cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Լուիս Քերըլ
Կենսագրութիւնը
12 տարեկանին ընդունուած է Ռիչմոնտէն ոչ հեռու գտնուող յատուկ դպրոց մը։ Սակայն 1845-ին իր կամքին հակառակ ստիպուած կ'ըլլայ տեղափոխուելու ուրիշ դպրոց մը։ 1851-ին կը տեղափոխուի Օքսֆըրտ եւ կ'ընդունուի այնտեղի ազնուական դասին պատկանող համալսարաններէն մէկը։ Հակառակ անոր, որ ընդհանուր առմամբ լաւ չէր սորվեր, բայց ուսողութեան մէջ իր ունեցած բարձր ունակութիւններուն շնորհիւ կը ստանայ պաքալորէայի կոչում եւ նոյնիսկ կը յաղթէ համալսարանին մէջ կազմակերպուած ուսողութեան թելադրութեան (լեկցիա) մրցոյթին։ Իր կեանքին հետագայ 26 տարիներուն ան ուսողութիւն կը դասաւանդէր, ու հակառակ իր ստացած աշխատավարձին, ան իր գործը կը համարէր տխուր զբաղում մը։
Մահացած է 14 Յունուար 1898-ին Սուրէյ կոմսութեան Կիլֆորտ քաղաքին մէջ։
Գրական գործունէութիւնը
Գրել սկսած է քոլէճին մէջ աշակերտական տարիներուն։ Այդ օրերուն կը գրէր բանաստեղծութիւններ եւ կարճ պատմուածքներ, որոնք կը տպագրուէին արդէն Լուիս Քերըլ կեղծանունով։ 1854-էն սկսեալ անոր ստեղծագործութիւնները կը սկսին լոյս կը տեսնել անգլիական հեղինակաւոր «Քոմիք թայմզ» (անգլերէն The Comic Times) եւ «Թրէյն» (անգլերէն The Train) հանդէսներուն մէջ։
Ամէնէն յայտնի ստեղծագործութիւններէն են՝ «Ալիսը Հրաշքներու աշխարհին մէջ» (1865, Alice's Adventures in Wonderland), «Ալիսը Հայելիի աշխարհին մէջ» (1871, Through the Looking-Glass, and What Alice Found There) հեքիաթ-վիպակները, «Սնարկի որսը» կատակերգական բանաստեղծութիւնը։
Քերըլի վիպակ-հեքիաթները աչքի կ'իյնային դրուագներու պատկերաւորութեամբ եւ արտառոց տրամաբանական-լեզուաբանական բառախաղերով: Ուսումնասիրողները անոնց մէջ կը գտնեն բազմաթիւ բնագիտական եւ տրամաբանական յայտնագործութիւններու կանխագուշակումներ։ Անոնք թարգմանուած են աշխարհի բազմաթիւ լեզուներու եւ անգլիախօս երկիրներու մէջ ամէնէն շատ մեջբերուող գիրքերն են Աստուածաշունչէն եւ Շէյքսփիրէն ետք ։
Ալիսի մասին երկու հեքիաթ-վիպակները թարգմանուած են հայերէնի, Սոնա Սէֆէրեանի կողմէ՝ հրատարակուելով 1971-ին։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Անգլիացի արձակագիրներ Ստորոգութիւն:Մանկագիրներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:27 Յունուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:14 Յունուարի մահացածներ
Էտիկ Պաղտասարեան
Էտիկ Պաղտասարեան (Էտիկ Պաղտասարեան), ուշագրաւ քննական լրագրող մըն է, որ ճանչցուած է իր պատմութիւններով որոնք կը բացայայտեն կառավարութեան կաշառակերութիւնը Հայաստանի մէջ։ Ինքն է գլուխը Հայկական քննական լրագրողներու Միութեան և խմբագիրը միակ Հայկական քննական լրագրողներու թերթը, hetq : Ինքը կախուած է Հայաստանի մայրաքաղաք Երեւան։
Մրցանակներ
Սեպտեմբեր 2008-ին, Պաղտասարեանը 2008 թուականին յաղթեց Աշխարհային Փայլող Լոյս Մրցանքը Աշխարհային քննական լրագրելու խորհրդակցութիւն-ին մէջ որ տեղի ունեցաւ Նորվէկեա-ի մէջ իր յոդուածներու շարքերուն համար "Նախարարը և Հանգագործութեան բաժինը", որ բացայայտեց ինչպէս Հայաստանի նախկին բնութեան Նախարարին Վարդան Այւազեան պաշտպանութիւնը յատկացուցած է հանգերու (մեծամաննութիւնը ոսկիի եւ մետաղներու համար) աւելի քան 12 հարազատներու անուններ, այսպիսով խանգարելով մի քանի օրէնքներ  :
Մարմնական Յարձակումներ և Մահի Սպառնանք
Նոյեմբեր 17 2008-ին, Պաղտասարեան եղաւ թիրախը վայրաք յարձակումի մը, ինչը կը կարծէ կապ ունէր իր տեղեկագրութեան հետ : Ինքը դարանուած և ծեծուած էր երէք անծանօթներու կողմէ երբ ինք կը մտնար իր շարուած ինքնաշարժին մէջ իր գրանենեակէն դուրս գալէն քիչ մը ետք մայրաքաղաք Երեւանի մէջ երեկոյան ժամը 8-ին։ Պաղտասարեան ըսաւ, որ այդ յարձակումը առանց պատճարի էր և յարձակողները բան մը չէին պահանչեր : 2 մարդ յաձակեցան իր վրայ, գործելով ծանր խնդիրներ իրեն, երբ երրորդ մարդը զարկաւ զինքիր գլուխին ետեւէն հսկայ առարկայով, իրեն պատճառելով մարիլ; իրենք հանեցին իր զգեստէն մաս մը, ձգելով զինք կիսամերկ : The assailants fled after a security worker from a nearby construction site alerted by the quarrel fired a shot into the air. Baghdasaryan was hospitalized and suffered a head injury.
In 2006, Baghdasaryan received threats via email following an article that criticized Armenia’s most powerful businessman Gagik Tsarukyan. The email threatened to kill anyone who offended Tsarukyan, whom the letter writer referred to as "king."
References
Ստորոգութիւն:Հայեր
Արիստոտէլ
Կենսագրութիւն
Արիստոթելիս ծնած է Ք.Ա. 384, 7 Մարտ-ին, Թրակիոյ Ստագիրա քաղաքին մէջ, մակեդոնական արքունիքի պալատական Նիքոմախոս բժիշկին ընտանիքին մէջ։ 17 տարեկանին՝ Ք.Ա. 366-ին կ’անցնի Աթէնք եւ կ’ընդունուի Պղատոնի հիմնադրած ակադեմիան, ուր կ’ուսանի մինչեւ իր ուսուցիչին՝ Պղատոնի մահը Ք.Ա. 347 թուականին։
Անձնական կեանքը
Ք.Ա. 369 թուականին կը մահանան Արիստոթելիսին ծնողները։ Երիտասարդ փիլիսոփային խնամակալութիւնը կը ստանձնէ Փրոքսենոս, որուն Արիոտոթելիս կը յարգէր ու կը սիրէր եւ անոր մահէն ետք ինքը՝ Արիստոթելիս, կ՛ որդեգրէ Փրոքսենոսին միակ որդին՝ Նիքատորասին։ Արիստոթելիս հարուստ ընտանիքէ մըն էր եւ իր հօրէն ժառանգած էր էական հարստութիւն, որ իրեն թոյլ կու տար, որ հանգիստ ապրի եւ ապահովէ սեփական կրթութիւնը։ Ք.Ա. 347 թուականին Արիստոթելիս կ՛ ամուսնանայ Փիթիային հետ եւ կը բախտաւորուին աղջիկ զաւակով մը։ Արիստոթելիսին կինը եւ միակ աղջիկը իրմէ առաջ մահացած են։
Ալեքսանտր Մակեդոնացիին կրթութիւնը
Ք.Ա. 343 թուականին Մակեդոնիոյ թագաւոր Փիլիպպոս Բ․-ի հրաւէրով Արիստոթելիս կը տեղափոխուի մայրաքաղաք Փելա եւ կը զբաղի Աղեքսանտր Մակետոնացիին դաստիարակութեամբ։
Դպրոցի հիմնումը
Երբ Աղեքսանտր կը սկսի իր պարսկական արշաւանքը, Արիստոթելիս Աթէնք կը վերադառնայ եւ Լիքիոս Ափոլոն տաճարին պուրակին քով կը հիմնէ իր դպրոցը, որ տեղանքի անունով կը կոչուի Լիքիօ։
Մեծն Աղեքսանտրին նիւթական օժանդակութեամբ, Արիստոթելիս դպրոցին շուրջ կառուցել կու տայ շքեղ շէնքեր եւ ճեմելիքներ, որոնք «փերիփաթի» περίπατοι (բառացի թարգմանութեամբ՝ շրջագայութիւններ) կը կոչուին։  Հաւանաբար այդ պատճառով դպրոցը հետագային կը կոչուի Փերիփաթիթիքի Սխոլի Περιπατητική Σχολή (բառացի թարգմ․՝ շրջագայող դպրոց), իսկ աշակերտները՝ փերիփաթիթիքի ֆիլոսոֆի περιπατητικοί φιλόσοφοι (բառացի թարգմ․՝ շրջագայող փիլիսոփաներ)։
Մահը
Ալեքսանդր Մակեդոնացիի ն մահէն ետք Աթէնքի մէջ կը սկսին հակամակետոնական հոսանքներ, որոնց ժամանակ Արիստոթելիս կը մեղադրուի «անաստուածութիւն» քարոզելու համար։ Ան Աթէնքէն կը մեկնի ու Խալքիտա քաղաքը կ՛ երթայ։ Իր հիմնած դպրոցի ղեկավարումը կը վնտահի իր աշակերտ՝ Թէոֆրասթոսին։ Խալքիտայէն հեռանալէն տարի մը ետք (Ք.Ա. 322) Արիստոթելիս կը մահանայ եւ իր կտակին համաձայն կը թաղուի իր առաին կնոջ՝ Փիթիային կողքին ։
Արիստոթելիսի փիլիսոփայութիւն
Ժամանակակի ընթացքին, շատ գիտնականներ Պղատոնի եւ Արիստոթելիսի փիլիսոփայութեան կ’ընդգծեն բազմաթիւ ընդհանրութիւններ ու նմանութիւններ, երկրորդի փիլիսոփայութիւնը կը տարբերի Պղատոնի սահմանած ուսմունքէն։ Փիլիսոփայական գիտութեան շրջանակներուն մէջ Արիստոթելիսին գաղափարները ստացած են նաեւ «արիստոտէլականութիւն» եզրը։
Պղատոնի եւ Արիստոթելիսի փիլիսոփայութիւններու տարբերութիւններ
Պղատոնի լեզուամտածողութիւնը գեղարուեստական-դիցաբանական էր, իսկ Արիստոթելիսինը՝ ձեւական-տրամաբանական, երկրորդ, եթէ Պղատոն ճշմարիտ գիտելիքը, գեղեցիկը, բարիքը, կը փնտռէր իտէալական աշխարհին մէջ, ապա Արիստոտէլ՝ զգայական-նիւթական աշխարհին մէջ կը փնտռէր։ Պղատոն այս աշխարհը կը համարէր ստուերներու աշխարհ, ապա Արիստոտէլ կը համարէր իսկական կեցութեան աշխարհ։ Պղատոն ստուերները կը հակադրէր զգայական-նիւթական իրերուն, մինչ դեռ Արիստոտէլ ստուեները կը տեղաւորէր իրերու մէջ որպէս էութիւններ։ Երրորդ, եթէ Պղատոն կ’ընդունէր բնածին գաղափարներու եւ գիտելիքներու գոյութիւնը մարդու հոգւոյ մէջ, ապա Արիստոթելիս հոգին կը նմանեցնէ «մաքուր տախտակ»ի մը, կարծելով, որ բնածին է միայն ճանաչելու կարողութիւնը։
Փիլիսոփայութեան տեսանկիւնէն յատկապէս նշանակալի էին Արիստոթելիսին կողմէն մտածողութեան հիմնական օրէնքները՝ հակասութեան, նոյնութեան եւ երրորդի բացառման, ձեւակերպումները։ Անոնցմով իսկ խորտակիչ հարուած հասցուց յարաբերապաշտական ու սոփեստական ուսմունքներուն, որոնք մերժելով ճշմարտութեան հանրանշանակ գոյութիւնը, կասկածի տակ կը դնէին առհասարակ գիտելիքի գոյութիւնը։ Նոյնութեան օրէնքը կ’արգիլէ դատողութեան ընթացքին միեւնոյն հասկացութիւնը տարբեր իմաստով եւ նշանակութեան գործածել մինչդեռ ան սոփեստներու առանցքային հնարքներէն էր։ Հակասութեան օրէնքի համաձայն երկու հակադիր դատողութիւններ կարողութիւնը չունին միաժամանակ ճշմարիտ ըլլալլ, այսինքն չի կարելի նոյն ժամանակ որեւէ յատկութիւն նոյն իմաստով վերագրուի մէկ բանի եւ նոյն ժամանակին այդ մէկը ժխտել։ Հակասութեան օրէնքէն կը բխի երրորդի բացառման օրէնքը, որ կ’արգիլէ ոչ միայն այն, որ նոյն բանին կարող չէ միաժամանակ վերագրել հակադիր յատկութիւններ, այլեւս այն մէկը որ անոր ճշմարիտ ըլլալը կը նշանակէ միւսի կեղծ ըլլալը։
Արիստոթելիսի բարոյագիտական հայեացքները
Արիստոթելիսի բարոյագիտական հայեացքները շարադրուած են Նիքոմախոսի բարոյագիտութիւնը, Եւթիմիոսի բարոյագիտութիւնը եւ Մեծ բարոյագիտութիւն աշխատութիւններուն մէջ։ Համաձայն Արիստոթելիսին՝ բարոյագիտութիւնը սերտորէն կապուած է քաղաքագիտութեան հետ եւ որոշ իմաստով կը հանդիսանայ քաղաքագիտութեան մասն ու սկիզբը։ Արիստոթելիսի բարոյագիտութիւնը տրամաբանօրէն կապուած է անոր փիլիսոփայական հայեացքների հետ։ Ինչպէս անոր գոյաբանութիւնը, այնպէս ալ բարոյագիտութիւնը նպատակաբանական բնոյթ ունի։ Տիեզերքի բոլոր գոյացութիւնները, այդ թուականը եւ մարդը, ներքին ձգտում ունին դէպի բարիքը, դէպի բարձրագոյն բարիքը՝ իբրեւեւ վերջնական նպատակ։ Արիստոթելիս բարոյագիտութիւնը կը սահմանէ որպէս այնպիսի գիտութիւն, որ կը վերաբերի մարդու կեանքի իմաստին եւ նպատակին, գիտութիւնը այն մասին կ’ըսէ, թէ ինչպէս մարդը կարող է հասնիլ բարձրագոյն բարիքին՝ երջանկութեանը կամ երանութեանը։
Արիստոթելիս կը քննադատէ Պղատոնի բարոյագիտական ուսմունքի հիմնարար մի քանի գաղափարները."...մեր պարտքն է հանուն ճշմարտութեան փրկութեան հրաժարուիլ թանկագինէն ու մերձաւորէն, մանաւանդ եթէ մենք փիլիսոփաներ ենք։ Ու չնայած երկուսը մեզի թանկագին են, այնուամէնայնիւ, արժանապատիվը՝ ճշմարտութիւնը, առաւել պաշտելն է" Արիստոթելիսին կարծիքով Պղատոնան բարձրագոյն բարիքը անհասանելի է մարդուն, հետեւաբար՝ անիրական է։
Բարձրագոյն բարիք
Արիստոթելիսին կարծիքով բարձրագոյն բարիքին հասնելու նախապայմանը կատարեալ ըլլալն է։ Ան առաքինութիւնները կը բաժնէ երկու խումբի՝ բարոյական ու մտային-բարոյական (մտաւոր)։ Բարոյական առաքինութիւնները պայմանաւորուած են մարդու խառնուածքով, բնաւորութեամբ, իսկ մտային-բարոյականը կապուած է հոգու բանական յատկութիւններուն հետ, օրինակ՝ խելամտութիւնը, խոհականութիւնը եւ իմաստութիւնը։ Եթէ մտաւոր առաքինութիւնները հասանելի են, ապա բարոյականները դաստիարակութեան արդիւնք են։ Առաքինութիւնը, ըստ Արիստոթելի, երկու ծայրայեղութիւններու միջին ընտրութիւնն է։ Արիստոթելիս կը պարզաբանէ, որ առաքինութիւնը կ’ընտրէ միջինը ոչ թէ առհասարակ լաւէն եւ վատէն, այլ լաւերէն կ’ընտրէ լաւագոյնը։
Աշխատութիւնները
Արիստոթելիսգրած է բազմաթիւ եւ բազմատեսակ աշխատութիւններ, որոնց մէկ մասը չէ հասած մեզի։ Արիստոթելիս աշխատութիւններն ըստ բովանդակութեան կը բաժնուին 7 խումբի՝ տրամաբանական, փիլիսոփայական, ֆիզիքական, կենսաբանական, բարոյագիտական, հասարակագիտական եւ գեղագիտական։ Արիստոտէլի գիտութիւնները կը դասակարգուէին երեք խումբի մէջ՝ տեսական, գործնական եւ ստեղծագործական : Որոշ աշխատութիւններու համար, գիտնականները կը վիճարկեն Արիստոտէլի հեղինակ ըլլալը։ Անոր փիլիոսփայական բոլոր ստեղծագործութիւնները ստացած են «Արիստոթելեան կորպուս» անուանումը։
Լոկիքա (Օրգանոն)
Բնութեան մասին
Բարոյագիտութիւն եւ քաղաքականութիւն
Բանաստեղծութիւն եւ հռետորութիւն
Տե՛ս նաեւ
Հիփաթիա
Արտաքին յղումներ
Արիստոտել Ստորոգութիւն:Հռետորներ Ստորոգութիւն:Մ.թ.ա. 4-րդ դարի փիլիսոփաներ
Վրացական ԽՍՀ Տնտեսութիւն
Վրաստանի տնտեսութիւնը, մինչեւ հոկտեմբերեան սոցիալիստական յեղափոխութիւնը Վրաստանը յետամնաց ագրարային երկիր էր։ Խորհրդային իշխանութեան տարիներուն արմատապէս վերափոխուեցաւ Վրաստանի տնտեսութիւնը։ Վրաստանը դարձաւ միութեան ագրարային հանրապետութիւններէն մէկը։ Ստեղծուեցան ժամանակակից առաջաւոր ճիւղերը միաւորող բարձր զարգացած արդիւնաբերութիւն (որուն բաժին կ՛ինայ հասարակական համախառն արդիւնքի 61,1% -Q) եւ տեխնիկապէս յագեցած բազմաճիւղ գիւղատնտեսութիւն։
Գիւղատնտեսութեան տեսակարար կշիռ
Գիւղատնտեսութեան տեսակարար կշիռը 19,5% է, շինարարութեանը, փոխադրամիջոցային եւ կապինը՝ 12,0%, մնացած ճիւղերինը՝ 7,4%: Ինդուստրացման քաղաքականութեան կապակցութեամբ յատկապէս արագ զարգացաւ արդիւնաբերութիւնը։ Իրականացուեցաւ արտադրութեան ճիւղերու սոցիալիստական վերակառուցումը, շարք մտան խոշոր արդիւնաբերական, գիւղատնտեսական եւ փոխադրամիջոցային ձեռնարկութիւններ, ստեղծուեցան սպասարկման ժամանակակից ճիւղեր։
Ռուսթաւիի քիմիական մանրաթելի գործարան
Ռուսթաւիի քիմիական մանրաթելի գործարանին մէջ 1921–1981 թուականներուն տնտեսութեան բոլոր ճիւղերուն մէջ գլխաւոր ներդրումները կազմած են 30307 միլիոն ռուպլի: Եթէ նախապատերազմեան հնգամեակներուն (համադրելի գիներով) գլխաւոր ներդրումները տարեկան չէին գերազանցէր 80 միլիոն ռուպլին, ապա 1976–1981 թուականներուն այդ թիւը հասած է 1692 միլիոն ռուպլիի։ Գլխաուր ներդրումներու կէսէն աւելին բաժին կ՛ինայ արդիւնաբերութեանն ու գիւղատնտեսութեանը։ Բարձր է նաեւ բնակարանային շինարարութեան եւ սոցիալ–կուլտուրական միջոցառումներու ծախսերու բաժինը։ Վրաստանի ընդհանուր միութենական մասշտաբով հանդէս կու գայ որպէս սեւ մետալուրգիայյի, քիմիայյի, մեքենաշինութեան, թէթեւ եւ սնունդի արդիւնաբերութեան արտադրանքի շարք մը տեսակներու արտադրող։ Արտադրատնտեսական լայն կապեր հաստատուած են Վրաստանի եւ երկրի այլ շրջաններու մէջ եւ առաջին հերթին՝ անդրկովկասեան հանրապետութիւններու միջեւ։ Արդիւնաբերութիւնը, գրաւելով առաջատար դիրք նիւթական արտադրութեան ճիւղերու մէջ, կը զարգանայ առաւել բարձր տեմպերով։
Արտադրանքի ընդհանուր ծաւալ
1922–1981 թուականին այդ ճիւղի արտադրանքի ընդհանուր ծաւալը աճած է 292 անգամ։ 1978 թուականի տուեալներով արդիւնաբերութեան համախառն արտադրանքը կազմած է 8,9 միլիար ռուպլի, որմէ մօտ 65%–ը բաժին կ՛ինայ արտադրութեան միջոցներ արտադրող արտադրութեանը, 35%–ը՝ սպառողական առարկաներուն։
Առաւել բարձր նիւթերով կը զարգանան մեքենաշինութիւնն ու մետաղամշակումը, քիմիական արդիւնաբերութիւնը, շինանիւթերու արտադրութիւնը եւ թեթեւ ու սնունդի արդիւնաբերութեան շարք մը ճիւղեր։ Արդիւնաբերական արտադրանքի ծաւալին մէջ բարձր տեսակարար կշռով աչք մտած են (1981 թուականի տուեալներով) սնունդի (39,5%), թեթեւ (21,8%) արդիւնաբերութիւնը, մեքենաշինութիւնն ու մետաղամշակումը (13,7%): Վառելիքայ–էներգետիկ արդիւնաբերութիւնը ներկայացուած է քարածխի (Տղիբուլի, Տղուարչելի) եւ նաւթի արդիւնահանութեամբ, ելեկտրաէներգիայի արտադրութեամբ։ Կառուցուած են հզօր հիդրոյ (Ռիոնի, Լաջանուրի, խրամի են) եւ ջերմաէլեկտրակայաններ (Թիֆլիսիի ՊՇԷԿ), որոնք միացուած են ԽՍՀՄ եւրոպրոպայի մասի միասնական էներգահամակարգին։ 1978 թուականին շարք մտած է խոշորագոյն (Կովկասի մէջ) Ինգուրի հէկը։ 1879 թուականէն կը շահագործուի ճփաթուրայի մանգանի հանքավայրը, որուն հանքանիւթը կ՛օգտագործեն Ռուսթաւիի մետալուրգիական (արտադրութեան լրիւ ցիկլով) եւ Զեստաֆոնի ֆեռոհամաձուլուածքներու գործարանները։
Մետալուրգիայ
Վրաստանի մետալուրգիայի հիմնական արտադրանքը՝ սեւ մետաղներու գլոցուածքի պողպատէ խողովակներն ու այլ տեսակները կ՛արաքուին այլ հանրապետութիւններ եւ արտասահման։ Մառնէուլի մէջ ստեղծուած է գունաւոր մետաղների արդիւնահանման եւ հարստացման ամէնահզօր ձեռնարկութիւնը Անդրկովկասի մէջ։ Գունաւոր մետաղներու արդիւնահանութիւն կը կատարուի նաեւ Հարաւային Օսէթիայի ԻՄ–ի մէջ (Կուայիսի մէջ աւ․): Քիմիական արդիւնաբերութեան խոշոր ձեռնարկութիւններ կը գործեն Ռուսթաւիի եւ Քութայիսի մէջ։ Կ՛արտադրուին՝ Արդիւնաբերութեան մէջ առաջատարներէն են մեքենաշինութիւնն ու մետաղամշակումը։ Առաւել զարգացած է փոխադրամիջոցային եւ ելեկտրատեխնիկական մեքենաշինութիւնը։ Այդ Ճիւղի խոշորագոյն կեդրոնը Թիֆլիսին է, ուր կը գործեն աւիացիոն, ելեկտրաքարշաշինական, հաստոցաշինական, ելեկտրատեխնիկական ձեռնարկութիւններ, ինչպէս նաեւ սննդարդիւնաբերութեան եւ գիւղատնտեսութեան համար մեքենաներ ու սարքաւորումներ արտադրող գործարաններ։ Բեռնատար մեքենայներ, ելեկտրատեխնիկական սարքաւորումներ ու փոքրածաւալ տրակտորներ կը թողարկուին Քութայիսի, ծովային նաւակներ (այդ թիւին մէջ են ստորջրեայ թեւերով) եւ այլ տեսակի մեքենաներ՝ Պաթումի եւ Փոթիի գործարանները։ Մեքենաշինական գործարաններ կան նաեւ Ռուսթաւիի, Մուխումի, Զեստաֆոնի, Ցխինուալիի, Գորիի, Կասպիի, Սամտրեդիայի մէջ։
Հանրապետութեան մէջ ստեղծուած է շինանիւթերու արդիւնաբերութիւն եւ շինարարական ինդուստրիայ։ Ցեմենտի գործարաններ կան Ռուսթաւիի եւ Կասպիի մէջ։ Կը շահագործոոուին մարմարի եւ երեսպատման քարերու հանքավայրերը, կառուցուած են տնաշինական հզօր գործարաններ։
Արտադրանք
Կ՛արտադրուին ապակէ տարաներ, ճենապակէ եւ հախճապակէ իրեր։
Թեթէ արդիւնաբերութիւնը զբաղուածներու քանակակազմի տեսակարար կշռով հանրապետութեան մէջ կը գրաւէ առաջին տեղը։ Թիֆլիսի, Քութայիսի, Պաթումի, Սուխումի եւ այլ քաղաքներու մէջ կ՛արտադրուին անձնական սպառման բազմաքանակ իրեր, այդ թիւին մէջ՝ բուրդէ, մետաքսէ եւ բամպակէ գործուածքներ, հագուստ, կօշիկ, տրիկոտաժէ եւ գալանտերէական ապրանքներ։ Սննդարդիւնաբերութիւնը համախառն արտադրանքի ծաւալով կը գերազանցէ մնացած բոլոր ճիւղերուն, կը վերամշակուի գիւղատնտեսութեան հումքը եւ թէյ կ՛արտադրուի, բարձր տեսակի սեղանի գինիներ, շամպայն, քոնեակներ, պտուղի ու բանջարեղէնի պահածոներ, ծխախոտ, եթերաիւղեր, հրուշակեղէն, մսեղէն, կաթնամթերք։ Կը կատարէ հանքային ջուրերու լցում։ Սննդարդիւնաբերութեան արտադրանքի նշանակալի մասը կ՛արաքուի միութենական այլ հանրապետութիւններ եւ կ՛արտահանուի։
Ստորոգութիւն:Վրաստանի տնտեսութիւն
Աքրոփոլիս (Աթէնք)
Աքրոփոլի Ακρόπολη (հին յուն․՝ Η Ακρόπολις)․ կրային ժայռոտ բլուր մըն է, ծովուն մակերեսէն 156 մ բարձրութեամբ եւ Աթէնք քաղաքին մակարդակէն՝ 70 մ։ Անոր մակարդակը տրապէզաձեւ (սեղանաձեւ) է` 300 մ երկարութեամբ եւ 150 մ լայնութեամբ։ Բլուրը անհասանելի է բացի արեւմտեան կողմէն, ուր կը գտնուի հսկայ ամրոց-մուտքը, Փրոփիլէա Προπύλαια։ Համաշխարհային Ժառանգութեան Յուշարձան (Եունեսքօ) է:
Անուան ստուգաբանութիւնը
Անունը յառաջ եկած է յունարէն ἄκρον (աքրոն - akron, ամենաբարձր մաս, վերջածայր) եւ πόλις (պոլիս, փոլիս - polis, քաղաք)։
Այլ անուանում
Հնագոյն տարիներուն ծանօթ էր իբրեւ Քեքրոփիա․ առաջացած առասպելական օձ-մարդէն․ Քեքրոփաս, Աթէնքի ենթադրական թագաւորը։
Առասպելը
Ըստ յունական դիցաբանութեան, Աքրոփոլին կապուած է Աթէնք մայրաքաղաքին անուանակոչումին հետ․ Քաղաքին հովանաւորութեան համար Աթինա աստուածուհիին կը մրցի Պոսիդոն (Փոսիտոնաս) աստուծոյ հետ եւ յաղթական դուրս կու գայ։ Առասպելը կ’ըսէ թէ Աթէնքի թագաւոր Քեքրոփաս՝ կէս մարդ, կէս օձ, կ’որոշէ թէ երկուքէն ո՛վ որ ամենաթանկագին նուէրը տայ քաղաքին, զինք քաղաքին Պաշտպանը պիտի նշանակէ։ Երկու մրցակիցները, Աքրոփոլիսին ժայռը կը բարձրանան։ Փոսիտոնան եռաժանիով մը յատակը կը զարնէ եւ երեւան կ’ելլէ զուլալ ջուրերով առուակ մը որ կը կոչեն «Էրեխթիոնի ծով»։ Աթինան նիզակով յատակը կը զարնէ եւ կ’երեւի փոքր ձիթենի մը։ Թագաւորը կը զմայլի աստուածուհիին նուէրով` սնունդ, ձէթ եւ փայտ․ ձիթենին կը պահէ եւ Աթինան կը կարգէ քաղաքին պաշտպանը։ Փոսիտոնաս, նեղացած, կը մեկնի` անիծելով քաղաքը, որ երբեք բաւարար ջուր չունենայ։ Այդ օրէն Աթէնքի ջուրի տագնապը կը սկսի։
Բնակավայր եւ ամրոց
Հնագիտական պեղումները կը ցուցնեն թէ Աքրոփոլիին բլուրը բնակուած է Ք․Ա․ 3-րդ հազարամեակէն։ Բլուրը ինքնին բնական ամրոց է եւ բնակավայրի նախապայմանները կ’ ընծայէ․ գետինը լայն եւ տափարակ է, իսկ լանջերուն ջուրի աղբիւրներ կան։ Թուքիտիտիս կը գրէ թէ՝ «ἡ Ἀκρόπολις ἡ νῦν οὖσα πόλις ῆν» Թիսէայէն առաջ քաղաքը կը կազմէին Աքրոփոլիսը եւ անոր ժայռին տակ դէպի հարաւ գտնուող բնակավայրը։
Դորիացիներու կամ «Յունական ցեղերու» Δωριείς ներխուժումէն ետք (Ք․Ա․ 11-րդ դար) ժառանգական մենապետութեան կարգը կը ջնջուի եւ հողատէրերու դասակարգը իշխանութեան գլուխը կ’անցնի․ կը հաստատուի ազնուականներուն իշխանութիւնը։ Աքրոփոլիսը կը դադրի վարչական կեդրոն ըլլալէ․ վարի քաղաքը (ժայռին շուրջը գտնուող բնակավայրը)` ասդի-ն άστυ (թարգմ․՝ քաղաք) իշխանութիւնը կը վառէ։ Աքրոփոլիսին ժայռը այլեւս կը գործածուի կրօնական ծէսերու համար, հակառակ անոր որ մինչեւ 4-րդ դարուն քաղաք πόλις կ’ անուանուի։ Հոն, ուր միկենեան քաղաքակրթութեան ժամանակաշրջանին տեղական իշխանին ապարանքը կը գտնուէր, քաղաքին պաշտպան Աթինա աստուածուհիին նուիրուած տաճար մը կը կառուցուի․ Աթինա Փոլիատա Αθηνά Πολιάδα․ այս տաճարին մասին Հոմերոսը կ’ակնարկէ Իլիատային մէջ (գիրք 2, տող 546-549*)։ Οἳ δ᾽ ἄρ᾽ Ἀθήνας εἶχον ἐϋκτίμενον πτολίεθρον δῆμον Ἐρεχθῆος μεγαλήτορος, ὅν ποτ᾽ Ἀθήνη
θρέψε Διὸς θυγάτηρ, τέκε δὲ ζείδωρος ἄρουρα,
κὰδ δ᾽ ἐν Ἀθήνῃς εἷσεν ἑῷ ἐν πίονι νηῷ·
όπως επίσης και στην Οδύσσεια.
Աթինա Փոլիատա տաճարին մէջ Աթինա աստուածուհիին ձիթենիի փայտէ կառուցուած արձանը (ξόανον) կը պահուէր․ ըստ աւանդութեան երկինքէն ինկած էր։ Տաճարին մօտ կային Քեքրոփասին դամբանը, Աթինա աստւածուհիին ձիթենին, Էրեխթիիտա ծովը եւ Փոսիտոնաս աստուծոյ եռաժանիով զարկին հետքերը։ Տաճարէն մնացած երկու քարէ հիմերուն վրայ (էրեխթիոնին հարաւային պատին մօտ) կը յենուին հին տաճարին յառաջամասի փայտէ սիւները։
Ք․ա. 6-րդ դար մինչեւ Աքրոպփոլիին վեռակառուցումը
Ք․Ա․ 6-րդ դարէն Աթինայի տաճարին աւերակներուն վրայ կը սկսին կառուցուիլ աթենացիներուն սրբավայրերը, օինակ՝ էքադոպետոս (Հեկատոմպեդոս) Εκατόμπεδος (հին յ/րէն․՝ ἑκατόν=հարիւր, πούς=ոտք)։ Այս սրբավայրերը յունապարսկական պատերազմներուն ընթացքին կը քանդուին։ Աթինա աստուածուհիին տաճարը կը վերաշինուի աւելի փառաւոր ձեւով։
Գտնուած են նաեւ արձանագրութիւններ եւ քանդակներու կտորներ։ Անոնք կ’ապացուցանեն թէ արխայիք ժամանակաշրջանին (հնագոյն) αρχαϊκή εποχή (Ք․Ա․ 8-րդ դար – 5-րդ դար) Աքրոփոլի ժայռին վրայ նոյնպէս կային աւելի փոքր շինութիւններ, ուր դրամ եւ թանգարժէք իրեր կը պահուէին։
Էքադոպետոս
Այս տաճարը կը կառուցուի Ք․Ա․ 6-րդ դարուն կէսերուն (570–550), Փիսիսդրադոսին իշխանութեան շրջանին։ Էքադոպետոս կը կոչուի, որովհետեւ 100 «ատիկեան ոտք» երկարութիւն ունէր։ Դորիան ոճի ճակտոցներով տաճար էր եւ Աթինա աստուածուհիին նուիրուած էր։ Յունապարսկական պատերազմներուն ընթացքին կը քանդուի։ Ըստ հնագէտներուն հետագային անոր աւերակներուն վրայ կը կառուցուի Փարթենոն տաճարը։
Աքրոփոլիին վերակառուցումը
Պարիսպին եւ տաճարներուն վերակառուցումը կը սկսի պարսիկներուն պարտութենէն ետէ, Ք․Ա․ 465-ին, Փերիքլեսի իշխանութեան շրջանին։ Ընդհանուր հսկիչ Ֆիտիասն է եւ Մնիսիքլիս, Իքդինոս եւ Քալլիքրադիս ճարտարապետները վերակառուցման աշխատանքներուն պատասխանատուներն են։ Կը կառուցուին եւ կը զարդարուին՝ Փարթենոն (Παρθενώνας), Էրեխթիոն, Փրոփիլէա եւ Ափդերու Նիքիս տաճարը (կամ՝ Աթինա աստուածուհիին տաճարը):
Փիսիսդրադոսին իշխանութեան շրջանին կային բազմաթիւ արձաններ՝ պղինձէ կամ մարմարէ, անօթներ եւ նման իրեր։ Այս իրերը քաղաքացիները Աթինային կը նուիրէին։
Փրոփիլէա
Փրոփիլէա (Προπύλαια) անունը առաջացած է «փրօ» προ ածանցէն եւ «փիլի» πύλη (թարգմ․՝ դուռ) բառէն․ կը նշանակէ Աքրոփոլիսին կեդրոնական դուռը, մուտքը։
Դորիական ոճով կառուցուածքին շինութիւնը կը սկսի Ք․Ա․ 436-ին, Փարթենոնա տաճարին շինութեան աւարտէն ետք։ Մնիսիքլիսն է ճարտարապետը։
Շէնքը երեք մասի բաժնուած է։ Կեդրոնը կը գտնուի երկար տաճարաձեւ Դորիական ոճով շէնք մը, բարձր ճակտոցով։ Անոր աջին եւ ձախին շինուած բեմակողմերը դորիական ոճի առանց ճակտոցի տաճարներու կը նմանին, սակայն որոնց առաստաղը` ճակտոցաձեւ է։
Կեդրոնական շէնքը աննման է հին յունական ճարտարապետութեան մէջ։ Դորիական ոճի վեց սիւներ անոր ճակատը կը զարտարեն․ անոնք բարձրանալով կը նրբանան (նիհարնան)։ Անոնց վրայ կը յենուի պարզ ճակտոց մը։ Գլխաւոր սրահը կը բաժնուի երեք դասի երկուական շարք յոնիական ոճի սիւներով՝ երեք ամէն մէկ կողմը։
Փրոփիլէային կառուցումը երբեք չաւարտիր։ Ք․Ա․ 431-ին․ Պեղոպոնեզեան Պատերազմը կը սկսի եւ կառուցման աշխատանքները կը դադրին։ Ք․Ա․ 429-ին, Փերիքլիս կը մեռնի եւ անոր յաջորդները աշխատանքներուն լրման համար չեն հետաքրքրուիր։
Ափդերու Նիքիս տաճարը
Ափդերու Նիքիս տաճարը (Ναός της Απτέρου Νίκης) ամբողջովին մարմարէ շինուած փոքր տաճար մըն է։ Կառուցուած է Ք․Ա․ 427 - 424։  Ճարտարապետն է Քալիքրաթիս։ Քառասիւն, յոնիական ոճով տաճար։ Անոր կոնքին (σηκός cella) Աթինա Յաղթողին արձանը կար․ ան ձախ ձեռքին սաղաւարտ բռնած էր եւ աջին՝ նուռ․ կը խորհրդանշէ վարի աշխարհին աստուածները։ Տաճարին գօտեքանդակը եւ ճակտոցները ունէին քանդակուած պատկերացումներ։ Արեւմտեան գօտեքանդակը յոյներուն եւ հեծեալ արեւելցիներուն (շատ հաւանական աթենացիներն ու յոյները որ պարսիկներուն կը յաղթեն) կռիւներու հարթաքանդակ պատկերացումներով զարդարուած է։ Իսկ արեւելեան գոտեքանդակը 12 աստուածներուն Δωδεκάθεο ժողովը կը պատկերացնէ գլխաւորութեամբ Զեւս աստուծոյ Δίας (կամ՝ Ζευς)․ Արամազդ՝ հայկական հեթանոսական կրօնին համաձայն։
1687-ին թուրքերը տաճարը կը քանդեն եւ անոր քարերով անոնց ամրոցները կը զօրացնեն։
1836-ին, գերմանացի հնագէտներ լաւ վիճակի մէջ գտնուած տաճարին աւերակներով, զայն կը վերականգնեն։ Սակայն պատկերացումներուն քանդակները չկան, որովհետեւ Մեծն Բրիտանիոյ դեսպան Լորտ Էլղին կը կողոպտէ․ անոնք այժմ Անգլիոյ Բրիտանական թանգարանը կը գտնուին։
Յուշարձանին նկարագրութիւն
Աքրոփոլիին ամենամեծ եւ պաշտօնական շինութիւնը Փարթենոնասն է։ Կառուցուած օրէն մինչեւ մեր օրերուն աշխարհի հիացումին կ’արժանանայ։ Դորիական ոճով կառուցումներուն գագաթնակետն է։ Ամբոջովին Փենտելի լերան մարմարով կառուցուած է, բացի սիւնապատուանդանէն στυλοβάτη stylobate․ կրաքարէ կառուցուած։
Հազուագիւտ տաճարներէն է որ ամբողջովին մարմարէ կառուցուած են եւ միակ Դորիական ոճովը՝ որուն բոլոր ճակտոցները հարթաքանդակներ ունին։
Տաճարին շինութեան աշխատանքները թուականին կը սկսին (Ք․Ա․ 448/7)։ Իսկ բացումը (Ք․Ա․ 432) կը կատարուի։ Ճարտարապետներն են՝ Իքդինոս եւ Քալիքրադիս, շատ հաւանական է նաեւ՝ Ֆիտիան որ պատասխանատու է անոր քանդակներու զարդարումին։
Քանդակազարդներուն, գերանին (επιστύλιο) եւ առաստաղի քանդակներուն (φάτνωμα) մեծ մասին գրուած զարդարումները կարմիր, կապոյտ եւ ոսկեգոյն էին։
Սիւնաշարքը լայնքին ունի 8 սիւներ եւ երկայնքին՝ 17։ Անոնք անսովոր խտութեամբ տեղադրուած են։ Նեղ կողմերուն կայ նաեւ վեց սիւներով երկրորդ շարք մը։ Ուրիշ անսովոր երեւոյթ մըն է կոնքին երկայնքը շրջապատող յոնիական ոճով գօտեքանդակի ներկայութիւնը։
Փարթենոնը կը ներկայացնէ համեմատական կատարեալ ներդաշնակութիւն մը։ Գեղագիտական գլուխ գործոց մըն է։
Իսկ վայրը այցելուն Փրոփիլէայէն հազիւ մտած անմիջապէս կը տեսնէ ամբողջ տաճարը, ոչ միայն մուտքը։
Տաճարին երկայնքին երեքի մասի բաժանումը եղած է ամենայն ներդաշնակութեամբ․ եզակի յունական արուեստին մէջ։ Գերմանացի Hoffnerը եւ Pennethorne առաջիններն են հաստատելու թէ Փարթենոնասին հանգրուանները կոր են․ անոնք կեդրոնին կ’ուռին, իսկ երկար եւ նեղ կողմերուն «չափազանց» կոչուած կորեր կը կազմեն։ Այս համընկած կորերը, այդ տպաւորութիւնը կը ձգեն թէ տաճարը լայն շունչ մը առած է զետեղուելէն առաջ։
Իսկ պատերը եւ սիւնաշարքը դէպի ներս կը հակին․ շինութիւնը մեծ բուրգի հիմը կը կազմէ։ Սիւները իրարմէ անհաւասար չափով զետեղուած են։ Անոնք բարձրանալով կը «նիհարնան»։ Իսկ անոնց բարձրութիւնը 2/5-ին հասած՝ հակառակ շարժում մը կը ներկայացնեն որ ուռեցքի կը նմանի եւ «ένταση» կը կոչուի․ նպատակը այն էր որ սիւնը աշխուժացնէ ուժը, որպէսզի կարողանայ ընդունիլ, կրել ծոպին ծանրութիւնը։
Գօտեքանդակը
Տաճարին 160 մերկայնքով եւ 1 մ լայնքով գօտեգանդակը Փանաթինէա (Աթէնքին ամենակարեւոր կրօնական տօնը) թափօրը կը պատկերացնէ: Այս հսկայ գործը մէկ հոգի աշխատած եւ լրացուցած է․ հեղինակին անունը մեզի չէ հասած, սակայն կ’ենթադրուի թէ Ֆիտիան է եւ կամ անոր աշակերտներէն մէկը։ Գօտեքանդակին նիւթը նորաձեւութիւն մըն է, որովհետեւ առասպել/ներ չի պատմեր, այլ՝ իրական եղելութիւն մը․ թափօրի պահը ուր Աթէնքի ժողովուրդը Աթինա աստուածուհիին քօղը կը յանձնէ։
Գօտեքանդակին պատկերացումները
Արեւմտեան մասին կ’երեւի պատրաստութիւնը Քերամիքօ Κεραμεικό շրջանին մէջ։ Կայ նաեւ քանդակ մը, որուն վրայ կան միայն մէկ մարդ եւ մէկ ձի։ ԱՆոնց յատկանիշները մանրամասնօրէն կը ներկայացուին․ կը կարծուի թէ Ֆիտիային գործն է։
Արեւելեան, տաճարին մուտքին մասին կը պատկերացուին Աթինա Αθηνά, Զեւս Δίας կամ Ζεύς, Իրա Ήρα եւ ուրիշ աստուածներ որոնք թափորին կը մասնակցին․ անոնց միջեւ կ’երեւի փոքրիկ մը որ քուրմին քօղը կը յանձնէ։ Թափօրը սկիզբէն մինչեւ վերջ կը ներկայացնեն 400 մարդոց ու աստուածներու եւ 200 կենդանիներու կերպարանքներ, օրինակ՝ ոչխարներ, կովեր եւ ձիեր։ Ընդհանուր պատկերացումը իր հարստութեամբ եւ ճշգրտութեամբ հիացում կը պատճառէ։
Հիւսիսային մասին կը ներկայացուին զանազան կերպարանքներ․ ճամբորդներ, երաժիշտներ, նաւեր, «թալոֆորի» θαλλοφόροι (անոնք որոնք ձիթենի կը բռնէին), «քանիֆորի» κανηφόροι (կոյսեր որոնք զոհողութեան իրերով կողով կը կրէին) եւ սափոր կրողներ։
Ճակտոցներ
Արեւելեան ճակտոցը, մուտքին վրայ, Աթինա աստուածուհիին ծնունդը կը ներկայացնէ։
Արեւմտեան ճակտոցը, որ Փրոփիլէայէն երեւելի է, կը ներկայացնէ Աթինային եւ Փոսիտոնասին վէճը Աթէնքին տիրութեան համար։
Տաճարին ներքնամասը
Տաճարին ներսի մասը, կար երկյարկանի դորիական ոճով «Π» ձեւի սիւնաշարք մը որ վերնատուն մը կը կազմէր․ հոնկէ այցելուները տարբեր անկիւններէ, կէտերէ կրնային դիտել ու հիանալ Աթինա աստուածուհիին ոսկիայ փղոսկրէ արձանը։ Ետեւի սենեակին մէջ գանձը կը պահուէր․ Աթինա աստուածուհիին նուիրուած թանկարժէք իրեր։
Տաճարին առաստաղը յենուած էր յոնիական ոճով 4 սիւներու վրայ։ Իսկ տանիքը՝ փայտէ հսկայ գերաններու վրայ։
Էրեհթիօ
Ըստ յունական դիցաբանութեան Աթինա եւ Փոսիտոնաս աստուածներուն վէճը Աթէնքի Տէր-Պաշտպանը ըլլալու համար տեղի կ’ունենայ այդ վայրը։ Փոսիտոնան եռաժանիով մը յատակը կը զարնէ եւ երեւան կ’ելլէ զուլալ ջուրերով առուակ մը որ հետագային կը կոչուի «Էրեխթիիտա ծով»։ Աթինա, նիզակով յատակը կը զարնէ եւ կը ծնի փոքր ձիթենի մը։ Թագաւորը եւ աստուածները կը զմայլին աստուածուհիին նուէրով` սնունդ, ձէթ եւ փայտ․ Աթինան Աթէնքի պաշտպան կը կարգեն։
Աթենացիները սակայն, կը փաղձան երկու աստուածները հաշտեցնել։ Այդ պատճառով, տաճար մը կը կառուցեն, ուր նոյն յարկին տակ անոնց նուիրուած մէկական սրբավայր կը զետեղեն։ Այսպէս կը կառուցուի Աքրոփոլիի շինութիւններէն ճարտարապետական առումով ուրոյն այս տաճարը։
Առասպելը կը պատմէ թէ այդ վայրին Էրէխթոնիօ իշխանին ապարանքը կը գնտուէր եւ այդ պատճառով տաճարը կը կոչուի անոր անունով։
Ք․Ա․ 421-ին տաճարին կառուցումը կը սկսի եւ կ’աւարտի Ք․Ա․ 406-ին։ Ճարտարապետներն են՝ Ֆիտիաս եւ Մնիսիքլիս։ Յոնեական ոճի գլուխ գործոց մըն է։ Ամբողջութեամբ կառուցուած է Փենտելի լերան մարմարով, իսկ գօտեքանդակները՝ էլեւսինայի (Ελευσίνα) կրաքարով։ Տաճարը ծանօթ է իր «հաւկթաձեւ ու նետաձեւ» եւ «գծագոհար» ալիքաւոր զարդարանքներու օրինակներով։
Կոյսերուն Սիւնազարդը
Տաճարին հիւսիսային կողմը կայ 6 յոնիական ոճի սիւնաշարքը եւ հարաւային կողմը՝ աշխարահռչակ «Կոյսերուն Սիւնազարդը»․ վեց կոյսեր՝ Քարիադիտես, որոնք ենթակիր սիւներ են․ այս մասը գոց պատշգամի կը նմանի։ Քարիադիտեսները Պեղոպոնեզի Լաքոնիա Λακωνία շրջանէն գեղեցիկ դուստրեր էին։
Ուրիշ յուշարձաններ
Աքրոփոլիին ժայռին վրայ կը գտնուէն նաեւ ուրիշ յուշարձաններ ալ․ թուենք ամենակարեւորները։
Վրաւրոնիօ Βραυρώνειο տաճարը։ Կառուցուած Ք․Ա․ 459-ին։ Աւերակներէն մաս մը փրկուած են Փրոփիլէային հարաւ-արեւելեան անկիւնը։
Աթինա փրոմախու-ին Άγαλμα της Προμάχου Αθηνάς պղինձէ արձանը․ փրոմախոս կը նշանակէ ան, որ պատերազի առաջին գիծին վրայ է։ Կառուցուած է Ք․Ա․ 450-ին, Ֆիտիայէն։  Այժմ, կան միայն անոր պատուանդանին հետքերը։
Արիֆորիոն Αρρηφόριον․ բնակարան երկու փոքրիկ աղջկներու, որոնց պարտականութիւններն էին Արիֆորիա Αρρηφόρια (կամ՝ Ερρηφόρια) տօնախմբութեան ժամանակ փոխադրել Սուրբ Սպասները եւ Փանաթինէա տօնին համար հիւսել Աթինա աստուածուհիին քօղը եւ տօնին օրը՝ յանձնել։
Ակրիփային պատուանդանը․ կ’ենթադրուի թէ կառուցուած ըլլայ Ք․Ա․ 178-ին, Էւմենի Բ․ ին ժամանակ Փանաթինէա խաղերուն ընթացքին անոր տարած մէկ յաղթանակին համար։ Հսկայ պատուանդանին վրան կար քառաձի (չորս ձիերով) կառք մը (յուն.`τέθριππο), ուր Էւմենին եւ եղբայրը Աթալոն նստած են։ Ք․Ա․ 27-ին ձիակառքը Մարքօ Ակրիփային (Μάρκο Αγρίππα - Marcus Vipsanius Agrippa) կառքով կը փոխարինուի։ Այժմ միայն պատուանդանը կայ։
Հռոմին եւ Օգոստոս Կայսրին Տաճարը․ Կառուցուած է Ք․Ա․ 17-10 թուականներուն, ի պատիւ Հռոմի աստուածուհիին եւ Օգոստոս կայսրին։ Կը գտնուի Փարթենոնասին արեւելեան կողմը։
Խալքոթիքի Χαλκοθήκη (թարգմ․՝ պղինձէ մթերանոցը). Կառուցուած էր Ք․Ա․ 5-րդ դարու կէսերուն։ Կը գտնուէր Փրոփիլէային եւ Փարթենոնասին միջեւ։ Անոր պահակները Փարթենոնասին գանձին մատակարարներն էին։ Շինութեան անունը յայնտի եղաւ Ք․Ա․ 4-րդ դարու գտնուած արձանագրութիւններէն, իսկ աւերակներէն մասեր գտնուած են Վրաւրոնիօ-ին արեւելեան եւ Փարթենոնասին հարաւ արեւմտեան կողմը։
Աքրոփոլիին ժայռին շուրջի կառուցուածքներ
Հերոտիոն (Իրոտիօ) կամ՝ Հերովդէս Ատիկեցիին երաժշտանոց-Թատրոնը․ կը կառուցուի Աթէնքի հարուստ բնակիչ՝ Հերովդես Ատիկեցիին (Ἡρῴδης ὁ Ἀττικός - Herodes Atticus) կողմէն, Ք․Ա․ 2-րդ դարուն, ի պատիւ իր կնոջ՝ Ապիա Անիա Ռեգիլլայի։ Կառուցման նպատակն է, որ Աթէնքը ունենայ երաժշտութեան համերգներու յատուկ թատրոն։ Կը փոխարինէ աւելի հին Փերիքլեսի Թատրոնը, որ Ք․Ա․ 85-ին․ հռոմէացի Սիլա Sulla զօրավարը կը հրկիզէ։ Կիսաբոլոր թատրոնը 5 000 հոգի կը հիւրասիրէ եւ ունի 32 շարք մարմարէ նստարաններ (կանգներ)։ Թատրոնը ժամանակին մայրի փայտի տանիք ունէր։
1848 մինչեւ 1857 կը կատարուին առաջին հնագիտական պեղումները։ 1950-ին կը սկսի թատրոնին հերթական վերականգնումը։ Այժմ, ամառուան եղանակին հոն կը կատարուին միջազգային տարողութեամբ ելոյթներ։
Եւմենիսին ճեմելիքը․ Կը գտնուի Հերոտիոն եւ Տիոնիսօ Թատրոններուն միջեւ։ Կառուցուած է Փերկամօ քաղաքի թագաւոր Եւմենիս Բ․-ին Ευμένης Β΄ της Περγάμου կողմէն (Ք․Ա․ 160)։  Այսօր անոր երկայնքը 163 մ է (մաս մը կը քանդուի Հերոտիոն Թատրոնին շինութեան ատեն), սակայն կառուցուած շրջանին ՝ 190 մ էր։ Երկյարկանի է։ Առաջին յարկին արտաքին սիւները դորիական ոճով կառուցուած են, երկրորդ յարկինները՝ յոնիական։ Իսկ ներքին սիւները փոխադարձաբար՝ յոնիական եւ փերկամոնեան (Փոքր Ասիոյ արեւմտեան յունական գաղթօճախ Փերղամօ կամ՝ Փերկամօ քաղաքէն)։
Ասքլիփիոնին տաճարը․ Կը գտնուի Եւմենէս ճեմելիքին հիւսիս-արեւելքը եւ Տիոնիսոս Թատրոնին արեւմուտքը։
Տիոնիսոսի Թատրոնը․ Տիոնիսոսի Թատրոնը Θέατρο του Διονύσου․ հին Աթէնքի ամենակարեւոր բացօթեայ թատրոնը։ Աշխարհի առաջին թատրոնը կը նկատուի։ Կը գտնուի 3 մեթր բարձր, համանուն տաճարէն։ Կը հիւրասիրէր Մեծ Տիոնիսիա թատերական փառատօնը․ Աթէնք քաղաքին ամենամեծ տօնը։ Կառուցուած է Ք․Ա․ 6-րդ դարուն Փիսիսդրաթիներու Հարստութեան շրջանին։
Փերիքլեսի Թատրոնը․ Փերիքլեսի Թատրոնը Ωδείον του Περικλέους։ Փերիքլեսին ժամանակ (Ք․Ա․ 435), կառուցուած 4000քմ տարածքով թատրոն, որպէսզի Փանաթինէա խաղերուն ընթացքին երաժշտական համերգները կատարուին։  պեղումները կը ցուցնեն թէ տանիքը կը յենուէր 90 ներքին սիւներու․ ինը շարքի վրայ տասական սիւներ։ Կը գտնուի Տիոնիսօ Թատրոնին արեւելեան կողմը։
Տիոնիսոսին տաճարը․ համանուն թատրոնը տաճարին շարունակութիւնը կը կազմէր։ Կը գտնուէր Տիոնիսօ Թատրոնին հարաւը։
Հռոմէական շրջանէն մինչեւ Յունաստանի 1821-ի ապստամբութիւնը
Հռոմէական ժամանակաշրջանին կ’աւելնան քանի մը աննշան շինութիւններ։
Բիւզանդական շրջանին, Փարթենոնը քրիստոնէական տաճարի կը վերածուի։ Իսկ ֆրանքներու տիրապետութեան ատեն՝ Կաթոլիկ դաւանանքի եկեղեցի եւ օսմանեան շրջանին՝ մզկիթի։ Նաեւ, Աքրոփոլիսին հարաւային պատին տակ գտնուող Տիոնիսօ աստուծոյ նուիրուած թատրոնին «Տիոնիսօ Թատրոն» Θέατρο του Διονύσου (Ք․Ա․ 6-րդ դար) կեդրոնին վրայի վերնատունը Սուրբ Սփիլիոդիսա Աստուածածնին նուիրուած մատուռի կը վերածուի։
Օսմանեան տիրապետութեան շրջանին է որ Աքրոփոլին մեծապէս կը վնասուի։ Հոն թուրքերը վառօդ կ’ամբարեն։ 1645 թուականին, կայծակահար վառօդը Փրոփիլէան կը պայթեցնէ։ 1687-ին Վենետիկցիները գլխաւորութեամբ Ֆրակիսքօ Մոռոզինիի, Աթէնքը կը պաշարեն եւ Փարթենոնան կը պայթեցնեն։ Տաճարը գրեթէ ամբողջութեամբ կը քանդուի։ Այդ օրերէն ետք, տաճարը կանոնաւոր հերթականութեամբ կը կողոպտուի։
19-րդ դարասկիզբին, յունական ապստամբութենէն ճիշդ առաջ, Կոստանդնուպոլսոյ Մեծն Բրիտանիոյ դեսպան Թոմաս Պրիւսի, ծանօթ իբրեւ Լորտ Էլղին Thomas Bruce (7e comte d'Elgin) անունով եւ անոր գործակալները լուրջ վնասներ կը պատճառեն երբ կը կողոպտեն քանդակներ, արձաններ, սիւներ եւ Անգլիա կը տանին․ Փարթենոնասին գօտեքանդակը ζωοφόρος frieze, սիւնաճակատներ metope, ճակտոցներ pediment, մէկ Քարիադիտա Καρυάτιδα caryatid (կնոջական կերպով քանդակ, որ շէնքերու յենակէտ կը ծառայէ) եւ Էրեխթիօ տաճարէն սիւն մը։ Այս բոլորին համար թուրքերուն 35․000 ոսկի կը վճարէ, իսկ Աթենացիներուն ժամացոյց մը կը նուիրէ (կը զետեղէ Հին Շուկային մէջ)։
Պարսկական Խրամը
Պարսկական Խրամ․ Պարսիկները երբ Թերմոփիլես ճակատամարտէն յաղթական դուրս կ’ելլեն, (Ք․Ա․ 480), Աթէնքը կ’աւերեն։ Քանի մը տարի ետք, ազատ Աթէնքի ղեկավար՝ Փերիքլիս, Աքրոփոլին վերակառուցել կու տայ։ Աքրոփոլիին շուրջերը գտնուած բոլոր աւերակները կը հաւաքուին եւ պարսկական խրամ կոչուած հսկայ փոսին մէջ կը զետեղուին ու հողով կը ծածկուին։
Պարսկական Խրամը կը յայտնաբերուի ԺԹ․ դարու եղած հնագիտական խեղումներուն ընթացքին։
Նոր կառուցումներ
Բիւզանդական ժամակաշրջանին եւ անկէ ետք եղած փոքր շինութիւններէն զատ, 1865 - 1874 ժայռին հարաւ-արեւելեան ցած մասին « Աքրոփոլիին Թանգարան »ը կը կառուցուի, Արեւելքէն՝ Արեւմուտք արեւելումով։ Կառուցուած է գրեթէ գետնահաւասար, որպէսզի գեղագիտականօրէն չվնասէ հին յուշարձանները։ 1953-ին, թանգարանը մեծցնելու աշխատանքները հերթականութեամբ կը սկսին․ 1956-ին, առաջին սրահները կը բացուին, իսկ 1964 վերակառուցումը կը լրանայ։ Սակայն, շարունակ ընդարձակումները գոհացում չեն տար հնագիտական իրերու ցուցադրման եւ 1999-ին նոր արդի թանգարանի շինութեան աշխատանքները կը սկսին։ 2009-ին Աքրոփոլիսի հին թանգարանին պարունակութիւնը կը տեղափոխուի նորաշէն համանուն թանգարը, որ կը գտնուի Աքրոփոլիսին հարաւային կողմը եզերող Տիոնիսիու Աէրոփաղիդու փողոցին Մաքրիղեաննիի հնագիտական վայրին վրայ։
1987 -էն Աքրոփոլիսին յուշարձանները մաս կը կազմեն Եունեսքոյին Համաշխարհային Ժառանգութեան Ցանկին մէջ։
Մանոլիս Ղլեզոս
Բ․ համաշխարհային պատերազմին ընթացքին Յունաստանը Գերմանիո յ նացիական ուժերը կը գրաւեն։ Յոյները երբեք չեն ընդունիր գերմանական լուծը եւ ընդիմադիր խումբեր կազմելով կը պայքարին ներխուժողներուն դէմ։ Գերմանացիները Աքրոփոլիսի սուրբ ժայռին վրայ կը բարձրացնեն գերմանական նացիական դրօշը։ Յոյն երիտասարդ ընդիմադիր Մանոլիս Ղլեզոս Μανώλης Γλέζος եւ ընդիմադրող ընկերներէն Լաքիս Սանտաս Λάκης Σαντάς (երկուքն ալ 20 տարեկան) 1941-ին, Մայիս 30 - 31 գիշերուան, առանց յայտնուելու կը յաջողին մագլցիլ ժայռը, վար կ’առնեն նացիներուն դրօշը եւ յունական դրօշակը կը բարձրացնեն։ Գերմանացիները արարքին «անյայտ յանցաւորներուն» մահապատիժի կը դատապարտեն, սակայն չեն կարողանար երբեք անոնց բռնել։ Հետագային, Մանոլիս Ղլեզոս կարեւոր դեր կ’ունենայ Յունաստանի հասարակական եւ յառաջադէմ քաղաքական կեանքին մէջ։ Կը մահանայ խոր ծերութեան մէջ, 30 Մարտ 2020-ին։
Անաֆիոթիքա
Աթէնքի այն թաղամասն է որ կը գտնուի Աքրոփոլիսին հիւսիս արեւելեան մասը։ Թաղամասը կը կառուցուի ԺԹ․ դարուն ընթացքին, երբ էգէական Ծովուն մէջ գտնուող Անաֆի կղզիէն բանուորներ Աթէնք կու գան իբրեւ շինող, որմնադիր բանուոր, որպէսզի իրենց ներդրումը բերեն Աթէնքին վերակառուցման եւ Օթոն թագաւորին արքունիքին կառուցման համար։ Անոնք կը վերակառուցեն ԺԷ․ դարու երկու եկեղեցիներ՝ Սուրբ Սիմէոն եւ Սուրբ Գէորգ եկեղեցիները։
Թաղամասը կը կառուցուի հետեւելով Քիքլատես կղզիներուն ճարտարապետական ոճին։
Աքրոփոլիին Մշակութային կարեւորութիւնը
Աթենացիները չորս տարին անգամ մը կը կազմակերպէին Փանաթինէա խաղերը․ անոնց համբաւը կը մրցակցէր Ողիմպիական խաղերուն։
Արեւմտեան Մշակոյթին յատկանիշ եւ դասական մշակոյթի իւրայատուկ յուշարձան մըն է․ բաց թանգարան մը։
Աղբիւրներ
Աթէնքին յուշարձանները-pdf (file:///C:/Users/anide/Downloads/downloaded.pdf)
Տե՛ս նաեւ
Աթէնք
Յունաստան
Աքրոփոլիին թանգարանը
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր Ստորոգութիւն:Հին Յունաստան Ստորոգութիւն:Հին Յունաստանի մշակոյթ Ստորոգութիւն:Աթէնք Ստորոգութիւն:Յունաստան Ստորոգութիւն:Եւրոպա Ստորոգութիւն:Համաշխարհային ժառանգութիւն
Գրիգոր Եղիկեան
Գրիգոր Եղիկեան, հրապարակագիր, նախկին Հնչակեան գործիչ, ծնած է 14-26 Փետրուար 1880-ին Կիրասոն, նախնական ուսումը ստացած է յայտնի Հնչակեան ուսուցիչ Անտոնի հսկողութեան ներքեւ եւ ա՛յն օրերուն՝ երբ Ժիրայր Վասակունի (Մարտիրոս Պօյաճեան) տեսուչ էր այդ շրջանի դպրոցներուն: 1809-ին իր հօրը մօտ Պոլիս կը փոխադրուի, ուր ականատես կ’ըլլայ Գում-Գաբուի, Պապ-Ալիի դէպքերուն եւ 1896-ի վերջերը Կովկաս կ’անցնի:
Եղիկեան դպրոցական շրջանէն ցոյց կու տայ իր գրելու յատկութիւնը եւ 1897-ին արդէն Թիֆլիսի «Տարազ» ին մէջ լոյս կը տեսնէ առաջին յօդուածը: 1898-ին Բագուի մէջ կը ծանօթանայ եւ կը մտերմանայ յայտնի թուրք գրող Նարիսանովի հետ, որ ջերմ կողմնակից էր Հայ եւ Թաթարական մերձեցման: 1902-ին Բագուի մէջ ցարական բռնութեան դէմ սարքած ցոյցին կը մասնակցի եւ յետոյ կը ստիպուի Պարսկաստան փախչիլ եւ Ռաշտի մէջ առաջին Հնչակեան խումբը կը կազմէ 1904-ին: Ռաշտէն կ’աշխատակցի Մշակի, Նոր-Դարի, Տարազի, Երիտասարդ Հայաստան՝ Գ. Մարգարեան, Վ. Թուրեան, Գ.Եղիկեան եւ Վ. Վասակունի ստորագրութիւններով: Այդ թուականներուն կը տպուի իր պատմուածքները («Սառա», «Մարիա Պավլոնա», «Աշխէն», «Թոյն», «Համբ») Նոր Դարի մէջ, եւ վերջին երկուքը առանձին գրքոյկով՝ Բագուի մէջ: Այդ ատեններն է նաեւ որ «Հրդեհ» տրաման կը գրէ, որ Մակարեան տիկնոջ մրցանակին կ’արժանանայ, բայց նախանձորդները ձեռագիրը կ’անհետացնեն եւ մրցանակը կը վճարուի տասը տարի ետք միայն՝ 1916: 1904-ին Եղիկեան կրկին Կովկաս կ’անցնի, կը բնակի Պաթում, կը մասնակցի կուսակցական աշխատութեանց, յետոյ նորէն Պարսկաստան կը դառնայ եւ անկից Ամերիկա կը հրաւիրուի Երիտասարդ Հայաստան թերթի խմբագրի պաշտօնով: 1905-1906-ին կը գրէ Արեան ճանապարհով, Ի՛նչ ժառանգեցին որդիները իրենց հայրերէն, երեք գործողութեամբ տրաման: 1907-ին Բարիզ կ’երթայ, ապա Պարսկաստան, ուսկից Բագու կը հրաւիրուի Զանգ եւ Պատանեկան Գրադարան թերթերու խմբագրութիւնը վարելու համար: 1908-ին կ’ամուսնանայ Երեւանի մէջ Օր. Աստղիկ Սարգիսեանի հետ: Թուրքիոյ սահմանադրութիւնը հռչակուելէն ետք 1909-ին Մուրատի կոչին տեղի տալով Պոլիս կը դառնայ եւ իբրեւ Հնչակեան կազմակերպիչ Պրուսա կ’երթայ: Պոլիս վերադառնելով կը հիմնէ «Կոհակ» շաբաթաթերթը Հ. Արամեանցի հետ: Կը մասնակցի Զպատկամաւորական ժողովին եւ յետոյ կրկին կ’այցելէ Պրուսա, Մարզուան եւայլն, միշտ կուսակցական գործերով:
1910-ի աշնան Պարսկաստան կ’անցնի, ուր կը կազմակերպէ «Պարսկաստանի Սոցիալիստ Դեմոկրատ» կուսակցութիւնը, պարսկերէն լեզուով կը գրէ առաջին անգամ Մարգսիստական գիրքը. «Ի՞նչ են ուզում Սոցիալիստ Դեմոկրատները» վերնագրով, ուրիշ գործերու կարգին «Արեան Ճանապարհով» տրաման պարսկերէն լեզուով լոյս կ’ընծայէ, որը Թեհրանի մէջ մեծ յաջողութեամբ կը ներկայացուի:
Եղիկեան Էնզէլիի մէջ պարսից միջնակարգ դպրոցին տեսուչ կը կարգուի եւ 5 տարի այդ պաշտօնին մէջ կը մնայ: Այդ շրջանին կը գրէ «Պարսկաստանի յեղափոխական շարժուսները» ընդարձակ պատմութիւնը, զոր Պոլիս կ’ուղարկէ տպուելու համար, սակայն պատերազմի ընթացքին կը կորսուի: Հոն կը գրէ նաեւ «Բեթղեհէմի մանկանց կոտորածը» եւ «Մանիան» եւ ուրիշ վէպիկներ, բազմաթիւ յօդուածներ՝ այլեւայլ կուսակցական թերթերու մէջ: Կ’աշխատակցի Թեհրանի Րէդ օրաթերթին, որուն կողմէ խմբագրի պաշտօնով կը հրաւիրուի, սակայն կը մերժէ: Համաշխարհային պատերազմին կամաւորական շարժման հակառակորդ ըլլալով՝ 2 տարի Էնզիլի մը մնայ: 1916-ին Թիֆլիս կ’երթայ եւ հոն հրատարակուելիք Հնչակեան օրկանին խմբագիր կը նշանակուի: Կը գրէ «Պատերազմ» տրաման, որ Երիտասարդ Հայաստանի մէջ կը հրատարակուի:
Գրիգոր Եղիկեան վերջերս (1938-ին) դեդրեցաւ Հնչակեան թերթերու մէջ գրելէ, նկատելով որ անոնք հեռացած են ազգային շահերը հետապնդելէ: Սկսած է Դաշնակցական թերթերու մէջ գրել, յայտարարելով միանգամայն որ Դաշնակցական եղած չէ:
Պարգեւ Շահպազեան
Պարգեւ Շահպազեան (9 Փետրուար 1920, Պոլիս - 27 Ապրիլ 2019 Երեւան), պոլսահայ մտաւորական: Ամենայն Հայոց Վազգէն Ա. կաթողիկոսի քառասուն տարուան թարգմանիչն ու անձնական քարտուղար: Պատկառանք ներշնչող մտաւորականութեան վերջին ներկայացուցիչներէն մէկը, որուն ամբողջ կեանքը, Հայաստան հայրենադարձուելէն ետք, նուիրուած է գրականութեան, մանկավարժութեան ու Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ:
Կենսագրութիւն
Պարգեւ Շահպազեան՝ պոլսահայ մտաւորական Գառնիկ Շահպազեանի ընտանիքին մէջ։ Ծնողքը խոյս տուած է դարասկիզբի դէպքերէն. մայրը՝ Հրանոյշ Լաճիկեանը, էրզրումցի էր եւ ապագայ ամուսինին հանդիպած է սուրիական անապատներուն մէջ ու ամուսնացած են: Վերադարձած են Գառնիկ Շահպազեանի ծննդավայրը՝ Պոլիս, եւ հոն ծնած է Պարգեւ Շահպազեան: Բայց ընտանիքը Պոլիս երկար չէ մնացած եւ 1922 թուականի սկիզբներուն, ծայր առած շարժումներուն ալիքին տակ, բազմաթիւ հայերու պէս, Շահպազեանները եւս լքած են Պոլիսը: Մինչ կարգ մը պոլսահայեր, այդ տարիներուն, Փարիզ կը մեկնէին, նաեւ՝ Հայաստան կու գային (ինչպէս Հրաչեայ Ներսիսեանը, Վահրամ Փափազեանը եւ ուրիշներ), Գառնիկ Շահպազեան, աքսորի տարիներէն ծանօթ ըլլալով Սուրիային, կ՚որոշէ ընտանիքը հոն տանիլ:
Հալէպ քաղաքին մէջ Պարգեւ Շահպազեան իր մանկութիւնն ու պատանեկութիւնը անցուցած է, հոն յաճախած է ազգային վարժարան, ուր ալ, հրաշալի մտաւորական-ուսուցիչներու ձեռքին տակ ծնած է ապագայ գրողը, գիտութեան եւ հայրենիքին նուիրեալը: Դպրոցի վերջին տարիներուն Պարգեւ Շահպազեան ուսանած է Հալէպի ֆրանսական քոլէճին մէջ. Ֆրանսիսքեան հայրերու կողմէ ղեկավարուած այդ կրթօճախին մէջ ան ստացած է ֆրանսերէն լեզուի իր հիմնաւոր կրթութիւնը, որ կատերելագործելով, յետագային զայն դարձուցած է ֆրանսերէն լեզուի եւ գրականութեան եզակի մասնագէտներէն: Քոլէճը աւարտելէն ետք ընտանիքով տեղափոխուած են Լիբանան, ուր շարունակած է իր ուսումը՝ Պէյրութի Սեն Ժոզէֆ համալսարանի արեւելագիտական բաժնի հայագիտական ամպիոնին մէջ՝ զուգահեռաբար աշխատելով Պէյրութի հայկական վարժարաններուն մէջ, որպէս հայոց լեզուի եւ հայ գրականութեան ուսուցիչ, մինչեւ 1946 թուականը:
Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի անխոնջ սպասաւորն էր Պարգեւ Շահպազեան: Ան մահացաւ 99 տարեկանին եւ մինչեւ վերջին տարիները սպասուած հիւր մըն էր մտաւորական հաւաքներու ընթացքին, լսարաններու մէջ, ուր կը հաւաքուէին մարդիկ՝ լսելու հարուստ գործունէութիւն ունեցած անձնաւորութեան խօսքը, որ արտասահմանեան ճամբորդութիւններուն ընթացքին ուղեկցած է Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին եւ կազմած՝ Վեհափառ Հայրապետին արտասահմանեան ուղեւորութիւններուն մասին գիրքերը, որոնք լի են յիշարժան պատմութիւններով, հետաքրքրաշարժ եւ արժէքաւոր դէպքերով:
ֆրանսերէնի եւ անգլերէնի ուսուցիչ Հոգեւոր ճեմարանէն ներս
Մեծ Ներգաղթի տարիներուն Շահպազեանները հայրենադարձուած են Հայաստան: Որոշ ժամանակ ետք, Պարգեւ Շահպազեանի ֆրանսերէն լեզուի իմացութիւնը ճամբայ բացած է անոր համար: Ան նախ Երեւանի դպրոցներէն մէկուն մէջ ֆրանսերէն լեզուի ուսուցիչ կարգուած է եւ շուրջ տասն տարի այդ դպրոցին մէջ պաշտօնավարած, ապա զայն ծանօթացուցած են Ամենայն Հայոց Վազգէն Ա. Կաթողիկոս Վազգէն հետ, որ այդ ժամանակ նոր կաթողիկոս ընտրուած էր։ Վեհափառը այդ ժամանակ ֆրանսերէնի մասնագէտ-ուսուցիչ մը կը փնտռէր Հոգեւոր ճեմարանին համար. Պարգեւ Շահպազեան մէկ տարի կը պաշտօնավարէ Ճեմարանէն ներս, ապա հոգեւոր խորհուրդը որոշում կը կայացնէ ֆրանսերէնը փոխարինել անգլերէնով, որ աւելի միջազգային հեղինակութիւն ունէր եւ աւելի կարեւոր էր ապագայ հոգեւորականներուն համար:
Պարգեւ Շահպազեանին կը վստահուին Ճեմարանի հայերէնի եւ հայ գրականութեան դասաժամերը: Ուսուցիչը արդէն վաստակած էր Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի վստահութիւնը եւ ան մտերմութիւն կը հաստատէ հայրենադարձ մտաւորականին հետ: Վեհափառը անոր կը վստահի իր բոլոր գաղտնիքները, մտահոգութիւնները, ծառայութեան առաջին տարիներու դժուարութիւններուն պատմութիւնները: Այդ դժուարութիւնները եղած են նիւթական, բարոյական եւ քաղաքական բնոյթի ծանր փորձութիւններ, որոնց մէջէն անցած է Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը խորհրդային համակարգի տարիներուն: Պարգեւ Շահպազեան կը յիշէ, որ շնորհիւ ունեցած խոհեմութեան, ճկունութեան, Վեհափառը յաղթահարած է այդ դժուարութիւնները, կրցած է լեզու գտնել ժամանակի իշխանութիւններուն հետ եւ մինչեւ կեանքին վերջաւորութիւնը ծառայած է հայրենքին, հայ ժողովուրդին եւ Հայ Եկեղեցւոյ:
Քարտուղար եւ ատենադպիր Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինէն ներս
Վազգէն Ա. կաթողիկոսի գահակալութեան տարիներուն Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի մէջ ստեղծուած է միջեկեղեցական յարաբերութիւններու բաժին մը, որուն քարտուղարութիւնը Վեհափառը վստահած է Պարգեւ Շահպազեանին:
Գրականութիւն Թարգմանութիւն Խմբագրութիւն
Պարգեւ Շահպազեան իր գործունէութեան տարիներուն գրած է բազմաթիւ գիրքեր, թարգմանած, կազմած եւ խմբագրած է ժողովածոներ, բայց ծանօթանալով անոր կեանքի մանրամասնութիւններուն, կը հաւատանք, որ ինքն ու իր կեանքն ալ արժանի են գիրքի մը: Շարժանկար մը նկարահանուած է այս համեստ գիտնականին մասին: Վաւերագրող, լրագրող Արայիկ Մանուկեան երեք մասէ կազմուած ժապաւէն մը պատրաստած է «40 տարի Վազգէն Վեհափառի հետ» խորագրով: Այդ տեսաժապաւէնին մէջ է, որ Պարգեւ Շահպազեան իր կեանքին, Հայաստան տեղափոխուելուն, աշխատանքի ամենէն եռանդուն տարիներուն մասին պատմած է եւ մանրամասնօրէն ներկայացուցած Վեհափառ Հայրապետին հետ իր գործակցութիւնը, որ այսօր պահ տրուած է պատմութեան:
1960-ական թուականներուն Հայաստանի Լուսաւորութեան նախարարութեան պատուէրով Պարգեւ Շահպազեան խմբագրած է սփիւռքահայ դպրոցներու համար կազմուած «Հայոց լեզու» դասագիրքերի ամբողջ շարքը:
1981-1983 թուականներուն Պարգեւ Շահպազեանը խմբագրեր է նաեւ Մայր աթոռ Սուրբ Էջմիածնի պաշտօնաթերթ «Էջմիածին» ամսագիրը: