cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Պալքանեան Թերակղզի
1990-էն մինչեւ ԻԱ․ դարասկիզբ
Դիւանագիատական ճամբով ալ, կը փորձուի լուծել հողային կամ անուանումի հարցեր, ինչպէս օրինակ՝ Հիւսիսային Մակետոնիա պետութեան անունը։ Մակետոնիան աշխարհագրական տարածքի անուն է եւ կը գտնուի Յունաստանի, Պուլկարիոյ եւ Սերպիոյ միջեւ։  Եուկոսլավիոյ տարածքին Մակետոնիոյ մասը, իբրեւ անոր դաշնակից 6 հանրապետութիւններէն մէկը, 1991-ին կը յայտարարէ իր անկախութիւնը, սակայն Յունաստանը Մակետոնիա աշխարհագրական շրջանին մեծ մասը իր տարածքին մէջ ունենալով, կը հակառակի այս անուանումին։ Տարիներ տեւող խորհրդակցութիւններէ ետք, վերջապէս 2018-ին, Փրեսփայի համայձանութեամբ Prespa agreement, պետութիւնը պաշտօնապէս կը ճանչցուի Հիւսիսային Մակետոնիա անուանումով։
Թերակղզի
Թերակղզի է, որովհետեւ շրջապատուած է ծովերէ՝ հիւսիս-արեւմուտքէն Ատրիաթիք, հարաւ-արեւմուտքէն Յոնիական ծով, հարաւէն էգէական ծով, արեւելքէն Մարմարայի ծով եւ Սեւ Ծով։
Հարաւ-Արեւելեան Եւրոպա
ԻԱ․ դարուն հետզհետէ աւելի յաճախակի կը գործածուի Հարաւ-Արեւելեան Եւրոպա աշխարհագրական եզր։  Սակայն այս սահմանումը Ռումանիան չի ճանչնար իբրեւ շրջանի երկիր։
Աշխարհագրական եզր եւ սահմաններ
Պալքանեան թերակղզիին հիւսիսային մասի ընդունուած սահմանները կ՛ որոշեն Տանուպ, Սաւա եւ Քուփա գետերը ու Քվարնըր Ծոցը Kvarner Gulf։  Յունաստանի կղզիները թերակղզիին մաս չեն համարուիր։
Աշխարհագրութիւն
Պալքանեան Թերակղզիին տարածութիւնն է 550․000 ք․քմ․։  Բարձրագոյն կէտն է Ռիլա լերան գագաթը՝ 2925 մ․ (Պուլկարիա), իսկ ամենացածը՝ (ամենախորունկ մաս) Յոնիական ծովուն մէջ գտնուող Քալիփսօ խորամասն է Φρέαρ των Οινουσσών 5267 մեթր խորութեամբ (Պելոպոնեսի արեւմուտքը գտնուող Փիլոս ծովեզերիայ քաղաքէն հարաւ արեւմուտք)։
Թերակղզիին մեծագոյն մասը` հարաւ-արեւմուտքէն դէպի հիւսիս-արեւելք, լեռնաշղթաներով ծածկուած է։  Գլխաւոր լեռնաշղթաներն են՝ Տինարիք Ալպեան (Սլովենիա, Քրոաթիա եւ Պոսնիա), Շար կամ Սքարտոս (կ՛ երկարի Ալպանիայէն դէպի Հիւսիսային Մակետոնիա) եւ Փինտոս (կ՛ երկարի Յունաստանի հիւսիս-արեւմուտքէն մինչեւ կեդրոնական Յունաստան)։
Երկիրներ
Հետեւեալ երկիրները մաս կը կազմեն Պալքանեան թերակղզիին
Կլիմա
Թերակղզիին կլիման այլազան է․ լեռնային, ցամաքային եւ միջերկրականեան։ Ձմեռները հիւսիսային մասին մէջ շատ ցուրտ են (-24°C եւ -28°C) եւ հարաւային մասին՝ աւելի մեղմ (+11°C եւ +3°C․ բացառաբար` -1°C եւ -3°C)։  Ամառները, ջերմաստիճանը Պալքանեան թերակղզիին բոլոր շրջաններուն կրնակ հասնիլ +40°C, իսկ ծայրայող պարագային՝ +48°C (Յունաստան), վերջին տասնամեակներուն մեծ հրդեհներ առաջացնելով երկրին տարածքին, ինչպէս օրինակ 2021-ի Օգոստոսի առաջին տասնօրեակին Աթէնքի հիւսիս-արեւելեան, Էվիայի, Օլիմպիայի, Փիրղոս Իլիասի, Ղիթիոյի, Արգատիայի եւ ուրիշ շրջաններուն մէջ բռնկած 586 ահաւոր հրդեհները անտառային հսկայական տարածքներ այրեցին։  Այդ շրջաններու տնտեսութիւնը քայքայեցին, ի միջի այլոց բնակարաններ, գործատեղիներ, մշակուած տարածքներ, արօտավայրեր եւ անտուն ու գործազուրկ ձգեցին հազարաւոր մարդիկ։
Կենսուժի աղբիւրներ
Փայտաքարի սահմանափակ հանքերը կը գտնուին Յունաստանի, Պուլկարիոյ, Սերպիոյ եւ Պասնիոյ տարածքին։ Քարիւղի փոքր ծաւալի հանքեր կան Սերպիա, Ալպանիա, Քրոաթիա եւ Յունաստան (Էգէական Ծով)։
Հանքանիւթեր
Պալքանեան թերակղզին հարուստ է հանքանիւթերով․ պղինձ, զինք, քրոմ, մանկան, բարեքար, ոսկի եւ ուրանիոն։
Կրօնք
Թերակաղզիին բնակչութեան ջախջախիչ մեծամասնութիւնը ուղղափառ Քրիստոնեայ է,  Կաթոլիկ եւ Իսլամ։  Կրօնական ծեսերը բազմաթիւ են, իսկ ուղղափառ քրիստոնիայ երկիրներէն իւրաքանչիւրը ունի իր ազգային եկեղեցին։
Պալքանեան խոհանոց
Պալքանեան խոհանոցը, ընդհանուրին մէջ տեղական խոհանոցի յատկութիւնները պահած է, սակայն ունի նաեւ բաղադրութիւններ Եւրոպական եւ արեւմտեան Ասիոյ խոհանոցներէն։
1795 թուական
1795 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 95րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1795 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1795 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1795
Զիատ Ռահպանի
Զիատ Ռահպանի, լիբանանցի արուստագէտ, երաժիշտ ու թատերագիր: Զաւակն է համաշխարհային ծանօթութիւն ունեցող նշանաւոր երգչուհիներէն՝ Ֆէյրուզի (Նուհատ Հատատ): Գործունէութեան սկզբնաւորութեան գրած է բանաստեղծութիւններ, սակայն յետագային նախընտրած է երաժշտութեամբ զբաղիլ: Ան փորձած է արաբական երաժշտութիւնն ու ճազը միաձուլել ։
Բեմադրած է երաժշտական թատրերգութիւններ, որոնց միջոցով շատ յաճախ քննադատած է Լիբանանի ներքին քաղաքական կեանքը:
Թթենի
Թթենի կամ թութի ծառ, շերամածառ, թթազգիներու ընտանիքի տերեւաթափ ծառերու կամ թուփերու ցեղ։ Կ'ընդգրկէ թափուող ծառերու 17 տեսակ, տարածուած է տաք ջերմային գոտիներուն մէջ, ինչպէս նաեւ մերձարեւադարձային գոտիներուն մէջ Ասիա, Ափրիկէ, Հիւսիսային Ամերիկա։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պտղատու ծառեր Ստորոգութիւն:Թթազգիներ
Նուարսակի Դաշինքը
Նուարսակի Դաշինք, 484 թուականին Վահան Մամիկոնեանի եւ պարսկական արքունիքի ներկայացուցիչ Նիխոր զօրավարին միջեւ Պարսկահայքի Նուարսակ բնակավայրին մէջ կնքուած պայմանագիր, որմով վերջ դրուեցաւ 481-84 թուականներու ապստամբութեան։
Պերոզ ինկած էր կռիւի ընթացքին եւ գահ բարձրացած էր անոր եղբայրը՝ Վաղարշ։ Ան հաշտութիւն կնքած էր քուշաններուն հետ, անոնց զիջելով երկու նահանգներ։ Այս պայմաններուն մէջ ան անիմաստ գտաւ կռիւը շարունակել Հայաստանի եւ Վրաստանի մէջ եւ Տիզբոն կանչեց Շապուհ մարզպանն ու բանակին հրամանատարը։ Մինչ այդ, մանրամասն տեղեկանալէ ետք Հայաստանի եւ Վրաստանի կացութեան մասին, Վաղարշ յայտնեց վերջ տալու հայկական տագնապին, որ սուր բնոյթ ստացած էր եւ կրնար յագնիլ Հայաստանի բաժանման։ Ուստի, 484-ին, Նիխոր անունով մեծ պաշտօնատարի մը գլխաւորութեամբ ան պատգամաւորութիխն մը ղրկեց Հայաստան՝ բանակցելու եւ հաշտութիւն կնքելու նպատակով։
Նիխոր խոհեմաբար չմտաւ Հայաստանի սահմաններէն ներս, այլ Հեր գաւառի Նուարսակ գիւղէն պատգամաւորներ ղրկեց ու իր մօտ հրաւիրեց Վահանը: Այս վերջինը նախ պատգամաւորութիւն մը ղրկեց համար իր պայմանները, ապա պահանջեց որ պարսիկ մեծամեծներ պատանդ ղրկուին իրեն։
Նուարսակի Պայմանագիրի Պայմանները
Դաշինքը կնքուեցաւ Վահանի առաջարկած հետեւեալ պայմաններով.-
Վահան Մամիկոնեանի դրած այս պայմանները ընդունուեցան թէ՛ Նիխոր եւ թէ Վաղարշի կողմէ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Վահանանց պատերազմ Ստորոգութիւն:Վրաց մարզպանութիւն Ստորոգութիւն:Իրանի պատմութիւն
Աթբասար
Աթբասար, քաղաք Ղազախստանի մէջ, Ժաբայ գետի (Իշիմի վտակ) ափին։
Հիմնադրուելէ 1846-ին որպես կազակական ստանիցա՝ նախրի ճանապարհի վրայ։ Անվանումը կազմուած է ղազախերեն՝ աթ «ձի» եւ բասար (ածական դերբայ բասմակ «ոտնատակ տալ» բայի) բառերի միացումէն :
Պէթի Ուայթ
Պէթի Մէրյըն Ուայթ Լատըն (Betty Marion White Ludden, ) Ամերիկացի դերասան եւ կատակերգակ: Ունի 70 տարուայ ֆիլմի ասպարեզ, ըլլալով հեռատեսիլի ռահվիրաներէն: Ուայթը հանրածանօթ էր իբր ֆիլմի ոլորտի առաջին կիներէն, որ կ'աշխատէր իբր թէ՛ դերասան եւ թէ՛ նկարող: ԱՄՆի առաջին կինն էր որ կարճ կատակերգակ ֆիլմեր արտադրած է (օր.՝ Life with Elizabeth): Ուայթը ծանօթ է իբր «Հեռատեսիլի Առաջին Կինը», որ նաեւ վերնագիրն էր 2018ին հրապարակուած իր կեանքի եւ ասպարեզի վաւերագրականին:
Մեսրոպ Ամատունի
Մեսռոպ վրդ. Ամատունի (Նախապէս Հաթբարձում), Մայր վարժարանի աչկերտած, յաջորդարար Սամաթիա, Խասգիւղ եւ Շահնաղար վարժարանէն շրջանաւարտ 1857-ին Իբր թարգման Կարապետ կիւմիւ չկերտանի գացած է նոյն թուականին Բարիղ, հոն իբր ունկնդիր հեեւած է բժչկութեան։
Պոլիս վերադարձած 1880-ին Իբր ուսուցիչ հայերէնի մաթեմաթիքի, գիտութեանց, պաչաօնավարած է Պոլոսյ զանազան վարժարարաներըեւ գաւառները։ 1881-ին հրատարակած է Մոլութեան մը զոհէռէ, պարզասէր հայուղեաց առաջարկութեամբ 1892-ին կը ձերբակայուի իբրեւ Հնչակեան, Գաղատիա կը դրկուի դատուելու, ուր ներման, Գաղատիա կը ղրկուի ղատուելու,ուր ներման կ’արջանանայ։ 1893-ին Պոլիս կը վերադառնայ ուր Ս. Յակոբի որբանոցին մէջ կը պաչտօնավարէ։
Վաղաժաման կորսնցուցած ըլլալով իր կինը եւ 34 տարեկան սղան այս կսկիծներու մխիթարութիւնը գտած է եկեղեցիցականութեան թէջ 1901-ին Սին երթալով իբր միաբան վարդապետ կը ձեռնադրուի։ 1908-ին Ֆէնէսէի դպրոցի տնօրէնութեան կը հրաւիրուի կ’երթայ։ 1909-ին պաչտօնը կը թողու եւ բժըչկութեամբ կը զբաղի։ Կը տարագրուի, զինադադարին ատեն մը Հայէպ կը մնայ ետոյ Պոլիս կը դառնայ. 1927-էն ի վեր Պուլկարիոյ Այթօս քաղաքին մէջ կը պաչտօնավարէ։
Սերպիա
Սերպիա կամ Սերպիոյ Հանրապետութիւն հարաւ-արեւելեան Եւրոպայի մէջ երկիր մըն է: Ան կը գտնուի Պալքան թերակղզիի մէջտեղը եւ անոր կը սահմանէ հիւսիսէն՝ Հունկարիան, արեւելքէն՝ Ռումանիան եւ Պուլկարիան, հարաւէն՝ Հիւսիսային Մաքետոնիան եւ Ալպանիան կամ Քոսովոն, հարաւ-արեւմուտքէն՝ Մոնդենեկրոն եւ արեւմուտքէն՝ Պոզնիա եւ Հերցեկովինան եւ Քրուադիան:
Սերպիա կը բնակին 7,1 միլիոն մարդիկ:
Ջուղա, (Նախիջեւան)
Ջուղա (ատրպ․՝Ջուլֆա  Culfa) քաղաք Ատրպէյճանի Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութեան։   Ջուլֆայի շրջանի վարչական կենդրոն։   Մինչեւ 19-րդ դարուն՝ պատմական Երնջակ գաւառի հայկական ու հայաբնակ քաղաք եւ առեւտուրի գլխաւոր կեդրոններէն։
Դիրքը
Կը գտնուի Նախիջեւանի հարաւ արեւմուտքը, Արաքս գետի ափերուն։  Պատմական Ջուղա քաղաքը կը տարածուի Ջուլֆայի շրջանի Ջուղա գիւղի մերձակայքը, Մաղարդայի եւ Ջուղայի լեռնաշղթաներուն միջեւ երկարող կիրճին՝ Ծակուտայ ձոր կամ Ծակուտ, Արաքս գետի ձախ ափին։ Կը գտնուի ծովու մակարդակէն 700 մեթր բարձրութեան վրայ եւ կլիման ցամաքային է՝ արեւոտ եւ չոր։
Պատմութիւն
Հայ մատենագրութեան մէջ, Ջուղա քաղաքը առաջին անգամ կը յիշուի 5-րդ դարուն Մովսէս Խորենացիին «Հայոց Պատմութիւն» հատորին մէջ, ուր կը նշուի թէ Ջուղայի հիմնադիրը Մեծն Տիգրանն է։  Ջուղան կը գոյատեւէ արաբական յարձակումներուն եւ Միջնադարի շրջանին պարզ գիւղ մը ըլլալէ կը դադրի։  10-րդ մինչեւ 13-րդ դարերուն ընթացքին կը զարգանայ․ ըստ Ղազար Կաթողիկոս Ճահկեցիին՝ 17-րդ դար, Անի մասրաքաղաքին կործանումէն ետք, անոր բնակիչներուն մեծ մասը Ջուղա կը հաստատուի։  15-րդ  մինչեւ 17-րդ դարերուն ընթացքին կը դառնայ վաճառականութեան եւ մշակոյթի գլխաւոր կեդրոններէն մէկը։  Ջուղայէն կ՛անցնին Հեռաւոր Արեւելքէն արեւմուտք՝ Միջերկրական Ծով երթեւեկող առեւտուրի կարաւանները։ 1604 թուականին Օսմանեան եւ Սեֆեւեան կայսրութիւններուն միջեւ պատերազմին պատճառով Ջուղա քաղաքը աւերման եւ հրկիզման կ՛ենթարկուի։  Պարսիկ թագաւորը՝ Շահ Աբբաս, կը հրահանգէ քանդուին եւ աւերուին Հայաստանի քաղաքներն ու գիւղերը, որոնք կը գտնուին թրքական բանակին ճամբուն վրայ, ինչպէս նաեւ, այդ շրջաններուն բնակիչները բռնի Պարսկաստան փոխադրել։  Ջուղայի բնակիչներն եւս, կը ստիպուին լքել իրենց տուները․ կը յաջորդէ հայերուն ողբերգրական գաղթը դէպի Պարսկաստան Արաքս գետի վրայով։ Առաջին հասնողները՝ Ջուղայի բնակիչները, կը տեղաւորուին սեֆեւեաններու մայրաքաղաք Սպահան եւ անոր մօտակայ վայրը հայերը կը հիմնեն Նոր Ջուղա քաղաքը։
1828 Թիւրքմէնչայի դաշնագրով, Ջուղան Ռուսիոյ կայսրութեան եւ Պարսկաստանի միջեւ սահմանագիծը կը հանդիսանայ։ 1840 – 1847 Ռուսական Կայսրութեան մէջ Հայկական Մարզին մաս կը կազմէ։ Իսկ 1847 – 1917՝ Ռուսական Կայսրութեան մաս։
1921 Հոկտեմբեր 13 ստորագրուած Կարսի պայմանագրով Նախիջեւանը (Ջուղան ներառեալ) Ատրպէյճանի Խորհրդային Հանրապետութեան մաս կը կազմէ, իբրեւ Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն։  Այս թուականէն ետք, հայ բնակչութեան թիւը աստիճանաբար կը նուազի եւ 1988-1994 Արցախեան Ազատագրական Պայքարի տարիներուն մնացած հայերուն կը ստիպեն տեղափոխուիլ Հ․Հ․։
Ջուղայի հնագիտական վայրը եւ Ջուղայի հայկական գերեզմանատունը
Միջնադարին Ջուղան հարուստ եղած է ճարտարապետական յուշարձաններով, կամուրջով, բերդով, հազարաւոր գեղաքանդակ խաչքարերով, վաճառատուներով, շուկայով ու բաղնիքով, եկեղեցիներով, եւայլն։  Մինչեւ 20-րդ դարասկիզբին անոնց կարեւոր մասը կանգուն կամ կիսաւեր վիճակի մէջ էր։  Սակայն ներկայիս, մեծ մասը գետնի հաւասար դարձած է եւ փոքր մաս մըն ալ՝ աւերակ։
Վանքեր
Ջուղայի մէջ կը գործէին հետեւեալ վանքերը՝ Ամենափրկիչ, Ս. Աստուածածին, Ս․ Գէորգ, Ս. Մինաս, Ս. Յովհաննէս, Ս. Յակոբ, Ամենասուրբ Երրորդութիւն կամ Վերին Կաթան, Անդրէորդի, Պոմբլոզի ժամ, ինչպէս նաեւ շատ եկեղեցիներ։
Ջուղայի խաչքարեր
Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ Ջուղայի հայկական գերեզմանատունը
Ջուղայի խաչքարերը եւ կամ Ջուղայի հայկական գերեզմանատունը մինչեւ 1648 թուականի ունեցած է 10,000է աւելի խաչքարեր։  Անոնց կանոնաւոր կերպով ոչնչացման քաղաքականութիւնն ու գործընթացը կը սկսի 1921, Հոկտեմբեր 13-էն ետք։  1970-ական թուականներուն կը հաշուէր 462 խաչքարեր առաջին բլուրին վրայ, 1,672՝ երկրորդ բլուրին վրայ եւ 573՝ երրորդին։  Նաեւ, 250 խաչքարեր կային Ամենփրկիչ վանքին մօտ եւ քաղաքին զանազան վայրերու մէջ։
1998 – 2006 թուականներուն,  Ջուղայի խաչքարերը ամբողջութեամբ կը քանդուին, անոնց հետքն նոյնիսկ այժմ չկայ։
Ջուղայի բարբառը
Ջուղայի բարբառը իր բառային կազմով, կը պատկանի «ում» ճիւղին։  Շարահիւսութեան ու հնչիւնաբանութեան, ձեւաբանութեան առանձնակի կամ համակարգային տարբերութեամբ հանդերձ, կը նմանի Արարատեան եւ Ղարաբաղի, իսկ ձայնայինով` Վանի եւ Մշոյ բարբառներուն: Ան, հասկանալի էր Ջուղային մերձակայ եւ Նախիջեւանի քանի մը գիւղերու բնակչութեան կողմէ։  Այժմ կը խօսուի Պարսկաստանի Նոր Ջուղա (ներկայիս Սպահան քաղաքի հայաբնակ թաղամաս), Շիրազ քաղաքներուն հայ բնակչութեան կողմէ եւ Հնդկաստանի հայերուն կողմէ։  Սակայն 400 տարի ետք, բարբառը զգալիօրէն փոխուած է։
Սուրբ Յովհաննէս Եկեղեցի (Մեղրիի վանք)
Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցի (Մեղրիի վանք), Հայ առաքելական եկեղեցի Հայաստանի Հանրապետութեան Սիւնիքի մարզի Մեղրի քաղաքին մէջ։ Կ՝ընդգրկէ Մեղրիի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։
Ջուղա, (Նախիջեւան)
Տես նաեւ
Նոր Ջուղա
Սուրբ Յովհաննէս Եկեղեցի (Մեղրիի վանք)
Պատմութիւն
XVII դարուն կառուցուած Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցին կը դասուի գմբեթաւոր եկեղեցիներու շարքը։ Կը գտնուի Մեղրի քաղաքի հիւսիսային բարձրադիր մասին մէջ։ Քառամոյթ, գմբեթաւոր, բազիլիկ կառոյց է։ Եկեղեցին կառուցուած է տեղական բազալտէ քարէն, իսկ գմբեթը աղիւսաշեն է։ Արեւմուտքէն արեւելք ձգուած ուղղանկիւն դահլիճը երկու զոյգ մոյթերով բաժանուած է երեք նաւերու։ Գնդաձեւ գմբեթը տեղադրուած է աղոթասրահի կեդրոնին մէջ։ Թմբուկը ներսէն գլանաձեւ է, դուրսէն բազմանկիւն՝ 12 նիստով։ Միակ մուտքը արեւմտեան կողմէն է։ Եկեղեցւոյ ներսը մշակուած է աղիւսէ տեգորաթիւ որմնակամարներով։ Խորշերն ու որմնակամարները ունին շեշտուած սլաքաձեւութիւն։ Եկեղեցիին արեւմտեան կողմէն կից է ուղղանկիւն հատակագիծով, կիսաշրջանաձեւ թաղով, եռակամար բաց սրահը (այժմ՝ աւերակ) ։ )։
Ջուղա, (Նախիջեւան)
Տես նաեւ
Նախիջեւան
Սուրբ Յովհաննէս Եկեղեցի (Մեղրիի վանք)
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայաստան
1796 թուական
1796 թուական, նահանջ տարի, 18րդ դարու 96րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1796 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1796 մահեր
Յուլիս
Ստորոգութիւն:1796
Կարապետ Տէր Մկրտչեան
Կարապետ Տէր Մկրտչեան, Աստուածաբան, պատմաբան, բանասէր, փիլիսոփայ եւ եկեղեցական գործիչ։
Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Նախիջեւանի Ցղնայ գիւղին մէջ : Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի ծխական վարժարանէն ներս եւ ապա ընդունուած՝ Զաքաթալայի գաւառական դպրոցը:
Կարապետ իր մօրեղբօր՝ Յովհան Աւագ Վարդապետի միջնորդութեամբ 1880 թուականին ընդունուած է Սուրբ Էջմիածնի Գէորգեան հոգեւոր ճեմարանը, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1888 թուականին:
Ուսումը աւարտելէ ետք ուսուցչութեան պաշտօն վարած է Գէորգեան ճեմարանէն ներս, միաժամանակ վարելով մատենադարանապետի պաշտօնը:
Կարապետ Տէր Մկրտչեան 1889 թուականին Գէորգ Զ. Չորեքճեանի եւ Գարեգին Ա. Յովսէփեանի հետ օծուած է կուսակրօն. այնուհետեւ իր ուսումը շարունակած է Լայփցիկի եւ Պերլինի բարձրագոյն ուսումնարաններուն մէջ, հետեւած է Փարիզի Սորպոնի համալսարանի եւ Մարպուրկի բողոքական աստուածաբանական հիմնարկի ուսուցումներուն: Նոյն տարիներուն գիտական յօդուածներով աշխատակցած է գերմանական յայտնի կրօնական հանդէսներուն:
Ուսումէն ետք վերադարձած է Սուրբ Էջմիածին եւ նշանակուած՝ Գէորգեան հոգեւոր ճեմարանի տեսուչի օգնական եւ կրօնական առարկաներու ուսուցիչ, իսկ 1899-ին նշանակուած է Գէորգեան ճեմարանի տեսուչ:
Բանասէրը 1902-1906 թուականներուն եղած է «Արարատ» հանդէսի կրօնական բաժնի պատասխանատու եւ ապա հանդէսի ընդհանուր խմբագիր :
Տէր Մկրտչեան 1907 թուականին ընտրուած է Ատրպատականի հայոց թեմի առաջնորդ եւ այդտեղ հրատարակած է «Առաւօտ» շաբաթաթերթը, իսկ 1910-1912 թուականներուն խմբագրած է «Թաւրիզի Յայտարարութիւններ» թերթը:
Ուսումնասիրած է բազմաթիւ ձեռագրեր եւ հրատարակած է զանոնք «Արարատ» հանդէսի մէջ, ինչպէս «Գիրք Թղթոց»ը եւ այլն :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ալապաեւսկ
Ալապաեւսկ (Алапаевск), քաղաք Ռուսաստանի Սվերդլովսկի մարզին մէջ, Նեյվա գետի (Օբի ավազան) եւ նրա վտակ Ալապայիխաի ափին։ Հիմնադրուել է 1704 թ.-ին։ Անուանումը ստացել է Ալապայիխա գետից (գետանունն առաջացել է ռուսերեն алапа «ճախնուտ, գետի հեղեղափ» բառից)։ Քաղաք է 1781 թ.-ից:
Ասփիրին
Ասփիրինը, դեղերէն ամենաշատ գործածուողն է։ Յօդացաւեր, գլխացաւեր կամ բազմաթիւ այլ ցաւեր մեղմացնելու համար տրուած դեղագիրներու պատրաստութեան մէջ՝ դեղագործները ուրիշ ոեւէ դեղէ աւելի կը գործածեն ասփիրինը: Հաշուած են, օրական 42 միլիոն ասփիրինի դեղահատներ կը գործածուին՝ միմիայն Ամերիկայի մէջ, այսինքն մօտաւորապէս տարեկան 100 դեղահատ ասփիրին իւրաքանչիւր անհատի համար: Անգլիոյ մէջ ալ ասփիրինի գործածութիւնը մեծ համեմատութիւններու կը հասնի:
Ասփիրինին պատմութիւնը
Ասփիրինի բաղադրութիւնը եւ անունը կը պատկանէր Պայէր ընկերութեան: 1917-էն վերջ ամերիկեան դատարանները թոյլ տուին, որ ուրիշ ընկերութիւններ ալ նոյն անունով այդ դեղահատերը պատրաստեն:
1850-ական թուականներուն էր, որ Շարլ Ֆրէտէրիք Կէրհարտ, Ալզասցի մը, ասփիրինի գիւտը գտաւ: Արթիւր Եշէնկերում, Պայէր ընկերութեան գլխաւոր քիմիաբանը, անդրադարձաւ որ այս դեղը մեծ օգտակարութիւն կրնար ունենալ եւ մեծ շահեր ապահովել Պայէր ընկերութեան: Դժբախտաբար ան հանդիպեցաւ՝ Պայէրի գիտական բաժնի ընդհանուր տնօրէնին՝ Տոքթ. Հէնրիխ Տրէզէրի ընդմիջութեան: Այս վերջինը տարօրինակ մտքեր ունէր. օրինակ՝ այն բոլոր դեղերը որոնք ելեքտրական վատ հաղորդիչներ էին՝ կը մերժէր ընդունիլ: Ասփիրինը կ'ինար այդ դեղերու շարքին, եւ ուրեմն Տոքթ. Տրէզէր կը մերժէր անոր պատրաստութիւնը:
Հակառակ այս բոլոր դժուարութիւններուն եւ արգելքներուն՝ Եշէնկրում գաղտնաբար սկսաւ փորձել, նախ՝ իր անձին վրայ, ապա ջանաց համոզել այլ բժիշկներ, որպէսզի փորձէին իրենց հիւանդներուն վրայ: Արդիւնքը գոհացուցիչ էր, ասփիրինը ոչ միայն կ'անհետացնէր ցաւերը՝ այլեւ կ'իջեցնէր բարձր տաքութիւնները, առանց վնաս հասցնելու սիրտին:
Պայէր ընկերութիւնը իսկոյն իւրացուց դեղին բաղադրութիւնը եւ սկսաւ պատրաստել անկէ մեծաքանակ:
Ասփիրինին յատկութիւնները եւ ազդեցութիւնը
Ասփիրինը բազմազան յատկութիւններ ունի, որոնցմէ ամէնէն հետաքրքրականը՝ բնականէն բարձր ջերմութիւնները պակսեցնելն է, առանց սակայն մարդկային մարմնի բնական տաքութեան վրայ ազդեցութիւն գործելու: Օրինակ, երբ հիւանդ մը բարձր տաքութիւն ունի 39 աստիճան՝ ասփիրին առնելէ վերջ տաքութիւնը կ'իջնէ 38 աստիճանի: Բայց մէկը որ գլխու ցաւէ կը տառապի առանց տաքութիւն ունենալու, եթէ ասփիրին առնէ՝ գլխու ցաւը կը թեթեւնայ, բայց բնական տաքութիւնը մարմնին, 37 աստիճան, կը մնայ անփոփոխ:
Բժիշկները նկատած են որ առնուելէն 10 վայրկեան վերջ՝ ասփիրինը կ'անցնի արեան մէջ: Ան աւելի շուտ կ'ազդէ երբ հիւանդը միաժամանակ կը գործածէ քիչ քանակութեամբ (bicarbonate)։ Այս վերջինը կը մեղմացնէ նաեւ ստամոքսի գրգռութիւնները, որոնք յաճախ առաջ կու գան ասփիրինի մեծաքանակ գործածութենէն:
4000 հիւանդներու վրայ փորձուած եւ հաստատուած է որ մարմինը երբեք չի վարժուիր ասփիրինին, եւ անոնք որ յաճախ կը գործածեն զայն, ոեւէ ատեն կրնան դադրեցնել անոր գործածութիւնը՝ առանց այլեւս պահանջք զգալու:
Կան մարդիկ, որոնք ասփիրին կը գործածեն՝ քնանալու համար: Սակայն, Ասփիրինը քնաբեր յատկութիւն չունի եւ եթէ ենթական ասփիրինով քնանայ՝ պատճառը հոգեբանական ազդակներու մէջ պէտք է փնտռել:
Եթէ քիչ քանակութեամբ առնուի՝ ասփիրինը մատչելի է ոեւէ մէկուն, առանց բացառութեան: Նկատուած է որ փոխանակ ճերմակ դեղահատի ձեւին տակ տալու ասփիրինը երբ տրուի քառակուսի ձեւով կամ տարբեր գոյնով՝ ասփիրինը մերժող հիւանդը առանց դժուարութեան կը կլլէ զայն:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Դեղագիտութիւն
Գոհար Գասպարեան
Գոհար Գասպարեան (օրիորդական ազգանունը՝ Խաչատրեան, ), հայ օփերայի արուեստի մեծագոյն վարպետ, ԽՍՀՄ ժողովրդական արուեստագէտ։
Կենսագրութիւն
Ուսանած է տեղի երաժշտական ակադեմիան, 1940 թուականէն ելոյթներ ունեցած է Գահիրէի մէջ։ 1948 թուականին հայրենադարձուած է։ 1949 թուականէն արդէն Հայաստանի օփերայի եւ պալէի ազգային ակադեմիական թատրոնի մեներգչուհի էր, հանդէս եկած է 23 օփերաներու գլխաւոր դերերով, անոր երգացանկին մէջ տեղ գտած են աւելի քան 500 ստեղծագործութիւններ։
Գոհար Գասպարեանի համերգային երգացանկը հարուստ եղած է նաեւ (Պախ, Հենտել, Մոզարտ, Շտրաուս, Գրիգ, Գլիեր, Ռախմանինով, Չայկովսկի եւ ուրիշներ, իտալացի վարպետներ, հայ հոգեւոր երաժշտութիւն, Կոմիտաս եւ այլն)։
Գոհար Գասպարեան 1956-էն ԽՍՀՄ ժողովրդական արուեստագիտուհի էր։ 1964-էն դասաւանդած է Երեւանի երաժշտանոցէն ներս, 1973-էն՝ Երեւանի երաժշտանոցի փրոֆէսոր է։ Անոր բազմաթիւ աշակերտները դարձած են համաշխարհային լաւագոյն բեմերու մեներգիչներ։ 1984 թուականին ընտրուած է Երեւանի պատուաւոր քաղաքացի։ Անոր աշակերտը եղած է նաեւ ապագայ ամուսինը՝ օփերայի երգիչ, բեմադրող, դերասան Տիգրան Լեւոնեան։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:14 Դեկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:16 Մայիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ օփերային երգչուհիներ Ստորոգութիւն:Երեւանի պատուաւոր քաղաքացիներ
Շիրակ (հանդէս)
Շիրակ (հանդէս), գրական, քաղաքական եւ հասարակական հանդէս (կիսամսեայ, ամէնամսեայ, շաբաթական)։ Լոյս տեսած է 1905— 1907, 1909 թուականներուն, Աղեքսանտրիայի մէջ (1905— 1906), Գահիրէի մէջ (1906— 1907), Կոստանդնուպոլսոյ մէջ (1909)։ Խմբագիր-տնօրէններ՝ Վահան Թէքէեան, Միքայէլ Կիւրճեան, խմբագիր՝ Արփիար Արփիարեան։
Նիւթեր տպագրած է համիտեան կոտորածներու հետեւանքներու, հայութեան, անոր գրականութեան ու մշակոյթի վիճակի, Թուրքիոյ ներքին կացութեան, հայ-ռուսական յարաբերութիւններու եւ այլ հարցերու մասին։ Յիշարժան են Վ․ Թէքէեանի «Թուրքիան կրնայ՝ բարեկարգուիլ», Ա․ Արփիարեանի Հայաստան եւ Ռուսիա» (1905), «Ռուսիոյ հետ» (1906) յօդուածները։ Գրական բաժնին մէջ տեղ գտած են արեւմտահայ, արեւելահայ, ռուս եւ եւրոպական գրողներու ստեղծագործութիւններ, գրախօսական-քննադատական յօդուածներ, մամուլի տեսութիւններ։ Աշխատակցած են Գրիգոր Զօհրապը, Երուանդ Օտեանը, Դանիէլ Վարուժանը, Լեւոն Բաշալեանը, Մ․ Տամատեանը, Ա. Ալպոյաճեանը, Ա․ Ղազիկեանը, Պ․ Հինդլեանը եւ ուրիշներ։
1797 թուական
1797 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 97րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1797 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1797 մահեր
Ստորոգութիւն:1797
Բովուրխանա վանք
Բովուրխանա վանք, հայ առաքելական միջնադարեան վանական համալիր, Արցախ՝ Կարմիր գիւղ (Ասկերանի շրջան)։
Մեծ հետաքրքրութիւն ներկայացնող ճարտարապետական համալիր է, բաղկացած է եկեղեցական, բնակելի, օժանդակ շէնքերէ եւ պարիսպներէ: Անիկա կառուցուած է խիտ անտառապատ, գեղատեսիլ լերան վրայ :
Անուան ծագում
Վանքին Բովուրխան անուանումը թոյլ կու տայ ենթադրել, որ անիկա յառաջացած է Վարանդա գաւառի իշխան Մելիք Պատիրի անունէն։ Վերջինս իշխած է 17-րդ դարու առաջին կէսին, մինչու 1646 թուական։ Վանքը հաստատուած է մելիքութեան իշխանանիստ Աւետարանոց գիւղէն հիւսիս, շուրջ 10 քմ հեռու։
Անանուխ
Անանուխը ( լատիներէն՝ Mentha×Piperita), շրթնազգիներու ընտանիքին պատկանող կոճղարմատաւոր, տեւական խոտաբոյս է։ Մշակովի անանուխը ունի հակադիր, սուր ատամնաւոր եզրերով, ձուաձեւ կամ նշտարաձեւ տերեւներ, կարմրաւուն մանր ձողիկներ։ Բոյսի ցեղի «Մենթա» անուանումը առաջ եկած է հին յունական դիցաբանութեան յաւերժահարս Մինթայի անունէն։
Նուպարեան Ազգային Վարժարան (Եգիպտոս)
Նուպարեան ազգային վարժարան, ամենօրեայ վարժարան։ Հիմնուած է 1925 թուականին, Գահիրէի Հելիոպոլիս արուարձանի մէջ, ազգային բարերար Պողոս Նուպար փաշայի նուիրատուութեամբ։ Կը կոչուի անոր անունով։ Ունի մանկապարտէզի, նախակրթարանի եւ բարձրագոյն նախակրթարանի բաժիններ։ Նպատակն է սաներու նախապատրաստումը բարձրագոյն դպրոց ընդունուելու համար։ Կը դասաւանդուին հայոց լեզու եւ գրականութիւն, հայոց պատմութիւն, մատենագիտութիւն, ֆրանսերէն, անգլերէն, արաբերէն, կրօնի պատմութիւն, բնական գիտութիւններ, արուեստի առարկաներ։ Վարժարանը 1926 թուականին ունեցած է 138, 1937 թուականին՝ 247, 1949 թուականին՝ 313, 1996 թուականին՝ 110 աշակերտ, 23 ուսուցիչ։ Կան գրադարան, մատենադարան։ Հրապարակուած է «Արեգ» պարբերաթերթը։ Հովանաւորներն են թեմի առաջնորդարանը, Գահիրէի ազգային իշխանութիւնը։
Անանուխ
Նկարագրութիւն
Անանուխն առաջին անգամ նկարագրած է Քարլ Լինեուսը (Carl Linnaeus) 1753 թուականին եւ ներկայացուցած է զայն որպէս տեսակ մը, սակայն ներկայիս ան կը համարուի հիպրիտ:
Նուպարեան Ազգային Վարժարան (Եգիպտոս)
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Եգիպտոս
Անանուխ
Նկարագրութիւն
Ան բազմամեայ բոյս մըն է, ձողունն ուղիղ կը ձգուի 30-90 սմ. բարձրութեան հասնելով, հոծ է, կտրուածքը՝ քառանկիւնի: Տերեւները երկարոտ են, 4-9 սմ. երկարութեան եւ 1.5-4 սմ. լայնութեան, մութ կանաչ, կարմրաւուն ջիղերով, նշտարաձեւ կամ ձուաձեւ, եզրերը՝ մանր ատամնաւոր, դասաւորուած են խաչաձեւ-հակադիր կարգով: Ծաղիկները մանիշակագոյն են՝ 6-8 մմ. երկարութեամբ հաւաքուած են գագաթին մօտ: Կը ծաղկի ամառուան կէսերէն մինչեւ ուշ ամառ: Քրոմոսոմներու քանակը զոյգ է՝ 66, 72, 84, ամէնէն շատը՝ 120 հատ :
Անանուխը արագ աճող բոյս մըն է, տեղ մը բուսնելէն ետք արագ կը տարածուի:
Բաղադրութիւն
Բոյսի գետնէն վեր գտնուող մասը կը պարունակէ եթերաիւղ, որուն պարունակութիւնը ծաղիկներուն մէջ կը կազմեն 4-6, տերեւներուն մէջ՝ 2.4 - 2.75, իսկ ձողուններուն մէջ՝ մինչեւ 0.3 տոկոս։ Ան կը ստացուի ջրային գոլորշիներու միջոցով թորման եղանակով։ Անոր հիմնական մասը (41 - 65%) երկրորդային ալքոլ մենթոլն է։ Բոյսին մէջ կան նաեւ մենթոն, պինեն, լիմոնեն, դիպենտեն, ցինէոլ եւ այլ արժէքաւոր նիւթեր։
Յատկութիւններ
Հնագոյն ժամանակներէն մարդիկ կ'օգտագործէին անանուխի յատկութիւնները: Հին հռոմէացիները անանուխի տեւներով կը փաթթէին ճաշի սեղանին երեսը՝ ախորժակ բանալու համար:
Անանուխը մեղրատու բոյս է, անկէ ստացուած մեղրը ունի սաթի գոյն եւ անանուխին հաճելի բոյրը:
Անանուխը կ'օգտագործուի որպէս յաւելանիւթ հաճելի բոյր եւ համ տալու համար կարգ մը սննդամթերքներուն՝ պաղպաղակներուն, ծամոններուն, ատամի մածուկներուն, նաեւ կ'օգտագործուի հրուշակի արտադրութեան մէջ:
Օգտագործում
Բուժման նպատակով կ'օգտագործեն բոյսի տերեւները։ Բժշկութեան մեջ կը կիրառուի ոչ միայն բուսահումքի, այլեւ անոնցմէ ստացուող եթերաիւղի ձեւով։ Անանուխը անյիշելի ժամանակներէն յայտնի եղած է մարդկութեան։ Միջնադարուն կը գտնէին, որ անանուխի հոտը կ'աշխուժացնէ ուղեղի աշխատանքը։ Ավիսեննան (Իպն Սիննա) դեղաբոյսը լայնօրէն օգտագործած է գլխացաւերու, մելամաղձոտութեան, տեսողութեան թուլութեան, ականջներու խշշոցի, քիթի արիւնահոսութեան, վատ հոտի, խոցերու, բերանի լորձաթաղանթի բորբոքումներու, ատամնացաւի, ատամի փտախտի, նշիկաբորբի, շնչարգելութեան, հազի, ստամոքսի բորբոքումներու պարագաներուն։
Մխիթար Հերացին բոյսը օգտագործած է որպէս ցաւազրկող եւ թարմացնող միջոց, նողկանքի, փսխման եւ լոյծերու պարագաներուն։
Քաղը
Հասունացած տերեւները կը քաղեն Յուլիս-Օգոստոս ամիսներուն, որոնցմէ յետոյ Սեպտեմբեր ամսուն հնարաւոր է երկրորդ քաղը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Բոյսեր
Աթէնքի Երկաթուղային Թանգարան
Աթէնքի երկաթուղային թանգարան, (յուն․՝ Σιδηροδρομικό Μουσείο (Αθήνα)), հիմնադրուած է հելլենական երկաթուղային կազմակերպութեան կողմէ, 1977-ին։ Թանգարանի հինգ սրահներուն մէջ ներկայացուած են Յունաստանի երկաթուղային երթեւեկութեան պատմութեանն առնչուող առարկաններ ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի թանգարաններ Ստորոգութիւն:Երկաթուղային թանգարաններ
Դանիէլ Վարուժան
Դանիէլ Վարուժան (Դանիէլ Չպուքքարեան), 20-րդ դարու արեւմտահայ բանաստեղծ: Դանիէլ Վարուժանի ստեղծագործութեան էութիւնը եղաւ գեղեցկութեան, ուժի ու աշխատանքի տարերքը:
Վարուժանի կեանքը թէպետ ընդհատուեցաւ երիտասարդ հասակին, բայց ան ստեղծեց հասարակական մեծ բովանդակութեան եւ գեղարուեստական կատարեալ ձեւերու բանաստեղծութիւններ: Ան հոգեկան մերձեցումներ ունեցաւ համաշխարհային բանաստեղծութեան մեծ դէմքերու հետ, պահպանելով, սակայն, իր ստեղծագործութեան ազգային ոճն ու դրօշմը: Այս իրողութիւնը խոստովանած է նաեւ ինքը: Խօսելով նաեւ վերածնունդի շրջանի իտալական եւ փլամանկեան արուեստէն կրած ազդեցութեան մասին, Վարուժան միաժամանակ յատկապէս կ՛ընդգծէ, որ իր վրձինը թաթխած է միայն հայրենի հողի «որդան կարմիր»ի եւ «ծովածուփ արեան» մէջ:
Կենսագրութիւն
Դանիէլ Վարուժան ծնած է 1884 թուականին, Արեւմտեան Հայաստանի Սեբաստիա նահանգի Բրգնիկ գիւղը: Ան հասակ առած է գեղեցիկ բնութեան մը մէջ, իրենց գիւղի գետեզերքներուն թախծող ուռիներու օրօրին տակ: Գիշերները մայրը անոր պատմած է պանդխտութեան մէջ գտնուող իր հօր մասին եւ անոր երեւակայութիւնը բորբոքած է թուրք ենիչերիներու մասին ըրած պատմութիւններով: Բնութենէն ստացած երազային տպաւորութիւններուն խառնուած են նաեւ կեանքի վիշտերը:
Վարուժան գրաճանաչ դարձած է գիւղի վարժարանին մէջ, իսկ 1896 թուականէն ուսումը շարունակած Պոլսոյ մէջ սկիզբը Սագըզ Աղաճի, ապա Քաղկեդոնի Մխիթարեան վարժարաններուն մէջ:
Պոլիս ծանր տպաւորութիւն կը ձգէ Վարուժանի վրայ։ Ան կը տեսնէ Սուլթան Համիտի կազմակերպած ջարդի հետքերը: Այդ օրերու հալածեալներէն էր նաեւ բանաստեղծին հայրը, որուն հարազատները երկար ժամանակ կը փնտռեն եւ վերջապէս զայն կը գտնեն բանտին մէջ՝ շղթայուած: Տարիներ ետք, «Հօրս բանտին մէջ» ոտանաւորին մէջ, Վարուժանը կը յիշէ՝
«Դեռ փոքր էի, եկայ քեզի մենաւոր, Մութ զընտանիդ մէջ այցի, Մայրս հիւանդ էր, կը շրջէի ես ազատ Մէջտեղը բանտի եւ մահճի:»
Բանտարկեալ հօրը ան կը պատմէ իրենց ապրած ծանր կեանքին մասին, մեծ մայրը մահացած է, մայրը՝ հիւանդ է եւ խուլ, կը հազայ, չորցած են պարտէզի վարդենիները, աւերուած է հայրական օճախը:
Հայրը ձեւով մը կ՛ազատի բանտէն եւ կ՛աշխատի Պոլսոյ իջեւանատուներէն մէկուն մէջ։ Դպրոցական արձակուրդները պատանին կ՛անցնէ հօր մօտ եւ ականատես կը դառնայ պանդուխտներու տառապալի կեանքին․ «Արձակուրդներս ընդհանրապէս անցած են հօրս քով, Խավեար Խանը, հայ պանդուխտներու հառաչանքներուն եւ վէրքերու տրոփիւնին ունկնդիր», - գրած է բանաստեղծը:
Վարուժանն առանձին սիրով կ՛ուսումնասիրէ Հայաստանի պատմութիւնը, հայ հին ու նոր գրականութիւնը: Վենետիկի մէջ ան կը գրէ առաջին բանաստեղծութիւնները՝ պանդուխտներու կեանքի եւ 1896 թ. ջարդերու պատկերներով:
1905 թուականին բանաստեղծը կը մեկնի Պելճիքա եւ կ՛ընդունուի Կանտի համալսարանը: Ուսանողական տարիները էական դեր կը խաղան անոր կազմաւորման մէջ. ան կը հետեւի ընկերային եւ քաղաքական գիտութիւններու, կ՛ուսումնասիրէ գրականութիւնը եւ ընկերային ուսմունքներ: Անոր դիմաքանդակը զետեղուած է համալսարանի գլխաւոր գրադարանի դահլիճին մէջ, (Ghent University Library) Rozier 9, B-9000 Ghent : Դիմաքանդակին վրայ նշուած են իր հետեւեալ խօսքերը։
«ի՜նչ փոյթ կեանքը մեռնող, երբոր երազը կ՛ապրի, երբոր երազն անմահ է:»
Վարուժանի գեղագիտական հայեացքներուն ձեւաւորման կը նպաստէ նաեւ պելճիքացիներու բարձր մշակոյթը. ան խորազնին կ՛ուսումնասիրէ 17 - 18-րդ դարերու իրապաշտ նկարչութիւնը եւ կը տարուի 20-րդ դարու հռչակաւոր բանաստեղծ էմիլ Վերհառնի բանաստեղծութիւններով:
Այս տարիներուն Վարուժանի բանաստեղծութիւնները լայն ճանաչումի կ՛արժանանան: Ան կը դառնայ Պոլսոյ գրական շրջանակներու ազդեցիկ դէմքերէն մէկը, գրական հաւաքոյթներու ոգին: Տասը տարուան ընթացքին մէջ, բանաստեղծը կը գրէ չորս գիրք՝ «Սարսուռներ», «Ցեղին սիրտը», «Հեթանոս երգեր» եւ «Հացին երգը»: Ան կը գրէ նաեւ նոթեր, յօդուածներ եւ կը կատարէ թարգմանութիւններ:
1914-ին կը դառնայ «Մեհեան» գրական ամսաթերթին հինգ հիմնադիրներէն մէկը՝ Կոստան Զարեանի, Յակոբ Քիւֆէճեանի (Օշական), Գեղամ Բարսեղեանի եւ Ահարոն Տատուրեանի հետ: Մինչեւ Յուլիս լոյս տեսած թերթի գրական եւ մշակութային մտածողութեան գլխաւոր մղիչ ուժն է՝ Կոստան Զարեանի հետ, մինչեւ իր բաժանումը: Խմբագրած է նաեւ «Նաւասարդ» գրական պարբերականը:
Բայց վրայ կը հասնի արիւնալի աղէտը: Արտերը կը ներկուէին արիւնով: Բանաստեղծի խօսքերով՝ կեանքը կը մորթուէր արտերուն մէջ, միտքը՝ գանկին մէջ։ Այս ողբերգական օրերու զոհերէն մէկը եղաւ նաեւ Վարուժան: Թուրք մարդասպանները աքսորի ճանապարհին, Չանղըրի քաղաքի մօտ ձորի մը մէջ յօշոտեցին 31-ամեայ բանաստեղծը:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Բրգնիկ ծնածներ Ստորոգութիւն:20 Ապրիլի ծնածներ Ստորոգութիւն:26 Օգոստոսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայեր Ստորոգութիւն:Արեւմտահայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր Ստորոգութիւն:Հայերը Օսմանեան կայսրութեան մէջ Ստորոգութիւն:Չանկիրի մահացածներ
Խարբերդ
Խարբերդ (յունարէն՝ Խարպոտէ, ասորերէն՝ Քորբերդ, թրքական անուանումով՝ Հարբութ), քաղաք Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, այժմ՝ Թուրքիա։ Կը գտնուի Խարբերդի դաշտին մէջ, Արածանի ի ձախ ափին։ Կարգ մը հետազօտութիւններու համաձայն, Խարբերդը յոյն պատմիչ եւ աշխարհագրագէտ՝ (Strabo (/ˈstreɪboʊ/; Greek: Στράβων Strábōn; 64 or 63 BC – c. AD 24) Սթրապոնի կամ Ստրաբոնի յիշատակած  Արկաթիակերտ կամ Քարքաթիոքերթն է (Carcathiocerta  Ancient Greek: Καρκαθιόκερτα, Karkathiokerta  Ծոփքի թագաւորութեան մայրաքաղաքը):
Ի. դարու սկիզբը, Արեւմտահայաստանի Խարբերդ գաւառը, որ Մամուրէթ- ալ-Ազիզ (Էլազիկ) նահանգին երեք գաւառներէն մէկն էր, Տերսիմի եւ Մալաթիոյ կողքին, ունէր 32.900 քառ. քիլոմեթր տարածութիւն:
Խարբերդ գաւառը բաժնուած էր չորս մասերու՝ գլխաւորը Խարբերդ-Մեզրէն, ապա Քեպան Մատէն, Արաբկիր ը եւ Ակն ը:
Անդի Տաւրոսեան լեռանաշղթայով շրջապատուած, ոռոգուած Եփրատի եւ անոր միացող Արածանիի ջուրերով, 1267 մեթր բարձրութեան վրայ գտնուող Խարբերդի դաշտը՝ Արեւելքէն Բալուի դաշտին ու Արեւմուտքէն Մալաթիոյ դաշտին կը միանար: Խարբերդ իր գետերէն եւ անոնց բազմաթիւ հարկատուներէն բացի, ունի Հազար Լիճ, Պատմական Հայաստանի՝ Ծովք Լիճը, Ներսէս Շնորհալիի կղզիով:
Անուանում
«Խարբերդ» տեղանունը նախապէս ստուգաբանուած է, որ կազմուած է «քար» եւ «բերդ» բառերէն։ Ըստ ուրիշ տեսութեան՝ անիկա սերած է քաղաքին ներկայ տարածքին մէջ գտնուող Ք.Ա. 2000 տարի առաջ գոյութիւն ունեցած Խար գիւղին անունէն, որուն աւելի ուշ աւելցած է բերդ բառը։ Այսպիսով, Խարբերդ կը նշանակէ «ճանապարհի բերդ» կամ «բերդի ճանապարհ»։
Հետագային Դարեհ Ա.-ի օրերուն (Ք.Ա. 522-484) կառուցուած Աքեմենեաններու մայրաքաղաք Սուզան Միջերկրականին միացող ուղին դարձեալ կ'անցնէր Խարբերդ գաւառով՝ պատմական Անձիտով։ Իբրեւ ջրային ճանապարհ օգտագործուած է Արածանիի ստորին հոսանքը։ Մեր ժամանակներուն Խարբերդը պահպանած է ճանապարհներու հանգոյցի այդ դերը։ Ուրիշ տեսութեան մը համաձայն Խարբերդ եղած է որսորդութեան, հողագործութեան եւ լուսնի՝ խեթա-խուրրիական աստուածուհի Խատիին նուիրուած մեհենական սրբավայր, որմէ եկած է իր անուանումը։
Ժողովուրդ
Խարբերդցիները զուարթ եւ ընկերային նկարագիրով մարդիկ էին: Ընտանեկան եւ հաւաքական տօնախմբութիւնները իրենց բարքերուն մէջ կարեւոր տեղ կը գրաւէին:
Եկեղեցիներ
Խարբերդ քաղաքին մէջ հիմնուած են հինգ եկեղեցիներ՝ Ս. Յակոբ, Ս. Ստեփանոս, Ս.Կարապետ, Ս.Աստուածածին եւ Ս. Նշան: Իսկ խարբերդի գաւառներուն մէջ գտնուած են 55 Եկեղեցիներ եւ տասնեակ վանքեր ու սրբավայրեր:
Խարբերդի Հայկական Եկեղեցւոյ ներկայ վիճակը
Թուրքիոյ Խարբերդ քաղաքին մէջ 200 տարուան պատմութիւն ունեցող հայկական եկեղեցին ներկայիս կ'օգտագործուի իբրեւ կառատուն:
Ս. Մարիամ Աստուածածին եկեղեցին ասորական եկեղեցւոյ անուան տակ արձանագրուած է Տիգրանակերտի մշակոյթի եւ բնական ժառանգութեան պահպանութեան ցուցակին մէջ: Ցեղասպանութեան յաջորդած շրջանին քանի մը տարի եկեղեցւոյ տարածքը օգտագործուած է նաեւ իբրեւ ալիւրի արտադրամաս, որմէ ետք մատնուած է անտէրութեան: Որոշ ժամանակ մը եկեղեցւոյ տարածքին վրայ կազմակերպուած են շաբաթական տօնավաճառներ, ինչպէս նաեւ օգտագործուած է իբրեւ ոչխարներու ախոռ :
Սեկովիա
Սեկովիա (Segovia), քաղաք Սպանիոյ կեդրոնական մասին մէջ, Քասթիլիա եւ Լէոն երկրամասին մէջ։ Բնակչութիւնը մօտ 55000 մարդ կը հաշուէ (ըստ 2010 թուականին տեղի ունեցած տուեալներուն)։ Քաղաքը կը գտնուի Մատրիտէն 90 քմ դէպի հիւսիս-արեւմուտք։ 1985 թուականին քաղաքը դասուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան շարքին մէջ։
28 Յուլիս 2015-ն Սեկովիայի թեմի վաստակաւոր առաջնորդ՝ գերապայծառ «Luis Gutiérrez Martín» պատարագ մատոյց Ս. Անտոնի նուիրուած եկեղեցւոյ մէջ, մեծ հայրերու ու մեծ մայրերու տօնին առթիւ ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Սպանիոյ քաղաքներ
Ութձայն
Ութձայն, աւանդական ձայնեղանակների համակարգ միջնադարեան քրիստոնեական երաժշտական արուե{{ստի մէջ։ Կապուած է Հին աշխարհի ժողովուրդներու մէկ շարքին, այդ թուին եւ հայերու մօտ խոր անցեալին ձեւավորուած տիպական ձայնեղանակներու մասին ուսմունքին։ Վերջինս մ․ թ․ առաջին դարերուն (մինչեւ 4րորդ դարուն սկիզբը) քրիստոնեական պաշտամունքային երաժշտութեան մեջ վերաձեւավորուած է որպես ութձայն, թեէւ իրականութեան մէջ միավորուած է ութէն շատ աւելի մեծ թիւով հիմնական եւ օժանդակ ձայնեղանակներ։
Ութձայնը որպես կազմաւվորուած համակարգ կիրառուած երրորդ դարուն։ Այն արտացոլող եւ գիտութեանը յայտնի հնագոյն մատեանները երկուքն ալ 4րորդ դարուն․ սկիզբին (Աստվածաշունչի հայերէն թարգմանութենէն ետք) կազմուած հայոց հնագոյն Սաղմոսարան֊ժամագիրքը՝ իր ութ կանոններով, որոնց իւրաքանչիւրին համապատասխանած է մէկ ձայնեղանակ, եւ 6րորդ դարու սկիզբին Սևերիոս Անտիոքացի պատրիարքի կազմած հոգեւոր ինքնուրույն երգերու ժողովածուն՝ ութ ձայնեղանակներն ընդգրկող ներքին հատուկ բաժանումով։ Սկզբնական շրջանին ութձայնի տեսական հիմունքներն այս կամ այն չափով ընդհանուր եղած են քրիստոնեայ ժողովուրդներու համար (հատկապես Մերձաւոր Արեւէլքի մէջ)։ ժամանակի ընթացքին, սակայն, նախ առանձնացած են արեւմտեան եւ արեւելեան քրիստոնյա մշակույթներուն հատուկ ութձայները, հետո՝ արեւելեան քրիստոնեական երաժշտարուեստի սահմաններու մէջ տարանջատուած են ազգայն ութձայներու մէկ ձայն (15րորդ դ․ ձևավորուած է նաեւ ռուսականը եւ այլն)։
Արեւելեան քրիստոնեական երաժշտութեան պատմական զարգացման դասական շրջանին (մինչեւ 15 դ․ կեսերը), իր մեղեդիական մեծ հնարավորութիուններով եւ ազգային վառ ինքնատիպ գծերով բիւգանդականի կողքին արժանի տեղ մը գրաւուած է հայկ․ ութձայնը։ Տակավին հեթանոսական Հայաստանի մէջ տեսական միտքը տարբերած է չորս հիմնական ձայնեղանակներ՝ տիպական միւս մեղեդիները այս կամ այն կերպ խումբելով դրանց շուրջ։ 4րորդ հարիւրամեակի ընթացքին հոգեւոր պաշտամունքային երաժշտութեան մեջ կատարվուած են լուրջ տեղաշարժեր, որոնց գիտութիունը արձագանքած է գիրերու գիւտէն հետո։ Մեսրոպ Մաշտոցը եւ Սահակ Պարթեւը վերանայած են ձայնեղանակներու մասին հայկական հին ուսմունքը եւ վերակարգաւորած է գլխավորապես աստվածաշունչի երգերու (սաղմոսներ, մարգարեական օրհնութիւններ եւ տիրամոր օրհնութիւն) բնագիրրերու հետ զուգորդուող տիպական մեղեդիները՝ խմբագրելով հայկական ութձայնի առաջին խոշոր հատուածը (չորս բուն, չորս կողմ եւ երկու այստեղի եղանակներով, որոնք արդեն իսկ դուրս եկած են ութի սահմաններուն)։
Այս շրջանին արդէն, սկսած ըլլալով նաեւ հայկական հոգեւոր ինքնուրույն երգերու (հետագայում շարական անուանուած)՝ կցուրդներու հորինումն ու եկեղեցիի ազատ կատարումը (հրապարակինը), Մեսրոպ Մաշտոցի եւ Սահակ Պարթեւի նախաձեռնութեամբ կազմուած է հայկական ութձայնի երկրորդ (ավելի փոքրաչափ) հաավածը ես՝ այսպես կոչուած սկսվածքներու համակարգը։ Սկսվածքներին կարեւոր դեր հատկացուած պաշտոներգութեան մեջ։ Դրանց օգնութեամբ մենակատար-խմբավարը իրականացուած է անցումները սաղմոսներէն դեպի կցուրդներու խմբական երկդաս կատարումը։ Բացի այդ, սկսուածքներու դրութեան միշոցով դպիրները տիրապետած են գործնական երգեցողութեանն ու տեսութեանը։ Աւելի ուշ, հայ հոգեւոր ինքնուրույն երգի զարգացմանը զուգընթաց ստեղծուած են հայկական միջնադարեան երաժշտա֊ծիսական հիմնական մատեաններու՝ (իրէնց ընդգրկուած երգի տեսակներուն) վերաբերող ութձայնի նոր հատուածներ։ Շարակնոցի արդեն բազմացած նիւթերու ընտրութեան, խմբագրման եւ համապատասխան ձայնեղանակներու զատորոշման հարցերով 7րորդ դ․ զբաղուած է Շիրակի դպրեվանքի առաջնորդ Բարսեղ ճոնը (ստեղծելով «Ճոնընտիր» կոչուած ժողովածուն)։
Հայ եկեղեցին, հիմնական ձայնեղանակները սկիզբին եւեթ փոխարինելով սեփական ժողովուրդի աշխարհիկ (գիւղական, քաղաքային եւ գուսանական) երգարուեստից ու հետագային եւս մշտապէս սնուելով աշխարհիկ երգ-երաժշտութեան լեզուական հարստութիւններուն, իր տեսական նուաճումներով առարկայորէն ընդհանրացրուած է հայ ժողովրդական֊ազգային երաժշտութեան ելեւէջային կողմին հատուկ ոճական օրինաչափութիւնները։
Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Հայկ Աւետիսեան
Հայկ Գրիգորի Աւետիսեան, (1 Մայիս, 1956 Երեւան), հայ ազգագրագէտ, հնագէտ: Պատմական գիտութիւններու բժիշկ (2002), մասնագէտ (2003)։
Կենսագրութիւն
1973-ին աւարտած է Երեւանի թիւ 118 միջնակարգ դպրոցը, 1983-ին՝ Երևանի Պետական Համալսարանի պատմութեան հիմնարկը։ Այնուհետեւ ընդունուած է ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտութեան եւ Ազգագրութեան հիմնարկի հեռակայ ընկերութիւնը։ 1985-էն դասախօսած է Երևանի Պետական Համալսարանի պատմութեան հիմնարկին մէջ։ 1989-ին պատրաստած է թեկնածուական, 2003-ին՝ տոքթորական ատենախօսութիւն։ 1995-2003 թուականներուն եղած է ԵՊՀ գիտքարտուղար, 2004-2009 թուականներուն՝ ԵՊՀ Պատմութեան հիմնարկի ատենապէտ։ 2009-էն Երեւանի Պետական Համալսարանի Հնագիտութեան եւ ազգագրութեան ամպիոնի վարիչն է։
Հայկ Աւետիսեան գործուն մասնակցութիւն ունեցած է Թալինի, Օշականի, Արէնիի պեղումներուն, ղեկավարած է Արագածի, Արամուսի, Այգեշատի հնագիտական արշաւախումբերը:
Պարգեւներ
Ֆրիտյոֆ Նանսէնի ոսկեայ յուշամետալ, 2006
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ ազգագրագէտներ Ստորոգութիւն:Պատմական Գիտութիւններու Տոքթորներ Ստորոգութիւն:Հայ Մասնագէտներ Ստորոգութիւն:ԵՊՀ Շրջանաւարտներ Ստորոգութիւն:Հայ Հնագէտներ
Սուրբ Յովհաննէս Մկրտիչ Եկեղեցի (Երեւան)
Սուրբ Յովհաննէս Մկրտիչ եկեղեցի, Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ տաճար Երեւանի մէջ։
Ճարտարապետութիւն
Կոնդի բարձունքին՝ մեծ երկրաշարժէ քանդուած միջնադարեան եկեղեցւոյ տեղին մէջ, 1710 թուականին կառուցուած է Սուրբ Յովհաննէս-Մկրտիչ եկեղեցին՝ հին Երեւանի մեծահարուստ Մելիք Աղամալի աջակցութեամբ։ Եկեղեցին ուշ միջնադարեան միւս՝ Զորաւոր եւ Կաթողիկէ եկեղեցիներու նման եռանաւ բազիլիկ է։ Ուղղանկիւն պարագիծ ունեցող հատակագիծին ներգրաւուած են աղոթասրահը ու արեւելեան կողմի աւագ խորանը։
Ճարտարապետ Ռ. Իսրայելեանը 1973 թուականին Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգէն Առաջինին ներկայացած է եկեղեցւոյ վերակառուցման նախագիծը, որ հաւանութեան արժանացած է։ Սակայն նոյն տարին հեղինակը վախճանած է։ 10 տարի ետք հեղինակի որդին՝ ճարտարապետ Ա. Իսրայելեանը, հոր մտահղացումը իրագործած է։ Աշխատանքային նախագիծը մշակած են հանրապետութեան վաստակաւոր ճարտարապետ Բաղդասար Արզումանեանը եւ ինժեներ-կոնստրուկտոր Աւետիք Թեքնեջեանը։ 1980-ականներուն ինժեներ-շինարար Միքայէլ Յովհաննէսեանի անմիջական ղեկավարութեամբ եկեղեցին վերակառուցվել է։ Գմբեթը, արտաքին պատերը երեսպատվել են տուֆով։ Մեծածաւալ աշխատանք կատարուած է եկեղեցւոյ ներսին մէջ, աւագ խորանի բեմապատը զարդարվուած է գեղաքանդակ հորինուածքներով։ Արեւմտեան կողմէն երգչախումբի համար կառուցուած է վերնատուն, հատակը մարմարապատուած է։ 2000 թուականին եկեղեցիին կից ստեղծուած է «Յովհաննէս Կոզեռն» կրթամշակութային կեդրոնը։
Աւետիք (հանդէս)
«Աւետիք», կրօնաբանասիրական հանդէս։ Հայ կաթողիկէ պատրիարքութեան պաշտօնաթերթ։ Լոյս տեսած է 1932-1971 թուականներուն իբրեւ ամսաթերթ, խմբագրութեամբ Մեսրոպ եպիսկոպոս Թերգեանի եւ Վարդան վարդապետ Թէքէեանի։ 1983-ին վերահրատարակուած է իբրեւ եռամսեայ, 1994-էն՝ քառամսեայ։ Նոր շրջանին խմբագրական աշխատանքները կատարած են Մեսրոպ վարդապետ Ճուրեանը, Մանուէլ եպիսկոպոս Պաթագեանը, Վարդան Զորենցը (Վարդան եպիսկոպոս Աշգարեան), Կոմիտաս վարդապետ Պէօճիւքեանը, Գէորգ վարդապետ Եդիայեանը եւ Յովսէփ վարդապետ Քելեկեանը։ Կը լուսաբանէ Հայ կաթողիկէ եկեղեցւոյ դերն ու գործունէութիւնը սփիւռքի մէջ, իսկ ԽՍՀՄ-ի մէջ վերակառուցման տարիներէն եւ Հայաստանի վերանկախացումէն ետք՝ նաեւ հայրենիքին մէջ։ Կը հրատարակէ հայ ժոդովուրդի, յատկապէս՝ հայ կաթողիկէ համայնքի պատմութեան, հայ մշակոյթի տարբեր ճիւղերուն նուիրուած գիտական, գիտահանրամատչելի եւ բարոյագիտական բնոյթի յօդուածներ։
Ստորոգութիւն:Լիբանանի հայկական հանդէսներ Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Անտրոս
Անտրոս (յուն․՝  Άνδρος), Էգէական Ծովու ն Քիքլատես կղզեխումբին հիւսիս-արեւելեան կողմը գտնուող լեռնային կղզի, Էվիա կղզիին հարաւ-արեւելքը, Յունաստան։ Մայրաքաղաքն է Հորա կամ Անտրոս, իսկ նաւահանգիստն է՝ Ղավրիօ։ Կը կապուի Յունաստանի մայր ցամաքամասին հետ Րաֆինա նաւահանգիտին (Ատիկէ նահանգին արեւելքը, Էվիա կղզիին դիմացը) միջոցով։ Ծանօթ է իբրեւ նաւատէրերու, նաւավարներու եւ նաւապետներու կղզի։
Աշխարհագրութիւն
Կը գտնուի Էվիա կղզիին հարաւ արեւելքը եւ Սիրոս կղզիին հիւսիս արեւելքը։ Կղզին կ՛երկարի հիւսիս արեւմուտքէն դէպի հարաւ արեւելք։ Տարածութիւնն է 381 քռ․քմ․ եւ բնակչութեան թիւն է՝ 9․170։ Մայրաքաղաքն է Անտրոս կամ՝ Հորա։ Նաւահանգիստն է՝ Ղաւրիօ։ Կղզիին լայնքին եւ երկայնքին շարուած կը գտնուին 4 լեռնաշղթաներ․ անոնք կղզին 5 զուգահեռ մասերու կը բաժնեն։ Կղզիին հարաւ-արեւելքը՝ 1 ծովային մղոն հեռաւորոթեամբ, կը գտնուի Թինոս կղզին։ Հակառակ անոր թէ կղզին չեն ճեղքեր գետեր, Անտրոս հարուստ է ակերով եւ հեղետաներով, որոնք սակայն ամառը կը ցամքին։ Ունի նաեւ բազմաթիւ աղբիւրներ․ ամենածանօթն է «Սարիզա»ն, Ափիկքիա շրջանը։
Անտրոսի հողը կը պարունակէ մեծ քանակութեամբ երկաթ եւ մական, ինչպէս նաեւ փոքր քանակութեամբ պղինձ, կապար, զինկ, նիքել եւ տալկ։
Բուսական եւ կենդանական աշխարհ
Անտրոս լեռնային կղզի ըլլալով, դաշտեր չունի, սակայն ունի բերրի հովիտներ որոնք կ՛ օգտագործուին բնակչութեան կողմէ։ Կը մշակուին խտղատու ծառեր, ձիթենիներ եւ անսահման այգեստաններ։
Վայրի կենդանիներ չկան, սակայն բարձրադիր ապառաժներուն վրայ կը հանդիպինք արծիւներ, բազէներ, վայրի աղաւնիներ, կաքաւներ։ Կան նաեւ այծեր, նապաստակներ, ոզնիներ, ախազներ եւ օձեր.
Կղզիին արահետները 4․000 տարուայ պատմութիւն ունին։ Անոնց երկարութիւնն է 200 քլմ․։ Կ՛ օգտագործուէին մինչեւ 1930-ական թուականներուն, երբ կը սկսի կղզիին ճանապարհաշինութիւնը։ Իսկ 1997-ին կը սկսի արահետներու քարտէսագրումը եւ Հոկտեմբեր 2015-ին կը փաստագրուին անոնց մէկ մասը եւ կը ներառնուին քայլարշաւի Եւրոպական քարտէսին մէջ։
Մետաղահանքեր
ԺԹ․ եւ Ի․ դարերուն թափ առած մետաղանքերուն շահագործումը կ՛ օգնէ տնտեսութեան։
Հնադար - ԺԸ․ դար
Կը նկատուի թէ կղզին առաջին անգամ բնակուած է Նոր Քարէ Դարու շրջանին, Ք․Ա․ 4-րդ հազարամեակին, Սթրոֆիլա բնակավայրին մէջ։ Առաջին բնակիչները եղած են Քարեսներ, Փիւնիկեցիներ, Կրետացիներ, Փելասղի եւ Իոնես (յոնիացիներ)։
Յունական Ապստամբութիւն
Յունական Ապստամբութեան ընթացքին Անտրոսին բնակիչները մասնակցեցան Պելոպոնեսի, Փսարա եւ Իտրա կղզիներու կռիւներուն։ Իր փոքր նաւատորմիղը՝ 40 առագաստանաւեր, լուրջ ներդրում ունեցաւ ապստամբութեան։
Ի․ Դար
Ի․ դարասկիզբին, Հորային մէջ Տիմիթրիս Մորայիթիս կը հիմնէ «Անդրխաղաղական Ազգային Շոգենաւարկութեան» ընկերութիւնը որ կը կատարէ Յունաստան - Նիու Եորք երթեւեկութիւնը․ 1908-ին ընկերութեան ղեկը կ՛ անցնի Ղուլանտրիս ընտանիքին։
1939-ին Անտրոս կը հանդիսանայ նաւերու քանակութեամբ Յունաստանի երկրորդ նաւահանգիստը՝ 80 նաւերով։ Սակայն, Բ․ Համաշխարհային Պատերազմի ընթացքին մեծ վնաս կը կրէ․ կը ռմբակոծուին նաւատէրուն բնակարանները եւ նաւերը։ 1950-ական թուականներուն, բնակչութեան փոքր մաս մը կը գաղթէ դէպի Փիրէա եւ Ա․Մ․Ն․։
Ժամանակակից շրջան
Կղզին վերագտած է իր տնտեսութիւնը, շնորհիւ նաւատէր ընտանիքներուն տնտեսական ներդրումին եւ զբօսաշրջիկութեան։ Տեղացի նաւատէրերու եւ նաւապետներու համբաւը մեծ է։
Տնտեսութիւն
Մինչեւ ԺԹ․ դարասկիզբին, Անտրոսի տնտեսութիւնը յենուած էր հողագործութեան եւ անասնապահութեան։ Յունաստանի ազատագրումէն ետք բնակիչները սկսան զբաղիլ նաւագնացութեամբ եւ առեւտուրով, մանաւանդ երբ Փսարա կղզիէն գաղթականներ կը հաստատուին։ Կղզին կը դառնայ նաւարկութեան եւ տնտեսութեան կեդրոն։
Նաւագնացութեան զարգացում
Կղզին ծննդավայրն է միջազգային տարողութեամբ նաւատէրերու, ինչպէս օրինակ Ղուլանտրիս եւ Էմպիրիքոս ընտանիքները, որոնք մեծ ներդրում բերած են ու կը բերեն կղզիին զարգացման։
Նաւագնացութեան զարգացումը սկսած է 1770-էն, երբ ռուսերը կղզին կը հասնին։ Բնակիչներուն նաւերը ազատ կը շրջէին Էգէական եւ մնացեալ ծովերը, ունենալով ռուսերուն պաշտպանութիւնը։ Հորա կը դառնայ առեւտրական կեդրոն։
Բնակչութեան թիւ
Ըստ 2011-ի մադահամարին, կղզիին մնայուն բնակչութեան թիւն է 9 221։ Պատմութեան ընթացքին բնակչութեան թիւը կը խաղար 10 000 - 20 000-ի միջեւ։ Յունական ապստամբութեան (1821) նախօրեակին կղզին կը հաշուէր 16 000 բնակիչ։
Բնակիչները գլխաւորաբար կը զբաղին նաւագնացութեամբ եւ վաճառականութեամբ, այսպէս կղզին դարձած է նաւային եւ տնտեսական կեդրոն։
Գլխաւոր բնակավայրեր
Մայրաքաղաքն ՝ Հորա* կամ Անտրոս։ Գլխաւոր բնակավայրերն են՝ Քորթի, Այիա Մարինա, Րողօ, Քափարիա, Այտոնիա, Քոհիլոս, Էքսօ Վունի, Մեսա Վունի, Սթաւրոս, Սինեթի, Սթենիես, Մենիթես։
Հորա ․ յունական կղզիներու մայր գիւղին կամ քաղաքին տրուած անուն, որ կ՛ ընկերակցի տուեալ գիւղին կամ քաղաքին բուն անունին (մայրաքաղաքի իմաստ ունի)։
Թանգարաններ
Անտրոս կղզին բաղմաթիւ թանգարաններ ունի՝ հնագիտական, Արդի Արուեստի, Քիքլատեսի ձիթենիի, եւայլն։ Հնագիտական թանգարաններ կան Հորա (Անտրոս) եւ Փալէոփոլիս։
Անձնաւորութիւններ
Յունաստանին տուած է նշանաւոր անձնաւորութիւններ․ կաթողիկոսներ, քաղաքագէտներ, հանրածանօթ նաւատէրեր (յատկապէս միջազգային տարողութեամբ, ինչպէս՝ Ղուլանտրի եւ Էմպիրիքոս ընտանիքները), համալսարանի դասախօսներ, բանաստեղծներ, հնագէտներ, բանասէրներ, գրագէտներ, նախարարներ, եւայլն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Սեխ
Սեխ, դդմազգիներու ընտանիքի Cucumis ցեղին պատկանող բանջարանոցային մշակաբոյս։ Ուշագրաւ է իւրայատուկ բուրումնաւէտութեամբ եւ համով։ Մեծ տեղ գրաւած է ժողովրդական սնունդին մէջ։ Յայտնի է սեխի 10 տեսակ։ Սեխի հայրենիքը կը համարուի Կեդրոնական Ասիան եւ Փոքր Ասիան։ Սեխը ջերմութեամբ եւ լոյսով աճող, չորութեան դիմացող բոյս է, կ'աճի աղի հողերուն մէջ։ Սեխի պտուղը գնդաձեւ կամ հաւկթաձեւ, դեղին, կանաչ, շագանակագոյն կամ սպիտակ գոյնի։ Հասուն կը դառնայ 2-էն մինչեւ 6 ամսուան ընթացքին։
Հայաստանի մէջ
ՀՀ-ին մէջ կայ 3 տեսակ՝ Հիմնականին մէջ կ'աճի Արարատեան դաշտին մէջ։ Տարածուած է մշակովի սեխը։
Ստուգաբանութիւն
Սեխի ծագման հնագոյն օճախները կը համարուին Փոքր Ասիան, Իրանը, Աֆղանիստանը եւ Միջին Ասիոյ երկիրները։ ներկայիս այդ երկիրներուն մէջ կեդրոնացուած են սեխի հիմնական ենթատեսակները, ինչպէս նաեւ դաշտամոլախոտային կիսամշակովի տեսակները։ Ասիական երկիրներէն սեխը տարածուած է Եւրոպայի եւ Ամերիկայի մէջ ։ Սովորաբար կը բացատրուի որպէս «ուռճացուած, ուռած պտուղը»։