cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ալեքսան Արզուեան
Արզուեան հիւանդ էր, թոքախտ ամբողջութեամբ չէր սպիացած, միայն կաթով կը սնանէր: Արզուեան որ կուսակցութիւնը իր կամքին ուժովը փրկած էր Ամերիկա, Եգիպտոսի մէջ իր շուրջ հաւաքելով իսկապէս եզական ուժեր, չէր նշմարած թէ՝ անոնց մէկ մասը իր դէմ կը դառնար, եւ քայքայումը չէր կրնար ուշանալ եւ միակ կուսակցութիւնը որ կրնար թումբ կանգնիլ 1908-ի հայկական յիմարութեան առջեւ, դադրած էր այժմ ուժ մը ներկայացնելէ, իբր հետեւանք Արզուեանի կամակորութեանի:
Երուանդ Արզումանեան
Արզումանեան Երուանդ, բժիշկ:
Նախնական կրթութիւնը բնագաւառի Եզնիկեան վարժարանի մէջ ստանալէ ետք 1909-ին կ’անցնի Պոլիս՝ ուր կը յաճախէ Բերայի Վենետիկեան Մխիթարեանց դպրոցը: 1912-ին շրջանաւարտ՝ կը մեկնի Վենետիկ, շարունակելու համար իր ուսումը Մուրատ Ռափայէլեան վարժարանին մէջ։ 1915-ին յաջողութեամբ կ’աւարտէ երեք տարուան ընթացքը եւ իբրեւ թոշակաւոր սան հինք տարի կը հետեւի Լոզանի եւ Պազըլի բժշկական համալսարաններու դասըաթացքին: 1902-ին կը տեղափոխուի Հռոմ, եւ յաջորդ տարին կը ստանայ իր բժշկական վկայականը, աւարտական ճառի նիւթ ունենալով «Միջին դարու բժշկութիւնը» (բաւական ընդարձակ ուսումնասիրութիւն մը, որուն մէջ հեղինակը պատմական ընդհանուր ակնարկէ վերջ կը ներկայացնէ հայ հողի յատուկ դեղաբանական բոյսերը, վերլուծելով անոնց բուժիչ յատկութիւնները: (Այս թէզի մասին ամփոփ ուսումնասիրութիւն մը հրատարակած է նոյն տարուան Պոստոնի «Հայրենիք»ներուն մէջ՝ Պատրիկի կողմէ, ինչպէս նաեւ Թէոգիկի «Ամէնուն Տարեցոյց»ին մէջ բանասէր Կ. Գարիկեանի կողմէ):
Թէզը լաւագոյն գնահատութեան կ’արժանանայ Ուսուցչապետական Յանձնաժողովէն:
1922-ին կ’ամուսնանայ Տիկին Լիւսի Սեւումեանի հետ, եւ այդ թուականէն ի վեր կը հաստատուի Իտալիոյ Միլան քաղաքին մէջ:
Բժ. Երուանդ Արզումանեան մէկն է այն եռանդուն մտաւորականներէն որ աշխատած է միշտ ազգային շունչով հրահրել թէ Իտալիոյ ուսանողութիւնը եւ թէ Միլանոյի հայ գաղութը: Ինք եղած է «Համազգային»ի մասնաճիւղին կազմակերպողը եւ Տոքթ. Երուանդ Արզումանեան երկար ատեն Մուրատ Ռափայէլեան նախկին սաներու վաչութեան քարտուղար: Գիտական յօդուածներով երեւցած է թէ՛ հայ եւ թէ իտալական մամուլին մէջ:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:15 Նոյեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Շուէտ
Շուէտ (շուէտ.՝ Sverige), պաշտօնապէս Շուէտի թագաւորութիւն (շուէտ.՝ Konungariket Sverige), Սկանտինաւեան երկիր Եւրոպայի Հիւսիսը: Այն Արեւմուտքէն եւ Հիւսիսէն սահմանակից է Նորվեկիոյ, իսկ արեւելքէն՝ Ֆինլանտային: Այն կապուած է Դանիային Հարաւ-Արեւմուտքէն Էրեսունտի կամուրջով: 450.295 քմ² տարածքով Շուէտը Եւրոպական միութեան մէջ տարածքով երրորդ ամէնամեծ երկիրն է: Շուէտի բնակչութիւնը մօտ 10 միլիոն է, որոնցմէ 2,3 միլիոնը ունի օտար արմատներundefined: Շուէտի մէջ բնակչութեան խտութիւնը ցած է, 22 մարդ/քմ քառակուսի հաշուարկով: Բնակչութեան մեծ մասը կ՛ապրի երկրի հարաւային մասը: Բնակչութեան մօտ 85 %-ը կ՛ապրի քաղաքային տարածքներուն մէջ ։
Գերմանական ցեղերը բնակութիւն հաստատած են Շուէտի մէջ հնագոյն դարաշրջանէն, պատմութեան մէջ ծանօթ իբրեւ Կէօթէր/Götar եւ Շուէտեր/Svear. ծովափնեայ ժողովուրդները կոչուած են Նորսմէններ: Հարաւային Շուէտի տնտեսութեան հիմքը գլխաւորաբար զարգացած գիւղատնտեսութիւնն է, իսկ Հիւսիսը պատուած է սաղարթախիտ անտառներով:
Շուէտը Ֆեննոսքանտա աշխարհագրական տարածաշրջանի մասն է: Շուէտի կլիման հիմնականին մեղմ է իր հիւսիսային դիրքին ոչ բնորոշ, իսկ ամառները հիմնականին կ՛ըլլան տաք: Ներկայիս Շուէտը սահմանադրական միապետութիւն է իր ժողովրդավարական խորհրդարանական համակարգով, ուր թագաւորը պետութեան ղեկավարն է: Մայրաքաղաքը Սթոքհոլմն է, որ նաեւ երկրին ամենաշատ բնակչութիւն ունեցող քաղաքն է: Օրէնսդրական իշխանութիւնը կը պատկանի 349 անդամ ունեցող Ռիքստակին: Գործադիր իշխանութիւնը կը պատկանի կառավարութեան, որ կը գլխաւորէ վարչապետը: Շուէտը մենական պետութիւն է, որ կը բաժանուի 21 կոմսութիւններու եւ 290 քաղաքապետութիւններու:
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Շուէտին կը պատկանին Կոտլանտ, Էլանտ եւ շարք մը այլ փոքր կղզիներ։ Ափերը կ՛ողողեն Պալթեան եւ Հիւսիսային ծովերը։ Երկրի մակերեւոյթը հիմնականին հարթավայրային է։ Աւելի բարձր է հիւսիսարեւմտեան՝ Նորվեկիային սահմանակից տարածքը, ուր կը տարածուին Սկանտինաւեան լեռները (բարձրութիւնը՝ մինչեւ 2123 մ, Քեպնեքասէ լեռ)։ Խիստ մասնատուած ափերուն շատ են մանր կղզիները՝ շխերները։ Տարածքին մէջ են Նորլանտ սարահարթը եւ Միջինշուէտական դաշտավայրը։ Կլիման Հիւսիսը ցամաքային է, ձմեռները խիստ են (Պոտնիկական ծոցը 4 ամիս կը սառի), Հարաւը՝ մեղմ եւ խոնաւ։ Հարուստ է ջրային պաշարներով։ Գետերը կարճ են ու ջրառատ։ Ինտալսէլվէն, Օնկէրմանէլվէն գետերէն իւրաքանչիւրի վրայ կը գործեն 10-էն աւելի ջրէկներ։ Հարաւային հարթավայրերուն մէջ շատ են լիճերը (Վենեռն, Վետեռն, Էլմարէն, Մելարէն) ու ճահիճները։ Տարածքի 54 %-ը ծածկուած է սոճիի եւ եղեւնիի անտառներով։ Կենդանիներէն կան որմզդեղ, գորշ արջ, գայլ, աղուէս, բեւեռաղուէս, կզաքիս, լուսան եւ այլն։ Շատ են ջրլող թռչունները, բազմատեսակ ձուկերը։ Կան բազմաթիւ արգելոցներ։
Հին շրջան
Շուէտի տարածքին մարդու բնակութեան հետքերը Ն.Ք. 9-8-րդ հազարամեակներէն են։ Մօտ Բ. հազարամեակին եւրոպական մայրցամաքէն Շուէտ ներխուժած են անասնապահ ցեղեր, որոնք ենթարկուած են բնիկներուն։ Ք.Ե. առաջին դարերուն Շուէտի մէջ բնակուած են հիւսիսային գերմանական ցեղեր՝ սվիոններ, գաուաներ եւ այլն։ Ք.Ե. 7-6-րդ դարերուն տեղի ունեցած է շուէտական ցեղերու միաւորում, անցում նախնադարեան համայնականէն՝ դասակարգային հասարակարգի։ Շուէտացի վիքինկները թալանի նպատակով ասպատակած են հարեւան երկիրները։ 11-րդ դարու սկիզբը Շուէտի մէջ տարածուած է քրիստոնէութիւնը, երկիրը միաւորուած է միասնական թագաւորութեան մէջ։ Մինչեւ 14-րդ դարը աւատապետական յարաբերութիւնները զարգացած են դանդաղ, կը պահպանուէին տոհմացեղային աւանդութիւնները։ 12-րդ դարու կէսերուն շուէտ աւատապետները խաչակրաց արշաւանքներ ձեռնարկած են դէպի Արեւելք՝ Ֆինլանտա, Մերձպալթիկա, Ռուսիայի հիւսիս-արեւմուտք, ուր շուէտները պարտուած են Ալեքսանդր Նեւսքիին։ 1389 -ին աւատապետական երկպառակութիւններէն թուլացած Շուէտը Դանիայի հետ կնքած է համաձայնագիր, որուն 1397-ին միացած է նաեւ Նորվեկիան։ Այդ միութեամբ Շուէտի մէջ ուժեղացած է հարկային լուծը, Շուէտի ենթարկուածութիւնը Դանիային։ 1434-ին Շուէտի մէջ բռնկած է գիւղացիական պատերազմ, որ շուտով վերաճած է հակադանիական պայքարի եւ համաձայնագիրի խզման։ Դանիական տիրապետութեան վերջ տուած է 1521-ին Տուսդաւ էրիքսոնի գլխաւորած ժողովրդական ապստամբութիւնը։ 1527-1539-ականներուն Շուէտի մէջ տեղի ունեցած է բարեփոխում, որ ուժեղացուցած է թագաւորական իշխանութիւնը։ 16-րդ դարու աւարտին, եւ յատկապէս 17-րդ դարուն, շուէտական ֆէոտալական պետութիւնը բազմաթիւ պատերազմներ մղած է Պալթիկային տիրելու համար, որուն հետեւանքով Շուէտը զաւթած է Արեւելեան Մերձպալթիկան, Պոմերանիայէվ եւ այլն, եւ դարձած Եւրոպայի հզօր պետութիւններէն մէկը։ Շուէտի արտաքին քաղաքական յաջողութիւնները ամրապնդած են թագաւորական իշխանութիւնը երկրի ներսը։ Թագաւորները կատարած են հողերու տեղադրում, որ առաջընթաց քայլ էր դէպի երկրին քաղքենիացումը։ Շուէտի մէջ հաստատուեցաւ բացարձակ միապետութիւն, որուն հիմնական հէնարանն էին միջին ազնուականութիւնը, սպայութիւնը եւ առեւտրաճարտարուեստական քաղքենի դասը։ 1700-1721-ականներու Հիւսիսային պատերազմին Շուէտը ժամանակաւոր յաջողութեան հասաւ, սակայն մեծ պարտութիւն կրեց Ռուսաստանի մէջ եւ կորսնցուց իր տարածքները Արեւելեան Մերձպալթիկայի եւ Հարաւ-Արեմտեան Քարելիայի մէջ։ Քարլ 15-ի մահով (1781) աւարտեցաւ Շուէտի բացարձակապետութեան շրջանը։ Շուէտի փորձերը վրիժառութիւնը վերցնելու Ռուսաստանէն, աւարտուեցաւ շուէտական զօրքերու նոր պարտութեամբ։
Միջին դարեր
1805-1810-ականներու եւ 1813-1814-ականներու պատերազմներուն Շուէտը մասնակցեցաւ հակաֆրանսական դաշնութեան կազմին մէջ։ Դանիայի հետ կնքուած Քիլլի պայմանագրով (1814) Շուէտը ստացաւ Նորվեկիան։ Անընդմէջ պատերազմները հանգեցուցին Շուէտի տնտեսական քայքայման։ Սակայն, 19-րդ դարու 50-60-ականներուն Շուէտի մէջ սկսաւ արագօրէն զարգանալ արդիւնաբերական դրամատիրութիւնը։ Դրամատիրական յարաբերութիւնները կարեւոր չափով զարգացան նաեւ գիւղատնտեսութեան մէջ։ Քաղաքական աշխոյժ ուժ դարձաւ արդիւնաբերական քաղքենի դասը։ 19-րդ դարու 70-ականներու բանուորական շարժումը ընդունեց կազմակերպուած ձեւեր, առաջացան արհեստագործական միութիւններ։ Օսկար Բ.-ի օրօք (1872-1907) Շուէտը դարձաւ աւանդական չէզոքութեան երկիր, բայց որոշակի գերմանական կողմնորոշմամբ, որ պահպանուեցաւ նաեւ Համաշխարհային Առաջին Պատերազմի (1914-1918) ժամանակ։ 1918-1920-ականներուն երկրին մէջ ծաւալեցաւ ուժեղ գործադուլային շարժում, կառավարութիւնը ստիպուած էր ընել ընտրական բարեփոխումներ, ընդունիլ օրէնք 8-ժամեայ աշխատանքային օրուան մասին։ 1920-ականներուն աւարտեցաւ շուէտական դրամատիրութեան անցումը մենաշնորհային փուլին։ Շուէտը դարձաւ արտահանող կարեւոր երկիր։ 1920-1922-ականներուն Շուէտի կառավարութիւնը գլխաւորաբար կը ղեկավարէին ազատականները։
1930-ականներու սկիզբը համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը ցնցեց նաեւ Շուէտը, անկում ապրեցաւ արդիւնաբերական արտադրութիւնը, աճեցաւ գործազրկութիւնը, ծաւալեցաւ գործադուլային շարժումը։
Երկրորդ աշխարհամարտ եւ յետպատերազմեան շրջան
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939-1945) ժամանակ Շուէտ չէզոքութիւն յայտարարեց, բայց յաճախ իր յայտարարած չէզոքութիւնը խախտեցր յօգուտ Գերմանիոյ եւ Ֆինլանտայի։ 1946-ին Շուէտ ընդունուեցաւ ՄԱԿի կազմին մէջ։ 1967-1968-ականներուն միջոցներ ձեռնարկուեցաւ տնտեսութեան մէջ պետական կարգաւորման դերը ուժեղացնելու ուղղութեամբ, սակայն կը շարունակուէր պահպանուիլ գործազրկութեան բարձր մակարդակը, աւելնալ գործադուլներու թիւը։ 1974-1976-ականներուն խորհրդարանը օրէնքներ ընդունեց միջին եւ ցած եկամուտ ունեցողներու պետական հարկերը, ի հաշիւ ձեռնարկատէրերէն գանձուող հարկերու, նուազեցնելու մասին։ 1970-ականներու 2-րդ կիսուն համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը հարուածեց նաեւ Շուէտի տնտեսութիւնը, դանդաղեցաւ արդիւնաբերական զարգացումը, աւելցաւ գործազրկութիւնը։ Շուէտը դրամատիրական երկիրներէն առաջինը ճանչցաւ ՎԴՀ-ին, տնտեսական օգնութիւն ցոյց տրուեցաւ անոր, դատապարտեց Իսրայէլի բռնութիւնը արաբական երկիրներու դէմ, ճանչցաւ Օտեր-Նայսէ սահմանագիծը, 1975-ին ստորագրեց Հելսինքիի եզրափակիչ գործողութիւնը։
Պետական կարգ
Շուէտը սահմանադրական միապետութիւն է։ Գործող սահմանադրութիւնը ուժի մէջ է 1975-էն ի վեր։ Պետութեան գլուխը թագաւորն է, որ կ՛իրականացնէ ներկայացուցչական պաշտօններ։ Ընտրական իրաւունքէն կ՛օգտուին 18 տարին լրացուցած բոլոր քաղաքացիները։ Օրէնսդիր բարձրագոյն մարմինը խորհրդարանն է (միապալատ խորհրդարան), որ կ՛ընդունի օրէնքներ, պետութեան շահոյթը, կ՛ընտրէ վարչապետը, կը հաստատէ կառավարութեան կազմը եւ այլն։ Լեների մէջ կեդրոնական իշխանութիւնը կը ներկայացնէ նահանգապետը, որ կը գլխաւորէ յատուկ վարչական բիւրոն, կը վերահսկէ տեղական ինքնավարութեան մարմինները, լիազօրներու ժողովները՝ քաղաքներուն եւ գիւղական թեմերուն։ Դատական համակարգը կը կազմեն գերագոյն դատարանը, յարմարեցման դատարանները, քաղաքային եւ շրջանային դատարանները։ Կան յատուկ դատարաններ՝ գոյքի բաժանման, հողային գործերու, ոստիկանական եւ այլն։
Երկրաբանական կառուցուածք
Շուէտը կը գտնուի Արեւելա-Եւրոպական հարթակի Պալթիական վահանի սահմաններուն մէջ եւ շրջափակուած է քալետոնեան ծալքաւորման կառուցուածքներով։ Ծածկուած է քեմբր-սիլուրի մնացորդներով եւ առաւելաբար անտրոբոկենի սառցադաշտային նստուածքներով։
Օգտակար հանածոներ
Օգտակար հանածոներէն կան երկաթ, պղինձ, կապար, ցինկ, վոլֆրամ, հազուագիւտ մետաղներ եւ ֆլիւորուտի ոչ մեծ հանքավայրեր, հանքային աղբիւրներ։
Կլիմա
Կլիման բարեխառն է, խիստ կը զգացուի golfstream-ի ազդեցութիւնը։ Հիւսիսային շրջաններուն մէջ կլիման աւելի խիստ է, միջին եւ հարաւային շրջաններուն՝ անցումային ծովայինէն ցամաքայինի։ Յունուարի միջին ջերմաստիճանը Հարաւի մէջ 0—5 °C է, Հիւսիսի՝ -6 °C-էն մինչեւ - 14 °C, Յուլիսինը՝ համապատասխանաբար 15-17 եւ 10-11 °C։ Տարեկան տեղումները լեռներուն 1500-1700 մմ են, հարթավայրերուն՝ 700-800 մմ, հիւսիս-արեւելքը՝ 300-600 մմ։ Հիւսիսային լեռներուն ձնածածկոյթի տեւողութիւնը 6-7 ամիս է, հարաւը՝ մինչեւ 1 ամիս, որոշ շրջաններու մէջ ձնածածկոյթը կը բացակայի։
Ներքին ջուրեր
Գետերը կարճ են, ջրառատ, սնումը՝ ձնաանձրեւային։ Մեծ գետէրն են Էստերտալելվէն, Թուռնելվէն, Քլարէլվէն, Օնկէրմանէլվէն, Կէօտաէլվ։ Գետերը ունին մեծ անկում, սահանքաւոր են, կ՛առաջացնեն ջրվէժներ։ Առաւելագոյն հոսքը կ՛ըլլայ գարնան եւ ամրան։ Հարաւի գետերու սառցակալման տեւողութիւնը 3-4 շաբաթ է, Հիւսիսի՝ 5-6 ամիս։ Hydropower-ի պաշարներով Շուէտը Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ կը գրաւէ 2-րդ տեղը (Նորվեկիայէն ետք)։ Երկրի տարածքի 9 %-ը կը զբաղեցնեն լիճերը։ Մեծ լիճերն են՝ Վենեռնը, Վեթեռնը, Էլմարէնը, Մելարէնը։
Հողեր, բուսականութնւն եւ կենդանական աշխարհ
Տարածքի 50%-ը կը զբաղեցնեն անտառները։ Հիւսիսը, պոդզոլային հողերու վրայ տարածուած է տայգան, իսկ Հարաւի ճմապոդզոլային հողերու վրայ՝ խառն անտառները, Սքոնէ թերակղգիին մէջ, անտառային գորշ հողերու վրայ՝ լայնատերեւ անտառները։ Տարածքի մօտ 14 %-ը կը զբաղեցնեն ճահիճները, 15 %-ը՝ թունտրային բուսականութիւնը։ Ծովափնեայ շրջաններուն եւ հարթավայրերուն մէջ կը հանդիպին մացառուտներ, մարգագետնային տեղամասեր։ Կենդանիներէն կան որմզդեղը, գորշ արջ, գայլ, աղուէս, լուսան, սկիւռ, նապաստակ, կզաքիս, ոզնի, բեւեռաղուէս, լեմինգ։ Շատ են ջրլող թռչունները։ Գետերն ու լիճերը հարուստ են ձուկերով։ Շուէտի մէջ կայ 16 ազգային պահպանուած տարածք եւ 850 արգելոց։
Բնակչութիւն
96 %-ը շուէտներ են, կը բնակին նաեւ սաամներ, ֆիններ։ Պաշտօնական լեզուն շուէտերէնն է, կրօնը՝ լիւթերականութիւնը, տոմարը՝ գրիգորեանը։ Միջին խտութիւնը 1քմ² տարածքի վրայ 22 մարդ կ՛ապրի (2015-ի տուեալներու համաձայն), քաղաքային բնակչութիւնը՝ 86 % (2015)։ Աւելի խիտ բնակեցուած են երկրին միջին եւ հարաւային շրջանները։ Մեծ քաղաքներն են Սթոքհոլմը, Կէօթեպորկը, Մալմէօն։
Տնտեսութիւն
Շուէտը Հիւսիսային Եւրոպայի զարգացած դրամատիրական արդիւնաբերական երկիրներէն է՝ ուժեղ գիւղատնտեսութեամբ եւ արտաքին տնտեսական լայն կապերով։ Շուէտի տնտեսութեան մէջ առաջատար են մեքենաշինութիւնը, յատկապէս նաւի եւ ինքնաշարժաաշինութիւնը, ինքնաթիռաշինութիւնը, ելեկտրաարուեստագիտական եւ ելեկտրոնիկան, թէեւ Շուէտը կը շարունակէ մնալ երկաթի հանքանիւթի, որակեալ պողպատի, սղոցանիւթերու, թաղանթանիւթի-թուղթի աշխարհի մեծագոյն արտադրողներէն մէկը։ Տնտեսութիւնը կը բնութագրուի արտադրութեան եւ բարձր աստիճանի կեդրոնացմամբ։ Արդիւնաբերութեան եւ դրամատուներու վերահսկողութիւնը կեդրոնացած է շուէտական նիւթական խմբիշխանութեան 20-25 ընտանիքներու ձեռքը։ Պետական ոլորտին բաժին կ՛իյնայ ազգային համախառն արդիւնքի աւելի քան 15 %-ը եւ ներդրուած մինչեւ 30-40 %-ը։
Մեքենաշինութիւն
Մեքենաշինութեան մէջ յայտնի է Վոլվօ վերազգային մենատիրութիւնը՝ համանուն մեքենաներու արտադրութեամբ։
Փայտամշակման արդիւնաբերութիւն
Զարգացած է փայտամշակման արդիւնաբերութիւնը, կ՛արտադրուի կահոյք, թուղթ եւ այլն։
Գիւղատնտեսութիւն
Գիւղատնտեսութիւնը կ՛ապահուէ Շուէտի մթերքներու պահանջին 80 %-ը, ինչպէս՝ կաթի, միսի, սննդամթերքի, հացահատիկի պահանջը ամբողջութեամբ։ Զարգացած է նաեւ ձկնորսութիւնը։
Առողջապահութիւն
2014-ին ծնունդը կազմած է 1000 բնակիչին 12, մահը՝ 9,4 ։ Մահացութեան հիմնական պատճառները սրտանօթային համակարգի, թոքերու հիւանդութիւններն են եւ չարորակ նորագոյացութիւնները։ Տարածուած են կրիփը, մանկական վարակիչ հիւանդութիւնները, վարակիչ դեղնախտը եւ վեներական հիւանդութիւնները։ Առողջապահութեան ծառայութիւնը կը գտնուի Ընկերային Գործերու Նախարարութեան եւ Առողջապահութեան ու Ընկերային Ապահովագրութեան Ազգային Խորհուրդի ենթակայութեան տակ։
Գիտութիւն
Շուէտները մեծ ներդրում ունին գիտութեան զարգացման բնագաւառին մէջ։ Անոր մեծապէս նպաստած է Ուփսալայի եւ Լունտիի առաջին համալսարաններու (համապատասխանաբար՝ 1477 եւ 1668 թուականներուն) ու աստղադիտարաններու (1650 եւ 1670 թուականներուն) հիմնադրումը։ Համաշխարհային ճանաչում ունի բնախոյզ Քառլ Լիննէյը, որ եղած է շուէտական գիտութիւններու թագաւորական ակադեմիայի առաջին նախագահը։ Քիմիագէտ Շեէլէն ստացած է քլոր, գլիցերինը, Լ. Նիլսոնը՝ սկանդիիի մէջ քիմիական տարրը, Ա. Քրոնսդետդը՝ նիքէլը, Կ. Փաշը՝ անվտանգ, այսպէս կոչուած, «շուէտական լուցկիները»։ Հանրայայտ է գիւտարար եւ արդիւնաբերող Նոպէլներու ընտանիքը։ Ալֆրէտ Նոպէլը (յայտնագործած է պայթուցիկ նիւթեր տինամիթը եւ բալիստիթը) սահմանած է Նոպէլեան մրցանակը, որ կը տրուի բնագիտութեան, քիմիագիտութեան, բժշկութեան, գրականութեան, 1968-էն՝ նաեւ տնտեսագիտութեան բնագաւառներու աշխատանքներու եւ խաղաղութեան ամրապնդման գործին մէջ ունեցած ծանրակշիռ աւանդի համար։ Հանրայայտ են նաեւ աստղագէտ-բնագէտ Անտերս Ցելսիուսը, գրողներ Ասդրիտ Լինտկրէնը, Եուհան Աւկուստ Ստրինտպերկը, բեմադդրիչ Ինկմար Պերկմանը, շարժանկարի դերասաններ Ինկրիտ Պերկմանը, Կրեթա Կարպոն եւ ուրիշներ։
Կրթութիւն
Շուէտի տարածքին դպրոցները կազմաւորուած են 13-րդ դարուն։ 16-րդ դարուն կային 20 եկեղեցական ու վանական եւ 10 քաղաքային դպրոցներ։ Լիւթերական բարեփոխումը (16-րդ դար) նպաստեց գրագիտութեան տարածման։ Մինչեւ 19-րդ դարու կէսը դպրոցը կ՛ենթարկուէր եկեղեցւոյ։ 1842-ին օրէնք ընդունուեցաւ պարտադիր ժողովրդական դպրոցներու մասին, որոնք ստորին դասի երեխաներուն կու տային տարրական գիտելիք։ 1936-ին օրէնք ընդունուած է 7-ամեայ, 1962-ին՝ 9-ամեայ պարտադիր կրթութեան մասին։ Ժողովրդական կրթութիւնը կը ղեկավարէ կրթութեան նախարարութիւնը։ Կրթական համակարգի մէջ կը մտնեն մանկապարտէզները եւ խաղային դպրոցները (3-6 տարեկաններու համար), 9-ամեայ պարտադիր դպրոցներ, եւ միաւորուած գիմնազիոնները 22 բաժանմունքով, որոնցմէ 5-ը՝ արուեստագիտական, գիտական, մարդասիրական, տնտեսական եւ հասարակագիտական (3-4 տարուան ուսուցմամբ), իրաւունք կու տան համալսարան ընդունուելու, իսկ միւսները (2-ամեայ ուսուցմամբ) կու տան արդիւնաբերական պատրաստուածութիւն։ Բարձրագոյն կրթութեան համակարգին մէջ կայ 35 համալսարան (ուսման տեւողութիւնը՝ 3-6 տարի)։ Մեծ համալսարաններէն են Սթոքհոլմի (հիմնադրուած է 1877-ին), Ուլփսալայի (1477), Լունտի (1668), Կէօտեպորկի (1891), Ումէոյի (1963), Լինչէօբինկի (1970) համալսարանները, Թագաւորական Բարձրագոյն Արուեստագիտական Դպրոցը (1827, Սթոքհոլմ), արդիւնաբերական (1829, Կէօտեպորկ), Քարոլինեան բժշկավիրաբուժական (1810, Սթոքհոլմ) եւ այլ ուսումնարաններ։ Ամենամեծ գրադարաններն են Թագաւորականը (Սթոքհոլմ, 1 մլն գիրք), Ուփսալայի (աւելի քան 2 մլն գիրք), Լունտի (աւելի քան 1,3 մլն գիրք), Կէօտեպորկի (1,25 մլն գիրք) համալսարաններու, Սթոքհոլմի (աւելի քան 1,4 մլն գիրք), Կէօտեպորկի (աւելի քան 1 մլն գիրք) քաղաքային եւ այլ գրադարաններ։ Թանգարաններէն են Ազգային Ժամանակակից Արուեստի, Ազգագրութեան, Սթոքհոլմ քաղաքի (Սթոքհոլմ), Ծովային (Կէօտեպորկ) եւ այլ թանգարաններ։
Գրականութիւն
Պահպանուած յուշարձաններէն ամենահինը ռունական վիմագիր արձանագրութիւններն են։ Աւատականութեան կազմաւորման եւ քրիստոնէութեան տարածման շրջանին առաջացած է լատիներէնով կրօն, գրականութիւնը։ 14-15-րդ դարերուն տարածուած են պալլատ-երգերը։ 14-րդ դարու սկիզբը երեւան եկած են պատմական ժամանակագրութիւններն ու ասպետական բանաստեղծութիւնը, 18-րդ դարուն՝ թատերգութիւնը ու քնարերգութիւնը։ 18-րդ դարու սկիզբը կազմաւորուած է Լուսաւորականութեան գրականութիւնը։ 20-րդ դարու սկիզբը երեւան եկան Մ․ Գոգի (1882-1940), Կ․ Հետէնվինտ-էրիքսոնի (1880-1967), Տ․ Անտերսոնի (1880-1920) բանուոր դասակարգի մասին պատմող առաջին նշանակալի ստեղծագործութիւնները։ Լ․ Նուրտսդրէօմ (1882-1942), Կ․ Հելսդրէօմ (1882-1953) եւ Էլին Վեկներ (1882-1949) ստեղծեցին շուէտական հասարակութեան տարբեր խաւեր ներկայացնող կենցաղային վէպեր։ Համաշխարհային Առաջին Պատերազմին ծնած շփոթութեան ու սարսափի տրամադրութիւնները արտայայտուած են Փ․ Լակէրգվիսթի (1891-1974) «Սարսափ» (1916) բանաստեղծութիւններու ժողովածոյին մէջ։ Համաշխարհային Երկրորդ Պատերազմի (1939-1945) նախօրէին եւ պատերազմի տարիներուն ստեղծուեցաւ հակաֆաշիստական երկեր։ ժամանակակից մարդու բարոյական որոնումները պատկերուած են Լակէրքվիսթի աստուածաշնչային նիւթերով վէպերու շարքին մէջ («Վարավվա», 1950 եւ այլն)։ Շուէտի Գրողներու Միութիւնը, որ գոյութիւն ունի 1893-էն ի վեր, մասնագիտական կազմակերպութիւն է եւ կոչուած է պաշտպանելու գրողներու տնտեսական ու ստեղծագործական շահերը։
Ճարտարապետութիւն եւ կերպարուեստ
Պրոնզի դարուն կը վերաբերին Պոխուսլենի մէջ յայտնաբերուած սխեմատիկ ժայռապատկերները, զարդապատ զէնքերն ու կահկարասին, երկաթի դարուն եւ Ք.Ե. Ա. հազարամեակին՝ քարէ ստելաները, մետաղի եւ փայտի վրայ կատարուած կենդանակերպ զարդանախշերը, մարդոց եւ կենդանիներու պատկերները, վիկինկներու շրջանին՝ հիմնակմախքային կառոյցները։ 11-12-րդ դարերուն կառուցուած են ռոմանական ոճի քարէ ծանրանիստ եկեղեցիներ, 13-15-րդ դարերուն՝ գոթական տաճարներ, 16-րդ դարուն՝ Վերածնունդի ճարտարապետութեան բնորոշ գիծերով դղեակներ։ Միջին դարերուն աճած են փողոցներու մանր ցանցով քաղաքներ, զարգացած է գեղանկարչութիւնը եւ քանդակագործութիւնը, գիրքի մանրանկարչութիւնը։ 17-րդ դարուն կոշտ եւ դասական ոգիով կառուցուած են քաղաքային պալատներ, պուրակներով քաղաքամերձ նստավայրեր: Քաղաքային նոր շրջանները ստեղծուած են կանոնաւոր յատակագիծով։ 19-րդ դարու Ա. կիսուն կերպարուեստին մէջ անցում կատարուած է դէպի ռոմանթիզմը, աճած է հետաքրքրութիւնը երկրի անցեալին, բնութեան եւ մարդոց նկատմամբ։ Զարգացած է նաեւ պատմական գունանկարչութիւնը։
Երաժշտութիւն
Մինչեւ 19-րդ դար Շուէտի երաժշտութիւնը զարգացած է Սկանտինաւեան երաժշտական մշակոյթներու ընդհանուր հոսանքին համընթաց։ 20-րդ դարուն այն ձեռք բերած է ազգային ինքնատիպութեան գիծեր։ Հնագոյն ժողովրդական նուագարաններէն են լուր, զանգակներ. աւելի ուշ գեղջկական անսամպլներու մէջ կիրառուած են նաեւ ջութակ, քլառինէթ, ֆլեյթա, տաւիղ։ Մինչեւ 13-րդ դար երաժշտական արուեստի ներկայացուցիչները եղած են սքաչտերը, մինչեւ 16-րդ դարու սկիզբը՝ շրջիկ երաժիշտները՝ «լեքարները»։ 14-15-րդ դարերուն ստեղծուած են երգ-պալլատներ եւ քաղաքական հակաֆէոտալական երգեր, բարեփոխումէն ետք՝ աւետարանական սաղմոսներ։ Մասնագիտական երաժշտութեան ձեւաւորման վրայ ազդած է գրիգորեան խմբերգը, բարեփոխման ժամանակներէն՝ բողոքական խմբերգը։ Աշխարհիկ երաժշտական կեանքի կեդրոնը թագաւորական պալատն էր Սթոքհոլմի մէջ։
Բեմապար
1638-էն Սթոքհոլմի մէջ ֆրանսացի արուեստագէտները կազմակերպած են բեմապարի ներկայացումներ։ Առաջին մշտական թատերախումբը ստեղծուած է շուէտական Թագաւորական օփերային կից, որ բացուած է 1773-ին։ Առաջին շուէտ բեմապարի վարպետ Ա․ Սելինտերը 1843-ին բեմադրած է Ֆ․ Թալէօնիի «Սիլֆիտա» բեմապարը։ Շուէտի բեմապարը նշանակալից վերելք ապրած է Մ․ Մ․ Ֆոքինի օրօք, որ 1913-ին բեմադրած է շարք մը բեմապարեր։ 1920-ականներուն ստեղծուած է Շուէտական Բեմապար թատերախումբը։ Շուէտ պարագիրները օգտագործած են նաեւ ազատ պարը։ 1967-էն բեմապարտ վարպետ Ի․ Քրամերը կը գլխաւորէ իր ստեղծած Քրամեր-պալեթթէն թատերախումբը, որուն ներկայացումները նշանակալից չափով հիմնուած են ժողովրդական բանահիւսութեան վրայ։ Մշտական բեմապարային թատերախումբեր կը գործեն նաեւ Կէօտեպորկի եւ Մալմէոյի մէջ։
Թատրոն
15-16-րդ դարերուն Շուէտի մէջ տարածուած են դպրոցական թատրոնները։ 16-րդ դարու վերջը թագաւորական դղեակներուն մէջ կազմակերպուած են ներկայացումներ։ Առաջին պալատական թատրոնը բացուած է 1649-ին, Սթոքհոլմի մէջ։ Մինչեւ 19-րդ դարու սկիզբը այնտեղ խաղցած են comedy del art, գերմանական եւ քանի մը ֆրանսական թատերախումբեր։ Առաջին մշտական ազգային բեմը եղած է Ուփսալայի Ուսանողական թատրոնը (1682-1691)։ 1737-ին երիտասարդ ազնուականներէն եւ պետական պաշտօնեաներէն կազմուած սիրողական թատարախումբը անուանուած է Թագաւորական շուէտ. բեմեր։ 1753-ին այդ թատրոնը իր տեղը զիջած է ֆրանսական եւ իտալական թատերախումբերմոն։ Կէօտեպորկի (1779), Սթոքհոլմի (1778) մէջ Կուսթաւ Գ.-ի օրօք ստեղծուած են առաջին հանրամատչելի շուէտական թատրոնները։ 19-րդ դարու 70-ականներուն, կապուած հասարակական, տնտեսական եւ մշակութային վերելքին հետ, մասնաւոր եւ պետական թատրոններու խաղացանկ թափանցած է «նոր տրաման»։
Շարժանկար
Շուէտի մէջ վաւերագրական առաջին նկարահանումները իրագործած է գերմանացի շարժանկարիչ Մ․ Սքլատանովսքի։ 1897-ին շուէտ Ն․ Փեթերսոն պատրաստած է քանի մը վաւերագրական եւ խաղարկային ֆիլմեր։ Շարժանկարներու կանոնաւոր արտադրութիւնը սկսած է 1907-ին։ 1910-1920-ականներուն շուէտական դասական շարժանկարի դպրոցը համաշխարհային շարժանկարչութեան վրայ ունեցած է կարեւոր ազդեցութիւն։ 1930-ականներուն թողարկուած են նուագախաղեր եւ կատակերգութիւններ, 1940-ականներուն՝ ֆաշիզմը մերկացնող շարժանկարներ։ 1940-1950-ականներուն ստեղծուած են բանուոր դասակարգի մասին Հ․ Ֆաուսթմանի ֆիլմերը։
Հայերը Շուէտի մէջ
Հայ-շուէտական յարաբերութիւնները սկիզբ առած են վաղ միջնադարուն։ Շուէտի մէջ յայտնաբերուած շարք մը հնութիւններ, շուէտ մասնագէտներու կարծիքով, Սկանտինաւիա հասած են հայկական Պարտաւ (Բարդա) քաղաքէն (Ուտիքի նահանգ)։ Հայերու բնակեցումը Շուէտի մէջ տեղի ունեցած է տարերայնօրէն. եկած են Ռուսաստանէն, Թուրքիայէն, Մերձաւոր Արեւելքէն։ Շուէտահայ համայնքը կազմաւորուած է 1970-ականներուն՝ Լիբանանէն, Պաղեստինէն, Սուրիայէն, Իրանէն գաղթած հայերով։ Ներկայիս հայերու թիւը Շուէտի մէջ շուրջ 7-8 հազար է, որոնցմէ 5 հազարը կը բնակի Սթոքհոլմի եւ Ուփսալայի մէջ։ Հայերու թիւի ստուարացման զուգընթաց ձեւաւորուած է համայնքին ազգային կեանքը։ 1974-ին Սթոքհոլմի մէջ հիմնուած է շուէտահայ անդրանիկ կազմակերպութիւնը՝ Հայ Մշակութային Միութիւնը։ Յետագային եւս ստեղծուած են հայկական տարբեր ընկերութիւններ եւ միութիւններ (Ուփսալայի հայ մշակութային, Հայ-շուէտական, «Րաֆֆի», «Արարատ» եւ այլն)։ Կը գործեն երգչախումբեր, գրական խմբակներ, գեղագիտական դաստիարակութեան կեդրոններ։ Աշխոյժ է Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ գործունէութիւնը։ Շուէտի մէջ գործող օրէնքին համաձայն, երկրի ազգային փոքրամասնութիւններու, ինչպէս հայերու երեխաներուն տրուած է պետական դպրոցներուն մէջ մայրենի լեզու սորվելու առիթ։ Կան նաեւ մշակութային միութիւններուն կից գործող շաբաթօրեայ դպրոցներ։ 1910–1920-ականներուն Շուէտի մէջ լոյս տեսած են Հայկական Հարցին եւ Հայոց Ցեղասպանութեան նուիրուած տասնեակ հրատարակութիւններ։ 2000-ին Շուէտի խորհրդարանը ճանչցաւ Հայոց Ցեղասպանութիւնը։ Նշանաւոր շուէտ բեմադրիչ Պ. Հոլմկուիատ նկարահանած է «Վերադարձ դէպի Արարատ» վաւերագրական շարժանկարը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկիրներ Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ Ստորոգութիւն:Եւրոպական Միութեան անդամ երկիրներ Ստորոգութիւն:Եւրոպայի Խորհուրդի անդամ երկիրներ
9 Յունիս
9 Յունիս, տարուան 160-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 161-րդ) օրն է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն: 9 Յունիսի ծնածներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն: 9 Յունիսի մահացածներ
Ծանաւթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունիս
Յակոբ Պալեան
Յակոբ Կարապետի Պալեան (Յակոբ բէյ Պալեան, 4 օգոստոս,1837 Կոստանդնուպոլիս - 30 հոկտեմբեր, 1875 Փարիզ, թաղուած է Պեր Լաշեզ գերեզմանոցին մէջ), հայ ճարտարապետ։ Ճարտարապետ Կարապետ Պալեանի որդին։
Կենսագրութիւն
Յակոբ Պալեան ծնած է Կոստանդնուպոլս։ 1855-ին մեկնած է Փարիզ։ 1858-ին աւարտած է Սէն Պարպ քոլէճի ճարտարապետական բաժինը։ Եղբօր՝ Նիկողոսի վաղաժամ մահուան պատճառով վերադարձած է Կ.Պոլիս, աշխատակցած է հօրը եւ եղբորը՝ Սարգիս Պալեանին հետ։ 1866-ին, հօր մահէն ետք, եղբօր հետ նշանակուած է պալատական ճարտարապետ՝ հիմնականին նախագծման հարցերով զբաղելուն պատճառով։
Շէնքերն ու Կառոյցները
Պալեանի Օրթագիւղի ապարանքը եղած է Կ.Պոլսոյ հայ գրականութեան եւ արուեստի գործիչներու՝ Նահապետ Ռուսինեանի, Մկրտիչ Պեշիկթաշլեանի, Նար Պէյի, Ծերենցի, Թովմաս Թերզեանի, Պետրոս Ադամեանի, Ազնիւ Հրաչեայի, Տիգրան Չուխաճեանի եւ այոց մշտական հաւաքատեղին։ Անոր միջոցներով՝ վերաշինուած է Օրթագիւղի Բարեսիրաց թատրոնի շէնքը (1870, ճարտարապետ՝ Պ.Նեմցէ), կառուուած է Արեւելեան թատրոնը (1861-1962) ։
Արտաքին Յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ (արւմտ.)
Յակոբ Գազազեան
Յակոբ Փաշան Գազազեան, տնօրէն եւ երեսփոխան:
Կեանք եւ Գարծունէութիւն
ծնած էր 1831-ին: Եղած է բարձր կրթութեան տէր. ֆրանսերէնի ու թրքերէնի հմուտ պետական յարգուած պաշտօնեայ մը: Երիտասարդութեան շրջանին նախ կը վարէ Օսմանեան Դրամատան (Պանք Օթօման) թարգմանութեան բաժինի տնօրէնութիւնը, ապա` երբ սուլթան Համիտ գահ կը բարձրանայ, Օսմանեան Ա. խորհրդարանի երեսփոխան կ՛ընտրուի : Մաս կը կազմէ նաեւ Պետական Խորհուրդին:
Այնքան պարկեշտ ու վստահելի անձնաւորութիւն մըն կ՛ըլլայ որ` շուտով, սուլթանին անձնական գանձերուն «Բարեկարգիչ Յանձնաժողով»ին անդամ կը դարձնեն զինք: Աւելի ուշ` իրեն կը վստահուի սուլթանին «Անձնական գանձեր»ու տնօրէնի պաշտօնը, 1879-ին: Կարճ ժամանակ անց այս «տնօրէն»-ի կարգավիճակը Համիտի իսկ որոշումով շուտով նախարարութեան կը վերածուի, ու Գազազեան փաշան ատոր անդրանիկ նախարար կը նշանակուի :
Յակոբ փաշային թելադրանքով` երկրին տարածքին բազմաթիւ լքեալ գոյքեր Անձնական Գանձերու Նախարարութեան անունին կ՛արձանագրուին: Կարճ ժամանակի ընթացքին` սուլթանին հասոյթները աննախընթաց աճ կ՛ապրին:
Սուլթան կը գնահատէ Գազազեան փաշայի հաշուապահական մանրակրկիտ հսկողութիւնը ու անոր կը վստահի նաեւ երկրին ելեւմտից նախարարի պաշտօնը («Մալիյէ»), 1886-ին : Յակոբ փաշա դրամատնային նորարարութիւններ կը բերէ, դրամատոմսի (չէք) կիրարկութեան կը ձեռնարկէ, երկրին արտաքին պարտքերու տոկոսները կը զեղչէ: Թէեւ պետական շրջանակներու մէջ նախանձողներ ու բանսարկուներ ալ կ՛ունեցայ, սակայն սուլթանը միշտ կը գնահատէ զինք ու կը պարգեւատրէ շքանշաններով:
Գազազեան փաշային հռչակը կը հասնի մինչեւ Եւրոպա, ու յաջորդող տարիներուն եօթը երկիրներէ 30-ի չափ շքանշաններու արժանի կը նկատուի: Գործօն տնտեսագէտ-դիւանագէտ մըն եղած է, տեւաբար կը մասնակցած՝ պալատի արարողակարգային այցելութիւններուն եւ ընդունելութիւններուն: Բնաւ անտես չէ առած իր համայնքն ալ. իր միջնորդութիւններով եւ կարելիութիւններով` օգտակար եղած է Ազգ. Պատրիարքարանին ու պոլսահայութեան:
1891-ին սուլթանին նուիրած նժոյգը իր մահուան պատճառ կը դառնայ: Ձին արկածի կ՛ենթարկուի եւ Յակոբ փաշա կեանքը կը կորսնցնէ, 60 տարեկան հասակին:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1831 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1891 մահեր Ստորոգութիւն:Հայ տնօրէններ Ստորոգութիւն:Հայ Երեսփոխաններ
Լուրոս
Տեղեկութիւններ
Գետին երկայնքը 80քլ․ է։ Կը բխի Թոմարոս լեռէն եւ կը հոսի դէպի հարաւ։ Փրեվեզա նահանգին մէջ ճեղքելէ ետք նեղ կիրճ մը, կ՛անցնի Վոլիացա, Մուսիոթիցա, Քուքլեսի, Ղոնիա, Փանայիա, Քլիսուրա, Քերասոնա եւ Այիոս Եորղոս գիւղերէն եւ կը թափի Ամվրաքիքոս ծոցը, կազմելով Լուրոս Տելթան, կարեւոր բնակենսավայր մը։ Լուրոս գետին ջուրերուն մէկ մաս մը կ՛օգտագործուին ջրաելեկտրամատակարարման համար։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունատանի գետեր Ստորոգութիւն:Եւրոպայի գետեր Ստորոգութիւն:Գետեր այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Գետեր
Սիոն (ամսագիր)
«Սիոն», Կրօնական-Գրական-Բանասիրական Պաշտօնաթերթ Երուսաղէմի Հայ Պատրիարքութեան: Լոյս կը տեսնէ 1866 թուականէն, Երուսաղէմի մէջ: (1878-1926 թուականներուն ընդհատուեր է)  ։
«Սիոն» ամսագրի խմբագիրները
Սիոն Ամսագրի հիմնադիրը Տիգրան Սաւալանեանն է:Խմբագիրներ՝ Սաւալանեան, Տիգրան Թումայի, 1821-1896 [հիմնադիր ]
Արժէքաւոր են ամսագրին մէջ տպագրուած՝ Հայ եկեղեցւոյ ազգային դիմագիծը հաստատող ուսումնասիրութիւնները։
Սիոն ամսագրի բովանդակութիւնը
Կրօնական նիւթերէն զատ, ամսագրին մէջ տեղ կը գտնեն նաեւ պատմութեանը, բանասիրութեանը, լեզուագիտութեանը, մատենագիտութեանը, հայ մշակոյթին, գրչութեանը վերաբերող յօդուածներ։ Հեղինակներն են՝ Եղիշէ Դուրեանը, Գարեգին Յովսէփեանը, Ներսէս Ակինեանը, Սիրարփի Տէր-Ներսէսեանը եւ ուրիշներ։
Ամսագրի գրական բաժնին մէջ կը ներրկայացուի հայ գրական ստեղծագործութիւններ, մասնաւորապէս բանաստեղծութիւններ։ Կ'անդրադառնայ նաեւ գաղութահայ կեանքին, կ'աջակցի հայապահպանութեանը, հայրենիք-սփիւռք կապերու ամրապնդմանը։
28 Յունուար
Տօներ
Ստորոգութիւն:Յունուար
Թուրքիոյ Փորձ Յեղաշրջում (2016)
Թուրքիոյ փորձ յեղաշրջումը (Türkiye askerî darbe girişimi) 2016 թուականի 15 Յուլիսին Ստամպուլի ժամանակով ժամը 22:00-ին համացանցին վրայ տարածուեցաւ հաղորդումը այն մասին, որ Պոսֆորի կամուրջը կը փակուի զինուորականներու կողմէ : Օգտատէրները կը նշէին, որ երթեւեկութիւնը կամրջի վրայով փակուած է ռազմական ձեւերով Ստամպուլի թէ՛ Եւրոպական, եւ թէ՛ Ասիական կողմերէ։ Օգտատէրերը նաեւ կը նշէին, որ այդպիսի քայլի պատճառը դեռեւս անյայտ է : Ամենահետաքրքրականը այն էր օգտատէրներուն համար, որ կամրջի երթեւեկութիւնը փակուած է ոչ թէ ոստիկաններու, այլ զինուորականներու կողմէ։ Քանի մը վայրկեանուայ ընթացքին Ստամպուլի բնակչութեան մօտ խուճապ առաջացաւ:
Երեւանի ժամանակով ժամը 22:00-ի շուրջ «DHA» թրքական գործակալութիւնը յայտարարութիւն տարածեց, թէ ռազմական ուղղաթիռը Անգարայի մէջ կրակած է անյայտ ուղղութեամբ, հաւանաբար Թուրքիոյ գլխաւոր հետախուզական վարչութեան շէնքի մօտակայքին։ Անմիջապէս թրքական որոշ գործակալութիւններ յայտարարեցին այն մասին, որ աշխոյժ փոխհրաձգութիւն սկսած է Անգարայի կեդրոնին մէջ` Թուրքիոյ ԶՈՒ գլխաւոր շտաբի մօտակայքում։ Անգարայի պաշտպանական ուժերու բոլոր աշխատողները անմիջապէս ետ կանչուած են աշխատանքի։
Արդէն մօտ կէս ժամ անց Թուրքիոյ վարչապետ Պինալի Իըլտըրըմը թրքական «NTV» հեռուստաընկերութեանը հեռախօսային հարցազրոյցի ժամանակ յայտարարեց, որ զինուած խումբերը փորձ կատարած են զինուած յեղաշրջում իրականացնել երկրին մէջ : Թրքական ԶԼՄ-ները կը յայտնէին, որ մեծ քանակով շտապ օգնութեան մեքենաներ կը շարժի դէպի Գլխաւոր շտապի շէնք։ Ականատեսները կը վկայէին, որ Անգարայի երկնքէն կը թռչէին մեծ քանակութեամբ ռազմական ինքնաթիռներ եւ ուղղաթիռներ։
Երեւանի ժամանակով ժամը 23:30 ԶԼՄ-ները յայտնեցին, որ թանկերը Ստամպուլի մէջ կը շարժին դէպի Աթաթուրքի Անուան Միջազգային Օդակայան: Ժամը 00:45-ին սահմաններուն վրայ Թուրքիոյ մէջ դադրուեցաւ եթեր հեռարձակուիլ «TRT»-ն` Թուրքիոյ ազգային հեռուստաընկերութիւնը։ Թուրքական էլեկտրօնային Զլմ-ները յայտարարեցին, որ իր գործունէութիւնը դադարեցրել է Աթաթուրքի անուան միջազգային օդանաւակայանը: Բոլոր չուերթները յետաձգուած են։
Թուրքիոյ ԶՈՒ գլխաւոր շտապը յայտարարեց ժամը 00:30-ի շուրջ, որ իշխանութիւնը կը գտնուի իրենց ձեռքերուն մէջ, եւ Թուրքիոյ կառավարութիւնը ձերբակալուած է։ Սակայն թրքական ԶԼՄ-ները քանի մը վայրկեան ետք յայտարարեցին, որ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանը կը գտնուի ապաստարանին մէջ։ Ժամը 01:00-ի շուրջ «CNN Turk»-ի ուղիղ եթերի ժամանակ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանը տեսակապ միացաւ ուղիղ FaceTime-ով` կոչ ընելով դուրս գալ փողոցներ : Թուրքիոյ մէջ կ'արգելափակուի համացանցը։
Վարչապետ Պինալի Իըլտըրըմը յայտարարած էր, որ զինուած ուժերու որոշ հրամանատարներ «ապօրինի գործողութեան փորձ կատարած են», եւ անվտանգութեան ուժերը հրաման ստացաղ են «ընել այն, ինչ անհրաժեշտ է»:
Նախագահ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանը դեռեւս չէ հանդիսացած յայտարարութեամբ, սակայն թրքական ԶԼՄ-ները յայտնեցին, որ նախագահը Երեւանի ժամանակով 01:00-ի շուրջ կ'եթայ դէպի օդակայան։ ԶԼՄ-ները կը նշեն, որ Էրտողանը կը փորձէ լքել Թուրքիան։
Մինչ եթերը դադրեցնելը «TRT»-ն յայտարարած էր, որ երկրին մէջ յեղաշրջումը իրականացուցած է Թուրքիոյ ԶՈՒ գլխաւոր շտապի պետ Հուլուսի Աքարը: Ըստ «TRT»-ի ան պիտի գլխաւորէ նոր կառավարութիւնը։ Զինուորականները յայտարարած են, որ անմիջապէս ձեռնամուխ պիտի ըլլան նոր Սահմանադրութեան կազմանը։ «Star TV»-ն կը նշէր, որ Անգարաի մէջ զինուորականներուն կը դիմաւորեն ծափողջիւններով։
Զինուորականները յայտարարած են, որ Թուրքիոյ միջազգային բոլոր պարտաւորութիւնները կը պահպանուին եւ երկրին մէջ առաջնահերթ կը մնայ օրէնքի գերակայութիւնը։
Հակասական յայտարարութիւն տարածած է թրքական պետական «անադոլու» գործակալութիւնը։ Յայտարարութեան մէջ նշուած է, որ մայրաքաղաք Անգարայի մէջ գտնուող ԶՈՒ կեդրոնակայանին մէջ պատանդներ բրնուած են, անոնց մէջ է երկրի ԶՈՒ գլխաւոր շտապի պետը` Հուլուսի Աքարը:
Ժամը 01:00-ին թուրք ժողովուրդին կոչով դիմած է նաեւ Թուրքիոյ նախկին վարչապետ Ահմետ Տաւուտօղլուն, ով սատարութիւն յայտնած է Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանը։ Մեծ թուաքանակով մարդիկ դուրս եկած են Ստամպուլի փողոցներ` ի պաշտպանութիւն Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանի` դէմ արտայայտուելով զինուած յեղաշրջմանը։ Ռուսական «РИА Новости»-ն կը յայտնէ, որ խորհրդարանի շէնքը շրջափակած թանկերը կրակ բացած են խորհրդարանի շէնքի ուղղութեամբ։ «Euronews»-ը կը նշէ, որ ժամը 02:25-ի դրութեամբ Երեւանի ժամանակով արդէն իսկ որոշ ցուցարարներ վիրաւոր են։
Իրադարձութիւններու առիթով իրենց մտահոգութիւնը յայտնած են արդէն Քանատայի ԱԳՆ Սթեֆըն Տիոնը, Ռուսաստանի ԱԳՆ Սերկեյ Լաւրով, ԱՄՆ պէտքարտուղար Ճոն Քերրին, ԵՄ արտաքին գործերու յանձնակատար Ֆետերիքա Մոկերինին:
Յունաստանի կառավարութիւնը անվտանգութեան արտահերթ խորհրդակցութիւն անցկացուցած է` որոշելով ուժեղացնել Թուրքիոյ հետ սահմանին։
Իրադարձութիւններու Ժամանակագրութիւն
Ժամանակը ներկայացուած է ըստ Մոսկուայի ժամանակի
«Новая газета» պարբերականը կը նշէ, որ Գերմանիան հրաժարած է քաղաքական ապաստարան տրամադրելէ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանին, այդ իսկ պատճառով Թուրքիոյ նախագահը կը մեկնի Լոնտոն:
Վրաստանի կառավարութեան մամլոյ խօսնակը յայտարարած է, որ Վրաստանը կը փակէ Թուրքիոյ հետ պետական սահմանը։
Համաշխարհային մամուլի մէջ աշխուժօրէն կը շրջանառուի այն տեղեկատուութիւնը, որ յեղաշրջման հեղինակները կիւլենականներն են։
Համաձայն վերջին տուեալներուն մօտ 16 ոստիկան սպանուած է Ստամպուլ փողոցներուն մէջ բախումներու ժամանակ։
Երեւանի ժամանակով ժամը 07:30-ի դրութեամբ զոհերու թուաքանակը հասած է 90: Յեղաշրջման փորձի մէջ կասկածուելու համար ձերբակալուած է 1563 քաղաքացի, այդ թուին մէջ 5 հրամանատար եւ 29 գնդապետ։
Թուրքիոյ ԶՈՒ գլխաւոր շտապի պետի պաշտօնակատար Ումիտ Տիւնտարը յայտնեց, որ սպանուած են յեղաշրջման 104 մասնակից զինուորականներ, 90 այլ անձինք, այդ թուին մէջ 47 քաղաքացիական անձինք, 1563 զինուորական ձերբակալուած էր։ Մինչ այդ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանը Թուիթըրի իր էջին վրայ հրապարակած էր ձերբակալուած զինուորականներու լուսանկարները։
«DHA» գործակալութեան փոխանցմամբ զոհերու թիւը հասած է 194-ի :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:2016 Ստորոգութիւն:Թուրքիա
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Նոր Հաճըն)
Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձան, յուշարձան Հայաստանի Կոտայքի մարզի Նոր Հաճըն քաղաքին մէջ։
Պատմութիւն
Յուշարձանը նուիրուած է 1915-1923 թթ. Հաճընի հերոսական ինքնապաշտպանութեան մասնակիցներուն ։ Յուշարձանը տեղադրուած է 1974 թուականին։
Ծանօթագրուիւններ
Ստորոգութիւն:Կոտայքի մարզի յուշարձաններ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
1588 թուական
1588 թուական, նահանջ տարի, 16րդ դարու 88րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1588 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1588 մահեր
Ստորոգութիւն:1588
Վան
Վան, քաղաքը վարչականօրէն Արեւմտեան Հայաստանի մաս կը կազմէ, որ բաժնուած էր նահանգներու, որոնք կը կոչուէին վիլայէթներ։ Մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբները Արեւմտեան Հայաստանը կը կազմէին այն վեց նահանգները (վիլայէթները), որոնք ծանօթ են նաեւ «արեւելեան նահանգներ» կամ «հայկական վեց նահանգներ» անունով։ Անոնք են՝ Վանի, Բաղէշի կամ Պիթլիսի, Կարինի կամ Էրզրումի, Խարբերդի (Մումուրէթ ուլ Ազիզի), Տիարպեքիրի, Սեբաստիոյ կամ Աւազի նահանգները։
Վանի Թագաւորութիւն
Քաղաքը հիմնադրած է Վանի թագաւոր Սարդուրի Ա.-ը (մ.թ.ա. 835-825), անուանած է Տուշպա եւ դարձուցած պետութեան մայրաքաղաքը։ Այդ օրերուն, քաղաքին մէջ կառուցուած են 2-3 յարկանի քարաշէն տուներ, ընդարձակ փողոցներ, բաղնիքներ եւ այլ շինութիւններ։ Քաղաքը արեւմուտքէն պաշտպանուած էր Վանայ լիճով, իսկ հարաւէն՝ Հայկական Տաւրոս արեւելեան հատուածներով։ Ռազմական կարեւոր նշանակութիւն ունէր քաղաքի կեդրոնը դէպի վեր խոյացած քարաժայռի վրայ կառուցուած միջնաբերդը, որ իր նշանակութիւնը պահպանած էր մինչեւ 1915։ Այսպիսով, Վանը հին աշխարհի անառիկ ու մարդաշատ քաղաքներէն էր, որ իր հիմնադրման օրէն գոյութիւն ունի մինչեւ օրս։ Քաղաքին արեւմտեան մասը, որու տրուած էր Բուն քաղաք կամ Քաղաքամէջ անունը, երեք կողմերէն շրջապատուած է պարիսպներով (մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբները), իսկ հիւսիսէն բլուրներով։ Ունեցած է քաղաքային 4 դուռ, արեւելեանը կը կոչուի Թաւրիզի դուռ, հարաւայինները՝ Նոր կամ Սարայի եւ Միջին դուռ, հիւսիս-արեւմտեան կողմը կը գտնուի Նաւահանգիստի դուռը։ Հիւսիս-արեւելեան կողմը 1 քմ. երկարութեամբ 100-120 մ. բարձրութեամբ ուղղաձիգ քարաժայռ մը կ’երկարի, որու վրայ կը գտնուին հին բերդի (Շամիրամի բերդ) պարիսպներու եւ այլ շինութիւններու մնացորդներ ու բազմաթիւ սեպագիր արձանագրութիւններ։ Այստեղ քաղաքին յատակագիծը անկանոն է, փողոցները՝ նեղ, տուները՝ իրարու կից, բուսականութիւնը՝ աղքատ։ Քաղաքին մէջտեղը կը գտնուի շուկան, կառավարչատունը, փոստ-հեռագրատունը, զօրանոցն ու Հայոց Առաջնորդարանը։ Քաղաքին արեւելեան մասը ունէր հարուստ բուսականութիւն, փարթամ այգիներ եւ կը կոչուէր Այգեստան, որ կ’երկարէր շուրջ 4-5 քմ. տարածութեան վրայ։ Այստեղ էր ուռենիներով, կաղամախիներով զարդարուած Խաչփողանի փողոցը՝ համանուն հրապարակով։ Միւս փողոցները անկանոն էին, նեղ եւ ծուռումուռ, տուները՝ հողաշէն եւ համեստ։ Այգեստանը այն ժամանակ իր մէջ կ’առնէր Հայկավանք, Նորաշէն եւ Ս.Յակոբ թաղերը։ Այգեստանի մէջ կը գտնուէին անգլիական, պարսկական, ռուսական եւ ֆրանսական հիւպատոսութիւնները, բողոքական հայերու դպրոցն ու որբանոցը։ Ըստ աւանդութեան՝ Ասորեստանի թագուհի Շամիրամը Այգեստանի մէջ կառուցած է նաեւ իր ամառանոցը։ Մենուայի ջրանցքի (Շամիրամի առու) ջուրերով կ’ոռոգուէին քաղաքին հարաւային մասի արտերն ու այգիները, ուր կը մշակուէին հացահատիկներ, խաղող եւ պտուղ-բանջարեղէն, յատկապէս ծիրան, խնձոր, դեղձ, տանձ եւ ընկոյզ։ Ժթ.դարու վերջերէն մինչեւ Ի.Դարու սկիգբները Վանէն կահոյքի համար ընկոյզի փայտ կ’արտահանէին Ֆրանսա (Մարսէյ)։
Վան քաղաքի դիրք, տարածութիւն եւ բնակչութիւն
Վանի նահանգին սահմաններն են՝ հիւսիսէն Էրզրումի նահանգը, արեւմուտքէն՝ Պիթլիսի նահանգը, հարաւէն՝ Քիւրտիստանը, արեւելքէն՝ Պարսկահայքը: Նահանգի տարածութիւնը մօտաւորապէս 40 հազար քառ. Քմ.էր, բնակչութիւնը մինչեւ եղեռն 350,000 էր, որոնցմէ 200,000-ը հայեր էին։ Վանի նահանգը կը բաժնուէր երկու մասերու՝ Վանի եւ Հեքիարիի: Վանը ոչ միայն համանուն նահանգին գլխաւոր քաղաքն էր, այլեւ Արեւմտեան Հայաստանի կեդրոնական եւ հայաշատ քաղաքներէն մէկը։ Վան քաղաքը կը գտնուի Վանայ լիճի ափին։
Նշանաւոր Վայրեր
Քաղաքին հիւսիս–արեւելեան մասին մէջ կը գտնուէին Թոփրակ-Կալէի բարձունքները։ Ասիկա այն հռչակաւոր վայրն է, որ բազմաթիւ պեղումներու շնորհիւ՝ յայտնաբերուած է իր թանկարժէք հնութիւններով, լոյս սփռելով Վանի պատմական մեծ անցեալին վրայ։ Այդ հնութիւնները կամ յափշտակուած են, կամ տարուած են եւրոպական թանգարանները։ Վանի մէջ կը գտնուի նաեւ Ագռաւի կամ Ակրփու քար կոչուող ժայռը, որ ըստ աւանդութեան, կապուած է «Սասունցի Դաւիթ» դիւցազներգութիւն հետ։ Փոքր Մհերը, իր հօր՝ Դաւիթի անէծքով փակուած է այդ ժայռ –քարանձաւին մէջ. տարին մէկ անգամ կը բացուէին ժայռին դռները, երկինքէն իջնող մանանայով կը սնանէին Մհերն ու իր ձին, որմէ ետք, նորէն կը փակուէին ժայռին դռները։
Վանը՝ Մայրաքաղաք
Վանը յայտնի է իր բազմաթիւ արձանագրութիւններով։ Վանը հայ ժողովուրդի պատմութեան լաւագոյն յուշարձանն է։ Երկու անգամ եղած է մայրաքաղաք, մէկը՝ Ուրարտուի, միւսը Վասպուրականի Արծրունիներու ժամանակ։
Մշակութային Կեանք
Վանը Արեւմտեան Հայաստանի ամէնէն հայաշատ եւ ամէնէն յաառաջադէմ քաղաքն էր։ Վանը ոչ միայն Վասպուրական նահանգի, այլեւ Արեւմտեան Հայաստանի մտաւորական կեանքի գլխաւոր կեդրոններէն մէկն էր։ Վանեցիները շատ ընթերցասէր էին։ Վանեցիներէն նշանաւոր եղած են՝ Թովմա Արծրունի, Խոսրով Անձեւացի, Գրիգոր Նարեկացի, Գրիգորիս Ախթամարցի, Թովմա Մեծոփացի, Նահապետ Քուչակ, Մկրտիչ Խրիմեան (Հայոց Հայրիկը) եւ ուրիշներ։ 1860-ական թուականներուն, Վարագայ վանքը նշանաւոր դարձած է Խրիմեան Հայրիկի օրով, որ հիմնած է գիշերօթիկ ժառանգաւորաց դպրոց, տպարան եւ հրատարակած «Արծիւ Վասպարականի» ամսագիրը։ Այստեղ նշանաւոր էր մատենադարան-թանգարանը, ուր դասաւորուած էին հին եւ նոր, թէ՛տպուած եւ թէ՛ ձեռագիր բարոյական, իմաստասիրական, գիտական, պատմական եւ այլ մատեաններ։ Վարագայ վանքի Ս. Խաչը հոյակապ տաճար մըն է։ Վանը եղած է միջնադարեան հայ գրչութեան ու մշակոյթի մեծագոյն կեդրոնը։ Այստեղ ապրած ու ստեղծագործած են գրչութեան ու արուեստի շատ ու շատ վարպետներ, որոնց գրած բազմաթիւ ձեռագիրներէն պահպանուած են 13 Աւետարան, 4 Մաշտոց, 3 Յայսմաւուրք, 2 Ճաշոց, 2 Գանձարան, 2 Ճառընտիր եւ բազմաթիւ յիշատակարաններ ու ձեռագրական պատառիկներ։ Հայերն ունէին բազմաթիւ դպրոցներ։ Վանի մէջ կը գտնուէին Երեմեան եւ Կեդրոնական վարժարանները։ Բոլոր թաղերը ունէին իրենց դպրոցները։
Արհեստներ ու ճաշեր
Արհեստներէն զարգացած էին ոսկերչութիւնը, կտաւագործութիււնը, շալագործութիւնը։ Վանեցի հայուհիները լաւ տնտեսուհիներ էին, կը պատրաստէին ընտիր կերակուրներ ու խմիչքներ։ Յայտնի էր Վանի թանապուրը, հարիսան, խաշը եւ բանջարեղէնով խառն պանիր–ժաժիկը։
Տես նաեւ
Վանայ լիճ
Արճէշի «Խորտակուած Քաղաք»ը
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Թուրքիա
Վիլյակառիլյո
Վարչատարածքային միավորը կը գտնուի Սերրա դե Սեգուրա համայնքին մէջ, կը զբաղեցն է 239 կմ² տարածք։ Բնակչությունը՝ ։ Մարզի վարչական կենտրոնէն ունի 89 կմ հեռավորություն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սպանիոյ քաղաքներ
Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան
Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան, արեւմտահայ բանաստեղծ։
Կենսագրութիւն
Նախակրթութիւնը ստացած է Մխիթարեաններու Պոլսոյ եւ ապա Փատովայի (Իտալիա) վարժարաններուն մէջ։ Կազմաւորուած երիտասարդ 1845-ին, վերադարձած է ծննդավայրը։ Թաղային վարժարաններու մէջ ուսուցչութեան կողքին, մասնաւոր դասերու շնորհիւ, յաջողած է մայրենի լեզուի սէր եւ ազգային ոգի ներշնչել բարեկեցիկ բայց օտարախօս շրջանակներու երիտասարդութեան։
Ազգային մշակոյթի եւ գիտակցութեան այս խանդավառ քարոզչութիւնը արդիւնաւէտ եղած է: Իր բազմաթիւ աշակերտներէն, հայ գրականութեան պատմութեան մէջ իր անունը պահողներէն է Սրբուհի Տիւսաբ։
Երիտասարդ ուսուցիչ-գրագէտը ջերմ զգացումներ տածած է զգայուն եւ փայլուն այս աշակերտուհիին հանդէպ, բայց կապը, թէեւ փոխադարձուած, անյոյս էր. Սրբուհի հարուստ ընտանիքէ կու գար, իսկ Պէշիկթաշլեան աղքատ էր ու աոողջութեամբ՝ թոյլ։
Աւելի ուշ, թոքախտէ հիւանդ եւ մահամերձ, բանաստեղծը այս կապին նուիրած է իր գեղեցկագոյն բանաստեղծութիւնները, գրաբարով։
Ուսուցչական գործունէութեան կողքին, Պէշիկթաշլեան բուռն թափով նուիրուած է միութենական աշխատանքներու։ Հիմնադիրներէն եղած է «Համազգեաց ընկերութեան», որ պիտի ունենար կրթական-հրատարակչական լայն գործունէութիւն, ջանալով նաեւ միասնութիւն ստեղծել հայութեան հատուածներուն միջեւ։
Պէշիկթաշլեան մեծ վաստակ ունի արեւմտահայ թատրոնի զարգացման մէջ, ե՛ւ իբր թատերախումբի հիմնադիր, ե՛ւ իբր թատերագիր։
Բանաստեղծը ունի 60 բանաստեղծութիւն, որոնց թեմաները բազմազան են: Գրած է գրաբար եւ աշխարհաբար լեզուներով:
Պէշիկթաշլեան երգած է սէրը, բնութիւնը, հայրենիքը, գրած է օրորոցային, մանկական երգեր, եւ այլն:
Եղած է յարգուած ու սիրուած դէմք մը, որու բարութիւնը, ջերմութիւնը, հայրենասէր ու մարդասէր նուիրեալի պատկերը անցած են պատմութեան։
Պէշիկթաշլեանի ստեղծագործական բարձրակէտը կը համընկնի 1850-ականներու վերջերուն հասարակական-քաղաքական միտքի եւ ազգային-ազատագրական շարժման բուռն վերելքին հետ: Անոր խոհերուն աղբիւրը կը դառնայ իսկական հայրենիքը:
1860-ականներու սկիզբը գրած բանաստեղծութիւնները արձագանգն են Զէյթունի հերոսամարտին: Զէյթունեան երգաշարը` «Հայ քաջորդին», «Մահ քաջորդւոյն», «Թաղումն քաջորդւոյն» եւ «Հայ քաջուհին», հերոսամարտի գեղարուեստական իմաստաւորումն ու տարեգրութիւնը կ'արտայայտեն Պէշիկթաշլեանի հաւատքը հայ ժողովուրդին ուժին նկատմամբ:
«Հայ քաջորդին» ներշնչուած է Վիքթոր Հիւկոյի «Տղան» բանաստեղծութենէն:
Մահացած է թոքախտէ։ Թաղուած է Պոլիս, Շիշլիի հայոց գերեզմանատունը։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Աւալեան
Աւալեան, հայկական մականուն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Գագիկ Բ․
Գագիկ Բ (մօտ 1024-1079), Հայոց թագաւոր 1042-1045 թուականներուն։ Բագրատունիներու հարստութենէ։
Մխիթար Գոշի Յուշարձան (Գոշ)
Մխիթար Գորշի յուշարձանը, կը գտնուի Տաւուշի մարզի Գոշ գիւղը, Մխիթար Գոշի կողմէ՝ Իվանէ Զաքարեան իշխանի աջակցութեամբ կառուցուած Գոշավանք վանքային համալիրի տարածքը։
Գագիկ Բ․
Գագիկ Բ-ի գահակալութեան նախորդած իրավիճակը
1020 թուականին վախճանեցաւ Հայոց Գագիկ Ա թագաւորը՝ ձգելով երկու որդի, որոնցմէ աւագը՝ Յովհաննէս-Սմբատը թուլակամ, ռազմական գործին անտեղեակ անձնաւորութիւն ունէր, իսկ Աշոտը (Աշոտ Դ), հակառակը, քաջ, մարտերու կոփուած եւ համառ բնաւորութեան տէր երիտասարդ էր։ Աւագութեան իրաւունքով գահը պիտի ժառանգէր Յովհաննէս-Սմբատը, սակայն Հայոց իշխաններէն շատերը, գիտակցելով այդ խառնակ ժամանակներու թուլակամ ու անհեռատէս արքայ ունենալու կործանարար հետեւանքները, կը ձգտէին Հայոց գահը հանձնել Աշոտ Դ-ին: Բայց իր ազդեցիկ կողմնակիցները ունէր նաեւ Յովհաննէս-Սմբատը, որոնցմէ մէկն էր նաեւ կաթողիկոս Պետրոս Գետադարձը: Երկրին մէջ ծայր կ՛առնէ թունդ հակամարտութիւն եւ եղբայրասպան պատերազմ, որ շուտով հնարաւոր եղաւ հարթել իշխաններու եւ կաթողիկոսի ջանքերով, որուն համար որոշուեցաւ Անի մայրաքաղաքը իր շրջակայքով հանձնել Յովհաննէս-Սմբատին, իսկ մնացած մասը՝ Աշոտ Դ-ին: Հաշտութեան պայմաններէն մէկն ալ այն էր, որ Յովհաննէս-Սմբատի մահէն ետք Հայոց գահը ամբողջութեամբ պիտի անցնէր Աշոտ Դ-ին, կամ, եթէ ան եւս մահացած ըլլայ, անոր որդիին: Աշոտի որդի Գագիկ Բ-ը ծնաւ մօտ 1024 թուականին: Սակայն երկրին մէջ հաստատուած այս անդորրը կարճ տեւեց: 1022 թուականին Վրաց թագաւորութիւն կ՛արշաւէ Բիւզանդիոյ կայսր Վասիլ Բ Պուլղարասպանը, եւ քանի որ այդ պատերազմին Հայքը սատարած էր Վիրքին, կայսրը կը որոշէ պատժիչ արշաւանք ձեռնարկել նաեւ դէպի Բագրատունեանց թագաւորութիւն: Հայոց արքայ Յովհաննէս-Սմբատը, ահաբեկուած անոնցմէ, կը որոշէ կաթողիկոս Պետրոս Ա-ին ուղարկել բանակցութիւններո եւ հաշտութիւն կնքելու՝ անգամ ամենավատ պայմաններով, միայն թէ իրենցմէ հեռացնէ պատերազմը:
1023 թուականին Պետրոս Ա կը մեկնի Տրապիզոն, ուր կը գտնուի Վասիլ Բ-ը՝ իր զորքով: Բանակցութիւնները կայսերուն հետ կ՛աւարտեն խայտառակ պայմանագրի մը կնքմամբ, ըստ որուն Յովհաննէս-Սմբատի մահէն ետք Ան]ն իր շրջակայքով ժառանգութիւն պիտի մնար Բիւզանդական կայսրութեան: Այս պայմանագիրը մեծ զայրոյթ եւ դժգոհութիւն կ՛առաջացանայ Անիի մէջ եւ իշխաններուն շրջանին, որու պատճառով Պետրոս Ա որոշ ժամանակ չի վերադառնար հայրենիք, այլ կը հաստատուի Սեբաստիոյ մէջ։ Այսպիսով, Հայքի մէջ որոշ ժամանակ կը տիրէ խաղաղութիւն: 1041 թուականին կը մահանայ արքան, ապա անոր եղբայրը՝ Աշոտը: Այս շատերը համարեցին Բիւզանդական կայսրութեան խարդավանքներու արդիւնք՝ արագացնելու համար Տրապիզոնի պայմանագրի կատարումը: Պահը նպաստաւոր համարելով՝ Բիւզանդական 100 հազարանոց զորաբանակ մը ներխուժեց Հայոց թագաւորութիւն՝ գրաւելու Յովհաննէս-Սմբատի կտակած հողերը՝ Անին՝ իր շրջակայքով: Հոռոմները հասան որոշ յաջողութեան՝ գրաւելով շարք մը հայկական տարածքներ: Իսկ հայկական զորքերը, որ շուրջ 30 հազար էին, կը համախմբուին սպարապետ Վահրամ Պահլաւունիի շուրջ: Հայ ռազմիկներուն միացաւ նաեւ բնակչութիւնը, եւ միասին դուրս գալով Անիի Ծաղկոց կոչւող դարպասէն, հարձակեցին քաղաքը պաշարման մէջ առած Բիւզանդացի զորքին վրայ։ Հայերը կրցան քաղաքի պարիսպներու տակ ջախջախել Բիւզանդական զորքերուն եւ խայտառակ փախուստի մատնել: Անոնցմէ քիչերը միայն ողջ մնացին ու գերի ինկան եւ հայերը կը ցանկանային հաշուեհարդար տեսնել անոնց հետ: Սակայն սպարապետի (Վահրամ Պահլաւունի) միջամտութեամբ գերիները ազատ արձակուեցան: Այս պարտութենէ ետք կայսրութիւնը այլեւս տեւական ժամանակ մոռացաւ Տրապիզոնի պայմանագիրը: