cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւն
Կիլիկիոյ Հայ բնակչութիւնը
Օսմանեան կայսրութիւնը Կիլիկիայէն ստեղծեց Ատանայի վիլայէթը: Կիլիկիոյ հայերը կարողացան պահպանել իրենց ազգային պատկանելիութիւնը դարերու ընթացքին : Սակայն թուրքերը ամէն ինչ կ'ընին հայերը քշելու այնտեղէն: Օրինակ Զէյթունը կը գտնուէր կիսանկախ վիճակի մէջ եւ թուրքերը անընդմրջ կը յարձակէին անոնց վրայ: 1909 թուականին Կիլիկիոյ հայերը եւ յատկապէս Ատանա քաղաքի հայերը ենթարկուեցան ջարդերու, իսկ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ դարձան ցեղասպանութեան զոհ : Եւ չնայած Սեւրի պայմանագիրով Կիլիկիան չէր անցներ Հայաստանին, անիկա պիտի անցնէր Ֆրանսայի խնամակալութեան տակ. մեծ քանակութեամբ հայեր ետ վերադարձան Կիլիկիա, սակայն Ֆրանսան գաղտնի պայմանագիրով մտադրուած էր անիկա զիջիլ Թուրքիոյ: Շուտով ցրուեցաւ պատերազմի ընթացքին Ֆրանսայի դրօշի տակ կռուող Հայկական լեգէոնը եւ թողուց Կիլիկիոյ հայերը անպաշտպան: 1920-ի Օգոստոսին Ատանայի մէջ Միհրան Տամատեանի գլխաւորութեամբ Կիլիկիան հռչակուեցաւ Ինքնավար հանրապետութիւն: Սակայն միւս օրը ֆրանսական զօրքը արդէն լքած էր Կիլիկիան: Թուրքերը յարձակեցան եւ սկսաւ հայերու նոր ջարդ մը, որուն ընթացքին միայն Մարաշի մէջ զոհուեցաւ 12․000, իսկ Հաճընի մէջ՝ 7․000 հայ: Կիլիկիոյ հայերը ներկայիս ցրուած են աշխարհով մէկ, իսկ Կիլիկիոյ Հայոց կաթողիկոսարանը ներկայիս կը գտնուի Անթիլիասի մէջ, Լիբանան: Կիլիկեան Հայաստանի խորհրդանիշը՝ առիւծը, ներկայիս պատկերուած է Հայաստանի զինանշանին վրայ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Կիլիկեան Հայաստան
Wordle
Wordle կայքէջային բառի խաղ մըն է, ստեղծուած Ճոշ Ուարտըլի կողմէ: Խաղցողները պէտք է կռահեն 5-տառնոց բառ մը 6 փորձերով:
Մոխրագոյն տուփիկ մը կը նշանակէ թէ այս տառը չկայ բառին մէջ, դեղին տուփիկը կը նշանակէ թէ տառը կայ բայց կը գտնուի տարբեր տուփիկի մէջ, եւ կանաչ տուփիկը կը նշանակէ թէ տառը կայ բառին մէջ, եւ ճիշդ տուփիկին մէջ է: Խաղը շատ նման է Mastermind խաղին, սակայն Wordle խաղը կը նշէ որ տառերը ճիշդ են, որոնք ոչ: Ամէն օր նոր բառ մը կայ, եւ այդ բառը նոյնն է բոլոր խաղցողներուն համար: Խաղցողները կրնան իրենց արդիւնքը բաժնել զմայլիկներով:
Wordle խաղին արեւմտահայերէն տարբերկը գոյութիւն ունի՝ Բառիկ:
Մոթրիլ
Մոթրիլ (Motril), քաղաք եւ համայնք Սպանիոյ մէջ, կը մտնէ Կրանատա նահանգին կազմն մէջ (Անտալուսիա ինքնավար մարզ)։ Համայնքը կը գտնուի Քոսթա-Թրոպիքալ գաւառին կազմին մէջ։ Տարածքը 109 քմ։ Բնակչութիւնը 60884 մարդ (ըստ 2010-ին կատարուած մարդահամարին)։ Կը գտնուի նահանգին վարչական կեդրոնէն 74 քմ հեռաւորութեան վրայ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սպանիոյ քաղաքներ
Մարք Յովսէփեան
Կենսագրութիւն
Մարք Յովսէփեան, ծնած է 1937 թուականին Մագադանի մէջ։ 1963 թուականին աւարտած է ՎԳԻԿ-ի օբերաթորական բաժինը՝ Բորիս Վոլչեկի արուեստանոցը, իսկ 1967 թուականին՝ Սենարիստներու եւ բեմադրիչներու բարձրագոյն դասընթացները։ 1967 թուականէն Մ․ Գորկի անուան կինոստուդիայի բեմադրիչը եղած է ։
Մրցանակներ եւ պարգեւներ
1968 - ՀԼԿԵՄ մրցանակ «Վիքթոր Չերնիշեւի երեք օրը» ֆիլմի համար 1999 - «Ռոսիա» ոչ խաղարկային ֆիլմերի կինոփառատոնի մէջ (Եկատերինբուրգ) գլխաւոր մրցանակ՝ «№ 12 գնացքի ուղեւորը․ Յիշողութիւններ եւ Տոլստոյի մասին» ֆիլմի համար։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:5 Յունիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:1937 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Մակատան ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Սուրբ Ամենափրկիչ Մատուռ (Նիկոսիա)
Սուրբ Ամենափրկիչ մատուռ, հայկական մատուռ Նիքոսիայի Ստրովոլոս համայնքին մէջ։
Պատմութիւն
Սուրբ Ամենափրկիչ մատուռը գտնուած է Նիկոսիոյ Սթրովոլոս համայնքի Գալայճեան ծերանոց-հանգստեան տան տարածքին մէջ՝ Հայկական երիտասարդական միութեան եւ Սուրբ Աստուածածինի եկեղեցիին մօտ։ Մատուռը կառուցուած է 1995 թուականին յայտնի գորածարարներ Արամ եւ Պետրոս Գալայճեաններուն կողմէ, 16 Փետրուար 1997 թուականին օծուած է Կաթողիկոս Արամ Ա-ի կողմէն։ Տէր Մոմիկ Յաբեշեան ամէն ամիս հոս կը կատարէ պատարագ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Նիկոսիա
Բագրատունիներու Զինանշան
Բագրատունիներու զինանշան, միջնադարեան Հայաստանի ազնուական տոմերէն մէկուն՝ Բագրատունիներու զինանշանը։ Զինանշանը, 9-րդ դարու 50-ական թուականներու կիսուն դարձած է համահայկական թագաւորութեան խորհրդանիշ։
Բագրատունիներ
Համահայկական ապստամբութեան աւարտէն ետք՝ 855-ին, Արաբական խալիֆայութեանը ենթակայ Հայաստանի կառավարիչ նշանակուած էր Հայոց իշխան Աշոտ Բագրատունին։ Բաղտատի խալիֆը 862-ին անոր կը շնորհէ նաեւ իշխանաց իշխանի կոչումը։ Աշոտը, յենելով իր տոհմի ռազմական ուժի վրայ, համախմբելով Արծրունիներու, Սիւնիներու եւ վրաց Բագրատունիներու իշխանական տուները՝ 3 տասնամեակին ընթացքին քայլ առ քայլ գնաց դէպի անկախութիւն։ 885-ին վերականգնեց 428-ին կորսուած Հայաստանի անկախութիւնը եւ մեծ շուքով օծուեցաւ Հայաստանի թագաւոր։ Բագրատունիներու հայոց թագաւորութիւն ն իր հզօրութեան գագաթնակէտին հասաւ Գագիկ Ա. թագաւորի օրով (990-1020) թուականներուն, երբ կրկին վերանուաճեցին Դուին ն ու Նախճաւան ը, եւ Երասխ ը կրկին սահման դարձաւ Հայաստան ի եւ Ատրպատական ի միջեւ, որ դարձած էր վարչատարածքային ինքնուրոյն միաւոր։
Առիւծ-զինանշան
Բագրատունիներու տոհմի պատմութիւնը, ըստ Մովսէս Խորենացի ի, կը սկսի մ.թ.ա. 6-րդ դարու սկիզբէն, երբ Հրաչեա թագաւորը (630-590) Հայաստան կը բերէ ազգութեամբ հրեայ Շամբատին (Սմբատ)։ Տեղեկութիւններ պահպանուած են նաեւ Արտաշէս Բարեպաշտ արքայի (189-160) զօրավարներէն Սմբատ Բագրատունիի մասին, որ ղեկավարած է ալանաց արշաւանքը։ Հայոց Արշակունի թագաւորներու օրով (52/66-428) Բագրատունիները գրաւած են թագադիր ասպետ ի պաշտօնը, իսկ Մարզպանական Հայաստան ի մէջ (428-642) եղած են ազդեցիկ իշխաններ։ Այս՝ աւելի քան հազարամեայ պատմութեան ընթացքին Բագրատունիներու զինանշանի մասին տեղեկութիւններ չկան։ Հայաստանի թագաւոր եղած ժամանակ անոնց զինանշանի վրայ առկայ են թէ՛ առիւծ ի կամ յովազ ի, թէ՛ արծիւ ի պատկերներ։
Առիւծի պատկերով առաջին զինանշանը կը գտնուի Կարսի Առաքելոց եկեղեցւոյ հարաւային ճակատին։ Կարս ը մայրաքաղաք դարձած էր անժառանգ Աշոտ Երկաթ թագաւորի եղբայրը՝ Աբաս Բագրատունին (928-953)։ Անոր օրով ալ կառուցուած է Առաքելոց եկեղեցին 930-943 թուականներուն։ Առիւծը քառակուսիի ներսն է, գլուխով ուղղուած է դէպի աջ եւ կը նայի դիտողին։ Որպէս իշխանութեան նշան՝ առջեւի աջ թաթը բարձրացած է վեր, պոչը՝ վեր տնկած։ Փաստօրէն, Առաքելոց եկեղեցւոյ պատին տակ ըլլալով, ամենայն հաւանականութեամբ, զինանշանը կը պատկանի Աբաս թագաւորին։
Յաջորդ զարդաքանդակները, որոնք կը պատկերեն զինանշանը, գտնուած են Անի ի մէջ։ Սալաքարի վրայ առիւծի պատկերը իրականացուած է քանդակային եղանակով։ Առիւծը գլուխով ուղղուած է դէպի աջ եւ բացարձակապէս կը կրկնէ Կարսի քանդակը։ Առաւել մանրամասնօրէն քանդակուած են կենդանիի ուռած կուրծքը, հարթ բաշը, հաստ ու ընդգծուն յօնքերը, վիզը, դէմքը։ Ճակատին փորագրուած ռումբիկը կը խորհրդանշէ իշխանապետ ըլլալը։ Այս առիւծապատկերը որպէս Բագրատունիներու խորհրդանիշ պատկերուած են Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան եւ Հայաստանի Երրորդ Հանրապետութեան զինանշաններուն՝ վահանը: (Վերի հատուածին մէջ (հեղինակ՝ նկարիչ Յակոբ Կոջոեան))։
Անիի մէջ գտնուած են գլուխով դէպի աջ ուղղուած եւս երկու զինանշանային քանդակներ։ Վստահօրէն կարելի է փաստել, որ Բագրատունիներու կեդրոնական իշխանութեան զինանշանը եւս կը գտնուի Կարսի Առաքելոց եկեղեցւոյ գմբեթի խորշերէն մէկուն մէջ։
Արծիւ-զինանշան
Բագրատունի տոհմի մէկ այլ զինանշան՝ արծիւ ը քանդակուած է արձանային եղանակով եւ ունի ուղղահայաց կառուցուածք։ Թռչունի թեւերը հպուած են մարմնին, կուրծքը դուրս ցցուած է, վիզը թեքուած է քիչ մը դէպի ձախ, գլուխը ջարդուած է։ Հզօր ճանկերուն մէջ պոչը սեղմած կը պահէ ինչ-որ անորոշ կենդանի է։ Քանդակն իրականացած է թեփուկաքանդակային եղանակով։ Նոյն՝ անիական շրջանէն յայտնի է զինանշանային մէկ այլ տարբերակ, որ կը գտնուի հայոց մայրաքաղաքի գլխաւոր եկեղեցւոյ՝ Անիի Մայր տաճար ի արեւմտեան ճակատին։ Այստեղ՝ կեդրոնական մասին մէջ, իրարու զուգահեռ, երկու խորշերու գլխուն, գրեթէ նոյն ոճով քանդակուած են զինանշան-արծիւի պատկերներ։ Թռչունը ունի հորիզոնական կառուցուածք, պատկերուած է այն պահուն, երբ երկինքէն, թեւաբախումով, բացուած պոչով կ՛իջնէ ու կը տնկէ զոհին։ Ամբողջ պատկերը շարժման մէջ է. հզօր թեւերը ալիքաձեւ, ոլորուն կը ճախրեն օդին մէջ, մագիլները խրուած են աննշան ու անորոշ զոհի մարմնի մէջ ու սեղմուած են հզօր պոչին։ Արծիւի գլուխը քիչ մը դէպի ձախ ուղղուած է, ըստ որուն կ՛որոշուի նաեւ կուրծքի ձախ ուղղուածութիւնը։ Ինչպէս եւ Կարս ի, Անիի Մայր տաճարի երկու արծիւներու գլուխներն ալ կոտրուած են. զինանշանային այս անզուգական պատկերները որոշ չափով թօշնած են։ Զինանշանային արծուաքանդակները թէեւ զուրկ են մանրամասներու ընգծումէն եւ ընդհանրապէս մշակուած չեն, սակայն լաւագոյնը կ'արտայայտեն հզօր թագաւորներու՝ Բագրատունիներու կարգավիճակը. անոնք այնքան հզօր էին, որ անոնց դէմ թշնամիները աննշան ոչնչութիւն են։ Բագրատունիներու այս զինանշանը կերտուած է Գագիկ Ա. թագաւորի օրով, երբ Բագրատունի ները կը գտնուէին փառքի գագաթնակէտին, եւ անոնց զինանշանն ալ այդ կ'ապացուցէ։ Երկու նոյնատիպ արծուապատկերներ փորագրուած են Անիի միջնաբերդի պալատական եկեղեցւոյ ներսը։
13-րդ դարուն Վրաստանի հետ դաշնակցած Զաքարեան ները կ'ազատագրեն Հայաստանը։ Անոնք իրենց կը համարէին Բագրատունիներու իրաւայաջորդը, եւ զինանշանային պատկերները կը սկսին որդեգրել։ Զաքարէ Բ.-ի եւ Իվանէ Ա.-ի համար որոշ փոփոխութիւններով օգտագործուեցան Կարսի Առաքելոց եկեղեցւոյ արծուապատկերները, իսկ Վահրամեան ները որդեգրեցին Անիի Մայր տաճարին գտնուող զինանշանը՝ որ դարձած է որոշ յաւելում կատարելով։
Տե՛ս նաեւ
զինանշան Ստորոգութիւն:Հայկական զինանշաններ (արւմտ.)
Իպերական Թերակղզի
Իպերական Թերակղզի (սպաներէն՝ Península Ibérica}}, քաթալոներէն՝ Península Ibèrica}}, ֆրանսերէն՝ Péninsule Ibérique}}, պասքերէն Iberiar Penintsula), տեղակայուած է Եւրոպայի հարաւ արեւմտեան մասին մէջ եւ կ'ընդգրկէ ներկայիս Սպանիոյ, Փորթուկալի, Ֆրանսայի, Անտորրայի տարածքները եւ Մեծ Բրիտանիոյ տիրապետութեան տակ գտնուող Ճիպրալթարը։ Հարաւ արեւելքէն եւ արեւելքէն սահմանակից է՝ Միջերկրական ծովուն, արեւմուտքէն, հարաւէն եւ հարաւ արեւմուտքէն՝ Ատլանտեան ովկիանոսին, իսկ հարաւ արեւելքէն  որոշ հատուածով սահմանակից է Եւրոպայի միւս տարածքներուն։ Անիկա Եւրոպայի երկրորդ մեծ թերակղզին է, որուն մակերեսը 580,000 քմ.² է։
Աշխարհագրութիւն
Իպերական թերակղզին հեռաւոր արեւմուտքի գլխաւոր երեք թերակղզիներէն է՝ իպերական, իտալական եւ պալքանեան: Մնացեալ Եւրոպայէն կը բաժնուի երիտասարդ Իպերական լեռներով։ Ափրիկէի հիւսիսը գտնուող Ատլասի լեռները կը կազմեն Իպերական թերակղզիին հարաւը գտնուող երիտասարդ Անտալուսիան լեռներու շարունակութիւնը։
Թերակղզիին ամբողջ միջին մասը կը գրաւէ Մեսեթա սարահարթը, որ կազմուած է հնագոյն լեռնային ապարներէն։
Իպերական թերակղզին հարուստ է օգտակար հանքերով։ Հոս կան գունաւոր մետաղներու հանքավայրեր, յատկապէս պղինձի հանքեր (հարաւը), հազուագիւտ մետաղներ՝ լիթոմի (Lithium) եւ ուրանումի               (uranium) հանքեր (արեւմուտքը), սնդիկի հանքեր (հարաւը), ինչպէս նաեւ երկաթահանք եւ քարածուխ։
Հոս, ուր մեծ քանակութեամբ տեղումներ կ'ըլլան, կ'աճին մշտադալար կաղնիի (խցանակաղնիի) անտառներ եւ մակվիսի (մերձափնեայ մշտադալար մացառներու) բարձր թուփեր։ Թերակղզիին ներքին մասերուն մէջ տեղումները քիչ կ'ըլլան, ձմեռը մեղմ է (+4° +5 °C), բայց երբեմն սառնամանիքներ եւ ձիւնաբուք կ'ըլլայ։ Հոս կը գերակշռեն նօսր, կարճ թփուտները եւ չորութիւն սիրող խոտերը, որոնք կիսաանապատային տեսք մը կու տան։ Հիւսիս-արեւմուտքը՝ Վեկայան ծոցի մօտերը, կլիման ծովային է, բարեխառնէն միջերկրածովայինի փոխուող։ Հոս կը տարածուին լայնատերեւ (հաճարենիի եւ կաղնիի) անտառները եւ հիւթալի խոտածածկ մարգագետինները։
Բնակչութիւն
Բնակչութիւնը բաղկացած է գլխաւորապէս սպանացիներէ եւ փորթուկալացիներէ։ Պասքեան ծոցի ափերուն կ՛ապրին պասքերը՝ թերակղզիիn հնագոյն բնակիչներու սերունդները։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի տարածաշրջաններ Ստորոգութիւն:Եւրոպայի թերակղզիներ
1743 թուական
1743 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 43րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1743 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1743 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1743
Գրիգոր Խանջեան
Գրիգոր Խանջեան, անուանի հայ նկարիչ, գեղանկարիչ։
Կենսագրութիւն
Ծնած, ուսանած եւ ապրած է Երեւան։ Գեղանկարչութեան կողքին՝ իր վաստակը կ՛ընդգրկէ գծանակարչական ճոխ մթերք մը։
Գործեր
Վարը տրուած «Սասունցիներու Պարը» կ՛ընկերանայ Գէորգ էմինի նոյնանուն բանաստեղծութեան, եւ իրագործուած է բացառիկ շնորհքով։
Գրիգոր Խանջեանի արուեստին մասին կատարուած բնորոշումներէն հետաքրքրական են հետեւեալները (Մ.Ղազարեան). Պարզ միջոցներով Խանջեան դրսեւորում է իր կերպարների հարուստ ներաշխարհը... Իր բնանկարները երբեմն կոթողային են, երբեմն՝ քնարական տրամադրութեամբ համակուած։ Նրա արուեստի առանձնայատկութիւններից է պատկերուող երեւոյթների ազգային էութեան շեշտումը...: {Գրական գործերի} նկարազարդումները յագեցած են դրամատիկ տրամադրութիւններով, որոնց դրսեւորման նպաստում է արտայայտիչ ու կերպընկալ գծանկարը, գրքի ձեւաւորաման մշակոյթը...
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչներ Ստորոգութիւն:Երեւանի պատուաւոր քաղաքացիներ Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Իջեւան
Իջեւան (նախապէս՝ Քարուանսարայ), քաղաք Հայաստանի Տաւուշի մարզին մէջ։ Կը գտնուի Աղստեւ գետի ափին՝ Երեւանէն 142 քմ հեռաւորութեան վրայ։ Մարզի վարչական կեդրոնն է։
Անուանում
Ներկայիս քաղաքի տեղը հին ժամանակին գտնուած են իջեւանատուներ, որոնք սպասարկած են Ասորիքէն ու Դուինէն դէպի Պարտաւ եւ Հիւսիսային Կովկաս գացող առեւտրական տարանցիկ ճանապարհը։ Պարսկական տիրապետութեան շրջանին այդ վայրը կոչուած է Իստիբուլաղ (պարսկերէն բառացի՝ «տաք աղբիւր»), ուր 1780-ականներուն հիմնադրուած է Քարվանսարա գիւղը։
Հայաստանի մէջ խորհրդային իշխանութիւն հաստատումէն ետք վերանուանուած է Իջեւան։ Քաղաքի կարգավիճակ ունի 1961-էն ։
Աշխարհագրութիւն
Իջեւանը կը գտնուի Աղստեւ գետի երկու ափերուն` Իջեւանեան լեռնաշղթայի ստորոտին։ Քաղաքը Երեւանէն կը գտնուի 142 կմ հեռաւորութեան վրայ։ Իջեւանը շրջապատուած է լեռներով՝ պատուած սաղարթախիտ անտառներով, որոնց տեղ-տեղ կը փոխարինեն ալպիական մարգագետինները։
Կլիմա
Իջեւանի մէջ, ինչպէս նաեւ հարակից բնակավայրերուն, կլիման բաւականին մեղմ է. ամրանը ոչ շատ շոգ է, իսկ ձմրան՝ ոչ սաստիկ ցուրտ։ Օդի միջին ջերմաստիճանը Օգօստոսին կը կազմէ մօտ 23 °C, Յունուարին՝ մօտ 0 °C, տարեկան տեղումներու քանակը` 563 մմ։
Բնակչութիւն
Իջեւանի ազգաբնակչութեան փոփոխութիւնը.
Տնտեսութիւն
Իջեւանը յայտնի է իր գորգագործութեամբ։ Այստեղ կը գտնուի Հարաւային Կովկասի ամենամեծ գորգագործական միութիւնը, որ մեծ համբաւ ունէր ողջ Խորհրդային Միութեան մէջ։ Իջեւանեան գորգագործութեան նմուշները այսօր եւս կը պահպանուին Հայաստանի պատմութեան թանգարանին մէջ։
Իջեւանը յայտնի է նաեւ իր գինիներով։ Քաղաքի մուտքի մօտ կը գտնուի Իջեւանի գինիի գործարանը։
Զբօսաշրջութիւն
Իջեւանի տեսարժան վայրերէն են կեդրոնական զբօսայգին, բուսաբանական այգին (Դենդրոպարկը), Իջեւանի պատմաերկրագիտական թանգարանը եւ այլն։ Իւրաքանչիւր տարի Իջեւանի մէջ տեղի ունեցած է ճարտարապետներու միջազգային գիտաժողով, որու արդիւնքով ստեղծուած գործերը տեղադրուած են կեդրոնական զբօսայգիին մէջ։
Իջեւանի տարածաշրջանը յայտնի է նաեւ իր պատմաճարտարապետական կոթողներով, որոնցմէ ամենայայտնին Մակարավանքն է։ Այն կառուցուած է 10-13-րդ դարերուն, կը գտնուի Աչաջուր գիւղի մօտ՝ Իջեւանէն 10 քմ հեռաւորութեան վրայ։ Տարածքի լեռներուն մէջ բազմաթիւ են քարանձաւները (Լաստիւեր՝ գիւղ Ենոքաւան 3 կմ)։
Իջեւանը յարմարաւէտ վայր է աշխոյժ հանգիստի սիրահարներու համար։ Այստեղ կարելի է կազմակերպել ձիարշաւներ, հետիոտնային, հեծանիւային արշաւներ, վրանային երեկոներ։
Պատմամշակութային կառոյցներ
Հին Քարվանսարան կը գտնուէր ներկայիս Իջեւան քաղաքէն 10 քմ հարաւ՝ Աղստեւի ձախ ափին։ Քաղաքի արեւմտեան մասին մէջ կը գտնուի 13-րդ դարուն կառուցուած Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցին։
Երթեւեկութիւն
Քաղաքով կ՚անցնի Երեւան-Թիֆլիսի մայրուղին: Հողամասի փոխարէն անցնելով Ազրպէյճանի տարածքով` Վրաստանի հետ կապ ունենալու համար կառուցուած է Իջեւան-Բագրատաշէն մայրուղիի նոր հատուած: Հրազդան-Ղազախ հատուածին մէջ Երեւան-Ղազախստանի երկաթուղային գիծը ուժի մէջ է միայն Իջեւան կայարանէն:
Մշակոյթ
Հանրապետութեան հիւսիս-արեւելքը, մասնաւորապէս, Իջեւանի շրջանին մէջ, քաղաքը վաղուց յայտնի էր իր գորգագործութեան վարպետներով. անոնց կողմէ հիւսուած գորգերով, «Խուրջինը» կ՚առանձնանայ նկարի հարուստ գոյներով եւ նրբագեղութեամբ: Հայաստանի պատմութեան թանգարանին մէջ կը ցուցադրուին հին Իջեւանի գորգերու գեղեցիկ նմուշներ: Քաղաքը ունի պատմաազգագրական թանգարան :
Մարզանք
Քաղաքը ունի «Արնար» մարզադաշտ, որ կառուցուած է 2007-ին: Ներկայիս կ՚օգտագործուի հիմնականին ֆութպոլային հանդիպումներու համար: 2008-ին «Արնար» մարզադաշտին մէջ տեղի ունեցած է Հայաստանի ֆութպոլի գաւաթի խաղարկութեան եզրափակիչ հանդիպումը «Արարատ Երեւան ՖԱի» եւ «Ուրարտու ՖԱի» միջեւ։ Մարզադաշտի հարեւանութեամբ կայ մարզասրահներու պզտիկ խաղադաշտ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Տաւուշի մարզի բնակավայրեր Ստորոգութիւն:Իջեւան
The Scorpions
Առաջին քայլերը
Խումբը հիմնուած է 1965 թուականին Ռուդոլֆ Շենկերի կողմից։ 1969 թուականին խումբին կը միանան հիմնադրողի կրտսեր եղբայր Միխայել Շենկերը եւ վոկալիստ Կլաուս Մայնեն։ Միջազգային հարդ-ռոք բեմին վրայ խումբը հայտնուեցաւ 1972 թուականին, երբ թողարկեց իր առաջին «Lonesome Crow»(«Միայնակ Ագռավ») ալբոմը։
Հայտնութեան տարիներ
Խումբը աշխարհի ամենալաւ վաճառւող ալբոմները ունեցող պենտէրէն մէկն է՝ աւելի քան 100 միլիոն սկսւառակներ վաճառելով։ Անոնք թողարկած են 5 ալբոմ, որոնց երգերը արժանացած են 200 ոսկե, արծաթէ, պլատնե, մուլտի-պլատիներ մրցանակի տարբէր երկրներու մրցանակաբաշխութուններու ընթացքին։ Rolling Stone խանութը Սգօրբյնզին անուանումնէ "ծանր մետալի հերոսներ", իսկ MTV-ին՝ "Ambassadors of Rock" (ռոքի դեսպաններ)։ Ռոքի արտիստներու շրջանակներուն մէջ անոնք բոլոր ժամանակներու 46-րդ լաւագույն խումբն են, ըստ Greatest Artists of Hard Rock (Ծանր ռոքի հանճարեղ սրտիստներ) ծրագրին։ Իսկ անոնց "Still Loving You" (Դեռ կը սիրեմ քեզ) երգը 22-րդն է ամենահանճարեղ բալլադներու շարքին մէջ է։ Անոնք ստացած են բազմաթիւ մրցանակներ, օրինակ World Music Awards-ի ժամանակաշրջանի ամէնաթանկ նվերը ստացած են։
Ծանոթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գերմանական ռոք խմբեր
Յարութիւն Ալիքսանեան
Յարութիւն Ալիքսանեան (Խաչիկ, ), հայ դերասան,
Կենսագրութիւն
Ծնած է Չինկիլէրի (Պրուսայի գիւղ)։ Մանուկ ատեն կորսնցուցած է ծնողքը։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է գիւղին դպրոցին մէջ, ետքը ղրկուած է Պրուսա՝ իբրեւ կօշկակարի աշկերտ, 1864-ին ղրկուած է Պոլսոյ Ս. Փրկչեան Ազգային որբանոց-վարժարանը՝ իր Գէորգ Եպ. հօրեղբօրը միջնորդութեամբ, հոն մնացած է 7 տարի եւ աշակերտական թատերական ներկայացումներու ատեն ի յայտ բերած է իր դերասանական կարողութիւնները:
1878-ին Վարդովեանի դերասանական խումբին մէջ ընդունուած է, եւ երբ Վարդովեան գործէ քաշուած է՝ 1881-ին, Մնակեանի խումբին մէջ առաջին դարերը ստանձնած է 1891-2 կը բաժնուի Մնակեանէն եւ առանձին խումբ մը կազմելով կը մտադրէ Պրուսա մեկնիլ 1899-ին Տիկին Հրաչեա դերասանուհին զինքը Կովկաս կը հրաւիրէ. հոն՝ Գանձակի, Պաքուի, Թիֆլիսի մէջ բեմ կ'ելլէ կարեւոր դերերով. քիչ ատեն ետք Պոլիս կը վերադառնայ. 1896-ին Զմիւռնիա է, Մնակեանի հետ, իսկ 1897-ին՝ Եգիպտոս, Սերովբէ Պէնլեանի մեծ օփերէթի խումբին մէջ իբրեւ առաջին պառիթոն երգիչ-դերասան: 1899-ին Պոլիս կը դառնայ եւ սկսնակ դերասանուհի Օր. Աղաւնի Հայկազեանի հետ կ'ամուսնանայ, որ կը կոչուի Տիկին Սիրանոյշ Ալիքսանեան համանուն արուեստագիտուհիին շատ նմանելուն համար:
Ալիքսանեան մինչեւ 1903 դարձեալ Պոլսոյ բեմերուն վրայ է, իբրեւ օրուան տիրապետող արուեստագէտը: Ինքը հակառակորդի դերերը այնքան բնականօրէն տարած է, որ շատ անգամ հանդիսատեսներուն զայրոյթը գրգռած է իր դէմ, 1904-6-ին թատերապտոյտներ կ'ընէ այցելելով Սելանիկ, Տրամա, Սէրէզ, Քավալա, Իզմիտ, Սամսոն:
1907-ին՝ Ալիքսանեան Հոլասի եւ Տիկ. Հէքիմեանի հետ ուժեղ խումբ մը կը կազմէ, որ ասուպի կեանք մը կ'ունենայ. Օսմանեան Սահմանադրութենէն ետք խումբը դանդաղօրէն կը քայքայուի:
1908-18 պատերազմի օրերուն՝ իր անկումի շրջանը կ'ըլլայ: «Հաց»ին համար կը ստիպուի խել մը խումբերու մէջ մտնել. ելլել ու քաշկռտել իր փառքի ծիրանին անծանօթ բեմերու վրայ։ Վերջին ներկայացումը տեղի ունեցած է Դեկտեմբերին: 1918 Յունուար 1-ին. կը մեռնի, ու կը թաղուի Շիշլիի Ազգ. գերեզմանատան դերասաններու թաղամասին մէջ:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ Ստորոգութիւն:1 Յունուարի մահացածներ
Սթոքհոլմի Շրջանի Թանգարան
Թանգարանը նաեւ կը տրամադրէ տեղեկութիւններ այն մասին, թէ ինչպէս կարելի է պահպանել հին շէնքերը եւ խթանել պատմական կառոյցները վերականգնելու ժամանակ աւանդական նիւթերու օգտագործումը :
Թանգարանի տարածքը կը ներառէ Միւլարէն հովիտի եւ Սթոքհոլմի արշիբելակի մեծ մասեր, աւելի քան 700 ռունիական քարեր, եւ, քանի որ Սթոքհոլմը դարեր շարունակ կը հանդիսանայ Շուէտի մայրաքաղաք, բազմաթիւ թագաւորական առանձնատուներ, պալատներ, ինչպէս նաեւ լաւ պահպանուած տնամերձ հողատարածքներ ու գիւղացիական տնտեսութիւններ: Թանգարանին մէջ նաեւ կը փորձեն կեդրոնանալ Սթոքհոլմի ժամանակակից պատմութեան, ներառեալ անոր արուարձաններուն վրայ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թանգարաններ Ստորոգութիւն:Սթոքհոլմի թանգարաններ Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով
Նշան Կորիկեան
Նշան Նորիկեան (ծնածէ 1801 թ․)
Երիտասարդ հասակին Պոլիս եկած է ու անկէ ճամբորդած՝ Դամասկոս, Բիրիզ, Պէյրութ,Էրզրում, Արշիպեղագոսի կղզիները, Իզմիտ եւ Եգիպտոս եւ այդ առիթով նշան աղա շատ բան տեսեր, շատ բան լսեր էր, ուսումնասիրած էր մարդիկը, եւ անոնց բարքերը, եւ փոխանակողի առեւտուրէ սկսելով մինչեւ սեղանաւորութեան տանելու աստիճան զարգացուցէր էր իր նիւթական վիճակը, միւս կողմէ իր առօրեայ յարաբերութիւնները, եւ ճամբորդութիւնները կրթեր էին իր ճաշակը եւ մտաւորապէս զինքը զարգացուցեր էին։
Իբրեւ առաջնակարգ սարաֆ Պօլիս հաստատուելէ ետքն ալ զբաղած էր տասնորդներու (Աշար) յանձնառութիւններով (Իլթիզա) որ ատենօք սարաֆներուն գլխաւոր զբաղմունքն էր։
Հոգեկան բարեմասնութիւններով օժտուած յաջողութեան մէջ խոնարհ եւ բարեկամին հաւատարիմ, մեծին ու փոքրին յարգամատոյդ, նախապաշարումներէ զերծ եւ իր գարը կանխած մարդ մըն էր նշուն աղա, ինչպէս կը վկայեն ժամանակակից ծերեր։
Իրեն այցելող բարեկամներու կեանքովը կը հետաքրքրուէր եւ անզգալաբար կուզէր հասկնալ իր բարեկամն վիճակը, երբ հասկնար թէ անիկայ նիւթական նեղութեան մէջ կը գտնուէր անմիջապէս անոր ապրուստի գործ մը կը գտնէր, յանձնարարելով իր ո եւ է մէկ բարեկամին։
Աղքատասէր ու բարեսիրտ շատ աղքատներու արցունքը սրբած էր. եւ երբ ընդհանրապէս սեղանաւորներէ շատ էր իրենց պարտապահանջները նեղած են, ինք միշտ ներող եղած է եւ մանաւանդ երբ ան հայրենակից էր փոխանակ թողլու խանին մէկ անկիւնը իր տունը հիւրընկալած է, ամիսներով ու տարիներով կատտրեալ քրիստոնեայի մը անշահախնդրութեամբ։ Բաժին մը, օգուտ մը հանել ուրիշին համար, ազգին համար՝ իր ժամանակէն իր ազդեցութենէն եւ գործունէութենէն այս էր եղած իր հաճոյքը, բարիքը կընէր բարիքին համար եւ չկար մէկը որ ամենափոքր վնաս մը կամ զրկանք մը տեսած ըլլար իրմէն։
Ցուցամոլութենէ կը խորշէր եւ մոլեռանդ չըլլալով անխտրական էր, իբր ժամանակին ճէնթըլմէն կանուխէն առած էր սպորտի ճաշակը եւ որքան անվրէպ նշանառու, նոյնքան ալ կտրիճ ձիավարժ մը եղած էր։
Իշխան-աղայութեան փափաքներ երբէք չէր ունեցած, ժողովներու հոգաբարձութիւններու, խնամակալութիւններու միշտ անդամակցած է եւ չէ մերժած ո եւ է ազգային պաշտօն այն համոզմամբ թէ անհատը պէտք է ծառայէ ազգին։
Լեպրոն Ռեյմոն Ճէյմս Աւագ
Լեպրոն Ռեյմոն Ճէյմս Աւագ (անգլ.՝ LeBron Raymone James Sr.), 30 Դեկտեմբեր, 1984, ամերիկացի աշխարհահռչակ պասքէթպոլիստ։ Ան կը խաղայ պասքէթպոլի ազգային միութեան (NBA) «Լոս Անճըլըս Լեյքըրս» ակումբէն ներս որպէս թեթեւ եւ ծանր յարձակող: Ան կը նկատուի NBA-ի պատմութեան մեծագոյն պասքէթպոլիստներէն մէկը։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Օհայօ նահանգի Ակրոն քաղաքը։ Տեղւոյն Սենթ Վինսենթ-Սենթ Մերի աւագ դպրոցին մէջ անցուցած տարիներուն մամուլի կողմէ քանի մը անգամներ ներկայացուած է որպէս NBA-ի ապագայ գերաստղ։ Դպրոցը աւարտելէ ետք Ճէյմս կ'որոշէ չյաճախել համալսարան եւ մուտք կը գործէ 2003 թուականի պասքէթպոլի ազգային միութեան մարզումներուն, ուր առաջին իսկ առիթով կ'ընտրուի հայրենի Օհայօ նահանգը ներկայացնող «Կլիվլենտ Կաւալիերսի» կողմէ։ «Կլիվլենտի» կազմին մէջ Ճեյմս հասած է մինչեւ 2007 թուականի NBA-ի գերեզրափակիչ՝ 0:4 ընդհանուր հաշիւով պարտուելով «Սան Անթոնիօ Սփըրսին»։ 2010 թուականին Ճէյմս կ'որոշէ հեռանալ Կլիվլենտէն եւ նոր պայմանագիր կը կնքէ «Մայամի Հիթի» հետ՝ միանալով խումբի առաջատարներ Տուէյն Ուէյտին եւ Քրիս Պոշին։ «Մայամիի» կազմին մէջ Ճէյմս երկու տարի անընդմէջ՝ 2012 եւ 2013 թուականներուն ապահոված է NBA-ի առաջնութիւնը։ 2014 թուականին վերադարձած է «Կլիվլենտ Կաւալիերս»։
2016 թուականին «Կաւալիերսի», իսկ 2020 թուականին «Լեյքըրսի» կազմին մէջ ճանչցուած է NBA-ի ախոյեան։ Ակումբային խաղերէն զատ, Ճէյմս Միացեալ Նահանգներու պասքէթպոլի ազգային հաւաքականի անդամ է, որուն կազմին մասնակցած է 2004 թուականի Աթէնքի, 2008 թուականի Պեքինի եւ 2012 թուականի Լոնտոնի ողոմպիական խաղերուն։
Մարզական կեանք
Պասքէթպոլի մասնագիտական երթի ընթացքին, Ճէյմս չորս անգամ գրաւած է NBA-ի առաջնութիւնը, երեք անգամ արժանացած է գերեզրափակիչի ամենաարժէքաւոր խաղցողի (MVP) տիտղոսը, չորս անգամ ճանչցուած է կանոնաւոր մրցաշրջանի ամենաարժէքաւոր խաղցող, ինչպէս նաեւ մեկնարկային մրցաշրջանին ճանչցուած է որպէս «Տարուայ նորեկ»։ Տասնվեց անգամ ճանչցուած է որպէս աստղ եւ հանդէս եկած՝ բոլոր աստղերու ամէնամեայ ցուցադրական խաղին, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ անգամներ մաս կազմած է «All-NBA» եւ «All-Defensive» խորհրդանշական հաւաքականներուն։
Արտաքին Յղում
https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%BC%D5%A5%D5%A2%D6%80%D5%B8%D5%B6_%D5%8B%D5%A5%D5%B5%D5%B4%D5%BD
Նշան Նորիկեան
Նշան Նորիկեան, ծնած է Անկնայ մէջ 1801 թուականին, իր հայրը Ակնայ մեծատուններէն սեղանաւոր մահտեսի հաճի Նորուկ աղա, կրցեր էր ացեալ դարուն սկիզբը վարժապետներ գտնել՝ Նշանին կարդալ, գրել, հաշուել, եւ թրքերէն սորվեցնելու համար։
Երիդասարդ հասակին Պոլիս եկած է եւ անկէ ճամբորդած է Դամասկոս, Բիրիա, Պէյրութ, Էրզրում, Արշիպեղագոսի կղզիները, Իզմիր եւ Եգիպտոս եւ այդ առիթվ Նշան աղա շատ բան տեսեր, շատ բան լսեր էր, ուսումնասիրած էր մարդիկը, եւ անոնց բարքերու եւ փոխանակարգի առեւտուրէ սկսելով մինչեւ սեղանաւորութեան տանելու աստիճան զարգացուցէր էր իր նիւթական վիճակը, միւս կողմէ իր առօրեայ յարաբերութիւնները եւ ճամբորդութիւնները կրթեր էին իր ճաշակը եւ մօտաւորպէս զինքը զարգացուցեր էին։
Իբրեւ առաջնակարգ սարաֆ Պոլիս հաստատուելէ ետքն ալ զբաղած էր տասնորդներու (Աշար) յանձնառութիւններով (Իլթիզա) որ ատենօք սրաֆներուն գլխաւոր զբաղմունքն էր։
Հոգեկան բարեմասնութիւններով օժտուած յաջողութեան մէջ խոնարհ եւ բարեկամին հաւատարիմ, մեծին ու փոքրին յարգամատոյց, նախապաշարումներէ զերծ եւ իր դարը կանխած մարդ մըն էր Նշան աղա, ինչպէս կը վկայեն ժամանակակից ծերեր։
Իրեն այցելող բարեկամներու կենաքովը կը հետաքրքրուէր եւ ազգալաբար կուզէր հասկնար իր բարեկամին վիճակը, երբ հասկնաչ թէ անիկայ նիւթական նեղութեան մէջ կը գտնուէր անմիջապէս անոր ապրուստի գործ մը կը գտնէր, ւանձնարարելով իր ո եւ է մէկ բարեկամին։
Բաժին մը, օգուտ հանել ուրիշին համար, ազգին համար՝ իր ժամանակէն իր ազդեցութենէն եւ գործունէութենէն այս էր եղածիր հաճոյքը, բարիքը կ՛ընէր բարիքին համար եւ րչկար մէկը որ ամենափոքր վնաս մը կամ զրկանք մը տեսած ըլլար իրմէ։
Ցուցամոլութենէ կը խորչէր եւ մոլեռանդ չըլլալով անխտրական էր, իբր ժամանակին ճէնթլմէն կանուխէն առած էւ sport-ի ճաշակը եւ որքան անվրէպ նշանառու, նոյնքան ալ կտրիճ փիավար մը եղախ էր։
Իշխան-աղայութեան փափաքներ որբէք չէր ունեցած, ժողովներու հոգեբարձոիթիւններու, խնամակալութիւններու միշտ անդակամցած է եւ չէ մերժած ո եւ է ազգային պաշտօն այն համոզմամբ թէ անհատը պէտք է ժառայէ ազգին։
Ազգային դաստիարակութեան գործին շատ համակիր եւ ուսումնասէր ըլլալուն՝ իր բնակած թաղերուն մէջ կրթական խնամակալութեան գլուխ կը դնէին զինքը, այսպէս ըրած էին Սարրաֆ Ճանիկ եւ Մաքսուռ ամիրաները երբ Նշան աղա Խանգիւղէն Օրթագիւղ փոխադրած էր իր բնակութիւնը։
Չէր կրցեր մերժել անոնց առաջարկը եւ իբրեւ Փոխանորդ Մաքսուռ ամիրայի՝ կը նախագահէր խնամակալութեան մը որու անդամ էին նշանակուած նաեւ Ճանըմեան Յովհաննէս, Պապաեան Յովսէփ, Սինանեան Գրիգոր, Նուրեան Գաբրիէլ, Եուսուֆեան Տիգրանիկ եւ այլք։
Օրթագիւղի թարգմանցար վարժարանի այդ շրջնը (1857-1859) փայլուն եղած է բաղդատմամբ անցեալին եւ արդիւնքը շատ գոհացուցիչ եղած է թաղին մանկտւոյն համար, բայց հոգարձութեան ջանքը թաղեցիք ջլատեցին. դժգոհ էին, որով թաղեցիներու պատգամաւորութիւն մը կը ներկայանայ խորհրդարան եւ ծեծի պատժոյն դպրոցին մէջ վերահաստատութիւնը կը պահանջէ։
Որովհետեւ Նորիկեան ժողված էր վարժարանին սրահին թաթերըՙ չպուխները եւ ֆալախանը, այդ տանջանքի տգեղ գործիքնրեը ու տարած նետած էր վառած կրակարանին մէջ։
-«Մեծ կուզենք ըսեր էին այդ կրթասէր պատգամաւորները, չենք ուզեր որ ծեծը վերցուի մեր դպրոցէն»։
Ծեծը վարժարանէն աքսորել, նորութիւն մէր Օրթագիւղի համար, ինչպէս կը յաւակնէր որակել զայն նոյն ատնի եկեղեցւոյն Աւագգերէցը Տէր Գալուստ քահանան, ակնարկելով Նշան տղային որ Խասգիւղէն Օրթագիւղ փոխադրուեկէն ետքն ալ չէր բաժնուած իր բարեկամ Տաներէցէն Տ. Գէորգ Արծրունի քահանայէն որ այն ատենները բրօթէսթան մըն էր նկատուած մլեռանդ դասակարգէն, անոր համար որ իր ծուխերուն կը յանձնարարէր աշխարհաբառ Աւետարան կարդալ։
Նշան աղա եւ իր ընկերները ստիպուեցան քաշուիլ վարժարանի խնամակալութենէն եւ վարժարանը ինկաւ իր փայլուն վիճակէն։
Մինչեւ այն ատեն Պէզճեան ամիրայի շինած հիւանդանոցը չէր տեսած նորոգութիւն մը եւ փլշելու վտանգին ենթարկուած էր։ Այդ մեծ նորոգութիւնը ազգային ամէնէն մեծ եւ կարեւոր արդիւնաւորութիւնն է եղած 1863- 1864 թուականներուն։
Այս մասին նոյն ատենուան հոգեբարձութեան պաշտօնական տեղեկագրէն կը քաղենք։
«Ամէն տարի հիւանդանոցի շէնքին նորոգութեան համար մեծ գումարներ ծախք կըլլար եւ դարձեալ միեւնոյն հին ու տձեւ շէնքն էր։ Հիմնական նորոգութեան մը հարկը զգալի եղաւ։ Այս անհրաժեշտ պէտքը Տնտեսական խորհրդոյ ատենապետ մեծապատիւ Նորիկեան էգէնտին զգալով՝ Հոգեբարձութեանս առաջարոկւթեան վրայ եւ վարչութեան գիտութեամբ ազգասիրաբար յանձնառու եղաւ այս նորոգութեան հոգն իր վրայ առնել եւ գլուխ հանել՝ ազգասէր եւ առատաձեռն ոնձանց կամաւոր նուէրներուն ապաւինելով։
Ուրախութեմաբ կը լսենք թէ Մեծ. Նորիկեան Նշան էֆէնտին յաջողեցաւ այս ծանր ու դժուարին գործը գլուխ հանել եւ Ազգին ձեռքը յանձնել գրեթէ նոր կառուցուած հաստատուն շէնք մը, ըստ որում այսօր հիւանդանոցը բոլորովին կերպարանափոխ եղած է ներսով ու դրսով նորոգուած ու ներկուած, պատուհաններն ոմբողջապպէս նորէն շնուած. շէնքին բաժանումներն ու սանդուխներն աւելի կանոնաւորուած, բակերն եւ պարտէզները երկաթէ վանդակներով շրջապատել՝ մաքուր ու զարդարուն, մէկ խօսքով տխուր ու քայքայեալ շէքնի մը տեղ ուր ամէն կողմէն ձիւնն ու անձրեւը ներս կը տեղար հաստատուն վայելուչ եւ զուրաթատեսիլ շէնք մը յաջորդած է, աւելի համաձայն ողջապահիկ կանոնաց, ուստի հոգաբարձութիւնս անհրաժեշտ պարտք կը համարի հրապարակաւ յայտնել իր խորին շնորհայակութիւնը ինչպէս Նորիկեան Նշան Էֆէնտիին, որբ գլուխ տարաւ, նոյնպէս եւ այն ամէն ազգասէր անձանց որունց ձեռնտուութեամբ այս բարեգործութիւնը գլուխ ելաւ»։
Ասիկա մեծ յաջողութիւն մ՛էր որու մէջ բաժին ունեցաւ Նորիկեան, գուցէ ինք չը կարենար բոլոր ժրաջանութեամբը յաջողիլ այսպիսի ձեռնարկի մը եթէ Երամեան Գէորգ Պէյի անզուգական տիկնոջ Էպրու հանըմին վեհանձն առատաձեռնութիւնը չըլլար, Տիկին Երամեան իբր խնամակալուհի ազգին որբերուն՝ մեծ գումարներ նուիրելէ զատ յօգուտ հիւանդանոցի հարիւր հազրա դահեկանի մօտ գումար մ՛ալ դրաւ Նշան աղայի տրամադրութեան տակ՝ այն օրէն որ այս վերջինը ձեռէ առաւ տիկինը իր բարեկգործութեամբ եւ ներշնչեց ուրիշներու ալ որոնք փութացին իրենց լուման տալ սոյն բարենպաստ գործին։
Խոր ծերութեան չը հասած 65 տարեկան հասկաին 1866 յուլիս 20-ին մեռաւ եւ իր յուղարկաւորութիւնը Խասգիւղ կատարւեցաւ ուր Ներսէս Վարժապետեան եւ Նար Պէյ սրբազանները իրենց ամէնէ պերճախօս դամբանականները խօսեցան։
«Այս գործը միայն բաւական էր իր յիշատակը օրհնութեամբ յաւերժացնելու։» (Մասիս թիւ 754) Փնջիկ իր երրորդ թւոյն մէջ կը գրէ «Նշան աղայի մահը չէ թէ իր բոլոր ազգականաց այլ ընդհանուր ազգիս համար ցաւալի է։»
«Անկայ ազգին համար բաւական աշխատած է, ազգային պաշտօններու մէջ գտնուած եւ պարտականութիւնները ամենայն սիրով կատարած է...:»
Ժամանակ իր 94 րդ. թիւին մէջ խօսելով Նորիկեանի վրայ ի մէջ այլոց հետեւեակ տողերը կը գրէ։ «Այնպիսի ժամանակի մէջ ասանկ գործ մը գլուխ հանելը պարզապէս մեծագործութիւն » համարելով։ Ազգը որ ասանկ լեզուագէտ անձնարու պէտք ունի, իրաւունք ունի յիշեալ մեծագործ Նշան աղային մահուանը վրայ տրտմելու։
Նշան աղա գրած է փոքրիկ տետրիկ մը «Տեղակագիր Ազգ. Հիւանդանոցի նորոգութեան 1864- 1865 տպգր. Մէհէնտիսեան Պօլիս։»
Այն ատեններէն ի վեր հիւանդանոցը վերաշինւած է բոլորովին, բայց պատմութիւնը չը հիննար ուզեցինք յիշել այս բարեգործ անձը մեր Յիշատակարանին մէջ՝ արժանի տեսնելով զինքը զետեղել հոս, քանի որ իր ջանքերը եւ ազդեցութիւնները զուտ հանրային եղած են։ Իր արժանաւոր զաւակն է Մկտիչ Էֆ. Նորիկեան Գրագէտ եւ Պետական մարդը, նախկին հիւպատոս Ամիրակայի, եւ որ գրական յոդուածներ ալ ունի հրատարակծ 1884- 1886 թուականի Մասիսներու մէջ։
Ստորոգութիւն:1801 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1866 մահեր
Սուրբ Ամենափրկիչ Եկեղեցի (Կակրա)
Գագրայի Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի յաճախ կոչվուած է նաեւ Սուրբ Փրկիչ եկեղեցի, Հայ Առաքելական Եկեղեցիի տաճար Աբխազիայի Գագրա քաղաքի մէջ ։
Եկեղեցու Օծումը
2013 թ. 5 նոյեմբերին, ձեռամբ Հարավային Ռուսաստանի Հայոց թեմի առաջնորդ գերաշնորհ Տ. Մովսես եպիսկոպոս Մովսեսեանի օծվեցավ Գագրայի (Աբխազիայի Հանրապետություն) Ամենափրկիչ եկեղեցին։ Օծման արարողութեանը մասնակցեցան նաեւ Հարավային Ռուսաստանի թեմի 14 քահանա հայրերը, մասնավորապես արժանապատիվ Տ. Մակար ավագ քահանա Տերտերեանը, Տ. Հարություն ավագ քահանա Բայադեանը, Տ. Գրիգորիս քհն. Պողոսյանը, Տ. Խաչատուր քհն. Եղիազարովը, Տ. Դանիել քհն. Կուկուեանը, Տ. Գեւորգ քհն. Միրզոեանը եւ ուրիշներ։ Ներկա էր նաեւ Ս. Գայանէ վանքի միանձնուհի քույր Եղիսաբեթը։
Սուրբ պատարագին մասնակցեցան պետական բարձրաստիճան այրեր՝ Աբխազիայի Խորհրդարանի նախագահ պրն. Վալերի Բգամբայի գլխավորությամբ։ Ներկա էին նաեւ Հայաստանի ԱԺ պատգամավոր Արագած Ախուեանը, Աբխազիայի ազգությամբ հայ պատգամավորներ, ներկայացուցիչ Սփյուռքի նախարարութիւնէն։ Իրենց մասնակցությունը բերին նաեւ Թեմական Խորհրդի անդամներ՝ Ազատ Ասատուրովը, Նիկոլայ եւ Իլյա Քոչյանները, Գէորգի Պողոսովը։ Օծման սրբազան արարողութեանը ներկայ էին 4-5000 հավատացյալ հայորդիներ, ոչ միայն Աբխազիաէն, այլ նաեւ Ռուսաստանի տարբեր քաղաքներէն (Մոսկվա, Կրասնոդար, Սոչի, Դոնի Ռոստով եւ այլն), ինչպես նաեւ Հայաստանից եւ Արցախից։ Եկեղեցին կառուցուած է ժողովրդական հանգանակութեան շնորհիվ։ Եկեղեցւոյ խաչը 2.1 մեդր բարձրութեամբ տեղադրուած է 2011 թուականին, եւ 12 դեկտեմբերին՝ օծուէցավ ձեռամբ թեմակալ բարեխնամ առաջնորդ Մովսես եպիսկոպոս Մովսեսեանի Հավարտ սուրբ պատարագի, Մովսես Սրբազանն օրհնելով բազմահազար հավատացյալներուն, մասնավորապես անդրադարձավ անոնցմէ երկուքին՝ տիար Գալուստ Տրապիզոնեանին (որն ի դեպ, Աբխազիայի ազգային հերոս է) եւ տիար Արկադի Սարգեեանին՝ նշելով անոնց անմնացորդ նվիրումը եկեղեցու կառուցման սրբազան գործին։ Սրբազան հայրը բարձր գնահատեց նաեւ Աբխազիայի հոգեւոր հովիվ արժանապատիվ Տ. Սեդրակ քահանա Ազնաւուրեանի ազնիվ ծառայությունը։ Առանձնապես կարեւորեց եւ գնահատեց թեմական բարերարներ՝ Անդրեյ Ամոսովի եւ Կարէն Գրիգորեանի, ներդրումը եկեղեցւոյ կառուցման սրբազան գործին։ Օծումէն եւ Սուրբ պատարագէն հետոյ առաջ եկաւ ազգային երգն ու պարը, բաժնուեցավ աւանդական մատաղը, եւ այդ պատմական եւ հիշարժան օրուայ տօնակատարութիւնը շարունակուեցաւ մինչ ուշ երեկոյեան։ Այսօր Աբխազիայի մէջ կ'ապրի 50.000 հայ, հոն կը գործէ 32 հայկական դպրոց։ Աբխազիայի հայերու մեծ մասը համշենցի է, գաղթածեն Սեւ ծովի հարաւարեւելեան ափերեն՝ Տրապիզոնի, Օրդուի եւ Սամսոնի շրջաններէն։ Հայերու հոսքը դէպի Աբխազիայ աճած է հատկապէս 1895-96 թ.., 1915-ի հայկական կոտորածների ժամանակ։ Հայերը Աբխազիայի մէջ տարաղուաղ են տարբեր գյուղերի մխջ՝ Լաբրայ, Ախալշենի, Աթարայ, Պսիրցխայ, Մծարայ եւ այլն։ Մաս մըն ալ կ'ապրի քաղաքներու մէջ՝ Սուխում, Օչամչիրայ, Գուդաութայ, Գագրայ։
Իզմիր
Իզմիր (İzmir նաեւ Սմիրնա, Σμύρνη, հին անաւանումը՝ Զմիւռնիա։ Քաղաք՝ Թուրքիոյ արեւմուտքին։ Համանուն Իզմիրի նահանգի մայրաքաղաք։ Թուրքիոյ երկրորդ մեծ քաղաքն է, 2009 թուականին ունէր շուրջ 3.868.308 բնակիչ։
Կը գտնուի Եգէական Ծովու ափին, Իզմիրի ծովածոցի հանդէպ։ Ստամպուլէն յետոյ, Թուրքիոյ երկրորդ կարեւոր նաւահանգիստն է։ Քաղաքին մէջ կայ նաեւ միջազգային օդակայան։ Երկաթուղային գիծով կապուած է երկրի այլ խոշոր քաղաքներուն հետ, ինչպէս Ստամբուլը եւ Տենիզլին։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ քաղաքներ
1744 թուական
1744 թուական, նահանջ տարի, 18րդ դարու 44րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1744 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1744 մահեր
Ստորոգութիւն:1744
Աստուածատուր Տարօնեցի
Աստուածատուր Տարօնեցի,, Երուսաղէմի պատրիարք։
Պատրիարք երուսաղէմի, աշակերտած Գրիգոր Պարոն Տէր երուսաղէմի պատրիարքին։ 1645-ին պատրիարք կ՛ընտրուի, նախորդող պատրիարքի կտակի համաձայն։ Աստուածատուր Տարօնցի շարք մը բարենորոգումներ կատարեց։ Կարճ ժամանակ աթոռազուրկ մանալով, ան դարձեալ հաստատուեցաւ իր աթոռի վրայ։ Վախճանած է 1671-ին խոր ծերութեան մէջ ու թաղուած Սուրբ փրկիչ վանքին մէջ։
Ստորոգութիւն:Երուսաղէմի պատրիարքներ
Աստուածատուր Ջունդ
Աստուածատուր Ջունդ 1825 - 1897
Ջունդեան ազգատոհմի սիրիլը կ'սկսի Անիէն։ ԺԴ. դարուն մեծ գալթականութենէ մը, Անիի աւերումէն ետք կը դիմէ Լեհաստանի Կալիցիա գաւառը։ Աստուածատուրի հափրը անկէ անցած է Սուզանա։ Մայրն ալ տը Բրօնկուլ գերդաստանէն է որ իր ազնուականութեան տիտղոսը ընդունած է Մարի Թէրէզա կայսրուհիէն։
Աստուածատուր ծնած է 1826 օգոստոս 14-ին։ Հազիւ 5 տարեկան էր երբ իր մայրը մեռաւ։ Ինք 12 տարեկան էր երբ 1837-ին իր հայրը Վիեննա Մխիթարեան վանքը տարաւ զինքը՝ որոնց աշակերտելով փայլեցաւ ուսման ամէն ճիւղերուն մէջ, մանաւանդ պատմականին եւ փիլիսոփայութեան։ Իր հօրը մահէն ետքը մեկնեցաւ վանքէն եւ հոս հոն թափարռելէ ետք վերադարձաւ Սուչուվա ուր տեղի հայ վարժարանին տեսուչ ընտրուեցաւ, հոն մեծ ոյժ տուաւ հայ լեզուի ուսման որ անհետանալու վրայ էր Աւստրիական կառավարութենէն ալ կարգ մը արտօնութիւններ ստացաւ։ Պօլին եղաւ 1853-ին եւ ծանօթացաւ Քարաքահէտ գերդաստանին հետ, որուն անդրանիկ զաւկին Աբրահամ փաշայի հետ ուղաւորիցաւ Բարիզ։ Վիեննայէն անցնելով Նուպար փաշայի հետ ալ մտերմութիւն կը հաստատէ։
Վիեննայի մէջ արաջարկուեցաւ իրեն գիուանագիտական ասպարէզի մէջ մտնել, սակայն ինք հրաժարելով՝ վաճարականութեան հետեւեցաւ եւ կրցաւ քիչ ժամանակուան մէջ մեծ վաճառական մը ըլլալ, վայելելով նոյնիսկ Օսմանեան կառավարութեան յարգանքը՝ որուն հետ փայտի վաճառականութիւն կ'ընէր։ Օսմանեան կսռավարութենէն պատուուած էր Մէճիտէի պատուանչանով, իր յարատեւութեան շնորհիւ մեծապէս կը փայլի եւ հարստութեան սէր կ'ըլլայ։ Բայց Ջունդ մրայն հարուստ չեղաւ այլ գրագէտ, Շահնազարեան Կարապէտ Վ.-ի առաջարկութեամբ կը թարգմանէ Ergaenzungs blattiի հայոց մասին գրութիւնը, կը թարգմանէ Ֆրանսերէնի Առաքէլ պատմիչը, կարգ մը ծանօթութիւներով, որ տնտիպ կը մնայ Պռոսէի թարգմանութիւնը լսելով։
Մեծապէս նպաստածէ Ազգ Ս. Փրկչեան հիւանդանոցին իբրեւեւ հոգաբարձու եւ ատենապէտ կարեւոր դէր մը ատանձնելով 1860-ին որ ատեն հաստատած է հայ նշանաւոր Տիկնաց խնամակալութիւն մը՝ հիւանդանոցի պիտոյքներուն համար եւ որ սակայն դժբասգաբար կարճ կեանք ունեցաւ։ Նպաստեց Նուպար- Շահնազարեան վարժարանի հաստատութեան եւ վեց տարի ինք վարեց անոր խնամակալութեան Ատենապետի պաշտօնը։
Պոլսոյ աւստրիական գաղթականութեան մէջ ալ միշտ բարձր դիրք ունեցաւ եւ Ֆրանց Եողէֆ կայսրն իր եւ երկաթէ թագի չգանչաններով պատուեց զինքը։ Իսկ 1873-ին մասնաւոր հրովարտակով շնորհեց իրեն ժառանգական ազնուականութեան՝ կայսրութեան ասպետի տիտղոսով։ Բայց իր ամէնան գնահատելի գործը եղած է Ջունդեան հիմնարկութիւնը (Fondation chevalier Tehunt) որ զինքը անմահացուց եւ որուն նպատակն է Հայազգի չքաւոր եւ ուշիմ պաֆրանքը, ընդհամէնը 100.000 ֆրանք կը մնայ Աւստրիական կառավարութեան քով, եւ որոոն տոկոսովը արդէն ղրկուած են աշակերտներ՝ Եւրոպա։ Իր մեծագործութիւններովը Ջունդ արժանացաւ Ազքին համակրտնքին եւ անոր համար անուանուած է անգամ խնամակալ, Պատոյ նախագահ, պաշտպան եւայլն. 13է աւելի մարդասիրական եւ արուէստագիտական ընկերութիւններու եւ գրական ագադեմիաներու, ունենալով անոնցմէ վկայեկաններ եւ ոսկի միտալներ։
Մեռաւ 1897 փետրուար 19-ին Բարիզի մէջ եւ մարմինը փողադրուելով Պոլիս Մարտ 22-ին ամփոփուեցաւ Շիչլիի Ազգ. գերեզմանատունը իրեն պատրաստած չիրիմին մէջ։ Իր կողակիցն էր Տիկին Նեկտար Ջունդ։ Անիրաւութիւն մը ըրած պիտի ըլլանք զինքը բաժնելով իր սիրելի ամուսինէն, որ անոր չափ ազգասէր եւ բարեսէր էր եւ եւ հայ տիկնաց դասուն մէջ կարեւոր դիրք մը ունեցած էր։Նեկտար ծնած էր Խասգիւղի մէջ եւ զաւակն էր Սերովբէ Միզանճեանի 20 տարեկան հասակին ամունացաւ Ասպետին հետ, որու խորհրդակից եւ գաղափարակից եցաւ մինչեւ վերջ։
Դադի
Դադի, Խոթայ կամ խութոյ վանք, կը գտնուի Արցախի Խաչեան գաւառի մէջ, Թաթառ գետի ձախակողմը:
Վանքը առաջին անգամ հիմնարկած է, ըստ աւանդութեան, Թադէոս Առաքեալի Դադի անուն աշակերտի անուամբ: Կոչուած նաեւ Խութայ վանք. խութի մը վրայ շինուած ըլլալուն համար: Անյայտ է շինութեան թուականը, վանքը հետզհետէ նորոգուած է, եւ իր մէջ գտնուած բազմաթիւ արձանագրութիւններ, վերջին նորոգութեանց եւ շինութեանց յիշատակարաններ են: Արձանագրութեան մը համեմատ, ՈԼԱ (1182) թուին վանացս վանահայր էր Վախթանկ թագաւորազնի որդի Գրիգոր եպ. առ որ գալով կրօնաւորեցան իր եղբայրն Հասան, եւ եղբօր կինը Մամա թագուհին: Յետոյ ՈԿԳ (1214) թուին թագաւորազն Վախտանկի բարեպաշտ տիկինը Արզու Խաթուն, չորս սիւներու վրայ կառուցանել կու տայ սրբատաշ քարերով վանացս կից հրաշալի եկեղեցի մը, եւ իր յիշատակարանը գրել կու տայ հարաւային որմի վրայ արտաքուստ:
Վանքին եկեղեցի մը, եւ իր յիշատակարանը գրել կու տայ հարաւային որմի վրայ։ Վանքիս նեկեղեցին, ինչպէս ըսինք, եւ գաւիթը Արզու Խաթունը շինել տուած է այն նպատակաւ, որ ծառայէ իբրեւ հանգրուան Վախտանկեան տոհմին: Գաւթի մէջ ամփոփուած են Վախտանկ թագաւորազնի, Արզու Խաթունի, Հասանայ, Գրիգորի, Մամքանայ, եւ Զաքարիա, Աթանաս, Յովհաննէս, Գրիգոր կաթողիկոսներու եւ Սարգիս եպիսկոպոսի մարմիննարը. ասոնց տապանաքարերը ունին արձանագրութիւններ: Վանքը յաջողաբար Վախտանկեան տոհմէն վերջ, Դոփեանց տոհմի պայազատներէն շէն մնացեր է: Այս տոհմէն Վահրամ իշխանի որդի Սարգիս եպիսկոպոսի ձեռքով շինուած է վանացս գեղեցիկ զանգակատունը: Զանգակատան մօտ, արեւելեան կողմէ կան երկու հիանալի ճարտարաքանդակ խաչեր՝ հանդերձ արձանագրութիւններով:
Այլեւայլ ժամանակներու մէջ, ինչպէս արձանագրութիւնք կը յայտնեն, զանազան իշխաններէ վանացս նուիրուած ահագին կալուածներն, անտառներեն եւ հողերը յափշտակուած են, եւ վանքս օրաւուր քայքայման եւ աւերման ենթակայ է: Վանացս մօտ ժամանակաւ կար Խոթ անուամբ գիւղ մը, որ ունէր մօտ 300 տուն բնակիչ, որոնք գաղթեր են Երեւանի կողմերը եւ հոն հիմներ Ենիջա գիւղը եւ յետոյ տեղափոխուեր են Շուլավերի կողմերը:
Դադի վանքին վար Թարթառի ձախակողմը կայ քարայր մը, որուն մուտքը գետնի երեսէն է: Լուսահոգի Բաղտասար մետրապոլտի կենդանութեան օրով Քէօլանի մահմետական որսորդ մը քօշ մը կը զարնէ որ թաւալագլոր կ’անյայտանայ: Ետեւէն կը հասնի որսորդը եւ կը տեսնէ որ քօշը ընկած միջոց՝ ջարդուեր են այրի բերանի փտած փայտերն, այրի մէջ ընկած է որսը, ուր եւ շարուած կան շատ գրքեր: Որսորդը առնելով գրքերէն մին կ’աճապարէ Շուշի, կը յայտնէ Պաղտասար մետրապոլտին, որ պարգեւ կու տայ որսորդին եւ ձեռագրերը Շուշի փոխադրել կու տայ: Այս գրչագրերու մէջ կայ եղեր ընտիր Մաշտոց մը՝ գրուած Ս. Մեսրոպի աշկերտ Ստեփանոսի ձեռքով որ այժմ կը պահուի Ս. Էջմիածնի մէջ:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Վանքեր
Հայկական Տոմար
Հայկական տոմար, հայերուն սովորական տոմարն էր եւ «Արեւու Տոմար»էն ազդուած էր։ Տոմարին մէջ մէկ տարին, 12 ամիսէ եւ ամէն մէկ ամիսը 30 օրէ կը բաղկանար։ Աւելցած 5կամ 6 օրը կը սեպուէր «մնացորդ օր» ։Տոմարի ամիսներու անուանումի վրայ ազդեցութիւն ունի Զերտիւշթ տոմարը։
Մնացորդ օր
13. Աւելեաց
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայկական մշակոյթ
Վարդանանց Պատերազմ
Վարդանանց պատերազմ, 450-451 թուականներուն Մարզպանական Հայաստանի տարածքին տեղի ունեցած ապստամբութիւն։ Ուղղուած էր Սասանեան արքունիքի դէմ, որուն նպատակն էր քրիստոնէադաւան հայերու շրջանին տարածել զրադաշտականութիւնը, կտրել հայերուն Բիւզանդիոնէն եւ աստիճանաբար ձուլել պարսիկներուն։
Համահայկական պայքարը կը գլխաւորեն ժամանակի հայկական նախարարական տուները՝ Մամիկոնեաններու, Սիւնիներու, Արծրունիներու եւ այլ նախարարներու գլխաւորութեամբ։ Անոնց կողքին է կը կանգնի Հայ Առաքելական եկեղեցին։ Ապստամբելու որոշումը կ՛ընդունուի 449 թուականին՝ Արտաշատի ժողովին։ Գլխաւոր ելակետային ճակատամարտը տեղի կ՛ունենայ 26 մայիս 451 թուականին ՝ Աւարայրի դաշտին մէջ։
Մարզպանական Հայաստան
Սասանեան Պարսկաստանի հպատակ պետություններու շարքին Մարզպանական Հայաստանը արտոնեալ կարգավիճակով ինքնավար երկիր էր։ Հայ նախարարներու եւ բարձրադաս հոգեւորականներու աւանդական իրաւունքներն ու արտոնութիւններր, պաշտօնակալութիւնները եւ հայկական զօրաբանակը ոչ միայն կը պահպանուէին, այլեւ պատշաճ մակարդակի վրայ էին։ Սասանեաններուն կը տրուէր հարկ, որքան կը գանձուէր ի շահ վերջին Արշակունիներու։
Հայ նախարարներու քաղաքական միասնութիւնը կ՛արտայայտուէր ընդհանուր զօրաբանակով, որուն կը գլխաւորէր սպարապետը, կառավարման միասնական համակարգով, կաթողիկոսի նախադահութեամբ ըստ անհրաժեշտութեան գումարուող համազգային ժողովով։ Պարսիկներուն թագաւոր Հազկերտ Բ-ը 443 թուականին Հայոց մարզպան նշանակեց հայ ազդեցիկ իշխան Վասակ Սիւնիին (443-451)։
440-ական թուականներուն պարսից արքունիքը որդեգրեց այս ինքնավարութիւնը վերացնելու եւ զայն պարսկական սովորական նահանգի վերածելու քաղաքականութիւն։ 442 թուականին հայկական զօրաբանակր սպարապետ Վարդան Մամիկոնեանի գլխաւորութեամբ ուղարկուեցաւ Միջին Ասիա՝ քուշաններու դէմ պատերազմելու ժամանակ։ 447 թուականին «աշխարհագիր» (մարդահամար եւ եկամուտներու հաշուին մէջ) կատարելու պատրուակով պարսիկ պաշտոնեայ Դենշապուհը աւելացուց Հայաստանէն գանձուող հարկերու չափերը, սահմանափակեց հոգեւորականներու իրաւունքներր, պառակտեց հայ նախարարներու միասնութիւնը, հայրենասէր նախարարներուն զրկեց իրենց ժառանգական պաշտօններէն եւ արտոնութիւններէն՝ զանոնք հանձնելով հայրենադաւներու կամ պարսիկներու։
Հազկերտ Բ-ը 449 թուականին յատուկ հրովարտակով պահանջեց ուրանալ քրիստոնէութիւնը եւ ընդունիլ զրադաշտականութիւն, որուն հետեւանքով հայերը կը զատուէին դաշնակից բիւզանդացիներէն եւ աստիճանաբար կը ձուլուէին պարսիկներուն հետ։ Նոյն թուականին Արտաշատի ժողովին ընթացքին հայ մեծամեծ նախարարներն ու հոգեւորականներր միահամուռ մերժեցին Պարսից արքունիքի պահանշները ։
Արտաշատի ժողովը
Պարսիկները վստահ էին, որ երբ հայերը զրադաշտական դառնան անոնց կը հետեւին նաեւ վրացիներն ու աղուանները։ Հայ աւագանին պարտաւոր էր կամ շուտով պատասխանել եւ կամ ալ ներկայանալ Տիզբոն ու բացատրութիւն տալ արքունի ատեանին։ Հայերը լաւ կը հասկնային, որ կրօնափոխութեան առաջարկը հեռու գացող նպատակներ կը հետապնդէր։ Պարսկաստանը անոր հետ հայերուն կը փորձէր զրկել հոգեւոր-մշակութային ինքնատիպութենէն, դիւրացնել անոնց ձուլումը պարսիկներու հետ։
Հայոց մարզպանը, հայ հոգեւոր առաջնորդները եւ նախարարները, որոնցմէ են նաեւ կաթողիկոսի տեղապահ Յովսէփ Վայոցձորեցին Արտաշատի մէջ հրաւիրեցին յատուկ ժողով։ Մասնակիցներէն էին նաեւ Մեսրոպ Մաշտոցի եւ Սահակ Պարթեւի աշակերտները, որոնք քաջատեղեակ էին ժամանակի աստուածաբանական ու փիլիսոփայական գրականութեան։ Պարսից արքունիքին ուղղուած պատասխան նամակին մէջ անոնք հիմնաւորապէս կը պաշտպանէին քրիստոնէական հաւատքի ճշմարտացիութիւնը։
Զայրացած Հազկերտը Տիզբոն կանչեց հայ, վրացի եւ աղուան անուանի նախարարներուն։ Այստեղ անոնցմէ պահանջեցին հաւատափոխ ըլլալ եւ ընդունիլ զրադաշտականութիւնը։ Հակառակ դէպքին Հազկերտը կը սպառնար մահապատժի ենթարկել նախարարներուն, աւերել անոնց տիրոյթները եւ աքսորել հարազատներուն։ Հայոց մեծամեծերը ստիպուած եղան առերես ընդունիլ կրակապաշտութիւնը՝ ոչ միայն մահապատժէ փրկուելու, այլեւ ժողովրդին ղեկավարել կարողանալու նպատակով։ Ուրախացած Հազկերտը անոնց յատուկ զօրագունդի ու մոգերու ուղեկցութեամբ, շռայլ պարգեւներով ուղարկեց Հայաստան։ Հայ նախարարներուն հանձնարարուած էր շուրջ մէկ տարուայ ընթացքին վերացնել քրիստոնէութիւնը Հայաստանի մէջ եւ կրօնափոխել բնակչութեանը։ Պարսիկ մոգերը պէտք է եկեղեցիները վերածէին կրակատներու (ատրուշաններու), ուր մշտապէս պէտք է վառուէր պարսիկներու համար սրբազան համարուող կրակը։ Չվստահելով նախարարներուն՝ զգուշաւոր Հազկերտը պատանդ պահեց Գուգարաց բդեշխ Աշուշային եւ Վասակ Սիւնիի երկու որդիներուն ։
Անգղի եւ Զարեհավանի ելոյթներ
Հայ նախարարներու հավատուրացութեան լուրը բացասաբար ընդունուեցաւ Հայաստանի մէջ։ Ժողովրդական բուռն ելոյթ տեղի ունեցաւ Բագրեւանդ գաւառի Անգղ գիւղաքաղաքին մէջ։ Մոգերը այստեղ փորձեցին կրակատան վերածել տեղի եկեղեցին, բայց արժանի հակահարուած ստացան։ Ռամիկները Ղեւոնդ Երեցի գլխաւորութեամբ դագանակներով զինուած հալածեցին մոգերուն, իսկ Զարեհավան գիւղաքաղաքին մէջ կործանեցին նորակառոյց ատրուշանը եւ սպանեցին մոգերուն։ Ապստամբած ժողովուրդը ամէնուրեք կը կոտորէ կամ երկրէն դուրս կը քշէ մոգերուն ու պարսիկ պաշտոնեաներուն։ Հայրենիք վերադարձած նախարարները ժողովուրդին տեղեակ պահեցին իրենց կեղծուրացութեան մասին եւ անցան ժողովրդական շարժման գլուխ։ Համաժողովրդական շարժումը թեւակոխուեցաւ նոր փուլ՝ վերածուելով կազմակերպուած ապստամբութեան։
Սպարապետ Վարդան Մամիկոնեանը, ընդառաջելով նախարարներու ու ժողովուրդի ցանկութեան, կ՛անցնի երկրի զինուած ուժերու գլուխ։ Շարժման այս փուլին մէջ Վասակ Սիւնին ապստամբութեան գլխաւոր ղեկավարներէն էր։ Երկիրը պարսկական աւերումէն փրկելու նպատակով ան կը փորձէր հանգստացնել պարսիկ մոգպետին, որպէսզի ան հայերու դէմ չգրգռէ պարսից արքունիքը, միաժամանակ ապստամբութեան կը մասնակցէր նախապատրաստութեան։ Ան բոլորին հետ մէկտեղ «անսուտ երդում տուաւ սուրբ Աւետարանի վրայ»։
Ապստամբութեան ոգին համակած էր բոլորին։ Ժողովուրդի տարբեր խաւերուն միաւորած էր պարսկական իշխանութիւններու դէմ համընդհանուր ատելութիւնը։ Ապստամբները ուխտեցին չդաւաճանել ընդհանուր գործին եւ համատեղ պայքարիլ թշնամիի դէմ։ Ապստամբները հարձակեցան այն բերդերու, աւաններու եւ քաղաքներու վրայ, ուր պարսից կայազօրներ հաստատուած էին։ Շուտով անոնց ձեռքը անցան երկրի հինաւուրց մայրաքաղաք Արտաշատը, Վանը, անառիկ ամրոցներէն Գառնին, Անին, Արտագերսը եւ այլն։ Ժողովուրդը ամենուրեք կը զինուէր եւ կը պատրաստուէր կեանքի գնով պաշտպանելու հայրենիքը ։