cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Յարութիւն Շահինեան
Յարութիւն Շահինեան, Ուրֆացի, ծնած 1890-ին, Պէյրութ հաստատուած 1912-ին եւ աշխատած Սարաֆեան եղբայրներու աթըլիէն որպէս լուսանկարիչ։ ժամանակ մը յետոյ, Պէյրութի մէջ կը բանայ լուսանկարչական աթըլեէի մը։ Առաջին Ընդհանուր Պատերազմին կը զինուորագրուի Թրք. բանակին մէջ եւ կը ղրկուի Դամասկոս, ուր նորեկ գաղթականներու շատ օգտակար կը հանդիսանայ՝ հայ աղջիկներ եւ կիներ գաղտնի կերպով թրքական հարէմներէ աղատելով։ Երբ դաշնակից բանակներ կը գրաւեն Պաղեստինը, կը փախի Փոր Սպիտ, կը միանայ հայ կամաւորներու Լեգէոնին եւ կ'երթայ մինչեւ Ատանայ։ 1920-ին կ'ամուսնանայ բնիկ Անտիոքցի Օր. Անուշ Գալայճեանի հետ, կ'ունենան մանչ մը՝ Գէորգ, եւ աղջիկ մը՝ մարի, Տիկ. Շահինեան Ա. Ընդհ. Պատերազմին հիւանդապահուհի ըլլալով գերմանական զինուորական հիւանդանոցներուն մէջ, թէ՛ Պէյրութ եւ թէ ՛ Դամասկոս, օգտակար հանդիսացած է բազմաթիւ հայ երիտասարդներ զինուորադրութենէ աղատելու եւ գաղթականներու բազմաթիւ ծառայութիւններ մատուցանելու մէջ, Յարութիւն Շահինեան մեռաւ Պէյրութ, 1938 Նոյեմ. 27-ին:
Բրինձ
Բրինձը ընտանիքի մը երկարատեւ եւ տարեկան պաշարն է։ Ան ունի 23 տեսակ։
Անոր արմատները կը հասնին 60 ÷ 150 սմ. բարձրութեան։ Ծաղկաբոյլին հասկիկները՝ միածաղիկ են, եւ պտուղին հատիկները՝ թեփոտ։ Տերեւները բաւական լայն են, մուգ կանաչ, եւ ծայրերը փշոտ։
Թեփոտներէ մաքրուած հատիկը, կը պարունակէ 15% ջուր, մօտաւոր 74% բնածխաջրատներ, 8% սպիտակուցներ, 0,4% ճարպեր, 2,1% թաղանթանիւթ եւ 0,5% մոխիր։
Անունին Ծագումը
«Բրինձ» անունը կը ծագի պահլաւերենէ, նոյն ծագումն ունի նաեւ վրացերէն ბრინჯი [պրինճի] -ն:
Բառը կը գործէ կարգ մը կապակցութիւններու մէջ, սղուած ի-ով՝ բրնձահատիկ, բրնձօղի, բրնձադաշտ:
Արտադրութիւնը
Բրինձի արտադրութիւնը եւ սպառումը կը կատարուի Հարաւ արեւելեան Ասիոյ երկիրներուն մէջ։ Այս հիմնական գիւղատնտեսական արդիւնքը գրաւական երաշխիք կը հանդիսանայ այդ երկիրներու գիւղական բնակչութեան համար։ Բրինձի աճման գործով հիմնականօրէն կը զբաղին հող ունեցող փոքր գիւղացի տնտեսութիւնները։
Բրինձի աճման համար կը պահանջուի յատուկ պայմաններ։ Աշխատանքները կը կատարուին ձեռքով։ Բրինձի համաշխարհային արտադրութեան 95% բաժինը կը տրուի զարգացող երկիրներուն։ Անոր կէս արտադրութիւնը կ'ապահովեն Չինաստանն ու Հնդկաստանը ։
Սննդային Արժէք
Բրինձը հիմնական սնունդ է աշխարհին բնակչութեան կէսէն աւելիին համար: Ասիկա գերակշռող ուտելիքի ուժանիւթի աղբիւր մըն է Ասիոյ եւ Խաղաղ ովկիանոսեան տարածաշրջանին 17, հիւսիսային եւ հարաւային Ամերիկայի՝ 9 եւ Ափրիկէի՝ 8 երկիրներուն համար: Բրինձը կը տրամադրէ աշխարհի սննդային ուժանիւթին 20%-ը, իսկ ցորենը՝ 19%-ը եւ եգիպտացորենը՝ 5%-ը:
Ճերմակ եւ սրճագոյն բրինձներու բրոթէիններու որակին, հանքանիւթերու եւ կենսանիւթերու, ճարպերու եւ ածխաջրածիններու համեմատական վերլուծութենէ կը պարզուի, որ անոնցմէ ոչ մէկը կը հանդիսանայ սնունդի լիարժէք աղբիւր:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ուտեստներ Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հացազգիներ
Տըլէ Եաման
«Տըլէ Եաման» (արեւելահայերէն՝ «Դլե Յաման») հայերէն հին երգ։ Մաս կը կազմէ Հայ Ժողովրդական Երաժշտութեան: Կը խօսի տխուր սիրոյ մը պատմութիւնը։ Հայր Կոմիտաս երգը գրի առած ու վերամշակած դաշնամուրի համար։ Ընդհանուր կերպով նաեւ կը նուագուի տուտուկով։ Հարիւրաւոր տարբերակներով մեկնաբանուած է։ Ամենէն նշանաւորը կը մնայ Լուսինէ Զաքարեանի մեկնաբանութիւնը։
Ստորոգութիւն:Հայկական երգեր
Եգիպտոսի Խորհրդարան
Եգիպտոսի խորհրդարան, երկպալատ օրէնսդիր մարմին, կը գտնուի Եգիպտոսի Արաբական Հանրապետութեան մայրաքաղաք Գահիրէի մէջ։ Իբրեւ օրէնսդիր մարմին խորհրդարանը կ՛ընդունի օրէնքներ, կը հաստատէ պետութեան ընդհանուր քաղաքականութիւնը, տնտեսական եւ ընկերային զարգացման ծրագիրները, պետութեան ընդհանուր ելեւմտացոյցը, կը վերահսկէ Կառավարութեան աշխատանքը եւ ունի իրաւունք քուէարկել Հանրապետութեան Նախագահի հրաժարականի համար կամ արձակել կառավարութիւնը եւ վարչապետին անվստահութեան քուէի միջոցով։
Մուպարաքի ռեժիմի անկումէն ետք խորհրդարանը ցրուեցաւ մինչեւ նոր ժողովրդավարական ընտրութիւններ։
Պատմութիւն
Եգիպտոսի առաջին խորհրդարանը հրաւիրուած է 1866-ին. անկէ ետք այն բազմաթիւ փոփոխութիւններու ենթարկուած է։ Եգիպտոսի աւելի քան 135 տարուան խորհրդարանական պատմութեան ընթացքին Խորհրդարան ընտրուած է 32 անգամ։ Պատգամաւորներու թիւը՝ 76-էն458։ Եգիպտոսի Սահմանադրութեան համաձայն՝ Խորհրդարանը բաղկացած է հետեւեալ 2 օրէնսդիր պալատներէ՝
Վահրամ Թորգոմեան
Վահրամ Թորգոմեան, հայ բժիշկ, բանասէր։
Կենսագրութիւն
1880-ականներու վերջերը հրատարակեր է գրքոյկներ, գերազանցապէս դպրոցական բժշկութեան հետ կապուած հարցերու մասին։ Մամուլի մէջ հանդէս եկեր է բանասիրական յօդուածներով։ Մօտ երեք հատորանոց ընդարձակ եւ հմտալից ծանօթագրութիւններով հրատարակեր է Երեմիա Չելեպի ի «Պատմութիւն Ստամպոլա» չափածոյ երկը, որուն Ա հատորը լոյս տեսեր է Վիեննա յի մէջ 1913-ին, իսկ Բ եւ Գ հատորները Մեծ եղեռնից յետոյ՝ դարձեալ Վիեննայի մէջ։ Դեռեւս 90-ականներէն պարբերական մամուլին մէջ, յատկապէս Վիեննայի «Հանդէս ամսօրեայ»ի մէջ լոյս ընծայած է բազմաթիւ հետազօտութիւններ հայ բժշկութեան առանձին հարցերու եւ հայ հին բժիշկներու մասին։ Թուրքիոյ մէջ քեմալական շարժման յաղթանակէն յետոյ մեկնած է Փարիզ, շարունակելու բանասիրական բեղմնաւոր աշխատանքը։ Ուսումնասիրեր է Վենետիկ ի Մխիթարեաններու հարուստ մատենադարանը, Փարիզի Ազգային մատենադարանի բժշկական ձեռագրերը եւ «Բազմավեպին մէջ» հրատարակել մի ընդարձակ յօդուածաշարը։ Իր երկարամեայ բանասիրական գործունէութեան ընթացքին տպագրեր է շուրջ հարիւր աշխատութիւն, որոնք փաստական հարուստ նիւթ կը պարունակեն հասարակական մտքի պատմութեան վերաբերող։ Կ. Պոլսոյ մէջ եղեր է Կայսերական բժշկական ընկերութեան փոխնախագահ (1884)։
Սանասարեան տուն
«Սանասարեան տուն»ը կառուցուած է 1881ին, հայ վաճառական եւ բարերար Մկրտիչ Սանսարեանի կողմէ, Կարինի մէջ գտնուող նոյնանուն դպրոցին համար եկամուտ ապահովելու նպատակով: Շէնքին կառավարման իրաւունքը յանձնուած է Սանասարեան հիմնադրամին, իսկ հիմնադրամին ղեկավարումը՝ Պոլսոյ Հայոց պատրիարքին:
Անգարա շէնքը բռնագրաւեց 1930-ականներու երկրորդ կիսուն եւ սկսաւ զայն օգտագործել իբրեւ ոստիկանութեան շէնք, իսկ այնուհետեւ հոն հաստատուեցաւ տնտեսական դատարանը:
Թուրքիոյ կառավարութեան կից՝ Հիմնադրամներու գլխաւոր վարչութիւնը Պոլսոյ «Սանասարեան տան» շէնքը 35 տարիով վարձու տալու հարցին գծով յայտարարութիւն տարածեց 2020 թուականի 24 Յունուարին՝ նշելով, որ դատական գործընթացի աւարտէն առաջ առնուած այդ քայլը արդարութեան դէմ առնուած քայլ մըն է:
Յայտարարութեան մէջ կ՛ընդգծուի, որ նման քայլեր որեւէ ազդեցութիւն չեն կրնար ունենալ այդ կառոյցին նկատմամբ հայ համայնքին իրաւունքները վերականգնելու պահանջին վրայ:
Աղբիւրներ
Պատրիարքարանը Կը Խոստանայ Շարունակել «Սանասարեան Տան» Վերատիրանալու Պայքարը
«Սանասարեան Տան» Հարցով Դիմեց Թուրքիոյ Մշակոյթի Նախարարին
ՀԵՏԵՒՈՂԱԿԱՆ ԵՒ ՊԱՂԱՐԻՒՆ
Վահրամ Վարժապետեան
'''Պրն. Սիսակ Վարժապետեան''' ծնած է 1910-ին Մարաշ եւ զաւակն է համանուն քաղաքի Սբ. Սարգիս եկեղեցիին ազգային վարժարանին Տնօրէն Յակոբ եւ ուսուցչուհի Վիքթորիա Վարժապետեաններու։ Հօրմէ որբացած 1915-ին։ Նախնական ուսումը ստացած ճիւպէյլի (Լիբանան) Ամերիկեան Նպաստամատոյցի Որբանոցին մէջ, իսկ 1929-ին շրջանաւարտ Ամերիկեան Համալսարանէն։
Կանուխէն հետաքրքրուած հայ գրով ու գրականութեամբ։ Տակաւին պատանի, իր քերթուածները լոյս տեսած են Ճիւպէյլի «Տուն» խմորատիպին մէջ։ Աշխատակցած է թէ՛ տեղական եւ թէ արտահամանեան թերթերու։
1933-ին լոյս տեսաւ իր առաջին գործը «Սարսափներու Գիրքը» թարգմանութիւն հայազգի Իսքէնտէր Աբգարիոսի Լիբանանի 1860-ի դէպքերուն պատմութիւնը եղող «The Turmoil of Lebanon» գիրքին։ 1939-ին հրատարակուեցաւ «Նիրվան»ն՝ իր քերթուածներուն առաջին հատորը: Իսկ 1939էն 1948 Պրն. Բիւզանդ Եղիայեանի եւ այլ վումբ մը գրողներու հետ հրատարակեց «Ծիածան» գրական գեղարուեստական հանդէսը։
Ունեցած է նաեւ հանրային գործունէութիւն։ Եղած է անդամ Մարաշի Հայրենակցական Միութեան եւ երկար ժամանակ գործած Հ.Բ.Ը. Միութեան շրջանակէն ներս։ Այժմ պսոյն Միութեան Պէյրութի Տեղական Մասնաժողովի Ատենադպիրն է եւ կարեւոր պաշտօնեայ՝ Իրաք Բեթրոլերմ Ընկերութեան մէջ։
Անիկտոս Չօպանեան
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1885/89 թուականին, Կ. Պոլսոյ Սամաթիա թաղամասին մէջ / Կարնոյ նահանգ Երզն­կա քաղաքին մէջ։ 1912 թուականին աւարտած է Կ. Պոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը։ Աշխատած է որպէս բժիշկ։
Սպանուած է 1915 թուականին Խար­բեր­դի մէջ՝ 28 տարեկան հասակին։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:1915 մահեր Ստորոգութիւն:Խարբերդ մահացածներ
Պօղոս Բրուտեան
Պօղոս (Տիգրան) Բրուտեան, հայ դեղագործ։
1894 թուականին, եղած է Կարնոյ Սանասարեան վարժարանի դեղագործը։ 1894 թուականին բուժած է Սանասարեան վարժարանի դասատու՝ Հրաչեայ Աճառեանի աղիներու բորբոքումը։
Սպանուած է 1915 թուականին՝ Մելիտինէի մօտ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ Ստորոգութիւն:Կարին ծնածներ Ստորոգութիւն:1915 մահեր Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
78 (թիւ)
78 (եօթանասունութ) զոյգ երկնիշ բնական թիւ է 77-ի եւ 79-ի միջեւ
Պէլըմի Եանկ
Պէլըմի Եանկ (Bellamy Young, ծնած Amy Maria Young՝ 19 Փետրուար, 1970), ամերիկացի դերասանուհի, երգչուհի, արտադրիչ մըն է, ամէնէն շատ ճանչցուած իր Առաջին Կին Մէլի Կրէնդ կերպարի պատճառաւ ABC կայանի քաղաքական տրամա Scandal հեռուստաշարին մէջ (2012-ներկայ)։ 2014-ին՝ իր այդ դերով ան յաղթեց Critics' Choice Television Award for Best Supporting Actress in a Drama Series մրցանակը :
Վաղ Կեանք
Եանկ ծնած է իբրեւ Էյմի Մարիա Եանկ Աշվիլ, Յիւսիսային Քարոլայնա, ԱՄՆ-ի մէջ եւ մեծցած է որդեգրուած : Իր մայրը եղած է իր ուսուցչուհին 6րդ դասարանէն 8րդ դասարան։ Ան իր անունը փոխած է, որովհետեւ արդէն կար Էյմի Եանկ մը դերասաններու ցանկին մէջ : «Պէլըմի» անունը որոշած է ի յիշատակ իր հօր ամէնէ մոտիկ ընկերոջ «Պիլ»-ի, ով իրեն հոգատար դարձած է իր հօր մահէն ետք :
Ան յաղթած է Յիւսիսային Քարոլայնայի մէջ աշակերտական մրցում մը, ինչ որ անոր տուած է ձրի ուսումի Աշվիլ Երկրորդական Վարժարանէն ներս, ուրկէ ետքը կ'աւարտէ 1987-ին : Ան բարձրագոյն ուսումը ստացած է Yale University համալսարանէն, սորվելով Անգլերէն լեզու եւ Թատրոն, հոնկէ ան կ'աւարտէ 1991-ին : Եանկ իր ամառներէն մէկը կ'անցնէ Անգլիոյ մէջ՝ Oxford University, ուր մաս կը կազմէ Անգլիական Ամերիկեան Տրամայի Ակադեմիային մէջ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1970 ծնունդներ Ստորոգութիւն:19 Փետրուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասաններ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի արտադրիչներ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի երգիչներ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ
Փուազօնի Հաւասարութիւն
Թուաբանուդիան, Փուազօնի  Հաւասարութիւնը Էլեկտրաստատիկ, Մեքենագէտ եւ Տեսական ֆիզիգի մէջ լայն oգտագործման վայր ունեցող թերատական տէսակի, Մասնակի ածանցեալներով դիֆերենցիալ հավասարութիւննէր է: Ֆրանսացի թուաբանագէտ, Երկրաչափիջ եւ ֆիզիգագտ եղող Սիմոն Տէօնիզ Բուազոնէ վերջ անուն տրուած է:
Այստեղ \Delta Լապլասի օպերատոր, եւ f ու φ  Բազմաձեւութիան իրական կամ ալ Գօմբլէգս արժէգաոր  ֆօնգսիյոններու կը խամապատասխանի: Բազմաձեւ Էօգլիտի Անջրպէտը կատարուած ժամանակ, Լաբլազիէն {\nabla}^2 ըլլալովկը խայտնուի եւ Փուազօնի  Հաւասարութիւն ընդխանրապէս'
ցէվով կը գրուի: 3 տարածութիւնով Դեկարիան գոորդինադների համակարգով'
ցեւը կ'արնէ: f զերօ էղած ճամանակ հաւասարութիւնը'
ցեւը կը ստանայ: Այս Փուազօնի Հաւասարութիւնը Գրինի ֆունկցիան ը գործածելով կրնանգ լուծիլ՝ Գրինի ֆունկցիաին Փուազօնի Հաւասարութիան համար ընթհարցակ լուծումը Մշուշային Փուազօնի Հաւասարութիւն վերնագրի տակ է: Թուային լուծումի համար անթիւ մեթօտներ կը գտնուին՝ Հանգստացնելու մեթօտ, շարունակեալ ալկորիդմ եւլն...
Էլեկտրաստատիկ
Էլեկտրաստատիկայի սկսպունգներէ մեկն ալ Փուազօնի Հաւասարութիան հէտ բացատրուող հարցերու լուծումը հայտաբէրելով կը լուծէ: Տրուած բերի տարածումի համար ընթխանրապէս մեր գործածած ճամբան ըլլալու պատճարաւ, φ'ն տրուածի f 'ի տեսակետէ հաւասարը գտնելու համար կարեվոր եւ գործիական խարձ մըն է:
Էլեկտրաստատիկի մէջ Փուազօնի Հաւասարութիան աճիլը յետէւէալն է: Միավորների միջազգային համակարգ էօգլիտի անջրպետի գործածուիլը եթէ համարենք՝ Փոփոխական ստուգող ծաւալի ելէկտականութիան համար Գաուսի օրենքի հէտ եթէ սկսինք՝
Սուտան
Սուտան (السودان as-Sūdān), Հիւսիսային Սուտան կամ պաշտօնապէս` Սուտանի Դեմոկրատական Հանրապետութիւն (جمهورية السودان, տառադարձում` Ժումհուրիյաթ ալ-Սուտան ալ Տիմոքրաթիա)` Հարաւային Սուտանի անկախութեան հանրաքուէէն ետք ։ Անուանումը՝ Սուտան - սեւերու երկիր (սուտ արաբերէն կը նշանակէ սեւեր), պետութիւն Ափրիկէ ի հիւսիս-արեւելքը։ Սահմանակից է Եգիպտոսի, Լիպիոյ, Չադին, Կեդրոնական Ափրիկէի Հանրապետութեան, Զաիրին, Ուքանտայի, Քենիոյ եւ Եթովպիոյ։ Տարածութիւնը՝ 1808, 8 հազար քմ2 բնակչութիւնը՝ 34,6 միլիոն (2013)։ Վարչականօրէն բաժնուած է 18 նահանգի։ Մայրաքաղաքը՝ Խարթում (1,8 միլիոն բնակչութեամբ, 1983, Օմտուրմանի հետ)։
Պետական կարգ
Սուտան նախագահական հանրապետութիւն է։ Գործող սահմանադրութիւնը ուժի մէջ է 1973-էն ի վեր։ Պետութեան գլուխը նախագահն է․ ան կը նշանակէ փոխնախագահ, կառավարութեան անդամները, նաեւ վարչապետն է եւ զինուած ուժերու գերագոյն գլխաւոր հրամանատարը։ Օրէնսդիր իշխանութեան բարձրագոյն մարմինը ժողովրդական ժողովն է (միապալատ խորհրդարան)։ 1972 -էն Հարաւային Սուտանը բաժնուած էր 6 ինքնավար շրջաններու, ուր ստեղծուած են իշխանութեան մարմիններ։ Հարաւային Սուտանի օրէնսդիր մարմինը Հարաւային Սուտանի ժողովրդական ժողովն է, կառավարութիւնը՝ Բարձրագոյն գործադիր խորհուրդը։ 6 Ապրիլ 1985-ին, զինուորական յեղաշրջումէն ետք, սահմանադրութիւնը չեղեալ յայտարարուած է։
Բնութիւն
Տարածութեան մեծ մասը 300-1000 մ բարձրութեամբ սարաւանդ է։ Հիւսիսը Լիպիական եւ Նուպիական անապատներն են, արեւմուտքը՝ Տարֆուր եւ Քորտոֆան սարաւանդները։ Արեւելքը Եթովպիական բարձրաւանդակին, հարաւը՝ Կեդրոնական ափրիկեան բարձրութեան (Կինիետի լեռ, 3187 մ, սուտանի ամէնէն բարձր կէտն է) ճիւղաւորումներն են, իսկ հիւսիս-արեւելքը՝ Կարմիր ծով եան լեռները։ Սուտանի տարածութիւնը կը գրաւէ Ափրիկեան կառամատոյցին հիւսիս-արեւելեան մասը, որուն հիմքը դուրս կու գայ երկիրին մակերեւոյթը հարաւ-արեւմուտքին մէջ իբրեւ Կեդրոնական ափրիկեան զանգուած, հիւսիս-արեւելքին մէջ՝ Արաբա-Նուպիական վահան։ Արեւելքը Նեղոս ի ձուաձեւ տարածութիւնն է, հիւսիս-արեւելքը՝ Կարմիր ծովուն ճկուածքը։ Սպիտակ Նեղոսին վրայ կան պղինձի, ոսկի ի, քրոմ ի, երկաթ ի, մարմար ի, մանգանի եւ կիր ի հանքավայրեր։ Կլիման հիւսիսը արեւադարձային անապատային է (միջին ամսական ջերմաստիճանները 30-35°C-ից 15-20°С են, տարեկան տեղումները՝ 200 մմ-էն պակաս), հարաւը՝ հասարակածային մուսսոնային (միջին ամսական ջերմաստիճանները 23-30°С, տարեկան տեղումները՝ 500-1400 մմ)։ Յաճախակի են փոշեայ փոթորիկները (խապուպ)։ Հիմնական գետը Նեղոսն է։ Կան եղանակային գետեր։ Հարաւը կարմիր ֆեռալիթային հողերու վրայ տարածուած են սաւաննաները, աւելի հիւսիս, կարմրագորշ հողերու վրայ՝ բարձր հացազգի խոտաբոյսեր եւ լայնասաղարթ մեծ ծառեր՝ աքասիաներ, արմաւենիներ, եւ այլն։ Սուտանական սաւաննան երկրագունդին ամէնէն հարուստ եւ բազմազան կենդանական աշխարհ ունեցող շրջանն է ։ Անասուններէն կան փիղ, ընձուղտ, առիւծ, գետաձի եւ կոկորդիլոս։
Բնակչութիւն
Երկրին բնակչութեան աւելի քան կէսը արաբներ են, կը բնակին նաեւ նուպիացիներ, եւ այլք։ Պաշտօնական լեզուն արաբերէնն է, կը կիրարկուին իսլամական (հիժրա) եւ գրիգորեան տոմար ները։ Հավատացեալներուն 70%-ը իսլամ է, 25%-ը կը հետեւի տեղական հաւատալիքներու, կան նաեւ քրիստոնեաներ։ Բնակչութեան միջին խտութիւնը 1 Քմ2ի վրայ 7 հոգի է, իսկ Սպիտակ եւ Կապոյտ Նեղոսներուն միջագետքին հիւսիսը՝ մինչեւ 100 հոգի։ Քաղաքային բնակչութիւնը շուրջ 15% է։ Մեծ քաղաքներն են Խարթում ը, Օմտուրմանը եւ Փոր սուտանը։
Եկատերինոտար
Եկատերինոտար, քղ. Ռուսիոյ, 1879-ին 60 հազար բնակիչ ունէր, մեծամասնութիւնը ռուս: Հայոց թիւն էր 1400 հոգի, բաժնուած 200 տան, որոնք բոլորն ալ գաղթած էին զանազան տեղերէ, Խրիմէ, Նոր Նախիջեւանէ, Նոր Արմաւրէ, Տաճկաստանէ, Պարսկաստանէ, եւայլն: Հայերը ունին Ս. Աստուծամօր նուիրած փայտաշէն փոքրիկ եկեղեցի մը, օծուած 1863-ին Վեհապետեան Գէորգ Արքեպիսկոպոսի ձերամբ: Ունէին նոյնպէս, 1863 թուին հիմնած Մեսրոպեան անուամբ հոգեւոր ծխական դպրոց մը, որուն մօտ 1870-ին բացին նաեւ Օրիորդաց ուսումնարան, տեղացի Տիկնանց խնամատարութեամբ:1879-ին դպրոցը նախարարութեան անցնելով՝ ռուս մանուկներն ալ սկսան հոն յաճախել: Կաթոլիկ Հայոց թիւն էր 250, որոնք ընդհանրապէս Խոտրջուրցիներ էին եւ հացագործութեամբ կը պարապէին: Կային Արդուինցիներ, Ախլցխացիներ եւ Տրապիզոնցիներ:
Հայերը ընդհանրապէս վաճառականութեամբ կը պարապէին, կային նաեւ արհեստաւորներ, ամէնէն նշանաւոր վաճառականական տունը Թորոսեան եղբայրներու «Վաճառականական Ընկերութիւն»ն էր: Նշանաւոր էր նոյնպէս Պարսկաստանցի Անետեաններու ձիթագործարանը, որ իր տեսակին մէջ ամենամեծը եւ ամենաառաջինն էր ամբողջ Ռուսիոյ մէջ: «Կեդրոնական հիւրանոց»ը կը պատկանէր Արմաւրցի Բօղարսուկեան հայ եղբայրներուն: Քաղաքիս շրջակայ գիւղօրէից մէջ եւս հայարէ աւելի Հայեր կը գտնուին, ամէնքն ալ գաղթած Տրապիզոնէ եւ մօտակայ տեղերէ: Այդ ատենի ըստ հոգեւոր գարչութեան Եկատերինոտար եւ Քուպանի աշխարհը կը պատկանէր Նախիջեւանու եւ Պեսարապիոյ թեմին:
Միքայէլ (բժիշկ)
Միքայէլ (անյայտ - 15 Փետր­ուա­ր 1916), հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ատացած է բժշկական կրթութիւն։
1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ ծառայած է որպէս՝ Վանի նահանգի Սարայի գաւառի, զինուորական բժիշկ։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:1916 մահեր Ստորոգութիւն:15 Փետրուարի մահացածներ
Յարութիւն Չպլագեան
Տօքթ. Յարութիւն Չպլագեան
Բնիկ Չիլէցի, Սեբաստիոյ նահանք, ծնած 1886-ին: Նախնական կրթութիւնը իր ծննդավայրին մէջ ստանալէ յետոյ, կ'անցնի Մարզուանի Գոլէճը, զոր կ'աւարտէ 1906-ին Պ.Ա. տիտղոսով։ Երկու տարի կը վարէ Սեփաստիոյ ամերիկեան գիշերօթիկ վարժարանի տեսչութիւնը։ 1908-ին կը մտնէ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանը, զոր կ'աւարտէ 1912-ին ստանալով բժիշկի տիտղոսը։ 1921-ին հաստատուած է Լիբանան եւ երկար ժամանակէ ի վեր իր դարմանատուն-հիւանդանոցը ունի Պէյրութի մէջ։ 1918-ին անգլիացիներուն գերի կ'ինայ եւ ժամանակ մը յետոյ կը վերադառնայ Լիբանան։ 1930-ին մասնագիտութեան համար կը ճամբորդէ եւրոպա եւ կը մնայ Փարիզ, Լոնտոն եւ Վիէննա։ Տոքթ. Ջպլաքեան ունեցած է բազմամեայ հանրային գործունէութիւն։
Ռանկոլի
Ռանկոլի, հնդկական արուեստի ձեւ։ Տունին մուտքին գետինն զարդարելու աւանդական սովորութիւն: Մարդիկ կը հաւատան, թէ ան տան եւ ընտանիքին կը բերէ բախտ եւ բարգաւաճութիւն եւ գեղեցիկ միջոց մըն է հիւրերը ընդունելու: Հնդկաստանի մէջ ընդհանրապէս մայրերը այս զարդարանքները կը պատրաստեն ամէն առտու, կամ յատուկ տօներու ընթացքին, ինչպէս` Տիուալի կամ Թիհար փառատօները :
Այս աւանդական սովորութիւնը կը փոխանցուի սերունդէ սերունդ, եւ մայրերը զայն կը սորվեցնեն իրենց դուստրերուն:
Տեսակները
Հնդկական իւրաքանչիւր նահանգ ունի իրեն յատուկ Ռանկոլի գծելու ձեւը եւ անունը․
Հարաւային Հնդկաստան
Հարաւային Հնդկաստանի մէջ Ռանկոլին ճանչցուած է քոլամ անունով:
Ռաժասդան
Ռաժասդանի մէջ, մանտանաները կը գծուին պատերուն վրայ:
Քոլքադա
Քոլքադայի մէջ, Ալփանաները կը գծուին բակին մէջ ։
Գծագրութեան ձեւերը
Ռանկոլիի գծագրութիւնները կրնան ունենալ պարզ երկրաչափական ձեւեր, ծաղիկի ձեւեր, կամ աւելի խրթին ձեւաւորումներ: Ռանկոլիի զարդարանքներուն մէջ կը հանդիպինք սիրամարգերու, լոթուս ծաղիկներու, ձուկերու պատկերներու:
Ռանկոլիի ամէնէն կարեւոր յատկութիւնը գոյնզգոյն ըլլալն է: Այս զարդարանքներուն համար կը գործածուի բնական ներկով խառնուած ալիւր կամ բրինձի փոշի :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հնդկական արուեստ Ստորոգութիւն:Արուեստ
Համլեթ Գէորգեան (պատմաբան)
Կեանք եւ գործունէութիւն
Համլեթ Գէորգեան ծնած է Ապարանի շրջանի Մելիք գիւղին մէջ:
1974-1979-ին ուսանած է Երեւանի պետական համալսարանի պատմութեան բաժանմունքի փիլիսոփայութեան բաժինին մէջ:
1982-1991-ին եղած է ուսուցիչներու կատարելագործման հանրապետական հիմնարկի հասարակագիտութեան ամպիոնի աւագ դասախօս:
Անդամակցած է Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան: Մասնակցած է արցախեան պատերազմին: Պաշտպանած է թեկնածուական ատենախօսութիւն:
1999-էն աշխատած է Հայաստանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի փիլիսոփայութեան եւ իրաւունքի հիմնարկին մէջ` իբրեւ աւագ գիտաշխատող:
Գէորգեան հեղինակ է հայոց ազգային-ազատագրական պայքարի էջերը լուսաբանող բազմաթիւ գիրքերու:
Ազատագրական պայքարի մասին յօդուածաշարք հրապարակած է Հայաստանի պաշտպանութեան նախարարութեան «Զինուոր» թերթին մէջ: Հանդիսացած է նաեւ պաշտպանութեան նախարարութեան «Մայր Հայաստան» ռազմական պատմութեան թանգարանի գիտական գծով փոխտնօրէն :
Պասակաձեւ ժահրի պատճառով մահացած է 24 Յունիս 2020-ին ։
Պարգեւներ
Պարգեւատրուած է․
Աւկատանձ (աւոքատօ)
Աւկատանձ (աւոքատօ, Avocado), մշտադալար պտղատու բոյսի տեսակ, կը պատկանի Lauraceae ընտանիքին։ Մշակաբոյսերու ընտանիքէն օգտակար պտուղ: Աւկատանձի պտուղները հարուստ են կենսանիւթերով եւ անհրաժեշտ հանքային նիւթերով։
Կենսաբանական նկարագիրը
Աւկատանձենին արագ աճող ծառ մըն է, որուն բարձրութիւնը կը հասնի մօտաւորապէս 18 մեթրի, ցօղունը սովորաբար կ'ըլլայ ուղիղ՝ խիստ ճիւղաւորուած։ Տերեւները ձուաձեւ են, երկայնքը կը հասնի մինչեւ 35 սմ-ի եւ ամբողջ տարին կը մնայ մշտադալար ։ Ծաղիկները փոքր են, կանաչաւուն, փշաձեւ եւ գրեթէ անտեսանելի։
Պտուղները ունին տարբեր չափեր, տանձի նման: Պտուղին երկայնքը կը հասնի 5 սմ-էն մինչեւ 20-ի, կշիռքը՝ 100 կրամէն մինչեւ 1000-ի։ Խակ պտուղը մութ կանաչ է՝ կեղեւը կոշտ, ժամանակի ընթացքին կը դառնայ սեւ։ Հասուն պտուղը կանաչ կամ դեղնականաչ կ'ըլլայ, իւղոտ է եւ շատ ճարպ կը պարունակէ։ Պտուղին կեդրոնը կը գտնուի մեծ կորիզը կամ սերմը ։
Անուն
Ռուսերէնով կ'օգտագործեն բոյսին մէկ այլ անուանումը՝ ակաքաթ:
Իսկ անգլերէնով բոյսն ու պտուղները ունին alligator pear («կոկորդիլոսի տանձ») անունը։
Կիրարկումը Ազդեքներուն Կողմէ
Ըստ հին ազդեքական աւանդազրոյցի մը՝ աւկատանձին կորիզը հնդիկներուն նուիրած է աստուած մը, որպէսզի անոնք բնաւ անօթութեան չմատնուին։ Կորիզէն կ'աճի մեծ բարձրութեան հասնող մշտադալար ծառ մը, որուն բերքառատ ճիւղերը ծանրութենէն կը թեքին դէպի վար։ Ազդեքները, ուտելով այդ աստուածային ընծան, կը փրկուէին սովէն։
Աւկատանձը իբրեւ տնային բոյս
Աւկատանձին ծիլերը տնկելով կը դնեն բաւական խորունկ հողի մը մէջ՝ 2-3 սմ։ Քանի մը տարուան ընթացքին բարձրութիւնը կրնայ հասնիլ 1 մ-ի։
15 Հոկտեմբեր
15 Հոկտեմբեր, տարուան 288-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 289-րդ) օրն է
Աւկատանձ (աւոքատօ)
Աւկատանձը իբրեւ տնային բոյս
Սերմը ցանելու համար անհրաժեշտ է սերմին վրայ փոքր ծակտիկներ յառաջացնել եւ անոնց մէջէն անցընել փայտեայ ձողիկներ։ Ձողիկները կը ծառայեն իբրեւ սիւներ, որոնց շնորհիւ պտուղը կը մնայ ջուրին մակերեսին։ Շուտով կը յառաջանան արմատները, երբ անոնք կ'ըլլան բաւարար երկար, պտուղը կարելի է դնել հողին մէջ։ Սերմը կարելի է նաեւ դնել խոնաւ բամպակի մէջ, եւ անընդհատ զայն խոնաւցնել։ Երբ սերմը երկու մասի բաժնուի, կարելի է դնել հողին մէջ։ Կը ծաղկի քանի մը օրէն կամ շաբաթէն։
15 Հոկտեմբեր
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:15 Հոկտեմբերի ծնածներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:15 Հոկտեմբերի մահացածներ
Տօներ
Ստորոգութիւն:Հոկտեմբեր
Աւկատանձ (աւոքատօ)
Գիւղատնտեսական նշանակութիւնը
Աւկատանձը ոչ ցուրտին, ոչ ալ երաշտին կը դիմանայ։
Սենեկային պայմաններու մէջ աւկատանձը պէտք է պահել լուսաւոր վայրերու մէջ (ամրան՝ տաք, ձմրան՝ զով) եւ չափաւոր կերպով ջրել։
Խոհանոցին մէջ
Աւկատանձը իր ջերմուժերուն պարունակութեամբ կը գերազանցէ հաւկիթն ու միսը։
Աւկատանձը կը բարձրացնէ մարդուն տրամադրութիւնը, հիւանդութենէ հիւծած յօրինուածքին կ'օգնէ վերականգնել կենսական ուժերը։
Շերտուած աւկատանձին միջուկին վրայ պէտք է անպայման կիտրոնաթթու սրսկել, որովհետեւ պտուղը կտրատելէ ետք կը մթննայ եւ ոչ ախորժաբեր տեսք մը կը ստանայ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Բոյսեր
Հայկ Ժամկոչեան
Հայկ Ժամկոչեան, իրաւաբան, ուսուցիչ, մամուլի աշխատակից, խմբագիր եւ հրատարակիչ:
Կենսագրութիւն
Հայկ Ժամկոչեան ծնած է Կեսարիա 1911-ին, ուր իր նախակրթութիւնը իր ստացած է Հայ Կաթողիկէ – Կիւմիւշեան Ազգային վարժարաններուն մէջ, իսկ թրքերէն լեզու՝ «Թրքական էմիրէ»ի նախակրթարանին մէջ։ Շարժուն համայնագիտարան մըն էր ան:
Զինադադարին հայրը Կեսարիա վերադառնալով աքսորէն, ընտանիքը Պէյրութ կը փոխադրէ 1923 թուականին, - չորս ամիս ետք՝ Աղեքսանդրիա – Գահիրէ, ուր յաճախելով Գալուստեան Ազգ. Վարժարանը, կ'աւարտէ 1927ին: Իր հայ ուսուցիչներէն կը յիշուին՝ Բ. Վարժապետեան, թուաբանագէտ Ազարիկ Գոլոյեան, գեղագիր-գծագէտ Մարտիկոս Պալայեան, Գրիգոր Կիրակոսեան, Յակոբ Օշական, Գ. Տիւրկէրեան, Լեւոն Թաշճեան, Ա. Քրիսեան, դուրսէն՝ Շահան Պէրպէրեան, Յ. Թ. Գայաեան, եւ Լիպարիտ Նազարեանց եւ Նիկոլ Աղբալեան:
Յաջորդ տարին կը մտնէ ֆրանսական լիսէի առեւտրական ճիւղը, ուրկէ կը վկայուի 1930ին, ապա 1931ին, Ֆրանսական պաքալորէայի ճիւղը: Միաժամանակ՝ երեկոները հետեւեալով « Լէօնարտօ տա Վինչի » իտալական դպրոցի գծագրութեան եւ իտալերէն լեզուի դասընթացքներուն: Միեւնոյն ատեն թղթակցութեամբ, լրագրութեան կը հետեւի Փարիզի «Էքոլ Իւնիվերսել»ի միջոցաւ: Յետոյ կը յաճախէ Պորոմէ գերմանական ուսումնարանի՝ գերմաներէն լեզուի եւ մանկավարժութեան գիշերային դասընթացքներուն:
1931-1933 յաճախած է Գահիրէի իրաւաբանական ֆրանսական ֆաքիւլթէն, զոր աւարտած է, սակայն՝ փաստաբանական ասպարէզը հետաքրքրական չգտնելով, հեռացած է:
1980 թուականին վերջնականապէս հաստատուած է Գանատա, իր զաւակներուն մօտ:
Ուսուցչական ասպարէզ
Գահիրէ «Նաւասարդ» սրահին մէջ, 120 նախկին որբերու հայերէն սորվեցուցած է գիշերները: 1929 – 1931, Հայկ Դպիրեանի, Լեւոն Դելփեանի, Յարութիւն Էսէկիւլեանի եւ Լեւոն Հէօքէլէկեանի հետ, գիշերային ամենօրեայ վարժարան բանեցուցած է հայ աշխատող աղքատիկ տղոց համար, Գահիրէ « Պէյն-էլ-Սուրէյն» թաղի «Ռաֆֆի» սրահին մէջ։ Հայագիտական նիւթեր դասաւանդած է 1977-էն 1980, Գալուստեան Ազգային վարժարանին մէջ։ Կարճ ժամանակներ՝ ուսուցիչ եղած է Բ. Կէօզիւպէօյիւքեանի «Հայ Կաթողիկէ վարժարան»ին մէջ:
Երկեր
Իր առաջին գրութիւնը՝ «Կատուն» շարադրութիւնը, իր ուսուցիչը՝ Յակոբ Օշական, ղրկած է Պոսթընի «Հայրենիք»ին: Իր քննադատական առաջին յօդուածը՝ «Մտահոգութիւններ», լոյս տեսած է «Յուսաբեր»ի մէջ 1929ին:
Խմբագրութիւններ
Հայկ Ժամկոչեան, փաստօրէն գործակցած է աւանդական երեք կուսակցութիւննրու մամուլներու խմբագրութիւններուն հետ, առաւել՝ Գահիրէի ՀԲԸՄ-ի եւ «Նիրր Իսթ» հայկական ակումբի պարբերաթերթերու խմբագրութիւններուն, եւ սակայն չէ յարատեւած եւ ոչ մէկ կազմակերպութեան մէջ:
Հիմնադրական գործունէութիւն
Եղած է կազմակերպիչներէն՝ Արշակ Չօպանեանի, Արշակ Ալպօյաճեանի, Աշոտ Պատմագրեանի յոբելեաններուն: Նաեւ 1964-էն եղած է Գալուստեանի Ծնողք-Ուսուցիչ միութեան հիմնադիրներէն: Հրանդ Նասիպեանի օրով՝ մասնակցած է«Թորգոմեան» Մատենադարանի հիմնադրութեան:
Հրատարակութիւններ
Հրատարակած է »Անդաստան Հայ Մտքին», երեք պրակ, «Նոր Խիկար» երգիծաթերթը, երեք թիւ, «Զօհրապ Հրապարակագիր» ուսումնասիրութիւնը, Գրիգոր Զօհրապի «Մեր կեանքէն» հատորը, «Թլկատինցին եւ իր քրոնիկները», «Ճամբուն մէջ որ Հռոմ կը տանի»՝ պատմուածքներու հատորը: Ա. Արմէնեանի «Յաւիտենական Երուսաղէմը» հատորը: Սիմոն Սիմոնեան, Պէյրութ, իր «Սփիւռք» շաբաթաթերթին մէջ լոյս տեսած Ժամկոչեանի քառասուն գրադատականները հրատարակած է, զանոնք ամփոփելով հատորի մը մէջ՝ «Արժէքներու Որոնում»: 1971-ին՝ «Համառօտ պատմութիւն Եգիպտահայոց» գրքույկը:
Ունի անտիպ աշխատութիւններ, կիսաւարտ ուսումնասիրութիւններ (Խրիմեան, Դանիէլ Վարուժան, Վահան Տէրեան, Արշակ Ալպօյաճեան), վիպակներ, ճամբորդական նոթեր, գրականութեան, պատմութեան եւ հայոց պատմութեան դասագիրքերու ծրագիրներ եւ հայերէնէ արաբերէն բառարանի կիսաւարտ ձեռնարկ մը նաեւ՝ «Վերապրողի Յուշեր»:
Գրական ասուլիսներ
1957-1959 շրջանին, Հայ Գեղարուեստասիրած Միութեան եւ Կոկանեան սրահին մէջ, օժանդակութեամբ Աւետիս Եափուճեանի, կազմակերպած է ամսօրեայ գրական ասուլիսներ, որոնց բոլորին ալ իր մասնակցութիւնը բերած է:
Գործակցած է Գ. Մխիթարեանին՝ «Համազգային»ի Մշակութային Խորհուրդի 11 « Գրական Ասուլիսներ»ուն՝ Բ. Թաշեանի, Ե. Խաթանասեանի հետ:
ՀԲԸՄ վեթերան անդամ
Եղած է ՀԲԸՄ-ի 50-ամեայ վեթերան անդամ, այլ մշակութային միութիւններու գործօն անդամ:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Իրաւաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Յուշարձան ապրիլ տասնըմէկի
Յուշարձան ապրիլ տասնըմէկի, հրատարակիչ ու գրող Թէոդորոս Լապճինճեանի (Թէոդիկ) 1919 թուականի Ապրիլին Պոլսոյ մէջ հրատարակած, Մեծ եղեռնի զոհերուն նուիրուած յուշամատեան, ուր կենսագրական տեղեկութիւններով եւ լուսանկարներով ներկայացուած են ձերբակալութիւններուն զոհ մօտ հազար հայ մտավորականներ ։ Նախաձեռնողը եղած է «Ապրիլի 11-ի սգոյ հանդէս»ի Պոլիս ստեղծուած յանձնախումբը ։ Լոյս ընծայած է «Արզուման» տպարանը ։
Վերնագրին մէջ նշուած է Ապրիլ 11, քանի որ հին տոմարով կը համապատասխանէ Ապրիլ 24-ին :
Հրատարակության նախապայմաններ
«Ապրիլի 11-ի սգո հանդես» հանձնախումբը իր գործունէութիւնը ծավալել է Մուդրոսի զինադադարից հետո, այն կարճ ժամանակահատվածում, երբ «պատերազմի և տեղահանության հանցագործությունների հետաքննությունն» էր ընթանում։ Այդ օրերին հանձնախմբի նախաձեռնությամբ Սուրբ Հակոբ ‎հայկական գերեզմանատնում հուշարձան կանգնեցվեց Մեծ եղեռնի առաջին հուշարձանը, որն այնուհետեւ ոչնչացրին, եւ հետքերը անհետ կորան :
Վերահրատարակություն
2010 ապրիլի 24-ի նախօրեին Ստամբուլում հայտնի իրավապաշտպան, հրատարակիչ Ռագըփ Զարաքոլուն «Բելգե» հրատարակչությունում վերահրատարակեց Թեոդիկի «Յուշարձանը»: Գիրքը լույս տեսավ եռալեզուՙ թուրքերեն, հայերեն եւ անգլերեն: Գիրքն ունի ներածական բաժին, որը հագեցված է Զարաքոլուի «Առաջաբանով», Հրանտ Դինքի կենսագրությամբ, ինչպես նաեւ նրա «Վախվորած աղավնու հոգեվիճակում եմ» հոդվածով եւ Թեոդիկի կենսագրությամբ։
Բովանդակություն
Աշխատությունը բաղկացած է երկու մասերից՝ «Կենսագրական բաժին» եւ "Գրական բաժին»:
Ծանոթագրություններ
Ստորոգութիւն:1919 գրքեր Ստորոգութիւն:Գրական գործեր Հայոց ցեղասպանության մասին
Աւնի Իսհագ
կենսագրութիւն
Աւնի Իսհագ, ծնած է 1860-ին Դամասկոսի ջարդերէն քանի մը ամիս առաջ, Զուլմաթեան ընտանիքին պատմականը արդէն իսկ ըրինք, եւ այս առթիւ կրկնելու հարկ չկայ, փոքրիկ Աւնի Դամասկոսի Լազարիստներու քանի մը տարի յաճախելէ յետոյ, ընտանեօք կը փոխադրուի Պէյրութ ու հերագրատան մէջ պաշտօնեայ կ'ըլլայ, ինքնաշխատութեամբ, իր եղբօր Էտիպին հետ յամառ ընթերձման շնորհիւ օր ըստ օրէ կը զարգանայ, ժամանակ մը յետոյ կը հրաժարի պաշտօնէն եւ կը միյանայ իր եղբօր Էտիպին, որ կամաւոր աքսորեալ մըն էր արտասահման՝ իր ազատական գաղափարներուն եւ ջերմ հայրենասիրական քերթուածներուն համար, պարբերաբար կը գտնուի Եգիպտոս որպէս թերթի խմբագիր, Ագգայի Ատեանին պետ, Նապուլուսի դատարանին խորհրդատու, Երուսաղեմի եւ Պեյրութի դատարաններու պետ, կ'ըլլայ յայտնի փաստաբան, Արաբերէնի կը թարգմանէ Օսմանեան Կայսրութեան Ոճրադատ Ատեանի Օրէնադրութիւնը պէտք եղած լուսաբանութիւններով, կ'ըլլայ Պէյրութի քաղաքապետարանի փաստաբանը, ինչպէս նաեւ պետական այլ հաստատութեանց փաստաբան։
Իր ծառայութիւնը մեծապես կը գնահատուի եւ Օսմանեան կառավարութիւնը Օսմանիէի շքանշան կուտայ իրեն, իսկ Թունուզի կառավարիչն ալ Ա.կարգի շքանշան մը։
Սահմանադրութեան հռչակումին, դատարանի խորհրդատու կը նշանակուի, Ֆրանսացիներու գրաւման առթիւ բազմաթիւ բարձր պաշտօններ կ'առաջարկուին իրեն, սակայն ինք կը մերժէ ու հանրային կեանքէ քաշուած տիպար մեծ հօր մը կեանքը կ'ապրի ընտանիքին մէջ
Տիգրան Չուհաճեան
Չուհաճեան համադրած է արեւմտահայ քաղաքային երաժշտութեան եւ արեւմտեան դասական երաժշտութեան ձեւերը։ Հեղինակ է դաշնամուրային ստեղծագործութիւններու, սենեկային եւ սիմֆոնիկ գործերու, գրած է նաեւ թատերական ներկայացումներու համար։ Չուհաճեան հեղինակած է հայկական առաջին օփերան՝ «Արշակ Բ․» (1868), «Զեմիրէ» օփերա-հեքիաթապատումը, «Լեպլեպիճի Հօր-հօր աղա» (1875), «Արիֆի խորամանկութիւնը» (1872), «Քէօսէ Քեհեա» (1873) օփերեթները։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Կոստանդնուպոլսոյ Բերա թաղամասին մէջ, արքունական ժամագործի ընտանիքի մէջ ։ Հայրը՝ Գէորգը, արուեստի սիրահար եղած է եւ ամէն կերպ աջակցած է տաղանդաւոր որդիի երաժշտական կրթութեան ։ 15-16 տարեկան հասակին, պատանի Չուհաճեան գրաած է երաժշտական հասարակութեան ուշադրութիւնը իր դաշնամուրային կատարումներով։ Անոր երաժշտական ընդունակութիւններուն զարգացման օժանդակած է երգահան Գաբրիէլ Երանեան։ Մասնագիտական կրթութիւնը սկսած է իտալացի դաշնակահար Չ. Մանձոնիի ղեկավարութեամբ, որուն քով Չուհաճեան դաշնակ եւ երաժշտութեան տեսութիւն սորված է։ Վերջինիս խորհուրդով մեկնելով Իտալիա՝ կրթութիւնը կատարելագործելու նպատակով, 1861 - 1864 թուականներուն ուսանած է Միլանի մէջ ։ Այսպիսով, Չուհաճեան Եւրոպայի մէջ բարձրագոյն երաժշտական կրթութիւն ստացած առաջին հայ երգահաններէն մէկը դարձած է ։ Եւրոպայէն վերադառնալէ որոշ ժամանակ անց, ամուսնացած է երգչուհի Արեւիկ Ապազեանի հետ։ Այս շրջանէն զբաղած է նաեւ մանկավարժական գործունէութեամբ։
1860-ական թուականներուն սկսած է պայքարիլ, ազգային մշակոյթի զարգացման համար, ըլլալով առաջին հայ երաժիշտներէն, որ քարոզած է յառաջադէմ եւրոպական երաժշտական մշակոյթը, երաժշտական կրթութեան կազմակերպման ձեւերը, ինչպէս նաեւ երաժշտական-հասարակական կեանքը։ Մասնակցած է հայ երաժշտական միութիւններու կազմաւորման, մասնաւորապէս համագործակցելով «Հայկական քնար» կազմակերպութեան հետ՝ իր տեսակին մէջ եզակի Մերձաւոր Արեւելքի երաժշտական պատմութեան մէջ, եւ Գաբրիէլ Երանեանի հետ մասնակցած է «Հայկական քնար» ամսագրի հրատարակութեան (1861 - 1864)։ Մասնակցած է հանրամատչելի համերգներու կազմակերպման, ներկայացուցած է դասախօսութիւններ եւ ղեկավարած՝ Կոստանդուպոլսոյ Խասգիւղ շրջանի հայկական նուագախումբը։
1872 թվականին Չուհաճեան դարձած է հայկական երաժշտական թատրոնի հիմնադիրը ։ 1877 թուականէն կը ղեկավարէ երաժշտական թատերախումբը ։ Հիմնադրած է «Օսմանեան օփերայի թատրոնը», զոր աւելի ուշ վերանուանուեցաւ «Թրքական օփերեթի հայկական թատերախումբ» ։ …Կը համագործակցէր «Գուսաներգական» թատրոնի հետ, բայց ամենաբեղուն համագործակցութիւնը Յակոբ Վարդովեանի «Արեւելեան թատրոնի» հետ էր, որուն երաժշտական ղեկավարն էր տարիներ շարունակ ։ 1891 - 1892 թուականներուն երգահանը կը մեկնի Փարիզ, ուր կը բեմադրուին անոր օփերեթները։ Ֆրանսական մամուլը զայն կոչեց «արեւելեան Օֆենպախ» ։
1896 թուականին՝ Չուհաճեան, հակահայկական բռնութիւններու ուժեղացման հետեւանքով, մայրաքաղաքէն տեղափոխուեցաւ Իզմիր։ Անկէ շատ չանցած՝ 61 տարեկանին, ան մահացաւ՝ քաղցկեղէն։ Արագահաս հիւանդութեան եւ մահուան պատճառով, անոր վերջին երաժշտական-թատերական ստեղծագործութիւնները կը մնան անաւարտ ։ Կեանքի վերջին տարիները անցուցած է ծայրահեղ աղքատութեյան մէջ։ Չուհաճեանի թաղումը կազմակերպուած է «Կարիքաւորներու միութեան» կողմէն։ Անոր մահուան մասին «Մշակ» հայկական թերթը ցաւով գրեց. «Մահ աղքատութեան մէջ եւ փառահեղ թաղում» ։
Չուհաճեանի աշակերտուհիներէն մէկը այսպէս կը նկարագրէ Չուհաճեանին.
Սան-Ստեֆանոյի հաշտութեան պայմանագիրի կնքման առիթով Չուհաճեան՝ ռուսական կայսր Ալեքսանդր 2-րդի կողմէ, պարգեւատրուած է Սուրբ Ստանիսլավի շքանշանով։
Թաղուած է Իզմիրի հայկական գերեզմանատան մէջ։ Չուհաճեանի մահէն երկու տարի վերջ, անոր աշակերտ Ա. Սինանեանը, անոր շիրիմին վրայ տեղադրած է՝ Չուհաճեանի մարմարեայ կիսանդրին։
Ստեղծագործական Կեանք
Տիգրան Չուհաճեան ձգած է նշանակալից ստեղծագործական ժառանգութիւն, քանի մը օփերա եւ օփերեթ, առաջին սենեկային, «սիմֆոնիք» համերգային եւ դաշնամուրային ստեղծագործութիւնները՝ հայկական երաժշտութեան մէջ, ինչպէս նաեւ՝ երգեր եւ վիպերգութիւններ (romances), թատերական երաժշտութիւն՝ ներկայացումներու համար եւ այլն։ Իր դաշնամուրային ստեղծագործութիւնները կ'ընդգրկեն բազմազան ժանրեր (այսինքն՝ տեսակներ) եւ ձեւեր՝ ընդարձակ քմանուագներ (fantasia, առանց կանոնի սահմանափակութեան նուագ), յարասականներ (paraphrases, ազատ մեկնութեամբ կամ թարգմանութեամբ նուագ), Խուսանուագներ (fugue) եւ պարեր, սակայն առաւել բազմազան են պարային բնոյթի թատերական ստեղծագործութիւնները ։ Այլ ստեղծագործութիւններէն «Մեծ Վալսը», «Արեւելեան Քնարը» եւ քանի մը ուրիշներ իրենց աննախապատրաստ նուագի կամ յանկարծանուագի (improvisation) ոճով եւ կատարեալ վարպետութեամբ մօտ են Լիսթի եւ Թալպերկի ռոմանթիկ երաժշտութեան յարասականներու եւ քմանուագներու բնոյթին ։ Չուհաճեան կը ձգտի տիրապետել առաւել արտասովոր երաժշտական ժանրերուն ու ձեւերուն։ Իր ստեղծագործութիւններուն մէջ երգահանը եւրոպական երաժշտական արտայայտութեան ոճերը կամ մեթոտները հմտօրէն կը համադրէ արեւմտահայ քաղաքային ժողովուրդական երաժշտութեան, հայկական փողային երաժշտութեան տարրերուն, ընդհանրապէս արեւելեան մեղեդիներու հետ՝ ցուցադրելով բազմաձայնութեան մեծ վարպետութիւն ։ Այսպէս Չուհաճեանի ստեղծագործութիւններուն հայկական երաժշտութեան մէջ առաջին անգամ յայտնուեցան բազմաձայնութեան ինքնատիպ ձեւեր ։ Կը նկատուի, որ իր ստեղծագործութեան մէջ տակաւին կը բացակայի հայ ազգային «ֆոլքլորը» ժողովուրդական աւանդավէպը՝ (folklore) գիւղական ժողովուրդական երգերը եւ այլն։ Այդ շարժումը հայ դասական երաժշտութեան մէջ սկիզբ կ՝ առնէ միայն 1880-ական թուականներուն ։
Մեծապէս օժտուած երգահան ըլլալով՝ Չուհաճեան, կը շրջէր քաղաքի փողոցները լսելով եւ նշելով մեղեդիներու հատուածներ, «ռիթմիք մոթիֆներ» (չափական բներգ), որոնք իր ստեղծագործութիւններուն մէջ օգտագործելու համար ։ Իր երաժշտական ոճի ձեւաւորման մէջ մեծ դեր խաղցած են իտալական օփերայի դպրոցը եւ ֆրանսական օփերեթը։ 1868 թուականին Չուհաճեանը կը գրէ հայկական առաջին ազգային օփերան՝ «Արշակ 2-րդ»-ը  ։
1870-ական թուականներէն սկսած Չուհաճեան աշխատած է երաժշտական կատակերգութիւններու եւ օփերեթներու վրայ։ Անոնց մէջ երգահանը նրբօրէն կը քօղարկէ ազգային, ընկերային եւ քաղաքական ակնարկները՝ առաջնային ծրագիր մղելով կենցաղային եւ երգիծական տարրեր, ռոմանթիկ գացողութիւններ։ Յատկապէս օփերեթներուն մէջ կը զգացուի հայկական քաղաքային երաժշտական Ֆոլքլորի ազդեցութիւնը։ Ան կը սկսի համագործակցիլ հայ եւ իտալացի երգաթատերագիրներ՝ (լիպրեթիսթների - անգլ.՝ librettist) Տ. Նալեանի, Ալպորեթոյի եւ այլոց հետ։ 1872 թուականին, Կոկոլի «Ռեւիզորի» պատմութեան հիման վրայ, երգահանը կը գրէ «Արիֆ»ի խորամանկութիւն օփերեթը (երգաթատերագիրք թուրքերէն լեզուով՝ հայերէն տառերով)՝ առաջինը հայ դասական երաժշտութեան մէջ, 1873 թուականին՝ «Քէօսա Քեհեա» («Ճաղատ տանուտեր») օփերեթը (երգաթատերագիրքի հեղինակ՝ Գէորգ Ռշտունի), եւ ճիշտ նոյն տարին կը բեմադրուի Վարդովեանի թատրոնին մէջ։ «Քէօսա Քեհեան» եւ ճիշտ սկզբնական շրջանին բեմադրուեցաւ աւելի քան 60 անգամ ։ Օփերեթներէն ամենայայտնին կը դառնայ «Լէպլէպիճի Հօր-հօր Աղան», որ Չուհաճեան աւարտած է 1875 թուականին։ Այդ օփերեթներուն մեծ ճանաչում կը բերէ երաժշտութեան քնարականութիւնը, գործողութիւններու զարգացման շեշտակիութիւնն ու սրամտութիւնը, կենդանի եւ դիպուկ բնութագրութիւնները ։ Ինչպէս կը նշէ Ե. Պարվարթը, իր օփերեթային ստեղծագործութիւններուն մէջ Չուհաճեան կրած է օփերեթի արեւմտաեւրոպական վարպետներու՝ Ժ. Օֆֆենպախի (Jacques Offenbach), Շ. Լեքոկի եւ Ֆ. Զուփփէի ազդեցութիւնը ։ Ըստ «Օքսֆորտի օփերային բառարանին»՝ այդ օփերեթները կարտացոլեն հայկական կենցաղն ու ժամանակի բարքերը։ Իր ստեղծագործութիւններուն մեծ մասը հրապարակուած են դեռ 1870-1880-ական թուականներուն։ 1890 թուականին երգահանը աւարտած է «Զեմիրէ» օփերա-պարիկներու (fairy) հեքիաթապատումը։ Այս ստեղծագործութիւններուն մեծ մասը բեմադրուած է հեղինակի կենդանութեան օրօք։ Չուհաճեանի համերգային ստեղծագործութիւնները կատարած է նաեւ Սինանեանի նուագախումբը Ж 1897 թուականին մամուլի մէջ լուրեր կը յայտնուին այն մասին, որ Չուհաճեան աւարտած է «Ինտիանա» օփերան։ Միլան (Milan) քաղաքի ուսման շրջանէն սկսած՝ երգահանին յետագայ ստեղծագործութեան վրայ մեծ ազդեցութիւն ունեցեր է Ճ. Վերտիի երաժշտութիւնը ։
Չուհաճեան հեղինակն է նաեւ՝ սերպ-թուրքական պատերազմի մասին պատմող, «Ալեքսինազ» երաժշտական տրամային։ Ըստ երաժշտական քննադատ Պ. Խերթելենտիի՝ Չուհաճեանը գլխաւորապէս Պել քանթօ (Bel canto) ոճի երգահան է։ Երաժշտական ազդեցութիւններու առումով անոր ստեղծագործութիւնը կը տատանի Պելլինիի (Vincenzo Salvatore Carmelo Francesco Bellini) եւ Պորոտինի (Alexander Porfiryevich Borodin) միջեւ՝ դառնալով Արեւելքի եւ Արեւմուտքի իսկական խառնուրդ։ Երգահանը կեդրոնացած է հիմնականօրէն զուգերքներու եւ արիաներու վրայ՝ թատերական պահերու մանրամասն ու հազուադէպ ներկայացումով ։ Ըստ «Օփերայի համառօտ պատմութեան» եւ «Օքսֆորտի օփերային բառարանի» հեղինակներուն, հանդիսանալով թուրքական լուծէն Հայաստանի ազատագրման մոլի համախոհ, Չուհաճեան ազգայնականութեան շունչ հաղորդած է իր ստեղծագործութիւններուն։
Արշակ Բ․
Առաջին բեմադրութիւնը հատուածաբար իրականացած է 1868 թուականի Մարտ 10-ին՝ «Նաում» թատրոնին մէջ, իտալական թատերախումբի մը կողմէ։ Երգահանը մտադիր էր օփերան ամբողջութեամբ բեմադրել յաջորդ՝ 1869 թուականին , սակայն չէ յաջողած՝ Օսմանեան կայսրութեան անբարենպաստ պայմաններու եւ անհրաժեշտ նիւթական միջոցներու եւ աղբիւրներու բացակայութեան պատճառով։ Հեղինակի կենդանութեան օրօք առանձին համարներ համերգային կատարմամբ հնչած են Կոստանդնուպոլսոյ («Օլիմփիա» անուանումով), Վենետիկի եւ Փարիզի մէջ ։ 1873 թուականին օփերայէն հատուածներ ներկայացուած են Վիեննայի միջազգային ցուցահանդէսին ։
«Արշակ Բ.» օփերան գրուած է Ռոսինիի, Պելլինիի եւ, յատկապէս, վաղ շրջանի Վերտիի՝ 19-րդ դարու առաջին կէսի իտալական պատմական-ռոմանթիք օփերայի աւանդոյթներով ։ Մարմնաւորելով թատերակի քնարական գաղափարը՝ Չուհաճեան նրբօրէն կը բացայայտէ նաեւ օփերայի հերոսական եւ թատերական գիծերը։ Գլխաւոր կերպարներն են՝ Մեծ Հայքի թագաւոր Արշակ Երկրորդը, Ողիմպիա թագուհին, Փառանձեմ իշխանուհին, իշխան Գնելը, Տիրիթը եւ ուրիշներ ։ Հայոց պատմութենէն վերցուած նիւթերը հիմնուած են Մովսէս Խորենացիի եւ Փաւստոս Բիւզանդի տուած տեղեկութիւններուն վրայ ։ Գործողութիւնները կը ծաւալին Արմաւիրի մէջ, 365-367 թուականներուն՝ Հայաստանի, Պարսկաստանի եւ Հռոմի միջեւ բարդ յարաբերութիւններու ժամանակաշրջանին։ Իր գրական-երաժշտական գաղափարով օփերան կը ցոլացնէ նաեւ 19-րդ դարու հայ ժողովուրդի ազգային եւ ընկերային ազատագրման ձգտումը ։ Տեսակի առումով, «Արշակ Բ.» կը պատկանի եւրոպական «Մեծ օփերա» (Grand opera) դասին, ուր կ՚օգտագործուին սիմֆոնիք մեծ նուագախումբ, երգչախումբ եւ փողային համոյթ, զանգուածային տեսարաններու ներկայացումով։
Չուհաճեանի մահէն ետք, 1920 թուականին, անոր այրին՝ Ա. Ապազեանը, երգահանի ձեռագիրները ուղարկած է Հայաստան ։ Անոնք յայտնաբերուած են երաժշտագէտ Գ. Տիգրանի կողմէ 1942 թուականին, որմէ ետք սկսած է ստեղծագործութեան երկրորդ կեանքը։ Օփերան ամբողջութեամբ ներկայացուած է լայն հասարակութեան 1945 թուականի Նոյեմբեր 29-ին ։ Նոր բեմադրութեան համար թատերակը մշակեց Արմէն Գուլակեանը, խմբավարն էր Միքայէլ Թաւրիզեանը։ «Արշակ Երկրորդը» բեմադրուեցաւ Նափոլի, Վիեննա եւ այլուր ։ 1956 թուականին օփերան բեմադրուած է Մոսկուայի Մեծ թատրոնին մէջ , 2001 թուականին՝ Միացեալ Նահանգներ ։
Սան Ֆրանսիսքոյի օփերայի երաժշտական ղեկավար, երաժշտագէտ Քլիֆորտ Քրաննը «Արշակ Երկրորդ»-ի մասին գրած է.
«Արշակ Բ.»-ի մասին խօսելով՝ երաժշտական քննադատ Տ. Սթիւընսը նկատած է 19-րդ դարու կէսի իտալական օփերայի ազդեցութիւնը՝ ընդգծելով ստեղծագործութեան հզօր քնարական արտայայտչականութինը եւ աղերսները Վերտիի ստեղծագործութեան հետ ։
Զեմիրէ
«Զեմիրէն» Չուհաճեանի վերջին լայնածաւալ օփերան է, գրուած 1890 թուականին։ Թատերակին (libretto) հեղինակն է Տիգրան Գալէմճեանը։ Օփերան կազմուած է չորս գործողութիւններէ։ Սիւժէի հիմքն արաբական հեքիաթն է։ Նախնական անուանումն է՝ «Ebudia e Zemire»։ Օփերան բեմադրուած է Կոստանդնուպոլիս, ֆրանսական եւ իտալական թատերախումբերուն համատեղ ուժերով ։ Առաջին անգամ «Զեմիրէն» ամբողջութեամբ ցուցադրուած է 1891 թուականի Ապրիլ 12-ին ֆրանսական «Concordia» թատրոնին մէջ ։ Քանի մը տարի անց, եւրոպական թատերական առաջին ներկայացման համար(premiere), թարգմանուած է իտալերէն (Ֆրանսինի)։ Տեղեկութիւններ կան, որ օփերան բեմադրուած է իտալական թատերական ընկերութեան եւ Թոմասսօ Ֆրանսինիի կողմէ, «French Palais de Crystal Theater» թատրոնին մէջ, 1894 թուականին։ Այն ժամանակուան կոստանդնուպոլսեան մամուլի հաղորդագրութիւններու համաձայն՝ կը նախատեսուէր ստեղծագործութիւնը բեմադրել նաեւ Վիեննա, այնուհետեւ՝ Փարիզ, սակայն այդ մտադրութիւնները մնացին անկատար ։ Հակառակ «Զեմիրէ»-ի յաջողութեան, այն չբարելաւեց հեղինակի նիւթական վիճակը։
Օփերան կ՚ընդգրկէ կատակերգութեան տարրեր եւ կը դասուի որպէս «կիսալուրջ» ժանր։ «Զեմիրէ» երեւակայական (fantastic) նիւթով սիրոյ յուզիչ պատմութիւն է, ուր ներկայ են այնպիսի կերպարներ, ինչպէս խորհրդապաշտ արարածները եւ ամենազօր Մեծ հրաշագործը ։ Գլխաւոր գործող անձեր են՝ Զեմիրէն՝ Պենեզար ցեղի առաջնորդի դուստրը, Էպուտիան՝ Մեծ հրաշագործը, Էլսանթուրը՝ Էպուլղանա ցեղի առաջնորդի որդին, եւ ուրիշներ։ 1965 թուականին Բ. Սաքքիլարի փորձեց բեմադրել ստեղծագործութիւնը Երեւանի մէջ։ Ձայնագրուեցան նաեւ օփերայի առանձին հատուածներ։ 2008 թուականին «Զեմիրէ»ն բեմադրուեցաւ ԱՄՆ-ի մէջ ։ Օփերայի առաջին ամբողջական բեմադրութիւնն էր աւելի քան հարիւր տարուան ընդմիջումէ ետք ։
Օփերայի ներկայացումը Կոստանդնուպոլսոյ մէջ փաստեց օփերային արուեստի աւանդոյթներու զարգացման սկիզբը Թուրքիոյ մէջ :
Ինտիանա
Չուհաճեանի առաւել յայտնի օփերային ստեղծագործութիւնն է՝ գրուած, տարբեր տուեալներով, 1897 թուականին կամ 1870-ական թուականներու երկրորդ կէսին։ Թատերակ (libretto) Յովսէփ Եազըճեանի, գրուած Ապու ուլհաք Համիտի համանուն ստեղծագործութեան հիման վրայ ։ Իր ժանրով «Ինտիանան» հայրենասիրական օփերա է, երաժշտագէտ Ա. Ասատրեանի կարծիքով, երգահանի լաւագոյն ստեղծագործութիւններէն մէկը ։ Օփերայի ձեռագիրները կը պահպանուին Երեւանի գրականութեան եւ արուեստի թանգարան, Չուհաճեանի արխիւին մէջ։ Օփերան ուսումնասիրուած է նաեւ երաժշտագէտներ Գ. Ստեփանեանի եւ Մ. Մուրատեանի կողմէն ։
Լեպլեպիճի
«Լեպլեպիճին» («Ոլոռն վաճառողը») «Լեպլեպիճի Հօր-հօր աղա» Չուհաճեանի երկրորդ եւ ամենաշատ ճանչցուած օփերեթն է, գրուած՝ 1875 թուականին ։ թատերակի հեղինակ՝ Թագւոր Նալեան։
Ստեղծագործութիւնը սկզբնապէս կատարուած է թուրքերէն՝ պաշտօնական գրաքննութիւնը շրջանցելու նպատակով, հակառակ անոր, որ օփերեթի թատերակը թարգմանուած է հայերէն եւ այն ալ Չուհաճեանի կենդանութեան օրօք ։ Օփերեթի առաջին ներկայացումը տեղի ունեցած է 1875 թուականի Նոյեմբեր 17-ին «Français» թատրոնին մէջ ։ Առաջին իսկ բեմադրութիւնէն ետք օփերեթը հսկայական յաջողութիւն ունեցաւ, Կոստանդնուպոլսոյ եւ Անդրկովկասի մէջ բեմադրուեցաւ աւելի քան 100 անգամ ։ Ստեղծագործութիւնը կը համադրէ կենցաղային կատակերգութեան գիծերը եւ 19-րդ դարու պուրժուա-ազնուական հասարակութեան ընկերային երգիծանքը։
«Լեպլեպիճի»ի եւ Չուհաճեանի միւս օփերեթներու տարածման եւ ժողովուրդականացման նպաստեց նաեւ Սերովբէ Պենկլեանի արհեստավարժ օփերեթային թատերախումբը, որ Պենկլեանի եւ Չուհաճեանի համատեղ ուժերով կազմակերպուած առաջին մշտապէս գործող արհեստավարժ օփերեթային թատերախումբը  Մերձաւոր Արեւելքի մէջ։
20-րդ դարու սկիզբը օփերեթը թարգմանուեցաւ յունարէնի եւ գերմաներէնի ։ «Լեպլեպիճի»ն ներկայացուած է Ֆրանսայի, Եգիպտոսի, Պալքաններու, Մերձաւոր Արեւելքի տարբեր բեմերուն վրայ՝ հանրային ճանաչում բերելով հեղինակին ։
1943 թուականին Տ. Սարեան առաջին անգամ օփերեթը բեմադրեց Հայաստանի մէջ։ Այդ ժամանակ ալ առաջարկուեցաւ ստեղծագործութեան նոր անուանումը՝ «Կարինէ»։ Անուանափոխուեցան նաեւ գլխաւոր հերոսներն ու հերոսուհիները, բացի Հօր-Հօր աղայէն։
2011 թուականին օփերեթը ներկայացուեցաւ Մարսէյլի «Օտէոն» թատրոնին մէջ ։
Այլ Ստեղծագործութիւններ
Չուհաճեան հեղինակ է թատերական ներկայացումներու եւ թատերախաղերու համար գրուած շարք մը երաժշտական ստեղծագործութիւններու։ Անոր գործերը, ազգային՝ բներգական եւ երաժշտական լեզուով, տոգորուած են հայրենասիրութեամբ։ Աւելի շատ յայտնի են անոր երաժշտական ստեղծագործութիւնները՝ գրուած Պետրոս Դուրեանի «Վարդ եւ Շուշան», Տ. Գալէմճեանի «Արա Գեղեցիկ կամ սէր եւ հայրենիք», Թ. Թերզեանի «Սանդուխտ», Ս. Թղլեանի «Տրդատ Մեծ եւ Գրիգոր Լուսաւորիչ» ներկայացումներուն համար։
Ստեղծագործութեան այս շրջանին առաւել յատկանշական է Ռ. Սեֆեճեանի «Վարդան Մամիկոնեան՝ հայրենեաց փրկիչ» բեմադրութեան համար գրուած երաժշտութիւնը (1867), որուն ներկայացումը վերածուեցաւ Օսմանեան կայսրութեան մէջ տիրող վարչակարգին դէմ քաղաքական բողոքի։ Ըստ Ե. Պարվարթի, «Մենք հայ ազգի զաւակներն ենք» ստեղծագործութիւնը նոյնպէս բողոք է թուրքական տիրապետութեան դէմ ։ Անոր «Թատրոնի երգը» հայկական թատրոնի բացայայտ արժէք եւ նշանակութիւն ստացաւ։
Չուհաճեան հեղինակն է նաեւ «Գարուն» ռոմանսին (խօսք՝ Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի), որ առաջիններէն էր հայ դասական երաժշտութեան մէջ, եւ «Զէյթունցիներու քայլերգ»ին, որ ազգային-ազատագրական պայքարի օրհներգի նշանակութիւն ստացաւ ։ Ըստ Ա. Ասատրեանի՝ այդ ստեղծագործութիւնը Արամ Խաչատրեանի կողմէ առաջարկուած է որպէս Խորհրդային Հայաստանի օրհներգի տարբերակ ։ Ազգային-ազատագրական պայքարի թեման կարեւոր տեղ կը գրաւէր երգահանի ստեղծագործութեան մեջ։ Շ. Փերինչեք կը նշէ.
Չուհաճեան Կոստանդնուպոլսոյ հայ պատրիարք Ներսէս Վարժապետեանի յիշատակին նուիրուած «Ռեքվիեմի» հեղինակն է։ Բացի այդ, անոր գրիչին կը պատկանի նաեւ «Զէյպեկլեր» երգիծական օփերան, որուն ձեռագիրերը, ցաւօք, չեն պահպանուած ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1837 ծնունդներ Ստորոգութիւն:23 Մարտի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ Ստորոգութիւն:Հայ խմբավարներ Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ Ստորոգութիւն:1898 մահեր Ստորոգութիւն:Զմիւռնիա մահացածներ
Լուսիկ Մելիքեան
ԼՈՒՍԻԿ,— ՄԷԼԻՔԵԱՆ (1922*) .- Ծնած Է Թեհրան եւ նախակրթութիւնը ստացած է տեղւոյն Դաւթեան վարժարանին մէջ։ Ֆրանսական եւ պարսկական վարժարաններու մէջ միջնակարգ կրթութիւն ստանալէ ետք՝ գրականութեան եւ լեզուական ճիւղերու հետեւած է Իրանի պետական եւ Նիւ Եորքի Գոլոմպիա համալսարաններու ամառնային լսարաններուն մէջ։
Գրական սկզբնաւորութիւնը կը զուգադիպի 1940ական տարիներուն, երբ իր արձակ էջերով կ՚աշխատակցի սփիւռքեան հայ մամուլին, մասնաւորաբար Թեհրսւնի «Ալիք», «Անի» եւ «Արփի» օրաթերթին ու պարբերականներուն, ինչպէս «Նայիրի»ի (Պէյրութ), «Հայաստանի Կոչնակ»ի, «Հայրենիք»ի (Միաց • Նահանգներ) եւ այլ հրատարակութիւններու։ Իր առաջին երկու գործերով,— «Կեանքի էջերից» ու «Թեւածող մտքեր» (վէպ), բերաւ վկայութիւնը ինքնատպութեան մը, որ կը յատկանշուի մարդոց, կեանքին, երեւոյթներու եւ բարքերու սեւեռելու իւրայատուկ թեքնիքով մը, մտայնութիւններ վերբերելու արագ, արթուն, թարմաշունչ եղանակով։ Չի սիրեր պատմել, նկարագրել։ Կուտայ վիճակներ, կը պատկերէ կացութիւններ, եւ կը թողու որ մարդիկ տեսնեն տրուածէն անդին սեւեռելի տիպարներու, դէպքերու եւ դրութիւններու ամբողջական էութիւնը։ Կեանքէն փոխադրած կամ տիպարներէ ու դէպքերէ գրականութեան փոխանցած իր բարացուցական պատկերացումներուն մէջ՝ գրագիտուհին յաճախ հեգնանք ունի, սրտի բաժնին հետ՝ նաե՜ւ մտքի բաժինը. կտրուկ, հպանցիկ բայց տպաւորիչ։ Անակնկալներ, ինքնատիպ բնորոշումներ, անդրադարձումի հրաւիրող խորհրդածութ-իւն– ներ՝ իր արձակին տրոփ եւ խորութիւն կուտան։