cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Գեղեցկութիւն
Գեղեցկութիւն, գեղագիտական բաժանմունք մը, որ կը նշանակէ առարկայի մը տարբեր ներդաշնակ համադրումն ու կատարելութիւնը, ինչ որ դիտողին գեղագիտական հաճոյք կը պատճառէ: Գեղեցկութիւնը մշակոյթի կարեւոր մասերէն մէկն է: Գեղեցկութեան հականիշը տգեղութիւնն է: Գեղեցկութիւնը կը բնութագրէ իրականութեան եւ արուեստի մէջ դրսեւորուող գեղագիտական բարձրագոյն արժէքը:
Գեղեցկութեան Ըմբռնումները
Հին ժամանակաշրջանէն ի վեր գեղեցկութիւնը կարեւորագոյն հասկացութիւններէն մէկն է կեցութեան ընկալման փիլիսոփայութեան մէջ: Գեղեցկութիւնը, ըստ իր բնոյթի, հնագոյն յունական փիլիսոփաներուն կողմէ կ'ընկալուի առարկայական եւ գոյաբանական առումով : Գեղեցկութեան տարբեր մեկնաբանումները միշտ եղած են գաղափարա-փիլիսոփայութեան եւ բուն գեղագիտական շահերու եւ նախասիրութիւններու բախման առարկայ:
Գեղեցկութեան ըմբռնումը, իբրեւ կանոն, անմիջական է եւ կը յենի իրերու արտաքին տեսքին վրայ, սակայն միջնորդաւորուած է անհատին ողջ կենսափորձով եւ ձեւի միջոցով իրերու բովանդակութեան մասին դատելու ընդունակութեամբ :
Հին փիլիսոփայութեան մէջ գեղեցկութեան ընկալումը կ'ամփոփուի Պղատոնի աշխատութիւններուն մէջ: Գեղեցկութեան պատմութեան ծաւալուն հրապարակումը, որուն խմբագիրն էր իտալացի գրող, փիլիսոփայ Ումպերթօ Էքօ (umberto eko), կը պարզէ գեղեցկութեան ընկալումը ողջ մարդկութեան պատմութեան ընթացքին: Յատկապէս ան կը վկայէ, թէ Պղատոն յաջորդ դարերուն համար հիմք դրած է երկու կարեւոր գեղեցկութեան ըմբռնումներու.
Այս ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան նաեւ յաջորդ ըմբռնումները.
Այնուհետեւ Թովմաս Աքուինացի ցոյց կու տայ, որ գեղեցկութեան համար պարտադիր է,
Գեղեցկութեան Ընկալումը Արուեստի Մէջ
Ներկայիս կայ վարկած մը, որ կ'ըսէ, թէ գեղեցկութեան մասին ընկալումները բնազդներ են, որոնք արմատաւորուած են մարդուն յիշողութեան մէջ, շնորհիւ իրենց նախորդող կենդանի էակներու սերունդներուն անգիտակից փորձառութիւններուն :
Էրոս եւ ֆիզիքական Գեղեցկութիւնը
Տղամարդիկ եւ կանայք գեղեցիկ են, երբ ուրիշին աչքին հաճելի կը թուին: Կին/տղամարդ ըմբռնումը, իբրեւ հնարաւոր խաղընկեր, երբեք չեն սխալիր, թէ որ սեռին ինչ պէտք է: Հոս կը գործէ «նախորդ սերունդներուն փորձառութիւն
Գեղեցկութեան տեսակներ
Գոյութիւն ունին երեք տեսակի տարբեր գեղեցկութիւններ. սեռային, բնական եւ արուեստի իրի մը, այսինքն` մարդկային ձեռքով շինուած իրի մը յատուկ գեղեցկութիւն: Այս երեք տեսակի գեղեցկութիւնները կը միաձուլուին:
Ամէնէն տարօրինակը արուեստի իրի մը գեղեցկութիւնն է: Թէեւ մարդը բազմաթիւ այլ արարածներու պէս գործիք կը շինէ յատուկ նպատակի մը համար, սակայն միակ արարածն է, որ գեղագիտական ճաշակով կը շինէ զայն: Արհեստագործութեան նպատակով գործիք շինող մարդը զարգացում մը ապրելով` դարձած է արուեստագէտ: Անոր շինած իրերը հետզհետէ նուազ գործածական արժէք ստացած են, մինչեւ որ արուեստագէտը մղուած է շինելու բան մը, որ գործածական չէ, այսինքն` կիրարկած է արուեստ` արուեստի սիրոյն:
«Գեղեցկութիւն գնահատելու» գաղափարը ծնունդ առած է սեռային գրաւչութեամբ: Այսինքն, երբ մարդը իր բնազդային մէկ մղումը` սերդնագործելու իր տենչը վերածած է այն ուժին, որ Լէոնարտօն մղած է գծելու «Վերջին ընթրիքը»: Ասիկա կ'օգնէ հասկնալու, թէ ինչպէ՛ս գեղեցկութեան փնտռտուքը դարձած է մարդկային ստեղծագործականութեան անբաժան մէկ մասը:
Գեղեցկութեան Մրցոյթներ
Գեղեցկութեան մրցոյթներուն կ'ընտրուին ամէնէն գեղեցիկ մասնակիցները: Յաճախ նման մրցոյթներու ընթացքին կը պահանջուին տարբեր տաղանդներ, մտային կարողութիւններ եւ խօսքի արուեստ ցուցադրել:
Ըստ դիցաբանութեան՝ գեղեցկութեան առաջին մրցոյթը տեղի ունեցած է Հերա, Աթինա եւ Աֆրոտիթի ատուածուհիներուն միջեւ: Իբրեւ մրցատեան անոնք ընտրած էին Փարիս (Πάρης) աստուածը, որ գլխաւոր մրցանակը՝ խնձորը, տուած է ամէնէն գեղեցիկ տիտղոսը կրողին՝ Աֆրոտիթին: Հոսկէ ալ ծագած է Դրոյեան պատերազմը: Ըստ անուղղակի հաստատումներու, հին Դրոյի մէջ տեղի ունեցող գեղեցկութեան մրցոյթին դատական կազմին մաս կազմած են  երգիչներ, քանդակագործներ, ճարտասաններ եւ ռազմիկներ:
Աւելի ուշ, գեղեցկութեան մրցոյթներ կազմակերպուած են Կորնթոսի մէջ Ե. դարուն: Մրցոյթին յաղթողը իբրեւ մրցանակ ոսկի կը ստանար: Յոյներուն հաճելի կը թուին այդ մրցոյթները: Նման մրցոյթներ կը սկսին կազմակերպուիլ Աթէնքի մէջ եւ Լեզվոս կղզիին վրայ՝ Եգէական Ծովուն մօտ:
Հին Բաբելոնի մէջ գեղեցկութեան մրցոյթին յաղթողը ոչ միայն գեղեցիկի կոչում, այլեւ դրամական նուէրներ կը ստանար: Կը կանչէին աղջկան անունը, իսկ տղամարդիկ դրամ կ'առաջարկէին: Այդպէս ալ այդ գումարը կը վճարուէր աղջկան ընտանիքին աղջկան հետ ամուսնանալու թոյլտուութիւն ստանալու համար:
Հին Չինաստանի մէջ, ինչպէս նաեւ մալիզիացիներուն մօտ ստեղծուած էին գեղեցկուհին ընտրելու համար յատուկ կանոններ: Ընտրուած յաղթողը անոնք կը զոհաբերէին աստուածութեան:
Հակառակ իսլամական խիստ սովորութիւններուն՝ Օսմանեան Կայսրութեան կանանոցներու մէջ նոյնպէս կ'ընտրէին ամէնէն գեղեցիկ հարճը:
Իուկանտայի մէջ կը կազմակերպէին գեղեցկութեան մրցոյթներ, որոնց ժամանակ դէմքի գեղեցկութեան ուշադրութիւն չէր դարձուեր:
Ռուսաստան ի մէջ գեղեցկութեան մրցոյթներուն արդիւնքով կ'ընտրուէր թագուհին:
Եւրոպայի գեղեցկութեան մրցոյթներ կը կազմակերպէին միջնադարեան շրջաններուն ընթացքին: Մրցոյթին յաղթողը իրաւունք ունէր խարոյկի մէջ նետուելու: Քրիստոնէական եկեղեցին կը հաւատար, որ ամէնէն գեղեցիկ եւ ամէնէն տգեղ կանայք կը ծառայեն սատանային :
19 Սեպտեմբեր 1888-ին Պելճիքացի Սպայ քաղաքին մէջ կայացած է գեղեցկութեան առաջին մրցոյթը: 350 թեկնածուներէն 21-ը կը հասած է եզրափակիչ փուլ, ուր բացարձակապէս տղամարդոցմէ կազմուած դատակազմը ընտրած է անոնցմէ միայն մէկը փակ դռներու ետեւէն: Անիկա 18-ամեայ Փերտայ Սուկարէն էր, որ 5000 ֆրանքի մրցանակ ստացած էր :
Գեղեցկութեան Միջազգային Մրցոյթներ
Աշխարհի գեղեցկուհի  (Miss World), ամէնամեայ միջազգային մրցոյթ, աշխարհի ամէնէն նշանաւոր մրցոյթներէն մէկն է:
Miss World կը յայտնաբերուի Մեծն Բրիտանիոյ մէջ 1951-ին Էրիք Մորլիի շնորհիւ: 2000-էն ի վեր, անոր կինը՝ Ճուլիա Մորլի, կը հանդիսանայ մրցոյթին համահեղինակը: Մրցոյթին եզրափակիչի հեռուստահաղորդումը ամէնէն մեծն է աշխարհի տարածքին: Անիկա կը հրապարակուի աւելի քան 200 երկիրներու մէջ:
1959-ին BBC կը սկսի ցուցադրել մրցոյթը:
Երկիր Մոլորակի գեղեցկուհի (Miss Earth), գեղեցկութեան ամէնէն շատ ժողովրդականութիւն ունեցող մրցոյթներէն մէկը՝ Աշխարհի գեղեցկուհի, Համաշխարհային գեղեցկուհի եւ Տիեզերքի գեղեցկուհի մրցոյթներու շարքին մէջ:
Տիեզերքի գեղեցկուհի (Miss Universe), գեղեցկութեան տարեկան միջազգային մրցոյթ, մեծ ժողովրդականութիւն ունեցող մրցոյթներէն մէկը:
Աշխարհի գեղեցկութեան մրցոյթը 4-րդ ամէնէն մեծ մրցոյթն է աշխարհի վրայ: Ի սկզբանէ կայացած է Քալիֆորնիոյ Լոնկ Պիչ քաղաքին մէջ: Մինչեւ 1967 մրցոյթը կայացած է Լոնկ Պիչի մէջ, իսկ 1968-ին մրցոյթը սկսած է կայանալ Ճափոնի մէջ՝ Էքսպոյ 70 քաղաքին մէջ:
Գեղեցկութեան այս մրցոյթը, որ յայտնի է նաեւ իբրեւ գեղեցկութեան տօն, չէ հիմնուած միայն արտաքին տեսքի վրայ: Մրցոյթին մասնակիցները պէտք է դրսեւորեն անկեղծութիւն, ընկերասիրութիւն եւ պէտք է կարենան որոշումներ կայացնել:
Տղամարդոց Գեղեցկութեան Մրցոյթներ
Կարգ մը երկիրներու մէջ, Երկիր Մոլորակի տղամարդոց գեղեցկութեան մրցոյթներ կը կազմակերպուին: Լայն առումով անոնք կը նմանին կանանց գեղեցկութեան մրցոյթներուն եւ կը տարբերին միայն անով, որ հոն կը գնահատուին տղամարդուն յատկութիւնները, ինչպէս՝ քաջութիւնը եւ ուժը: Նման մրցոյթներ, ամէն տարի կը կազմակերպուին Զուիցերիոյ մէջ, որուն դափնեկիրը կ'արժանանայ «Պարոն Զուիցերիա» տիտղոսին :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գեղագիտութիւն Ստորոգութիւն:Փիլիսոփայութիւն
Հայաստանի Աղբիւրները
Սառնորակ ու յորդահոս աղբիւրներ Հայաստանի մէջ:
Հայաստանի Հանքային Աղբիւրները
Հայաստանի մէջ կան տարբեր բաղադրութեան աւելի քան 400 հանքային աղբիւրներ, որոնք կը կազմեն Հայաստանի բնութեան հարստութիւնը :
Գեղձուռոյցներ
Գեղձուռոյցները (adenoids), կը գտնուին քիթի ետեւի մասին եւ քթանցքին մէջ: Անոնք աւշային հիւսկէններու (lymphoid tissues) խմբաւորում են:
Իւրաքանչիւր անձ ի ծնէ կ՛ունենայ գեղձուռոյցներ, որոնք ժամանակի ընթացքին կը մեծնան եւ կը գրաւեն քիթին ետեւի ամբողջական մասը: Կան երեխաներ, որոնք ի ծնէ կ՛ունենան մեծ գեղձուռոյցներ, որոնք անբնական ձեւի մէջ մեծնալով կրնան բոլորովին խցել քիթին ետեւի մասը:
Արբունքի շրջանին այս գեղձուռոյցները կը սմքին եւ կ՛անհետանան: Սակայն, երբ այս գեղձուռույցները աւելի եւս աճին, անոնք պատճառ կը դառնան որ երեխան ունենայ կարգ մը ախտանշաններ:
Ախտանշաններ
Երբ գեղձուռոյցները կը մեծնան, երեխան կամ պատանին կ՛ունենայ հետեւեալ ախտանշանները.
Ախտաբանական Փոփոխութիւններ
Գեղձուռոյցները անբնականօրէն կը մեծնան եւ կը բորբոքին նշիկներու բորբոքումով:
Երբ գեղձուռոյցները անբնականօրէն կը մեծնան, միջին ականջը կ՛ազդուի եւ իր գործունէութեան ձեւը, այսինքն՝ լսողական ուժը, կը փոխուի:
Բնական պայմաններու մէջ միջին ականջը հաղորդակցութեան մէջ կը գտնուի քիթին ետեւի մասին եւ արտաքին աշխարհին հետ, եւ այս մէկը կը կատարուի շատ բարակ խողովակով մը, որ Եւստաքեան խողովակ (eustachian tube) կը կոչուի: Այս խողովակին միջոցով միջին ականջի եւ արտաքին աշխարհի ճնշումները հաւասարակշռուած կը մնան: Երբ այս հաւասարակշռութիւնը խախտի, տարբեր տեսակի ականջի հիւանդութիւններ յառաջ կու գան:
Սուզան Քոլինզ
Կենսագրութիւն
Սուզան Քոլինզ ծնած է Հարթֆորտ, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ ուն մէջ, 10 Օգոստոս 1962 թուականին: Անոր մայրն է՝ Ճէյն Պրատի Քոլինզ (1932) իսկ հայրը՝ Մայքըլ Ճոն Քոլինզ (1931-2001), որ ծառայած էր Վիեթնամի եւ Քորէական պատերազմ ներու ընթացքին: Քոլինզ ունի 3 քոյր եւ եղբայր՝ Քաթրին (1957), Անտրու (1958) եւ Ճոան (1960):
Սուզան իր մանկութիւնը անցուցած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգեր ուն մէջ, եւ ետքը իր ընտանիքին հետ տեղափոխուած է բազմաթիւ տարբեր քաղաքներ: Ան 1980 թուականին աւարտած է Ալապամա յի արուեստի դպրոցը : 1985 թուականին Քոլինզ շարունակած է իր ուսումը Ինտիանա յի համալսարանին մէջ, ստանալով բարձրագոյն վկայականը թատրոնի բաժնին ու ճիւղին մէջ  :
Գործընթացք
Քոլինզի՝ հեղինակի գործընթացքը եւ մասնագիտութիւնը սկսաւ 1991 թուականին, որպէս փոքրիկներու հեռուստաշարերու գրող, օրինակ՝ Clarissa Explains It All, The Mystery Files of Shelby Woo, Little Bear, եւ Oswald :
Գեղձուռոյցներ
Դարմանում
Գեղձուռոյցներու դարմանումը յաճախ կարելի է կատարել մանրէասպան դեղերու գործածութեամբ: Սակայն կան պարագաներ, երբ գեղձուռոյցներու բորբոքումը այնքան յաճախակի ըլլայ ու դեղերով դարմանումը անհնար՝ այս պարագային վիրահատումը միակ ելքը կը դառնայ: Գեղձուռոյցներու վիրահատութեան ընթացքին, քիթին ետնամասի մէջ գտնուող բորբոքած եւ մեծցած գեղձուռոյցները ամբողջապէս կը վիրահատուին, եւ այս մէկուն իբրեւ արդիւնք՝ երեխան կը դադրի բոլոր ախտանշանները ուենալէ:
Սուզան Քոլինզ
Գործընթացք
Քանի մը տարի ետք, Սուզակը կ'որոշէ գրել մանուկներու գիրք մը ու այսպիսով 2003-2007 թուականներուն  ընթացքին տպագրութեան կը յանձնէ 5 գիրքեր՝ Underland Chronicles-ի վիպաշարը: Gregor the Overlander, Gregor and the Prophecy of Bane, Gregor and the Curse of the Warmbloods, Gregor and the Marks of Secret, եւ Gregor and the Code of Claw :
Սեպտեմբեր 2008 թուականին, Scholastic Press հրատարակչութեան կողմէ, հրատարակուեցաւ Սուզանին The Hunger Games գիրքը՝ որ առաջին գիրքն է այս վիպաշարին մէջ : Վիպաշարին երկրորդ գիրքը (Catching Fire) հրատարակուեցաւ Սեպտեմբեր 2009 թուականին, իսկ երրորդը (Mockingjay) հրատարակուեցաւ 14 Օգոստոս 2010 թուականին : Գիրքը 14 ամսուան ընթացքին վաճառուեցաւ աւելի քան 1.5 միլիոն օրինակներով :
Գեղձուռոյցներ
Դարմանում
Գեղձուռոյցներու վիրահատումը կը կատարուի ընդհանուր զգայազրկմամբ (general anesthesia): Այս վիրաբուժական գործողութիւնը աւելի պարզ է քան նշկահատումը, եւ երեխան 1-2 օրուան ընթացքին կ՛ապաքինի ու կը վերադառնայ իր բնական կեանքին: Գեղձուռոյցներու վիրահատումը պէտք է ըլլայ ամբողջական, որովհետեւ երբ մասնակի է, ապա այդ մնացորդները վերստին կ՛աճին եւ կը խցեն քիթին ետեւի մասը:
Սուզան Քոլինզ
Գործընթացք
2011 թուականին, գիրքը վերածուեցաւ ֆիլմի ու գլխաւոր կերպարին դերը (Քաթնիս Էվըրտին) կատարեց Ճենիֆըր Լորընս ը, Ճոշ Հաչըրս ը կատարեց Փիթա Մալլարք կերպարին դերը, եւ Լիամ Հեմսուըրթ ը կատարեց Կէյլ Հաուսթրոն կերպարին դերը :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:21-րդ դարու հեղինակներ Ստորոգութիւն:10 Օգոստոսի ծնածներ
Արմէն Տատուր
Արմէն Տատուր, Հայ գրող։
Կենսագրութիւն
Իր գրական առաջին փորձերը եղած են՝ Պէրպէրեան վարժարանի աշակերտութեան շրջանին գրած նամակները, որոնց մասին սապէս կը պատմէ ան. «12 տարեկանիսաշակերտ էի, առաջին բաժանումս էր տունէն. կարօտալի նամակներ կը գրէի ծնողքիս շաբաթը անգամ մը։ Կը պատմէի դասերէս, ուսուցիչներէս, ընկերներէս, խաղերէս ... կու տայի զուարճալի մանրամասնութիւններ: կը փորձէի համոզել թէ րոլորը գոհ էին ինձմէ։ Յետոյ կու տայի ցանկը ապսպրանքիս, որուն մեծ մասը ուտելիք կ՚երթար ընկերներուս: Հազիւ թէ պատառիկ մը կը մնար ինծի ... : Տարիներ ետք երբ ձեռքս առի թուղթերս զորս մայրս պահեր էր քովը, շատ սիրեցի այդ պարզունակ, ծիծաղով համեմուած գիրերս, որոնք թարմաշունչ էին, կենսալի եւ սիրուն»։ Հրաչ Երուանդի խմբագրութեան օրով, այս նամակները լոյս տեսած են ««Պայքար» տարեգիրքին մէջ, 1955-ին։
իր առաջին պատմուածքը՝ «Թօփուզ» լոյս տեսած է Գահիրէի «Արեւ » օրաթերթին մէջ։ Վահան Թէթէեան ի առաջնորդութեամբ սկսած է մշակել հայ գրականութիւնը։ Եղած է անյագ ընթերցող մը եւ կարդացած՝ հայ եւ միջազգային վարպետներու գործերը։
Փորձած է գրական գրեթէ ամէն սեռ. նախընտրած է սակայն կարճ պատմըւածգն ու գրական փորձագրութիւնը, իրական կեանգէ քաղելով իր նիւթերը։
1948-ին լոյս կ՚ընծայէ պատմուածքներու անդրանիկ հատորը Կը Սիրեմ Աշխարհը 1963–ին՝ երկրորդդ հատորը Անապատին Խորերէն։
1969-ին բախտը կ՚ունենայ Սփիւռքահայութեան հետ Մշակութային կապի Կոմիտէի հրաւէրով Հայրենիք այցելելու եւ մասնակցելու Ամենայն Հայոց բանաստեղծ Յովհաննէս թումանեանի ծննդեան 100–ամեակի փառաւոր հանգիսութիւններուն։ Վերագարձին, ան իր տպաւորութիւնները տուած է «Արեւ»ին մէջ, երկար յօգուածաշարքով մը, որ ապա ամփոփուած է առանձին հատորի մը մէջ, Անկրնելի Ապրումներ վերնագրոփ 1971-ին։
1956-ին կազմած է Հայ Գեղարուեստասիրաց Միութեան 35 –ամեակի Յիշատակարան-Ալպոմը:
Անգլերէնէ հայերէնի թարգմանած է երեք թատրերգութիւններ, որոնցմէ երկուքը ներկայացուած են Գեղարուեստասիրաց Արիութեան թատերախումբին կողմէ, 1955 եւ 1965-ին:
Եգիպտահայութեան առաջին անգամ ներկայացուցած է Ուիլիըմ Սարոյեանը՝ հայերէնով:
Աշխատակցած է «Արեւ» եւ «Պայքար» օրաթերթերուն, «Պայքար» տարեգիրքին, «Նոր Գիր» եռամսեային, «Սովետական Հայաստան», «Ծիածան», «Շարժում» ամսագրերուն, «Նայիրի», «Աշխարհ», «Ջահակիր», «Արաքս», «Հայրենիքի Ձայն», «Սաւառնակ» շաբաթաթերթերուն, տալով պատմուածքներ, փորձագրութիւններ, երգիծական եւ հրապարագրական յօդուածներ, ակնարկներ ու թարգմանութիւններ։
Իր գրական անունն է Արմէն Տատուր։ Կը ստորագրէ նաեւ Հուր–Դիր եւ Այբ-Տիուն։
1980-էն սկսեալ հաստատուած է Գալիֆորնիա:
Արմէն Տատուրի գործերը տոգորուած են հայրենասիրական ու մարդասիրական զգացումնեբով։ Իր պատմուածքներուն հերոսները իրական կեանքէ առնուած համեստ, աշխատաւոր մարդիկ են։ Խոնարհ եւ անիրաւուած մարդոց երգիչն է ան։ Իր ոճը պարզ է, յստակ եւ պատկերալից։
Գրիգորեան տոմար
Գրիգորեան Օրացոյց Աստղագիտական հաշիւներու վրայ հիմնուած՝ տարիներու եւ ժամանակահատուածներու որոշման համակարգ մը, այլ խօսքով՝ տարեցոյց մը:
Ժամանակակից՝ Գրիգորեան կամ Նոր տոմարը յաջորդած է հին հռոմէական՝ Յուլիոսի օրացոյցին կամ Հին տոմարին, ըստ որուն տարուան միջին տեւողութիւնը կը կազմէր 365,25 օր։ Որովհետեւ յուլիական տարուան տեւողութիւնը 11 վյրկ. եւ 14 երկվյրկ. աւելի է արեւադարձայինէն, ապա 128 տարուան ընթացքին կուտակուած սխալը կը կազմէր ամբողջ օր մը, իսկ մինչեւ 1582 տարբերութիւնը հասած էր 10 օրուան։ Սխալը կը սրբագրուի ԺԶ. դարուն՝ Հռոմի Գրիգորիս ԺԳ. պապին վերատեսութեամբ, ըստ որուն 4 Հոկտեմբեր 1582-ին կը յաջորդէ 15 Հոկտեմբերը։
Հայաստանի մէջ սովետական կարգերու հաստատումէն ետք՝ 1920-ին, նոյնպէս կ'ընդունուի Նոր տոմարը։ Ի. դարու կէսէն սկսեալ գրիգորեան տոմարէն կը սկսին օգտուիլ աշխարհի գրեթէ բոլոր երկիրները :
Գեղուհի (անձնանուն)
Գեղուհի, հայկական իգական անուն։ Յառաջացած է հայերէն գեղուհի՝ «գեղեցկուհի» բառէն։ Նորակերտ անուն է։ Կը գործածուի Կոստանդնուպոլսոյ, ինչպէս նաեւ Կովկասի մէջ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
«Ֆասթ ֆաշըն» կամ «Արագ նորոյթ»
«Ֆասթ ֆաշընը» կամ «Արագ նորոյթը» վաճառանիշ մըն է, որ հագուստներ կը շինէ շատ արագ, յաճախ եւ աժան:
«Ֆասթ ֆաշըն»ի վաճառանիշ մը կրնայ տարեկան մինչեւ երեսունվեց հագուստի հաւաքածոյ արտադրել, մինչ նորոյթի դասական վաճառանիշները տարեկան չորս հաւաքածոյ կը պատրաստեն: Ասիկա յաճախորդները կը մղէ կանոնաւոր կերպով նոր հագուստներ գնելու եւ թափելու այն հագուստները, որոնք այլեւս նորոյթ չեն:
«Ֆասթ ֆաշըն»ի վաճառանիշներուն համար, արտադրութեան այս միջոցը կարելիութիւնը կու տայ շատ դրամ շահելու: Սակայն ասիկա կործանարար ազդեցութիւններ ունի կենսոլորտին եւ այդ գործարաններուն մէջ աշխատողներուն համար: Սակայն այդ հագուստներուն մեծ թիւով եւ անդադար արտադրութիւնը կը կարօտի ջուրի եւ ուժանիւթի մեծ քանակութեան: Այդ հագուստները յաճախ շինուած են ցած որակի կամ նոյնիսկ կենսոլորտը ապականող նիւթերէ, ինչպէս` փոլիէսթէրը կամ էլասթանը: Ասոր կողքին արտադրող գործարաններուն մեծ աշխատող բանուորները յաճախ շատ քիչ կը վարձատրուին եւ վտանգաւոր պայմաններու մէջ կ'աշխատին :
«Ֆասթ ֆաշըն»ի ժխտական ազդեցութիւններուն վերաբերեալ ահազանգները կը շատնան: Այս ձեւով, կարգ մը վաճառանիշներ կը փորձեն աւելի պատասխանատու աշխատելակերպեր որդեգրել նիւթերու գործածութեան եւ աշխատանքի պայմաններու  վերաբերեալ: Յաճախորդներն ալ կը քաջալերուին նուազ հագուստներ գնելու` նախընտրելով որակը քանակի փոխարէն եւ ընտրելու վաճառանիշներ, որոնք կ'առաջարկեն աւելի երկար տեւող ու լաւ պայմաններու մէջ արտադրուած հագուստներ :
Մայիս
Ըստ հայկական տոմարի, Մայիսը կը համապատասխանէ «Մարերի» ամսուան։
Մայիսին Կը Ծաղկէն
Ստորոգութիւն:Ամիսներ
Թիթանիք
Թիթանիք, կամ անգլ.՝ Թայթանիք (Titanic), անգլիական անդրատլանտեան շոգենաւ, «Օլիմփիք» (Olympic-class ocean liners) դասի երկրորդ նաւը։ Կառուցուեր է Պելֆասթի մէջ «Հարլենտ ընդ Վուլֆ» նաւաշինարանում 1909-1912 թուականներուն «Ուայթ Սթար Լայն» նաւարկային ընկերութեան պատուէրով։ Շահագործումը սկսելու պահին կը հանդիսանար աշխարհի ամենամեծ նաւը. անոր ջրատարողութիւնը կը գերազանցէր «Օլիմփիք» երկուորեակ-նաւին 243 թոնով եւ կը կազմէր 52.310 թ.։ 1912 թուականի Ապրիլ 14-ի լոյս 15-ի գիշերը առաջին ուղեւորութեան ժամանակ բախելով սառցալերան՝ խորտակուեցաւ Հիւսիսային Ատլանտեանի մէջ։
Շարժիչ
«Թիթանիք»ի ուժային սարքաւորումը կազմուած էր երկու խումբ քառագլան եռածաւալ (steam engine) շոգեմեքենաներէ, որոնք տեղակայուած էին նաւամբարի տասնմէկերորդ հատուածի մասի վրայ եւ տասներկրորդ հատուածի մասի վրայ գտնուող ցած ճնշման շոգեջրանիւէն։ 12 մեթր բարձրութիւն ունեցող շոգեմեքենաները կը պտտէին երկու եզրային պտուտակները, իսկ (turbine) ջրանիւը՝ մէջտեղինը։
Շոգեմեքենաներու եւ ջրանիւի, քեղիկոնի (turbine) միաժամանակեայ գործածումը ընթացքի յարաբերական բարձր արագութեան ժամանակ կը պաշտպանէր ուժեղ ցնցումներէն։ Առաջին անգամ «Ուայթ Սթար Լայն»ը նման համակարգ կիրառեր է «Լաուրենտիք» նաւի վրայ 1908 թուականին: Ատոր հետ մէկտեղ «Թիթանիք»ը յագեցած էր 100 (volt) վոլտ (հայերէնով կը գրենք վոլտ) լարման հոսանք արտադրող չորս օժանդակ ելեկտրածին գործիքներով կամ արտակազմիչներով այսինքն՝ (generators), որոնցմէ իւրաքանչիւրը ունէր 400 հազարուաթ ելեկտրականութեան (Kilo-Watt) հզօրութիւն։ Ելեկտրաէներկիայի այս չորս գլխաւոր աղբիւրներու կողքին շոգետախտակամածի հատուածի մասի վերեւը տեղադրուած էին եւս երկու ելեկտրածին գործիքներ՝ կամ արտակազմիչներ այսինքն՝ (generators) իւրաքանչիւրը 30 հազարուաթ ելեկտրականութիւն Kilo-Watt հզօրութեամբ: «Թիթանիք»ի ուժային սարքաւորումներու բոլոր տարրերը իրենց ծաւալներու եւ զանգուածներու (օրինակ՝ մխոցային շարժիչը կը կշռէր 720 թոն) պատճառով ամրացուած էին պողպատեայ սալերու:
Ջրանիւի, քեղիկոնի (turbine), շոգեմեքենաներու, ելեկտրածին գործիքներու կամ արտակազմիչներու այսինքն՝ (generators) եւ օժանդակ (mechanism) մեքենականութիւններու համար գոլորշի կ'արտադրեն 48,5 թոն ծաւալով 24 երկհոսք կաթսաներ եւ հինգ միահոսք կաթսաներ: Իւրաքանչյուր կաթսայի տրամագիծը կը կազմէր 4,79 մեթր, երկհոսք կաթսաներու երկարութիւնը կը հասնէր 6,08 մեթրի, միահոսքերինը՝ 3.57 մեթրի։ Իւրաքանչիւր երկծաւալ կաթսայ ունէր վեցական հնոց, իսկ միածաւալը՝ երեքական։ Ատոնք կ'աշխատէին բնական ձգողութեամբ, իսկ կրակակալներու տակ օդ մղող օդափոխիչները կը բարձրացնէին անոր արդիւնաւէտութիւնը: Կաթսայանոցները կը զբաղեցնէին նաւամբարի հինգերորդէն մինչեւ տասներորդ հատուածամասերը։ Ուժային սարքաւորումներու համակարգը գործարկելու համար մէկ օրուան մէջ կը պահանջուէր գրեթէ 610 թոն ածուխ: «Թիթանիք»ի կաթսայանոցներուն մէջ իւրաքանչիւր հերթափոխին կ'աշխատէին աւելի քան 100 հնոցապաններ, որոնք ածուխը կը մատակարարէին ձեռքով եւ կը սպասարկէին 159 հնոցներ։
Ջուրի գոլորշին կաթսաներէն երկու գլխաւոր 53 սմ. տրամագիծով շոգեխողովակներով կ'անցնէր շոգեզտիչներ, ուր անոնցմէ կը զատուէին կարծր մասնիկներն ու կաթիլային խոնաւութիւնը: Շոգեմեքենայի առաջին՝ 1,3 մեթր տրամագիծով գլան գոլորշին 201°С ջերմաստիճանով կը հասնէր 151 տ/մ² ճնշման տակ։ Գոլորշին գլանի մէջ ընդարձակուելէն եւ վերեւ ու ներքեւ տեղաշարժուելէն յետոյ «կը թուլանար»՝ գլանէն դուրս գալով 55 տ/մ² ճնշմամբ եւ 161°С ջերմաստիճանով։ Այնուհետեւ այն կ'ուղղուէր 2,13 մեթր տրամագիծով միջին ճնշման գլան։ Այստեղ գործընթացը կը կրկնուէր, եւ գոլորշին 17տ/մ² ճնշմամբ կ'անցնէր երկու ցածր ճնշման 2,43 մ. տրամագիծով գլաններ։ Պտոյտներու 75-ի հասնող յաճախականութեամբ մէկ մեքենան կ'օգտագործէր մինչեւ 2,8 տ/ր գոլորշի: Շոգեմեքենաներէն դուրս գալու պահուն գոլորշին ունէր 6,33տ/մ² ճնշում եւ 87°С ջերմաստիճան: Այդ վիճակով ան մուտք կը գործէր ցած ճնշման շոգեջրանիւին (turbine), որուն գլանային միջաշաւիղի թաւալանիւի (rotor) տրամագիծը կը կազմէր 3,7 մ., իսկ զանգուածը՝ մօտաւորապէս 131 տ.։ «Թիթանիք»ի շոգեջրանիւը (turbine), օժտուած էր 16 հազար ձիաուժ հզօրութեամբ եւ ընթացքի ժամանակ կը կատարէր միջինը 165-190 պտ/վայրկեան։ Շոգեջրանիւի (turbine) մշակուած շոգին կը մտնէր նաւակողերու երկու շոգեխտարարներու մէջ։ Այդտեղ գոլորշին կ'անցնէր խողովակներու կողքով, որոնցմով պտոյտ կը կատարէր սառը ծովային ջուրը։ Այդպիսով, սառը խողովակներու վերեւը սառելով, ան կը խտանար, եւ քաղցրահամ ջուրը կաթիլներով կը հոսէր խտացուցիչի հիմնամաս, ուրկէ ալ ջրհանի կամ օդահաններու (pump) օգնութեամբ, խողովակաշարերու համակարգով, ջրահաւաք հեղուկամբարներով եւ զտիչներով, մաքրելով այն իւղերէն, հրաթեփէն եւ կարծր մասնիկներէն, ետ կ'երթար կաթսաներ նախապէս մակերեսային ջեռուցիչի մէջ տաքցած խողովակներէն, որոնք մշակուած գոլորշին բաց կը թողուն ելեկտրածին գործիքները կամ արտակազմիչները այսինքն՝ (generators) : Այս երկու հիմնական բաշխիչներու հետ մէկտեղ գոլորշին կը մղուէր նաեւ դէպի օժանդակ մեքենականութիւններ, այդ թուով՝ ջրհաններ ու ելեկտրածին գործիքներ:
Իւրաքանչիւր շարժիչ կը միանար թիապտուտակի մէկ սռնակի (shaft)։ Շարժիչի չորս ծնկաւոր սռնակներէն (shaft) իւրաքանչիւրը կը կշռէր 118 թոն: Կեդրոնական քառաթեւ պտուտակի տրամագիծը կը կազմէր 5,2մ., իսկ երկու եզրային եռաթեւերինը՝ 7,2 մ.։ Լրիւ ընթացքի ժամանակ կեդրոնական պտուտակը կը պտտէր 180 պտ/ր-ում, իսկ արտաքինները՝ 80 պտ/ր-ուն: Պտուտակներու թեւերը պատրաստուած էին պղինձի եւ մանգանի համաձուլուածքէն։ Նաւի ողջ ուժային սարքաւորման համակարգը օժտուած էր 55 հազար ձիաուժ հզօրութեամբ:
Փրկամակոյկներ
«Թիթանիք»ի վրայ կար 20 փրկամակոյկ՝ նաւահեծաններով կախուած 16 վեց թիակով փայտեայ մակոյկ եւ 4 փայտեայ յատակով եւ առագաստաւոր չորս թիակով ծալովի մակոյկ։ 16-էն 14 մակոյկներու վրայ կարող էին տեղաւորուիլ 65 մարդ։ Նաւապետի կամրջակէն առաջին մակոյկներուն ամրացուած էին շրջուած երեսի վրայ «հերթապահ» մակոյկներ՝ 40 մարդ պարունակութեամբ։ Ատոնք նախատեսուած էին արտակարգ դէպքերու համար (օրինակ՝ երբ ջուրի մէջ մարդ յայտնուէր)։ Ծալովի փրկամակոյկներու իւրաքանչիւրը հաշուարկուած էին 47 մարդու համար։ Մակոյկներու ընդհանուր տարողութիւնը 1178 մարդ էր այն դէպքին, երբ շոգենաւը նախատեսուած էր 2556 ուղեւորի եւ անձնակազմի 908 անդամի համար: Այդ ժամանակուան Անգլիական ծովագնացութեան օրէնսգրքի համաձայն՝ նաւի վրայ մակոյկներու քանակը կը համապատասխանէր ոչ թէ նաւի վրայ մարդկանց քանակին, այլ նաւի զանգուածին։ Այդ օրէնսգիրքը կազմուեր էր 1894 թուականին եւ կը սահմանէր, որ բոլոր աւելի քան 10 թոն զանգուած ունեցող (այդ ժամանակ ամենախոշոր) նաւերու վրայ պէտք է ըլլայ նաւահեծաններէն կախուած 16-էն ոչ պակաս փրկամակոյկ։ Հետագային կառուցուեցան 10.000 թոն քանի մը անգամ գերազանցող զանգուած ունեցող նաւեր, սակայն ատոնց փրկամակոյկներով յագեցուածութեան՝ Առեւտուրի նախարարութեան պահանջները մնացին նոյնը։
Փրկամակոյկները պատրաստուեր էին նոյն «Հարլենտ էնտ Վուլֆ» նաւաշինարանի մէջ, «Թիթանիքի» կառուցման ժամանակ։ Փայտէ մակոյկներու իրանը պատրաստուած էին սոճու տախտակներէն, ողնացռուկները՝ կաղնի է, իսկ ողնափայտն ու ղեկի լողաթեւերը՝ ծփի էն: 65 տեղնոց մակոյկի երկարութիւնը 9,5 մեթր էր, լայնութիւնը՝ 2,7 մեթր։ «Հերթապահ» մակոյկները ունէին 7,5 մեթր երկարութիւն: Ծալովի մակոյկները կազմուած էին ամբողջական տախտակէ յատակով եւ առագաստային նաւակողերով, որոնք անհրաժեշտութեան դէպքին կը քանդուէին։
Ոչ շարժական չորսական փրկամակոյկներ տեղակայուած էին վերին (նաւակային) տախտակամածի առաջնային եւ նաւախելի այսինքն՝ նաւի ետեւի մասի հատուածներուն մէջ։ Ատոնք թուագրուած էին առաջնամասէն նաւախելի այսինքն՝ նաւի ետեւի մասի ուղղութեամբ, ձախ կողմի վրայ զոյգերը, աջ կողմի վրայ՝ կենտերը այսինքն՝ անզոյգները։ Բոլոր ոչ շարժական փրկամակոյկները իրանով ամրակցուած էին նաւահեծաններուն եւ բացառութեամբ «հերթապահ» մակոյկներու, կը պահուէին կպրլաթով կամ մոմլաթով (tarpaulin) ծածկուած փայտէ կառոյցի հատուածներուն մէջ: Ծալուող փրկամակոյկները նշուած էին լատինական A, B, C եւ D տառերով: Երկու ծալովի փրկամակոյկ կը պահուէին կամրջակի կողքի նաւահեծաններու մօտ, «հերթապահ» մակոյկներու կողքին, միւս երկուքը՝ սպայական նաւախուցերու տանիքներուն։ Վերջինները շատ դժուար էր իջեցնել եւ նախապատրաստել ջուր իջեցնելուն, քանի որ ատոնք ծանր էին եւ ձեռքով կը տեղաշարժուէին:
«Թիթանիքի» վրայ նաւահեծանները տեղադրեր էր շուէտական «The Welin Davit and Engineering» ընկերութիւնը. այդ ժամանակ ատոնք մակոյկները ջուր իջեցնելու ամենաառաջաւոր սարքաւորումներն էին: Առաջին փրկամակոյկը իջեցնելէն յետոյ ատոնք կարող էին հակերես դարձնել (այսինք՝ հակառակ երեսը դարձնել) նաւակային տախտակամածի կողմը եւ այնտեղէն վերցնել միւս մակոյկները: «Թիթանիք»ի սկզբնական նախագիծով նախատեսուած էր 48 փրկամակոյկի տեղաւորութիւնը նաւի վրայ, սակայն նաւի սեփականատէրերը պնդեցին, որ ատոնց թիւը կրճատուի մինչեւ 20:
Յօրանջել
Յօրանջել, Յօրանջելու գործողութիւնը կը պարփակէ՝ ակամայ բերան ը բանալ եւ երկար ու խորունկ շնչել, այլ խօսքով յօրանջոց ունենալ: Յօրանջելու եւ յօրանջոցի հոմանիշներն են՝ երեժկտալ եւ յօրանջ-երեժկտուք (yawning): Անցեալին գիտնականներ չէին գտած յօրանջելու ճշգրիտ պատճառները: Սակայն բժշկական ուսումնասիրութիւններու համաձայն, յօրանջոցը հետեւանքն է թթուածինի նուազումին թոքեր ու եւ ուղեղ ին մէջ:
Թթուածինի նուազումով ուղեղը կը գրգռուի եւ արագօրէն կը հրահանգէ, որ տեղի ունենայ յօրանջը: Ան կը տեւէ 5-7 երկվայրկեան: Ուրեմն այս ժամանակամիջոցին, ուղեղին հրամանով, բերանը կը բացուի լայնօրէն, ստոծանին (diaphram) կ'ուղղուի դէպի վար, թոքերը կ'ընդլայնին եւ տեղի կ'ունենայ արագ շնչառութիւն: Յօրանջոցը անդրադարձ (response) գործողութիւն մըն է, որ կը յառաջացնէ արթնութիւն եւ խորունկ ու երկար շնչառութիւն: Անոր միջոցաւ բաւարար թթուածին կը հասնի թոքերուն եւ ապա՝ ուղեղին:
Յօրանջոցը կը յատկանշուի մեղմ ուժգնութեամբ ձայնով մը, որ սուլոցի կը նմանի:
Յօրանջող անձին քով գտնուողները ընդհանրապէս իրենք ալ կը սկսին յօրանջել: Այլ խօսքով յօրանջոցը փոխանցիկ է: Մինչեւ օրս չէ յայտնուած այս երեւոյթին գիտական դրդապատճառը: Կոյրեր կը յօրանջեն երբ լսեն մէկու մը յօրանջոցը: Ուրեմն ան միայն տեսնելով փոխանցիկ չէ, այլ նաեւ լսելով:
Աճող սաղմը (embryo) 15 շաբաթէն ետք կը յօրանջէ: Նորածինը առաջին շունչը առնելէ ետք շուտով կը յօրանջէ: Մանուկները առաջին ամիսներուն շատ կը յօրանջեն: Մարզիկներէն շատերը մրցումէ անմիջապէս առաջ կը յօրանջեն, որպէսզի բնականէն աւելի թթուածին հասցնեն իրենց ուղեղներուն: Շուն երը օտար անձի մը վրայ յարձակելէ առաջ կը յօրանջեն, որպէսզի բաւարար թթուածին հասնի իրենց ուղեղին:
Հաւաքական միջավայրի մէջ եւ ընկերային շրջանակի մէջ յօրանջելը կը նկատուի տգեղ երեւոյթ մը: Յանձնարարելի է յօրանջելու ընթացքին բաց բերանը գոցել ձեռքով:
Յօրանջելու ընթացքին անհատը կրնայ ունենալ ընդհանուր յօդերու ցաւ, սակայն քնքածնօտային յօդն (temporomandibular joint) է, որ առաւելաբար կը ցաւի:
Ազդակներ
Բնական պայմաններու մէջ բոլորս կը յօռանջենք օրական մի քանի անգամ, որ բնական երեւոյթ է: Յօրանջոցը ա՛լ աւելի կը պատահի հետեւեալ ազդակներու գոյութեամբ՝
Հիւանդութիւններ
Շարունակական եւ մնայուն (chronic) յօրանջոցը հիւանդագին երեւոյթ է: Ան հետեւանքն է որոշ հիւանդութիւններու, որոնք պատճառ կը դառնան օդի եւ հետեւաբար թթուածինի նուազ ներշնչումին: Այս հիւանդութիւններէն կարեւորագոյններն են.
Նուազագոյնի իջեցնել
Ոչ-հիւանդագին յօրանջը կարելի է նուազագոյնի իջեցնել եւ կամ արգելք հանդիսանալ դիմելով հետեւեալ միջոցառումներուն.
Հիւանդագին յօրանջը կը վերանայ դարմանելով անոր դրդապատճառ հիւանդութիւնը:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Գիտութիւն Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ
Ափրիկեան Կերպասներ
Ափրիկեան Կերպասները, ափրիկեան ընդարձակ ցամաքամասին վրայ տարածուած տարբեր շրջաններու մէջ ունին իրենց պատրաստելու եւ զարդարելու իւրայատուկ ձեւը :
Երկաթի դարաշրջանի առաջին հազարամեակէն, գերեզմաններուն մէջ բուրդէ հիւսուածքներ յայտնաբերուած են :
Հոլլոքու
Հոլլոքու (Hollókő), գիւղ հիւսիսային Հունգարիայի՝ Նոկրատի մէջ: Գիւղը յայտնի դարձեր է որպէս բաց երկնքի տակ գտնուող ազգագրական թանգարան։ Բնակչութիւնը 465 մարդ է: 1987 թուականին ներառուեր է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ: Գիւղի անունը կը թարգմանուի որպէս «Ագռաւաքար»:
Հոլլոքուն կը գտնուի Պուտափեշտէն 90 քմ հիւսիս եւ Էկեր-էն (հունգ.՝ Eger, գերմ.՝ Erlau), 80 քմ հիւսիս-արեւմուտք: Գիւղը ինկած է Չերհեթ (Cherhat) ոչ բարձր լեռներու հովիտի կեդրոնին մէջ։ Ողջ Հոլլոքուն իրմով կը ներկայացնէ ազգագրական թանգարան, սակայն ի տարբերութիւն նմանատիպ այլ թանգարաններու՝ Հոլլոքունի մէջ չի դադրիր սովորական կեանքը։ Գիւղի բնակիչները խնամքով կը պահպանեն կենսակերպն ու անցեալ դարերու ժողովրդական աւանդոյթները: Գիւղի շէնքերու մեծ մասը կաւաշէն տուներ են՝ փայտեայ ծածկապատշգամներով։ Գիւղին մէջ կը պահպանուին ժողովրդական արհեստները՝ աւանդական ասեղնագործութիւնը, խեցեգործութիւնը եւ փայտի փորագրութիւնը:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Համաշխարհային ժառանգութեան վայրեր այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Հովիւի Եկեղեցի (Անի)
Հովիւի եկեղեցի կամ Նախրչու ժամ եկեղեցի, որ կը գտնուի Անիի հիւսիսային արուարձանին մէջ, Սմբատաշէն պարիսպներէն դուրս, գլխաւոր դռնէն 1,5 քմ. հեռու։
Աւանդութիւն
Ըստ աւանդութեան՝ Գագկաշէնի նմանութեամբ զայն կառուցած է հովիւ-նախրապան մը (ատկէ ալ՝ Նախրչու ժամ անուանումը), որու կինը, արքայական փառաշուք տաճարին մէջ աղօթելու անարժան համարուելով վռնտուած է հոնկէ։
Ուսումնասիրութիւններ
Թորոս Թորամանեան այս եկեղեցին (իր ենթադրութեամբ՝ դամբարանը) ուսումնասիրած, չափագրած եւ մշակած է վերակազմութեան նախագիծը: Յուշարձանը թուագրած է Ժ.-ԺԱ. դարերուն եւ զայն որակած որպէս հայ ճարտարապետութեան պսակը, «որ իր նախորդը չունենալէն բացի իր յետնորդը հազիւ ունեցած է ԺԵ. եւ ԺԶ. դարերու կոթական արուեստին մէջ, այն ալ փայտի եւ երկաթի աջակցութեան շնորհիւ» ։
Հովիւի եկեղեցին ջլակամարներով ծածկուած ամենահին հայկական կառոյցն է։
Անիի Հովիւի Եկեղեցին Եւ Հայկական Ջղաւորումները
Հայկական յատակագիծերը կը բաղկանան երկրաչափական պատկերներէ՝ շրջանակներ, քառակուսիներ, ուղղանկիւն-քառանկիւններ, բազմանկիւններ կը շարախառնուին, մէկը միւսին մէջ կը մտնեն:
Առաջին ակնարկով յատկագիծը բոլորովին վերացական է: Երկու աստղեր իրարու մէջ կը մտնեն, սակայն յուշարձանը եթէ մօտէն քննենք առաջին յարկը: ծածկուած է սալաքարով մը, որ վեց կամարներու ինքնատիպ յանդուգն դրութեան մը վրայ կը յենի: Իւրաքանչիւր կամարի մէկ ոտքը կը յենի պատին, մինչ միւսը առկախ կը մնայ կառոյցին կեդրոնը եւ ամրացած է միւս կամարներուն ծայրերուն: Քարէ ծածկոյթին ծանրութիւնը պատի վեց կէտերուն փոխանցուած է վեց կամարներու միջոցաւ: Այդ վեց կէտերուն մէջ, պատը պէտք է ամուր մնայ՝ ճնշումներուն դիմադրելու համար: Սակայն անոնց միջեւ կարելի է թեթեւցնել զանգուածը:
Ճարտարապետը ներսը խորշեր կը փորէ, բայց հոն եւս կանգ չ'առներ: Կրնայ նաեւ պատը թեթեւցնել դուրսէն: Դուրսը խորշեր կը փորէ, սակայն չի դպչիր պատի այն մատերուն, որոնք կը կրեն կամարներուն ճնշումը: Կ'առաջանան մէկը միւսին մէջ մտած երկու աստղեր: Բոլոր խորշերը ունին նաեւ զարդարանքի դեր. անոնք կառոյցը կը տաշեն թանկագին քարի մը նման: Սակայն յատկապէս եւ գլխաւորաբար անոնք շինարարական դրութեան հետեւանք են: Քանի որ գմբէթին ծանրութիւնը վեց ուղղութեամբ կը բաժնուի, բնական ,է որ այդ ուղղութիւնները երկարին նոյնինքն պատին մէջ։ Այս լուծումը կը պատրաստէ կոթական ոճը: Ճարտարապետութիւնը անընդմէջ զանգուածի սկզբունքէն կ'անցնի ջղաւորումներու տարբաղադրական սկզբունքին: Սակայն այս փոփոխութիւնը հազիւ որուագծուած է: Հոս եւս ճարտարապետերը զանգուածայինէն բոլորովին չեն հրաժարած: Ջղաւորումները, կամարները իրենք իսկ զանգուածային են: Մղումներու ուղղութիւնները յայտնաբերուած են պատին մէջ, սակայն խորշերը բոլորովին չեն ջնջեր պատը, այլ զայն որոշ տեղեր կը կտրատեն միայն: Յարկերէն առաջինը կլոր է ներսէն եւ վեցանիստ՝ դուրսէն: Աւելին, վեցանիստ անկիւնները խորշերու վերածուած են: Այստեղ խորշերը շինարարական արժէք չունին սակայն: Անոնք զարդարային բնոյթ ունին եւ բաղկացական կապ կը ծառայեն գետնայարկի խորապէս տաշուած պատին եւ վերի յարկի ողորկ պատին միջեւ, թմբուկին եւ խիստ ու պարզ գմբէթին հետ: Կառոյցը կը ներկայանայ իբրեւ եռայարկ ներդաշնակ ամբողջութիւն մը՝ որ դէպի վեր կը զարգանայ եւ բարձրանալով կը պարզանայ:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայկական եկեղեցիներ
Պատմութիւն Հայ Եկեղեցւոյ
Հայ եկեղեցին մէկ մասն է քրիստոնէական ընդհանուր եկեղեցւոյ:Քրիստոնէութիւնը ամբողջ աշխարհին մէջ տարածուած, աւելի քան երկուհազարամեայ կրօն ք մըն է:
Բացի կրօնական իր նկարագրէն եւ դերակատարութենէն, Հայ եկեղեցին ունի նաեւ ազգային դիմագիծ եւ սերտօրէն կապուաղ է հայութեան կեանքին թէ՛ անցեալին եւ թէ՛ ներկայիս: Այս պատճառով ալ անհրաժեշտ է սերտել Հայ Եկեղեցւոյ պատմութիւնն ու կառոյցը, լաւ հասկնալու համար Հայ ժողովուրդին քաղաքական եւ քաղաքակրթական կեանքն ու պատմական հոլովոյթը:
Յուլեան տոմար
Յուլեան տոմար, Ք.Ա. 46-ին Հռոմի կայսր Յուլիոս Կեսար կը սրբագրէ եգիպտական օրացոյցին մէջի որոշ թերութիւններ, որմէ ետք անիկա կը կոչուի յուլիական կամ յուլեան։ Ամիսներէն մէկ քանին ունէին 31, միւսները՝ 30, իսկ Փետրուարը՝ 28 օր։ Չորս տարին մէկ՝ Փետրուարին վրայ կ'աւելնայ մէկ օր. 366 օր ունեցող տարին կը կոչուի նահանջ տարի։ Այսպիսով, տարուան տեւողութիւնը միջին հաշուով կը յարմարի 365,25 օրուան, որ մօտաւորապէս կը համապատասխանէ Արեւուն շուրջ Երկիրին դառնալուն։ 1582-ին Գրիգորիս ԺԳ. պապին վերատեսութեամբ կը ներմուծուի արեւմտեան կամ քրիստոնէական օրացոյցը (որ ծանօթ է Նոր կամ Գրիգորեան տոմար անունով), ըստ որուն՝ նահանջ տարիներուն թիւը կը կրճատուէր այնպէս մը, որ տարուան տեւողութիւնը դառնայ 365,2425 (յուլեան տարիէն 10,8 վյրկ. նուազ) ։
Պատմութիւն Հայ Եկեղեցւոյ
Հայոց պատմութեան էջերէն գիտենք, որ եկեղեցին շատ կարեւոր ազդեցութիւն եւ դերակատարութիւն ունեցած է մեր մտաւոր զարգացումին(գրականութիւն եւ արուեստներ) եւ քաղաքական ու ընկերային կեանքին մէջ: Հայ եկեղեցին այնքան սերտօրէն շաղախուած է հայ կեանքին հետ, որ յաճախ դժուար է իրարմէ անջատել հայ ազգային պատմութիւնն ու հայ եկեղեցական պատմութիւնը:
Եկեղեցի
Եկեղեցի բառը յունարէն «Էկլէզիա» բառին տառադարձութիւնն է եւ կը նշանակէ ժողով, այս պարագային՝ Քրիստոսի հաւատացեալներուն խումբը, համախմբումը:
Քրիստոնէական հասկացողութեամբ անհատ հաւատացեալները եկեղեցի կ’ըլլան Սուրբ Հոգիով, որովհետեւ ինչպէս կ’ըսէ Պօղոս Առաքեալ՝ հաւատացեալը «Սուրբ Հոգւոյն Տաճարն է»: Իսկ համայնքային եկեղեցին կազմուած է հաւատացեալ անհատներու հաւատքի եւ սիրոյ միութեամբ: Այն համայնքները, որոնք նոյն ճակատագիրը, պատմութիւնն ու լեզուն ունին կը կազմեն Ազգային Եկեղեցի:
Հայ եկեղեցին կը կոչուի «Հայ» կամ «Հայոց» կամ «Հայաստանեայց» եկեղեցի:
Եկեղեցի բառը նաեւ կը նշանակէ այն վայրը կամ շէնքը, ուր հաւատացեալներ կը հաւաքուին եւ կ’աղօթեն. այս իմաստով, անիկա աղօթավայր կը նշանակէ:
1884 թուական
1884 թուական, նահանջ տարի, 19րդ դարու 84րդ տարին
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1884 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1884 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1884
Սիմէոն Երեւանցի
'''Սիմէոն Ա. Երեւանցի''', Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս, ԺԸ.դարու հայ ականաւոր աստուածաբան, մատենագիր, մշակութային եւ քաղաքական գործիչ։
Կենսագրութիւն
Սիմէոն Ա. Երեւանցի աւանդութեան մը համաձայն Պռոշեան իշխաններու սերունդէն էր: Կրթութիւնը Մայր աթոռի հոգեւոր դպրոցին մէջ ստացած էր իբրեւ ուսուցիչ ունենալով աստուածաբան Յովսէփ վարդապետը եւ ապագայ կաթողիկոս Յակոբ Շամախեցին: Տակաւին դպիր, Յարութիւն Ջուղայեցի եպիսկոպոսին մօտ Պայազիտի նուիրակութեան օգնական, իսկ սարկաւագ եղած ատեն՝ Հնդկաստանի նուիրակութեան օգնական եղած է:
1747-ին Էջմիածին վերադառնալով ձեռնադրուած է վարդապետ:
Այնուհետեւ անցած է Պոլիս, Երուսաղէմ ուխտի գացած է եւ 1752-ին վերադարձած՝ Էջմիածին: Աղեքսանդր Բ. Բիւզանդացի կաթողիկոսին ձեռքով 1754-ին եպիսկոպոս ձեռնադրուած է:
Իբրեւ Էջմիածինի նուիրակ, 1755-ի վերջաւորութեան մեկնած է Պոլիս եւ 1763-ին վերադարձած Էջմիածին:
Սիմէոն Երեւանցի անձը
Սիմէոն Ա. Երեւանցի ճանչցուած է իբրեւ հեզ, բարեհամբոյր եւ աղօթասէր հոգեւորական մը: Անոր ընտրութիւնը համահունչ էր երկրին մէջ տիրող ներքաղաքական իրավիճակին:
Մեծ համբաւ ունեցող գործիչ մըն էր եւ սիրուած բոլորին կողմէ:
Անձնական լաւ յարաբերութիւններ մշակած էր թէ՛ օսմանեան եւ թէ՛ Երեւանի պարսկական իշխանութիւններուն եւ թէ վրաց Հերակլ Բ. թագաւորին հետ:
Սիմէոն Ա. Երեւանցիին ընտրութեամբ փոխուած է կաթողիկոսներու ընտրութեան հարցին մէջ Պոլսոյ որոշիչ դերը: Անցեալին, օսմանեան իշխանութիւնները աշխուժօրէն կը միջամտէին կաթողիկոսներու ընտրութեան, եւ այդ ընտրութիւնները առաջին հերթին Պոլսոյ մէջ կը կատարուէին: Այս անգամ, պայմանաւորուած նաեւ քաղաքական փոփոխութեամբ, ընտրութեան հարցին մէջ վճռորոշ դեր կ'ունենան պարսկական իշխանութիւնները եւ վրաց Հերակլ Բ. թագաւորը:
Աւետիս Սէֆէրեան
Աւետիս Սէֆէրեան (մօտաւորապէս 1895 - անյայտ), հայ անասնաբոյժ։
Սիմէոն Երեւանցի
Սիմէոն Երեւանցի անձը
Կաթողիկոսական օծումէն անմիջապէս ետք Սիմէոն Երեւանցի պաշտօնական այցելութիւն տուած է Երեւանի Հիւսէյն Ալի խանին, իսկ հայ հոգեւորականները ուղերձ յղած են Հերակլ Բ. թագաւորին:
Աւետիս Սէֆէրեան
Կենսագրութիւն
Ծնոած է մօտաւորապէս 1895 թուականին։ ուսանած է Կ. Պոլսոյ անասնաբուժական վարժարանին մէջ։
Սիմէոն Երեւանցի
Սիմէոն Երեւանցի անձը
Սիմէոն Ա. Երեւանցի համոզուած էր, որ օտար լուծերու տակ տուայտող հայ ազգի փրկութեան միակ տապանը ազգային եկեղեցին է: Այդ համոզումով ան կ'որոշէ բարձր պահել ամենայն հայոց ընդհանրական հայրապետութեան հեղինակութիւնը, ունենալ մէկ գերագահ կաթողիկոս եւ զօրացնել Էջմիածինի տնտեսական եւ քաղաքական նշանակութիւնը: Ան ամէն ջանք ի գործ կը դնէ նուազեցնելու Պոլսոյ պատրիարքութեան դերը, մասնակցութիւնը եւ ազդեցութիւնը հայ հոգեւոր կեանքին մէջ:
Աւետիս Սէֆէրեան
Կենսագրութիւն
1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը, ընդունուած է Կ. Պոլսոյ զինուորական վարժարանը։ 1915 թուականին, որպէս քաղաքական հանցագործ, ձերբակալուած է ու բանտարկուած, ապա՝ աքսորուած։ 1933 թուականին բնակութիւն հաստատած է ԱՄՆ-ի Մասաչուսեց նահանգի Ուոթըրթաուն քաղաքին մէջ։
Աղիւր
Ստորոգութիւն:Հայ անասնաբուժներ
Գենուա
Գենուա կամ Ճենովա, Genova), քաղաք Իտալիոյ մէջ։ Կը հանդիսանայ Լիկուրիա մարզին գլխաւոր քաղաքը։ 608, 676 բնակչութեամբ եւ Իտալիոյ մեծութեամբ 6-րդ քաղաքը ։ Քաղաքին տարածքը 243, 60 քմ է։ Գենուան Միջերկրական ծովի եւրոպական ամենամեծ քաղաքներէն է եւ կը հանդիսանայ Իտալիոյ գլխաւոր նաւահանգիստը։
Գենուայի մականունն է la Superba (թարգ.՝ հոյակապը), որ պատճառ է քաղաքի փառաւոր անցեալին եւ գեղեցիկ կառոյցներու։ Գենուան նաեւ յայտնի ճանապարհորդ՝ Քրիստափոր Կոլոմբոսի ծննդավայրն է։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Իտալիոյ քաղաքներ
Հոգեկան առողջութիւն
Հոգեկան առողջութիւն, կը սահմանէ որպէս անձի հոգեբանական բարեկեցութեան վիճակ (well-being), որուն մէջ ան կը կարողանայ իրացնել իր անձնային ներուժը, յաղթահարել առօրեայ ճնշումները, արդիւնավետօրէն աշխատիլ, ինչպէս նաեւ ներդրում ունենալ հասարակական կեանքին մէջ։ Հոգեպէս առողջ մարդը կը ձգտի հաւասարակշռել եւ զարգացնել իր ես-ի բոլոր կողմերէ՝ Բնագիտական, հոգեկան, ճանաչողական, հուզական, վարքային։ Հոգեկան հիւանդութիւններու բացակայութիւնը դեռեւս երաշխիք չէ հոգեկան առողջութեան համար :
Հոգեկան առողջութեան չափանիշներ
Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութիւնը առանձնացած է հոգեկան առողջութեան հետեւեալ չափանիշները.
Տես նաեւ
Ստորոգութիւն:Հոգեբանութիւն Ստորոգութիւն:Հոգեկան առողջութիւն
Սուրէն Սպանդարեան
Սուրէն Սպանդարի Սպանդարեան, հայ հասարակական-քաղաքական գործիչ, լրագրող, գրաքննադատ։ Սպանդար Սպանդարեանի որդին, Ստեփան Սպանդարեանի հայրը։ ՌՍԴԲԿ անդամ 1901-էն։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Թիֆլիսի մէջ։ Աւարտած է Թիֆլիսի արական մարզարանը (1902)։ Սորված է Մոսկուայի պետական համալսարանի պատմաբանասիրական (1902-03), ապա՝ իրաւաբանական ճիւղը, յաճախած է Հայդելբերգի (Գերմանիա) համալսարանի պարապմունքներուն։ Տիրապետած է հայերէն, ռուսերէն, վրացերէն, Ազրպէյճաներէն, գերմաներէն եւ այլ լեզուներու։ Եղած է ՌՍԴԲԿ Կովկասեան միութեան կոմիտէի կազմին մէջ։ Սպանդարեանը 1906-ի օգոստոսին Ստեփան Շահումեանի հետ ղեկավարած է Ալավերդի պղնձահանքերու բանուորներու գործադուլը։
Սպանդարեանը ղեկավար մասնակցութիւն ունեցած է Անդրկովկասի պոլշեւիկեան մամուլի ստեղծման ու զարգացման գործին մէջ։ Ստեփան Շահումեանի եւ Սարգիս Կասեանի հետ խմբագրած է «Կայծ», «Նոր խօսք», «Օրեր» հայկական պոլշեւիկեան թերթերը եւ գրած է բազմաթիւ յօդուածներ։
1907-ի սկզբը Սպանդարեան ուղարկուած է կուսակցական աշխատանքի՝ Պաքու. ընտրուած է Պաքուի կոմիտէի անդամ եւ քաղաքական կուսակցական կազմակերպիչ։ Մասնակցած է «Բակինսկի ռաբոչի», «Գուդոկ» (երկուքն ալ՝ ռուսերէն) եւ այլ թերթերու հրատարակութիւնը։ Քանիցս ձերբակալուած է, իսկ 1909-ի օգոստոսին աքսորուած Պաքուի նահանգէն։ 1910-ի յունուարէն սկսեալ գործած է Թիֆլիսի մէջ, ղեկավարած «Կուրյեր կոպեյկա», «Լիստոկ կոպեյկա» (երկուսքն ալ՝ ռուսերէն) եւ այլ վաւերական թերթեր, աշխատակցած է պոլշեւիկեան «Զվեզդա» (ռուսերէն) լրագիրին։ 1912-ի յունուարին, որպէս Պաքուի կազմակերպութեան պատգամավոր, մասնակցած է ՌՍԴԲ(բ) կ VI (Պրահայի) համաժողովին։ Ընտրուած է ՌՍԴԲ(բ) կ կեդրոնական խնամակալութեան եւ անոր ռուսաստանեան պիւրոյի անդամ։ Համաժողովէն ետք մեկնած է Լայպցիգ, մասնակցած ՌՍԴԲ(բ) կ կեդրոնական խնամակալութեան ու Պետական Խորհրդարանի սոցիալ-դեմոկրատ խմբակցութեան ներկայացուցիչներու խորհրդակցութեանը։
1912-ին վերադարձած է արտասահմանէն, մասնակցած է IV Պետական խորհրդարանի պոլշեւիկեան նախընտրական քարոզարշաւին, Թիֆլիսի մէջ կազմակերպած է տպարան։ 1912-ի մայիսին ձերբակալուած եւ բանտարկուած է Թիֆլիսի Մետեխի բանտին մէջ։ 1913-ի մայիսին դատապարտուած է ցմահ աքսորի՝ Սիպիր, ուր (Կրասնոյարսկ) ալ մահացած է։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ յեղափոխական գործիչներ‏‎ Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ Ստորոգութիւն:3 Դեկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:11 Սեպտեմբերի մահացածներ
Պատուոյ Լեգէոն Շքանշան
Պատուոյ Լեգէոն Շքանշան (ֆր.՝ Ordre national de la Légion d'honneur), ֆրանսական հանրապետութեան ազգային շքանշան, որ կը շնորհուի պետութեան եւ ազգին զգալի ծառայութիւններ մատուցանած անձերու։
Պատուոյ Լեգէոն ազգային շքանշանը (Ordre national de la Legion d՛honneur) հաստատուած է 1802 Մայիս 19-ին, Նափոլէոն Պոնափարթի կողմէ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պետական պարգեւներ
Երուանդ Զօրեան
Կենսագրութիւն
Իր նախակրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին ազգային վարժարանը, իսկ երկրորդական ուսումը՝ Մարզուանի Անաթոլիա Գոլէճին մէջ, ուրկէ դուրս եկած է 1904 թուականին սքալըրշիփի աստիճանով։ 1906 թուականին փոխադրուած է Պէյրութ որպէս ուսանող եւ աւարտած է Տէշանի Առեւտրական վարժարանը։ 1908-1911 տնօրէն- ուսուցիչ Պէյրութի Արաբական Իսլամ Գոլէճի եւ 1912-19 անգլիական պաշտօնեայ Հալէպի մէջ, 1920-22 ելեւմտական պաշտօնեայ Ատանայի մէջ, 1922-ի սկիզբը փոխադրուած պաշտօնով Սուրիա, Հալէպ, որպէս ընդհ. հաշուակալ Հալէպի Պետական Ելմտից Սպասարկութեան, զոր շարունակած է մինչեւ 1943 իր օրինական հանգստեան թուականը, 1944 թուականին պաշտօնի կանչուած է Միրայի մէջ որպէս Պիւտճէի Հակակշռող Քննիչ, ուրկէ փոխադրուած է Հալէպի Մուհաֆաղայի Պարենաւոդման Սպասարկութեան Տնօրէնի պաշտօնին, զոր վարած է մինչեւ այս վերջնոյն օրինական լուծարքը՝ 1940 Օգոստոս։
Ազգային կեանքը
Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումին առթիւ Պէյրութի մէջ ստեղծուած հայ գործադիր մարմնին անդամ եւ ապա Սր. Նշան եկեղեցւոյ Թաղ. խորհուրդին եւ Զինադադարին Պէյրութի Ազգային խորհուրդին անդամ։
Հալէպի մէջ անդամակցած է Ազգ. Գաւառական Ժողովին, ատենապետած՝ Ուսումնական Խորհուրդին եւ ազգային վարժարաններու հոգաբարձութեան։ Քառորդորդ դարէ աւելի ծառայած է ամերիկեան Նպաստամատոյցի, Հայ Երիտասարդաց եւ ապա Հ.Բ.Ը.Միութեան Հ.Ե.Ը.ին՝ որպէս վարջական ատենապետ եւ նախագահ։
Քառորդ դար ծառայած է միաժամանակ Հալէպի Հ.Բ.Ը.Միութեան որպէս ատենադպիր, ատենապետ, ըլլայ տնտեսականի, ըլլայ շրջանայինի մէջ։ Քսանհինգ տարի ծառայած է Հ.Բ.Ը.Միութեան որպէս անոր ինքնակոչ բրոբականտիստը։
Պրն. Զօրեան իրապէս բեղուն եւ օգտակար գործունէութիւն մը ունեցած է, մանաւանդ Հ.Բ.Ը.Միութենէն ներս, արժանի գնահատանքի :
Արտահան
Արտահան՝ Արտահան, Արտան, Արտան (ի), Արտատական Հուր, Քաջատուն, Քաշաց բերդ, Քաջաց ցիխէ, Քաջաց քաղաք, Քաջթաքալաքի - Քաղաք Մեծ Հայքի Գուգարք աշխարհի Արտահան գավառին մէջ, հետագային՝ Արեւելեան Հայաստանին մէջ, Կարսի մարզի Արտահանի գաւառին մէջ, Կուրի վերին հոսանքի շրջանին մէջ լայնատարած դաշտի մը արեւելեան ծայրամասին մէջ, բարձրաբերձ լեռներու ստորոտին վրայ, մոտ 1800 մ բարձ վրայ։ Ունի լեռնային ցուրտ կլիմա, ձմեռը կը տեւէ 7-8 ամիս։ Հարաւային մասին վրայ կայ արհեստական լճակ, շրջակայքին մէջ՝ կաղնիի անտառներ։
Պատմութիւն
IX դարին մէջ մտած է Արտանուջի Բագրատունեաց իշխանութեան մեջ։ IX—XI դարերուն մէջ Արտահանն առեւտրական հանգոյց էր արաբական խալիֆայութեան մէջ մտնող երկիրներէն դէպի Մերձսեւծովեան երկրամասերը ձգուող առեւտրական ուղիին վրայ։ Արաբ պատմիչ Յահյա Անտիոքացիի (XI դար) վկայութեամբ, բիւգանդական զորքերը 1021 թուականին աւերած են Արտահանի գաւառը, կոտորել բնակչութեանը։ 1230-ական թուականներուն․ քաղաքը գրաւած են թաթար-մոնղոլները։ 1266 թ.-ից Արտահանը մտել է Սամցխե- Սաաթաբագո վրացական իշխանութեան մեջ։ 1555 թուականէն, երբ Սամցխե-Սաաթաբագոն նվաճվեց օսմանյան Թուրքիայի կողմից, Արտահանը մտավ Չըլդըրի (Ախալցխայի) փաշայության Արտահան սանջակի մեջ։ Թուրք ուղեգիր էվլիյա Չելեբին (1611—1679) անձամբ եղել է Արտահանում (1640-ական թուականներուն) եւ գրել, որ Ա-ի «բերդն անառիկ մի ժայռի վրա է․ ունի քառակուսի ձեւ եւ ամրակուռ է․․․ Այս բերդը ցուրտ կլիմա ունի եւ այդ պատճառով այգիներ ու պարտեզներ չկան։ Պտուղները ստացվում են Աջարա բերդից եւ Թորթումից» (էվլիյա Չելեբի, 1967, էջ 113)։ Այնուհետեւ նշում է, որ Արտահանի բնակիչները կրոնասեր եւ պանդխտասեր մարդիկ են, զբաղվում են հիմնականում երկրագործությամբ, մի մասն էլ վաճառականներ են։
1828—1829 թթ.-ի ռուս-թուրքական պատերազմից առաջ Արտահանն ուներ մոտ 400 տուն բնակիչ, մեծ մասը՝ հայեր։ անոնց զգալի մասը գաղթեց Ռուսաստան։ 1877—1878 թթ.-ի ռուս-թուրքական պատերազմից հետո Արտահանը Կարսի մարզի հետ անցավ Ռուսաստանին։ 1897 թ.-ի մարդահամարի տվյալներով Արտահանում ապրում էր 815 բնակիչ (136 տուն), մեծամասնությունը՝ հայեր, մնացածը՝ թուրքեր, ռուսներ, յույներ եւ հրեաներ։
1918 թ.-ի մարտի 3-ին Արտահան շրջապատեցին թուրքական զորքերը։ Քաղաքը պաշտպանում էին փոքրաթիվ հայ կամավորներ։ Թուրքական զորքին հաջողվեց կտրել Կարսի եւ Օլթիի հետ Արտահանի պաշտպանների հաղորդակցությունը։ Մարտի 6-ին Արտահանում իշխանությունն անցավ քաղաքի մուսուլմաններին։ 1918 թ.-ի վերջերից Արտահանը ենթարկվեց անգլիական օկուպացիոն զորքերի իշխանությանը, ապա վերամիացվեց Հայաստանին։ 1920 թ.-ի մայիսին Արտահանում եղան բնակչության հեղափոխական զանգվածային ելույթներ, որոնք սակայն չհանգեցին ապստամբության։ 1920 թ.-ի նոյեմբերին Արտահանը գրավեցին քեմալականները, եւ քաղաքի հայ բնակչությունն ստիպված եղավ գաղթել Արեւելյան Հայաստան ու Վրաստան։ 1986 թ.-ի դրությամբ Արտահանը փոքրիկ քաղաք է, 1960 թ.-ի տուեալներով ուներ 7228 բնակիչ (թուրքեր ու քրդեր)։ Կա կաշվի, կոշիկի, բրդյա գործվածքների եւ գյուղատնտ․ գործիքների արհեստագործական արտադրություն։
Տնտեսութիւն
XX դարի սկզբին Արտահանում կար հինգ գործարան եւ ֆաբրիկա (աղյուսագործական, կաշեգործական են), 145 արհեստանոց, որոնցից 30-ը միավորված էր համքարային կազմակերպությունների մեջ։ Արտահանի հայ բնակչությունը զբաղվում էր հիմնականում արհեստներով, առեւտրով եւ գյուղատնտեսությամբ։ Արտահանում վաճառահանում էր ցորեն, մրգեր, ոչխարի ապխտած միս, փայտանյութ։ Արտահանի կաթոլիկ հայերն ունէին 2 եկեղեցի (Ս․ Աստվածածին եւ Ս․ Գրիգոր) եւ 2 ուսումնարան։ Արտահանը Ռուսաստանին անցնելուց հետո բարգավաճեց։ Անցկացվեցին նոր ճանապարհներ, քաղաքը կապվեց հարեւան շրջաններու հետ։ Մինչեւ 1904 թ.-ը կառուցվեցին Արտահան—Ախալքալաք, Արտահան—Օլթի եւ Կարս—Արտահան ճանապարհները, որոնք ունեին նաեւ ռազմավարական նշանակություն։ Բացվեցին Արտահանից դեպի Յազգուլիմյան լեռնանցքը տանող եւ Արտահան— Ախալցխա ճանապարհները։
Բնակչութիւն
Ստորոգութիւն:Թուրքիա
Արամ Սեփեթճեան
Արամ Սեփեթճեան (Aram Sepetjian), hրապարակագիր, արձակագիր, հայ մամուլի աշխատակից ու յատկապէս Գլխաւոր խմբագիր ՝ ՀԲԸՄ- ՀԵԸի Խօսնակ ամսագրին: Հայ մշակոյթի եւ հասարակական գործիչ: Հայաստանի Գրողներու Միութեան Անդամ: Սեփականատէր՝ ՍԻՓԱՆ հրատարակչատան: Մասնագիտութեամբ՝ ճարտարապետական գնահատիչ: