cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Աբաս Բագրատունի (Կարսի թագաւոր)
Գործունէութիւն
Աբաս Կարսեցին մասնակցած է Ատրպատական ի ամիրա Մամլանի դէմ համատեղ պայքարին եւ 998-ին Ծումբի ճակատամարտին։ Ստեփանոս Տարօնեցի ին Աբաս Բագրատունիին բնութագրած է իբրեւ «փառահեղ մարդ՝ լի հանճարով եւ իմաստութեամբ» ։ Աբաս թագաւորի օրով քաղաքին մէջ կը ծաղկին արհեստներն ու առեւտուրը։ Կարսը առեւտուրային սերտ կապեր ունէր հեռաւոր երկիրներու հետ ալ։ Քաղաքը կը բարեկարգուի, կը շէննայ։ Կարսի բնակչութիւնը Բագրատունեաց եւ Զաքարեաններ ու տիրապետութեան շրջանին կ'անցնէր 50.000-ը, որ այն ժամանակուան քաղաքային բնակչութեան համար մեծ թիւ էր։
Վանանդ գաւառը իր բարձր լեռնային սարահարթով նպաստաւոր պայմաններ ունէր երկրագործութեան եւ հացահատիկային բոյսերու աճեցման համար։ Արաքսի ի հովիտը՝ Երասխաձոր ը իր մեղմ եւ տաք կլիմայով հնարաւորութիւն կու տար ունենալու զարգացած այգեգործութիւն եւ անոր հետ կապուած գինեգործութիւն ու պարտիզագործութիւն։ Մեծրաց լեռներ ու անտառները շինանիւթ էին մատակարարի մէջ։ Կարմիր փորակ ջրբաժան լեռնաշղթայի եւ Արջո-Առիճ հրաբխային զանգուածի ալպեան մարգագետինները նպաստաւոր պայմաններ ունէին անասնապահութեան զարգացման համար։
Մեծ համբաւ ունէր լեռնագործութիւնը։ Յայտնի էին պղնիձի, արծաթի, արճճի եւ երկաթի հանքերը, հիմնականին Կեչուտն լեռներուն մէջ, որոնց հիմքի վրայ ալ քաղաքներուն մէջ, յատկապէս Կարսի մէջ, կը զարգանար արհեստագործութիւնը։ Զարգացող գիւղատնտեսութեան, լեռնագործութեան եւ արհեստագործութեան հիման վրայ կ՛ընդլայնուէր ապրանքափոխանակութիւնը, որ քաղաքային կեդրոններու կը նպաստէր եւ առաջին հերթին մայրաքաղաք Կարսի վերելքին։
Ըստ պատմիչներու՝ Աբասը իր երկրին մէջ աւազակութիւնը կը վերացնէ, որ այնպիսի չափերու հասած էր, որ մարդիկ իրենք իրենց ունեցուածքի տէրը չէին։ Ամենայն խստութեամբ կը պատժէ, կ՛ոչնչացնէ յանցագործներուն եւ կ'ապահովէ երկրի խաղաղ ու հանգիստ կեանքը։ Աբասը յատուկ ուշադրութիւն կը նուիրէ զինուած ուժերուն եւ կարմիր գոյնի յատուկ զինուորական համազգեստ կը մտցնէ։ Իր աշխարհազօրքով, Աբաս թագաւորը կը մասնակցի հայոց եւ վրաց համատեղ ռազմական արշաւանքներուն՝ ընդդէմ Հարաւային Հայաստանի արաբ ամիրաներու (994)։ Կարսի փոքրիկ թագաւորութեան վիճակը անկիւնացաւ Բիւզանդիոն ի ու վրաց Բագրատունիներ ու միջեւ տեղի ունեցող արիւնահեղ պատերազմներու ժամանակ, որոնց պատճառը մահացած Դաւիթ Կիւրաղապատ ի ժառանգութեան շուրջ ծագած վէճն էր։ Այդ ընթացքին Կարսի թագաւորութեան տարածքը, որ կռուող կողմերու համար ռազմաբեմ դարձած էր, խիստ աւերածութիւններու ենթարկուեցաւ։
Աբասին յաջորդած է որդին՝ Գագիկ ը (1029-1065):
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Բագրատունիներ Ստորոգութիւն:Կարսի արքաներ
Արմէն Գարօ
Արմէն Գարօ (բուն անունով Գարեգին Փաստրմաճեան,  ), ՀՅԴ ականաւոր առաջնորդներէն մէկը, դեսպան, «Նեմեսիս» գործողութեան կազմակերպիչներէն մէկը։
Վաղ տարիները, 1891-1903 թուականներ
Գարօ 1891-ին կ'աւարտէ Կարնոյ Սանասարեան վարժարանը, իսկ 1894-ին, 22 տարեկան հասակին, կը մեկնի Ֆրանսա, Նանսիի համալսարան ընդունուելու եւ գիւղատնտեսութիւն ուսանելու նպատակով: Գարոյի նպատակը համալսարանը աւարտելէ ետք, ծննդավայր վերադառնալով, Կարնոյ դաշտերուն մէջ, եւրոպական մակարդակի գիւղատնտեսութիւն սկսիլն էր։ Այս ծրագիրին մասին ան խօսած էր նաեւ իր հօր՝ Յարութիւնին հետ, որ շատ լաւ տրամադրուած, խոստացած էր իր ամբողջ նիւթական կարողութիւնը տրամադրել, ծրագիրը իրականացնելու համար:
Գարօ իր յուշերուն մէջ կը գրէ նաեւ, ինչպէս խրախուսուած է այդ ապստամբութեան մասնակցելու․
26 ուսանողներէն կը մնայ 4 ուսանող՝ Գարօն, Հրաչը (Հայկ Թիրեաքեան), Սարգիս Սրենց ու Լեւոն Նեվրուզ (երկուքն ալ Ռոտոստոցի): Անոնք չորսով, նամակ մը կը գրեն Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակեան Կուսակցութեան պաշտօնական օրգան «Հնչակ»-ի խմբագրութեան գրասենեակին, Լոնտոն, Անգլիա եւ հատ մըն ալ կ'ուղարկեն Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան պաշտօնական օրգան «Դրօշակ»-ի խմբագրութեան գրասենեակին, Ժընեւ, Շուէտ: Անոնք կ'առաջարկեն իրենց պատրաստակամութիւնը Զէյթուն երթալու եւ կամ մասնակցելու որեւէ վրէժխնդիր ձեռնարկի մը:
Լոնտոնէն պատասխան կը ստանան, թէ ամէն տեսակի յարաբերութիւն կտրուած է Զէյթունի հետ, բայց անոնք պատրաստ էին, Գարոյին ու իր ընկերներուն նիւթական օգնութիւնը տեղ հասցնելու: Գարօ կը գրէ․ «Մեր վրայ կը խնդային Լոնտոնի մեր փոլիթիկոսները – ուսանող եւ դրամական օգնութիւ՞ն: Եւ յետոյ, քանի որ «ամէն յարաբերութիւն կտրուած էր», եւ մարդ ու զէնք չէին կրնար հասցնել, դրամը ինչպէ՞ս պիտի հասցնէին»: Ժընեւէն՝ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան «Դրօշակ»-ի խմբագրութենէն կը ստանան մօտաւորապէս հետեւեալ նամակը. «Զէյթունի հետ հաղորդակցութիւն չունինք, բայց պիտի փորձենք զինուած խումբ մը ուղարկել օգնութեան: Իսկ վրէժխնդրութեան ձեռնարկը որոշած ենք Պոլսոյ մէջ կազմակերպել- աւելի մանրամասն տեղեկութեանց համար լաւ կ'ըլլայ, որ գաք Ժընեւ միասին խօսելու»:
Անոնք ճամբայ կ'ելլեն դէպի Ժընեւ, ուր ճամբու ընթացքին Հրաչ քանի մը անգամ կը փորձէ զինք Դաշնակցական մկրտել, սակայն չի յաջողիր, իսկ Գարօ կը պատասխանէ՝ «Երթանք տեսնենք ի՞նչ մարդիկ են, կրնա՞նք հետերնին գործակցիլ»:
Գարօ եւ ընկերները կը հասնին Ժընեւ Դեկտեմեբեր 1895-ին, ուր ՀՅ Դաշնակցութիւնը անոնց կը ներկայացնէ իր 3 ծրագիրները: Առաջին, որքան կարելի է շուտ զինուած խումբ մը կազմակերպել Եգիպտոս եւ Կիպրոս՝ Զէյթունի օգնութեան հասնելու համար. Երկրորդ՝ Պոլսոյ մէջ վրէժխնդրական գործ մը կատարել ուժանակի եւ ռումբերու գործակցութեան եւ երրորդ՝ զինուած խումբեր կազմակերպել Պարսկաստանի մէջ, վրէժ լուծելու համար քրտական այն ցեղերէն, որոնք յայտնի դարձած էին իրենց վայրագութիւններով:
Հրաչ կը մեկնի Պոլիս, իսկ Գարօ կ'որոշէ Զէյթունի օգնութեան հասնիլ ու կ'անցնի Նանսի, Ֆրանսա, կը կարգաւորէ ուսման հարցերը, որմէ ետք հասնելով Եգիպտոս, ապա Կիպրոս, քանի մը կամաւորներով կը սկսի զէնք ու զինամթերք հայթայթել, հասցնելու համար Զէյթունի ապստամբութիւններուն: Այս աշխատանքը կիսատ կը մնայ, երբ Փետրուար 1896-ին, Զէյթուն կը ստիպուի անձնատուր ըլլալ, եւ Եւրոպական միջամտութիւններուվ, Սուրիոյ, Հալէպ քաղաքին մէջ համաձայնագիր մը կը կնքուի այս հարցով:
Ան Ժընեւէն հրահանգ կը ստանայ անցնելու Պոլիս, մասնակցելու միւս աշխատանքին, որուն կը համաձայնի այն պայմանով, որ Պոլսոյ մէջ նախապատրաստական աշխատանքներուն համար շատ չմնայ, նկատի առնելով, որ շատ ծանօթներ ու հայրենակիցներ ունէր հոն: Պոլսոյ Դաշնակցական Կեդրոնական Կոմիտէին հետ կը համաձայնի սպասել Յունաստանի մէջ, յաջորդ նամակին:
Ան Մայիսի վերջը կը մեկնի Փիրէ, իբրեւ պարսիկ, իսկ անունը՝ Արիս Արզումանով: Գարօ Փիրէայի մէջ շատ վատ օրեր կը տեսնէ, իր մեծահարուստ ընտանիքը լքած իբրեւ ուսանող երիտասարդ, արդէն նետուած յեղափոխական գործին, իր օրապահիկը ճարելու համար, կը ստիպուի դիմել հիւրանոցներու տնօրէնութիւններուն, բեռնակիր-ծառայ աշխատելու, սակայն չի յաջողիր: Կիպրոսի մէջ, ան իր բարեկամներուն ձեռքով պատրաստուող կերպնկալէ փոքր թռչուններ սարքելու աշխատանքը դիտած էր ժամերով, քանի մը առիթներով, այն մտածումով, որ «օր մը պէտք կ'ըլլայ յեղափոխական կեանքին մէջ»: Այդպէս ալ կ'ընէ մինչեւ Պոլիսէն հասնի սպասուած նամակը:
Գարօ Յունաստանի մէջ պատահմամբ կը հանդիպի Կարապետ Աղա անունով մարդու մը, որ իր հօր մօտիկ բարեկամն էր, ու զինք կը ճանչնայ, հակառակ որ Գարօ կը փորձէ օձիքը ազատել անոր ձեռքէն: Կարապետ Աղա Գարոյին իր զաւակին պէս կը հոգայ: Պատրաստակամութիւն կը յայտնէ, ընտանեկան խռովութիւններ ունեցած ըլլալու պարագային հաշտեցնել Գարօն իր հօր հետ, նոյնիսկ հոգալ իր ուսանողական ծախսերը մինչեւ աւարտէ, միայն Գարօ դառնար Ֆրանսա, ու իր բառերով՝ «յեղափոխութեան մէջ մտնելով խենթութիւն չ'ընէր»: Գարօ վճռած էր մասնակցիլ վրէժխնդրական գործին, երբ Յուլիսին, Բաբգէն Սիւնիի (Պետրոս Բարեան) նամակը կը հասնի Փիրէ: Թէեւ Կարապետ աղան օրեր շարունակ շատ հայրական խրատներ տուած էր իրեն, սակայն ան իր հնարամտութեամբ, զինք Ֆրանսա ճամբելու պահուն, նաւահանգիստը, իր հօր ընկերը՝ Կարապետ աղան, շփոթի մատնելով, կը բարձրանայ Իզմիր գացող Իտալական նաւը: Գարօ Պոլիս կը հասնի 7 Օգոստոս-ին, ու կը սկսի Պանք Օթոմանի գրաւման նախապատրաստական աշխատանքները, որուն ընթացքին կը ստանձնէ ղեկավարի պաշտօն, Հրաչի ու Բաբգէն Սիւնիի կողքին: Պանք Օթոմանի գրաւման ատեն, Գարոյին վիճակուած էր պանքի աշխատակիցները պահել դրամատան ներսը, եւ հսկել անոնց ապահովութեան: Սակայն երբ գործողութեան ղեկավար Բաբգէն Սիւնի իր վրայ կրած ռումբերու պայթիւնէն կը նահատակուի, ան կը ստանձնէ գործողութեան պատասխանատուի պարտականութիւնը: Պանք Օթոմանի գործողութեան աւարտին, Գարօ իր ընկերներուն հետ, Եւրոպական պետութիւններու ներկայացուցիչ Մաքսիմովի երաշխիքը ստանալով, կը տարուի Մարսէյ քաղաք, ուր կը բանտարկուի: 17 օր անարդար բանտարկութենէ ետք կ'անցնի Ժընեւ, ուր կ'աւարտէ Բնագիտութեան եւ Քիմիագիտութեան ճիւղը, բարձրագոյն աստիճանով, ու մեկնելով Թիֆլիս, Վրաստան, 1901-ին կը հիմնէ տարրալուծարան մը (Laboratory):
1903-ին կարեւոր դեր կ'ունենայ եկեղեցական կալուածներու դէմ համաժողովրդական ըմբոստութեան կազմակերպումին մէջ։
1905 - 1908 թուականներ
1905-ին, Պաքուի, Երեւանի ու Նախիջեւանի հայութեան կոտորածները արդէն սկսած էին, յայտնի՝ իբրեւ Հայ-Թաթարական կռիւներ, իսկ գաւառներուն մէջ, ինքնապաշտպանութիւն կազմակերպուած էր։ Գարոյին կը յանձնուի Թիֆլիսի հայութեան պաշտպանութիւնը, ու 500 երիտասարդներով եւ 200 զէնքով, կը պաշտպանէ հայկական թաղամասերը: Երիտասարդութիւնը ոգեւորուած շրջանին մէջ տիրող Ռուսական յեղափոխութեան յաղթանակի մթնոլորտէն, կ'առաջարկեն գործակցիլ Վրացիներուն հետ, ներխուժել Մետեխի բանտը եւ ազատել քաղաքական բանտարկեալները: Գարօ շատ խիստ կը մերժէ այդ առաջարկը, որ հիասթափութիւն կը ստեղծէ անոնց մէջ։ Գարոյին խօսքերն ու որոշումները հետագային ցոյց կու տան անոր հեռատես դիւանագիտական ու քաղաքական վերիվայրումներուն լրջօրէն հետեւող ու անոնց հիմնման վրայ ճիշդ որոշումներ տուող գործիչ ըլլալու իրականութիւնը: Անոնք՝ Թիֆլիսի հայութեան պաշտպանները, կը սկսին նոյնիսկ Ռուս սպաները խուզարկել, թրքաց կողմ զէնք ու զինամթերք անցընելու կասկածներով:
Օր մը վրացի բանագնացներ կու գան հայոց կեդրոնը եւ կը փորձեն համոզել զանոնք անձնատուր ըլլալու եւ հաշտուելու թուրքերուն հետ, յայտարարելով, թէ թուրքերը 14,000 կանոնաւոր զինեալ ուժերով պաշարած են քաղաքը, թէ հայերը իրենց 500 կռուողներով անկարող են պաշտպանելու քաղաքը պատճառ դառնալով անմեղ վրացիներու եւ հայերու անտեղի ջարդին: Այս յայտարարութիւնները կը յուսահատեցնեն ներկայ եղող կարգ մը ղեկավարները, որոնք ամէն կողմէ ճնշում կը բանեցնեն Գարոյին վրայ՝ ենթարկուելու եւ ընդունելու թուրքերու նուաստացուցիչ պայմանները։ Սակայն Արմէն Գարօ կտրուկ կերպով մերժելով կը յանդիմանէ իր ընկերները, որոնք հաւատալով վրացիներու սուտերուն, կ'ուզեն անձնատուր ըլլալ 5000 քոսոտ թուրքերու, եւ երդում կ'ընէ թէ հաշտութիւն կնքելու պարագային ինք անձամբ պիտի յարձակի թուրքերուն վրայ կռիւը վերսկսելու համար։ Այս յախուռն ու խիստ կեցուածքը իր ազդեցութիւնը կը գործէ եւ ներկաները կ'որոշեն մերժել անձնատուութեան եւ հաշտութեան առաջարկները, եւ ետ կ'ուղարկեն վրացի բանագնացները։ Եւ իսկապէս յաջորդ օրերուն երեւան կու գայ անոնց սուտը, եւ քանի մը օրուան յուսահատ կռիւէ ետք, թուրքերը իրենք հաշտութիւն կ'առաջարկեն։
1908-ին, Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումէն ետք, Դաշնակցութիւնը խորհրդարանական իր ցուցակին վրայ, Կարնոյ շրջանէն, կ'առաջադրէ Արմէն Գարոյի թեկնածութիւնը եւ երէկի ահաբեկիչը կ'ընտրուի Օսմանեան Խորհրդարանի պատգամաւոր։ Արմէն Գարօ շատ լաւ կը ճանչնար թրքական մոլեռանդութիւնը, որպէսզի հաւատք չ'ընծայէր իթթիհատական ազատախոհական նշանաբաններուն։ Ռուբէնի հետ միասին՝ հայութիւնը զինելու եւ, սեւ ու մութ օրուան նախատեսութեամբ, ինքնապաշտպանութեան մեր կռուանները ամրապնդելու ուղեգիծին դրօշակիրներէն կը դառնայ։
Երիտ-Թուրքերու յեղափոխութենէն ետք, Արմէն Գարօ կ'ընտրուի երեսփոխան, Էրզրումի նահանգէն, ու 4 տարի, կը մնայ Կոստանդնուպոլիս:
Այս մասին, Գարօ կը վկայէ, որ «ՀՅԴ երեսփոխանները խիստ ընդդիմութիւն ցոյց չէին տար, որովհետեւ ընդդիմադիրները Սուլթան Համիտի քաղաքականութեան կողմնակիցներն էին»:
1908-ին ընտրուած է թուրքական խորհրդարանի անդամ :
Ա. համաշխարհային պատերազմ
1915-ին, Գարօ Վանի ազատագրման մարտերուն մասնակցած հայկական ուժերու հրամանատարներէն մէկն էր, ու առաջիններէն մէկը, որ Ռուսական զօրքերուն հետ առաջինը կը մտնէ Վան քաղաքը:
Մահը
Գարօ, 1917-ի Գարնան, կը մեկնի Միացեալ Նահանգներ, իբրեւ ներկայացուցիչ Հայոց Ազգային Խորհուրդին ու Հայոց Կաթողիկոսին:
1918-ի անկախութենէն ետք ան պաշտօնապէս կը նշանակուի Ուաշինկթընի մօտ Հայաստանի դեսպան եւ իր ջանքերով Ամերիկա պաշտօնապէս կը ճանչնայ անկախ Հայաստանի հանրապետութիւնը։ Սակայն Հայաստանի խորհրդայնացումը կը խորտակէ իր բոլոր երազներն ու յոյսերը եւ ան կը դառնայ Սփիւռքի մէջ Մասիսի կարօտով տառապող հայորդի մը։ Հետզհետէ առողջութիւնը քայքայուելով ան կը տկարանայ եւ ի վերջոյ յաւիտենապէս աչքերը կը փակէ 23 Մարտ 1923-ին, Ժընեւի մէջ, իբրեւ վերջին փափաք ունենալով թաղուիլ իր սիրելի Հայաստանի հողին վրայ, որուն համար ան նուիրած էր իր ամբողջ կեանքը:
Արմէն Գարօ Մարդը
Արմէն Գարոյի ազնուութիւնն ու ընկերասիրութիւնը երեւան կու գան կանուխ հասակէն։ Արդարեւ, երբ տակաւին Սանասարեան վարժարանի աշակերտ էր, օր մը ինք եւ իր ընկերը ատրճանակով մը խաղացած ատեն կը տեսնուին ուսուցիչի մը կողմէ։ Գարօն կը ստիպէ ընկերոջ փախչիլ եւ ինք առանձին կը ստանձնէ պատասխանատուութիւնը, որովհետեւ իր չքաւոր ընկերը խելացի աշակերտ մըն էր եւ այդ դէպքը կրնար պատճառ դառնալ անոր դպրոցէն աքսորումին։ Այսպէս, հակառակ խիստ պատիժներուն եւ դպրոցէն վտարուելու սպառնալիքին, Գարօ տեղի չի տար եւ չի մատներ իր ընկերը։ Ի վերջոյ, իր բոլոր ընկերներուն օժանդակութեան եւ իր յամառութեան շնորհիւ կը յաջողի ազատիլ պատիժներէն եւ փրկել իր ընկերը մինչեւ իսկ վտարում աչք առնելով։
Արմէն Գարոյի բարոյական վեհութեան եւ հայրենասիրութեան ցայտուն օրինակը կը հանդիսանայ նաեւ հետեւեալ դէպքը։ 1895-ին, երբ ան Նանսիի մէջ ուսանող էր, տեղի կ'ունենան 1895-1896 հայկական ջարդերը եւ Զէյթունի հերոսական ապստամբութիւնը՝ թուրք բռնատիրութեան դէմ։ Երբ այս լուրերը կը հասնին Նանսի, Արմէն Գարօ եւ իրեն նման ուրիշ հայ ուսանողներ յուզուած կը դիմեն Լոնտոն եւ Ժընեւ, հնչակեան եւ դաշնակցական կեդրոնները, որպէսզի զիրենք եւս ղրկեն Զէյթուն, կռուելու հայ ժողովուրդի կողքին։ Այս առթիւ, ան ընտանիքին կը գրէ յուզիչ նամակ մը, ուր կ'ըսէ թէ իրեն համար այլեւս անկարելի էր անտարբեր հանդիսատեսի դիրքին մէջ մնալ, երբ իր ազգին գոյութիւնը խնդրոյ առարկայ էր, ուստի ուսումը կը ձգէր վրէժխնդրութեան համար, եւ ներողութիւն կը խնդրէր այն ցաւին համար, որ իրենց պիտի պատճառէր։
Կենսուրախ այս մեծ հայուն սիրտը անբուժելիօրէն կը հիւանդանայ 1915-ին, երբ թրքական կառավարութիւնը ի գործ կը դնէ հայ ժողովուրդը բնաջնջելու ցեղասպանական իր ահաւոր ծրագիրը։ Մեծ Եղեռնի օրերուն Արմէն Գարօ կը գտնուէր Թիֆլիս եւ, իր անզօրութեան մէջ կատաղած՝ վիրաւոր առիւծի նման, հիւանդագին կը տանի սահմանի միւս կողմէն հասնող թրքական ոճրագործութեան արիւնալի լուրերը: Իր յուշերուն մէջ արձանագրուած է, որ Սասնոյ վերապրող հայութեան գաղթական բազմութիւնները դէպի Արարատեան Դաշտ առաջնորդող Ռուբէնը դիմաւորելով՝ Արմէն Գարօ ջղագար դիտողութիւն կատարած է, թէ «ինչո՞ւ դուն ողջ մնացիր»…
Հայաստանն ու հայութիւնը զգետնած ազգային աղէտին ծանրագոյն տարողութեամբ եւ նշանակութեամբ միայն կրնայ իր բացատրութիւնը գտնել Արմէն Գարոյի սիրտին հիւանդացումը, որմէ չի կրնար բուժուիլ Հայկական Յեղափոխութեան Յանդուգն Ասպետը. մինչեւ իսկ Հայասպանութեան պատասխանատուներու արդարահատոյց մահապատիժի ենթարկած Նեմեսիսի գործողութեան ղեկավարման մէջ իր ունեցած վճռական դերակատարութիւնը բաւարար բալասան չեն ըլլար Գարոյին մեծ Ցաւը մեղմացնելու համար։
Այդպէս ալ, մինչեւ 27 Մարտ 1923-ի գիշերը իր վերջին ու մահացու սրտի կաթուածը, Արմէն Գարօ երբեք չի կրնար հաշտուիլ իր ժողովուրդին ցեղասպանութեան եւ հայրենի բնօրրանին հայաթափման դառն եւ դաժանագոյն իրականութեան հետ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ ֆետայիներ Ստորոգութիւն:Հայ վրիժառուներ Ստորոգութիւն:9 Փետրուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:23 Մարտի մահացածներ
Եուրա Մովսիսեան
Եուրա Սարգիսի Մովսիսեան (ծնած՝ 2 Օգոստոս 1987, Պաքու )՝ հայ մասնագիտական ֆութպոլիստ, որ հանդէս եկած է Մոսկուայի Սպարտակին մէջ եւ Հայաստանի ազգային հաւաքականին մէջ՝ որպէս յարձակող։
Կենսագրութիւն
Եուրա Մովսիսեանը ծնած է 2 Օգոստոս 1987-ին Պաքուի մէջ, Ազրպէյճանական ՍՍՀի մէջ Սերգէյ Մովսիսեանի եւ Այտա Սահակեան ընտանիքին մէջ։ Եուրան չունի յիշողութիւններ իր տան մասին։ Ան կը յիշէ, որ իր ընտանիքը Պաքուի մէջ մնացած է մինչեւ «1991-ի վերջը կամ 1992-ի սկիզբը», այն պատճառով, թէ ինչպէս «մարդիկ կը սպաննէին ... ամէն բան»։
Անոր ընտանիքը տեղափոխուած է ԱՄՆ եւ բնակութիւն հաստատած Լոս Անճելըսի տարածքին մէջ, ուր կայ մեծ հայկական համայնք։ Մովսիսեանը յաճախած եւ ֆութպոլ խաղացած է Փասատենա քաղաքի աւագ դպրոցին մէջ։ Այնտեղ խաղացած է մէկ տարի, որմէ ետք ՄԼՍ֊ին մէջ «յայտնաբերած են» զայն եւ 2006-ին Եուրան տեղափոխուած է ՄԼՍ Սուպերդռաւթ։
Անոր կուռքն էր Թիէրի Հենրին։
Ասպարէզ
2001-2002 թուականին սկսած է ֆութպոլ խաղալ Փասատենա ֆութպոլային քոլէճին մէջ, ուր սորվեցաւ 1 տարի։ Առաջին պաշտօնական պայմանագիրը կնքած է 2006 թուականին Քանսաս Սիթի ակումբի հետ, որուն կազմին մէջ անցուցած է 28 խաղ եւ հարուածած 5 գնդակ։ 2007 թուականին Եուրան պայմանագիր կնքած է Ռէալ Սոլթ-Լեյք ակումբին հետ, որու կազմին մէջ անցուցած է 2 տարի եւ 53 խաղին մէջ հարուածած է 15 գնդակ։ Այդ ընթացքին Եուրա Մովսիսեանը նաեւ դարձած է MLS-ի ախոյեան։ Տաղանդաւոր խաղացողի նկատմամբ սկսած է հետաքրքրութիւն ցուցաբերել Դանիոյ բարձրագոյն առաջնութիւնը ներկայացնող Ռանթերս ակումբը, ուր հանդես եկած էր Հայաստանի հաւաքականի անդամ Ռոպերթ Արզումանեանը։ Մրցաշարային աղիւսակի վտանգաւոր գօտիի մէջ «ամրապնդուած» ակումբը 2009 թուականին պայմանագիր ստորագրած է Եուրա Մովսիսեանի հետ, որու հարուածած 7 կոլերը առաջնութեան մնացած 13 խաղին մէջ օգնեցին Ռանթերսին պահպանել տեղը Դանիոյ բարձրագոյն առաջնութեան մէջ։
Մովսիսեանը մէկական կոլի հեղինակ դարձաւ նաեւ Սլովագիոյ եւ Անտորրայի հաւաքականներու հետ խաղին մէջ ՝ օգնելով Հայաստանի ֆութպոլի ազգային հաւաքականին յաղթանակ տօնել այդ խաղերուն մէջ։
Հայաստանի հաւաքականին մէջ անցուցած է 4 պաշտօնական խաղերուն մէջ հեղինակած 3 գնդակներէն ետք Եուրա Մովսիսեանով սկսած են հետաքրքրուիլ շարք մը եւրոպական խումբեր, որոնց շարքին մէջ էին սպանական Էսփանյոլը, Կիեւի Տինամօն,Մոսկուայի Լոքոմոթիւը եւ Քազանի Ռուպինը։ Սակայն ձմեռային դրանսֆերային պատուհանի փակուելէն մի քանի օր առաջ յայտնի դարձած է, որ Մովսիսեանը պայմանագիր կնքած է Ռուսաստանի առաջնակարգ լիգայի նորեկ Կրասնոտար ՖԱ խումբի հետ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ ֆութպոլիստներ Ստորոգութիւն:1987 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Պաքու ծնածներ Ստորոգութիւն:2 Օգոստոսի ծնածներ
1849 թուական
1849 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 49րդ տարին
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1849 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1849 մահեր
Մերձաւոր Արեւելք
Մերձաւոր Արեւելք (արաբերէն՝ شرق أدنى‎‎, պարսկերէն՝ خاور نزدیک, թրքերէն՝ Yakın Doğu), տարածաշրջանի անուանում, որ տեղ կը գրաւէ Արեւմտեան Ասիոյ եւ Հիւսիսային Ափրիկէի մէջ։ Անուանումը տրուած է եւրոպացիներու կողմէն՝ որպէս իրենց ամենամօտ շրջան։ Բնակչութիւնը գլխաւորաբար բաղկացած է արաբներէ, պարսիկներէ, թուրքերէ եւ հրեաներէ։ Բնակչութեան մեծամասնութիւնը իսլամ է։ Մերձաւոր Արեւելքը կը հանդիսանայ Եւրոպայէն եւ Ամերիկայէն Ասիա տանող ճանապարհներէն մէկը։ Կլիման խիստ բազմազան է՝ պայմանաւորուած լեռնային մակերեւոյթով: Հիւսիսը՝ լեռնային մարզերուն մէջ, նուազագոյն ջերմաստիճանը երբեմն կը հասնի –30 °C-ի, իսկ հարաւը՝ ցած գօտիներուն, յաճախ +50 °C-էն աւելի է: Տեղումներու պակասը (տարեկան՝ 100–500 մմ) տարածաշրջանին  հիմնական հարցերէն մէկն է:
Գետերը
Գետերը քիչ են, սակաւաջուր: Համեմատաբար մեծ են Եփրատն ու Տիգրիսը: Ամէն տեղ ոռոգման հարց կայ: Ովասիսներուն մէջ կ'օգտագործուին արտէզեան (ջրամերժ շերտերով սահմանափակուած եւ ջրատար ամբարներու մէջ տեղադրուած ստորերկրեայ ճնշումային ջուրեր) ջուրերը: Տարածաշրջանին մեծ մասը բուսականութեամբ աղքատ է: Միայն ծովափնեայ գօտիին մէջ կայ փարթամ մերձարեւադարձային բուսականութիւն: Լեռնային շրջաններուն մէջ փոքր եղջերաւոր անասուններու եւ ձիերու արածման համար կան յարմար արօտավայրեր, իսկ անապատային ընդարձակ տարածքներու աղքատիկ բուսականութիւնը հազիւ կը բաւարարէ նոյնիսկ ոչ պահանջկոտ ուղտաբուծութիւնը:
Նաւթը
Տարածաշրջանը հարուստ է բազմաթիւ պատմաճարտարապետական յուշարձաններով, իսկ արեւոտ ու տաք լողափերը հրաշալի հանգստավայրեր են:
Մերձաւոր Արեւելքի Պետութիւնները
Մերձաւոր Արեւելքը, որպէս աշխարհագրական միաւոր, հիւսիսէն հարաւ կ'երկարի 4400 քմ., արեւմուտքէն արեւելք՝ 3300 քմ., կ'ընդգրկէ շուրջ 6 մլն. քմ.2 տարածք՝ 20 պետութիւն: Մերձաւոր Արեւելքը կը ներառէ Արաբական աշխարհը, Իրանը, Թուրքիան եւ Իսրայէլը, իսկ մէկ այլ սահմանումով` Մարոքէն Փաքիստան ինկած տարածքը իսլամական բնակչութիւն ունեցող բոլոր պետութիւնները: Այս նոյն սահմանումով Մեծ Մերձաւոր Արեւելքը կը ներառէ նաեւ հիւսիսը` Ղազախիստանէն մինչեւ Հնդկաց ովկիանոսի Մավրիկիա կղզին` հարաւը՝ ամբողջ տարածաշրջանը։ Անիկա յաճախ կ'անուանուի «Մարաքէշէն Պանկլատէշ» (փաստօրէն Հարաւային Կովկասը աշխարհագրօրէն կը ներառուի այս տիրոյթին մէջ)։
Յղումներ
Ստորոգութիւն:Աշխարհագրութիւն
Ռոպէր Կէտիկեան
Ռոպէր Կէտիկեան (Robert Guédiguian, ), ֆրանսահայ յայտնի բեմադրիչ, դերասան, բեմագրութեան հեղինակ:
Կենսագրութիւն
Ռոպէր Կէտիկեան ծնած է Մարսէյ։ Հայրը կարսեցի ծագումով հայ մըն է, մայրը՝ գերմանուհի։ Հասակ նետած է Մարսէյի բանուորական «L՛Estaque» թաղամասին մէջ:
Տասնչորս տարեկանին անդամակցած է համայնավար կուսակցութեան եւ նոյնիսկ բարձրաձայն կոչերով վաճառած` կուսակցութեան օրկանի (L՛Humanité) կիրակնօրեայ թիւերը:
«Միացեալ ծրագիր»-ի (programme commun) պատճառած պառակտումէն ետք, 1977-ին կուսակցութենէն հրաժարած է: Ներկայիս կը յարի «Parti de gauche»-ի:
Ուսանած  է Մարսէյէն ոչ հեռու «d’Aix-en-Provence»-ի ընկերային գիտութիւններու բաժնին մէջ, ուր հանդիպած է իր կնոջ` Արիան Ասքարիտի :
2005 թուականին Հայաստանին մէջ նկարահանած է «Ճամբորդութիւն Հայաստանին Մէջ ֆիլմը» ։
2015 թուականին Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակին ընդհառաջ Կէտիկեանը նկարահանած է «Խենթ պատմութիւն մը» ֆիլմը
2015-ին Երեւանին մէջ Ռոպէր Կէտիկեանը գլխաւորած է «Ոսկեայ ծիրան» միջազգային ֆիլմերու փառատոնի «Խաղարկային ֆիլմերու միջազգային մրցոյթի» ժիւրին ։
2018-ին ընդգրկուած է Քաննի փառատօնի հիմնական մրցոյթի ժիւրիի կազմին մէջ : Իսկ 2018-ին տեղի ունեցած «Ոսկէ ծիրան 15» փառատօնը բացուած է Կէտիկեանի «Առանձնատունը» (La villa, 2017, 107վ.) ժապաւէնով :
Հանրային Դիրքորոշում
2011 Հոկտեմբերին մշակոյթի եւ գիտութեան նշանաւոր գործիչներու խումբի մը կազմին մէջ յայտարարած է. 2012 թուականի նախագահի ընտրութիւններուն Ձախ ճակատի թեկնածուի օգտին քուէարկելու մասին:
2017 թուականի Փետրուար 22-ին «Le Monde» թերթին մէջ հրապարակած է Ժան-Լիւք Մելանշոնին եւ Պէնուա Համոնին միաւորուելու ուղղուած կոչ մը :
«Քիլիմանժարոյի Ձիւները» շարժապատկերը - 2011ի «Լիւքս» Մրցանակ
Ռոպէր Կէտիկեանի «Քիլիմանժարոյի Ձիւները» շարժապատկերը արժանացաւ 2011ի «Լիւքս» շարժապատկերի մրցանակին: Եւրոպական խորհրդարանի նախագահ Ժերզի Պիւզեք, Սթրազպուրկի մէջ տեղի ունեցած պաշտօնական արարողութեան ընթացքին մրցանակը յանձնեց վերոյիշեալ ժապաւէնի ֆրանսացի արտադրիչին : Շարժապատկերը հարցականի տակ կ՛առնէ այսօրուան ընկերութիւններուն մէջ տիրող անարդարութիւնները, ինչպէս նաեւ այդ ընկերութեանց քաղաքական տագնապներն ու աշխատաւորական համադաշնակցութեանց տագնապները, նաեւ կոչ կ՛ուղղէ հանդուրժողականութիւն ցուցաբերելու:
Անձնական Կեանք
1975-էն ամուսնացած է դերասանուհի Արիան Ասքարիտին (Ariane Ascaride) հետ եւ անոնք ունին երկու դուստր՝ Վալենթին եւ Մետլին
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1953 ծնունդներ Ստորոգութիւն:3 Դեկտեմբերի ծնածներ
Սպանիոյ Դրօշը
Սպանիոյ դրօշը իրենից կը ներկայացնէ երեք հորիզոնական շերտեր ունեցող ուղղանկիւն պաստառ, կարմիր, ոսկեգոյն, եւ կարմիր գոյներով (վերեւէն ներքեւ), ոսկեգոյն շերտը կը կրկնապատէ կարմիր շերտերուն։ Դրօշի լայնքը եւ երկայնքը 2։3 յարաբերակցութիւնով է։
Աւանդութիւն
Այս դրօշի գոյներու խորհրդանշական նշանակութիւնը աւանդութիւնը կը կապէ անոր ծագման հետ։ Ըստ աւանդութեան՝ Արակոնի թագաւորներէն մէկը ցանկացաւ ունենալ սեփական դրօշը։ Ուսումնասիրելով դրօշներու բազմաթիւ նախագիծեր, ան կանգ առաւ հարթ ոսկիէ պաստառին։ Այնուհետեւ ան հրամայեց բերել կենդանական թարմ արիւն, երկու մատները թաթխեց արեան մէջ, եւ անցուց դեղին պաստառի վրայ․ արդիւնքով ստացուեցաւ երկու կարմիր շերտ։
Պատմութիւն
Սպանիոյ դրօշը իր ներկայ տեսքով գոյութիւն ունի 1785-էն, երբ թագաւոր Քարլոս Գ. Պուրպոնը սպանական ռազմանաւերուն հրամայեց օգտագործել նշաններ, որոնք թոյլ կու տային այլ պետութիւններու նաւերը տարբերել․ սպիտակը Սպանիոյ ծովային թագաւորական դրօշակն է՝ Պուրպոններու տան գերբով զարդարուած։ Այդ օրէն կարմիր եւ դեղին գոյները աւանդաբար զուգորդուած են Սպանիոյ հետ, չնայած իբրեւ պետական գոյներ անոնք ընդունուած են 1927-ին ։
1931-ին հռչակուեցաւ հանրապետութիւն եւ ընդունուեցաւ նոր դրօշ, որթ կը ներկայացնէր ուղղանկիւն պաստառ՝ երեք հաւասարամեծ շերտերով՝ կարմիր, դեղին եւ ծիրանագոյն։ Սակայն 1939-ին զօրավար Ֆրանսիսքօ Ֆրանքոյի ռազմական ապստամբութիւնը վերջնականապէս վերջ դրաւ հանրապետութեան, եւ դեղին-կարմիր դրօշը, որ ձեւականօրէն հաստատուած էր 1936-ին, քաղաքացիական պատերազմի աւարտէն ետք վերականգնուեցաւ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ազգային դրօշներ Ստորոգութիւն:Սպանիոյ պետական խորհրդանիշներ Ստորոգութիւն:Դրօշներ այբբենական կարգով
Մութն էր երկինքը, ոչ ոք չտեսաւ
«Մութն էր երկինքը, ոչ ոք չտեսաւ...», Յովհաննէս Թումանեան ի բանաստեղծութիւններէն՝ գրուած 1892 թուականին ։
Պատմութիւն
Յովհաննէս Թումանեան այս բանաստեղծութիւնը գրած է 22 Յունուար 1892-ին ։
Բնագիրը չէ պահպանուած։
Առաջին անգամ տպագրուած է 1892 թուականին «Մուրճ» ամսագիրի 2-րդ թիւին մէջ (էջ 263), նոյնութեամբ՝ Մոսկուայի՝ 1892 թուականին լոյս տեսած Յովհաննէս Թումանեանի բանաստեղծութիւններու երկրորդ հատորին մէջ (էջ 106)։
Մասնակի փոփոխութիւններով եւ առանց վերնագիրի տպագրուած է Պաքու՝ 1908 թուականին լոյս տեսած Յովհաննէս Թումանեանի բանաստեղծութիւններուն (էջ 30), ապա՝ Երեւան՝ 1940-1959 թուականներուն լոյս տեսած Յովհաննէս Թումանեանի երկերու ժողովածուի գիտական հրատարակութեան առաջին հատորին մէջ (էջ 87) ։
Արտատպուած է Պաքու՝ 1908 թուականին լոյս տեսած ՅովհաննԷս Թումանեանի բանաստեղծութիւններուն երկերու ժողովածուին մէջ ։
Իգնատիոս Արքեպս. Մալոյեան
'''Իգնատիոս Արք. Մալոյեան''' (1869-1915), Հայոց Ցեղասպանութեան նահատակ:
Կենսագրութիւն
Աւազանի անունով Շիւքրալլահ Մալոյեան, ծնած էր 19 Ապրիլ 1869-ին Մարտինի մէջ։ Բարեպաշտ ընտանիքի զաւակ, փոքր տարիքէն կը յաճախէ տեղւոյն թեմական դպրոցը։
1883-ին օրուան վիճակաւորը Մելքոն արք. Նազարեան նկատելով փոքրիկն Մալոյեանի մէջ բարեպաշտութեան ու քահանայական կոչումի ստոյգ նշաններ զինք Լիբանան կը ղրկէ, Զմմառու Պատրիարքական Միաբանութեան նորընծայարանը ուր ան կը ստանայ բազմապիսի զարգացում եւ յատկապէս որդիական ջերմեռանդութիւն Ս. Կոյս Աստուածածնի հանդէպ։
1888-ին առողջական վիճակին պատճառով կը հարկադրուի վերադառնալ ծննդավայր եւ երեք տարի կազդուրուելէ ետք, կը վերադառնայ Զմմառ ու այնտեղ յաջողութեամբ կ՝աւարտէ փիլիսոփայական եւ աստուածաբանական ուսումները։ 6 Օգոստոս 1896-ին կուսակրօն քահանայ կը ձեռնադրուի դառնալով նաեւ անդամ, Զմմառու Պատրիարքական Ուխտին եւ կ՝առնէ Իգնատիոս անունը, ի սէր Անտիոքացի մեծ սուրբին, որ Քրիստոսը քարոզեց իր արեան գնով։ Ունենալով՝ ամուր դաստիարակութիւն եւ օրինակելի կեանք, կը նշանակուի հոգեւոր հայր վանաբնակ քահանաներուն եւ նորընծաներուն։
Կը պաշտօնավարէ Աղեքսանդրիոյ եւ Գահիրէի մէջ. Ապա Պոլիս կը կանչուի որպէս ընդհանուր քարտուղար՝ Պօղոս Պետրոս ԺԲ Սապպաղեան պատրիարքին, որ իրեն կը շնորհէ գերյարգելիութեան աստիճանը։ Ապա դարձեալ կը ղրկուի Աղեքսանդրիա ու այնտեղ կը պաշտօնավարէ մինչեւ 1910 երբ մեծաւորները զինք կը ղրկեն Մարտին քաղաքը ( ուր տեղւոյն վիճակաւորը՝ Յուսիկ արք. Կիւլեան հրաժարած էր պաշտօնէն տարիքի բերումով) այնտեղ գերյ. Մալոյեան կը վարէ Թեմին ընդհ. Գործակալի պաշտօնը։
1911 ին Հռոմի մէջ կայացած՝ Հայ Կաթողիկէ Նուիրապետութեան Ազգային Սիւնոդոսին ինք եւս կը կանչուի վարելու Սիւնհոդոսի քարտուղարի եւ ատենապետի պաշտօնը եւ նիստերէն մէկուն ընթացքին ան կ՝ընտրուի Մարտինի Թեմի արքեպիսկոպոս 22 հոկտ. 1911 ին եւ եպիսկոպոս կ՝օծուի ձեռամբ Ամեն. Պօղոս Պետրոս ԺԳ Թերզեան Պատրիարքին։
Հռոմէն Մարտին վերադարձի ճամբուն, ան կը հանդիպի Զմմառու վանք, ուր մեծ պատիւներով կ՝ընդունուի իր միաբանակից եղբայրներուն կողմէ. Ու երբ իրմէ կը խնդրեն որ Վանքին Ոսկեմատեանին մէջ երկտող մը յուշագրէ, ան՝ Մալոյեան Եպիսկոպոսը, կը գրաէ. Դժբախտաբար յիշատակութեան արժանի ոչ մէկ գործ կատարած եմ ... յիշելով՝ իր կատարած ծառայութիւնները իր ժողովուրդին ։
Ժամանակագրութիւն Ի․ Արք․ Մալոյեանին կեանքին
-15 Ապրիլ 1869 – Ծնունդ՝ Մարտին քաղաքին մէջ
-20 Ապրիլ 1869 - Մկրտութիւն եւ դրօշմ
-1883-1888 - Աշակերտ՝ Զմմառու Տիրամօր դպրեվանքին
-1888-1891 - Վերադարձ Մարտին, հիւանդութեան պատճառով
-1891-1896 - Կրկին Զմմառ՝ որպէս իմաստասիրութեան եւ աստուածաբանութեան ուսանող
-6 Օգոստոս 1896 – Քահանայական ձեռնադրութիւն
-1896-1898 - Քարոզիչ եւ հոգեւոր հայր՝ Զմմառու դպրեվանքին մէջ
-1898-1904 - Առաջնորդ՝ Եգիպտոսի Հայ Կաթողիկէ Թեմին (Աղեքսանդրիա եւ Գահիրէ)
-1904-1905 - Հայ Կաթողիկէ Պատրիարքութեան քարտուղար՝ Կոստանդնուպոլիս
-23 Սեպտեմբեր 1910 – Պաշտօնավարութիւն Մարտին, իբրեւ օգնական Կիւլեան ծերունի Եպիսկոպոսին
-22 Հոկտեմբեր 1911- Եպիսկոպոսական օծում Հռոմի մէջ, իբրեւ առաջնորդ եպիսկոպոս Մարտինի Հայ Կաթողիկէ Թեմին, ձեռամբ Պօղոս Պետրոս ԺԳ. Թերզեանի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկէ Հայոց Կաթողիկոս Պատրիարքին (1910-1931)
-1912 - Վերադարձ Մարտին, յանձն առնելով Մարտինի Թեմին հովուական Առաքելութիւնը
-Մարտ 1913 - Հիւանդ՝ կը դարմանուի Եգիպտոսի եւ Հռոմի մէջ, ուր հանդիպում կ՛ունենայ Պիոս Ժ. Սրբազան Քահանայապետին հետ
-1 Օգոստոս 1914- Համաշխարհային Ա. Պատերազմը, եւ Մալոյեան Գերապայծառը կը գործէ ի սպաս թշուառներու
-1915 - Մալոյեան Արքեպիսկոպոսը կը պարգեւատրուի Օսմանեան բարձրաստիճան շքանշանով
-30 Ապրիլ 1915 - Խուզարկում Մարտինի եկեղեցւոյ եւ առաջնորդարանի. Մալոյեան Գերապայծառին նամակները, փաստաթուղթերը եւ արխիւները կը գրաւուին
-1 Մայիս 1915 - Մալոյեան Գերապայծառ կը համախմբէ քահանաները ու անոնց կը հաղորդէ իր հոգեւոր կտակը
-3 Յունիս 1915 - Առաջնորդ Եպիսկոպոսը եւ համայնքին ազնուականները կը ձերբակալուին
-11 Յունիս 1915 - Տեղահանուածներուն առաջին կարաւանին մէջ էր Մալոյեան Գերապայծառը, իր 417 հաւատացեալներով, որոնցմէ՝ 16 վարդապետ: Սրբագործում հացին եւ բաշխում ժողովուրդին: Ընկերներուն սպաննութիւնը: Մալոյեան Առաջնորդը կը մերժէ մահմետական դառնալ եւ կը նահատակուի Սիրտ Յիսուսի Տօնին:
Նահատակութիւն
1915 Յունիս 10-ի երեկոյեան, Մալոյեան առաջնորդը եւ 417 հոգիներ, երիտասարդ եւ ծեր, կղերական եւ աշխարհական, իրարու շղթայուած, Մարտինէն դուրս կը քշուին: Գողգոթայի ճամբու ընթացքին, զինուորները կը հեռացնեն ծեր կալանաւորները, եւ կ՛առաջնորդեն այլուր, կը մերկացնեն, կը կողոպտեն ու կը սպանեն: Ապա կը վերադառնան ու կը խոստանան կալանաւորներու խմբակները տուն վերադարձնել, սակայն զիրենք եւս հեռու վայր մը կ՛առաջնորդեն ու կը սպանեն: Երբ Առաջնորդը իրազեկ կը դառնայ իր հօտին դժբախտ մահուան ն մասին, կ՛ըսէ Մամտուհ Պէյին. «Վստահ եմ, որ օգնականներդ յօշոտած են մեզմէ շատերը, հեռու տանելով զիրենք: Անտարակոյս ես ալ նոյն ճակատագիրը պիտի ունենամ մնացած հաւատացեալներուս հետ: Կը խնդրեմ քեզմէ, արտօնէ՛ ինծի, վերջին անգամուան համար խօսք մը ուղղել հօտիս»: Մալոյեան Գերապայծառին խնդրանքը կ՛ընդունուի: Եւ երբ Մամտուհ Պէյի զինուորները կը հեռանան, Առաջնորդը եւ հաւատացեալները կ՛աղօթեն Աստուած պաղատագին, օգնութիւն աղերսելով Անկէ, որ նահատակութեան շնորհքը ընդունին: Ապա Մալոյեան Գերապայծառը կը սրբագործէ հացը, քահանաները սուրբ մասնիկները կը բաշխեն հաւատացեալներուն:
Այս երկնային արարողութեան դէպքին ականատես զինուորները կը պատմեն, թէ լոյսի թանձր ամպ մը ծածկեց Քրիստոսի մարտիկներու փաղանքը, զանոնք ամբողջովին թաքցնելով զինուորներուն աչքերէն: Անուշահոտ բուրմունք մը տարածուեցաւ բոլորին վրայ։ Ամէնքը հիացան տեսնելով հրճուանքի, ուրախութեան եւ խաղաղութեան նշանները, նահատակութեան պատրաստ այս մարդոց դէմքերուն վրայ:
Մալոյեան Գերապայծառը վերադառնալով՝ ըսաւ Մամտուհ Պէյին. «Վերջին պարտականութիւնս կատարեցի, այժմ ըրէ՛ ինծի ինչ որ կ՛ուզես»: Այնուհետեւ, ոստիկանապետը կը հրամայէ պահել Մալոյեան Գերապայծառը, եւ տանիլ մնացած մարդիկը Զարզուանի դղեակը, ուր կը մերկացնեն զիրենք ու կը սպանեն: Նահատակներուն մարմինները կը նետեն ջրհորի մը մէջ։ Մամտուհ Պէյ կրկին կը նեղէ Մալոյեան Գերապայծառը, հարցաքննելով զինք եկեղեցւոյ եւ առաջնորդարանի մէջ կարծեցեալ պահուած զէնքերու մասին, եւ փրկուելու համար, կը պահանջէ անկէ ընդունիլ մահմետականութիւնը: Առաջնորդը անվարան կը պատասխանէ.«Կ՛անտեսես՝ ինչ որ ըսի ու հաստատեցի քեզի. ամբաստանութիւններդ ինծի նկատմամբ անհիմն են. եւ երբեք չեմ ուրանար հաւատքս. շտապէ՛ եւ զիս սպաննէ՛ ու հասցու՛ր զաւակներուս, որ մասնակից դառնամ իրենց երկնային հարսանիքին»: Մամտուհ Պէյ կը վարանի քանի մը րոպէ եւ կրկին Երան. Մալոյեանին կը հարցնէ.«Կ՛ընդունի՞ս մահմետականութիւնը որպէս կրօնք»: Մալոյեան Գերապայծառը անվարան ու հաստատ խօսքերով կը պատասխանէ.«Զարմանալի է հարցումդ, որովհետեւ կ՛ապրիմ եւ կը մեռնիմ իմ ճշմարիտ հաւատքիս համար եւ Քրիստոսի Խաչը իմ հպարտանքս է, Տէրս եւ Աստուածս»: Այն ատեն, ջղայնացած ու զայրացած՝ վայրենի Մամտուհ Պէյ ատրճանակը կը հանէ ու կը կրակէ Մալոյեան Առաջնորդին վրայ։ Սրբակեաց եպիսկոպոսը կը վիրաւորուի վիզէն ու գետին կ՛իյնայ, արտասանելով հետեւեալ խօսքերը. «Տէր, գթա՛ ինծի, ձեռքերուդ մէջ կը յանձնեմ հոգիս», ու կ՛աւանդէ հոգին:
Սրբադասում
7 Հոկտեմբեր 2001-ին երջանկայիշատակ ՅՊԲ քահանայապետը Ս. Պետրոս հրապարակը խմբուած հաւատացեալներուն ու եկեղեցական ու քաղաքական բարձրաստիճան անձնաւորութիւններուն ներկայութեամբ կատարեց Մարտինի նահատակ եպիսկոպոսին երանացման արարողութիւնը,որ տեղի ունեցաւ ՜՜Հայ ժողովուրդի քրիստոնէացման 1700 ամեակին առիթով՝՝ անիկա ամենաթանկագին նուէրն էր քրիստոսի եկեղեցւոյ իր հաւատացեալներուն, երջ. ՅՊԲ քահանայապետին միջոցաւ։
Տպաւորիչ էր երանացման արարողութիւնը, այդ օրը անգամ մը եւս Ս. Պետրոսի անուան հրապարակը խմբուած հաւատացեալները ու նաեւ ամբողջ աշխարհը (հեռուստատեսիլի ու ձայնասփիւռի միջոցաւ) լսեց անգամ մը եւս ՅՊԲ Հռոմի Պապը որ կ՝օրհնէր հայ ազգը նշելով անոր ամուր հաւատքն ու սէրը հանդէպ քրիստոսի։
Անոր երանացումի օրուընէն՝ Զմմառու Պատրիարքական Կղերի Միաբանւթիւնը չդադրեցաւ երանելիին ինչպէս նաեւ նահատակ միւս միաբան վարդապետներուն նուիրուած յուշակոթողներ կանգնելէ: Վանքին մէջ Երանելիին թանգարանը կայ, ուր ցուցադրուած են Մարտին քաղաքէն բերուած անոր շուրջառները, գրասենեկային իրերը, նամակները, եւլն: 1990-ին, «Նահատակաց Դահլիճ» մը նուիրուեցաւ միաբան եպիսկոպոսներուն եւ վարդապետներուն, ուր պատէն կախուած են անոնց նկարները գեղեցիկ շրջանակի մէջ առնուած, իսկ կեդրոնը՝ Երան. Մալոյեանի իւղանկարը: Մինչ 7 Հոկտեմբեր 2001-ին, Հռոմի Սրբազան Քահանայապետը նահատակ Մալոյեանը երանելի կը հռչակէր, վանքիս մայր եկեղեցիին մէջ բացումը կը կատարուէր անոր նուիրուած փոքրիկ խորանին, ուր պահուած է անոր ձեռաց խաչը, բերուած՝ Մարտին քաղաքէն: 11/10/2003-ին, վանքի մուտքին նոր յուշակոթող մը կանգնուեցաւ Երան. Մալոյեանի կիսանդրիով եւ 14 նահատակ միաբաններու փորագրուած անուններով, որպէս վկայարան քաջարի նահատակ միաբաններուն:
Մալոյեանի նուիրուած գիրքեր
Երան. Մալոյեանի կեանքին ու նահատակութեան նուիրուած բազմաթիւ հատորներ լոյս տեսան, ինչպէս՝ «Իգնատիոս Մալոյեան մարդը և Նահատակը» Զմմառ 2001, հայերէն, արաբերէն եւ ֆրանսերէն: Հատորը քաղուած է յատկապէս՝ Հիասենթ Սիմոնի՝ Երան. Մալոյեանի ժամանակակից միսիոնար առաքեալի «Մարտինը Հերոսական Քաղաք» գիրքէն, ինչպէս նաեւ նոյն հեղինակին ձեռագիր փաստաթուղթերէն Մալոյեանի մասին, որոնք պահուած էին Ասորի Կաթողիկէ Պատրիարքին դիւանին մէջ եւ 2001-ին լոյս տեսան անոր Երանացման պատրաստութեան ընթացքին մեծապէս ծառայելով երանացման դատին: Նմանապէս օգտագործուած են Արհի. Մեսրոպ եպս. Թերզեանի կողմէ պատրաստուած թանկագին թղթածրարները, եւ Քափուչին Հ. Սելիմ Ռըզքալլայի պրպտումներն եւ այլ բազմաթիւ վկայաթուղթերը: Լոյս տեսաւ նաեւ Իննօրեայ փոքրիկ Աղօթագիրք մը, նուիրուած՝ Երան. Մալոյեանին, հայերէն եւ արաբերէն:
Աղօթք Երանելի Մալոյեանին
Երանելի՜ Մալոյեան, քու տառապալից կեանքիդ անթառամ պսակը հանդիսացաւ քու նահատակութիւնդ, որ քեզի հանդէպ Աստուածային Սիրոյն մեծագոյն փաստն եղաւ:
Բայց նաեւ, քու մարտիրոսութիւնդ դարձաւ գերազանց ապացոյցը քու սիրոյդ ու հաւատարմութեանդ նկատմամբ մեր Տիրոջ եւ Սիրոյն:
Դուն կրեցիր ամէն տեսակ չարչարանք եւ յանձն առիր տաժանելի մահը, բայց չուզեցիր ուրանալ Քրիստոսը՝ գերագոյն Իմաստը քու ամբողջ կեանքիդ:
Նախ՝ սրտանց կ՛աղաչեմ, ինծի ալ սորվեցո՛ւր սիրել իմ Փրկիչս ու հաւատարիմ մնալ իմ Կրօնիս, որպէսզի երկուքիդ չդաւաճանեմ ոչ մէկ նեղութեան մէջ եւ ոչ մէկ սպառնալիքին առջեւ:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւորականներ Ստորոգութիւն:Մարտին ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր Ստորոգութիւն:Զմմառու Տիրամօր դպրեվանքին աշակերտներ
Արուսեակ (անձնանուն)
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Ալքիմիկոսը
Ալքիմիկոսը կամ Ալքէմիսթը  (Ալքէմիսթ բառացիօրէն կը նշանակէ տարրախոյս կամ ոսկեխոյզ)(փորթ.՝ O Alquimista), պրազիլացի գրող եւ բանաստեղծ Փաուլօ Քոելոյի նորավէպն է։ Առաջին անգամ տպագրուեր է 1988 թուականին։ Բնագիրը գրուած է փորթուկալերէն եւ թարգմանուած է մօտաւորապէս 67 լեզուներով։ Նորավէպի մէջ Ալքիմիկոսը կը հետեւի երիտասարդ հովիւ Սանթիակոյին, որ կը ճամբորդէ դէպի Եգիպտոս՝ գտնելու իր երազանքներու գանձը։
Գիրքը ամենաշատ վաճառուող գիրքերէն է ամբողջ աշխարհի մէջ։ Աւելի քան 65 միլիոն օրինակ վաճառուած է աշխարհի 56 լեզուներով։ Գրանցուած է Կինեսի արձանագրութիւններու գիրքին մէջ՝ որպէս հեղինակի կենդանութեան օրոք ամենաշատ թարգմանուած գիրք։ Հայերէն առաջին թարգմանութիւնը 2002 թուականին, կատարած է գրող, հրապարակագիր, թարգմանիչ Արտակ Վարդանեանը (Գրական թերթ, 1 Նոյեմբեր 2002)
Հեղինակի մասին
Փաուլօ Քոելօ (Paulo Coelho, ծն. 24 Օգոստոս, 1947, Ռիո տե Ժաներօ), պրազիլացի գրող եւ բանաստեղծ։ Դեռ վաղ տարիքէն ան մեծ սէր տածեր է գրականութեան եւ լրագրութեան հանդէպ։ Կիսատ թողած է համալսարանական կրթութիւնը, որ զբաղուի սիրելի գործով։ Շարք մը յայտնի վէպերու հեղինակ է, ինչպէս՝ «Հրաշագործի օրագիրը», «Ալքիմիկոսը», «Վալկիրիան», «Մաքթուպը», «5-րդ սարը», «Վերոնիկան որոշում է մահանալ», «Տասնմէկ րոպէ» եւ այլն։
Թիֆլիսի Հայ Տրամա
Թիֆլիսի հայ տրաման ստեղծուած է 1921 թուականին։Առաջին տարիներուն թատրոնին դերասանական եւ բեմադրական կազմը անընդհատ կը փոխուէր եւ այդ իսկ պատճառով ներկայացումներուն ոճը զգալիօրէն կը տարբերէր մէկը միւսէն, ինչը միասնական ոճի ներկայացումներ ստեղծելուն արգելք կը հանդիսանար։ 1930-ական թուականներուն թատրոնը կը գտնուէր դժուար վիճակի մէջ, քանի որ թոյլ ներկայացումները կը վանէին հանդիսատեսը։ 1932-1933 թատերաշրջանին կը վերականգնուին Արշակ Բուրջալեանի կարգ մը բեմադրութիւնները՝ «Դատավճիռ», «Արիւնոտ Անապատ», «Անմեղ Մեղաւորները»։ Նոր բեմադրութիւններ կը պատրաստեն նաեւ Ստեփան Քափանակեանը եւ Ալեքսանտր Աբարեանը, սակայն թատրոնի կեանքին մէջ ոչինչ կը փոխուէր։
1936 թուականի Մարտ 29-ին «Շահնամէ» ներկայացումով կը բացուի Թիֆլիսի հայ տրամայի նոր շէնքը Հաւլաբար թաղամասին մէջ։ Նոր բեմադրութիւնները զգալիօրէն կը բարձրացնեն թատրոնին հեղինակութիւնը։ Այդ աշխատանքին մէջ մեծ էր Ալեքսանտր Աբարեանի դերը։ 1937-1940 թուականներուն ան կը բեմադրէ շարք մը թատերական ներկայացումներ՝ «Քանդած Օճախ», «Թոնդրակեցիներ», «Թշնամիներ»։ Բազմաթիւ յաջող բեմադրութիւններով հանդէս կու գայ նաեւ Ֆերտինանտ Բժիկեանը։ Թատրոն կը հրաւիրուի նաեւ Լեւոն Քալանթարը :
Շահնուր Գարաարթինեան
Շահնուր Գարաարթինեան (1940), ծնած է Իսթանպուլ։ Յաճախած է Էսայեան վարժարան։ Վկայուած է Իսթանպուլի համալսարանի իրաւաբանական ճիւղէն։
Աշխատակցած է իսթանպուլահայ մամուլին բանաստէղծութիւններով։ Մաս կազմած է Մոնրէալի «ՄԷԿ» մշակութային միութեան հրատարակած պարբերաթերթի խմբագրական կազմին։
1960-ական թուականներուն հաստատուած է Մոնրէալ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1940 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Հայեր
Ճորճ Աղաճանեան
'''Ճորճ Ք. Աղաճանեան''', Պատուակալ Էմէրիթըս Համալսարանի Դասախօս է Եյլ Բժշկական Դպրոցի, Նիու Հէյվըն, Քընէթիքըթ, հոգեբուժութեան բաժանմունքին մէջ: Ջղաբջիջի դեղաբանութեան ոլորտին մէջ մասնագէտ մըն է: NARSAD-ի Գիտական Խորհրդատուական Յանձնախումբին մաս կազմած է:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ամերիկահայեր Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Մայամի Պիչ
Մայամի Պիչ (Miami Beach), առողջարանային քաղաք ԱՄՆ Ֆլորիտա նահանգի մէջ, Մայամիի արուարձան է ։
Նկարագրութիւն
Մայամի Պիչը Միացեալ Նահանգներու ամենայայտնի հանգստավայրերէն է։
Պատմութիւն
1979 թուականին Մայամի Պիչի պատմական շրջան Art Deco-ն ընդգրկուեր է պատմական վայրերու ազգային գրանցամատեանին մէջ: Art Deco շրջանը Արթ Տեքօ ճարտարապետութեան ամենամեծ հաւաքածոն է աշխարհի մէջ եւ կը ներառէ հարիւրաւոր պանդոկներ, հիւրանոցներ, տուներ եւ այլ վայրեր, որոնք կառուցուած են 1923-1943 թուականներուն :
Մայամի Պիչի մէջ սպանուած է (իտալ.՝ Gianni Versace) Ճիաննի Վերսաչէն։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ֆլորիտայի քաղաքներ Ստորոգութիւն:1915 թուականին հիմնադրուած բնակավայրեր Ստորոգութիւն:ԱՄՆ
185 (թիւ)
185 (հարիւր ութսունհինգ)՝ բնական թիւ է 184-ի եւ 186-ի միջեւ
Գրիգոր Քհնյ. Խաչատուրեան
'''Գրիգոր Քհնյ. Խաչատուրեան''' (1883-1942), Տ. Գրիգոր քհնյ. Խաչատուրեան՝ աւազանի անունով Ռուբէն, ծնած է Պրուսայի Մուրատչա գիւղը 1883-ին։
Կենսագրութիւն
Ա. Համաշխարհային ընդհանուր պատերազմին, ան զինուորագրուած ու չորս տարիներ թրքական բանակի հիւանդանոցի մը մէջ ծաոայած է։ Ւսկ 1918-ի զինադադարին ազատ արձակուելով՝ վերադարձած է էսկի Շէհիր, ուր եօթ ամիս մնալէ ետք, Մուրատչայի իր Հայրենակիցներն ու յարակից ֊ գիւղերու վերապրող Ժողովուրդը՝ Ռուբէնի լաւ վարքն ու բարքը եւ եկեղեցասէր ու ազգասէր ոգին նկատի աոնելով՝ որոշած են զինք քահանայ ձեոնադրել տալ։
Նիկոմիզիոյ առաջնորդ Տ. Ստեփան Արք. Յովակիմեան, Ռուբէնը ձեռնադրած է քահանայ իր իսկ ձեռամբ՝ ս. Հրեշտակապետ եկեղեցւոյ մէջ, զայն վերակոչելով Տէր Գրիգոր, 1919-ին։
Հազիւ մէկուկէս տարի քահանայագործած, 1912-ին, լեմալական կառավարութիւնը նոր հրամանագիր մը կը հանէ վերապրող հայերը տարագրելու դէպի Միխալըճ կոչուած շրջանը։ Հոն մօտ երկու ամիս դժոխային պայմաններու մէջ մնալէ ետք, այլ հրամանագրով մը կը քշուին նախ Գըրշէհիր ու ապա Քէսիկին Մատէն կոչուած անծանօթ վայրը։
Այնուհետեւր, Տէր Հօր գլխաւորութեամբ բազմաչարչար այս ժողովուրդը տարագրուած է դէպի Սեբաստիա։
Սակայն, թուրք ոստիկանաթիւնը՝ ժողովուրդը առանց հոգեւոր հովիւի ու ղեկավարի ձգելու չարամտութեամբ՝ տէր հայրը ամբաստանած է իբրեւեւ յոյներու հետ գործակցոդ։ Զայն ձերրակալած ու բանտարկած է։ Ապա, բանտէ բանտ փոխադրելով զայն յանձնած է՝ Քեախթայի քիւրտ աշիրաթներուն, որոնց մէջ մէկ ամիս մնալէ ետք, տեղւոյն զինուորական բաժամունքի նախագահին հրամանով՝ Տէր Հայրը զինուորագրուած է եւ բանուորական դասակարգին ծառայելու համար Սեւերկէն փոխադրուած է դէպի Տիգրանակերտ ։
Մերսին
Մերսին, քաղաք եւ նաւահագիստ Թուրքիոյ մէջ, նախկին Կիլիկիոյ տարածքի մէջ։ Կը գտնուի Թուրքիոյ հարաւ-արեւելեան մասին մէջ, ունի մօտ 850 000 բնակիչ[1]։ Մերսին նահանգի վարչական կեդրոնն է։ Քաղաքի մակերեսը կը կազմ է 15,853 քմ²։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ քաղաքներ
Հայկական իւրայատուկ երաժշտութիւն
Հայկական իւրայատուկ երաժշտութիւնը, Հայ ժողովուրդի դարաւոր երաժշտական մշակոյթը սկիզբ առած է Ն.Ք. 2-րդ հազարամեակին։ Պատմական տուեալները մեզի հասած են հնադարեան հայ պատմաբաններ՝ Մովսէս Խորենացիի եւ Փաւստոս Բիւզանդացիի աշխատութիւններու շնորհիւ ։
Հնադար եւ միջնադար
Ն.Ք. 3-րդ հազարամեակին ձեւաւորուեր էր հայկական երաժշտութեան որակային իւրայատկութիւնը։ Մովսէս Խորենացին կը յիշատակէ «փանտիռ» երաժշտական գործիքը։ Փաւստոս Բիւզանդը կը յիշատակէ թմբուկը, սրինգը, քնարը եւ շեփորը ։ Պահպանուեր են մինչ քրիստոնէական Հայաստանի երգերէն հատուածներ, որոնք կը պատմեն Արա Գեղեցիկի եւ Շամիրամի, Արտաշէս թագաւորի մասին։ Այդ հնագոյն երգերէն մէկը, որ կը վերաբերի նախքան Քրիստոս 2-րդ դարուն, կը պատմեն հայ արքայ Արտաշէսի եւ ալաններու արքայադուստր՝ Սաթենիկի մասին․
Հեծաւ արի արքայ Արտաշէսը գեղեցիկ Սեւուկ նժոյգը Եւ հանեց ոսկեօղ շիկափոկ պարանը Եւ իբրեւ սրաթեւ արծիւ անցկացաւ գետը Եւ նետեց ոսկեօղ շիկափոկ պարանը, նետեց մէջքը ալանաց օրիորդի Եւ շատ ցաւցուց մէջքը փափուկ օրիորդի՝ Արագ հասցնելով զայն իր բանակը ։ Հայերէն խազեր, հին հայկական խազագրութիւն, 10-րդ դար 301 թուականէն, երբ Հայաստանը ընդունեց քրիստոնէութիւնը իբրեւ պաշտօնական կրօն, հիմք կը ստեղծուի հայկական քրիստոնէական եկեղեցիի երաժշտութեան զարգացման համար։ Ագաթանգեղոսը կը վկայէ, որ Դ. դարու վերջաւորութեան բարձրագոյն դպրոցներուն մէջ երգեցողութիւն ուսուցաներ են։ Միեւնոյն ատեն յայտնի է հայկական հոգեւորականութեան բացասական վերաբերմունքը հեթանոսական երաժշտական ժառանգութեան հանդէպ։
Հայկական խազագրութիւն, ԺԲ դարու, ձեռագիր Հայ հնադարեան երաժշտութեան զարգացումին կը նպաստէ նաեւ ֆէոտալիզմի ձեւաւորումը։ Բայց գուսանական արուեստը կ'ենթարկուի հալածանքներու (այնուհանդերձ շարունակելով իր զարգացումը)։
Հայ եկեղեցական երաժշտութեան զարգացումին նպաստեց՝ 406-ին հայկական այբուբենի ստեղծումը։ Վանքերուն մէջ կ'ուսուցանեն երաժշտութիւն եւ երգ։
Ե. եւ Զ. դարերուն կը ստեղծուին առաջին հոգեւոր երգերը, որոնց հեղինակներն են՝ Մեսրոպ Մաշտոցը,Սահակ Պարթեւը, Յովհաննէս Ա. Մանդակունին, Ստեփանոս Սիւնեցին, Կոմիտաս Ա. Աղցեցին։ Եկեղեցական երաժշտութեան զարգացման ընթացքին կը ձեւաւորուին շարականները (Ե. դար)։ Է. դարուն երաժիշտ Բարսեղ Ճոնը կը կազմէ շարականներու առաջին ժողովածուն։ Է. դարու հիմնագիրներէն յայտնի է նաեւ կաթողիկոս Սահակ Գ. Ձորոփորեցին։ Ձայներու երկրորդ համակարգումը կատարեց Ստեփանոս Սիւնեցին՝ Ը. դարու առաջին կիսուն։ Վերջինս եկեղեցական երաժշտութեան մեջ ներմուծեց նաեւ կանոնը։ Հին հայկական երաժշտութեան զարգացման մէջ նոր ձեռքբերում էր երաժշտական խազագրութեան՝ խազերու ստեղծումը Ը եւ Թ  դարերուն։ Խազերու հնագոյն ձեռագիրը կը վերաբերի  Թ. դարուն։ Ընդհանուր առմամբ պահպանուած է խազերու աւելի քան 2000 ձեռագիր։ Հնադարեան Հայաստանի երաժշտական մշակոյթի մասին կը յայտնէ նաեւ Դաւիթ Անյաղթը (Ժ - ԺԱ դարերուն)։
Հայկական երաժշտութիւնը նշանակալիօրէն կը զարգանայ զարգացած ֆէոտալիզմի դարաշրջանին՝ Ժ – ԺԳ  դարերուն։ Անոր կը նպաստէ հայկական ազգային պետութեան վերականգնումը  Թ. դարու կէսերուն։ Ժ. դարուն կը ստեղծուի մասնագիտական երաժշտութեան նոր ուղղութիւն՝ տաղը։ Տաղերը խոշոր հասարակական կամ հոգեւոր կտորներ  են, որոնք ունին քնարական, վիպական, ինչպէս նաեւ քնարական բնոյթ։ Այդ ստեղծագործութիւններն  իրենց  սկզբնաղբիւրներով կը սերին  գուսանական եւ գիւղական երաժշտութիւնէն։ Տաղերու աւելի յայտնի հեղինակներէն են Գրիգոր Նարեկացին (Ժ.  դար), Խաչատուր Տարօնեցին (ԺԲ դար) եւայլն.։ Հայկական Վերածնունդի գուսանական գաղափարները արտացոլուած էին ինչպէս տաղերուն մէջ, այնպէս ալ «Սասունցի Դաւիթ»  հերոսապատումին մէջ, որ վերջանականապէս ձեւաւորուեցաւ  Թ – Ժ  դարերուն։ Հայկական երաժշտական մշակոյթի հիմնական զարգացումը կապուած է ուղղակի տաղերուն հետ։ Երաժշտական խազագրութեան համակարգը կը կատարելագործուի  ԺԱ  դարուն՝ խազերու ի յայտ գալով։ Անիկա թոյլ կու տար աւելի ճշգրիտ ամրացնել մեղեդին։ Կը ստեղծուին «Խազգիրք» ժողովածուները, որոնք կը հանդիսանային նաեւ իւրօրինակ ուսումնական ձեռնարկներ։ Հին հայկական երաժշտութեան զարգացման աշխատանքին մէջ մեծ դեր խաղաց Ներսէս Շնորհալին (ԺԲ  դար), որ գրեց բազմաթիւ երգեր, տաղեր եւ շարականներ։ ՅովհաննԷս ԻմաստասԷրը (ԺԱ – ԺԲ դարեր), Յովհաննէս Երզնկացին (ԺԳ  դար) եւ ուրիշներ, իրենց աշխատութիւններուն մէջ կ'ուսումնասիրէին երաժշտա-գեղագիտական բնոյթի թեմաներ։ Առաքել Սիւնեցին, Յակոբ Ղրիմեցին գրեր են տուեալ ժամանակաշրջանի երաժշտական գործիքներու մասին։ Մեծ արժէք կը ներկայացնեն Կիլիկիոյ թագաւորութեան մէջ ստեղծուած պատմական երգերու բառերը (Հեթում Ա. արքայի որդի Լեւոնի գերեվարութեան մասին. եւայլն)։ ԺԴ դարէն  հասարակական տաղերը զգալիօրէն դուրս կը մղեն շարականները եւ այլ հոգեւոր ստեղծագործութիւնները։ Յատկապէս սկսած ԺԶ  դարէն՝ Հայաստանի՝ Թուրքիոյ եւ Պարսկաստանի  միջեւ բաժնուելէն ետք, կ'ամրապնդուին  ընկերային  թեմաները եւ կը գերակայեն ողբերգական երգերը ։
Ռիչըրտ Տէքմէճեան
Ռիչըրտ Հրայր Տէքմէճեան (կամ՝ Տոքմէճեան, ծնած 1933, Հալէպ, Սուրիա) Ամերիկահայ համալսարանի դասախօս է քաղաքական գիտութեան, Հարաւային Քալիֆորնիոյ Համալսարանէն ներս, Լոս Անճելըս: Իր դասապահերը ընդհանրապէս կը կեդրոնանան միջազգային կառավարման շուրջ, ինչպէս նաեւ ցեղասպանութիւններու եւ ահաբեկչութեան:
Սուրիական անապատ
Սուրիական անապատ, (بادية الشام՝ Պատիաթ Ալ-Շամ), անապատ Սուրիոյ, Իրաքի, Յորդանանի եւ Սէուտական Արաբիոյ տարածքներուն մէջ ։