cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Կոտօն Սպասելու Ատեն
Ըստ Պեքեթի բարեկամ եւ պաշտօնական կենսագիր` Ճէյմս Նոլսընի, բաւարար աթոռ չէր մնացած թատերաղին առաջին բեմադրութեան ընթացքին: Նոյնիսկ չէին մտածած, թէ 1953-ի Յունուար 5-ին սեղմ պիւտճէով բեմ բարձրացած այս թատերախաղին ներկայացումը պիտի նկատուէր արդի թատրոնի առանցքային պահերէն մէկը:
Թատերախաղը ներկայացուած է Սարայեւոյի մէջ, երբ քաղաքը շրջափակուած էր 1990-ական տարիներուն: Հարաւային Ափրիկէի մէջ անիկա կը նկատուէր ցեղային խտրականութեան քննադատութիւն մը: Երբ Քաթրինա մրրիկը հարուածեց Նիւ Օրլիընզը, անոր մէկ ներկայացումը դիմաւորուեցաւ իբրեւ քաղաքին վերականգնումի սպասումին խորհրդանիշը:
Իսկ Քալիֆորնիոյ Սան Քուենթին բանտին մէջ արգելափակեալներ 1950-ական թուականի վերջերու իրենց հռչակաւոր բեմադրութեան մէջ զայն ներկայացուցած են իբրեւ իրենց սեփական պատմութիւնը:
2013 թուականին, 60 տարի ետք, «Ուէյթինկ Ֆոր Կոտօ»ն Լոնտոնի արուեստի «Ուեսթ Էնտ» կեդրոնին մէջ շրջուն թատերախումբի մը ներկայացումներու ցանկին մաս կը կազմէ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսերէն թատերակներ
Լարի Քինկ
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1933 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի լրագրող Ստորոգութիւն:19 Նոյեմբերի ծնածներ
Տոմինիք Ֆայք
Տոմինիք Տէյվիտ Ֆայք (անգլ.՝ Dominic David Fike, ), Ամերիկացի երգիչ, երգահան, երաժիշտ եւ դերասան է: Ծնած է Նէյփըլզ, Ֆլորիտա, ԱՄՆ, եւ սորված է կիթառ նուագել 10 տարեկանին: Ան դարձաւ հանրածանօթ եւ SoundCloud հարթակին վրայ քանի մը երգեր հրապարակեց: Don't Forget About Me, Demos ալպոմը հրապարակելէ ետք, Columbia Records ընկերութեան հովանաւորթիւնը վայելելու սկսաւ:
Ֆայքին 3 Nights երգը հասաւ առաջին 10 երգերու ցանկին վրայ քանի մը երկիրներու մէջ: Ան յետոյ գործակցեցաւ Brockhampton երգչախումբին եւ Հալզի երկգչուհիին հետ: 2020 թուականի Յունիսին, ան հրապարակեց իր «Chicken Tenders» երգը, իսկ Յուլիսին ալ «Politics & Violence» երգը: Ֆայքին առաջին What Could Possibly Go Wrong ալպոմը հրապարակուած էր նոյն ամսուան մէջ: Ալպոմը առաջին 50 ալպոմներու ցանկին վրայ էր քանի մը երկիրներու մէջ, ինչպէս ԱՄՆ եւ Աւստրալիա:
Մեսրոպ Սարգիս Վարդանեան
Մեսրոպ Սարգիսի Վարդանեան  (1888, Զերա, Օսմանեան կայսրութիւն -1915), հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1888 թուականին՝ Զերա, հայ առաքելական ընտանիքի մէջ։ 1914 թուականին աւարտած է Պէյ­րու­թի Ամերիկեան համալսարանի բժշկական բաժինը։ 1914 թուականին զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ ծառայած՝ որպէս զինուորական բժիշկ։
Մոզիլլա Ֆայրֆոքս
Մոզիլլա Ֆայրֆոքս (ամերիկեան անգլերէնով արտասանութիւն՝ []), հայտնի նաեւ կարճ Firefox անուանմամբ, ազատ ցանցային դիտարկիչ (բրաուզեր)՝ Gecko շարժիչի հիման վրայ աշխատող։ Դիտարկիչի նախագծումով եւ տարածումով կ՛զբաղուի «Mozilla Corporation» ընկերութիւնը։
2014-ի Յունուար մինչեւ նոյեմբեր ամսուայ կտրվուածքով «Mozilla Firefox»-ը կը համարվուի 3-րդ ամենատարածված դիտարկիչը աշխարհի մէջ, ունենալով 18,14 տոկոս մասնաբաժին ըստ gs.statcounter.com կայքէջի տուեալներու ։ Հայաստանի դիտարկիչը երկրորդ տեղն է՝ 16,05 տոկոսով ։ Որոշ պետութիւններու մէջ դիտարկիչը նաեւ առաջատար դիրք ունի մասնավորապէս՝ Իրանի մէջ, որտեղ շուկայական մասնաբաժինը կը կազմէ 44,19 տոկոս ։
Դիտարկիչը պաշտոնապէս կը թողարկէ Մայքրոսոֆթ Վինդոուզ, ՕԷս Տաս, Լինուքս եւ Անդրոիդ օպերացիոն համակարգիչներու համար։ Գոյութիւն ունին նաեւ ոչ պաշտոնական տարբերակներ այլ տիպի օպերասիոն համակարգիչներու համար։ Դիտարկիչի կոդը կը համարվուի ազատ եւ կը տարածուի եռակի լիցենզիայով՝ GPL/LGPL/MPL։
Մեսրոպ Սարգիս Վարդանեան
Սպանութիւն
1915 թուականին սպանուած է ծառայութեան ընթացքին։
Մոզիլլա Ֆայրֆոքս
Անուանման ծագումը
Սկզբնական շրջանին այս ցանցային դիտարկիչը ունեցած է տարբեր անուանումներ՝ Ֆենիքս, այնուհետեւ Ֆայրբիրդ։ Այնուհետեւ ցանցային դիտարկիչը կը ստանայ չինարեն թարգմանուած Կրակոտ Աղվես անվանումը, որ հայտնի կը դառնայ Ֆայրֆոքս անունով։
Մեսրոպ Սարգիս Վարդանեան
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Մոզիլլա Ֆայրֆոքս
Արտաքին Յղումներ
Ստորոգութիւն:Համակարգչային ծրագրեր Ստորոգութիւն:Ազատ ծրագրային ապահովում Ստորոգութիւն:Վեբ-դիտարկիչներ
1742 թուական
1742 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 42րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1742 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1742 մահեր
Ստորոգութիւն:1742
Արաքս Մանսուրեան
Արաքս Մանսուրեան (1 Օգոստոս 1946, Պէյրութ) Օփերային երգչուհի, սոփրանօ: Արաքս Մանսուրեան իր քաղցրահունչ կարկաչով դիւթած է հանդիսատեսի սիրտը եւ դարձած հայ ազգային օփերայի առաջնակարգ մենակատարներէն մէկը, շնորհիւ իր ձայնի գեղեցիկ հնչերանքին եւ բեմական վառ շնորհին, երգեցողութեան եւ տրամադիկական խաղի գեղարուեստականօրէն համոզիչ համադրութեան, կանացի բազմազան եւ խոր զգացումներու ազնուազարմ դրսեւորումին:
Կենսագրութիւն
Արաքս Մանսուրեան ծնած է Լիբանան, ուրկէ մէկ տարեկան հասակին, ան իր կիլիկեցի արմատներով եւ Պէյրութի որբանոցի կեանքը ճաշակած ծնողներուն հետ բռնած է գաղթականութեան ճամբան: Հայաստան հաստատուած Մանսուրեաններու ընտանիքը առաջին տարիներուն ապրած է սոսկալի պայմաններու մէջ, սակայն շուտով տարիները բացայայտած են Աննա մայրիկի եւ իր անուշ ձայնով յայտնի Եղիա հայրիկի խնամած զաւակներուն տաղանդը:
երաժշտական ուսումնարան եւ պետական երաժշտանոց
Եղած է շատ հեղինակներու գործերուն առաջին կատարողը` Գ.Չտչեան, Ռ.Սարգսեան, Իւ.Յարութիւնեան, Հ.Մելիքեան, Մ.Վարդազարեան, Մ. Իսրայէլեան, նաեւ եղբօր` Տիգրան Մանսուրեանի վոկալ շարքերու առաջին կատարողն է: Բազմիցս ելոյթներ ունեցած է փրոֆէսր Ռ. Աթայեանի նուագակցութեամբ` ըլլալով կոմիտասեան շարք մը երգերու առաջին մեկնաբանողը, նաեւ առաջին եւ միակ կատարողը Կոմիտասի անաւարտ «Անոյշ» օփերայի:
1974-ին աւարտած է երաժշտանոցը եւ ընդունուած Հայաստանի օփերայի եւ պալէի պետական թատրոնը` իբրեւ մեներգչուհի: Երգած է շարք մը դերերգեր, որոնցմէ են` Էլիզապէթ («Տոն Կարլոս»), Նեդդա («պայացներ»), Լէոնորա («տրուբադուր»), Աիտա («Աիտա»), Շուշան («Դաւիթ-Բեկ»), Անոյշ («Անոյշ»): Վերջին դերերգը կատարած է նաեւ Թիֆլիսի օփերային թատրոնէն ներս, թումանեանի ծննդավայր Լոռիի մէջ եւ 1989-ին` ԱՄՆ-ի մէջ։
Մենահամերգներ
Բազմիցս մենահամերգներ ունեցած է Հայաստանի եւ արտասահմանեան շարք մը երկիրներու մէջ` երգացանկի մէջ եւրոպական երգահաններու կողքին ունենալով Կոմիտաս, հոգեւոր միջնադարեան երգեր, հայ երգահաններու ստեղծագործութիւններ:
Աւսրտրալիոյ Սիտնի քաղաքի Օփերա Հաուզի մենակատար
Արաքս Մանսուրեան 19 տարի է, որ կը բնակի Աւստրալիոյ Սիտնի քաղաքի մէջ։ 1992-էն ի վեր Սիտնիի Օփերա Հաուզի օփերային թատրոններու մենակատարն է՝  հանդէս կու գայ այնպիսի դերերգերով, ինչպիսիք են’ Լիու («Տուրանդոտ»), Աիտա («Աիտա»), Ֆլորիա Թոսկա («Թոսկա»), Տէզդեմոնա («Օթելլo»), Միմի («Պոհեմ»), Կատիա Կաբանովա («Գաթիա Գապանովա»), Սանթուցցա («Գեղջկական ասպետութիւն»), Ֆաթա Միրգանա («Սէրն առ երեք նարինջներ»), Էլիզապէթ Վալուա («Տոն Կառլոս»), եւ այլն:
Դասաւանդում Սիտնիի երաժշտանոցէն ներս
Արաքս Մանսուրեան Զուգահեռաբար կը դասաւանդէ Սիտնիի երաժշտանոցէն ներս` օտարները ծանօթացնելով հայկական երգարուեստի հետ: Անոր շնորհիւ բազմաթիւ օտար երիտասարդ երգիչներու երգացանկերուն մէջ տեղ կը գտնեն Կոմիտասի, Կանաչեանի, Մելիքեանի, Սպենդիարեանի եւ այլ հայ երաժիշտներու ստեղծագործութիւններ:
Իր Առաքելութիւնը Աւստրալիոյ մէջ
Արաքս Մանսուրեան մեծ առաքելութիւն կը կատարէ Աւստրալիոյ մէջ։ Անոր չինացի եւ աւստրալիացի ուսանողները մեծ սիրով կ՚երգեն Կոմիտասի «Հոյ Նազան»ը, «Քելէ, քելէ»ն, եւ կ’երգեն այնքան հարազատ, որ Ա. Մանսուրեանի առաջնորդութեամբ անոնք համերգներով հանդէս եկան Հայաստանի մէջ։
Աղբիւրներ
Արաքս Մանսուրեան
անուններ
Մենք կանք… Արաքս Մանսուրեան
Կոմիտասեան երգը ամենուր ինձ հետ է
Այտափոսիկ
Այտափոսիկ, այտփոսիկ կամ մատնեհար, բնական փոքրիկ փոսիկներ մարդու այտերուն եւ կզակին:
Բնութագիր
Փոսիկները կ’ըլլան տարբեր չափերու եւ խորութեան: Կ’ըլլան շրջանաձեւ կամ ուղղահայեաց կերպով ձգուած: Սովորաբար կը հանդիպին բերանի կողային անկիւններուն տարբեր հեռաւորութեանց վրայ: Փոսիկները կը յառաջանան երկու այտերուն, սակայն հաւանական է նաեւ, որ ըլլան միայն մէկ այտի վրայ: Սովորաբար դէմքի մկաններու հանգիստ վիճակին փոսիկները նկատելի չեն: Ատոնք կ’երեւին միայն ժպտալու ատեն կամ բուռն դիմախաղի պարագային:
Ժամանակ առ ժամանակ փոսիկները կրնան անհետանալ եւ կրկին յայտնուիլ : Փրոֆեսոր Մաք-Տոնալտ իր հետազօտութեանց արդիւնքին եզրակացուցեր է, որ փոսիկները սխալմամբ բնութագրուեր են որպէս գէնականօրէն փոխանցուող իշխող ծին (գէն) : Սակայն, Եութայի համալսարանի գիտնականները կը համարեն, որ ատոնք ոչ մշտական իշխող ծին են, որոնք սովորաբար կը կառավարուին մէկ ծինի կողմէ, բայց միեւնոյն ատեն կը գտնուին միւս ծիներու ազդեցութեան տակ :
Յառաջացման պատճառներ
Կը շրջանառուին տարբեր վարկածներ այտափոսիկներու յառաջացման պատճառներու վերաբերեալ: Բայց ատոնք բոլորն ալ կը յանգեն այն մտքին, որ այտափոսիկներու յառաջացման հիմնական պատճառը այտոսկրային մեծ մկանի (zygomaticus major) կառուցուածքային առանձնայատկութիւններն են: Այտոսկրային մեծ մկանը կծկուելու ատեն բերանի անկիւնը վեր կը բարձրացնէ եւ քիչ մը կը ձգէ դէպի դուրս, որի արդիւնքին կը ձեւաւորուի ժպիտը : Այս պատճառով ալ այն երբեմն կ’անուանեն «ժպիտի գլխաւոր մկան»:
Կան շարք մը կազմողական վիրահատութիւններ այտերու արհեստական փոսիկներ ստեղծելու համար: Սակայն յայտնի չէ՝ ատոնք երկար ժամանակ կը պահպանուի՞ն, թէ՞ ոչ, քանի որ տարիքի հետ մէկտեղ մաշկի առաձգականութիւնը կը նուազուի, եւ փոսիկները կրնան անհետանալ :
Երգեհոն
Երգեհոնը (իւնարէն՝ ὄργανον organon) երաժշտական ստեղնաշարային գործիք։ Կազմուած է քանի մը ստեղնաշարերէ։
Երգեհոն կը նուագեն ոտքերով եւ ձեռքերով։ Երգեհոնը աշխարհի ամէնէն հին երաժշտական գործիքներէն մէկն է, որ յառաջացած է Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ։ Կ'ենթադրուի, որ զայն ստեղծած է (կամ մասնակցութիւն ունեցած է ստեղծման) յոյն Կտեսիբիոս՝ Եգիպտոսի Ալեքսանդրիա քաղաքէն: Երգեհոնը կարեւոր նշանակութիւն ունի կաթոլիկ եկեղեցւոյ ժամերգութեան մէջ։
Ընդհանուր ակնարկ
Խողովակաւոր երգեհոնները ձայնը կը տարածեն գործիքին վերին մասին գտնուող խողովակներուն միջոցով։ ԺԶ. դարէն սկսեալ, երգեհոններ պատրաստելու ատեն կը սկսին օգտագործել տարբեր խողովակներ, որոնք հնարաւորութիւն կու տան փոխել ձայնի ն որակը։ Ընդհանրապէս, երգեհոնը ամենամեծ չափեր ունեցող երաժշտական գործիքն է։ Անիկա կը համարուէր մարդկութեան ամենամեծ յայտնագործութիւններէն մէկը։ Ուոլֆկանկ Ամադեուս Մոցարտ երգեհոնը կ'անուանէր «երաժշտական գործիքներու թագուհի»ն։
Պատմութիւն
Երգեհոնը ամենահին երաժշտական գործիքներէն է։ Կ'ենթադրուի, որ երգեհոնը ստեղծած է յոյն յայտնագործող Ցտետիպուս՝ Ք.Ա. 290-280-ական թուականներուն։ Մեծ չափեր ունեցող երգեհոններ սկսած են ստեղծուիլ Դ. դարուն, աւելի կատարելագործուած ձեւերը՝ Է.-Ը. դարերուն։
Երգեհոններ ստեղծելու մշակոյթը սկիզբ առած է Իտալիոյ մէջ, ուրկէ ալ Թ. դարուն տարածուած է Ֆրանսայի մէջ։ Աւելի ուշ այս մշակոյթը տարածուած է նաեւ Գերմանիոյ մէջ։ Ամբողջ Եւրոպայի տարածքին երգեհոնը տարածուած է ԺԴ. դարէն։ Միջնադարեան երգեհոնի ամենահին օրինակը յայտնաբերուած է Նոր Զելանտայի մէջ (վանական համալիր Նիտըրլենտի մէջ), 1370-1400 թուականներուն։ Անիկա ներկայիս կը պահուի Սթոքհոլմ ի պատմութեան ազգային թանգարանին մէջ։
Կիլիկիոյ Ճարտարապետութիւն
Կիլիկեան Հայաստանի ճարտարապետութիւն, Կիլիկեան Հայաստանի ճարտարապետութիւնը շարունակած է հայոց շինարարական ավանդոյթները։ Երկրին ինաշխարհը, աշխարհագրական դիրքը եւ զարգացման իւրահատուկ պայմանները մեծապես նպաստած են քաղաքներու եւ հատկապէս բերդերու շինարարութեանը։ Բարձունքներու լանջերուն եւ գագաթներուն կառուցուած բերդերը եւ քաղաք-ամրոցները (Սիս, Ճանճիբերդ, Կանչիբերդ, Լեւտնբերդ), պայմանաւորուած տեղանքով, ունեցած են անկանոն հատակաձեւ։
Ամրոցին տարածքը
Ամրոցին տարածքը բաժանուած է տարբեր մակարդակներու վրա կառուցուած որմնափակ մասերու, ստեղծուած են գաղտնուղիներ եւ տնտեսական սենեակներ, իսկ արտաքին պարագիծով ամրացուած են աշտարակաւոր հզոր պարիսպներով։ Սիս մայրաքաղաքը շրջապատուած է եռաշարք պարիսպներով ու որմնահեցերով, բարձունքին միջնաբերդն է՝ պալատ, կառոյցներով։ Ամրոցի 7 առանձին մասերը կապուած են իրարու ներքին դարպասներով։ Նոյն ձեւով կառուցուած են նաեւ միւս քաղաքները, անոնցմէ են Անազարբան եւ Մամեստիան։ Կիլիկեան Հայաստանի ամրաշինութեան հիանալի օրինակներ էին Լեւոն Բ թագաւորի կառուցած Օձաբերդ (Լեւոնկլա) եւ Թումլուբերդ ամրոցները։ Կոռիկոս եւ Այաս նավահանգիստներուն պաշտպանական կառոյցները կղզիի եւ առափնյա ծովային ամրոցներն էին։ Կիլիկիայի բոլոր ամրոցները պետութեան ընդհանուր ամրաշինարարական համակարգին մեջ էին եւ կը հաղորդակցէին իրենք իրենց միջեւ։ Առաւել յայտնի էին Լամբրոնը, Պապեռոնը, Մուդը, Գուգլակը, Վահկաբերդը։ Խոշոր ամրոցները (Սիս, Անարզաբա, Լամբրոն, Լեւոնբերդ), բացի բնակելի եւ տնտեսական սենեակներէն, ունեցած են նաեւ զարդապատկերներով, ընդելուզումներով ոսկեզօծ դահլիճներ՝ հանդիսաւոր ընդունելութիւններու համար։
Կիլիկեան Հայաստանի ամրոցները
Կիլիկեան Հայաստանի իւրաքանչիւր ամրոցի կամ դղյակի մէջ կար եկեղեցի, քաղաքներուն մէջ՝ մի քանին (Սիսի մէջ՝ 20-էն աւելի)։ Հին շրջանի եկեղեցիներու ամենէն տարածուած տեսակը միանաւ եւ եռանաւ պազիլիքն էր՝ ընդհանուր ծավալէն դուրս եկող խորանով։ Եռանաւ պազիլիքները, որպէս կանոն, 2 զոյգ մոյթերով էին (ամենահինը 12-րդ դարու Ձորավարանց եկեղեցին է Անարզաբայի մէջ)։ Խոշոր պազիլիքներէն էր պարսպէն դուրս Կոռիկոսի մեծ եկեղեցին (12-րդ դարու վերջ, 3-րդ դարու սկիզբ)։ Հետագային մէջ կառուցոած են նաեւ եռանաւ գմբեթաւոր պազիլիքներ (Սորբ Սոփիա եկեղեցին Սիսի մէջ՝ 1230 թուականի վերջին, 1292-1441 թուականներուն՝ Ամենայն հայոց Մայր եկեղեցին, մինչեւ 1921 թուականը Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան աթոռանիստն էր)։ Նորակառոյց բազմաթիւ վանական համալիրները (Հռոմկլա, Տրազարկ, Արքայակաղնի, Սկեւռա, Ակներ եւ այլն) նաեւ մշակութային եւ գիտական կարեւոր կեդրոններ էին՝ ուսումնակրթական հաստատութիւններով, գրքարուի դպրոցներով։ Համալիրները բաղկացած էին եկեղեցիներէ, փոքր աղոթարաններէ, զանգակատնէ, բնակելի եւ օժանդակ կառույցներէ։ Կիլիկիայի հայկական ամրոցները, որոնք որոշակիօրէն ազդած են Մերձավոր Արեւելքի, նաեւ Արեւմտեան Եւրոպայի (12-13-րդ դարեր) ամրաշինութեան վրայ, ունին պատմական եւ կառուցողական մեծ արժեք։
Ստորոգութիւն:Հայկական ճարտարապետութիւն
Յովհաննէս Այվազովսկի
Յովհաննէս Այվազովսկի, աշխարհահռչակ հայ ծովանկարիչ։
Կենսագրութիւն
Աշխարհահռչակ ծովանկարիչ  Յովհաննէս Այվազովսկի  ծնած  է  17  Յուլիս 1817-ին Թէոդոսիա՝ Ռուսիա: Հայրը` Գէորգ  Այվազ  կամ Հայվազ Մոլտովիայէն Ղրիմ գաղթած փոքր առեւտրական մըն էր:Ուսումը ստացած է Թէոդոսիոյ  հայկական վարժարանին մէջ, ապա 1830- 1833-ին` Սիմֆերոպոլի ռուսական քիմիագիտութեան դպրոցին մէջ: 1833-ին Ղրիմի նահանգապետ Կազնաչեւի եւ իշխանուհի Նաթալիա Նարիշկինայի բարեսիրտ միջնորդութեամբ Նիկոլա Ա. կայսրը կը համաձայնի Հովհաննէս Այվազովսկին ընդունիլ Փեթերսպուրկի գեղարուեստի կաճառ՝ որպէս պետական թոշակառու:Հոս բախտը կը ժպտայ պատանի Այվազովսկիին: Մասնագիտական նիւթերու ուսուցիչները կը դառնան անուանի ռուս նկարիչ Մաքսիմ Վորոբէովը (1787–1855) եւ մարտանկարչութեան ժանրի հմուտ վարպետ Ալեքսանդր Զաուերուէյտը (1782–1844): Յովհաննէս Այվազովսկին դեռ երիտասարդական տարիներուն գրաւած է ռուս ու եւրոպացի արուեստասէրներու ուշադրութիւնը: Աւելի ուշ ան կը համարուի իր բնագաւառի բացարձակ մեծութիւններէն մէկը: Ուսանողական տարիներուն կարգապահ Յովհաննէս ամբողջովին կը կլանուի ակադեմիական աշխատանքներ կատարելով, միաժամանակ ընդօրինակութիւններ կը կատարէ Էրմիթաժի մէջ։ Որոշ ժամանակ ալ կայսեր կարգադրութեամբ անոր կարողութիւնները կատարելագործելու նպատակով կ'ուղարկուի Փեթերսպուրկ գտնուող ֆրանսացի հանրածանօթ գեղանկարիչ Ֆիլիպ Տաների (1795–1873) քով:
Այվազովսկիի հասարակական–գեղագիտական հայեացքներու ձեւաւորման գործին մէջ նշանակալի դեր կ'ունենայ անոր ծանօթութիւնն ու շփումները ռուս յառաջադէմ գրողներու հետ` Ա. Փուշկին, Վ. Ժուկովսկի, Ի. Կռիլով, Վ. Փելինսկիի գրական խմբակը, ինչպէս նաեւ` նկարիչ Կ. Պրիւլովի եւ երգահան Մ. Գլինկայի հետ: Անփորձ երիտասարդի մը համար նման շփումները կեանքի ու ստեղծագործելու հիանալի դասեր էին: 1837-ին «Անդորր» կտաւին  համար արժանացած է կաճառին առաջին կարգի ոսկեայ  շքանշանին  եւ  երկու տարիով ուղարկուած  է Ղրիմ` ուր  նույն տարին   իր նկարածներուն  համար արժանացած  է նկարիչի կոչումին: 1838–ին Այվազովսկի կը մեկնի Ղրիմ կաճառին հսկողութեամբ բնութենէն նկարելու ծովային տեսարաններ, յատկապէս Ռուսաստանի հարաւային մասերուն մէջ:
Վերադառնալով Փեթերսպուրկ՝ որպէս յառաջադէմ շրջանաւարտ 1840-ին կ'ուղարկուի արտասահման ուսումը կատարելագործելու համար գացած է Գերմանիա` Պեռլին, ապա Աւստրիա` Վիեննա, յետոյ Իտալիա (Ան առաջին հերթին կ'այցելէ Մխիթարեաններու Ս. Ղազար կղզին, ուր իր մեծ եղբայրը Գաբրիէլը հոգեւոր հայր էր, եւ որուն տասնչորս տարի չէր տեսած, Սպանիա, Ֆրանսա, Հոլանտա, մասնակցած  է  շարք մը ցուցահանդէսներու: Փարիզի մէջ  արժանացած  է ոսկեայ  շքանշանի, իսկ 1887 -ին` Պատուոյ   շքանշանի: Երիտասարդ նկարիչին համար նշանակալից կ'ըլլայ Վենետիկը եւ յատկապէս Իտալիան:Հոս ան կը ծանօթանայ եւ բարեկամական կապեր կը հաստատէ ռուսական մշակոյթի մեծանուն գործիչներու` Ն. Կոկոլի, Ա. Իւանովի եւ Ֆ. Իորտանի հետ: Այնուհետեւ՝ այցելութիւն Ֆլորանս, Սորենթօ, Նափոլի, Հռոմ... Փաստօրէն, այդ տարիներուն որոշ չափով կը ձեւաւորուին Այվազովսկիի ստեղծագործական հմտութիւնները, եւ ան գիտելիքներու հարուստ պաշարով կը շարունակէ իր յաղթարշաւը եւրոպական մայրաքաղաքներուն մէջ` Փարիզ, Լոնտոն, Լիզպոն,Մատրիտ, Ամսթըրտամ... Այստեղ կը ստեղծէ իր գլուխ գործոցներէն քանի մը հատը, որոնցմէ է նաեւ Քաոսը (1841, կտաւ, իւղաներկ, 106x73), որ կը նուիրէ Հռոմի Գրիգոր 16-րդ պապին: Վերջինս, ի պատասխան այդ վեհանձն քայլին, Այվազովսկին կը պարգեւատրէ Վատիկանի ոսկեայ մետալով. բացառիկ դէպք մը՝ աշխարհական մարդու մը համար, որ մեծ արձագանք կը ստանայ: Այդ առթիւ Կոկոլը երգիծանքով կ'արտայայտուի նկարիչին. «Եկար դու, փոքրիկ մարդ, Նեւայի ափերէն Հռոմ եւ անմիջապէս «Քաոս» առաջացուցիր Վատիկանի մէջ»:
1844-ին Այվազովսկի կը վերադառնայ հայրենիք: Եւրոպայի մեծ հռչակ վայելող, քանի մը երկիրներու գեղարուեստի ակադեմիաներու ակադեմիկոսի կոչման արժանացած, 27 տարեկան հայորդին կը նշանակեն Ռուսաստանի ռազմածովային ուժերու գլխաւոր շտապի գեղանկարիչը, ան կը դառնայ Փեթերսպուրկի գեղարուեստի կայսերական կաճառի անդամ: Եւրոպական չափանիշներով հանրածանօթ վարպետէն նկար ունենալը կը դառնայ ռուսական մայրաքաղաքի բարձր դասերու ներկայացուցիչներու, ներառեալ թագաւորական ու իշխանական ընտանիքներու անդամներու բաղձանքը: Պատուէրներ պատուէրներու ետեւէն, օր ու գիշեր աշխատանք:
1845-էն մշտական բնակութիւն կը  հաստատէ  Թէոդոսի  մէջ եւ հոն  կը կառուցէ  իր  արուեստանոցը: Այվազովսկիի համար նշանակալից էր 1848-ին Մոսկուայի նկարչութեան եւ քանդակագործութեան ուսումնարանին մէջ բացուած ցուցահանդէսը: Այս Այվազովսկիի առաջին անհատականն էր Մոսկուայի: Ընդհանրապէս, անհատական ցուցահանդէսներու կազմակերպումը, զանազան ցուցադրութիւններուն մասնակցութիւնը Այվազովսկիի համար արժանապատուութեան նշանակութիւն ունեցած է, հպարտութեան զգացում:
1840–ականներու վերջերը Այվազովսկի կը ստեղծէ մարտանկարչական առաջին կտաւները. «Ծովամարտ Նաւարի մէջ, 2 Հոկտեմբեր, 1827», «Ծովամարտ Քիոսի մօտ, 14 Յուլիս, 1770», «Ծովամարտ Չեսմէնի մօտ, 26 Յուլիս, 1770» եւ այլն:
1848-ին Այվազովսկիի կեանքին մէջ կը կատարուի կարեւոր իրադարձութիւն մը. ան կ'ամուսնանայ ռուսական նաւատորմի շտապ բժիշկի դուստր՝ անգլուհի Եուլիա Գրեւսի հետ: Պսակի արարողութիւնը կը կատարուի հայոց Ս. Սարգիս եկեղեցւոյ մէջ` ազգային ընդունուած օրէնքներուն համաձայն: Այվազովսկի տիկ. Գրեւսէն կ'ունենայ չորս դուստր, եւ ոչ մէկ մանչ, զոր կ'երազէր հանճարեղ ծովանկարիչը:
1850-ին Այվազովսկին կը ստեղծէ իր գլուխ գործոց «Իններորդ ալիքը» (կտաւ,իւղաներկ, 221x332, Ռուսական պետական թանգարան, Ս. Փեթերսպուրկ). հանճարեղ գործ մը, ուր նկարիչին պայծառ երեւակայութիւնը, կատարման վարպետութիւնը,հոգեյոյզ ձեւերը կը հասնին կատարելութեան:
1853-ին կը սկսի «Ղրիմի» կոչուող ռուս–թրքական պատերազմը: Այվազովսկի ինքզինք կը դրսեւորէ որպէս նուիրեալ հայրենասէր` ցուցաբերելով ստեղծագործական գործօն վերաբերմունք՝ պատերազմի թեմաներով նկարելով քանի մը կտաւ:
Այվազովսկի գտնուած  է Եւրոպայի, Մերձաւոր արեւելքի, Ափրիկէի մէջ, 1868 –ին  գացած  է Կովկաս, 1869-ին Թիֆլիսի մէջ  ներկայացուցած է առաջին գեղարուեստական ցուցահանդէսը: Ան  նիւթապէս օգնած  է յոյներու  եւ  իտալացիներու  ազգային ազատագրական պայքարին: Իր ճամբորդութիւններուն  ընթացքին  օգնած  է հայկական ազգային կազմակերպութիւններուն, դպրոցներուն, կազմակերպած է ցուցահանդէսներ: Ապաստան  տուած է  եւ  նիւթապէս  օգնած կոտորածէն  Ղրիմ գաղթած հայերուն:  Եղած  է Ղրիմի հայկական գաղթօճախի հովանաւորը: Այվազովսկի  Թէոդոսիոյ մէջ  բացած  է Հնագիտական թանգարան մը, Գեղարուեստի դպրոց մը, գրադարան, համերգային դահլիճ, մասնակցած է  երկաթուղիի  եւ  նաւահանգիստի կառուցման եւ այլն:
1874-ին Այվազովսկի Ֆլորանսի գեղարուեստի կաճառի անդամ դառնալով՝ կը ստանայ իր ինքնանկարի պատուէրը աշխարհահռչակ Ֆլորանսի Փիթթի գեղարուեստի թանգարանին պատկերասրահին համար:
Եւրոպա ուղեւորուելու այդ շրջանին ամենաուշագրաւ իրադարձութիւնը կրկին Հոլանտայի մէջ ըլլալն էր։ Հոլանտական գեղանկարչութիւնը, յատկապէս ծովանկարչութիւնը մեծ տպաւորութիւն կը ձգեն նկարիչին վրայ:
1881-ին Այվազովսկի կը նկարէ իր լաւագոյն կտաւներէն եւս մէկը` «Ծովը» (կտաւ, իւղաներկ, 149x208, Տրետեակովեան պատկերասրահ, Մոսկուա). Հետագային անիկա կը կոչուի «Սեւ ծովը». անասելի տպաւորիչ տեսարան, ծովային անեզր տարածութիւն` առանց ցամաքի ցուցադրման, ալիքներ, լարուած շարժում, գոյներու փոխկապուող խաղ...
1889-ին երեք կտաւով կը մասնակցի Փարիզի համաշխարհային ցուցահանդէսին:
Այվազովսկիի կեանքի վերջին տարիներուն կարեւոր իրադարձութիւններէն մէկը 1890-ի Փարիզի Տիւրան–Ռուէլ (Durand–Ruel) պատկերասրահին մէջ քսանութ աշխատանքով կազմակերպուած անոր անհատական ցուցահանդէսն էր։ Անիկա մեծ յաջողութիւն մը ձեռք կը բերէ եւ լայն արձագանք կը գտնէ ֆրանսացի արուեստասէր հասարակութեան մէջ։ Ցուցահանդէս կ'այցելէ նաեւ Ֆրանսայի հանրապետութեան նախագահը: Արձագանքելով ցուցահանդէսին՝ փարիզեան մամուլը կը նշէ, որ Արեւմուտքի մէջ այժմ չկայ եւ չէ եղած ծովանկարչութեան մէջ Այվազովսկիէն արժանի մրցակից մը:
Մեծ գումարով օգնած է Ռուսաստանի 1891-1892 թուականներուն անօթի եւ  չքաւոր ուսանողներուն: 18 Մարտ 1900-ին, Ս. Փեթերսպուրկի գեղարուեստի կաճառը Այվազովսկիի  անունով  կրթանպաստ հաստատած  է: Թէոդոսիոյ մէջ անոր անունով  կոչուած են  փողոց մը, զբօսայգի մը եւ  մերձակայ  բլուրներէն մէկը:
1897-ին Ս. Փեթերսպուրկի եւ ընդհանրապէս ռուս արուեստասէր հասարակութիւնը բարձրաստիճան շրջաններու մասնակցութեամբ հանդիսաւորութեամբ կը նշէ Յովհաննէս Այվազովսկիի ծննդեան 80–ամեակը:
19 Ապրիլ, 1900-իին Ապրիլի Թէոդոսիոյ իր առանձնատան մէջ հանճարեղ ծովանկարիչը յանկարծամահ կ'ըլլայ:
Յովհաննէս Այվազովսկիի կիսանդրին՝ Խրիմ Սիմֆերոփոլի օդակայանին մէջ
Աւելի քան 4 թոն կշռող պատուանդանի եւ հիմքի հետ միասին 3.5 մեթր բարձրութեամբ կիսանդրիի հեղինակը Ռուսաստանի ժողովրդական նկարիչ, ակադեմիկոս փրոֆ. Սալավատ Շերպաքովն է: Նկարիչի կիսանդրին տեղադրուած է Սիմֆերոփոլի օդակայանի ուղեւորատար բաժնին դիմաց: Սիմֆերոփոլի օդակայանին մէջ տեղի ունեցած է հայ մեծանուն ծովանկարիչ Յովհաննէս Այվազովսկիի կիսանդրիի բացման հանդիսաւոր արարողութիւնը հեռարձակուած է «Խրիմ 24» հեռուստաալիքի եթերէն, Նոյեմբեր 2020-ին :
Գործերը
Այվազովսկի ստեղծագործած է շուրջ  6000 կտաւի վրայ նկարներ: Անոր աշխատանքներուն  գերակշռող մասը ծովային թեմաներով է: Նկարած  է ծովը տարուան  տարբեր եղանակներուն, օրուան  տարբեր ժամերուն, փոթորկոտ եւ խաղաղ, խորապէս զգացած եւ  վերարտադրած  է ծովային տարրերուն  վեհութիւնը: Իր գործերէն են. 1868 –ին ստեղծած «Թիֆլիսի տեսարանը», որ հայ կենցաղային ժանրի առաջին գործերէն է: Ան առաջին անգամ գծած է  Սեւանայ լիճը, Արարատն ու Արարատեան հովիտը: Այվազովսկիի գործերը պահուած են աշխարհի նշանաւոր թանգարաններուն մէջ, Հայաստանի Ազգային պատկերասրահին եւ Մարտիրոս Սարեանի տուն թանգարանին մէջ։ Իր մեծագոյն հաւաքածոն կը գտնուի  Թէոդոսի  Այվազովսկիի պատկերասրահին մէջ: Այդ պատկերասրահը ինք հիմնած է: Սկիզբը հոն եղած  է իր  տունը եւ  արուեստանոցը, 1846-ին  այդ վայրին մէջ Այվազովսկի ցուցահանդէս կազմակերպած է, իսկ 1880-ին  զայն վերածած է հանրային պատկերասրահի:Ատիկա Ռուսաստանի  ժողովուրդին մատչելի առաջին թանգարանը եղած է: 1941- ին պատկերասրահին հաւաքածոները  եւ  արխիւը պատերազմէն  փրկուած  եւ  տեղափոխուած  են Երեւան: 1942- ին Այվազովսկիի  ծննդեան 125 ամեակին  առիթով Երեւանի մէջ  ցուցադրուած  է Այվազովսկիի  նկարներու  հավաքածոն, որ 1944 –ին վերադարձուած են  Թէոդոսիա: Այվազովսկի աշխարհի ամենահարուստ ժառանգութիւն ձգած նկարիչներէն  է: Անոր որոշ գործերը  ծախուած  են մինչեւ 2 մլն. Ամերիկեան տոլարով եւ աւելի արժողութեամբ:
Այվազովսկիի մասին վկայութիւններ
– Ուսումնարանին առաջին յարկը ջրաւազան մը կայ, գնա՛ եւ հոնկէ դոյլով ջուր բեր:
Պատանին կ'երթայ եւ կը տեսնէ, որ ջրաւազանը պատին վրայ  նկար մըն է: Ան նկարին վրայ կ'աւելցնէ ջուրի մէջ խեղդուող շուն մը, առանց ջուրի կ'երթայ տնօրէնին քով եւ արդարանալով կ'ըսէ.. «Աւազանին մէջ շուն կար, ջուրը աղտոտ էր, չբերի»:
Տնօրէնը կ'երթայ եւ կը տեսնէ, թէ ինչպիսի՛ հմտութեամբ Այվազովսկին գծած է շունը ու զինք կ'ընդունի իր ուսումնարանը:
Հայերը Ղրիմի մէջ
Հայերը Ղրիմի մէջ յայտնուած են վաղ ժամանակներէն՝ առաւելապէս արաբական տիրապետութեան շրջանին, երբ քաղաքական ծանր վիճակը եւ մեծ հարկերը այլեւս անտանելի դարձած էին ժողովուրդի համար: Նոր գաղթը Ղրիմ սկիզբ առած է Ժա. դարու կէսերէն` պայմանաւորուած թուրք–սելճուքեան մահասփիւռ արշաւանքներու հետ: Մատենադարանին մէջ պահուող 1690-ի ճառընտիր ձեռագիրը կը նշէ, որ Ղրիմի հայերը մեծ մասամբ եկած են Անիէն: Ժա.–Ժդ. դարերուն այստեղ եռանդուն բնոյթ կը ստանայ հայ առեւտրականներու գործունէութիւնը՝ նաեւ պայմանաւորուած Կիլիկեան հայկական թագաւորութեան հիմնադրման ու ամրապնդման հետ: Բուռն զարգացում կ'ապրին մշակոյթի բոլոր բնագաւառները, իսկ ձեռագիր մատեաններու ընդօրինակման ու նկարազարդման արուեստը այնպիսի քանակի կը հասնի, որ այսօր հայկական մանրանկարչութեան հետաքրքրական ու ուշագրաւ դպրոցներէն մէկը կը համարուի Ղրիմը: Բացի առեւտրական եւ գիւղատնտեսական գործունէութենէն՝ հայերը Ղրիմի մէջ մեծ աւանդ ունեցած են գրեթէ բոլոր արհեստներու զարգացման գործին մէջ։ Կարեւոր են Ղրիմի հայերու կատարած շինարարական աշխատանքները: Միայն Ժբ.–Ժդ. դարերուն Կաֆայի մէջ կառուցուած է շուրջ 30 եկեղեցի: Հոգեւոր կառոյցներ կանգնեցուած են Սուրխաթի, Ղարասուպազարի, Սուդակի, Արմեանսկի պազարի, Աքմեչիթի մէջ եւ այլուր: Ժդ. դարուն Կաֆայի հայ վաճառականներու միջոցներով կառուցուած է Լուվովի հայկական Մայր տաճարը: Ժե.–Ժթ. դարերուն քաղաքական եւ տնտեսական պատճառներով՝ հայաշատ վայրերէն Ղրիմ եկած են նոր գաղթականներ, նոյնիսկ հայաշատ բնակչութեան համար Ղրիմի հարաւ-արեւելեան հատուածը օտարերկրացիները անուանած են «Armenia maritima» (Ծովային Հայաստան): Ժա.–Ժբ. դարերուն Թէոդոսի մէջ կը ձեւաւորուի հայկական գաղութը. կը հիմնուի Ղրիմի մէջ հայկական ամենահին եկեղեցին՝ Ս. Սարգիսը: Թէոդոսիան կը դառնայ Ղրիմահայութեան մշակութային կեդրոնը: Թէոդոսիոյ հայերը ունեցած են վաճառատուներ, վարձակալական նաւեր, իջեւանատուներ, զբաղած են առեւտուրով: Ժդ.–Ժէ. դարերուն որոշ զարգացում կ'ապրի դպրութիւնը, ճարտարապետութիւնը, գիտութիւնը, ինչպէս նաեւ մանրանկարչութիւնը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:29 Յուլիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:2 Մայիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ Ստորոգութիւն:Հայ գեներալներ Ստորոգութիւն:Ռուս նկարիչներ
Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւն
Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւն (Միջին հայերէն` Կիլիկիոյ Հայոց Թագաւորութիւն, յայտնի է նաեւ որպէս Կիլիկեան Հայաստան կամ Փոքր Հայք կամ ԱմփոփումՀայաստան), միջնադարեան հայկական անկախ պետութիւն` ստեղծուած սելճուք-թուրքերու արշաւանքներուն հետեւանքով Կիլիկիա գաղթած հայերու կողմէ : Գտնուելով Մեծ Հայքէն դուրս, անիկա կը զբաղեցնէր պատմական Կիլիկիա շրջանը։
Կիլիկիա անուան ստոյգ ծագումնաբանութիւն չկայ, սակայն որոշ գիտնականներու կարծիքով Կիլիկիա անունը ծագած է եբրայերէն «քելքիմ», «քալեք» կամ յունական «քքալիս», «քալիքա» բառերէն, որոնք թարգմանաբար կը նշանակեն «քարքարոտ :
Իշխանութեան հիմքը դրուած է 1080 թուականին Բագրատունիներու շառաւիղ` Ռուբինեաններու կողմէ։ Մայրաքաղաքը սկզբնապէս Տարսոնն էր, հետագային Ատանան եւ վերջիվերջոյ Սիսը: Կիլիկեան Հայաստանը մեծ օգնութիւն ցուցաբերած է Խաչակրաց արշաւանքներու մասնակիցներուն եւ որոշ ժամանակ միակ քրիստոնեայ պետութիւնն էր ամբողջ Միջին Արեւելքի մէջ։ Իզուր չէ, որ զայն երբեմն կ՛անուանէին «քրիստոնեայ կղզի իսլամի ծովուն մէջ»: Քանի որ Մեծ Հայքը կը գտնուէր օտարներու իշխանութեան տակ, ապա կաթողիկոսի նստավայրը տեղափոխուեցաւ Կիլիկիա եւ հաստատուեցաւ Հռոմկլա քաղաքին մէջ։ 1198 թուականին Լեւոն Բ. Մեծագործի թագադրումով Կիլիկեան Հայաստանը վերածուեցաւ Կիլիկիայի հայկական թագաւորութեան :
1226 թուականին գահը անցաւ Ռուբինեաններու մրցակիցներուն՝ Հեթումեաններուն: Քանի որ մոնկոլները նուաճած էին ահռելի տարածքներ եւ հասած էին Կիլիկիայի սահմաններուն, Հեթում Ա. արքան որոշեց չպատերազմել անոնց հետ, այլ համագործակցիլ ընդդէմ ընդհանուր իսլամ թշնամիներուն, յատկապէս՝ մեմլուքներուն դէմ։ 13-14-րդ դարերուն մոնկոլները ընդունեցին իսլամ, խաչակրաց պետութիւնները անհետացան՝ ձգելով Կիլիկեան Հայաստանը մինակ՝ ընդդէմ մեմլուքներուն։ Քանի մը արշաւանքներէ յետոյ մեմլուքները 1375 թուականին գրաւեցին մայրաքաղաք Սիսը։ Սակայն լեռներուն մէջ տակաւին կը մնային կիսանկախ հայ իշխաններ, որոնց տիրոյթները վերջնականապէս գրաւուեցան օսմանեան թուրքերու կողմէ 1515 թուականին։
Կիլիկեան Հայաստանի եւ Արեւմտեան Եւրոպայի երկիրներուն միջեւ հաստատուեցան ռազմական եւ տնտեսական կապեր, որուն շնորհիւ Կիլիկիա ներմուծուեցան ասպետութիւնը, հագուստներու նոր ոճեր, ֆրանսերէն բառեր եւ տիտղոսներ։ Իսկ հասարակարգը վերածուեցաւ աւատատիրականի։ Խաչակիրները իրենք շատ բաներ վերցուցին հայերէն, ինչպէս օրինակ աշտարակներու կառուցումը եւ եկեղեցաշինութեան որոշ տարրեր։ Կիլիկեան Հայաստանը ունէր հզօր տնտեսութիւն, որուն վառ ապացոյցն է այն ժամանակուայ մեծագոյն նաւահանգիստներէն մէկը՝ Այասը, ուրկէ անցած է նաեւ յայտնի ճանապարհորդ Մարքօ Փոլոն։
Լեւոն Բ. եւ Կիլիկեան թագաւորութեան հռչակումը
Լեւոն Բ. (1187-1219) կառավարման առաջին տարիներուն հարկադրուած էր պայքարիլ շրջակայ մուսուլման ցեղերու դէմ։ 1187-ի գարնան, ան ջախջախեց երկրի հիւսիս-արեւելեան սահմանները ներխուժած Իքոնիայի սելճուք հրոսակները։ 1188-ի աշնան, ջախջախեց երկրի հարաւ-արեւելեան սահմաններէն ներխուժած Եգիպտոսի սուլթանութեան զօրքերը։ 1189-1190-ականներու ժամանակ Բիւզանդական կայսրութենէն եւ Իքոնիայի սուլթանութենէն խլեց կարեւոր նշանակութիւն ունեցող շարք մը տարածքներ՝ Պրաղանա, Սելեւկիա, Աթալիա, Քրակեան Անտիոք եւ շարք մը այլ բերդաքաղաքներ, Իսաուրիան եւ այլ երկրամասեր։ Բայց անմիջապէս սկսաւ Երրորդ Խաչակիրներու արշաւանքն ընդդէմ Իքոնիայի սուլթանութեան եւ ան ստիպուած եղաւ հաշտուիլ իր կորուստներուն։ 1190-ի Մայիսի վերջաւորութեան, խաչակրաց զօրքերը Ֆրիտրիխ I Շիկամորուսի գլխաւորութեամբ, Իքոնիայի սուլթանութեան վրայով մտան Կիլիկիա եւ ճամբարեցին Սելեւկիա քաղաքին մօտ։ Լեւոն Բ. համաձայնեցաւ օգնել խաչակիրներուն՝ պահանջելով ճանչնալ Կիլիկեան Հայաստան թագաւորութիւնը, իսկ իրեն՝ թագաւոր։ Ֆրիտրիխ I-ը համաձայնեցաւ, եւ խաչակրաց սոված զօրքերը սնունդ ստացան հայկական հողերուն վրայ։ Սակայն մինչեւ Կիլիկեան Հայաստանը, որպէս թագաւորութիւն ճանաչում, Կիլիկիոյ գետերէն մէկուն մէջ կը խեղդուի Ֆրիտրիխ I-ը (10 Յունիս 1190-ի)։ 1193-ի գարնան, Եգիպտոսի սուլթան Սալահ Ատ-տինը հսկայական ուժերով ներխուժեց Կիլիկիան նուաճելու, սակայն Սեւ գետի մօտ՝ Մարտ 4-ին, սուլթանը մահացաւ եւ արշաւանքը տեղի չունեցաւ։ Նոյն թուականին Լեւոն Բ. գերեվարեց Եգիպտոսի սուլթանութեան հետ համագործակցող, Անտիոքի դուքս Պոհեմունտ III-ին, եւ անոր պարտադրեց ճանչնալ իր գերակայութիւնը եւ ստիպեց հրաժարի Կիլիկիոյ հարաւ-արեւելեան հողերու նկատմամբ ունեցած յաւակնութիւններէն։ Իսկ պայմանագիրը ամրապնդուեցաւ ՊոհեմունՏ III-ի գահաժառանգ որդի Ռայմընտի ու ՌուբԷն Գ․-ի այրիացած դուստր Ալիսի ամուսնութեամբ։ Վերջիններուս որդին պիտի ժառանգէր Անտիոքի գահը։ 1196-ին կազմակերպուած Խաչակրաց նոր արշաւանքին ժամանակ, Գերմանիոյ կայսր Հենրիխ VI-ը իր ենթականերուն յանձնարարեց Լեւոն Բ․-ի գահակալման հարցը։ Լեւոն Բ․-ի թագը ճանչցաւ նաեւ Բիւզանդիայի կայսր Ալեքսիոս III Անկելոսը։ Այսպէս, 1198 թ. Յունուարի 6-ին, Տարսոն քաղաքին մէջ Լեւոն Բ. օծուեցաւ Ամենայն Հայոց Թագաւոր։ Ժամանակակիցները Լեւոն Բ․-ի թագադրումը գնահատեցին որպէս համազգային քաղաքական մեծագոյն իրադարձութիւն եւ հնամեայ հայոց թագաւորութեան վերականգնում։ Նոյն այս պատճառով, Կիլիկեան թագաւորներն իրենք զիրենք անուանեցին Հայաստանի արքաներ։
Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան ներքին եւ արտաքին քաղաքականութիւնը 1187-1226
Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան հիմնադրումն ու ամրապնդումը իրենց չափազանց կարեւոր դերն ունէին արեւելքի միջազգային խառն իրադրութեան մէջ։ Տարածքին իրենց նուաճողական նկրտումները սկսան տարածել նորանոր մուսուլմանական պետութիւններ, որոնք թշնամական վերաբերմունք ունէին Կիլիկիոյ նկատմամբ։ Այս բոլորը հաշուի առնելով՝ Լեւոն Բ․ սկսաւ փորձեր կատարել՝ ստեղծելու տեղի քրիստոնեայ պետութիւններուն հետ ամուր դաշինք։ Ամէն ջանք ի գործ կը դնէր իր պետութեան մէջ միաւորելու՝ իրմէ վասալական կախուածութեան մէջ գտնուող, Անտիոքի դքսութիւը։ 1209 թուականին Լեւոն Բ․ հրապարակօրէն որդեգրեց Անտիոքի գահակալին՝ Ալիսի որդի Ռուբեն-Ռայմոնտին, եւ իրեն հռչակեց Հայոց գահաժառանգ։ Հայոց արքայի ջանքերով 1210 թուականին Ռուբեն-Ռայմոնտի յաւակնութիւնները Հայոց եւ Անտիոքի համատեղ գահի նկատմամբ ճանչցան Գերմանիոյ կայսր Օթթօ IV-ը եւ Հռոմի Ինոքենթիոս Գ․ պապը։ 1211 թուականին Օթթօ IV-ի ուղարկած թագով Ռուբեն-Ռայմոնտը հանդիսաւորութեամբ օծուեցաւ Լեւոն Բ․-ի գահաժառանգ։
Այս դիւանագիտական հզօր քայլն ունէր քրիստոնեայ հզօր պետութիւն ստեղծելու նպատակ։ Բանն այն է, որ, թէեւ Կիլիկիոյ ու Անտիոքի առանձին հզօր ուժին, այնուամենայնիւ, լուրջ սպառնալիք կը դառնար քրիստոնեաներուն համար Սելճուքեան սուլթանութեան հզօրացումը։ Այս քայլով Լեւոն Բ․ նաեւ նպատակ ունէր շահելու արեւմուտքի համագործակցութիւնը եւ համատեղ ուժերով պայքարելու մուսուլմանական պետութիւններուն դէմ։ Սակայն քանի մը տարի անց Լեւոն Բ․ խիստ հիասթափուեցաւ Ռուբէն-Ռայմոնտէն եւ զրկեց Հայոց գահի ժառանգութիւնէն։ Զրկուելով Հայոց արքայի հովանաւորութիւնէն՝ Ռուբեն-Ռայմոնտը 1219 թուականին զրկուեցաւ նաեւ Անտիոքի գահի յաւակնութիւններէն։ Նոյն թուականին ալ մահացաւ Լեւոն Բ․-ը։ Ան արու զաւակ չունէր, եւ, փաստօրէն, գահի ժառանգորդ կը հանդիսանար իր մանկահասակ դուստր Զապէլը։ Լեւոն Զապէլի համար խնամակալներ կամ երաշխաւորներ (պայլեր) (այսինքն երաշխիք կամ երաշխաւորութիւններ - անգլ.՝ bails) նշանակեց։ Անոնցմէ էին Կոնստանտին Կունտսթապլը, Յովհաննէս Զ․ Սսեցի կաթողիկոսը, ազդեցիկ իշխան Ատանը։ Լեւոն Բ․-ի մահէն ետք Ռուբեն-Ռայմոնտը, քանի մը հայ իշխաններու օժանդակութեամբ, փորձեց գրաւել Հայոց գահը, սակայն ձերբակալուեցաւ ու բանտ նետուեցաւ։ Այնույետեւ 1221 թուականին, Երաշխաւորներու որոշումով Զապէլը ամուսնացաւ Անտիոքի տիրակալ Պոհեմունտ IV-ի որդիի՝ Ֆիլիփի հետ։ Վերջինս ալ  խոստացաւ յարգել հայկական աւանդութիւններն ու սովորութիւնները, երկիրը ղեկավարել հայկական սկզբունքներով։ Քանի դեռ 18-ամեայ Ֆիլիփը անչափահաս էր, պետութիւնը կը ղեկավարուէր Կոնստանտին Կունտսթապլի կողմէն, բայց, երբ լրացաւ Ֆիլիփին 20-ամեակը, ան դարձաւ երկրի լիիրաւ կառավարիչը։ Նոյն այդ ժամանակին ալ զգացին կամ անդրադարձան, որ ան  դրժած է իր երդումը։ Հայկական պետականութեան հարստութիւնները ի զուր կը վատնուէր կամ կը ծախսուէր, երբեմն՝ նաեւ կը տեղափոխուէր Անտիոք։ Այս ամէնը հաշուի առնելով՝ հայ իշխանները ձերբակալեցին Ֆիլիփը, նետեցին բանտ, իսկ այնույետեւ կախաղան բարձրացուցին 1225 թուականին։
1223-ին Կոնստանտին, հայ իշխաններու որոշումով, երկրորդ անգամ ընտրուեցաւ երաշխաւոր եւ ստանձնեց երկրի կառավարելը։ 1226 թուականին, իշխանական խորհուրդ հրաւիրուեցաւ, որ որոշեց 11-ամեայ Զապէլը ամուսնացնել Կոնստանտին Կունտսթապլի 13-ամեայ որդի Հեթումին հետ, եւ վերջինս դարձաւ Հայոց թագաւոր։ Հեթում Ա․ (1226-1269 թթ.) դարձաւ, փաստօրէն, նոր թագաւորութեան կամ գերդաստանի (անգլ.՝ dynasty) հիմնադիր։ Իր կառավարութիւնը համեմատաբար խաղաղ ժամանակներուն  հետ զուգադիպեցաւ։ Այդ  ժամանակաշրջան մըն էր, երբ մոնղոլ-թաթարները կը կատարէին իրենց նուաճումները արդէն Մերձաւոր Արեւելքին մէջ, երբ մէկը միւսին ետեւէն խաչակրաց բոլոր պետութիւնները կը կորցնէին իրենց անկախութիւնը, իսկ եգիպտական մամլուքները աւելի ու աւելի կուժեղանային՝ սկսելով վտանգաւոր դառնալ Կիլիկիոյ համար։ Հայերը դէմ-հանդիման կանգնած էին Եգիպտոսի մամլուքներուն դէմ։ Վերջիններս ալ ժամանակ առ ժամանակ կը սպառնային Կիլիկեան Հայաստանի անկախութեան։ Հեթում Ա․ կարողացաւ ճիշտ ընտրութիւն կատարել։
Պոկոթա
Պոկոթա, (Santafé de Bogotá, Սանթաֆէ տէ Պոկոթա), Քոլոմպիոյ մայրաքաղաքը, Քունտինամարքա շրջանի վարչական կեդրոն եւ երկրի մեծագոյն քաղաքը։ Տարածքը՝ 1775 մ²։ Կը գտնուի Արեւելեան Քորտիլեռներու արեւմտեան մասին մէջ, ծովու մակարդակէն 2160 մ․ բարձրութեան վրայ։ Պոկոթայի մէջ կը բնակի մօտ 7 միլիոն մարդ, ամբողջ բնակչութեան մէկ վեցերորդը։
Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւն
Հայ-մոնկոլական Դաշինք
Աւելի շուտ Զապէլի եւ Հեթում Ա.-ի իշխանութեան օրօք մոնկոլները ստեղծեցին պետութիւն մը, որ կ՝ երկարէր Միջին Ասիայէն Մերձաւոր Արեւելք՝ նուաճելով Միջագետքն ու Սուրիան։ 1243 թուականի Յունիս 26-ին մոնկոլները ջախջախեցին սելճուք-թուրքերուն՝ Քոսէ Տաղի ճակատամարտի ընթացքին ։ Մոնկոլներու արշաւանքները աղետաբեր էին Մեծ Հայքի հայ բնակչութեան համար, սակայն ոչ Կիլիկիոյ համար, քանի որ Հեթում Ա. թագաւորը որոշեց համագործակցիլ իրենց հետ։ Ան ղրկեց իր եղբայրը՝ Սմբատ Կունտսթապլը Քարաքորում (1247), որպէսզի կնքուի խաղաղութեան պայմանագիր։ Ան ետ վերադարձաւ 1250 թուականին խաղաղութեան պայմանագիրով, որովհետեւ մոնկոլները պիտի չյարձակէին Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան վրայ, եւ կը խոստանային ռազմական օգնութիւն՝ վերագրաւելու սելճուքներու կողմէն գրաւուած բերդերն ու ամրոցները։ Սակայն վերջնական համաձայնութեան համար Հեթումն անձամբ պէտք է մեկներ Քարաքորում, բայց Զապէլի մահն ու երկրի ներքին վիճակը ստիպեցին քանի մը տարիով յետաձգել ուղեւորութիւնը։ 1253 թուականին Հեթում վերջապէս ժամանեց Քարաքորում եւ սկսաւ բանակցութիւնները նորահռչակ Մոնգկէ խանի հետ։ Հեթումը դիմաւորեցին արքայավայել ձեւով։ Ըստ իրենց միջեւ կնքուած պայմանագիրին, դէպի Սուրբ Երկիր եւ Սուրիա կատարուող մոնկոլներու արշաւանքերուն ժամանակ, Կիլիկիան պէտք է զօրքով աջակցեր անոնց, իսկ մոնկոլներն ալ իրենց կարգին Կիլիկիաոյ վրայ յարձակման ժամանակ պէտք է օգնէին Կիլիկիոյ հայերուն։ Ձեռք բերին նաեւ պայմանաւորուածութիւն, ըստ որուն, հայ առեւտրականները, Մոնղոլական կայսրութեան տարածքին կը ստանային արտօնութիւններ եւ մոնկոլները հարկեր պիտի չգանձէին՝ Մեծ Հայքի հայկական եկեղեցիներէն եւ վանքերէն։ Մինչ վերադարձը Կիլիկիա 1256 թուականին, Հեթում որոշ ժամանակ մնաց Մեծ Հայք՝ հանդիպելով տեղի հայ ազնուականութեանն ու հոգեւորականութեան։
Պոկոթա
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Քոլոմպիոյ քաղաքներ
Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւն
Հայ-մոնկոլական Դաշինք
1269 թուականին Հեթում հրաժարեցաւ գահէն՝ ի օգուտ իր որդու Լեւոն Գ.-ին, որ տարեկան մեծ քանակութեամբ հարկ կը վճարէր մամլուքներուն։ Սակայն նոյնիսկ ստանալով հարկերը, մամլուքները չէին դադրեցներ յարձակումները։ 1275 թուականին, առանց պատերազմ յայտարարելու, սուլթանի գլխաւորութեամբ մամլուքներու բանակը ներխուժեց Կիլիկիա։ Անսպասելիօրէն յարձակուած մամլուքներէն հայերը չկրցան լուրջ դիմադրութիւն ցոյց տալ։ Տարսոն քաղաքը գրաւուեցաւ, արքայական պալատն ու Սուրբ Սոֆիա տաճարն այրուեցան, գանձարանը թալանուեցաւ, 15.000 բնակիչ սպանուեցաւ, եւս 10.000 տարուեցան որպէս ստրուկ Եգիպտոս։ Այասի ողջ հայկական եւ ֆրանքական բնակչութիւնը սուրի տակ քաշուեցան։ Լեւոն Գ. որոշեց հաշտութեան եզրեր գտնել մամլուքներուն հետ եւ 1285 թուականին ծանր պայմաններով կնքուեցաւ յաշտութեան պայմանագիր։ Սակայն միւս տարի Սարուանդիքարի Երկրորդ ճակատամարտին հայերը լիակատար յաղթանակ տարին մամլուքներու դէմ, որ հնարաւորութիւն տուաւ ազատ շունչ քաշել յաջորդող 4 տարիներու ընթացքին ։
Կիլիկեան Հայաստանն ու Մամլուքները (1281-1295)
Լեւոն Գ.-ին յաջորդեց որդին՝ Հեթում Բ.-ը, որ կանգնած էր լուրջ խնդիրներու դիմաց։ 1281 թուականին Հոմսի Երկրորդ ճակատամարտին հայ-մոնղոլական զօրքի՝ մամլուքներէն կրած պարտութենէն ետք, հայերը ստիպուած ծանր պայմաններով հաշտութիւն կնքեցին մամլուքներուն հետ։ 1285 թուականին կրած պարտութենէն ետք հայերը եւս մէկ անգամ ծանր պայմաններով տասնամեայ հաշտութեան պայմանագիր կնքեցին մամլուքներուն հետ, որպէս արդիւնք բազմաթիւ ամրոցներ եւ բերդեր անցան մամլուքներուն եւ հայերուն կ՝ արգիլուէր վերանորոգել կործանուածները։ Կիլիկեան Հայաստանը ստիպուած խախտեց Հռոմի Պապի արգելքը՝ առեւտուր ընել Եգիպտոսի հետ։ Այդ բոլորէն բացի մամլուքները տարեկան մէկ միլիոն տիրհամ պէտք է ստանային Կիլիկեան Հայաստանէն ։ Սակայն անկէ ետք ալ մամլուքները անսպասելի յարձակումներ կը գործէին։ 1292 թուականին Եգիպտոսի սուլթանը, որ արդէն գրաւած էր խաչակիրներու վերջին յենակետը, Մերձաւոր Արեւելքի մէջ՝ Աքրա քաղաքը, յարձակեցաւ եւ Յունիս 28-ին գրաւեց կաթողիկոսի նստավայրը՝ Հռոմկլան, գերի վերցուց Ստեփանոս Դ. Հռոմկլայեցի կաթողիկոսը եւ քաղաքի բնակչութիւնը եւ շարժեցաւ դէպի Սիս։ Հեթում ստիպուած հաշտութեան պայմանագիր առաջարկեց մամլուքներուն, ըստ որուն Պեհեսնի, Մարաշ եւ Թիլ Համտուն բերդերը կը տրուէին մամլուքներուն։
Արշաւանքները Մոնկոլներու Հետ (1299-1303)
1299 թուականի ամրան Հեթում Ա․-ի թոռը՝ Հեթում Բ․ արքան (King Het'um II), մամլուքներու նոր արշաւանքը կանխելու նպատակով օգնութիւն խնդրեց Պարսկաստանի մոնկոլ խանէն։ Վերջինս ալ մեծ զօրքով արշաւեց Սուրիա եւ հրաւիրեց Կիպրոսի խաչակիրներուն (Կիպրոսի արքայ, Տաճարականները, Հիւանդախնամներն ու Տեւտոնները «Templars, the Hospitallers,Teutonic Knights» ) կռուելու ընդդէմ մամլուքներու։ Մոնղոլները գրաւեցին Հալէպ քաղաքը, ուր անոնց միացաւ Հեթում Բ․ արքան, որուն զօրքին մէջ բացի հայերէն կը կռուէին նաեւ Կիլիկիայէն ժամանած Տաճարականներն ու Հիւանդախնամները ։ Դաշնակիցներու զօրքը 1299 թուականի Դեկտեմբեր 23-ին «Ուատի Ալ-Ղազանտարի ճակատամարտ»ին  (Battle of Wadi al-Khazandar) ջախջախեցին մամլուքներուն ։
1303 թուականի Մարտին հայ-մոնկոլական զօրքը (ընդհանուր 80.000) ջախջախեց մամլուքները «Հոմսի ճակատամարտ»ին եւ 1303 թուականի «Դամասկոսի ճակատամարտ»ին Այն մոնկոլներու վերջին ներխուժումն էր Սուրիա։ ։ Այդ մոնկոլներու վերջին ներխուժումն էր Սուրիա։ 1304 թուականին Ղազան խանի (Ghazan Khan) մահէն ետք ֆրանքներու եւ հայերու յոյսը Սուրբ Երկիրը վերագրաւելու յոյսերը յօդս ցնդեցին։
Կիլիկիան 14-րդ Դարու Առաջին կէսին
Հեթում հրաժարեցաւ գահէն յօգուտ իր տասնվեց տարեկան զարմիկի՝ Լեւոն Դ․-ին եւ մտնելով Դրազարկի վանք դարձաւ Ֆրանցիսքեան վանական, հակառակ, որ ան շուտ ետ վերադարձաւ, որպէսզի օգնէ Լեւոնին մարտնչելու ընդդէմ մամլուքներուն, որոնք ջախջախուեցան Բաղրասի մօտ տեղի ունեցած ճակատամարտին ։ 1307 թուականին ներկայ եւ նախկին Կիլիկեան արքաները, հանդիպեցան մոնկոլ ներակայացուցիչի՝ Փիլարղուի հետ, Անարզապա քաղաքին մօտ։ Սակայն վերջերս իսլամ ընդունած Փիլարտուն սպաննեց հայ ներկայացուցիչներուն ։ Օշին Ա.-ն՝ Լեւոն Դ.-ի հօրեղբայրը ջախջախեց Փիլարղուին եւ դուրս քշեց իրեն Կիլիկիայէն։ Հայերու խնդրանքով խանը մահապատիժի ենթարկեց Փիլարղուին ։ Վերադառանալով Տարսոն, Օշինը դարձաւ թագաւոր ։ 1307 թուականի Սիսի ժողովին որոշում կայացուցին միանալ կաթողիկէ եկեղեցիին, սակայն Արեւմուտքը չէր շտապէր օգնել Կիլիկիոյ։ Իսկ կաթողիկէ եկեղեցւոյ հետ միաւորման որոշման դէմ սկսած շարժումը կը ղեկավարուէր Մեծ Հայքէն, վերջիններս կոչուեցան հակամիաւորականներ, իսկ միաւորման կողմնակիցները ունիթորականներ։
1319 թուականին հայկական զօրքը Կոռիկոսի մօտ ջախջախեց Կիլիկիա ներխուժած մամլուքները, սակայն անոնց յարձակումները չէին դադրիր։ Օշինի որդի՝ Լեւոն Ե.-ի օրօք մամլուքներն ու թուրք-թաթարները ասպատակեցին երկիրը։ Լեւոն թագաւորը ստիպուած եղաւ պատուիրակութիւն ուղարկել Եգիպտոս՝ խաղաղութեան պայմանագիր կնքելու, ըստ որուն մամլուքներուն կ՝ անցնէին Ճահան գետէն դէպի արեւելք ինկած տարածքները։ Միեւնոյն ժամանակ Կիլիկիան պէտք է դադրեցնէր յարաբերութիւնները եւրոպական երկիրներուն հետ։ Սակայն Լեւոնը 1341 թուականին ունիթորականներու զոհ դարձաւ ։
Կիլիկեան Հայաստանի Անկումն Ու Կործանումը
Հայերուն եւ Լուսինեաններուն միջեւ եղած են սերտ կապեր, երբ Լուսինեանները 12-րդ դարուն հաստատուեցան Կիպրոսի մէջ: Եւ թերեւս եթէ Լուսինեանները չըլլային Կիլիկեան Հայաստանը կը կարողանար գրաւել Կիպրոսը ։ 1342 թուականին Լեւոնի զարմիկ Կայ տը Լուսինեանը ժառանգեց գահը եւ հաստատուեցաւ գահին Կոստանդին Գ. անունով: Ան լատինամոլ էր եւ թագաւոր դառնալով կը ցանկանար կաթողիկէութիւնը պարտադրել հայ բնակչութեան: Հայ ազնուականութիւնը կ'ընդունէր, սակայն հասարակ ժողովուրդը դէմ էր այդ քայլին :
1343-1344 թուականներուն, երբ գիւղացիութիւնը կը պայքարէր Լուսինեաններուն դէմ, մեմլուքները ներխուժեցին Կիլիկիա : Սակայն այդ օրհասական պահուն ո՛չ մէկ եւրոպական երկիր Կիլիկիոյ օգնեց: 1344 թուականին Կոստանդին Բ.-ը սպաննուեցաւ : Անոր յաջորդեց Կոստանդին Դ.-ն: Ան կարողացաւ ժամանակաւորապէս ազատագրել Կապան բերդը, Այասն ու Ալեքսանտրիան: Լիպարիտ սպարապետը կը կարողանար ետ շպրտել թշնամին: 1371 թուականին Սիսի մէջ տեղի ունեցած ժողովը չեղեալ համարեց կաթողիկէ եկեղեցիին միանալու որոշումը: Նոր թագաւորը՝ Կոստանդին Ե.ը ստիպուած էր հաշտութեան պայմանագիր կնքել մեմլուքներուն հետ, որ առաջադրեց միաւորական կազմի դժգոհութիւնը, որոնք ալ անոր սպաննեցին 1373 թուականին:
Անոր յաջորդեց Կիլիկիոյ վերջին արքան՝ Լեւոն Զ. Լուսինեանը: Մեմլուքները դարձեալ ներխուժեցին Կիլիկիա եւ պաշարեցին մայրաքաղաքը: Հայոց զօրքը Լիպարիտ զօրավարի գլխաւորութեամբ ամէն ճիգ կը թափէր, սակայն մեմլուքներու զօրքը կը գերազանցէր հայերու զօրքը: Եւ 1375 թուականին մեմլուքները գրաւեցին Սիսն ու գերի բռնեցին թագաւորն ու իր ընտանիքը: Արեւմուտքի միջնորդութեամբ Լեւոնը ազատ արձակուեցաւ: Ան վերջին տարիները անցուց Եւրոպայի մէջ նոր խաչակրաց արշաւանք կազմակերպելու յոյսով, սակայն ապարդիւն: Ան մահացաւ 1393 թուականին Փարիզի մէջ : 1396 թուականին Կիլիկիոյ արքայի տիտղոսը անցաւ իր զարմիկին՝ Կիպրոսի թագաւորին : Ներկայիս, անոնք կը կրեն իտալական Սավոյեան հարստութեան ներկայացուցիչները: Չնայած թագաւորութեան անկումին, Լեռնային Կիլիկիոյ որոշ իշխաններ պահպանեցին իրենց ինքնուրոյնութիւնը, սակայն 1515 թուականին Կիլիկիան վերջնականապէս նուաճուեցաւ Օսմանեան թուրքերու կողմէ:
Հայկական եկեղեցին՝ Կիլիկիա
Ռուբինեան իշխանութեան սկիզբին, Հայկական եկեղեցին 1147-ին իր կեդրոնը Կիլիկիոյ սահմանին մօտերը գտնուող Հռոմկլա բերդը կը փոխադրէ, ուր կը մնայ մօտ 150 տարի։ Իսկ 1293-ին կեդրոնը Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան մայրաքաղաքը՝ Սիս կը  կը փոխադրէ ու կը շարունակէ հոն մնալ անոր կործանումէն՝ 1375 ետք ալ։  1441-ին կաթողիկոսութիւնը կը վերահաստատուի Սուրբ Էջմիածնին մէջ։  Սակայն 17-րդ դարուն սկիզբը, երբ Պատմական Հայաստանը կը բաժնուի Թրքական եւ Պարսկական Կայսրութիւններուն միջեւ, Ս․ Էջմիածինը Պարսկական Կայսրութեան ենթակայ կը դառնայ, ու Սիսի կաթողիկոսութիւնը կը վերահաստատուի (որպէսզի շարունակէ ծառայել Կիլիկիոյ մէջ ապրող հայ ժողովուրդին), ու հոն կը մնայ մինչեւ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմը։  Մի քանի տարի թափառական կեանք ապրելէ ետք, կեդրոնը կը փոխադրուի Լիբանանի Անթիլիաս քաղաքը։
Կիլիկիոյ Հայ բնակչութիւնը
Չնայած մամլուքները կարողացան նվաճել Կիլիկիայի մեծ մասը, նրանք չկարողացան պահել այն եւ այն շուտով գրավվեց Լենկթեմուրի կողմից: Դրա արդյունքում 30, 000 հարուստ հայեր լքեցին Կիլիկիան եւ հաստատվեցին Կիպրոսում, որտեղ մինչ 1489 թ. կառավարում էին Լուսինյանները: Շատ կիլիկյան հայեր հաստատվեցին Իտալիայում, Իսպանիայում, Լեհաստանում եւ Ֆրանսայում: Չնայած հայ բնակչությունը քչացավ, սակայն օսմանյան իշխանության ընթացքում այն մնում էր հայկական տարածք:
Օսմանյան կայսրությունը Կիլիկիայից ստեղծեց Ադանայի վիլայեթը: Կիլիկիայի հայերը կարողացան պահպանել իրենց ազգային պատկանելիությունը դարերի ընթացքում: Սակայն թուրքերն ամեն ինչ անում էին քշելու այնտեղից հայերին: Օրինակ Զեյթունը գտնվում էր կիսանկախ վիճակում եւ թուրքերն անընդմեջ հարձակումներ էին գործում նրանց վրա: 1909 թվականին Կիլիկիայի հայերը եւ հատկապես Ադանա քաղաքի հայերը ենթարկվեցին ջարդերի, իսկ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ դարձան ցեղասպանության զոհ: Եվ չնայած Սեւրի պայմանագրով Կիլիկիան չէր անցնում Հայաստանին, այն անցնելու էր Ֆրանսայի խնամակալության տակ. մեծ քանակությամբ հայեր ետ վերադարձան Կիլիկիա, սակայն Ֆրանսան գաղտնի պայմանագրով մտադրվել էր զիջել այն Թուրքիային: Շուտով ցրվեց պատերազմի ընթացքում Ֆրանսայի դրոշի տակ կռվող Հայկական լեգեոնը եւ թողեց Կիլիկիայի հայերին անպաշտպան: 1920 թ-ի օգոստոսին Ադանայում Միհրան Տամատյանի գլխավորությամբ Կիլիկիան հռչակվեց Ինքնավար հանրապետություն: Սակայն մյուս օրը Ֆրանսական զորքն արդեն լքել էր Կիլիկիան: Թուրքերը հարձակվեցին եւ սկսվեց հայերի մի նոր ջարդ, որի ընթացքում միայն Մարաշում զոհվեց 12.000, իսկ Հաճնում՝ 7.000 հայ: Կիլիկիայի հայերը ներկայումս ցրված են աշխարհով մեկ, իսկ Կիլիկիայի Հայոց կաթողիկոսարանը ներկայումս գտնվում է Անթիլիասում, Լիբանան: Կիլիկյան Հայաստանի խորհրդանիշը՝ առյուծը, ներկայումս պատկերված է Հայաստանի զինանշանի վրա:
Թէպէտեւ մեմլուքները կարողացան նուաճել Կիլիկիոյ մեծ մասը, անոնք չկարողացան պահել զայն եւ անիկա շուտով գրաւուեցաւ Լենկթիմուրի կողմէ: Այդ պատճառով 30,000 հարուստ հայեր լքեցին Կիլիկիան եւ հաստատուեցան Կիպրոսի մէջ, ուր մինչեւ 1489 կը կառավարէին Լուսինեանները : Շատ կիլիկեցի հայեր հաստատուեցան Իտալիոյ, Սպանիոյ, Լեհաստանի եւ Ֆրանսայի մէջ : Չնայած հայ բնակչութեան նուազումը, սակայն օսմանեան իշխանութեան ընթացքին անիկա կը մնար հայկական տարածք: