեն, թէ իրենց կառոյցներուն "տարածքը, ըստ էութեան նախատեսուած է իրապաշտ ոճի գեղանկարներու կամ ժամանակակից վերացապաշտ գործերու համար» ։
Տգեղ արուեստի թանգարանը չի հաւաքեր մանուկներու կողմէ ստեղծուած, ճարտարարուեստի կամ զբօսաշրջութեան մարզին յատուկ արուեստի գործեր։ Պատասխանատուներուն չեն հետաքրքրեր տնային յարդարանքի արտադրութիւնները։ Անոնք նման գործերու ամէնէն յարմար տեղը կը նկատեն «Կասկածելի ճաշակի թանգարանը, Մշակոյթի միջազգային հաւաքածոն կամ Տնային յարդարանքի ազգային ենթադրեալ գանձարանը» ։
Հաւաքածոյին համալիրին մէջ
Տգեղ արուեստի թանգարանի հաւաքածոյին գործեր նուիրած են բազմաթիւ գեղանկարիչներ։ Այլ գործեր գնուած են աճուրդներու ընթացքին եւ բարեսիրական վաճառքներէ: Քէմպրիճի Թափօններու հաւաքածոներու միութիւնը կը սատարէ գեղանկարները կորուստէ փրկելու գործին։ Երբեմն գեղանկարները կը գնուին ուղղակի արուեստագէտէն: ժամանակին Տգեղ արուեստի թանգարանին քաղաքականութիւնը կ'արտօնէր մէկ ցուցանմուշի համար վճարել առաւելագոյնը 6,50 տոլար, բայց վերջերս «արտակարգ գործերու» համար կարելի է վճարել կրկնապատիկ կամ եռապատիկ գումար։
«Լիւսին` ծաղիկներով դաշտին մէջ»
Տգեղ արուեստի թանգարանին հաւաքածոյէն բազմաթիւ գործեր բուռն վիճարկումներ կը ստեղծեն այցելուներու միջեւ։ «Լիւսին` ծաղիկներով դաշտին մէջ» (պաստառի վրայ իրագործուած իւղանկար, գեղանկարիչը` անյայտ), գեղանկարը, որ յայտնաբերուած է Պոսթընի մէջ, աղբի մը տակառէն, կը շարունակէ մնալ սիրելի եւ կը գրաւէ մեկենասներու ուշադրութիւնը։ Իբրեւ թանգարանին համար ձեռք բերուած առաջին գործ՝ «Լիւսին» կը սահմանէ հաւաքածոյին մաս կազմելու չափանիշները եւ թանգարանին հիմնադիրները պահ մը կը դնէ հետեւեալ հարցին դիմաց․ Սքոթ Ուիլսը՞ն գտաւ «Լիւսին», թէ՞ վերջինս Սքոթը ։
Մոնթրէալի «The Gazette» թերթի յօդուածագիր Քէյթ Սվոճըր «Լիւսին» կ'որակէ «հիանալի սխալ» մը՝ զայն նկարագրելով իբրեւ գարնանային փարթամ դաշտի մը մէջ պարող տարեց կին մը, որուն կախ կուրծքերը կը շարժին ազատ. ան անբացատրելի երեւոյթով մէկ ձեռքով յենած է իր նստած կարմիր աթոռին, իսկ միւս ձեռքով բռնած է երիցուկներու փունջ մը ։
Իրական «Լիւսի»֊ին թոռնուհին՝ հիւանդապահ Սիւզան Լոլոր, որ կ'ապրէր Պոսթընի մէջ, թերթին մէջ իր մեծ մօր` Աննա Լալլի Կինիի (1890-1968) դիմանկարը տեսնելով` դարձած է Տգեղ արուեստի թանգարանին երկրպագուն։ Երբ ան թերթին մէջ առաջին անգամ տեսած է "Լիւսի"֊ն, զարմանքէն այնքա'ն ծիծաղած է, որ քիթէն դուրս թափած է իր խմած Քոքա-քոլան ։ Սիւզանի մայրը պատուիրած էր գեղանկարը, որ բազմաթիւ տարիներ կախուած կը մնար մօրաքրոջը բնակարանին մէջ, հակառակ որ ընտանիքի անդամները կը սարսափէին անկէ։ «Դէմքը ճշգրիտ պատկերուած է, սակայն այլ մասեր սարսափելի են,- ըսած է Լոլոր։ Կը Թուի, թէ ան (Լիւսի) միայն մէկ կուրծք ունի, եւ անհասկնալի է, թէ ինչ պատահած է անոր ձեռքերուն ու ոտքերուն։ Չեմ գիտեր, թէ ուրկէ յայտնուած են պատկերուած ծաղիկները եւ դեղին երկինքը…» ։
«Խոտէ կիսաշրջազգեստով աճպարար շունը»
«Խոտէ կիսաշրջազգեստով աճպարար շունը» կը պատկանի Մինիապոլիսէն գեղանկարչուհի Մէրի Նիւմանի, որ կը պատմէ, թէ ինչպէս ստեղծած է գեղանկարը։ Ան գնած է գործածուած պաստառ մը, երբ արուեստի քոլէճի աղքատ ուսանողուհի էր եւ գիտէր, թէ ինչպէ'ս կարելի էր օգտագործել տուեալ չափի պաստառ մը։ Շան մը ծաղրանկարէն ներշնչուած՝ ան կ'որոշէ, որ շունը պէտք է կեդրոնական տեղ ունենայ իր գեղանկարին մէջ։ Սակայն իր ստեղծած նկարին «ներքին ուժը» եւ առթած տպաւորութիւնը չեն բաւարարեր զինք, որովհետեւ կ'անդրադառնայ, թէ չէ պատկերած խոտերով այն կիսաշրջազգեստը, զոր տեսած էր ամսագիրի մը մէջ, ոչ ալ գծած էր շան յատուկ գունաւոր ոսկորները, զոր տեսած էր անասուններու վաճառատան մը մէջ։ Նիւմա թանգարանին պատասխանատուներուն գրած է՝ ըսելով․ «Ինծի համար աղբ էր գեղանկարը, մինչեւ որ լսեցի Տգեղ արուեստի թանգարանին մասին» ։
«Կիրակի, Ճորճը գիշերանօթի վրայ»
«Կիրակի, Ճորճը գիշերանօթի վրայ» գեղանկարը (պաստառի վրայ իրագործուած աքրիլիք, գեղանկարիչը` անյայտ, նուիրած է Ճիմ Շուլման) «The Boston Globe» թերթի լրագրող՝ Պելլա Ինկլիշի կողմէ (Bella English) որակուած է իբրեւ «յատկանշական» գործ մը, որ «100 առ հարիւր համեմատութեամբ մեզ կը մղէ ծիծաղելու» ։ Սքոթ Ուիլսըն «Ճորճ»ը կը ներկայացնէ իբրեւ լաւ արուեստի գործ մը ։
Տգեղ արուեստի թանգարանը շրջող բազմաթիւ այցելուներ կը հիանան այս գեղանկարին վրայ, որ կը պատկերէ գիշերանօթի մը վրայ ներքնազգեստով նստած յաղթանդամ մարդու կերպար մը։
Դրդապատճառներ եւ մեկնաբանութիւններ
Քէշ Փեթըրս իր գիրքին մէջ կ'առանձնացնէ Տգեղ արուեստի թանգարանին հաւաքածոյին մեծ մասին բնորոշ վեց երեւոյթներ․
Թանգարանին համբաւը
Տգեղ արուեստի թանգարանը յիշատակուած է ամբողջ աշխարհի հարիւրաւոր հրատարակութիւններու մէջ: Տգեղ արուեստի թանգարանը բազմաթիւ մարդիկ ոգեշնչած է նման ցուցադրութիւններ կազմակերպելու Օհայոյի եւ Աւստրալիոյ մէջ ։ Մինիապոլիսի տեղական թատերախումբը այնքան ոգեւորուած է Տգեղ արուեստի թանգարանին առաքելութեամբ, որ անոր դերասանները մէկ արարով գործ մը գրած են թանգարանին՝ իրենց նախընտրած «գլուխ-գործոցի»ն հետ կապուած, զայն քանի մը անգամ փոխելով։
Թանգարանին հայեցակարգը
Տգեղ արուեստի թանգարանին մէջ ցուցադրուող գործերը յաճախ կը նկարագրուին իբրեւ «ակամայ ծիծաղաշարժ» ։ Այցելուներ, նոյնիսկ` Տգեղ արուեստի թանգարանին պաշտօնեաները յաճախ բարձրաձայն կը ծիծաղին:
2006-ին Լուիզա Սաքքօ Ռէյլի մասնակցած է «Գեղեցկութեան եւ այլանդակութեան ներգործութիւնը արուեստի մէջ» նիւթով բանավէճի մը, որ հրատարակուած է «Պոսթընի ճարտարապետութիւն» ամսագիրին մէջ։ Ան նշած է, որ գեղանկարչական դպրոցներու ուսուցիչներ աշակերտները կը տանին նախ Տգեղ արուեստի թանգարան, ապա՝ գեղեցիկ արուեստներու թանգարան, եւ կը շեշտեն, թէ Տգեղ արուեստի թանգարանը մանուկներուն «կը շնորհէ ազատութիւն»՝ ծիծաղելու արուեստի ստեղծագործութիւններու վրայ, ինչպէս նաեւ կ'ընձեռէ յենարան մը, որպէսզի անոնք կազմեն իրենց անձնական կարծիքը եւ մասնակցին բանավէճերու։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ժամանակակից Արուեստի թանգարաններ Ստորոգութիւն:1994 թանգարաններ
Երկիրներու ցանկ, որտեղ սպաներէնը պաշտօնական լեզու է
Ստորեւ ներկայացուած է այն երկիրներուն ցանկը, ուր ռոմանական լեզուներու դասին պատկանող սպաներէնը ունի պաշտօնական լեզուի կարգավիճակ։
Ցանկին մէջ ընդգրկուած են նաեւ այն պետութիւնները, ուր սպաներէնը զուգակցուած է այլ լեզուի մը հետ եւ կը հանդիսանայ տուեալ տարածքային միաւորի գլխաւոր լեզուն։
Պաշտօնական կամ ազգային լեզու
Սպաներէնը 20 ինքնիշխան պետութիւններու եւ քանի մը կախեալ տարածքներու պաշտօնական լեզուն է, զոր շուրջ 442 միլիոն հոգի կը խօսի ։
Ստորեւ բերուած ցանկին մէջ ներկայացուած են այն պետութիւնները, ուր սպաներէնը պաշտօնական լեզու է կսմ բնակչութեան հիմնական գործածութեան լեզու կը հանդիսանայ (կը գործածուի առօրեայ կեանքին եւ փաստաթուղթերուն մէջ, կը դասաւանդուի դպրոցներու մէջ):
bՓերուի մէջ, սպաներէնը կեչուայ եւ այմարայ լեզուներու հետ միասին կը համարուի պաշտօնական լեզու։
cԷքուատորի մէջ, սպաներէնը կիչուայ եւ շուար լեզուներու հետ միասին կը համարուի պաշտօնական լեզու։ d Սպաներէնի հետ մէկտեղ, Պոլիվիայի սահմանադրութիւնը ազգային փոքրամասնութիւններու լեզուները եւս կը ճանարէ որպէս երկրի պետական լեզու։
eՓարակուէյի մէջ, սպաներէնն ու հնդկացիական ծագման գուարանին կը ճանչնան պաշտօնական լեզուներ։ fՓորթօ Ռիքօն ԱՄՆ-ի անդրծովեան տարածք է, որտեղ պաշտօնական լեզուի կարգավիճակ ունին սպաներէնն ու անգլերէնը։
gՀասարակածային Գուինիայի մէջ սպաներէնը պաշտօնական լեզու կը համարուի ֆրանսերէնի եւ փորթուկալերէնի հետ միասին։
Որպէս փոքրամասնութեան լեզու
Ստորեւ բերուած պետութիւններուն մէջ սպաներէնը կը համարուի ազգային մակարդակի ոչ պաշտօնական լեզու։
Սոյն երկիրներուն մէջ հանրային ծառայութիւններն ու տեղեկատուութիւնը, ինչպէս նաեւ տպագիր եւ հեռարձակուող լրատուամիջոցներու տարբեր ձեւեր հասանելի է սպաներէնով։
Անտորրա
Անտորրա գաճաճ պետութեան պաշտօնական լեզուն կատալոներէնն է, սակայն սպաներէնը ունի յատուկ կարգավիճակ (կրթական համակարգին, լրատուամիջոցներուն եւ պաշտօնական փաստաթուղթերուն մէջ): Անտորրա Սպանիոյ սահմանակից երեք պետութիւններէն մէկը կր համարուի ։
Պելիզ
Անգլիալեզու Պելիզ պետութիւնը աշխարհագրականօրէն տեղադրուած է սպանախօս Մեքսիքոյի եւ Կուաթեմալայի մէջտեղը։ Թէպէտ երկրի պաշտօնական եւ ազգային լեզուն անգլերէնն է, այնուամենայնիւ, երկրի շատ բնակիչներ կը տիրապետեն սպաներէնին որպէս երկրորդ լեզու։ Ըստ 2010-ի մարդահամարի տուեալներուն, Պելիզի բնակչութեան 30%-ը սպաներէնը կը համարէ իր մայրենի լեզուն, իսկ 50%-ը ունի լեզուի իմացութիւն ։
Ճիպրալթար
Սպաներէն լեզուն յատուկ լեզուի կարգավիճակ ունի Մեծ Բրիտանիոյ անդրծովեան տարածք համարուող Ճիպրալթարի մէջ (կրթական համակարգին, լրատուամիջոցներուն եւ պաշտօնական փաստաթուղթերուն մէջ)։ Սպանիոյ տարածքային յաւակնութիւնները Ճիպրալթարի նկատմամբ գլխաւորաբար այս հանգամանքին վրայ հիմնուած են ։
Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ
Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ սպաներէնը երկրորդ լեզուն է։ Սպաներէնով կը խօսին ԱՄՆ-ի հարաւարեւմտեան տարածքներուն եւ Ֆլորիտայի մէջ՝ նախապէս Նոր Սպանիոյ փոխարքայութեան մաս կազմած տարածքներուն մէջ։ Նիւ Մեքսիքի եւ հարաւային Քոլորատոյի մէջ սպաներէն կը խօսին գաղութային ժամանակներէն ի վեր ։ Սպաներէնը ԱՄՆ-ի դպրոցներուն մէջ ամենալաւ ուսումնասիրուող օտար լեզուն է։ Միացեալ Նահանգներուն մէջ բռնկուող շուրջ 41 միլիոն անձ սպաներէնը կը համարէ իր մայրենի լեզուն, իսկ եւս 11 միլիոնը՝ կը տիրապետէ վերջինիս, որպէս օտար լեզու ։ Կրթական տեսանկիւնէն սպաներէնը կը համարուի ոչ պաշտօնական յատուկ կարգավիճակ ունեցող լեզու Նիւ Մեքսիք նահանգին մէջ ։ Ներկայիս, ԱՄՆ-ը աշխարհիկ երկրորդ ամենախոշոր սպանալեզու բնակչութիւն ունեցող երկիրն է աշխարհի մէջ՝ հարեւան Մեքսիքէն ետք ։ Սպաներէնով կը խօսի նաեւ Տեխաս նահանգի բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը։ Սպաներէն լեզուն Միացեալ Նահանգներուն մէջ կը կարգաւորէ սպաներէնի հիւսիսամերիկեան ակադեմիայի կողմէ։
Կրեոլական լեզուներ
յոՊետութիւններ, որտեղ կը խօսին սպաներէն լեզուի վրայ հիմնուած կրեոլական լեզուներով
Եբրայասպաներէն
Եբրայասպաներէնը (յայտնի է նաեւ որպէս լատինօ) միջնադարեան սպաներէնէն ստացուած լեզու է։ Հիմնական լեզուակիրները հրեայներն են, որոնք կը բնակին սպանախօս պետութիւններուն մէջ եւ Իսրայէլի ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սպաներէն
Նարէ Աղամանեան
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Վանաձոր։ Ի ծնէ տաղանդաշատ Նարէ իր առաջին մենանուագով հանդէս եղած է 6 տարեկան հասակին։ Իսկ 7 տարեկանին ան ընդունուած է Երեւանի Չայքովսքիի անուան տաղանդաւոր փոքրիկներու երաժշտանոցը։
2000 թուականին, երբ Նարէ 11 տարեկան էր, հրաւիրուած է Եութահ նահանգի Սալթ Լէյք քաղաքը՝ մասնակցելու դաշնակի միջազգային մրցումին, որմէ յաղթական դուրս եկած է։ Նախքան Եութահ երթալը, Նարէ՝ Արտա Յարութիւնեանի եւ իր մօրը՝ Արտեմիս Նազարեանի կողմէ հրաւիրուած է Նիւ Եորք՝ մենանուագով մը հանդէս գալու։
Պոս­թը­նի մէջ իր անդ­րա­նիկ ելոյ­թը կա­տա­րած է 2004-ին, երբ հա­զիւ 14 տա­րե­կան էր, Քէյմպ­րի­ճի «Longy School of Music»-ին մէջ :
2004 թուականին 15 տարեկան Նարէ ընդունուած է Վիեննայի երաժշտութեան եւ կատարողական արուեստներու համալսարանը։ Իր ուսումը աւարտելէ ետք՝ 2008 թուականին, ան հաստատուած է Վիեննա ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ դաշնակահարներ
Ստեփան Զօրեանի տուն-թանգարան
Ստեփան Զօրեանի տուն-թանգարանը, տուն-թանգարանի հանդիսաւոր բացումը կատարուած է 15 Սեպտեմբեր, 1990 թուականին, Զօրեանին ծննդեան օրը, Կիրովականի այն առանձնատան շրջանը, որտեղ 1964-1967 թուականներուն ապրած է 20-րդ դարի մեծ հայ արձակագիրը՝ Ստեփան Զօրեանը (15 Սեպտեմբեր, 1889- 14 Հոկտեմբեր, 1967)։ Ստեփան Զօրեանի տուն-թանգարանը ընդգրկուած է Վանաձորի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։
Պատմութիւն
Տուն-թանգարանը կը գրաւէ 260 քմ ընդհանուր տարածք, ու այդ եղած է Ստեփան Զօրեանին ամարանոցը։ Ամարանոցի եւ տուն-թանգարանի նախագծողները եղած են Ստեփան Զօրեանի որդիները՝ Լեւոն եւ Կարէն Զօրեանները։
Ցուցադրութիւն
Ստեփան Զօրեանի տուն-թանգարանին մէջ ներկայացուած ցուցանմուշները կը լուսաբանեն գրողի մանկութեան ու պատանեկութեան շրջանին մասին հին Վանաձորին (Ղարաքիլիսային) մէջ, ինչպէս նաեւ գրողի գրական եւ հասարակական ներգործնական գործունէութիւնը Թիֆլիսի, Երեւանի եւ Վանաձորի մէջ։ Հոն ներկայացուած է նաեւ Զօրեանին աշխատասենեակը։ Ստեփան Զօրեանի տուն-թանգարանը կը համարուի Վանաձորի գործուն գրական-մշակութային օճախներէն մէկը։
Ստեփան Զօրեանի տուն-թանգարանին նպատակն է այցելողներուն ծանօթացնել Ստեփան Զօրեանի կեանքին ու անոր ստեղծագործութիւններուն եւ անոնց ոճին մասին, ինչպէս նաեւ ուսումնասիրել, պահպանել ու գիտական մշակման ենթարկել եւ ցուցադրել գրողէն ժառանգած մասունքները ։
Հասցէ
Թանգարանը կը գտնուի Լոռիի մարզի, Վանաձոր քաղաքին մէջ՝ Ստեփան Զօրեանան 24 հասցէով։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Տուն-թանգարաններ Հայաստանի մէջ Ստորոգութիւն:Վանաձորի թանգարաններ
Արարատ (հանդէս, Փարիզ)
«Արարատ», մանկապատանեկան եռամսեայ հանդէս։
Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1997-2003 թուականներուն, Փարիզ։
Ձգտած է երեխաներուն մէջ սերմանել հայրենասիրութիւն, ազնուութիւն, գնահատել գեղեցիկն ու վեհը, ծանօթացուցած է ազգային եւ եկեղեցական տօները, տպագրած է հայ անուանի մտաւորականներու կենսագրութիւնները։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Կոտայքի մարզ
Կոտայքի մարզ, մարզի կարգավիճակ ունեցող վարչատարածքային միաւոր Հայաստանի մէջ։ Միակ մարզն է, որ միջպետական սահման չունի Հայաստանի սահմանակից որեւէ պետութեան հետ: Կոտայքը միաժամանակ նաեւ այն չորս մարզերէն մէկն է, որոնք անմիջապէս կը հարին մայրաքաղաք Երեւանին :
Մարզի տարածքը կ՛ընդգրկէ Կոտայքի սարաւանդը, Մարմարիկ գետի աւազանը, Հրազդան գետի աւազանի վերին ու միջին հատուածը, ինչպէս նաեւ Գեղամայ լեռնաշղթայի արեւմտեան լանջերը : Այն Հարաւ-արեւմուտքէն սահմանակից է մայրաքաղաքին, Արեւմուտքէն՝ Արագածոտնի, Հիւսիսէն՝ Լոռիի, Հիւսիս-արեւելքէն՝ Տաւուշի, Արեւելքէն՝ Գեղարքունիքի եւ Հարաւէն՝ Արարատի մարզերուն :
Կոտայքի մարզի վարչական կեդրոնը Հրազդանն է : Ամենամեծ քաղաքը Աբովեանն է, որ կը գտնուի Երեւան քաղաքէն ընդամենը 10 քմ հեռաւորութեան վրայ։ Կոտայքի մարզը կը զբաղեցնէ 2,089 քմ² տարածք (8-րդը Հայաստանի մարզերու շարքին)։ Ըստ 2011-ի տուեալներուն, մարզի բնակչութիւնը կը կազմէ 254 397 հոգի ։
Կոտայքի մարզը Հայաստանի տնտեսական ամենամեծ կեդրոններէն է: Հրազդանի մէջ մինչ օրս կը գործէ ջերմաելեկտրակայան եւ ջրաելեկտրակաեան, որոնք կը բաւարարեն Հայաստանի ուժգնութեան պահանջներուն մէկ մասը ։  Մարմարիկ գետի ձախ ափին գտնուող Մեղրաձոր գիւղին մէջ կը պահուին երկրի ոսկիի պաշարներու մեծ մասը։ Ծաղկաձոր քաղաքը Հայաստանի լեռնադահուկային մարզական կեդրոնն է, որ ունի կարեւոր զբօսաշրջային նշանակութիւն : Մարզի տարածքը հարուստ է նաեւ պատմամշակութային յուշարձաններով։ Անոնց մարգարիտը Գառնիի հեթանոսական տաճարն է, որ կառուցուած է Ք.Ե. Ա. դարուն եւ կը համարուի մինչ օրս պահպանուած նախաքրիստոնէական հայկական արուեստի եզակի նմուշներէն մէկը։ Նշանաւոր են նաեւ Գրիգոր Մագիստրոս Պահլաւունիի կողմէ կառուցուած Բջնի բերդը, ինչպէս նաեւ միջնադարեան Կեչառիսի վանքային համալիրը եւ Գեղարդավանքը՝ ուր կը պահուէր յայտնի գեղարդը, որով հռոմէացի զինուորը խոցած է Քրիստոսի կողը։
Անուան ծագումնաբանութիւն
Կ՛ենթադրուի, որ Կոտայք անուանումը կապուած է հինաշխարհեան նոյնանուն ցեղանունին հետ։ Կը նոյնացուի ուրարտական սեպագիր արձանագրութիւններու Էտունի երկրի անուան հետ։ Ղեւոնդ Ալիշան հնարաւոր կը համարէ, որ յոյն նշանաւոր աշխարհագրագէտ Քլաւտիոս Պտղոմէոսի յիշատակած Կոտակէնէ գաւառը նոյն Կոտայքն է։
Ոմանք կը կարծեն, որ Կոտայքի անուանումը կապուած է Միջնադարեան Հայաստանի մէջ ապրող իշխանի մը անուան, ուրիշները՝ Կոտայքի Կեդրոն (այժմ՝ Գետամէջ) գիւղի անուան, կամ ալ Սիւնեաց աշխարհի Գեղարքունիք գաւառի Կոթ կամ Կոթաքար գիւղաքաղաքի անուան հետ, իբրեւ Կոթա փոխադրուածներու կամ Կոթայեցիքի գաւառ։
Վաղ շրջան
Ըստ ուրարտական արձանագրութիւններուն, մարզի ներկայիս տարածքը կ՛ընդգրկէր Էթիունի խոշոր ցեղային միութեան տիրապետութեան մէջ։ Աբովեան քաղաքի տարածքին յայտնաբերուած է Արգիշտի Ա. թագաւորի (Ն.Ք. 8-րդ դար) սեպագիր արձանագրութիւնը : Քաղաքի հարաւային մասը կայ Ն.Ք. 2-1-ին հազարամեակի կիկլոպեան ամրոց, բնակատեղի եւ դամբարաններ։
Կոտայքի մարզի ներկայիս տարածքը եղած է հին հայերու հեթանոսութեան գլխաւոր կեդրոններէն մէկը։ Այստեղ կը գտնուի Հայաստանի տարածքին մինչ օրս պահպանուած միակ հեթանոսական կառոյցը՝ Գառնիի տաճարը : Միջնադարեան հայկական մատենագիտութեան մէջ Մովսէս Խորենացիի առաջ քաշած աւանդութիւնը ճանչցուած է ճշմարիտ-իրական։ 14-րդ դարու ձեռագրի մը մէջ ալ դաստակերտ-ամրոցի հիմնադրման տարի կը համարուի Ն.Ք. 2166-ը ։
Միջնադար
Վաղ միջնադարուն (3-5-րդ դարեր) այս հողերը պատկանած են հայոց թագաւորի կալուածները տնօրինող Վարաժնունիներու տոհմին։ 5-րդ դարուն հովիտը անցաւ հայկական ազդեցիկ Կամսարական տոհմի տիրապետութեան տակ, որ կը սերէր Իրանի 7 մեծագոյն տուներէն մէկուն՝ Կարէնեաններ-Պահլաւունիներէն։ Կամսարական տոհմի յետնորդ, Պահլաւունի տոհմի առաջնորդ Գրիգոր Մագիստրոսը 1033-ին հրամայեց Ծաղկաձոր աւանին մէջ կառուցել եկեղեցի, զոր կոչեցին Գրիգոր Լուսաւորիչի անունով։ Այսպիսով, հիմնուեցաւ Կեչառիս վանական համալիրը ։
Արշակունիներու ժամանակ Կոտայքը կը պատկանէր հայոց արքունիքին, իսկ 5-7-րդ դարերուն, ըստ որոշ տուեալներու՝ Ամատունեաց նախարարական տան։ Կոտայքի տարածքը կռուախնձոր եղած է Ամատունիներու եւ հայոց իշխան Գրիգոր Ա. Մամիկոնեանի միջեւ։ Ըստ Հայոց կաթողիկոս եւ պատմիչ Յովհաննէս Դրասխանակերտցիի գրառումներուն, Արամոնս գիւղը եղած է հայոց կաթողիկոսական կալուած: 9-10-րդ դարերուն պատկանած է Բագրատունիներու թագաւորութեան, իսկ 10-րդ դարուն վերջը գաւառը նուիրուած է Պահլաւունիներ իշխանական տոհմին։ Յետագային՝ 12-13-րդ դարերուն, տարածքը եղած է Զաքարեաններու իշխանութեան տակ եւ պատկանած է Իւանէ Զաքարեանին, ինչպէս նաեւ անոր ենթակայ հայ իշխաններուն: 13-15-րդ դարերուն վերջինիս մէկ մասը անցած է Պռոշեաններու եւ Խաղբակեաններու ենթակայութեան տակ։ 1253-ին ներկայիս մարզի տարածքին մէկ մասը Մանգիի Խանը շնորհած է իշխան Սմբատ Օրբելեանին՝ թուրք սելճուքներու եւ թաթար մոնղոլներու տիրապետութեան շրջանին։
Նոր եւ նորագոյն ժամանակներ
Կոտայքի առաջին արդիւնաբերական ձեռնարկութիւնը՝ Արզնիի հանքային ջուրերու գործարանը, կառուցուեցաւ 1927-ին։ 1928-ին այնտեղ կառուցուեցաւ նաեւ Հայաստանի առաջին առողջարանը։ Շրջանի կուսակցական կազմակերպութեան ղեկավարութեամբ աշխատաւորները եռանդուն մասնակցութիւն ունեցան Քանաքեռի ՀԷԿ-ի, յատկապէս՝ անոր ջրանցքի եւ ջրաւազանի կառուցման։ Կոտայքի աշխատաւորութիւնը մասնակցեցաւ նաեւ 1930-ականներուն սկսած եւ 1950-ականներուն շարունակուած Երեւան-Աղստաֆա երկաթուղիի շինարարութեան։
Լեռնագրութիւն
Մարզի հարթավայրերն են` Եղուարդի հարթավայրը (կը գտնուի ծովի մակերեւոյթէն 1200-1300 մեթր բարձրութեան վրայ) եւ Հրազդանի սարահարթը (ծովի մակերեւոյթէն` 1700-1800 մեթր բարձրութեան վրայ): Ամենաբարձր կէտը Աժդահակ լեռն է՝ 3598 մեթր բարձրութեամբ: Աժդահակ լեռը կը գտնուի Կոտայքի եւ Գեղարքունիքի մարզերու սահմանագլուն։ Ռելիէֆը մեղմ ալիքաւոր է, տեղ-տեղ կը բարձրանան մնացորդային բլուրներ եւ խարամային կոներ։ Ծածկուած է Գեղամայ լեռնաշղթայի հրաբուխներէն արտավիժած լաւաներով ու տուֆերով, որոնք ընդարձակ աստիճաններով Ողջաբերդի լեռնաբազուկէն կը ձգուին դէպի Գետառի ալիւվիալ հովիտը։
Թեք ու անտառազուրկ լանջերուն շատ են հեղեղատները ու փոքր հովիտները։ Շրջանի տարածքի մեծ մասը տեղանքի թեքութիւնները 8°-էն չեն անցնիր, ուստի տնտեսական իւրացման համար համեմատաբար դիւրին են: Կոտայքի մարզի հողաբուսական ծածկոյթը բաւականին խայտաբղետ է: Կը գերակշռեն լեռնատափաստանային եւ լեռնաշագանակագոյն, բարձրադիր վայրերուն մէջ՝ ենթալպեան լեռնամարգագէտնային, սեւահողանման ու դարչնագոյն հողերը։ Սարաւանդներուն բնորոշ են շագանակագոյն հողերը եւ չոր տափաստանային բնակավայրերը: Լեռնալանջերուն սեւահողային ծածկոյթի վրայ ձեւաւորուած են լեռնային տափաստաններ: Ծաղկունեաց լեռներու եւ Մարմարիկի հովիտի անտառներուն տակ կը տարածուին գորշ դարչնագոյն հողերը: Բարձրադիր լեռնային գօտիին բնորոշ է լեռնամարգագետնային բնակավայրը: Գետահովիտներուն մէջ մշակուած ոռոգուող հողեր են։ Բարձրադիր մասերուն մէջ տարածուած են խոտհարքներն ու ամառնային արօտավայրերը։ Լաւ արտայայտուած են բնական բնակավայրերու գօտիները։
Ջրագրութիւն
Կոտայքի մարզը նշանաւոր է ներքին ջուրերու առատութեամբ: Գետերէն Հրազդանը, Գետառը, Ազատը ունին ոռոգիչ նշանակութիւն։ Ակնա լիճի (բարձրութիւնը՝ 3032 մեթր) ջուրերով կը ջրարմիացուին ամառնային արօտավայրերը։ Հրաբխային ապարներու մէջ ներծծուած ջուրերը աղբիւրներու տեսքով դուրս կու գան լեռներու ստորոտներուն մէջ, ինչպէս նաեւ Հրազդան եւ Ազատ գետերու կիրճերուն մէջ : Յայտնի են Քառասունակնի, Գառնիի եւ Արզնիի աղբիւրները, որոնց ջուրերը կը հասնին Երեւանին եւ կ՛օգտագործուին կենցաղային եւ արդիւնագործածական նկատառումներով : Կոտայքի մարզի քաղաքային եւ գիւղական բնակավայրերու տարածքներուն մէջ կան տասնեակ լիճեր, որոնց մէկ մասը կը չորնայ ամրան: Կոտայքի մարզի լիճերը տնտեսական կարեւորութիւն գրեթէ չունին: Անոնք հիմնականին կ՛օգտագործուին ոռոգման նպատակներով եւ ունին տեղական կարեւորութիւն: Մարզի ջրամբարները կ՛օգտագործուին ոռոգման, ուժականութեան, ձկնաբուծական եւ բուժական նկատառումներով: Նշանաւոր են Մարմարիկի եւ Աղբիւրակի ջրամբարները :
Կոտայքի մարզի ստորգետնեայ ջուրերու պաշարները բաշխուած են անհամաչափ։ Ստորգետնեայ ջուրերը մեծ կարեւորութիւն ունին ջրային հաւասարակշռութեան մէջ։ Կոտայքի մարզին մէջ կան նաեւ քանի մը ջրառատ ջրվէժներ: Անոնցմէ ամենաջրառատն ու բարձրադիրը Գողթ գիւղին մէջ գտնուող Խոսրովի ջրվէժն է, որ ունի 8 մեթր բարձրութիւն: Ջրվէժը զբօսաշրջային կարեւոր վայր է: Ճահիճները բաւական քիչ են:
Կլիմա
Կլիման ըստ բարձրութեան կը փոխուի տաք չոր ցամաքայինէն մինչեւ ձիւնամերձը։ Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը կը տատանի 10 °C-էն մինչեւ 2.5 °C:
Տարուան ամենատաք ամիսը Յուլիսն է, իսկ ամենացուրտը՝ Յունուարը: Կոտայքի մարզի ցածրադիր շրջաններուն մէջ միջին յունուարեան ջերմաստիճանը կը կազմէ 4.5-5 °C: Բարձրադիր շրջաններուն մէջ յունուարեան ջերմաստիճանը կը նուազի մէկ եւ աւելի ջերմաստիճանով՝ -3.6 °C:
Կոտայքի մարզի բարձրադիր շրջաններուն մէջ ամրան ամենատաք ամիսին կը գրանցուի միջին 8.7 °C ջերմութիւն: Ցածրադիր շրջաններու եղանակային պայմանները բաւականին տարբեր են: Ամրան ամիսներուն կը գրանցուի բարձր ջերմութիւն յատկապէս Աբովեան եւ Հրազդան քաղաքներուն մէջ։ Միջին Յուլիս-Օգոստոս ամիսներուն ջերմաստիճանը ցածրադիր գօտիներուն մէջ կը կազմէ 22.2 °C եւ աւելի:
Ամենացած ջերմաստիճանը Հայաստանի Կոտայքի մարզին մէջ կը գրանցուի Աժդահակ լերան գագաթին։
Բուսական եւ կենդանական աշխարհ
Կոտայքի մարզի կենդանական աշխարհը համեմատաբար աւելի աղքատիկ է: Կոտայքի մարզը տեղադիրքով Միջերկրածովեան կենսաշխարհագրական տարածաշրջանի Իրանական, Փոքրասիական ու Պոնտոս-կովկասեան մարզերու խաչմերուկ է, որմով եւ պայմանաւորուած է այդ աշխարհագրական շրջաններու ազդեցութիւնը Հայաստանի եւ առանձին մարզերու կենդանական աշխարհի տեսակներուն վրայ։
Կոտայքի մարզի կենդանական աշխարհին բնորոշ են հիմնականին լեռնատափաստանային կենդանատեսակները: Մարզի տարբեր շրջաններուն մէջ կը հանդիպին գայլ, աղուէս, լուսան, կզաքիս, գորշուկ, նապաստակ եւ այլն: Մեծ է նաեւ օձերու տեսակներու բազմազանութիւնը: Կոտայքի մարզի տարբեր գօտիներուն մէջ կը հանդիպին ինչպէս անվտանգ, այդպէս ալ թունաւոր օձեր: Կոտայքի մարզի սողուններու գլխաւոր ներկայացուցիչներէն է հայկական լեռնատափաստանային իժը, որ կ՛ապրի մարզի լեռնային շրջաններուն մէջ։ Այս աշխարհագրական տեղամասին մէջ կ՛ապրին նաեւ շարք մը թռչուններ՝ ալփեան ճայ, կովկասեան մայրեհաւ, տափաստանային արծիւ եւ այլն։
Կոտայքի մարզի կենդանական աշխարհը հանրային հարստութիւն է եւ կարեւոր է հասարակութեան գիտական, գեղագիտական, ճանաչողական զարգացման համար։
Կոտայքի մարզը սակաւ անտառածածկ վարչատարածքային միաւոր է, իսկ բուսական աշխարհը նման է Հայաստանի միւս շրջաններուն: Կոտայքի մարզի բուսականութեան հիմնական տեսակներու աշխարհագրական տեղաբաշխումը պայմանաւորուած է վերընթաց գօտիականութեամբ։
Այստեղ կ՛աճի հաճարէնի, կաղնի, բոխի, սոճի, լորենի, կեչի, թեղի, հացենի եւ այլն: Կոտայքի մարզին մէջ յատկապէս առատ են մշակաբոյսերու վայրի ազգակիցները՝ ցորենը, աշորան, գարին, վարսակը, ոլոռը, ճակնդեղը, զանազան հատապտուղներ, կորիզաւոր, ունդաւոր, կերային, բանջարանոցային բուսատեսակներ եւ այլն։
Կոտայքը Հայաստանի այն երկու մարզերէն մէկն է, ուր յայտնաբերուած են բրածոյ բոյսեր (բրածոյ բոյսեր յայտաբերուած են նաեւ Տաւուշի մարզին մէջ): Անոնց համալիրները յայտնի են իրենց հազուագիւտ տեսակային կազմի բազմազանութեամբ եւ առատութեամբ։ Հայաստանի մէջ մինչ այժմ յայտնի բրածոյ ֆլորաներէն ամենաերիտասարդը նուռնուսինն է, որ կ՛աճի միայն Կոտայքի մարզին մէջ:
Վարչական բաժանում
Կոտայքի մարզը իր տարածքին մէջ կ՛ընդգրկէ Խորհրդային Հայաստանի մաս կազմող Հրազդանի, Աբովեանի եւ Նայիրիի նախկին շրջանները: Ներկայիս անոնց կ՛անուանեն տարածաշրջաններ: Կոտայքի մարզը բաղկացած է երեք տարածաշրջաններէ՝ Հրազդանի, Աբովեանի եւ Նայիրիի :
Կոտայքի կեդրոնական տարածաշրջանը Հրազդանն է, որ կը գտնուի Հրազդան գետի վերին եւ միջին աւազանին մէջ։ Հրազդանի տարածաշրջանին մէջ կը գտնուին նաեւ Չարէնցաւան քաղաքը, որոնք նախկին արդիւնաբերական հսկաներ էին: Այստեղ կը գտնուի նաեւ Հայաստանի մեծագոյն զբօսաշրջային եւ առողջարանայի կեդրոններէն մէկը՝ Ծաղկաձորը: Գիւղական համայնքներն են` Ալափարս, Աղաւնաձոր, Արզական, Արտաւազ, Բջնի, Լեռնանիստ, Կարէնիս, Հանքաւան, Մարմարիկ, Մեղրաձոր, Սոլակ, Ջրառատ, Քաղսի եւ Ֆանտան :
Կոտայքի միւս տարածաշրջանը Աբովեանն է: Այն կը գտնուի Ազատ եւ Հրազդան գետերուն միջեւ, Կոտայքի սարաւանդի վրայ։ Աբովեանի տարածաշրջանին մէջ կը գտնուի Աբովեան քաղաքը, ինչպէս նաեւ բաւականին երիտասարդ Բիւրեղաւանը: Գիւղական համայնքներն են` Ակունք, Առինջ, Արամուս, Արզնի, Բալահովիտ, Գեղաշէն, Զառ, Զովաշէն, Զովք, Կաթնաղբիւր, Կամարիս, Կապուտան, Կոտայք, Հատիս, Ձորաղբիւր, Մայակովսկի, Նոր գիւղ, Նուռնուս, Պտղնի, Ջրաբեր, Ջրվէժ, Սեւաբերդ, Վերին Պտղնի, Գառնի, Գեղադիր, Գեղարդ, Գողթ, Հացաւան, Ողջաբերդ :
Նայիրիի տարածաշրջանը Կոտայքի մարզի տարածքով ամենափոքր բաղադրիչն է: Աշխարհագրօրէն այն կը գտնուի Քասաղ եւ Հրազդան գետերուն միջեւ՝ Եղուարդի հրաբխային սարաւանդի վրայ։ Նայիրիի տարածաշրջանին մէջ կը գտնուին Եղուարդ եւ Նոր Հաճն քաղաքները: Քաղաքներէն Եղուարդը Խորհրդային Միութեան եւ Հայաստանի կազմին նշանաւոր եղած է իբրեւ գինիի եւ քոնեակի արտադրութեամբ առաջատար քաղաք, իսկ Նոր Հաճնը յայտնի է թանկարժէք քարերու մշակմամբ: Գիւղական համայնքներն են` Արագիւղ, Արգէլ, Բուժական, Գետամէջ, Զվունի, Զորաւան, Թեղէնիք, Մրգաշէն, Նոր Արտամէտ, Նոր Գեղի, Սարալանջ, Քանաքեռաւան, Քարաշամբ, Նոր Երզնկա, Պռոշեան եւ Քասախ:
Քաղաքներ
Կոտայքի մարզի մարզկեդրոնը Հրազդանն է: Միւս քաղաքներն են Աբովեան, Բիւրեղաւան, Եղուարդ, Նոր Հաճըն, Չարէնցաւան, Ծաղկաձոր:
Հրազդանը Հայաստանի քաղաքներէն է: Մինչ 1959-ը կոչուած է Ներքին Ախտա եւ այդ անուանումով մտած է Երեւանի նահանգի Նոր Բայազետի գաւառին մէջ։ 1995-ին Հրազդանը դարձած է Կոտայքի մարզի մարզկեդրոնը: Քաղաքը կազմուած է 3 հիմնական զանգուածներէ՝ հարաւային, կեդրոնական եւ հիւսիսային։ Հիմնական արդիւնաբերական շինութիւնները կեդրոնացած են հիւսիսային արդիւնաբերական հանգոյցին մէջ։ 1969-ին կազմուած է Հրազդանի վարչամշակութային կեդրոնի նախագիծը:
Կոտայքի մարզին մէջ կարեւոր նշանակութիւն ունի նաեւ Աբովեան քաղաքը, որ անմիջապէս կը հարի մայրաքաղաք Երեւանին: Կը համարուի Երեւան քաղաքի արբանեակը։ Աբովեան քաղաքով կ՛անցնի Երեւանը հանրապետութեան հիւսիս-արեւելքին կապող ճանապարհը, որ կը կապէ Երեւան, Աշտարակ, Հրազդան քաղաքները եւ շրջանի գիւղերը տանող խճուղիներ։ Աբովեանը կը գտնուի Երեւան-Սեւան երկաթուղիի հատման վայրին մէջ։ Այս պատճառով Աբովեանը երբեմն կ՛անուանեն Երեւանի «հիւսիսային դարպաս»։
Մայրաքաղաքէն 12 քմ հեռաւորութեան վրայ կը գտնուի Եղուարդ քաղաքը, որ Կոտայքի խոշոր եկեղեցական կեդրոններէն է: Կոտայքի մարզի երիտասարդ քաղաքներէն են Բիւրեղաւան, Չարէնցաւան եւ Նոր Հաճըն:
Ծաղկաձորը Կոտայքի ամենափոքր քաղաքն է: Այն քաղաքի կարգավիճակ ստացած է միայն վերջին տասնամեակին (ՀԽՍՀ Գերագոյն Խորհուրդի 16 Փետրուար 1984-ի հրամանագրով Ծաղկաձորը դասուած է քաղաքներու կարգին): Ծաղկաձորը լեռնակլիմայական առողջավայր է: Այստեղ կը գտնուին մարզական նախակէտը, քաղաքէն Թեղէնիսի գագաթը տանող 6 քմ երկարութեամբ ճոպանուղի, մանկական առողջարան, հանգստեան տուներ եւ զբօսաշրջութեան վայրեր։
Բնակչութիւն
Ըստ 2011-ի մարդահամարի տուեալներուն՝ Կոտայքի մարզի բնակչութիւնը կը կազմէ 254 397, իսկ բնակչութեան միջին խտութիւնը՝ 121,14 մարդ/քմ² : Բնակչութեան թիւի եւ միջին խտութեան ցուցանիշներով Կոտայքը Հայաստանի մէջ կը զիջի միայն Արմաւիրի եւ Արարատի մարզերուն, ինչպէս նաեւ մայրաքաղաքային ինքնավարութիւն եւ մարզի կարգավիճակ ունեցող Երեւան քաղաքին: Կոտայքը մարդու բնակութեան հնագոյն վայրերէն է: Առաջին մարդիկ այստեղ հաստատուած են դեռեւս վաղ ժամանակներուն՝ հազարամեակներ առաջ: Մարզի բնակչութեան ներկայիս պատկերը ձեւաւորուած է բնակչութեան մեխանիկական աճի ազդեցութեամբ:
1830-ականներուն Պարսկահայաստանէն եւ Արեւմտեան Հայաստանէն գաղթելով հանգրուանած են այս տարածքներուն մէջ : 1950-ականներու սկիզբը սկսաւ մեծ ներհոսք դէպի Արմաւիրի մարզ՝ Վրաստանէն, Ազրպէյճանէն, ինչպէս նաեւ բուն Հայաստանի այլ շրջաններէն: Ասոր գլխաւոր հետեւանքը կարելի է համարել այն, որ զարկ տրուեցաւ արդիւնաբերութեան կտրուկ զարգացման:
Ասոր ազդեցութեամբ Խորհրդային Հայաստանի շարք մը քաղաքներու բնակչութեան թիւը կտրուկ աճեցաւ: Միայն Հրազդան քաղաքը ունէր 53,7 հազար մարդ բնակչութիւն: Խորհրդային տարիներուն այս վարչական միաւորումը աչքի կը զարնէին նաեւ Աբովեան (47,3 հազար մարդ), Չարէնցաւան (25,2 հազար մարդ), Եղուարդ (12,5 հազար մարդ), Նոր Հաճն (10,4 հազար մարդ), Բիւրեղաւան (8,6 հազար մարդ) քաղաքները:
Կոտայքի մարզի քաղաքային բնակչութեան կամ ուրբանիզացման մակարդակը բնականէն բարձր է՝ 54 %: Այս ցուցանիշով Կոտայքի մարզը Հայաստանին կը զիջի Սիւնիքի, Լոռիի եւ Շիրակի մարզերուն:
Կոտայքի մարզի կազմին մէջ մտնող գիւղական բնակավայրերը մարդաշատ են: Մարզի 62 գիւղերէն 11-ը ունի աւելի քան 3000 բնակիչ: Առաւել խոշոր եւ յայտնի գիւղերէն են Գառնի (7,0 հազար մարդ), Նոր Գեղի (6,0 հազար մարդ), Քասախ (5,6 հազար մարդ) եւ Զւունի (5,5 հազար մարդ) գիւղերը:
Բնակչութեան էթնիկական կազմը խայտաբղետ է: Հիմնական բնակիչները հայերն են, որոնք կը դաւանին քրիստոնէութիւն (Հայ Առաքելական եկեղեցի): Ըստ 2011-ի տուեալներուն՝ Կոտայքի մարզին մէջ կ՛ապրին 249 508 հայեր, որոնք կը կազմեն ամբողջ մարզի բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը՝ 98,08 %: Գիւղին մէջ կ՛ապրին նաեւ եզդիներ (3 211 մարդ), ասորիներ (676 մարդ), ռուսեր (590 մարդ), քուրտեր (94 մարդ), ուքրանիացիներ (93 մարդ), պոնտոսի յոյներ (70 մարդ) եւ այլազգիներ :
Առողջապահութիւն
1973-ի դրութեամբ Կոտայքի մէջ գործած է 6 հիւանդանոց (315 մահճակալով), 38 բուժ-մանկաբարձական կայան եւ գիւղական շարժուն, 3 դեղատուն ։
2000-2013-ականներու համաբուժարաններու օղակին մէջ կատարուած է շուրջ 960.0 միլիոն դրամի ներդրում, որուն արդիւնքով կառուցուած եւ հիմնանորոգուած են 23 առողջութեան առաջնային պահպանման կեդրոնները, ընտանեկան բժշկութեան մասնագիտացման ծրագրով մասնագիտացած են 140 բժիշկ եւ 161 բուժքոյր:
Այս ամէնը կատարուած է Համաշխարհային դրամատան վարկային ծրագրերով: Կոտայքի մարզի գիւղական բնակավայրերուն մէջ մեծամասամբ բնորոշ են 60-էն բարձր տարիքային խումբին պատկանող մարդիկ: Նման տարիքային խումբին պատկանող անձերու տեսակարար կշիռը 12%-էն աւելի է:
Ըստ 2013-ի պաշտօնական տուեալներու, առողջապահական ընկերութիւններուն մէջ իրականացուած է 2 միլիառ 340 միլիոն 440 հազար ՀՀ դրամի բժշկական օգնութեան սպասարկում ։
Երթեւեկութեան ենթակառուցուածքներ
Կոտայքի մարզը գտնուելով Հայաստանի կեդրոնը (սահմանակից է վեց մարզերուն եւ քաղաքամայր Երեւանին) ձեռք բերած է երթեւեկութեան կարեւոր նշանակութիւն: Մարզի ճանապարհներուն զգալի է նաեւ տարանցիկ երթուղիներու թիւը:
Կոտայքի մարզի երթեւեկութեան համակարգի կարեւոր բաղկացուցիչ մաս կը կազմեն ճանապարհները: Անոնք մեծ նշանակութիւն ունին մարզի ընկերա-տնտեսական զարգացման գործին մէջ:
Երթեւեկութեան ենթակառուցուածքներու շարքին կարեւոր են ինքնաշարժներու փոխադրումները: Անոնք կը կազմեն Կոտայքի մարզի տարածքին կատարուող ինքնաշարժներու փոխադրումներու 95 %-ը: Կոտայքի ընդհանուր օգտագործման ճանապարհային ցանցը կը խմբաւորուի տարբեր կարեւորութեան երեք հիմնական ճանապարհային ուղիներու:
Անոնց ընդհանուր երկարութիւնը կը կազմէ 579.48 քմ: Գերակայ կը համարուին մարզային կամ տեղական նշանակութեան ճանապարհները (256.1 քմ):
267.2 քմ երկարութեամբ յայտնի են հանրապետական նշանակութեան ճանապարհները, իսկ միջպետական ճանապարհներու ընդհանուր երկարութիւնը կը կազմէ 56.18 քմ:
Կոտայքի հիւսիս-արեւմուտքով կ՛անցնի Երեւան-Սեւան երկաթուղիի 27 քմ հատուածը, որուն գլխաւոր կայարանը կը գտնուի Աբովեան քաղաքին մէջ։ Արդիւնաբերական կեդրոնները կը գտնուին երկաթուղիի մօտ, կամ՝ 6-9 քմ հեռաւորութեան վրայ (Արզնի, Նոր Հաճըն)։ Խճուղային ճանապարհներու համեմատաբար զարգացած ցանցի շնորհիւ (260 քմ, որմէ աւելի քան 200 քմ՝ կոշտ ծածկով, 1972) բնակավայրերը հանրակառքային հաղորդակցութեամբ կապուած են շրջկեդրոնի եւ Երեւանի հետ։ Ունի կապի 13 բաժանմունք։
Խողովակաշարային երթեւեկութիւնը Կոտայքի մարզի զարգացող եւ ոչ կեդրոնացուած ճիւղ է: Այն տարածուած է հիմնականին մարզի լեռնային շրջաններուն մէջ:
Ջրամատակարարում
Կոտայքի մարզի տարածքը հարուստ է բնական ջուրի պաշարներով: Այն ոչ միայն կը բաւարարէ, այլեւ կը գերազանցէ բնակչութեան անհրաժեշտ պահանջարկը: Կոտայքի մարզի բնակչութեան կողմէ խմելու ջուրի պաշարներու տնօրինուող աղբիւրները ընդհանուր հաշիւով կը կազմեն 1929 լիթր/վրկ: Այն իր հերթին կը կազմէ ամբողջ խմելու ջուրի 30 %-ը: Խմելու ջուրի արտաքին ցանցի երկարութիւնը կը կազմէ 566.9 քմ: 1280 քմ երկարութիւն ունի ներքին ցանցը :
«Հայջրմուղկոյուղի» եւ «Երեւան-ջուր» փակ բաժնետիրական ընկերութիւնները պատասխանատուութիւն կը կրեն մարզի քաղաքային եւ գիւղական համայնքներու ջրամատակարարման իրականացման գործին մէջ։ Այն համակարգին մէջ յայտնի են 50 բաց աղբիւրներ, 16 խորքային հորեր, 13 պոմպակայաններ, 60 օրուան կարգաւորման ջրամբարներ, որոնց ընդհանուր ծաւալը կը կազմէ 174.9 հազար խորանարդ մեթր:
Կոտայքի մէջ կը տարբերին ջրամատակարարման երկու հիմնական եղանակներ: Գերակայ է մեքանիկական եղանակը, սակայն վերջին տարիներուն աւելցած է նաեւ ինքնահոս համակարգի օգտագործումը:
Մշակոյթ
Կոտայքի մարզին մէջ կան բազմաթիւ մշակութային օջախներ՝ գրադարաններ, թանգարաններ, թատերասրահներ եւ այլն : Մարզին մէջ առկայ է 66 գրադարան: Անոնցմէ 14-ը կը գտնուին Կոտայքի մարզի քաղաքներուն մէջ, իսկ մնացած 51-ը՝ գիւղերուն մէջ։ Եւս մէկը ունի մարզային կարգավիճակ եւ կը համարուի Կոտայիք մարզի գլխաւոր գրադարանը: Նշանաւոր գրադարաններէն է Ծաղկաձոր քաղաքի հանրային գրադարանը: Այն 2013-ին ստացած է հանրային կարգավիճակ՝ շնորհիւ նորագոյն կահաւորման, գրական եւ արուեստագիտական զարգացման:
Բացի գրադարաններէն, Կոտայքի մէջ կը գործեն նաեւ թանգարաններ եւ մէկ պատկերասրահ, որոնք կը գտնուին Հայաստանի Հանրապետութեան մշակոյթի նախարարութեան ենթակայութեան տակ: Անոնք են Հրազդանի երկրագիտական թանգարանը, Աբովեանի հայ եւ ռուս ժողւուրդներու բարեկամութեան թանգարանը, Ծաղկաձորի Օրբելի եղբայրներու տուն-թանգարանը, Նոր Հաճընի Կիլիկիոյ հայերու պատմութեան թանգարանը եւ «Գառնի» պատմամշակութային արգելոց-թանգարանը:
Մարզին միակ պատկերասրահը կը գտնուի Հրազդան քաղաքին մէջ եւ կը նկատուի Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահի (կը գտնուի Երեւանի մէջ) մասնաճիւղը:
Կոտայքի մէջ կը գործեն բազմաթիւ մշակութային տուներ եւ գեղարուեստական դպրոցներ: Այստեղ կը գործեն 23 մասնագիտական գեղարուեստական կրթական հաստատութիւններ: Անոնց կարգին են մարզին մէջ գործող 8 երաժշտական, 13 արուեստի, 2 գեղարուեստի դպրոցները՝ 3514 աշակերտներով եւ 427 մանկավարժներով: Իբրեւ հենակէտային դպրոցներ մարզին մէջ յայտնի են Զարեհ Սահակեանցի անուան երաժշտական, Երուանդ Քոչարի անուան արուեստի եւ Աբովեանի գեղարուեստի դպրոցները:
Մարզանք
Մարզանքի բնագաւառին մէջ Կոտայքը առաջատար դիրքեր կը գրաւէ Հայաստանի Հանրապետութեան մարզերու մէջ։ 2016-ի տուեալներով Կոտայքի մարզի տարածքին կը գործեն 15 մեծ մարզադպրոցներ: Մարզի բնակավայրերուն մէջ կը գործեն 23 մարզաձեւի պարապմունքներ: Այդ մարզաձեւերէն 16-ը ողիմպիական են: Կոտայքի մարզին մէջ լայն տարածում ունին սամպօ, ճիւտօ, ազատ ոճի ըմբշամարտ, բազկամարտ, բռնցքամարտ, ճատրակ, աթլէթ, ֆութպոլ, մականախաղ եւ դահուկային մարզաձեւերը :
Կան նաեւ վոլիպոլով, քարաթէով, սուսերամարտով եւ այլ մարզաձեւերով զբաղող երիտասարդներ եւ պատանիներ: Մարզի մարզական դպրոցներ կը յաճախէ 5400 մարզիկ, որոնց մեծ մասը կը մարզուի մարզական ակումբներու եւ հանրակրթական դպրոցներու արտադասարանական մարզական խմբակներու մէջ:
Մարզի տարածքին մարզանքի զարգացման կարեւոր խթան կը հանդիսանայ այն, որ բոլոր քաղաքային եւ գիւղական բնակավայրերուն մէջ կը դասաւանդուին ֆիզիկական մշակոյթի խորացուած դասընթացքներ: Կոտայքի մարզին մէջ ծնած եւ գործունէութիւն ծաւալած շարք մը անձեր դարձած են մետալակիրներ՝ հանդէս գալով տարբեր մարզաձեւերու մէջ։ Անոնցմէ են
Կոտայքի մարզի գլխաւոր ֆութպոլային ակումբը Կոտայքն է, որ կը ներկայացնէ Աբովեան քաղաքը: Ակումբը հիմնուած է 1955-ին եւ հանդէս կու գայ Հայաստանի ազգային առաջնութեան մէջ։ Տեղական մարզադաշտը Աբովեանի Կոտայք մարզադաշտն է:
Կրթութիւն
Խորհրդային իշխանութեան անկումէն ետք կրթութեան ոլորտը Կոտայքի մարզին մէջ զարգացման ուղին բռնած է։ 1972-1973-ականներուն Կոտայքի մէջ կար 39 դպրոց (անոնցմէ՝ 21 միջնակարգ)՝ 18 100 աշակերտով, 13 մսուր եւ մանկապարտէզ (շուրջ 620 երեխայ) ։
Կոտայքի մարզի բոլոր խոշոր գիւղական եւ քաղաքային բնակավայրերը ունին առանձնացուած դպրոց, իսկ քաղաքներու պարագային՝ քանի մը դպրոցներ:
2014-ի դրութեամբ մարզի հանրակրթական կրթարաններու ընդհանուր թիւը կը կազմէ 105 հաստատութիւն: Անոնց կարգին են նաեւ Կոտայքի մէջ գործող մէկական յատուկ եւ մասնաւոր դպրոցներն ու երկու կրթահամալիրները: Հանրակրթական ուսումնական հաստատութիւններէն 91-ը, ինչպէս` նաեւ 1 յատուկը, գործած են մարզպետարանի ենթակայութեան տակ:
11 աւագ դպրոցները եւ Աբովեանի կրթահամալիրը կը գործէ Հայաստանի Հանրապետութեան ԿԳ նախարարութեան հովանաւորութեամբ: Նայիրիի ոչ պետական միջնակարգ դպրոցը միակն է իր տեսակով Կոտայքի մէջ՝ ոչ պետական հանրակրթական ուսումնական հաստատութիւն: Նշանաւոր է «Փոքր Մհեր» ռազմական կրթահամալիրը, որ նաեւ գիշերօթիկ դպրոց է:
Պայմանաւորուած Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ ծնելիութեան մակարդակի աճով՝ մարզի տարածքին աճած է առաջին դասարան յաճախող աշակերտներու թիւը: Այսպէս, եթէ 2010-2011 եւ 2011-2012 ուսումնական տարին մարզի հանրակրթական ուսումնական հաստատութիւններու առաջին դասարան յաճախած են շուրջ 3300-ական երեխաներ, ապա 2012-2013 ուսումնական տարինայդ թիւը կազմած է 3375, իսկ 2013-2014 ուսումնական տարին` 3620:
Արդիւնաբերութիւն
Կոտայքի մարզի տնտեսութեան գերակայ ճիւղերը երկուքն են՝ արդիւնաբերութիւնը եւ գիւղատնտեսութիւնը։ Համախառն ներքին արդիւնքի ամենամեծ մասնաբաժինը կ՛իյնայ արդիւնաբերութեան։ Վերջինիս արտադրական ծաւալի ներուժը հիմնականին մէջ կեդրոնացուած է քաղաքներուն մէջ՝ Հրազդան, Չարէնցաւան, Նոր Հաճըն, Եղուարդ, Բիւրեղաւան, Աբովեան, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ մեծ գիւղերու մէջ։ Արդիւնաբերութեան ճիւղերէն առաջատար կը համարուին ուժականութեան, մեքենաշինական եւ սնունդի արդիւնաբերութեան, քարամշակման, հանքարդիւնահանման, ձկնաբուծութեան, շինանիւթերու եւ փայտամշակման ոլորտները։ Արդիւնաբերութեան արտադրանքի մեծ մասը կը բաւարարէ հայաստանեան շուկայի ներքին պահանջները, իսկ մէկ մասն ալ կ՛արտահանուի արտասահման՝ Ռուսիոյ Դաշնութիւն, Չինաստան, Վրաստան, Պուլկարիա, Իրանի Իսլամական Հանրապետութիւն եւ այլն։
Կոտայքի մարզի արդիւնաբերութեան գլխաւոր ճիւղերէն մէկը սնունդի արդիւնաբերութիւնն է։ Այս բնագաւառի կարեւոր ոլորտներն են կաթնամթերքի վերամշակումը, ինչպէս նաեւ գինիի եւ քոնեակի, պահածոներու, հաւկիթի եւ թռչնամիսի, մսամթերքի արտադրութիւնը։ Կոտայքի մէջ զարգացած է թանկարժէք եւ կիսաթանկարժէք քարերու (ոսկիի) վերամշակումը: Մարզին մէջ ամենաթոյլ զարգացած ճիւղը թեթեւ արդիւնաբերութիւնն է։
Արդիւնաբերութիւնը կու տայ Հայաստանի ռատիոելեկտրոնիկայի եւ սարքաշինութեան արտադրանքի մօտ մէկ հինգերորդ մասը, ապակիի եւ բիւրեղապակիի 40%-էն աւելին, ոչ ոգելից խմիչքներու եւ հանքային ջուրերու մօտ 12%։ Տնտեսութեան զարգացման հեռանկարները կապուած էին մշակող արդիւնաբերութեան աճի, հանքային հարստութիւններու շահագործման եւ մերձերեւանեան գօտիին մէջ գիւղատնտեսական արտադրանքի աւելացման հետ։ Հայաստանի Կոտայքի մարզի տնտեսական ներուժին զգալի վնաս հասցուցած է նախկին տասնեակ հազարաւոր աշխատատեղեր ապահովող խոշոր կազմակերպութիւններու քայքայումը` սեփականաշնորհման, հումքի, իրացման շուկաներու նուազման կամ բացակայութեան եւ հիմնական միջոցներու բարոյաֆիզիկական մաշուածութեան հետեւանքով։ Մարզի տասնեակ մեքենաշինական, թեթեւ եւ սնունդի արդիւնաբերական ձեռնարկութիւններ դադրեցուցին իրենց գործունէութիւնը կամ ալ սկսան աշխատիլ փոքրածաւալ հզօրութեամբ։ Կոտայքի մարզի կայուն զարգացող ոլորտներէն է ուժականութեան արդիւնաբերութիւնը։ Անոր երաշխիքներն են 17 հիտրոելեկտրակայաններու եւ Հրազդան-5 էներկապլոքի առկայութիւնը։
Գիւղատնտեսութիւն
Գիւղատնտեսութիւնը մարզի տնտեսութեան կարեւոր ճիւղերէն մէկն է։ Հայաստանի այս մարզին մէջ գիւղատնտեսական արտադրութիւնը հիմնականին կը կազմակերպուի գիւղացիական եւ ագարակային տնտեսութիւններու միջոցով։ Բնորոշ է ապրանքային ճիւղերու զարգացումը։ Մասնագիտացած է, իբրեւ այգեգործական-անասնապահական շրջան՝ ծխախոտագործութեան ու բանջարաբուծութեան օջախներով։ 2012—ին Կոտայքի հողային հիմնադրամը կազմած է 84 283 հա, որմէ վարելահող՝ 14 569 հա, խոտհարք՝ 3 162 հա, արօտավայր՝ 264 69 հա, խաղողի եւ պտղատու այլ այգիներ՝ 5 059 հա, այլ (գիւղատնտեսութեան մէջ չօգտագործուող) հողեր՝ 2 7611 հա, անտառներ՝ 6 479 հա։ Երկրագործութեան նշանակութիւնը եւ տեսակարար կշիռը գիւղատնտեսութեան մէջ զգալիօրէն աճած է։ Առաջատար ճիւղերէն են ծխախոտագործութիւնը, որ կու տայ գիւղատնտեսութեան համախառն արտադրանքի 14%-էն աւելին, այգեգործութիւնը եւ պտղաբուծութիւնը՝ շուրջ 10%, բանջարաբուծութիւնը՝ մօտ 8%։ Դաշտաւարական աշխատանքներու 80% մեքենայացուած է։
Բարձրորակ սերմերու ու տնկանիւթի արտադրութեան, պահպանման եւ օգտագործման համապատասխան համակարգի ձեւաւորման հիման վրայ զարգացող սերմնաբուծութիւնը գիւղատնտեսութեան ոլորտներէն մէկն է։ Կլիմայական գօտիներու առատութիւնը թոյլ կու տան մարզի բնակչութեան այստեղ աճեցնել զանազան պտուղ-բանջարեղէններ։ Կոտայքի մարզին մէջ կ՛աճեցուի եգիպտացորէն, ցորէն, գարի, արեւածաղիկ, գետնախնձոր, ոլորն, վարունգ, լոլիկ, կաղամբ, սմբուկ, հատապտուղներ եւ զանազան միրգեր։ Կոտայքի մարզի գիւղատնտեսութեան համար մէկ ոլորտն է անասնապահութիւնը։ Կոտայքին բաժին կ՛իյնայ ամբողջ հանրապետութեան անասնապահական մթերքներու 7.6 %-ը: Անասնաբուծութեան հիմնական ուղղութիւնը կաթնամթերքի եւ մսամթերքի արտադրութիւնն է: Մարզին մէջ կը գործեն անասնաբուծական մթերքներու վերամշակման աւելի քան 13 մասնագիտացուած ընկերութիւններ։ Անասնապահութեան միւս գերակայ ճիւղերն են թռչնաբուծութիւնն ու մեղուաբուծութիւնը, որ կը զարգանայ մեծ թափով։ 2014-ի տուեալներով Կոտայքի մարզի 620.6 հազ. թեւ թռչունները արտադրածեն 117.3 միլիոն ձու, որ կազմած է հանրապետութեան ձուի արտադրութեան 19.1 %-ը։ 2014-ի տուեալներով մարզին մէջ առկայ է 26046 մեղուաընտանիք։ Կոտայքի բնակլիմայական պայմանները բարենպաստ են էկոլոգիապէս մաքուր մեղր ստանալու համար։ Կոտայքի ջրանցքի շնորհիւ արգաւանդ հողերու խոշոր հատուածները ոռոգելի են։
Զբօսաշրջութիւն
Զբօսաշրջային առաջնային կարեւորութիւն ունի Ծաղկաձոր քաղաքը։ Քաղաքի տարածքին կայ մարզական կայան, քաղաքէն Թեղէնիսի գագաթը տանող 6 քմ երկարութեամբ ճոպանուղի, մանկական առողջարան, հանգստեան տուները եւ զբօսաշրջային շարք մը վայրեր։ Ծաղկաձորի մէջ կը գտնուի նաեւ Կեչառիսի վանական համալիրը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի մարզեր
Փինք Ֆլոիտ
Փինք Ֆլոիտ (անգլ.՝ Pink Floyd), Պրիտանական փրոկրեսիվ/փսիքոտելիկ ռոք խումբ է։ Առանձնապէս յայտնի է իր ստեղծագործութիւններուն մէջ, շօշափուող փիլիսոփայական եւ հայեցակարգային թեմաներով, ձայնային եւ լուսատեսողական փորձարկումներով եւ շքեղ համերգներով։ Հիմնադրուած է 1966 թուականին, վերջին ալպոմը՝ The Endless River, թողարկուած է 2014 թուականին ։
Պատմութիւն
Խումբը ստեղծուած է 1966 թուականին Քէմպրիճի քոլէճի շրջանաւարտներ Սիտ Պարրըթի եւ Ռոճըր Ուոթըրսի կողմէն։ Պարրըթը այդ ժամանակ արդէն իսկ բազմաթիւ երգերու եւ բանաստեղծութիւններու հեղինակ էր, իսկ Ուոթըրսը 1965-էն ռիթմ-էնտ-պլիւզ կը նուագէր "SIGMA-6" խումբին մէջ, որուն անդամներ Ռիք Ռայթը (ստեղնաշարային գործիքներ) եւ Նիք Մէյսընը (հարուածային գործիքներ) եւս ներգրաւուեցան Փինք Ֆլոիտի կազմին մէջ։ Զանոնք ցնցեց Պարրըթի անսովոր, սիւրռէալիստական փոէզիի միախառնումը Ուոթըրսի իւրահատուկ փսիքոտելիկ էֆֆեքտներուն հետ։ Կարճ ժամանակով անոնց միացաւ կիթառահար Պոպ Քլոուզը, իսկ նախապէս "The Screaming Abdabs" կոչուած խումբը Պարրըթի առաջարկով վերանուանուեցաւ "The Pink Floyd Sound" (պլիւզմէններ Փինք Անտըրսընի եւ Ֆլոյիտ Քաունսիլի անուններուն համատեղումէն)։ Խումբը ելոյթներ կ՚ունենար լոնտոնեան ակումբներուն մէջ, իսկ 1966 թ. Դեկտեմբերին մենեճէրներ Էնհրիւ Քինկի եւ Փիթըր Ճեննըրի ղեկավարութեամբ ձայնագրեց առաջին սինկլը՝ "Arnold Layne"։ Բրիտանական ազգային ռատիոն հրաժարուեցաւ հեռարձակել երգը, այդուհանդերձ այն մտաւ բրիտանական հիթ-շքերթ եւ վերջին հաշուվ նուաճեց 6-րդ հորիզոնականը։ Պարրըթի փոէզին՝ համեմուած Կրէմի եւ Քերոլի կերպարներով, լայն ճանաչում գտաւ։ Այդ ընթացքին Պարրըթը աւելի ու աւելի կը տարուէր թմրադեղերով (յատկապէս LSD-ով) եւ կ՚իյնայ տեսիլքներու մէջ, երթալով կը կտրուէր շրջակայ աշխարհէն եւ կ՚ընկղմուէր իր ներքին խնդիրներուն մէջ ։
Ստեղծուեցաւ խումբին առաջին մեծածաւալ շօն - "Games for May", որով ինչ-որ չափով նշանաւորուեցաւ խումբին յետագայ ճանապարհը։ "See Emily Play"-ը եւս մտաւ հիթ-շքերթ, խումբը գրաւեց մամուլի ուշադրութիւնը։ Ինչպէս յետագային գրեցին քննադատները, երեւան կու գար նոր՝ այսպէս կոչուած «ելեկտրոնային փուլսէյշընի» ոճը, որու ծիրին մէջ կը միախառնուէին ինչպէս՝ դասական եւ ճազ, այնպէս ալ՝ հնագոյն անգլիական եւ շոթլանտական մեղեդիները, իսկ մօտ ապագային պէտք է յայտնուէր հիփփիական պսիքոտելիկան։
1967-ին թողարկուեցաւ խումբին առաջին ալպոմը՝ ի դէպ, ձայնագրուած լեկենտար "Abbey Road" ստուտիոյի եւ The Beatles-ի հաւանական ազդեցութեամբ՝ "The Piper at the Gates of Dawn" (Սրինգահարը արեւածագի դարպասներուն մօտ), ուր Պարրըթի անդրաշխարհային թեքսթերը եւ խելագար ձայնային երանգաւորումները թերեւս իրենց գագաթնակէտին կը գտնուէին։ Այն մեծ հռչակ բերաւ խումբին, իսկ Սիտի արուեստի որոշ սիրահարներու կարծիքով՝ դարձաւ լաւագոյնը խումբի ողջ պատմութեան ընթացքին։