cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Անդրանիկ (անձնանուն)
Ըստ Մեծոփեցիի՝ Մակաբայեցի եղբայրներէն առաջինին անունն Անդրանիկ էր (միւսներն էին՝ Ակար, Մակար, Խորէն, Խորսէն, Ամինադար, Գաղիէ)։ Մակաբայեցոց Բ. գիրքի «Է» գլուխին մէջ կը պատմուի 7 եղբայրներու նահատակութեան մասին, որոնց անուններն էին Ակար, Մակար, Խորէն, Խորսէն, Ամինադար, Գալիլէ եւ Գադիդէ։ Բոլոր անունները կը համընկնին Մեծոփեցիի նշած անուններուն հետ բացի վերջինէն, որ կրտսեր եղբայրն էր։ Մեծոփեցին առաջին որդին Անդրանիկ կը կոչէր, որ նշուած չէ Մակաբայեցոց գիրքին մէջ, ուր առաջին որդին Ակարն է։ Սակայն Անդրանիկ անուան յիշատակութիւնը ցոյց կու տայ, որ Մեծոփեցիի ժամանակ՝ 15-րդ դարուն, այս անունը գոյութիւն ունեցած է : Աւելի ուշ այս անունը յիշատակուած է 1789 թուականին : Կոստանդնուպոլսոյ մէջ աղաւաղուած ձեւով կ՛օգտագործուի Անթառանիկ, Անթուան կամ Անթօ տարբերակները։
2015
2015 թուական, ԻԱ․ դարու 15րդ տարին է
Դէպքեր
6 Մայիս․ Պոլսոյ մէջ «Նոր Զարթօնք»ի եւ «Արմէն Ճամբարի զօրակցութեան շարժում»ի անդամներ ու համակիրներ, Արմէն ճամբարի կալուածքին պետականացման դէմ կը շարժին եւ հողատարածքին մէջ կը մտնեն ու հերթական դրութեամբ հսկում կը կատարեն․ բողոքի պայքարը կը տեւէ մինչեւ տարածքը վերադարրուի իր տիրոջ՝ Հայ Աւետարանական համայնքին
Անդրանիկ Ալթունեան (Անդրէաս)
Խմբագիր,ծնած Կ․Պոլիս 1869-ին Դեկտ․9.հայ կաթողիկէ ժնողքէ:Աչակերա Քաղկեդոնի Մխիթարեն(Մուրատ-Ռափայէլեան) վարժարանի 1882—7. Հ․Ա․ճարեանի տեսչութեան օրով շրջանաւարտ: Հնագէտ(antiquaire) միանգամայն հնարիչ եւ արտօնատէռ հին թրքատառ գրի մեգենայի: Նախկին ազգային եռեսփոխան Պոլսոյ Հայ-Կաթողիկէ պատրիարգարանի:Ալթունեան Անդռանիկ Սաղմանագրութենէն ետք (1908)Պոլիս կազմուած (յետոյ Փարիզ փոխադրուած)Մուրատ-Ռափայէլեան նախկին Աչակերտաց Միութեան դեր ատենապետն է ներկայիս ի Փարիզ,եւ կը վարէ խմագրութիւնը յիշեալ Միութեան պաշտօնաթերթ Տեղեկատուի: Հասցէ՝ A.Altounian,49 Rue Rochechouart.Paris(9e)
Գէորգ Պարտաքճեան (պատմաբան)
Գէորգ Պարտաքճեան, հայ հայագէտ, պատմաբան, գրականագէտ։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պէյրութ, սակայն հանգամանքներու բերումով դպրոցական տարիները անցուցած է Դամասկոս եւ դպրոցը աւարտելէ ետք բարձրագոյն ուսման նպատակով փոխադրուած է Հայաստան:
Ան աւարտած է Երեւանի Պետական համալսարանի Հայագիտութեան բաժինը, այնուհետեւ իր ուսումը շարունակած է Օքսֆորտի համալսարանին մէջ:
Աշխատութիւններ
Անոր ուսումնասիրութիւնները կը վերաբերին վաղ միջնադարեան եւ նոր շրջանի պատմութեան, գրականութեան եւ մշակոյթին: Յիշատակելի են 1980 թուականին լոյս տեսած «Յակոբ Պարոնեանի այլաբանական կարգ մը երկերու պատմական դէմքերն ու դէպքերը», 1991 թուականին լոյս տեսած «Հիթլէրը եւ հայոց ցեղասպանութիւնը» գիրքերը: 2018-ին լոյս տեսած է «Պատմաբանասիրական յօդուածներ» խորագրով ժողովածոն։
Պարտաքճեան Երեւանի պետական եւ Խաչատուր Աբովեանի անուան մանկավարժական համալսարաններու պատուակալ տոքթոր է:
Մրցանակներ
Գէորգ Պարտաքճեան գիտութեան եւ կրթութեան ոլորտէն ներս իր մեծ աւանդին համար 2000-ին արժանացած է «Արթուր Դադեանի անուան հայկական (մշակութային) ժառանգութեան մրցանակ»ին։
2011-ին՝ Ամերիկայի Հայ ուսանողներու կողմէն Ճէք Քոլիկեանի անուան հայագիտական մրցանակին։
2011-ին ստացած է «Էլիս կղզիի պատուաւոր մեյտալ»ը։
Սակայն անոր կենսագրութեան մէջ թանկ են մանաւանդ իր հայրենիքի մէջ ստացած շքանանշանները եւ այն արժեւորումը, զոր ան կը ստանայ հայրենի գիտական աշխարհին կողմէ:
Արա (անձնանուն)
Արա, հայկական արական անձնանուն։ Հայ հին դիցաբանական անուններէն, որ մեզի աւանդած է պատմահայր Մովսէս Խորենացին։ Ծնունդ արած է գարնան, բուսականութեան, բերքի, յետագային նաեւ պատերազմի, ուժի աստուծոյ անունէն, որուն պաշտամունքը եղած է խեթերու, ուրարտացիներու, հայերու եւ փոքրասիական ժողովուրդներու մէջ ։ Արա անունը, ըստ Գրիգոր Ղափանցեանի, ծնունդ արած է աքքատա-շումերական լեզուներէն եւ կը նմանցնէ խեթական Ara բոյսերու աստուածութեան։ Թարգմանաբար կը նշանակէ անտառ, արտ։ Գիտնականին կարծիքով մեր հնագոյն տեղանուններուն մէջ՝ «արա» մասնիկը, Արա աստուծոյ անունն է (Արագածանի-Արայի գետ, Արահեզ, Արագէն գիւղանունները, Արաժին լեռնանունը եւ այլն)։ Գիտնականներէն ոմանք նոյնութիւն նկատած են մեր Արայի եւ յունական Արես աստուծոյ միջեւ (իբրեւ մեռնող եւ վերստին յարութիւն առնող աստուածներու)։ Գրիգոր Ղափանցեանն ալ նոյն կարծիքը յայտնած է, իսկ Ա. Մատիկեանը՝ անվարան կերպով, կը նոյնացնէ Արան եւ յունական Արեսը։ Այժմ Արա անձնանունը լայնօրէն տարածուած անուն է։
Յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ
Մոսկուայի Հայկական Դրամատիքական Թատերախումբ
Մոսկուայի հայկական դրամատիքական դատերախումբ հիմնադրուած է Դեկտեմբեր 1918-ին։ Հիմնադիրներն են Վահան Տէրեանը, Պողոս Մակինցեանը, Աշոտ Յովհաննէսեանը, Կարէն Միքայելեանը եւ Սուրէն Խաչատուրեանը, որ կը նշանակուի դատերախումբի ղեկավար։ Դատերախումբին դասաւանդած են Եուգենի Վախթանգովը, որ առողջական խնդիրներու պատճառով աշխատած է միայն երկու ամիս (մինչեւ 1919 թ. ամառ), Վալերի Բրիւսովը, Յոսէփ Օրբելին, Նիկողայոս Մառը, Ալեքսէյ Ջիվելեգովը (Ջիւելեգեան), Գէորգի Յակուլովը, Յակոբ Գիւրճեանը, Կոնստանդին Ստանիսլաւսկին, Սերաֆիմա Բիրմանը,Ալեքսանտր Գէյրոտը, Գէորգի Բուրջալովը։ Դասընթացքները տեղի ունեցած են նախ Հայկական գործերու կոմիսարիատի շէնքին մէջ, ապա՝ Լազարեան ճեմարանի մէջ։
Դատերախումբի մէջ սորուելու համար ՌԽՖՍՀ Լուսժողկոմատը 1921 թ.-ին Անդրկովկաս կ՝ ուղղարկէ հանձնաժողով մը՝ Սուրէն Խաչատրեանի գլխաւորութեամբ, որ երիտասարդներ պիտի ընտրէր դատերախումբին մէջ ուսանելու համար։ Թիֆլիսի մէջ ընդունելութեան քննութիւններու հանձնաժողովի նախագահը Յովհաննէս Թումանեանն էր, իսկ հանձնաժողովի անդամները՝ Դերենիկ Տէմիրճեանը, Արուս Ոսկանեանը եւ Օլգա Մայսուրեանը։ Հանձնաժողովը Երեւան կը ժամանէ 1921 թ. ամռանը եւ երիտասարդներ կ՝ ընտրէ այդ ժամանակ Երեւանի մէջ հանդէս եկող Թիֆլիսի Ստեփան Շահումեանի անուան թատրոնի ներկայացումներէն։ Դատերախումբ կ՝ ընդունուին 23 երիտասարդ։ Մոսկուա մեկնող խումբի ղեկավար կը նշանակուի Ստեփան Քափանակեանը, որ կը դառնայ նաեւ դատերախումբի ուսումնական մասի վարիչը։ Յետագային՝ 1923 թ.-ին, Հայաստանէն դատերախումբ կ՝ ընդունուին նաեւ Թադէւոս Սարեանը, Կարօ Ալւարեանը, Արտաշէս Հայ-Արտեանը եւ այլն։
Սուրէն Խաչատուրեանի հիւանդութեան պատճառով դատերախումբի ղեկավարութիւնը կ՝ ըստանձնէ Ռուբէն Սիմոնովը։
1924 թ.-ին դատերախումբը հիւրախաղերով կը ժամանէ Երեւան եւ մեծ յաջողութիւններ կ՝ ունենայ, այնուհետեւ կը վերադառնայ Մոսկուա՝ իր հետ տանելով ութ նոր ուսանողներ՝Վարդան Աճէմեան, Բաբքէն Գաբրիէլեան, Աշոտ Ներսիսեան, Գեղամ Աֆրիկեան, Արտաշէս Արեւշատեան եւ այլն։ Մոսկուա վերադառնալով՝ 20 Ապրիլ 1925-ին. Կը բեմադրեն «Պեպո» ներկայացումը, որուն հետ ալ կ՝ աւարտի առաջին դատերախումբի գործունէութիւնը։ Անոր սաներէն Արմէն Գուլակեանը, Վարդան Աճեմեանը, Սուրէն Քոչարեանը, Սարգիս Աբովեանը,Վավիկ Վարդանեանը, Մուրատ Կոստանեանը, Վարդուշ Ստեփանեանը եւ ուրիշներ, կը վերադառնան Անդրկովկաս եւ աշխատանքի կ՝ անցնին տարբեր թատրոններուն մէջ։
1926 թ.-ի վերջերուն Ռուբէն Սիմոնովը Մոսկուայի մէջ կը հիմնադրէ թատերական երկրորդ դատերախումբ։ Նախկին սաներուն կը միանան Երեւանէն եւ Թիֆլիսէն ժամանած երիտասարդները։ Մայիս 1928-ին Թադէւոս Սարեանի ղեկավարութեամբ փոքրիկ  խումբի մը հետ կը ժամանէ Հայաստան եւ ներկայացումներով հանդէս կու գայ Երեւանի եւ ուրիշ քաղաքներու մէջ։ Այդ ժամանակ ալ Հայաստանի Լուսժողկոմատը կ՝ որոշէ դատերախումբի խումբին հիման վրայ ստեղծել Լենինականի Երկրորդ պետթատրոնը ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թատրոն
Պայազիտ (Դարոյնք)
Պայազիտ կամ Արշակաւան, քաղաք Արեւմտեան Հայաստանի Արարատի նահանգին մէջ։ Կը գտնուի Մասիսէն հարաւ-արեւմուտք, Ծաղկանց լեռներու Թոնդրակ լերան հիւսիսային լանջերուն։
100 տարուան ընթացքին Պայազիտը չորս անգամ (1828, 1854, 1878, 1914) գրաւուած է ռուսական զօրքերուն կողմէ եւ վերադարձուած՝ թուրքերուն։
Աշխարհագրութիւն
Քաղաքը ինկած է նեղ դաշտի մը խորքը, մերկ եւ ժայռոտ լեռներու միջեւ։ Քաղաքը բաց է միայն հիւսիսային կողմէն, իսկ միւս երեք կողմերէն շրջափակուած է ժայռերով։ Հիւսիսային կողմը կը գտնուի Գռնաւուկ դաշտը, որուն քովէն կը հոսի Կռնատիկ գետակը։ Գետակին վրայ կայ միակամար քարաշէն կամուրջ մը։
Քաղաքը ունէր աղբիւրներ։
Կլիմայ
Գարունը չոր եւ արեւոտ էր, ամառը` մեղմ, աշունը` հաճելի, իսկ ձմեռը՝ ցուրտ։ Ունէր առողջարար օդ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Թուրքիա Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ քաղաքներ Ստորոգութիւն:Բնակարաններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր Ստորոգութիւն:4-րդ դարու հայկական բերդեր եւ ամրոցներ
Կտուց Անապատ
Կտուց վանք, հայկական եկեղեցի պատմական Վասպուրական նահանգի մէջ՝ Վանայ լիճի Կտուց կղզիին մէջ։
Ըստ աւանդութեան, հիմնադրած է սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչը Հռոմէն վերադառնալէն ետք՝ այդտեղ ամփոփելով իր հետ բերած Կենաց փայտէն մէկ մաս մը եւ 7 սուրբերու մասունքները, կառուցած է 7 եկեղեցի ու իր աշակերտներէն մէկուն առաջնորդ կարգած է։ Կտուց անապատը առաջին անգամ կը յիշատակուի ԺԶ․ դարուն։ 1462 թուականին անապատի վանահայր Գրիգոր եպիսկոպոսին օրերուն, Ստեփանոս վարդապետը վերանորոգած է Սուրբ Յովհաննէս Կարապետ եւ Սուրբ Խաչ եկեղեցիները։ ԺԵ․ դարուն Կտուց անապատը դարձած է գրչութեան նշանաւոր կեդրոն, ուր ծաղկած են յայտնի գրիչներ՝ Խաչատուր ու Յովհաննէս անուններով։ 1462 թուականին Խաչատուր ընդօրինակած է Հայսմաւուրքը, ուր կը յիշատակէ իրեն օգնած բազմաթիւ միաբաններ (ձեռագիրը նկարազարդած է Վասպուրականի մէջ հռչակ ունեցած Մինաս ծաղկողը)։ Խաչատուրի գործը շարունակած է Յովհաննէս, որմէ մեզ հասած ամենահին ձեռագիրը 1470-էն է։ Յայտնի են նաեւ Մինաս եւ Բարսեղ գրիչները (1770–1780-ական թուականները)։ ԺԶ․ դարուն Կտուց ապրած է անապատանկի մէջ։
Կտուց անապատ ամայացած է Մեծ եղեռնի ժամանակ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Արեւմտյան Հայաստանի եկեղեցիներ Ստորոգութիւն:Հայկական վանքեր եւ եկեղեցիներ Ստորոգութիւն:Վանքեր այբենական կարգով Ստորոգութիւն:Վանայ լիճի կղզիներու վանքեր Ստորոգութիւն:Վանայ լիճի կղզիներ
Արշալոյս Արշարունի
Արշալոյս Միքայէլ Արշարունի, հայ խորհրդային գրականագէտ, բանասէր, ուսուցչապետ, ԽՍՀՄ արուեստի վաստակաւոր գործիչ։
Կեանգ եւ գործունէութիւն
Ծնած է Արեւմտեան Հայաստանի Կարսի մարզի Կաղզուան քաղաքը։ 1904-ին ընտանիքով տեղափոխոիած է Տոնի Ռոստով քաղաքը։ Յաճախած է Նոր Նախիջեւանի թեմական դպրոցը։ Այստեղ իր ուսուցիչները եղածն են Երուանդ Շահազիզ, Գէորգ Չորեքչեան, Աբրահամ Զամինեան, Հրաչեայ Աճառեան։ Թեմական դպրոցը աւարտած է 1916-ին։ Նոյն թուականին զինք զինուորագրած են։ Սակայն մի քանի ամիս ետք ան զօրացրուած է եւ ուսուցչութեամբ զբաղած է Եալթայի, Ղարասու բազարի եւ Չալթըրի մէջ։ Այդ տարիներուն ռազմական գործողութււններու պատճառով Վարշաւայի համալսարանը տեղափոխուած է Տոնի Ռոստով։ Արշարունին ընդունուած է այս համալսարանի պատմաբանասիրական բաժանմունքը, սակայն չէ աւարտած։
Խմբագրած է «Օրակարգ» (1920-1921) եւ «Պրոլետար» (1921) պոլշեւիկեան պարբերականները Ալեքսանդրապոլի մէջ։
Մասնակցած է ռուս առաջին «Գրական հանրագիտարան»-ի հիմնադրմանն ու խմբագրմանը՝ Ա․ Լունաչարսկիի, Վ․ Ֆրիչէի, Ն․ Մառի հետ։ Մոսկուայի պետական համալսարանին ու այլ համալսարաններում մէջ դասաւանդած եւ այդ բաժիններու վարիչ եղած է (1928 թուականէն), դասախօսած է Երեւանի թատերական հիմնարկին մէջ։
Զբաղած է նաեւ խորհրդային Արեւելքի ժողովուրդներու գրականութեան եւ ժողովուրդներու բանահիւսութեան հարցերով։ Ուսումնասիրութիւններ գրած է Արեւելքի կրօնական շարժումներու մասին («Բեխաիզմ», 1930, ռուս․, «Բաբիզմ», 1931, ռուս, եւ այլն)։
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ Ստորոգութիւն:29 Նոյեմբերի ծնածներ
Հայկական Թավշեայ Յեղափոխութիւն
Սահմանադրութեան փոփոխութիւն
Սերժ Սարգսեանը՝ որպէս Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ ընտրուեցաւ 2008-ին, ապա վերընտրուեցաւ 2013-ին ։ 1995-ին ընդունուած Հայաստանի Սահմանադրութիւնը կ'արգիլէր միեւնոյն անձին աւելի քան երկու անգամ անընդմեջ ընտրուիլ Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահի պաշտօնին ։ 2013 թուականի 4 Սեպտեմբերին Սերժ Սարգսեանը հրամանագիր ստորագրեց ՀՀ նախագահին առընթեր սահմանադրական բարեփոխումներու մասնագիտական յանձնաժողով ստեղծելու մասին  ։ 2014 թուականի 10 Ապրիլին Սերժ Սարգսեանին ներկայացուեցաւ սահմանադրական բարեփոխումներու հայեցակարգի նախագիծը, որմով երկիրը պետք է անցնէր կառավարման խորհրդարանական ձեւին եւ պետութեան ղեկավարը դառնար ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամաւորներու կողմէ ընտրուած վարչապետը։ Նոյն օրը, Սերժ Սարգսեանը պաշտօնապէս յայտարարեց, որ ինք այլեւս չի առաջադրուելու ՀՀ նախագահի կամ վարչապետի պաշտօններուն։ Ան մասնաւորապէս ըսաւ.
Հանրաքուէն ընդունուեցաւ 2015 թուականի 6 Դեկտմբերին ։ Նախագահութեան երկրորդ ժամկէտի աւարտէն քանի մը օր առաջ Սերժ Սարգսեանը հաստատեց, որ չի բացառիր իր թեկնածութիւնը վարչապետի պաշտօնին ։
Պայքարող ոյժեր
Հայաստանը երրորդ ժամկէտով ղեկավարելու Սերժ Սարգսեանի մտադրութեան դէմ բողոքի ցոյցեր սկսան շարք մը ոյժեր, որոնցմէ գլխաւորներն էին խորհրդարանական «Ելք» դաշինքին մաս կազմող «Քաղաքացիական պայմանագիր» Կուսակցութիւնն ու արտախորհրդարանական «Մերժիր Սերժին» նախաձեռնութիւնը եւ «Յանուն Հայաստան պետութեան» ճակատը։ Սերժ Սարգսեանի վարչապետութեան դէմ պայքարող ոյժերն ընտրեցին փողոցային պայքարը՝ կիրարկելով քաղաքացիական խաղաղ անհնազանդութիւն. երթերու, ցոյցերու եւ բողոքի այլ միջոցառումներու տարբերակը՝ բացառելով բռնութիւնը ։
«Իմ քայլը»
«Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցութեան վարչութեան անդամ եւ ՀՀ ԱԺ 6-րդ գումարման պատգամաւոր Նիկոլ Փաշինեանը 2018 թուականի 31 Մարտին ընդդէմ Սերժ Սարգսեանի յետագայ իշխանավարման՝ սկսաւ բողոքի քայլերթը, որ մեկնարկեց Գիւմրի քաղաքէն՝ անցնելով Վանաձոր, Դիլիջան, Հրազդան, Աբովեան քաղաքներով եւ 13 Ապրիլին հասաւ մայրաքաղաք Երեւանի Ազատութեան հրապարակ, որուն յաջորդեցին շրջօրեայ հանրահաւաքները ։
«Իմ քայլը» նախաձեռնութեան պայքարի երգը «Քաղաքացու երգը» ստեղծագործութիւնն էր, որու խօսքերու հեղինակը Նիկոլ Փաշինեանն էր, երաժշտութեան հեղինակը եւ կատարողը՝ Հայկ Ստուերը (Հայկ Եոզեֆի Հայրապետեան) ։
«Օգնիր Սերժին գնալ թոշակի»
5 Ապրիլին «Մերժիր Սերժին» նախաձեռնութiւնը Երեւանի կեդրոնին վրայ խորհրդանշական շարժում կազմակերպած էր եւ գումար կը հաւաքէր պաշտօնէն հեռացող Սերժ Սարգսեանի թոշակին համար ։
12 Ապրիլի Իրադարձութիւններ
2018 թուականի 12 Ապրիլի երեկոյան «Մերժիր Սերժին» նախաձեռնութեան խումբ մը անդամներ նստեցան Երեւանի Մաշտոցի պողոտայի երթեւեկելի հատուածին մէջ եւ շուրջ 40 վայրկեան երթեւեկութեան համար փակ պահած քաղաքի գլխաւոր պողոտաներէն մէկը: Աւելի ուշ Երեւանի փոխոստիկանապետ Վալերի Օսիպեանի գլխաւորութեամբ ուժ կիրառելով հեռացուցած են ցուցարար երիտասարդները, որոնցմէ մաս մը ոստիկանական ինքնաշարժով տեղափոխուեցան Երեւանի Չարենցի փողոցի վերջնամաս: Ոստիկանութեան գործողութեէնէն ետք կարճ ժամանակահատուածով կը բացուի Մաշտոցի պողոտան :
Ուղեղային Արիւնահոսութիւն
Ուղեղը առողջ աշխատելու համար պէտք ունի թթուածինի եւ սննդանիւթերու, եւ այս բոլորը ուղեղին կը հասնին զարկերակներու արիւնով: Արիւնը ուղեղին կը հասնի երկու քնքային (carotid) եւ երկու ողնայարային (vertebral) զարկերակներով, որ ուղեղ հասնելէ ետք կը բաժնուին տասնեակ մը փոքր զարկերակներու (arteriole) եւ մազերակներու (capillaries):
Ուղեղային արիւնահոսութիւն կը կոչուի երբ արիւնահոսութիւն կ՛ունենանք ուղեղին մէջ եւ անոր շուրջը:
Սուրէն Ասատրեան
Սուրէն Ասատրեան, ծնած է Հայաստանի Գառնի գիւղը։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ։ Զաւակն էր Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան նուիրեալ մարտիկներէն խմբապետ Խնկոյի: Ասատրեան ընտանիքը կ'ենթարկուի դժուար պայմաններու։
Ուղեղային Արիւնահոսութիւն
Տարբեր տեսակի ուղեղային արիւնահոսութիւններ գոյութիւն ունին, անոնք կ՛անուանուին ըստ արիւնահոսութեան վայրին:
Սուրէն Ասատրեան
Սուրէն ուսումը կը շարունակէ Մարաղայի ազգային դպրոցին մէջ. ապա կ'աւարտէ Թաւրիզի թեմական կեդրոնական միջնակարգ դպրոցը։ Այնուհետեւ կը սորվի քիմագիտութիւն եւ իր կաերւոր մասնակցութիւնը կը բերէ Իրանի արդիւնաբերական աշխատանքներուն։
Ուղեղային Արիւնահոսութիւն
Ներուղեղային արիւնահոսութիւն
Ներուղեղային արիւնահոսութիւնը (cerebral hemorrhage) տեղի կ՛ունենայ ուղեղին մէջ, եւ կը յառաջանայ հետեւեալ պատճառներով՝
Սուրէն Ասատրեան
Սկսած է գրել 1932-ին։ Իր առաջին գրութիւնը լոյս տեսած է Թեհրանի «Արմենուհի» ամսագրին մէջ։ Աշխատակցած է «Ալիք» օրաթերթին, պատմուածքներով։ Գործածած է «Ասուր» ծածկանունը։
Ուղեղային Արիւնահոսութիւն
Տեսակներ
Ներուղեղային արիւնահոսութեան արիւնը հետեւեալ երկու ընթացքներէն մէկը կ՛որդեգրէ՝
Սուրէն Ասատրեան
Հրատարակած են իր պատմուածքներու երկու հատորնհերը. «Մօրս Արցունքները» (1984) եւ «Ապրող Կակաչներ» (1985. արժանացած է Անթիլիասի Գէորգ Մելիտինեցի գրական մրցանակին): Երրորդ հատորը մամուլի տակ է։
Ուղեղային Արիւնահոսութիւն
Տեսակներ
Վերոյիշեալ երկու պարագաներուն ալ յառաջացած գերճնշումը կը վնասէ ուղեղի բջիջները, որ ինքնին պատճառ կը դառնայ ուղեղային ջրուռեցքի (edema).
Սուրէն Ասատրեան
Իր պատմուածքներուն կարեւոր մէկ մասը լոյս տեսած է «Մայր Հայրենիք»ի եւ ուրիշ սփիւռքի թերթերուն մէջ:
Ուղեղային Արիւնահոսութիւն
Ախտանշաններ
Ուղեղային արիւնահոսութեան ախտանշանները կը տարբերին՝ արիւնահոսութեան վայրին եւ տարողութեան համաձայն: Ընդհանուր ախտանշաններն են հետեւեալները.
Սուրէն Ասատրեան
Սուրէն Ասատրեան ցոյց տուած է նաեւ ազգային բեղուն գործունէութիւն մը, որպէս նախագահ Իրանահայ Գրողներու Միութեան եւ «Ներսէս Շնորհալի» գրական ֆոնտի դատական կազմին։ 1985-ին Թեհրանին մեջ մէծ շուքով տօնուած է իր գրական գործունէութեան իր 40 ամեակը։
Իր մահէն երկու ամիս առաջ կրցաւ իրականացնել իր ամենամէծ երազը, այցելելով ծննդավայրը՝ Գառնին։
1992 Նոյեմբերին Գառնիի մէջ, յետ հոգահանգստեան պաշտոնին, բացումը կատարուեցաւ Սուրէնի յուշարցանին, իր հօր խմբապետ Խնկոյի յուշարձանին կողքին, ներկայութեամբ հոծ բազմութեան, պետական մարդոց, մտաւորականներու եւ գրողներու։
Սուրէն Ասատրեան իր պատմուածքներուն հերոսները կ'ընտրէ իր հարազատներէն եւ շրջապատի մարդոցմէն։ Առ հասարակ անոնք չքաւորութեան մէջ հասակ նետած պարզ եւ բարեմիտ մարդիկ են, որոնք իրենց վեհանձն կեցուածքով մեր համակրանքը կը գրաւեն։ Կարելի չէ Ասատրեանի գործերը կարդալ եւ չյուզուիլ։ Հեղինակը իր նիւթերը կը քաղէ անմիջական շրջանակէն, եւ զանոնք կը համադրէ իր ընդոծին հիւմըրով եւ պարզ ու հաղորդական ոճով, խորապէս տպաւորելով ընթերցողը։
Ուղեղային Արիւնահոսութիւն
Ենթա-ոստայնենիի արիւնահոսութիւն
Ենթա-ոստայնենիի արիւնահոսութիւն (subarachnoid hemorrhage), որ տեղի կ՛ունենայ ուղեղապատեանի առաջին շերտի՝ նրբենիի եւ երկրորդ շերտի՝ ոստայնենիի միջեւ: Այս տեսակի հիմնական պատճառը ուղեղային զարկերակի պարկաձեւ լայնացումն է, որ ուղեային արտաքին հարուածի պատճառով կը վիրաւորուի եւ կը բացուի:
Ախտանշաններ
Ենթա-ոստայնենիի արիւնահոսութեան ախտանշաններէն են՝ անակնկալ եւ ուժգին գլխացաւ, նողկանք եւ փսխունք, լոյսի անհանդուրժողութիւն՛ վիզի անշարժութիւն եւ գիտակցութեան կորուստ: Այս ախտանշանները կը յայտնուին անակնկալօրէն եւ սուր տարողութեամբ եւ կամ դանդաղօրէն ու յարճուն ընթացքով: Սուր եւ անակնկալ ախտանշանները կրնան վտանգաւոր եւ մահացու ըլլալ:
Բարդութիւններ
Ենթա-ոստայնենիի արիւնահոսութիւնը կրնայ ունենալ որոշ բարդութիւններ՝ ուղեղանատեանի բորբոքում (meningitis) եւ ներուղեղային ճնշումի բարձրացում:
Ենթակարծրենիի արիւնահոսութիւնը
Ենթակարծրենիի արիւնահոսութիւնը (subdural) տեղի կ՛ունենայ ուղեղապատեանի եւ երկրորդ շերտի՝ ոստայնենիի եւ երրորդ շերտի՝ կարծրենիի միջեւ: Ընդհանրապէս տեղի երբ գլխուն արտաքին բաժինը հարուած մը կը ստանայ, որուն պատճառով զարկերակները կը վիրաւորուին եւ կը բացուին: Արիւնահոսութեան հետեւանքով արիւնակոյտ մը կը կազմուի, որ ինքնին կը կնշէ ուղեղին վրայ եւ զանազան ախտանշաններ կը յառաջացնէ:
Ախտանշաններ
Ենթակարծրենիի արիւնահոսութեան ընթացքին հիւանդը կրնայ ունենալ հետեւեալ ախտանշանները՝
Արտա-կարծրենիի արիւնահոսութեան պարագային թեթեւ հարուած մը կրնայ արիւնահոսութիւն յառաջացնել, որ կը ճնշէ ուղեղի զանազան մասերուն վրայ եւ հետեւաբար հիւանդը կրնայ ունենալ հետեւեալ ախտանշանները՝
Այս ախտանշանները կրնան անակնկալ եւ սուր ձեւով յայտնուիլ եւ կամ դանդաղ ու յառաջընթաց. այս պարագային անակնկալ եւ սուր ախտանշանները կրնան շատ վտանգաւոր եւ մահացու ըլլալ:
Ախտաճանաչում
Վերոյիշեալ բոլոր տեսակի արիւնահոսութիւններու ախտաճանաչումը կը կատարուի հետեւեալ գործընթացքով՝
Դարմանում
Երբ կը մտածենք ուղեղային արիւնահոսութեան դարմանումին մասին, պէտք է նախ մտածել հիւանդին կեանքը փրկելու մասին, եւ ըստ այնմ կատարել շտապ միջոցառումներ, որոնք կը միտին նուազեցնել ուղեղի ուռուածութիւնըշ կասեցնել արիւնահոսումը, նուազեցնել ներուղեղային ճնշումը, վերահսկել եւ կանոնաւորել շնչառութիւնը եւ սրտի զարկերը, եւ մանաւանդ անհետացնել բոլոր ախտանշանները:
Կանխարգիլել
Կարելի է կանխարգիլել ուղեղի արիւնահոսութիւնը՝ հետեւելով հետեւեալ ցուցմունքներուն.
Ղ. Ալիշանի «Պլպուլն Աւարայրի» վիպերգը
'''Ղ. Ալիշանի «Պլպուլն Աւարայրի» վիպերգը''' եւ «Շուշան Շաւարշանայ» Ղ. Ալիշանի ստեղծագործական ամբողջ կեանքին մէջ աշխարհաբարով միակ երկու վիպերգները։
Եթէ գրաբարով գրած իր վիպերգներով ան Մխիթարեան դասական գրականութեան մէջ մեծ ճեղք կը բանայ՝ նիւթ առնելով հայոց անցեալէն, ապա աշխարհաբաով գրուած իր երկու վիպերգներով՝ ան Մխիթարեան բանաստեղծութեան մէջ ռոմանթիզմը կ'ամրապնդէ ։ Տպագրութենէն ետք, «Պլպուլն Աւարայրի»ն մեծ ճանաչում կ'ունենայ, բազմիցս կը տպագրուի, կը թարգմանուի ու բարձր կը գնահատուի հայ եւ օտար մտաւորականութեան կողմէ։
Վիպերգին նիւթը
Վիպերգին նախերգանքին մէջ ան դիմառնական եղանակով կը դիմէ Լուսնեակին, ապա՝ Տղմուտ ին, որ տրտում ու արիւնոտ, լալով կ'անցնի սար ու ձորեր, յետոյ կը դիմէ պլպուլին, որ ըստ բանաստեղծին՝ Եղիշէի հոգին է։ Ան ձմրան օրերուն անապատ կ'երթայ ու կու լայ, գարնան կու գայ Արտազ ու ձայն կու տայ Վարդանին։ Բանաստեղծը ինքն ալ կ'ուզէ ձայնակցիլ անոր, կ'ուզէ իր ձայնը հասցնել Թորգոմեան որդւոց ու պատմել անոնց Վարդանանց սխրանքը ։
Վիպերգին սկիզբը կը պատկերուին Աւարայրի դաշտը՝ ճակատամարտին նախորդող գիշերը։ Խաղաղ, գիշեր է. հանդարտութիւն, որ սակայն փոթորիկ պիտի ծնի։ Մինչ հայոց զօրքը լուսաւորուած է լուսնի շողերով, պարսից զօրքը խաւարի մէջ է։ Այլաբանական այս պատկերով, հեղինակը կը մատնանշէ հայոց զօրքին արդարացի, պարսից զօրքին բռնակալ, խաւար տարածող ըլլալու գաղափարը։
Վարդան ի կերպարը կերտուած է բացառիկ սիրով եւ ուժով։ Ան սովորական զօրավար մը չէ, այլ կարծես հայոց դիւցազնավէպէն իջած հերոսներէն մէկը, որ հազարներ կը սփռէ իր սուրին հարուածով եւ ձիուն տակ կոխկրտելով։ Ան կը մռնչէ ծով ու պէս, կ'այրէ անտառ ի մէջ բռնկած հրդեհի պէս ու հրաբուխ ի պէս բոցեր կը հանէ։ Մահէն առաջ Վարդան զինակիցներուն կը յանձնէ իր զէնքն ու զրահը. լռութեամբ պատգամելով անոնց՝ շարունակել իր պայքարը ։
Վիպերգին երրորդ հատուածը կը նկարագրէ դարձեալ Աւարայրի Դաշտը, կռիւէն ետք։ Լուսինը կը լուսաւորէ դաշտը, ուր կը լսուին վիրաւորներու հառաչանքները։ Համատարած ամայութեան մէջ կը յայտնուի Եղիշէ, որ դիակներուն մէջ կը փնտռէ Վարդանը՝ իր մանկութեան ընկերը։
Վարդան մեռած, ինկած է երեք պարսիկներու դիակներու վրայ, որովհետեւ հեղինակը կը շեշտէ Վարդանանց անընկճելի ոգին։ Վարդան մահուամբ յաղթած է մահուան եւ անմահ է։ «Թէ բիւր դարք անցնին՝ դու մնաս, Վարդա՛ն».-Եղիշէի այս խօսքը լիովին կը համապատասխանէ նոյնիքն՝ «Մահ իմացեալ անմահութիւն է» գաղափարին։
Ալիշանի նորամուծութիւնը Վարդանանց նիւթին մէջ
«Պլպուլն Աւարայրի» վիպերգին հետ առընչուող հետաքրքրական փաստ մը կայ։ Չժխտելով Վարդանանց՝ յանուն կրօնի պայքարը, հեղինակը ծանրութիւնը կը դնէ յանուն հայրենեաց մղուող կռիւին վրայ, ու աւելի կը բարձրացնէ Վարդան-հերոսի արժէքը։ «Վասն քո ընկան, աշխարհ իմ հայոց» եւ այլ տողերով կը շեշտուի նոյն գաղափարը. Կանչէ պլպուլիկ, կանչէ հոգեձայն,
Որ երկնուց ի վայր հայի եւ Վարդան,
Յիշէ զ Հայաստան տուն իւր սիրեկան,
Հայաստան յիշէ զիւր Կարմիր Վարդան։ Այս ձեւով շեշտած կ'ըլլայ ե՛ւ հայրենիքի համար նահատակութիւնը ե՛ւ կը կապէ իր օրերուն՝ տալով օրինակը հայրենեաց համար զոհուած քաջին։
Վիպերգը գրուած է քնարական- դիւցազնական շունչով։ Անընդհատ կը զգանք հեղինակին միջամտութիւնը, ջերմ վերաբերմունքը, որ առաւել քնարականութիւն կը հաղորդէ գրուածքին։ Այս իմաստով եւս այս գործը կատարեալ ռոմանթիք է։
Վարդանանց պատերազմը մշտապէս եղած է հայ գրագէտներու ուշադրութեան կեդրոն եւ շատ գործեր գրուած են այդ նիւթերով։ Սակայն հեղինակներու վերաբերմունքը նիւթին կարելի է բաժնել երեք խումբի.-
Առաջին խումբի գրողները Վարդանանց սխրանքը կը նկատեն յանուն հաւատքի մղուած կռիւ եւ հերոսները կը ներկայացուին որպէս նահատակ սուրբեր։
Ալիշանի վիպերգը զերծ է նման թերութիւններէ։ Չանտեսելով կրօնական կողմը, ան կը շեշտէ կռիւի հայրենական բնոյթը։ Հակառակ իր հզօր ուժին, Վարդան նուաճող չէ, ոչ ալ արիւնածարաւ մարդասպան։ Ան իր հայրենիքը կը պաշտպանէ։ Կռիւը անհաւասար պայմաններու մէջ է եւ երկուստեք բազմաթիւ զոհեր կան ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ղեւոնդ Ալիշանի գործերէն Ստորոգութիւն:Ղեւոնդ Ալիշան
Մալիի Կայսրութիւն
Մալիի կայսրութիւն (Մանտեն Կուրուֆապա, մանտեն` Nyeni), պատմական պետութիւն հիւսիս-արեւմտեան Ափրիկէի մէջ (Արեւմտեան Սուտանի տարածաշրջանին մէջ)՝ Սահարա անապատէն հարաւ։ Գոյութիւն ունեցած է 13-15-րդ դարերուն։ Ըստ ձեւաւորբւած աւանդութեան, կայսրութիւն կը կոչուի (ինչպէս նաեւ ափրիկեան այլ կայսրութիւնները)։ Ձեւաւորուած է մանտինքա էթնոսի տակ, որ աւելի առաջ գտնուած է Կանայի կայսրութեան իշխանութեան տակ եւ իսլամական կրօնը ընդունած է (առնուազն վերնախաւի մակարդակով)։
Գերագոյն տիրակալը եղած է մանսան։ Մանսայի անձնական զօրքը բաղկացած եղած է նախկին ստրուկներէ։
Կայսրութեան հիմնադիրը կը նկատուի Սունտիաթա Կէյթա մանսան, որ 1240-ին գրաւած է Կանայի մայրաքաղաք Կումպի Սալէն։ Անոր իշխանութեան տակ գտնուող տարածքը կը ձգուէր Ատլանտեան ովկիանոսէն արեւմուտք մինչեւ Չատ լիճի արեւելեան մասը։ Աւելի մեծ ծաղկում ապրած է  Մուսա մանսայի եւ անոր եղբօր` Սուլէյմանի օրերուն։ Այս ժամանակաշրջանին Տեքրուր, Սոնկայ պետութիւնները եւ Սահարայի քոչուոր ցեղերէն շատերը կը գտնուէին Մալիի տիրակալի՝ վասսալային իշխանութեան տակ։
Կայսրութեան բնակչութիւնը հիմնականին մէջ կազմուած էր ազատ համայնքային գիւղացիներէ եւ քոչուոր հովիւներէ։ Մալիի բնակչութեան ընդհանուր թիւը 15-րդ դարուն կը հաշուըուէր 40-50 միլիոն մարդ ։
Պամպուկ եւ Պուրէ հանքավայրերու շնորհիւ միջերկրական ծովուն շուկային ոսկիի հիմնական զանգուածը Մալին կը մատակարարէր: Տնտեսութեան համար էական կարեւորութիւն կը ներկայացնէր քարաւանային առեւտուրը, որ կ'անցնէր Տոմբուկտու, Ճեննէ եւ Կաօ քաղաքներէն։
Ակունքներ. Սուտիաթա Կէյթա
Սկիզբէն ի վեր Մալին փոքր իշխանութիւն էր Նիկերի վերի մասին մէջ, Քանիակայի դրացութեամբ, որ սուսու ժողովուրդի մեծ պետութիւնն էր։ Ամենայն հաւանականութեամբ, Մալի պետութիւնը Կանա կայսրութեան վասալային իշխանութեան տակ էր։ Մալիի տիրակալներէն մէկուն` Մուսէ Կոյտէին (մօտաւորապէս 1200-1218) կը վերագրուի Նիկերի վրայ գտնուող Քանկապա քաղաքի հիմնադրումը, որ հոսանքով քիչ մը աւելի բարձր էր Պամաքօ քաղաքէն, որ ժամանակակից Մալիի Հանրապետութեան մայրաքաղաքն է։
Սուսու էթնոսը, որ կը ղեկավարէին ծնունդով Կանտէի դարբին-քուրմերը, պտտեցան սոնինքէ էթնոսի փոքր պետութիւնները` անցնելով Ալ Մորաւիներու կողմէ Կանայի ջախջախումէն ետք մնացած իշխանութեան գլուխ։ 13-րդ դարուն Կէյթայի գլխաւորութեամբ Մանտէ ցեղերու կողմէ սուսուի պարտութիւնն ալ կը հանդիսանայ Մալիի` իբրեւ կայսրութեան սկիզբը։
Մալիի յառաջացման մասին կը պատմէ կեղծ-պատմական «Սունտիաթայի մասին էպոսը», որոշ տեղեկութիւններ յայտնի են նաեւ երեք արաբ աշխարհագրագէտներու աշխատութիւններէ. Ալ Ումարին, Պատուտան եւ Խալտունը։ Կը նկատուի, որ Մալիի հիմնադիր Սունտիաթան, որ նաեւ յայտնի է իբրեւ Սոկոլոն Ճարա եւ Մարի Տիաթա, կառավարած է 1230 - 1255 թուականներուն, բայց երբեմն կը նշուին նաեւ այլ ժամկէտներ։ Այս տիրակալի արժէքաւոր նուաճումներէն մէկը կը հանդիսանայ Բամբուկի ոսկեբեր շրջանները, որ պետութեան ֆինանսական բարեկեցութեան ամուր հիմք հանդիսացած է: Նոր մայրաքաղաքը Նիկերի ափին Տելիպա բնակավայրին մէջ հիմնելու փոխարէն ան ընտրած է Սանկարանի գետի ափերուն իր հիմնադրած Նիանի քաղաքը, որ Մալիի մայրաքաղաք եղած է մինչեւ 1545 Սոնկայի տիրակալ Ասկիյա Տաուտի կողմէ նուաճուիլը։
Սունտիաթա հաստատեց արդար հարկեր եւ հրամայեց մաքրել անտառները գիւղատնտեսական հողատարածքներու համար, ուր սկսան աճեցնել նոր մշակաբոյսեր, ինչպէս` բամպակ։ Ան նաեւ հովանաւորած է գրիոտներուն` բարձր մակարդակ երգիչներու, երաժիշտներու եւ հեքիաթասացներու խումբին։ Իր պալատական գրիոտ եւ խորհրդական Պալլա Ֆասեկէն կը նկատուի ժամանակակից ամէնէն հեղինակաւոր գրիոտական ընտանիքի հիմնադիրներէն մէկը։ Ի դէպ, շնորհիւ բանաւոր ժողովրդական աւանդութիւններուն, այդ կրողներուն ալ պահպանուած է «Սունտիաթայի մասին էպոսը»։
Մալին առաջին տիրակալներու օրերուն
Սունտիաթի Կէյթայէն ետք իշխած են անոր երեք որդիները, որոնք ժառանգած էին ուժեղ բանակով եւ առեւտրային ուղիներու ճիւղաւորուած ցանցով բարգաւաճ եւ հարաշարժուն կայսութիւն: Անոր անմիջական հետեւորդը` Ուալի Կէյթան, յիշատակուած է իբրեւ հզօր տիրակալ, որ հաժ կատարած է Արաբական թերակղզիի վրայ գտնուող Մեքքա` այդ ժամանակ Եգիպտոսի մամլուքներու սուլթան Պէյպարս I-ի տիրապետութեան տակ գտնուող մահմետական սրբազան քաղաք։ Սակայն Ուալի Կէյթայի կառավարումէն ետք աճեցաւ անկայունութիւնը։ Երրորդ Մանսու Ուաթին գահընկեց ըրաւ անոր հոգեկան հիւանդ եղբայրը` Խալիֆա Կէյթան, որ զուարճանար իր ժողովուրդը նետահարելով։ Սակայն ան մէկ տարի չկրցաւ կառավարել, քանի որ սպաննուեցաւ Կէյթայի ստրուկներու ընտրազօրի կողմէ։ Գահ բարձրացաւ Ապուպաքար I-ը (Ապու Պաքր կամ Մանտէ Պորի), որ Սունտիաթիի դստեր որդին էր, ինչ որ կը վկայէ մայրական գծով ժառանգութեան կարելիութեան մասին։
Սակքւրան իր վիճակը կը նկատէր բաւականին ապահով դէպի Մեքքա ուխտագնացութեան մեկնելու համար, սակայն վերադարձի ճամբուն վրայ սպաննուեցաւ, եւ գահը կրկին անցաւ Կէյթա գերդաստանին։
Բարգաւաճում Մանսէ Մունսայի օրերուն
Մալիի կայսրութեան իններորդ տիրակալ Մալիի Ապուպաքար Բ.-ը հրաժարեցաւ գահէն Ատլանտեան ովկիանոսի տարածքներու հետազօտութեան համար։ Անոր հետեւորդը ՝ Մանսա Մուսան կը պատմէր, որ 1310-ին Ապուպաքարը ֆինանսաւորած է 200 նաւերու շինարարութիւնը՝ ուղարկելով արշաւախումբը Ատլանտեան ովկիանոսի «արեւմտյան սահման»՝ ուսումնասիրելու համար։ Առաքելութիւնը ապարդիւն էր, եւ 1311-ին սուլթանը ինք կանգնեցաւ յաջորդ արշաւախումբի գլուխ եւ բաց ովկիանոս դուրս եկաւ մարդոցմով եւ մեծաքանակ պարէնով բեռնուած հազարաւոր նաւերով։
Այն վարկածը, որ Ապուպաքարի արշաւախումբը կրցած է իրականացնել անդրատլանտեան այցելութիւն Նոր Աշխարհ, կը նկատուի ծայրահեղութիւն, իսկ նաւերու թիւը ակնյայտօրէն ուռճացուած է, սակայն անիկա կը վկայէ Մալիի զգալի նիւթական հիմքի մասին։ Նախկին տիրակալի չվերադառնալէն ետք անոր վեզիր Մանսա Մուսան դարձաւ կայսր։
Կայսրութիւնը աւելի ազդեցիկ դարձաւ գերագոյն կառավարիչ (մանսա) Մուսայի օրերուն, որ ըստ մօր (1312-1337) անունը յայտնի է նաեւ իբրեւ Կանկու Մուսա։ Ան լայնօրէն յայտնի է ինչպէս ժողովրդական առասպելական հերոսներէն, այնպէս ալ Մալիէն դուրս պատմական աղբիւրներէ, քանի որ մեծ ազդեցութիւն ունեցած է Մերձաւոր Արեւելքի եւ Եւրոպայի վրայ, երբ՝ 1324-ին մեծ շքախումբով հաժ ըրած է, ճամբուն վրայ նուիրատուութիւններ ընելով մահմետական տիրակալներուն։ Ձիուն հեծած տիրակալին կ'ուղեկցէին, տարբեր տուեալներով, 60 հազարէն (ըստ «Թարիխ աս Սուտանի» ժամանակագրութեան) մինչեւ 80 հազար (ըստ «Թարիխ ալ Ֆատաշի ժամանակագրութեան) մարդ։ Անոնց մէջ էին ուղտերու քարաւաններ, որոնք բեռնաւորուած էին ոսկիով, ապրանքներով, նուէրներով, պարէնով, զէնքով, եւ ստրուկներու շարասիւններով, ընդ որուն, հինգ հարիւր ստրուկներէն իւրաքանչիւրը, որ գլխաւորէր շարասիւնը, կը յենուէր ոսկէ ցուպի մը վրայ:
Ժամանելով Եգիպտոս, Մանսա Մուսան հրաժարեցաւ համբուրել Ան Նասիր Մուհամմատ սուլթանի ոտքերի տակի հողը եւ ընդհանրապէս, Ալլահէն բացի որեւէ մէկուն խոնարհիլ, սակայն, բարեկամական ընդունելութիւն ստացավ եգիպտական տիրակալի կողմէ եւ առատաձեռնօրէն պարգեւատրուեցաւ։ Կանկու Մուսան պարտքի տակ չմնաց, ուղարկելով 40 հազար ոսիէ տինար սուլթանին, յաւելեալ 10 հազար անոր վեզիրին եւ նման շռայլ նուէրներ բազմաթիւ պալատական եւ այլ պաշտօնեաներուն։ Մուսայի երթը Քահիրէի միջոցով, թագաւորի շռայլութիւնը եւ անոր շրջապատող շքեղութիւնը յայտնի դարձուցին միապետը: Սակայն ի վերջոյ պարզուեցաւ, որ դերեւս Մեքքա չհասած, կայսրը վատնեց ոսկիի իր բոլոր պաշարները եւ նոյնիսկ ստիպուած եղաւ հսկայական տոկոսներով գումար պարտք առնել եգիպտական վաշխառուներէ։ Բացի ատկէ, դէպի Արաբիա եւ վերադարձի ճամբուն վրայ բազմաթիւ դժբախտութիւններ եղան, որոնց պատճառով, ըստ եգիպտական պատմաբան Թաքի ալ-Տին ալ-Մարքիզի հաշուարկներուն, քարաւանը կորսնցուցած է մարդոց եւ ուղտերու մէկ երրորդը։ Վերջապէս, Մալիի հիւրերէն նուէր ստացած ոսկին հեղեղեց Եգիպտոսի եւ ամբողջ միջերկրական ծովուն թանկարժէք մետաղներու շուկաները` ոսկին, առնուազն 12 տարի, արժեզրկելով։
Ըստ ժամանակակից հաշուարկներուն, իր ուխտագնացութեան համար Մալիի տիրակալը վերցուցած էր առնուազն 12.750 թոն ոսկի, ճամբուն ընթացքին բոլորը բաժնելով։ Celebrity Net Worth պարբերականի փորձագէտները, բոլոր ժամանակներու ամենահարուստ մարդոց ունեցածը 2012-ի պայմաններուն համապատասխանեցնելով, Մուսային կարողութիւնը 400 միլիառ ամերիկեան տոլար գնահատած են։ 13 Հոկտեմբեր 2012-ին հրապարակուած աշխարհի ամենահարուստ 25 մարդոց վարկանիշին մէջ ան գրաւած է առաջին տեղը` գերազանցնելով Ռոթշիլներ եւրոպական գերդաստանն ու ամերիկեան գործարար Ռոքֆելլըրը ։
Բոլոր ֆինանսական կորուստներով հանդերձ, Մուսայի հաժը Մալիի համար ամենեւին աղետալի հետեւանքներ ալ չունեցաւ. ոչ վերջին կարևորութիւն ունէր այն, որ կայսեր բացակայութեան ընթացքին մալիացի զօրավար Սակամաճին 1325-ին զօրքով մտաւ Սոնկայի մայրաքաղաք Կաօ, ձեռքը վերցնելով հիւսիսային առեւտւրի առանցքային տարածքը, որ մինչ այդ կը գտնուէր Սոնկայի ձեռքին մէջ։ Երբ Կանկու Մուսան տուն վերադարձաւ Կաոյի ճամբով, ուր ընդունեց սոնկայական թագաւորի եւ ազնուականութեան ցուցաբերած հնազանդութեան նշանները, եւ վերադարձաւ Թիմպուկտու, անոր կ'ուղեկցէին նաեւ հեռաւոր արշաւի գլխաւոր ձեռքբերումները` բազմաթիւ տաղանդաւոր բանաստեղծներ, աստուածաբաններ եւ շինարարներ (ներառեալ սպանական ծագումով Ապու Իսհաքա Իպրահիմ ալ-Սահիլ ճարտարապետը, որ կառուցած է գմբէթով թագաւորական պալատը եւ Սանկորր կեդրոնական մզկիթը Թիմբուկտուի մէջ), իսկ անոնց հետ նաեւ մեծ գրադարան: Ժամանածներուն մէջ էին նաեւ չորս շերիֆ (Մուհամետ Մարգարէի ժառանգները) ընտանիքներու հետ, որոնց Մանսա Մուսան առաջարկած է հազար միտքալ (միսքալ, մըսխալ) ոսկի` Մալի վերաբնակելու համար:
Մայրամուտ Մուսայի հետեւորդներու օրերուն
Մանսէ Մուսէին յաջորդեց անոր որդին Մագան Ա.-ը, որ կառավարած է չորս տարի (1337-1341), որուն ընթացքին մոսի ժողովուրդի բանակը առաջնորդ Նասեկի գլխաւորութեամբ աւիրեց եւ հրդեհեց Թիմպուկտուն։ Յաջորդ աթոռին տիրացաւ Մուսայի եղբայրը` Սուլէյման Քէյթան (1341-1360), որ վերակառուցեց աւերուած Թիմպուկտուն։ Վերջինիս տիրապետութեան օրերուն Մարոքի մերինիտական սուլթան Ապու Ինանի կողմէ դիւանագիտական առաքելութեամբ Մալի այցելած է յայտնի ճամբորդող Իպն Պատուտան (1352-1353), որ տուած է այդ երկրի նկարագրութիւնը։ Ի թիւս այլ բաներու, ան զարմացած մնացած է տեղական ազնուականութեան վատնողական վարքէն եւ կիներու անպարկեշտութենէն։ Ան պատմած է մալիական արքունիքի շքեղութեան եւ ընդդէմ Սուլէյմանի` ցարի գլխաւոր կնոջ (Կասա) դաւադրութեան մասին։
Թէեւ անիկա բացայայտուեցաւ հետագային, բայց գահի հաւակնորդ Տիաթան (սովորաբար կը յիշատակուի իբրեւ Մարի Տիաթա Բ. Մարի Տիաթա Ա.-ը Սունտիաթան է) կրցաւ իշխել կարճատեւ քաղաքացիական պատերազմի մը պատճառով, երբ Սուլէյմանի անմիջական ժառանգորդ Քամպա Կէյթան (Կասա) իր կառավարման իններորդ ամսուանընացքին զոհուեցաւ ճակատամարտի ընթացքին (1360)։ Մարի Տիաթա Բ.-ի գրեթէ մէկուկէս տասնամեակ տեւած իշխանութիւնը առանձնացած էր աւելի մեծ բռնակալութեամբ, քան Սուլէյմանի օրերուն։ Խալտուն կը յայտնէ ականատեսներու ծայրայեղ կոշտ գնահատականները Տիաթայի մասին` իբրեւ հրէշի եւ բռնակալի, «կայսրութիւնը կործանող, գանձարանը դատարկող, իրմէ առաջ ստեղծուած ամէն ինչը քանդողի»։
Անկում
1390-ին գահ բարձրացած Կէյթա հարստութեան ներկայացուցիչ Մագան Գ.-ը (Մահմուտ Ա.) մալիական վերջին մանսան եղած է, զոր կը յիշատակեն արաբական պատմիչ-աշխարհագրագէտները։ Այսպիսով, արդէն մինչեւ այդ դարու աւարտը Մալին սկսաւ կորսնցնել իր ազդեցութիւնը ներքին երկպառակտչութեան եւ դրացի ցեղերու արշաւանքներու պատճառով (այսպէս, հարաւէն Մալին կը նեղէր մոսի ազգութիւնը, որը 1400-ին աւերիչ ասպատակութիւն կատարեց Տեպօ լիճի շրջանին մէջ)։ Կայսրութենէն դուրս եկաւ Կաօն, որ դարձաւ Արեւմտեան Սուտանի մէջ ծագած այլ մեծ պետութեան մէջ` Սոնկայ պետութեան կեդրոն։
15-րդ դարու սկիզբէն Սոնկայը սկսաւ դուրս մղել Մալին, եւ կէսերուն անիկա դարձաւ գերիշխող պետութիւն տարածաշրջանին մէջ 1433-ին Մալին կորսնցուց վերահսկողութիւնը մեծ քաղաքներ Տիմպուկթուի, Արաւանի եւ Ուալատուի նկատմամբ, որոնք գրաւած էին թուարեկները, իսկ մօտ 1460-ին սոնկայական տիրակալ (շի) Սուլէյման Տաման գրաւեց Մեմու քաղաքի արեւմտեան մասը, որ երկար ժամանակ Մալի կայսրութեան մաս կը կազմէր: Անոր յաջորդին՝ Սոննի Ալի Պեր (շի)ի օրերուն Սոնկայը վերջնականապէս գերազանցեց Մալիին։ 1545-ին սոնկայական տիրակալ ասկիյա Տաուտը նոյնիսկ գրաւեց Մալիի մայրաքաղաքը, իսկ 1558-ին ամուսնացաւ մալիական թագաւորի աղջկան հետ։
Ի դէպ, դերեւս շուրջ 1510-ին աշխարհագրագէտ Լէօ Ափրիկեցին այցելելով Սոնտային եւ Մալիի պատկանող տարածքները, վերջինիս մայրաքաղաքը նկատած է բարգաւաճ, հացահատիկով, անասունններով եւ արհեստագործական արտադրութեամբ ապահովուած։ Այնուամենայնիւ, նոր սպառնալիք յառաջացավ. Թեկրուր սենեկալեան երկրի Մալիին նախկին տուրք վճարողները 1530-1535 թուականներուն ամայացուցին Սենեկալէն հարաւ գտնուող հողերը։
1630-ին Պամպարա թագաւորութիւնը Ճեննէ կեդրոնով ժիհատ յայտարարեց Մալիի տարածքի միւս մահմետական պետութիւններուն, եւ 1645-ի արշաւանքէն ետք մանտինքա ժողովուրդի միակ ուժը մնաց Կանկապա քաղաքը։ 1667-ին կանկապական մանսա Մամա Մագան Դ.-ն նոյնիսկ գրոհեց Պամանի մայրաքաղաք Սեկու Կորոյի վրայ, բայց ստիպուած եղաւ նահանջել եռամեայ պաշարումէն ետք։ Ֆուլպէ եւ պամպարա ժողովուրդներու զօրքերը հակագրոհի անցան, պաշարեցին մալիական մայրաքաղաք Նիանը եւ հրդեհեցին զայն։ Մանսա Մագան, որ մինչեւ Կանկապան կը հետապնդուէր պամպարաներու կողմէ, ստիպուած եղաւ ձգել մայրաքաղաքը։
Երբեմնի հզօր կայսրութենէն մնաց ընդամէնը փոքր պետութիւն մը, որ կը ներառէր Նիկերի ներքին տելթայի արեւմուտքը եւ Ատլանտեան ովկիանոսի առափնեայ ծայրամասերը։ 17-րդ դարուն Կէյտա հարստութեան տիրակալներու ձեռքին մէջ մնացած էին միայն Սանկարանի գետի ափին գտնուող Կանկապա բնակավայրի մօտակայքը։ 19-րդ դարու երկրորդ կիսուն այդ հողերը գրաւեց Ֆրանսան, եւ 1895-ին միացաւ Ֆրանսական Արեւմտեան Ափրիկէին ։
Աշխարհագրութիւն եւ տնտեսութիւն
Գլխաւոր պատմական աղբիւրը, որուն մասին կրնանք դատել միջնադարեան Մալի պետութեան աշխարհագրութեան եւ տնտեսութեան մասին, արձանագրուած յիշողութիւններն են արաբ ճամբորդող Պատուտայի, որ Մալի այցելած է 1352-ին, Սուլէյման մանսայի օրերուն ։
Կայսրութիւնը կը գտնուէր այնպիսի ժամանակակից պետութիւններու տարածքին մէջ, ինչպէս` Մալին, Կինէան, Սենեկալը, Պուրքինա ֆասոն, Մաւրիտանիան։ Երկրի հիմնական փոխադրութեան ուղին Նիկեր գետն էր, գլխաւոր բարեբեր շրջանները կը գտնուէին անոր ներքին տելթային մէջ։
Մալիի հարստութիւնը կը յենուէր Հիւսիսային Ափրիկէի երկիրներու հետ անդրսահարեան ուղիներու առեւտուրի վրայ, ինչպէս` ոսկիի եւ աղի արդիւնահանման եւ արտահանման վրայ։ Շնորհիւ Բամբուկ եւ Բուրէ հանքավայրերու միջերկրական ծովուն շուկային մէջ ոսկիի հիմնական զանգուածը կը բերուէր Մալիէն։ Վաճառականները անապատի միջոցով Մալիէն կը բերէին նաեւ փղոսկր, ռնգեղջիւրի եւ ափրիկեան այլ կենդանիներու կաշի։
Մալի կայսրութեան մանսաները Կէյթա հարստութենէն
Մանսա առաջին տիտղոսակիրը (մանիերէն` Mansa — բառացի՝ «թագաւորներու թագաւոր») եղած է Մալիի կայսրութեան հերոս հիմնադիր Սունտիաթա Կէյթան։ Անոր հիմնադրած Կէյթա հարստութիւնը սկիզբ կ'առնէ Պիլալի Պունամայէն, որուն նոյնացուցած են Մարգարէ Մուհամետի ուղեկից Պիլալ իպն Ռապահի հետ։
Այնուամենայնիւ, այս տուեալները բացարձակ չեն, եւ ակադեմական գիտութեան մէջ կը գերակշռեն տարբեր տեսանկիւններ։ Տիրակալութեան ժամկէտները, որոնք նշուած են ստորեւ բերուած ցանկին մէջ, վերցուած են Մորիս Տելաֆոսսի հետազօտութիւններէն եւ հաշուարկուած են շուրջ հարիւր տարի առաջ, խիստ պայմանական են։ Տելաֆոսսի հաշուարկները, որոնք հիմնուած են այն տեղեկատուութեան վրայ, որ արձանագրած է թունուզցի պատմաբան Իպն Խալտունը, ժամանակակից պատմաբաններու կողմէ քննադատութեան կ'ենթարկուին, եւ հիմնականին մէջ փոխուած են. Կայսրութիւնը անկեցաւ Մահմուտ Դ.-ի մահէն ետք։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ափրիկէի պատմական երկիրներ Ստորոգութիւն:Նախկին կայսրութիւններ Ստորոգութիւն:1230-ականներու հիմնադրումներ
Մետաղ
Բնութեան Մէջ
Մետաղներու մեծ մասը կը հանդիպի բնութեան մէջ միացութիւններու եւ հանքաքարերու ձեւով։ Անոնք կը կազմեն օքսիտներ, սուլֆիտներ, կարպոնատներ եւ այլ քիմիական միացութիւններ։ Մաքուր մետաղներու ստացման եւ հետագայ օգտագործման համար անհրաժեշտ է անոնք զատել հանքաքարէն եւ զտել։ Անհրաժեշտութեան պարագային, կը կատարուի մետաղներու լեգիրացում եւ/կամ այլ մշակում։ Ատոր ուսումնասիրութեամբ կը զբաղի մետալուրգիա կոչուող գիտութիւնը։ Ան կը տարբերի սեւ (երկաթի հիմքով) եւ գունաւոր (ատոնց բաղադրութեան մէջ չի մտներ երկաթը, շուրջ 70 տարր) մետաղներու համաձուլուածքները։ Ոսկին, արծաթը եւ փլաթինը կը դասուին թանկարժէք (ազնիւ) մետաղներու շարքին։ Բացի այդ, փոքր քանակութեամբ մետաղներ առկայ են նաեւ ծովու ջուրին մէջ, բոյսերուն, կենդանի օրկանիզմներուն մէջ, որոնք կարեւոր նշանակութիւն ունին օրկանական աշխարհի ձեւաւորման եւ գոյատեւման գործընթացներուն։
Յայտնի է, որ մարդու օրկանիզմի 3%-ը կազմուած է մետաղներէն։ Մեր բջիջներուն մէջ, ամենաշատը առկայ են կալցիումը (ոսկորներուն մէջ) եւ նատրիումը, որ միջբջջային հեղուկին եւ սիդոբլազմայի մէջ, էլեկտրոլիտի դեր կը կատարէ։ Մակնեզիումը կը կուտակուի մկանային հիւսուածքներուն եւ նեարդային բջիջներուն մէջ, պղինձը՝ լեարդի մէջ երկաթը՝ արեան կարմիր գնդիկներու մէջ (կարմիր գոյնը կապուած է երկաթի գոյութեան)։
Արդիւնահանումը
Մետաղները յաճախ հողէն կը ստացուին հանքային արդիւնաբերութեան միջոցով, արդիւնքը՝ ստացած հանքաքարերը, կը ծառայեն որպէս անհրաժեշտ տարրերու համեմատաբար հարուստ աղբիւր։ Հանքաքարերու գտնուելու վայրը պարզելու համար կ'օգտագործուին յատուկ հետազօտական մեթոտներ, որոնց մէջ կը մտնեն հանքաքարերու հանքատեղերու հետախուզութիւնը։ Հանքատեղերը, որպէս կանոն, կը բաժնուին քարահանքերու (հանքաքարերու մշակումը մակերեւոյթին), ուր հանոյթը կը կատարուի բնահողի դուրս բերումով, որուն կ'ուղեկցի ծանր թեքնիկա, ինչպէս նաեւ՝ ստորգետնեայ հանքահորեր։
Մետաղները դուրս կը բերուին արդիւնահանուած հանքաքարերէն, որպէս կանոն, քիմիական կամ էլեկտրոլիտիկ վերականգնման միջոցով։ Հրամետաղագործութեան մէջ հրաքարէն մետաղի հումքի փոխակերպման համար կը կիրառուի բարձր ջերմաստիճան, հիտրոմետաղագործութեան մէջ նոյն նպատակներով կ'օգտածործուի ջրային
քիմիան։ Կիրառուած մեթոտը կապուած է մետաղի տեսակին եւ աղտոտուածութեան տիպին։
Երբ մետաղի հանքաքարը կը հանդիսանայ մետաղի եւ ոչ մետաղի իոնական միացութիւն, մաքուր մետաղի դուրսբերման համար այդ սովորաբար կ'ենթարկուի հալեցման՝ տաքացում, որ կ'ուղեկցի վերականգնմամբ։ Շատ տարածուած մետաղներ, ինչպէս՝ օրինակ երկաթը, կը հալեն, կիրառելով ածխածին, որպէս վերականգնող։ Շարք մը մետաղներ, ալիւմինն ու նատրիումը, չունին ոչ տնտեսապէս արդարացուած վերականգնող եւ կ'արդիւնահանուին էլեկտրոլիզի միջոցով։
Սուլֆիտային հանքաքարերը չեն բարելաւուիր մինչեւ որ վերածուին մաքուր մետաղի, բայց կ'այրին օդին մէջ՝ օքսիտի վերածման նպատակով։
Մետաղներու ֆիզիքական Յատկութիւնները
Բոլոր մետաղները (բացի սնդիկէն եւ պայմանականօրէն ֆրանսիումէն) սովորական պայմաններու մէջ, կը գտնուին պինդ ագրեգատային վիճակի մէջ, սակայն ունին տարբեր կարծրութիւն։ Ստորեւ ներկայացուած են շարք մը մետաղներու կարծրութիւնները՝ ըստ Մոոսի շարքի.
Արմէն Դարեան
Կենսագրութիւն
Արմատներով Եոզկատ, Արմէն Դարեան ծնած է Տիգրանակերտ եւ գաղթի ճամբով հասած՝ Հալէպ: Ծնած տարին իսկ ընտանիքին հետ կը փոխադրուի Հալէպ:Նախ կը յաճախէ Հայկազեան վարժարանի մանկապարտէզը: 1936-ին աւարտած է Հալէպի Յիսուսեան Հայրերու նախակրթարանը. 1936-ին երբ կը բացուի Մխիթարեան վարժարանը, պատանի Ալֆոնս կը դառնայ վերջին դասարանին առաջին սանը. 1937-ին կ'ուղարկուի Վենետիկի Մուրատ Ռափայէլեան վարժարանը։ Այնուհետեւ իր ուսումը շարունակած է Վենետիկի Մուրատ Ռափայէլեան վարժարանին մէջ։ Սակայն Բ. աշխարհամարտը պատճառ դարձած է որ կիսատ մնալ իր ուսումը:
Մետաղ
Մետաղներու ֆիզիքական Յատկութիւնները
Մետաղներու մեծամասնութիւնը առաձգական է, այսինքն մետաղեայ լարը կարելի է թեքել, եւ ան չի կտրուիր։ Այս տեղի կ'ունենայ մետաղներու ատոմներու շերտերու՝ առանց անոնց միջեւ կապի խախտման տեղաշարժներու պատճառով։ Ամենաառաձգական մետաղներն են ոսկին, երկաթն ու պղինձը։ Ոսկիէն կարելի է պատրաստել 0.003 մմ. հաստութեամբ թիթեղ, որ կը կիրառուի իրեղէնի ոսկեպատման համար։ Սակայն ոչ բոլոր մետաղներն են առաձգական։ Ցինկի եւ անագի լարը կը ճռթճռթի՝ այն ծռելու պահուն, մանգանն ու պիսմութը, ձեւափոփոխութեան չեն ենթարկուիր եւ գրեթէ ընդհանրապէս չեն թեքուիր, այլ միանգամէն կը կտրուին։
Արմէն Դարեան
Կենսագրութիւն
1941-ին, Ա. Արա ծածկանունով ստորագրած էր առաջին քերթուածը Պէյրութ լոյս տեսած Վազգէն Այգունիի ՙՀայ Գիր՚ ամսագիրին մէջ։ Օգտագործած է նաեւ Գեղամ Գողթանի գրչանունը: Հոն կը նշմարուին հեղինակին մարդկայնական եւ ազգային զգայուն սրտին թրթիռները, անոք ու որբացած բեկորներու հանդէպ անհուն աղապատանքն ու սէրը, դէպի զրկեալներ ունեցած գորովալից համակրանքը:
Մետաղ
Մետաղներու ֆիզիքական Յատկութիւնները
Առաձգականութիւնը կախեալ է նաեւ մետաղի մաքրութենէն. այդպէս՝ շատ մաքուր քրոմը բաւականին առաձգական է, սակայն ատոր մէջ չնչին խառնուրդի պարագային՝ ան կը դառնայ փխրուն եւ աւելի կարծր։ Որոշ մետաղներ, ինչպէս ոսկին, արծաթը, կապարը, ալիւմինը, օսմիումը, կրնան միաձուլուիլ իրարու հետ, սակայն այդ կը խլէ տասնեակ տարիներ։
Բոլոր մետաղները ելեկտրական հոսանքի լաւ հաղորդիչներ են, ատոնց բիւրեղային ցանցի առկայ շարժուն էլեկտրոններով, որոնք կը շարժին ելեկտրական դաշտի ազդեցութեան տակ։ Արծաթը, պղինձն ու ալիւմինը ունին ամենաբարձր ելեկտրահաղորդականութիւն, որուն պատճառով վերջին երկուքը յաճախակի կ'օգտագործուին հ աղորդալարերու պատրաստման համար։ Բարձր ելեկտրահաղորդականութիւն ունի նաեւ նատրիումը։ Փորձարարական թեքնիկի մէջ, յայտնի են նատրիումային ելեկտրահաղորդալարերու՝ նատրիումով լեցուած չժանգոտուող պողպատէն խողովակներու, կիրառման փորձեր։ Նատրիումի ցած տեսակարար զանգուածի շնորհիւ, հաւասարաչափ դիմադրութեան պ, նատրիումայի պարագային լարերը կը ստացուին պղնձեայ եւ նոյնիսկ ալիւմինէ լարերէն զգալիօրէն թեթեւ։
Արմէն Դարեան
Կենսագրութիւն
1942-ին, ընտանեօք կը փոխադրուին Պէյրութ: Կրտսեր եղբայրներն էին`անուանի բանաստեղծ, ազգային-հասարակական գործիչ Գառնիկ Ադդարեան եւ Փիէռ: Լիբանանի մէջ կը սկսի անոր մշակութային-հասարակական կեանքը: Սակայն, անոր գրական կեանքին ճանապարհը սկսած էր Հալէպէն` բանաստեղծութիւններով:
Մետաղ
Մետաղներու ֆիզիքական Յատկութիւնները
Մետաղներու բարձր ջերմահաղորդականութիւնը նոյնպէս կախեալ է ազատ էլեկտրոններու շարժունակութենէն։ Այդ պատճառով ջերմահաղորդականութեան շարքը կը նմանի ելեկտրահաղորդականութեան շարքին, ուստի ջերմութեան, ինչպէս նաեւ ելեկտրական հոսանքի ամենալաւ հաղորդիչը կը հանդիսանայ արծաթը։ Նատրիումը նոյնպէս կը կիրառուի, որպէս ջերմութեան լաւ հաղորդիչ։ Լայն տարածուած է նատրիումի օգտագործումը օրինակ ինքնաշարժներու շարժիչներու սառելուն եւ բարելաւման համար։
Մետաղներու մեծամասնութեան գոյնը գրեթէ նոյնն է՝ բաց մոխրագոյն՝ երկնագոյն երանգով։ Ոսկին, պղինձն ու ցեզիումը համապատասխանաբար դեղին, կարմիր եւ բաց դեղին գոյն ունին։
Արմէն Դարեան
Կենսագրութիւն
Եղած է «Գրական Շրջանակ»ի հիմնադիր անդամներէն մին եւ 40 տարի ծառայած է այդ կազմակերպութեան, խմբագրելով «Էջեր Գրականութեան եւ Արուեստի» հանդէսը:
Մետաղ
Մետաղներու Աղիւսակ Ըստ Կարծրութեան
Ստորեւ աղիւսակի տեսքով կը ներկայացուի որոշ մետաղներու կարծրութիւնը ըստ Մոսսի սանդխակի ։
Արմէն Դարեան
Կենսագրութիւն
Գլխաւոր հիմնադիրներէն էր հայ Տիպ-Քոմփիւկրաֆ հրատարակչատան, որուն միջոցաւ սատարած է տասնեակներով հայ գիրքերու լոյս ընծայման, բծախնդրօրէն կատարելով խմբագրական աշխատանքները: Կարճ ժամանակ մը եղած է ուսուցիչ՝ Հալէպի Զաւարեան Վարժարանին:
Մետաղ
Մետաղներու Քիմիական Յատկութիւններ
Մետաղներու մեծամասնութեան արտաքին էներգիական մակարդակին մէջ, առկայ է էլեկտրոններու փոքր քանակ (1-3), այդ պատճառով անոնք ռէակցիայի մեծ մասին մէջ, հանդէս կու գան որպէս վերականգնողներ (այսինքն «կու տան» իրենց էլեկտրոնները)։
Արմէն Դարեան
Կենսագրութիւն
Արմէն Դարեան ունի կէս դարու գրական, խմբագրական ու հրատարակչական վաստակ մը։ Հեղինակն է պատմուածքներու հետեւեալ հատորներուն.
Մետաղ
Մետաղներու Քիմիական Յատկութիւններ
նատրիումի փերօքսիտ
կալիումի գերրօքսիտ
Փերօքսիտէն օքսիտ ստանալու համար փերօքսիտը կը վերականգնի մետաղի միջոցով.
Միջին եւ ցած աշխուժութեան մետաղներու հետ ռէակցիան կ'անցնի տաքցնելու միջոցով.
Տաքնալու պարագային՝
Երկաթը կը փոխազդէ ծծումբի հետ տաքնալու պարագային, կազմելով սուլֆիտ։
Թթուներու Փոխազդեցութիւնը Մետաղներու Հետ
Թթուներու հետ մետաղները կը փոխազդեն տարբեր ձեւերով։ Այն մետաղները, որոնք ելեկտրոքիմիական աշխուժութեան շարքին մէջ, ինկած են ջրածինէն առաջ, կը փոխազդեն գրեթէ բոլոր թթուներու հետ։
Չօքսիտացող թթուներու փոխազդեցութիւնը ելեկտրաքիմիական շարքին մէջ մինչեւ ջրածինը ինկած մետաղներու հետ
Կը կատարուի տեղակալման ռէակցիա, որ նաեւ կը հանդիսանայ օքսիտա-վերականգնման ռէակցիա.
Ծծմբական թթուի՝ H2SO4 փոխազդեցութիւնը մետաղներու հետ
Օքսիտացնող թթուները կրնան փոխազդել նաեւ ելեկտրաքիմիական շարքին մէջ, ջրածինէն ետք գտնուող մետաղներու հետ.