cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Նիճերիա
Նիճերիոյ Դաշնակցային Հանրապետութիւն (Federal Republic of Nigeria), պետութիւն Արեւմտեան Ափրիկէի մէջ։ Կը մտնէ Համագործակցութեան մէջ։ Սահմանակից է Պենինին, Նիկերին, Չատին և Քամերունին։ Հարաւը կ'ողողուի Կուինէական ծոցի ջուրերով։ Տարածութիւնը մօտ 923,8 հազար քմ2 է, բնակչութիւնը՝ 183,528,800 (2015)։ Մայրաքաղաքը՝ Ապուճա։ Վարչականօրէն կը բաժնուի 19 նահանգի։
Անկախացում
1958-ի Հոկտեմբերին Լոնտոնի սահմանադրական բանակցութեան ժամանակ Նիճերիոյ բոլոր շրջաններու ներկայացուցիչները պահանջեցին անկախութիւն տալ Նիճերիոյ։ 1 Հոկտեմբեր 1960-ին Նիճերիան դարձաւ անկախ պետութիւն։ Կառավարութիւնը ըրաւ շարք մը միջոցառումներ երկրի տնտեսական եւ մշակութային հետամնացութիւնը յաղթահարելու համար։ 1 Հոկտեմբեր 1963-էն Նիճերիան յայտարարուեցաւ դաշնակցական հանրապետութիւն։ 15 Յունուար 1966-ին տեղի ունեցաւ զինուորական յեղաշրջում։ Կազմուեցաւ դաշնակցային զինուորական կառավարութիւն։ 1966-ի Մայիսին Նիճերիան հռչակուեցաւ միացեալ պետութիւն, արգելուեցաւ քաղաքական կուսակցութիւններու եւ կազմակերպութիւններու գործունէութիւնը։ Նիճերիոյ մէջ առաջ եկաւ անջատողական շարժում։ 29 Յուլիս 1966-ին զինուորական նոր յեղաշրջումէն ետք վերականգնուեցաւ կառավարման դաշնակցային ձեւը։ 1966-ին Լակոսի մէջ հրաւիրուեցաւ համանիճերիական սահմանադրական համաժողով՝ երկրի հետագայ պետական կառուցուածքը որոշելու համար։ Սակայն Հիւսիսային Նիճերիոյ մէջ անկարգութիւններու եւ Արեւելեան Նիճերիոյ ղեկավարութեան կողմէ (որ կը վարէր անջատողական քաղաքականութիւն) համաժողովը պոյքոթելու հետեւանքով հարցի լուծումը յետաձգուեցաւ։ 1967-ի Մայիսին Արեւելյան Նիճերիոյ ղեկավարութիւնը յայտարարեց Արեւելեան Նիճերիոյ անջատման եւ ինքնուրոյն պետութիւն («Պիաֆրի Հանրապետութիւն») ստեղծելու մասին։ 1967-ի Յուլիսին սկսաւ երկպառակտչական պատերազմ։ 1970-ի Յունուարին անջատողականներու ուժերը պարտուեցան։ 1970-ի Հոկտեմբերին առաջ քաշուեցաւ Նիճերիոյ վերակառուցման եւ զարգացման ծրագիր։ 1975-ի Յուլիսին զինուորական յեղաշրջմամբ իշխանութեան գլուխ անցած Մ․ Մոհամմետի կառավարութիւնը առաջ քաշեց մինչեւ 1979-ը զինուորական կառավարումէն աստիճանաբար քաղաքացիականի անցնելու ծրագիր։ 1976-ին Մ․ Մոհամմետը սպաննուեցաւ։ Կառավարութեան գլուխ անցած Օ․ Օպասանճօն հաստատեց կառավարութեան որոշումը՝ 1979-ին անցած քաղաքացիական վարչութեան, որ տեղի ունեցաւ 2 Հոկտեմբեր 1979-ին։ Կառավարութիւնը կը վարէր դրական չէզոքութեան քաղաքականութիւն, պայքարին մէջ Ափրիկէի մէջ գաղութատիրութեան վերացման համար։ 1960-էն ՄԱԿ-ի անդամ է։ 1960-ին դիւանագիտական յարաբերութիւններ հաստատուած են Նիճերիոյ եւ ԽՍՀՄ-ի միջեւ, կնքուած է (1968) տնտեսական, առեւտրական, մշակութային համաձայնագիրեր։
Պետական Կարգ
Նիճերիան դաշնակցային հանրապետութիւն է։ 1 Հոկտեմբեր 1979-էն գործող սահմանադրութեամբ պետութեան եւ կառավարութեան գլուխը նախագահն է, որ նաեւ զինուած ուժերու գլխաւոր հրամանատարն է։ Բարձրագոյն օրենսդրական մարմինը երկպալատ (սենատ, ներկայացուցիչներու պալատ) Ազգային ժողովն է։ Նահանգներուն մէջ կը գործեն իշխանութեան ինքնավար մարմիններ՝ նահանգապետներ եւ նահանգներու ժողովներու միապալատ պալատներ։
Աշխարհագրութիւն
Ափերը ցածադիր են, թոյլ կտրտված։ Ռելիեֆի մէջ կը գերակշռեն հարթավայրերն ու սարաւանդները։ Ափամերձ նեղ շերտը կը զբաղեցնէ կուտակումային հարթավայրը, որմէ հիւսիս տեղանքը բարձրանալով կ'առաջացնէ Եորուպա, Ուղի սարաւանդները եւ կեդրոնական մասի աստիճանաձեւ ընդարձակ սարաւանդները՝ 400-600 մեթր եւ 600—1000 մեթր միջին բարձրութիւններով։ Առաւել բարձրադիր է վերջինի միջին մասը՝ Զոս սարաւանդը (Շերէ լեռ, 1735 մ)։ Երկրի հիւսիս-արեւմուտքը սարաւանդը աստիճանաբար կը փոխուի Սոքոթօ գետի աւազանի, հիւսիս-արեւելքը՝ Պոռնիի հարթավայրերու։ Սարաւանդէն հարաւ կը տարածուին Նիկեր եւ Պենուէ գետերու հովիտները։ Նիճերիոյ տարածքը կը մտնէ Ափրիկեան յատակագիծին մէջ։ Փոխաբերական ապարները կը զբաղեցնեն տարածութեան աւելի քան 50%-ը եւ կը կազմեն Տահոմէա-Նիճերիական զանգուածն ու Քամերունի զանգուածի ծայրամասը։ Իջուածքները լեցուած են ծովային եւ ցամաքային նստուածքներով։ Կան քարիւղի, բնական կազի, քարածուխի, կոլումբաքարի, անագի, վոլփրամի, արճիճաքարի, ուրանի, ոսկիի, կապարի, զինկի, տիտանի, երկաթի, լուսածինի, կրաքարի հանքավայրեր։
Կլիմայ
Կլիման երկրի մեծ մասին մէջ հասարակածային-մուսսոնային է։ Հարաւային շրջաններու կլիմայի վրայ որոշիչ ազդեցութիւն ունին ամառնային խոնաւ մուսսոնները, հիւսիսը՝ ձմեռնային չոր պասսատները (հարմատան), որոնց հետ կապուած են երկարատեւ չորային եղանակները։ Ամենատաք ամսուան (Ապրիլ կամ Մայիս) միջին ջերմաստիճանը 25—33 °C է, ամենացուրտ ամսուանը (Դեկտեմբեր կամ Յունուար)՝ 20—27 °C, ափամերձ հարթավայրին մէջ, համապատասխանաբար, 28 °C եւ 24 °C; Տարեկան տեղումները Նիկերի տելդային մէջ եւ հարաւ-արեւելքի մէջ մօտ 4000 միլլիմեթր են, կեդրոնական շրջանին մէջ՝ 1000—1350 միլլիմեթր, հիւսիսի եւ հիւսիս-արեւելքի մէջ՝ 500 միլլիմեթր։
Գետային Ցանց
Գետային ցանցը խիտ է ափամերձ հարթավայրին եւ Զոս սարաւանդին մէջ։ Գլխաւոր գետը Նիկերն է՝ Պենուէ, Քատունա եւ այլ վտակներով։ Քայինճիի ՀԷԿ-ի կառուցումէն ետք Նիկերը երկրի սահմաններուն մէջ ամբողջութեամբ դարձած է նաւարկելի։
Հողեր
Երկրի հարաւէն հիւսիս տարածուած են կարմրադեղնաւուն լատերիտային հողերը՝ հասարակածային խոնաւ անտառներով, կարմրա-լատերիտային հողերը՝ արեւադարձային անտառներով ու բարձրախոտ (1,5—4 մ) սաւաննաներով, կարմրագորշ հողերը՝ չոր սաւաննաներով։ Երկրի հիւսիսային մասին մէջ, Չատ լիճէն հարաւ եւ արեւմուտք կը տարածուին արեւադարձային չոր սաւաննաներու սեւահողերը, ճահճային հողերն ու աղուտները, գետահովիտներուն մէջ՛ ալիււիալ հողերը՝ սաւաննաներով ու սրահային անտառներով, Կուինէական ծոցի առափնեայ նեղ շերտին վրայ՝ մանկրովային բուսածածկոյթով ալիււիալ հողերը։
Կենդանական Աշխարհ
Կենդանիներէն առաւել տարածուած են ընձառիւծը, շնագայլը, վայրի կատուն, այծքաղը, ընձուղտը, գետերու ողողատներուն մէջ՝ գետաձին։ Արեւադարձային անտառներուն մէջ շատ են կապիկները։ Սաւաննաներուն եւ սաւաննային անտառներուն մէջ պահպանուած են փիղեր ու ռնգեղջիւրներ, որոնց պահպանութեան համար ստեղծուած է արգելավայր։ Կը հանդիպին կոկորդիլոսներ, մողեսներ, օձեր։ Տարածուած են միջատները։
Բնակչութիւն
Նիճերիոյ մէջ կը բնակին տարբեր լեզուներով խօսող աւելի քան 200 ժողովուրդներ։ Առաւել մեծաթիւ են եորուպաները, իպոները, հաուսաները։ Պաշտօնական լեզուն անգլերէնն Է, տոմարը՝ Գրիգորեանը։ Բնակչութեան մօտ կէսը իսլամներ են, զգալի մասը կը պահպանէ տեղական աւանդական հաւատալիքները, 1/3-ը քրիստոնեաներ են։ Նիճերիան Ափրիկէի ամենաշատ բնակչութիւն ունեցող երկիրն է եւ ամենախիտ բնակուածներէն մէկը։ Միջին խտութիւնը 1 քմ2 վրայ 200 մարդ է (2015)։ Առաւել խիտ է բնակուած երկրի հարաւ-արեւմուտքը, կեդրոնական եւ արեւելեան շրջանները։ Տնտեսապէս աշխուժ բնակչութեան մօտ 70%-ը զբաղած է գիւղատնտեսութեամբ։ Խոշոր քաղաքներն են Լակոսը, Ւպատանը, Օկպոմոշոն, Քանոն, Օշոկպոն, Իլորինը, Ապեոկուտան, Փորթ Հարքորթը, Զարիան, Իլեշան։
Տնաեսաշխարհագրական Ակնարկ
Նիճերիան զարգացող լեռնահանքային արդիւնաբերութեամբ ակրարային երկիր է։ Կարեւոր դեր ունի նաեւ մշակող արդիւնաբերութիւնը։ Անկախութեան հռչակումէն (1960) ետք երկրին մէջ ընդունուած են տնտեսութեան զարգացման ծրագիրներ, միջոցառումներ ձեռնարկուած են արտաքին դրամականի ազդեցութիւնը թուլցնելու, պետական բաժինը հզօրացնելու եւ ազգային դասակարգի դիրքերը ամրապնդելու ուղղութեամբ։ Դրամական աշխարհին մէջ Նիճերիան կը գրաւէ առաջատար տեղերէն մէկը ձիթատու արմաւենիի մթերքներու, քաքաոյի-ունտերու, գետնանուշի, բնական քաուչուկի, անագի խտանիւթի արտադրութեամբ եւ կոլումբաքարի արդիւնահանությամբ։ 2010-էն Նիճերիան կը մտնէ քարիւղ արդիւնահանող խոշոր երկիրներու առաջին տասնեակին մէջ, իսկ 2014-էն քարիւղի արտահանումով Ափրիկէի մէջ կը զիջի միայն Լիպիոյ։
Գիւղատնտեսութիւն
Գիւղատնտեսութեան գլխաւոր ճիւղը երկրագործությունն է։ Բնորոշ է համայնական հողատիրութիւնը։ Արտահանութեան եւ ներքին շուկայի համար արտադրանքի հիմնական մասը կու տան մանրապրանքային տնտեսութիւնները։ Մշակովի հողատարածութիւնները կը կազմեն հողային ֆոնտի 25,6%֊ը, մարգագետիններն ու արուհավայրերը՝ 33,3%-ը։ Կը մշակեն կորեկ, սորկո, եգիպտացորեն, եամս, մանիոկա, ընղաւորներ, շաքարեղեգ, բամբակ, բանջարեղեն, բրինձ։ Արտահանութեան գլխաւոր տեսակներն են ձիթատու արմաւենին, քաքաոն, գետնանուշը դւ քաուչուկատուները։ Անասնապահութիւնը ունի ընդարձակ բնոյթ եւ կու տայ համախառն ազգային արդիւնքի արժէքի 10 %-ը։ Նիճերիան կաշուի հումքի եւ թանկարժէք անտառանիւթի մեծ արտահանողներէն է։
Արդիւնաբերութիւն
2012-ին համախառն ներքին արդյունքի արժէքի 43%-ը կու տար արդիւնաբերութիւնը, որուն առաջատար ճիւղերն են լեռնահանքային (45,6%) եւ մշակող արդիւնաբերութիւնը։ Քարիւղի հանոյթի (31 մլռ պարել 2014) հիմնական շրջանը Նիկեր գետի տելթան է։ Քարիւղարդիւնաբերութեան մէջ մեծ բաժին ունին անգլո-հոլանտական եւ ամերիկեան ընկերութիւնները։ Կարեւոր Քարածուխի արդիւնահանումը էնուգուի շրջանին մէջ նշանակութիւն ունի անագի (3,9 հզ․) եւ կոլումբաքարի (0,8 հզ․ ա.) հանքանիւթի արդիւնահանումը։ կ'արդիւնահանեն նաեւ քարածուխ, վոլփրամ, ոսկի եւ այլն։ 1980-ին արտադրուած է 5,2 մլրդ կվտ/ժ ելեկտրական ուժ։ Մշակող արդիւնաբերութիան մէջ առաջատար դեր ունին սնունդի եւ կտորի արդիւնաբերութեան ճիւղերը։ Կը զարգանա կաշիի-կօշիկի, շփոցի, կրափոշի, մետաղամշակման, փայտամշակման, քարիւղաքիմիական եւ արդիւնաբերութեան այլ ճիւղեր։ Արդ․ կեդրոններ են Լակոսը, Փորթ Հարքորթը, Ապեն, Քանոն, Իպատանը։ ԽՍՀՄ-ի համագործակցութեամբ կը կառուցուի մետաղագործական ընկերութիւն, Վարիի մէջ ստեղծուած է քարիւղագործ-մասնագէտներու պատրաստման ուսումնական կեդրոն։
Կրթութիւն Եւ Գիտական Հիմնարկներ
Առաջին միսիոնարական դպրոցները երեւան եկած են 19րդ դարու կիսուն։ 1950-ին անգրագէտ էր երկրի բնակչութեան 90%-ը։ 1948-ին բացուած է Իպատանի համալսարանական քոլեճը։ Անկախութիւն ձեռք բերելէ ետք վիճակը համեմատաբար կը բարելաւուի։ Ուսման տեւողութիւնը տարբեր շրջաններու տարրական դպրոցներուն մէջ տարբեր է (6—7 տարի)։ Միջնակարգ հանրակրթական դպրոցները հիմնականին քերականական են (լրիւ, ուսուցումը՝ 5—6 տարի) եւ ժամանակակից (ոչ լրիւ, 3—4 տարի) գործնական թեքումով։ Ուսուցումը եւ քննութիւններու յանձնումը վճարովի է։ Զարգացում կ'ապրի մասնագիտական ուսուցումով կրթութիւնը։ Ունի 6 համալսարան՝ Իպատանի (հիմնադրուած՝ 1962-ին), Նսուկայի (հիմնադրուած՝ 1960-ին), Իֆէի (հիմնադրուած՝ 1961-ին), Լակոսի Ահմատու Պելոյի անուան (հիմնադրուած՝ 1962-ին), Պենինի (հիմնադրուած՝ 1972-ին)։ Շատ նիճերիացիներ բարձրագոյն կրթութիւն կը ստանա արտասահմանի մէջ։ Մեծ է թիւը համալսարաններուն կից գրադարանները եւ Ազգային գրադարանը (Լակոս)։ Ունի 6 թանգարան․ Լակոսի Ազգային, Պենինի, Իֆէի, Զոսի, Օրոնի, Քանոյի թանգարանները։ Կը գործեն արդիւնաբերական հետազօտութիւններու դաշնակցային, քաքաոյի-ունդերու, արմաւենիի իւղի եւն կեդրոնները։ Անտառագիտութեան հարցերով կը զբաղի Իպատանի Դաշնակցային անտառային կեդրոնը։ Բժշկական գիտահետազօտական աշխատանքները կը տարուին շարք մը կեդրոններու մէջ։ Նիճերիոյ ընկերային եւ տնտեսական հետազօտութիւններու կեդրոնին մէջ (1957, Իպատան) կ'ուսումնասիրուին ծրագրային, գիւղատնտեսութեան, տնտեսագիտութեան, արդիւնաբերական, ներքին առեւտուրի, դրամական, լուսաւորութեան եւ ընկերային ապահովութեան հարցերը։ Հնագիտութեան, ազգագրութեան, բանահիւսության եւ ափրիկեան լեզուներու հարցերով կը զբաղուին ափրիկեան հետազօտութիւններու կեդրոնները։ Գիտական ընկերութիւններէն առաւել մեծը Տնտեսագիտական ընկերութիւնն է (1958)։ 1970-ին հիմնուած է Գիտութեան եւ արհեստի, 1972-ին՝ Բժշկական գիտահետազօտական խորհուրդը։
Գրականութիւն
Նիճերիոյ ժողովուրդներու գրականութիւնը սերտօրէն կապուած է ժողովրդական բանաւոր ստեղծագործութեան հետ։ Ստեղծուած է եորուպա, իպօ, հաուսա լեզուներով գրական աւանդոյթ, հաուսա լեզուով գրականութիւնը կը գտնուի իսլամական ազդեցութեան տակ։ Նիճերիոյ գրողներու մեծ մասը կը գրէ անգլերէնով։ 19րդ դարու վերջէն—20րդ դարու սկիզբները ձեւաւորուած է հրապարակախօսութիւնը, որ ծառայած է ազատագրական շարժման խնդիրներուն։ 1920—1940-ին երեւան եկած է քաղաքացիական պոեզին (Ն․ Ազիկիւէ, Դ․ Օսատեպէյ)։ 30-ական թուականներուն կը վերաբերի դրամատուրգիոյ կազմաւորումը, որ կապուած է Աստուածաշունչի թեմաներով կտորները խրախուսող քրիստոնէական եկեղեցիի գործունէութեան հետ։ 1930—1940-ական թուականներուն Նիճերիոյ որոշ քաղաքներուն մէջ (Օնիչա) առաջացած են գիրքի շուկաներ, որոնք նպաստած են բնակչութեան տարբեր խաւերու բարոյականութիւնն ու տրամադրութիւնները պարզունակ ձեւով արտացոլող ժողովրդական բանահիւսութեան տարածման։ Ատոնք ներգործած են նիճերիական ժամանակակից նովելի վրայ, դպրոց եղած Նիճերիոյ շատ գրողներու, որոնցմէ նիճերիական առաջին վէպի («Քաղաքի մարդիկ», 1954) հեղինակ Ս․ էկվենսի (ծնած է 1921-ին) համար։ 1960-ական թուականներուն կ'արձակէ նկատելի հետաքրքրութիւնը կենցաղի նկատմամբ, նահապետական Ափրիկէն եւրոպական ընթերցողի աչքին մէջ «վերականգնելու» ձգտում։ Արձակագիրներուն կը գրաւեն ընկերային խնդիրները Նզեկւու (ծնած է 1928-ին), Ֆլորա Նուապա (ծնած է 1931-ին), Կ․ Ակունուա (ծնած է 1933-ին), Տ․ Ալուկօ (ծնած է 1920-ին), Օ․ Իկպունա (ծնած է 1932-ին), Ն․ Նվանկուօ։ Այս գրողներու վեպերուն մէջ կը վերակենդանան գեղարուեստակառուցուածքային այն տարրերը, որոնք տիպաբանօրէն մօտ են 18րդ դարու Եւրոպայի լուսաւորական վէպին։ Նիճերիական արձակի զարգացման գլխաւոր միտումը քննադատական իրապաշտութիւնն է, որ բարձր մակարդակի հասած է Չ․ Աչեբեի (ծնած է 1930-ին) վէպերուն մէջ։ Նոր ձեւի որոնումներ կը դրսեւորեն Կ․ Օքարայի (ծնած է 1928-ին), Վ․ Շոյինկայի (ծնած է 1935-ին), Ք. Օմատոսոյի (ծնած է 1943-ին) վէպերուն մէջ։
Ճարտարապետութիւն եւ Կերպարուեստ
Նիճերիոյ Ժողովրդական ճարտարապետութեան տիպերու բազմազանութիւնը հետեւանք է երկրի տարբեր բնակլիմայական պայմաններու։ Հարաւային, հարաւ-արեւմտեան եւ հարաւ-արեւելային արեւադարձային շրջաններուն մէջ կը գերիշխեն ծղոտով եւ արմաւենիի տերեւներով ծածկուած երկթեք տանիքներով, ուղղանկիւն յատակագիծով, փայտէ, կաւածեփզ կառոյցները։ Իպօ եւ եորուպա ժողովուրդներոպ բնակելի եւ տնտեսական կառոյցները տեղադրուած են ուղղանկիւն բակի պարագիծով։ Կեդրոնական շրջաններուն մէջ հիմնականին տարածուած են ծղոտէ կոնաձեւ տանիքներով, կաւածեփ, բոլորշի կառոյցները, հիւսիսը, տափաստանային եւ կիսանապատային շրջաններուն մէջ՝ հարթ տանիքներով, ուղղանկիւն, կաւածեփ տուները։ 13—15րդ դարերուն զարգացած են քաղաքները՝ հարաւը կանոնաւոր յատակագիծով (Մեծ Պենին), հիւսիսը՝ ճառագայթաձեւ (Քանօ, Զարիա, Քացինա)։ Քաղաքներու տեսքը կտրուկ փոխուած է երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն ետք․ Լակոսի, Իպատանիի, էնուկուի մէջ կառուցուած են բազմայարկ շէնքեր (հիմնականին՝ անգլիացի ճարտարապետներու նախագիծերով, ժամանակակից շինանիւթերով, ուսուցումներով)։ Անկախութեան հռչակումէն ետք ասպարեզ եկած են տեղացի ճարտարապետները (Օ․ Օլումույիւա, Ա․ Աճեմի), լայնօրէն օգտագործուած է ժողովրդական աւանդոյթներով ստեղծուած քանդակային յարդարանքը։ Կերպարուեստի հնագոյն յուշարձանները (թրծակավէ քանդակներ) կը վերաբերին լոկ մշակույթին (ք. ա. մօտ 900—ք. ա. 2րդ դար)։ Զեպպայի եւ Թատայի մէջ յայտնաբերուած են պրոնզէ մարդկային պատկերներ (մ․թ․ սկիզբ)։ 12—17րդ դարերուն զարգացած է Պենին եւ Իֆէ պետութիւններու քանդակագործութիւնը, որ կ'առանձնանայ ձեւերու նուրբ ձեւաւորմամբ, յաճախ զուգորդուած գծանկարչական յստակ, ցայտուն մանրամասներուն։ Հինէն եորուպա, հաուսա, իպօ, իպիպիօ, իճօ, էկոի ժողովուրդներու մօտ կը կենցաղավարէ փայտէ մանրաքանդակը (կենդանիներու, մարդկանց պատկերներ)։ Բազմազան են փայտէ ծիսական դիմակները (այժմ կ'օգտագործուին քառնաւալներու ժամանակ)։ Տարածուած են ժողովրդական գեղարուեստական արհեստները (կը պատրաստեն տարբեր տեսակի աթոռակներ, ապարանջաններ, գործուածքներ, բրուտագործական, ապակիէ եւ կաշիէ անոթներ)։ Անկախութեան հռչակումէն ետք ձեւաւորուած է մասնագիտական կերպարուեստը։ Քանդակագործներ Օ․ Իտահը, Ֆ․ Իտուպորը, Ա․ Ականճին, գեղանկարիչ Ու․ Օկեկեն, գծանկարիչ Ի․ Վանկպոժեն կը յենուին նիճերիական արուեստի աւանդոյթներու վրայ։ Եւրոպական ռէալիստական արուեստի հետեւորդներէն են՝ գեղանկարիչ Ա․ Օնապոլուն, քանդակագործ Բ․ էնւոնւուն։ Նորաձեւութեան ազդեցութիւնը նկատելի է Զ․ Ակոլոյի, Ի․ Կրիլլոյի, Բ․ Օնոպրակփայէի, Ու․ էկոնուի գունանկարներուն մէջ, Բ․ Օսապէի, է․ Օ․ էմոկպայէի քանդակներուն մէջ։ Կը զարգանայ բեմանկարչութիւնը (Դ․ Նուոկօ)։
Երաժշտութիւն
Երաժշտարուեստը սկզբնաւորուած է շատ հինէն, զարգացած է միջնադարուն (հիմնականին պաշտամունքային երաժշտութիւն)։ Ամենատարածուած նուագարաններէն են տարբեր ձեւերու թմբուկները։ Միսիոնարներու գործունէութիւնը 19րդ դարուն հանգեցած է տեղական կրօններու ազդեցութեան նուազմանը եւ տեղական պաշտամունքային երաժշտութեան աստիճանական կորուստին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն ետք երաժիշտները սկսած են կիրառել եւրոպական նուագարաններ, որ նպաստած է եւրոպական երաժշտութեան տեսութեան տարածման եւ նոր երաժշտական ձեւերու ստեղծման, որոնց հիմքին մէջ ափրիկեան ժողովրդական երաժշտությունն է՝ լատային հիմքի եւ կշռոյթի բարդ նկարագիրով։ Անկախութիւն նուաճելէն ետք Նիճերիոյ մէջ ստեղծուած են երաժշտական հաստատութիւններ։ 1960—70-ական թուականներուն հանդես եկած են առաջին մասնագէտ երաժշտահաններ, որ երաժշտութիւն կը գրեն եւ՝ ափրիկեան, եւ՝ եւրոպական նուագարաններու համար։ Նշանաւորներէն են՝ Ակին Ցուպան, Ֆելա Սովանտէն, Սեմ Աքրոպոտը, Այօ Պանկոլեն, Ադամ Ֆիպերեզիման։ Քաղաքներուն մէջ անց կը կացուին երաժշտութեան եւ պարի ամենամեայ փառատօներ, որ կը կազմակերպեն Իպատանի ֆիլհարմոնիկ երգչախումբը, Իֆէի համալսարանի երգչախմբային ընկերութիւնը, Լակոսի նիճերիական երաժշտամշակութային ընկերութիւնը։
Թատրոն
Նիճերիոյ ժողովուրդներու աւանդական թատերական ներկայացումներու հիմքը պարերն են (կենցաղային եւ ծիսական)։ Տօնական եւ նշանաւոր օրերուն կը կազմակերպուի թատերականացուած շքերթ՝ համապատասխան զգեստներով եւ դիմակներով, կը խաղացուին դիցաբանական բովանդակութեան մնջախաղեր։ 20րդ դարուն սկիզբէն կը զարգանայ եւրոպական տեսակի թատրոնը։ Ցորուպա լեզուով թատրոնի հիմնադիրներէն է երգիչ եւ դպրոցի ուսուցիչ Գ․ Օկունտէն, որ 1944—45-ին կազմակերպած է շրջիկ թատերախումբ, գրած է խրատական բնոյթի եւ քաղաքական հրատապ թեմաներով կտորներ։ Նիճերիոյ անկախութենէն (1960) ետք դարձած է բարձրորակ շրջիկ թատերախումբ։ Ցորուպա լեզոպով թատրոնի զարգացման նպաստած է Կ․ Օկունմոլայի (1950-ական թուականներուն սկիզբը ստեղծած է իր շրջիկ թատերախումբը, բեմադրած է իր կտորները) եւ դրամատուրգ Դ․ Լատիպոյի (բեմադրած է երաժշտա-թատերգական ներկայացումներ) արուեստը։ 1950-ական թուականներուն վերջը սկսած է սիրողական թատրոնի (անգլիական) բուռն զարգացումը, որուն օգնած է Իպատանի քոլեճի ուսանողական ընկերութեան գործունէութիւնը։ 1955-ին քոլեճին կից կառուցուած է «Արթս թիեթր» թատերական շինութիւնը, 1962-ին Իպատանի համալսարանին կից ստեղծուած է թատերգական դպրոց, որուն սաներէն 1968-ին կազմակերպուած է մշտական թատերախումբ։ 1960-ական թուականներուն սիրողական խումբերէն հանրաճանաչ է «Դիմակներ, 1960»-ը (ղեկավար եւ դրամատուրգ Վ․ Շոյինքա, առաջին ներկայացումը՝ «Անտառի պարը»), որմէ 1964-ին առաջացած է «Օրիսուն թիեթր» բարձրորակ թատերախումբը (գործած է մինչեւ 1969-ը)։ Լակոսի ճանչցուած սիրողական թատերախումբերէն են՝ «Թատերական արուեստանոց» (ղեկ․ Ս․ Իյամու, հիմնուած է 1962-ին), «Բեմի վարպետութուն» (ղեկավար Ֆ․ Տեիս, հիմնուած է 1965-ին)։ Նիճերիոյ մէջ 1958-էն կը գործէ Արվեստի խորհուրդը։ 1967-էն իւրաքանչիւր նահանգի մէջ կայ այդ տիպի խորհուրդ։
Կին
1947-ին անգլիական ձեռնարկատէրերը Լակոսի մէջ կազմակերպած են շարժապատկերի ընկերութիւն, որ 1950-էն գործած է «Ֆեդերալ ֆիլմ յունիթ» անուամբ։ 1960-ական թուականներուն սկիզբը օտարերկրացի օփերատորներն ու ֆիլմ պատրաստողները նկարահանած են միայն վաւերագրական ֆիլմեր։ 1960-ական թուականներուն կիսուն եւրոպական շարժապատկերի դպրոցներուն մէջ բարձրորակ կրթութիւն ստացած Նիճերիոյ շարժանկարիչները նկարահանած են առաջին ֆիլմերը։ Մի քանի փաստավաւերագրական ֆիլմեր ցուցադրուել են միջազգային շարժապատկերի փառատօններուն, ինչպէս՝ Դաշքենդի (1969, 1974), Մոսկուայի (1971) մէջ։
147 (թիւ)
147 (հարյուր քառասունեօթ)՝ կենտ եռանիշ բնական թիւ մըն է 146-ի եւ 148-ի միջեւ
Յարութիւն Եսայեան
Աղբիւրներ
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վրդ. Պոտուրեան,Պուքրէշ, 1939, էջ 692
Մեսրոպ Մաշտոցի Անուան Մատենադարան - Գանձասար Գիտամշակութային Կեդրոն
Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարան - Գանձասար գիտամշակութային կեդրոն, Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանի արցախեան մասնաճիւղը, որ տեղակայուած է Գանձասար վանքի յարակից տարածքին մէջ։
Պատմութիւն
Մատենադարանի արցախեան մասնաճիւղը կառուցուած է Գանձասարի վանքին կից հոգեւոր ճեմարանի համար կառուցուած շէնքի հիման վրայ՝ ճարտարապետ Վալերի Հայրապետեանի նախագծմամբ։ Մատենադարանի արցախեան մասնաճիւղի նախագծման խորհրդատուութեան կարգով մասնակցած է ճարտարապետ Արթուր Մեսչեանը ։
Գանձասարի վանքին հյարակից շինութիւնը հիմնանորոգուած է «Փիւնիկ» մարդկային ռեսուրսներու զարգացման համահայկական հիմնադրամի միջոցներով, հիմնադրամի համանախագահներ Գաբրիէլ Չեմպէրճեանի եւ Լեւոն Սարգսեանի մեկենասութեամբ ։
Կկեդրոնի բացման արարողութեան մասնակցած են Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ Սերժ Սարգիսեանը, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան նախագահ Բակօ Սահակեանը, Արցախի մշակոյթի նախարար Նարինէ Աղաբալեանը, Երեւանի Մատենադարանի տնօրէն Հրաչեայ Թամրազեանը, ՀՀ ԳԱԱ նախագահ Ռադիկ Մարտիրոսեանը, Օքսֆորտի համալսարանի փրոֆեսոր, հայագէտ Թել Մարտենվանլինդտը, պետական բարձրաստիճան պաշտօնեաներ, հոգեւոր դասի եւ գիտական հանրութեան ներկայացուցիչներ։
Կեդրոնը ունի գիտական ուսումնասիրութիւններու բաժին եւ թանգարանային համալիր, ուր ցուցադրուած են պատմական Հայաստանի Արցախ եւ Սիւնիք նահանգներու մէջ գրչագրուած 100-էն աւելի ձեռագիր մատեաններ, Արցախի պատմութեանն առնչուող հազուագիւտ վաւերագրերիու բնագրեր ու ընդօրինակութիւններ, հնատիպ գիրքեր, ինչպէս նաեւ պատմական հանգամանքներու բերումով Արցախի վանքերուն եւ եկեղեցիներուն մէջ այլ շրջաններէ բերուած կամ փրկագնուած ձեռագրեր, Երեւանի Մատենադարանին մէջ պահուող ձեռագրերու կրկնօրինակները, գիտաժողովներու, մշակութային տարաբնոյթ միջոցառումներու համար նախատեսուած դահլիճէն, գրադարանէն ու ընթերցասրահէն :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութեան թանգարաններ Ստորոգութիւն:ԼՂՀ թանգարաններ
Պէթ Պէհըրզ
Պէթ Պէհըրզ (Beth Behrs, ծնած՝ 26 Դեկտեմբեր 1985, Լանքասթըր, Փենսիլվանիա, ԱՄՆ) Ամերիկացի դերասանուհի եւ երգչուհի մըն է, ամէնէն շատ ճանչցուած է իր Քարոլին Չանինկի դերով CBS ընկերութեան 2 Broke Girls (2011—ներկայ) հեռուստաշարին մէջ:
Վաղ Կեանք
Պէհըրզ ծնած է Լանքասթըրի մէջ, Փենսիլվանիա, ԱՄՆ, իբրեւ անդրանիկ զաւակը Տէյվիտ Պէհըրզի՝ համալսարանի տնօրէնութեան գրասենեակի պաշտօնեայ մը, եւ Մորին Պէհըրզի՝ առաջին դասարանի/նախակրթարանի ուսուցչուհի մը : Ան ունի փոքր քոյր մը ով 6 տարեկան աւելի փոքր է իրմէ : Պէհըրզ կը փոխադրուի Լինչպըրկ, Վիրճինիա, ԱՄՆ, 1989-ին, ու ան իր պատանեկութիւնը կ'անցնէ : Ան սկսաւ մաս կազմել թատերական ներկայացումներու մէջ երբ ան 4 տարեկան էր. ան նաեւ ոտնագնդակ խաղացող էր : Անոր երկրորդական վարժարանը եղած է E.C. Glass High School ուսումնարանը :
15 տարեկանին, Պահըրզը կը տեղափոխուի ընտանիքին հետ Մարին Քաունթի, Քալիֆորնիա, ԱՄՆ : Ան կը սկսի յաճախել Tamalpais High School վարժարանը 2001-ին, եւ կ'ընդունուի մակարդակաւոր տրամայի/թատերական խմբակի մը մէջ : Պէհըրզ կը յաճախէ American Conservatory Theater ուսումնարանը Սան Ֆրանսիսքոյի մէջ, եւ կ'ունենայ իր առաջին թատրեական Dangling Conversations: The Music of Simon and Garfunkel ներկայացումը, ինչպէս նաեւ Korczak’s Children եւ A Bright Room Called Day թատրոններուն մէջ։ Ան լաւապէս մարզուած է իբրեւ երգչուհի մը :
Պէհըրզ կը փոխադրուի Լոս ԱՆճելըս, Քալիֆորնիա, ԱՄՆ, 2004-ին, որպեսզի յաճախէ UCLA School of Theater, Film and Television ուսումնարանը : 2005-ին, ան ստանցնեց Սէնտի Տամպրաուսքիի դերը Grease երաժշտային թատրոնին մէջ Սան Ֆրանսիսքոյի մէջ՝ Ray of Light Theatre թատերասրահ: Ան նաեւ թագադրուած է Մարին Քաունթի շրջանի գեղեցկուհին 2006-ին : Ան սկսաւ փորձել ստանցնել դերեր երբ ան երկրորդականի վերջին տարուայ մէջ էր 2008-ին, ինչպէս նաեւ աւարտելէն ետք Քննադատական Փիլիսոփայութեան պաշտօնով: Ան ստացաւ մրցանակ մը, որ իր կրթադոշակը կը վճարէ բոլորովին, որուն անունն է Young Musician's Foundation Vocal Scholarship :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1985 ծնունդներ Ստորոգութիւն:26 Դեկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:Փենսիլվանիա ծնածներ Ստորոգութիւն:Դերասաններ Ստորոգութիւն:Երգիչներ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ
Ժան Օնորէ Ֆրակոնար
Ժան-Օնորէ Ֆրակոնար (Jean-Honoré Fragonard, ) ֆրանսացի գեղանկարիչ ։
Շարունակելով Պուշէի արուեստի աւանդոյթները, երբեմն տուրք տալով ռոքոքօ ոճին, Ֆրակոնարը միաժամանակ, հասեր է առօրեայ (նաեւ ժող․) կեանքի քնարական տեսարաններու, մարդկային մտերմիկ զգացմունքներու, բնութեան բանաստեղծականութեան վերարտադրման։ Գոյներու ներդաշնակութիւնը յագեցած թարմութեամբ ու նուրբ զարդարանկարչականութեամբ, նկարելակերպի թեթեւութեամբ, սահուն յօրինումի ռիթմերով աչքի ինկող Ֆրակոնարի ստեղծագործութիւնները լեցուն զգայականութեամբ, կեանքի հաճոյքի քերթուածով («Ճոճքի երջանիկ պատահականութիւնները», 1766, Ուոլլես հաւաքածոյ, Լոնտոն, «Լողացող կանայք», 1775, Լուվր, Փարիզ), ներթափանցուած են կերպարներու սեթեւեթ տուայտանքներու նկատմամբ հազիւ նկատելի ծաղրով («Գողունի համբոյր», Էրմիթաժ, Սան Փեթերսպուրկ) կամ հերոսներու ճակատագրի հանդէպ անկեղծ, որոշ չափով դիւրազգաց համակրանքով («Աղքատ ընտանիք», Ալեքսանտր Պուշկինի անուան կերպարուեստի թանգարան, Մոսկուա)։ Լուսաստուերի նուրբ ազդեցութիւնները բնորոշ են իր բազմաթիւ գծանկարներուն եւ օֆորթներուն:
Այլ նշանաւոր գործերէն են Ճոճանակ եւ Սողնակ կտաւները։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի նկարիչներ
Ղեւոնդ (անձնանուն)
Ղեւոնդ հայկական արական տարածուած անուն։
Խորէն Աւագ Քհնյ. Գուլիկեան
'''Խորէն Ա. Քհնյ. Գուլիկեան''' Աւազանի անունով [Խորէն, Խորէն,] որդի Թադէոսի ծնած Զէթունի մէջ, 1896-ին։ Երեք տարեկանին որբացած է հօրմէն ու մեւծցած է մեւծ Հօր խնամատարութեան նեւրքեւ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած նախ ծննդավայրի թաղային ծաղկոցին եւ ապա կեդրոնական բարձրագոյն նախակրթարանին մկջ։ Աւետարանական տարին շնորհաղարդ Սահակ Բ, Կաթողիկոս հուվուապետական այցելութիւն կու տայ Զէյթուն եւ այդ առիթով Խորէն կը ներկայանայ վեհափառին ու կը խնդրէ դպրեվանք ուսանիլ։ Կաթողիկոսը քննութիւնը անցնելէ ետք զինք, կը ղրկէ Սիսի ժառանգաւորած վարժարանը՝ կուսակրօն եկեղեցական պատրաստուելու համար։
Կեսագրութիւն
Ա. Աշխարհամարտին կ՛աւարտէ ժառանգաւորածի քառամեայ շրջանը ու կը մտնէ ընծայարան, ուր երկու տարի յաճախելէ ետք, չի կրնար շարունակել 1915-ի տարագրութեան պատճառով։
Խորէն կարգ մը միարարներու հետ կ՛աքսորուի։ ան միարանութեան ընկերակկութեամբ՝ 23 օր կը ճամբորդէ գոմէշի կառքերով, իր հետ առած լուսաւորիչի Աջը, Ս. Միւռրոնի կաթսան ու այլ սրբազան անօթներ։ Բաղում դժուարութիւններէ ետք կը յաջողի զանոնք փոխդրել Հալէպ։ Սակայն ճամբորդութեան պատճարով Խորէն Թիոֆիտէ բունուելով կը հիւանդանայ ու կը փոխադրուի հիւանդանոց։
Նոյն ժամանակամիջոցին, Վեհափառ հայրապետն ու Կիլիկեան Աթոռի միաբաններ կ՛աքսորուին նախ Իտլիպ եւ ապա Երուսաղէմ։
Խորէն կը մնայ հիւանդ ու անտէր, որովհետեւ ծնողքն ու բոլոր պարագաները արդէն տէր Զոր աքսորուած ջարդուած էին։
Նման պարագաներու բերումով Խորէնին Վանական կեանքը վերջ կը գտնէ։ Հակառակ Գիւտ Եպս. Մխիթարեանի զինքու Հալէպ գտնուող իր դասընկերները Երուսաղէմ կանչելուն՝ անկարելիո կ՛ըլլայ դպրեվանք երթալ։
Ան աւելի քան մէկ ու կէս տարի շատ խեղճ ու հալածուած կեանք մը ապրել ետք, կը յաջողի մտնել գերմանացիներուն քով։ Առիթէն օգտուելով կը սորվի գերմներէն եւ կը հետեւի հոգեբանական եւ մանկավարժական դասերու։ Այստեղ կը պաշտօնավարէ մինչեւ անգլիական բանակին մուքը Հալէպ։
1920-1921 Կիլիկիոյ պարպումէն ետք, ան ընտանէօք կը տեղափոխուի Հալէպ, ուր չորս տարիներ յաջորդաբար ուսուցչութեան պաշտօն կը վարէ Կիլիկեան ու Հայկազեան վարժարաններուն մէջ։
1925-ին կը հրաւիրուի Հոմսի Ազգ. Վարժարանին մէջ տնօրէնութեան եւ ուսուցչութեան զոյգ պաշտօններ վարելու։
Երկու տարի ետք, իր փափաքով ու Վեհափառին բարեհաճ հաւանութեմբ կը կոչուի քահանայութեան։
Իր ձեռնադրութիւնը ու օծումը տեղի կ՛ունենայ Սահակ Բ. Կաթողիկոսի ձեռմամբ, Հալէպի Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ մէջ, Կիրակի, 25 Սեբտեմբեր 1927-ին, Վարագայ Ս. Խաչի տօնին, կոչուելով աւազանի անունով՝ Տէր Խորէն։
Քառասնօրեայ շրջանը լրանալէնէն ետք, Վեհափառրին տնօրրինութեամբ, Տէր Խորէն կը նշանակուի հոգեւոր հովիւ հարաւային Լիբանանի, Տիւրոսի եւ Սիդոնի հայութեան եւ տնօրէն ուսուցիչ՝ տեղւոյն Ազգ. վարժարանին։
Երեք տարիներու ծառայութենէ ետք, 1930-ին, Գրրգ- Խանի ժողովուրդին միահամուռ փափաքին ու պնդումին վրայ, Սահակ Կաթողիկոսի արտօնութեամբ կը տեղափոխուի նոր շրջանը։
Գրրգ-Խանի մէջ կային աւդլի քան հազար հայ ընտանիքներ, որոնցմէ երեգ հարիւր ընտանիք բողոքական ու կաթողիկէ դարձած էին։
Տէր հօո առաջին գործը կ՛ըլլայ լաւապէս ուսումնասիրել գաղութը եւ ապա գործի անցնիլ։ Թաղականութեան ու տեղւոյն ազգայիններու հետ ձեռք ձեռքի տալով, ան կը ձեռնարկէ գաղութը կազմակերպերլու, եկեղեցին ու դպրոցը վերաշխուժացնելու առաքելութեան։
Իր քահանայագործութեան ընթացքին, յարատեւ աշխատանքով, քարողախօսութեամբ ու ծխական այցելութեամբ կը յաջողի դաւանափոխ մե զաւակներուն մեծ մասը Հայաստանեայց Առաքելական եկեղեցի վերադարցնել։
Հովուական, կրթական ու վարչական քկեանքի մէջ արձանագրած յաջողութիւնները հեղինակութիւնը կը բարձրացնեն, կը զօրացնեն ու ժողովուրդին վստահութիւնը կը խորացնեն։
Այս գաղութին մէջ իր ծառայութիւնը կը տեւէ ինը տարի։ 1939-ին երբ Սանճագ-Իսկէնտէրունը կը կցուի Թուրքիոյ եւ շրջանը կը պարպուի հայութենէ, տէր հայրը հարկադրուած կը գաղթէիր հօտին հետ ու կարճ ժամանակ մը ետք կը փոխադրուի Կիպրոս եւ հոգեւո հովիւ կը նշանակուի Նիկոսիոյ հայ գաղութին։
Ան նոր շունչով ու թափով կը սկսի քահանայագործութեան եւ իր փորձառութիւնը ի սպաս կը դնէ նոր հօտին։ Շուտով լեզու կը գտնէ տեղւոյն պատասխանատութիւններուն հետ ու իր գործունէութեամբ կը շահի ժողովուրդին համակրանքը։ Իբրեւ վաստակաւոր ուսուցիչ, ան կը դասաւանդէ կրօն ու գրաբար Մելգոնեան Կրթական հաստատութեան մէջ։ ժամանակ մը ետք, կը վարէ նաեւ առաջնորդական փոխանորդի պաշտօնը։
Առ ի գնահատանք տարիներու բարւոք իր ծաօայութեան, 1937-ին, Սահակ Բ.Կաթողիկոսէն ը ստանայ Լանջախաչ կրելու իրաւունք։ 1942-ին կը ստանայ Աւագութեան տիտղոս իւ միաժամանակ կրկին ոսկեղօծ Լանջախաչ կրելու պատիւ, իսկ 1947-ին Սեւ Ծաղկեայ փիլոն կրելու իրւունք։
Ան կը մահուան 1959-ին եւ մարմինը կ՛ամբոբւի տըղւոյն Ազգ. Գերեզմանատունը ։
Հայաստանի Քրիստոնէացումը
Մինչեւ 226 թուական, պարսկական եւ հայկական գահերուն վրայ կ'իշխէին Պարթեւ Արշակունիները։ 226-ին, օգտուելով Պարթեւական արքայատոհմին թուլութենէն, Պարսիկ Սասանեան տոհմը տիրացաւ Պարսկաստանի գահին, մինչ Հայաստանի մէջ կը շարունակուէր իշխել Պարթեւական ծագումով Հայ Արշակունիներու տոհմը։ Այս պայմաններուն մէջ խզում եւ թշնամութիւն յառաջացաւ երկու երկիրներուն միջեւ։ Այս կացութիւնը պատճառը դարձաւ նաեւ, որ հայերը հակին դէպի Հռոմ՝ Արեւելքի մէջ Իրանի դարաւոր թշնամին ու մրցակիցը։ Քաղաքական այս կեցուածքին հետեւանքով, ամբողջ Գ. դարու տեւողութեան, հայերը պարտաւորուեցան պայքար մղել Սասանեան պարսիկներուն դէմ, որոնց նպատակն էր ո՛չ միայն նուաճել, այլ նաեւ՝ ամբողջ Արեւելքը։
Այսուհանդերձ, երկար պատերազմներ չկրցան ընկճել հայերու դիմադրական ուժը։ Ուստի, ճարահատ՝ պարսիկները դիմեցին նենք միջոցի. անոնք դաւադրաբար սպաննեցին հայոց Խոսրով Բ. թագաւորը, որուն մանուկ որդին՝ Տրդատ հայ նախարարներուն կողմէ տարուեցաւ Հռոմ։ Հայկական աւանդութեան համաձայն, արքայասպանն էր Անակ Պարթեւ։
Գ. դարու վերջերուն, Արեւելքի մէջ հռոմէական եւ պարսկական ուժերուն միջեւ կռիւները անդադար կը շարունակուին։ 287-էն սկսեալ, հռոմէացիներու կողքին այս ճակատումներուն կը մասնակցի նաեւ հայոց '''Տրդատ Գ. Արքան''': 297-ին, պարսկական բանակները, Ներսեհ Արքայից Արքայի գլխաւորութեամբ, կը մտնեն Հայաստան, ուրկէ թագաւորը կը փախչի, անգամ մը եւս ապաստանելու համար Հռոմ։ Իրենց կարգին, հռոմէացիները պատերազմական գործողութիւնները կը փոխադրեն Հայաստան՝ օգտուելու համար անոր բնական դիրքէն եւ մանաւանդ հայ նախարարներու օժանդակութենէն։ Նոյն տարին, սակայն, հռոմէական եւ հայկական խառն բանակները կը յաջողին պարտութեան մատնել պարսիկները եւ վիրաւորել անոնց թագաւորը։
Մծբինի Դաշնագիրը
Իր կրած ջախջախիչ պարտութենէն անմիջապէս ետք, Ներսեհ Արքան հաշտութիւն խնդրեց։ 298-ին Հռոմի եւ Պարսկաստանի միջեւ կնքուեցաւ Մծբինի դաշնագիրը, որ պարսիկներուն համար ծանր պայմաններ կը պարունակէր։ Անոնք Հռոմին ձգեցին Միջագետքը, ինչպէս նաեւ՝ Հայաստանի ու Վրաստանի հովանաւորութիւնը եւ Հայաստանի վերադարձուցին գրաւուած հողամասերը։
Մծբինի դաշնագիրը մեծ կարեւորութիւն կը ներկայացնէր Հայաստանի համար։ Շուրջ տասը տարիներու անկայուն թագաւորութենէ մը ետք, Տրդատ Գ. կը վերահաստատուէր հայկական գահին վրայ, պաշտպան ունենալով հզօր Հռոմը։ Կ'ամրանար նաեւ Արշակունիներու իշխանութիւնը, որ Սասանեաններու երեւան գալէն ի վեր մնայուն վտանգի մէջ կը գտնուէր։
Ճակատագրական այս օրերուն, հայ ժողովուրդը բավտաւորութիւնը ունեցաւ իբրեւ առաջնորդ ունենալու ո՛չ միայն Տրդատ թագաւորը, այլ նաեւ Արտաւազդ Մամիկոնեանի նման քաջ եւ հայասէր սպարապետ մը։ Անոնք ամրապնդեցին եւ զօրացուցին Հայաստանն ու անոր անկախութիւնը։
Այս դաշնագրէն ետք, Հայաստանի քաղաքականութիւնը աւելի եւս հակեցաւ դէպի Արեւմուտք՝ Հռոմէական Կայսրութիւն: Քաղաքական այս դիմափոխութեան բնականաբար հետեւեցաւ մշակութային նոր ուղղութիւն մը. հետզհետէ ձերբազատուելով իրանեան ազդեցութենէ, Հայաստան աւելի մօտեցաւ Արեւմտեան մշակոյթին, որուն արդէն ծանօթ էր դարերէ ի վեր։
Տրդատ Գ. եւ Հայաստանի Քրիստոնէութեան Դարձը
Հայկական մատենագրութիւնը մեզի փոխանցած է աւանդութիւն մը, որուն համաձայն, Խոսրով թագաւորը սպաննող Անակ Պարթեւի որդին Գրիգոր մտած էր Տրդատ Գ.-ի ծառայութեան մէջ։ Ան քրիստոնեայ էր եւ յունական բարձր կրդութիւն ստացած էր։
Երիզա աւանին մէջ, կրօնական հանդիսութեան մը ընթացքին, թագաւորը կը հրամայէ Գրիգորին զոհ մատուցանել Անահիտ դիցուհիի բագինին։ Բացայայտելով իր քրիստոնէութիւնը, Գրիգոր կը մերժէ ենդարկուիլ, հակառակ սպառնալիքնէրուն եւ նոյնիսկ չարչարանքներուն։ Այս միջոցին թագաւորին կը յայտնուի, թէ Գրիգոր որդին է արքայասպան Անակին։ Զայրացած Տրդատ կը հրամայէ որ Գրիգորը նետեն Արտաշատի բերդին Խոր Վիրապը, ուր, դարձեալ աւանդութեան համաձայն, Գրիգոր կենդանի կը մնայ 13 տարի, շնորհիւ բարեպաշտ կնոջ մը, որ ամէն օր նկանակ մը կը նետէ իրեն։ Հրիփսիմեանց կոյսերու նահատակութիւնը եւս կապուած է այս աւանդութեան։ Հռոմէական կայսրութեան մէջ քրիստոնէութեան դէմ շղթայաազէրծուած հալածանքնեէրէն փաղչելով, Հայաստան կու գան խումբ մը կոյսեր, գլխաւորութեամբ Գայիանէի։ Խումբին մէջ կը գտնուէր Հրիփսիմէն, որուն գեղեցկութեան համբաւը կը հասնի Տրդատին։ Տրդատ պալատ բերել տալով զայն՝ կ’որոշէ կանանոցին մէջ պահել։ Հրիփսիմէն կը մերժէ համակերպիլ հեթանոս արքայի կամքին եւ երկար դիմադրելէ ետք՝ կը յաջողի փախչիլ իր ընկերուհիներուն մօտ։ Սակայն շուտով, անոր ետեւէն կը հասնի դահճապետը, որ կը սպաննէ զայն՝ իր 36 ընկերուհիներով։ Յաջորդ օրը, երկու այլ կոյսերու հետ կը նահատակուի նաեւ Գայիանէն։ Այս դէպքերէն ետք, Տրդատ կը հիւանդանայ եւ զինք բուժելու բոլոր փորձերը կը մնան ապարդիւն։
Այս միջոցին, Տրդատին քոյրը՝ Խոսրովիդուխտ երազին մէջ կը տեսնէ հրեշտակ մը, որ իրեն կը հաղորդէ, թէ Գրիգոր տակաւին ողջ է եւ միայն ինք կրնայ բուժել արքան։ Գրիգոր դուրն կը բերուի Խոր Վիրապէն. ան նախ նահատակ կոյսերուն անթաղ մարմինները կ’ամբոբէ շիրիմներու մէջ եւ ապա կը բժշկէ թագաւորը։ Տրդատ կ’ընդունի Քրիստոնէութիւնը եւ զայն պետական կրօն կը հռչակէ 301-ին։
Նոր Կրօնքը Եւ Հայերը
Մատենագիրները հայոց քրիստոնէութեան դարձը կը կապեն հրաշքի եւ Աստուածային միջամտութեան։ Անհրաժեշտ է հիշել սակայն, որ Քրիստոնէութիւնը արդէն բաւական տարածուած էր Հայաստանի մէջ, սկսեալ Թադէոս եւ Բարդողիմէոս առաքեալներէն, մանաւանդ Բ. եւ Գ. դարերուն։ Թէեւ հալածուած, սակայն նոր քրիստոնեաները գաղտնօրէն կարողացած էին մեծ թիւով կրօնակիցներ շահիլ եւ կը ներկայացնէին նկատառելի ուժ։ Հայկական աւանդութեան մէջ պահուած է այդ դարերու Արտազի եւ Սիւնիքի եպիսկոպոսական աթոռներուն յիշատակութիւնը։ Կարեւոր օտար աղբիւրներ եւս կը հաստատեն անոնց գոյութիւնը։ Հաւանական է նաեւ, որ Տրդատ որոշած է զօրավիգ կանգնիլ քրիստոնեաներուն, Հայաստանը ձերբազատելու համար պարսկական ազդեցութենէն, որ շատ մեծ էր կրօնական գետնի վրայ։ Տրդատի այս կողմնորոշումին մէջ կրնայ կարեւոր դեր ունեցած ըլլալ արքունի քարտուղար Գրիգորը։
Հայաստան Եւ Հռոմ
Երկու տարի ետք, Միլանոյի հրովարտակով (313 թ.) Հռոմի մէջ եւս քրիստոնեութիւնը ազատ եւ հեթանոսութեան հաւասար կրօնք հռչակուեցաւ, հետեւաբար Հայաստանի եւ Հռոմի միջեւ բարեկամական յարաբերութիւնները վերահաստատուեցան աւելի եւս սերտանալով։
Պայքար Հեթանոսութեան Եւ Քրիստոնէութեան Միջեւ
Նոր կրօնքը ընդունելէ ետք, Տրդատ որոշեց զայն պարտադրել ամբողջ երկրին։ Հաւանական է, որ ժողովուրդը դեռ պատրաստ չէր այսպիսի մեծ փոփոխութեան։ Քրմական դասը շատ զօրաւոր էր, հարուստ եւ ազդեցիկ, ուստի երկու կողմերուն միջեւ բուռն կռիւներ նախատեսելի էին։ Տրդատ, իրեն զօրաւիգ ունենալով Գրիգորը, իր բանակով յարձակեցաւ եւ կործանեց հեթանոսական կրօնքի կոթողները, զորս կատաղի կերպով կը պաշտպանէին քուրմերը։
Քրիստոնէութիւնը պաշտօնապէս Հայաստանին պարտադրուեցաւ արքային կողմէ, սակայն ժողովուրդը անհաղորդ կը մնար նոր կրօնքի վարդապետութեան, մինչդեռ հեթանոսութինը, իր դարերու կեանքով, մաս կը կազմէր անոր բարքերուն եւ կեանքին։ Այս պատճառով ալ, երկար ատեն քրմական դասը կարգ մը շրջաններու մէջ կարողացաւ պահել ժողովուրդին համակրանքը եւ վայելել անոր պաշտպանութիւնն ու օժանդակութիւնը։
Երբ կացութիւնը բարելաւուեցաւ, Տրդատի կարգադրութեամբ եւ հայ իշխաններու փափաքով, Գրիգոր մեկնեցաւ Կեսարիա՝ Հայաստանի եպիսկոպոսապետ (կաթողիկոս) ձեռնադրուելու համար տեղւոյն Ղեւոնդիոս հայրապետէն։
Վերադարձի ճամբուն վրայ, Գրիգոր իրեն ընկերակցող նախարարական զօրքով գնաց Աշտիշատ, ուր քանդեց Անահիտի, Աստղիկի եւ Վահագնի նուիրուած մեհեանները։ Քուրմերը բուռն կերպով ընդդիմացան մանաւանդ Տարօնի մէջ, որ հեթանոսական կարեւոր կեդրոն մըն էր։ Քուրմերը տեղի տուին գերազանց ուժին դիմաց։ ԻՆչպէս ամէն տեղ, հոս եւս Գրիգոր քանդել տուաւ տաճարներն ու արձանները եւ կանգնեցուց եկեղեցիներ։ Ապա, Բագրեւանդ գաւառի Բագաւան աւանին մէջ, Արածանիի ափին Գրիգոր մկրտեց Տրդատ թագաւորը, Աշխէն թագուհին, իշխաններն ու բազմամբոխ ժողովուրդը։
Կրօնական այս պայքարին ընթացքին քանդուեցան հայ ժողովուրդի հին քաղաքականութեան պատկանող բոլոր կոթողները։ Հայաստանէն ջնջելու համար հեթանոսութիւնը յիշեցնող ամէն հետք, քրիստոնէութիւնը անխընայ կերպով անհետացուց նիւթական բոլոր յիշատակարանները։ Այս պատճառով է, որ շատ քիչ բան գիտենք նախաքրիստոնէական շրջանի Հայաստանի ու հայութեան պատմութեան, բայց մանաւանդ՝ ընկերային, վարչական, տնտեսական եւ մշակութային կեանքին մասին։
Քրիստոնէութեան Կազմակերպումը
Քրիստոնէութեան հաստատումը Հայաստանի մէջ մեծ դժուարութիւններով իրագործուեցաւ։ Քրմութիւնը դարերէ ի վեր հաստատուն արմատներ արձակած էր երկրին մէջ եւ իր ընդարձակ կալուածներուն շնորհիւ դարձած էր հարուստ հաստատութիւն մը եւ քաղաքական կզօր ազդակ մը։ Ընկճելու համար այս ուժը, Գրիգոր պէտք ունեցաւ պետական աջակցութեան, նոյնիսկ՝ բանակին։ Քուրմերը, որոնք չէին կրնար պայքարը անվերջ շարունակել, հետզհետէ տեղի տուին։ Անոնց մէկ մասը մտաւ նոր կրօնքի ծառայութեան մէջ՝ դառնալով նոր եկեղեցւոյ քահանաներ եւ եպիսկոպոսներ։ Գրիգոր յատուկ դպրոցներ հաստատեց քուրմերու զաւակները դաստիարակելու համար։ Նոր կրօնքի ուսուցման եւ տարածման համար սակայն, ան պէտք ունէր շատ աւելի մէծ թիւով եկեղեցականներու. ասոր համար, Կեսարիայէն եւ Սեբաստիայէն ան իր հետ բերաւ բազմաթիւ յոյն կրօնաւորներ։ Այլ կրօնաւորներ եւս բերուեցան Ասորքիէն։
Հայաստան բաժնուած էր 15 նահանգներու եւ բազմաթիւ գաւառներու։ Այլ գաւառները կազմեցին եկեղեցական թեմեր։ Թեմակալ եպիսկոպոսին ենթակայ էին քահանաներն ու երէցները։ Այս բոլորին գլուխը կանգնած էր կաթողիկոսը, որուն պաշտօնը ժառանգական էր։
Հայ եկեղեցին ժառանգեց նախկին քրմական դասին հարստութիւնն ու կալուածները, իրաւունքներն ու առանձնաշնորհումները։ Ընդարձակ հողեր ստացան կաթողիկոսը, թեմակալ եպիսկոպոսները, վանահայրերը եւ միւս ըկեղըցականները։ Եկեղեցապատկան կալուածները յայտարարուեցան ապահարկ, այսինքն անոնցմէ տուրք չէր գանձուէր։ Աւելին, ամբողջ երկրի բնակչութենէն եկեղեցին կը ստանար որոշ հարկեր, ինչպէս ամբողջ բերքին մէկ տասներորդը՝ տասանորդը։
Ուրեմն, Դ. դարու Հայաստանի մէջ քրիստոնեայ եկեղեցին օժտուած էր արդէն լայնածաւալ եւ ամուր կազմակերպութեամբ։ Անիկա ունէր հսկայ կարելիութիւններ, որոնք հետզհետէ աւելի եւս զարգացան։ Կաթողիկոսութիւնը աւելի հարուստ էր եւ հեղինակաւոր՝ քան որեւէ մեծ նախարարութիւն։ Արքունիքի կողքին, անիկա երկրին երկրորդ մեծ ուժը կը ներկայացնէր։
Մեծն Տրդատի եւ Գրիգոր Լուսաւորիչի Գործը
Տրդատ Գ.-ի երկար գահակալութիւնը մեծ բախտաւորութիւն մը եղաւ Հայաստանի համար, որ անոր օրով ապրեցաւ իր փառքի եւ տնտեսական հարստութեան գագաթնակէտը։ Անոր գահակալութեան ժամանակ է, որ տեղի ունեցաւ մեր պատմութեան ամէնէն յատկանշական յեղաշրջումներէն մէկը, որով հայ ժողովուրդը ապահովեց նոր մշակոյթի եւ քաղաքակրթութեան մը բացուելու լայն կարելիութիւններ։
Քաղաքական ու ռազմական գետնի վրայ, Տրդատ Գ. քաջութեամբ պայքարեցաւ Հայաստանի ազատագրման համար։ Ան դարձաւ հաւատարիմ եւ ուժեղ դաշնակիցը Հռոմի։
Ներքին ճակատի վրայ եւս ան յաջողեցաւ նախարարական տուներուն միջեւ գոյութիւն ունեցող հակամարտութիւնները հանդարտեցնել եւ նախարարները հնազանդ պահել կեդրոնական իշխանութեան։ Ան նաեւ զօրացուց հայկական բանակին պարծանքը ներկայացնող Այրուձին։
Օգտուելով Հռոմի եւ Պարսկաստանի միջեւ 298-ին կնքուած Մծբինի դաշնագիրէն, Տրդատ ձեռնարկեց շինարարական լայնածաւալ աշխատանքներու։ Ան գեղեցկացուց Գառնիի ամրոցը եւ վերաշինեց նախկին մայրաքաղաք Արտաշատը։ Զարգացնելով քաղաքները, ան նաեւ զարկ տուաւ արհեստներուն եւ առեւտուրին։
Տրդատ Մեղի մտերիմ գործակիցը՝ Գրիգոր Լուսաւորիչ, որ կեանքին վերջին օրերուն քաշուեցաւ Սեպուհ լեռ, ուր ապրեցաւ իբրեւ մենակեաց։ Ան իրեն յաջորդ նշանակեց իր կրտսեր որդին՝ Արիստակեսը։
Գրիգոր Լուսաւորիչ վախճանեցաւ 325-ին, իս 330-ին ալ Մեծն Տրդատ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Կանաչ (գոյն)
Կանաչ (նաեւ՝ կանանչ), լոյսի երեք հիմնական գոյներէն (կարմիր, կանաչ, կապոյտ, RGB) մէկն է: Կը գտնուի տեսանելի լոյսին ալիքներու երկարութեան 500÷600 նանոմեթր տիրոյթին մէջ:
Ազդեցութիւնը Մարդուն Վրայ
Կանաչը կեանքի ներդաշնակութեան եւ բնութեան գոյն մըն է: Ան մարդուն կուտայ ինքնայարգանքի, կայունութեան, կամքի ոյժի եւ հաստատակամութեան զգացում, նաեւ կը հանդարտեցնէ ջիղերու համակարգը: Ատոր համար է, որ հիւանդանոցին բժիշկները կանաչ զգեստներ կը հագնին: Կանաչ եւ կապոյտ գոյները մարդու կը զգացնեն պաղութեան եւ հանդարտութեան՝ կարմիրին հակառակ։
Գիտնականները փաստած են, որ կանաչ գոյնը ուրախութիւն եւ կեանքի սէր կը պատճառէ, ատոր համար նախընտրելի է կանաչ գոյնը գործողութեան սենեակներու մէջ, նաեւ յայտնի է այն փորձը, որ կատարուեցաւ Լոնտոնի կամուրջներէն մէկին վրայ, որը ճանչուած էր որպէս «անձնասպանութեան կամուրջ», երբ կամրջի գոյնը մոխրաւունէն կանաչի փոխելէն ետք զգացուեցաւ ինքնասպանութիւններու քանակի մէծ տարբերութիւն։
Կարծիք կայ նաեւ, որ կանաչ գոյնի ներկած պատերը ախորժակ կը բացեն:
Բառակազմութիւն
Կանաչ գոյականէն առաջացած են՝
Բնութեան Մէջ
Կանանչ գոյնը հիմնական է բնութեան մէջ՝ կանանչ են խոտը, ծառերու սաղարթները: Բոյսերուն կանաչ գոյն կուտայ անոնց կառուցուածքին մէջը եղած քլորոփիլ նիւթը, որուն անունը յառաջացած է յունարէն  χλωρός, քլորոս (կանանչ) եւ φύλλον, փիլոն (տերեւ) բառերէն : Կանանչ գոյնի անասուններ նոյնպէս շատ կը հանդիպին՝ գորտեր, օձեր, մողէզներ, թռչուններ եւ միջատներ: Կենդանիներէն շատեր ատիկա կ'օգտագործեն կանաչ սաղարթներու եւ խոտերու մէջ զիրենք քողարկելու համար: Բնութեան մէջ կանաչ ծաղիկներ չեն հանդիպիր, քանի որ ծաղիկներու համար վառ գոյներ ունենալը կարեւոր է՝ փոշոտելու համար մեղուները գրաւելու:
148 (թիւ)
(հարիւր քառասունութ)՝ զոյգ եռանիշ բնական թիվ մըն է 147-ի եւ 149-ի միջեւ
Ալ-Այն
Ալ-Այն (արաբ. العين, "աղբիւր") - բնակչութեամբ 4-րդ քաղաքը Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու ն մէջ։ Կը գտնուի Ապու Տապիի Էմիրութեան մէջ, մայրաքաղաքէն 148 քմ. դէպի արեւելք, Օմանի սահմանին վրայ, Պուրէյմի ովասիսի շրջանին մէջ։ ԱՄԷ-ու միակ մեծ քաղաքն է, որ կը գտնուի ծովէն բաւական հեռու։ Ըստ 2005-ի տուեալներուն, բնակչութեան թիւը 422.000 է։ ԱՄԷ-ու 4-րդ, իսկ Ապու Տապիի Էմիրութեան 2-րդ քաղաքն է։ Ալ-Այնի մէջ ծնած է երկրին առաջին նախագահ եւ Ապու Տապիի ղեկավար Շէյխ Զայիտ իպն Սուլթանը։ Քաղաքին գեղատեսիլ վայրերուն կը պատկանին կենդանաբանական այգին, «Fun City»-ին, պատմական թանգարանները, բազմաթիւ այգիներ, հանգիստի գօտիներ, ներառեալ Ժապալ Հաֆիզ սարը, որու ստորոտին տեղակայուած են հանքային ջուրերու աղբիւրներ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ապու Տապի Ստորոգութիւն:Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու քաղաքները
72 (թիւ)
72 (եօթանասուներկու) զոյգ երկնիշ բնական թիւ է 71-ի եւ 73-ի միջեւ
Սիւնիք-Արցախեան Կանացի Տարազներ
Սիւնիք-Արցախեան Կանացի Տարազներ, Սիւնիք-Արցախի տարածաշրջանին մէջ հայ կիներու պատմական տարազը։ Այս տարածաշրջանին մէջ գոյութիւն ունէին կանացի տարազի երկու ամբողջութիւններ, որոնք տեղական բարբառով կը կոչուէին հալավարի եւ քաղքավարի։ Առաջինը Արցախին յատուկ աւանդական տարազն էր, իսկ երկրորդը՝ Երեւանի եւ Թիֆլիսի հայ կիներու տարազի տարբերակը։
Տարազի բաղկացուցիչ մասերն էին վրայի շապիկը՝ հալաւ, զոր կը կարէին կարմիր կերպասէ, փոխանը՝ նոյնպէս կարմիր կերպասէ կարուած, եւ վերնազգեստը՝ պարեգօտ, որ կը կարուէր կանաչ դիպակէ։ Գործածական էին նաեւ կարպոյտ եւ մանուշակագոյն կերպասները։ Տարածուած էին արծաթեայ զարդերը։
Ձմեռնային տարազի բաղկացուցիչ մասն էր տաք վերարկուն՝ քուլքը։ Սիւնիք-Արցախի կանացի տարազը երկար ժամանակ պահպանեց իր գոյութիւնը շնորհիւ շրջանի մեկուսացած լեռնային դիրքին։
Գլխայարդարանք
Այս գաւառին մէջ կանացի գլխայարդարանքը շատ բարդ էր։ Մազերը կը սանտրէին ճակատէն դէպի գագաթ՝ քունքերուն մօտ քանի մը ճար ձգելով։ Գլխուն կը կապէին ճերմակ գլխաշորը, որուն վրայ կը դնէին կոպին։ Վերջինս թաւշապատ կամ պարզ կտորով պատրաստուած շրջանակ էր՝ կոշտ միջուկով։ Ճարերու ծայրերը քանի մը անգամ կը փաթթէին կոպիի թելին։ Կոպին գլխուն վրայ հաստատ պահելու նպատակով. երկրորդ գլխաշորով մը կը գոցէին գլուխը՝ միայն ճակատամասը տեսանելի պահելով։ Կոպիի վարի եզրերուն կը կապուէր ճակատազարդ-դրամաշարը։ Բոժոժներով քունքազարդը կ՛ամրացուէր յատուկ ականջակալներուն։ Այս բոլորէն ետք, գլուխը կը ծածկէին եռանկիւնաձեւ մեծ գլխաշորով, որուն վրայ կը կախէին կեռազարդերը։
Կիներու գլխու յարդարանքին կարեւոր նշանակութիւն կը տրուէր։ Մարդիկ կը հաւատային, որ կիներու գլխու ճոխ յարդարանքը կ՛ապահովէր տան բարեկեցութիւնը։
Թալինի Կաթողիկէ Եկեղեցի
Թալինի Կաթողիկէ եկեղեցի, Թալինի Կաթողիկէ եկեղեցի, եռախորան գմբէթաւոր պազիլիկ տիպի եկեղեցի ՀՀ Արագածոտնի մարզի Թալին բնակավայրի հիւսիս-արևելեան եզրամասին մէջ։ Պազիլիկ և խաչաձեւ եկեղեցիներու իւրօրինակ զուգորդական նմուշ մըն է։ Տաճարի կառուցման վերաբերեալ մատենագրական և վիմագրական վկայութիւններ պահպանուած չեն, սակայն հատակագծային և ծաւալատարածական հորինվածքներու, ճարտարապետագեղարվեստական արտահայտչամիջոցներու և շինարարական առանձնահատկութիւններու վերլուծութիւնը ենթադրել կ'ուտան, որ ան կառուցուած է 7-րդ դարու երկրորդ կէսին։ Շինարարութիւնը կը վերագրուէ Կամսարական տոհմին։
Հատակագիծ
Թալինի տաճարի արտաքին չափերն են 17,8 x 34,3 մէթր, աղօթասրահին չափերն են՝ 15,80 x 7,0 մէթր։ Տաճարն ունի ընդարձակ ու հանդիսաւոր, սակայն գմբեթաւոր մոյթերով մասնատուած ներքին տարածութիւն։ Ներսի պատերը ծեփուած են եղած կրաշաղախի բարակ շերտով մը, որու վրայ տեղ-տեղ պահպանուած են երբեմնի որմնանկարներու պատառիկներ։
Ստորոգութիւն:Կրօն
Սիւնիք-Արցախի այր մարդոց տարազներ
Սիւնիք-Արցախի Այր Մարդոց Տարազներ, Սիւնիքի եւ Արցախի արական տարազները գրեթէ նոյնանման էին: Զգեստը կը բաղկանար՝ շապիկէ, վարտիքէ, անդրավարտիքէ եւ «արխալուղ»է: Տարազի կարեւոր մասերէն էր՝ չուխա-վերարկուն:
Կարմիր մահուգով կարուած կ'ըլլար փեսաներու հարսանեկան չուխան:
Այր մարդոց գլխու յարդարանքին կարեւոր մէկ մասը մորթէ գլխարկն էր: Հարուստ դասակարգը կը գործածէր Բուխարայի գլխարկ:
Միքայէլ Եէմէնճեան
Միքայէլ Եէմէնճեան, Կ. Պոլսէցի ուսուցիչ:
Եէմէնճեան ծնած է 1879-ին Կ. Պոլիս, Կեսարացի ընտանիքէ։ Մանկութեան հասակին Կեսարիա գացած է, ուր Կիւմիւշեան Վարժարանի եւ ապա Ս. Կարապէտի Բարձր. Վարժարանի մէջ կ'ուսանի: Իբր Գ. Էսաեան սան Ա. կարգի վկայականով դպրոցը աւարտելէ ետք՝ անմիջապէս յետոյ, ըստ իր յանձնառութեան, ուսուցչական ասպարէզ կը մտնէ Կիւմիւշեան Վարժարանին մէջ պաշտօն վարելով 1896-1901: 1901-ին Փարիզ կ'երթայ իր ուսումը կատարելագործելու, յետոյ Ամերիկա կ'անձնի: Աշխատակցած է 1897-ին Արեւելեան Մամուլին եւ 1897-9 Լէյաքիմ ստորագրութեամբ թղթակցութիւններ ունի Արեւելքի եւ Սուրհանդակի մէջ: (Ալպ. «Հայ Կեսարիա» 1197):
Քէտմոն
Քէտմոն (անգլ.՝ Caedmon), 7-րդ դարու երկրորդ կէսի անգլո-սաքսոնական բանաստեղծ է: Անգլիացի տեղական խօսուածքի անգլիացի հնագոյն բանաստեղծ է, որուն անունը յայտնի է: Անոր պատմութիւնը մեզի հասեր է շնորհիւ Պիտ Մեծարելի «Անգլիացի ժողովուրդի եկեղեցական պատմութիւնը» տարեգրութեան, որը գրուած է քանի մը տասնամեակ անց: Քէտմոնը Ուիթպիի աբբայութեան մէջ վանամայր Հիլտայի (657-680 թթ.) ժամանակ հասարակ ծառայ էր, որ սկսեր է ստեղծագործել՝ ոգեշնչուած աստուածային տեսիլքէ մը: Հակառակ իր անգրագիտութեանը՝ ան այնուհետեւ կը դառնայ նուիրեալ վանական եւ արգասաւոր քրիստոնեայ բանաստեղծ:
Պիտ Մեծարելի եւ թագաւոր Ալֆրէտ Մեծի հետ Քէտմոնն այն եզակի անգլո-սաքսոնական բանաստեղծներէն է, որու մասին միայն անուն, քանի մը կենսագրական տեղեկութիւններ եւ ստեղծագործութիւններու մէկ մասը մեզի հասեր են: Իր ստեղծագործութիւններէն, որ ըստ Պիտ Մեծարելի՝ լաւ գրուած է, մնացեր է միայն «Քէտմոնի հիմնը», որը իննմասանի գովաբանութիւն է Արարիչ Աստծոյ մասին: Այս բանաստեղծութիւնը հին անգլերէնով գրուած ամենահին ստեղծագործութիւններէն է, որուն մէջ օգտագործուեր են հին գերմանական դիւցազներգական պոեզիայի աւանդական հմտութիւններ քրիստոնէական հայեցակարգերով, որոնք նորութիւն էին անգլո-սաքսոններու համար: Ժիւնիուսի ձեռագրի բանաստեղծութիւնները երկար ժամանակ վերագրեր են Քէտմոնին, բայց այսօր այդ տեսակէտը բաժնող չկայ: Այնուամենայնիւ, անոր կարճ կ'անուանեն «անգլիական բանաստեղծութեան հայր»: