cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Յորդանան
Հայերը Յորդանանի Մէջ
Մեքքայի, Մատինայի եւ Հիժազի իշխան` թագաւոր արաբներու` Շերիֆ Հիւսէյն պըն Ալի (1853-1931), որ 1201-էն 1925 առանց ընդհատումի` վերջին ժառանգորդն էր Մուհամմէտ մարգարէին տոհմին (որուն զաւակն էր Յորդանանի առաջին թագաւորը` Ապտալլա Ա.)` իր հովանաւորութիւնը կը շնորհէ տարագիր հայութեան: 1917-ին ան «Ֆաթուայով» (հրովարտակ) մը կը հրահանգէ արաբ ժողովուրդին` հոգածութիւն ցուցաբերել հայ ժողովուրդին հանդէպ` յարգելով անոնց կրօնի ու լեզուի ազատութիւնը: Այս հրովարտակին պատճէնը տեղադրուած էր ՀՄԸՄ-ի ակումբի դրան մօտ: Շերիֆ Հիւսէյն կը գլխաւորէ ու յաջողութեամբ կը ղեկավարէ արաբական յեղափոխութիւնը Օսմանեան կայսրութեան դէմ: Այս հրովարտակին տառն ու ոգին լիովին կենսագործուած էր Յորդանանի ժողովուրդին կողմէ, հաւանաբար` շատեր առանց իսկ տեղեակ ըլլալու հրովարտակէն: Հայութեան աշխատասիրութեան, հաւատարմութեան, արդարամտութեան, հմտութեան, շինարար ու ստեղծագործող ոգիին համբաւը արդէն բաւարար էր շատերուն համար:
1948-ին հայերուն թիւը շուրջ վեց հազար էր, 1980-ին՝ երեք հազար, 1995-ին՝ երկու հազար։ Անոնք գլխաւորաբար կը բնակին Ամմանի մէջ, նաեւ Աքապա, Զարքա, Իրպիտ, Մատարա եւ Ռուսեյֆա քաղաքներուն մէջ։ Անոնք արհեստաւորներ են (նշանաւոր են հայ լուսանկարիչները. Ամմանի լուսանկարիչներուն 3/4-ը հայեր են), առեւտրականներ (ոսկերիչ-գոհարավաճառներ), կան նաեւ մտաւորականներ։
Համայնքը համախմբուած է եկեղեցւոյ շուրջ. հոգեւոր պետը կը նշանակէ Երուսաղէմի հայոց պատրիարքը։ Ամմանի մէջ հայերը կ'ապրին հայկական թաղամասի մը մէջ, ուր կը գործէ Ս. Թադէոս եկեղեցին (Կառուցուած՝ 25 Հոկտեմբեր, 1968-ին) ։
Յորդանանի մէջ կը գործեն ՀԲԸՄ-ի, ՀՕՄ-ի, ՀՄԸՄ-ի եւ ՀՄՄ-ի մասնաճիւղերը, Ազգային մարզական միութիւնը (Տիկնանց յանձնախումբով), մարզական (կողովագնդակի) խումբեր եւ «Մասիս» նուագախումբը։ Հայերը կը յաճախեն Եուզպաշեան ազգային վարժարան (Եուզպաշեան ազգային վարժարանին երկար տարիներու տնօրէնուհին եղած է Յակոբ Օշականին դուստրը` մտաւորական, մանկավարժ ու գրագէտ Անահիտ Ոսկերիչեանը, իսկ ամուսինը` նշանաւոր ճարտարապետ Տիրան Ոսկերիչեան, Յորդանանի պետութեան եւ Ազգային վարչութեան կողմէ Երուսաղէմի սրբավայրերու պահպանութեան ու վերանորոգման յանձնախումբի ներկայացուցիչը եղած է: Ան ճանչցուած էր իբրեւ «Ամմանի շինարարը»` իր նախագծած աւելի քան 700 բնակարանային եւ հանրային-պետական կառոյցներով ու կոթողներով, նոյնպէս` Պաղեստինի տարածքին: Ռուբէն Տէր Մինասեանի Պաղեստին կեցութեան ընթացքին Տիրան որոշ ատեն մը Ռուբէնի յուշերուն քարտուղարութիւնը կատարած է եւ ընկերակցած է անոր, երբ ձիով կը ճամբորդէին քաղաքէ քաղաք: ), կը գործէ Կիւլպէնկեան մանկապարտէզը։ Գրեթէ վտանգուած է հայ կաթողիկէներու Սահակ-Մեսրոպ վարժարանը (կը յաճախեն օտարները)։ 1993-էն լոյս կը տեսնէ «Անդրադարձ» ամսաթերթը։
1948-ին հայերուն թիւը շուրջ վեց հազար էր, 1980-ին՝ երեք հազար, 1995-ին՝ երկու հազար։ Անոնք գլխաւորաբար կը բնակին Ամմանի մէջ, նաեւ Աքապա, Զարքա, Իրպիտ, Մատարա եւ Ռուսեյֆա քաղաքներուն մէջ։ Անոնք արհեստաւորներ են (նշանաւոր են հայ լուսանկարիչները. Ամմանի լուսանկարիչներուն 3/4-ը հայեր են), առեւտրականներ (ոսկերիչ-գոհարավաճառներ), կան նաեւ մտաւորականներ։ Համայնքը համախմբուած է եկեղեցւոյ շուրջ. հոգեւոր պետը կը նշանակէ Երուսաղէմի հայոց պատրիարքը։ Ամմանի մէջ հայերը կ'ապրին հայկական թաղամասի մը մէջ, ուր կը գործէ Ս. Թադէոս եկեղեցին։ Յորդանանի մէջ կը գործեն ՀԲԸՄ-ի, ՀՕՄ-ի, ՀՄԸՄ-ի եւ ՀՄՄ-ի մասնաճիւղերը, Ազգային մարզական միութիւնը (Տիկնանց յանձնախումբով), մարզական (կողովագնդակի) խումբեր եւ «Մասիս» նուագախումբը։ Հայերը կը յաճախեն Եուզպաշեան ազգային վարժարան, կը գործէ Կիւլպէնկեան մանկապարտէզը։ Գրեթէ վտանգուած է հայ կաթողիկէներու Սահակ-Մեսրոպ վարժարանը (կը յաճախեն օտարները)։ 1993-էն լոյս կը տեսնէ «Անդրադարձ» ամսաթերթը։
Վարչական բաժանում
Յորդանան կը բաժնուի 12 մուհաֆազաներու (մարզերու)։ Բոլորը, բացի Էլ Պալքայէն, ունին նոյնանուն վարչական կեդրոններ։ Մուհաֆազաները կը գլխաւորեն քաղաքապետերը, որոնք կը նշանակուին թագաւորին կողմէ։ Մարզերը իրենց հերթին կը բաժնուին 52 շրջաններու։
Փեթրա քաղաքը
Քաղաքը կը գտնուի Յորդանանի հարաւը: Փեթրան իր շրջակայքով բնակուած է նախապատմական ժամանակներէն: Անիկա կը գտնուի Չինաստանէն եկող Մետաքսի ճամբուն, Հնդկաստանէն եկող Համեմներուն ճամբուն եւ արաբական աշխարհէն եկող ճամբուն վրայ:
Նապաթեցիները Փեթրա հաստատուած են Ք.Ա. 6-րդ դարուն: Ք.Ե. չորրորդ դարուն քաղաքը կը տարածուի աւելի քան տասը քիլոմեթրի վրայ: Կ'ենթադրուի, որ 50 թուականին հոն կ'ապրէր քսանէն մինչեւ յիսուն հազար հոգի: Ասիկա շատ բարձր թիւ մըն էր այդ ժամանակաշրջանին համար: Քաղաքը կը գրաւուի հռոմէացիներուն կողմէ, ապա Դ. դարուն անիկա կը դառնայ քրիստոնեայ քաղաք մը:
ԺԹ. դարուն զուիցերիացի մը կը վերագտնէ այս վայրը եւ կը սկսի իր շուրջիններուն խօսիլ անոր մասին: Բազմաթիւ հնագէտներ կը հետաքրքրուին եւ, վերջապէս, Փեթրա կը դառնայ աշխարհահռչակ հնագիտական վայր մը: Այժմ անիկա Յորդանանի ամէնէն շատ այցելու ընդունող զբօսաշրջական վայրն է :
Քաղաքին պատերուն վրայի գոյները ամբողջովին բնական են: Բաց սրճագոյն, կարմիր եւ մոխրագոյն գոյները գտնուած են այդ պատերը կառուցելու համար գործածուած քարերուն խաւերուն մէջ: Փեթրայի մէջ տեղի կ'ունենան բազմաթիւ երկրաշարժներ: Այն շրջանը, ուր կը գտնուի քաղաքը, շատ յատուկ է: Անիկա կը գտնուի երկրագունդին կեղեւը կազմող տարբեր խաւերուն միջեւ, որոնք անդադար շարժումի մէջ են. այս շարժումներէն երբեմն կը յառաջանան շատ զօրաւոր երկրաշարժներ:
Այս վայրը կը գտնուի անապատային շրջանի մը մէջ, որուն պատճառով անիկա շատ կարեւոր է հնագիտական գետնի վրայ: Հակառակ այս բնութեան, բնակիչները շինած են ջրամբարներ, ջրանցքներ, որոնց շնորհիւ` անոնք կրնային ջուր ունենալ: Հաւանաբար այս պատճառով է, որ Փեթրա կրցած է դառնալ կարեւոր վայր մը եւ վաճառականական կեդրոն մը:
Փեթրա իւրայատուկ է իր կառոյցներով: Այդ կառոյցներուն կէսը շինուած է, իսկ միւս կէսը քանդակուած` կարմիր աւազաքարի Ժայռերու վրայ: Կան յատկապէս տաճարներ, որոնք շատ կը նմանին յունական տաճարներուն (ինչպէս` Աթէնքի Աքրոփոլիսը), եւ նապաթեցիներուն գերեզմաններուն (նապաթեցիները արաբներ են), հռոմէական ամֆիթատրոն մը: Այս վայրը շատ հարուստ է, որովհետեւ հոն կարելի է հանդիպիլ նախապատմական շրջաններէն մինչեւ միջին դարերու հետքերու:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Յորդանան Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ
Ճորճ Ուաշինկթըն
Ճորճ Ուաշինկթըն (22 Փետրուար 1732, Պրիճս Քրիք, Վիրճինիա, ԱՄՆ - 12 Դեկտեմբեր 1799, Մաունթ Վերնոն, Վիրճինիա, ԱՄՆ), Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու առաջին նախագահ (30 Ապրիլ 1789 - 4 Մարտ 1797)։
Կենսագրութիւն
Ուաշինկթընը անկախութեան համար պատերազմի ժամանակ Մայրցամաքային բանակի հրամանատարն էր, ԱՄՆ հիմնադիր հայրերէն մէկը։ Նախագահած է երկու ժամկէտ եւ նախագահութիւնը փոխանցած Ճոն Ատամսին։ Երկու ժամկէտէ աւելի չառաջադրուելու աւանդոյթը պահպանուած է մինչեւ Ֆրենքլին Ռուզվելթի նախագահութիւն, որ ընտրուած է 3 անգամ։
Ծնած է ագարակատիրոջ ընտանիքի մէջ։ Կրթութիւնը ստացած է տանը մէջ, սիրած է կարդալ։ 11 տարեկանին կորսնցուցած է հայրը։ Աշխատած է որպէս հողաչափ, մասնակցած է լորտ Ֆերֆաքսի արշաւներուն։ 1752 թուականին ժառանգած է Մաունթ Վեռնոնի կալուածքը, նոյն թուականին կամաւօրագրուած է աշխարհազօրին, մասնակցած է ֆրանսացիներուն ու հնդիկներուն դէմ մարտական գործողութիւններուն, եղած է գերութեան մէջ։ 1758 թուականին պատշօնաթող եղած է գնդապետի աստիճանով։ 1759 թուականին Ուաշինկթընը կ'ամուսնանայ Մարթա Տենտրիճ Քաստիսի հետ ու կը սկսի աշխուժօրէն զբաղիլ իր կալուածի նորոգութեամբ, բարեկարգութեամբ եւ կը դառնայ Վիրճինիայի ամենահարուստ հողատէրեէն մէկը։ 1758-1774 թուականներուն Ուաշինկթընը ընտրուած է Վիրճինիայի Սահմանադիր ժողովի անդամ, ուր պայքարած է գաղութատէր երկրի հետ՝ գաղութներու իրաւունքներու համար, դատապարտելով յամենայն դէպս բռնի գործողութիւնները։ Եղած է Առաջին Սահմանադիր Քոնկրեսի պատուիրակ։ Մեծ Բրիտանիոյ հետ բախումէն ետք հրաժարսծ է յաշտեցման փորձերէն, կապած է զէնքն ու զրահը ու միաձայն ընտրուած ամերիկեան զինուած ուժերու հրամանատար։ Վերակազմելով զօրքը՝ ան ղեկաւարած է բանակի ուժերը Պոսթընի պաշարումէն սկսած (1776) մինչեւ անգլիական զօրքերու անձնատուր ըլլալը Եորք Թաունի մօտ (1781)։ 1783-ի Նոյեմբերին Փարիզի պայմանագիրէն ետք դարձեալ թողած է հրամանատարի իւր լիազօրութիւնն ու հաստատուած Մաունթ Վեռնոնի մէջ։
Համադաշնութեան վերաբերեալ յօդուածներէն դժգոհ՝ Ուաշինկթըն ընտրուած է Սահմանադիր ժողովի նախագահ, որ 1787 թուականին ձեւակերպած է ԱՄՆ-ու Սահմանադրութիւնը։ 1789 թուականին Ճորճ Ուաշինկթընը միաձայն ընտրուած է ԱՄՆ-ու առաջին նախագահ։ 1792 թուականին անոր ըտրած են երկրորդ անգամ։ Ըլլալով պետութեան առաջնորդ՝ կ'աջակցէր Միութեան ամրացման, սահմանադրութեան սկզբունքներու կեանքի կոչելուն ու ԱՄՆ-ու մայրաքաղաքի կառուցման։ Կը զբաղէր իշխանութեան կեդրոնական մարմիններու ձեւաւորմամբ, կը ստեղծէր նախագահներու սահմանակարգի նախադէպերը, կ'քաջալերէր տնտեսութեան զարգացումը։ Ուաշինկթընը կը պահպանէր Քոնկրեսի հետ սերտ յարաբերութիւնները։ 1794 թուականին ճնշած է ԱՄՆ-ու պատմութեան մէջ առաջին ապստամբութիւնը ընդդէմ պետական իշխանութեան։ Արտաքին քաղաքականութեան մէջ կը խուսափէր եւրոպական երկիրներու գործերուն միջամտելէ։ Հրաժարած է նախագահական ընտրութիւններուն մասնակցիլ երրորդ անգամ։ Հեռանալէն առաջ ազգին ուղղած է իր հրաժեշտի նամակը։
Ժորժ Ուասսուֆ
Ժորժ Ուասսուֆ (արաբերէն՝ جورج وسوف, լատինատառ George Wassouf, ) արաբական աշխարհի մեծագոյն երգիչներէն մէկն է: Զինք կոչած են «Սուլթան ալ թարապ» (երգի սուլթան) մակդիրով:
Հանրութեան ներկայացաւ Սթիւտիօ ըլ Ֆան (արաբերէն՝ ستوديو الفن լատինատառ Studio El Fan) երգի տաղանդներու յայտագրէն 1980 թուականին երբ 19 տարեկան էր: Արմատներով սուրիացի եւ Լիբանան ապրող երգիչը հրապարակած է աւելի քան 30 ալպոմներ եւ հարիւրաւոր երգեր: Ունի մեծ թիւով հետեւորդներ եւ երկրպագուներ: Անոր երգելու ոճը, ձայնային ունակութիւնները եւ անմիջականութիւնը զինք դարձուցած են հռչակաւոր աստղ եւ անոր երգելաոճը դարձած է արաբական ժողովրդային երգի «դպրոց» եւ հարիւրաւոր երգիչներ կը փորձեն հանդէս գալ ու երգել Ժորժ Ուասսուֆի ոճով:
Անձնական կեանք
Ամուսնացած էր լիբանանցի Շալիմարին երբ 21 տարեկան էր: Ունի չորս զաւակներ, Ուատիհ Ուասսուֆ, Հաթեմ Ուասսուֆ, Ժորժ Ժունիոր Ուասսուֆ եւ դուստր՝ Ույուն: Անոր համար ծանօթ է իբր «Ապու Ուատիհ» իր անդրանիկ զաւկի անունով: Իր 2009-ի ամուսնալուծումէն ետք վերամուսնացած է Պաղեստինեան ծագումով Քաթարցի Նատա Զէյտանի հետ: Տարիներէ ի վեր կը տառապի մեծ առողջապահական հարցերէ:
Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Վանք (Մեսրոպաւան)
Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ վանք կամ Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց վանքը, կը գտնուի Մեսրոպաւան գիւղը, պատմական Գողթն գաւառի մէջ, ներկայիս Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն, Ազրպէյճան :
Պատմութիւն
Վանքը կառուցուած է 456 թուականին, Գողթնի կառաւարիչ Շաբիթ իշխանի հրամանով : Վանքը կը ներկայացնէ գթմբեթաւոր բազիլիկա։ Կառուցուած է մշակուած եւ կիսամշակուած քարերով։ Առաջին մեզի հայտնի վերանորոթումը եցած է 15-րդ դարուն, հետագային 17-րդ դարուն։ Մուտքը կը գտնուի արեւնտեան հատուածը։ 1980-ական թուականներուն կիսավեր վիճակը մէջ էր, սակայն ներկայիս վիճակu անհայտ է :
110 (թիւ)
110 (հարիւր տասը), զոյգ, երկնիշ բնական թիւ է, 109-ի եւ 111-ի միջեւ
176 (թիւ)
176 (հարիւր եօթանասունվեց)՝ զոյգ եռանիշ բնական թիւ մըն է 175-ի եւ 177-ի միջեւ
Սեդրակ (անձնանուն)
Սեդրակ, ճիշդ ձեւն է՝ Սեդրաք, հայկական արական տարածուած անուն։ Ունի եբրայական ծագում եւ յունարէն Σεδράχ-ի միջոցաւ անցած է հայերէնին:
Իքալուիթ
Իքալուիթ (Ինուքթիթութ լեզուով՝ ᐃᖃᓗᐃᑦ, լատինատառ Iqaluit) Գանատայի Նունավութ (Ինուքթիթութ լեզուով՝ ᓄᓇᕗᑦ լատինատառ Nunavut) տարածքի մայրաքաղաքն է: Քաղաքին բնակչութիւնը 7,740 է 2016 մարդահամարի համաձայն: Գանատայի Հիւսիսարեւմտեան Տարածքներ (Northwest Territories) բաժանումէն եւ Նունավութ շրջանի ստեղծումէն ետք 1999-ին դարձաւ Նունավութի մայրաքաղաք:  Մինչեւ 1987, քաղաքը կը կոչուէր Ֆրոպիշըր Պէյ (անգլերէն՝ Frobisher Bay):
Ստորոգութիւն:Wp/hyw
Հայկական գորգ
Գորգ, բազմագոյն զարդանախշերով, խաւածածկ կամ առանց խաւի քառանկիւն գեղարուեստական գործուածք։
Կը ծառայէ որպէս՝ փռոց, ծածկոց, վարագոյր, բնակարանը տաքացնելու, զարդարելու համար։ Գորգերը հիմնականօրէն կը հիւսուին թելերով. սակայն կը հանդիպինք նաեւ ասեղնագործ եւ գոյնզգոյն կտորներէ կարուած գորգերու։ Գործուածքի գեղարուեստական առանձնայատկութիւնները կ՛որոշուին անոր մակերեսով (խաւով կամ առանց խաւի), նիւթով (բուրդ, մետաքս, վուշ, բամպակ) չափերով, զարդերիզի եւ կեդրոնական դաշտի փոխյարաբերութեամբ, զարդանկարի բնոյթով, յօրինուածքով եւ գունային կառուցուածքով։
Ծագումնաբանութիւն
Գորգ բառն առաջին անգամ կը յիշատակուի Տաւուշի Կապտավանք եկեղեցւոյ պատին եղած արձանագրութիւններէն մէկուն վրայ (1242-1243)։ Հայագէտներ Ղափանցեանն ու Ճահուկեանը գտած են, որ գորգ բառը կը պատկանի խեթերէնի բառապաշարին, ուր կը յիշատակուի kurka ձեւով ։ Ակադեմիկոս Յովսէփ Օրբելին ուղղակիօրէն կը գրէ, որ գորգ բառը հայկական ծագում ունի եւ կը նշանակէ նախշ ։ Մինչդեռ խեթերէնի մասնագէտ Է. Սարթիվենթն ու Պ. Ժաանը կ՝ եզրակացնեն, որ խեթերէն kurka բառը կը նշանակէ քուռակ կամ ձիու թամբատակ ։
Կարպետ բառն առաջին անգամ կը յիշատակուի 5-րդ դարու Աւետարանի՝ գրաբարեան «կապերտ» ձեւով ։ Բայց եւ այնպէս Հրաչեայ Աճառեան յառաջ քաշած էր այն վարկածը, որ կապերտ բառն այլ լեզուներու մէջ անցած է հայերէնի միջոցով ։ Շարք մը այլ լեզուաբաններ նոյնպէս կը գտնեն, որ գրաբարեան կապերտ բառը, միջին հայերէնին մէջ ենթարկուած է հնչիւնափոխութեան (բաղաձայններու դրափոխութիւն) եւ անցած այլ եւրոպական լեզուներուն ։ Իսկ Սուքիասեան կը նշէ, որ այս բառը փոխ առնուած է հայերէնէն 13-րդ դարուն, քանի որ Կիլիկիոյ նաւահանգիստներէն հայկական գորգերը կ՝ արտահանուէին եւրոպական երկրներ ։ Այսպէսով, եւրոպական լեզուները կ՛արտացոլեն ո՛չ թէ հայերէնի սկզբնական՝ «կապերտ» ձեւը, այլ միջին հայերէնի «կարպետ» տարբերակը։
Հայ Գորգագործութեան Պատմութիւն
Հայոց մշակութային համակարգի կարեւոր ու աւանդական բնագաւառներուն մէջ յատուկ տեղ կը զբաղեցնէ գորգագործական մշակոյթը։ Հայաստանի մէջ գորգագործութիւնը՝ իբրեւ արհեստ, զարգացեր է աւելի քան վաղնջական ժամանակներէն։ Այս մասին կը վկայեն Արենի 1 քարայրին գտնուած գործուածքները, Ք.Ա. 5-րդ դարուն թուագրուած պազիրիկ գորգը, ինչպէս նաեւ հայկական գորգարուեստի մասին շարք մը պատմաբաններու կողմէն պահպանուած յիշատակութիւններ։
Պատմական աղբիւրներուն մէջ տեղեկութիւններ կը պահպանուին այն մասին, որ ուրարտացիներն ու հայերը Ասորեստանին, Աքեմենեան Պարսկաստանին եւ այլ երկիրներուն մատուցած են գորգեր՝ որպէս տուրք ։
Պատմական Հայաստանի գորգերն ու կարպետները կը համարուէին անհրաժեշտութեան առաջին իրեր։ Այն կը փռէին հատակը, կը կախէին պատերէն եւ կը գործածէին որպէս ծածկոց։ Գրեթէ բոլոր բնակավայրերէն ներս կը գործէին կարպետներ՝ թաղիք (rug), ծածկոցներ, վարագոյրներ, թամբեր, շագոյր կամ փակեղեթ (saddlebags), վերմակներ, աղի տոպրակներ, ձի ու ծածկոցներ եւ գորգեր։ Այս արհեստը այնքան սերտ  կապուած էր առօրեայ կեանքի հետ, որ այդ իմանալը պարտադիր էր։ Գորգը նաեւ հայ աղջիկներուն օժիտի անբաժանելի մասն էր, ուստի կանուխ տարիքէն անոնք կը սորվէին այս արհեստը եւ կը գործէին իրենց օժիտի գորգերը ։
Գորգագործական արուեստը իր ողջ պատմութեան ընթացքին մեծապէս տուժած է արշաւանքներու, պատերազմներու եւ դրացի տիրութիւններու կողմէն վարուող նուաճողական քաղաքականութենէն։ Պատմական Հայաստանի աշխարհաքաղաքական վերիվայրումներու պատճառաւ կա՛մ եկեղեցական հաւաքածոները պարբերաբար թալանուած են, կամ ալ՝ հարկադրուած նուիրած են անոնց մէկ մասը, փրկելու եկեղեցիները թալանէ ու աւերումներէ ։
Ցեղասպանութեան ընթացքին բազմաթիւ գորգեր կորսուած են՝ եկեղեցիները ոչնչացնելու կամ կողոպտելու պատճառաւ։ Անոնց որոշ մասը վաճառուած է շուկաներու մէջ՝ ի վերջոյ  յայտնուելով Արեւմուտք եւ գտնուած են անհատներու մօտ իրենց հաւաքածուներուն մէջ եւ կամ օգտագործման նպատակով։
1921 թուականին, Խորհրդային Ազրպէյճանին բռնի կցուելէ ետք, Արցախի մէջ սկսած է հայաթափման լայնածաւալ ծրագիրի իրականացում, այդ շրջանակին մէջ կարեւոր տեղ ունէր գորգը՝ մասնաւորապէս անոնց ցեղային պատկանելիութեան հարցը։ Այդ 1960-70-ական թուականներէն կանոնաւոր ու ծրագրուած ընթացք ստացաւ։ Պաքուէն յատուկ հրահանգներով ուղարկուած առանձին գործակալներ կը շրջէին Ղարաբաղի հայկական բոլոր գիւղերու բնակչութենէն կը հաւաքէին հին ձեռագործ գորգերը՝ անոնց դիմաց յանձնելով գործարաններու մէջ արտադրուած նոր ու յատկապէս որ մէկ արժէք ներկայացնող գորգեր։ Նման փոխանակութիւնները աւելի ճիշտ խաբէութեան եւ թալանի ակնյայտ բացորոշութիւնն է։ Նաեւ նման քաղաքականութեան շնորհիւ է, որ Պաքուի մէջ ստեղծուեցաւ գորգի թանգարան, ուր Ազրպէյճանն այսօր կը ներկայանայ աշխարհին որպէս թէ գորգագործական հին մշակոյթ ունեցող ժողովուրդ ։
Հիմնականօրէն այս բոլորին հետեւանքով է, որ հայկական գորգարուեստը տարածում գտաւ նաեւ Եւրոպայի շարք մը անկիւններ։ Այսպէս, 19-րդ դարու վերջին շարք մը հայ գորգագործներ հաստատուեցան Թրանսիլվանիոյ Կերլա քաղաքին մէջ եւ այդտեղ սկսան պատրաստել ու վերականգնել գորգեր։ 1915 թուականի Ցեղասպանուենէն ետք մեծ քանակութեամբ հայեր կրկին հաստատուած են Ռումինիոյ մէջ։ Այսպէսով, երկիրին մէջ ստեղծուած են բազմաթիւ արհեստանոցներ, իսկ 1950-ականներէն սկսած՝ նաեւ գործարաններ ։
Հակառակ անոր, որ գորգը իրականութեան մէջ հայոց պատմամշակութային ժառանգութեան կարեւոր բաղադրամասերէն մէկն է, անոր  դերն ու նշանակութիւնը  առ այսօր լիարժէքօրէն ուսումնասիրուած եւ արժեւորուած չէ։ Դժբախտաբար, հայոց գորգագործական մշակոյթը արժեւորող համապարփակ ուսումնասիրութիւններու բացակայութենէն բացի, տակաւին  չկան նաեւ հայոց բնորոշ գորգերու տիպաբանումներ։ Ու թէեւ գորգարուեստի ուսումնասիրման պատմութիւնն արդէն անցած է բաւականին երկար ուղի, արեւելեան գորգերու համակարգին մէջ  հայկական գորգերը տակաւին գիտականօրէն ծանրակշիռ չեն։
Նախաքրիստոնէական Ժամանակաշրջան
Գորգագործութիւնը Հայաստանի հնագոյն արհեստներէն մէկն է։ Ասորեստանի թագաւոր Սարգոն Բ.-ի Ք.Ա. 714 թուականի արձանագրութիւններուն մէջ կը նշուի Ուրարտուի մէջ գործուած կարմիր գործուածքներու մասին ։ Ուրարտական ժամանակաշրջանին թուագրուած կարպետներու պատառիկներ յայտնաբերուած են Արթիկի, Կարմիր Բլուրի եւ Անիի մէջ եւ  թուագրուած են Ք.Ա. 13-րդ դար։
2007 թուականին, Արենի մէկ քարայրին մէջ յայտնաբերուած են Նորաքարեան  (Neolithic հնբ. եւ երկրբ.)  եւ Միջնադարեան  շարք մը գործուածքներ։ Անոնք չափազանց լաւ պահպանուած են, որ առիթ կամ պատեհութիւն կու տան ուսումնասիրելու իրենց ծագումն ու զարգացումը ։ Հաշուի առնելով Հայաստանի հնագոյն բնակավայրերէն (Թեղուտ, Շրեշ բլուր, Շենգաւիթ, Արթիկ դամբարանադաշտ եւ այլն) յայտնաբերուած եւ Ք. ա. 3-2 հազարամեակ թուագրուող ջուլհակի գործիքները, մանաւանդ գորգ գործելու պարզունակ յարմարանքը, օժանդակ գործիքներն ու գործուածքները, մասնաւորապէս Հառիճի դամբարանադաշտէն յայտնաբերուած Ք.Ա. 13-12 դարերու վերաբերող կարպետի մնացուկները՝ շարք մը ուսումնասիրողներ եկած են այն եզրակացութեան, որ Հայկական լեռնաշխարհին  կային գորգագործական մշակոյթով զբաղելու գիտարուեստական եւ արուեստագիտական յարմարութիւններ, նաեւ անհրաժեշտ հումքային աղբիւրներ ։
Հին դարաշրջանի հեղինակներու վկայութիւններէն պարզ կը դառնայ նաեւ, որ հին Հայաստանին մէջ գոյութիււն ունեցող արհեստներէն՝ կաւագործութենէն եւ հիւսուածագործութենէն զատ, լայնօրէն տարածուած էր նաեւ ջուլհակութիւնը։ Արհեստաւորական արտադրութիւնն աշխուժօրէն կ՝ արտահանուէին դրացի երկիրներ։ Այսպէս, օրինակ, Հերոտոթոսը իր աշխատութեան մէջ կը գրէ, որ հայերը առեւտուր կ՛ընէին Միջագետքի երկիրներու հետ՝ ապրանքներ փոխադրելով Եփրատ գետով ։ Ջուլհակագործութիւնը Հայաստանի մէջ զգալիօրէն վերելք ապրած է յաջորդ, այսպէս կոչուած հելլենիստական ժամանակաշրջանին՝ սկսած Ք.Ա. 3-րդ դարէն։ Նոյն ժամանակաշրջանին կը զարգանային նաեւ միջազգային, տնտեսական, քաղաքական եւ մշակութային կապերը, որոնք աներեւակայելիօրէն խթանեցին տարանցիկ առեւտուրի զարգացումը։ Վերջինս կայուն կերպով կը զարգանար նաեւ Հայաստանի մէջ՝ ներգրաւելով երկիրը առեւտուրի փոխանակման մէջ դրացի եւ հեռաւոր երկիրներու հետ ։ Արհեստաւորական ապրանքներու արտադրութիւնը շարունակուեցաւ ընդհուպ մինչեւ Ք.Ա. 4-րդ դար, երբ հայ բնակչութիւնը, անոնց մէջ ըլլալով մեծ թիւով արհեստաւորներ, պարսից շահ Շապուհ Բ.-ին կողմէն բռնի կերպով վերաբնակեցուեցան եւ տեղափոխուեցան Պարսկաստան ։ Այսպէսով, կենցաղային կեանքը, արհեստներն ու արուեստը Հայաստանի մէջ անկում, ապա վերածնունդ կ՛ապրի միայն երկու դար ետք։
Գորգագործութիւնը այսօր
Ներկայիս, գորգագործութեան կեդրոններ, կը շարունակեն մնալ Սիւնիքի ու Արցախի շրջաններուն մէջ։ յատկանշական է, որ 2013 թուականին Շուշիի մէջ բացուած է Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքին գործող՝ միակ գորգերու թանգարանը։ Հայաստանի եւ արտերկրի մէջ, գոյութիւն ունեցող թանգարաններէն բացի, հայկական գորգերը կը պահուէին անհատական հաւաքածուներու մէջ, որոնց թիւը, ցաւոք, յայտնի չէ։
Պազիրիկ Գորգ
Նախաքրիստոնէական ժամանակաշրջանի գորգարուեստին վերաբերող ամենայայտնի նմուշը Պազիրիկ կոչուող գորգն է։ անոր ուսումնասիրութիւնը կարեւոր է յատկապէս գորգագործութեան ծագումնաբանական խնդիրի առումով։ Ք.Ա. 5-րդ դար թուագրուող Պազիրիկ գորգը յայտնաբերուած է 1949-ին Լեռնային Ալթայի Պազիրիկ Քուրկանի թիւ 5 դամբարանէն։ Գորգը շուրջ 2500 տարի մնացած է սառած դամբարան եւ այդպէսով, զերծ մնալով արտաքին որեւէ ազդեցութենէ, հասած է մինչեւ մեր ժամանակները։ Գորգը աչքի կ՝ իյնայ  գեղազարդման հարուստ համակարգով, գունային երանգներու բազմազանութեամբ եւ ամբողջական պատկեր կու տայ 2500 տարի առաջ եղած գորգագործական արուեստաբանութեան մասին։
Ս. Ի. Ռուտենքոն, համեմատելով այդ նմուշի եւ հարեւան Պաշատարի քուրկանէն յայտնաբերուած գորգերու եւ թաղիքներու գեղազարդման տարրերը, նկատի ունենալով իր գունաւոր յօրինուածքային ներդաշնակ լուծումները, արդէն այն ժամանակ եզրակացուցած էր, որ Պազիրիկ գորգը Առաջաւոր Ասիական ծագում ունի։
Հակառակ անոր, որ գորգը իր գեղազարդման ոճով լիովին կը համապատասխանէ ասորա-ուրարտական եւ վաղ հայկական աւանդոյթներուն, տարբեր ուսումնասիրողներ տարբեր կերպ կը ներկայացնեն իր ծագումնաբանութիւնը։ Այսպէս, Ուլրիխ Շուրմանը, Ֆոլքմար Գանցհունը եւ այլք կը գտնեն, որ Պազիրիկ գորգը գործած են Վանի թագաւորութեան մէջ եւ որ այն պէտք է վերագրել հայկական մշակոյթին։ Ֆ. Գանցհորնը այդ տեսակէտը հիմնաւորելու համար պատմահամեմատական ումնասիրութեան ենթարկած է փռիւգական (Phrygian), ասորա-բաբելական, վաղ հայկական կամ ուրարտական կիրառական գեղազարդման արուեստին վերաբերող սկզբնաղբիւրները ու գորգի արուեստաբանութեան յատկանիշները, յատկապէս գորգի՝ կրկնակի հանգոյցով գործուած ըլլալու փաստը։ Ան հաշուի առած է նաեւ Հայկական լեռնաշխարհին գորգագործական մշակոյթի վաղ աւանդոյթներու մասին վկայող գորգի պատառիկներու եւ համապատասխան աշխատանքային գործիքներու առկայութիւնը։
Այս վարկածին կողմնակից է նաեւ գերմանացի ուսումնասիրող Ուլպրիխտ Շուրմանը, ով, հիմնուելով գորգի կառուցուածքի, ձեւաւորման եւ բներգներու motif վրայ, Պազիրիկ գորգը կը վերագրուի վաղ ուրարտական կամ վաղ հայկական շրջանին։ Պազիրիկ գորգի ծագումը Հայկական լեռնաշխարհի հետ կապելու հարցով վերը նշուած հիմքերուն հետ միասին կարեւոր փաստ է անոր կարմիր ներկանիւթին մէջ արարատեան դաշտի որդան կարմիրի առկայութիւնը, որ բացայայտած են Ս․ Փեթերսպուրկի (St. Petersburg)  Էրմիթաժի (Hermitage)  մասնագէտները  :
Միջնադար
Միջնադարը համարվում է հայկական գորգագործության ոսկեդարը, քանի որ հենց այս ժամանակաշրջանում են սկսում ի հայտ գալ հայկական գորգի որոշակի ոճային առանձնահատկությունները։ Պահպանվել են վաղ միջնադարմյասն հայկական գորգերի փոքր պատառիկներ, որոնք գտնվել են հայկական մատյանների կազմերում՝ վերականգնման ժամանակ։ Միջնադարյան մատյաններում տեղ գտած պատկերազարդումներն ու մանրանկարները հնարավորություն են ընձեռում նաեւ պատկերացում կազմել, թե ինչպիսի տեսք ունեին միջնադարյան հայկական գորգերը։ Դրանց ձեւերի եւ ոճերի մեջ հիմնականում կարելի է առանձնացնել հետեւյալները՝
13-րդ դարում վիշապագորգերը սովորաբար ներկվել են որդան կարմիրով։ Միջնադարում հայերը յայտնի են եղել որպէս որդան կարմիրով ներկող վարպետներ (Շահ Աբասը Ջուղայից մոտ 10 000 հայ է տեղահանել Սպահան՝ հիմնելով Նոր Ջուղան։ անոնց մեջ շատ են եղել որդան կարմիրի վարպետներ)։ Ակադեմիկոս Նիկողայոս Մառը, ով պեղումներ է անցկացրել Հայաստանի միջնադարյան մայրաքաղաք Անիում, վկայում է, որ քաղաքի հարուստների տներում
բացառությամբ որմնախորշերի, ամեն ինչ հարթ էր, քանի որ ներսից տունն ամբողջությամբ ծածկված էր գորգերով կամ այլ նախշազարդ գործվածքներով։ Անիի քարի վարպետների համար, իհարկե, դժվար էր հաջողությամբ մրցել այսպիսի արհեստի հետ։ Երբ Անիում գտնում ենք տան պատերին եւ առաստաղին արված սվաղի եւ գրությունների հետքեր, հիմք կա կարծելու, որ դրանք շինծու են՝ գորգերով եւ գործվածքներով սենյակների հարուստ կահավորանքը փոխարինելու մատչելի եղանակ։ Որոշ տվյալների համաձայն՝ հայերի մոտ այս արհեստը գտընվում էր զարգացման բարձր մակարդակի վրա։ Նման կարծիք կար դեռեւս վաղուց, իսկ 1912 թ. պեղումները թույլ են տալիս բարձրաձայնելու այն։
Երբ 645 թ. արաբները ներխուժեցին Հայաստան, հայերը սկսեցին խալիֆայությանը վճարել տուրք, որը ներառում էր նաեւ ամեն տարի մատուցվող 20 գորգ։ Եվ չնայած արաբական տիրակալությանը, միջնադարում Բագրատունյաց Հայաստանն ապրեց տնտեսական վերելքի շրջան՝ առաջին հերթին խալիֆայության տիրակալության տակ գտնվող այլ երկրների հետ հաստատված լայն առեւտրական եւ տնտեսական հարաբերությունների շնորհիվ։ Այսպիսով, արհեստավորների կողմից պատրաստված հայկական գորգերի եւ այլ գործվածքների անունը տարածվեց Կամա գետի ափին բնակություն հաստատած բուլղարների թագավորությունից մինչեւ Թուրքմենստան եւ Բաղդադից մինչեւ Պոլիս։ 9-րդ դարի արաբ աշխարհագրագետ եւ ճանապարհորգ իբն-Յակուբին նշում է, որ Խիշամ խալիֆի պատվերով Հայաստանում պատրաստվում էին գորգեր եւ գործվածքներ։ Սիմեոն Մագիստրոսի ժամանակագրությունում հիշատակվում է, որ 819 թ. բուլղարները արշավանքներից մեկի ժամանակ բյուզանդացիներից առան հարուստ ավարներ, որոնց մեջ կային հայկական բարձրորակ գորգեր։
Հայ վաճառականների միջոցով հայկական գորգերը տարածվել են աշխարհի տարբեր երկրների շուկաներում։ Մի շարք հեղինակների, այդ թվում նաեւ 10-րդ դարի արաբ ճանապարհորդ Աբու Դուլաֆի հաղորդմամբ՝ Հայաստանում ամեն կիրակի կազմակերպվում էին տոնավաճառներ, ուր այլ ապրանքներից բացի վաճառվում էին բույուններ (ոչխարի բրդից պատրաստված հայկական գործվածք) եւ գորգեր։
Գորգագործական արհեստի զարգացմանը որոշ չափով նպաստում էին Հայաստանում ստացվող ներկերը, որոնք հաղորդում էին գորգին եզակիություն եւ վառ երանգավորում։ Հատկապես օգտագործվում էր կարմիր գույնը, որը ստանում էին Հայաստանում շատ տարածված կարմրորդ կոչվող միաջտից։ 10-րդ դարի արաբ հեղինակ ալ Իստախրին, անդրադառնալով Արտաշատ քաղաքին, պատմում է հետեւյալը.
Այս քաղաքում պատրաստում են նբրդյա շրջազգեստներ, գորգեր… եւ այլ հայկական արտադրանքներ։ Այստեղ է պատրաստվում նաեւ «քըրմըզ» կոչվող հայկական ներկը, որով ներկում են մահուդը։ Ես պարզեցի, որ այն պատրաստվում է որդի մի տեսակից, որը, շերամորդի նման, մանում է իր շուրջը։
Մեկ այլ արաբ աշխարհագրագետ՝ Իբն Խաուկալը, խոսելով Հայաստանի քաղաքների մասին, բնութագրում է հայկական գործվածքներն ու դրանց կարեւորությունը Արեւելքի միջազգային շուկայում հետեւյալ կերպ.
Վ. Բարտոլդն իր աշխատությունում նշում է, որ հայկական գորգերը շատ մեծ անուն էին ձեռք բերել արեւելքում, իսկ այդ շրջանի ժամանակակիցները կարծում էին, որ հայկական գորգերն օժտված են յուրահատուկ առանձնահատկություններով։ Գորգեր ու կարպետներ էին գործվում Խոյում, Բերկրիում, Արճեշում, Թավրիզում, Խլաթում, Նախիջեւանում, Բիթլիսում, Կեսարիայում, Սեբաստիայում, Ղարաբաղում եւ այլ հայկական եւ հայաբնակ քաղաքներում եւ համայնքներում։ 11-րդ դարի պարսիկ պատմաբան Աբու Սաիդ Դարդիզին, նկարագրելով Քադիր խանի ընդունելությունը, նշում է, որ էմիրը խանին որպէս ընծա մատուցում է հայկական թանկարժեք գորգեր։ Հայ ջուլհակների արտադրանքը համաշխարհային հռչակ էր վայելում եւ բարձր էր գնահատվում տարբեր երկրների արքունիքներում։ Օրինակ, պարսիկ արքունի գիտնական Խալիլ աս Սաբին, նկարագրելով խալիֆի հագուկապն ու սպասքը, նշում է, որ գահի բարձն ու խալիֆին պատկանող այլ շքասենյակների բարձերը գործված են հայկական թելից։ Իսկ արաբ հեղինակ Աբդ ար Ռաշիդ ալ Բակուվին նշում է, որ հայ գորգագործները հմտորեն տիրապետում են գորգագործական արհեստին։
Միջնադարում հայկական գորգերն այնքան յայտնի էին, որ դրանք եւ, առհասարակ, հայկական ջուլհակագործությունը ստացել էին «հայկական թելեր» բնորոշումը։ Այսպես, 10-րդ դարի արաբ աշխարհագրագետ եւ ճանապարհորդ Իբն Խաուկալը հիացած նշում է հետեւյալը.
Ինչ վերաբերվում է հայկական թելերի արտադրանքին, դրանք են բուտը, նստոցները, գորգերը, ծածկոցներն ու բարձերը, ապա դրանց նմանը չկա աշխարհի ոչ մի ծայրում։
Արաբական խալիֆայության դեսպան Իբն Ֆադլանը, ով ճանապարհորդել է Վոլգա գետի ափին բնակվող բուլղարների երկիրը, իր գրություններում նշում է, որ դեռ 10-րդ դարի 20-ական թվականներին այդտեղ հաստատված հայկական գաղութում զբաղվում էին գորգագործությամբ։ Ըստ նրա՝ կամյան բուլղարների թագավորի վրանը, ուր կարող էր տեղավորվել 1000 հոգի, ամբողջությամբ ծածկված էր հայկական գորգերով։
Հայկական գորգեր էին մատուցվում նաեւ Բաղդադի խալիֆին՝ իբրեւ տուրք։ յայտնի է, որ 10-րդ դարի սկզբին Հայաստանից Բաղդադ էին ուղարկվել 400 ձի, 30000 դինար եւ 7 հայկական գորգ։ Դրանցից մեկն եղել է 60 x 70 կանգուն (մոտ 18 x 18 մ)։ Նշվում է նաեւ, որ հայ գորգագործներն աշխատել են այդ գորգի վրա 10 տարի։
Սեդա Ազնաւուր
Սեդա Ազնաւուր, ֆրանսահայ երգչուհի եւ արուեստագէտ, Շարլ Ազնաւուրի աւագ դուստրը։
Կենսագրութիւն
Ուսանած է Փարիզի հայ կուսանաց քոլէժին մէջ։ Յաճախած է երաժշտական դպրոցներ։ 1960-ականներուն սկսած է իր երաժշտական ասպարէզը, իբրեւ ռատիոյի եւ հեռուստատեսութեան երգչուհի, ապա հրապարակած է իր առաջին ձայնասկաւառակը՝ «Rien Que Nous», Տէյվիտ Ալեքսանտր Winter-ի հետ: Ան գրած է «Սաֆօ» (1970) ֆիլմի երգացանկը, իսկ երգեպը գրած է Ճորճ Կառվարենցը։ Սեդա Ազնաւուր նաեւ նկարահանուած է ֆրանսական քանի մը ֆիլմերու մէջ :1960-ականներուն տեղափոխուած է ԱՄՆ, համերգներ տուած է Ուիլիամ Սարոյեանի դստեր՝ Լիւսիի հետ։ 1988-ին հրապարակած է հայկական աւանդական երգերու ալպոմ։ Իր հօր հետ հայերէնով երգած է Սայեաթ-Նովայի «Աշխարհումս» երգը։
Հայկական գորգ
Միջնադար
Միջնադարը կը համարուի հայկական գորգագործութեան ոսկեդարը, քանի որ ճիշդ այս ժամանակաշրջանին կը սկսի ի յայտ գալ հայկական գորգի որոշակի ոճային իւրայատկութիւնները։ Պահպանուած են վաղ միջնադարեան հայկական գորգերու փոքր պատառիկներ, որոնք գտնուած են հայկական մատեաններու կազմերուն մէջ վերականգնման ժամանակ։ Միջնադարեան մատեաններուն մէջ զետեղուած պատկերազարդումները եւ մանրանկարները կարելիութիւն կ՝ ընձեռեն նաեւ պատկերացում ունենալու, թէ ինչպիսի՞ տեսք ունէին միջնադարեան հայկական գորգերը։ Անոնց ձեւերուն եւ ոճերուն մէջ հիմնականօրէն կարելի է զատել հետեւեալները՝
13-րդ դարուն վիշապագորգերը սովորաբար ներկուած են որդան կարմիրով ։ Միջնադարում հայերը յայտնի են եղել որպէս որդան կարմիրով ։ Միջնադարուն հայերը յայտնի եղած են  որպէս որդան կարմիրով ներկող վարպետներ (Շահ Ապասը Ճուղայէն մօտ 10 000 հայ  տարագրած  է Սպահան՝ հիմնելով Նոր Ճուղան։ Անոնց մէջ շատ որդան կարմիրի վարպետներ եղած են )։
Նիկողայոս Մառը, որ պեղումներ կատարած է Հայաստանի միջնադարեան մայրաքաղաք Անիին մէջ, կը վկայէ․
Նման կարծիք կար շատ վաղ ժամանակէն, իսկ 1912 թուականի պեղումները թոյլ կու տան, որ բարձրաձայնել զայն։
Երբ 645 թուականին արաբները ներխուժեցին Հայաստան, հայերը սկսան տուրք վճառել խալիֆայութեան, որ կը ներառէր նաեւ ամէն տարի մատուցուող 20 գորգ ։ Եւ հակառակ առկայ արաբական տիրակալութեան, միջնադարուն Բագրատունեաց Հայաստանը ապրեցաւ տնտեսական վերելքի շրջան շնոհիւ առաջին կագին՝ խալիֆայութան տիրակալութեան տակ գտնուող այլ երկիրներու հետ հաստատուած լայն առեւտրական եւ տնտեսական արաբերութիւններու շնորհիւ ։ Այսպիսով, արհեստաւորներու կողմէն պատրաստուած հայկական գորգերու եւ այլ գործուածքներու անունը տարածուեցաւ Քամա գետի ափին բնակութիւն հաստատած պուլկարներու թագաւորութենէն մինչեւ Թուրքմենիստան եւ Պաղտատէն մինչեւ Պոլիս։ 9-րդ դարու արաբ աշխարհագրագէտ եւ ճանապարհորդ Ըպն Եաքուպը կը նշէ, որ «Հիշամ խալիֆի պատուէրով Հայաստանի մէջ կը պատրաստուէին գորգեր եւ գործուածքներ» ։ Սիմէոն Մագիստրոսի ժամանակագրութեան մէջ կը յիշատակուի, որ 819 թուականին պուլկարներու արշաւանքներէն  մէկուն ժամանակ բիւզանդացիներէն կողոպտեցին հարուստ աւաններ, որոնց մեջ կային հայկական բարձրորակ գորգեր  ։
Հայ վաճառականներու միջոցով հայկական գորգերը տարածուած են աշխարհի տարբեր երկիրներու շուկաներուն մէջ ։ Շարք մը հեղինակներու, այդ թիւին նաեւ 10-րդ դարու արաբ ճանապարհորդ Ապու Տուլաֆի հաղորդումով՝ Հայաստանի մէջ ամէն կիրակի կը կազմակերպուէր տօնավաճառներ, ուր տարբեր ապրանքներէ բացի կը վաճառուէին պոյուններ (ոչխարի բուրդէն պատրաստուած հայկական գործուածք) եւ գորգեր ։ ։
Մէկ այլ արաբ աշխարհագրագէտ՝ Ըպն Խաուքալ, խօսելով Հայաստանի քաղաքներու մասին, կը բնութագրէ հայկական գործուածքները եւ իրենց կարեւորութիւնը Արեւելքի միջազգային շուկային մէջ հետեւեալ ձեւով.
Վ. Պարթոլտը իր աշխատութեան մէջ կը նշէ, որ «հայկական գորգերը շատ մեծ անուն  ձեռք բերած էին Արեւելքի մէջ, իսկ այդ շրջանի ժամանակակիցները կը կարծէին, որ հայկական գորգերը օժտուած են իւրայատկութիւններով ։ Գորգերը եւ  կարպետները կը գործուէրին Խոյի, Բերկրիի, Արճէշի, Թաւրիզի, Խլաթի, Նախիջեւանի, Պիթլիսի, Կեսարիոյ, Սեբաստիոյ, Ղարաբաղի եւ այլ հայկական եւ հայաբնակ քաղաքներու եւ համայնքներու մէջ։ 11-րդ դարու պարսիկ պատմաբան Ապու Սայիտ Տարտիզին, նկարագրելով Քատիր խանի ընդունելութիւնը, կը նշէ, որ էմիրը խանին որպէս ընծայ կը  մատուցէ հայկական թանկարժէք գորգեր ։ Հայ ջուլհակներու արտադրանքը համաշխարհային հռչակ կը  վայելէր եւ բարձր կը գնահատուէր տարբեր երկիրներու արքունիքներուն մէջ։ Օրինակ, պարսիկ արքունի գիտնական Խալիլ Աս Սապին, նկարագրելով խալիֆի վրայ գլուխն ու սպասքը, կը նշէ, որ գահի բարձն ու խալիֆին պատկանող այլ շքասենեակներու բարձերը գործուած են հայկական թելէն ։ Իսկ արաբ հեղինակ Ապտըլ Ռաշիտ Ալ Պաքուին կը նշէ, որ «հայ գորգագործները հմտօրէն կը տիրապետեն գորգագործական արհեստին ։
Միջնադարուն հայկական գորգերը այնքան յայտնի էին, որ անոնք եւ, ընդհանրապէս, հայկական ջուլհակագործութիւնը ստացած էին «հայկական թելեր» բնորոշումը։ Այսպէս, 10-րդ դարու արաբ աշխարհագրագէտ եւ ճանապարհորդ Ըպն Խաուքալը հիացած կը նշէ հետեւեալը.
Արաբական խալիֆայութեան դեսպան Ըպն Ֆատլան, որ ճանապարհորդած է Վոլկա գետի ափին բնակուող պուլկարներու երկիրը, իր գրութիւններուն մէջ կը նշէ, որ «նոյնիսկ 10-րդ դարու 20-ական թուականներուն այդտեղ հաստատուած հայկական գաղութը կը զբաղէին գորգագործութեամբ։ Ըստ իրեն՝ քամեան պուլկարներու թագաւորին վրանը, ուր կարելի է տեղաւորել 1000 հոգի, ամբողջութեամբ ծածկուած էր հայկական գորգերով ։
Հայկական գորգերը կը մատուցուէին նաեւ Պաղտատի խալիֆային՝ իբրեւ տուրք։ Յայտնի է, որ 10-րդ դարու սկիզբը Հայաստանէն Պաղտատ ուղարկուած է 400 ձի, 30000 տինար եւ 7 հայկական գորգ։ Ատոնցմէ մէկն ալ եղած է 60 x 70 կանգուն (մօտ 18 x 18 մ)։ Կը նշուի նաեւ, որ հայ գորգագործները 10 տարի աշխատած են այդ գորգին վրայ ։
9-11-րդ դարերու հայկական գաղութներ կը ձեւաւորուին Եգիպտոս, Ուքրանիա, Լեհաստան, Պուլկարիա, Ռումանիա եւ Հունգարիա։ Այստեղ հայերը կրկին կը սկսին զբաղիլ արհեստներով, ներառեալ  գորգագործութեամբ։ Ըստ ռուս պատմաբաններ Քարամզինի եւ Կլինքայի՝ նոյնիսկ 11-րդ դարու 60-ական թուականներուն Քիեւի մէջ ձեւաւորուած է հայկական գաղութ, որ յաջորդ հարիւրամեակին կը վերածուի ինքնուրոյն տարրի։ Տեղացի հայերը կը զբաղուէին նաեւ ակնագործութեամբ ։ Այս բոլորի  հետեւանքով գաղութներ կը  ձեւաւորուին  նաեւ Աստրախանի, Նոր Նախիջեւանի, Թէոդոսիոյ, Մոսկուայի, այնուհետեւ նաեւ Ս․ Փեթերսպուրկին մէջ։ Այս երկիրներուն մէջ գոյութիւն ունեցող հայկական գաղութներու տարածքներուն գտնուած թելերը, որոնք նման են Անիի մէջ պեղուած թելերու մնացորդներուն, կը վկայեն վերաբնակիչներու պահպանած կապը իրենց հայրենիքին հետ ։
Նշանաւոր վենետիկցի ճանապարհորդ Մարքօ Փոլոն, որ 13-րդ դարուն եղած է Արեւմտեան Հայաստան, իր «Գիրք աշխարհի զանազանութեան շուրջ» աշխատութեան 11-րդ գլխուն կ՝ անդրադառնայ հայերու ապրելակերպին եւ կը նշէ հետեւեալը.
17 — 19-րդ դարեր
Պատմական Հայաստանի ողջ տարածքը՝ 13-18-րդ դարերու ընթացքին, եղած է թուրքմենական տարբեր ցեղերու, ապա թուրք-պարսկական անընդմէջ պատերազմներու թատերաբեմ։ Անոնք ենթարկուած են համատարած աւարառութեան եւ  թալանի, որուն  արդիւնքով ալ հայոց մշակութային արժէքները, ներառեալ՝ գորգերը, դարձած են նուաճողներու եւ իրենց մզկիթներու սեփականութիւնը։
1604 թուականին թուրք-պարսկական պատերազմի ընթացքին Պարսկաստանի Շահ Ապպաս Ա․-ը հայերուն կը վերաբնակեցնէ Պարսկաստանի ներքին շրջաններուն՝ Անդրկովկասը իր տիրապետութեան տակ պահելու եւ երկրին արհեստն ու առեւտուրը զարգացնելու նպատակով։ Վերաբնակեցուածներուն մէջ էին  նաեւ Ջուղայի արհեստաւորները։ Հայ պատմիչ Առաքել Դավրիժեցին կը վկայէ, որ Ջուղայի մէջ Շահ Ապպասի հետ հանդիպման ժամանակ անոր ամբողջ ճանապարհը ծածկուած էր գորգերով.
1667 թուականին Ռուսաստանի եւ Նոր Ջուղայի Հայկական առեւտրային ընկերութեան միջեւ կնքուեցաւ պայմանագիր, որուն համաձայն հայ առեւտրականներուն կը տրուէին արտօնութիւններ. անոնք կրնային զբաղիլ առեւտուրով ջրային ուղիներով՝ Աստրախանէն մինչեւ Արխանկելսք եւ կրնային բեռցնել եւ ծանրութիւններ փոխադրել Ռուսաստանէն դէպի արեւմտեան Եւրոպա ։ 17-րդ դարու չեխ գիտնական Իրժի Դաւիթը իր աշխատութեան մէկուն մէջ կը նշէ, որ Ռուսաստան ներածուող այլ ապրանքներու շարքին կային գորգեր եւ մետաքս ։
18-րդ դարուն Արեւելեան Հայաստանը դարձաւ կարեւոր տնտեսական կեդրոն։ Այդ տեղով կ՝ անցնէին Եւրոպան Ասիոյ հետ կապող առեւտրային ճանապարհները։ Հայաստանի քաղաքներու դերը մեծցաւ, ուր սկսան կառուցուիլ պահեստներ Եւրոպայէն, Չինաստանէն, Հնդկասատանէն, Իրանէն եւ Թուրքիայէն բերուող ապրանքներուն համար։ Հայաստանը, բացի այլ ապրանքներէ, կ՝արտահանէր ղարաբաղեան թելեր եւ իւրայատուկ երանգաւորութիւն եւ զարդանախշային ձեւաւորութիւն ունեցող գորգեր ։ Հայկական առեւտրային տուները, բացի ներկայացուցչութիւններէն, ունէին նաեւ անձնական շուկաներ այլ երկիրներու մէջ։ Այսպէս՝ Սպանացի ճանապարհորդ Տոն Կոնզալեսը, որ 1730 թուականին այցելած էր Լոնտոն, կը գրէ, որ հայկական շուկան գտնուած է արեւելքէն Սմիթսընեան փողոց, իսկ հիւսիսէն Թրետնիտլ փողոցը ։
19-րդ դարու երկրորդ կէսին գորգագործութիւնը նոր վերելք կ՝ ապրի։ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ գորգեր կը գործուէին Կարնոյ, Պայազիտի, Մանազկերտի, Մուշի, Սասնոյ, Վանի, Ախթամարի, Նորշէնի, Ոստանի, Արծկէի, Բերկրիի, Մոկքի, Շատախի, Ակնի եւ հայկական բնակչութիւն ունեցող այլ քաղաքներու եւ շրջաններու մէջ։ Արեւմտեան Հայաստանի եւ Անդրկովկասի քաղաքները, ուր կը բնակէին մեծ քանակութեամբ հայեր, գորգագործութեան կեդրոններն էին՝ Կարինը, Երեւանը, Օլթին, Սուրմալուն, Կաղզուանը, Ղարաքիլիսան, Իջեւանը, Ղասախը, Խնձորեսկը եւ Դիզակը (Հադրութ), 16-18-րդ դարերուն՝ Ջրաբերդը (Մարտակերտի շրջան) եւ Ղարաբաղը, 19-րդ դարուն՝ Ալեքսանտրապոլը (Գիւմրի), Ախալքալաքը, Ախլցխան, Թիֆլիսը, Բորչալուն, Նախիջեւանը, Ագուլիսը, Գանձակը, Պարտաւը, Շուշին եւ Լոռիի մարզը։
19-րդ դարուն սկիզբ դրուեցաւ արեւելեան, ինչպէս նաեւ՝ հայկական գորգերու ուսումնասիրութեան եւ հաւաքողական աշխատանքները։ Հայկական գորգերը սկսան ուսումնասիրուիլ, իբրեւ գեղարուեստի առանձին ճիւղ եւ արժանացան շարք մը ուսումնասիրողներու եւ հնահաւաքներու ուշադրութեան։ 19-րդ դարու վերջը Իրանի, Կովկասի եւ Կեդրոնական Ասիոյ արտադրուած գորգերու հիման վրայ ձեւաւորուեցաւ աշխոյժ եւրոպական շուկայ։ Որոշ առեւտրականներ բացին գորգերու խանութներ Անգլիոյ մէջ՝ վստահելով գնման եւ փոխադրման ցանցին, որ ստեղծուած էր հիմնականօրէն հայ եւ թաւրիզեցի առեւտրականներու կողմէն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Արուեստ Ստորոգութիւն:Գորգեր
Կարպիս Մուրատեան
Կարպիս Մուրատեան (աւազանի անունով՝ Պերճ, ), հայ քրոնիկագիր, թարգմանիչ, հրապարակագիր եւ խմբագիր ։
Կենսագրական գիծեր
Որդին է Եդուարդ Մուրատեանի եւ Աղաւնի Քիւրտեանի։ Իր մեծ հայրը՝ Կարպիս Մուրատեան Իզմիթի յայտնի նկարիչներէն եղած է, որ մահացած է Ատափազարի Ս. Հրեշտակապետ Եկեղեցւոյ ներքնամասերը նկարազարդելու պահուն ունեցած անկման հետեւանքով։
Կարպիս նախակրթութիւնը ստացած է Արամեան-Ունճեան Վարժարանին մէջ, ուրկէ շրջանաւարտ ըլլալէ ետք յաճախած էէ Սէն Ժօզէֆ եւ Սէն Պընուա Ֆրանսական վարժարանները եւ վերջինէն ընթացաւարտ եղած է 1946-ին։
Բարձրագոյն ուսման հետեւած է ընդգրկելով լրագրութեան ճիւղը, եւ թղթակցութեան գծով հետեւած է Փարիզի Էքօլ Իւնիիվերսէլ փար Գորեսփոնտանս Վարժարանը եւ չորս տարուան շրջանէ ետք աւարտած է։
Ամուսնացած էր Ովսաննա Մուրատեանի հետ։
Վարած պաշտօններ
Վարած է ուսուցչական պաշտօններ Գարակէօզեան Որբանոցի, Կետիկփաշայի Ս. Մեսրոպեան եւ Փանկալթիի Ս. Լուսաւորչեան վարժարաններուն մէջ, դասաւանդելով հայերէն։
Մամուլի մէջ հանդէս եկած է1941-ին, գրի առած հրապարակագրական յօդուածներով, քրոնիկներով, տոմսակներով ու կեանքի զանազան կողմերը պատկերող մանրապատումներով։
1953-ին անդամակցած է Արամեան Սանուց Միութեան վարչութեան։
Վարած է Ս. Փրկիչ Ազգային Հիւանդանոցի համանուն ամսագիրի տնօրէնութիւնը։ Եղած է գլխաւոր խմբագիրը Գարակէօզեան Սանուց Միութեան «Մեր Տունը», Կազդուրման Կայանի «Քամփ», Արամեան Սանուց Միութեան «Արամազդ» ամսագիրներուն։
Աշխատակցած է « Ժամանակ » եւ «Մարմարա» օրաթերթերուն, « Քուլիս » հանդէսին, «Ճառագայթ» եւ «Պայքար» շաբաթաթերթերուն, ինչպէս նաեւ ֆրանսերէն լեզուով Պթլսոյ մէջ հրատարակուող «Լա Կազէթ» եւ «Ժուրնալ Տ՚Օրիան» օրաթերթերուն։
Հրատարակութիւններ, թարգմանութիւններ եւ յօդուածներ
«Իրիկուան Տոմսեր» ընդհանուր խորագրին տակ ստորագրած քրոնիկներու շարքը լոյս տեսած է առանձին հատորով, նախաձեռնութեամբ՝ Գարակէօզեան Սանուց Միութեան, 1967 թուականին։
Ունի թարգմանութիւններ․
Ունի ճամբորդական յօդուածաշարքեր.
1955-ի ամրան բեմադրած է Գատըգիւղի մէջ խումբ մը երիտասարդներու յունարէն լեզուով ներկայացուցած Անուշ օփերէթը, գլխաւոր խաղարկութեամբ Անահիտ Սարեանի եւ Պետրոս Գամճեանի։
1999-ին հրատարակուած է «Սկսայ Ճանչնալ Մարդիկը» խորագրեալ գիրքը, մեկենասութեամբ՝ Պոլսոյ Պատրիարքական Աթոռին եւ շարունակած է աշխատակցիլ «Մարմարա» օրաթերթին, ստորագրելով քրոնիկներ։
Առողջական պայմաններու բերումով ընդհատած է իր գրչի աշխատանքը։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ յօդուածագրեր
Այիոս Եորղոս, Իտրա
Այիոս Եորղոս, Իտրա կամ Սան Ծործի(յուն․՝ Άγιος Γεώργιος Ύδρας կամ Σαν Τζώρτζη) ժայռակղզի․ կը գտնուի Սարոնիքոս ծոցին մուտքին, Յունաստան։
Հին անունը հարանաբար Վելվինա եղած է (Ստրապոն, Սքիլաքաս եւ Իրոտոթոս)։
Տարածութիւնն է 4,3 քլ²։ Կղզին անբնակ է եւ կը պատկանի Իտրացի ընտանիքի մը։ Վերջին տարիներուն կղզիին վրայ կը զարգանայ էօլեան (հովի ուժգնութեան) պուրակ մը, 70 MWatt զօրութեամբ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սարոնիքոս ծոցի կղզիներ Ստորոգութիւն:Էգէականի կղզիներ Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ ըստ երկիրի Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Բագրատունիներու Թագաւորութիւն
Բագրատունիներու թագաւորութիւն, թագաւորութիւն՝ միջնադարեան հայկական պետութիւն, Հայկական լեռնաշխարհի տարածքին։ Գոյատեւած է աւելի քան 1,5 դար (885 - 1045)։ Բագրատունի արքայատոհմի ներկայացուցիչները կը կառավարէին։ Տարածքը կազմած է, նուազագոյնը, 100.000 քառ. քմ² (Գագիկ Բ.-ի գահակալման տարիներուն), առաւելագոյնը՝ 250.000 քմ²՝ Սմբատ Բ. Տիեզերակալ օրօք։
Մայրաքաղաքը ի սկզբանէ «Բագարան» քաղաքն էր, որ Արմինիա կուսակալութեան երկրորդ կառավարչի՝ Հայոց իշխանի նստավայրը դարձեր էր՝ Աշոտ Մսակերի իշանութեան սկիզբը (804-826)։ Աշոտ Երկաթ (914-928) մայրաքաղաքը կը տեղափոխէ Երազգաւորս, իսկ Աբասը (928-953)՝ Կարս։ Այդ կապուած էր այն հանգամանքին հետ, որ Աբաս թագաւորը մինչեւ այդ սպարապետ էր եւ իր նստավայրը Կարս բերդաքաղաքն էր։ 961-ին Աշոտ Ողորմած թագաւորը (953-977) մայրաքաղաքը վերջնականապէս կը տեղափոխէ Անի։ Շուտով այստեղ կը հաստատուի նաեւ կաթողիկոսական աթոռը։
Թագաւոր
Հայոց պետութեան գլուխ կանգնած էր թագաւորը։ Ան կը կոչուէր նաեւ արքայ կամ Հայոց շահնշահ։ Ան կը վարէր Երկրի ներքին եւ արտաքին քաղաքականութիւնը։ Բագրատունեաց թագաւորն ինքնակալ միապետ էր եւ անձամբ կը լուծէր տնտեսութեան գործերը։ Ան կրնար խորհրդակցիլ սպարապետ ի, կաթողիկոս ի, իշխանաց իշխան ի կամ այլ մեծամեծ պաշտօնեաներուն հետ։ Անիի Բագրատունի թագաւորին կ՝ենթարկուէին հպատակ թագաւորները եւ Հայաստան ի մէջ յառաջացած քանի մը արաբական ամիրայութիւններ։ Երկրի կառավարման գործին մէջ թագաւորին մեծապէս կ՝օգնէին իշխանաց իշխանը եւ հայոց սպարապետը։ Ինչպէս յատուկ է աւատատիրական (feudalism) հասարակարգին, որ ձեւաւորուած էր աւելի շուտ Արշակունիներու թագաւորութեան ժամանակ, աւատատիրական իշխանութիւնները կամ նախարարութիւնները ժամանակի ընթացքին ձեռք բերած էին մեծ իրաւունքներ, զորս թագաւորը չէր կրնար խախտել, եթէ անոնք պետական դաւաճանութիւն չէին գործած։ Անոնք ենթակայ էին թագաւորին, սակայն իրենց տիրոյթներուն մէջ ունէին գրեթէ անսահմանափակ իշխանութիւն։ Խոշոր աւատապետեր ունէին իրենց ենթակայ մանր ազատներու խաւը, որ իրենցմէ հող կը ստանար կատարած զինուորական ծառայութեան փոխարէն։
Զարգացած Միջնադարուն ստեղծուելով Բագրատունիներու թագաւորութիւնը՝ չէր ժառանգած Մեծ Հայքի թագաւորութեան նախկին հզօրութիւնը. 450-ամեայ դադարը (428-885) թէեւ պահպանած էր Հայաստանի ինքնուրոյնութիւնը, սակայն երկրին բարեփոխումներու կարիքը զգալի էր։ Երկրին նախկին խոշոր քաղաքներէն՝ Վաղարշապատ ը, Արտաշատ ը, Երուանդաշատ ը, Տիգրանակերտ ը, Զարիշատ ը, Բագարան ը, Զարեհաւան ը, Արմաւիր ը վերածուած էին խոշոր գիւղերու։ Առեւտրական կապերու տկարացումը մահացու էր քաղաքներու համար, որոնք թագաւորական իշխանութեան յենարանն էին։ Ուստի Բագրատունի թագաւորներու ժամանակ նախկին հիմնադրուած քաղաքները կ՝աշխուժանան, բերդերու շուրջ կը ձեւաւորուին նորերը։ Բագրատունեաց Հայաստանը ունեցած է 4 մայրաքաղաք՝ Բագարան (885-914), Երազգաւորս (914-928), Կարս (928-961), Անի (961-1045)։
Գործակալութիւններ
Թագաւորը պետութիւնը կը կառավարէր արքունիքի միջոցաւ, որ գործակալութիւններու համակարգ մըն էր։ Գործակալութիւնները կը ղեկավարէին բարձրաստիճան պաշտօնեաները կամ գործակալները։ Անոնք սովորաբար արքայական տան անդամներ էին կամ արքային մերձաւոր խոշոր աւատապետներ։
Թագաւորէն ցած դիրք ունէին իշխան ները։ Իշխանը տիրող աւագանիի ներկայացուցիչն է, նաեւ՝ առանձին ռազմաքաղաքական միաւորման գլուխը նախադասակարգայինէն դասակարգային հասարակութեան անցման շրջանին։ Կեդրոնացուած պետութեան առաջացմամբ, իշխանները ընդգրկուած են իր մէջ՝ կազմելով արտօնեալ, ժառանգական երիցագոյն խորհուրդը՝ ազնուականութիւնը։ Հայաստանեան դասակարգային հասարակութեան մէջ մեծ, տէր, զօրաւոր, իշխող իմաստներով եւ տարբեր անուանումներով իշխաններ կոչուած են մանր ու խոշոր գաւառատէրերը՝ կրտսեր իշխան, իշխան, աւագ իշխան, տէր, տանուտէր, նախարար, աւագ նախարար, նահանգներու տէրէրը՝ մեծ իշխան, կուսակալ ները՝ գահերէց իշխան, բդեշխ։
Կարեւոր էին յատկապէս իշխանաց իշխան ի եւ հայոց սպարապետ ի պաշտօնները։ Իշխանաց իշխանը թագաւորին պատասխանատու էր իշխաններու գործունէութեան համար։ Իր ենթակայութեան տակ էին արքայական տարածքները, պետական գանձարանը, երկրի մեծ ու փոքր պաշտօնեաներն ու հարկահանները։ Իշխանաց իշխանի բարձր պաշտօնը սովորաբար կը տրուէր արքայի եղբայրներէն մէկուն կամ գահաժառանգին։ Հայոց սպարապետը պետութեան զինուած ուժերու՝ բանակի հրամանատարն էր։ 9-11-րդ դարերուն սպարապետութիւնը վարած են Բագրատունիներ ու, ապա՝ Պահլաւունիներ ու ներկայացուցիչները։ Պատերազմի ժամանակ ենթակայ թագաւորութիւններուն զօրքերու հրամանատարները (սպարապետները) կ՝ենթարկուէին Անիի թագաւորութեան սպարապետին։ Գլխաւոր դատաւորի պաշտօնը առաջուան նման կը զբաղեցնէր հայոց կաթողիկոս ը։ Դատաւարութիւնը կ՝իրականացուէր եկեղեցական ժողովներու մշակած կանոններուն համաձայն ու սովորական իրաւունքի ընդհանուր կանոններուն։ Միջնադարուն եկեղեցի ն մեծ մասնակցութիւն ունէր երկրի կառավարման մէջ։ Բագրատունի թագաւորներուն համար եկեղեցւոյ դերը աւելի մեծցաւ։ Թագաւորներու տիրապետութիւնը հեռաւոր իշխանութիւններուն վրայ յաճախ ձեւական բնոյթ կը կրէր։ Եկեղեցին կ՝ապահովէր երկրի միասնականութիւնը։ Եպիսկոպոսական բոլոր թեմ երը ենթակայ էին հայոց կաթողիկոսին, որ իր կարգին կը ճանչնար կամ կ՝ընդունէր թագաւորի գերիշխանութիւնը։ Հայոց կաթողիկոսները մնայուն նստավայր չունէին։ Անին մայրաքաղաք դառնալէն ետք իր մերձակայքը գտնուող Արգինան ի վերջոյ դարձաւ մշտական նստավայր։ Բագրատունիներու ժամանակաշրջանին չկար Արշակունեաց շրջանին այնքան յատուկ հակասութիւնը թագաւորական իշխանութեան եւ եկեղեցւոյ միջեւ։ Հայոց թագաւորի դիրքորոշումը վճռական էր կաթողիկոսի ընտրութեան ժամանակ։ Գլխաւոր դատաւորի իրաւունքը առաջուան պէս կը պատկանէր հայոց կաթողիկոսին։ Փոքր գործերու դատավարութիւնը կը կատարուէր եկեղեցական ժողովներու մշակած կանոններով եւ սովորական իրաւունքով։
Իշխանական տուներու նման՝ խոշոր հողատէր դարձած էր նաեւ Հայ եկեղեցին։ Մեծաքանակ վանքերը կը տիրէին բազմաթիւ գիւղերու։ Օրինակ 10-րդ դարու սկիզբները, Տաթեւի վանք ին կը պատկանէր 22 գիւղ։
Բանակ
Բագրատունի թագաւորները յատուկ նշանակութիւն կու տային բանակի կազմակերպման։ Պատերազմներու ժամանակ բանակը կը սպառազինուէր, եւ զօրքի թիւը կը մեծնար։ Խաղաղ պայմաններու մէջ ան կը հասնէր 80-100 հազարի։ Բանակը կազմուած էր արքունական եւ մարզպանական գունդերէն։ Արքունի գունդը անմիջականօրէն կ՝ենթարկուէր թագաւորին, իսկ մարզպանական գունդը կը կազմուէր իշխանական զօրաջոկատներէ։ Բանակը կազմուած էր հեծելազօրի, հետեւակի եւ սակրաւորական զօրամասերով։ Զօրքը կը լրացնէր ազատները, շինականները եւ քաղաքացիները։ Հայոց զօրքի հիմքը այրուձին՝ հեծելազօրք ն էր։ Բագրատունի թագաւորներու յենարանը արքունական գունդն էր, որ կազմուած էր թագաւորական տիրոյթներէն հաւաքուած ռազմիկներով։ Արքունական գունդը կը պահուէր մեծ մասամբ մայրաքաղաքի եւ արքայական ամրոցներուն մէջ։
Պետութեան կեդրոնացման եւ հզօրացման այս քաղաքականութիւնը կը հանդիպէր ոչ միայն որոշ հայ խոշոր կալուածատէրերու, այլեւ՝ խալիֆայութեան յամառ դիմադրութեան ։
Խորհրդանիշեր
Բագրատունիներու դրօշ ը 10-րդ դարու 60-ական թուականներու կէսին կը դառնայ համահայկական թագաւորութեան խորհրդանիշ։
Սմբատ Տիեզերակալ (977-990) թագաւորը, կառուցելով արտաքին մեծ պարիսպներ, գլխաւոր դարպասին մօտ՝ պարիսպին վրայ, տեղադրել տուաւ զինանշանի պատկերը։