cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հրանդ Տինք
Հրանդ Տինք (Hrant Dink, ), պոլսահայ լրագրող, Թուրքիոյ մէջ հայերէն եւ թրքերէն լեզուներով տպագրուող միակ շաբաթաթերթին՝ «Ակօս»ին գլխաւոր խմբագիրը, Թուրքիոյ մտաւորականներէն մէկը, որ յայտնի էր իր անվախ ելոյթներով եւ քաղաքական խառնակ հարցերը մեկնաբանող համարձակ յօդուածներով։
Կենսագրութիւն
Հրանդ Տինք ծնած է 15 Սեպտեմբեր 1954-ին, Մալաթիա: Եօթ տարեկանին ծնողքին հետ Մալաթիայէն տեղափոխուած է Պոլիս, ուր անոնց ամուսնալուծման պատճառով յանձնուած է Կէտիկփաշայի հայկական մանկատան խնամատարութեան: Ուսումը ստացած է Պէզճեան վարժարանէն, այնուհետեւ՝ Ս. Խաչ դպրեվանքէն ներս։ Աւարտած է Պոլսոյ պետական համալսարանի կենսաբանութեան (1978) եւ փիլիսոփայութեան (1987) կաճառները։ Վկայուելով` կատարած է զինուորական ծառայութիւնը, որմէ ետք նուիրուած է հրապարակագրական ասպարէզին:
Թրքական մամուլին իր աշխատակցութեան կողքին, Հրանդ Տինք 80-ականներուն կանոնաւորաբար աշխատակցած է պոլսահայ մամուլի յառաջապահ «Մարմարա» թերթին` Ջութակ ծածկանունով քննադատական յօդուածներ լոյս ընծայելով հայ ժողովուրդի պատմութեան վերաբերեալ հրատարակուող թրքական խեղաթիւրումներուն մասին:
1996-ին Պոլսոյ մէջ հիմնադրած է «Ակօս» երկլեզու (հայերէն եւ թրքերէն) թերթը՝ նպատակ ունենալով ներկայացնել թրքահայութեան ծայրահեղ մեկուսացումը, դառնալ անոր խօսափողն ու իրաւունքներու պաշտպանը, հաշտարար օղակ ըլլալ հայ եւ թուրք ժողովուրդներու միջեւ։
Ունի երեք զաւակ. որդին՝ Առատ, դուստրերը՝ Տէլալ եւ Սերա:
Հայկական Հարց
Ան յաճախակի մահուան սպառնալիքներ ստացած է Հայոց ցեղասպանութեան Թուրքիոյ կողմէ ճանաչումին ի նպաստ բարձրաձայն իր արտայայտած մտածումներուն եւ ստորագրած յանդուգն գրութեանց համար, մինչեւ որ 2005-ին դատապարտուած է 6-ամսեայ պայմանական բանտարկութեան : Իր մտահոգութիւնները յայտնած է թուրքերու եւ հայերու միջեւ լարուած յարաբերութիւններուն վերաբերեալ ։ Ելոյթ ունենալով շարք մը ժողովրդավարական հարթակներու վրայ եւ հասարակական կազմակերպութիւններու մէջ, Տինք միշտ ընդգծած է Թուրքիոյ ժողովրդավարացման, ինչպէս նաեւ Թուրքիոյ մէջ խօսքի ազատութեան, փոքրամասնութիւններու իրաւունքներու, եւ ընդհանուր առմամբ մարդու իրաւունքներու, եւ յատկապէս Թուրքիոյ մէջ ապրող հայ համայնքին իրաւունքներուն հարցը։ Թուրքերու եւ հայերու միջեւ խաղաղութիւն հաստատելու շատ կարեւոր դեր կատարած է։ Ան հրապարակային ելոյթներով եւ դասախօսութիւններով ուզած է իր ներդրումը բերել հայ-թուրք յարաբերութիւններու յստակացման եւ բարելաւման:
Հրանդ Տինք կը հաւատար, որ Հայկական Սփիւռքը հնարաւորութիւն կ'ունենայ ազատ ապրելու՝ չենթարկուելով ճնշումներու, առաջնահերթութիւն համարելով ապրողներու մեծամասնութեան կարծիքը ։ Հասկնալով, որ կարեկցանքը չի փոխեր Ցեղասպանութեան հարցը, Տինք երկխօսութեան կոչ կ'ուղղէ.
Տինքի գործունէութիւնը կրճատուած է, ինչպէս «չորրորդ ճանապարհի հայելին»։ Ան հաւասարապէս կը ցաւէր ինչպէս հայերու, այնպէս ալ Թուրքիոյ ժողովուրդին ու թրքահայերուն համար ։
Մահը
19 Յունուար, 2007-ին Պոլսոյ գլխաւոր թաղամասերէն Շիշլիի մէջ գտնուող իր «Ակօս» թերթի խմբագրատան առջեւ Հրանդ Տինք զոհ գացած է թրքական հայատեացութեան արձակած մոլեգին երեք փամփուշտներու …: Տինքի վրայ մահացու փափուշտը արձակող թուրք երիտասարդ ոճրագործը, տեսախցիկի արձանագրութեան համաձայն, թրքաբարոյ «կեաւո՜ւր» անարգական բացագանչութեամբ մը կնքած է իր արարքը եւ հեռացած է ոճիրի վայրէն:
Տինքի նահատակութենէն հինգ տարի ետք, թրքական արդարադատութիւնը եզրափակելու Տինքի պետական ահաբեկման դատաքննութիւնը` միակ եւ ինքնագլուխ յանցագործի մը վերագրած է կատարուած ոճիրը եւ ցմահ բանտարկութեան դատապարտած է զայն:
17 Յունուար 2012-ին թրքական իշխանութիւնները յայտարարած են, որ Տինքի սպանութիւնը «կազմակերպութեան մը գործը չէ». այսպիսով բուն ոճրագործը կ'արդարացուի եւ զերծ կը մնայ ամէն տեսակի մեղադրանքէ եւ հաշուետուութենէ: «Ակօս» թերթի խմբագրատան շէնքի մուտքին` գետինը, կայ յիշատակի գրութիւն մը. «Այստեղ սպաննուեցաւ Հրանդ Տինքը» :
Արտաքին յղումներ
Տեսանիւթեր
Տե՛ս նաեւ
Պոլսոյ Հրանդ Տինքի Անուան Հայ Երեխաներու Դպրոց
Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ Ստորոգութիւն:15 Սեպտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:19 Յունուարի մահացածներ Ստորոգութիւն:Վաղամեռիկ անձինք Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Արամ Ղանալանեան
Արամ Տիգրանի Ղանալանեան հայագէտ, բանագէտ, ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ (1965), ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիոյ անդամ (1977)։ ՀԽՍՀ գիտութեան վաստակաւոր գործիչ (1967)։
Ստեփան Ա. Քհնյ. Ղազարեան
'''Ստեփան Ա. Քհնյ. Ղազարեան''', Աւազանի անունով՝ Մկրտիչ, ծնած է մալաթիացի ծնողքէ, Մալաթիոյ մէջ 1879-ին։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին Հայ Կաթողիկէ Վարժարանին մէջ, ուր սորված է հայերէն, գրաբար ու կրօնական գիտելիքներ։
Արամ Ղանալանեան
Կենսագրութիւն
Արամ Ղանալանեան ծնած է 12 Փետրուար 1909-ին Ախալցխայի մէջ, մահացած է 9 Յունիս 1983-ին Երեւանի մէջ:
Ստեփան Ա. Քհնյ. Ղազարեան
Կենսագրութիւն
1895-ի հայկական կոտորածին կորսնցուցած է իր ծնողքն ու բոլոր ազգականները եւ այնուհետեւ ապրած է որբ ու անօգնական։ Հակառակ ուսումը շարունակելու իր փափաքին, որբութիւնը զրկած է զինք բարձրագոյն կրթութենէ: Այս պայմաններն ու հանապազօրեայ հացը ապահովելու հրամայականը զինք մղած են արհեստի։ Ժամանակի ընթացքին, դարձած է վարպետ քարակոփ ու որմնադիր։
Արամ Ղանալանեան
Կենսագրութիւն
Սորված է Ախալցխայի մէջ, ապա ուսումը շարունակած է Թիֆլիսի 72-րդ միջնակարգ դպրոցին մէջ, այնուհետեւ տեղափոխուած է Երեւան։ 1927-ին ընդունուած է Երեւանի պետական համալսարանի պատմագրական հիմնարկը՝ աշակերտելով Մանուկ Աբեղեանին, Հրաչեայ Աճառեանին, Գրիգոր Ղափանցեանին, ինչպէս նաեւ Արսէն Տէրտէրեանին։
Ստեփան Ա. Քհնյ. Ղազարեան
Կենսագրութիւն
Երբ յարատեւ աշխատանքով իր նիւթական վիճակը բարելաւած է, պատրաստուած է ամուսնական կեանքի։ Իր կեանքի ընկերը ընտրած է Օրդ. Վարդուհի Թաշճեանը, որուն հետ Մալաթիոյ մէջ պսակուած է 1905-ին, ձեռամբ Տ. Միքայէլ եպս. խաչատուրեանի։ Ունեցած է երեք զաւակներ՝ Սարգիս, Ռոզա եւ Մկրտիչ (այժմ Տէր Վահան)։ 1914-ի համաշխարհային Պատերազմին զինուորագրուած է եւ չորս տարիներ, իբրեւ արհեստաւոր թրքական բանակին ծառայելով, ազատուած Մեծ եղեռնի արհաւիրքներէն։ 1918-ի զինադադարին, ազատ արձակուելով եւ իր ընտանիքին վերամիանալով վերսկսած է իր աշխատանքին։
Արամ Ղանալանեան
Կենսագրութիւն
1931-1933 թուականներուն դասաւանդած է Երեւանի հանրակրթական դպրոցներուն մէջ։ 1932-ին, իր համալսարանի դասախօս Ցոլակ Խանզադեանի յանձնարարականով եւ Կ. Մելիք-Օհանջանեանի օժանդակութեամբ աշխատանքի կ'ընդունուի Հայաստանի նիւթական մշակոյթի պատմութեան հիմնարկին մէջ եւ սկիզբ կը դնէ իր գիտահետազօտական գործունէութեան։ 1937-1941 թուականներուն դասախօսած է ԵՊՀ-ի մէջ եւ 1934-1951 թուականներուն՝ Խաչատուր Աբովեանի անուան հայկական մանկավարժական հիմնարկին մէջ։ 1932-1938-ին եղած է ՀԽՍՀ մշակոյթի պատմութեան, ինչպէս նաեւ պատմութեան եւ գրականութեան հիմնարկներու կրտսեր գիտաշխատող, 1938-1939-ին՝ ԽՍՀՄ ԳԱ հայկական մասնաճիւղի լեզուի եւ գրականութեան հիմնարկի բաժնի վարիչ, 1941-1943 թթ.՝ աւագ գիտաշխատող, 1943-1960 թթ.՝ ՀԽՍՀ ԳԱ Մանուկ Աբեղեանի անուան գրականութեան հիմնարկի ժողովրդական բանահիւսութեան բաժինի վարիչ, 1960-1983 թթ.՝ աւագ գիտաշխատող։
Ստեփան Ա. Քհնյ. Ղազարեան
Կենսագրութիւն
Անձնական աշխատանքին կողքին Հեւտեւած է եկեղեցական ու ազգային գործերու։ Կրօնական զգացումները զինք առաջնորդած են եկեղեցւոյ ծառայութեան։ Իր աշխարհական հագուստին տակ կրած է կրօնական հեզահամբոյր հոգի մը՝ ամէնուն մատչելի։
Արամ Ղանալանեան
Կենսագրութիւն
1941-ին կը պաշտպանէ թեկնածուի ատենախօսութիւն ( «Աբովեան եւ ժողովրդական բանահիւսութիւնը» ), 1970-ին՝ բժշկական ատենախօսութիւն ( «Հայ ժողովրդական աւանդութիւնները» )։ Իր գիտական ծանրակշիռ վաստակին պատճառով Ա. Ղանալանեանը 1965-ին Հայաստանի գիտութիւններու ակադեմիոյ թղթակից անդամ կ'ընտրուի, 1977-ին՝ ակադեմիկոս։ Եղած է «Պատմաբանասիրական հանդէսի» գլխաւոր խմբագիրի տեղակալ ։
Ստեփան Ա. Քհնյ. Ղազարեան
Կենսագրութիւն
Պատերազմէն ետք, 1920-էն իբրեւ գնահատանք էր անբասիր կենցաղին, ժողովուրդին միաձայն հաւանութեամբ հրաւիրուած է քահանայական պաշտօնի։ Արդէն որոշումը յարգելով, նոյն տարին մեկնած է Խարբերդ ձեռնադրութեան պատրաստուելու։
Արամ Ղանալանեան
Կենսագրութիւն
1967-ին Արամ Ղանալանեանի շնորհուած է գիտութեան վաստակաւոր գործիչի պատուանուն, 1951-ին «Պատուաւոր նշան» շքանշանով պարգեւատրուած է։ Արամ Ղանալանեան, երկար տարիներ եղած Մ. Աբեղեանի անուան գրականութեան, ՀԽՍՀ ԳԱ հնագիտութեան եւ ազգագրութեան հիմնարկներու, Մաշտոցի անուան Մատենադարանի գիտական խորհուրդներու անդամ, գրականութեան հիմնարկի բժշկական աստիճաններ շնորհող մասնագիտացած գիտախորհուրդի նախագահի տեղակալ եւ մինչեւ իր կեանքի վերջը «Պատմաբանասիրական հանդէսի» գլխաւոր խմբագիրի տեղակալն էր։
Ստեփան Ա. Քհնյ. Ղազարեան
Գործերը
Իր քահանայական օծումը տեղի ունեցած է ձեռամբ Խարբերդի Առաջնորդ՝ Տ. Գիւտ եպս. Մխիթարեանի, տեղւոյն Ս. Յակոբ եկեղեցւոյ մէջ, 15 Օգոստոս 1920-էն, վերակոչուելով Տէր Ստեփան։
Քառասնօրեայ պատրաստութեան շրջանին գործնական գիտելիքները սորվելէ ետք, առաջնորդ Սրբազան Հօր ու հայրենակիցներուն փափաքով նշանակուած է հոգեւոր հովիւ վերապրող մալաթիացի ծխական ժողովուրդին։
Երբ միացած է իր հօտին, համեստ քարոզութիւններով, բայց ծառայելու բարձր տրամադրութեամբ ու մեծ հաւատքով ձեռնարկած է հովուական աշխատանքներուն։ Ի գին մեծ զոհողութիւններու բացած է դպրոց մը եւ քիւրտերու ու թուրքերու մօտ ապաստան գտած ու փրկուած է հայ փոքրիկները հաւաքելով, անոնց սորվեցուցած է Մեսրոպեան ոսկեղնիկ լեզուին քաղցրահունչ տառերը։
Միւս կողմէ աշխատանք տարած է ժողովուրդը կապուած պահելու պապենական հողին։ Հովուական այցելութիւններով նոր շունչ, յոյս ու ապրելու, գոյատեւելու հաւատք ներշնչած է հայրենակիցներուն։ Սակայն թրքական զինուորներ դժուարութիւններ յարուցանելով ստեղծած են անապահով վիճակ մը։ Աւելին՝ թրքական «Աթէշ եըլտըրըմ» կոչուած հերոսակախումբը խափանարարական աշխատանքներ կատարած է ու բռնութիւն բանեցուցած ժողովուրդին վրայ, որպէսզի հեռանայ իր հողերէն ու տուներէն։ Տակաւ առ տակաւ թրքական սարսափը, վախը, անվստահութիւնն ու անապահով վիճակը սաստկացած են, այնքան որ անզէն այս ժողովուրդը չկարենալով հանդուրժել այս անիրաւութիւններուն ու բազմացող ոճիրներուն, հարկադրուած փնտռած է նպաստաւոր պայմաններ եւ ապահով երկինքներ։
Երբ Մալաթեան կը պարպուի հայութենէն երկրորդ արտագաղթին, Հօտին Հետ մեկնած է Հալէպ 1922-ին։ Հինգ տարի քահանայագործած է Ս. Քառասնից Մանկանց Եկեղեցւոյ մէջ։ Ազգ. Իշխանութեան ու կրօնական Ժողովին փափաքին ընդառաջելով հովուական ու կազմակերպչական առաքելութեամբ այցելու հովիւ նշանակուած է Թեմի զանազան շրջաններուն։ Մեծ սիրով ու հաւատքով լծուած է աշխատանքի եւ կազմակերպած Համայի, Հոմսի, Քեսապի, Պապլ Մումպուճի, Ճարապլուսի, Ապիատի ու Ռագգայի թաղականութիւնները։
Վեհափառ Սահակ Բ. Կաթողիկոսի տնօրինութեամբ՝ տարի մը հովուած է՝ Քեսապի հայութիւնը եւ երկու տարի ալ Ազերի հայ գաղութը։ Ուր որ գացած է, յարգուած ու գնահատուած է ժողովուրդէն։
Հալէպի Մալաթիոյ Կրթասիրաց Ընկերութիւնը լիազօրած է Տէր Հայրը, իբրեւ գործիչ վարելու միութեան գործը եւ միաժամանակ հովուելու հայրենակիցները։
Մեծ Եղեռնի տարիներուն Հալէպ դարձած է հայ տարագիրներու ապաստանարան։ Հակառակ Ագգային իշխանութեան խնամատարութեան ու առողջապահական միջոցառումներուն, մահը ամէն օր կը հնձէ բազմաթիւ կեանքեր։
Այդ դժնդակ պայմաններուն մէջ, քահանան իր հայրենակիցներուն ու տարագիր ժոդովուրդին հետ ճաշակած է կեանքի դառնութիւնները։
Այդ օրերուն է, որ Հալէպի մէջ հիմնուած են հայրենական միութիւններ, որոնք տարած են հսկայական աշխատանք։ Իրենց նիւթական նպաստներով, ընկերային ու առողջապահական ծառայութիւններով, մեծ օգտակարութիւն ունեցած են բազմահազար տարագիրներուն։ Այդ բոլոր գործունէութեան հսկող, նպաստաբաշխումները կազմակերպող, անմիջական շտապ օգնութիւններուն հասնող ու բոլոր տեսակի գործերը դասաւորող ու համադրող վերին մարմինը՝ Բերիոյ Թեմի Ազգ. Իշխանութիւնը եղած է իր կրօնական ու՝ Քաղաքական Ժողովները ներկայացնելով։
Հալէպի Մալաթիոյ կրթասիրաց Միութիւնը ունեցած է նաեւ Ամերիկայի մէջ Հայրենակցական միութիւն մը, որուն նաեւ լիազօր ներկայացուցիչը եղած է Տէր Ստեփան։ Ամերիկայի հայրենակիցներէն ստացած նիւթական նպաստները ինք անձամբ բաշխած է չքաւոր մալաթիացիներուն։ Որոշ ժամանակաշրջան մը, հայրենակիցներու հաւանութեամբ ու տնօրինութեամբ, իր նիւթական անձուկ վիճակին պատճառով, Տէր Հօր ընտանիքը եւս ապրած է հայրենակցական միութեան նիւթական օժանդակութեամբ։
Յետ բազում տառապանքներու, ի վերջոյ 1929-ին իրեն համար բացուած է ծառայութեան նոր դաշտ մը՝ Արաբ-Բունար։ Առաջնորդին տնօրինութեամբ տեղափոխուած է այս նոր գիւղաքաղաքը ու հոգեւոր հովիւ նշանակուած՝ տեղւոյն գաղութին ու շրջակայ հայութեան։
1922-ին, Արաբ-Բունարը եղած է ընդարձակ տափաստան մը Գանի-Արաբի եւ Միւբշիտ-Բունարի միջեւ։ Այդ օրերուն, կարելի չէր հոնկէ անցնիլ առանց որոշ մտավախութեան կամ սարսափի։ Այդ գօտիին մէջ, մարզիկ իրենց ամէն քայլափոխին կրնային հանդիպիլ հրոսակախումբերու, որոնք կը կողոպտէին ու անխնայօրէն կը սպաննէին խեղճ ու անպաշտպան անցորդները։ Ընդարձակ այդ տափաստանին մէջտեղ գտնուող ջրաղացը թաքստոցն էր հրոսակներու խումբին։
Այս վայրի բնութեան մէջ հայերու տեղաւորուիլը սկսած է Եդեսիոյ պարպումով, ուրկէ ափ մը հայեր, առաջնորդութեամբ Յովհաննէս Զուվալերթանեանի, 1923-ի սկիզբը կանգ առած են Եդեսիոյ հարաւ-արեւմտեան կողմը, ուր յոգնաբեկ կարաւանը վրան զարկած է ջրաղացին մօտ, որ իր շրջակայ տարածութիւններով պիտի կազմէր Արաբ-Բունար աւանը։
Արաբ-Բունարի հիմնադիր Յովհաննէս Զուվալերթանեան քաջալերած է հայերը եւ մասնաւորաբար իր հայրենակիցները այդ վայրին մէջ հաստատուելու։
Հետզհետէ հոն հաստատուող տասնեակ մը հայ ընտանիքներուն ձեռք բերած յաջողութիւնները, արձագանգ գտած են հեռաւոր շրջաններու կարմուճցիներու, տիգրանակերտցիներու եւ լճեցիներու մօտ, որոնք տակաւ եկած ու հաստատուած, աշխատանքով տուն-տեղ շինած եւ ընդարձակած են շրջանակը։
Հայու շինարար ոգին, կարճ ժամանակամիջոցին, հրաշքներ գործած է։ Ի գին մեծ զոհողութիւններու, փայտաշէն տուներուն քովն ի վեր բարձրացած են քարաշէն բնակարաններ։
Արաբ-բունարցին հիւրասէր եղած է եւ կապուած նահապետական սովորութիւններուն։ Քանի մը հարսներ կրնան ապրիլ մէկ յարկի տակ։ Շրջանի գիւղացիութեան տիրող մեծամասնութիւնը քիւրտ եղած է եւ զբաղած է արջառներ կամ հօտ պահելով։
Ինչպէս բոլոր գիւղերուն մէջ, նոյնպէս հոս, իգական սեռը կապուած է դաշտին ու տան գործերուն։ Առաւելաբար կինը աշխատած ու տղամարդը կերած է։ Կինը չէ ունեցած հանգիստ ու դադար։ Հոս արհեստներու ու առեւտուրի կողքին, մեծ կարեւորութեամբ կապուած են հողամշակութեան։
Տեղացիներու տարազը հինէն ի վեր, եդեսիացիներու ազդեցութիւնը կրած է։
1924-ին Արաբ-Բունարի հայ ազգաբնակչութեան թիւը կը հասնի հարիւր ընտանիքի։ Գնուած է հողաշերտ մը ու 1926-ին հոն կառցուած է Ս. Աստուածածին եկեղեցին։
Տէր Հօր առաջին գործը եղած է վերականգնումի ընթացքին մէջ գտնուող նորակազմ այս գաղութին ագգայիններուն ու ղեկավարներուն հետ մօտէն յարաբերութիւններ մշակել, զանոնք լաւապէս ճանչնալ ու գործակցութեան ձեռք երկարել, շրջանի հայութեան եկեղեցական, ազգային ու կրթական կեանքը կազմակերպելու։ Իր անկեղծութիւնն ու նուիրումի ոգին շուտով զգալի դարձած է գործակիցներուն ու հօտին։ Իր պարզ եւ հաւատքով առլցուն քարոզներով ու իր քաղցր եւ տպաւորիչ ձայնով աշխուժացուցած է եկեղեցւոյ կեանքը։ Շարականներու հմտութեամբ կազմակերպած է դպրաց դասը, շարական ուսուցանելով։ Հետեւած է նաեւ կրթական աշխատանքներուն եւ ձրիաբար կրօն դասաւանդած է դպրոցէն ներս։ Այսպիսով, հովիւի, հօտի, դպրոցի ու ագգայիններու միջեւ կապերը ամրապնդած է։ Վստահութիւնը շահած է ագգայիններուն ու ժողովուրդին։ Իր հիւրընկալ ու հաղորդական բնաւորութեամբ, շահած է բոլոր խաւերուն հետ։ Անկողմնակալ ու հայրական սիրով վերաբերած է բոլորին հետ։
Գաղութի խաղաղութեան, ներդաշնակ յարաբերութեան, բոլոր կողմերու համագործակցութեան, միակամութեան, զանազան մարզերու մէջ արձանագրած յաջողութեան ու յառաջդիմութեան մէջ, անուրանալի եղած են Տէր Հօր թափած ջանքերն ու զոհողութիւնները։ Իր համեստ նկարագիրով, լուռ ու մունջ աշխատած է իր հօտին համար։
Կրցած է տոկալ ու չյուսահատիլ։ Հօտին հետ նոյնանալ ու կազմել մէկ ընտանիք ու արմատանալ մինչեւ խոր ծերութիւն: Այլ խօքով՝ հաւատքով ապրած ու քահանայագործած է ու կրցած է մեծ զոհողութիւններու հայ քահանային վարկը բարձր պահել ու միշտ մնալ հայ եկեղեցականի վայել ծառայական տիպարին մէջ։ Ատոր համար ալ մինչեւ վերջ յարգուած ու սիրուած հոգեւորական մը եղած է։
Աւելի քան քառորդ դար Արաբ-Բունարի եւ շրջակայքի հայութեան ծառայելէ ետք, իր յառաջացեալ տարիքին պատճառով խնդրած է Բերիոյ Թեմի Առաջնորդէն ու կրօնական Ժողովէն, որ զինք հանգստեան կոչեն։ Իր փափաքը կատարուած է։ Դադրած է քահանայագործելէ եւ նոյն տարին հանգստանալու համար փոխադրուած է Պէյրութ, իր զաւկին՝ Տէր Վահանին քով։ Հազիւ քանի մը ամիս ապրած՝ անհանգստացած ու կարճատեւ հիւանդութենէ մը ետք վախճանած է 7 Նոյեմբեր 1954-ին։
Թաղում
Թաղման ու օծման արարողութիւնը կատարուած են 9 Նոյեմբեր 1954-ին, Հայաշէնի Ա. Յովհաննու Կարապետ եկեղեցւոյ մէջ, ձեռամբ՝ Լիբանանի Թեմի Հայոց Առաջնորդ՝ Տ. Խորէն Եպս. Բարոյեանի (հետագային կաթողիկոս Մեծի Տանն Կիլիկիոյ)։
Թաղումը տեղի ունեցած է մեծ շուքով, մասնակցութեամբ թեմի քահանայից դասուն, այլ համայնքներու ներկայացուցիչներու, ազգային մարմիններու, հայրենակցական ու միութենական ներկայացուցիչներու, թաղական խորհուրդներու, դպրաց դասերու, դպրոցական աշակերտներու ու յուղարկաւորներու հոծ բազմութեան մը։ Թափօրին անձամբ հետեւած է Առաջնորդ Սրբազանը մինչեւ Ֆըրն Շպպէքի Ազգ. Գերեզմանատունը, ուր խօսած է պատշաճ դամբանական մը՝ վեր առնելով Տէր Հօր ազգօգուտ գործունէութիւնը, զինք ներկայացնելով իբրեւ տիպար հովիւ՝ Աւետարանի խօսքով՝ «Մշակ առանց ամօթոյ...»։
Իր տարիներու բարւոք ծարայութեան Համար ան գնահատուած է Լանջախաչով, Ծաղկեայ սեւ փիլոնով եւ Աւագութեան պատիւով ու տիտղոսով ։
Ղարաբաղեան Օրագիր
Ղարաբաղեան օրագիր, Աշոտ Բեգլարեանի գիրքը Ղարաբաղեան պատերազմի մասին։ «Ղարաբաղյան օրագիր» ժողովածուն գեղարվեստա-վավերագրական հրատարակութիւն է՝ նախատեսված ընթերցողներու լայն շրջանակնեու համար։ Հայ գրող, լրագրող, թարգմանիչ, Արցախեան պատերազմի մասնակից Աշոտ Բեգլարյանի գրքի մէջ ընդգրկված են ակնարկներ, հոդվածներ, հարցազրույցներ եւ էսքիզներ, գրուած Լեռնային Ղարաբաղի եւ Ատրպեյճանի միջեւ ընթացող պատերազմի տարիներուն (1992-1994), ինչպես նաեւ նյութեր, նվիրուած հետպատերազմեան տարիներու նշանաւոր իրադարձություններու եւ հրատապ հիմնախնդիրներուն։ Հեղինակը կը բարձրացն է ոչ մարդկային պայմաններուն մէջ մարդկայինի պահպանման հարցը, շոշափում է սիրո, ընկերութեան նիւթը, մարդկանց խաղաղութեան ձգտումը[1]։ Փաստագրական գիրքը լույս տեսած է Ռուսաստանի Դաշնութիւնի հրապարակվող «Ժամ» ամսագրի գլխավոր խմբագիր Աննա Գիվարգիզեանի նախաձեռնութեամբ։ Գիրքը լույս տեսած է Մոսկուայի «Տպարան» հրատարակչութեան մէջ։ Նկարիչ՝ Գագիկ Սիրավեան:
1981 թուական
1981 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 81րդ տարին է
Դէպքեր
1 Յունուար․ Յունաստան մաս կը կազմէ Եւրոպական Միութեան
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1981 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1981 մահեր
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1981
Ս. Քառասնից Մանկանց Մայր Եկեղեցի (Հալէպ)
'''Ս. Քառասնից Մանկանց Մայր Եկեղեցի'''ն ԺԴ. դարէն սկսեալ Բերիոյ Թեմի առաջնորդանիստ եկեղեցին է: ԱՆ պատմութեան մէջ առաջին անգամ յիշուած է 1476-ին: Անցեալին եղած է նաեւ կաթողիկոսանիստ եկեղեցի, ուր կատարուած են եպիսկոպոսական ու կաթողիկոսական ձեռնադրութիւններ եւ սրբալոյս միւռոնի օրհնութիւններ՝ 1849-ին Սիսի Միքայէլ Բ. Աջապահեան եւ 1923-ին՝ Սահակ Բ. Խապայեան կաթողիկոսներու կողմէ:
Եկեղեցւոյ շրջափակէն ներս Կաթողիկոսներ, Առաջնորդներ եւ ականաւոր եկեղեցականներ թաղուած են, ինչպէս՝ Ազարիա Ջուղայեցի (1601), Պետրոս Կարկառեցի (1608), Մկրտիչ Քէֆսիզեան (1894), Բաբգէն Ա. Աթոռակից Վեհափառ Հայրապետներ (վերջնոյն աճիւնները 1966-ին փոխադրուած են Անթիլիասի Զարեհեան Դամբարանը):
Աւանդութեան մը համաձայն, Ս. Քառասնից Մանկանց Մայր Եկեղեցւոյ եւ նախկին Ս. Աստուածածին (ներկայիս «Զարեհեան» գանձատուն) Եկեղեցւոյ վայրը փոքր մատուռով քրիստոնէական գերեզմանատուն եղած է:
1499-1500 թուականներուն, հալէպահայ գաղութի երեւելիներէն «Ըռայիս Պարոն Եսայի»ի բարերարութեամբ, եկեղեցին ընդարձակուած է: 1616-ին հալէպահայ իշխան Պետիկ Չէլէպիի նուիրատուութեամբ եւ եղբօր՝ Խոճա Սանոս Չէլէպիի վերակացութեամբ, կառուցուած է ընդարձակ եկեղեցի մը՝ երեք խորաններով, որոնք վերաշինուած են Ի. դարու երկրորդ կիսուն:
Ս. Քառասնից Մանկանց Մայր Եկեղեցւոյ շրջափակէն ներս, նախքան Սուրիոյ պատերազմը (2012թ.), կը գործէին նախկին Առաջնորդարանը, Հայոց Եկեղեցւոյ Կիրակնօրեայ Դպրոցներու Կեդրոն բաժինը, Համազգայինի Ն. Աղբալեան մասնաճիւղը, Ա. Ահարոնեան հանդիսասրահը, Ազգ. Հայկազեան Վարժարանը եւ Կեդրոնական գրադարանը:
Ուիլիամ Համիլթըն
Սըր Ուիլիամ Ռոուըն Համիլթըն (William Rowan Hamilton, 4 Օգոստոս 1805, Տուպլին - 2 Սեպտեմբեր 1865, Տուպլին), իրլանտացի թուաբանագէտ։
Ս. Քառասնից Մանկանց Մայր Եկեղեցի (Հալէպ)
28 Ապրիլ 2015-ին ռմբակոծուած է Սրբոց Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ տարածքը, ծանրօրէն վնասուած է եկեղեցւոյ շրջափակի առաջնային մուտքի բաժինը :
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հալէպ
Ուիլիամ Համիլթըն
Իրլանտայի թագաւորական աստղաբան (1827-1865)։ Իրլանտական թագաւորական ակադեմիայի անդամ (1837, 1837-1845 թուականներուն՝ անոր նախագահ)։ Շարք մը գիտութիւններու ակադեմիաներու (ինչպէս՝ Ռուսաստանի գիտութիւններու ակադեմիայի (1837)) եւ գիտական ընկերութիւններու թղթակից-անդամ, ԱՄՆ-ի գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի առաջին արտասահմանեան անդամ (1864)։ Ակադեմիկ Ա. Ն. Քռիլով գրած է.
Մանկութիւն Եւ Պատանեկութիւն
Համիլթըն ինը երեխաներէն չորրորդն էր իրլանտացի Սառա Հաթթընի (Sarah Hutton, 1780-1817) եւ կիսաիրլանտացի, կիսասքովտիացի Արչիպալտ Համիլթընի (Archibald Hamilton, 1778-1819) ընտանիքին մէջ։ Արչիպալտ ծնունդով Տանպոյն քաղաքէն էր, Տուպլին ի մէջ կ'աշխատէր իբրեւ իրաւաբան։ Նիւթական դժուարութիւններու եւ ծնողներու վատառողջ ըլլալու պատճառով որոշուեցաւ միամեայ տղան յանձնել հօրեղբօր դաստիարակութեան։ Հօրեղբայրը՝ Ճէյմս Համիլթըն, կրթուած անձնաւորութիւն էր, կ'աշխատէր իբրեւ փոխերէց եւ ուսուցիչ Թրիմ քաղաքին մէջ։ Ան համակրանքով կը վարուէր տղուն հետ եւ ամէն ձեւով կ'օգնէր անոր զարգացման։ Շուտով Համիլթըն մնաց առանց ծնողքի. մայրը մահացաւ, երբ ինք 12 տարեկան էր, հայրը անկէ ետք ապրեցաւ 2 տարի։ Աւելի ուշ Համիլթըն իր վրայ վերցուց որբացած երեք քոյրերու հոգը։
Արդէն մանուկ հասակին Ուիլիամ կը ցուցաբերէր արտասովոր ընդունակութիւն։ 3 տարեկանին ան ազատօրէն կը կարդար եւ սկսաւ իւրացնել թուաբանութիւնը։ 7 տարեկանին ան գիտէր լատիներէն, յունարէն եւ հին-եւրոպական լեզուներ։ 12 տարեկանին հօրեղբօր ղեկավարութեամբ, արդէն գիտէր 12 լեզու, ինչպէս՝ պարսկերէն, արաբերէն, սանսքրիտերէն (հին հնդկերէն գրական լեզուն)։ 13 տարեկան՝ ան գրեց սուրիական քերականութեան ձեռնարկ։ Համիլթըն ամբողջ կեանքի ընթացքին բարձր կը գնահատէր գրականութիւնն ու բանաստեղծութիւնը եւ ժամանակ առ ժամանակ կը փորձէր բանաստեղծութիւններ գրել։ Անոր գրական ծանօթներու թիւին կը պատկանէին յայտնի բանաստեղծ Ուիլիամ Վորդսվորտը, անոնց բարեկամութիւնը շարունակուեցաւ մինչեւ Վորդսորտի կեանքի վերջ, ինչպէս նաեւ Սեմիուէլ Քոլրիճ Թեյլըր ը, որուն հետ Համիլթըն աշխուժ կապ հաստատեց։
Լեզուներէն ետք եկաւ թուաբանութեամբ հետաքրքրուելու ժամանակը։ Տասը տարեկանին Համիլթընի ձեռքը ինկաւ Էվքլիտէս ի «Սկզբունքներ»ու լատիներէն թարգմանութիւնը եւ ան մանրամասնօրէն ուսումնասիրեց այդ աշխատութիւնը։ 13 տարեկանին կարդաց Իսահակ Նիւթըն ի «Ունիվերսալ Թուաբանութիւնը», իսկ 16 տարեկանին՝ Նիւթընի «Բնութեան փիլիսոփայութեան թուաբանական սկզբունքներու» մեծ մասը (ընդ որուն Համիլթընը Կլերոյի եւ Լափլասի աշխատութիւններու հիման վրայ կ'ուսումնասիրէր մայրցամաքային թուաբանութիւնը, որ Մեծ Բրիտանիոյ մէջ թերեւս նորութիւն էր։ 17 տարեկանին Ուիլիամ սկսաւ Լափլաս ի «Երկրային մեքենագիտութեան» ուսումնասիրութիւնը. այդ աշխատութեան մէջ ան տրամաբանական սխալ յայտնաբերեց եւ այդ մասին տեղեկացուց Իրլանտա յի թագաւորական աստղագէտ Ճոն Պրիքկլի ին։ Ան, գնահատելով պատանիին ընդունակութիւնները, սկսաւ օգնել անոր գիտական զարգացման։ Իրլանտայի մէջ մեծ գիտնականները շատ քիչ էին, ուստի Համիլթըն թուաբանութիւնը եւ բնագիտութիւնը ինքնաշխատութեամբ ուսումնասիրեց, դժուարութիւներու պարագային դիմելով Պրինքլիի օգնութեան։
Իրլանտացի գրող Մարիա Էճուորտ, որուն ընտանիքի հետ Ուիլիամ բարեկամացած էր, զայն կ'անուանէր տաղանդաւոր հրաշք, որուն մասին փրոֆեսոր Պրինքլին կ'ըսէ, որ կրնայ դառնալ երկրորդ Նիւթըն:
1815-1823 թուականներուն Ուիլիամը դպրոց կը յաճախէր, ապա 18-ամեայ պատանին կ'ընդունուի Տուպլին ի համալսարանի Թրինիթի քոլեճ։ Այնտեղ ան այնքան փայլուն ընդունակութիւններ կը ցուցաբերէ (առաջինը բոլոր առարկաներէն) 1827-ին, թերեւս 22-ամեայ ուսանող, թոշակի գացող Պրինքլիի խորհուրդով կը նշանակուի անոր փոխարէն՝ Տուպլինի համալսարանի աստղագիտութեան փրոֆեսոր եւ Իրլանտայի Թագաւորական Աստղագէտ։ Համալսարանի մէջ, նախկին ուսանող Համիլթըն, այդպէս ալ չպաշտպանելով աւարտաճառը, կը դասախօսէր երկնային մեքանիք ի դասընթացքը։
Թագաւորական Աստղագէտ
1827-ին Համիլթըն կը ստանձնէ Իրլանտայի թագաւորական աստղագէտի պաշտօնը (որ կը նշանակէր համատեղ պաշտօն Տանսինկեան աստղադիտարանի տնօրէնի պաշտօնի հետ) եւ կը պաշտօնավարէ 38 տարի՝ այդ պաշտօնին մէջ գտնուածներու ամէնէն երկարակեացը։ Ան հրատարակեց շարք մը աշխատութիւններ երկրաչափական օփթիք ի վերաբերեալ, որոնք մեծ արժէք կը ներկայացնէին օփթիքական սարքաւորումներու տեսութեան համար։ Սակայն քիչ կը զբաղէր լոկ աստղագիտական խնդիրներով, որուն պատճառով լոնտոնեան յանձնաժողովներու կողմէ երկու անգամ քննադատուած է անբաւարար ջերմեռանդութեան համար։ 1833-ին Համիլթըն կ'ամուսնանայ Հելէն Պէյլիի (Helen Maria Bayley) հետ։ Անոնք ունեցան երկու տղայ եւ աղջիկ։ Սակայն ամուսնութիւնը յաջողութեամբ չպսակուեցաւ եւ Համիլթըն սկսաւ չարաշահել ալքոլը։
1834-1835 թուականներուն հանդէս եկան դասական աշխատանքներ «համիլթընեան մեքանիքի» վերաբերեալ։ Սքովտիացի թուաբանագէտ Փիթըր Տետ այդ աշխատութիւնները անուանեց «Նիւթըն ի եւ Լակրանժ ի դարաշրջանի տեսական ուժաբանութեան մեծագոյն լրացումներ»։ Օփթիքայի մէջ եղած յայտնագործութիւններու եւ գիտական ծառայութիւններու համար Իրլանտայի փոխարքան շնորհեց անոր ասպետ ի կոչում եւ նշանակեց ամենամեայ նպաստ՝ 200 ֆունտ, իսկ լոնտոնեան Թագաւորական ընկերութիւնը պարգեւատրեց անոր (Ֆարատէյ ի հետ միասին) Թագաւորական մետալով։ Սակայն առջեւը դեռ մեծ յայտնագործութիւններու ամբողջ տարի մը ունէր։ 1835-ին Համիլթըն աւարտեց ուժաբանութեան խնդիրներու լուծման նոր, համընդհանուր մօտեցման մշակումը փոփոխական սկզբունքով (Համիլթընի սկզբունք)։ Գրեթէ դար մը ետք այդ մօտեցումը վճռական դարձաւ քուանտային մեքանիք ի ստեղծման համար, իսկ Համիլթընի յայտնաբերած փոփոխական սկզբունքը յաջողութեամբ օգտագործուեցաւ յարաբերականութեան ընդհանուր տեսութեան դաշտի հաւասարումներ ու մշակման գործին մէջ։
1837-ին Համիլթըն ընտրուեցաւ Իրլանտայի թագաւորական ակադեմիա յի նախագահ։ Այդ թուականին «Ուժաբանութեան ընդհանուր մեթոտի մասին» աշխատութեան համար, ակադեմիկոսներ Բունիակովսկի ի, Օսթրոկրատսքի ի եւ Ֆուսս ի ներկայացումով ան ընտրուեցաւ Փիթըրսպուրկի գիտութիւններու ակադեմիա յի թղթակից-անդամ։
1843-ը շրջադարձային եղաւ Համիլթընի կեանքին մէջ։ Ան յայտնաբերեց քուատերնիոններու հանրահաշուական համակարգը՝ քոմփլեքս թիւեր ու համակարգի ընդհանրացումը, եւ իր կեանքի մնացած երկու տասնամեակները նուիրեց անոնց հետազօտման։ Մեծ Բրիտանիոյ մէջ քուատերնիոններու տեսութիւն ընդունուեցաւ արտասովոր խանդավառութեամբ եւ «պատկառանքի հասնող խոր յարգանքով», Իրլանտայի մէջ (ապա նաեւ Անգլիոյ մէջ) անիկա դարձաւ կրթութեան պարտադիր բաղկացուցիչ։
1846-ին տհաճ վիճաբանութիւն տեղի ունեցաւ երկրաբանական ընկերութեան ճաշկերոյթի ընթացքին, ուր Համիլթըն ներկայացած էր արտակարգ յարբած վիճակի մէջ. այդ պատճառով ան ձգեց Իրլանտական ակադեմիայի նախագահի պաշտօնը ։ Մէկ տարի ետք մահացաւ Ճէյմս, որ փոխարինած էր Ուիլիամի հայրը։
1865-ի գարնան Համիլթընի առողջութիւնը սկսաւ կտրուկ վատանալ։ Իր երկար տարիներու աշխատանքը՝ «Քուատերնիոններու տարրեր», ան հասցուց աւարտել իր մահէն քանի մը օր առաջ
Համիլթըն մահացաւ 2 Սեպտեմբերին 60 տարեկան հասակին։ Թաղուած է տուպլինեան Mount Jerome Cemetery and Crematorium գերեզմանատունը։
Գիտական Ներդրում
Իր բոլոր հիմնական աշխատութիւններուն մէջ Համիլթըն ձգտած է խնդիրը դնել եւ լուծել առաւելագոյն ընդհանուր, համաշխարհային մեթոտով, խորութեամբ ուսումնասիրել մեթոտները եւ պարզ ձեւով ընդգծել անոնց կիրառութեան մարզերը։
Քոմփլեքս Թիւերու Տեսութիւն
1835-ին Համիլթըն հրատարակեց «Հանրահաշուական զոյգերու տեսութիւն» աշխատութիւնը (Theory of Algebraic Couples), որուն մէջ տուած է քոմփլեքս թիւերու տեսութեան խիստ կառուցուածքը։ Եթէ Էյլերը քոմփլեքս թիւը կը դիտարկէր իբրեւ a+bi գումար, իսկ Վեսսելն ու Կաուս ը յանգեցին քոմփլեքս թիւերու երկրաչափական մեկնաբանութեան, դիտելով զանոնք իբրեւ քոորտինատային հարթութեան կէտեր (ընդ որուն վերջինս 1831-ին «Երկքառակուսային հաշուարկներու տեսութիւն» աշխատութեան մէջ նոյնպէս առաջարկած է քոմփլեքս թիւերու հանրահաշիւի խիստ կառուցուածքը), ապա Համիլթըն (հաւանաբար, ծանօթ չըլլալով Կաուսի աշխատանքին) քոմփլեքս թիւը դիտարկեց իբրեւ (a, b) իրական թիւերու զոյգ։ Այժմ բոլոր երեք մօտեցումները հաւասարապէս տարածուած են, ընդ որուն Կաուսի եւ Համիլթընի աշխատութիւններու հանդէս գալով վերցուեցաւ քոմփլեքս թիւերու տեսութեան անհակասականութեան հարցը (աւելի ճիշդը, անիկա յանգեցաւ իրական թիւեր ու տեսութեան անհակասականութեան հարցին։ Քոմփլեքս թիւերու երկրաչափական մեկնաբանութիւնը հնարաւորութիւն ընձեռեց զանոնք լայնօրէն կիրառելու հարթաչափութեան եւ թուաբանական բնագիտութեան երկչափ խնդիրները լուծելու ժամանակ։ Փորձելով համանման արդիւնքի հասնելու տարածաչափութեան համար, Համիլթըն քանի մը տարիներու ընթացքին աշխատեցաւ քոմփլեքս թիւի հասկացողութեան ընդհանրացման եւ իրական թիւերու եռեակէն բաղկացած թիւերու լիարժէք համակարգի ստեղծման վրայ։ Զայն աւարտին չհասցնելով, Համիլթըն սկսաւ դիտարկել իրական թիւերու քառեակները։ Միտքի փայլատակումը այցելեց անոր 1843-ի հոկտեմբերեան օրերէն մէկուն ընթացքին, Տուպլինեան կամուրջին վրայ զբօսանքի ժամանակ, այդպէս ի յայտ եկան քուատերնիոններ ը։
Քուատերնիոններու Տեսութեան Ստեղծում
Իր բացայայտած «քառանդամ թիւերու» համար Համիլթըն ներմուծեց քուատերնիոններ անուանումը՝ լատիներէն quaterni չորսական բառէն ։ Քուատերնիոնները, քոմփլեքս թիւերու անալոկիայով ներկայացնելով իրական թիւերու քառեակներով, ան կը գրառէր քուատերնիոնները նաեւ ձեւական գումարի տեսքով. ուր i, j, k - երեք քուատերնիոնեան միաւորներ են (i կեղծ միաւորի անալոկները ։
Ենթադրելով քուատերնիոններու բազմապատկման բաշխականութիւնը գումարման նկատմամբ, Համիլթըն ներմուծեց քուատերնիոններու բազմապատկման սահմանումը 1, i, j, k պազային միաւորներու համար, տալով հետեւեալ տեսքի բազմապատկման աղիւսակ.
Աղիւսակէն կ'երեւի, որ քուատերնիոններու բազմապատկումը օժտված չէ տեղափոխական յատկութեամբ (այդ պատճառով քուատերնիոններու հանրահաշուական համակարգը կը համարուի մարմին, բայց ոչ դաշտ):
Յաջորդ երկու տասնամեակները Համիլթըն նուիրեց նոր թիւերու մանրամասն ուսումնասիրութեան ու գործնական կիրառութիւններու, այդ նիւթին շուրջ գրելով 109 յօդուածներ եւ երկու ծաւալուն մենախօսութիւններ՝ «Դասախօսութիւններ քուատերնիոններու մասին» եւ «Քուատերնիոններու տարրեր»: (*) բանաձեւի աջ մասը ան կը դիտարկէր իբրեւ երկու գումարելիներու գումար. սկալիար մասի (a թիւը) եւ վեքթորական մասի (գումարի մնացած մասը); աւելի ուշ որոշ հեղինակներ օգտագործեցին համապատասխանաբար «իրական մաս» եւ «կեղծ մաս» արտայայտութիւնները : Այդպէս թուաբանութեան մէջ առաջին անգամ ներմուծուեցան վեքթոր (1847, կը համապատասխանէր զրոյական սկալիար մասով քուատերնիոնին) եւ սկալիար(1853, կը համապատասխանէր զրոյական վեքթորական մասով քուատերնիոնին) բառերը: Իբրեւ երկու վեքթորներու քուատերնիոնեան արտադրեալի վեքթորական եւ սկալիար մասեր հանդէս եկան համապատասխանաբար վեքթորական եւ սկալիար արտադրեալները
Քուատերնիոններու Կիրառութիւն
Համիլթընի աշխատանքներու մեծագոյն շարունակողն ու քուատերնիոններու մասսայականացնողը եղաւ անոր աշակերտը՝ սկովտիացի թուաբանագէտ Փիթըր Տետ ը, որ անոնց բազմաթիւ կիրառութիւններ առաջարկեց երկրաչափութեան մէջ, սֆերիք եռանկիւնաչափութեան եւ բնագիտութեան մէջ : Այդպիսի կիրառութիւններէն մէկը եղաւ տարածական ձեւափոխութիւններու ուսումնասիրութիւնը: Քոմփլեքս թիւերը յաջողութեամբ կ'օգտագործուին հարթութեան վրայ կամայական շարժումներու ձեւաւորման համար. թիւերու գումարումին կը համապատասխանէ քոմփլեքս հարթութեան կէտերու փոխանցումը, իսկ բազմապատկումին՝ պտոյտը (միաժամանակեայ ձգումով, եթէ արտադրեալի մոտուլը 1-էն տարբեր է):
Քուատերնիոնները յարմար գործիք են էւքլիտեան եռաչափ տարածութեան մէջ շարժումներու հետազօտութեան համար. անոնց այդպիսի օգտագործումը հիմնուած է քուատերնիոններու երկրաչափութեան եւ թուային վերլուծման վրայ, որուն պարագային քուատերնիոն միաւորներուն կը համադրուին որեւէ աջակողմեան օրթոնորմաւորուած պազիսի վեքթորներ եռաչափ տարածութեան մէջ : Այդ ժամանակ կը ստեղծուի փոխադարձ համարժէք համապատասխանութիւն եռաչափ պտոյտներու եւ քուատերնիոններու մարմիններու ներքին ավտոմորֆիզմներու միջեւ. իւրաքանչիւր այդպիսի ավտոմորֆիզմ կրնայ յառաջանալ 1-ի հաւասար մոտուլով քուատերնիոնէն (քուատերնիոնի q մոտուլը կը սահմանուի իբրեւ անոր a, b, c, d բաղադրիչներու քառակուսիներու գումարէն քառակուսի արմատ) : Ընդ որուն երկու պտոյտներու յաջորդական իրականացման կը համապատասխանէ պտոյտի համապատասխան քուատերնիոններու արտադրեալը: Այս փաստը կը լուսաբանէ քուատերնիոններու բազմապատկման ոչ տեղափոխական ըլլալը, քանի որ երկու եռաչափ պտոյտներու իրականացման արդիւնքը էականօրէն կախեալ է անոնց իրականցման կարգէն:
Համիլթընի աշխատանքներու հիման վրայ Ճոզայա Կիպս եւ Օլիւըր Հեւիսայտ առանձնացուցին ու զարգացուցին վեքթորական հաշիւի համակարգը, արդէն քուատերնիոններու տեսութենէն անկախ, անիկա չափազանց օգտակար եղաւ կիրառական թուաբանութեան եւ ներառուեցաւ դասագիրքերու մէջ:
Ճէյմս Մաքսուէլ քուատերնիոններու հետ ծանօթացաւ իր դպրոցական ընկեր Տետի շնորհիւ, եւ զանոնք բարձր գնահատեց. «Քուատերնիոններու հաշիւի յայտնագործութիւնը քայլ մը առաջ է տարածութեան հետ կապուած մեծութիւններու ճանաչման մէջ, որ իր կարեւորութեամբ կարելի է համեմատել միայն Տեքարտ ի կողմէ տարածական քոորտինատներու յայտնաբերման հետ» : Մաքսուէլի՝ ելեկտրամագնիսական դաշտ ի տեսութեան մասին յօդուածներու մէջ քուատերնիոնեան սիմվոլիկան կը կիրառուի տարբերական օպերատորներ ու ներկայացման համար, բայց եւ այնպէս իր վերջին աշխատութիւններուն մէջ Մաքսուէլ հրաժարեցաւ քուատերնիոնեան սիմվոլիկայէն՝ յօգուտ Կիպսի ու Հեւիսայտի աւելի յարմար ու դիտողական վեքթորական հաշիւի :
Քուատերնիոններու Տեսութեան Պատմական Նշանակութիւնը
Բոլոր պարագաներուն, թուաբանութեան զարգացման գործին մէջ քուատերնիոններու ներդրումը անգնահատելի է: Անրի Փուանկարէ գրած է. «Անոնց երեւան գալը հզօր զարկ տուաւ հանրահաշիւ ի զարգացման, անոնցմէ ելլելով գիտութիւնը ընթացաւ թիւի հասկացողութեան ընդհանրացման ճամբով, գալով մատրիցի եւ գծային օպերատորի յղացումներուն: Անիկա եղաւ յեղափոխութիւն թուաբանութեան մէջ, այն բանին նման, որ կատարեց Լոպաչեւսկի ն երկրաչափութեան մէջ»:
Երկրաչափութիւն
1861-ին Համիլթըն հարթաչափութեան մէջ ապացուցեց իր անունը կրող թէորեմ ը.
Սուրանկիւն եռանկեան օրթոկեդրոն ը անոր գագաթներուն միացնող ուղիներու երեք հատուածները զայն կը տրոհեն երեք Համիլթընի եռանկիւններու, որոնք ունին Էյլըրի նոյն շրջագիծ ը, ինչ որ տրուած է սուրանկիւն եռանկեան։ 1856-ին Համիլթըն ուսումնասիրեց քսանանիստի սիմետրիաներ ու խումբը։
Միւս բազմանիստի՝ տասներկու նիստի ուսումնասիրութեան հետեւանքը եղաւ գծանկարչութեան տեսութեան օգտակար հասկացողութեան՝ համիլթընեան կրաֆ ի երեւան գալուն, բացի անկէ, Համիլթըն ստեղծեց տասներկու նիստի կողերու շրջացման հետ կապուած հետաքրքրաշարժ գլուխկոտրուկ եւ անիկա վաճառքի դրուեցաւ 1859-ին: Այդ խաղը, որ ձեւակերպուած էր ինչպէս «Ճամբորդութիւն Երկրի Շուրջը», երկար ժամանակ լոյս կը տեսնէր Եւրոպա յի շատ երկիրներու մէջ :
Քուատերնիոններու տեսութեան առաջ գալու պահէն Համիլթըն միշտ նկատի ունեցած է անոր շրջանակներուն մէջ յառաջացած վեքթորներու ապարատը տարածական երկրաչափութեան մէջ։ Ընդ որուն A կէտին սկիզբը եւ B կէտին վերջը ունեցող ուղղորդուած հատուածը Համիլթըն մեկնաբանած է ինչպէս վեքթորը եւ, հետեւելով Միոբիուս ին, գրի առած է B-A տեսքով (այսինքն՝ ինչպէս վերջակէտի ու սկզբնակետի տարբերութիւն): «Վեքթոր» եզրակացութիւնը կազմուած է լատիներէն vehere ‘ տանիլ, ձգել’ բայէն (նկատի առնուած է շարժող կէտի տեղափոխութիւնը A սկզբնական դիրքից B) վերջնական դիրք:
Երկրաչափութիւնը պարտական է Համիլթընին այնպիսի եզրակացութիւններու համար, ինչպիսիք են քոլինէարութիւն, քոմփլանարութիւն (կիրառուած են միայն կէտերու նկատմամբ; ընդհանուր սկզբնակէտով վեքթորներու համար համապատասխան պարագաներու օգտագործուած են termino-collinear եւ termino-coplanar արտայայտութիւնները):
Համիլթընի քանի մը աշխատութիւններ նուիրուած են Աբէլ ի աշխատանքներու ճշգրտման թուային մեթոտներու վերաբերեալ: Քվուատերնիոններու հետազօտութեան ընթացքին Համիլթըն ապացուցեց շարք մը հանրահաշուական թէորեմներ, որոնք կը վերաբերին մատրիցներ ու տեսութեան: Գծային հանրահաշիւին մէջ կարեւոր Համիլթընի-Քելիի թէորեմ ը ան ապացուցեց 4 \times 4 չափսի մատրիցներու համար, մատրիցի հասկացողութիւնն ու թէորեմի ձեւակերպումը (առանց ապացուցման) հրապարակած է Արթուր Քելի ն (1858), ընդհանուր պարագայի համար ապացոյցը տուած է Ֆրոպենիուս ը 1898-ին:
Լոյսի Տարածման Տեսութիւն
Իր առաջին գիտական մեծ աշխատութիւնը՝ վերնագրուած «Caustics», 19-ամեայ Համիլթըն 1824-ին ներկայացուց տոքթոր Պրինքլի ին, որ այդ ժամանակ Իրլանտայի գիտութիւններու ակադեմիայի նախագահն էր։ Այդ աշխատութիւնը, որ նուիրուած էր դիֆերենցիալ երկրաչափութեան զարգացման, մնացած էր ձեռագիր, սակայն 1827-էն Համիլթըն սկսաւ հրատարակել յօդուածներու շարք՝ զգալի չափով ընդլայնուած ու խորացուած տարբերակով, ընդհանուր վերնագիրով՝ «Ճառագայթներու Համակարգի Տեսութիւն» (Theory of Systems of Rays)։
Այդ յօդուածներուն մէջ Համիլթըն կը ձգտէր կառուցել յայտնի օփթիքական երեւոյթներու ֆորմալ տեսութիւնը։ Ան յայտարարեց, որ իր նպատակն է ստեղծել օփթիքական երեւոյթներու տեսութիւն, որ օժտուած ըլլայ այնպիսի «գեղեցկութեամբ, արդիւնաւէտութեամբ եւ ներդաշնակութեամբ», ինչ Լակրանժ ի անալիտիկ մեքանիքան ։
Յօդուածներէն առաջինին մէջ (1827) Համիլթըն կը հետազօտէ լուսնային ճառագայթներու ընդհանուր յատկութիւնները, որոնք դուրս կու գան մէկ լուսաւորուող կէտէ եւ կ'ենթարկուին կամ անդրադարձման կամ բեկման։ Հետազօտութիւններու հիմքին մէջ ան կը դնէ ճառագայթներու անդրադարձման ու բեկման՝ փորձէն յայտնի օրէնքները։ Դուրս ելլելով երկրաչափական օփթիքա յի այս հասկացողութիւններէն, Համիլթըն կը յանգնի «անընդհատ գործողութեան մակերեւոյթի» հասկացողութեան վրայ, (ալիքային մեկնաբանութեամբ՝ ալիքային ճակատ), կը ստանայ եւ կը վերլուծէ տրուած մակերեւոյթները նկարագրող դիֆերենցիալ հաւասարութիւնները։
Տեսութեան Կիրառութիւններ
«Երրորդ յաւելում»ին մէջ Համիլթըն իր տեսութեան հիման վրայ կանխագուշակեց ներքին քոնական ռեֆրակցիայի երեւոյթը. եթէ երկու օփթիքական առանցք ներով բիւրեղ ի մէջ հատենք առանցքներէն մէկուն ուղղահայեաց հարթ շերտ եւ այդ շերտի վրայ ուղղենք լոյսի փունջ այնպէս, որ անիկա բեկանուի օփթիքական առանցքին զուգահեռ, ապա շերտէն ելքի վրայ տեսանելի պիտի ըլլայ լուսատու օղակ (անոր տրամագիծը կախեալ է շերտի հաստութենէն): Համալսարանական բնագէտ Համֆրի Լլոյտի (Humphrey Lloyd) կողմէ եղած փորձերը Արակոնիտ ի հետ այս ենթադրութեան տուին փորձառական վաւերացում : Այս սենսացիոն յայտնագործութիւնը ակնառու ցոյց տուաւ Համիլթընի մեթոտներու արդիւնաւէտութիւնը, զայն նոյնիսկ համեմատեցին Նեփթուն ի յայտնագործման հետ:
Համիլթընի Օփթիքայի Պատմական Նշանակութիւնը
Օփթիքայի վերաբերեալ Համիլթընի նշանաւոր աշխատանքները եւ բացայայտուած օփթիքա-մեքանիքական միասնութիւնը մէկ անգամէն չգնահատուեցան գիտական հասարակայնութեան կողմէ: Միայն 19-րդ դարու վերջաւորութեան, երբ շարք մը արդիւնքներ վերաբացայայտուեցան Պրունս ի եւ այլ հետազօտողներու կողմէ, սկսաւ անոնց ներդրումը օփթիքայի մէջ: Աւելի ուշ, արդէն 20-րդ դարու սկիզբը, օփթիքայի ու մեքանիքայի խնդիրներու միաձուլումը, որուն հասած էր Համիլթըն իր աշխատանքներուն մէջ, կրկին բացայայտուեցաւ Պրոյլ ի կողմէ, լոյսի ֆոթոն ային տեսութեան վերաբերեալ աշխատութիւններու մէջ (ուր ան յանգեցաւ կորպուսկուեար-ալիքային երկուութեան յղացման): Քիչ ուշ Համիլթընի գաղափարները ոգեշնչող դեր խաղացին Շրիոդինգեր ի հետազօտութիւններու համար, որ բազմակողմանիօրէն հետազօտեց ալիքային մեքանիքա ն եւ ալիքային գործ ի համար ստացաւ քուանտային մեքանիքա յի հիմնական հաւասարումը՝ Շրիոդինգերի հաւասարում ը :
Ստացիոնար Գործողութեան Սկզբունքը
Նկարագրուած տարբեր մեթոտները, որոնք առաջարկած է Համիլթըն օփթիքայի խնդիրներու համար, շուտով զարգացուց մեքանիքա յի ընդհանուր խնդիրի կիրառման մէջ, ուր դիտարկեց «բնութագրիչ գործի» անալոգը՝ «գլխաւոր գործը». անիկա իրմէ կը ներկայացնէ գործողութեան ինտեգրալ ։
Տինամիքայի հիմնական խնդիրն է հաշուարկել մարմինի կամ մարմիններու համակարգի շարժումը գործող ուժերու տրուած բաժանման պարագային։ Ընդ որուն մարմիններու համակարգի վրայ կրնան դրուած ըլլալ կապ եր (ստացիոնար կամ ժամանակի ընթացքին փոխուող)։ 18-րդ դարու վերջաւորութեան Լակրանժ իր «Անալիտիկ Մեքանիքային» մէջ ձեւակերպեց տարբեր սկզբունքի իր տարբերակը ։
Այստեղ S - գործողութիւն է, L — տինամիք համակարգի Լակրանժի գործ ը, q — ընդհանրացուած կոորդինատ ները։ Համիլթըն այս սկզբունքը դրաւ իր Համիլթընեան մեքանիքա յի հիմքին մէջ։ Ան ցոյց տուաւ հիմնական գործի (Համիլթընի գործ ի) կառուցման եղանակը եւ վերջաւոր ձեւափոխութիւններով, առանց ինտեգրման, կը ստացուին վարիացիոն խնդիրի բոլոր լուծումները ։
Ընդհանրացուած կոորդինատներով գործողութիւնը ըստ Համիլթընի ունի այսպիսի տեսք.
ուր - Համիլթընի գործը տրուած է համակարգի համար;  — ընդհանրացած կոորտինատներ;  - անոնցմով զուգակցուող ընդհանրացուած իմփուլսները։
Կոորտինատներու եւ իմփուլսներու հաւաքածոն կը բնութագրէ (ժամանակի իւրաքանչիւր պահի) համակարգի տինամիք վիճակը, եւ այդպիսով, լիովին կ'որոշէ տրուած համակարգի շարժումը ։
Համլիթընի Կանոնական Հաւասարութիւնները
1835-ին Համիլթըն ստացաւ մեքանիքական համակարգերու շարժման հաւասարութիւններու նոր ձեւակերպում - Համիլթընի Կանոնական Հաւասարութիւններ. Կանոնական հաւասարութիւններու ստացուած համակարգը կը պարունակէ կրկնակի անգամ շատ դիֆերենցիալ հաւասարութիւններ, քան Լակրանժի մօտ, բայց անոնք բոլորը առաջին կարգի են (Լակրանժի մօտ՝ երկրորդ):
Տինամիքայի Վերաբերեալ Համիլթընի Աշխատութիւններու Նշանակութիւնը
Համիլթընի առաջարկած տինամիքայի ձեւակերպումը գրաւեց 19-րդ դարու մեծագոյն թուաբանագէտներու՝ Եակոբի ի, Փուանքարէ ի, Օստրոկրատսկի ի, Շ.Տելոնէ ի, Է. Ճ. Ռաուս ի, Սոֆուս Լի ի եւ միւսներու ուշադրութիւնը, որոնք էականօրէն ընդլայնեցին ու խորացուցին Համիլթընի աշխատանքները :
Տինամիքայի վերաբերեալ Համիլթընի աշխատանքները բարձր գնահատած է ՍՍՀՄ ԳԱ թղթակից-անդամ Սրետենսկի ն, նշելով. «Այդ աշխատանքները ինկած են 19-րդ դարու անալիտիկ մեքանիքայի ամբողջ զարգացման հիմքին մէջ» :
Նմանատիպ կարծիք արտայայտած է ակադեմիկոս Վ. Վ. Ռումիանցեւ. «Համիլթընի օփթիքա-մեքանիքական անալոգիան պայմանաւորեց անալիտիկ մեքանիքայի հարիւրամեայ յառաջընթացը» : Փրոֆեսոր Լ. Ս. Պոլակի կարծիքով, անիկա եղած է «տեսութիւն, որ գրեթէ չունէր անալոգը մեքանիքայի մէջ», մեքանիքայի եւ կից գիտութիւններու մէջ բացած է վիթխարի կարելիութիւններ. Ակադեմիկոս Վ. Ի. Առնոլտ հետեւեալ կերպ բնութագրած է համիլթընեան մեքանիքայի բացայայտումէն ետք ընձեռուած կարելիութիւնները.
Համիլթընի մօտեցումը արդիւնաւէտ եղաւ բնագիտութեան թուաբանական շատ ձեւերու մէջ։ Այդ ստեղծագործական մօտեցման վրայ հիմնուած է, օրինակ, Լանտաուի եւ Լիֆշիցի «Տեսական բնագիտութեան» ուսումնական դասընթացքի (учебный курс «Теоретическая физика» Ландау и Лифшица) բազմահատորեակը:
Ի սկզբանէ Համիլթընի վարիացիոն մեթոտը ձեւակերպուած է մեքանիքայի խնդիրներու համար, բայց անկէ որոշ բնական ենթադրութիւններու պարագային դուրս կը բերուին ելեկտրոմագնիսական դաշտի Մաքսուէլի հաւասարութիւններ ը: Յարաբերականութեան տեսութեան ի յայտ գալով պարզուեցաւ, որ այդ սկզբունքը խստօրէն կ'իրականանայ նաեւ ռելիատիվիստական տինամիքային մէջ։ Անոր էվրիստիկ ուժը էականօրէն օգնեց քուանտային մեքանիքայի մշակման, իսկ յարաբերականութեան ընդհանուր տեսութիւնը ստեղծելու համար Դաւիթ Հիլպերտ Համիլթընի սկզբունքը կիրառեց ձգողութեան դաշտի հաւասարութիւնները արտածելու համար (1915) : Ասոնց կը հետեւցուի, որ Համիլթընի փոքրագոյն գործողութեան սկզբունքը տեղ կը գրաւէ բնութեան արմատական, պազային օրէնքներու մէջ. Ուժանիւթի պահպանման օրէնք ի եւ թերմոտինամիքայի օրէնքներ ու կողքին:
Այլ Աշխատութիւններ Մեքանիքայի Մարզին Մէջ
Համիլթընի կը պատկանի նաեւ մեքանիքայի հոտոկրաֆ ի հասկացողութեան ներմուծումը (1846—1847) - ժամանակի ընթացքին վեքթորի մեծութեան եւ ուղղութեան փոփոխութեան ակնառու ներկայացումը: Հոտոկրաֆի տեսութիւնը Համիլթըն զարգացուցած է սկալիար արգումենտի ցանկացած վեքթորական գործի համար: Կինեմատիքա յի մէջ շատ յաճախ գործ կ'ունենան կէտի արագութեան հոտոկրաֆի հետ :
Համիլթըն ապացուցած է տինամիքա յին վերաբերող թէորեմ Նիւթընեան Ձգողականութեան ազդեցութեան տակ ուղեծիրով շարժելու պարագային արագութեան հոտոկրաֆը միշտ շրջանագիծ է :
Բնաւորութեան Գիծեր
Ինչպէս փայլուն ընդունակութիւնները, այնպէս ալ անյաջող կեանքը Համիլթընի մէջ արթնցուցին անյաղթահարելի հրապուրանք ստեղծագործական գիտական աշխատանքով։ Օրուան ընթացքին ան կ'աշխատէր աւելի քան 12 ժամ, մոռնալով սնունդի մասին։ Անգամ մը ան կատակած է իր տապանագիրի մասին. «Ես եղած եմ աշխատասէր եւ ճշմարտասէր» ։
Ան աշխուժ նամակագրութիւն կը վարէր աշխատակիցներու եւ գրականագէտներու հետ։ Ամէնէն հետաքրքիրներէն է նամակագրութիւնը թուաբանութեան տրամաբանութեան հիմնադիրներէն մէկուն՝ Օգաստէս տէ Մորգան ի հետ։ Այս պատճառներով ան ոչ մէկ անգամ նամակագրութիւն ունեցած է այն ժամանակուան մեծագոյն թուաբանագէտներու (Քառլ Ֆրիտրիխ Կաուս, Օգիուստեն Լուի Կոշի, Պեռնարտ Ռիման եւ այլոց) հետ ։
Պէտք է նշել, որ արտասահմանեան գիտական ամսագիրները Իրլանտա կը հասնէին անկանոն կերպով, եւ նամակներու մէջ Համիլթըն կը դժգոհէր թուաբանական նորագոյն նուաճումներուն ծանօթանալու դժուարութիւններէ։ 1842-ին Համիլթըն Անգլիոյ մէջ մասնակցելով գիտական սեմինարի, հանդիպեցաւ իր աշխատանքներու ակնառու շարունակողին՝ Քարլ Կուստաւ Եակոբ ին, որ հետագային Համիլթընը անուանեց «այդ երկրի Լակրանժ»։
Փիլիսոփայական Եւ Կրօնական Հայեացքներ
Դատելով Համիլթընի նամակներէն ու գրառումներէն, ան հետաքրքրուած է փիլիսոփայութեամբ եւ առանձնակի գնահատած է Ճորճ Պերքլի ի եւ Էմանուէլ Կանտ ի։ Ան չէր հաւատար, որ բնութեան՝ մեր բացայայտած օրէնքները նոյնականօրէն կ'արտացոլան իրական օրինաչափութիւնները։ Ան կը գրէր, որ աշխարհի գիտական բնոյթն ու իրականութիւնը հրաշալի ձեւով կապուած են ծայրահեղ միասնականութեան, նիւթականի եւ առարկայականի հետեւանքով։ Կանտի հետ համապատասխանելով, Համիլթըն գիտական գաղափարները կը համարէր մարդկային հմտութեան ծնունդ։
Գիտական Հետազօտութեան Մեթոտաբանութիւն
Աշխատելով թուաբանական օփթիքայի հիմքերու հետ, Համիլթըն մեթոտաբանութեան բնոյթի կարեւոր եզրակացութիւններու յանգած է: Համիլթընի 20-րդ դարու հրատարակուած ձեռագիրները ցոյց կու տան, որ օփթիքայի մէջ ընդհանուր արդիւնքներու ան յանգած է մասնաւոր պարագաներու մանրակրկիտ վերլուծութեան հիման վրայ, որուն հետեւած է շարադրութեան մանրազնին մշակումը, գործնականին մէջ թաքցնելով ուղին, որով շարժած է հեղինակը:
Իր գիտա-մեթոտական յղացումը Համիլթըն շարադրած է 1833-ին, «Լոյսի Եւ Մոլորակներու Ուղեգիծերու՝ Բնութագրիչ Գործի Գործակիցներու Օգնութեամբ Որոշման Ընդհանուր Մեթոտի Մասին» յօդուածին մէջ։ Այդտեղ ան գրած է, որ իւրաքանչիւր ֆիզիքական գիտութիւն ունի զարգացման երկու տարբեր ուղղութիւններ՝ մակածական եւ յառաջբերական. «Իւրաքանչիւր ֆիզիքական գիտութեան մէջ մենք պէտք է փաստերէն օրէնքներու հասնինք մակածութեան եւ վերլուծութեան միջոցով ու օրէնքներէն հետեւութիւններու անցնինք յառաջբերական ու սինթեզի միջոցով» : Ընդ որուն, թուաբանական մեթոտներու յաջող կիրառութեան համար յառաջբերական մօտեցումը պէտք է յենուի ընդհանուր մեթոտի վրայ, ելլելով մէկ կեդրոնական գաղափարէ: Համիլթըն մանրամասնօրէն հիմնաւորած է օփթիքայի համար իբրեւ ընդհանուր օրէնք փոքրագոյն (ստացիոնար) գործողութեան օրէնքը ընդունելու նպատակայարմարութիւնը, իսկ յօդուածի վերջաւորութեան քննարկած է մեքանիքայի եւ աստղագիտութեան մէջ անալոգ մօտեցման հեռանկարները:
Յիշողութիւն
Գիտութեան մէջ շատ հասկացողութիւններ ու պնդումներ կապուած են Համիլթընի անուան հետ, օրինակ՝ տեսանելի կողմի վրայ՝ Համիլթըն (լուսնային խառնարան)
2005-ին շատ երկիրներ մէջ գիտական հասարակութիւնը նշեց Ուիլիամ Համիլթընի 200-ամեակը, Իրլանտայի կառավարութիւնը այդ տարին յայտարարեց «Համիլթընի տարի», իսկ Իրլանտայի Կեդրոնական դրամատունը լոյս ընծայեց 10 եւրօ արժողութեամբ յուշադրամ ։
Ռուսերէն Թարգմանուած Աշխատութիւններ
Տես նաեւ список математических трудов Гамильтона։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Տուպլին քաղաքի մահացածներ Ստորոգութիւն:Իրլանտացի թուաբանագէտներ Ստորոգութիւն:Թուաբանագէտներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Մեքանիքներ այբբենական կարգով
Սաապ JAS 39 Կրիփէն
Saab JAS 39 Gripen՝ շուէտական չորրորդ սերունդի կործանիչ, որ մշակած է Saab Ավիոնիքս ընկերութիւնը:
Պատմութիւն
Բազմանպատակային Gripen կործանիչը 1980-ականներու կէսերուն ստեղծուեր է իր երկրի պաշտպանութեան համար: Ֆինանսաւորումն սկսած է 1980 թուականին, 1982-ին Շուէտի կառավարութիւնը որոշում մը ընդունած է JAS-39 անունով կործանիչի ստեղծման ծրագիր ծաւալելու: 1985 թուականին շարժիչի փորձարկումներն սկսած են, 26 Ապրիլ 1987-ին կատարուեցաւ առաջին փորձնական կործանիչի դուրսբերումը եւ 1988 թուականի Դեկտեմբեր 9-ին Կրիփէնն առաջին անգամ ելաւ օդ: Ստեղծման ծրագրի բոլոր աշխատանքները 1996 թուականի վերջին աւարտուած են, այդ ատենը փործարկումներուն մէջ ներգրաւուած վեց նաւերը 1800-էն աւելի թռիչք կատարած են, 2300 ժամ օդին մէջ գտնուելով: