cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Կեչառիսի Վանքային Համալիր
Ճարտարապետութիւն
Գմբեթաւոր դահլիճ է՝ բեմի երկու կողմերուն երկյարկանի աւանդատներով։ 1828 թուականի երկրաշարժէն քանդուած գմբեթէն պահպանուած է թմբուկի մաս մը, որ, սակայն, նախնականը (12-նիստանի, դեկորատիւ կամարաշարով) չէ։
Արտաքին յարդարանքը զուսպ է, արեւելեան ճակատը մշակուած է երկու «հայկական խորշերով», որոնցմէ պատուհաններ բացուած են դէպի բէմ։ Ողջ յօրինուածքին իշխողը եղած է 10,4 մ տրամագիծով գմբէթը։ Խորանի երկու կողմերուն մէջ երկյարկանի աւանդատներ են։ Եկեղեցւոյ արեւմուտքին կից է ուղղանկիւն յատակագիծով (14,8 մ X 16,5 մ), չորս սիւներով կեդրոնակազմ գաւիթը (XII դարի վերջ), որու կեդրոնական մասը ծածկուած է երդիքաւոր ութնիստ գմբէթով, անկիւնային մասերը՝ քարէ հարթ սալերով, իսկ միւսները՝ թաղով։ Ի տարբերութիւն ճակատներու պարզութեան, ներքին մասը հարուստ ձեւաւորուած է։
Կաթողիկէ եկեղեցին ուղղանկիւն, ներքուստ խաչաձեւ գմբէթաւոր շէնք է՝ չորս անկիւններուն երկյարկանի աւանդատներով։ Կաթողիկէն իր յարդարանքով Կեչառիս վանքի եկեղեցիներէն ամենաշքեղն է։
Հիմնական յուշարձանախումբէն արեւմուտք, 120 մ հեռու, կանգուն է վանքի չորրորդ՝ Ս. Յարութիւն փոքրիկ եկեղեցին, որ, ըստ շինարարական արձանագրութԵան, կառուցուած է 1220 թուականին։ Անոր գլանաձեւ թմբուկով գմբէթը նստած է երկայնական պատերին կից որմնամոյթերը բեմի անկիւններուն եւ իրարու կապող կամարներու վրայ։ Արեւմտեան ճակատին կից գաւիթը եկեղեցւոյ յօրինուածքի հետ արտաքինէն ամբողջութիւ մը կը կազմէ։ Կեչառիս վանքի վանահայրերէն մի քանին թաղուած են բարձրագմբէթ այս փոքրիկ ուղղանկիւն եկեղեցւոյ մէջ։
Երրորդ՝ Կաթողիկէ եկեղեցին տեղադրուած է համալիրի հարաւային մասը՝ Ս. Նշանի կողքին, որ կառուցած է իշխան Վասակ Խաղբակեանը 1203-1214 թուականներուն։ Խաչքար մըն ալ պահպանուած է վանական համալիրի հարաւային մասին գտնուող Կաթողիկէ եկեղեցւոյ մէջ, որ եկեղեցիներէն ամենաշքեղն է։ Փորագիր արձանագրութեան համաձայն՝ այս եկեղեցին կառուցուած է Վեցիկ ճարտարապետի կողմէն՝ Վասակ Խաղբակեան իշխանի հրամանով։
Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եւ Սուրբ Նշան եկեղեցիներու միջեւ պահպանուած է վանական համալիրի առաջին եկեղեցւոյ հիմնադիրի՝ Գրիգոր Մագիստրոսի գերեզմանի աւերակները։
Արտաքին տեսքը ստացած է կառոյցներու բազմապիսի ու տարբեր չափերու ծաւալներու փոխադարձ ներդաշնակ համաչափութիւններու շնորհիւ։ Այս ամբողջը կը խմբաւորուի եւ կը կազմաւորուի Ս. Գրիգոր եկեղեցին։ Միաժամանակ Կեչառիս վանքը ողջ կերպարով համահնչուն է բնապատկերին։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Վանքեր Ստորոգութիւն:Վանական համալիրներ Ստորոգութիւն:Կոտայքի մարզ Ստորոգութիւն:Հայաստան
Աննա Աւստրիացի
Աննա Աւստրիացի, (Anne d'Autriche Ana María Mauricia de Australia (de Habsburgo), Ֆրանսայի թագուհի, Ֆրանսայի թագաւոր Լուի Ժգ. Արդարի կինը (18 Հոկտեմբեր 1615-էն): «Աւստրիացի» մականունը կը նշանակէ միայն ծագումով աւստրիական Հապսպուրկեան տոհմին պատկանիլը:
Կենսագրութիւն
Սպանիոյ թագաւոր Ֆիլիփ Գ.-ի եւ իր կնոջ՝ Մարկարիթա Աւստրիացիի դուստրը: Աննան կրտսեր քրոջ՝ Մարիա Աննայի հետ բարձր կրթութիւն ստացած էր՝ սորված լատիներէն, եւրոպական լեզուներու հիմունքներ, կարել, պարել, գրագրութիւն, կրօնի պատմութիւն եւ Հապսպուրկեան տոհմի ծագումնաբանութիւն:
1612-ին Սպանիոյ թագաւոր Ֆիլիփ Գ. ամուսնական պայմանագիր մը կնքէ, որու համաձայն՝ Ֆրանսայի երիտասարդ թագաւոր Լուի Ժգ. Արդարը կ'ամուսնանայ Սպանիոյ արքայադուստր Աննային հետ: Այս ամուսնութիւնը անհրաժեշտ էր դիւանագիտական ​​նպատակներով, քանի որ այդ օրերուն Սպանիան եւ Ֆրանսան պատերազմի եզրին էին: Ամուսնական պայմանագիրով նախատեսուած էր նաեւ, որ արքայադուստր Աննան կ'ամուսնանայ Լուիի հետ միայն այն ատեն, եթէ վերջինիս քոյրը՝ Իզապելլան դառնայ Աննային կրտսեր եղբօր՝ արքայազն Ֆիլիփ Դ.-ի (Սպանիոյ թագաւոր) կինը:
1643-1651 թուականներուն Աննա Աւստրիացին փոխարքայ կը նշանակուի մանկահասակ Լուի Ժդ.-ին, սակայն ըստ էութեան, պետութիւնը կը ղեկավարէր Ճուլիօ Մազարինին, զոր Աննա  առաջին նախարար նշանակած էր: 1661-ին, Մազարինիի մահէն ետք, երբ Լուի Ժդ. կը սկսի ինքնուրոյն ղեկավարել երկիրը, զինք կը հեռացնեն թագաւորական խորհուրդէն: Մայր թագուհին այլեւս քաղաքական ազդեցութիւն չ'ունենար թագաւորական գործերուն վրայ: Աւելի ուշ ան կը հեռանայ Վալ տը Կրասի աբբայութիւն:
Աննա Աւստրիացի կը մահանայ 20 Յունուար 1666-ին կրծքագեղձի քաղցկեղէն:
Գրականութեան մէջ
Աննա Աւստրիացիի եւ Լուի Ժգ.-ի յարաբերությունները կը դառնան (հայր) Ալեքսանտր Տիւմայի «Երեք հրացանակիրներ» յայտնի վէպին նիւթերէն մէկը: Աննա Աւստրիացիի կերպարին կը հանդիպինք նաեւ Տիւմայի «Քսան տարի անց» եւ «Վիքոնթ տէ Պրաժելոն, կամ Տասը տարի անց», «Կարմիր սֆինքսը» վէպերուն եւ «Լուի Ժդ.» կենսագրական գիրքին մէջ: «Կանանց պատերազմ» վէպին մէջ նոյնպէս յիշատակում կայ իր մասին: Անոր կերպարը կայ նաեւ անգլիացի գրող Էվէլին Էնթոնիի «Քարտինալին սէրը», Գէորգ Պորնի «Աննա Աւստրիացին, կամ թագուհիին երեք հրացանակիրները», Շառլ Տալիարտի «Աննա Աւստրիացիին առաջին սէրը» եւ Ճուլիէթա Պենցոնիի «Պետական ​​գաղտնիքներ» շարքէն «Թագուհիին ննջասենեակը» վէպերուն մէջ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի թագուհիներ Ստորոգութիւն:Հապսպուրկներ
Վահան Սողոմոնեան
Վահան Մանուկի Սողոմոնեան (1939, Թաւրիզ), հայ քանդակագործ։
Կենսագրութիւն
Վահան Սողոմոնեան ծնած է 1939-ին Թաւրիզի մէջ։ 1964 -ին աւարտած է Երեւանի գեղարուեստաթատերական հիմնարկը։ Գործերէն են՝ «Ստեփան Շահումեան», «Լուսաբաց» եւ «Մելանխոլիա» ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ Ստորոգութիւն:1939 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Թաւրիզ ծնածներ
Քանոն
Քանոն, լարային կսմիթային նուագարան: Անիկա կը նուագեն բութ մատի եւ ցուցամատի նուրբ ու ճկուն շարժումներով:
Նկարագրութիւն
Իրանը՝ 30-90 սմ, լայնքը՝ 30-40 սմ սեղանաձեւ, իրարու ամրացած առանձին փայտերէ (ծիրանենիի, ընկուզենիի, հաճարենիի եւ չինարի), որուն վրայի արձագանգը ուժեղացնող տախտակին երկու երրորդը լորենիի կամ եղեւինի փայտէ կ'ըլլայ, մէկ երրորդը՝ թաղանթապատ, որ փուչիկէ կը կազմուի (եզան լաւ մշակուած, այծի, ոչխարի կամ գառնուկի կաշիէ)։ Ունի 24-26 եռակի լարեր, գլխաւորաբար՝ աղիքէ։ Քանոնի լարերուն թիւը յաճախ փոփոխական է, կարելի է հանդիպիլ եօթանասուներկու, եօթանասունհինգ, նոյնիսկ՝ եօթանասունութ լարերով քանոններու։ Կը նուագեն մատներուն անցուած մատնոցի մը մէջ դրուած կնտնտոցով (հարիչով)։ Ժամանակին քանոնը կը նուագէին միայն տղամարդիկ, հետագային անիկա կը դառնայ կանանց սիրելի գործիքը: Լարուածքը մաժոր յարաձայնային շարքով է, «Ռէ» ձայնային աստիճանով եւ գլխաւորաբար երեք ութնակ հնչիւնածաւալով: Շարժական յատուկ բռնակներու միջոցով ամէն լարախումբի համար երկու առանձին բռնակ կայ: Բանալիի մը օգնութեամբ կէս աստիճան կը բարձրացնեն կամ կը նուազեցնեն նուագելու ընթացքին, ձախ ձեռքով: Քանոնը կը նուագեն ծունկերու վրայ, ձախ ոտքը աջին վրայ դրած, միաձայն, երկձայն եւ բազմաձայն հնչողութեամբ, անիկա մենակատարային եւ «անսամպլային» նուագարան մըն է :
Քանոնի պատմութիւնը
Միջագետքի մէջ, շումերական պետութեան ժամանակաշրջանին, կը ծագի լարային-հարուածային սանթուր նուագարանը, որ շուտով կը տարածուի Իրանի, Հայաստանի եւ Ասորիքի մէջ, հասնելով մինչեւ Միջին Արեւելք։ Սանթուրը տարբեր ժողովուրդներու մէջ տարածուելով կ'անցնի զարգացման եւ կատարելագործման տարբեր ուղիներ՝ հիմք դնելով նուագարանի տարատեսակներուն։
Սակայն սանթուրի զարգացումը հիմք կը հանդիսանայ նաեւ շարք մը այլ նուագարաններու ստեղծման, որոնք կառուցուածքի, արտաքին տեսքով թէեւ որոշ ընդհանրութիւններ ունին սանթուրին հետ, սակայն արդէն ձեւաւորուած նոր նուագարաններ էին, որոնք հետագայ դարերուն կ'անցնին կատարելագործման ուրոյն ուղիներ։ Այդպիսի նուագարաններէն մէկը քանոնն է։
Ըստ առասպելական տուեալներու, քանոնի նախատիպերու հանդիպած են Ք.Ա. 2-րդ հազարամեակին՝ հեռաւոր եւ մերձաւոր արեւելքի մէջ:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայկական երաժշտական գործիքներ
Վրթանէս Ա. Քհնյ. Թօնդեան
'''Վրթանէս Ա. Քհնյ. Թօնդեան''' (ծնած է 1912-ին, Աշոտ կամ Աշոտիկ գիւղաքաղաքը):
Ֆալաֆել
Ֆալաֆել (فلافل‎‎), արաբական կերակրատեսակ, տապկուած գունդեր պատրաստուած սիսեռով։ Տարածուած է մասնաւորաբար Յունաստանի, Եգիպտոսի, Լիբանանի, Սուրիոյ, Իրաքի, Սէուտական Արաբիոյ մէջ եւ այլն։
Վրթանէս Ա. Քհնյ. Թօնդեան
Կենսագրութիւն
Աւազանի անունով՝ Մանուկ, որդի Բենիամինի եւ Մարիամի, ծնած է Աշոտ կամ Աշոտիկ գիւղաքաղաքը 1912-ին։ Աշոտ կամ Աշոտիկ Արեւմտահայաստանի մէջ գիւղաքաղաք մըն է, որ կապուած կը Սեբաստիոյ Վիլայէթին։ Առաջին անգամ յիշատակուած է Այնթապի եկեղեցւոյ մէջ պահպանուած 1619-ի ձեռագիր յիշատակարանին մէջ։ Մեծ Եղեռնի նախօրեակին ունեցած է 1650 հայ բնակիչ (650 տուն), որոնք կր զբաղէին երկրագործութեամբ, արհեստներով ու առեւտուրով։ Բարեկարգ ճանապարհով կապուած էր Աեբաստիոյ։ Ունէր եկեղեցի, վանք եւ ուսումնարան։ Շրջակայքը պահպանուած էին միջնադարեան բերդի աւերակներ եւ հին գերեզմանոց։ Մեծ Եղեռնի ժամանակ տեղւոյն հայերը դարձան ջարդերու զոհ։ Մանուկ երկու տարեկանին կորսնցուցած է հայրը։ 1915-ի Մեծ Եղեռնին, ան իր մօր եւ մեծ մօր հետ տարագրուած է Հալէպ։ Քանի մր տարի ետք, երբ կորսնցուցած է նաեւ մայրը, որբ Մանուկ յանձնուած է մեծ մօր խնամքին։ Կարճ ժամանակ մը ետք, երբ մեծ մայրն ալ մահացած է, ազգայիններու միջոցով, 1920-ին պատսպարուած 4 Նիր-Իսր-Որյիֆի որրանոցին մէջ, ուր խնամուած է մինչեւ 1924 թուական, որմէ ետք, Բերիոյ Թեմի Առաջնորդական Փոխանորդ ու նուիրեալ եկեղեցականներէն Տ. Յարութիւն Ա. քհնյ. Եսայեանի ջանքերով, ան յաճախած է Հալէպի Ազգ. Հայկազեան Վարժարանը, զոր աւարտած է 1926-1927 ուսումնական տարեշրջանին։
Ֆալաֆել
Ֆալաֆելը ծագումով ղպտիերէն բառ է (Φα Λα Φελ), որ կը նշանակէ «շատ լոբիներ»։
Վրթանէս Ա. Քհնյ. Թօնդեան
Ուսում
Պատանի հասակին մտածէ ազատ ասպարէպ, արհեստ սորվելու եւ իր ապրուստը ապահովելու համար։ Տարիներու աշխատանքին վաստակովդ ան պատրաստուած է ընտանիք կապմելու։ Մանուկ ընտրած է իր կեանքի ընկերը՝ օրդ. Երանուհի Եավէրեանը, որուն հետ պսակուած է 1944-ին եւ ունեպած երկու զաւակներ՝ Բենօ եւ Մարօ։ Մանուկ կեանքի դժուարութիւններուն ու առօրեայ մտահոգութիւններուն մէջ չէ մոռցած կրօնական ու ազգային պարտաւորութիւնները։ Փոքր տարիքին վարժ եղած է եկեղեցի յաճախելու։ երկա՜ր տարիներ իբրեւ դպիր ծառայած է Հալէպի Ս. Քառասնից Մանկանց էկեղեցիին ու հետագային եղած է ուրարակիր ու ապա՝ արժանացած է սարկաւագութեան աստիճանին։ Իր անուշ ձայնով պայծառացուցած ու ծաղկեցուցած է դպրաց դասն ու եկեղեցին։ Տարիներու իր ծառայութիւնն ու փորձառութիւնը նկատի առնելով, Մանուկ կոչուած է դպրապետութեան պաշտօնին Հին Սրիան արուարձանի Ս. Յակոբ էկեղեցւոյ մէջ։ Իր եկեղեցանուէր կեանքով մեծապէս օգտակար դարձած է ոչ միայն եկեղեցւոյ, այլեւ շրջանի հայութեան։ Իր անշահախնդիր նկարագիրն ու պարկեշտ գործունէութիւնը գնահատելով, ազգը զինք ընտրած է նոյն եկեղեցւոյ թաղական։ Իսկ իր կինը՝ տիկ. երանուհին իր եռանդուն աշխատանքով, եկեղեցւոյ Տիկնանցին անգամակցելով, օգտակար ծառայութիւններ մատուցած է եկեղեցւոյ եւ շրջանի Ս.Օ.Խաչին։ Եկեղեցւոյ տարիներու ծառայութենէն ծնունդ առնող սէռր, օր ըստ օրէ աճելով զինք առաջնորդած է եկեղեցական կոչման։ 1955-ին, իր քահանայական թեկնածութիւնը նամակով մը տեղեկացուցած է Բերիոյ Թեմի Առաջնորդին ու կրօնական Ժողովին։ Սիրով ընդունուած է թեկնածութիւնը ել որոշուած ձեռնադրաթեան թուականը։ Քահանայական ձեոնադրութիւնը տեղի ունեցած է ձեռամբ Սերիոյ Թեմի Առաջնորդ՝ Տ. Զարեհ Եպս. Փայասլեանի, 31 Յուլիս 1955-ին, Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ մէջ, վերակոչուելով Տէր Վրթանէս։ Քահանայական պատրաստութեան քառասնօրեայ շրջանը լրանալէ ետք, նորընծայ Տէր Վրթանէս անդրանիկ պատարագը մատուցած է իր շատ սիրելի Ս. Քառասնից Մանկանը էկեղեցւոյ մէջ, իր աղդու ձայնով վերագնելով հաւատացեալները։
Ֆալաֆել
Մերձաւոր Արեւելք
Մերձաւոր Արեւելքի մէջ ֆալաֆելը տարածուեցաւ իբրեւ արագ սնունդ։ Ռամատանի ընթացքին ֆալաֆելը կը կազմէր իֆթարի մաս։ Ֆալաֆելը այնքան տարածուած էր որոշ երկիրներու մէջ, որ ՄըքՏոնըլտզի փոխարէն կ՛անուանէին "McFalafel"։ Մեր ժամանակներուն ֆալաֆելը կը համարուի ազգային ուտեստ Եգիպտոսի, Պաղեստինի եւ Իսրայէլի մէջ։
Հիւսիսային Ամերիկա
Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ, մինչեւ 1970-ականներուն, ֆալաֆել կար միայն հրէայական թաղամասերու եւ ճաշարաններու մէջ։ Այսօր ուտեստը տարածուած է ամբողջ Հիւսիսային Ամերիկայի տարածքին։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ուտեստներ
Վրթանէս Ա. Քհնյ. Թօնդեան
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ քահանաներ Ստորոգութիւն:1912 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1992 մահեր
Պելկրատ
Պելկրատ (Београд), Սերպիոյ մայրաքաղաքն է։ Սերպիա եւ Մոնթենեկրոյի նախկին մայրաքաղաքն է։ Ան տեղակայուած է Սաւա եւ Տանուպ գետերու միաձուլման տեղանքը։
Պելկրատ կը թարգմանուի «Սպիտակ քաղաք»։ Բուն քաղաքը 1,1 միլիոն բնակչութիւն ունի, մինչդեռ արուարձաններով հանդերձ Պելկրատի բնակչութիւնը կը հասնի շուրջ 1.64 միլիոնի, դարձնելով զան Արեւելեան Կեդրոնական Եւրոպայի խոշորագոյն քաղաքներէն մէկը։
Եւրոպայի խոշորագոյն նախապատմական մշակոյթներէն մէկը՝ Vinča culture մշակոյթը զարգացած է Պելկրատի շրջակայքին, Ք.ա. Զ. հազարամեակին։ Հնագոյն ժամանակներուն ֆրաքիացիները, բնակած էին տարածաշրջանը, այնուհետ Ք.ա. 279-ին կելտերը գրաւեցին քաղաքը եւ զայն անուանեցին Սինկիտինում։
2-րդ դարու, Աւկուսդի կայսրութեան՝ Հռոմէական Սերպիոյ ժամանակ, հռոմէացիները գրաւեցին այդ տարածքը եւ քաղաքի կարգավիճակ տուին։ 520-ին այն բնակեցուեցաւ սլաւոններով եւ բազմիցս բնակչութեան կազմը փոխուեցաւ ֆրանքներու, բիւզանդացիներ եւ հունգարներու միջեւ մինչեւ (1282-1316) այն դարձաւ մայրաքաղաք։
1521-ին Պելկրատը գրաւուեցաւ Օսմանեան կայսրութեան կողմէ եւ դարձաւ Սեմետերեան սանջակի նստավայր :
Այնուհետ մերթ ընդ մերթ Պելկրատը կը յայտնուի Աւստրիական եւ Օսմանեան կայսրութիւններու տիրապետութեան ներքոյ, անընդահատ շարունակուող Աւստրօ-թրքական պատերազմներու հետեւանքով։ Այդ պատերազմները բերին Պելկրատի մեծ մասի աւերման։ Միայն 1841-ին Պելկրատը կրկին ստացաւ Սերպիոյ մայրաքաղաքի կարգավիճակ։ Քաղաքի հիւսիսային հատուածը մնաց իբրեւ աւստրօ-հունգարական ֆորպոստ մինչեւ 1918-ի Պելկրատին վերամիաւորելը։
Ունենալով դիւանագիտական կարեւոր նշանակութիւն, Պելկրատը 115 անգամ պատերազմական գործողութիւններու ենթարկուած է եւ 44 անգամ գետնին հաւասարուած :
Պելկրատը Հարաւսլաւիոյ մայրաքաղաքն էր 1918-ին անոր կազմաւորումէն մինչեւ 2006-ի անոր անկումը՝ կառավարման տարբեր ձեւերու շրջանին։ Պելկրատը Սերպիոյ մէջ ունի յատուկ վարչական կարգավիճակ եւ այն Սերպրիոյ հինգ վիճակագրական շրջաններէն մեկն է։ Ան բաժնուած է հինգ քաղաքապետարաններու միջեւ, իւրաքանչիւրը իր տեղական խորհուրդով։ Պելկրատը կը զբաղեցնէ Սերպիոյ տարածքի 3.6 %-ը եւ երկրի բնակչութեան 22.5 %-ը կ՚ապրի Պելկրատի մէջ ։
Քաղաքը արժանացած է բազմաթիւ տիտղոսներու՝ ներառեալ 2020-ին Եւրոպայի մշակութային մայրաքաղաք ։
Աշխարհագրութիւն
Պելկրատը տեղակայուած է ծովի մակերեւոյթէն116.75 մ բարձրութեան վրայ Տանուպ եւ Սաւա գետերու միաձուլման շրջակայքին մէջ։ Պելկրատի պատմական կեդրոնը՝ Քալեմեկտանը կը տարածուի երկու գետերու աջ ափերուն։ 19-րդ դարէն սկսած քաղաքը ընդարձակուած է դէպի հարաւ եւ արեւելք։ Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմէն ետք Novi Beograd-ը (Նոր Պելկրատ) կառուցուած է Սաւա գետի ձախ ափին, որ կը միացնէ Պելկրատը Զեմունի հետ։ Քաղաքին միացան նաեւ Տանուպով խաչուող աւելի փոքր համայնքները։ Պատմութեան ընթացքին, Պելկրատը եղած է Արեւմուտքի եւ Արեւելքի միջեւ : Սաւայի աջ ափին կեդրոնական Պելկրատը բլուրներու վրայ է, Պելկրատի ամենաբարձր կէտը Թորլակ բլուրը 303 մ բարձրութիւն ունի։ Աւալա (511 մ) եւ Քոսմա (628 մ) սարերը քաղաքի հարաւային մասին մէջն են։
Նախապատմութիւն
Առաջին հողագործական ժողովուրդները բնակութիւն հաստատած են տարածաշրջանին մէջ Նէոլիթեան, Սթարչեւեան մշակոյթի ծաղկման ժամանակաշրջանին՝ Ք.ա. 6200-5200 թուականներ։ Վինջի մշակոյթը յայտնի է իր խոշոր բնակավայրերով, ոմանք ամենախոշորն էին նախապատմական Եւրոպայի մէջ։ Պղինձի այնպիսի քանդակներ, ինչպիսին է Վինչի տիկինը պղինձի դարու առաջին նմուշներն են Եւրոպայի մէջ ։
Հին քաղաք
Նախապատմական Պալքաններու Ֆրաքիացիներ եւ Տաքեր ցեղերը կը տիրէին այս տարածքին մինչեւ հռոմէացիներու կողմէ զայն գրաւելը ։
Պելկրատը բնակեցուած էր ֆրաքիա-տաքիան Սինկի ցեղերով, կելտերու ներխուժումէն ետք Ք.ա. 279-ին Scordisci գրաւեցին քաղաքը եւ անուանեցին "Singidūn" (dūn, ամրոց)
Ք.ա. 34-33 Հռոմէական բանակը Սիլանուսի գլխաւորութեամբ հասաւ Պելկրատ։ Ք.ե. Ա. դարուն ան հռոմէականացաւ եւ դարձաւ Սինկիտունում Բ. դարու կէսերուն Հռոմէական իշխանութիւններու կողմէ կոչուեցաւ մունիցիպիում իբրեւ լիակատար գաղութ, եւ դարու վերջը այն դարձաւ բարձրակարգ քաղաք։
Վարչական կառուցուածք
Պելկրատը առանձին վարչական միաւոր է Սերպիոյ կազմին մէջ, իր սեփական ինքնավար քաղաքային իշխանութեամբ։ Պելկրատի ներկայիս քաղաքապետը Տրական Տիլասն է՝ Սերպիոյ դեմոկրատական կուսակցութենէն։ Պելկրատի աւագանին ունի 110 անդամ, որոնք կ՚ընտրուին չորս տարի ժամանակով։ Քաղաքի պիւտճէն 2012-ին կը կազմէ շուրջ 102 պիլիոն տինար ։
Թաղապետարաններ
Պելկրատի թաղապետարաններու քարտէզը
Քաղաքը բաժնուած է 17 թաղապետարաններու միջեւ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սերպիոյ քաղաքներ Ստորոգութիւն:Եւրոպայի մայրաքաղաքներ
1652 թուական
1652 թուական, նահանջ տարի, 17րդ դարու 52րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1652 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1652 մահեր
Ստորոգութիւն:1652
Լռութիւն
Լռութիւն, լսելի ձայնի բացակայութիւնը կամ շատ ցած ուժգնութեամբ ձայնի առկայութիւնն է: Որեւէ հաղորդակցութեան կամ լսողութեան բացակայութիւնը։ Լռութիւնը կ'ենթադրէ, ընդ որում խօսքի եւ երաժշտութեան բացակայութիւնը: Լռութիւնը կ՛օգտագործուի ընդհանուր հաղորդակցութեան մէջ՝ որպէս լուռ հաղորդակցում եւ հոգեկան կապ: Լռութիւնը նաեւ կրնայ նշանակել, որ սենեակին կամ տարածքին մէջ ոչ ոք կը խօսի եւ կամ ձայն կը հանէ: Լռութիւնը մեծ դեր ունի բազմաթիւ մշակոյթներու ծէսերուն եւ ծիսակարգերուն մէջ:
Բանախօսութեան մէջ՝ բանախօսը կ'օգտագործէ կարճ դադար-լռութիւնը, յարգելով բանախօսութեան սկզբունքները: Խօսակցութեան մէջ՝ կարճատեւ լռութիւնը կը նշանակէ կասկած, կակազութիւն, ինքնաուղղում կամ բանախօսութեան ընթացքը դանդաղեցնելու եւ միտքերու եւ գաղափարներու ընկալումը դիւրացնելու: Ասոնք կարճ լռութիւններ են: Երկար լռութիւնները խօսակցութեան մէջ ունին փոխգործութեան, հակազդեցութեան կարգ-առման դեր:
Ըստ մշակութային չափանիշերու՝ լռութիւնը կրնայ ըլլալ դրական կամ բացասական: Օրինակ՝ քրիստոնեայ մեթոտիստներու համար ժամերգութեան ժամանակ լռութիւնը դրական երեւոյթ կը համարուի, բայց հարաւային Մկրտչական եկեղեցւոյ համար, լռութիւնը կրնայ դիտուիլ որպէս Աստուծոյ հանդէպ ունեցած անհամաձայնութիւն, եւ կամ քրիստոնեայ համայնքի հետ կապերու թուլութիւն:
Երաժշտութեան մէջ
Երաժշտութիւնը առհասարակ հիմնուած է լռութեան վրայ, որպէսզի ձայնի տարբեր հանգրուանները նշուին եւ թոյլ տրուի որ ձայներու աշխուժութիւնը, մեղեդին եւ ռիթմը աւելի զօրաւոր ազդեցութիւն ունենան: Օրինակ՝  երաժշտութեան երկար դադարները կրնան դիտուել որպէս լրացուցիչ ժամանակ՝ նախորդող երաժշտական հատուածը աւելի լաւ ընկալելու համար: Լռութիւնը չ՛ազդեր երաժշտութեան որակին վրայ, այլ հակառակը՝ կրնայ մեծցնել գործիքներու ձայնի եւ հնչեղութեան ազդեցութիւնը :
Բանավէճի մէջ
Բանավիճային լռութիւնը հռետորութեան մէջ կարելի է օգտագործել այն ժամանակ, երբ հակառակորդը կը սպասէ պատասխանի: Այս լռութիւնը կրնայ վիրաւորական ըլլալ, որովհետեւ կը նշանակէ մերժել ուղղակի պատասխանել հարցումին, թէեւ ճիշտ օգտագործուելու պարագային կրնայ բանավիճող կողմին յաղթանակ ապահովել:
Լռութիւնը (լատիներէն՝ argumentum ex silentio), յաճախ կրնայ ապացոյց հանդիսանալ մէկու մը տգիտութեան կամ անգիտութեան: Ընդհանրապէս նաեւ լռութիւնը կրնայ նշանակել հաստատումը ապացոյցի չգոյութեան:
Օրէնքի մէջ
Կարգ մը երկիրներու մէջ հարցաքննութեան կամ դատավարութեան ընթացքին կալանաւորի մը օրինական իրաւունքն է լռութիւնը, որ կ'ապահովէ պաշտպանութիւն:
Վտանգի մէջ
Ըստ Ժոզէֆ Ժորտանիայի ընտանի կենդանիներու, ընդ որում՝ մարդու, լռութիւնը կրնայ ըլլալ վտանգի մէջ գտնուելու նշան: Բազմաթիւ ընտանի կենդանիներ կ'արձակեն պատահական ձայներ, զորս հաղորդակցութեան միջոցներ են: Ասոնք տարբեր ձայներու խառնուրդ են, զորս կ'օգտագործուին ամէնօրեայ կեանքին մէջ: Շատ կենդանիներ վտանգի ժամանակ ուղղակի կը դադրին ձայն հանելէ, կը լռեն եւ կը սառին, այդպիսով յայտնելով եկող վտանգը : :Չարլզ Տարուին գրած է այս մասին օրինակ բերելով վայրի ձին եւ խոշոր եղջերաւոր անասունները : Ըստ Ժոզէֆ Ժորտանիայի մարդուն մրմունջը կրնայ եղած ըլլալ հաղորդակցութեան առաջին միջոցը եւ լռութենէն խուսափելու ձեւ: Եւ հետեւաբար երկարաձգուած լռութիւնը մարդուն համար կը դառնայ ճնշիչ (վտանգի սպառնալիք):Այս կը պարզէ, թէ ինչու մարդը առանձնութեան մէջ ինքզինք աւելի ապահով կը զգայ ձայնի առկայութեամբ՝ (ձայնասփիւռ, հեռատեսիլ միացնելով), քան լռութեան մէջ:
Հոգեւոր կեանքի մէջ
Հոգեւոր կեանքի մէջ լռութիւնը յաճախ փոխաբերական արտայայտութիւնն է ներքին խաղաղութեան: Խաղաղ ու լուռ միտքը, հեռու արտաքին աշխարհի եւ ներքին մտքերու հոսքէն անհրաժեշտ է  հոգեւոր զարգացման համար: Այսպիսի «ներքին լռութիւնը» ձայնի բացակայութիւնը չէ, այլ՝ հաղորդակցութիւն  աստուածային իրականութեան, սեփական իրական եսի եւ աստուածային բնոյթի հետ : Բազմաթիւ կրօնքներու մէջ մտքի ու հոգիի լուռ եւ խաղաղ վիճակը կարեւոր է հոգեկան կերպարանափոխութեան եւ հոգեւոր զարգացման համար: Քրիստոնէութեան մէջ խոհական աղօթքները հիմնուած են ներքին լռութեան վրայ. իսլամութեան մէջ եւս կան իմաստութիւնները, որոնք կը շեշտեն ներքին լռութիւնը գտնելու կարեւորութիւնը: Պուտիզմին մէջ՝ լռութեան նկարագրութիւնը եւ միտքը լռութեան մղելու կարեւորութիւնը կը նկատուի հոգեւոր լուսաւորութիւն: Հինտուիզմին մէջ եւս կը շեշտուի լռութիւն՝ ներքին աճին համար:
Յարգանքի լռութիւն
Ողբերգական իրադարձութիւններ յիշելու, զոհեր յարգելու համար շատ յաճախ կ՝ օգտագործուի լռութիւնը, երբ ներկաները լռելով յարգանքի տուրք կը մատուցեն իրադարձութեան կամ, աւելի յաճախ, անձի յիշատակին:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ձայն
Արշակ Եզտանեան
Արշակ Եզտանեան (Մուշեղեան), յայտնի որպէս Եզիտ Արշակ։
Եզիտ Արշակը մասնակցեր է ՀՅԴ կողմէ կազմակերպուած Նեմեսիս գործողութեանը, որու նպատակն էր պատժել 1915 թուականի Հայոց ցեղասպանութիւնը կազմակերպող եւ իրականացնող երիտթուրք Երիտթուրք Միութիւն եւ Առաջադիմութիւն կուսակցութիւն պարագլուխներուն, 1918 թուականի Պաքուի հայկական ջարդի կազմակերպիչներուն եւ թուրքերու հետ համագործած հայ դաւաճաններուն։
1918 թուականի դեկտեմբերին Կոնստանդնուպոլսոյ մէջ գնդակահարեր է Վլատիմիր Տիմիթրեւին, որ եղեր է Օսմանեան գործակալ ու մասնակցեր հայերու ձերբակալութիւններուն։
Անձամբ գնդակահարեր է Հմայակ Արամեանցին, ու ըստ որոշ աղբիւրներու նաեւ Արշաւիր Յասեանին, որոնք տեղեկութիւններ տրամադրեր են Հնչակեան կուսակցութեան կողմէ նախաձեռնուոող մահափորձի մասին Թալէաթ Մեհմեթ Փաշայի  դէմ, որուն պատճառով 21 հնչակեաններ կախաղան հանուեր են Կոնստանդնուպոլսոյ մէջ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն: Նեմեսիս գործողութեան մասնակիցներ
1653 թուական
1653 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 53րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1653 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1653 մահեր
Ստորոգութիւն:1653
Յովհաննէս Ե. Դրասխտանակերտցի
Յովհաննէս Ե․ Դրասխանակերտցի, Հայոց կաթողիկոս (898 - 929), պատմիչ եւ գրող, Մաշտոց Ա. Եղուարդեցի (897 - 898) կաթողիկոսի ազգական եւ աշակերտ։
Յովհաննէս Դրասխանակերտցին յայտնի է գլխաւորապէս իբրեւ պատմիչ։ Իր «Հայոց պատմութիւն» երկասիրութեան մէջ կը ներկայացնէ հնագոյն ժամանակներէն առ 920-ական թուականներուն երկարող իրադարձութիւնները։
Մինչեւ 9-րդ դարու կէսին պատմական նիւթը քաղած է Աստուածաշունչէն եւ իրեն նախորդող պատմիչներու գործերէն, իսկ 9-րդ դարու երկրորդ կէսին ու 10-րդ դարու առաջին քառորդի պատմութիւնը նկարագրած է իր տեսածով ու լսածով՝ հաղորդակից ու մասնակից ըլլալով իր ժամանակ կատարուած դէպքերուն։ Պատմութեան այդ մասին մէջ, որ աւելի կարեւոր է ու արժէքաւոր, Դրասխանակերտցին մանրամասն կը նկարագրէ հայ ժողովուրդի ծանր կացութիւնը արաբական լուծի տակ, մասնաւորապէս արաբ ոստիկաններ Եուսուֆի, Նսըրի, Ափշինի, Բշըրի յարձակումները Հայաստանի վրայ, 850-852 թթ. արաբական լուծի դէմ հայ ժողովուրդի մղած հերոսական ազատագրական պայքարը, Սմբատ Առաջինի նահատակութիւնը, հայ ժողովուրդի ազատութեան համար Աշոտ Երկաթի մղած պայքարը եւ այլն։ Դրասխանակերտցու «Հայոց պատմութիւն»-ը աշխարհաբար թարգմանոած է Գ.Բ. Թոսունեանը։
Դրասխանակերտցին գրած է նաեւ «Շարից հայրապետացն Հայոց» աշխատութիւնը, ուր կը ներկայացնէ Հայոց կաթողիկոսներու շարքը՝ սկսելով Բարդուղիմէոսէն եւ Թադէոսէն եւ հասցնելով մինչեւ իր աթոռակալութիւնը։ Իւրաքանչյուր կաթողիկոսի վերաբերեալ կը հաղորդուի կենսագրական համառոտ տուեալներ։
Դրասխանակերտցիի նախորդողը եղած է Կաթողիկոս Մաշտոց Ա Եղուարդեցի, իսկ յաջորդողը՝ Կաթողիկոս Ստեփանոս Բ․ Ռշտունին։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսներ Ստորոգութիւն:Հայ պատմիչներ Ստորոգութիւն:929 մահեր
Սարգիս Համպոյեան
Սարգիս Համպոյեան, ծնած է Հալէպ 1934-ին։
1947-ին աւարտած է Հալէպի Հայկազեան վարժարան ը: Մասնաւոր սէր ցոյց կու տայ երաժշտութեան հանդէպ եւ մտնելով Անթիլիասի դպրեվանքը եւ Միջնակարգ ուսման բաժինը աւարտելէ ետք կը վերադառնայ Հալէպ եւ կը յաճախէ Ալէփօ Գոլէճ, զոր կ'աւարտէ 1956-ին: Ապա կու գայ Պէյրութ եւ կը մտնէ Ամերիկեան Համալսարան, ուրկէ շրջանաւարտ կ'ըլլայ պսակաւոր արուեստից տիտղոսով։
Ապա կը նուիրուի Հայկական եկեղեցական երաժշտութեան։ Որպէս ուսուցիչ կը պաշտօնավարէ Հայ Աւետ. գոլէճը եւ այս ատեն է որ կը կազմէ 40 հոգինոց «Շողակաթ» երգչախումբը։
Կոմիտասի Յուշարձան (Տիթրոյթ)
Կոմիտասի Յուշարձան, Յուշարձան ԱՄՆ Միչիկան նահանգի Տիթրոյիթ քաղաքի՝ Ջեֆերսոն պողոտային մէջ, Ռենեսանս կենդրոնի մօտ (Hart Plaza, Cobo and Joe Lewis Arenas)։
Պատմութիւն
Հայ մեծ երգահան, երաժշտագէտ, վարդապետ Կոմիտասի Յուշարձանը կանգնեցուած է 1915 թուականի հայոց ցեղասպանութեան 1 500 000 միլիոն զոհերու յիշատակին։ Պրոնզէ արձանը Տիթրոյիթին մէջ տեղադրուած է 1980 թուականին՝ Ասսարեան հիմնադրամի եւ Հայկական Յուշարձաններու կոմիտէի նախաձեռնութեամբ հանգանակուած միջոցներով։ Ամէն տարի 24 ապրիլ-ին Տիթրոյիթի ամերիկահայ համայնքն իր յարգանքի տուրքն է մատուցած՝ այցելելով Կոմիտասի Յուշարձանին։ 1997 թուականի ապրիլին Բարոնուհի Քերոլայն Քոքսը ներկայ է գտնուած ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի միջոցառմանը ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի Յուշարձաններ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձաններ
Խաչեր Քէշիշեան
Խաչեր Քէշիշեան (1857, Մա­րաշ, Օսմանեան կայսրութիւն - 26 Յունուար 1920, Մարաշ), հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1857 թուականին Հալէպի նահանգի, Մա­րա­շ գաւառի կեդրոն՝ Մարաշ քաղաքին մէջ։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրէն ներս։ Չափահաս դառնալով՝ մեկնած է Սե­բաս­տիա եւ բժիշկ Ալթունեանի քով դեղագործութիւն ու գործնական բժշկութիւն սովորած է։ 1880 թուականին ուշիմութեան եւ ամբարած մասնագիտական հմտութիւններուն շնորհիւ՝ Կ.Պոլսոյ մէջ, բժշկական վկայական ստացած է։ Ժողովուրդէն ճանչցուած է որպէս «Հե­քիմ Խա­չեր» անունով։ Մեծ յարգանք վայելած է Մարաշի թուրք եւ հայ բնակչութեան շրջապատէն ներս։ Տուեալի մը համաձայն՝ 1914 թուականին աւարտած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանի բժշկական բաժինը։ Զաւակներէն՝ Վարդանը (1883-1920) եղած է դեղագործ, Հմայեակը (1887-1915)` բժիշկ։
Գործունէութիւնը
Եր­կար տա­րի­ներ Մա­րա­շում դե­ղա­գործ-բժիշկ աշխա­տած է։ 1915 թուականին՝ Առա­ջին հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազ­մի ժա­մա­նակ, Մա­րա­շի մէջ եղած է կա­ռա­վա­րա­կան առող­ջա­պա­հա­կան պաշ­տոօնեայ բժիշկ։
Թարգմանչաց Շարժում
Առաջին փուլ
Թարգմանչաց շարժման առաջին փուլը կ՛ընդգրկէ Ե. դարու առաջին կէսը, երկրորդ շրջանը կապուած է յունական դպրոցի գործունէութեան հետ (Ե. դարու կէսէն մինչեւ Է. դարու սկիզբ): «Թարգմանիչ» անուանած են հայ գիրերու գիւտի հեղինակ՝ Մեսրոպ Մաշտոցի եւ Հայոց կաթողիկոս՝ Սահակ Պարթեւի շուրջ հաւաքուած 100 աշակերտները, որոնք անմիջականօրէն աշակերտած են անոնց,ինչպէս նաեւ «կրտսեր թարգմանիչները», հիմնական աշակերտներու աշակերտները։ Թարգմանիչ նշանակած է նաեւ մեկնիչ, մեկնող, Աստուածաշունչի այս կամ այն դրոյթը բացատրող։ Առաջին թարգմանիչներէն յայտնի են մօտաւորապէս երեսուն անուն, իսկ Տօնացոյց մտած են երեքը՝ Ե. դարու պատմիչ՝ Եղիշէն, Մովսէս Քերթողը եւ Դաւիթ Անյաղթը: Հայ եկեղեցին «սրբոց թարգմանչաց վարդապետացն մերոց» անուան ներքոյ կը տօնէ վեց թարգմանիչներու յիշատակը` Մեսրոպ Մաշտոցի գլխաւորութեամբ։ Այս վեցեակին մէջ են նաեւ Գրիգոր Նարեկացին եւ Ներսէս Շնորհալին: Հայ գիրերու գիւտով (404-406) սկզբնաւորուած թարգմանչաց շարժումը դարերու ընթացքին համալրուած է նորանոր անուններով եւ թարգմանական արժէքաւոր գործերով։ Հայ քրիստոնէական միտքը, մեկնելով Սուրբ Գիրքէն, թարգմանութիւնը համարած է Սուրբ Հոգիի շնորհներէն («մէկուն Հոգիէն տրուած է իմաստութեան խօսք,... միւսին` բժշկումներու շնորհ՝ նոյն Հոգով, ...միւսին՝ լեզուներու թարգմանութեան շնորհէ, Ա Կորնթ. 12.8–10): Մեսրոպ Մաշտոց-Սահակ Պարթեւ-Վռամշապուհ արքայ եռեակին առաջին նպատակը իրականացուցած էր Ս. Գիրքի թարգմանութիւնը։ Սահակ Պարթեւի եւ Մեսրոպ Մաշտոցի անմիջական առաջնորդութեամբ կատարուած այդ թարգմանութեամբ լուծուած են շարք մը խնդիրներ՝ Թարգմանչական առաջին խումբը՝ յանձինս Մեսրոպ Մաշտոցի, Սահակ Պարթեւի եւ այլոց, թարգմանած է Աստուածաշունչը. Երկրորդը՝ Պաղնացի, Յովհան Եկեղեցացի, Ղեւոնդ Վանանդեցի եւ ուրիշներ իրենց ուսուցիչներուն հետ միասին, փաստօրէն կատարած են Աստուածաշունչի երկրորդ թարգմանութիւնը՝ համեմատութեամբ յունարէն Եօթանասնից թարգմանութեան։ Աստուածաշունչի հայերէն թարգմանութիւնը, որ կը համարուի «թարգմանութիւններու թագուհին, վիթխարի դեր խաղացած է հայերէնը համազգային եկեղեցական եւ գրական լեզուի վերածելու գործին մէջ, նպաստած է ամբողջ Հայաստանի հոգեւոր մշակութային զարթօնքին: Սակայն Աստուածաշունչի բազմաշերտ ու բազմանշանակ գործերը յստակօրէն, ուղիղ դաւանանքով մեկնաբանելու, ինչպէս նաեւ ծայր առած աղանդաւորական շարժումներուն ի պատասխան` Ս.գրային իմաստները անխաթար ու ամբողջական պահելու համար անհրաժեշտ էր նաեւ հայերէնի թարգմանել ամբողջ ուղղադաւան-եկեղեցական ու հայրախօս աստուածաբանական գրականութիւնը։
Առաջին թարգմանութիւններն ու թարգմանիչները
Սահակ-մեսրոպեան շրջանին եւ հետագային յունարէնէն եւ ասորերէնէն հայերէնի թարգմանուած են Բարսեղ Կեսարացիի, Յովհան Ոսկեբերանի, Եփրեմ Ասորիի, Աթանաս Ալեքսանդրացիի, Գրիգոր Նազիանզացիի, Կիւրեղ Ալեքսանդրացիի, Գրիգոր Նիւսացիի եւ միւսներու մեկնողական, աստուածաբանական, դաւանական երկերը, ինչպէս նաեւ՝ Արիստիդես Աթենացիի, Հիպպոլիտի, Մեթեդիոս Ոլիմպիացիի, Եպիփան Կիպրացիի եւ այլոց ջատագովական բնոյթի երկերը։ Ե.դարու Առաջին կիսուն կատարուած թարգմանութիւնները կը խմբաւորուին ըստ հետեւեալ բաժիններու.ծիսական երկեր (Խորհրդատետր-պատարագամատոյց, Ժամագիրք եւ այլն),հայրախօսական գրականութիւն՝ (տես Հայրաբանութիւն), վկայաբանութիւն եւ վարքագրութիւն, կանոնական (եկեղեցական ժողովներու եւ սուրբ հայրերու կողմէն գրուած կանոններ ու սահմանումներ), պատմական բնոյթի երկեր։ Հայ գիրերու գիւտէն մինչեւ 440-ական թուականներ թարգմանուած են՝
Ե. դարու առաջին կիսուն թարգմանուած են նաեւ անվաւեր կամ պարականոն ճանչցուած բնագրեր. «Պիղատոսի նամակը Տիբերիոս կայսեր», «Եդեսիա քաղաքի թագաւոր Աբգարի նամակը», «Յակոբի ուղերձը Կոնդրատիոսին», «Քրիստոս Պոնտիոս Պիղատոսի առջեւ», «Առաքեալնեու վարդապետութիւնը» (միայն «Աբգարի նամակը»՝ ասորերէնէն, մնացեալները՝ յունարէնէն)։ Թարգմանուած են նաեւ բազմաթիւ վկայաբանութիւններ եւ վարքագրութիւններ՝ թէ՛ յունարէնէն, եւ թէ՛ ասորերէնէն։ Ամբողջ թարգմանական գրականութիւնը հիմքեր ստացած է հայ ինքնուրոյն՝ մեկնողական, աստուածաբանական-դաւանական, իմաստասիրական, պատմական եւ այլաբնոյթ գրականութեան ստեղծման համար՝ Գրիգոր Ա Լուսաւորիչի (կամ անոր վերագրուող) «Յաճախապատում ճառերը», Ագաթանգեղոսի «Հայոց պատմությունը», Կորիւնի «Վարք Մաշտոցի»-ն, Եզնիկ Կողբացիի «Եղծ Աղանդոցը», Մովսէս Խորենացիի «Հայոց պատմությունը» եւ այլ երկեր։ Հայալեզու թարգմանական գրականութիւնը չէզոքանացուցած է յունարէնի եւ ասորերէնի գերիշխանութիւնը, թուլցած յունական եւ ասորական եկեղեցիներու ազդեցութիւնը, իսկ միջնորդաւորուած կերպով՝ նաեւ այդ եկեղեցիներու թիկունքին կանգնած տիրութիւններու գաղափարաքաղաքական նկրտումները։
Յունական դպրոցի թարգմանիչները
Յունական դպրոցի թարգմանիչներու (յատկապէս Դաւիթ Անյաղթի ինքնուրոյն եւ թարգմանական երկերու) շնորհիւ Հայաստանի մէջ տարածուած են նորպլատոնականութիւնը եւ նորպլատոնականութեան հայր Պլոտինի երկերը։ Հայ հեղինակներու՝ Պետրոս Սիւնեցիի, Դաւիթ Հարքացիի, Խոսրովիկ Թարգմանիչի, Անանիա Շիրակացիի, Ստեփանոս Սիւնեցիի ինքնուրոյն, ապա թարգմանական Արիստոտէլի «յաղագս աշխարհի եւ «յաղագս առաքինութեան» բնագիրները, «սահմանք փիլիսոփայականք» փիլիսոփայական յօդուածը եւ այլն) երկերուն մէջ զգալի է Արիստոտէլի, Պորփիւրի եւ յատկապէս Դաւիթ Անյաղթի գաղափարներու եւ մտածողութեան որոշակի ազդեցութիւնը։ Հայ աստուածաբան-փիլիսոփայական-թուաբանական միտքի զարգացման առումով արժէքաւոր են նաեւ Անանիա Շիրակացիի (Է. դար)ու երկերը եւ անոր վերագրուող՝ Պապպոս Ալեքսանդրացիի, Պողոս Ալեքսանդրացիի եւ միւսներու աստղաբաշխական ու օդերեւութաբանական երկերու թարգմանութիւնները, Ստեփանոս Սիւնեցիի՝ 712-ին թարգմանած՝ Նեմեսիոս Եմեսացիի «յաղագս բնութէան մարդոյ» եւ Գրիգոր Նիւսացիի «յաղագս մարդոյ կ'ազմութեան» աստուածաբանական, բնափիլիսոփայական, մարդակազմական երկերը, նոյն՝ Ստեփանոս Սիւնեցիի՝ Դաւիթ Հիւպատի աշխատակցութեամբ թարգմանած Դիոնիսիոս Արիոպագացիի «յաղագս երկնային քահանայապետութեան», «յաղագս եկեղեցական քահանայապետութեան», «յաղագս աստուածայնոց անուանց», «յաղագս խորհրդական աստուածաբանութեան» երկերն ու 10 թուղթերը։
Թարգմանչաց շարժման աւանդոյթներու շարունակութիւնը հետագային
Թարգմանչաց շարժման աւանդոյթները շարունակուած են նաեւ հետագայ դարերուն (Գրիգոր Մագիստրոս Պահլաւունի), բայց նոր թափ ստացած են յատկապէս ժդ. դարուն, լատին միարարներու եւ անոնց հայ հետեւորդներուն շնորհիւ։ Քռնայի եւ Ծործորի դպրոցներուն մէջ լատիներէնէն թարգմանուած են թովմա Աքուինացիի, Պոնաւենտուրայի, Ժիլպեր Պոռետացիի, Ալպերթ Մեծի, Բարդուղիմէոս Պոլոնիացիի, Պետրոս Արագոնացիի եւ ուրիշներու երկերը։ Թէեւ միարարներու նպատակն էր հիմնաւորել կաթոլիկութեան առաւելութիւնը, սակայն անոնց գործունէութիւնը մեծապէս նպաստած է եւրոպական քրիստոնէական միտքի նուաճումներու իւրացման, որ հմտօրէն իրագործած են Հայ եկեղեցւոյ վարդապետներն ու գաղափարախօսները, հակադրուելով իրենց՝ միարարներուն։ ժէ. դարու, հոգեւոր մշակոյթի աշխուժացման զուգընթաց, վերականգնուած են Թարգմանչաց շարժման աւանդոյթները։ Թարգմանչաց շարժումը առհասարակ, իր սկզբնաւորումէն ի վեր, խթանած է լուսաւորականութեան, կրթութեան, գիտութեան, լեզուաշինութեան եւ նոր գաղափարներու զարգացումը։
Թարգմանչաց շարժման նշանակութիւնը
Հին հայկական թարգմանութիւններու շնորհիւ պահպանուած են համաշխարհային մշակոյթի եւ գիտութեան բազմաթիւ յուշարձաններ (բնագիրները կորսուած են): Հայ եկեղեցին սահմանած է «Սրբոց Թարգմանչաց» տօնը, որ կը նշուի Բուն Բարեկենդանին նախորդող կիրակիէն առաջ՝ Շաբաթ օրը, կը տօնուի սուրբ Սահակ Պարթեւի յիշատակը, իսկ Յունիսի վերջը կամ Յուլիսի սկիզբը կը նշուի Մեսրոպ Մաշտոցի եւ Սահակ Պարթեւի տօնը՝ Օշականի մէջ («Սրբոց թարգմանչացն մերոյ Սահակայ եւ Մեսրոպայ»). Հոկտեմբերին՝ Մեսրոպ Մաշտոցի եւ իր աշակերտ-թարգմանիչներու տօնը («Սրբոց թարգմանչաց վարդապետացն մերոյ` Մեսրոպայ, Եղիշէի, Մովսիսի Քերթողին, Դաւիթ Անյաղթ փիլիսոփային, Գրիգորի Նարեկացիի եւ Ներսէսի Կլայեցւոյ): Թարգմանչաց շարժման, սուրբ թարգմանիչներուն ձօնուած է վարդան Արեւելցիի «որք զարդարեցին» շարականը` իր կանոնով: Հայոց մէջ տարածուած են Ս. Թարգմանչաց անունով վանքեր, եկեղեցիներ, կրթական կեդրոններ (ճեմարաններ, վարժարաններ եւ այլն): Հայաստանի գրողներու միութեան նախաձեռնութեամբ 1979-էն կը նշուի (երկու տարին մէկ) «թարգմանչաց տօն»` որպէս համաժողովրդական նշանակութեան իրադարձութիւն։
Ստորոգութիւն:Հայ գրականութեան ոսկեդար Ստորոգութիւն:Հայ գրականութիւն
Տրդատ Ա.
Տրդատ Ա (ծննդեան թուական՝ անյայտ – 88), Մեծ Հայքի Արշակունի թագաւոր՝ 52 թուականէն։ Պարթեւաց Արշակունի արքայ՝ Վոնոն Բ.–ի որդին, որ եղած էր Պարթեւաստանի թագաւորը, եւ Վաղարշ Ա.–ի եղբայրը։ Գահ բարձրացած է հայկական աւագանիի աջակցութեամբ։
Հռոմէա-պարթեւական պատերազմ (54-64)
1-ին դարի կէսերէն նոր փուլ սկսաւ հայ-պարթեւական յարաբերութիւններուն մէջ։ Պարթեւաստանի մէջ, գահ բարձրացած՝ Վաղարշ Ա. Արշակունին (51-80) իր եղբօր՝ Տրդատի հետ 52 թուականին կը մտնէ՝ Մեծ Հայք։ Պարթեւները կ'օգնեն հայերուն դուրս վտարելու հռոմէական դրածոները եւ անոնց կողմէն՝ թագաւոր հռչակուած Հրադամիզդը, որ շուտով կը փախչի Վիրք՝ հօրը քով։ Տրդատ Մեծ Հայքի թագաւոր կը հռչակուի ։
Հռոմէական կայսրութիւնը պատերազմ կը յայտարարաէ Պարթեւաստանի եւ Տրդատի դէմ, որ որոշ ընդհատումներով կը տեւէ տասը տարի (54-64)։ Առաջին փուլին մէջ Կորբուլոն զօրավարը 58 թուականի գարնան Կարին– Կարս – Արտաշատի ուղիով կը ներխուժէ Մեծ Հայք։ Նոյն ատեն Միջին Ասիոյ ցեղերու յարձակումներու պատճառով Վաղարշը ստիպուած զօրքի մեծ մասը դուրս կը բերէ Մեծ Հայքէն եւ կ'ուղղէ Միջին Ասիա։ Հռոմէացիները կը հասնին Արտաշատ, կը գրաւեն եւ կ'աւերեն զայն։ Տրդատ իր փոքրաթիւ ուժերով կը հեռանայ Ատրպատական, որու թագաւորը անոր եղբայրն էր՝ Բակուրը։ 59 թուականին, Կորբուլոնի զօրքերը կը շարժին դէպի Տիգրանակերտ եւ հռոմէացիները կը գրաւեն զայն։ Հայոց գահին կը բարձրանայ Կապադովկիոյ թագաւորական ընտանիքէն՝ Տիգրան Զ.-ն, որու գահակալութիւնը մեծ դժգոհութիւն կ'առաջացնէ երկրին մէջ։ Շուտով Վաղարշը ու Տրդատը դարձեալ մեծ զօրքով կը մտնեն Մեծ Հայք եւ ժողովուրդին օգնութեամբ գահընկեց կ'ընեն Տիգրանը, որ շուտով կը փախչի երկրէն։ 61-ին, Կորբուլոն Մծբին քաղաքին մէջ զինադադար կը կնքէ եւ Տրդատը կը հռչակէ՝ Հայոց թագաւոր։
Ներոն կայսրը Տրդատը կը հրաւիրէ Հռոմ՝ թագադրելու։ Հռանդիոյ հաշտութեան պայմանագիր կնքելէ ետք, 3500 հոգինոց շքախումբով Տրդատ կը մեկնի՝ Հռոմ, ուր զինք կ'ընդունին արքայավայել կերպով։ Ներոն բացի թագէն նաեւ՝ արհեստաւորներ կը տրամադրէ հռոմէացիներու կողմէն աւերուած Արտաշատի վերականգնման համար։ 66 թուականին, Տրդատ Ա. կը վերադառնայ Մեծ Հայք։
Տրդատի Գահակալութիւնը
Տրդատ Ա. վերադառնալով Հայաստան՝ կը զբաղի երկրի տնտեսութեան վերականգնմամբ եւ շինարարական աշխատանքներով։ Կը վերականգնուի՝ Արտաշատ մայրաքաղաքը, որ կը ստանայ նախկին շուքը։ Հռոմէացի պատմիչներու վկայութեամբ՝ անիկա կը կոչուի «Ներոնեայ»։
Մայրաքաղաքէն ոչ հեռու՝ Ազատ գետի հոսանքով դէպի վեր՝ Գառնիի մէջ, կը կառուցուի հզօր բերդ, ինչպէս նաեւ՝ արքայական բաղնիք եւ այլ կառոյցներ։ Գառնիի հեթանոսական տաճարը կառուցուած էր 77-ին՝ Հռոմի Քոլիզէյէն երեք տարի առաջ։ Կ'ենթադրուի, որ տաճարը նուիրուած է արեւու աստուած՝ Հելիոս-Միհրին։ Միհրը, իբրեւ լոյսի, ճշմարտութեան խորհրդանիշ, յաճախակի պատկերուած է ցուլի (խաւարի) դէմ մենամարտելու ատեն։ Տաճարին մօտ գտնուած է սպիտակ մարմարէ քանդակուած ցուլի կճղակ, որ պատկանած է քրիստոնէական կրօնի տարածման ժամանակ ոչնչացուած հեթանոսական կուռքին ։ Այնտեղ կը կառուցուի ամրոց ու բաղնիք։ Գառնիի մէջ պահպանուած է յունարէն ձգած հետեւեալ արձանագրութիւնը
Գառնիի ամրոցի կառոյցը ստեղծուած էր դեռ Ն.Ք. 3-2-րդ դարերուն ընթացքին։ Ռազմա-ամրաշինութեան այս ուշագրաւ համակարգը կառուցուած է եռանկիւնաձեւ բարձր հրուանդանի վրայ, որ հարաւային, հարաւ-արեւմտեան եւ մասամբ արեւելեան կողմերէն շրջապատուած է բնական անանցանելի ժայռերով, իսկ՝ մնացած հատուածին մէջ, տասնչորս ուղղանկիւն աշտարակներու եւ ամրակուռ պարսպապատերու յաջորդականութեամբ ստեղծուած է պաշտպանական հզօր պատնէշ։ Այն հատուածներուն մէջ, ուր հակառակորդին յարձակումը հնարաւոր էր աւելի նուազ ուժերով ետ մղել, աշտարակները կառուցուած են միայն 25-32 մ. հեռաւորութեան վրայ, իսկ՝ միւս մասերուն մէջ՝ միայն աւելի մօտ՝ դրուած են 10-13,5 մ. աւելի ներս՝ ստեղծելով արհեստական աղեղ, որուն մէջ ներքաշուած հակառակորդի ուժերուն աւելի հեշտ եղած է՝ խոցելը։
Գառնիի սիւնազարդ տաճարէն արեւմուտք, հրուանդանի գրեթէ եզրէն բարձրացած է պալատական շէնքի խոշոր կառուցուածքը։ Բաղնիքի շէնքը բաղկացած է միեւնոյն ուղղութեամբ, միայն յաջորդող չորս սենեակներէն։ Առաջին սենեակը, շնորհիւ իր դիրքի եւ ներքին, առաւել հարուստ ձեւաւորման (խճանկարով յատակ, կորագիծ խորշի մէջ ստեղծուած ջրաւազան եւ այլն), եղած է բաղնիքի նախասրահ-հանդերձարանը։ Երկրորդ եւ երրորդ սենեակները, ունենալով յատակագծային միեւնոյն ձեւը եւ չափերը, եղած են լոգարաններ, երկրորդը՝ սառ ջուրի համար, երրորդը՝ գոլ։ Չորրորդ սենեակի մեծ մասը եղած է տաք ջուրի լողասենեակը։
Ամրոցին հիւսիս-արեւմտեան հատուածին մէջ գտնուած է ջրամբարը, հարաւ-արեւմտեան մասի յատակի տակ՝ կրակարանը ջուր տաքցնելու համար։ Պահպանուած է բաղնիքի խճանկարով յատակը, որ 15 գոյնի բնական քարերով կը պատկերացնէ ծովային տեսարաններ։ Գիտական-գեղարուեստական մեծ հետաքրքրութիւն կը ներկայացնէ հանդերձարանի խճանկարը, որ նախաքրիստոնէական Հայաստանի կոթողական գեղանկարչութեան յուշարձաններէն է։ Խճանկարի վրայ պատկերուած է ծով, ուր ներկայացուած են տարբեր աստուածութիւններ, ջրահարսներ, մարդ, ձկնորս, բազմապիսի ձուկեր եւ այլն։ Պատկերներուն մէջ, կան ծովու հետ կապուած զանազան արտայայտութիւններ («Ծովու խորք», «Ծովային անդորր» եւ այլն) ու աստուածներու անուններ (Գլաւկոս, Թետիս, Էրոս եւ այլն)։
Տրդատ թագաւոր երկու անգամ՝ 72 եւ 75 թուականներուն, կը հակահարուածէ հիւսիսէն ներխուժած ալանական ռազմատենչ ցեղերու աւարառուական արշաւանքներուն։
Տրդատի կը յաջորդէ որդին՝ Սանատրուկ Արշակունին (88-110)։ Սանատրուկը կը հիմնէ Մծուրք քաղաքը՝ Արածանիի ափին, Մշոյ դաշտին մէջ։ Սակայն հետագային, ան կը կործանի երկրաշարժէն։ Սանատրուկի գահակալումը կ'անցնի համեմատաբար խաղաղ պայմաններու մէջ ։
Արշակունիներու Հարստութիւն
Արշակունիները պարթեւական արքայական աւագանիի ներկայացուցիչներ էին, որոնցմէ ճիւղ մը հաստատուած էր Հայաստանի մէջ։ Առաջին Արշակունին՝ Տրդատ Ա.-ն էր՝ Պարթեւաստանի թագաւոր Վաղարշ Ա.-ի եղբայրը։ Ան հայոց գահին բազմած է 52-ին եւ ընդմիջումներով իշխած է՝ աւելի քան քառորդ դար՝ մինչեւ 88 թուական։ Պաշտօնապէս անոր թագաւորութեան սկիզբը կը համարուի 66 թուականը, երբ ան թագաւոր կը հռչակուի՝ Հռոմի կայսր Ներոնի կողմէն։
Ծաղկազարդ
Ծաղկազարդ (ծառզարդար, ծառկոտրուկ), գարնանային բացօթեայ տօնախմբութիւններու սկիզբը ազդարարող եկեղեցական եւ ժողովրդական տօն։
Կը կատարուի Ս. Զատիկէն մէկ շաբաթ առաջ՝ նշելու «Ք­րիս­տո­սի յաղ­թա­կան մուտ­քը Ե­րու­սա­ղէմ »։
Ծաղկազարդին հայոց եկեղեցիները կը զարդարուին ուռենիի ճիւղերով, առաւօտեան կը կատարուի ժամերգութիւն եւ Անդաստանի կարգ, որմէ ետք օրհնուած ձիթենիի ճիւղեր կը բաժնուին հաւատացեալ ժողովուրդին, որոնք կը պահուին մինչեւ յաջորդ Ծաղկազարդ։ Ճիւղերուն կը վերագրուի բարիքի, առատութեան եւ պտղաբերութեան հմայական զօրութիւնը։ Հաւատալով, որ անոնցմով կ'աւելնայ իւղը, կը բազմանայ կաթնատուութիւնը եւ ձուատուութիւնը, ժամանակին անոնք դրուած են խնոցներու, մսուրներու եւ հաւնոցներու մէջ։ Անդաստանի արարողութեամբ կ'օրհնուին աշխարհի չորս կողմերը, յատկապէս՝ Հայոց Հայրապետութիւնը, հայրենիքը, քաղաքներն ու գիւղերը իրենց բնակիչներով, վանքերը, արտերը եւ տարուան բերքը։ Անդաստանի արարողութիւնը տարուան ընթացքին կը կատարուի 25 անգամ։
Ծաղկազարդի երեկոյեան կը կատարուի Դռնբացէքի արարողութիւնը, որուն ընթացքին, «Բաց մեզ, Տէր, զդուռն ողորմութեան» շարականին ներքոյ, կը բացուին եկեղեցիներու խորաններուն վարագոյրները՝ խորհրդանշելով Տիրոջ երկրորդ գալուստը, աշխարհի վախճանը եւ Վերջին դատաստանը։ Ժամանակին այս արարողութիւնը կատարուած է եկեղեցւոյ փակ դրան առջեւ։ Կը կարդացուի «Երգ Երգոցի» մէկ հատուածը ամբողջութեամբ: Դռնբացէքի արարողութիւնը խօսակցութեան, հարց ու պատասխանի ձեւ ունի. «դռնբացէք» կը կոչուի, քանի որ անմիջականօրէն կապ ունի դրան հետ: Դուռը կամ վարագոյրը կը խորհրդանշեն երկինքի արքայութեան դռները, որոնցմէ դուրս գտնուող ժողովուրդը արքայութիւն մտնելու արտօնութիւն կը խնդրէ Աստուծմէ:
Ծաղկազարդը, մեր հայրապետներուն տնօրինութեամբ, հռչակուած է մանուկներու օրհնութեան օր, որովհետեւ երբ Տէրը Երուսաղէմի տաճար կը մտնէր, մանուկները կ'աղաղակէին ըսելով. «Օրհնութի՜ւն, Դաւիթի որդիին» (Մատթ. 21:15) : Այդ օրը մանուկները կը հագնին իրենց տօնական հագուստները, փոքրերը զարդարուն մոմերով կ'ուղղուին եկեղեցի եւ կը մասնակցին թափօրին:
Ծաղկազարդի տօնէն ետք, Երկուշաբթիէն մինչեւ Ս. Յարութեան տօն ը կը կոչուի Աւագ Շաբաթ:
Տօնին արմատներն ու խորհուրդը
Կ'ենթադրուի, որ նախաքրիստոնէական ժամանակաշրջանին տօնը նուիրուած է ջուրի եւ անձրեւի աստուածուհի Նարին։ Նար պտղաբեր անձրեւներ կ'ուղարկէր երկիր։ Երաշտի ատեն մարդիկ տիկնիկներու եւ ծիսական երգերու ուղեկցութեամբ մաղթանքներ կ'ուղղէին Նարին, որպէսզի ան անձրեւ տար դաշտերուն։ Ծէսին մաս կազմող տիկնիկը ունէր տարբեր անուններ՝ Նուրի, Հուրի, Խուճկուրուրիկ, Չիչի-մամա, Ճիճի-մումա եւ այլն :
Ծաղկազարդը եղանակի՝ գարնան պաշտամունքի տօն էր։ Անիկա նուիրուած էր ոչ միայն ջուրին, այլեւ ծառին ու ծաղկունքին։ Ծառի պաշտամունքը փոխանցուած է սերունդէ սերունդ եւ համարուած՝ բնութեան կենդանութեան ու վերապրումի արգասիքը։ Տօնին իբրեւ հիմք ծառայած է նաեւ Կենաց ծառի գաղափարը։ Անիկա կը շեշտէ կեանքի վերընթաց զարգացումը՝ ծնունդէն մինչեւ ծաղկունք ու պտղաբերութիւն։ Անոր բարձրագոյն նպատակը անմահութիւնն է։
Տիեզերական կամ Կենաց ծառի գաղափարը ունեցած է նաեւ Ամանորի տօնածառն ու Վարդավառի խնդումը։ Ամանորին ծառը զարդարած են չիրերով ու միրգերով, իսկ Ծաղկազարդին՝ փունջ- փունջ հաւկիթներով, որոնք ունեցած են նաեւ չարխափան նշանակութիւն։ Ծաղկազարդին ընդունուած է ծառերը զարդարել գունաւոր լաթերով։ Այդ պատճառով է, որ տօնը ստացած է Ծառզարդար անուանումը։ Ծառի պաշտամունքը շարունակուած է քրիստոնէական շրջանին, որուն ապացոյցն է «Տաճար մայրիի» (անտառի տաճար) անունը ստացած եկեղեցին՝ Խոսրովի արգելոցին մէջ։
Քրիստոնէութեան ընդունումէն ետք, տօնը յարմարցուած է քրիստոնէութեան գաղափարախօսութեան եւ նշուած իբրեւ Յիսուս Քրիստոսի՝ Երուսաղէմ մտնելու օր, երբ զինք դիմաւորած են ձիթենիի կանաչ ոստերով, զոր կը նկարագրեն բոլոր աւետարանիչները.
Ժողովուրդին բազմութիւնը կ'աղաղակէ ու կ'ըսէ.
Յիսուս Քրիստոսի Երուսաղէմ մուտք գործելուն նպատակը
Ելից 12.4-6-ի մէջ Աստուած հրամայած էր նիսան (Մարտ-Ապրիլ) ամսուան տասներորդ օրը իւրաքանչիւր անհատ անարատ եւ արու գառնուկ առնէ եւ զայն պահէ իր մօտ` մինչեւ այդ ամսուան տասնչորրորդ օրը եւ երեկոյեան զոհաբերէ զայն: Այս օրինակը ցոյց կու տայ, որ հրեաները իրենց զատկական գառնուկը տօնակատարութենէն հինգ օր առաջ կը զոհաբերէին: Յիսուս Քրիստոս Երուսաղէմ մուտք կը գործէ իր խաչելութենէն միայն հինգ օր առաջ` ինքզինք զոհաբերելու իբրեւ զատկական նոր գառնուկ: Զանազան առիթներով հրեաները կ'ուզէին զԻնք քարկոծել, բայց Քրիստոս միշտ ալ խոյս կու տար, որովհետեւ` «տակաւին ժամանակը չէր հասած»: Երբ ժամանակը իր լրումին կը հասնի, Ինք Իր կամքով կ'ուղղուի դէպի Երուսաղէմ, Հօր` Աստուծոյ կամքը կատարելու :
Երուսաղէմ յաղթական մուտքի ընթացքին Քրիստոս իշու մը վրայ կը նստի, որպէսզի իրականանայ Եսայի մարգարէի գիրքին մէջ գրուածը, թէ`
Աւետարանը նաեւ կը վկայէ, որ`
Յիսուսին աւանակի վրայ նստելուն խորհուրդը
Աւանակը խաղաղութեան խորհրդանիշ է, ինչպէս բազմաթիւ եկեղեցւոյ հայրեր կը վկայեն: Քրիստոս յիշեալ արարքով կ'ուզէ ցոյց տալ, թէ Ի՛նքն է խաղաղութեան հայրը եւ խաղաղութիւն բաշխողը համայն աշխարհին: Երուսաղէմը այդ օրերուն եւս քաղաքական ու ընկերային անխաղաղ վիճակ մը ունէր: Բայց Քրիստոս կ'ուզէ անոնց ցոյց տալ, որ Ինք չէր եկած սուրով յաղթանակ տանելու, այլ եկած էր սիրոյ, համերաշխութեան, խաղաղութեան եւ ինքնազոհողութեան խորհուրդը հաստատելու մարդոց հոգիներուն մէջ:
Եկեղեցին ձիթենիներով զարդարելու խորհուրդը
Ձիթենին խաղաղութեան եւ հաշտութեան նշան է: Եկեղեցին ձիթենիներով կը զարդարեն, որովհետեւ անիկա միակ վայրն է, ուր կարելի է խաղաղութեամբ զարդարուիլ եւ Աստուծոյ հետ հաշտութեան կնիք մը ունենալ: Եկեղեցին խաղաղութեան վայր է, որովհետեւ անոր գլուխը` Քրիստոս խաղաղութեան Արքան է:
Ձիթենին ընդունուած է իբրեւ իմաստութեան, խաղաղութեան, յաղթանակի եւ փառքի խորհրդանշան: Մեռեալ Ղազարոսին յարութիւն տուած Քրիստոսին ձիթենիի եւ արմաւենիի ճիւղերու ընծայումը կը խորհրդանշէ մահուան հանդէպ յաղթանակը:
Ծաղկազարդը կը խորհրդանշէ նաեւ արարչութեան առաջին օրը, երբ Աստուած կը ստեղծէ երկինքն ու երկիրը, եւ լոյսը տարածուելով՝ կը հալածէ խաւարը:
Յիսուսի առջեւ հանդերձներ փռելուն խորհուրդը
Ըստ Եկեղեցւոյ հայրերուն՝ Յիսուսի առջեւ հանդերձներ փռելը կը խորհրդանշէ մեղքերը Քրիստոսին խոստովանիլը: Ոստեր եւ ճիւղեր ընծայելը ընդհանրապէս իւրայատուկ պատիւներ եւ հանդիսաւորութիւն կը նշանակէր:
Աւանդութիւններ
Նորապսակ երիտասարդները եւ նշանուած տղաները շաբաթ լոյս Կիրակի կէս գիշերին արմատախիլ կ'ընէին բողբոջած ուռենիները եւ կը բերէին տուն։ Եկեղեցիները եւս կը զարդարէին ուռենիի ճիւղերով, իսկ եկեղեցւոյ բակը՝ ճիւղերէ մեծ կոյտ մը կը շինէին։ Այդ օրը աղջիկները եկեղեցի կու գային նոյն օրը իրենց հաւաքած ծաղիկներով։
Այդ օրը կարելի էր ամէնուր լսել տղաներու եւ պատանիներու ձեռքով պատրաստուած ճռացող ինքնաշէն խաղալիքներու՝ կարկաչաներու ու ճեռերու ձայներ։
Մարդիկ, մոմերը իրենց ձեռքերուն, կը խմբուէին եկեղեցւոյ եւ անոր բակին մէջ, եւ կէս գիշերին կը սկսէր ուռենիի ճիւղերը օրհնելու ծէսը։
Յաճախ Ծաղկազարդի օրը՝ Մեծ պահքի ընթացքին առաջին անգամ տեղի կ'ունենար յանպատրաստի նշանադրութիւն։ Փեսացուին մայրը, նախապէս համաձայնած ըլլալով հարսնցուին մօր հետ, կը վերցնէր ուռենիի ճիւղին վրայ տեղադրուած մոմերէն մէկը, կը վառէր զայն, վրան կ'անցընէր նշանդրէքի մատանին եւ կը յանձնէր հարսնցուին։ Հարսնցուն կ'ընդունէր մատանին եւ կը համարուէր նշանուած։
Ժամասացութեան աւարտէն ետք ժամուորները կը ջանային մեծ թիւով շատ օրհնուած ուռենիի ճիւղեր տուն տանիլ, որովհետեւ ճիւղերուն կը վերագրուէր չարխափան եւ առատացնող զօրութիւն, եւ զանոնք կ'օգտագործէին տարբեր առիթներով՝ մինչեւ յաջորդ Ծաղկազարդ։ Ճիւղերը նաեւ կը նետէին կարասներուն եւ ամբարներուն մէջ, անոնցմով թեթեւակի կը հարուածէին անասունները։ Ճիւղերէն մէկը կ'օգտագործէին խնոցիի համար՝ ստուգելու կարագին պնդութիւնը։ Ճիւղերէն կը հիւսէին պսակներ, որոնց մէջէն հաւեր կ'անցընէին, որպէսզի անոնք գիրնային։ Երբեմն կանայք վառած մոմերը դուրս կը բերէին եկեղեցիէն եւ կը տանէին գերեզմանատուն՝ տեղադրելով հանգուցեալներուն շիրիմներուն վրայ :
Ծաղկազարդը, որ նաեւ կոչուած է Ծառզարդար, նուիրուած էր գարնանամուտին: Մարդիկ այդ առիթով իրենց տուներն ու բակերը կը զարդարէին ուռենիի կամ ձիթենիի օրհնուած ճիւղերով` պահպանելու համար փոթորիկներէն եւ բուքէն, յետոյ զանոնք կ'այրէին եւ մոխիրը կու տային հովին` փորձանքներէ հեռու մնալու հաւատքով: Ժողովուրդը այդ օրհնուած ճիւղերուն մէջ կը տեսնէր խորհրդաւոր ուժ մը, որուն օգնութեամբ պիտի կարենար դիմադրել բնութեան աղէտներուն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Տօներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի տօներ Ստորոգութիւն:Քրիստոնէական տօներ
Վաչէ Բրուտեան
Վաչէ Բրուտեան (ծնած է Հալէպ, 1953-ին)։ Հրապարակագիր, խմբագիր: Ան մաս կազմած է ՀՅԴ Մամլոյ Դիւանին
Կենսագրութիւն
Վաչէ Բրուտեան նախակրթութիւնը եւ երկրորդական ուսումը ստացած է Հալէպի Ազգային Սահակեան եւ Պէյրութի Հայ Աւետարանական Կեդրոնական Բարձրագոյն վարժարաններէն ներս: Բարձրագոյն ուսումը ստացած է Պէյրութի «Հայկազեան» Քոլէճէն, ստանալով Պսակաւոր Արուեստից տիտղոսը հայագիտութեան մէջ։ Անկէ ետք մտած է Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանը (AUB) Միջին Արեւելեան քաղաքական գիտութեանց ճիւղէն ներս Մագիստրոս ծրագրին համար:
Քանի մը տարի հայերէն լեզու եւ պատմութիւն դասաւանդած է Պէյրութի վարժարաններէն ներս: