cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Փէր Լաշէզ
Պատմութիւն
Գերեզմանատունին մէջ կը գտնուի նաեւ «Քոմունարներու պատը» (Mur des Fédérés): Ասիկա տեղ մըն է, ուր «Արիւնոտ շաբաթին»  (Semaine Sanglante) վերջին օրը՝ 1871 թուականի 28 Մայիսին  գնդակահարուեցան 147 քոմունարները:
Հոն Թաղուած Երեւելի Հայեր
Փէր Լաշէզին մէջ թաղուած էր Անդրանիկ Օզանեանը, որ մահացաւ 1927 թուականին Օգոստոս 30/31-ին, Միացեալ նահանգներ եւ Սեպտեմբերին յուղարկաւորեցաւ Ֆրեզնոյի «Արարատ» գերեզմանատունը։ 1928 թուականին Յունուարին անոր աճիւնը տեղափոխուեցաւ Փարիզ եւ վերաթաղուեցաւ Փէր Լաշէզ գերեզմանոցին մէջ, իսկ տարիներ անց (2000) այն տեղափոխուեցաւ Հայրենիք՝ Երեւանի Եռաբլուր պանթիոն։
Գերեզմանատունը Մեր Օրերուն
Փէր Լաշէզը ներկայիս նոյնպէս բաց գերեզմանատուն մըն է եւ հոն կը կատարուեն յուղարկաւորումներ: Սակայն, Փարիզի գերեզմանատուներուն մէջ թաղումին համար կանոնները բաւականին խիստ են՝ սա գերեզմանատուներէն որեւէ մեկուն մէջ թաղուելուն համար հարկաւոր է, որ ան մահացած ըլլայ Ֆրանսային մայրաքաղաքին մէջ, կամ հոն բնակած ըլլայ: Մեր օրերուն Փէր Լաշէզին մէջ յուղարկաւորելը աւելի դժուար է, քանի որ կայ սպասելու ցանկ: Փէր Լաշէզին մէջ գերեզմանատեղերը կը դասակարգուեն պարզ, առանց զարդարումների տապանաքարերէն մինչեւ աշտարակային յուշարձաններ եւ նոյնիսկ յայտնի մարդոց կամ անձերուն նուիրուած պզտիկ բարեկարգ մատուռներ: Գերեզմանատունին մէջ հնարաւոր դարձած է սեղմել եւ տեղաւորել աւելի շատ մարմիններ արդեն լցուած տարածութեան մէջ։ Ատոր համար երբեմն կը միացնեն մեկ ընտանիքի որոշ անդամներու աճիւնները միեւնույն գերեզմանին մէջ։
Համեմատաբար վերջերս, Փէր Լաշէզն ընդունեցաւ կարգադասուած գործողութիւն մը, ըստ որու յուղարկավորութեան հողակտորը 30 տարիով վարձով կը տրուի, այպէս որ, եթէ վարձակալութեան պայմանագիրը ընտանիքին կողմէ չ'երկարացուի, աճիւնները կրնան հանել, տարածքը դարձնել նոր գերեզման օգտագործելու համար հնարաւոր: Լքուած աճիւնները կը խտացնեն, կը տեղաւորեն արկղերու մէջ եւ տեղափոխեն Փէր Լաշէզի Aux Morts ոսկրանոց:
Տեղամասերը կրնան վաճառիլ յաւիտեան կամ 50, 30 կամ 10 տարիներու:
Թէեւ որոշ աղբիւրներ ճիշդ չեն գնահատած Փէր Լաշէզին գերեզմաններու 300 000 քանակը նշելով, Փարիզ քաղաքին պաշտօնական կայքին տուեալներով մինչ այժմ հոն թաղած է մեկ միլիոն մարդ: Aux Morts ոսկրանոցին մէջ պահուողներուն հետ միասին մարդկային աճիւններու քանակը կը հասնէ 2-3 միլիոնի:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գերեզմանատուներ Ստորոգութիւն:Փարիզ
Սեփան Թօփուզխանեան
կենսագրութիւն
Ստեփան Թօփուզխանեան, Տիւրանակերտցի, ուր ծնած է 1853 թուականին, : Հօրը անունը Կարապետ, մօրը՝ Մարիամ զոր կանուխէն կորսնցնելու դժբախտութիւնը կ՝ ունենայ։ Շատ կանուխ տարիքէն կը մտնէ առեւտրական ասպարէզ ուր որպէս աչքաբաց եւ ուշիմ պատանի ուշադրութեան կ՝ արժանանալ, այնպէս որ վաճառական մը զինք գործի ընկեր կ՝ ընէ եւ ժամանակ մը յետոյ Պէյրութ կը ղրկէ ապրանք բերելու։ Ապագայ վաճառականին եւ անոր գործի ասպարէզը կը ճշդուի այսպէսով։ Ժամանակ մը Պէյրութ երթ ու դարձէ յետոյ 1880 թուականին վերջնականապէս կը հաստատուի հոս եւ կը հանդիսանայ կերպասեղէնի հանրածանօթ վաճառական։ Մանչեսթրէն մէծաքանակ ապրանք կը ներածէ դէպի Կիլիկիա եւ Թրքական ներքին գաւառներ- առաւելաբար հայ վաճառականներուն։ Ատանայի կոտորածէն յետոյ երբ բազմաթիւ հայեր կը կորսնցնեն իրենց ինչքան ու հարստութիւնը՝ Ստեփան Թօփուղխանեան Մանչեսթըրի շատ մե հայ վաճԼուսիա Գազանճեանի երը կը գոցէ։ 1873 թուականին կ՝ ամուսնանայ բնիկ Տիգրանակերտցի Օր.Լուսիա Գազանճեանի հետ եւ կ՝ ունենայ 5 մանչ եւ 2 աղջիկ (Սաթենիկ եւ Արաքսի)զաւակներ {{Գիրք:Հայերը Լիբանանի մէջ|Ա|327-328>:
Ծանօագրութիններ
Թօփուզխանեան, Սեփան
Աֆիոնքարահիսարի հայերը
Հայերը Աֆիոնքարահիսարի մէջ ապրած են աւելի քան երեք դար՝ ԺԷ․ - ԺԹ․։ Անոնց թիւը 1914-ին կը հաշուէր մօտաւորապէս 10 000։
Պատմական անդրադարձ
Հայերը բնակութիւն հաստատած են Աֆիոնքարահիսար ԺԷ․ դարուն, քաղաքին տնտեսութեան զարգացման ժամանակաշրջանին։
1902-ի հրդեհը
1902-ին, քաղաքին կեդրոնը ծագած հրդեհը, որ կը տեւէ 32 ժամ, կ'աւերէ Աֆիոնքարահիսարին հայկական թաղամասերուն մեծ մասը՝ 1200 տուն եւ Սուրբ Թորոս եկեղեցին։ Անտուն մնացած հայերուն համար քաղաքին հայ հարուստները բնակարաններու շինարարութեան կը ձեռնարկեն։ Բնակարանները կը կառուցուին եւրոպական ոճով։ Հայկական թաղերուն տեսքը կը փոխուի, կը բարեկարգուի։ Հարուստները իրենց տան բակերուն կը ստեղծեն պզտիկ պարտէզներ, ջրաւազաններ եւայլն։
Ա․ Համաշխարհային պատերազմի ընթացքին քաղաքին հայ տղամարդիկը կը պարտաւորուին թրքական բանակին ծառայել։ Կ՛ազատէին միայն անոնք, որոնք կարողութիւնը ունէին պետութեան 50 ոսկի վճարել։
1915 Յուլիսին քաղաքին 30 հայ երեւելիներ կը ձեռբակալուին ու կ'աքսորուին։ Հայ բնակչութիւնը խուճապի մատնուած կը հետեւի տեղահանման հրահանգներուն։ Շատեր քաղաք կը մնան ու կը մերժեն մեկնիլ։ Անոնց դէմ կը սկսի հալածում՝ բռնութիւններ, եւայլն։  1918 Հոկտեմբերին Թուրքեան կը պարտուի։ Միջագետք եւ Սուրիա ողջ մնացած աֆիոնցիները իրենց ծննդավայրը կը վերադառնան։ Կը վերականգնուի վերապրած հայութեան կեանքը։ Թաղային Խորհուրդ կը ստեղծուի։ Քաղաքին տնտեսութիւնը հազիւ վերականգնուած, կը ծագի յունաթրքական պատերազմը։ 1919 15 Մայիսին յոյները Զմիւռնիա ցամաքահանում կ'ընեն, ու արագօրէն յունական բանակը Աֆիոնքարահիսար կը հասնի։ Մինչ այդ, թուրքերը ենթադրելով թէ հայերը յոյներուն պիտի օգնեն, կը ձեռբակալեն քաղաքին 18-50 տարեկան հայ եւ յոյն տղամարդոց եւ Փոքր Ասիոյ արեւելեան Կոչհիսար անբերի, ամայի շրջանը կ'աքսորեն։ Աքսորեալներէն արհեստաւորները մօտակայ գիւղերուն մէջ իրենց աշխատանքով կը կարողանան գոյատեւել։ Երբ յոյները քաղաքը կը գրաւեն, Աֆիոնքարահիսարի մէջ խաղաղութիւն կը տիրէ։ Սակայն, 1922 Օգոստոսին վերակազմուած թրքական բանակը յարձակման կ'անցնի։ 26 Օգոստոսին յունական բանակը Դումլուպունարի ճակատամարտին պարտութեան կը մատնուի։ Աֆիոնքարահիսարի եւ շրջակայքի հայերն ու յոյները անակնկալի եկած ու սարսափած, կը հետեւին նահանջող յունական բանակին ու կը հասնին Զմիւռնիոյ նաւահանգիստը։
Աֆիոնցիները Զմիւռնիա
Զմիւռնիոյ բնակչութեան կէսէն աւելի յոյն էր՝ 200 000, իսկ հայութեան թիւը 30 000 կը հաշուէր։ Քաղաքը այդ շրջանին լեցուած էր յունական նահանջող բանակով եւ բազմաթիւ վիրաւոր զինուորներով։ Աֆիոնցի գաղթականները կը տեղաւորուին դպրոցներու, եկեղեցիներու, ակումբներու, այգիներու մէջ։ Յունական նահանջող զօրքը կը սկսի հեռանալ քաղաքէն․ գաղթականներէն շատեր կը հետեւին նահանջող բանակին։ Մէկ կողմէն յունական բանակը նահանջի ճամբան մռնած էր, միւս կողմէն Զմիւռնիա կը հասնէր թրքական բանակը։ Քաղաք մնացած հայ եւ յոյն բնակչութիւնը դժոխք մը կ'ապրի․ կը հրկիզուին հայկական ու յունական թաղերը, բնակչութիւնը կը բռնաբանուի, կը կողոպտուի, կը սպաննուի։ Քրիստոնեայ բնակչութիւնը նաւահանգիստ կը թափուի (Փունթա)։ Քեմալական զօրքը հայ տղամարդիկը՝ գաղթական թէ տեղացի, կը հաւաքէ եւ անծանօթ ուղղութեամբ կը տանի (շատ քիչեր կը կարողանան վերապրիլ ու իրենց ընտանիքներուն մօտ կը վերադառնան, Լոզանի դաշնագրէն ետք)։
Փրկուած հայերն ու յոյները կը գտնուին Զմիւռնիոյ դիմացի, Էգէական Ծովուն յունական կղզիները՝ Լեզվոս, Խիոս, եւայլն, ինչպէս նաեւ յունական նահանջող հետեւակ բանակին հետ կը հասնին հիւսիսային Յունաստան՝ Ալեքսանտրուփոլի, Քսանթի, Քավալա, Սելանիկ։ Յունաստան հասած, հայ գաղթականներուն մեծամասնութիւնը կը հաւաքուի եւ կայք կը հաստատէ գլխաւոր քաղաքները՝ Սելանիկ, Աթէնք, Փիրէա, եւայլն։ Յունաստանի վիճակը շատ ծանր ըլլալով, գաղթականներուն մեծ մասը յաջորդող տարիներուն Հայաստան կը ներգաղթէ եւ կամ ալ՝ կ'արտագաղթէ ուրիշ երկիրներ։
Աֆիոնքարահիսարի հայութեան կեանքը
Հայ համայնքը կը կառավարուէր հայ ազգային թաղական խորհուրդին կողմէն, որ կ'ընտրուէր հայկական թաղամասի բնակիչներուն կողմէ։ Իւրաքանչիւր հայ ընտանիք կ'ունենար 6-8 երեխայ։ Աֆիոնքարահիսարի հայերը կը բնակէին քաղաքին արեւելեան մասին, հսկայ ապառաժին ստորոտիին եւ թաղերն էին՝ Հաջըրզվան, Ջադդա, Քիւփ, Աշաղը, Եոքարը, Թիւրպա եւ Արըգ։ Հայկական թաղերը ունէին նաեւ իրենց բաղնիքները։
Արհեստագործութիւն
Աֆիոնքարահիսարի արհեստագործութիւնը հայերուն ձեռքն էր, որոնք լաւ վարպետներ էին․ որմնադիր, քարտաշ, հիւսող, ատաղձագործ, փականագործ, դարբին, պղնձագործ, ոսկերիչ, արծաթագործ, կաշեգործ, կօշկակար, դերձակ, ջուլհակ, գորգագործ, ներկարար, զինագործ, բրուտ, հացագործ, հրուշակագործ եւայլն։ Շուկայի երկայնքին կային հայ արհեստագործներուն արհեստանոցները։ Արհեստանոցներուն կ'աշխատէր ամբողջ ընտանիքը։ Արհեստը կը փոխանցուէր սերունդէ-սերունդ։
Առեւտուր
Հայերը կը զբաղէին նաեւ առեւտուրով։ Ապրանքներ կը ներածէին Պոլսէն, Զմիւռնիայէն, ինչպէս նաեւ Անգլիայէն, Ֆրանսայէն, Հոլանտայէն, Իտալիայէ ն եւ մինչեւ Չինաստանէն եւ Ճափոնէն։
Եկեղեցիներ
Աֆիոնցի հայերը լուսաւորչական քրիստոնեաներ եղած են։ Ունեցած են երկու առաքելական եկեղեցի՝ Ս․ Աստուածածին եւ Ս․ Թորոս ու մէկ բողոքական եկեղեցի (կառուցուած 1907-ին)։ Ինչպէս նաեւ Սուրբ Գէորգ եւ Սուրբ Սարգիս մատուռները։ Առաքելական եկեղեցիները ենթարկուած էին Կոստանտնուպոլսոյ պատրիարքարանին։
Քաղաքին հաւատացեալներէն անոնք որոնք հնարաւորութիւնը ունէին ուխտագնացութեան կ'երթային Երուսաղէմի սրբավայր վայրերը։ Հանդիսաւորութեամբ կը տօնուէին բոլոր եկեղեցական տօները։
Սուրբ Աստուածածին եկեղեցի
Սուրբ Աստուածածին պարսպապատ եկեղեցին կը գտնուէր բարձրադիր դիրքի վրայ։ Քառանկիւն եւ քարաշէն եկեղեցի եղած է։ Եկեղեցւոյ մուտքին առջեւ կը բարձրանար երկյարկանի զանգակատունը։ Եկեղեցւոյ պատերը զարդարուած էին որմնանկարներով եւ քանդակներով։ Սալայատակը ծածկուած էր ընտիր գորգերով։ 1911-ին, Կոմիտաս Վարդապետը հոն պատարագ եւ քարոզ մատուցած է։
Կրթական վիճակ
ԺԹ․ դարասկիզբին կը բացուին հայկական տարրական քանի մը դպրոցներ, որոնք հետագային կը միաւորուին եւ կը հիմնուի ազգային կեդրոնական միջնակարգ (11-ամեայ) դպրոցը։ Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ կից կառուցուած են Մանկապարտէզ (ունեցած է 400 աշակերտներ) եւ եռայարկանի դպրոց՝ Սահակ-Մեսրոպ վարժարան (Ա․ Համաշխարհային Պատերազմի նախօրեակին աշակերտութեան թիւը 900 էր)։ Դպրոցին շրջանաւարտներէն շատեր, բարձրագոյն կրթութեան ստանալու համար կը մեկնէին Պոլիս, Ֆրանսա, Զուիցերիա, Իտալիա եւ ուրիշ երկիրներ։
Կենցաղ
Աֆիոնցիները կը պահպանէին նահապետական բարքերը։ Հայ հասարակական կեանքը կ'ընդանար բնականոն ձեւով։
Ստեղծուած էին հայկական ակումբներ, ուր ընդհանրապէս երիտասարդութիւնը կը հաւաքուէր։ Կային նուգախումբեր, թատերական խմբակներ, որոնք ներկայացումներ կու տային։
Հայկական թերթեր կը ստանային Պոլսէն եւ Իզմիրէն։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր Ստորոգութիւն:Փոքր Ասիոյ պատմական շրջաններ Ստորոգութիւն:Փոքր Ասիոյ հայկական բնակավայրեր Ստորոգութիւն:Հայկական գաղթօճախներ
Տատիանի Պալատ
Տատիանի պալատ, մինկրելիացի Տատիանի տոհմին տիրակալներուն նստավայրը՝ վրացական Զուկտիտի (Zugdidi) քաղաքին մէջ։
Տատիանի պալատներուն պատմութեան եւ ճարտարապետութեան թանգարանը Կովկասի ամէնէն նշանաւոր պալատներէն մէկը կը համարուի ։
Պատմութիւն
Նաքալաքեւ քաղաքին հնագիտական ​​պեղումներուն առաջին ցուցահանդէսը պատրաստուած է մինկրելիացի արքայազն Դաւիթ Տատիանիի նախաձեռնութեամբ՝ 1840-ին:
Իտալացի միսիոնար Արքանճելօ Լամբերտին, որ Վրաստան այցելած է ԺԷ. դարուն, կը գրէ. «Իշխանը ունի աւելի քան 50 պալատ, որոնցմէ Զուկտիտիին պալատը ամէնէն գեղեցիկն է. անիկա կառուցուած է ընտիր քարէ եւ առանձնասենեակները զարդարուած են պարսկական ոճով»:
Ներկայ պալատը կառուցուած է 1873-1878 թուականներուն իշխանուհի Եքաթերինա Տատիանիին համար։ Նախագծման ատեն ճարտարապետ Էտկար Ճ. Ռայսը հիմք կ'ընդունի Ալուպքայի Վորոնցովեան պալատը : Երկրորդ պալատը կը կառուցուի 1880-ական թուականներուն, իշխանուհիին որդւոյն՝ վերջին Մինկրելացի տիրակալին համար, Լեոնիտ Վասիլեւի նախագիծով։
Նիքոլայ Տատիանիին գահէն հրաժարելէն ետք (1866-ին), անոր քոյրը՝ Սալոմէն, մօրը հետ կը մեկնիի Փարիզ, ուր 18 Մայիս 1868-ին կ'ամուսնանայ մարշալ Մուրատին թոռան` արքայազն Աշիլ Մուրատին հետ, որ Մինկրելիա կը բերէ պոնապարթիստներուն քանի մը մասունքներ, որոնց մէջ էր նաեւ Նափոլէոնի երեք յետմահու դիմակներէն մէկը։ Այժմ անիկա կը ցուցադրուի պատմական թանգարանին մէջ, որ կը զբաղեցնէ պալատական համալիրին մէկ մասը։
Թանգարան
Թանգարանը կը հիմնուի Մինկրելայի տիրակալ Դաւիթ Տատիանիի նախաձեռնութեամբ, 1849-ին տիրակալին գանձարանին առարկաներուն եւ վրացական հնութիւններուն հիման վրայ։ Այսօր թանգարանին մէջ հաւաքուած են շուրջ 41,000 վրացական ազգային մշակոյթի եզակի նմուշներ: Անոնց մէջ են Տագիլոնեան գանձի իրերը (Ք.Ա. 1-ին հազարամեակ), ոսկեայ դիմակ, վրացական Թամար թագուհիին մօր սրբապատկերը (ԺԲ. դար), պատմութեան յուշարձաններ, որոնք Վրաստան կը հասնին Կոստանդնուպոլսոյ անկումէն ետք, միջին դարերուն եւրոպական ռազմական զէնքեր, արեւմտա-եւրոպական վարպետներու գեղանկարչութեան եւ կերպարուեստի գործեր։
Պալատի շրջակայքին մէջ փռուած է Զուկտիտի (Zugdidi) լայնածաւալ բուսաբանական այգին, զոր տնկել տուած է եւրոպայէն կանչուած այգեգործներու օգնութեամբ Սալոմէյին մայրը՝ Եքաթերինա Ալեքսանդրովնա Ճավճաւաձէ-Տատիանին՝ Նինա Գրիբոյեդովային հարազատ քոյրը։ Պարտէզին մակերեսը կը կազմէ 26,4 հեկտար։
1 Մայիս, 1921-ին, վրացի ազգագրագէտ եւ երկրաբան Աքաքի Չանթուրիայի (Akaki Chanturia) նախաձեռնութեամբ, պալատը ամբողջութեամբ թանգարանի կը վերածուի։
Սեփականութեան Մասին Հարցը
1990-ականներու կէսերուն մշտական բնակութեան համար Զուկտիտի (Zugdidi) կը տեղափոխուի արքայազն Աշիլ Մուրատի եւ իշխանուհի Սալոմէյի ծոռը՝ արքայազն Ալէն Մուրատը, իր կնոջ՝ արքայադուստր Վերոնիքայի (ծննդեամբ՝ տէ Շաբօ-Տրամեկուր) եւ դստեր՝ Մաթիլտայի հետ միասին։ Անոնք կը հիմնեն «Մուրատները Վրաստանին մէջ» հիմնադրումը եւ կը փորձեն Եւրոպական դատարանին միջոցով ստանալ Տատիանի իշխաններու գոյքը՝ ներառեալ պալատը։ Սակայն կայ նաեւ վրացական «Տատիանի իշխաններու պալատներուն փրկութեան» հիմնադրամը, որուն ներկայացուցիչները կը նշեն, որ 1919-ին Տատիանիներուն ժառանգները պաշտօնապէս հրաժարած են պալատական համալիրին նկատմամբ իրենց իրաւունքներէն։
26 Մայիս 2007-ին, Զուկտիտի այցելութեան ընթացքին Վրաստանի նախագահը կը յայտարարէ, որ աշխատանքներ կ'իրականացուին Տատիանի իշխաններուն պալատը վերականգնելու համար։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պալատներ
Ստեփանաւան
Ստեփանաւան (նախապէս` Ջալալօղլի) կը գտնուի Ձորագետի անդնդախոր ձորուն աջ ափին տարածուող լայնատարած հարթութեան վրայ: Անիկա կանաչազարդ լեռներով, ծաղկաւէտ ձորերով եւ ականակիտ առուներով շրջապատուած գեղեցիկ ոստան մըն է,Հայաստանի Լոռիի մարզին մէջ։ Անուանուած է Ստեփան Շահումեանին անունով։
Կլիմայ
Ունի բարեխառն խոնաւ կլիմայ։ Միջին ջերմաստիճանը Յունուարին -4,2°C է, Յունիսին՝ +16,7°C, տեղումներու տարեկան միջին քանակը՝ 683 մմ։ Ձմեռը ձիւնառատ է։ Շրջակայքը կան անտառներ եւ բնական շինանիւթերու մեծ պաշար։ Քաղաքը իր բնակլիմայական պայմաններուն շնորհիւ կը հանդիսանայ Հայաստանի առողջարանային բնակավայրերէն մէկը։
Ստ. Շահումեան Ստեփանաւան քաղաքին կլիման եւ բնութիւնը համեմատած է Զուէներիոյ բնութեան եւ կլիմային հետ ։
Պատմութիւն
Ստեփանաւան քաղաքը դարերու պատմութիւն ունի։ Ք.Ա. 2-րդէն Առաջին դարերուն Ստեփանաւանը իր շրջակայքով կազմած է Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգին Տաշիր գաւառին մէկ մասը եւ մտած է Արտաշիսեան թագաւորութեան մէջ։ Ք.Ե. Ա.-Դ. դարերուն եղած է Արշակունեաց թագաւորութեան կազմին մէջ։ 385-ին Մեծ Հայքի բաժանումէն ետք, Տաշիր գաւառին մէջ մնացած է հայկական մարզպանութեան կազմին մէջ։ Ժ. դարուն եղած է պատմական Տաշիր-Ձորագետի (Կյիւրիկեաններու) թագաւորութեան մայրաքաղաքը՝ Լոռի բերդաքաղաքով։
Դաւիթ Անհողինի (989-1048 թուականներուն) օրով Կյիւրիկեաններու թագաւորութիւնը կը հզօրանայ եւ կ'ընդլայնէ թագաւորութեան տարածքները, իսկ Ստեփանաւանի տարածքը «Լոռէ» անուանումով կը կազմէ թագաւորութեան կալուածին մէկ մասը։ 1185 -էն սկսեալ Ստեփանաւանը իր շրջակայ տարածքներով Լոռիի կազմին մէջ կը տրուի Զաքարեաններուն։ 1118-1122 թուականներուն վրաց թագաւոր Դաւիթ Շինարարը կը մաքրէ Լոռին թուրք սելճուքներէն եւ զայն կը միացնէ Վրաստանին։
ԺԷ. դարուն սկիզբին Ստեփանաւանի տարածք կը գաղթեն Շահ Աբասի հալածանքներէն փախած հայեր եւ կը հիմնեն Չեչմանիս բնակատեղին։
1801-ին Տաշիր գաւառի կազմին մէջ Ստեփանաւանի տարածքը նոյնպէս կը կցուի Ռուսաստանին։ Այդ տարիներուն Ցարական Ռուսաստանի Քաթրին կայսրուհիին գահակալութեան օրերուն, այս տարածքները կ'աքսորուին մեծ թիւով սպաներ, նաեւ կուսանոցներու կոյսեր, որոնք ընտանիք կազմելով կը հիմնեն Սլաբոդկա անունով նոր թաղամասը։ Ներկայիս անոնք Կոմիտաս, Մայակովսկի եւ Անդրանիկ փողոցներն են, ուր մինչեւ օրս կան ռուսական տիպի տուներ։ Անդրանիկ (նախկին՝ Լենինի) փողոցին 64 տան մէջ բնակած են 1883-1889 թուականներուն ռուս բանաստեղծ Վլատիմիր Մայակովսկիի ծնողքը։
1810-ին տարածքը կրած է Ջալալօղլի («ջալալի որդի» թուրք.) անուանումը՝ ի պատիւ Արցախի իշխանական Հասան-Ջալալեաններ տոհմին։ Այս մասին կը վկայէ Ստեփանաւանի մէջ գտնուող գերեզմանատան յուշաքարը՝ «Աւանս հիմնեց որդին իշխան Դաւիթ Հասան-Ջալալեանց՝ 1810»։
Ջալալօղլի քաղաքին հիմնադիրներէն եւ քաղաքը շէնցնողներէն են նաեւ Գրիգորեաններու, Առաքելեաններու, Յակոբեաններու, Ջիլաւեաններու, Մելիքսեթեաններու, Չիլինգարեաններու, Սարգսեաններու, Դադիվանեաններու եւ այլ առեւտրական ընտանիքները։
ԺԹ. դարուն Ջալալօղլին եղած է Լոռիի միակ քաղաքը։ Տիգրան Տէր-Դաւթեանի ջանքերով հոս գործած է չորսամեայ երկսեռ դպրոց մը, ուր 1879-1883 թուականներուն ուսած է Ամենայն Հայոց բանաստեղծ Յովհաննէս Թումանեանը։ ԺԹ. դարու վերջին այս դպրոցին մէջ դասաւանդած է ազգային- ազատագրական շարժման նշանաւոր գործիչ, դաշնակցական Յովսէփ Արղութեանը։
1918-ի գարնան Ջալալօղլիի մէջ գտնուած է հայկական ջոկատ մը՝ ազգային հերոս-հրամանատար Անդրանիկ Օզանեանի գլխաւորութեամբ, որոնք երկու օր կռիւ մղած են թուրքերուն դէմ։ Այս ժամանակաշրջանին հայ ազգային-ազատագրական պայքարը նկարագրած է Խաչիկ Դաշտենցը իր «Ռանչպարների կանչը» գիրքին «Բերդ» գլխուն մէջ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1810-ի հիմնադրումներ Հայաստանի մէջ Ստորոգութիւն:1810-ին հիմնադրուած բնակավայրեր
Սպանա-Քանատական Յարաբերութիւններ
Սպանա-քանատական յարաբերութիւններ, երկկողմանի յարաբերութիւններ են Սպանիոյ եւ Քանատայի միջեւ: Դիւանագիտական յարաբերութիւնները պետութիւններուն միջեւ հաստատուած է՝ 1959-ին :
Պատմութիւն
1936-էն մինչեւ 1939-ը Սպանիոյ մէջ բռնկուած էր քաղաքացիական պատերազմ հանրապետականներու ու ազգայնականներու միջեւ: Քանատան պաշտօնապէս կը պահպանէր չէզոքութիւն հակամարտութեան ժամանակ, բայց աւելի քան 1700 քանատացի կամաւորներ կը կռուէին Հանրապետականներու կողքին : Քանատացի կամաւորականները միացան ամերիկեան՝ Լինքոլն-Ուաշինքթըն գումարտակին, իսկ յետոյ ստեղծեցին իրենց սեփական քանատական գումարտակը, որ անուանուեցաւ՝ Մաքքէնզի-Պապինօ: 1937-ին Քանատայի խորհրդարանը օրէնք ընդունեց, որմով կ՛արգելուէր քանատացիներուն որպէս վարձկաններ մասնակցիլ այլ պետութիւններու պատերազմներուն: Սպանիոյ քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ մահացաւ մօտաւորապէս 700 քանատացի: Ապրիլ 1939-ի վերջին քանատացի կամաւորականները լքեցին Սպանիան եւ վերադարձան Քանատա, երբ Ֆրանչիսկօ Ֆրանքոյի ուժերը վերջնական յաղթանակ տարին :
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի աւարտէն ետք Քանատան եւ Սպանիան հաստատեցին երկկողմանի դիւանագիտական յարաբերութիւններ, իսկ Դեկտեմբեր 1959-ին վերացուցին վիզային ռեժիմը : Մարտ 1995-ին երկու պետութիւններու միջեւ յարաբերութիւնները կտրուկ վատթարացան, երբ սպանական ձկնորսական «Estai» նաւը, անձնակազմի հետ՝ 45 հոգիով գրաւեց քանատացիներու կողմէ Քանատդայի բացառիկ տնտեսական գօտիէն դուրս, քանի որ այդ պետութեան կառավարութիւնը մեղադրեց Սպանիային առաւել շատ ձուկ բռնելու մէջ, քան նախատեսուած էր  : Ճգնաժամի ընթացքին Սպանիան մտցուց վիզային ռեժիմ Քանատայի քաղաքացիներուն համար, որոնք կ՛այցելէին Սպանիա եւ կը սպառնային խզել դիւանագիտական յարաբերութիւնները : Յաջորդ քայլը դարձաւ այն, որ Սպանիան ուղարկեց ռազմական նաւ, որ պէտք է պաշտպաներ իր ձկնորսական նաւերը, իսկ Քանատան ա սկսաւ կտրել սպանական ձկնորսական նաւերու ցանցերը: Եւրոպական Միութիւնը այս ճգնաժամուն անորոշ դիրքորոշում զբաղեցուց․ Բրիտանիան ու Իրլանտան կ՛աջակցէին Քանատային, իսկ մայրցամաքային Եւրոպայի երկիրները եւ Իսլանտան՝ Սպանիոյ։ Արդիւնքով «Estai» անձնակազմը ազատ արձակուեցաւ քանատացիներու կողմէ 500000 տոլար գրաւի դիմաց եւ վերադարձան Սպանիա։ Վերջիվերջոյ պետութիւնները կնքեցին խաղաղութեան համաձայնագիր, որու համաձայն սպանական նաւերը լքելու էին վիճելի գօտին, որ կը սահմանակցէր Քանատային ծովային տնտեսական գօտիին, իսկ քանատացիները կը վերադարձնէին 500000 տոլար գրաւը ։ Ճգնաժամի աւարտէն ետք սպանա-քանատական յարաբերութիւնները լաւացան, իսկ 2007-ին պետութիւններու միջեւ կնքուեցաւ յուշագիր, որով անոնք պէտք է համագործակցին եւ փոխըմբռմամբ մօտենան ձկնորսութեան ոլորտին մէջ միմիանց նկատմամբ ։
Առեւտուր
2014-ին Սպանիոյ եւ Քանատայի միջեւ ընդհանուր առեւտրային ծաւալը կազմած է աւելի քան 2 մլրտ ամերիկեան տոլար: Քանատան կ՛արտահանէ Սպանիա՝ ինքնաթիռներ ու պահեստամասեր, մեքենաներու սարքաւորումներ: Սպանիան ալ կ՛արտահան է ՔԿանատա՝ դեղորայքներ, վառելանիւթեր, իւղեր ու հանքային նիւթեր, խմիչքներ եւ ելեկտրական սարքաւորումներ : Քանատական վերազգային կազմակերպութիւնները, ինչպիսին են՝ Bombardier-ը, BlackBerry-ին եւ Thomson Reuters-ը ունին իրենց ներկայացուցչութիւնները Սպանիոյ մէջ, իսկ սպանական Զառա ընկերութիւնը իր գործունէութիւնը կը ծաւալէ Քանատայի մէջ: 2014-ին Քանատան եւ Եւրամիութիւնը, այդ պարագային Սպանիան կնքեցին համաձայնագիր ազատ առեւտուրի վերաբերեալ, որ յայտնի է՝ «Համատեղ տնտեսական եւ առեւտուրի համաձայնագիր» անուամբ :
Սեւրի Դաշնագիր
Սեւրի հաշտութեան դաշնագիրը ստորագրուած է 10 Օգոստոս 1920-ին, Սեւրի մէջ (Փարիզի մօտ), Թուրքիոյ օսմանեան կառավարութեան եւ 1914-18 թուականներու Առաջին Համաշխարհային Պատերազմին յաղթած դաշնակից պետութիւններու (Մեծն Բրիտանիա, Ֆրանսա, Իտալիա, Ճափոն, Պելճիքա, Յունաստան, Լեհաստան, Փորթուկալ, Ռումանիա, Հայաստան, Չեխոսլովաքիա, Սերպերու, խրուաթներու եւ Սլովեններու թագաւորութիւն, Հիժազ) միջեւ։ Հայաստանի հանրապետութեան անունով դաշնագիրը ստորագրած է Աւետիս Ահարոնեանը։ Ան եւ արեւմտահայութեան ներկայացուցիչ Ազգային պատուիրակութեան ղեկավար Պօղոս Նուպարը գլխաւոր դաշնակից պետութիւններու հետ կնքած են լրացուցիչ պայմանագիր՝ ազգային փոքրամասնութիւններու իրաւունքերու, դիւանագիտական եւ առեւտրական յարաբերութիւններու վերաբերեալ։
Դաշնագիրը
Սեւրի Դաշնագիրը Օսմանեան Կայսրութեան բաժանման դաշնագիրն է։
Պայմանագիրը կը բաղկանայ 552 յօդուածներէ, որոնք կը վերաբերին սահմանային եւ քաղաքական, փոքրամասնութիններու պաշտպանութեան, ռազմական, ծովային եւ օդային, գերիներու եւ պատիժներու, տնտեսական եւ նիւթական, օդային նաւագնացութեան, ջրային եւ երկաթուղային ճանապարհներու, աշխատուժի հարցերուն։
Պայմանները
Դաշինքը կը պայմանաւորէ հետեւեալները․-
Օսմանեան Կայսրութիւնը Անգլիոյ (Մեծն Բրիտանիա) թեւարկութեան կը յանձնէ Միջագետքը՝ Իրաք, Պաղեստինը եւ Անդրյորդանանը։
Ֆրանսայի թեւարկութեան՝ Սուրիան եւ Լիբանանը։
Անատոլիայի հովանաւորութիւնը՝ Իտալիոյ։
Հիժազը, Քիւրտիստանը եւ Հայաստանը (իր պատմական տարածքներու մեծ մասով) անկախ պետութիւններ կը դառնան։
Պայմանագիրը մանրամասն
Սեւրի հաշտութեան դաշնագրի համաձայն՝ Թուրքիոյ կը մնային Կոստանդնուպոլիսը իր շրջակայքով, Տարտանելն, Վոսպորը Մարմարային Ծովը կ՛ ապառազմականացուին եւ միջազգային տարածք կը յայտարարուին։
Իմվրօ եւ Թենետօ կղզիները, Արեւելեան Թրակիան մինչեւ Չաթալծա՝ Կոստանտնուպոլսո յ արեւելքը, Յունաստանի կը յանձնուին, իսկ ըստ յօդուած 26-ին, Զմիւռնո յ շրջանը հինգ տարի ետք հանրաքուէարկութեամբ կրնար Յունաստանին միանալ։
Օսմանեան Կայսրութեան տնտեսական հսկողութիւնը Դաշնակիցները կ՛ունենան։
Արաբական նահանգները, ապստամբած՝ 1916-1918 (Արաբական Մեծ Ապաստամբութիւն), Ազգերու Լիկային որոշումով կը յանձնուին Ֆրանսայ ի (Լիբանան եւ Սուրիա) եւ Անգլիոյ (Իրաք, Պաղեստին, Անդրյորդանան) թեւարկութեան։
Առնչութիւնը Հայկական հարցին հետ
Սեւրի հաշտութեան դաշնագրի Հայաստանի նկատմամաբ բաժինը կ՝ ընդգրկեն 88-93-րդ յօդուածները․-
Յօդուած 88․ Թուրքիա Հայաստանը կը ճանչնայ իբրեւ ազատ ու անկախ պետութիւն, զոր արդէն դաշնակից պետութիւնները կատարած են։
Յօդուած 89․ Թուրքիա ու Հայաստան, ինչպէս նաեւ Սեւրի Պայմանագրի բարձր պայմանաուորուող կողմերը կը համաձայնին Էրզրումի, Տրապիզոնի, Վանի ու Պիթլիսի նահանգներուն մէջ (վիլայէթներ), երկու պետութիւններուն միջեւ սահմանագիծը վստահուիլ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու որոշումին եւ ընդունիլ անոր որոշումը, նոյնպէս բոլոր առաջարկները։
Յօդուած 90․ Հետեւելով յօդուած 89, Թուրքիան կը հրաժարի յանձնուած տարածքներուն նկատմամբ բոլոր իրաւունքներէն եւ իրաւասութիւններէ։
Յօդուած 91․ Հետեւելով յօդուած 89, եթէ տարածքներուն մէկ մասը միայն Հայաստանին յանձնուին, Սեւրի վեհաժողովէն երեէ ամսուան ընթացքին կը ստեղծուի սահմանագծման յանձնախումբը, երբ արդէն յիշեալ յօդուածին որոշումը ընդունուած ըլլայ երկու կողմերէն՝ Թուրքիա եւ Հայաստան։
Յօդուած 92․ Ատրպէյճանի եւ Վրաստանի հետ Հայաստանի սահմանները պիտի որոշուին այդ պետութիւններուն հետ ուղղակի բանակցություններուն միջոցով։ Եթէ այդ պետութիւնները չյաջողին համաձայնութեան մը հանգիլ, ապա Դաշնագրի գլխաւոր/բարձր պայմանաուորուող կողմերը խնդիրը պիտի լուծեն յատուկ յանձնաժողովի օգնութեամբ։
Յօդուած 93․ Հայաստանը կ՛ընդունի Սեւրի հաշտութեան դաշնագրին համապատասխան յօդուածները, որոնք կը թելադրեն բնակչութեան կամաւոր փոխադրումը՝ տասնութէն բարձր տարիք ունեցող անձերը իրաւունք ունին տարածաշրջանի ուրիշ երկիրներու քաղաքացիութիւնը ընտրել, իրենց ազգութեան կամ կրօնական պատկանելիութեան համապատասխան, ուր անոնք մեծամասնութիւն կը կազմեն։ Այս մարդիկը կը պահպանէին իրենց իրաւունքը անշարժ գոյքի մը պէս, բայց պարտաւոր են մէկ տարուայ ընթացքին իրենց շարժական գոյքը փոխադրել այն երկիրը, որ ընտրած են։
Յաւելեալ մանրամասնութիւններ
Յօդուածներուն մէջ նաեւ, անօրինական կը յայտարարուի օսմանեան կառավարութեան 1915 օրէնքը՝ ոեւէ քաղաքացիի լքուած գոյքի մասին։ Թուրքիոյ մէջ մնացող փոքրամասնութիւններու պաշտպանութիւնը, կեանքը, ազատութիւնն ու հաւասարութիւնը օրէնքով ապահովուած են կառավարութեան կողմէ։ Պատերազմի ժամանակ Թուրքերուն կատարած վայրագութիւններուն պատճառած չարիքը առաւելագոյն չափով քաւելու համար օսմանեան կառավարութիւնը պարտաւոր է իր եւ օսմանեան իշխանութիւններուն կողմէ ցոյց տալ ամէն տեսակ աջակցութիւն՝ 1 նոյեմբեր 1914-էն ետք անհետացած, առեւանգուած, արգելափակուած եւ ազատազրկուած ամէն ցեղի եւ ամէն կրօնի մարդոց փնտռելու եւ ազատելու համար։  Պատիժներուն մասին թրքական կառավարութիւնը կը ճանչնայ դաշնակից տէրութիւններու իրաւունքը՝ ռազմական ատեանին յանձնելու պատերազմի օրէնքներն ու կանոնները խախտած մեղաւոր անձերը, նաեւ կը համաձայնի յանձնել այդ մարդիկը, ինչպէս նաեւ անոնց կատարած ոճրագործութիւններուն վերաբերեալ տեղեկութիւններն ու փաստաթուղթերը. «…Այդ անձերը պատասխանատու են կատարուած ջարդերուն համար այն ժամանակ, երբ երկիրը կը գտնուէր պատերազմի վիճակի մէջ, այն տարածքին մէջ, որ կը կազմէր օսմանեան կայսրութեան մասը 1 Օգոստոս 1914-ին»։ Դաշնակիցները իրաւունք ունին այդ անձերը դատելու համար ատեան նշանակել։
Համաձայնութիւն կը կայանայ, որպէսզի Վրաստանը, Հայաստանը, Ատրպէյճանը եւ Պարսկաստանը Պաթումի նաւահանգիստով ազատ մուտք կ՛ ունենան դէպի Սեւ ծով։ Դաշնակիցները բարիացակամօրէն կը վերաբերուին Կարսէն Ճորոխ, դէպի Պաթում Հայկական միջանցքի գաղափարին, սակայն դաշնագիրը ստորագրելու պահուն Վրաստանը անոր փոխարէն հայերուն կ՛առաջարկէ երկաթուղի կառուցել Վրաստանի տարածքին մէջ։ Եւ քանի որ տակաւին յայտնի չէր՝ եթէ Տրապիզոնի նաւահանգիստը Հայաստանի նոր սահմաններուն մէջ պիտի մտնէ թէ ոչ, ապա յատուկ յօդուածով Հայաստանին կ՝ երաշխաւորէր թրանզիթային առտօնութիւններ ու այդ նաւահանգիստի մէկ մասի առյհաւէտ վարձակալութիւն։
Մինչեւ Սեւրի հաշտութեան դաշնագիրի ստորագրումը, նախագահ Ուտրօ Ուիլսընի նշանակած Հարպորտ առաքելութիւն-յանձնաժողովը կ՛ուսումնասիրէ տեղագրութիւնը, տնտեսութիւնը, փոխադրամիջոցները, ջրային աղբիւրները, առեւտրական ճամբաները, ժողովրդագրական եւ միւս խնդիրները, որոնք սահմանները որոշելու ժամանակ պէտք է հաշուի առնեն։ Յանձնաժողովը իր յանձնարարականները քննարկման կը ներկայացնէ 1920 Սեպտեմբերին, իսկ նախագահը իր որոշումը եւրոպական տէրութիւններուն կը յանձնէ Նոյեմբերին։ Անոր որոշումին համաձայն՝ Հայաստանը պէտք է ստանար Վանի եւ Պիթլիսի նահանգներու երկու երրորդը, Էրզրումի գրեթէ ամբողջ նահանգը, Տրապիզոն նահանգի մեծ մասը՝ ներառեալ նաւահանգիստը։ Ընդհանուր առմամբ այդ տարածքը կը կազմէր մօտ 90․000 ք․քմ․։ Միաւորելով Անդրկովկասի արդէն գոյութիւն ունեցող Հայաստանի Հանրապետութեա ն հետ՝ հայկական անկախ պետութիւնը կ՛ ունենար շուրջ 160․000ք․քմ․ տարածութիւն՝ դէպի Սեւ ծով ելքով։
Սեւրի ոդիսականը
Սեւրի հաշտութեան դաշնագիրը կրնար նպաստել Հայկական հարցի լուծման եւ հայ ժողովուրդին տրամադրել անոր ազգային համախմբման համար բաւարար տարածք։ Սակայն Սեւրի հաշտութեան դաշնագիրը մնաց թուղթի վրայ։ Զայն չվաւերացուց նոյնիսկ օսմանեան կառավարութիւնը։ Քեմալականները դիմեցին անոր հաստատումը կանխող բոլոր միջոցներուն եւ որպէս առաջին քայլ նոր արշաւանք սկսան Հայաստանի Հանրապետութեան դէմ՝ զայն ոչնչացնելու մտադրութեամբ։
Յաջորդ տարիներուն ընթացքին, քեմալական Թուրքիան օգտուելով միջազգային նոր իրադարձութիւններէն, կը փորձէ Սեւրի հաշտութեան դաշնագիրը փոխարինել կամ անորմէ հրաժարիլ, հետեւեալ համաձայնագրերով որոնք սակայն զուրկ են որեւէ իրաւականութենէ նշուած պատճառներով․․-
Ալեքսանդրուպոլի դաշնագիր (1920 Դեկտեմբեր 3 լուսաբացին), Թուրքիոյ եւ Հայաստանի Հանրապետութեան ներկայացուցիչին միջեւ, սակայն մէկ օր առաջ՝ Դեկտ․ 2 կ․ե․ ժամը 5-ին Հայաստանի պետական լիազօրութիւնը ստանձնած էր պոլշեւիկեան Յեղկոմը։
Մոսկուայի համաձայնագիր (1921 Մարտ 16), Ռուսիոյ Սոցիալիստական Դաշնակցային Խորհրդային Հանրապետութեան եւ Թուրքիոյ Ազգային մեծ ժողովին միջեւ․ Հայաստանի վերաբերող տրամադրութիւններ առանց Հայաստանի ներկայութեան։
Կարսի դաշնագիր (1921 Հոկտեմբեր 13), Թուրքիոյ՝ Քեմալի ներկայացուցիչին որ սակայն լիազօրուած չէր օսմանեան կառավարութեան կողմէն եւ Խորհրդային Հայաստանի (ո՛չ ազատ, այլ Մոսկուայի հովանին տակ) միջեւ։
Լոզանի դաշնագիր (1923 Յուլիս 24), առանձին համաձայնագիր մըն է, տարբեր նիւթով․ անոր 16-րդ յօդուածը կ՛ըսէ թէ Թուրքիա կը հրաժարի իր բոոր իրաւունքներէն եւ իրաւասութիւններէն բոլոր այն տարածքներուն մէջ, որոնք մաս չեն կազմէր Լօզանի Դաշնագրի քննարկման (Սեւրի դաշնագրի Հայաստանի հողատարածքի սահմանները Լօզանի դաշնագրին քննարկման նիւթ չէին կազմեր)։
Դաշնակիցները կը ճանչնան Մուսթաֆա Քեմալի Անգարայի կառավարութիւնը եւ անոր իրաւունքը Արեւելեան Թրակիոյ, Իզմիրի (Զմիւռնիա), Կիլիկիոյ նկատմամբ, բոլոր այն տարածքները, որոնք անցած էին Հայաստանի, Սեւրի հաշտութեան դաշնագիրով։ Սակայն, Սեւրի Դաշնագիրը կամ Պայմանագիրը մինչեւ այսօր ի զօրու է, որովհետեւ Սեւրի Պայմանագիրը ստորագրող պետութիւնները Դաշնագիրը չներկայացուցին իրենց օրէնսդիր իշխանութիւններուն (որ պարտաւոր էին ըստ միջազգային իրաւական եւ «բարոյական» օրէնքներով), առաւել Սեւրի Դաշնագիրը որեւէ Միջազագային համաձայնագրով չէ փոխարինուած։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Պայմանագիրներ Ստորոգութիւն:Պայմանագիրներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Դաշնագրեր Ստորոգութիւն:20-րդ դար
Մուշ
Մուշ, Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներէն։
Մուշ քաղաքը կը գտնուի Արեւմտեան Հայաստանի, Պիթլիս նահանգի՝ Մշոյ գաւառի մէջ. գաւառի կեդրոնն էր ու հայոց թեմակալի աթոռանիստը։ Կը յիշատակուի նաեւ իբրեւ բերդ, աւան, գիւղաքաղաք եւ քաղաքագիւղ։ Մուշ անունը ստուգաբանուեր ու իմաստաւորուեր է ամենատարբեր ձեւերով։ Այն, կը կապեն հնագոյն Հայաստանի ցեղերու ու տեղանուններու հետ (Մուշունի, Մուշկ եւ այլն), ոմանք հայերէն «մշուշ»ի հետ, որով սովորաբար առաւօտեան կը պատէ ողջ Մշոյ դաշտը։
Պատմութիւն եւ տեղագրութիւն
Մշոյ եւ անոր շրջակայքին պահպանուած հնագիտական նիւթերը կը հաստատեն, որ այն Հայկական լեռնաշխարհի ամենահնագոյն բնակավայրերէն է։ Այստեղ կան Կիկլոպեան ամրոցի հետքեր, Վանի թագաւոր «Մենուա»-ի (810-786 թթ. մ.թ.ա.) սեպագիր արձանագրութիւնը եւ այլն։ Քաղաքի արեւելեան մասին մէջ գտնուող պարիսպներով ու բուրգերով շրջապատուած Մշոյ բերդը՝ 5-10–րդ դարերուն, յաճախակի ձեւով յիշատակուած է աղբիւրներու մէջ։ Անոր հիմնադրումը աւանդաբար կը վերագրուի՝ Գայլ Վահան Մամիկոնեանին։ Քաղաքի արեւմտեան մասին մէջ կը գտնուին նաեւ Մուշեղաբերդ, Հողաբերդիկ եւ Աստղաբերդ բերդերու աւերակները։ Մշոյ մէջ պահպանուած են՝ 13-15-րդ դարերուն գրուած հայերէն մի քանի ձեռագիրներ։ Մինչեւ 4-րդ դար, Մուշը կը պատկանէր Սլկունին, իսկ յետոյ՝ Մամիկոնեան նախարարներուն։ 8-րդ դարուն, Մուշը անցաւ Բագրատունիներուն, իսկ 851-852 թուականներուն, դարձաւ արաբներու դէմ ուղղուած ժողովրդա-ազատագրական պայքարի կեդրոն։ 852-ին ձմրանէ Մշոյ Ս.Փրկիչ եկեղեցւոյ մէջ, Խութեցի Յովնանի ու անոր մարտիկներուն ձեռքով, սպանուեցաւ արաբ հրոսակներու ղեկավար Յուսուֆը։ XVI դարուն Մուշը յաղթահարուած է թուրքերու կողմէն։ 1860-ականներուն, Մշոյ մէջ նոյնպէս, տեղի ունեցաւ հակաթուրքական զինուած ելոյթներ, որոնք, անշուշտ, կը կրէին Զէյթունի դէպքերուն ազդեցութիւնը։
Մինչեւ 1915 թուական, Մուշը ունէր 12 մեծ ու փոքր թաղեր ՝ Բերդի թաղ, Բրուտի թաղ, Դաշ մահլա, Դուզ մահլաէ Խուրդենց թաղ, Ձորի թաղ, Ս. Մարինէի թաղ, Մինարա մահլա, Ջիգրաշէնի թաղ, Սուֆրա մահլա, Ջերին թաղ, Քյոթան մահլա։ Քաղաքի կեդրոնին մէջ կը գտնուէր շուկան, որտեղ 19-րդ դարու վերջերուն կը հաշուէին շուրջ 800 մեծ ու փոքր խանութներ, կրպակներ եւ արհեստանոցներ, որոնց 500-ը կը պատկանէր հայերուն։ Շուկան չ'ուներ շատ, թէ քիչ կանոնաւոր յատակագիծ, ան փաստօրէն կը ներկայացնր խանութներու ու կրպակներու՝ անկանոն դասաւորուած, հաւաքատեղին։ Քաղաքի ծուռումուռ, նեղ ու կեղտոտ փողոցներուն շուրջը կառուցուած տուներու մեծ մասը չ'ուներ բակեր ու ցանկապատ։ Այդ պատճառաւ՝ լուացքը փողոցներուն մէջ կը լուային, ճաշ եփելն ու երեխայ լոգցնելը սովորական երեւոյթներ էին։
Ըստ որոշ աղբիւրներու՝ 1909-ին, Մուշն ունէր շուրջ 25,000 բնակիչ, որուն 9,000-ը հայեր, մնացածը թուրքեր եւ քիւրտեր էին։ Հայերը հողագործութենէն, ծխախոտագործութենէն եւ այգեգործութենէն բացի զբաղուած էին նաեւ առեւտուրով ու արհեստագործութեամբ։ Արհեստներէն տարածուած էին խեցեգործութիւնը, կօշկակարութիւնը, դերձակութիւնը, ոսկերչութիւնը, դարբնութիւնը, ներկարարութիւնը, գորգագործութիւնը։ Մշոյ արհեստաւորներու արտադրանքը, միրգերը, գինին, ծխախոտը, գիւղատնտեսական միւս մթերքները վաճառքի կը տարուէին նաեի դրացի գաւառները։
Քաղաքի, շատ թէ քիչ նկատելի շինութիւններն էին՝ քարաշէն բաղնիքը, 2 իջեւանատուները, գաւառի թուրք կառավարիչի «անճաշակ ու անճոռնի» առանձնատունը, մուսուլմանական 2 մզկիթները (մէկը նախապէս հայկական եկեղեցի էր) եւ հայկական Ս. Աւետարանոց, Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ, Ս. Կիրակոս, Ս. Հարութիւն, Ս. Մարինէ, Ս. Սարգիս, Ս. Ստեփանոս, Ս. Փրկիչ եկեղեցիները, որոնց մեծ մասը կանգնուած էին եւ գործել էին մինչեւ 1915։ Այս եկեղեցիներէն ամէնէն շքեղն ու գեղեցիկը Ս. Մարինէն էր, իսկ ամենահինը՝ Ս. Փրկիչը, ուր յիշատակուած է 851-852 թուականներու դէպքերու առնչութեամբ։
Քաղաքի արեւելեան կողմէն, բարձունքի վրայ կը գտնուէր Մշոյ բերդը, իսկ անոնցմէ ոչ հեռու՝ Միացեալ ընկերութեան կեդրոնական վարժարանի կամ սրբոց Թարգմանչաց դպրոցի հոյակապ շենքը, ուր կառուցեր էր մշեցի Մկրտիչ աղա Տէր Յովհաննիսեանը (1850)։ Ս.Մարինէի մէջ կը գտնուէր կաթոլիկ հայերու առաջնորդարանը եւ Մուրատ Մխիթարեան վարժարանը։ Այստեղ կը գործէին նաեւ բողոքական հասարակութեան ժողովարանն ու դպրոցը։ Գետի ափին կառուցուած էր Հայոց առաջնորդարանի շէնքը։ «Դուզ մահլա» թաղին եւ Մուշի բերդին մէջ տեղաւորուած էին քաղաքի 3000-անոց թուրքական կայազօրն ու զինապահեստները։ Մուշի կրթական ու մշակութային կեանքէն շատ կարեւոր դեր կը կատարէին Հայկական 5 թաղային եւ մեկ օրիորդաց դպրոցները, Միացեալ ընկերութեան կեդրոնական վարժարանը եւ Պոլսոյ Հայոց պատրիարքարանի միջոցներով պահուող 2 որբանոցները։ 1899-ին դպրոցներուն մէջ սորվող աշակերտներուն թիւը մօտ 750 էր։ 1863-65 թուականներուն, Մշոյ մէջ լոյս կը տեսնէր «Լրատար Արծուիկ Տարօնոյ» լրագիրը Գարեգին Սրուանձտեանցի խմբագրութեամբ։
Մշեցի հայերը բնութագրած էին, որպէս՝ «քաջակորով, անձնուրաց և ազգային ավանդները պահպանող հայրենասեր, գիտության եւ արուեստների մէջ որոշակի ձիրքեր ունեցող մարդիկ», որոնցէն կարելի է յիշել հրապարակախօս, խմբագիր ու մանկավարժ՝ Գ. Ս. Անդրեասեանին (1869-1906), հայ երգի անզուգական կատարող, «Տարօնի Սոխակ» Արմենակ Շահմուրադեանին (1878-1939), հրապարսկախօս Մխիթար Աբրոյեանին (1880-1915), գիւղատնտեսական գիտութիւններու տոկդոր, պրոֆեսոր Ն. Ա. Մալաթեանին (1898-1977) եւ ուրիշներ։
Ստորոգութիւն:Արեւմտահայաստանի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Մուշ
Մուշեղ (անձնանուն)
Մուշեղ, հայկական արական տարածուած անուն։ Հին ձեւով՝ Մուրշեղ
Այլ Գրելաձեւեր
Ֆրանսերէնին եւ ռուսերէնին մէջ կը հանդիպի Մուշէլ (Mouchel, Мушел} ձեւով
Քոլիսէոմ
Քոլիսէոմ (Colosseum), Հին Հռոմի ամէնէն մեծ ամֆիթատրոնը, կայսերական Հռոմի վիթխարի եւ հռչակաւոր կոթողներէն է, որ իր ժամանակին կրկէսի շէնք էր: Անոր կառուցումը սկսած է Վեսպասիանոս կայսրը (Ք.Ե.) 57 թուականին, աւարտած է Տիտոսը 80 թուականին:
Սկզբնապէս Քոլիսէոմը կոչուած է Ֆլաւիոսներու ամֆիթատրոն (Amphitheatrum Flavium): Իր անունը ստացած է «քոլոսիում» կամ «քոլոս» բառէն, որ յունարէն է, կը նշանակէ՝ հսկայ, մեծ: Սակայն Քոլիսէոմը այդպէս կոչուած է 8-րդ դարէն, կամ իր հսկայ չափերու, կամ այն պատճառով, որ անոր մօտակայքին մէջ հինէն կանգնած եղած է Ներոնի վիթխարի արձանը: Այսպիսով, արձան-կոթողն է իր անունը տուած է այդ հսկայ կրկէսին:
Քոլիսէոմը կիսաբոլորաձեւ էր եւ ունէր հարիւր ութսունութ մեթր երկարութիւն, հարիւր յիսունվեց մեթր լայնք եւ քառասունութ ու կէս մեթր բարձրութիւն, ուր ութսուն կարգ աստիճաններու վրայ կը տեղաւորուէին յիսունէն մինչեւ ութսուն հազար հանդիսատես:
Քոլիսէոմը կը գտնուի Հռոմի մէջ՝ Էսկուիլինեան խոռոչին մէջ՝ Պալանտինեան եւ Ցելիեւեան բլուրներու միջեւ, ուր կը գտնուէր Ներոնի Ոսկէ Տանը պատկանող լճակը:
Նախակառուցման Պատմութիւն
Քոլիսէոմի պատմութիւնը կը սկսի 68 թուականին, երբ Պրետորիական գուարդիայի դաւաճանութիւնը եւ սենատի դատապարտումը կը ստիպեն Ներոնը տասնչորս տարի բռնատիրական կառավարումէն ետք անձնասպան ըլլայ քաղաքամերձ պալատին մէջ՝ Հռոմէն ոչ հեռու: Ներոնի մահը պատճառ կը դառնայ տասնութամեայ քաղաքացիական պատերազմի, որ կ'աւարտի 69 թուականին: Կը յաղթեց Տիտոս Ֆլաւիոս Վեսպասիանոսը, զոր մեր օրերուն կ'անուանեն Վեսպասիանոս:
Մինչեւ կայսր դառնալը Վեսպասիանոսը մասնակցութիւն ունեցաւ 66 թուականին սկսած մովսիսականներու ապստամբութեան ճնշման: Ասկէ ետք Վեսպասիանոսը Տիտոսի հետ արեւելեան հարուստ նահանգներուն մէջ հաւաքեցին հարկեր, որպէսզի կարգի բերէին Ներոնի եւ քաղաքացիական պատերազմի քայքայած պետական տնտեսութիւնը: Անոնք 71 թուականին վերադարձան Հռոմ, որպէսզի տօնէին իրենց յաղթանակը մովսիսականներու նկատմամբ:
Դառնալով կայսր՝ Վեսպիասիանոսը որոշեց վերակառուցել Հռոմի կեդրոնը եւ ամրացնել իր պաշտամունքը՝ խեղաթիւրելով իր նախորդի՝ Ներոնի յիշատակը: Կը մնար մէկ չլուծուած հարց. ի՞նչ ընել Ներոնի պալատի, Ոսկէ պալատի հետ, ինչպէս կ'անուանէին, եւ որ յարակից պուրակի հետ Հռոմի կեդրոնին մէջ կը զբաղեցնէր 120 հեքթար տարածք: Վեսպասիանոսը որոշեց տեղաւորել այնտեղ կայսերական շինութիւնները, իսկ տան կողքի լիճը լցոնել եւ կառուցել ամֆիթատրոն՝ նախատեսուած ժողովուրդի ժամանցի համար: Ասիկա լաւ մտածուած որոշում էր. ամֆիթատրոնի կառուցում հողի մը վրայ, որուն վրայ քալած է Ներոնը, կը տրուէր ժողովուրդին:
Ամֆիթատրոնի Կառուցումը
Ամֆիթատրոնի կառուցումը սկսած է Վեսպիասիանոս կայսեր կողմէ Հրէաստանի մէջ յաղթանակէ ետք: Այդ մասին կը յայտնէ Սուետոնիուսը : Կը համարեն, որ ամֆիթատրոնը կառուցուած է ռազմավարի վաճառքէն ստացուած միջոցներով:
Ըստ գնահատականներու՝ 100 հազար բանտարկեալ Հրէաստանի պատերազմէն ետք որպէս ստրուկներ կը բերուին Հռոմ: Ստրուկները կ'օգտագործուէին ծանր աշխատանքներու մէջ, ինչպիսին է Թիւոլիի կրաքարային հանքերուն մէջ, ուր կը հանուի թրաւերթին, Թիւոլիէն Հռոմ 20 մղոն ծանր քարեր տեղափոխելու եւ բարձրացնելու համար: Բարձրորակ շինարարներու, ճարտարապետներու, նկարիչներու եւ գեղարարներու խումբերը կը կատարէին շարք մը խնդիրներ՝ անհրաժեշտ Քոլիսէոմի շինարարութեան համար :
Ամֆիթատրոնի շինարարութիւնը աւարտեցաւ Տիտոս կայսեր օրերուն 80 թուականին: Այս շինարարութեան Մարցիալուսը «Ներկայացումներու Գիրքին Մէջ», անուանելով կայսերը Կեսար, ձոնած է հետեւեալ տողերը՝
Քոլիսէոմը Հին Հռոմի Մէջ
Քոլիսէոմի շինարարութիւնը սկսած է կայսր Վեսպասիանոսի օրերուն՝ Իսրայէլի մէջ յաղթանակներ տանելէ ետք: Այդ մասին կը տեղեկացնէ Սուետոնիուսը. «Ան նոր շինութիւններ սկսաւ պատրաստել... ամֆիթատրոն քաղաքի մեջտեղը, որ ինչպէս ան տեղեկացաւ դեռ պլանաւորած էր կառուցել Օգոստոսը»: Շինարարութիւնը աւարտած է 80-ին՝ Վեսպասիանոսի որդիի՝ Տիտոսի օրերուն:
Քոլիսէոմի բացումը նշանաւորուեցաւ խաղերով. Սուետոնիուսն այդ առիթով կը գրէ :
Ի սկզբանէ Քոլիսէոմը կ'անուանուէր նշուած կայսրերու ցեղի անունով՝ Ֆլաւիոսներու Ամֆիթատրոն (Amphitheatrum Flavium), այժմու անուանումը (Colosseum, Colosaeus, Colosseo) ետքը աւելացուեցաւ՝ սկսած 8րդ դարէն, եւ յառաջացացած է կա՛մ հսկայ չափերու, կամ այն պատճառով, որ անկէ ոչ հեռու կանգնած էր Ներոնի հսկայական արձանը՝ կանգնած Ներոնի կողմէ իր պատիւին :
Երկար ժամանակ Քոլիսէոմը Հռոմի բնակիչներու եւ եկուորներու համար ժամանացի հիմնական վայրերէն էր, ինչպիսիք էին գլատիաթորների մարտերը, կենդանիներու արձակումը գլատիաթորներու վրայ, ծաւամարտերը (ենթադրաբար մինչեւ կառուցումը արենայի տակ՝ նկուղային շինութիւններուն մէջ կայսր Տիտոսի եղբայր եւ գահաժառանգ Տոմինիցիանուսի ժամանակ):
Կայսր Մաքրինիուսի ժամանակ՝ 217 թուականին Քոլիսէոմը խիստ վնասուեցաւ հզօր հրդեհէ, բայց վերականգնեցաւ Ալեքսանդր Սեւերիուսի հրամանով: 248 թուականին կայսր Ֆիլիփը մեծ ներկայացումով այնտեղ նշեց Հռոմի գոյութեան հազարամեակը: Հոնորիուսը 405 թուականին արգիլեց գլատիաթորական խաղերը՝ որպէս քրիստոնէութեան ոգիի հետ անհամահունչ, որ Կոնստանդին Մեծէն ետք անիկա դարձուց Հռոմէական կայսրութեան գերիշխող կրօնը, այնուամենայնիւ, կենդանիներու արձակումները մարդկանց վրայ Քոլիսէոմի մէջ կը շարունակուէին մինչեւ Թէոտորիխ Մեծի մահը : Ատկէ ետք Ֆլաւիուսներու ամֆիթատրոնի համար սկսան տխուր ժամանակներ:
Քոլիսէոմը Միջնադարուն Եւ Նոր Ժամանակներուն
Բարբարոսներու յարձակումները Ամֆիթատրոնը մատնեցին դատարկութեան եւ անոր աւիրման սկիզբը դրին: 11րդ դարէն մինչեւ 1132 թուականը անիկա ամրոց էր հռոմէական երեւելի ընտանիքներու համար, որոնք կը վիճարկէին համաքաղաքացիներու հանդէպ ազդեցութիւնն ու իշխանութիւնը, յատկապէս՝ Ֆրանճիպանի եւ Հաննիբալի ընտանիքներու համար: Բայց վերջիններս ստիպուած զիջած էին Քոլիսէոմը կայսր Հէնրի Է.-ին, որ նուիրեց հռոմէական Սենատին եւ ժողովուրդին: Դեռ 1332 թուականին տեղի արիստոկրատիան կը կազմակերպէր այստեղ ցլամարտեր, բայց այդ ժամանակէն սկսաւ Քոլիսէոմի համակարգային աւիրումը:
1349 թուականին Հռոմի մէջ հզօր երկրաշարժը պատճառ հանդիսացաւ Քոլիսէոմի փլուզման, յատկապէս անոր հարաւային հատուածի. Ատկէ ետք անոր սկսան նայիլ որպէս շինանիւթի աղբիւրի. ու ոչ միայն պոկուած, այլեւ դիտաւորութեամբ պոկուած քարերը սկսան օգտագործուիլ նոր շինութիւններուն մէջ: Այսպէս, 15-րդ եւ 16-րդ հարիւրամեակներուն մէջ Հռոմի պապ Պօղոս Բ.ը անկէ շինանիւթ կը վերցնէր այսպէս կոչուած վենետիկեան պալատի, կարդինալ Ռիարիօն՝ գրասենեակային պալատի, Պօղոս Գ.ը՝ պալացցո-Ֆարնեզէի համար: Բայց ամֆիթատրոնի զգալի մասը պահպանուած է, չնայած որ շինութիւնը ընդհանրապէս մնաց այլակերպուած: Սիքստիոս Ե.ը մտադրուած էր օգտագործել այն կտորի ֆապրիկան կարգի բերելու համար, իսկ Կղեմենս Թ.ն իրականութեան մէջ Քոլիսէոմը դարձուց պարարտանիւթի գործարան:
Պապերու լաւ վերաբերմունքը հնագոյն ճարտարապետութեան փառահեղ կառոյցի նկատմամբ սկսաւ 18րդ հարիւրամեակի կէսերէն ոչ շուտ, եւ առաջինը, որ անիկա վերցուց իր պահպանութեան տակ, Պենետիկտոս 14-րդն էր (1740-58): Ան յայտարարեց Քրիստոսի չարչարանքներու վայր՝ շիկացած բազմաթիւ քրիստոնեայ նահատակներու արիւնով, եւ հրամայեց անոր արենայի շուրջ կանգնեցնել հսկայ խաչ, իսկ անոր կողքին կառուցել շարք մը խորաններ՝ ի յիշատակ կեղեքումներու եւ Փրկիչի ելքի դէպի Գողգոթա եւ անոր խաչային մահուան: Այդ խաչն ու խորանները հանուեցան 1874 թուականին: Պենետիկտոս 14-րդէն ետք եկած պապերը, մասնաւորապէս Փիոս 7-րդը եւ Լեւոն 12-րդը, շարունակեցին հոգ տանիլ շինութեան պահպանուած մասերու մասին եւ իյնալու վտանգ ներկայացնող պատերու հատուածները ամրացուցին հակակշիռներով, իսկ Փիոս 9-րդը ուղղեց ներքին աստիճաններէն մի քանի հատը:
Քոլիսէոմն այժը կը գտնուի պահպանութեան տակ, բեկորները, ուր հնարաւոր է, տեղադրուած են նախկին տեղերուն մէջ, իսկ արենային մէջ կատարուած են հետաքրքրաշարժ պեղումներ, որոնք հանգեցուցին նկուղային շինութիւններու յայտնաբերման, որոնք կը ծառայէին դէպի արենա մարդկանց խումբեր եւ կենդանիներ հասցնելու համար: Չնայած Քոլիսէոմի՝ դարերու ընթացքին կրած փորձութիւններուն՝ անոր աւերակները՝ զրկուած նախկին արտաքին եւ ներքին յարդարումէն, մինչեւ այսօր խոր տպաւորութիւն կը թողնեն իրենց խիստ փառահեղութեամբ եւ կու տան բաւարար պատկերացում այն մասին՝ ինչպիսին եղած են անոր դիրքն ու ճարտարապետութիւնը:
Անձրաջրերու ներթափանցումը, մթնոլորտային աղտոտութիւնը (հիմնականօրէն ինքնաշարժի կազերէ) եւ քաղաքային աշխուժ շարժման ցնցումները հանգեցուցին Քոլիսէոմի օրհասական վիճակին: Նախագիծի առաջին փուլը կը ներառէ կամարաշարերու վերակառուցում եւ վերամշակում անջրաթափանց զանգուածով եւ արենայի փայտէ յատակի վերակագնում, ուր ժամանակին կը կռուէին գլատիաթորները:
Քոլիսէոմի Ճարտարապետութիւնը
Հռոմէական միւս ամֆիթատրոններու նման Ֆլաւիոսներու Ամֆիթատրոնը ներկայացուած է էլիփսի տեսքով, որուն կեդրոնը զբաղեցուցած է արենան (նոյնպէս էլիփսի ձեւով), եւ զայն շրջապատող հանդիսատեսի համար համակեդրոն օղակներով: Նմանատիպ այլ կառոյցներէ Քոլիսէոմը կը տարբերի իր մեծութեամբ: Ասիկա ամենամեծ անտիկ ամֆիթատրոնն է. անոր արտաքին էլիփսի երկարութիւնը 524 մ է, մեծ տրամագիծը՝ 187.77 մ, փոքր տրամագիծը՝ 155.64 մ, արենայի երկարութիւնը՝ 85.75 մ, լայնութիւնը՝ 53.62 մ, անոր պատերու բարձրութիւնը՝ 48-էն 50 մ: Նման չափերու պայմաններուն մէջ ան կարող էր տեղաւորել շուրջ 50 հազար հանդիսական: Նախագծային հիմք կը հանդիսանան 80 ճառագայթաձեւ ուղղորդուած պատերն ու սիւները, որոնք կը պահեն կամարներն ու ծածկերը:
Ֆլաւիոսներու Ամֆիթատրոնը կառուցուած է 13 մեթր հաստութիւն ունեցող հիմքի վրայ:
Քոլիսէոմի պատերը կառուցուած են թրաւերթինի հսկայ կտորներէն կամ պլոկներէն կամ տրաւերթինի մարմարէն, որ կը բերուէր հարեւան Թիւոլի քաղաքէն: Մօտաւորապէս 300 տոննա քաշ ունեցող քարերը իրարու կ'ամրացուէին մետաղեայ հանգոյցներով: Ներքին կառուցապատման համար կ'օգտագործուէր նաեւ տեղի տուֆնն ու աղիւսը:
Օգտագործուած են հռոմէական ճարտարապետութեան բնորոշ սիւնակարգային կամարներ՝ սիւնակարգային ճակատամասով:
Ներկայացումներու ժամանակ անոր տանիքին կը տեղաւորուէին կայսերական նաւատորմի նաւաստիները, որոնց հրամայուած էր ամֆիթատրոնի վրայ հսկայական պարուսինածածկը բանալու համար, որպէսզի հանդիսականները պաշտպանուէին այրող արեւի ճառագայթներէն կամ վատ եղանակէն: Այդ պարուսինածածկը պարաններով ամրացուած էր կայմերու, որոնք տեղադրուած էին պատի վերին եզրին: Արտաքին քիւի շատ տեղերուն մէջ թերեւս տեսանելի են ելուստները, որոնց միջով կ'անցնէին այդ կայմերը, որոնք իրենց ներքեւի եզրով կը հենուէին պատէն դուրս եկած քարերուն որպէս բարձակ, որոնք մինչեւ այսօր պահպանուած են այնտեղ, ուր կանգուն է չորրորդ յարկը: Հանդիսականներու համար տեղերը ներքեւէն կը հենուէին կամարակապ շինուածքի վրայ, որ կը ներառէր անցումային միջանցքներ (itinera), տարբեր նշանակութեան խցեր եւ աստիճաններ, որոնք կը տանէին դէպի վերին օթեակներ:
Քոլիսէոմը կորսցուցած է իր սկզբնական ծաւալի երկու երրորդը, բայց այժմ ալ այն անսահաման մեծ կ'երեւի. 18-րդ դարու ճարտարապետ մը փորձեց մօտաւոր հաշուել Քոլիսէոմի մէջ օգտագործուած շինանիւթը եւ որոշեց անոր արժէքը. անիկա ժամանակուան գներով 1½ միլիոն սքուտօ (մօտաւորապէս 8 միլիոն ֆրանք), ուստի Քոլիսէոմ հինէն ի վեր համարուած է Հռոմի մեծութեան խորհրդանիշ:
7-րդ հարիւրամեակի ուխտագնացները կ'ըսէին.
Նստատեղերը
Համաձայն 354 թուականի Ժամանակագրութեան՝ ամֆիթատրոնին մէջ կը տեղաւորուէր մօտաւորապէս 87,000 մարդ, բայց ժամանակակից հաշուարկներով Քոլիսէոմը կարող է տեղաւորել միայն 50,000 մարդ: Նստատեղերը բաժնուած էին մակարդակներու, որոնցմէ իւրաքանչիւրը նախատեսուած էր որոշակի խումբի կամ խաւի մարդկանց համար: Հարաւը եւ հիւսիսը տեղաւորուած էին կայսեր եւ կոյսերու տեղերը եւ կ'ապահովէին լաւ տեսադաշտ դէպի արենա: Այս մակարդակին վրայ կը գտնուէին նաեւ սենատորներու նստատեղերը, եւ որոնց կը թոյլատրուէր իրենց հետ բերել իրենց աթոռները: Նշանակալի է, որ որոշ սենատի համար նախատեսուած որոշ տեղերուն մէջ կարելի է գտնել հինգերորդ դարու սենատորներու փորագրուած անուններ, որոնք, ըստ էութեան, կը ծառայէին տեղերու ամրագրման համար: Սենատորի համար մակարդակէն վեր կը գտնուէին հեծեալներու դասի տեղերը, իսկ հեծեալներէն վեր կը տեղաւորուէին Հռոմի քաղաքացիները՝ բաժնուած երկու խումբի՝ հարուստ քաղաքացիներու համար, որոնք կը գտնուէին հեծեալներէ անմիջապէս վեր, եւ քիչ ունեւոր քաղաքացիներու համար, որոնք կը տեղաւորուէին հռոմէական վերնախաւէն աւելի վեր: Աւելի ուշ՝ Տոմիցիանուս կայսեր կառավարման ժամանակ, կառուցուեցաւ ամենաբարձր մակարդակը՝ նախատեսուած աղքատ քաղաքացիներու համար, ստրուկներու եւ կանանց համար: Հիմնականօրէն ատոնք կանգնելու համար տեղեր էին: Բացի այդ, մարդկանց որոշակի խումբերու արգոլուած էր մուտք գործել Քոլիսէոմ, հիմնականօրէն գերեզմանափորներուն, դերասաններուն եւ նախկին գլատիաթորներուն:
Քոլիսէոմի Կերպարի Օգտագործումը
Այլ օրինակներու մէջ օգտագործուած պատկերներ՝
Հետաքրքիր է, որ Գլատիաթորներու ֆիլմերը երբեք չեն նկարահանուած Քոլիսէոմի մէջ, քանի որ անիկա բաւականաչափ լաւ չէ պահպանուած նկարահանումներու համար: Այդ իսկ պատճառով Քոլիսէոմի փոխարէն կ'օգտագործուի Վալերիս Մարցալիսի ամֆիթատրոնը Թունիսի մէջ՝ աշխարհի 2-րդը մեծութեամբ եւ պահպանուած աւելի լաւ:
Արտաքին Յղումներ
Ստորոգութիւն:Հռոմի յուշարձաններ Ստորոգութիւն:Աշխարհի նոր եօթը հրաշալիքներ Ստորոգութիւն:Հռոմի տեսարժան վայրեր (արւմտ.) Ստորոգութիւն:Հին Հռոմ (արւմտ.)
Աննա Մայիլեան
Աննա Մայիլեան, հայ երգչուհի (սոփրանօ), ազգային եւ միջազգային բազմաթիւ մրցոյթներու դափնեկիր։
Գործունէութիւն
1995 թուականէն ի վեր կը մեներգէ Ջրվէժի Ս. Կաթողիկէ եկեղեցիէն ներս, իսկ 1998-էն՝ կը դասաւանդէ Կոմիտասի անուան Պետական Երաժշտանոցի երգի ամպիոնին մէջ, 2010-էն դոցենտ է։ Երեւանում 2000 թուականին հիմնած է «Սաղմոս» մշակութային կեդրոնը եւ «Վարպետներ» վոքալ անսամպլը։ 2006 թուականին հիմնած եւ ղեկավարած է «Էթնօ» վոքալ եռեակը։ Մասնակցած է համերգային փառատօներու, մրցոյթներու (Ֆրանսա, Գերմանիա, Պելճիգա, Քանատա եւ այլն)։