cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հայ գրականութիւնը 1960-2000-ական տարիներուն
Բացասական երեսը
Հայախօսութեան նահանջը, կէս-հայախօսութեան երեւոյթին տարածումը եւս՝ ծանր հարուած են գրական նոր սերունդի հասունացման։ Դեռ չհաշուած՝ միջին-արեւելեան տագնապներու ծանրացումը եւ արտագաղթի ծաւալումը՝ 1970–ականներու երկրորդ կէսին։
Իսկ հայրենի գրականութեան տագնապը աւելի նոր է։ Արդէն յիշատակուեցան գլխաւոր հարցերը, որ հայրենի ժողովուրդը դիմագրաւեց 80–ականներու աւարտէն...։ Նախորդող երկու տասնամեակներուն աճած հայրենի բանաստեղծներու սերունդը, աննախընթրաց այդ փլուզումներուն առջեւ ընկրկեցաւ, բայց չինկաւ։ Անիկա իր երկրորդ շունչը կ'առնէ, լաւագոյն՝ վաղորդայիններու յոյսով։
Ստորոգութիւն:Գրականութիւն Ստորոգութիւն:Հայ գրականութիւն
Աշճեան
Աշճեան, հայկական մականուն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Արեւ (անձնանուն)
Արեւ, հայկական իգական անուն։ Առաջացած է հայերէն «արեւ» բառէն։ Յաճախ կ՛օգտագործուի «իկ» փաղաքշական ածանցով։ Ստեղծուած է 13-րդ դարուն եւ այժմ ալ գործածական անուն է ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
64 (թիւ)
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թիւեր
138 (թիւ)
138 (հարիւր երեսունութ) զոյգ երկնիշ բնական թիւ է 137 եւ 139 հարեւան պարզ թիւերու միջեւ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:138
Ապաճեան
Ապաճեան, հայկական մականուն ։
Բալա Մելիքեան
Կենսագրութիւն
Բալա Մելիքեան յատուկ երաժշտական կրթութիւն չէ ստացեր, իր երաժշտական ճաշակն ու ունակութիւնները ձեւաւորուրե եւ զարգացեր են Շուշիի ժողովրդա-երաժշտական միջավայրին մէջ, հօր՝ այդ ժամանակ արդէն նշանաւոր թառահար Գրիգոր Մելիքովի (1859-1929 թուականներ) ազդեցութեամբ։ Տասնինը տարեկանին Բալա Մելիքեանը արդէն ճանչցուած թառահար էր եւ իր գործունէութեամբ կապուած էր նաեւ Պաքուի, Թիֆլիսի ու Երեւանի երաժշտական կեդրոններուն։ Վիրթուոզ թառահար, մուղամներու անզուգական կատարող Մելիքեանը իր կազմակերպած գործիքային համոյթներու համերգներով հանդէս եկած է (որպէս մենակատար եւ նուագակցող) նաեւ Մոսկուայի ու Լենինկրատի մէջ:
Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ Ստորոգութիւն:Հայ թառահարներ
139 (թիւ)
139 (հարիւր երեսունինը)՝ կենտ եռանիշ բնական թիւ մըն է 138-ի եւ 140-ի միջեւ
Արեւելահայ մշակութային կեանքը 1900-1910-ական տարիներուն
Արեւելահայ ճակատ
1907-էն՝ հոս ծայր առած էին նոր ճնշումներ՝ ոստիկանական հալածանք-ձերբակալութիւն, բանտարկութիւն, դատ (ինչպէս Ահարոնեանի եւ ուրիշներու համար)։ Բայց սեղմումները՝ հոս, նոյնքան սպաննիչ չեն։ Արեւելահայութիւնը չափով մը կը շարունակէ իր մշակութային առաջընթացը։ Գրական արեւելահայերէնը աւելի կը նրբանայ։
Կրթական այլ օճախներու հետ՝ առաջին գիծի վրայ, կը գործեն Գէորգեան ճեմարանը (էջմիածին) եւ Ներսէսեան վարժարանը (Թիֆլիս)։ Կը վերապրին գրական-բանասիրական լուրջ թերթեր («Մուրճ», «Ազգագրական Հանդէս», «Թատրոն», «Գեղարուեստ» եւ այլն) տարագիրքեր, որոնք կը հետեւին գրական այժմէականութեան, բայց նաեւ կը լծուին հայ մշակոյթի արմատներու որոնման։ Կը տարուին աշխատանքներ՝ հին ու միջնադարեան հայ գրականութեան շուրջ, հայերէնի լեզուաբանութեան մասին։ Կը գրուին բառարաններ։
Ստորոգութիւն:Մշակութային իրադարձութիւններ
Վահան Տէրեան
Վահան Տէրեան (Վահան Տէր Գրիգորեան) (9 Փետրուար 1885 - 7 Յունուար 1920), անուանի հայ բանաստեղծ, քնարերգակ եւ հասարակական-քաղաքական գործիչ։
Կենսագրութիւն
Բուն անունով Վահան Տէր Գրիգորեան։ Ծնած է Ախալքալաքի Գանձա գիւղը։ Ուսումը ստացած է Գանձայի ծխական դպրոցը, 4 ամիս՝ Ախալքալաքի քաղաքային դպրոցին մէջ, 1899 –1906՝ Մոսկուայի Լազարեան ճեմարանը:
Պրեստի մէջ կը տեղեկանայ, որ ռուսական զօրքերը կը լքեն Արեւմտեան Հայաստանը՝ վերադառնալով Ռուսաստան, որովհետեւ ռուսական կառավարութիւնը հողեր կը բաժնէր զինուորներուն:
Նուրբ ու զգայուն հոգիի տէր բանաստեղծը իր մեծ նախորդին՝ Թումանեանի նման իր յոյսն ու հաւատքը չի կորսնցներ իր ժողովուրդին ապագային նկատմամբ՝ խորապէս գիտակցելով, որ մարդկային զգացումներուն գերագոյնը՝ հայրենիքի նկատմամբ ունեցած սէրն է: Ֆիզիքապէս հիւծած բանաստեղծը կ'իրականացնէ ազգային հարցերու վերաբերող պետական կարեւոր յանձնարարութիւններ, որոնցմէ մին իրականացնելու նպատակով, Մոսկուայէն կը մեկնի Միջին Ասիա եւ ճամբան կը մահանայ իր հայրենիքէն հեռու՝ Օրենպուրկ քաղաքին մէջ, 7 Յունուար 1920-ին, 35 տարեկան հասակին։
Յետ Մահու
Երեւանի մէջ կը գործէ «Տէրեան մշակութային կեդրոնը», որու ջանքերով լոյս ընծայուած է Տէրեանի բանաստեղծութիւններու «Ընտրանին» (2005) եւ «Տէրեան հանրագիտարանը» (2010): Տէրեանի բանաստեղծութիւններով յօրինուած են բազմաթիւ երգեր (Նիկոլ Գալանտէրեան, Էտկար Հովհաննիսեան եւ ուրիշներ): Երեւանի, Հայաստանի Հանրապետութեան այլ քաղաքներու, Ջաւախքի եւ Օրենպուրկի մէջ Տէրեանի անունով կոչուած են թաղամասեր, փողոցներ, դպրոցներ, կանգնած են յուշարձաններ: Գանձայի մէջ 1957-էն կը գործէ բանաստեղծին տուն-թանգարանը: Ամէն տարի Յուլիսին անոր ծննդավայրը տեղի կ'ունենան Տէրեանական բանաստեղծական երեկոներ:
Արտաքին Յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:9 Փետրուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:7 Յունուարի մահացածներ
Ֆեմինիզմ
Ֆեմինիզմ (ֆր.՝ féminisme, լատ.՝ femina - կին), քաղաքական եւ ընկերային շարժումներու եւ գաղափարախօսութիւններու ամբողջութիւն մըն է, որ ունի մէկ ընդհանուր նպատակ՝ սեռերու համար սահմանել, զարգացնել եւ հասնիլ հաւասար քաղաքական, տնտեսական, մշակութային, անձնական եւ ընկերային իրաւունքներու :
Ֆեմինիզմը կը պայքարէր՝ վերացնելու կիներու շահագործումը, տղամարդու բացարձակ իշխանութիւնը, կնոջ լուսանցքային դեր վերապահող կարծրատիպերն ու վերջապէս ստեղծելու այնպիսի միջավայր մը, ուր կին արարածը կը վայելէ հաւասարութիւն, ազատութիւն եւ արդարութիւն` ներգրաւուելով քաղաքական թէ հասարակական տարբեր ոլորտներու մէջ :
Ֆեմինիզմը կրնայ նաեւ համարուիլ գործունեայ քաղաքականութեան ջատագովութիւն մը, որ կը պայքարի կնոջ միայն վերարտադրողական կարողութիւն ունենալուն, ընտանեկան բռնութեան, սեռային ոտնձգութիւններուն եւ սեռական խտրականութեան դէմ: Կը պայքարի նաեւ՝ կանանց ընտրական իրաւունքի, աշխատելու իրաւունքի, աշխատավայրէն ներս հաւասար իրաւունքներու եւ հաւասարաչափ վարձատրութեան, սեփականութիւն ունենալու, կրթութիւն ստանալու, պայմանագիրներ կնքելու եւ ամուսնութեան մէջ հաւասար իրաւունքներ ունենալու համար։
Պատմութիւն
Շարլ Ֆուրիէ (Charles Fourier) ֆրանսա ցի ընկերվարական փիլիսոփայ մըն էր։ Ան կը համարուի «féminisme» բառը ստեղծողը (1837): Féminisme (feminism) եւ féministe (feminist) արտայայտութիւնները առաջին անգամ օգտագործուած են՝ Ֆրանսա յի եւ Հոլանտա յի մէջ՝ 1872-ին, Անգլիոյ մէջ՝ 1890-ին եւ Ամերիկայի մէջ՝ 1910-ն :
Ալիքներ
Արեւմտեան Ֆեմինիզմի պատմութիւնը բաժնուած է չորս «ալիքներու»: Առաջինը կը ներառէ կանանց ընտրական իրաւունքը (Թ.- Ի. դարեր): Երկրորդ ալիքը կը սկսի 1960-ականներուն, երբ կիները կ'ունենան օրինական եւ հասարակական հաւասարութիւն: 1992-ին, երրորդ ալիքը կը յայտնուի, որ կը նկարագրուի անհատականութեան եւ կիներու իրաւունքներու գաղափարախօսութեան պայքարով: Չորրորդ ալիքը՝ 2012-ին, սեռային ոտնձգութիւններուն դէմ պայքարն է․ կը նկարագրուի նաեւ իբրեւ Me Too շարժում :
Ի. եւ Թ. դարեր
Առաջին Ալիք Առաջին ալիքը տեղի կ'ունենայ Թ.- Ի. դարերուն: Անգլիա եւ Ամերիկա կը պաշտպանեն կնոջ եւ մարդու միջեւ հաւասար ըլլալու գաղափարը ամուսնութեան մէջ:
1839-ին Անգլիոյ մէջ նոր շարժում մը կը սկսի, որ կը կոչուի «Custody of Infants»: Անիկա կը միտի ապահովել կանանց իրաւունքը իրենց երեխաներուն հետ («Նորածիններու խնամակալութիւնը»), ըստ որուն առաջին անգամ կիներուն թոյլ կը տրուի իրենց երեխաներուն հանդէպ խնամակալութեան իրաւունք ունենալ  : Աւելի ուշ, դարձեալ Անգլիոյ մէջ, 1870-1882 թուականներուն, այլ շարժում մը կը սկսի, որ կը կոչուի «Married Women's Property»: Այս շարժումը նաեւ կը յայտնուի հարաւային Ուելսի մէջ 1889-ին, իսկ Աւստրալիոյ միւս գաղութները 1890-1897 թուականներու ընթացքին :
ԺԹ. դարը կը կեդրոնանայ քաղաքական զօրութեան եւ աւելի ճիշդ կանանց ընտրական իրաւունքին վրայ, թէեւ ուրիշ իգական սեռի իրաւունքներու ջատագովները կը զբաղէին նաեւ կանանց սեռային, վերարտադրողական եւ տնտեսական իրաւունքներով:
Կանանց ընտրական իրաւունքին համար մղուող պայքարը Բրիտանական Աւստրալասիական գաղութներուն մէջ կը սկսի ԺԹ. դարու վերջը, Նոր Զելանտա յի ինքնավար գաղութներուն մէջ, 1893-ին կանանց ընտրական իրաւունքի ընդունմամբ, իսկ Հարաւային Աւստրալիոյ մէջ 1895-ին՝ կանանց թոյլ տալով մասնակցելու ընտրութիւններուն եւ իրենց թեկնածութեան առաջադրման խորհրդարանական պաշտօններու։ Այս բոլորին կը յաջորդէ 1902-ին Աւստրալիոյ մէջ Կանանց ընտրական իրաւունքի ընդունումը :
1918-ի շարժումը կանանց ընտրական իրաւունք կու տայ, բայց պէտք էր, որ անոնք 30 տարեկանէն աւելի ըլլային: Անոնք կը ստանան նաեւ սեփականութիւն ունենալու իրաւունք։
1928-ին վերոնշեալ օրէնքը փոփոխութեան կ'ենթարկուի եւ ընտրական տարիք կը ճշդուի՝ 21-ը ։ Էմմէլին Փենքհարսթ, Անգլիոյ ամենագործօն քաղաքականութեան ջատագովը կը դառնայ: Ան կը հաստատէ, թէ ինք փոխած է կնոջ բնատիպը հասարակութեան մէջ:
Երկրորդ Ալիք
Ի. դարու կէսերուն եւրոպական շարք մը երկիրներու մէջ կանայք զրկուած էին որոշ կարեւոր իրաւունքներէն։ Այս երկիրներուն մէջ ֆեմինիստները կը շարունակէին պայքարիլ ընտրական իրաւունքի ձեռքբերման համար։ Զուիցերիոյ կանայք դաշնային ընտրութիւններուն մասնակցելու իրաւունք ստացած են 1971-ին, սակայն Ափենզել Ինըր Ռոտըն (Appenzell Inner Rhoden) գաւառակի կանայք տեղական հարցերուն վերաբերող ընտրութիւններուն մասնակցելու իրաւունք կը ստանան միայն 1991-ին, երբ Զուիցերիական Դաշնային Գերագոյն դատարանը կը պարտադրէ գաւառակին ընդունելու օրէնքը ։ Լիխտենշտայնի մէջ կանայք ընտրութեան իրաւունք ձեռք կը բերեն 1984-ի հանրաքուէի իբրեւ արդիւնք։ Նախորդ երեք հանրաքուէները՝ 1968, 1971 եւ 1973 թուականներուն կը ձախողեցնեն իրաւունքի ամրագրումը։
Ֆեմինիստները կը շարունակէին պայքարիլ «Ընտանիքի մասին» օրէնքին համար, որ ամուսիններուն իրենց կանանց նկատմամբ վերահսկման իրաւունք կու տար։ Օրինակ, Ֆրանսայի մէջ ամուսնացած կանայք իրաւունք չունէին աշխատելու առանց իրենց ամուսիններուն թույլտուութեան մինչեւ 1965  ։ Ֆեմինիստները նաեւ կ'աշխատէին վերացնել «ամուսնական ազատութիւնը» բռնաբարութեան օրէնքներուն մէջ, որոնց համաձայն ամուսինները չէին դատապարտուեր իրենց կիները բռնաբարելու համար ։ Ամուսնական յարաբերութիւններուն մէջ բռնաբարութիւնը քրէականացնող նախորդ փորձերը ձախողած էին ։ Հակառակ անոր, որ արարքի քրէականացումը արեւմտեան երկիրներու մեծ մասին մէջ կ'ընդունուի մէկ դար ետք, անպատժելի է աշխարհի զանազան այլ երկիրներու մէջ ։
Երրորդ ալիք
1990-ական թուականներու սկիզբը ԱՄՆ-ի մէջ կը սկսի «երրորդ ալիքը» իբրեւ «երկրորդ ալիքի» ձախողութիւններուն պատասխան եւ ըննդէմ անոր նախաձեռնութիւններուն  եւ շարժումներուն։ «Երրորդ ալիք»ին ֆեմինիզմը կը տարբերի «երկրորդ ալիք»էն սեռականութեան վերաբերող հարցերով` մարտահրաւէրի կանչելով իգական սեռականութիւն ը նշելով իբրեւ կանանց հզօրացում ։
«Երրորդ ալիք»ին ֆեմինիզմը կը փորձէ նաեւ խուսափիլ «երկրորդ ալիք»ին՝ կանացիութեան վերաբերող նիւթապաշտական սահմանումէն, ուր կը գերակշռէ միջին դասէն բարձր սպիտակամորթ կանանց կենսափորձը։   :
«Երկրորդ ալիք»ին ֆեմինիստական շարժման առաջնորդները, ինչպէս՝ Կլորիա Անզալտուա, Պելլ Հուսք, Շելա Սանտովալ, Շորի Մորական, Օտրի Լորտ, Մաքսին Հոնկ Քինկսթոն եւ շարք մը այլ ոչ սպիտակամորթ ֆեմինիստներ, կը փորձէին ֆեմինիստական շրջանակներուն մէջ բանակցիլ ցեղային հարցերու շուրջ ։ «Երրորդ ալիք»ն ֆեմինիզմը կը ներառէր նաեւ ներքին բանավէճեր «տարաձայնային ֆեմինիստներ»ու միջեւ, որոնք կը հաւատան, որ սեռերու միջեւ կան էական տարբերութիւններ, եւ անոնց, որոնք հաւատացած են, որ սեռերու միջեւ չկան բնորոշ տարբերութիւններ, եւ կը պնդեն, որ սեռական դերերը պայմանաւորուած են ընկերային հանգամանքներով ։
Քլարա Ցեթքինի գաղափարախօսութիւնը
ԺԹ. դարու վերջաւորութեան եւ Ի. դարու սկզբնաւորութեան ֆեմինիստական շարժումին մէջ կար քաղքենիական ուղղութիւն մը, որ կիներու իրաւունքները կը սահմանափակէր միայն ու միայն քաղքենի դասակարգի կիներուն ընտրելու եւ ընտրուելու իրաւունք շնորհելու երեւոյթին մէջ` առանց անդրադառնալու կիներու դիմագրաւած ընկերային թէ քաղաքական միւս հարցերուն: Ընկերվարական ֆեմինիզմի տեսութիւնը հակադրելով քաղքենիական ֆեմինիզմի տեսութեան` գերմանացի Քլարա Ցեթքին (Clara Zetkin) եւ իրեն համախոհ ընկերվարական մտածողներ կու գան այն եզրակացութեան, որ կայ կիներու ազատագրումի հարց` իբրեւ մէկ բաժինը աշխատաւոր մարդուն ազատագրման (ընկերային-տնտեսական, դասակարգային ազատագրում): Չի բաւեր միայն քաղաքական իրաւունքներ տալ սակաւաթիւ կիներու, որոնք կը պատկանին հարուստ դասակարգին, այլ անհրաժեշտ է կնոջական իրաւունքներուն մօտենալ համապարփակ հասկացողութեամբ` սկսելով աշխատանքային պայմաններուն բարելաւման համար պայքարէն մինչեւ ընկերութեան մէջ արմատացած կարծրատիպերուն քանդումը: Ընկերվարական ֆեմինիստները մանաւանդ շեշտը կը դնեն հայրիշխանական դրսեւորումներուն դէմ պայքարին եւ ազատ սիրոյ գաղափարին վրայ: Ինք` Քլարա Ցեթքին, մեկնելով ազատ սիրոյ գաղափարի արմատական սկզբունքէն, թէեւ համակրական ու սիրոյ կապ ունեցած է տղամարդու մը հետ, որդեգրած է անոր մականունը, անկէ երկու զաւակ ունեցած է ու հետը ապրած եւ պայքարած, բայց երբեք պաշտօնապէս չէ ամուսնացած անոր հետ` մերժելով ընտանիքի հաստատութեան գաղափարը:
Քլարա Ցեթքին կը նշէ, որ աշխատավարձի համար տունէն դուրս աշխատիլը կը մեծցնէ կնոջ անկախութեան շրջագիծը, ինչ որ ազատութեան նախապայմաններէն մէկն է, սակայն անպայմանօրէն չի նշանակեր այդ ազատութեան իրականացումը, որովհետեւ այդպիսով թէեւ աշխատաւոր դասակարգին մէջ կիները տնտեսական անկախութիւն ձեռք կը ձգեն, բայց տակաւին իբրեւ անհատներ չեն ունենար լիարժէքօրէն ապրելու կարելիութիւն, որովհետեւ կը ստանան միայն դրամատիրական արտադրութեան սեղանէն ինկած փշրանքները: Հետեւաբար աշխատաւոր դասակարգին մէջ կիներու պայքարը` իրենց ազատագրումին համար, երբեք ուղղուած չէ նոյն դասակարգէն տղամարդոց դէմ, ինչպէս որ քաղքենիական հասարակութեան մէջ քաղքենի կնոջ պայքարը ուղղուած կ՛ըլլայ քաղքենի տղամարդուն դէմ: Կիներու պայքարին վերջնական նպատակը, ըստ Քլարա Ցեթքինի, աշխատաւոր դասակարգին կողմէ քաղաքական իշխանութիւնը ձեռք ձգելն է` ուս ուսի պայքարելով աշխատաւոր տղամարդուն կողքին` դրամատիրական հասարակարգին դէմ: Նոյնիսկ եթէ կիները ձեռք ձգեն քաղաքական հաւասարութիւնը, ասիկա գոյութիւն ունեցող իրականութենէն ոչինչ պիտի փոխէ, որովհետեւ պիտի շարունակուի աշխատաւոր կնոջ շահագործումը` յար եւ նման աշխատաւոր տղամարդուն շահագործման :
Ըստ Քլարա Ցեթքինի, աշխատաւոր կիները պէտք չէ իրենց պայքարը սահմանափակեն քաղաքական մասնակի պահանջներու ներկայացումով, ինչպիսին էր ընտրելու իրաւունքը: Անոնք պէտք է պայքարին աշխատելու իրաւունք ձեռք ձգելու, աշխատավարձի հաւասարութեան, երեխաներու հոգատարութեան համար վճարուած արձակուրդի, կրթութեան իրաւունքին եւ այլ իրաւունքներու համար ալ: Կնոջական պայքարը դժուար է, կ'ենթադրէ շատ աշխատանք եւ հսկայական զոհողութիւններ.
Տեղափոխութիւններ եւ գաղափարախօսութիւն
Ֆեմինիզմի շարժումներ եւ գաղափարախօսութիւններ
Քաղաքական շարժումներ
Ֆեմինիզմ գաղափարին արմատները յառաջացած են քաղաքական հակումներէ, ինչպէս նաեւ ազատականութեան, պահպանողականութեան եւ կամ բնութեան վրայ կեդրոնացումէն: Ֆեմինիզմի ազատ հաւատացեալները կը փնտռեն հաւասարութիւն կանանց եւ մարդոց միջեւ, քաղաքական եւ օրինական բարեկարգութիւնը, առանց խանգարելու միաբանութիւնը: Catherine Rottenberg կը նշէ, որ Ֆեմինիզմի նոր պրակը՝ հաւատացեալները ազատօրէն կ'առաջնորդէ, ինչ որ չի հաւաքականացներ եւ կ'անջատէ անհաւասարութենէն: Այսպէս ան կը փաստէ, որ «Ֆեմինիզմի ազատ հաւատացեալները» (Liberal Feminism) չեն կրնար միօրինակ քննարկել մարդոց իշխանութիւնը, ուժը եւ առանձնաշնորհումը:
Արմատական Ֆեմինիզմը (Radical feminism) կը քննադատէ արական դրամատէր նուիրապետութիւնը՝ անոնք իբրեւ կանանց ապագան որոնող։ Ազատամիտ Ֆեմինիզմը կ'ըմբռնէ մարդոց իբրեւ սեփականատէր եւ կ'անուանէ ազատութեան հարկադրիչ միջամտութիւն: Իգական սեռի իրաւունքներու ուրիշ ջատագովներ կը քննադատեն հերձուած Ֆեմինիզմը իբրեւ «sexist»: Բնապաշտ ֆեմինիզմները Ecofeminists կ'ըսեն թէ՝ այր մարդոց (men) հսկողութիւնը պատասխանատու է կանանց կեղեքման: Այս շարժումը քննադատուած է, որ շատ կը կեդրոնանայ կիներու եւ բնութեան միջեւ խորհրդաւոր (mystical) կապին:
Փոսթ ֆեմինիզմ
Փոսթ ֆեմինիզմ եզրը կը կիրարկէ նկարագրելու համար ֆեմինիզմին վերաբերող այն տեսակէտերը, որոնք ի յայտ եկած են 1980-ական թուականներէն սկսեալ։ Հակաֆեմինիստ չըլլալով հանդերձ՝ փոսթֆեմինիստները հաւատացած են, որ կանայք «երկրորդ ալիք»ի նպատակներուն հասած են։ Եզրը առաջին անգամ օգտագործուած էր նկարագրելու «երկրորդ ալիք»ի ֆեմինիզմին դէմ ուղղուած ճնշումը։ Սակայն այսօր փոսթ ֆեմինիզմը դարձած է շարք մը այնպիսի տեսութիւններու պիտակը, որոնք քննադատօրէն կը մօտենան ֆեմինիստական նախորդ ճառախօսութիւններուն եւ կը ներառեն «երկրորդ ալիք»ին գաղափարները ։ Այլ փոսթֆեմինիստներ կը կարծեն, որ ֆեմինիզմը այլեւս չի համապատասխաներ արդի հասարակութեան ։ Ամերիկացի գրող, փրոֆ. Ամելիա Ճոնս կը գրէ, որ 1980-ական եւ 1990-ական թուականներուն յայտնուած փոսթֆեմինիստական հատուածները «երկրորդ ալիք»ին ֆեմինիզմը կը նկարագրէին իբրեւ միասնականութիւն ։ Փրոֆ. Տորոսի Ճէյն (Dorothy Jane) կը նշէ. «շատ ֆեմինիստներ կ'արտայայտեն իրենց անհանգստութիւնը առ այն, որ իրաւունքներու եւ հաւասարութեան վերաբերող շարք մը դատողութիւններ այժմ կը կիրարկուին ֆեմինիստներուն դէմ» ։
Նիւթապաշտ գաղափարախօսութիւնները
Ռոզմարի Հենեսի (Rosemary Hennessy) եւ Քրիս Ինկրահամ (Chrys Ingraham) կը նշեն, թէ Ֆեմինիզմի նիւթապաշտ ձեւերը ծագում կ'առնեն արեւմտեան Marxist շրջանակներէն եւ ներշնչած են ուրիշ եւ տարբեր շարժումներ։ Marxist ֆեմինիստները կը փաստեն, թէ դրամատիրութիւնը մեղաւոր է կանանց կեղեքման համար եւ կնոջ զանազանման առօրեայ կեանքին մէջ: Ընկերվարական Ֆեմինիզմը կը զանազանուի Marxist ֆեմինիզմէն․ կը վիճի, թէ կանանց ազատագրումը կրնայ յաջողիլ միայն երբ ան կ'աշխատի, որ վերջ դնէ կնոջ կեղեքման պատճառ եղող տնտեսական եւ մշակութային աղբիւրներուն: Անիշխանական ֆեմինիստները (Anarcha-feminists) կը կարծեն, թէ այս ձեւի տուայտանքը եւ պարտադիր անիշխանութիւնը նաեւ կը պայքարի տղամարդոց պատրիարքութեան դէմ:
«Սեւ» եւ յետգաղութային գաղափարախօսութիւնները (postcolonial ideologies)
Պատմութեան ընթացքին արեւմտեան Եւրոպայի եւ հիւսիսային Ամերիկայի Ֆեմինիստ շարժումները եւ անոնց տեսական զարգացումը «ճերմակամորթ» կիները կը կառավարեն: Այս հակումը կ'արագանայ 1960-ին քաղաքային իրաւունքներու շարժման հետ զուգահեռ․ Ամերիկայի եւ Ափրիկէի, Քարիպեան (Caribbean) կղզիներու, լատին Ամերիկայի եւ Ասիոյ հարաւ արեւելքի մէջ եւրոպական գաղթօճախներու տկարացման:
Կանացի իրաւունքներու շարժումը կ'աճի «Ճերմակամորթ» եւ միջին դասակարգի նախաֆեմինիստական շարժումներէն ետք։
Յետգաղութային ֆեմինիստները կը փաստեն, թէ գաղթօճախներու ճնշումը եւ արեւմտեան Ֆեմինիզմը լուսանցքի տակ դրած են յետգաղութային ֆեմինիստ կիները, սակայն զանոնք կրաւորական կամ անձայն չեն դարձուցած։
Երրորդ աշխարհի եւ բնիկ ֆեմինիստ շարժումները շատ մօտիկ են յետգաղութային ֆեմինիստներուն։ Այս գաղափարները շատ մօտիկ են Ափրիկէի ֆեմինիստական, motherism, Stiwanism, negofeminism, femalism, transnational feminism, and Africana womanism շարժումներուն։
Փիեռ Պուրտիէոյի գաղափարախօսութիւնը
Փիեռ Պուրտիէօ` ֆրանսացի ընկերաբան եւ մարդաբան, իր «Արական գերիշխանութիւնը» (La Domination Masculine, 2002) փորձագրութեան մէջ կը բացատրէ, որ կին-այր աւանդական դերերու վերանորոգումը արդիւնքն է աշխատանքներու սեռային բաժանումին. ընտանիքը, ընկերային առաջին եւ ամենանեղ օղակը կազմուած է այր մարդէն, կնոջմէն եւ երեխայէն, որ մանկութենէն սկսեալ կը դիտէ իր մօր եւ հօր աշխատանքները, կը ներառէ սեռային բաժանումը, եւ անոր համեմատ կը կազմէ իր սեռային ինքնութիւնը` հետագային յանձն առնելու համար իրեն վերապահուած դերը` իբրեւ կին կամ այր: Սեռային բաժանումը ներառող ընկերային մարմինը առիթը չունի մտածելու, թէ ինչո՞ւ իր մօրը եւ հօրը կատարած դերերը սահմանուած են անոնց սեռային պատկանելիութեամբ: Այս իմաստով,  Սիմոն տը Պովուար իր «Երկրորդ սեռը» փորձագրութեան մէջ կը գրէ. « Համակերպումի եւ ենթարկումի աւանդութիւն մըն է, համապարտութեան եւ հաւաքական գիտակցութեան պակաս մը… »: Սեռային խտրութեամբ եւ արական գերիշխանութեամբ դաստիարակուող մարմինը կը վերանորոգէ աւանդական կանոնները իր իսկ կազմած ընկերային օղակին ընդմէջէն :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հասարակութիւն Ստորոգութիւն:Կին
65 (թիւ)
65 (վաթսունհինգ)՝ կենտ երկնիշ բնական թիւ մըն է 64-ի եւ 66-ի միջեւ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թիւեր
66 (թիւ)
66 (վաթսունվեց)՝ զոյգ երկնիշ բնական թիւ մըն է 65-ի եւ 67-ի միջեւ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թիւեր
Լուչէ Ֆապրի
Լուչէ Ֆապրի (իտալ.՝ Luce Fabbri, 2 Յուլիս 1908, Հռոմ, Իտալիա - 19 Օգօստոս 2000, Մոնթեվիտէօ, Ուրուկուէյ), իտալացի գրող:
Կենսագրութիւն
Ծնած եւ մեծցած է անիշխանութեան տեսաբան, ֆաշիզմի դէմ պայքարի մարտիկ Լուիճի Ֆապրիի (1877-1935) ընտանիքին մէջ։ Վաղ տարիքէն սկածլ է տպագրուիլ «Pensiero e Volonta» ամսագրին մէջ։ Իտալիոյ մէջ Պենիօ Մուսոլինիի` իշխանութեան գալէն ետք անոր հայրը 1926-ին ստիպուած եղած է Իտալիայէն գաղթել Հարաւային Ամերիկա: 1928-ին Լուչէ Ֆապրին ստացած է հասունութեան վկայական, սկսած է գրականութիւն ուսումնասիրել Լեհաստանի մէջ, այնուհետեւ անիշխանութիւններու օգնութեամբ անօրինական ճանապարհով դուրս եկած է Իտալիայէն` տեղափոխուելով Զուիցերիա: 1929-ին հօր հետ հանդիպած է Փարիզի մէջ։ Այնտեղէն տեղափոխուած է Պելճիքա, յետոյ` Ուրուկուէյ: Ուղեկցած է Արժանթինի նախագահ Խոսէ Ուրիպուրուի վրայ յարձակումէն ետք այնտեղէն փախչող անիշխանականներու խումբին: Սպանիոյ քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ զբաղուած է անիշխանականներուն յատկացուող օգնութեան կազմակերպմամբ: Միջնակարգ դպրոցին մէջ աշխատած է որպէս պատմութեան ուսուցչուհի, այնուհետեւ աշխատած է Մոնթեվիտէոյի հանրապետական համալսարանին մէջ։ Դասախօսութիւններ ներկայացուցած է իտալական գրականութեան թեմայով: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ խմբագրած է «Socialismo y Libertad» («Սոցիալիզմ եւ ազատութիւն») ամսագրի իտալերէն տարբերակը: Եղած է 1970-1980-ականներուն Ուրուկուէյի մէջ ռազմական բռնապետութեան դէմ պայքարողներու շարքերին: Մահացած է Մոնթեվիտէօ:
Ստեղծագործութիւն
Գիրքեր
Շարք մը գրքոյկներու եւ յօդուածներու հեղինակ է:
Միքայէլ Սերեան (Պանդուխտ)
Միքայէլ Սերեան (Պանդուխտ), հայ ռազմական գործիչ, ֆետայի, Հայաստանի երկրապահ զօրամասի հրամանատար: 1918 թուականի Սարդարապատի հերոսամարտի հրամանատարներէն մէկը: Ս․Դ․Հ․Կ․-ի մարտական դպրոցի ներկայացուցիչ։
կենսագրութիւն
Ծնած է Մշոյ դաշտի Յունան գիւղը 1884-ին, եւ այդ պատճառով յաճախ յիշուած է Մշեցի Պանդուխտ անունով: Դեռ փոքր տարիքին, ականատես ըլլալով իր ծննդավայրին շուրջ պատահած թուրք-քրտական խժդժութիւններուն եւ ազդուելով անոնցմէ, կը զինուորագրուի հայ ազատագրական պայքարին: 1904-ին կը միանայ Սասնոյ ֆետայական շարժման`յարելով Դաշնակցութեան: 1905-ին, կը ներգրաւուի ամբողջ Անդրկովկաս ի մէջ բռնկած հայ-թաթարական կռիւներուն եւ ձեռք կը ձգէ մարտական հմտութիւն: 1906-ին յատուկ նպատակով կ'անցնի Պուլկարիա, ուր կը հետեւի զինուորական կրթութեան: Զինուորական Վարժարանի միամեայ դասընթացքներէն ետք կը դառնայ ռումբեր պատրաստելու մասնագէտ: Մինչ այդ Հ.Յ.Դ.-էն ներս տեղի կþունենան ցնցումներ եւ գաղափարական տարակարծութիւններ, որու պատճառով անկէ կը հեռանան Անդրանիկ եւ Պանդուխտ:
«Հրասիրտները» մատենաշարին երրորդ հատորը
Սոյն հատորը նուիրուած է ռազմական-կուսակցական գործիչ Պանդուխտին: Անոր անունը թէեւ կը հոլովուի յատկապէս Սարդարապատի հերոսամարտին առիթով, սակայն Դոկտ. Եղիկ Ճէրէճեան պատմագիտական ուսումնասիրութեամբ կը ներկայացնէ Սերեանի անցած կեանքի ուղին, հասարակական գործունէութիւնը, մարտական ճանապարհը եւ բազում այլ նիւթեր ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Ռազմական գործիչներ
Սան Ֆրանսիսքոյի Հայերը
Սան Ֆրանսիսքոյի մէջ հայեր բնակութիւն հաստատած են Ժթ. դարու 80-90-ական թուականներուն։ 1912-ին անոնց թիւը 150 էր։ Համայնքը սկսած է ստուարանալ Ա. համաշխարհային պատերազմէն ետք։ 1924-ին Սան Ֆրանսիսքո յի (Օքլենտի (Օakland) եւ Պըրքլիի մէջ) բնակած է 1500 հայ։ Հայերու հոսքը շարունակուած է մինչեւ Բ. համաշխարհային պատերազմ եւ անկէ ետք։ 1962-ին Սան Ֆրանսիսքոյի եւ անոր արուարձաններուն (Սան Մաթէօ (San Mateo), Ռետուուտ Սիթի (Redwood City), Սան խօսէ (San Jose), Պըրքլի (Berkeley), Սանթա Ռիչմոնտ (Santa Richmond) են) բնակած է 6 հազար հայ, 1970-ական թուականներու սկիզբը՝ շուրջ 10 հազար, 1983-ին՝ 25 հազար։ 2003-ի տուեալներով Սան Ֆրանսիսքոյի եւ շրջակայքի հայերու թիւը շուրջ 100 հազար է։
Սկզբնական շրջան
Առաջին հայ բնակիչներու մեծ մասը վասպուրականցիներ էին, խարբերդցիներ եւ պիթլիսցիներ: Զբաղած են դերձակութեամբ, խոհարարութեամբ, գորգավաճառութեամբ, ծաղկավաճառութեամբ։ Հետագայ տարիներուն հայերը աստիճանաբար ընդգրկուած են քաղաքին հասարակական, տնտեսական եւ մշակութային կեանքի տարբեր ոլորտներուն մէջ։
Գործող կազմակերպութիւններ
Համայնքին ազգային հասարակական կեանքը կազմակերպուած է հայկական գործունէութեամբ զբաղող զանազան միութիւններու կողմէ։ Ի. դարու սկիզբէն գործած են հայ ազգային կուսակցութիւններու տեղական կազմակերպութիւնները, Ամերիկահայ քաղաքացիներու լիկայի, Ամերիկահայ իրաւանց խորհուրդի, Ամերիկահայ ճարտարագէտներու եւ գիտնականներու ընկերութեան, Քալիֆորնիոյի ամերիկահայ բժշկական միութեան, հայ դատի յանձնախումբի, ինչպէս նաեւ ՀԲԸՄ-ի, ՀՕՄ-ի, ՀՄԸՄ-ի, հայրենակցական միութիւններու, Թէքէեան, Համազգային եւ այլ մշակութային միութիւններու մասնաճիւղերը։
Հասարակական կեանքը
Սան Ֆրանսիսքոյի եւ արուարձաններուն մէջ կը գործեն հայ առաքելական Ս.Գրիգոր Լուսաւորիչ (1925-էն), Ս. Յովհաննէս Մկրտիչ (1941-էն, ունի տիկնանց օժանդակ մարմին), Ս. Վարդան (1932-էն), աւետարանական Գողգոթա (1926-էն) եւ Թեթըլ (1933-էն) եկեղեցիները։ Կան սակաւաթիւ հայ կաթոլիկներ։ Հայկական Եկեղեցիներուն կից կը գործեն կիրակնօրեայ կամ երեկոյեան դպրոցներ։ 1980-ին բացուած է Նորակառոյց Հայ կեդրոնը՝ սրահով եւ Գռուզեան-Զաքարեան վասպուրական ամէնօրեայ վարժարանով։1994-էն Պըրքլիի համալսարանին մէջ կը գործէ Ուիլիամ Սարոյեանի անուան հայագիտական ամպիոնը։ 1924-1995 թուականներուն հրատարակուած է «Ծիածան» ամսաթերթը։ 1921-ին հիմնուած է «Մասիս» ակումբը, որ ունեցած է թատերախումբ։ 1960-ական թուականներուն սկիզբը ստեղծուած է հայ տրամաթիք թատերախումբը (գործած է 16 տարի): Այժմ կը գործադրէ «Կռունկ» պարախումբը, Նիկոլ Աղբալեան գրադարանը եւ թատերախումբը։ Ունեցած են հայկական ռատիոժամ։
Ստորոգութիւն:Հայկական սփիւռք Ստորոգութիւն:ԱՄՆ
67 (թիւ)
67 (վաթսունեօթ)՝ կենտ երկնիշ բնական թիւ մըն է 66-ի եւ 68-ի միջեւ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:67
Կայսերական Կարաժ
Պատմութիւն
Ի. դարու սկիզբը Նիքոլա Բ.-ին համար ինքնաշարժներու ձեռքբերման գործով զբաղած է իշխան Վլատիմիր Օրլովը եւ անոր կողմէն գնուած առաջին կայսերական մեքենաները յայտնուած են Ցարսքոյէ Սելոյի մէջ 1906-ի սկիզբը: Նոյն ատեն ալ սկսած է առաջին կարաժի շէնքին շինարարութիւնը (այժմ` տուն 4) Ալեքսանտրովեան պալատի հարեւանութեամբ գտնուող փակ տարածքին մէջ։ Նախագիծին հեղինակը եղած է Ցարսքոյէ Սելոյի պալատական վարչութեան ճարտարապետ Սիլուիօ Տանինը: Առաջին յարկին վրայ տեղակայուած էին նորոգման արհեստանոցները եւ կառասրահը: Երկրորդ փայտէ յարկին վրայ կը բնակէին ծառայողները: Համալիրին երկրորդ շէնքը (այժմ` տուն 2) կառուցուած է 1908-ին ճարտարապետ Վլատիմիր Լեպսկիի կողմէ, արդիւնաբերական սպասարկման կայանի ղեկավարին եւ կայսերական անձնական վարորդին նստավայրին համար: Այդ ատեն կայսերական կարաժի ինքնաշարժներու թուաքանակը կը հասնէր մօտաւորապէս յիսուն մեքենայի: 1913-ին ճարտարապետ Ալեքսանտր Մինիաեւի նախագիծով կը կառուցուի նոր մասնաշէնք մը, այսպէս կոչուած «Սպիտակ կարաժը» (տուն 6), 40 ինքնաշարժի համար :
Հոկտեմբերեան յեղափոխութենէն ետք կարաժին շէնքը կը շարունակուէր օգտագործուիլ ըստ նշանակութեան, այնուհետեւ շարժիչներու նորոգման գործարան: Հայրենական մեծ պատերազմէն ետք շէնքերը կը յանձնուին Լենինկրատի գիւղատնտեսական ուսումնարանին, որու տնօրինութեան տակ կը գտնուի մինչ օրս: Կարաժին համալիրին մէջ տեղակայուած է ինքնաշարժներու եւ թրաքթորներու ամպիոնը (ներկայիս գիւղատնտեսական մեքենաներու ամպիոն), ինչպէս նաեւ ռազմական ամպիոնը եւ աշխատանքի պաշտպանութեան ամպիոնը :
Ճարտարապետութիւն
Առաջին շէնքը (տուն 4) կը յիշեցնէ անգլիական տնակ, որու վերին փայտէ յարկին վրայ կը գտնուի աղիւսաշար վանդակամած: Երկրորդ շէնքը (տուն 2) կառուցուած է նոր ոճով: Շէնքին կեդրոնական ճակատամասին մէջ, մուտքէն վեր պահպանուած է հարթաքանդակ մը, ուր պատկերուած է Ցարսքոյէ Սելոյի մէջ անցած առաջին ինքնաշարժներու մրցաշարքը: Երրորդ շէնքը (տուն 6) կը ներկայացնէր դահլիճ մարզասրահ, նեոկլասիցիզմի ոճով արտաքին ձեւաւորմամբ եւ նման էր Լիւատիի կարաժին: Շէնքին գլխանիստային ճակատային մասին մէջ կը գտնուի եռակի կամարային որմնախորշ մը, որ վերէն եզրաւորուած է կոշտաքար որմուածքով :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ռուսաստան
Թորոս Ռասթկելենեան
Թորոս Ռասթկելենեան, Թորոս - Թորոս Ռասթ - Կլան, (1934, Դեկտեմբեր 12, Հալէպ, Սուրիա - մահ.՝ 29 Յուլիս 2020,Ռոման քաղաք,Ֆրանսա ) սփիւռքահայ քանդակագործ, Ֆրանսայի Տրոմ նահանգի կամ գաւառի գրականութեան, գիտութեան եւ արուեստներու ակադեմայի անդամ (2003)։
Կենսագրութիւն
Թորոս Ռասթկելենեանն արմատներով Արեւմտեան Հայաստանի Ուրֆա քաղաքէն է, ծնած է Հալէպ՝ 1934 թուականին։ Հօրմէ ժառանգած է պղնձագործի աւանդական արհեստը, զբաղուած է դրուագագործութեամբ եւ արձանագործութեամբ։
1966 թուականին «Ազատագրուած արաբ կինը» միջազգային մրցոյթին Թորոսի եօթ մեթրանոց «Ազատութեան ջահ» արձանը շահած է առաջին մրցանակը եւ տեղադրուած Հալէպի մուտքին سوق الانتاج في حلب հրապարակը։
1967 թուականէն կը բնակի Տրոմ նահանգի Ռոման քաղաքին մէջ։ 1968 թուականէն կը ցուցադրուի Ֆրանսայի եւ եւրոպական այլ երկիրներու պատկերասրահնեու եւ ցուցահանդէներու մէջ։
Հանրածանօթ քանդակագործ Թորոս Ռասթկելենեան մահացած էր Չորեքշաբթի, Յուլիս 29-ին Ռոմանի մէջ, 85 տարեկանին։
Ստեղծագործութիւններ
Քանդակագործ Թորոս Ռասթկելենեանի  պրոնզէ եւ պղինձէ կոթողային 15 քանդակներ տեղադրուած են Ֆրանսայի տարբեր քաղաքներու մէջ (Հայոց ցեղասպանութիւնը դատապարտող՝ Մարսելի, Էքս Ան Փրովանսի, Վալանսի եւ Սենտ Էտիենի կոթողները եւ այլն), որոնք կ՛առանձնանան մետաղամշակման նրբութեամբ եւ խիստ ընդհանրացուած ծաւալաձեւերռվ («Սրնգահարը», պրոնզ, 1978, տեղադրուած է Ռոմանի փոքրիկ հրապարակը, «Ընտանիք», պրոնզ, 1999, «Սիրեն», համաձուլուածք, 2001 եւ այլն)։
Կերտած է նաեւ դիմաքանդակներ՝ «Սայեաթ-Նովա», «Ստեփան Շահումեան», «Գալուստ Կիւլպէնկեան» եւ այլն։
2009 թուականի Հոկտեմբեր 16-ին Թորոսի կերտած Սայեաթ-Նովայի պրոնզաձոյլ կիսանդրին տեղադրուած է Երեւանի Սայեաթ-Նովայի պողոտայի եւ Խանճեան փողոցի խաչմերուկը։
Երեւանի Կոմիտասի թանգարան-հիմնարկին Հայաստանի Անկախութեան 24-րդ տարեդարձի խորհրդանշական օրը ֆրանսացի բարեկամներու ներկայութեամբ տեղի ունեցաւ գեղեցիկ միջոցառում. ֆրանսահայ քանդակագործ 3 Հոկտեմբեր 2015-ին, Թորոս Ռասթկելէնեանը (Ռասթ-Կլան) թանգարանին նուիրաբերեց Կոմիտաս վարդապետի քանդակը :
Արեւելեան Թեմ (ԱՄՆ)
Արևելեան թեմը կազմաւորուած է 1927-ին, Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գևորգ Ե Սուրենեանցի հայրապետական գոնդակով։ Մինչ այդ ԱՄՆ-ի հայ համայնքը միավորուած էր մէկ թեմի մէջ՝ ստեղծուած 1898-ին, Ամենայն հայոց կաթողիկոս Մկրտիչ Ա Վանեցու գոնդակով։ Կենդրոնն էր Ուստր քաղաքը, 1923-ին՝ պոստոնը, իսկ 1927-ին՝ Նիու Յորք։ Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գևորգ Ե Սուրենեանցի գոնդակով (1927) ԱՄՆ-ի արմ. նահանգներն ընդգրկուած են նոր՝ Արմ. թէմի մեջ, իսկ արլ., հվ., հվ-արմ. և կենտր. նահանգները մնացած են Արլ. թէմի իրավասության ներքո։ Կենտրոնը մնացել է Նյու Յորքը։ Այժմ (2001) ԱՄՆ Արևելյան թեմը ընդգրկում է ԱՄՆ-ի 21 նահանգների 64 եկեղեց. համայնքներ։ Թեմի տարածքում է գտնվում ԱՄՆ-ի առաջին հայկական եկեղեցին՝ Ս. Փրկիչը, որը կառուցուած է 1891-ին, Ուստրույի մէջ։ 1902-ին Մկրտիչ Ա Վանեցին հաստատուած է ի գործադրութիւն հայ ժողովրդեան Ամերիկայի սահմանադրութիւնը, որ այժմ յայտնի է որպես Կանոնադրութիւն Ամերիկայի (Արլ. թեմ) Հայաստանեաց եկեղեցիի։ 1898-ից այսօր թէմն ունեցած է 11 առաջնորդ։ Առաջինը Յովսեփ արք. Սարաճեանն էր, 1939–44-ին՝ Գարեգին արք. Յովսեփեանը (հետագային՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս), 1966–90-ին՝ Թորգոմ արք. Մանուկեանը (այժմ՝ Երուսաղէմի հայոց պատրիարք)։ Թէմի առաջնորդանիստ Մայր տաճարը՝ Ս. Վարդանը, 1968-ին օծած է Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգէն Ա Պալճեանը։ Թէմին են պատկանում շուրջ 42 եկեղեցիներ՝ Յունյըն Սիթիում՝ Ս. Խաչ (1907), Ուոթըրվլիթի մէջ Ս. Պետրոս (1916), Չելթենհեմի մէջ՝ Ս. Երրորդութիւն (1917), Սաութ Միլուոքիում՝ Ս. Հարութիւն (1924), Նիո բրիթընիի մէջ Ս. Յարութիւն (1925), Չիկակոյի մէջ՝ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ (1926), Սաութֆիլդի մէջ՝ Ս. Յովհաննես (1931), Վաշինգտոնի մէջ՝ Ս. Մարիամ (1963) ևն։ Թէմի Յովանու ներքոյ հիմնուած են շարք մը կրթ. հաստատութիւններ։ Նիո Յորքի մէջ, 1961-ից իգործ եղած է Տիրան արք. Ներսոեանի նախաձեռնութեամբ ստեղծուած Ս. Ներսես ընծայարանը (ճեմարանը), որը պատրաստոած է հոգևոր սպասաւորներ (դաստիարակ, ծխատեր քահանայ ևն)։ Ընծայարանն ունի ԱՄՆ-ի Արլ., Արմ. և Կանադայի թէմերու կողմէն ընտրուած խնամակալ մարմին, որուն նախագահն է Արլ. թեմի առաջնորդը։ Կրօնական դաստիարակութեան բաժանմունքը և Հայ դպրոցներու կրթական կենդրոնը ստեղծուած են դասագիրքեր և պատրաստուած ուսուցիչներ թէմի դպրոցներու համար։ Կրտսերներ ոունի ծխերու մէջ, աշխատանք կատարած է հայ հաւատքի պահպանման համար
Ստորոգութիւն:Հայ Առաքելական Եկեղեցի
68 (թիւ)
68 (վաթսունութ)՝ զոյգ երկնիշ բնական թիւ մըն է 67-ի եւ 69-ի միջեւ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թիւեր
Աբէլ Կիւլպէնկեան
Աբէլ Բարսեղ Կիւլպէնկեան (1879 - 1915 թթ.), հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Աբէլ Կիւլպէնկեան ծնած է 1879 թուականին Ան­գա­րա­յի նա­հան­գի Կեսարիոյ գաւառի՝ Թալաս աւանին մէջ։ Փոքր տարիքէն տեղափոխուած է Սեբաստիոյ նահանգի, Ամասիոյ գաւառի կեդրոն՝ Ամա­սիա քաղաքը։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է Ամասիոյ թաղային վարժարանէ ներս։
1898-1903/1904 թ. ուսանած է Կ. Պոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանին մէջ։
Հայաստանի Պետական Ակադեմական Երգչախումբ
Հայաստանի պետական ակադեմական երգչախումբ, հիմնադրուած է 1937 թուականին։ 1961 թուականէն սկսեալ երգչախումբի գեղարուեստական ղեկավարն է Յովհաննէս Չեքիճեան։
Աբէլ Կիւլպէնկեան
Կենսագրութիւն
1904 թուականին նշանակուած է, իր ծննդավայր Թալասի, քաղաքապետական բժիշկ։
Հայաստանի Պետական Ակադեմական Երգչախումբ
Պատմութիւն
Հայաստանի պետական ակադեմական երգչախումբը կը գործէ Հայաստանի բոլոր շրջաններուն մէջ, Հայաստանէն դուրս ելոյթ ունեցած է 18 քաղաքներու մէջ 820 համերգով։ Նիւ Եորքի, Լոնտոնի, Փարիզի, Փրահայի, Պէյրութի մէջ եւ այլուր երգչախումբը 27 լեզուներով ներկայացուցած է հայ եւ միջազգային դասական երաժիշտներու ստեղծագործութիւններ ։
Աբէլ Կիւլպէնկեան
Կենսագրութիւն
Այնուհետեւ Զմիւռնիոյ նահանգի Տաւաս գաւառակի թաղապետական բժիշկ եղած է։
Յետագային Գոնիայի, Աքսարայի քաղաքապետական բժիշկ եւ Սեբաստիոյ նահանգի Եւդոկիոյ գաւառի՝ Էրպաս գաւառակի բժիշկ եղած է։
Հայաստանի Պետական Ակադեմական Երգչախումբ
Մրցանակներ
* Հայաստանի պետական երգչախումբի եւ Ռուսիոյ սիմֆոնիկ նուագախումբերու համատեղ գործունէութեան ձայնագրութիւններէն մէկը Փարիզի մէջ արժանացած է Կրան Բրիի։
Աբէլ Կիւլպէնկեան
Կենսագրութիւն
1912-1914 թթ. գտնուած է Փարիզի, Պերլինի, Վիեննայի մէջ եւ մասնագիտացած՝ բժշկական տարբեր բնագաւառներու գիծով։
Հայաստանի Պետական Ակադեմական Երգչախումբ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայաստան
Աբէլ Կիւլպէնկեան
Կենսագրութիւն
Մասնաւորապէս Փարիզի Նեքերի եւ Լաֆուազիէի հիւանդանոցներուն մէջ մասնագիտացած է միզասեռական եւ վեներական հիւանդութիւններու գիծով։
Առաջին համաշխարհային պատերազմն սկսելէ ետք զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ Չորլուի, Հատըմ գէոյի եւ Չանաք Քալէի զօրամիաւորումներուն մէջ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած է։
1916 թուականին ուղարկուած է Գալիցիայի ռազմաճակատ, ուր ռուսական զօրքի ձեռքը գերի ինկած է։
1919 թուականին, երբ արդէն աւարտած էր պատերազմը, ազատած է եւ վերադարձած Կ. Պոլիս։ Որոշ ժամանակ բժիշկ աշխատած է Կ. Պոլսոյ Միջագիւղ (Օրթագիւղ, Օրթագէոյ), Պահչէ Գափու, ապա՝ մինչեւ իր մահը՝ Թաքսիմի Թալիմխանէ թաղամասերուն մէջ, ուր ունեցած է իր մասնաւոր դարմանատունը։
1926-1927/1928 թթ. եղած է Ս. Փրկիչ ազգային հիւանդանոցի հոգաբարձութեան անդամ, իսկ 1928 թուականին նաեւ՝ ատենապետ։
Մահացած է 1951 թուականին, Կ. Պոլսում՝ 72 տարեկան հասակին։
Ըստ Գասպար Կարոյեանի հաղորդման՝ բժիշկը 1915 թուականի Սեպտեմբերին Գալիցիայի ռազմաճակատին մէջ զոհուած է կամ ծանրօրէն հիւանդացած ժանտախտով ու մահացած 36 տարեկան հասակին։ Կարոյեանին, հաւանաբար, յայտնի չէ եղած բժիշկին գերի իյնալու եւ վերապրելու փաստը։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Յանգ
Յանգ եւ տուն, գրական՝ չափածոյ ստեղծագործութեան, հնչիւնային ձեւաւորման հիմնական կողմերէն մին։
Յանգը, այսինքն՝ տողէ տող կրկնուող տողավերջի վանկը, իր կարգին կարեւոր գործօն է չափածոյի կշռոյթին եւ երաժշտականութեան համար։ Իր ձեւով, անիկա կը շեշտէ տողավերջի դադարը, որ կարեւոր է կշռոյթի համար․ նաեւ կը շեշտէ, կը խտացնէ բառիմաստները (մանաւանդ զի՛նք պարունակող բառին իմաստը)։
Ասով Մէկտեղ, յանգը անհրաժեշտ տարր չէ չափածոյին համար։ Քնարական երկերու պատմութեան մէջ, անիկա գործածութեան մտած է բաւական ուշ՝ միջնադարէն ասդին։ Երբեմն, նոր ժամանակներու մէջ եւս, բանաստեղծներ նախընտրած են անտեսել զայն, կամ յարգած եւ կիրարկած են՝ զայն նկատելով հանդերձ «արուեստին բռնաւորը, (բանաստեղծի) հոգիին ետմղիչը»։
Բայց աւելի՝ անոնք, երբեմն նոյնիսկ ամենայեղափոխականներէն համոզուած են, որ առանց յանգի՝ բանաստեղծութիւնը կը փլի։ «Յանգը,–ըսուած է,- կը վերադարձնէ նախորդ տողին․ կը ստիպէ յիշել զայն․ միտք մը ձեւակերպող բոլոր տողերը կը հարկադրէ միատեղ ըլլալու»։
Յանգերը կրնան ըլլալ հարուստ կամ աղգատ, համաձայն կրկնուղ։
Ստորոգութիւն:Գրականութիւն Ստորոգութիւն:Տաղաչափութիւն Ստորոգութիւն:Բառագիտութիւն
Ասթրիտ Փանոսեան
Ասթրիտ Փանոսեան ծնած է 13 Օգոստոս 1971-ին, Փարիզ, Ֆրանսա: Ան En Marche » կուսակցութեան համահիմնադիրն է: Ան պարգեւատրուած է Արժանիքի ազգային շքանշանով Ֆրանսայի Նախագահ Մաքրոնի կողմէ:
Կենսագրութիւն
Ասթրիտ Փանոսեան՝ 2016-ին նախագահ Մաքրոնի հիմնած եւ աւելի ուշ «LREM » անուանումը ստացած «En Marche » կուսակցութեան համահիմնադիրն է : 2015-էն ի վեր ան գլխաւոր ղեկավարներէն է առեւտրական անշարժ գոյքերու առքուվաճառքով զբաղող համաշխարհային հսկաներէն` Unibail Rodamco-Westfield-ի :
Փանոսեանը աւարտած է Փարիզի Քաղաքական հետազօտութիւններու հիմնարկը (IEP) եւ ունի պետական կառավարման մագիստրոսի կոչում: 1998-ին, ան նաեւ ծառայած է որպէս AT Kearney խորհրդատուական ընկերութեան խորհրդական եւ 20002-ին, Groupama ընկերութեան, իսկ 2011-էն ի վեր Groupama ընկերութեան գլխաւոր ղեկավարն է :
Ասթրիտ Փանոսեան միւենոյն ժամանակ նախագահն է ընկերակցութեան մը, որու առաքելութիւնն է նպաստել դժուար թաղերու երիտասարդներու կրթական յաջողութիւններուն, ինչպէս նաեւ աշխատանքի աշխարհին մէջ անոնց ընդգրկուելուն:
Պարգեւատրում
Նախագահ Մաքրոն 7 Սեպտեմբեր 2020-ին, Էլիզէի մէջ կազմակերպուած պաշտօնական արարողութեան մը ընթացքին Ասթրիտ Փանոսեանը պարգեւատրած է Արժանիքի ազգային շքանշանով :
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:«En Marche » կուսակցութեան համահիմնադիր Ստորոգութիւն:Unibail Rodamco-Westfield գլխաւոր ղեկավար
Լա Վիքթորիա
Լա Վիքթորիա (La Victoria), քաղաք եւ համայնք Սպանիոյ մէջ, կը մտնէ Քորտովա շրջանի մէջ, Անտալուսիոյ ինքնավար մարզի տարածքին։ Վարչատարածքային միաւորը կը գտնուի Վալէ Մետիօ տել Կուատալկիուար համայնք ի մէջ։ Կը զբաղեցնէ 20 մ² տարածք։ Բնակչութիւնը 2278 մարդ, (ըստ (2010 թուականի տուեալներուն)։ Կը գտնուի կարզմի վարչական կեդրոնէն 29 մ² հեռաւորութեան վրայ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սպանիոյ քաղաքներ
Լա Սքալա
Լա Սքալա (La Scala կամ լրիւ Teatro alla Scala), յայտնի օփերային թատրոն Միլանի մէջ, համաշխարհային օփերայի կեդրոններէն` հիմնուած 1778-ին:
Պատմութիւն
Թատրոնի շէնքը կառուցուած է ճարտարապետ Ճուզեփփէ Փիերմարինիի նախագիծով 1776-1778 թուականներուն այնտեղ, ուր ժամանակին Սանթա-Լուչիա տելլա Սքալա եկեղեցին էր։ Այստեղէն ալ ծնած է թատրոնի անունը: Եկեղեցին իր անունը ստացած է 1831-ին ոչ թէ «աստիճան» բառէն (skala), այլ անոր հովանաւորուհիի մականունէն` Փեատրիչէ Ռեճինա տելլա Սքալա (Beatrice Regina della Scala), որ Վերոնայի տիրակալներու ցեղի ներկայացուցիչ էր:
Թատրոնի բացումը մեկնարկած է Անթոնիօ Սալիերիի «Հանրաճանաչ Եւրոպա» օփերայով 3 Օգոստոս 1778-ին: 18-րդ դարու վերջաւորութեան եւ 19-րդ դարու սկիզբը թատրոնի խաղացանկին մէջ աւելցան իտալացի երաժշտահան Փասքուալէ Անֆոսսիի, Տոմենիքօ Չիմարոզայի, Լուիճի Քերուպինիի, Ճովանի Փայիզելլոյի եւ Սիմոն Մայրի օփերաները: 1830-էն սկսեալ, խաղացանկին մէջ աւելցան Կայետանօ Տոնիցեթթիի, Վինչենցօ Պելլինիի, Ճուզեփփէ Վերտիի եւ Ճաքոմօ Փուչինիի ստեղծագործութիւնները: Այստեղ առաջին անգամ ցուցադրուած են Պալլինիի «Ծովահենը» (1827), «Նորմա» (1831) օփերաները, Վերտիի «Նապուքքօ»-ն (1842), «Օթելլօ»-ն (1887), Փուչինիի «Մատամ Պաթըրֆլայ»-ը (1904) եւ «Տուրանդոտ»-ը:
Շէնքի Կառուցուածք
Թատրոնի շէնքի շինարարական պեղումներու ընթացքին գտնուած է մարմարէ հսկայական մեծաբեկոր մը, որուն վրայ պատկերուած էր Հին Հռոմի մէջ ճանչցուած միմոս Պիլատը: Շատերը զայն ընդունեցին իբրեւ լաւ նշան:
Ճարտարապետ Ճուզեփփէ Փիերմարինիի կառուցած թատրոնի շէնքը աշխարհի ամէնէն գեղեցիկ կառոյցներէն է: Պահպանուած է խիստ նէօդասական ոճը, ունի անթերի լսելիականութիւն: Նստատեղերու դասաւորութիւնը կը համապատասխանէ օփտիքայի խիստ կանոններուն: Թատրոնի երկարութիւնը 100 մեթր է, իսկ լայնութիւնը` 38 մետր: Կառոյցի ճակատային մասի կեդրոնը վեր կը խոյանայ կառքերու համար նախատեսուած շքամուտք:
Սրահը պայտաձեւ էր։ Այնտեղ կար եռայարկ օթեակ եւ պատշգամ: Ընդամէնը 194 օթեակ եւ թագաւորական օթեակ: Իւրաքանչիւր օթեակի մէջ կը տեղաւորուէր 8-10 մարդ: Օթեակները իրարու կը միանային միջանցքով: Ետեւը օթեակներւ երկրորդ շարքն էր, ուր տեղադրուած էին սեղաններ խաղաքարտի եւ խմիչքի սիրահարներու համար: Բէմը այդքան ալ մեծ չէր: Սկզբնական շրջանին պարտերու մէջ աթոռ չկար: Ատոր փոխարէն ծալուող եւ տեղաշարժող աթոռներ էին:
Լուսաւորութիւնը տկար էր։ Օթեակներու մէջ մոմեր կը վառէին, այդ պատճառով պարտերու մէջ նստածները հալչող մոմի կաթոցէն խուսափելու համար գլխարկները չէին հաներ: Ջեռուցում եւս չկար: Սրահը հրաշալի էր՝ սպիտակ արծաթագոյն եւ ոսկեգոյն երանգներով: Այստեղ տեղի կ'ունենային տարբեր արարողութիւններ՝ պարահանդէսներ եւ մոլեխաղեր: Շէնքի կառուցման համար այն ժամանակ ծախսուած է 1 միլիոն լիրա: Ծախսերը իրենց վրայ վերցուցած էին քաղաքի 90 մեծահարուստներ:
Խաղացանկ
19-րդ դարու 30-ականներէն սկսեալ, Լա Սքալայի պատմութիւնը կը սերտաճի իտալացի մեծանուն երաժիշտներ Կայետանօ Տոնիցեթթիի, Վինչենցօ Պելլինիի, Ճուզեփփէ Վերտիի եւ Ճաքոմօ Փուչինիի հետ: Անոնց ստեղծագործութիւնները այստեղ կը ցուցադրուէին առաջին անգամ: Ատոնք էին Պելլինիի «Նորմա» (1831) եւ «Ծովահենը» (1827) օփերաները, Տոնիցեթթիի «Լուքրեցիա Պորճիա» օփերան (1833), Վերտիի «Նապուքքօ»-ն (1842), «Օթելլօ»-ն (1887), «Ֆալստաֆ»-ը (1893), Փուչինիի «Մատամ Պաթըրֆլայ»-ը (1904) եւ «Տուրանդոտ»-ը (1926):
Ծանոթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Իտալիոյ օփերային թատրոններ Ստորոգութիւն:1778 հիմնադրումներ) Ստորոգութիւն:Միլանի տեսարժան վայրեր
Առիւծ (կենդանակերպ)
Առիւծ (Leo), կը համարուի հինգերորդ կենդանակերպը։ Նշանն է՝ (Իւնիքոտ ) Արեւը կ'անցնի Առիւծի աստղերուն կողմէն՝ Յուլիս 22-էն մինչեւ Օգոստոս 22 շրջանի միջեւ, այս ժամանակաշրջանի ծնողներ կը կրեն այս կենդանակերպը։
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:Կենդանակերպեր
Ալիս Գետ
Ալիս, Ալիոս, Ալիսոս, Ալյուս, Գզըլրմագ, Գզլիրմագ, Գըզըլըրմաք, Լալիս, Խզըըրմախ, Կզըլըրմագ, Կզըլըրմաք, Կզըլիրքակ, Կըզըլիրմակ, Կիզիլիրմակ, Հալիս, Ղզըլըրմաղ, Ղզըլիրմագ, Ղըզըլըրմաղ, Մարասանիտա, Քըզըլըրմաք, գետ Փոքր Ասիոյ մէջ: Սկիզբ կ'առնէ Անդիպոնտական լեռներու արեւմտեան հատուածներէն։ Ունի երկու ակունք։ Մէկը սկիզբ կ'առնէ Քկոսդեղաղի ստորոտէն, իսկ միւսը՝ մեծը՝ Անդիպոնտական եւ Անդիտաւրոսեան լեռնահամակարգերու սահմանագլուխէն՝ Կըզըլդաղի ստորոտէն։ Այս գետը երկաթահանքերով եւ կարմիր հողերով հարուստ լեռներէն բխելու պատճառով ունի կարմիր եւ պղտոր ջուր։ Այն Փոքր Ասիոյ Սեւ ծովը թափող ամենամեծ եւ ջրառատ գետն է։ Սկիզբը հոսելով դէպի հարաւ-արեւմուտք, կ'ոռոգէ Զարա եւ Սեբաստիա քաղաքներու շրջանները, ապա ներառելով շատ վտակներ կը հասնի Անգարայի մարզ։ Առանց թեքելու կը հասնի մինչեւ Եարաբուզուն եւ Կեսարիայէն ոչ հեռու Եուրկյութ հովիտը։ Հոն հանդիպելով Խաջաթաղ լերան կը թեքի հիւսիս-արեւմուտք, յետոյ հիւսիս, ապա հիւսիս-արեւմուտք կազմելով շուրջ 250 քիլոմեթր երկարող աղեղ։ Պաֆրա գիւղաքաղաքէն անցնելով Սինոպի ծոցէն արեւելեան ծայրամասին մէջ կը թափի Սեւ Ծով ը: Երկայնքը 1182 քմ է։
Այլ անուանումներ
Ջուրին աղի ըլլալուն պատճառով գետը Հալսի յունարէն՝ «Alos» անուանումը ստացած է։ Հետագային թուրքերը ջուրին կարմրաւուն երանգը նկատի առնելով գետին անունը վերափոխած են իրենց համար՝ Գըզլըրմագ։ Ծանօթ է նաեւ այլ անուանումներով՝ Ալիոս, Ալիսոս, Ալիւս, Գզլիրմագ, Կզըրմաք, Հալիս, Ղըզըլրմազ, Ղզըլըրմաղ, Մարասանիտա, Քըզըլըրմաք։
Վտակները
Գետին վերին, ստորին եւ միջին հոսանքներուն մէջ կը միախառնուին բազմաթիւ վտակներու հետ։ Այդպիսիք են Դուռայի, Միսմիլսի կամ Միսիլ գետերը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական լեռնաշխարհի գետեր Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ գետեր
Օդակայան
Օդակայան, օդակայանի հիմնական մասը հսկայական թռիչքադաշտն է, ուրկէ կը մեկնին եւ վայրէջք կը կատարեն ինքնաթիռները։ Սովորաբար, օդակայանները կը շինուին քաղաքներէն բաւական հեռու, ուր ինքնաթիռներու աղմուկը չի խանգարեր քաղաքի բնականոն կեանքը, եւ չեն գրաւեր քաղաքներու կենսականօրէն անհրաժեշտ տարածքները։
Միջազգային օդակայանները
Անոնք կ'աշխատին օր ու գիշեր սպասարկելով ինքնաթիռներուն եւ ժամանող ու մեկնող ճամբորդներուն։ Աշխարհի մեծագոյն օդակայաններուն մէջ իւրաքանչիւր շաբթուան ընթացքին, կ'անցնին աւելի քան կէս միլիոն ճամբորդներ։ Օդակայաններու մեծ մասին մէջ,  ստեղծուած են իրենց ուղերթին սպասող ճամբորդներւն  սպասարկման, գնումներու, պանքի ծառայութիւններէն օգտուելու, սնունդ առնելու եւ այլ հնարաւորութիւններ։ Շատերը, հանդերձուած են վիթխարի փոխադրիչներով, որոնք ուղեւորները կը փոխադրեն մէկ շէնքէն միւսը կամ անցագրային կէտ, ուր անոնք կ'ուղղուին դէպի ինքնաթիռ։ Պեթոնէ, ապակիէ ու մետաղէ կառուցուած շէնքը օդակայանի կայարանաշէնքն է։ Աշտարակը հրամաններ արձակելու գլխաւոր վայրն է՝ կարգավարական կէտը, ուր կարգավարը (դիսպետչեր) ձայնասփիւռով կապ կը հաստատէ օդանաւերուն հետ, ցուցումներ կու տայ,  թէ որ թռիչքի ուղիին մէջ, վայրէջք կը կատարեն կամ երբ թռիչքը կը սկսին, կը հաղորդէ եղանակի տեսութիւնը։ Ձայնասփիւռ խօսողը էկրաններու վրայ, կարգավարը շրջապատի օդային տարածութիւնը կը տեսնէ քանի մը քիլոմեթր շառաւիղով։ Անոր կ'օգնէ ղեկավարելու ինքնաթիռի վայրէջքը, եթէ օդաչուներուն կը խանգարէ խիտ մառախուղը կամ ամպամածութիւնը։ Թռիչքադաշտին մէջ,  գտնուող շարք մը խայտաբղետ տնակները, նոյնպէս ձայնասփիւռներ են,  որոնի ց ուղարկած ազդանշաններու օգնութեամբ օդաչուերը կը գտնեն դէպի օդակայան տանող երթուղին։ Կայարանաշէնքի առջեւի պեթոնածածկ ընդարձակ հրապարակին, կանգնած են ինքնաթիռները, որոնցմէ  մի քանիներու կողքին վառելիքով բեռնաւորուած վիթխարի ինքնաշարժներ, որոնք ինքնաթիռը կը լիցքաւորեն վառելիքով։ Այլ ինքնաթիռներու մօտ, կանգնած են բեռնատար ինքնաշարժներ ու փոխակրիչներ, որոնց ժապաւէնով դէպի ինքնաթիռ կը սողան բեռները։ Ճաբորդները ինքնաթիռին կը մօտենան փոխադրող ինքնաշարժներով կամ անմիջապէս՝ կայարանաշէնքի յատուկ ելքերով։
Միջազգային օդանակայաններուն մէջ, կ'աշխատին հազարաւր բանուորներ, որոնք զբաղուած են շէնքերը եւ շրջակայքը մաքրելով, ինքնաթիռները վառելանիւթով լիցքաւորելով եւ ճարտարագիտական օժանդակութիւն սպասարկելով, բեռներն ու ուղեբեռները բեռնաթափելով ու բարձելով, ինչպէս նաեւ՝ թռիչքի մեկնող Ճաբորդներու համար ուտելիք եւ անհրաժեշտ պարագաներ պատրաստելով։ Օդակայանի այլ ծառայողներ ուղեւորներուն կը սպասարկեն մինչեւ թռիչքը։ Օդակայանին մէջ,  կը գործեն յատուկ ծառայութիւններ՝ կարգավարական կէտը, ներգաղթի եւ անձնագրային հսկողութիւնը, մաքսատունը, բժշկական սպասարկումը։ Անվտանգութեան ծառայութիւնը կը զննէ ուղեւորները, կը ստուգէ ուղեբեռները կամ թմրանիւթեր յայտնաբերելու նպատակով։
Միջազգային մեծ Օդակայաններ
Ստորոգութիւն:Տնտեսութիւն
Զանգուածային Սպանութիւն Օռլանտոյի Մէջ (2016)
Զանգուածային սպանութիւն Օռլանտոյի մէ', կատարուած է 2016 թուականի  12 Յունիսին, ԱՄՆ ֆլորիտայի նահանգի Օռլանտո քաղաքին մէջ: Անծանօթը Pulse միասեռականներու գիշերային ակումբին մէջ հրազէնով կրակ բացած եւ պատանդներ վերցուցած է: Արդիւնքով զոհուած են 50 եւ վիրաւորուած են աւելի քան 53 մարդ: Ոստիկանական գործողութեան ադիւնքով  պատանդները ազատած են, իսկ ահաբեկիչը սպանուած է :
Օռլանտոյի սպանութիւնը ԱՄՆ-ի 25 տարուայ պատմութեան մէջ ամենազանգուածայինն է, այն զոհերու քանակով անցած է Վիրճինիայի ՓոլիԹեքնիկական գործարանի 2007 թուականի սպանութեանը, որ մինչեւ այս յանցագործութիւնը ԱՄՆ-ի ամենազանգուածային սպանութիւնն էր:
Ահաբեկչութիւնը
12 Յունիսի գիշերուայ ժամը 2:02-ին Pulse գիշերային ակումբին մէջ անյայտ անձը սկսած է կրակել: Ակումբին մէջ տեղակայուած ոստիկանական սպան սկսած է կրակել յանցագործին վրայ, ով ալ պատասխան կրակ բացած եւ սկսած է փոխհրաձգութիւն: Յանցագործը զինուած էր ինքնաձիգով, ատրճանակով եւ անյայտ «սարքաւորումով», որ պաշտօնական անձինք նմանեցնելով ռումբի, վտանգի աղբիւր իբրեւ նայած են զայն: Երբ յաւելեալ ոստիկանական ուժեր եկած են օգնութեան, յանցագործը մտած է ակումբ եւ պատանդները վերցուցած է :
Բանակցողները մօտեցած են բեմին, քանի որ յանցագործը թաքնուած էր ներսը եւ կը պահէր պատանդները : Ան յայտարարած է, թէ պայթուցիկ սարք ունի իր մօտ :
Ժամը 5:00-ին մօտ ոստիկանութեան ստորաբաժանումը մտած է ակումբ եւ սկսած է փոխհրաձգութիւն յանցագործին հետ: Երեսուն պատանդ ազատ արձակուած են, ոստիկանութեան մէկ սպայ գլուխէն ոչ մահացու վիրաւորուած է եւ տեղափոխուած է հիւանդանոց Ահաբեկիչը սպանուած է : Ըստ Reuters-ի անյայտ է, թէ ահբեկիչը երբ սպաննած է պատանդները :
Ահաբեկիչ
Օռլանտոյի ոստիկանապետ Ճոն Մինը յայտնած է, որ յանցագործը ԱՄՆ-ի քաղաքացի Աֆղանական ծագումով 29-ամեայ Օմար Մաթինն է (անգլ.՝ Omar Mir Seddique Mateen), որ սպանուած է մօտ երեք ժամ իրաւապահներուն դիմակայելէ ետք: Օմար Մաթինը ծնած էր 1986 թուականի 16 Նոյեմբերին եւ կ'ապրէր Ֆլորիտայի մէջ : Դաշնային հետախուզութեան բիւրոն չէ բացառած Մաթինի կապը արմատական իսլամիստներու հետ :