cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Պոնտոս
Յունական գաղթօճախներու հիմնում
Աշխարհագէտ Ստրապոն, որուն ծննդավայրը Պոնտոսին Ամասիա քաղաքն էր, իր «Աշխարհագրական» (Γεωγραφικά) գիրքին մէջ, Պոնտոսը կը նկարագրէ իբրեւ բարեխառն կլիմայով երկիր, առանց երաշտի եւ յարմար գիւղատնտեսութեան արտադրութիւններու եւ որսորդութեան համար։
Պարսկական գերիշխանութիւն
Պոնտոս Պարսիկներուն գերիշխանութեան տակ կ՛իյնայ երբ Կիւրոս թագաւորը մարերուն կը յաղթէ։ Փոքր Ասիոյ եւ Պոնտոսի գօտեզերքներուն քաղաքները կը պահեն իրենց ինքնիշխանութիւնը։ Նաեւ, պարսիկները Պոնտոսին կը շնորհեն տնտեսական ուրոյն կարգավիճակ, ստեղծելով Էֆեսոսէն (Եփեսոս) մինչեւ Սուսա՝ (Միջագետքի վրայով), առեւտրական ճամբան․ ապահովութեան համար ապրանքներու փոխադրութիւնը ցամաքի ճամբով տեղի կ՛ ունենայ։
Մեծն Աղեքսանտրի շրջան
Քսենոֆոնի անցքէն մինչեւ Մեծն Աղեքսանտրի աշխարհակալութեան շրջանը, Տրապիզոնը եւ մնացեալ յունական գաղթօճախները խաղաղութեան եւ զարգացման շրջան մը կը բոլորեն։ Կը ճարեն տնտեսական նոր աղբիւրներ՝ արծաթի, պղինձի եւ երկաթի հանքեր։
Պոնտոսի թագաւորութիւն
Պոնտոսի թագաւորութեան ընթացքին, յունական բարգաւաճ քաղաքները առեւտուրի կեդրոն կը դառնան։ Թագաւորութիւնը իր գագաթնակետին կը հասնի Միհրդատ Զ․ Եւպատորի գահակալութեան շրջանին։ Ան կը դաշնակցի Հայաստանի թագաւոր Մեծն Տիգրանին մետ եւ միասին կը յաջողին Փոքր Ասիայէն դուրս վտարել հռոմէական հսկայ բանակը։ Սակայն, Ք․Ա․ 64-ին եւ Ք․Ա․ 63-ին թուականներուն, հռոմէական զօրքերը Պոմպէոս զօրավարի հրամանատարութեամբ յաջորդաբար Սինոփի եւ Տրապիզոն քաղաքները կը գրաւեն ու Պոնտոսի թագաւորութիւնը վերջ կը գտնէ։
Պոնտոսը Հռոմէական Կայսրութեան ներքեւ
Ք․Ա․63-ին Պոնտոսի մէկ մասը, հռոմէացիները Վիթինիա շրջանին կը միացնեն (Վիթինիա․ յունական անկախ թագաւորութիւն մինչեւ Ք․ա․74-ին)։ 287-ին Հռոմի Տիոքլիթեանոս (Gaius Aurelius Valerius Diocletianus) կայսրը Պոնտոսը փոքր գաւառներու կը բաժնէ, իսկ աւելի ուշ՝ հռոմէական գաւառներուն վարչական բաժանումի ատեն, ան Պոնտոսի շրջանը երեք փոքր ինքնավար գաւառներու կը բաժնէ եւ «Պոնտոսի Թեմ»ին մէջ կը ներառնէ։  Պոնտոսի Թեմ ․ Հռոմէական կայսրութեան վարչական բաժանումէն ետք ստեղծուած Թեմ․ հեղինակն է Տիոքլիթեանոս կայսրը։  Անոր սահմաններուն մէջ կը ներառնուին նաեւ արեւմտեան Հայաստանի գաւառները։ Սահմանամերձ է Սասանեան իշխանութեան տակ գտնուող Հայաստանի արեւելեան մասին հետ։
Պոնտոսը Բիւզանդական Կայսրութեան ներքեւ
536-ին Բիւզանդիոյ Իուստինեանոս կայսրը շրջանը կը վերակազմէ։ Պոնտոսի արեւմտեան բաժինը մաս կը կազմէ Հելլենապոնտական գաւառին, որուն մայրաքաղաքն է Ամասիա եւ կ՛ ընդգրկէ Սինոփիի, Ամասիայի, Իվորայի (այսօրուան Թոքաթ) եւ Զիլայի (այսօրուան Զելա) շրջանները։ Իսկ Տրապիզոնի եւ Քերասունտայի շրջանները կը ներառնուին Մեծ Հայքին (Մեծ Հայաստան - Հռոմէական Հայաստան) մէջ։
Տրապիզոնը կը դառնայ գիտութեան եւ մշակոյթի կեդրոն։ Է․ դարուն, Անանիա Շիրակացին կ՛ ուսանի Տրապիզոնի Ուսումնարանին մէջ։ Ան, Թիխիքոսին (Տիւքիկոս, Τυχικός Tychicus) աշակերտներէն է։
Ը․ դարէն մինչեւ Մանազկերտի ճակատամարտը (1071), Պոնտոս խաղաղութեան տարիներ կ՛անցընէ։ 1081-ին սելճուքները Սինոփին կը գրաւեն եւ դարավերջին բիւզանդացիները կը յաջողին քաղաքին վերատիրանալ, սակայն անոր աշխարհագրական դիրքին պատճառով քաղաքը թիրախ կը դառնայ սելճուքներուն յաճախակի յարձակումներուն մինչեւ ԺԲ․ դարավերջը, երբ կը հիմնուի Տրապիզոնի Կայսրութիւնը։
Մեծն Կոմնիսնոսներուն Կայսրութիւնը (Տրապիզոնի Կայսրութիւնը)․ 1204 - 1461
ԺԲ․ դարուն վերջերը, Բիւզանդիոնի Անտրոնիքոս Ա․ Կոմնինոս կայսրը գահընկեց կ՛ըլլայ ու կը սպաննուի։ Անոր երկու թոռները՝ Ալեքսիոս եւ Դաւիթ կ՛ ապաստանին Վրաստանի Թամար թագուհիին մօտ։ Անոնք 1204-ին Պոնտոսի շրջանին մէջ անկախ թագաւորութիւն կը հիմնեն, ծանօթ որպէս «Մեծն Կոմնիսնոսներուն Կայսրութիւնը»։ Քանի մը ամիս ետք, Կոստանտնուպոլիսը խաչակիրները կը գրաւեն (տե՛ս Լատինական Կայսրութիւն եւ Խաչակիրներու Դ․ Արշաւանք)։
Տրապիզոնի Կայսրութիւնը 257 տարի կը գոյատեւէ եւ այս ժամանակաշրջանին, Պոնտոսը տնտեսապէս կը բարգաւաճի եւ մշակոյթը կը զարգանայ։ Կոմնինոս Հարստութեան կայսրերը, զարկ կու տան գիր-գրականութեան եւ արուեստի զարգացման։ Պոնտոսի վանքերը մշակոյթի կեդրոն կը դառնան եւ Կոստանտնուպոլսոյ մտաւորականութեան հետաքրքրութիւնը կը գրաւեն, ինչպէս օրինակ՝ թուաբան եւ աստղաբան Ղրիղորիոս Խոնիատիս, աստուածաբաններ Վիսարիոն, Ղիորղոս Տրապիզոնցին եւ Ղիորղոս Ամիրուծիս։
Փրկուած որմանկարներն ու մատեանները, չքանդուած եկեղեցիներն ու վանքերը, պալատներն ու հանրային շէնքերը կը վկայեն Պոնտոսի վաղեմի փայլը։
Օսմանեան գերիշխանութեան ժամանակաշրջան
Կոստանտնուպոլսոյ գրաւումէն (1453) եւ Բիւզանդական Կայսրութեան անկումէն ետք, օսմանցիները կը գերիշխեն շրջանին մէջ։ Պոնտոսը կը բաժնեն երկու մեծ վիլայէթներու (նահանգներու)՝ Տրապիզոն եւ Ռում (Պոնտոսի արեւմտեան եւ ներքին մասը)։ Սուլթանին հրամանով, Պոնտոսի քաղաքներուն բնակչութեան լուրջ թիւ մը կը տեղափոխուի Կոստանդնուպոլիս, որպէսզի Օսմանեան Կայսրութեան մայրաքաղաքը զարգանայ։
Իսլամացման քաղաքականութիւն
Օսմանեան կայսրութիւնը մանկահաւաքի եւ ծանր տուրքերու սպառնալիքով, իսլամացման քաղաքականութիւնը Պոնտոսի մէջ ալ կը վարէ։ Բազմաթիւ ընտանիքներ, խուսափելու համար մանկահաւաքի սպառնալիքէն, յօժարակամ կ՛իսլամանան, իսկ քրիստոնեայ հաւատքին կառչողներուն դէմ կը կիրարկուի մանկահաւաքի եւ ծանր տուրքեր վճառելու քաղաքականութիւնը։ Եկեղեցիներ մղկիթներու կը վերածուին։ Տրապիզոն քաղաքին եւ անոր շրջակայքին մէջ իսլամացումը մեծ ծաւալ կ՛ արձանագրէ։ 8 000-է աւելի քրիստոնեաներ կը լքեն Տրապիզոնը եւ կ՛ ապաստանին լեռները ու բնակավայրեր կը հիմնեն՝ ծանօթ իբրեւ Թոնիա։ Պոնտոսի յոյն բնակչութեան 25% կը մեկնի ու կը հաստատուի Կարսի եւ Ռուսական Կովկասի շրջանները մինչեւ 1923 (փոքրամասնութիւններու բնակչութեանց փոխանակումը), ինչպէս նաեւ Հայաստան եւ Վրաստան, ուր կը մնան մինչեւ 1990․ կը պահեն Պոնտոսի բարբառը (հին յունարէնի եւ յունարէնի խառնուրդ)։
Մանկահաւաք  (թրք․՝devşirme)․ Կայսրութեան տարածքին քրիստոնեայ ընտանիքներուն մանչ զաւակները կ՛ առեւանգէին եւ զանոնք իբրեւ օսմանցի զինուոր կը մեծցնէին։
Իսլամացած պոնտոսցիներու մեծ թիւ մը, կը մնայ գաղտնի քրիստոնեայ։ Անոնց մէկ մասը՝ 12 000 – 15 000 հոգի, Քրոմները Κρωμναίοι, կը բնակին Քրոմ, Իմերա, Լիվատիա, Փրտի, Ալիթինոս, Մոխորա եւ Լիղոստի գիւղերուն մէջ։ Բոլորը կը պահեն իրենց լեզուն, սովորութիւններն եւ ծեսերը։ Թրքական պետութիւնը միշտ կասկածամիտ ըլլալով անոնց հանդէպ, գիւղերը կը պարպէ բնակչութեանց փոխանակումի ժամանակ (1923)․ այժմ շատ քիչեր հոն մնացած են եւ կը շարունակեն խօսիլ պոնտական լեզուն։
Տերեպէյիներ
1660 – 1840 թուականներուն, օսմանցիները նկատելով թէ քրիստոնիաները կը գերակշռեն առեւտուրի եւ արուեստի բնագաւառներէն ներս, անոնց բնաջնջման համար նոր քաղաքականութիւն մը կը կիրարկեն։ Սուլթանները կ՛ որդեգրեն Տերեպէյիներուն վարչաձեւը (թրք․՝Թիմարիոթներ)․ Սուլթանը կը նշանակէ շրջաններուն կառավարիչները՝ Տերեպէյիները, որոնք քրիստոնեաներուն վրայ կ՛ունենան անսահման իրաւասութիւններ՝ դատել եւ վճիռ տալ (ընդհանրապէս մահապատիժ) եւ հպատակներուն կեանքին վրայ լրիւ տէրութիւն։ Անոնց առաքելութիւնն է բնաջնջել քրիստոնեայ բնակչութիւնը։
Անոնք, պատերազմներու ընթացքին Սուլթանը կը հայթայթեն հարկի կարեւոր գումարով մը եւ զինուորներով։ Անոնց պաշտօնը ժառանգական էր։
Անոնց բռնիշխանութիւնը կը վերջանայ 1856-ի հրամանագրով․ Սուլթանը կայսրութեան տարածքին բոլոր հպատակ ժողովուրդներուն կը շնորհէ կրօնական ազատութիւն եւ հաւասար իրաւունքներ կու տայ։
Ռուսիոյ դերը
Ռուս-թրքական առաջին մեծ պատերազմէն ետք, 1768-1774, ռուսական բանակները երեք անգամ Պոնտոս կը մտնեն՝ 1828-1829, 1854-1856 եւ 1876-1877։ Սակայն, այս պատերազմներուն հետեւանքը ծանր կ՛ ըլլայ․ մեծ թիւով Պոնտոսի յոյն բնակիչներ (մօտաւորապէս 200 000) կը գաղթեն դէպի Ռուսիա, վախնալով թուրքերուն վրէժխնդրութենէն։
Երիտասարդ Թուրքեր – Պոնտոսի յոյներուն ցեղասպանութիւնը
Սուլթանի բռնատիրութենէն դժգոհ թուրք երիտասարդ մտաւորականներու շարժումը՝ « Երիտասարդ Թուրքեր », կայսրութեան տարածքին քրիստոնեաներուն կողմէ (յոյներ, հայեր, ասորիներ), խանդավառութեամբ կ՛ ընդունուի։ Օսմանեան Կայսրութիւնը Իտալիոյ դէմ (1911) եւ Պալքանեան երկիրներուն դէմ (1912-1913) մղած պատերազմներուն կը պարտուի։ Յուսալքումը իր անդրադարձը կ՛ունենայ կայսրութեան տարածքին, մանաւանդ քրիստոնեաներով բնակուած շրջաններուն մէջ։ Ա․ Համաշխարհային Պատերազմի ընթացքին կը կատարուի Պոնտոսի յոյն բնակչութեան Ցեղասպանութիւնը՝ 1914 -1923 (Հայոց Ցեղասպանութեան հետ զուգահեռ)։
Հետեւանքը
Աւելի քան 300 000 յոյն պոնտոսցիներ կը սպաննուին։ Լոզանի դաշնագրով (1923) պարտադրուած բնակչութեանց փոխանակութեան ընթացքին, 400 000 յոյներ Պոնտոսէն Յունաստան կը փոխադրուին, իսկ 65 000 հոգի ալ կը նախընտրէ Խորհրդային Միութիւն արտագաղթել։ Պոնտոսի 3․000 տարուան պատմութիւն ունեցող յունական բնակչութենէն, շրջանը կը մնան միայն իսլամացած յոյները։
Յոյներուն մեկնումով Պոնտոսը կ՛ամայանայ եւ տնտեսութիւնը կը քայքայուի։ Կը յաջորդէ դէպի Գերմանիա արտագաղթի մեծ հոսանք մը։ Թուրքիան կը ջանայ կասեցնել արտագաղթը տնտեսական զանազան միջոցներով՝ շրջանին մէջ կը ներածէ բրինձի եւ կաղինի մշակումը, սակայն արդիւնքը սպասուածը չէ։
Պոնտոսի անկախութեան յոյսեր
1919-ի Յունուարին, Փարիզի մէջ յաղթական Դաշնակից Պետութիւններու համաժողովին ընթացքին, յոյն վարչապետ Էլեֆթերիոս Վենիզելոս Պոնտոսի յունական պետութեան մը ստեղծման ծրագիրը կը ներկայացնէ։ 10 Օգոստոս 1920-ին Փարիզի արուարձան Սեւրի մէջ Առաջին համաշխարհային պատերազմը յաղթած երկիրներու եւ սուլթանական Թուրքիոյ ներկայացուցիչներուն միջեւ կը կնքուի հաշտութեան պայմանագիր՝ Սեւրի Դաշնագիրը։ Հայաստանը Թուրքիոյ կողմէն կը ճանչցուէր իբրեւ ազատ, անկախ եւ միացեալ անկախ պետութիւն եւ անոր սահմաններուն մէջ կը հիմնուէր Պոնտոսի յունական ինքնավար պետութիւնը։
Ժամանակակից շրջան
Պոնտոսը աշխարհագրկանօրէն մաս կը կազմէ Սեւ Ծովու շրջանին (Թուրքիոյ աշխարհագրական բաժանումի եօթը շրջաններէն մէկը)։  Պոնտոսի շրջանը իր կարգին, բաժնուած է 22 գաւառներու։
1968-ին զօրաւոր երկրաշարժ մը կը ցնցէ Սամսունտա, Սինոփի, Պոլու եւ Պարտին քաղաքները։
Խորհրդային Միութեան փլուզումով, Պոնտոսի նաւահանգիստները կը լեցուին ռուս, վրացի եւ հայ տնտեսական գաղթականներով։  Անոնք կը զբաղին առեւտուրով եւ ճարտարարուեստով։
Տե՛ս նաեւ
Աղեքսանտրիա
Բաբելոն
Հայաստան
Սելանիկ
Յունաստան
Աղբիւրներ
• Նահանջ Բիւրուն Κύρου Ανάβασις, երկու հատոր, հրատ․՝ Ζήτρος 2005 ISBN 9789608437425
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Աշխարհագրութիւն Ստորոգութիւն:Փոքր Ասիա Ստորոգութիւն:Սեւ ծովու հարաւային շրջան Ստորոգութիւն:Պոնտոս Ստորոգութիւն:Պատմական շրջաններ Ստորոգութիւն:Փոքր Ասիոյ պատմական շրջաններ
Պուլկարիոյ Հայերը
Պուլկարիոյ ներկայ տարածքին մէջ հայերը ապրած են պուլկարական թագաւորութեան հիմնումէն շատ առաջ։ Սակայն հայերու թիւը յայտնի է միայն 12-րդ դարուն. անիկա 1881-ին կազմած է 3.440 մարդ։ 1894-1915 թթ Օսմանեան կայսրութեանմէջ հայերու կոտորածներուն եւ 1922 թուականին թուրք-յունական պատերազմի հետեւանքով հայերու թիւը Պուլկարիոյ մէջ աճեր է, մինչեւ 47.000 մարդ։ Չնայած անորՊուլկարիոյ հայ համայնքը 2010-ին կը կազմէր 30.000 մարդ։ Հայերու թուաքանակի այսպիսի նուազումը պայմանաւորուած է խորհրդային տարիներուն կազմակերպուած հայերնադարձութեամբ։
Պուլկարիոյհայ համայնքին մէջ կը գործէ Ազգային կոմիտէ ստեղծուած Հայաստանի քրիստոնէութեան ընդունման 1700-ամեակին առիթով (հիմնադիր՛ Արքեպիսկոպոս Տիրայր Մարդիկեան, 66 անդամով): Սոֆիայի մէջ կը գործէ «Երեւան» «Պուրկասի մէջ «Հայեր», իսկ Պլովտիւի մէջ «Վահան» թերթերը։
Համայնքը էջմիածնապատական է։ Այժմ Պուլկարիոյ մայրաքաղաքը Սոֆիան կը ծրագրէ հայկական մայր տաճաար։
Աղայի տուն (թանգարան)
Նիժնի Թակիլի հանքարդիւնաբերական բնակչութեան կենցաղի եւ արհեստներու «Աղայի տուն» թանգարան (ռուս.՝ Музей быта и ремёсел горнозаводского населения Нижнего Тагила «Господский дом»), Սվերտլովսքի մարզի Կորնոզավոտսքի շրջանի բնակչութեան կեանքին, աշխատանքին, մշակոյթին ու ստեղծագործութեան վերաբերող թանգարան: Ընդգրկուած է «Կորնոզավոտսքի Ուրալ» թանգարան-արգելոցի կազմին մէջ:
Պուլկարիոյ Հայերը
Թէեւ այսօր Պուլկարիայի հայութեան թուաքանակի վերաբերեալ տարբեր աղբիւրներ կու տան տարբեր տուեալներ, բայց ըստ ոչ պաշտօնական տուեալներու, Պուլկարիայի հայ համայնքը բաւականին մեծաթիւ է՝ մօտ 20 հազար: Ներկայիս Պուլկարիայի ամենահայաշատ բնակավայրերն են Պլովդիւը՝ մօտ 7000 հայեր, Վառնան՝ մօտ 5000 հայեր, Սոֆիան՝ մօտ 4000 հայեր, Բուրգասը՝ մօտ 1500 հայեր եւ Ռուսէն՝ մօտ 1000 հայեր: Ոչ մեծաթիւ հայկական համայնքներ կան նաեւ Շումենի, Խասկովոյի, Եամբոլում, Պազարճիկի, Դոբրիչի, Ստարա Զագորայի, Սլիւենի եւ Սիլիստրայի:
Աղայի տուն (թանգարան)
Կը գտնուի Տեմիտով իշխաններու նախկին տան կողքին՝ ուրալցի Խուտոյարով նկարիչներու տուն-թանգարանի հարեւանութեամբ, ուր այժմ տեղակայուած է Արհեստներու թանգարանը, որու հետ միասին կը կազմէ ազգագրական համալիրի մաս: Թանգարանը կը գտնուի Նիժնի Թակիլի Լենինսքի շրջանին մէջ, Թակիլսքայա փողոցին վրայ:
Պուլկարիոյ Հայերը
Եկեղեցիներ
± Ռուսէ քաղաք - 1610թ. կառուցուած եւ 1832թ. վերակառուցուած Ս. Աստուածածին եկեղեցի
Աղայի տուն (թանգարան)
Պատմութիւն
Նիժնի Թակիլիին մէջ այս շէնքը սովորաբար կ՚անուանեն «Աղայի տուն»: Թանգարանի շէնքը կը համարուի 20-րդ դարու սկիզբի նեոդասականոճով կառուցուած աղայական տան օրինակ: Ի սկզբանէ եղած է ԻԿորնոզավոտսքի Տեմիտով իշխաններու գլխաւոր նստավայրը: Այնտեղ կազմակերպուած են պարահանդէսներ, բարձրաշարհիկ երեկոներ՝ թանկագին հիւրերու ընդունելութեամբ: 1917-ի յեղափոխութենէն ետք շէնքը օգտագործուած է իբրեւ համայնական բնակարան: 1981-ին մշակուած է շէնքի վերականգնման ծրագիր: Թանգարանը բացուած է Օգոստոս 1997-ին:
Ցուցադրութիւն
Թանգարանը ունի իւրայատուկ կնձնիէ եւ մետաղէ հնամաշ իրեր, 19-20-րդ դդ. Ուրալի Կորնոզավոտսքի շրջանի բնակչութեան հագուստը, կանանց ձեռքի աշխատանքներու նմուշներ (թարմ արտադրանք, գործուածք եւ ձեռագործ իրեր): Այցելուն կրնայ պատկերացում կազմել գիւղացիներու եւ աշխատողներու կեանքի, արհեստի եւ կենցաղի, ուրալեան երկրի անցեալ դարերու մասին: Լայնօրէն ներկայացուած են Նիժնի Թակիլի կաշուի, կոշկեղէնի, տակառագործական, սնդուկներու արհեստները, որոնցմէ քանին միայն ձեւաւորուած են 19-րդ դարու աւարտին: Բացի այդ, ներկայացուած են տարբեր 8-րդ դարէ մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբ տարբեր դասերու, իշխան Տեմիտովներու անձնական իրերը: Բացի այդ, թանգարանը ունի պատմական փաստաթուղթերու, քարտէզներու եւ լուսանկարներու ցուցադրութիւն, ուր կը ներկայացուի Նիժնի Թակիլի՝ իբրեւ քաղաքային միաւորի ձեւաւորման գործընթացը: Մասնաւորապէս, ներկայացուած են քաղաքի տարբեր ժամանակներու քարտէզներ եւ թանգարանային այլ ցուցանմուշներ, որոնք կը լուսաբանեն, թէ ինչպէս կեանքը փոխուած է Նիժնի Թակիլի մէջ :
Պուլկարիոյ Հայերը
Եկեղեցիներ
±Վառնայ քաղաք - 1844թ. կառուցուած Սբ. Սարգիս եկեղեցի
±Բուրգաս քաղաք - 1856թ. կառուցուած Ս. Խաչ եկեղեցի)
Աղայի տուն (թանգարան)
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ռուսաստանի թանգարաններ Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով
Պուլկարիոյ Հայերը
Եկեղեցիներ
±Խասկովօ քաղաք - 1923թ. կառուցուած Ս. Ստեփանոս եկեղեցի
±Պազարճիկ քաղաք - 2011թ. կառուցուած Ս. Ստեփանոս եկեղեցի
±Եամբոլ քաղաք - 2017թ. կառուցուածՍբ. Յակոբ եկեղեցի
Հայկական մշակութային, մարզական, կրթական եւ այլ կառոյցներ
Այսօր Պուլկարիոյ մէջ իրենց գործունէութիւնը կը ծաւալեն շարք մը հայկական մշակութային, մարզական, կրթական եւ այլ կառոյցներ, որոնք հայ եկեղեցու հետ միասին կը խթանեն հայկականութեան եւ հայու ոգին պահպանմանը, կը կազմակերպուին ներհամայնքային եւ միջպետական ծրագիրներ ու միջոցառումներ՝ համագործակցութեամբ տեղական ինքնակառավարման մարմիններու հետ:
Պուլկարահայ համայնքը իրենց մասնաճիւղերը ունին եւ հասարակական, մշակութային ու այլ բնագաւառներու մէջ աշխոյժ գործունէութիւն կը ծաւալեն.-
Պուլկարահայ համայնքին մէջ կը գործեն նաեւ բազմաթիւ տեղական համայնքային կառոյցներ, որոնք աշխոյժ գործունէութիւն կը ծաւալեն տարբեր բնագաւառներու մէջ՝ հասարակական, հոգեւոր-եկեղեցական, կրթամշակութային, տեղեկատուական: Կրթամշակութային ոլորտի մէջ աշխոյժ է դեռ 1944թ. ի վեր ստեղծուած «Երեւան» միութիւնը, որուն Կեդրոնական վարչութիւնը կը գտնուի Սոֆիա:
Լրատուամիջոցները
Ներկայիս Պուլկարիայի հայ համայնքի տեղեկատուական աղբիւրները կը կազմեն երեք տպագիր եւ մէկ ելեկտրոնային լրատուամիջոցները: Տպագիր լրատուամիջոցներն են՝ «Երեւան» շաբաթաթերթը (Սոֆիա, 1944թ.էն ի վեր), «Վահան» շաբաթաթերթը (Պլովդիւ, 1991թ.էն ի վեր) եւ «Բարեգործականի Ձայն» երկշաբաթաթերթը (Պլովդիւ, 2004թ.էն ի վեր): Իսկ որպէս ելեկտրոնային աղբիւր հանդէս կու գայ «Կանթեղ Արարատեան» պաշտօնական կայքը (http://gantegh.agbubulgaria.org):
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայկական սփիւռք Ստորոգութիւն:Պուլկարիա
Catching Fire
Catching Fire, 2009 թուականի երեւակայական պատանիներու վէպ մըն է, գրուած՝ Ամերիկացի Սուզան Քոլինզին կողմէ։ Catching Fire վէպը, The Hunger Games վիպաշարին երկրորդ գիրքն է, ու շարունակութիւնն է անոր պատմութեան։ Այս վիպաշարին գլխաւոր կերպարն է Քաթնիս Էվըրտինը, ու վէպը կը պատմէ անոր ստեղծած ընբոստին մասին՝ կառավարութեան հանդէպ, որ կը տարածուի ամբողջ Փանեմին գաւառներուն շուրջ։ Պատմութեան մէջ, Քաթնիսը եւ Փիթա Մալլարքը կը ստիպուին վերադառնալ Hunger Games-ի խաղերուն։
Catching Fire վէպը առաջին անգամ հրատարակուեցաւ 1 Սեպտեմբեր, 2009 թուականին, Scholastic հրատարակչութեան կողմէ : Catching Fire-ը կը ստանայ դրական քննադատութիւններ եւ Սուզան Քոլընզը կը գնահատուի Քաթնիսի կերպարին զարգացման համար։ Գիրքը կը վաճառուի աւելի քան 19 միլիոն օրինակներով, միայն Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ։
Այս վէպին ֆիլմի տարբերակը՝ The Hunger Games: Catching Fire-ը կը հրատարակուի 22 Նոյեմբեր, 2013 թուականին։
Պատմութիւն
74-րդ Hunger Games-ի յաղթանակէն ետք, Քաթնիսը եւ Փիթան կը վերադառնան 12-րդ գաւառը որ ամէնէն աղքատ գաւառն է Փանեմ երկրին մէջ։ Այդ օրը երբ Քաթնիս եւ Փիթան կը սկսին իրենց «Յաղթանակի Շրջապտոյտը» Փանեմի ամբողջ գաւառներուն մէջ, երկրին Նախագահը՝ Սնօ-ն կ'այցելէ Քաթնիսին ըսելով թէ ինք զայրացած է որովհետեւ Քաթնիս խաղին օրէնքները խախտեց: Նախագահը նաեւ կ'ըսէ թէ Քաթնիսին այս վարուելակերպը կառավարութեան հանդէպ, ըմբոստ ստեղծեց բոլոր գաւառներուն մէջ:
«Յաղթանակի Շրջապտոյտ»-ին ընթացքին, Քաթնիսին եւ Փիթային առաջին այցելած գաւառը եղաւ՝ 11-րդը: Հոն կը բնակէր Ռուն՝ Քաթնիսին միակ փոքրիկ բարեկամուհին Hunger Games մրցանակին ժամանակ: Պաշտօնական արարողութեան ընթացքին, Քաթնիս կ'արտասանէ խօսք մը շնորհակալութիւն յայտնելով ամբողջ գաւառին: Երբ կ'աւարտէ իր խօսքը, ծերունի մը կը սուլէ նոյն եղանակը որ Ռուն կը կատարէր խաղերուն ժամանակ եւ այսպիսով կառավարութեան զինուորները կը սպանեն ծերունիին որովհետեւ այդ արարը կը ներկայացնէ ըմբոստ:
Երբ անոնք կը վերադառնան 12-րդ գաւառը, Քաթնիս հեռատեսիլէն կը գիտնայ թէ 8-րդ գաւառին մէջ ապստամբութիւններ տեղի ունեցած են ի հետեւանք Քաթնիսին եւ Փիթային արարներուն: Քաթնիս ետքը կը ծանօթանայ երկու աղջիկներու որ փախչած են 8-րդ գաւառէն ու կը փորձեն հասնիլ 13-րդ գաւառը որ կառավարութիւնը ռմբակոծած էր երկար տարիներ առաջ: Անոնք Քաթնիսին կ'ըսեն թէ 13-րդ գաւառը դեռ ողջ է ու բնակիչները կ'ապրին գետնին տակ գտնուող շէնքերու մէջ:
Ժամանակը կը հասնի 75-րդ Hunger Games մրցանակին եւ կը յայտարարուի թէ խաղին 24 մասնակիցները պիտի ըլլան նախկին յաղթողներէ: Այս մրցանակը կոչուեցաւ «Quarter Quell»: Ըլլալով 12-րդ գաւառի միակ յաղթող աղջիկը՝ Քաթնիս կրկին պիտի մասնակցի այս մահացու խաղին Փիթային հետ:
Այս անգամ, մրցանակը տեղի կ'ունենայ անտառի մէջ որ ունի մեծ լիճ մը: Քաթնիսին եւ Փիային խումբին կը միանան 24 տարեկան Ֆիննիք Օտէյրը՝ որ 65-րդ Hunger Games խաղը յաղթած է 14 տարեկանին, եւ Մակզը՝ որ 80 տարեկան կին մըն է եւ եղած է Ֆիննիքին առաջնորդը: Երկուքն ալ 4-րդ գաւառէն են: Խումբը կը հանդիպի թունաւոր մշուշի եւ Փիթան կը վիրաւորուի: Մակզը ինքզինք կը նետէ թունաւոր մշուշին մէջ որպէսզի ազատէ Փիթային եւ կը մեռնի: Մակզին մահէն ետք, երեքը կը հանդիպին Ճոհաննա Մէյսընին 7-րդ գառարէն եւ Պիթիին ու Ուայրեսին 3-րդ գաւառէն: Ուայրես բոլորին ցոյց կու տայ թէ այդ անտառը որ մէջը կը գտնուին կը նմանի ժամացոյցի, սակայն ան կը մեռնի երբ իրենց վրայ կը յարձակին ուրիշ մասնակցողներ: Բոլոր խումբը կ'որոշէ հետեւիլ Պիթիին ծրագիրին եւ ելեկտրականութեամբ սպաննել միւս ողջ մնացած մասնակիցներուն: Սակայն Պիթին կը վիրաւորուի եւ Քաթնիս կայծակը կ'ուղղէ դէպի երկինքը ու կը քանդէ ամբողջ խաղերը ու անոնց հիմը:
Պատմութիւնը կը վերջանայ երբ Քաթնիսին բարեկամը՝ Կէյլը, իրեն կ'այցելէ ըսելով թէ 12-րդ գաւառը քանդուած է եւ իր ընտանիքը փոխադրուած է 13-րդ գաւառ:
Ֆիլմի վերածում
Lionsgate հրատարակչական կազմակերպութիւնը յայտարարեց թէ Catching Fire վէպին ֆիլմը՝ որ կոչուեցաւ The Hunger Games: Catching Fire պիտի հրատարակուի 22 Նոյեմբեր, 2013 թուականին, որ շարունակութիւննէ The Hunger Games պատմութեան ու ֆիլմին որ հրատարակուած է Ապրիլ, 2012 թուականին : Ֆրանսիս Լորենսը նշանակուեցաւ Catching Fire ֆիլմին արտադրողը 3 Մայիս, 2012 թուականին :
Հրատարակութիւնը պաշտօնական ձեւով սկսաւ 10 Սեպտեմբեր, 2010 թուականին :
Ֆիլմը ստացաւ դրական քննադատութիւններ, ու շահեցաւ աւելի քան 800 միլիոն տոլար :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:2009 Ամերիկեան գիրքեր Ստորոգութիւն:Վէպեր Ստորոգութիւն:Գիրքեր այբբենական կարգով
Ուխտագնացութեան Երգեր
Ուխտագնացութեան երգեր, հայկական Ժողովրդական երաժշտութեան մեջ ընդհանուր առումով՝ ժողովրդական նոյնանուն ծեսի տարբեր պահերը արծարծող քնարական երգերու ամբողջութիւնը, որ կը կազմէ ծիսական ժանրի մէկ բաժինը։ Կ'երգէն սովորական քնարական բնոյթի եղանակներով։
Մասնաւոր առումով՝ զանազան ուխտատեղերու նկարագրութեան եւ գովքի երգերու ամբողջութիւնը, կը կազմէ վիպական ժանրի մէկ բաժինը։ Այդ բաժինին մէջ գլխաւոր տեղը կը գրաւեն «մուրազատու» «Մշո սուլթան» Սուրբ Կարապետ վանքին նուիրուած երգերը (կը կոչուին նաեւ «Սուրբ Կարապետի երգեր»), որոնցմով կարտացոլուի ազատ եւ բարեկեցիկ կեանքի համար աշխատաւոր ժողովուրդի դարաւոր երազանքը։ Սրանց մեղեդիական մարմնաւորումը երկտեսակ է․ հանդարտ-պատմողական բնոյթի կարճաշունչ եղանակով, որուն տարբերակուելով շարունակ կը կրկնուի (պարզ մեղեդիացուած արտասանութիւն), կամ տուն-տուն կառուցուած, վիպական բնոյթի անհատականացուած եղանակով, սկզբի պատմողական-նկարագրական մասին մէջ՝ ասերգային ոճի գերակշռութեամբ, կրկնակային մասին մէջ՝ լայնաշունչ երգային։
Առաջին տեսակը կը շարունակուի հայկական հնագոյն փոքրածաւալ վիպերգերի (օրինակ, «Կարոս խաչ») մեղեդիական ոճը, երկրորդը կը ներկայացնէ «Սասնա ծռեր» վեպի եղանակաւոր երգատեսակներուն զարգացումը (նման յայտնի «Մոկաց Միրզա» երգ-բալլադին)։
Ուխտագնացութեան երգերուն, մասնաւորապէս Ս․ Կարապետի երգերուն, բանաստեղծական տեքստերը բազմիցս կը հրատարակուին (Ա.Սեդրակեանի «Քնար մշեցուոց եւ վանեցուոց», 1874, էջ 6 - 9)։ Եղանակները կը հայտնաբերուին Կոմիտասը։ Կան նաեւ հատուկ ուխտագնացութեան պարեր, ինչպես Կոմիտասի գրառած ու մշակած հանդիսաւոր «Մշո Շորորը»։
Ուխտագնացութեան ան երգերը հայ գեղջկական եւ հին-գուսանական երգաստեղծութեան լավագոյն կը նմուշներուին։ Անոնց լաւատեսական բովանդակութիւնը ոգեշնչող աղբիւր կը դարնայ Բարսեղ Կանաչեանի՝ ժողովրդական խոսքերով գրուած «Նանոր» խմբերգային երաժշտա-դրամատիկական ընդարձակ պատկերուն համար։
Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Խաչակիրներու Զ․ Արշաւանք
Խաչակիրներու վեցերորդ արշաւանք, ռազմական հակամարտութիւն Մերձաւոր Արեւելքի մէջ խաչակիրներու պետութիւններու եւ Այյուպեան սուլթանութեան միջեւ՝ 1228-1229 թուականներուն։ Պատերազմի կոչով հանդէս եկած էին Հռոմի Հոնորիոս III (1216-1227) եւ Գրիգորիոս IX (1227-1241) պապերը։ Արշաւանքի նպատակն էր մուսուլմաններէն Երուսաղէմն ու Սուրբ Երկիրը գրաւել եւ հոն վերահաստատել խաչակիրներու գերիշխանութիւնը։
Խաչակիրներու զօրքերը ղեկավարուած են Սրբազան Հռոմէական կայսր Ֆրիդրիխ II Հոհենշտաուֆէնի, Կիպրոսի արքայ Հէնրիխ I-ի, Տեւտոնական առաջնորդ Հերման ֆոն Զալցաի եւ իրենց հպատակ ազնուականներու կողմէ։
Արշաւանքի ընթացքին ոչ մէկ ճակատամարտ չէ եղած։ Խաչակիրներու հինգերորդ արշաւանքէն եօթը տարի ետք Ֆրիդրիխ II-ը իր դիւանագիտութեան շնորհիւ կրնայ վերականգնել քրիստոնեաներու վերահսկողութիւնը Երուսաղէմի եւ անոր շրջակայ տարածքներու վրայ տասնհինգ տարի։
Ֆրիդրիխ II-ը եւ պապութիւնը
Սրբազան Հռոմէական կայսր Ֆրիդրիխ II-ը կը պատրաստուի խաչակիրներու հինգերորդ արշաւանքին մասնակցիլ եւ Գերմանիայէն զօրք կ՛ուղղարկէ արեւելք։ Կայսրը անձամբ չի կրնար ուղղեկցիլ բանակը՝ չնայած Հոնորիոս III-ի եւ Գրիգորիոս IX-ի ծանուցումներուն, քանի որ Գերմանիոյ եւ Իտալիոյ մէջ դիրքերը ամրապնդելու կարիք ուներ։
Ֆրիդրիխ II-ը կը խոստանայ նոր խաչակրաց արշաւանքի մասնակցիլ։ 1225–ին Ֆրիդրիխ II-ը կ՛ամուսնանայ Իզապելլայի՝ Յովհան Բրիեննի (Երուսաղէմի թագաւորութեան անուանական ղեկավար) եւ Մարիա Մոնֆերատսկոյի դստեր հետ։ Ֆրիդրիխ II-ը այսպիսով ձեռք հաւակնութիւնը կ՛ունենայ թագաւորութեան բանակի եւ կորսնցուցած հողերու վերադարձման։ 1227–ին՝ Գրիգորիոս IX-ի պապ դառնալէ ետք, Ֆրիդրիխ II-ի բանակները Պրինդիզայէն դէպի Ակրա կը շարժին` Երուսաղէմի թագաւորութեան այդ ժամանակի մայրաքաղաքը, բայց համաճարակը կը ստիպէ անոնց Իտալիա վերադառնալու։ Գրիգորիոս IX-ը այդ հնարաւորութիւնը կ՛օգտագործէ, որպէսզի Ֆրիդրիխ II-ին հեռացնէ եկեղեցիէն։ Բայց այս մէկ միայն առիթ էր, քանի որ կայսրը արդէն քանի տարի էր` կը փորձէր համախմբել կայսերական իշխանութիւնը Իտալիոյ մէջ՝ պապին հաշուետու ընելու համար։ Գրիգորիոս IX-ը կը յայտարարէ, որ կայսրին եկեղեցիէն հեռացնելու պատճառը այն էր, որ ինքը չէր ցանկար, որ Ֆրիդրիխը դուրս կու գայ խաչակիրներու արշաւանքի` սկսած խաչակիրներու հինգերորդ արշաւանքէն։
Խաչակրաց արշաւանք
Այն բանի հետ մէկտեղ, որպէսզի անմիջապէս ուղեւորուի Սուրբ հող, կայսրը սկիզբը Կիպրոս կ՛այցելէ, որ եղած էր անոր կալուածքը խաչակիրներու երրորդ արշաւանքի ժամանակ` կղզին Ռիչարտ Առիւծասրտի կողմէն գրաւելէն ետք։ Ֆրիդրիխ II-ը Կիպրոսի թագաւորութիւն կը ժամանէ պահանջագրով, բայց դիմադրութեան կը հանդիպի․ տեղային է պարոններու կողմէն, որոնց խնամակալ Ժաննա I Իբելինը կ՛աջակցէր։ Ֆրիդրիխ II-ը կը պնդէ, որ խնամակալութիւնը ապօրինի է։ Կռիւը չաւարտիր, միայն արդիւնքը այն կ՛ըլլայ, որ վէճին պատճառով կայսրը Իբելինի նման համախոհից է։ Ակրան միանշանակ կը հանդիպի Ֆրիդրիխին։ Անոր կ՛աջակցէին սեփական բանակը եւ տեւտոնական ասպետները, բայց տեղական պատրիարք Ճերալտ Լոզանցին եւ հոգեւորականութիւնը պապի կողմէն էին։ Հենց որ քաղաքին մէջ կը տարածուի կայսրի՝ եկեղեցիէն հեռացման լուրը, խաչակիրներուն համընդհանուր աջակցութիւնը նշանակալիօրէն կը թուլանայ։ Հիւանդախնամներու եւ տաճարականներու դրութիւնը աւելի բարդ էր։ Չնայած անոնք հրաժարած էին կայսրի բանակին անմիջական միաւորուելէ, բայց խաչակիրներու արշաւանքը կ՛ընդունէին։ Տեղական պարոնները սկզբը Ֆրիդրիխ II–ը կը ողջունեն, բայց յետոյ կը վախնան անոր ձգտումներէն, որ դէպի կայսերական իշխանութեան կեդրոնացում կը տանէր։
Ֆրիդրիխ II-ի հաւաքած զօրքը իր թիւով արշաւանքի սկզբը հաւաքած զօրքի միայն ստուերն էր։ Ան կը հասկնայ, Սուրբ Երկրին յաջողութեան հասնելու միակ յոյսը այդ Երուսաղէմի անձնատուրութեամ համար բանակցութիւնն էր, քանի որ այուպեաններու դէմ պայքարելու ուժ չունէր։ Ֆրիդրիխ II-ը իր բանակը ցուցադրաբար դէպի հարաւ ափի երկայնքով կը շարժէ։ Այդ մէկը բաւական կ՛ըլլայ, որպէսզի համոզէ սուլթան ալ-Քամիլին, որպէսզի բանակցութիւններու մէջ մտնէ։ Եգիպտացիները զբաղած էին Սուրիայի մէջ ապստամբութեան ճնշմամբ, այդ պատճառով ալ կը համաձայնինն խաչակիրներուն զիջիլ Երուսաղէմը եւ մէկ նեղ միջանցք ափի երկայնքով։ Բացի այս մէկէն, Ֆրիդրիխ II-ը կը ստանայ Նազարեթը, Սիդոնը, Յաֆֆան ու Բեթղեհեմը։ Միւս տարածքներու մասին պատմաբանները կը լռեն։ Փոխարէնը մուսուլմանները վերահսկողութիւնը կը պահպանեն։ Երուսաղէմի մէջ Տաճարային լերան եւ մզկիթներ ալ-Ակսայի եւ Գմբեթաւոր Ժայռերու վրայ։ Արաբական աղբիւրները կ՛աւելցնեն, որ Ֆրիդրիխ II-ին պայմանագրով կ՛արգիլուի մրութիւններ վերականգնել Երուսաղէմի մէջ։ Պայմանագիրը կնքուած է 18 փետրուար 1229-ին՝ սահմանելով 10 տարուայ հաշտութիւն։
Ֆրիդրիխ II-ը Երուսաղէմ կը մտնէ մարտ 1229–ին եւ յաջորդ օրը թագադրման արարողութեան կը մասնկցի։ Յայտնի չէ, թէ ինչ կարգավիճակով թագադրուած է. պատրիարքը անտեսած է արարողութիւնը, եւ այդ պատճառով Ֆրիդրիխ II-ը զայն Երուսաղէմի թագաւոր կոչած չէր կարող ։ Առաջին հերթին ան, իրողութեան մէջ, միայն իր որդիի խնամակալն էր, միակ որդին Իոլանտ Երուսաղեմցու, որ արշաւանքէն ոչ շատ առաջ ծնած էր։
Հետեւանքներ
Հենց որ Ֆրիդրիխը տեղեկութիւններ կը ստանայ երկրին մէջ եղած դժուարութիւններու մասին, կը ձգէ Երուսաղէմը։ Անկէ ետք ֆրանսական ասպետները դէմ դուրս կու գան անոր փոխարինողներուն։ Մօտ 15 տարի Երուսաղէմի մէջ կռիւ եւ թալամ տեղի կ՛ունենայ։ Վերջապէս 1244–ին, թրքական հեծելազօրը Երուսաղէմը կը գրաւէ։ Յաջորդ խաչակրաց արշաւանքները առանձին–առանձին կը կազմակերպուիէն, ինչպէս Լիւդովիկոս IX-ի եւ Էտուարտ I-ի արշաւանքները։ Այս մէկը ցոյց կու տար պապական իշխանութեան թուլացումը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Խաչակիրներու Վեցերորդ Արշաւանք
Կարէն Տէմիրճեանի Թանգարան
Կարէն Տէմիրճեանի թանգարան, հիմնադրուած է ՀՀ կառավարութեան 9 Յունուար 2001-ի թիւ 9 որոշմամբ։
Պատմութիւն
Թանգարանը հիմնուած է Կարէն Տէմիրճեանի կեանքն ու գործունէութիւնը ուսումնասիրելու, լուսաբանելու եւ յիշատակը յաւերժացնելու նպատակով։ Հիմնական ցուցադրութեան բացման հանդիսաւոր արարողութիւնը տեղի ունեցած է 20 Ապրիլ 2007-ին՝ Կարէն Տէմիրճեանի ծննդեան 75-ամեակի առթիւ ։ Թանգարանի խնդիրն է նաեւ Կարէն Տէմիրճեանի օրինակով նպաստել մատաղ սերունդի հայրենասիրական դաստիարակութեան։
Գործունէութիւն
Թանգարանի գործունէութեան հիմնական ուղղութիւններն են՝
Թանգարանը ունի հարուստ փաստավաւերագրական նիւթ՝ թանգարանի առջեւ դրուած խնդիրները իրականացնելու համար։ Անոնք փաստաթուղթեր են, լուսանկարներ, տեսաֆիլմեր, ժամանակակիցներու յուշեր, անձնական իրեր, կառավարական պարգեւներ, տարբեր առիթներով բարեկամներէ, գործընկերներէ, ժողովուրդէ, այլ պետութիւններու ղեկավարներէ եւ քաղաքական գործիչներէ ստացած բազմաթիւ յուշանուէրներ, արուեստի գործեր, ողոմպիական ախոյեաններու մետալներ՝ նուիրած Կարէն Տէմիրճեանին եւ այլն ։
Ֆոնտ
Թանգարանի ֆոնտին մէջ կը պահուի Կարէն Տէմիրճեանի անձնական արխիւը, որ կ՚ընդգրկէ նաեւ նրա աշխատանքային օրագրերը, որոնք, գրառուած են, գրեթէ առանց ընդհատումներու, ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղարի պաշտօնին մէջ աշխատելու տարիներուն եւ բացառիկ պատմական արժէք կը ներկայացնեն այդ շրջանի պատմութեան ուսումնասիրութեան համար։ Գրառումները լոյս կը սփռեն տուեալ ժամանակաշրջանի պատմական իրադարձութիւններու, դէպքերու, քաղաքական, պետական, մշակոյթի գործիչներու հետ կապուած բազմաթիւ ու բազմապիսի հարցերու վրայ, որոնց մեծ մասը ժամանակին գաղտնիութեան քողով շղարշուած էին ։
Մեծ հետաքրքրութիւն կը ներկայացնեն Կարէն Տէմիրճեանի գրառումները՝ «Անաւարտ մտքեր» պայմանական ֆոնտային անուանումով։ Այդ գրառումները բացառիկ արժէք կը ներկայացնեն մեր պետականութեան, փորձառական վարժութեան 6ու տեսութեան, ազգային շարք մը կնճռոտ հարցերու վերլուծութեան իմաստով։
Հազուագիւտ ցուցանմուշ է նաեւ Կարէն Տէմիրճեանի 50-ամեակի առթիւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Վազգէն Առաջինի նուիրած արծաթեայ սկիհը եւ մակագրութիւնը, որ կ՚արձանագրէ Կարէն Տէմիրճեանի հայրենաշինական լայնածաւալ գործունէութիւնը։
Մեծ հետաքրքրութիւն կը ներկայացնեն գիտութեան, գրականութեան ու արուեստի հայ եւ ռուս անուանի գործիչներու՝ Կարէն Տէմիրճեանին նուիրած հեղինակային աշխատանքներու, գիրքերու ընծայագրերը։
Բացառիկ հետաքրքրութիւն կը ներկայացնէ թանգարանին մէջ պահուող Կարէն Տէմիրճեանի անձնական արխիւը։
Թանգարանի գործունէութեան մշտապէս մասնակից է Տէմիրճեաններու ընտանիքը, յատկապէս թանգարանի խորհրդական, Կարէն Տէմիրճեան բարեգործական հիմնադրամի հիմնադիրներու խորհուրդի նախագահ Ռիմա Տէմիրճեանը:
Կարէն Տէմիրճեանի աշխատասենեակը
Պատմամշակութային մեծ արժէք ունի ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղարի աշխատասենեակի կահոյքը, որ ժամանակին (1950) պատրաստուած է ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ Գրիգոր Խանջեանի նախագիծով։ Յուշասրահին մէջ ցուցադրուած են ՀԿԿ Կենտրոնական կոմիտէի առաջին քարտուղարներու աշխատասենեակի կահոյքը եւ իրեր, որոնք օգտագործած են եւ Կարէն Տէմիրճեանը եւ Կենտկոմի նախորդ առաջին քարտուղարները: Ցուցադրուող աշխատասեղանի մօտ Կարէն Տէմիրճեանը աշխատած է նաեւ այն ժամանակ, երբ ընտրուած էր Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային ժողովի նախագահ:
Գրադարան
Թանգարանը ունի քաղաքական գրականութեան գրադարան, ուր այցելուները եւ ուսանողները կրնան հանգամանալից ծանօթանալ Հայաստանի խորհրդային եւ հետխորհրդային շրջանի պատմութեան:
Միջոցառումներու դահլիճ
Թանգարանը ունի նիստէրի դահլիճ, ուր տեղի կ՚ունենան բազմաբնոյթ միջոցառումներ՝ գիտաժողովներ, բանավէճեր, մամուլի ասուլիսներ, հանդիպումներ գիտութեան, մշակոյթի, արտադրութեան ներկայացուցիչներու եւ քաղաքական գործիչներու հետ:
Միջոցառումներ
Թանգարանին մէջ յաճախակի կը կազմակերպուին թեմատիկ ցուցահանդէսներ՝ գիւղատնտեսութեան զարգացումը Հայաստանի մէջ1970-1990-ականներուն, Երեւանի մեթրոպոլիտէնի ստեղծման պատմութիւնը, «Էրեբունի-Երեւան» տօնակատարութեան պատմութիւնը եւ այլն, որոնց նպատակն է դրուագ առ դրուագ ամփոփել Կարէն Տէմիրճեանի գործունէութիւնը։ Ժամանակաւոր ցուցահանդէսներու եւ այլ մշակութային միջոցառումներու կազմակերպման համար նախատեսուած է թանգարանի ամառնային ցուցասրահը։
Թանգարանը ունի նաեւ նիստերու դահլիճ, ուր տեղի կ՚ունենան բազմաբնոյթ միջոցառումներ՝ գիտաժողովներ, բանավէճեր, մամուլի խորհրդաժողովներ, հանդիպումներ գիտութեան, մշակոյթի, արտադրութեան ներկայացուցիչներու եւ քաղաքական գործիչներու հետ։ Թանգարանի գործունէութեան մշտապէս մասնակից է Տէմիրճեաններու ընտանիքը, յատկապէս՝ թանգարանի խորհրդական, «Կարէն Տէմիրճեան» բարեգործական հիմնադրամի հիմնադիրներու խորհուրդի նախագահ Ռիմա Տէմիրճեանը ։
Հրատարակութիւններ
Կարէն Տէմիրճեան բարեգործական հիմնադրամը եւ թանգարանը համատեղ հրատարակած են Կարէն Տէմիրճեանի կեանքն ու գործունէութիւնը լուսաբանող գիրքեր, բրոշիւրներ, կատալոգներ՝
Հասցէ
Թանգարանը կը գտնուի Երեւանի կեդրոնը՝ Ղազար Փարպեցիի 7 հասցէով։
Վեզուվիօ
Վեզուվիօ (իտալ․՝ Vesuvio)․ հրաբուխ։ Կը գտնուի Թիրինեան ծովուն Նափոլի ծոցին ափերուն, Քամփանիա շրջանին մէջ, Նափոլի քաղաքէն 9 քլ դէպի արեւելք։
Տեղեկութիւններ
Վեզուվիօ հրաբուխը մինչեւ 79-ին կը սեպուէր պարզ լեռ։
Ըստ Ստրապոնի, Ուեսույոն լեռը (այդպէս անուանած է Վեզուվիօն) ծածկուած էր գեղեցիկ արտերով, բացի գագաթէն որ տափարակ էր եւ սեւ։ Ան եզրակացուցած է թէ լեռը այրած է ծագած հրդեհի պատճառով որ սակայն մարած է, կիզելի նիւթի չգոյութեան պատճառով։ Վեզուվիոյին ժայթքումը 24 Օգոստոս 79-ին, քանդած է հին հռոմէական քաղաքները՝ Բոմբէյ, Իրաքլիօ կամ Իրաքլիա Քամփանիա (այսօրուան անունով էրքոլանօ), Օբլոնտիդա եւ Սթավիես, ինչպէս նաեւ շատ մը բնակավայրեր։ Հրաբուխին ժայթքումին ականատես Փլինիուս Կրտսերը երկու նամակներով եղելութիւնը Բուպլիուս Քորնելիուս Թաչիդուսին նկարագրած է։ Վեզուվիոյին մեծ ժայթքումներ արձանագրուած են 1794-ին, 1872-ին, 1906-ին (պատճառած է մեծ աղէտներ եւ բազմաթիւ մարդոց մահը) եւ 1944-ին։
Վերջին ժայթքումը կը պատահի 18 Մարտ 1944-ին, դաշնակից ուժերէն Նափոլիի ազատագրման ընթացքին եւ կը տեւէ մինչեւ 29 Մարտ 1944-ին։ Հրաբուխին իրարայաջորդ ժայթքումներուն պատճառով, կը քանդուին Սան Սեպասթեանօ ալ Վեզուվիօ, Մասա տի Սոմա, Օդավիանօ եւ Սան Ճիորճօ ա Գրեմանօ գիւղերը։ Նաեւ 12 000 մարդիկ կը ստիպուին տեղափոխուիլ, որովհետեւ իրենց բնակարանները կը կորսուին։
ներկայ ժամանակաշրջանին Վեզուվիօ հրաբուխին շրջակայքը խիտ բնակուած է։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Իտալիոյ հրաբուխներ Ստորոգութիւն:Միջերկրականի աւազանի հրաբուխներ Ստորոգութիւն:Եւրոպայի հրաբուխներ Ստորոգութիւն:Հրաբուխներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հրաբուխներ ըստ երկրի Ստորոգութիւն:Հրաբուխներ
Մոնրէալի Գեղարուեստի Թանգարան
Մոնրէալի գեղարուեստի թանգարան (ՄԳԹ) (Musée des beaux-arts de Montréal), թանգարան Գանատայի Քուէպեք նահանգի Մոնրէալ քաղաքին մէջ: Մոնրէալի ամենամեծ թանգարանը կը համարուի եւ Գանատայի ամենայայտնի թանգարաններէն է: Տեղակայուած է Le Mille Carré-ի Շերբրուկ փողոցին մէջ:
Սկիզբ
Եպիսկոպոս Ֆրանսիս Ֆուլֆորտի կողմէ 1860–ին հիմնադրուած Մոնրէալի արուեստի ընկերակցութիւնը ստեղծուած էր քաղաքի բնակիչներու շրջանակին մէջ գեղարուեստական արժէքներու գնահատումը խրախուսելու :
1877–ին մոնրէալցի գործարար Պենաիա Գիպը թանգարանին բացառիկ նուէր կու տայ, որ անոր արուեստի հաւաքածուէն 72 կտավ կը ներառէր եւ 4 պրոնզէ ստեղծագործութիւններ: Բացի արուեստի հաւաքածոյէն, ան թանգարանին նաեւ կը նուիրէ Ֆիլիփս հրապարակի հիւսիսարեւելեան հատուածին մէջ գտնուող շէնքը, այնուհետեւ նաեւ 8000 տոլար գումար, պայմանով, որ այդ վայրին մէջ երեք տարիներու ընթացքին նոր թանգարան կը կառուցուի : 26 Մայիս 1879-ին Գանատայի գլխաւոր նահանգապետ Սըր Ճոն Քեմփպել Արգայլի 9-րդ դուքսը Մոնրէալի գեղարուեստական ընկերակցութեան արուեստի պատկերասրահը բացաւ, Գանատայի պատմութեան մէջ առաջին շէնքը, որ յատուկ արուեստի հաւաքածուի համար պէտք էր կառուցուէր : Ֆիլիփս հրապարակին վրայ գտնուող պատկերասրահը բաղկացած էր ցուցասրահէ, մէկ այլ փոքրիկ սենեակէ (յայտնի էր որպէս ընթերցասրահ) շծանկարչութեան աշխատանքներու համար, ինչպէս նաեւ դասախօսութիւններու սրահէ եւ սաղմնային արուեստի դպրոցէ: 1893–ին թանգարանը ընդլայնուեցաւ: Արուեստի ընկերակցութիւնը իր անդամներու կողմէն կազմուած աշխատանքներու ամենամեայ ցուցադրութիւն մը կատարեց, ինչպէս նաեւ Գարնանային սրահը Գանատայի կենդանի աուուեստագէտներու աշխատանքներուն նուիրուեցաւ:
Պենաիա Կիպի նուէրը թանգարանային հաւաքածուի հիմնադրման ջրբաժանն էր: Առատաձեռն պարգեւը մեծ հետաքրքրութիւն առաջացուց հասարակութեան մէջ, որուն շնորհիւ նուիրատուութիւնները բազմապատկուեցան:
Տեղափոխութիւն Դէպի Շերպրուկ Փողոցի Արեւմուտք
Ծանրաբեռնուած իր բնօրինակ վայրին մէջ` Արուեստի ընկերակցութիւնը լրջօրէն կը մտածէր Փիլիփս հրապարակէն Ոսկէ հրապարակ տեղափոխուելուն մասին, ուր այդ ժամանակ քաղաքի ֆինանսական էլիթան կը բնակէր: Նախքան նոր թանգարանի կառուցումը, անոնք Շեբրուկ փողոցը գտնուող Holton լքուած տանը մէչ տեղաւորուեցին: Տարածքի սեփականատէր ծերակուտական Ռոպերդ Մքքէյն զայն լավ գինով վաճառեց : Թանգարանի կառուցման համար պատասխանատու խորհուրդ ձեւաւորուեցաւ, որուն կազմին մէջ ներառուած էին Ճէյմս Ռոսը, Ռիչարտ Բ. Անգուսը, Վինսենթ մերեդիթը, Լուիս-Ժոզէֆ Ֆորգեթը եւ Տէյվիտ Մորիսը (նկարիչ Ճէյմս Վիլսօն Մորիսի հայրը) : Թանգարանի կառուցման համար խորհուրդի անդամներէն շատերը զգալի գումարներ հանգանակեցին, մեծ նուիրատուութիւն կատարեց Ճէյմս Ռոսը :
Թանգարանի ճարտարապետը ընտրուեցաւ ճարտարապետական նախագծման մրցոյթով հրաւիրուած 3– ճարտարապետական ընկերութիւններէն:
Արտաքին Յղումներ
Ստորոգութիւն:Գանատայի թանգարաններ Ստորոգութիւն:1860 հիմնադրումներ Գանատայի մէջ
Սեռային Յարաբերութեան Ճամբով Փոխանցուող Հիւանդութիւններ
Սեռային յարաբերութեան ճամբով փոխանցուող հիւանդութիւնները, կը կոչուին նաեւ վեներական հիւանդութիւններ, սիրոյ չաստուածուհի Վեներայի անունով: Ամէն օր աշխարհի մէջ հազարաւոր մարդիկ կը վարակուին վեներական հիւանդութիւններով:
Շատեր կը վարակուին անհոգութեան հետեւանքով՝ պատահական սեռային յարաբերութեան ընթացքին: Ժամանակից բժշկութիւնը հնարաւորութիւն ունի բուժելու վեներական հիւանդութիւնները: Սակայն կարեւոր է, որ հիւանդութիւնը ժամանակին ախտաճանաչուի, եւ յարաբերութիւն ունեցող զոյգերը միաժամանակ բուժում ստանան: Չբուժուելու կամ ոչ լիարժէք բուժման պարագային հիւանդութիւնը կ'ունենայ քրոնիկ եւ ձգձգուող ընթացք եւ կը յառաջացնէ բարդութիւնները:
Սեռային օրկաններու բշտիկացում
Վարակիչ հիւանդութիւն է, որ կ'արտայայտուի արտաքին սեռային օրկաններու վրայ բշտիկներու առկայութեամբ: Եթէ զոյգերէն մէկը հիւանդ է, պէտք է սեռային յարաբերութենէ խուսափի վարակը չփոխանցելու նպատակով: Հիւանդութեան ախտանշաններն են. ջերմութիւն, գլխացաւ, ընդհանուր թուլութիւն, ցաւ սեռային օրկաններու շրջանը, քերուըտուք, հեշտոցէն արտադրութիւն եւ ցաւոտ միզարտադրութիւն: Հիւանդութիւնը բուժելի է եւ կը տեւէ երկուքէն-երեք շաբաթ, որուն ընթացքին բշտիկները չորնալով կը ծածկուին կեղեւով:
Քլամիտիոզ
Միզասեռային օրկաններու հիւանդութիւն է, որուն պատճառը ներբջիջային քլամիտիա կոչուող մանրէներն են: Կը փոխանցուին սեռային ճամբով, հազուադէպ՝ կենցաղային՝ ճերմակեղէնի, բաղնիքի պարագաներու միջոցով:
Հիւանդութեան գաղտնի շրջանը 5-7 մինչեւ 30 օր է. սկիզբը կ'ախտահարուի այր մարդու միզածորանը, իսկ չբուժուելու պարագային բոլոր միզա-սեռային օրկանները: Կիներւ մօտ կ'ախտահարուի արգանդի վզիկի լուսանցքը, իսկ չբուժուելու պարագային կը վարակուին նաեւ արգանդափողերը, ձուարանները: Հիւանդութեան բուժման համար պարտադիր է, որ զոյգերը կատարեն միաժամանակ բուժում:
Ձիահ (սիտա)
Ձեռքբերովի եւ մարմնի պաշտպանողական համակարգի անբաւարարութեան հետ կապուած հիւանդութիւն է: Հիւանդութեան յարուցիչը HIV-ն ժահրն է, որ կը փոխանցուի ինչպէս արտասեռային, այնպէս ալ սեռային յարաբերութեան միջոցով: Նոյնիսկ փոքր կասկածի պարագային, անձը պէտք է ենթարկուի տարրալուծարանային քննութեան:
Հիւանդութեան գաղտնի շրջանը կը տեւէ 3 ամիսէն մինչեւ 15-18 տարի: Հիւանդութիւնը կ'ընթանայ տարբեր դրսեւորումներով. կը նկատուին աւշահանգոյցներու, լեարդի, փայծախի մեծացում, հեւոց, հազ, մազաթափութիւն: Կը փոխուի արեան կազմը, կը յառաջանան նորագոյացութիւններ եւ տարբեր հիւանդութիւններ: Արդի գիտութիւնը սիտայի բուժում չունի եւ պայքարելու միակ ձեւը նախազգուշական միջոցառումներն են:
Տրիխոմոնաս
Հիւանդութեան պատճառը Trichomonas vaginalis մանրէն է, որ կը փոխանցուի յարաբերութեան ճամբով: Կիները կ'ունենան տհաճ հոտով առատ արտածորում, մինչ այր մարդու մօտ ան կ'ընթանայ առանց հիւանդագին նշաններու, սակայն ենթական վարակող կ'ըլլայ: Բուժումը զոյգը պէտք է ստանայ միաժամանակ:
Տրիխոմոնասով կրնան վարակուիլ նաեւ լողաւազանէն, հիւանդներու անձնական իրերը՝ յաճախ անձեռոցները գործածելէն:
Ջերմամիզութիւն, սուսանակ (gonorrhea)
Այս հիւանդութիւնը այր մարդու մօտ կ'արտայայտուի միզածորանի բորբոքումով:
Հիւանդութեան յարուցիչը կոնոքոք կոչուած մանրէն է:
Ախտանիշերը երեւան կու գան վարակուելէն 4-8 օր ետք: Այդ ընթացքին անձը առանց այդ մասին վարակի տեղեակ ըլլալու աղբիւր կը հանդիսանայ: Հիւանդը սկիզբը կ'ունենայ միզուկէն թափանցիկ ապա թարախային արտադրութիւն, որ կ'ուղեկցուի այրոցով, այդ պատճառով հիւանդութիւնը կը կոչուի նաեւ ջերմամիզութիւն:
Առաւօտեան թարախամիզութիւնը աւելի արտայայտուած կ'ըլլայ եւ ցաւոտ կը դառնան նաեւ աճուկային գեղձերը:
Շագանակագեղձի սուսանակային բորբոքումը կ'ըլլայ սուր կամ քրոնիկ, ան աւելի դժուարութեամբ կը բուժուի եւ յաճախ սեռային թուլութեան պատճառ կը դառնայ:
Կիներու մօտ հիւանդութեան մանրէները կուտակուած կ'ըլլան իգափողի գեղձերու մէջ եւ սկզբնական շրջանին հիւանդութիւնը կ'ընթանայ առանց որեւէ նշանի, սակայն անոնք շատ վարակիչ կ'ըլլան: Ժամանակ մը ետք կինը կը զգայ որովայնի շրջանի ծանրութիւն, առատ սպիտակահոսութիւն, ընդհանուր թուլութիւն:
Եթէ կինը յղի է, ծննդաբերութեան ընթացքին նորածինը կը վարակուի, եւ անոր մօտ կը յառաջանայ կուրութիւն: Մինչեւ այսօր բոլոր նորածիններուն ծնունդէն անմիջապէս ետք, կը տրուին աչքի կաթիլներ՝ որպէս յաւելեալ պաշտպանութիւն սուսանակի դէմ: Սուսանակով արտասեռային ճամբով կրնան վարակուիլ գործածելով հիւանդ անձի անձեռոցը, բաղնիքի սպունգը կամ քնանալով անոր հետ միեւնոյն անկողինին մէջ։ Ջերմամիզութիւնը բուժելի հիւանդութիւն է. կարեւոր է, որ զոյգերը բուժուին միաժամանակ եւ ամբողջութեամբ՝ խուսաբելու համար հետագայ բարդութիւններէ եւ հիւանդութեան կրկնութենէ:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով
Միշիկըն
Միշիկըն (անգլերէն՝ ), նահանգ ԱՄՆ-ի արեւելեան մասը,Այն բնակչութեան քանակով ութերորդն է՝ մօտաւորապէս 10 միլիոն։
Անուանումը ծագում առած է ֆրանսական միշիկամա բառէն, որ կը նշանակէ մեծ լիճ :
Աշխարհագրական դիրք
կապուած է Մաքինօ կամուրջով միացուած Վերին եւ Ստորին թերակղզիներէ, ինչպէս նաեւ շարք մը այլ կղզիներէ: Հիւսիսէն եւ արեւելքէն Միշիկընը սահմանակից է քանատական Օնթարիօ շրջանին Հուրոն եւ Վերին լիճերու ջուրերով: Օնթարիոյի հետ սահմանակից չոր հատուածը կ'անցնի Սենթ Քլեր գետի (St. Clair River) ափով, որ կը թափի Սենթ Քլեր լիճը եւ Սենթ Քլերէն սկիզբ առնող Էրի լիճը թափուող Տիթրոյիթ գետի ափով: Հարաւէն սահմանակից է Օհայօ եւ Ինտիանա նահանգներուն: Արեւմուտքէն Ստորին թերակղզին սահմանակից է Միշիկըն լիճի ջուրերուն, Իլինոյ (Illinois (/ˌɪləˈnɔɪ/)  եւ Ուիսքանսին (Wisconsin (/wɪˈskɒnsɪn/)  նահանգներուն, իսկ Վերին թերակղզին սահմանակից է Վիսքենսին նահանգի ցամաքին եւ Վերին լիճի ջուրերուն:
Ընդհանուր նահանագի ափամերձեան երկարութիւնը կը կազմէ 5,2 հազար քիլոմեթր: Միշիկընի տարածքին կը գտնուին 11 հազար ներքին լիճեր, որոնք կ'ազդեն Միշիկընի կլիմայի վրայ:
Ջրային հարստութիւն
Միշիկըն նահանգի 41,3 %-ը կը կազմէ ջրային տարածքը, իսկ ինքը նահանգը կը գտնուի Մաքինօ ջրվէժով բաժնուող Ցած եւ Բարձր թերակղզիներու վրայ, ութ քիլոմեթր լայնութեամբ ջրանցքով, առանձնացուած Հուրոն եւ Միշիկըն լիճերով: Յաճախ կ'ըսեն, որ Ցած թերակղզին ունի ձեռնոցի տեսք: Երկու թերակղզիները առանձնացուած են Մաքինո կամուրջով: Նահանգը ունի ամենաերկար մերձջրեայ ափը բաղդատած աշխարհի վարչական տարածքային միաւորներու հետ, շրջապատուած հինգ Մեծ եւ Սենթ-Քլերի լիճերով: Նահանգի մէջ կան 64980 լիճեր եւ լճակներ :
բնակչութիւն եւ տարածքի կցում
Այս տարածքին վրայ բնակած են հնդկական ցեղեր: 18-րդ դարուն ֆրանսական գաղթարարաները եկած են այդ տարածք եւ այն դարձեր է Նոր Ֆրանսայի մաս: 1762 թուականին ֆրանք-հնդկական պատերազմին Ֆրանսայի պարտութիւնէն յետոյ նահանգը անցաւ Մեծ Բրիտանիայի վերահսկողութեան տակ, եւ վերջ ի վերջոյ Մեծ Բրիտանիան զիջեցաւ տարածքը ԱՄՆ-ին` անկախութեան համար պատերազմի մէջ պարտութեան պատճառով։ Պարտութիւնէն յետոյ նահանգը դարձաւ Հիւսիս-արեւմտեան տարածքի մաս: 1800 թուականէն նահանգի արեւմտեան մասը մտաւ Ինտիանայի տարածք։ Միշիկընը, որը ձեւաւորուեր է 1805 թուականին, 1837 թուականի Յունուարի 26-ին այն անցաւ ԱՄՆ-ին, որպէս 26-րդ նահանգ։ Շուտով Միշիկընը դարձաւ առաջատար արդիւնաբերական նահանգներէն մէկը։
մեքենաներու արդիւնաբերութիւնը
Միշիկընի մէջ կարեւոր բնագաւառ է մեքենաներու արդիւնաբերութիւնը: Նահանգը երեք խոշոր ինքնաշարժ մեքենաներու ընկերութիւններու հայրենիքն է` «Ճենըրըլ մոթըրզ», «Ֆորտ», «Քռեյսլեր», ատոնց հսկողութիւնը այժմ ալ կը գտնուի (Detroit [dɪˈtrɔɪt]) Տիթրոյիթի մեթրոփոլիթի տարածքին` Տիթրոյիթ,(Dearborn County) Տիրպորն եւ (Auburn Hills) Օպըրն-հիլզ քաղաքներուն մէջ։
Պատմութիւն
Քանի մը հազարամեակներու ընթացքին Միշիկընի տարածքին ապրած են հնդկացիական ցեղեր: Մինչեւ եւրոպացիներու յայտնուիլը անոնք եղեր են այդտեղի բնակիչները: Առաջին եւրոպացին, ով եղեր է Վերին թերակղզիի մէջ, Էթիէն Պրիւլերն էր  Étienne Brûlé's (1662): 1668 թուականին միսիոներ Ժաք Մարքեթը (Père Jacques Marquette) այստեղ հիմներ է առաջին բնակավայրը` (Sault Ste. Marie, Michigan) Սու-Սենթ-Մերի: 1672 թուականին Ռոպեր տա լա Սալլը (Robert Cavelier, Sieur de la Salle)  իրականացուցած է առաջին եւրոպական առագաստանաւի կառուցումը Վերին լճի մէջ: 1701 թուականին ֆրանսացի սպայ եւ հետազօտող (Antoine de la Mothe Cadillac) Անթուան Քատիլաքը հիմնեց Տիթրոյիթ ֆորթը (Fort Pontchartrain) Փոնչարթրէյն ֆորթի մօտ: XVIII դարու  ֆրանսացիներէն անցաւ անգլիացիներուն ֆրանս-հնդկական պատերազմի հետեւանքով: Ամերիկեան պատերազմէն յետոյ անկախանալու համար Միշիկընը անցաւ Հիւսիս-արեւմտեան տարածք: 1794 թուականի ճակատամարտին ամերիկեան զօրքը ջախջախեց հնդիկներուն եւ ըստ  (Jay Treaty) Ճէյի պայմանագրին վերահսկողութիւն ստացաւ շարք մը հողատարածքներու վրայ: 1805 թուականին ստեղծուեցաւ Միշիկընի շրջանը: Անգլո-ամերիկեան պատերազմի ընթացքին (1812-1815 թուականներուն) այն ժամանակաւորապէս յայտնուեցաւ անգլիացիներու ձեռքի մէջ: 1830-ական թուականներուն այստեղ սկսաւ վերաբնակիչներու զանգուածային հոսք, որը կապուած էր Էրի ջրանցքի, ճանապարհային ենթակառուցուածքի ստեղծմամբ, ինչպէս նաեւ գիւղատնտեսութեան եւ արտադրութեան զարգացմամբ: 1835 թուականին ստեղծուեցաւ նահանգի սահմանադրութիւնը, սակայն Օհայօյի հետ տարածքային վէճի պատճառով մտաւ Միութեան մէջ միայն 1837 թուականի Յունուարի 26-ին: Նահանգի առաջին նահանգապետ դարձաւ Սթիվընս Մեյսընը 1835 թուականին: Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ հիւսիսի բնակիչներու կողմէ մասնակցեցաւ Միշիկընի արական բնակչութեան 23%-ը (աւելի քան 90 հազար մարդ), անոնցմէ մօտաւորապէս 14 հազարը զոհուեցաւ: 1903 թուականին Հենրի Ֆորտի գործարանի մէջ հիմնուեցաւ (conveyor) փոխադրիչ մեքենաներու արտադրութիւն: 1926 թուականին Ճեներըլ Մոթըրզ ընկերութիւնը ճիւղային ցուցանիշ սահմանեց, տարեկան ընդհանուր վաճառքը հասցնել
Իրադարձութիւններ
Ամէն տարի Միշիկընի մէջ տեղի կ'ունենայ Woodward Dream Cruise ինքնաշարժի շքերթը, ուր կը մասնակցին աւելի քան 40 հազար ոչ սովորական եւ չհանդիպող ինքնաշարժներ: Այն աշխարհի ամենամեծ միօրեայ ինքնաշարժի շքերթն է:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Միշիկըն Ստորոգութիւն:1837 հիմնադրուած պետութիւններ եւ տարածքներ
1818 թուական
1818 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 18րդ տարին
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1818 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1818 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1818
1204
1204 թուական, ԺԲ․ դարու 4-րդ տարին
Րաֆֆի Թոքաթլեան
Րաֆֆի Թոքաթլեան, լիբանանահայ քանդակագործ։
Կենսագրութիւն
Թոքաթլեան ծնած է արուեստագէտներու ընտանիքի մէջ: Անոր մեծ հայրը Աբրահամ Թոքաթլեան նոյնպէս արուեստագէտ, մազապուրծ ճողոպրած է 1915-ի Ցեղասպանութենէն:
Թոքաթլեան մեծապէս ազդուած է մեծ հօր եւ հօր` Պօղոս Թոքաթլեանի ապրած դառն յիշատակներէն: Ցեղասպանութեան յուզախառն յուշերը ներշնչումի խոր պահերով տոգորած են զինք :
Ան մեծապէս ազդուած է եւրոպական, յատկապէս 15-րդ դարու իտալական վերածնունդի արուեստի տիտաններէն Տոնաթելլոյէն:
Անոր գործերը դրսեւորումն են կեանքի իր մօտեցման, ըմբռնումին ու փիլիսոփայութեանց գիրկընդխառնումին, ինչպէս` պատերազմ ու խաղաղութիւն, գեղեցիկ ու տգեղ, այլ խօսքով` առասպել ու իրականութիւն: