cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ասորական Ուղղափառ Եկեղեցի
Ե. դարու կէսերուն Անտիոքի եպիսկոպոսը եւ անոր գործընկերները, որոնք կը գտնուէին Աղեքսանդրիոյ մէջ, Բիւզանդիոնի եւ Հռոմի մէջ կը կոչուին պատրիարքներ: Անտիոքի Ասորի ուղղափառ եկեղեցւոյ պատրիարքը անցեալին ծանօթ էր իր անունով, սակայն 1293-էն անոնք կ'ընդունին Իգնատիոս անունը:
Շուրջ 518-ին, զանազան պատճառներով, պատրիարքարանը կը ստիպուի տեղափոխուիլ Անտիոքէն, աչքերը յառելով դէպի Մերձաւոր Արեւելքի այլ վայրեր: Թափառելէ ետք զանազան շրջաններ, 1957-ին կը հաստատուի Դամասկոսի մէջ:
Հալածանքներ
Զ. դարուն, Եդեսիոյ Յակոբ Բարադիոս եպիսկոպոս բազմաթիւ քահանաներ եւ եպիսկոպոսներ կը ձեռնադրէ, որոնք պիտի հոգային Բիւզանդական կայսրութեան եւ Պարսկաստանի հակաքաղկեդոնական համայնքներու հոգեւոր կարիքները գոհացնելուհամարեւհաստատելու՝նորեւինքնիշխանեկեղեցանուիրապետութիւն։Այնհամայնքըորոնքմերժածէինքաղկեդոնականութիւնըեւնեստորականութիւնը, ծանօթեննաեւՅակոբիկեանեկեղեցիանունով
564-ին Յակոբ Բարադիոս Անտիոքի պատրիարք կը ձեռնադրէ Պօղոս Բէթ-Ուքամայեցին, որուն քաղկեդոնական մտածելակերպին պատճառով, Յակոբիկեան եկեղեցին ներքին ճգնաժամ կ'ապրի։ Սակայն, Անտիոքի Աթանաս Ա. Գամալա պատրիարքը 615-616-ին կըհաշտեցնէ կողմերը։Ուղղափառ Ասորիներու պատրիարքական աթոռը մինչեւ 1034, կը գտնուէր Անտիոքի մէջ, որմէ ետք կը փոխադրուի Մար Բարս, ապա՝ Դերեզ-Զաֆառան, որմէ ետք՝ Հոմս, եւ ի վերջոյ, կը հաստատուի Դամասկոսի մէջ։ Միջինդարերուն, ասորական ուղղափառ գիտական միտքը մեծ վերածնունդ կ'ապրի, որովհետեւ համայնքները ունեցած են աստուածաբանական, փիլիսոփայական, պատմութեան եւ այլ գիտութիւններ ու բարգաւաճող կեդրոններ։ Ասորի ուղղափառ եկեղեցին, զարգացման իր բարձրակէտին, կը ներառնէր 20 մեթրոպոլիտական աթոռ եւ 103 թեմ, եւ ասոնք կը հասնին մինչեւ Աֆղանիսդան։ Այդ ժամանակներուն, Կեդրոնական Ասիոյ մէջ, գոյութիւն ունեցած են առանց եպիսկոպոսի առաջնորդուող ասորական ուղղափառ հաւատացեալներու համայնքներ։ Սակայն, 16-րդդարուն, Լէնկ-Թիմուրի վերջին արշաւանքներուն ընթացքին, ասորական եկեղեցիներու եւ վանքերուն մեծամասնութիւնը կ'աւերուին, կը փակուին կրթութեան շատ մը կեդրոններ, որոնք սկիզբը կ'ըլլան երկարատեւ անկումին։ Ասորի ուղղափառ եկեղեցին մեծ կորուստներու ենթարկուած է Համաշխարհային Առաջին պատերազմին, որոհետեւ Թուրքիոյ մէջ սկիզբ առին հալածանքներու եւ ջարդերու շղթայ մը։ Անոնք որոնք կրցան ազատիլ, ապաստան կը գտնեն դրացի արաբական երկիրները, Եւրոպա եւ Ամերիկա։ 17-րդ դարու կէսէն, Ասորի ուղղափառ եկեղեցին կը ներառէ Հնդկաստանի ինքնավար եկեղեցին, որուն մէկ մասը ներկայիս, կը կոչուին Ասորական Մալապար եկեղեցի։ Ասորի ուղղափառ եկեղեցւոյ Ամերիկայի եւԳանատայի թեմերը կը հաստատուին 1957-ին։1959 թուականին եկեղեցւոյ աթոռը կը գտնուէր Դամասկոս քաղաքի Սուրբ Գէորգ մայր տաճարին մէջ։ Ներկայիս անոր ղեկավարն է Իգնատիոս Եփրեմ Բ. Պատրիարքը։ Ասորական ուղղափառ եկեղեցւոյ հաւատացեալներուն թիւնը կը հասնի 5.500.000-ի։ Անոնք հիմնականօրէն կը բնակին Սուրիա, Իրաք, Լիբանան, Իսրայէլ, Թուրքիա եւ Իրան։Անոնքունին 18 պաշտօն, ծուխ եւ առաքելութիւնը կատարող 4 միաբաննութիւններ։ 1993-ին Ասորի ուղղափառ եկեղեցւոյ պատրիարքը, հնդիկ հաւատացեալներուն համայնքները կը բաժնէ Սուրիական թեմէն եւ մետրոպոլիտ Մար Նիգոլոսոս Զաքարիայի հովուական առաջնորդութեան ներքեւ կը ստեղծէ Ասորի ուղղափառ եկեղեցւոյ Մալապար կամ Մալանքարա թեմը Ամերիկայի մէջ։ Այն թեմը կը ներառնէ 23 ծուխ եւ թեմին ծառայող 25 նուիրեալ եկեղեցականներ։ Աւստրալիոյ մէջ, որ կը պաշտօնավարէ պատրիարքական փոխանորդ արքեպիսկոպոսը եւ կայ 6 ուղղափառ ասորական եկեղեցիներ: Ներկայ Վիճակ
2001-ին կային 2.4 միլիոն Յակոբիկ Քրիստոնեաներ, որոնք կ'ապրէին Սուրիոյ, Թուրքիոյ եւ Լիբանանի մէջ։ Ինչպէս նաեւ, 2 միլիոն՝ Հնդկաստանի Քերալա քաղաքին մէջ, 50 հազար Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ, 50 հազար Հիւսիսային Ամերիկայի եւ 50 հազար ալ Հարաւային Ամերիկայի մէջ։ Ամէնէն հին ասորի քրիստոնեաները կը վարէին խիստ ճգնաւորական կեանք եւ աւանդապահ վանական կենցաղ։ Եկեղեցւոյ կեդրոնը կը կազմէին վանական համայնքները։ Բիւզանդական կայսրութեան սահմաններուն մէջ, Յակոբիկեան Ասորի եպիսկոպոսները իրենց աթոռները ծածուկ կերպով  հաստատած էին վանքերու մէջ, որովհետեւ քաղաքներէն ներս զէնքի եւ բռնի ուժով քաղկեդոնականութիւնը կը պարտադրուէր։ Իսկ վանքերը, որոնք կը գտնուէին քաղաքին սահմաններէն հեռու, ազատ էին իշխանութեան կողմէ տեղի ունեցող հսկողութենէն։ Հազուագիւտ վանքեր կան ներկայիս տարածուած Թուրքիոյ,  Իրաքի, Լիբանանի եւ Սուրիոյ սահմաններէն ներս։ Ասորական սփիւռքին մէջ, իր տեսակով եզակի վանքը կը գտնուի Հոլանտայի մէջ։ Ներկայիս, վանքերը կ'օգտագործուին իբրեւ աստուածաբանական ուսում ջամբող կրթական կեդրոններ։
1939-ին կը հիմնուի Ասորի Ուղղափառ եկեղեցւոյ գլխաւոր աստուածաբանական կեդրոնը՝ Սուրբ Եփրեմ ճեմարանը, Իրաքի մայրաքաղաք՝ Մաւսուլի մէջ։ Սակայն, 1960-ական թուականներուն կը փոխադրուի Պէյրութ, Լիբանան։ Բայց եւ այնպէս, Լիբանանի մէջ ծնունդ առած քաղաքացիական պատերազմին պատճառով, ուսանողները կ'երթան եւ կը հաստատուին Դամասկոս։
Սուրբ Եփրեմ ճեմարանը նոր ճիւղաւորումներ կը ստանայ 1995-ին Դամասկոսի մօտակայքը։ Ասորիները եղած են առաջին քարոզիչները քրիստոնէութեան մասին, նաեւ Հայաստանէն ներս։
Ասորիները Հայաստանի մէջ
Պատմութեան ծանօթ է, թէ ինչպէս հայերը 301-ին պետական կրօնք հռչակած են քրիստոնէութիւնը, որմէ ետք ասորիները ազատ կերպով սկսած են գործել Հայաստանէն ներս։ Յունարէնի կողքին, Ասորերէնը նաեւ եղած է պաշտօնական լեզու, որպէսզի թէ եկեղեցիներէն եւ թէ դպրոցներէն ներս՝ քարոզեն նոր կրօնքը։ Հայոց պատմութեան բիւրաւոր աւանդութիւններ կան ասորի մատենագիրներու գործերուն մէջ։ Ասորի գիտնականները, աջակցած են Մեսրոպ Մաշտոցին՝ ստեղծելու համար հայերէն տառերը։ Հարկ է յիշել նաեւ, առաջին անգամ Սուրբ Գիրքի հայերէն թարգմանութեան համար գործածուած է ասորերէն բնագիր մը։ Աստուածաշունչին կողքին, հայերէնի թարգմանուած են նաեւ հայ մատենագիրներու երկերը։
Հայոց Եկեղեցւոյ Եւ Ասորիներուն Փոխ Յարաբերութիւնը Հայ-ասորի ուղղափառ եկեղեցիներուն կապերը կը սկսին քրիստոնէութեան կանուխ շրջանէն եւ կը շարունակուին մինչեւ յաջորդող դարերը։ Հայ եկեղեցին աւելի սերտ գործակից կը դառնայ հակաքաղկեդոնական ասորիներուն հետ, որովհետեւ մերժած են նեստորականութիւնը։ Հայ եկեղեցին մեծ հեղինակութիւն եւ դիրք ունէր 6-8րդ դարերուն յատկապէս քաղկեդոնականները մերժող եկեղեցիներուն եւ ժողովուրդներուն հետ։ Առ այդ, ուղղափառ ասորիները իրենց ապաստանը կը գտնեն հայ եկեղեցիէն ներս։ Հայոց կաթողիկոսները հայերուն կողքին ասորիներուն համար ալ եպիսկոպոներ կը ձեռնադրեն։ Դուինի մէջ տեղի ունեցած 506-ի ժողովին, կը քննարկուի նաեւ Պարսկաստանի ուղղափառ ասորիներուն հարցը, որոնք օգնութեան համար խնդրագիր նամակ մը յղած էին Բաբգէն Ա. Ոթսմեցի կաթողիկոսին։ Կաթողիկոսը ուղղափառ պարսիկներուն գրած երկու նամակներով «Թուղթ Հայոց ի Պարսս առ Ուղղափառս», կը հաստատուին երկու եկեղեցիներու դաւանական միասնութիւնը։ 554-ին, Դուինի մէջ տեղի կ'ունենայ ուրիշ ժողով մը, որուն ընթացքին պաշտօնապէս հայ եւ քղմեդոնիկ եկեղեցիներու բաճանման քայլերը սկիզբ կ'առնեն։ Այս ժողովին կը մասնակցի նաեւ Ասորի Ուղղափառ եկեղեցին, ներկայացուցիչ ունենալով՝ Աբդիշո Եպիսկոպոսը, որ հայերուն օգնած էր նաեւ հակաքաղկեդոնիկ աստուածաբանի մը գրութիւննրը։ 726-ին, Մանազկերտի մէջ ուրիշ ժողով մը տեղի կ'ունենայ, որուն կը հրաւիրուի նաեւ հայոց Յովհաննէս Գ. Օձնեցի կաթողիկոսը։ Նախաձեռնութեամբ Անտիոքի Աթանաս պատրիարքին, Հայ եկեղցւոյ եւ Յակոբիկեան Ասորիներու միջեւ կը կնքուի դաւանական միութիւն անապականութեան խնդրին շուրջ, ինչպէս նաեւ ծիսական այլ հարցերու շուրջ կ'որդեգրեն միասնական մօտեցում։ Հայ եկեղեցւոյ տօնելի սուրբերուն շարքին կան նաեւ Ասորի սուրբեր, որովհետեւ յատուկ առնչութիւն ունեցած են հայ իրականութեան հետ։ Եփրեմ Ասորին Հայ եկեղեցւոյ տասներկու վարդապետներէն մէկն է, եւ համաքրիստոնէական սուրբ հայրերէն մէկը։ Հայ-Ասորի եկեղեցական, մշակութային նիւթերուն շուրջ գլխաւոր հետազօտող եղած է Ե. Տէր-Մինասեանը։
Ասորական ուղղափառ եկեղեցին եւ միւս արեւելեան ուղղափառ եկեղեցիները
Աղէտներ
Ասորի ուղղափառ եկեղեցւոյ պատմութիւնը լեցուն է եւ նկարագրուած է դժբախտութիւններով, որովհետեւ Զ.եւ Է. դարերուն, Բիւզանդական ճնշումներուն կը յաջորդեն ԺԱ. եւ ԺԲ. դարերու խաչակիրներու արշաւանքները, որմէ ետք 1336-1405-ի միջեւ Մոնկոլներունը: Օսմանական սուլթանութեան օրերուն, խիստ սահմանափակումներու կ'ենթարկուին: Աւելի մեծ աղէտ մըն ալ տեղի կ'ունենայ 1915-ի ասորիներուն ջարդը, որ սպաննեց 90,314 մարդ 346 գիւղերէ, որ կը ներկայացնէ ասորի ուղղափառ եկեղեցւոյ մէկ երրորդը: Անոր կը յաջորդէ 1925-26-ի քրտական ապստամբութիւնը: Այս բոլոր ահաւոր տառապանքները պատճառ կը դառնան, որ արտագաղթը աճ արձանագրէ:
Իւրայատկութիւններ Ասորի ուղղափառ եկեղեցին եզակի է բազմաթիւ պատճառներով: Նախ, ան կը ներկայացնէ քրիստոնէութեան այն դէմքը, որ ունի սեմական բնոյթ. մշակոյթ մը, որ շատ հեռու չէ Քրիստոսի ապրած օրերուն մշակոյթէն: Երկրորդ, պատարագի ընթացքին կը գործածուի Ասորերէնը, որ արամերէնի բարբառ մըն է եւ կը նմանի այն արամերէնին, որմով քարոզած են Քրիստոս եւ Իր առաքեալները: Երրորդ, ան աշխարհի վրայ մատուցուած պատարագներուն ամենահիներէն է: Չորրորդ, իր հաւատացեալներու բազմազգութիւնը ցոյց կու տայ Քրիստոսի մարմնին միասնութիւնը. Եւ այս կը նկատուի ամենակարեւոր պատճառը իր եզակի ըլլալուն:
Քրիստոնէական ասորական համայնքը արագօրէն տարածուեցաւ արեւելքի մէջ: Աստուածաշունչն ալ թարգմանուեցաւ ասորերէնի, որպէսզի ծառայէ հիմնական աղբիւր կրօնքի տարածման համար: Ասորական Աստուածաշունչը, մինչեւ այս օրերը ժամանակակից գիտնականներու կողմէ կը պահպանուի զգուշութեամբ:
Մինչեւ 5-րդ դարու կէսերը՝ 451, եկեղեցին միասին էր: Երբ գումարուեցաւ Քաղկեդունի ժողովե եւ ընդունուեցաւ Բիւզանդիոնի յունական եւ Հռոմի լատինական եկեղեցիներուն կողմէ, պառակտումներու ճամբայ բացաւ: Բայց եւ այնպէս թէ՛ հայերը, թէ՛ ասորիները եւ թէ, ղպտիները մերժեցին Քաղկեդոնի ժողովը: Այս պառակտումը ժխտական կերպով ազդեց Ասորի ուղղափառ եկեղեցւոյ վրայ:
Կայսրը, աջակից էր քաղկեդոնական խումբին: Ուստի, խիստ սաստիկ հալածանքներու ենթարկուեցաւ Ասորի ուղղափառ եկեղեցին: Մեծ թիւով ասորի եպիսկոպոսներ աքսորուեցան, գլխաւորաբար՝ Մոր Մեւերիոս պատրիարքին, որ աքսորուած ըլլալէն ետք, 538-ին կը վախճանի: Սոյն թուականէն ետք, Ասորի ուղղափառ եկեղեցին անմխիթար եւ անյոյս էր, որովհետեւ նախ կորսնցուցած էին հօտին քաջ հովիւը. Եւ այժմ մնացած էր միայն երեք եպիսկոպոսներ: Եկեղեցին վերակենդանացնողը եղաւ Մոր Յակուբը երբ 544-ին կը ձեռնադրուի եպիսկոպոս, շնորհիւ Կ. Պոլսոյ կայսրուհիին՝ Թեոդորայի ունեցած հեղինակութեամբ: Ան կը նկատուի եկեղեցին վերակենդանացնող, որովհետեւ յաջողած է օծել եւ ձեռնադրել 27 նոր եպիսկոպոսներ, հարիւրաւոր քահանաներ եւ սարկաւագներ: Ասորի եկեղեցին, մինչեւ օրս, յուլիս 30-ին կը յիշատակէ այս սուրբին տօնը, որ վախճանեցաւ նշեալ օրուան 578 թուականին: Դարեր անց, եկեղեցւոյ հակառակորդները զայն կոշեցին Սուրբ Յակոբին անունով «Յակոբիտ»: Ասորական ուղղափառ եկեղեցին, բնականաբար, կը մերժէ այս նուաստացնող «ածականը», որ շատերուն մօտ սխալ տպաւորութիւն կը ձգէ՝ թէ եկեղեցին հիմնուած է Մոր Յակուբի կողմէն:
Համաշխարհային քաղաքակրթութեան մէջ ալ պէտք չէ անտեսել Ասորական եկեղեցւոյ դերը: Չորրորդ դարուն արդէն, Միջագետքի եւ Անտիոքի մէջ գոյին ունէին վանքեր եւ դպրոցներ: Վանականները եւ գիտնականները իրենց օրը կ'անցնէին յունարէն գիտութիւնը ուսումնասիրելով, մեկնաբանելով եւ հարկ եղած տեղը աւելցնելով: Հետեւաբար, յստակ է եւ զարմանալի չէ թէ ինչու երբ արաբները Է. դարուն նուաճեցին Մերձաւոր Արեւելքը, ուզեցին ձեռք բերել յունական բոլոր գիտելիքները, դիմեցին ասորի գիտնականներուն եւ եկեղեցականներուն: Արաբ խալիֆաները պարտականութիւն տուին, որպէսզի թարգմանեն արաբերէնի:
Ասորական ուղղափառ եկեղեցին յառաջիկայ դարերուն գոյատեւած է բազմաթիւ կայսրութիւններու տիրապետութեան տակ: Արաբներու, Մոնկոլներու, խաչակիրներու արշաւանքներուն, մամլուքներուն եւ ոսմանցիներուն օրով ասորի ուղղափառ եկեղեցին շարունակեց գոյատեւել: Որեւէ տեսակի ճնշում չէ յաջողած հաւատափոխ ընել եկեղեցւոյ հետեւորդները:
Ի. դարու ամէնէն դաժան հալածանքը կ'ըլլայ Առաջին համաշխարհային պատերազմին, երբ օսմանեան թուրքերը եւ քիւրտերը միասնաբար կը ջարդեն փոքրամասնութիւններ: Կ'ենթադրուի, որ զոհուած էքառորդ միլիոն ասորիներ: Այս պատճառով արտագաղթ տեղի կ'ունենայ դէպի զանազան երկիրներ՝ Սուրիա, Լիբանան, Իրաք եւ Պաղեստին: Իսկ ոմանք ալ կը գաղթեն դէպի Եւրոպա եւ ԱՄՆ:
Ներգաղթի իբրեւ հետեւանք Ասորական ուղղափառ եկեղեցին հաւատացեալներ ունի աշխարհի չորս ծագերուն:
Ասորի ուղղափառ եկեղեցին հաւատարիմ է Նիկիոյ ժողովին բանաձեւուած հաւատոյ հանգանակին: Ան կը հաւատայ Երրորդութեան գաղափարին, որ մէկ Աստուած է եւ գոյութիւն ունի երեք առանձին դէմքի մէջ, որ կը կոչուի՝ Հայր, Որդի եւ Ս. Հոգի: Այս երեքը կը կազմեն մէկ էութիւն, մէկ Աստուածութիւն, մէկ կամք եւ մէկ տէրութիւն:
Ասորական եկեղեցին կը հաւատայ, որ Աստուծոյ Որդին՝ Յիսուս Քրիստոս, մարմնացաւ եւ մարդկային բնութիւն առաւ Մարիամ Ս. Կոյսէն եւ կուսութեամբ ծնաւ իրմէ: 33 տարեկանին Ան ենթարկուեցաւ դաժանագին չարչարանքներու եւ դաժանագոյն մահուան՝ Խաչին վրայ:
Ասորական ուղղափառ եկեղեցին Մարիամ Աստուածածինը կը կոչէ Աստուծոյ կրող, որովհետեւ ան կրեց Քրիստոս իր որովայնին մէջ:
Ասորական ուղղափառ եկեղեցին նաեւ կը հաւատայ կամ կարծէ թէ Քրիստոսի մահը խաչին վրայ՝ Իր հոգիին բաժանումն էր եւ ոչ թէ աստուածութիւնն էր, որ բաժնուեցաւ: Իր մահով էր, որ մենք հաշտութեան միջնորդ ունեցանք մեր երկնաւոր Հօր հետ:
Դ. դարու սկիզբը ձեւաւորուած է Պարսական եկեղեցւոյ նուիրապետութիւնը՝ Տիզբոնի կաթողիկոսին գլխաւորութեամբ:
Ասորական ուղղափառ եկեղեցին այժմ ունի 33 թեմեր ու պատրիարքական փոխանորդութիւնները։
Արեւելքի Ասորական եկեղեցւոյ տաճարները կը կառուցուին դէմքով դէպի արեւելք։ Եկեղեցւոյ կառուցուածքը նման է Երուսաղէմեան տաճարին նկարագրութեան։ Տաճարին ճիշդ կեդրոնը կը գտնուի Սրբութիւն Սրբոցը իսկ հիւսիւսային կողմը աւանդատունը իսկ հարաւային կողմը մկրտարանը։
Եկեղեցին չօծուած ըլլալու պարագային, պատարագի ժամանակ Սուրբ սեղանին վրայ կը դնեն երկու տախտակ, որ կը նշանակէ Մովսէս Մարգարէին պատուիրաններու տախտակները. ինչպէս որ հայ եկեղեցին ունի վէմքարը։ Սուրբ սեղանին վրայ կը դրուին Աւետարան, փոքր ձեռքի խաչ, քահանայի պատարագամատոյց եւ ծիսական երգերու գիրք մը։ Ի տարբերութիւն, եկեղեցւոյ սեղանին ետեւը ազատ տարածութիւն չունի որ հայ եկեղեցին կ'օգտագործէ վերաբերուման ընթացքին։
Սրբութիւն սրբոցին ճիշդ կեդրոնը առաստաղին կախուած է կանթեղ մը, որ կը խորհրդանշէ Աստուծոյ ներկայութիւնը, մինչ հայ եկեղեցին կանթեղները կը կախէ Սուրբ սեղաններու կամ պատկերներուն առջեւ։
Ասորական եկեղեցւոյ խորանները տաճարէն կը բաժնուին 3 աստիճաններով, որ կը խորհրդանշէ երկրային դրախտի եւ երկինքի կապը։ Իսկ հայ եկեղեցւոյ մէջ աստիճաններուն թիւը մօտաւորեպէս 3-7 հատ են, որոնք կը գտնուին խորանին աջ ու ձախ կողմերը։ որոնցմէ աջակողմեանը պատարագի ընթացքին կ'օգտագործուի բարձրանալուեւ իջնելու համար։
Ասորական ուղղափառ եկեղեցւոյ քահանայութիւնը երեք աստիճան ունի.
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Քրիստոնէութիւն
Ֆրենք Լամփարտ
Լամփարտը կը համարուի հին ժամանակէ մը ֆութպոլի լաւագոյն կիսապաշտպաններէն մէկը    ։ Ան (ինչպէս իր հայրը) իր գործի ասպարէզը կը սկսի Վեսթ Հեմ Իւնադըտի մէջ։ 2001 թուականին 11 միլիոն ֆոնտի դիմաց կը տեղափոխուի Չելսի։ Չելսիի պատմութեան լաւագոյն ռմբարկուն է 208 հարուածած գնդակով ։
Անձնական Կեանք
Ֆրենքը ծնած է ֆութպոլի ընտանիքին մը մէջ։ Անոր հայրը՝ Ֆրենք Լամփարտ աւագը, եղած է անգլիացի պաշտպան եւ Ուեսթ Հեմ Իւնայթըտի կազմին մէջ 2 անգամ կը յաղթէ Անգլիոյ բաժակը, իսկ մայրը՝ Փեթը, մահացած է 2008 թուականին Ապրիլ 24-ին թոքերու բորբոքումէն։ Ֆրենքին հօրեղբայր՝ Հէրի Ռետնափը (Harry Redknapp), Քուինզ Փարք Ռէյնճըրզի գլխաւոր մարզիչն է, իսկ անոր ազգական Ճէյմի Ռետնափը (Jamie Redknapp) յայտնի է Լիվըրփուլի մէջ իր ելոյթներով։ Լամփարտը կրթութիւն ստացած է Պրենթւուտի դպրոցին մէջ, որ կը գտնուի Էսսեքսի մէջ ։
Վեսթ Հեմ Իւնայթըտ
1994 թուականին Լամփարտը կը միանայ Վեսթ Հեմ Իւնայդըտին, ուր իր հայրը մարզիչին օգնականն էր։ Մէկ տարի անց կը կնքէ իր առաջին մասնագիտական պայմանագիրը։ Հոկտեմբերին վարձավճարով կը տեղափոխուի Սուոնսի Սիթի, ուր կ'անցկացնէ 9 հանդիպում։ Յաջորդ տարի Ասթըն Վիլլայի հետ հանդիպման ժամանակ կը կոտրէ ոտքը։ 1998-99 մրցաշրջանին Լամփարտը կը մասնակցի իր խումբին բոլոր խաղերուն։ Վեսթ Հեմը կը գրաւէ իր պատմութեան մէջ ամենաբարձր՝ 5-րդ դիրքը։ 2001 թուականին Ֆրենք Լամփարտը 11 միլիոն փոնտի դիմաց կը տեղափոխուի Չելսի։
Չելսի
Վերջին գնդակը Չելսիի կազմին մէջ Ֆրենքը հարուածած է 2014 թուականին Ապրիլ 5-ին, Անգլիոյ առաջնութեան 33-րդ շրջագայութեան մէջ՝ Ստոք Սիթիի դէմ խաղին (Չելսի-Ստոք Սիթի 3-0)։
Նիւ Յորք Սիթի եւ Մանչեսթըր Սիթի
2014 թուականին Յուլիս 24-ին հայտարարուեցաւ, որ Լամփարտը տեղափոխուած է ՄԼՍ Նիւ Յորք Սիթի ակումբ՝ կնքելով երկամեա պայմանագիր  ։ 2014 թուականին օգոստոս 3-ին հաղորդագրութիւններ տարածուեցաւ, որ Լամփարտը վարձավճարով պիտի տեղափոխուի Մանչեսթըր Սիթի մինչեւ 2014 թուականին դեկտեմբեր 31-ը մարզավիճակը պահպանելու համար ։ Լամփարտի առաջին խաղը Մանչեսթեր Սիթիի կազմին մէջ տեղի ունեցաւ 2014 թուականին սեպտեմբեր 21-ին իր նախկին ակումբի՝ Չելսիի դէմ խաղին 79-րդ վայրկեանին։ Նոյն խաղին ան 85-րդ վայրկեանին կոլի հեղինակ դարձաւ եւ հաւասարեցուց հաշիւը։ Խաղը աւարտեցաւ 1-1 հաշիւով։ Լամփարտը ներգրաւուեցաւ Մանչեսթըր Սիթիի խաղին՝ դառնալով քանի մը կարեւոր կոլերու հեղինակ։ Դեկտեմբեր 31-ին հաշուետւութիւններ հայտնուեցան, ուր կը նշուէր, որ իրականը Լամփարտ կարճաժամկէտ պայմանագիր կնքած է Մանչեսթըր Սիթիի հետ, որ կերկարացուի մինչեւ Անգլիոյ Բրեմիոր լիկայի աւարտը   , մինչդեռ Նիւ Յորք Սիթիի հետ պայմանագիր չէր կնքուած եւ Ֆրենքի ապագան ՄԼՍ-ի մէջ անհայտ կը մնար  ։ Այդ հաշուետուութիւնները, ինչպէս նաեւ Մանչեսթըր Սիթիի մարզիչ Մանուէլ Բելեգրինիի հայտարարութիւնը, որ Լամփարտ կրնայ Մանչեսթըր Սիթիի մէջ մնալ մէկ մրցաշրջան եւս, Նիւ Յորք Սիթիի երկրպագուներու մօտ բացասական արձագանքներու ալիք բարձրացուցին   ։ 2015 թուականին Յունուար 9-ին Մանչեսթըր Սիթին հաստատեց, որ Լամփարտ Նիւ Յորք Սիթիի հետ պաշտօնական պայմանագիր չէ կնքած, այլ միայն համաձայնութիւն ձեռք բերած է, որպէսզի ապագային տեղափոխուի այդ ակումբը     ։ Նոյն օրը՝ 2015 թուականին յուլիս 1-ին, Նիւ Յորք Սիթիի պաշտօնական կայքը հայտարարեց, որ Լամփարտը պայմանագիր կնքած է ակումբի հետ, որ կը հաստատէ Լամփարտի տեղափոխութիւնը Նիւ Յորք Սիթի ։
Միջազգային Գործի Ասպարէզ
Լամփարտը մինչեւ 21 տարեկաններուն Անգլիոյ հաւաքական կը հրաւիրուի, երբ գլխաւոր մարզիչն էր Փիթըր Թեյլորը։ Անոր տեպիւթային խաղը կ'ըլլայ 1997 թուականին Նոյեմբեր 13-ին, Յունաստանի հաւաքականի դէմ խաղին։ Ֆրենքը այդ հաւաքականի կազմին մէջ խաղցաւ 1997 Նոյեմբերէն մինչեւ 2000 թուականին Յունիսը, եւ հարուածեց 9 կոլ։ Անոնցմէ շատ հարուածած էին Ալան Շիրերը եւ Ֆրենսիս Ճեֆֆերսը (13 կոլ)։ Անգլիոյ հավաքականի կազմին մէջ Լամփարտի իր տեպիւթը կը նշէ 1999 թուականին հոկտեմբեր 10-ին, Պելճիքիոյ հաւաքականի դէմ խաղին (2-1), իսկ խաղը կ'անցկացուի Սանտերլընտի մէջ։ 2004 թուականին Եւրոպայի առաջնութեան մէջ ան ճանաչուեցաւ անգլիացիներու մէջ լաւագոյնը։ Ան դարձաւ 3 կոլի հեղինակ։ 2006 թուականին աշխարհի առաջնութեան մէջ ան անյաջող հանդես եկաւ, ուր ոչ մէկ կոլ հարուածեց։ 2010 թուականին աշխարհի առաջնութեան 1/8-րդ եզրափակիչին Ֆրենքը Գերմանիոյ դարպասին կոլ հարուածեց, սակայն մրցավարը կոլ չի համարեց։ Վնասներու պատճառով, որ կը ստանայ մարզման ժամանակ՝ չի մասնակցեցաւ 2012 թուականին Եւրոպայի առաջնութեան։ Անոր փոխարէն հաւաքական կը հրաւիրուի Լիվըրփուլի խաղացող Ճորճան Հենտերզոնը։ 2012 թուականին Սեպտեմբեր 7-ին, Մոլտովայի դէմ արտագնայ խաղին (անգլիացիները յաղթեցին 0-5 հաշիւով) կրկնապատիկը ձեւակերպեց։ Աչքի ինկաւ 3-րդ եւ 29-րդ վայրկեաններուն։ 2013 թուականին Փետրուար 6-ին, Պրազիլի հաւաքականի դէմ տնային խաղին՝ 60-րդ վայրկեանին հարուածեց յաղթական կոլ, այդ դեպքէն ետք Ֆրենք Լամփարտը դարձաւ առաջին խաղացողը, որ 1990 թուականէն սկսած Պրազիլի հաւաքականին յաղթական կոլ կը հարուածէ։
Ակումբային Վիճակագրութիւն
4 մարտ, 2015
Խաղերը Եւ Կոլերը Հաւաքականին Կազմին Մէջ
30 յունիս, 2014
Արդիւնքին մէջ՝ 106 խաղ/ 29 կոլ, 62 յաղթանակ, 27 ոչ մէկուն, 17 պարտութիւն։
Ակումբային
Վեսթ Հեմ Իւնայթըտ
Չելսի
Արտաւազդ Ծ. Վրդ. Գալէնտէրեան
'''Արտաւազդ Ծ. Վրդ. Գալէնտէրեան''' ծնած է Եէնիճէ (Պրուսա) 1876-ին։ 1901-ին, ձեռնադրուած է Վարդապետ։ 1902-1907 եղած է Փոխ Առաջնորդ Երզնկայի մէջ, յետոյ տեղապահ Եւդոկիոյ եւ ապա առաջնորդ Եդեսիոյ մինչեւ 1915։
Երկերը՝ Միութենական հարց եւ Շնորհալի, Սարսուռներ ձայնգր. ։
Տիգրան Սէրայտարեան
Տիգրան Սէրայտարեան, հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1883 թուականին Սեբաստիոյ նահանգի Սե­բաս­տիա քաղաքին մէջ, բրուտ Գասպար Կարոյեանի ընտանիքին մէջ։ Բժիշկ Արմենակ Սէրայտարեանի եղբայրն է։ Աւարտած է Պէյ­րու­թի Սեն Ժոզեֆ Ֆրանսական համալսարանը եւ ստացած է դեղագործի կոչում։ Վերադառնալով Սեբաստիա՝ դեղագործ աշխատած է։ Եղած է հնչակեան կուսակցութեան գործիչ։
1915 թուականին, Սեբաստիոյ հայ բնակչութեան տեղահանութեան ժամանակ, Եւ­դո­կի­ոյ ճամբոըն վրայ, Զիլէի մօտ, ընտանիքի անդամներուն աչքիմ առջեւ, Արմենակ եղբօր հետ միասին սպանուած է թուրք ոստիկանապետ՝ Շուուպերեիսի (Բաժանմունքի պետ), Քէօր պինպաշիի հրամանով՝ ոստիկան-զինուորներու ձեռքով։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ռաֆայէլ Պետրոս ԻԱ. Մինասեան
Կաթողիկոս պատրիարք '''Ռաֆայէլ Պետրոս ԻԱ. Մինասեան''', Հայ կաթողիկէ եկեղեցւոյ 21-րդ եւ ներկայ պատրիարքն է: 26 Սեպտեմբեր 2005-էն մինչեւ 24 Յունիս 2011, ան կը ստանձնէ Երուսաղէմի եւ Ամմանի փոխանորդութեան պատրիարքական փոխանորդի պաշտօնը: Ապա մինչեւ 23 Սեպտեմբեր 2021, ան կը վարէ Հայ կաթողիկէ եկեղեցւոյ Արեւելեան Եւրոպայի թեմի առաջնորդութեան պաշտօնը: Այս թեմին մաս կը կազմեն Հայաստանը, Վրաստանը, Ռուսիան եւ Ուքրանիան:
Կենսագրութիւն
Ռաֆայէլ Ֆրանսուա Մինասեան ծնած է Պէյրութ, 24 Նոյեմբեր 1946-ին: 1858-ին կը մտնէ Զմմառի պատրիարքական միաբանութեան ընծայարան, ուր կը ստանայ դպրոցական բարձրագոյն կրթութիւն: 1966-ին կը մեկնի Հռոմ, ուր իր ուսումը կը շարունակէ քահանայապետական Լեւոնեան հայ վարժարանի եւ ապա կ'աշակերտէ քահանայապետական Գրիգորեան համալսարանէն ներս, ուր կը ստանայ փիլիսոփայութեան եւ աստուածաբանութեան վկայականները: Անկէ ետք կ'անցնի Հռոմի Սալեզեան համալսարան, ուր կը մասնագիտանայ գործնական հոգեբանութեան մէջ:
24 Յունիս 1973-ին, Պէյրութի մէջ կը ձեռնադրուի կուսակրօն քահանայ: Մինչեւ 1980 կը ստանձնէ Պէյրութի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ – Ս. Եղիա աթոռանիստ եկեղեցւոյ հովուութիւնը: 1978-ին կը նշանակուի Լիբանանի հայ կաթողիկէ եկեղեցական ատեանի քարտուղար, ապա` եկեղեցական դատաւոր` մինչեւ 1989:
1980-էն 1984 Քասլիքի Ս. Հոգի համալսարանին մէջ կը դասաւանդէ ծիսագիտութիւն: 1983-էն 1986 կը ստանձնէ Զալքայի Ս. Խաչ եկեղեցւոյ ժողովրդապետութեան պաշտօնը: Իր շնորհիւ է, որ կը կառուցուի Զալքայի Ս. Խաչ եկեղեցին: 1986-էն 1988, ան պատրիարքական քարտուղարն էր: 1988-էն 1990 դարձեալ կը ստանձնէ Զալքայի Ս. Խաչ եկեղեցւոյ ժողովրդապետութեան պաշտօնը` միաժամանակ վարելով նորակառոյց պատրիարքական վարժարանի տնօրէնի պաշտօնը:
1990-ին կը նշանակուի Միացեալ Նահանգներու մէջ Քալիֆորնիա նահանգի ժողովրդապետ եւ ան այս պաշտօնը կը վարէ մինչեւ 2006:
Ան եղած է «Armenian Alliance» բարեգործական հիմնադրամի գլխաւոր հիմնադիր անդամներէն մէկը, որուն հովանաւորութեամբ Հայաստանի մէջ կ'իրականացուին բազմաթիւ մարդասիրական եւ բարեգործական ծրագիրներ: Հայր Ռաֆայէլ Մինասեան Կլենտէյլի մէջ կը ձեռնարկէ հայ կաթողիկէ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ կառուցման, որուն օծումը տեղի կ'ունենայ 2001-ին` ի յիշատակ Հայաստանի մէջ քրիստոնէութեան ընդունման 1700-ամեակին:
Սեպտեմբեր 2005-ին Ներսէս Պետրոս ԺԹ. կաթողիկոս պատրիարքը Ռաֆայէլ վրդ. Մինասեանը կ՛անուանէ պատրիարքական փոխանորդ Երուսաղէմի եւ Ամմանի փոխանորդութեան: Նոյն տարին, ան Իտալիոյ մէջ կը հիմնէ « Թելէ Փաչէ » պատկերասփիւռի կայանը:
2009-ին Երուսաղէմի Հայ կաթողիկէ համալիրին մէջ գտնուող Քրիստոսի Խաչի ճանապարհի 4-րդ կայանին մէջ հայր Ռաֆայէլ կը հաստատէ Սուրբ Հաղորդութեան մնայուն երկրպագութիւնը, որուն շարունակականութիւնը կ'ապահովուեն Սուրբ Պօղոսի միաբանութեան քոյրերը:
24 Յունիս 2011-ին Պենետիկտոս ԺԶ. սրբազան քահանայապետի յատուկ պապական կոնդակով, Հ. Ռաֆայէլ Մինասեան կ'արժանանայ եպիսկոպոսական կարգի իբրեւ նոր նշանակուած տիտղոսաւոր արքեպիսկոպոս կապադովկեան Կեսարիոյ հայոց եւ առաջնորդ Հայաստանի, Վրաստանի, Ռուսիոյ եւ Արեւելեան Եւրոպայի կաթողիկէ հայոց: Եպիսկոպոսական ձեռնադրութիւնը տեղի կ'ունենայ 16 Յուլիս 2011-ին Պէյրութի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ – Ս. Եղիա աթոռանիստ եկեղեցւոյ մէջ` ձեռամբ Ներսէս Պետրոս ԺԹ. կաթողիկոս պատրիարքին, ներկայութեամբ Վատիկանի Արեւելեան եկեղեցիներու ժողովի կառավարիչ կարդինալ Լէոնարտօ Սանտրիին: 7 Օգոստոս 2011-ին, Շիրակի մարզի Արեւիկ գիւղի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ մէջ տեղի կ'ունենայ Ռաֆայէլ արք. Մինասեանի գահակալութեան արարողութիւնը:
23 Սեպտեմբեր 2021-ին Ռաֆայէլ արք. Մինասեանը կը դառնայ Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկէ հայոց ԻԱ. կաթողիկոս պատրիարք` առնելով գերերջանիկ Ռաֆայէլ Պետրոս ԻԱ. Մինասեան անունը:
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:24 Նոյեմբերի ծնունդներ Ստորոգութիւն:1946 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Պէյրութ ծնածներ Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայեր Ստորոգութիւն:Պատրիարքներ Ստորոգութիւն:Կաթողիկոսներ Ստորոգութիւն:Կրօնական անձնաւորութիւններ Ստորոգութիւն:Կղերականներ Ստորոգութիւն:Հայ Կաթողիկէ կաթողիկոսներ
Գրիգոր Արտեմի Հարությունյան
Grigory Artemievich Arutinov [note 1] ou Grigor Artemi Harutyunyan ( Գրիգոր Արտեմի Հարությունյան (Հարությունով), Григроий Артемьевич Арутинов  ; 7 novembre 1900 - 9 novembre 1957) était le premier secrétaire du Parti communiste de la RSS d'Arménie du 24 septembre 1937 au 12 mars 1953. Son mandat de premier secrétaire fut le plus long de l'histoire de la RSS d'Arménie. Il incarne le stalinisme en Arménie.
Formation et jeunesse (1900-1937).
Arutinov est né à Telavi, Empire russe dans la famille d'un petit marchand et d'un viticulteur. En 1911, il entre au gymnase russe de Telavi. Il a rejoint le Parti travailliste social-démocrate russe (bolcheviks) en 1919 et a été arrêté par les autorités géorgiennes en 1920.
Avec l'établissement du pouvoir soviétique en Géorgie, il devient chef du département de propagande du comité de district de Telavi du Parti communiste de Géorgie. En 1922, il part étudier à Moscou, à l' Institut d'économie nationale Karl Marx. En 1924, il a été rappelé en Géorgie et a occupé divers postes dans la bureaucratie du Parti communiste en Géorgie, devenant finalement secrétaire du comité du parti de la ville de Tiflis en 1934.
Chef de l'Arménie soviétique (1937-1953).
Pendant la Grande Purge, le frère d'Arutinov, Sergo, et son beau-frère Artyom Geurkov ont été arrêtés et abattus en Géorgie.
Le 15 septembre 1937, lors d'un plénum extraordinaire du Comité central du Parti communiste d'Arménie, Arutinov est élu premier secrétaire du Comité central du Parti communiste d'Arménie. Le prédécesseur d'Arutinov, Amatuni Amatunian, a été arrêté le 23 septembre puis fusillé. Arutinov a été recommandé à ce poste par son patron au sein de la structure du parti géorgien, Lavrentiy Beria. Arutinov n'avait jamais vécu en Arménie avant sa nomination et ne connaissait pas non plus la langue arménienne.
Pendant le mandat d'Arutinov, l'Arménie a connu une expansion agricole et industrielle considérable, la capitale Erevan en particulier bénéficiant d'une croissance et d'un développement significatifs. L' Académie nationale arménienne des sciences a été fondée et la construction du bâtiment principal du Matenadaran a commencé. En mars 1942, Lavrenti Beria le propose pour devenir commissaire du peuple au transport, ce que Staline refuse en déclarant: "Vous vous imaginez que j'accepterai la candidature d'Aroutiounov que Beria cherche de toute force à m'imposer, jamais je n'y consentirai". De 1946 à 1948, durant le Nerkhaght 100 000 Arméniens vivant dans la diaspora arménienne ont immigré en Arménie soviétique, bien que certains aient été deportés en Sibérie. En 1945, Arutinov a demandé en vain à Joseph Staline de rattacher l' oblast autonome du Haut-Karabakh à majorité arménienne, qui faisait partie de la RSS d'Azerbaïdjan, à l'Arménie soviétique.
En 1949, sous les ordres du ministère de la Sécurité d'État de l'URSS, environ 12 000 personnes ont été déportées de force d'Arménie vers le kraï de l'Altaï en Sibérie. Après la mort de Staline le 5 mars 1953, le Comité central du Parti communiste d'Arménie adopte une décision autorisant les survivants de la déportation à retourner en Arménie.
Après l'arrestation de Lavrentiy Beria en juin 1953, Arutinov a fait l'objet de vives critiques en raison de son association avec Beria. Lors de la réunion du plénum du Comité central du Parti communiste d'Arménie le 28 novembre 1953, il fut démis de ses fonctions de premier secrétaire et remplacé par Suren Tovmasyan. '
Après avoir été démis de ses fonctions, Arutinov devient président d'un sovkhoze près d'Erevan la capitale de l'Arménie. Il est mort d'une crise cardiaque à Tbilissi en RSS de Géorgie le 9 novembre 1957.
Vie privée
Arutinov était marié à Nina Geurkov. Ils n'ont pas eu d'enfants, mais ont adopté Nami Geurkov, la fille du frère de Nina, Artyom Geurkov, qui a été exécuté en 1937 durant la grande terreur. Nami Geurkov épousera par la suite Alexey Mikoyan, fils d' Anastas Mikoyan, elle également la mère du musicien russe Stas Namin.
Remarques
Ստորոգութիւն:Վրաստան ծնածներ
Dj R'AN
Dj R'AN (Տի Ճէյ Է՜ր Ան) Ֆրանսացի Տի Ճէյ եւ երաժշտական արտադրիչ մըն է Մոնփելիէ, Ֆրանսայէն եւ նշանաւոր իր «remix»ներով ծանօթ երգերու եւ իր աշխատանքով կարգ մը արուեստագէտներու հետ։ Իր երաժշտութիւնը կ'ընդգրկէ «reggaeton»ը, urban երաժշտութիւնը եւ «R&B»ն։
Սինկըլներ
Իր նշանաւոր արտադրութիւններէն՝
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսաացի երաժիշտներ
Երիտասարդ Թուրքերու Կուսակցութիւն
Երիտասարդ Թուրքերու Կուսակցութիւնը (Կամ՝ Երիտթուրքեր)- Օսմանեան Կայսրութեան ընթացքին կուսակցութիւն մըն էր որ կազմուած էր աւելի յառաջադէմ մտաւորականներէ։ Այս կուսակցութեան ղեկավարները ծրագրեցին Հայոց Ցեղասպանութիւնը։ Անոնք տարբեր յեղափոխականներու խումբ մըն էին եւ կը ցանկանային բարեփոխել Օսմանեան կառավարութիւնը։ Այս շարժման արդիւնքը կը հանդիսանայ Երիտթուրքական յեղափոխութիւնը Սուլթան Ապտուլ Համիդ II–ի գահին դէմ 1908 թուականին։ Անոնք նաեւ կը նախընտրէին ունենալ երկրի վարչակարգ մը ուր սահմանադրութիւն պիտի կառավարէր երկիրը եւ իրենց յեղափոխութենէն ետք 1908 թուականին, առաջին անգամ ըլլալով երկիր սկսաւ ունենալ կուսակցութիւններու ներկայացուցիչներ:
Նախապատրաստութիւն
Եւրոպայի զարգացած մայրաքաղաքներուն մէջ ուսանած մտաւորականներ աւելի յառաջադէմ մտայնութեամբ կ՚ուզէին բարենորոգումներ իրենց երկրին մէջ։ Յետադիմական օրէնքներով ղեկավարուող Օսմանական կայսրութիւնը պիտի չկրնար տոկալ եւրոպացիներու գաղութարար ախորժակներուն դիմաց։ Միակ ելքը բարենորոգումներն էին (թանզիմաթ), ծրագիրներ՝ որոնք սակայն չկիրականացան։ Թանզիմաթ ձախողութենէն ետք, մտաւորականութեան մէջ ծնունդ առաւ «Երիտասարդ Թուրքեր»-ու շարժումը։
Շարժում
Շատ պարագաներու սուլթանին դէմ իրենց տարած պայքարին ու կառավարութեան դէմ բռնած դիրքին պատճառով, շարժումին ղեկավարները կը պարտադրուէին լքել Պոլիսը։ Եւրոպական մայրաքաղաքներու մէջ հաստատուելով, անոնք իրենց արտայայտութիւններով իրենց գաղափարները կը տարածէին եւ օսմանեան վարչակարգը կը քննադատէին համարձակօրէն։ Այս մտաւորականներն էին Եուսուֆ Զիա եւ Նամըք Քեմալ։ Եւրոպայի ղեկավարները կը քաջալերէին այս շարժումն ու երիտասարդները։
1876-ին Երիտասարդ Թուրք կուսակցութեան անդամ՝ Միտհաթ Փաշան ստանձնեց մեծ վեզիրի պաշտօնը եւ կրցաւ Սուլթան Ազիզիը փոխարինել տալ օրին աւելի յառաջադէմ կարծուած Սուլթան Ապտիւլ Բ-ով։
Յեղափոխութիւն
Երիտասարդ Թուրքերը հիմնեցին իրենց կուսակցութիւնը՝ Իթթիհատ Վէ Թերաքքի (Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն) անունով եւ իրենց ուժերը կեդրոնացուցին կայսրութեան եւրոպական ցամաքամասին վրայ՝ Թեսաղոնիկէ (Սալոնիք)։ Հոն ծրագրեցին սուլթանը գահընկէց ընելու եւ ժողովրդավարական կարգեր հաստատելու յեղափոխութիւնը։ Յեղափոխութիւնը տեղի ունեցաւ 10 Յուլիս, 1908-ին։ Իր գահը փրկելու համար, սուլթանը 11 Յուլիսին յայտարարեց թէ վերահաստատուած է 1877-ին առկախուած սահմանադրութիւնը։ Այդպիսով, Սուլթան մնաց գահին վրայ եւ տեղի ունեցաւ խորհրդարանական ընտրութիւններ։
Հայութիւնը մեծ խանդավառութեամբ ընդունեց յեղաշրջումը, որ կը խոստանար հաւասարութիւն եւ եղբայրութիւն՝ կայսրութեան բոլոր ժողովուրդներուն։ Միւս կողմէ՝ Սուլթան Համիր փորձեր կատարեց վերջ տալու Իթթիհատ թէ Թերաքքի կուսակցութեան պարտադրած սահմանադրական կարգերուն։ Իր վերջին փորձը՝ պահպանողական թուրքերու օգնութեամբ խորհրդարանի շէնքին վրայ յարձակումն էր։ Նպատակն էր բոլոր երեսփոխանները սպաննել։ Երիտասարդ Թուրքերը Պոլիս ուղարկեցին արդէն իրենց հսկողութեան տակ գտնուող բանակը, որ պաշարեց սուլթանին պալատը։ Սուլթան Համիտ գահընկէց եղաւ։ Զայն փոխարինեց Սուլթան Մեհմէտ Ե.։ Երիտասարդ Թուրքերը դարձեալ ստանձնեցին երկրին ղեկը։
Ուրֆայի Հերոսամարտ
Ուրֆայի հերոսամարտ, Ուրֆայի հայերու ինքնապաշտպանական մարտերը 1915-ի սեպտեմբեր-հոկտեմբերին։
Պաշտպանութեան սկիզբը
Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեակին Ուրֆայի մէջ կը բնակէր շուրջ 35 հազար հայ։ 1915 թուականի ամրան կիսուն քաղաք ժամանած են «Թեշքիլաթ-ը մահսուսեի» անդամներ, երիտթուրքեր Ահմէդ եւ Խալիլ բեյերը՝ կազմակերպելու Ուրֆայի հայութեան աքսորը։ Ձերբակալելով քաղաքի երեւելիներուն՝ բնակիչներէն պահանջած են 48 ժամուան ընթացգին հանձնել իրենց մօտ եղած զէնքերը։ 19 Օգոստոսին իշխանութիւններու սադրանքով իսլամանական ամբոխը դաժանօրէն կոտորած է հայերուն (զոհուած է 300-400 մարդ)։ Այս իրադարձութիւնները կը վկայեն, որ կը պատրաստուէր դաժան հաշուեհարդար, հայերու նկատմամբ։ Ուրֆահայերը վճռած են դիմել ինքնապաշտհանութեան, զայն ղեկավարելու համար ստեղծուած է զինուորական խորհուրդ, կազմին մէջ՝ Մկրտիչ Յոթնեղբայրեան, Յարութիւն Ռասթկելէնեան, Յարութիւն Իմիրզեան, Լեւոն Էղբերլերեան, Արմենակ Աթարեան եւ Խորէն Քիւփելեան։ Կազմակերպուած է նաեւ պարենամթերքի հայթայթման եւ բաշխման ծառայութիւն, զէնքի եւ զինամթերքի պատրաստման եւ վերանորոգման արհեստանոց, բուժօգնութիւն։ Ինքնապաշտպաններու թիւը, ըստ մէկ աղբիւրի, կազմած է 800, իսկ ըստ մէկ այլ աղբիւրի՝ 2000 մարդ, հիմնականին՝ պատանիներ եւ աղջիկներ։
Բուն հերոսամարտը
Հայերու թաղամասը, որ ունէր բարձր դիրք, ծածկուած է բարիկադներով եւ ամրութիւններով, բաժանուած է 6 պաշտպանական շրջաններու՝ 32 դիրքերով, փակուած են թաղամաս տանող 12 փողոցներու մուտքերը։ 1 Հոկտեմբերին հակառակորդը անցած է հարձակման։ Կատաղի կռիւէն ետք թշնամին, տալով 300 զոհ, նահանջած է։ Յաջորդ յարձակումը տեղի ունեցած է հոկտեմբեր 2-ի լոյս 3-ի գիշերը։ Զգալով, որ հնարաւոր չէ դիմագրաւել հակառակորդի գերազանց ուժերուն, զինուորական խորհուրդը վճռած է կեղծ նահանջ կատարել, թոյլ տալ յարձակողներուն մտնել թաղամաս, ապա յարձակիլ թիկունքէն եւ ոչնչացնել անոնց։ Իսլամանական խաժամուժը, տեսնելով, որ հայերը լքած են դիրքերը, ներխուժած է թաղամաս եւ սկսած թալանը։ Օգտուելով հակառակորդի անհոգութիւնէն՝ հայ ինքնապաշտպանները յարձակման անցած են եւ ոչնչացուցած մօտ 1200 թուրք։ 6 Հոկտեմբերին Հալեպէն Ուրֆա բերուած է մօտ 11 հազար զինուոր՝ թնդանոթներով եւ գնդացիրներով, թուրք, շտաբի պետը գերմանական սպայ էր։ Սկզբը բոլոր գրոհները ինքնապաշտպաններուն, հերոսաբար ետ մղած են, սակայն հակառակորդը, շնորհիւ հրետանիի, աստիճանաբար իր ձեռքը վերցուցած է նախաձեռնութենէն։ Հերոսամարտի վերջը հայկական թաղամասի 2300 տունէն միայն 50 կանգուն մնացած էր։ Թրքական հրամանատարութիւնը անընդհատ ուժեղացուցած է ճնշումը հայկական դիրքերու վրայ, պաշարման օղակը սեղմուած է աստիճանաբար։ Հրետանին քարուքանդ ըրած էր հայկական բոլոր ամրութիւնները, եւ զինուորական խորհուրդը հրամայած էր ամրանալ ամերիկեան բարեգործական հաստատութիւններուն մէջ, մայր եկեղեցիին մէջ դիմագրաւելու հարմար շինութիւնները։ Ի վերջոյ, թուրքերը յաջողած են, 23 Հոկտեմբերին, ճնշել ընդդիմութեան հիմնական կետերը, սակայն ինքնապաշտպանները անձնուիրաբար կռուած են մինչեւ նոյեմբերի կեսը, բազմաթիւ հայեր, այդ թիւին՝ Մ. Յոթնեղբայրեանը, թշնամիին ձեռքը չինալու համար, դիմած են ինքնապաշտպանութեան։ Մօտ 15 հազար կին եւ երեխայ աքսորոծւ են։ Միայն Հալեպի մէջ սովէն եւ վարակիչ հիւանդութիւններէն օրական մահացած են 150-200 տարագիր հայեր։
Զոհեր
Ինքնապաշտպանական մարտերու ընթացքին թուրքերու կորուստները, ըստ գերմանակն աղբիւրի, կազմած են 50 զոհ եւ 120-130 վիրաւոր, ըստ Ջ. Բրայսի՝ 7 սպա եւ 400 զինուոր սպանուած, ըստ թրքական աղբիւրի՝ 20 սպանուած եւ 50 վիրաւոր, անգլ. հրամանատարութեան ներկայացուած տուեալներով՝ 3000 զոհ, իսկ հերոսամարտի մասնակից Օ. Թիթոեանի տուեալով՝ 2000 զոհ։
Գնահատական
Ուրֆայի հերոսական պաշտպաններուն բարձր գնահատած են ժամանակակիցները։ Ֆրիտյոֆ Նանսենը գրած է. որ Ուրֆայի հայերը զոհուեցան շատ անգամ, թիւով գերազանց թշնամիին դէմ կատաղի պայքարէն ետք, իսկ Անրի Բարբին գրած է.«... Ուրֆայի մէջ հայերը իսկական կռուի մէջ մտան թուրք ջարդարարներու դէմ եւ տեղի տուին միայն կառավարութեան կողմէն ուղարկուած զորքերու բազմաքանակութեանը»։
Ուրֆայի հայերու արիութիւնը ընդունեց նաեւ թշնամին՝
Ուրֆայի 24-օրուան հերոսական ինքնապաշտպանութիւնը հայ ժողովուրդի ազգ-ազատագրական պայքարի պատմութեան փառաւոր էջերէն է։
Պերկա
Պերկա (սպաներէն՝ Berga), քաղաքը կը գտնուի Սպանիոյ Քաթալոնիա երկրամասին մէջ։ Տարածքը կը կազմէ 22.56 քմ²
Հոլոքոսթ
Հոլոքոսթ (The Holocaust - Ողջակիզում, յուն.՝ ὁλόκαυστον), մօտ 6 միլիոն Եւրոպայի հրեաներու, նաեւ միլիոնաւոր գնչուներու, լեհերու, սովետական քաղաքացիներու, այլախոհներու, աղանդաւորներու, միասեռականներու ծրագրաւորուած կոտորածները Նացիստական Գերմանիայի կողմից Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում։
Ֆաշիստական Գերմանիան ցեղասպանական պետութիւն էր։ Պետական դիւանակալութեան բոլոր միջոցները ուղղուած էին կոտորածներ եւ ջարդեր իրականացնելուն։ Խաղաղ բնակչութիւնը կ'ահաբեկուէր՝ ըստ ազգային պատկանելիութեան, հրեաներուն եւ միւս անցանկալի բնակչութիւնը կ'ենթարկէին հետապնդումներու, կը բռնագրաւէին ունեցածը, կը բռնագաղթեցնէին դէպի համակեդրոնացման ճամբարներ, անոնց վրայ կը փորձարկէին նոր դեղորայք եւ այլն։ Օսմանեան կայսրութեան կողմէ կատարուած հայերու ցեղասպանութեան հետ միասին, անիկա կը համարուի 20-րդ դարու ցեղասպանութեան ամէնէն յայտնի օրինակներէն մէկը։
Ատոլֆ Հիթլըր իր հակամարդկային ծրագիրը կ'արդարացնէր «Ո՞վ կը յիշէ հայերու ջարդերու մասին» արտայայտութեամբ։
Կեթթօ
Մեծագոյն կեթթօ ստեղծուած է Վարշաւայի մէջ. անիկա կը ներառէր 480 հզ. մարդ։ ԽՍՀՄ-ի տարածքի մեծագոյն կեթթօներ էին Լվովի կեթթօն (409 հզ. մարդ, գոյութիւն ունեցած է 1941-ի Մարտէն մինչեւ 1943-ի Յունիսը) եւ Մինսքի կեթթօն (մօտ 100 մարդ, լուծարուած է 21 Հոկտեմբեր 1943-ին)։ Մինչեւ հրեաներու զանգուածային բնաջնջման մասին որոշումը ընդունելը՝ գերմանացիները կը կիրառէին «հրէական հարցի լուծման» հետեւեալ գաղափարը. եւրոպական բնակչութեան կեդրոնացում քաղաքներու մեծ շրջաններուն՝ կեթթօներուն մէջ, ոչ հրեայ բնակչութեան անջատում հրէականէն՝ զատում, հրեաներու լիակատար անջատում հասարակական կեանքէն, գոյքի բռնագրաւում, տնտեսական կեանքի բոլոր բնագաւառներէն հրեաներու անջատում, ծանր ֆիզիքական աշխատանքը դարձնել հրեաներու միակ գոյատեւման միջոց։
Խմբակային Գնդակահարումներ
1941-ի Հոկտեմբերին Խրիմի մէջ տեղի բնակչութեան աշխուժ օգնութեամբ սպաննուեցան մօտ հինգ հազար տեղի եւ մօտ 18 հազար արտագաղթած հրեաներ։ Լենինկրատեան եւ Նովկորոտեան շրջաններուն, Հիւսիսային Կովկասի եւ Խրիմի հրեաներու ոչնչացումը կ'իրականացուէր տարածքը գրաւելէն անմիջապէս ետք։ Սակայն Կալուժիսկեան եւ Կալինինեան շրջաններու հակայարձակման շնորհիւ այդ տարածքներուն մէջ չիրագործուեցաւ հրեաներու ամբողջական ոչնչացում։ Հրեաներու սպաննութիւնները Հարաւային Ռուսաստանի եւ Հիւսիսային Կովկասի մէջ սկսան 1942-ին ամրան։ 11 Օգոստոս 1942-ին հրեաներու մասսայական սպաննութիւն տեղի ունեցաւ Ռոստով-նա-Տոնուի մէջ։ Հրեաներուն ոչնչացուցին նաեւ յաջորդ օրերուն ընթացքին եւ այդպէս մինչեւ քաղաքի ազատագրումը։ Տոնի Ռոստովի երկրորդ գրաւման ժամանակ հրեաներու զոհերու թիւը, տարբեր մասնագէտներու կարծիքով, 15000-էն 30000 էր։
«Հրէական Հարցի Վերջնական Լուծումը»
31 Յունիս 1941-ին Հերման Գիորինգը ստորագրեց Ռեյնհարդ Հեյդրիխի՝ Կայսերական անվտանգութեան գլխաւոր վարչութեան (գերմ. Reichssicherheitshauptamt) ղեկավար նշանակուելու հրամանը, որ դարձաւ «հրէական հարցը վերջնական լուծելու» պատասխանատու։ 1941-ի Հոկտեմբերին սկսաւ հրեաներու տարհանումը Գերմանիայէն Լեհաստանի, Պալթեան երկիրներու եւ Պելառուսի կեթթօներ։ 1942-ի Յունուարին Վանզեյսկեան համաժողովին հաստատուեցաւ «հրէական հարցի վերջնական լուծման» ծրագիրը։ Այս որոշումը չէր ազդարարուած, եւ քիչերը, որոնցմէ ապագայ զոհերը, կրնային հաւատալ, որ 20-րդ դարուն կ'իրագործուի այսպիսի ոչնչացում։ Գերմանիոյ, Ֆրանսայի, Հոլանտայի, Պելճիքայի հրեաները կ'ուղարկէին արեւելք՝ Լեհաստանի եւ Պելառուսի ճամբարներ եւ կեթթօներ։ Լեհաստանի մէջ կը ստեղծուէին մահուան ճամբարներ, որոնք հաշուարկուած չէին բազմաթիւ մարդոց բնակութեան համար, այլ նախատեսուած էին նոր ժամանածներու արագ ոչնչացման համար։ Մահուան առաջին ճամբարներու (Հելմնօ եւ Բելժեց) կառուցման վայրերը արդէն իսկ որոշուած էին 1941-ի Հոկտեմբերին։ Լեհաստանի հրեաներու ոչնչացումը կ'անուանուին «Ռեյնհարդի Գործողութիւն»՝ ի պատիւ 1942-ի Մայիսին Փրակի մէջ սպաննուած Ռեյնհարդ Հեյդրիխի։
1941-ի Դեկտեմբերի սկիզբը սկսաւ գործել Հելմնոյի առաջին մահուան ճամբարը։ Այնտեղ հրեաներուն կը սպաննէին ածխածնի օքսիդով փակ բեռնատար մեքենաներու մէջ։ 1942-ի Յուլիսին սկսան մասայական տարհանումներ Վարշաւայի կեթթոյէն (ստեղծուած կեթթօներէն ամենամեծը) Տրեբլինկի մահուան ճամբար։ Մինչեւ 13 Սհպտեմբեր 1942 տարհանուեցան կամ մահացան կեթթոյին մէջ 300 հազար Վարշաւայի հրեաներ։ Լոձ քաղաքի կեթթոյին մէջ կը պահուէին մինչեւ 160000 հրեաներ։ Այս կեթթօն ոչնչացաւ աստիճանաբար. տարհանման առաջին ալիքը դէպի Հելմնօ իրականացուեցաւ 1942-ի Յունուար-Մայիս ամիսներուն (Լոձի եւ Կալիշկսեան շրջանի գաւառական քաղաքներու 55 հազար հրեաներ), այնուհետեւ տարհանումներու յաջորդ ալիքները Հելմնօ եւ այլ ճամբարներ, իսկ 1 Սեպտեմբեր 1944-ին անիկա վերջնականապէս լուծարուեցաւ։ Լիուբլիանայի հրէական բնակչութիւնը ուղարկուեցաւ Բելժեցի ոչնչացման ճամբար։ 17 Մարտէն 1942էն 14 Ապրիլ 1942 ինկած ժամանակահատուածին մահուան ուղարկուեցան 37 հազար հրեաներ, իսկ չորս հազար հրեաներ, որոնք չէին ուղարկուած, կեդրոնացան Մայդան-Թաթարական կեթթոյին մէջ։ 1942-ի Մարտին Բելժեց քաղաք տեղափոխուեցան Լիուբլիանայի բոլոր հրեաները։ 1942-ի Մարտին Լվովէն Բելժեց ուղարկուեցան մօտ 15 հազար հրեաներ, իսկ Օգոստոսին՝ 50 հազար եւս։ 1942-ի Յունիսին եւ Հոկտեմբերին հրեաներուն մեծամասնութիւնը Կրակովէն տեղափոխուեցաւ Բելժեց. 1943-ի Մարտին այնտեղ մնացած մօտ վեց հազար հրեաներ տեղափոխուեցան Պլաշուվ, իսկ մօտ երեք հազարը՝ Օսվենցիմ։
1942-ի Սեպտեմբերին Ռոտոմի, Կելցի, Չենստոխովի եւ Արեւելեան Լեհաստանի այլ քաղաքներու հրեաներու մածամասնութիւնը ուղարկուեցաւ Տրեբլինկա։ Ռադոմսկեան շրջանի 300 հազար հրեաներէն 1942-ի վերջաւորութեան ողջ մնաց միայն 30 հազարը։ 1942-ին ոչնչացան Արեւելեան եւ Կեդրոնական Եւրոպայի հրեաներու մեծամասնութիւնը եւ Արեւմտեան Եւրոպայի հրեաներուն զգալի մասը։ 1943-ի սովետական բանակի յարձակումը, Ստոլինինկրատեան ճակատամարտի դրութեան փոփոխութիւնը եւ Ռոմելի բանակի պարտութիւնը Էլ-Ալամեյնի մէջ հանգեցուցին հրեաներու նկատմամբ նացիստներու կոտորածներու արագացումը։ Սովետական բանակի արագ յառաջխաղացումը արեւմուտք ստիպեց էսէսները լուծարել կեթթօները եւ աշխատանքային ճամբարները, վերացնել իրենց կատարած յանցագործութեան հետքերը։ Յատուկ ստորաբաժանումներ (գերմ. Sonderaktion 1005) մասայական գնդակահարութիւններու վայրերուն մէջ կը զբաղէին դիակներ այրելով։ Արագ կերպով լուծարուեցան Լեհաստանի, Ուքրանիոյ, Պելառուսի, Լաթվիոյ եւ Լիթուանիոյ կեթթօները եւ ճամբարները։ Սկսաւ հրեաներու մասայական տարհանում Իտալիայէն, Նորվեկիայէն, Ֆրանսայէն, Պելճիքայէն, Սլովաքիայէն եւ Յունաստանէն Օսվենցիմ, որ շարունակուեցաւ մինչեւ 1944։ Հունգարիոյ հրեաներու ոչնչացումը սկսաւ, երբ սովետական բանակը գրաւեց երկրին արեւելեան շրջանները։
Պատերազմի Աւարտը
Ըստ որոշ հետազօտողներու՝ 1943-1945 թուականներուն հրեաներու ոչնչացման ծրագիրը (մինչեւ 1945-ի Մայիսի Գերմանիոյ յանձնումը) իրականացուեցաւ երկու երրորդով։ 1943-1944 թուականներուն աշխատուժի պակասը եւ միաժամանակ միլիոնաւոր մարդոց անհիմն սպաննութիւնները կասկածներ յառաջացուցին նացիստական վերնախավի մօտ «վերջնական լուծման» մօտեցման հարցերուն մէջ։ 1943-ին Հիմլերը ողջ մնացած հրեաներուն պատերազմական գործողութիւնները ներգրաւելու մասին հրաման արձակեց։ Պատերազմի վերջին փուլին, երբ անխուսափելի էր Գերմանիոյ պարտութիւնը, որոշ նացիստական կառավարիչներ փորձեցին օգտագործել հրեաները՝ խաղաղ բանակցութիւններ վարելու համար, մինչդեռ միւս ներկայացուցիչները (յատկապէս Հիթլըրը) կը շարունակէին պահանջել ողջ մնացած հրեաներու ամբողջական ոչնչացում։ Շտուրմբանֆիւրեր Տիտեր Վիսլիցենին Նյուրնբերգեան պրեցեսին պնդեց, որ 1945-ի Փետրուարին Ատոլֆ Էյխմանը տեղեկացուցած է իրեն, որ սպաննուած հրեաներուն թիւը մօտ 5 միլիոն է։
«Այստեղ ձեզ հետ կը խօսիմ բացարձակապէս անկեղծ… Իրարու հետ մենք կը խօսինք բացէ ի բաց, որ երբեք չենք ըներ հրապարակային… Նկատի ունիմ հրեաներու արտաքսումը, հրեաներու ոչնչացումը… Այստեղ ներկայ գտուողներէն քիչերը գիտեն, թէ ինչ է դիակներու կոյտը, հարիւր, յիսուն, հազար դիակներու կոյտը… Դիմանալ այդ ամէն ինչին եւ պահպանել պարկեշտութիւն… Ասիկա մեր կեանքին մէկ պատմութիւնն է, որ երբեք չէ գրուած եւ չի ալ գրուիր» [Հայնրիխ Հիմլերի ճառէն. Պոզնան, 4 Հոկտեմբեր 1943]։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պատմութիւն
Ֆրիթաթա
Ֆրիթաթա (frittata), իտալական ձուածեղ, որ կը պատրաստեն պանիրով, բանջարեղէնով, երշիկով կամ մսով։ Սովորաբար ֆրիթաթան նախ պէտք է կիս-եփել փուռին մէջ, այնուհետեւ կը պատրաստեն ջեռոցին մէջ։ Նեափոլիթանական ֆրիթաթան յաճախ կը պատրաստեն օգտագործելով խմորեղէն։ Աւանդական գիւղացիական ֆրիթաթան կը պարունակէ սոխ ու բարմեզան պանիր։
Բաղադրութիւնը
Այս ֆրիթաթային չեն աւելացնէր մեծ քանակութեամբ հեղուկ պարունակող մթերքներ։ Օրինակ, եթէ կ’ուզեն աւելացնել լոլիկ, անոնք առաջին հերթին կը կտրատեն, կը հանեն սերմերը, չոր տեղ կը ձգեն 15-30 վարկեան, եւ միայն ատկէ ետք կ’օգտագործեն ուտեստի պատրաստման համար։ Այսօր իտալական ֆրիթաթան կը պատրաստեն երկու բռնակ ունեցող տապակով, որ նախատեսուած է հատկապէս այդ ուտեստի համար։ Ֆրիթաթան կը պատրաստեն թեթեւ կրակի վրայ։ Նախ հաւկիթը կը ջարդեն իւղապատ տապակին մէջ, ապա կը լեցնեն միջուկը։ Երբ ներքին շերտը կը սկսի եռալ, կարելի է տապակը ծածկել ու ձգել մինչ եփիլը կամ այն տեղաւորել ջեռոցին մէջ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Իտալական խոհանոց Ստորոգութիւն:Ուտեստներ հավի ձվից
Գէորգ Աբգարեան
Գէորգ Աբգարեան, հայ բանասէր, պատմաբան, գրականագէտ, ձեռագրագէտ, աղբիւրագէտ, թարգմանիչ, բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր (1965), ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ 1985 թուականէն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ ձեռագրագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Տարեցախլութիւն
Տարեցախլութիւն, տարեցներուն մօտ յառաջացած լսողութեան մասնակի կորուստը կը կոչուի տարեցախլութիւն։ Ան ընդհանրացած երեւոյթ մըն է, որ կը պատահի տարիքի բերումով, բոլոր մարդոց մօտ, առանց խտրութեան, տղամարդոց եւ կիներուն։ Համայն մարդկութեան 33 առ հարիւրը 55 տարեկանէն ետք, եւ 50 առ հարիւրը 75 տարեկանէն ետք կ'ունենան տարեցախլութիւն, սակայն անոնց մեծամասնութիւնը չ'ընդունիր, թէ իրենք լսողական հարց մը ունին եւ կամ կը ձեւացնեն, թէ բաւարար լսողութիւն ունին :
Բժշկականօրէն խլութիւն կը նշանակէ՝ լսողութեան ամբողջական կորուստ։ Ենթական բնաւ չի լսեր եւ կ'ապրի խզուած արտաքին ձայներէ, այսինքն ան կ'ապրի մնայուն խաղաղութեան մէջ։ Սակայն այս երեւոյթը շատ հազուադէպ է։ Ընդհանրապէս, ինչ որ կը տեսնենք մեր ամէնօրեայ կեանքին մէջ, բառացիօրէն լսողութեան մասնակի կորուստն է։
Յաւելեալ
Բոլորս տարեցութեան պատճառով կ'ունենանք մարմնական, ֆիզիքական, օրկանական կարողականութիւններու դանդաղեցում, տկարութիւն եւ մաշում։ Այս ընդհանուր մաշումին մաս կը կազմեն նաեւ ականջը եւ լսողութիւնը։
Ձեւեր
Տարեցախլութիւնը ծերութեան եւ կամ տարեցութեան մէկ արտայայտութիւնն է։ Անիկա կը յայտնուի երկու հիմնական ձեւերով.
Այս բոլորին պատճառով կը յառաջանայ լսողական մասնակի կորուստ, որ կը կոչուի տարեցախլութիւն, եւ որ կը պատահի ընդհանրապէս 60-65 տարիքէն ետք։
Տարեցախլութիւնը շատ երկարատեւ գործընթաց մըն է. անիկա կ'երկարի տարիներու վրայ, անակնկալ պատահար մը չէ ան։ Տարեցախլութիւնը կը յառաջանայ ընդհանրապէս դանդաղ ընթացքով եւ կը դառնայ ենթակային մնայուն ընկերը՝ ամբողջ կեանքի տեւողութեան։
Ախտանշաններ
Տարեցներ իրենց տարեցախլութեան կ'անդրադառնան զանազան ձեւերով եւ առիթներով։ Անոնցմէ շատերը կը գանգատին իրենց շուրջիններուն՝ ըսելով, թէ հեռատեսիլը շատ մեղմ բացած են եւ իրենք այդ պատճառով չեն ընկալեր հեռատեսիլի հաղորդումները, հակառակ անոր որ անոնք բաւական ուշադրութեամբ մտիկ կ'ընեն հեռատեսիլի հաղորդումները։ Քանի մը ամիսներ առաջ բարեկամ տարեց մը, որ ամէն օր իր արեան շաքարի քանակը կը քննէր յատուկ գործիքով մը, կը գանգատէր, թէ իր գործիքը դադրած է գործելէ, եւ ինք իր արեան շաքարի արդիւնքը չէր գիտնար. սակայն ի յայտ եկաւ, որ գործիքը լաւ կը գործէր, բայց ինք չէր լսեր գործիքին ազդանշանը. այս ձեւով տարեց բարեկամս իմացաւ, որ ինք տարեցախլութենէ կը տառապի։
Տարեցախլութեան ախտաճանաչումը կը կատարուի մասնագէտ բժիշկի մանրակրկիտ քննութիւններով, ի մասնաւորի՝ լսելաչափութիւնը (audiometry) լսելաչափով (audiometer):
Տարեցախլութիւնը դարման չունի. կորսուած լսողութիւնը կարելի չէ վերադարձնել, սակայն կան լսողական օգնական գործիքներ (hearing aids), որոնք որոշ համեմատութեամբ կը բարելաւեն լսողութիւնը եւ մեծ դերակատարութիւն կ'ունենան տարեցախլութիւն ունեցող անհատներուն կեանքը դիւրացնելու մէջ։
Դժուարութիւններ եւ Հարցեր
Տարեցախլութիւն ունեցող անհատներ յաճախ կ'ունենան հետեւեալ դժուարութիւնները եւ հարցերը.
Ուշադրութի՛ւն
Այն անհատները, որոնք լսողական օգնական գործիք կը գործածեն, պէտք է ուշադրութիւն ընեն հետեւեալ թելադրութիւններուն.