Կոտայքի_մարզ
Նոր եւ նորագոյն ժամանակներ
Տարածքի յետագայ տիրապետողներու կարգին եղած են ակ-կոյունլիի, կարա-կոյունլիի ցեղախումբերը, Սէֆեան Պարսկաստանը, իսկ 18-րդ դարու կէսերուն Կոտայքը ձեւաւորած է Երեւանի խանութեան Կարբի-Բասարի եւ Կըրխբուլաղ մահալները։ Այս տարածքը նոյնպէս ենթարկուած է Շահ Աբասի իրականացուցած բռնագաղթին, որուն հետեւանքով բնակիչները լքած են տարածքը։ 1828-1829-ականներուն Արեւելեան Հայաստանի մէջ Ռուսիոյ տիրապետութեան հաստատումէն ետք այն մտած է Կոտայք գաւառին մէջ ։ Թուրք-պարսկական տիրապետութեան օրօք բաժնուած էր Երեւանի խանութեան Կըրխ-Բուլաղի եւ Գսանի-Պասարի մահալներու միջեւ ։ Արեւելեան Հայաստանը վերջնականապէս Ռուսիոյ միացումէն եւ Երեւանի նահանգը կազմուելէն ետք (1849) Կոտայքը մտաւ այդ նահանգին մէջ։ Բնակչութիւնը հիմնականին կը զբաղուէր երկրագործութեամբ, անասնապահութեամբ, այգեգործութեամբ։ Շրջանին մէջ չկային արդիւնաբերական քաղաքներ ։ Գիւղերը փոքր էին եւ անբարեկարգ։ Նախքան Հոկտեմբերեան Յեղափոխութիւնը, Կոտայքի մէջ մարքսիստական գաղափարներու առաջին տարածողները եղած են Պաքուի, Թիֆլիսի եւ Երեւանի ձեռնարկութիւններուն մէջ աշխատող պոլշեւիկ գործիչներ, ինչպէս նաեւ Երեւանի թեմական դպրոցի կոտայքցի աշակերտները, որոնք կը հարէին պոլշեւիկեան Սպարտակ կազմակերպութեան։ Խորհրդային իշխանութեան հաստատումէն ետք՝ Դեկտեմբեր 1920-ին, հիմնադրուեցաւ Կոտայքի կուսկազմակերպութիւնը ։ 1921-ին տեղի ունեցաւ առաջին կուսակցական համաժողովը, որ կոչուեցաւ Կոտայքի շրջանի կուսակցականներու ընդհանուր ժողով։ 1 Յունուար 1973- ի դրութեամբ, Կոտայքի մէջ կար 117 կուսկազմակերպութիւն՝ 2997 կոմունիստներով։ 1921-1971-ականներուն տեղի ունեցած է շրջանային կուսկազմակերպութեան 36 համաժողով։ Առաջին կոմերիտական բջիջը կազմակերպուած է Դեկտեմբեր1920-ին՝ Քանաքեռի մէջ։ Յուլիս1921-ին վերջը կայացաւ առաջին համաժողովը, որ ընտրեց շրջկոմ։ Կազմակերպութիւնը այն ժամանակ ունէր 320 կոմերիտական։ 1 Յունուար 1972-ի դրութեամբ Կոտայքի մէջ կը հաշւուէր կոմերիտական կազմակերպութիւն՝ 6729 կոմերիտականներով։ Խորհրդային իշխանութեան առաջին տարիներուն, մինչեւ 20 Հոկտեմբեր 1925-ը, Կոտայքը իբրեւ գաւառակ մտած է Երեւանի գաւառին մէջ, այնուհետեւ դարձած առանձին շրջան։ Կոտայքը Հայաստանի յետամնաց գիւղատնտեսական շրջաններէն էր։ 1700 գաղթական ընտանիքներ բառացիօրէն ընչազուրկ էին եւ անօթեւան։ 1922-ին կայացած անկուսակցականներու համագումարը որոշեց, մինչեւ կառավարութեան օգնութիւնը, գիւղին մէջ միջոցներ ձեռնարկել սովին դէմ պայքարելու համար։ Այս ժամանակահատուածին շրջանի բնակչութեան մօտ 95% անգրագէտ էր։ Բոլոր գիւղերուն մէջ բացուեցան անգրագիտութեան վերացման կայաններ (հաշուեհատութեան կայաններ) եւ սկսաւ զանգուածային տարրական կրթութեան իրագործումը։ Այդ նպատակով տարրական դպրոցներ բացուեցան գիւղերուն մէջ։ Քանաքեռի մէջ 1926-ին բացուեցաւ եօթնամեայ դպրոց, իսկ Ելղովանի մէջ՝ կոլերիտ դպրոց։ 1925-ին շրջանին մէջ կը գործէր արդէն 24 դպրոց՝ 2684 աշակերտով։ 1922-ին նախկին աղայապատկան հողերուն վրայ կազմակերպուեցաւ Ձագ գիւղի Միասնիկեանի անուան տնտեսութիւնը։ Այստեղ աճեցուող ծխախոտի, խնձորի եւ վարունգի բերքատու տեսակները յետագային տարածուեցան շրջանի միւս գիւղերուն մէջ։ Առաջին հաւաքական տնտեսութիւնները Կոտայքի մէջ կազմակերպուեցան 1928-ին, Ելղովանի մէջ (այժմ՝ Կոտայք) եւ Ճաթղռանի մէջ (այժմ՝ Գեղաշէն)։ Անոնցմէ իւրաքանչիւրը կը միաւորէր 12 տնտեսութիւն։ 1930-ի սկիզբները հաւաքական տնտեսութիւններ կազմակերպուեցան եւս 24 գիւղերու մէջ։ 1934-ին հաւաքական տնտեսութիւնները կը միաւորէին 3514, 1935-ին՝ 5408 ընտանիք։ 1936-ին հաւաքական տնտեսութիւնները արդէն կ՛ընդգրկէին շրջանի բնակչութեան 95%-ը։ 1934-ին ստեղծուեցաւ մեքենա-տրակտորային կայան, որ կը սպասարկէր 26 տնտեսութիւններու։ Աւելի ուշ Ջրվէժի մէջ կազմակերպուեցաւ 2-րդ ՄՏԿ։