cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Թուրքերու Ներխուժումը Դէպի Կիպրոս
Յունական յեղաշրջումը Յուլիս 1974-ին
Նախկին կառավարութեան տապալումէն ետք Նիկոս Սամպսոնը Կիպրոսի առաջին աշխարհիկ նախագահը կը դառնայ։ Սամպսոնը յայտնի էր, որպէս ծայրայեղ յոյն ազգայնական քաղաքական գործիչ եւ նշանաւոր հակաթուրք, որ Կիպրոսի մէջ թուրքերու դէմ մղուող բոլոր բռնութիւններուն մասնակցած էր։ Շուտով Սամպսոն կը յայտարարէ, որ Մակարիոս մահացած է, այնինչ ան անվտանգ կերպով հանգրուանով Լոնտոնէն անցած էր։ Հետագային Մակարիոսին իր յայտարարութեամբ կը հերքէ գործող նախագահի յայտարարութիւնը, որ ալ հակասութիւններ կը ստեղծէ Սամպսոնի անուան վերաբերեալ։
Կիպրոսի ազգային յեղաշրջման ժամանակ 91 մարդ կը զոհուի։ Զարմանալիօրէն թուրք կիպրացիները չեն մասնակցիր Մակարիոսի դէմ շարժմանը, որովհետեւ չէին ուզեր թրքական հակազդեցութիւնը։ Ի պատասխան Կիպրոսի մէջ տեղի ունեցած դէպքերու՝ ԱՄՆ պետքարտուղար Հէնրի Քիսինջերը կղզի կ'ուղղարկէ Ճոզէֆ Սիսկոյին, որ կը փորձէ միջամտել հակասութեան։ Անոր յաջորդեց ան բանը, որ Թուրքիա ԱՄՆ-ի միջնորդութեամբ պահանջացանկ ներկայացուց Յունաստանին՝ Կիպրոսի մէջ յունական քաղաքականութեան վերանայելու վերաբերեալ։ Թուրքերը կը պահանջէին հեռացնել Նիկոս Սամպսոնին կառավարութենէն եւ դուրս հանել 650 յոյն սպաներ Կիպրոսի ազգային պաշտպանութենէն։ Թուրքիոյ օրէնսդիր կառավարութեան ղեկավար Պիւլենթ Էջեւիթի պաշտօնապէս կը դիմէ Անգլիոյ, եւ խնդրանք կը ներկայացնէ Կիպրոսի մէջ անգլիական կառավարութեան ստեղծման համար եւ չէզոքութիւն կը ապահնջէ։ Անգլիա մերժած է առաջարկը եւ հորդորած է Թուրքիոյ դադրեցնելու համար Կիպրոսի մէջ թրքական ռազմակայաններու գործողութիւնները։
Թուրքերու առաջին ռազմական ներխուժումը
Թուրքերու առաջին ռազմական ներխուժումը դէպի Կիպրոս կղզի տեղի ունեցած է 20 Յուլիս 1974-ին՝ Շաբաթ օրը։ Այս գործողութիւնները այն բանով սկսան, որ Թուրքիոյ կառավարութիւնը Կիրենիա մտցուցին թրքական կայազօրայիններուն, որոնց դէմ դուրս եկան Յունաստանի եւ Կիպրոսի յոյները։ Պաշտօնական Անկարան վկայակոչած է, որ ներխուժումէն առաջ, Թուրքիա երաշխիք ընդունած է կիպրաթուրքերու սահմանադրական իրաւունքները եւ Կիպրոսի անկախ պետութիւն ըլլալու հանգամանքը։ Այս գործողութիւնները պատմութեան մէջ յայտնի են որպէս «Աթիլլիա գործողութիւններ» անունով։
1974-ին ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան խորհուրդը յաջողեցաւ հասնիլ այն իրողութեան, որ Թուրքիոյ եւ Կիպրոսի Հանրապետութեան միջեւ հրադադարի ռեժիմ հաստատուեցաւ։ Առաջին ռազմական ներխուժման ընթացքին թուրքերը յաջողեցան Կիպրոս կղզիի 3 %-ը ռազմակարարելու, որ Կիրենիայի եւ Նիկոսիայի բաժանարար գիծը կը համարուէր։ Հետագային, թուրքերը յաջողեցան տարածքները ընդլայնել Կիպրոսի մէջ եւ անկլաւ տիրոյթներէն վերաճած անկախ պետութեան (ՀԿԹՀ)։
20 Յուլիս-ին 10, 000 կիպրացիները Լիմասոլը յանձնեցին Կիպրոսի ազգային պաշտպանութեան։ Անկէ ետք, ըստ յոյն եւ թուրք կիպրոսէն ականատեսներու կիպրա-թրքական թաղամասը այրած է, կանայք բռնաբարուած են, իսկ երեխաները` այրած։
Այս դէպքերէն ետք թուրքերը սկսան Ֆամագուստան հրթիռահրետակոծել՝ Կիպրոսի նեղ շրջանը։
Թուրքիոյ առաջին ռազմական ներխուժումը աւարտած է թրքական անկլաւ վերահսկողութեան ստեղծումով եւ երկու կողմերէն մեծ քանակութեամբ ռազմագերիներ հաւաքելով։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ Պատմութիւն Ստորոգութիւն:Կիպրոսի Պատմութիւն Ստորոգութիւն:Հիւսիսային Կիպրոսի Պատմութիւն Ստորոգութիւն:Հիւսիսային Կիպրոս Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ Պատերազմներ Ստորոգութիւն:Կիպրոսի Պատերազմներ Ստորոգութիւն:Յունաստանի պատերազմներ Ստորոգութիւն:Կիպրոս
Արտաշէս Յարութիւնեան
Արտաշէս Յարութիւնեան (, Մեծ Եղեռնի զոհ), արձակագիր եւ գրագէտ։
Կենսագրութիւն
Ուսումը աւարտած է անկանոն ձեւով ծննդավայրի նախակրթարանին մէջ առանց զայն բոլորելու։ Դպրոցէն դուրս գալէն անմիջապէս ետք մտած է հօրը խանութը։ Ամբողջ բռնապետութեան շրջանին ան դուրս չէ ելած Մալկարայէն ու չէ ճամբորդած։ Սիրողաբար գրականութիւն մշակած է։ «Կարծեմ գրած եմ, որովհետեւ չէի կրնար չգրել, բայց ըրածիս վրայ հաւատք չունիմ».- ըսած է ան։
Գրական կեանք
Քերթողական իր էջերը ամփոփուած են երեք հատորներու մէջ՝ «Լքուած քնար»(1902), «Երկունք»(1906) եւ «Նոր քնար» (1912)։ Երկարօրէն աշխատած է «Նոր քնար» հատորին վրայ, որ կը նկատէ լաւագոյն աշխատութիւնը։
Տաղանդաւոր գրագէտը կանուխէն աշխատակցած է թրքահայ մամուլին՝ քերթուածներով, գեղեցիկ արձակներով եւ քննադատականներով, որոնք յայտնի անուն ապահոված են իրեն։ Գրականութեան մէջ մուտք գործած է Կարօ ծածկանունով։ Որպէս արձակագիր եւ գեղագէտ-քննադատ անժխտելի կարողութիւն ցոյց տուած է իր գրական վերլուծական յօդուածերով։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1873 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1915 մահեր Ստորոգութիւն:Մալքարա ծնածներ Ստորոգութիւն:3 Հոկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
80 (թիւ)
80 (ութսուն) զոյգ երկնիշ բնական թիւ է 79-ի եւ 81-ի միջեւ
Գրիգոր Աստարճեան
Գրիգոր Աստարճեան, հայ բժիշկ, մշակութային գործիչ։
Կենսագրութիւն
Գրիգոր ծնած է Մարաշ, 1885-ին: Նախակրրթութիւնը կը ստանայ ծննդավայրի թաղային դպրոցին մէջ իսկ միջնակարգ ուսումը՝ ազգային կեդրոնական Վարժարանին մէջ, ուրկէ շրջանաւարտ, 1903 -ին կը սկսի հետեւիլ պետական Լիսէի դասընթացքներուն, ուր եւ կը ծանօթանայ արաբերէն լեզուին, որուն ուսուցումը պարտադիր էր այդ օրերուն: 1905 -ին ' Լիսէ ընթացաւարտ, մասնաւոր յանձնարարութիւններով ու բարձր գնահատականով մուտք կը գործէ Կ․Պոլսոյ Բժշկական համալսարանը, որուն ընթացքը կ'աւարտէ 1911 -ին, ու կը մտնէ բանակ, որուն ծառայութեան մէջ կը մասնակցի Պալքան պատերազմին: 1914 -ին իբրեւեւ պետական բժիշկ կը հաստատուի Մուսուլ (Իրաք): 1915 -ին մաս կը կազմէ Մուսուլի կուսակալ Հայտար Բեկի սպայակոյտին: Իր դիրքին ու ստեղծած բարեկամական կապերուն շնորհիւ, մեծապէս օգտակար կը հանդիսանայ գաղթական էրզրումցիներու կարաւանի մը ապահով Մուսուլ հաստատաուելուն: 1916 -ին կը տեղափոխուի Զաիօ, ուր կը մնայ մինչեւ 1922 թ․ կը վերադառնայ Մուսուլ, ուր կը մնայ մինչեւ 1956, ամբողջ երեսուն հինգ տարիներ մասնակցելով մուսուլահայ գաղութի կազմակերպման ու ղեկավարման աշխատանքներուն: 1956-ին կը փոխադրուի Պաղտատ, իսկ 1959 -ին վերջնականապէս կը հաստատուի Պէյրութ (Լիբանան):
Գ․ Աստարճեան իր բժշկական ասպարէզին զուգահեռ, հետեւողականօրէն կ'ուսումնասիրէ հայ եւ արաբ ժողովուրդներու պատմութիւնն ու մշակոյթը, իրեն կէտ նպատակ ունենալով իւրաքանչիւրին ներկայացնել միւսին պատմութիւնն ու մշակոյթը: Այս գծով հայ եւ արաբ մամուլին մէջ ստորագրած իր բազմաթիւ յօդուածներէն անկախ, առանձին հատորներով կը հրատարակէ հետեւեալ ծաւալուն երկերը․արաբերէն լեզուով՝ ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹԻԻՆ (Մուսուլ, 1951), ՀԱՑ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԵՒ ԳՐԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹԻԻՆ (Մուսուլ 1954), ՑԱՒԵՐ ՈՒ ԵՐԱԶՆԵՐ ֊ Հայ գեղարուեստական էջերէ թարգմանութիւններ - (Պաղտատ, 1957): Իսկ Հայերէնով ' ԸՆԴԱՐՁԱԿ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԱՐԱԲԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹԻԻՆ (Պէյրութ, 1961), ՊԱՏՄՈՒԹԻԻՆ ԱՐԱԲԱԿԱՆ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ՄՇԱԿՈՅԹԻՆ (Պէյրութ, 1970):
Գ․ Աստարճեան կը մահանայ 1983 թ․ Մարտի 4-ին, Պէյրութ:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:4 Մարտի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայ մշակութային գործիչներ
Հայկ Պալ­եան
Դաշնակցական «խենթ» մը՝ ազգային եւ կուսակցական բազմավաստակ գործիչ Հայկ Պալեան 5 Մարտ 1927-ին հիմը դրաւ սեփական թերթի մը, որ կարճ ժամանակ «Փիւնիկ» անունով լոյս տեսնելէ ետք՝ վերջնականապէս մկրտուեցաւ «Ազդակ» եւ, իբրեւ այդպիսին, փառաւոր իր տեղը գտաւ հայ մամուլի ոսկեմատեանին մէջ։
Երբ Հայկ Պալ­եան կը նա­խա­ձեռ­նէ «Ազ­դակ»-ի հրա­տա­րա­կու­թեան գոր­ծին, իր թի­կուն­քին կ՛ու­նե­նայ քա­ջա­լե­րանքն ու գործ­նա­կան աջակ­ցու­թիւնը ՀՅԴ-ի Լի­բա­նա­նի Կեդ­րո­նա­կան Կո­մի­տէ­ին: Հայկ Պալ­եան կը գնէ «Նոր Փիւ­նիկ»-ին տպագ­րա­կան գոր­ծիք­նե­րը եւ տա­ռե­րը, որոնք հե­տա­գա­յին տա­րի­ներ շա­րու­նակ կը ծա­ռա­յեն «Ազ­դակ»-ին:
Աղբիւրներ
«ԱԶԴԱԿ»-Ի ԳՐԱՇԱՐԱԿԱՆ ԵՒ ՏՊԱԳՐԱԿԱՆ ՈՒՂԻՆ
[https://alikonline.ir/news/national/item/37842-5-%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%BF-1927-%D5%AC%D5%B8%D5%B5%D5%BD-%D5%A1%D5%B7%D5%AD%D5%A1%D6%80%D5%B0-%D5%A5%D5%AF%D5%A1%D6%82-%D5%BD%D6%83%D5%AB%D6%82%D5%BC%D6%84%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B5-%D5%B4%D5%A1%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%AB-%D5%A4%D6%80%D6%85%D5%B7%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D6%80%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A7%D5%B6-%C2%AB%D5%A1%D5%A6%D5%A4%D5%A1%D5%AF%C2%BB-%D6%85%D6%80%D5%A1%D5%A9%D5%A5%D6%80%D5%A9%D5%A8 5 մարտ 1927. Լոյս աշխարհ եկաւ սփիւռքահայ մամուլի դրօշակիրներէն «Ազդակ» օրաթերթը]
Թայլըր Ժոզէֆ
Թայլըր Ժոզէֆ (Tyler Joseph, ), Ամերիկացի երգիչ, երաժիշտ եւ երգեր յօրինող: «Twenty One Pilots» խումբին գլխաւոր երգիչը:
Կենսագրութիւն
Թայլըր ծնած է Քոլոմպուս, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ: Եղբայրներն են՝ Զաքի (երգիչ) եւ Ճէյի, իսկ քոյրը՝ Մատիս: Մայրը՝ Քելլին, թուաբանութեան ուսուցչուհի է, հայրը՝ Քրիսը, մարզանքի ուսուցիչ եղած է 1996-էն մինչեւ 2005, իսկ ներկայիս տնօրէն է: Թայլըր փոքր տարիքէն կը զբաղէր մարզական խաղերով ու իր դպրոցին համար շահած է բազմաթիւ մրցանակներ  :
Իր մարզական կարողութիւններուն շնորհիւ, Թայլըր կրթաթոշակի կ'արժանանայ Otterbein համալսարանը յաճախելու համար : Սակայն ան համերգի մը ընթացքին, կը ներշնչուի երգիչէ մը ու կ'որոշէ  երաժիշտ դառնալ  :
Twenty One Pilots
Twenty One Pilots խումբը առաջին անգամ կը հիմնուի 2009-ին Քոլոմպուսի մէջ։ Այս երաժշտական խումբին գաղափարը կը յղանայ Թայլըր եւ իր դասընկերներուն՝ Նիք Թոմասին եւ Քրիս Սալիհին հետ կը ստեղծեն այս խումբը : Ժոզէֆ, խումբին անունը կ'որոշէ երբ թատերգութիւն մը կը կարդար՝ All My Sons անունով, գրուած Արթուր Միլըրի կողմէ: Թատերգութեան նիւթը կը վերաբերի Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմին, ուր կը պատմուի անձի մը մասին, որ իր ընտանիքը փրկելու համար,  21 օդաչուներու մահուան պատճառ կը դառնայ: Ճոշ այս թատերգութենէն ներշնչուելով, Twenty One Pilots կ'անուանէ խումբին անունը : 29 Դեկտեմբեր, 2009-ին անոնք կը հրապարակեն իրենց առաջին ալպոմը եւ կը սկսին շրջապտոյտ մը Օհայոյի մէջ: Իսկ անոնց երկրորդ ալպոմը՝ Regional at Best-ը կը հրապարակուի 2011-ին: Այս ալպոմին դերակատարներն են միայն՝ Թայլըր եւ Ճոշ Տան:
Անոնց երրորդ ալպոմը՝ Vessel-ը կը հրատարակուի 8 Յունուար, 2013-ին ։ Իսկ չորրորդ ալպոմը՝ Blurryface-ը, 17 Մայիս, 2015-ին :
Թայլըր Ժոզէֆ եւ թմբկահար Ճոշ Տան կը սկսին իրենց համաշխարհային շրջապտոյտը 2016-ին, որ կը կոչուի «Emotional Roadshow» աշխարհի շրջապտոյտ :
Անձնական Կեանքը
Թայլըր Քրիստոնեայ է եւ իր հաւատքը կը նեշնչէ զայն իր երաժշտութեան մէջ։ Մանկութեան դպրոց չէ յաճախած, այլ ուսանած է իր տան մէջ : Ան ամուսնացած է Ճեննա Պլաքին հետ 28 Մարտ, 2015-ին  :
Թայլըր ունի կտած մը, որ կը ներկայացնէ իր կեանքէն բաժին մը, սակայն ան յայտարարած է, թէ չ'ուզեր անոր բուն իմաստը տարածուի :
Թէ՛ Թայլըր եւ թէ Ճոշ ունին կտած մը "X" նշանով, որ կը ներկայացնէ իրենց յարաբերութիւնը եւ կապը Քոլոմպուսին (իրենց հայրենիքին) հետ : Այս կտածը անոնք ստացած են Քոլոմպուսի մէջ, բեմին վրայ, իրենց համերգներէն մէկուն ընթացքին՝ 26 Ապրիլ, 2013-ին :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1 Դեկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:1910 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ այբբենական կարգով
Մատաթիա Գարագաշեան
Կենսագրութիւն
Մատաթիա Գարագաշեան մանուկ տարիքին ղրկուած է Վիեննա, Մխիթարեաններու քով ուսում ստանալու համար։ Փայլուն արդիւնքով աւարտած է Վիեննայի համալսարանը։
1836ին միացած է Վիեննայի Մխիթարեան Միաբանութեան, իսկ 1844ին ձեռնադրուած՝ կուսակրօն քահանայ։ 1856ին պաշտօնապէս հրաժարած է հոգեւորական իր կոչումէն եւ ընդգրկած՝ անաստուածութիւնն ու նիւթապաշտական աշխարհայեացքը։
Վիեննայէն վերադարձին, քանի մը տարի Զմիւռնիա պաշտօնավարելէ ետք, Գարագաշեան վերջնականապէս հաստատուած է Կ. Պոլիս, ուր ամբողջութեամբ նուիրուած է գիտական-ուսումնասիրական աշխատանքի։ Ան նաեւ «Արեւելեան Թատրոն»ի հիմնադիրներէն եւ կազմակերպիչներէն մէկը դարձած է։
Սկիզբները «Պայպըլ Հաուզ» աստուածաշնչային ընկերութեան մէջ պաշտօն ստանձնած է իբրեւ թարգմանութիւններու վերստուգող, միաժամանակ գրաբար դասաւանդելով Պոլսոյ հայկական դպրոցներուն մէջ:
1890ականներու սկիզբէն պաշտօնավարած է Պոլսոյ Կեդրոնական վարժարանին մէջ իբրեւ գրաբարի դասատու:
Հրատարակութիւններ
Գիտական-բանասիրական իր բեղուն գործունէութիւնը Մատաթիա Գարագաշեան սկսած է 1840ականներէն, Վիեննայի մէջ հրատարակելով «Արուեստ ճարտասանութեան» (1844) եւ «Նկարագիր ուսմանց» (1845) գիրքերը: Լոյս ընծայած է պատմաբանասիրական, լեզուագիտական, աշխարհագրական եւ փիլիսոփայական բազմաթիւ գործեր:
1845ին, աւարտած է «Նկարագիր Ուսմանց» աշխատասիրութիւնը, ուր մշակուած են քննական պատմագրութեան իր սկզբունքները։ Գարագաշեան մերժած է ժողովրդային առասպելներու վրայ հիմնուած պատմագրութիւնը եւ շեշտած է գիտական մօտեցման հրամայականը։
Անոր քերականական ձեռնարկներէն ոմանք, ինչպէս «Դպրութիւն կամ նոր քերականութիւն հայերէնի» (1862), «Համառօտ նոր քերականութիւն» եւ այլն, 1860-90ականներուն արժանացած են 8էն 10 տպագրութեան: Գրաբարի եւ աշխարհաբարի միջեւ «դասական հայերէն»ի սեփական պատկերացումը մշակած է ու կիրարկած՝ իր աշխատասիրութեանց մէջ։
Կարեւոր ներդրում ունեցած է ուղղագրութեան եւ քերականութեան կանոններու ուսումնասիրութեան եւ զարգացման մէջ։ Բայց այս մարզէն ներս եւս ծայրայեղական յայտնագործումներէ զերծ չէ մնացած. ամէնէն ցայտուն եւ անընդունելի պնդումներէն մէկը եղած է, օրինակի համար, թէ հայերէնը մոնկոլական ծագում ունէր։ Հայերէնագիտութեան մարզին մէջ իր գլուխ-գործոցը կը հանդիսանայ 1862ին հրատարակուած «Դպրութիւն կամ քերականութիւն հայերէնի» դասագիրքերու շարքը։
Փիլիսոփայական իր հռչակաւոր աշխատութիւններէն են «Համառօտ պատմութիւն փիլիսոփայութեան» (Կ. Պոլիս, 1868), «Համառօտ փիլիսոփայութիւն», «Սկզբունք տրամաբանութեան» (1864), եւ այլն: Յատկապէս «Սկզբունք տրամաբանութեան» գործով, Գարագաշեան ի մի բերած է նիւթապաշտական աշխարհայեացքի իր տեսութիւնները, որոնց առանցքը բնական գիտութեանց եւ հասարակագիտական մտքի հիման վրայ փիլիսոփայական բարդ խնդիրներու լուծում գտնելու մօտեցումը եղած է։
1890ականներուն Մատաթիա-Անտոն Գարագաշեան հրատարակած է աշխարհագրական դասագիրքերու ամբողջ շարք մը, ինչպէս «Աշխարհագրութիւն համառօտ քաղաքական», «Աշխարհագրութիւն ուսումնական» եւ այլն:
1887ին, Յակոբ Գուրգէնի հետ, լոյս ընծայած է «Ճաշակ ոսկեղէն դպրութեան» պարբերաթերթը՝ 5րդ դարու գրաբարով:
1895ին Թիֆլիսի մէջ լոյս տեսած է անոր «Քննական պատմութիւն հայոց» քառահատոր երկասիրութիւնը, որ առաջին փորձը կը հանդիսանայ հայ ժողովուրդին պատմութիւնը ներկայացնելու քննական ոգիով, սերտ յարակցութեամբ տուեալ ժամանակաշրջանի քաղաքական եւ հասարակական յարաբերութեանց հետ: Մատաթիա Գարագաշեանի մշակած հայ ժողովուրդի քննական պատմութիւնը կը հասնի մինչեւ Ք.Ե. 5րդ դարու հայ ազգային-ազատագրական շարժումները։
Հրաչ Զարդարեան
Հրաչ Զարդարեան, հայ գրող, թարգմանիչ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Խարբերդ, ու տակաւին մանուկ՝ հետեւած է հօրը աստանդական կեանքին՝ Իզմիր, Մանիսա, Ֆիլիպէ, Պոլիս. ուր իբր ուսուցիչ կը պաշտօնավարէր՝ գրագէտ Ռուբէն Զարդարեանը։ Ուսումը ստացած է Կարին՝ ուր երեք տարի կը մնայ, Սանասարեանի իբրեւ գիշերօթիկ աշակերտ։ Երբ վարժարանը Սեբաստիա կը փոխադրուի, կը վերադառնայ Պոլիս, ու Կեդրոնականի մէջ կ'աշակերտի Դուրեան Սրբազանի, Մելգոն Կիւրնեանի (Հրանդ), Ինտրայի, Ռ. Զարդարեանի, Խաժակի. Շանթի եւ ուրիշներու։ Այն տարին իսկ, երբ պիտի լրացնէր Կեդրոնականի ընթացքը, տարագրութեան խռովայոյզ օրերուն, կը հարկադրուի անցնիլ Կովկաս՝ ուր յաջորդաբար կ'աշակերտի Ներսիսեան վարժարանի, Գէորգեան ճեմարանին եւ Երեւանի Թեմական դպրոցին՝ ուրկէ կը ստանայ աւարտականի իր վկայականը։ Նոյն տարին կ'անցնի Փարիզ, ուր յաջորդաբար կը հետեւի Սորպոնի գրականութեան դասընթացքներուն, քաղաքական եւ բարոյական գիտութեանց համալսարանին, եւ, վերջապէս, Բժշկական վարժարանին՝ ուրկէ Ռուբէն Զարդարեանը տարագրուլէն ու սպաննուելէն ետք, կինը զաւակներով միասին կ'անցնի Պալքաններ, անկէ՝ Հարաւային Կովկաս։ Ի վերջոյ Հրաչ Զարդարեան կը հաստատուի Փարիզ, ուր դասընթացքներու կը հետեւի Սորպոնի համալսարանին մէջ։ Որոշ մասնակցութիւն կը բերէ փարիզահայ գրական նոր շարժման։
Կը հաստատուի հարաւային Ֆրանսա, ուր կը մնայ մինչեւ կեանքին վերջը։
Գրական Վաստակ
Զարդարեանի գրական վաստակը, բացի երկու վէպերէն, գումարն է երկարաշունչ բազմաթիւ պատմուածքներու՝ որոնք ցրուած են գրական հանդէսներու եւ թերթերու մէջ, ու, նաեւ, անտիպ կարգ մը հատորներու՝ որոնք կը սպասեն հրատարակութեան։ 30-ական տարիներուն լոյս կ'ընծայէ իր առաջին վէպը եւ մամլոյ մէջ կը հրատարակէ պատմուածքներ, խորհրդածական փորձեր ու այլ գրութիւններ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1892 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1986 մահեր Ստորոգութիւն:Խարբերդ ծնածներ Ստորոգութիւն:Փարիզ մահացածներ Ստորոգութիւն:Գրողներ Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Խմբագիրներ Ստորոգութիւն:Թարգմանիչներ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ Ստորոգութիւն:15 Յունուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:30 Նոյեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Գուրգէն (անձնանուն)
Գուրգէն, պարթեւական ծագումով հայկական եւ վրացական (გურგენ} արական տարածուած անուն։ Ըստ Հրաչեայ Աճառեանի կը նշանակէ «գայլեղէն, գայլի պէս քաջ»: Գերմաներէնին մէջ կը համապատասխանէ Ատոլֆ (Adolf) անունը, հունկարերէնին մէջ՝ Ֆարքաշ (Farkas}:
154 (թիւ)
154 (հարիւր յիսունչորս)՝ զոյգ եռանիշ բնական թիւ մըն է 153-ի եւ 155-ի միջեւ
Շահումեան (Արցախ)
Շահումեան, քաղաք Արցախի Հանրապետութեան մէջ։ Լեռնային Ղարաբաղ ի Հանրապետութեան ութ շրջաններէն մէկը, որ կ'ընդգրկէ երկիրին հիւսիսային եւ հիւսիս-արեւմտեան մասը։ Անիկա կը համապատասխանէ պատմական Արցախի Կիւլիստան ի եւ Քարվաճառ ի տարածքին:
Տարածութիւն
Շահումեան արեւելքէն սահմանակից է Մարտակերտ ին, հարաւէն՝ Քաշաթաղի շրջան ին, հիւսիս-արեւմուտքէն՝ ՀՀ Գեղարքունիք ին եւ հարաւ-արեւմուտքէն Սիւնիք ին, Վայոց Ձոր ին, Հիւսիսային մասին մէջ Շահումեանի շրջանը սահմանակից է Ազրպէյճան ին ինչպէս նաեւ բռնակացուած հայկական հողատարածքներուն մէջ ձեւաւորուած Խանլարի շրջաններուն։
Շահումանի շրջանին տարածութիւնը 1837,5 քառ. քմ է: 2009-ի տուեալներով ունէր 2821 բնակիչ: Շրջանը կը կազմէ ԼՂՀ տարածութեան 16,1%-ը, իսկ բնակչութիւնը` 2%-ը :
Շահումեան շրջանին Դադիվանք գիւղին մէջ, Դադիվան լերան լանջին, Թարթառ գետի ձախ ափին կը գտնուի Դադիվանքը։
Բռնագրաւուած եւ ազատագրուած տարածքներ
Շրջանին ազատագրուած տարածքին մէջ (Քարվաճառ, զոր ազերիները Քելբաջար կը կոչէին) կան 15 գիւղական բնակավայրեր, որոնց մեծ մասին բնակիչները տեղափոխուած են Ազրպէյճանի կողմէն բռնագրաւուած, պատմական Կիւլիստանի տարածաշրջանէն, որ խորհրդային տարիներուն կը կոչուէր Շահումեանի շրջան: Ահա թէ ինչու ազատագրուած այս մասն ալ Շահումեանի շրջան կ'անուանուի:
Հանրապետութեան հռչակում
1988-ի սկիզբներէն Շահումեանի շրջանին հայութիւնը հերոսաբար կը պայքարի Ազրպէյճանի 70-ամեայ գաղութային լուծին դէմ, կը վերամիանայ ԼՂԻՄ-ին, որուն հետ միասին կը հռչակէ Հանրապետութիւնը: Այդ հերոսական պայքարը կը շարունակուի մինչեւ 13 Յունիս 1992, մինչեւ այն պահը, երբ ազրպէյճանական կանոնաւոր զօրքը ռուս եւ այլազգ վարձկան զինուորներու եւ սպաներու օգնութեամբ, մեծաթիւ հրասայլերով եւ զրահամեքենաներով կը ներխուժեն Շահումեանի շրջան: Անհաւասար ուժերու առկայութեան եւ սպասուող անհրաժեշտ օգնութեան ուշացման պատճառով, ինչպէս նաեւ համատարած ցեղասպանութենէն խուսափելու նպատակով, այս հերոսական շրջանին բնակչութիւնը ստիպուած, եւ մեծ դժուարութիւններով կը հեռանայ հայրենի սահմաններէն: Շահումեանի շրջանին հայերը ժամանակաւորապէս բնակութիւն կը հաստատեն Հայաստան ի Հանրապետութեան տարբեր շրջաններուն մէջ, իսկ փոքր մասը կը բնակի ներկայի Շահումեանի շրջանին մէջ:
Լառնաքա
Լառնաքա (Λάρνακα), քաղաք Կիպրոսի Հանրապետութեան արեւելեան ափին։ Ըստ 2010 թուականի տուեալներու բնակչութիւնը կը կազմէ 72,000 մարդ։ Լառնաքան կղզիին երկրորդ առեւտրական նաւահանգիստն է եւ կարեւոր հանգստավայր (զբօսաշրջիկներու)։ Կիպրոս կղզիին մեծագոյն օդակայանը՝ Լառնաքայի Միջազգային Օդակայանը, կը գտնուի Լառնաքայի ծայրամասի տարածքին։
Ծանօթագրութիւնենր
Ստորոգութիւն:Կիպրոսի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Վերանուանուած քաղաքներ Ստորոգութիւն:Հին յունական քաղաքներ
Թայնօ (Իտալիա)
Թայնօ (Taino), քոմունա Իտալիաի մէջ, կը գտնուի Լոմպարտիա մարզին մէջ, Վարեզէ գաւառին մէջ։
Սողուններ
Սողուններ (լատիներէն՝ Reptilia) ողնաւոր, գլխաւորաբար՝ ցամաքային անասուններու դասակարգ, որուն մէջ կը ներառուին մողէսները, օձերը, կոկորդիլոսները եւ կրիաները։ Ի տարբերութիւն երկակենցաղներուն՝ սողունները առաջին իսկական ցամաքային ողնաւորներն են, սակայն անոնց մէկ մասը կը յարմարի ջրային կենսակերպին (կոկորդիլոսներ եւ կրիաներ) ։ Սողուններուն մեծ մասը կ'ապրի չոր, եւ տաք կլիմայական պայմաններու մէջ։ Շարժման ընթացքին անոնց մեծ մասին մարմինը կը հպի գետինին, կը շարժին սողալով, ուրկէ ալ ծագած է իրենց անունը՝ սողուններ։ Կը շնչեն թոքերով։ Բեղմնաւորումը ներքին է։ Ձուն պատուած է խիտ թաղանթով մը եւ հարուստ է սաղմի զարգացման համար անհրաժեշտ պաշարանիւթերով, զարգացումը ուղղակի է։ Կը բազմանան ցամաքին մէջ։ Սիրտը եռախորշ է։ Նեարդային համակարգը աւելի լաւ զարգացած է, քան երկակենցաղներունը։ Ունին կոպեր։ Սողուններուն մաշկը զուրկ է գեղձերէ, ծածկուած է եղջերային թեփուկներով կամ վահանիկներով։ Եղջերային ծածկոյթը կը պահպանէ անոնց մարմինը ջուրի կորուստէն, չորացումէն եւ վէրքերէ։ Եղջերային թեփուկները կը խոչընդոտեն մարմինին աճը, ուստի տեղի կ'ունենայ մաշկափոխութիւն։
Թայնօ (Իտալիա)
Ժողովրդագրութիւն
Բնակչութիւն
Սողուններ
Կոյր Ու Առանց Սրունքի Նոր Տեսակի Մողէզ Մը
Անիկա մաս կը կազմէ աւելի քան երկու հարիւր տեսակի առանց սրունքի մողէզներու ընտանիքին:
Թայնօ (Իտալիա)
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Իտալիայի բնակավայրեր
Սողուններ
Կոյր Ու Առանց Սրունքի Նոր Տեսակի Մողէզ Մը
Վերջին տասնամեակին անասնագէտներ աշխարհի տարածքին գտած են մօտաւորապէս յիսուն նոր տեսակի սողուններ, որոնց շարքին է նաեւ նշեալ տեսակի մողէզը:
Սողունաբանները կոյր ու առանց սրունքի մողէզը գտած են Քամպոտիոյ հարաւարեւմտեան բաժինը գտնուող Քարտամեմ լեռներուն վրայ իրենց կատարած հետազօտութիւններուն ընթացքին` գետին տապալած ծառի մը կոճղին տակէն:
Սկիզբը անոնք կարծած են, թէ նշեալ տեսակի մողէզը ծանօթ եղող մողէզներու մէկ տեսակին պատկանած է, սակայն, երբ սկսած են մանրամասնօրէն ուսումնասիրել զայն, գտած են, թէ անիկա իր տեսքով տարբեր եղած է անոնցմէ:
Այլ սողունաբաններու համաձայն, հնագոյն ժամանակներուն գոյութիւն ունեցած առանց սրունքի մողէզները փոխուելով` վերածուած են օձեր ու: Իսկ առանց սրունքի մողէզները օձերէն տարբեր եղած են` մողէզի կարգ մը յատկանիշները պահելով, օրինակ` արտաքին ականջները:
Բրածոյ անասուններու ուսումնասիրութեամբ զբաղող մասնագէտներու կարծիքով, հնագոյն ժամանակներուն առանց սրունքի մողէզներուն կոյր տեսակը գոյութիւն ունեցած է Միացեալ Նահանգներ ու մէջ, սակայն, ժամանակի ընթացքին, անիկա հասած է Ասիա:
Նոր տեսակի մողէզին յայտնաբերումը կատարող սողունաբաններէն` Նէանկ Թայ հաւանական գտած է, թէ անիկա գոյութիւն ունեցող այլ տեսակի առանց սրունքի մողէզներուն նման կ'ապրի ստորերկրեայ վայրերու մէջ եւ, հետեւաբար, կարիքը չունի սրունքներու եւ կամ աչքերու:
Սողունաբանները նշած են, թէ նոր տեսակի մողէզը կրնայ իր քիթին միջոցով ստանալ իր ուղղութիւնը եւ, այդպիսով, կրնայ որսալ որդեր, մրջիւններ ու ճճիներ:
Մասնագէտները նշած են, թէ կոյր ու առանց սրունքի նոր տեսակի մողէզը յայտնուած է միայն սահմանափակ տարածութեան մը մէջ` նկատի ունենալով, որ գոյութիւն ունին միջավայրին սպառնացող կարգ մը վտանգներ, ինչպէս, օրինակ անհակակշիռ տարողութեամբ կատարուած փայտահատութեան պատճառով յառաջացած հողի սահանքն ու կլիմայական պայմաններուն մէջ յառաջացած փոփոխութիւնները, որոնք կրնան վտանգել անոնց գոյութիւնը:
Հետեւաբար անոնք յանկարծ կրնան մեծ թիւով յայտնուիլ միջավայրին մէջ ու ապա կարճ ժամանակի մը մէջ կրնայ ուշագրաւ կերպով նուազիլ անոնց թիւը :
Վարազօձերը
Վարազօձերը կը պատկանին պոաներու ընտանիքին. անոնք հսկայ օձեր են եւ իրենց որսը կ'որսան` առանց թունաւորելու զանոնք: Վարազօձերը հազուադէպօրէն որսացող սողուններ են. այլ խօսքով, անոնք երկար ատեն ոչինչ կ'ուտեն, սակայն երբ որսան, մեծ տարողութեամբ կ'ըլլայ որսը :
Վարաններու բնակավայրը
Քոմոտոյի Կղզիին մէջ կը գտնուին վարաններ, որոնք աշխարհի ամէնէն մեծ մողէսներն են: Զանոնք կը կոչեն նաեւ Քոմոտոյի վիշապները:Անոնք յարգի անասուններ են: Կը սնանին սատկած անասուններով :
Պատկերներ
Ստորոգութիւն:Սողուններ
Քարոլին Տավէրնաս
Քարոլին Տավէրնաս (Caroline Dhavernas, ծնած 15 Մայիս, 1978, Մոնրէալ, Քէպէք, Քանատա) Քանատացի դերասանուհի մըն է: Ամէնէն շատ ճանչցուած է իր Պրայըն Ֆուլըրի հետ գործակցութիւններով, ինչպէս Ճէյ Թայլըրը Foxընկերութեան կատակերգական տրամա Wonderfalls հեռուստաշարով, ինչպէս նաեւ Դկ. Ալանա Պլում դերով NBC կայանի մտային զգայացունց եւ տրամա Hannibal հեռուստաշարով: Ան նաեւ ստանցնած է գլխաւոր դեր մը իբրեւ Դկ. Լիլի Պրէնըր ABC կայանի բժշկական տրամա Off the Map հեռուստաշարին մէջ:
Ստորոգութիւն:15 Մայիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:1978 ծնունդներ
Օձեր
Օձեր (Ophidia կամ Serpentes), սողուններու դասի թեփուկաւորների կարգի ենթակարգ է։ Յայտնի են 26 ընտանիքու շուրջ երեք հազար (2006 թուականի դրութեամբ), Հայաստանի մէջ՝ 4 ընտանիքներու 23 տեսակ։
Նկարագրութիւն
Տարբեր տեսակներու հասուն օձերու մարմնի երկարութիւնը 7.5 սմ - 12 մ է, զանգուածը՝ 5 կ - 200 քկ, կեանքի տեւողութիւնը՝ 8-40 տարի։ Գանկի ոսկորները միացած են շարժուն ձեւով, իսկ ստորին ծնոտի աջ ու ձախ աղեղները՝ ձգուող կապաններով, ինչը կ'ապահովէ օձերու բերանի լայն բացուածքը, ինչը իրենց կը ձգէ առանց ծամելու՝ մանրացնել եւ կլլել բաւական խոշոր կենդանիներ։ Ակռաները շատ սուր են, կեռանման, դէպի ետ ծռուած։ Ողերն ու կողերը բազմաթիւ են, գրեթէ միանման։ Կրծքավանդակ չունին։ Զուրկ են վերջաւորութիւններէ, միայն որոշ տեսակախմբերու մէջ պահպանուած են ետին վերջաւորութիւններու մնացորդներ, որոնք որոշ տեսակներու մոտ արտայայտուած են նաեւ հետանցքի քովը գտնուող զոյգ ճանկերու տեսքով։ Օձերու թոքերը զարգացած են անհամաչափ. աջը սովորաբար ուժեղ զարգացած է եւ կը զբաղեցընէ մարմնի առջեւի 2/3 հատուածը։ Շնչառութիւնը կը կատարուի մարմնի բոլոր մկաններու կծկումներու շնորհիւ։ Անհանգստութեան ժամանակ յառաջացող խորը շնչառումը կ'ուղեկցէ իւրայատուկ ֆշշոցով։ Արտաքին ականջ չունին. լսողութիւնը գրեթէ զարգացած չէ, տեսողութիւնը զարգացած է համեմատաբար լաւ։ Հիմնական զգայարանը վերին ծնոտի առջեւի մասին մէջ տեղադրուած յակոբսոնեան օրկանն է. օդին մէջ մէնօդ եւ առարկաներու վրայ առկա քիմիական միացութիւններու մոլեքուլները լեզուով հաւաքելով՝ կը փոխանէ յակոբսոնեան օրկաններու մակերեսին, որու միջոցով կը տարբերակէ նիւթերու ծանօթ եւ անծանօթ ըլլալը։
Սնունդ
Կը սնուի բացառապէս կենդանական ծագման կերով, այդ կը թուէ լեշերով։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Թեփուկաւորներ
Ալաուիներ
Ալաուիներ, Ալաուի համայնքը իսլամ կրօնքի մէկ մասնաճիւղն է:Ալաուիները կը հետեւին շիա իսլամի 12-րդական դպրոցին, սակայն իրենց հաւատքին մէջ կ՛որդեգրեն համահաշտական տարրեր: Ալաուիները իմամ Ալին(Ալի պին Ապի Թալըպ) կը մեծարեն, իսկ «ալաուի» եզրը կը նշանակէ Ալիի հետեւորդ, կամ «ալիական»:
Կը կարծուի, թէ ալաուի համայնքը Թ. դարուն հիմնադրուած է Իպն Նուսայրի կողմէ: Հէնց այս պատճառով ալաուիները երբեմն «նուսայրի» կ'անուանուին, թէեւ վերջերս այս եզրը նսեմացուցիչ իմաստով կը գործածուի : Այսօր ալաուիները Սուրիոյ ազգաբնակչութեան մօտաւորապէս 11%-ը կը կազմեն, ասկէ զատ՝ Լիբանանի հիւսիսը եւ Թուրքիոյ մէջ նշանակալից փոքրամասնութիւն կը կազմեն: Ղաժար գիւղի եւ Կոլանի բարձունքներուն վրայ ալ ալաուիներու բնակչութիւն կայ: Ալաուիները մեծամասնութիւն կը կազմեն Սուրիոյ ծովեզերեայ շրջաններն ու անոնց մերձակայ գիւղերը, ուր կը կենակցին սիւննիներուն, քրիստոնեաներուն եւ իսմայիլիներուն:
Ալաուիները յաճախ կը շփոթուին Թուրքիոյ ալեւիներուն հետ, որոնք կրելով հանդերձ նոյն անունը՝ կը զատորոշուին լեզուական արաբախօս ալիականներէն: Ալաուիները արաբախօս են, կեդրոնացած են առաւելաբար Սուրիոյ մէջ, ինչպէս նաեւ Լիբանանի հիւսիսն ու Սուրիոյ հետ սահմանակից՝ Թուրքիոյ հարաւ-կեդրոնական շրջանները, մինչդեռ ալեւիները կեդրոնացած են Թուրքիոյ մէջ, թրքախօս եւ քրտախօս են, անմիջական կապ չունին ալաուիներուն հետ:
Արմատներ
Ալաուիներուն ծագումը վիճարկելի է: Տեղական բանահիւսութեան համաձայն՝ ալեւիները 11-րդ իմամ Հասան Ալասքարիին եւ անոր սանին՝ Իպն Նուսայրին հետեւորդներուն շառաւիղն են: 19-րդ եւ 20-րդ դարերուն, կարգ մը արեւմտեան աղբիւրներ համարած են, թէ ալաուիները սերած են միջինարեւելեան հին ժողովուրդներէ, ինչպիսիքն են՝ արամացիները, քանաանները, հիթիթները եւ մարատաները(ճարաճիմաները):
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Իսլամ
Սանտրա Օհ
Սանտրա Միճու Օհ (Sandra Miju Oh, ծնած 20 Յուլիս, 1971, Նէփին, Օնդարիո, Քանատա), քանատացի դերասանուհի մըն է, որ ճանչցուած է իր դոկտոր Քրիսթինա Եանկի դերով ABC կայանի Grey's Anatomy հեռուստաշարին մէջ։ Այս դերը իրեն պարգեւած է բազմաթիւ մրցանակներ, ինչպէս Golden Globe մը եւ երկու Screen Actors Guild մրցանակներ։ Ան նաեւ հինգ անգամ առաջադրուած է Primetime Emmy Award for Outstanding Supporting Actress in a Drama Series մրցանակին:
Ան դերեր ստանձնած է տարբեր ֆիլմերու մէջ, ինչպէս The Princess Diaries, Under the Tuscan Sun, Last Night, Sideways, եւ ունեցած է երկրորդական դեր մը HBO ընկերութեան Arli$ հեռուստաշարին մէջ։ Ան կարեւոր դերեր ունեցած է նաեւ ուրիշ ֆիլմերու մէջ, ինչպէս The Night Listener, Sorry, Haters, Blindness, Bean, Wilby Wonderful, Hard Candy, եւ Rabbit Hole:
Ան ներկայիս գլխաւոր դերը կը վարէ Refinery29 ընկերութեան Shitty Boyfriends հեռուստաշարին մէջ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1971 ծնունդներ Ստորոգութիւն:20 Յուլիսի ծնածներ
Կոբաղդ
Կոբաղդ (Cobaltum)՝ քիմիական տարր է, որուն նշանն է Co, կարգահամար՝ 27, հիւլէական զանգուածը՝ 58,9332: Կոբաղդը վարդագոյն երանգով արծաթափայլ, ծանր մետաղ մըն է։ Ունի մեկ կայուն իզոտոպ՝ 59Co (տարածուածությամբ 100 %), արհեստական ռատիոաշխոյժ իզոտոպներէն արժէքաւոր է 60Co-ը (T1/2= = 5.27 տարի)։
Միարժէք եւ քառարժէք կոբաղդի համար ստացուած են միայն քիչ թիւով համալիր միացութիւններ։ Սովորական ջերմաստիճանին հոծ կոբաղդը կայուն է ջուրի եւ օդի ազդեցութեան նկատմամբ։ α-Co-ը ունի վեցանկիւն բիւրեղացանցի կառուցուածք, β-Co-ի բիւրեղացանցը խորանարդ է, α↔β ջերմաստիճանային անցումը 427 °C է:
Պատմութիւն
Հին Եգիպտոսին, Բաբելոնին եւ Չինաստանին մէջ կոբաղդի օքսիտը կը կիրառուեր ապակին եւ արծնը կապոյտ ներկելու համար։ Նոյն նպատակով ԺԶ դարուն Արեւմտեան Եւրոպային մէջ կ'օգտագործուէր քրքումաներկը, որը կը ստանային «քոպոլտ» կոչուող հանքանիւթերու ջերմային մշակմամբ, որուն ընթացքին կ'անջատուէր մեծ քանակութեամբ թունաւոր ծուխ, իսկ ջերմային մշակման նիւթերէն չհաջողեր մետաղ ձուլել։
Միջնադարեան հանքափորներն ու մետաղագործներն պյդ երեւոյթը կը համարէին առասպելական էակներու՝ քոպոլտներու (Kobold՝ տան ոգի) արարքներ։ 1735 թուականին շուէտացի, քիմիագէտ Կեօրկ Պրանտթը (Georg Brandt, 1694-1768) քրքումաներկի, ածուխի եւ ֆլիւսի խառնուրդը հնոցին մէջ տաքացնելով ստացաւ մետաղ եւ անուանեցաւ «քոպոլտի ձուլահատիկ»: Ան եղած է առաջին անձը, որ բացայայտեցաւ անտիկ ժամանակներէն յայտնի մետաղը:
Հետագային ան վերանուանուեցաւ «քոպողդ», ապա՝ «կոբաղդ»:
Բնութեան Մէջ
Երկրակեղեւին կոբաղդի պարունակութիւնն ըստ զանգուածի հաւասար է 4•10−3 %։ Յայտնի է կոբաղդ պարունակող շուրջ 30 հանքանիւթ, որոնցմէ են՝ քոպալթինը CoAsS, լինեիտը Co3S4, սմալտինը CoAs2 եւ այլն։ Ծովու ջուրին մէջ պարունակութիւնը մօտ (1,7)•10−10 % է։ Կոբաղդի ամէնահարուստ հանքերը կը գտնուեն Քոնկոյի Տեմոքրաթական Հանրապետութեան մէջ ։
Կենսաբանական Դեր
20րդ դարու սկիզբին Նոր Զելանտայի հիւսիսին անասնապահութեան զարգացման ժամանակ անասունները կը տուժէին «թուփերի հիւանդութիւն» անունը ստացած տկարութիւնէ, որուն պատճառը հրաբխային ապարներուն մէջ անասուններուն սնունդի համար անհրաժեշտ կոբաղդի պակասն էր եղած:
Քիմիական յւատկութիւններ
Պարբերական համակարգի 8րդ խումբի առաջին եռեակի քիմիական տարր է:
2021 Պողազիչի Համալսարանի Ցոյցեր
Հեռանկար
Մելի Պուլու, որ կապեր ունի տիրապետող Արդարութիւն եւ Զարգացում Կուսակցութեան (թրք.՝ Adalet ve Kalkınma Partisi, կամ AKP) հետ, նշանակուեցաւ Պողազիչի Համալսարանին տնօրէնը 2 Յունուար, 2021 թուականին: Ըստ համալսարանին ուսումնական կազմին, Պուլուն առաջին տնօրէնն է որ ընտրուած էր համալսարանէն դուրս 1980 թուականի յեղաշրջումէն ի վեր: Յեղաշրջումէն ետք, Էրկիւն Թողրոլ, Իսթանպուլի Թեքնիք Համալսարանէն ակադեմիկոս մը, նշանակուած էր Պողազիչի Համալսարանի տնօրէնը:
Ցոյցերը
Համալսարանի շէնքերէն մէկը աշակերտներուն կողմէ փակուեցաւ: Յետոյ, ցուցարարները ոստիկանութեան հետ բախաւ, կոտրելու համար խոչընդոտ մը որ կ'արգիլել իրենց համալսարան մտնելէ: Ոստիկանները աշակերտներուն դէմ կծու հեղուկ սրսկեցին բաժնելու համար ցուցարարներու խումբերը: Երկու աշակերտ ձերբակալուեցան այս պատահարէն ետք: 6 Յունոարին արդէն 36 աշակերտներ բանտարգելուած էին: Աշակերտներուն կողմէ ցոյցերը եւ ուսումնական կազմին կողմէ բողոքները տնօրէնին գրասենեակին դիմաց շարունակուեցան մինչեւ Փետրուար,  եւ այլ Թուրքիոյ մէջ համալսարաններ, ինչպէս նաեւ Պողազիչի Համալսարանի արտերկրի աւարտական միութիւններ միացան աշակերտներուն բողոքի կանչերուն նշանակման դէմ:
Ցոյցերը քաջալերող արուեստի ցուցահանդէս մը ցուցադրած էր Քաապան (Մեքքայի սուրբ Իսլամութեան Խորանարդը) սէրային փոքրամասնութիւններու դրօշակին քով, որուն հետեւանքն էր 4 կազմակերպիչ աշակերտներու ձերբակալումը: Թուրքիոյ Ներքին Նախարար Սուլէյման Սոյլու «չորս խոտորած սէրային փոքրամասնականներ» անուանեց չորս ձերբակալուած աշակերտները, ինչ որ Թուիթըրը յետոյ արգիլափակեց: Այս դէպքէն ետք, Պողազիչի Համալսարանի սէրային փոքրամասնութիւններու աշակերտական խմբակը փակուեցաւ Մելի Պուլույի հրահանքով: Պուլու ինքզինք պաշտպանեց, ըսելով թէ ինք սէրային փոքրամասնութիւններու իրաւունքներու պաշտպան է:
1 Փետրուարին, ոստիկանութիւնը փակեց համալսարանին հարաւային մուտքը կանխարգելու ցոյցեր: Ցուցարարներուն դէմ ջրցաններ, պատնէշներ եւ գոնէ մէկ դիպուկահար զետեղուեցան: Նոյն գիշերը, ոստիկանութիւնը մտաւ համալսարան եւ ձերբակալեց 159 աշակերտներ:   Քանի մը ցուցարարներ Իզմիրի մէջ, եւ 69 ցուցարարներ Անքարայի մէջ նաեւ ձերբակալուեցան:   2 Փետրուարին, Թրքական ոստիկանութիւնը ձերբակալեց եւ բանտարգիլեց 104 ցուցարար Քատիքէոյի Համալսարանին մօտ, եւ արձունքաբեր կազերով ու քաուչու փամփուշտներով պատասխանեց ցուցարարներուն: Իսթանպուլի քաղաքացիները թմբկահարեցին կաթսաներու եւ տապակներու վրայ քաղաքին տարբեր թաղամասներուն մէջ իրենց քաջալերականը ցոյց տալու համար շարժման հետ: 3 Փետրուարին, 50 ցուցարար ձերբակալուեցան Իզմիրի մէջ:
Հակազդեցութիւններ
Իսթանպուլի քաղաքապետ Էքրէմ Իմամօղլու, անդամ ձախակողմեան գլխաւոր ընդդիմադիր Ժողովրդահանրապետական Կուսակցութեան (թրք.՝ Cumhuriyet Halk Partisi կամ CHP), քաջալերեց ցոյցերը: Չանան Քաֆթանչիօղլու, ատենապետը նոյն կուսակցութեան Իսթանպուլի մասնաճիւղին, նաեւ յայտնեց իր քաջալերանքը ցոյցերուն հանդէպ, ինչ որ մղեց Նախագահ Էրտողան որ զինք անուանէ «ահափեկիչ մը Յեղափոխական Ժողովուրդի Ազատրագրութեան Կուսակցութեան (թրք.՝ Devrimci Halk Kurtuluş Partisi-Cephesi կամ DHKP-C) անդամ»: Քաֆթանչիօղլու նախագահին դէմ իրաւաբանական ոճրային գանգատ ներկայացուց:
Պուլուն Պողազիչի Համալսարանի տնօրէն նշանակուելէն 23 օր ետք տակաւին ոչ մէկ ակադեմիկոս համաձայնած է դառնալ համալսարանին փոխ-տնօրէնը:
Ճիպէյլ
Ճիպէյլ, Լիբանանի քաղաքներէն մէկը, կը գտնուի Ճապալ Լպնանի նահանգին մէջ: Ան աշխարհի ամենահին բնակուած քաղաքներէն է, ինչպէս նաեւ հազուագիւտ շրջաններէն է, զոր կ՛ապրի հիմնադրումէն մինչեւ օրս: Ան կը գրաւէ յատուկ դիրք մը՝ Միջերկրական ծովուն վրայ, Պէյրութէն շուրջ 37 քմ․ հեռաւորութեամբ:
Հիմնադրութիւնը
Ք.Ա. 6-րդ հազարամեակի ընթացքին, Ճիպէյլի հիմնադրութիւնը սկիզբ առած է որպէս ձկնորսներու գիւղ, որմէ ետք զարգացած եւ դարձած է պաշտօնականապէս քաղաք, այլեւ մայրաքաղաքային քաղաք՝ իր փողոցներով, հանրային կառուցուածքներով, ինքնիշխանութեամբ եւ քաղաքական ինքնութեամբ:
Անուանումը
Պապելոնեան շարադրութիւններուն մէջ կոչուած է Ճուպլա (Goubla), Ասորական շարադրութիւններուն մէջ Ճուպլի/ Ճուպլա (Goubli/Goubla), սակայն յոյները զայն կոչած են Պիպլոս (Byblos), որ յունարէն լեզուով կը նշանակէ Գիրք, նայած Ճիպէյլին գրական ասպարէզին հետ իւրայատուկ կապին: Հաւանական է, որ Ճիպէյլի նոր հնչիւնը ամենայ ճշգրիտը ըլլայ, Կսուի, թէ (Ճիպէյլ) անուանակոչումը Քանանացիական երկու բառերու արդիւնք է՝ Ճիպ որ կը նշանակէ տուն, եւ իլ, որ կը նշանակէ Աստուածներու մեծը կամ Աստուածը, հետեւաբար Ճիպէյլ բառը կը նշանակէ Աստուծոյ Տունը:
Նշանաւոր Տեսարժան Վայրերը
Ճիպէյլի մէջ կը գտնուին նաեւ այլ տեսարժան վայրեր:
Ճիպէյլի մէջ կը գտնուի նաեւ «Թռչնոց Բոյն» հայ որբանոցը, դպրոցը եւ թանգառանը:
Պատմութիւն
Նոր քարէ դարուն ընթացքին, շուրջ 7000 տարի առաջ, խումբ մը ձկնորսներ հիմնեցին իրենց բնակարանները միջերկրական ծովու ափին, հետեւաբար այդ շրջանը դարձաւ սկզբնական գիւղ մը, որմէ ետք ներկայիս Ճիպէյլ քաղաքը՝: Այն ժամանակ ժողովուրդը կ՛ապրէր տնակներու մէջ:
Ք.Ա. 3-րդ հազարամեակի սկիզբը, Ճիպյէլ քաղաքը զարգացաւ եւ նշանաւոր դարձաւ ի շնորհիւ փայտնայութի առեւտրականութեամբ, զոր կ՛արտահանէր միջերկրականի արեւելեան բաժինին երկիրներուն, մասնաւորապէս Եգիպտոս, ուր կարիքը կար փայտի նիւթին, կատարելու համար իրենց նաւերուն, տաճարներուն եւ այլ կարիքներու շինարարութիւնը:
Ք.Ա. 3-րդ հազարամեակի վերջին փուլին, Ճիպէյլի զարգացման բաժինը իր աւարտին հասաւ, ուր Ամորեցի ցեղերը յարձակում գործեցին Ճիպէյլի բոլոր շրջանները եւ այնտեղ շատ մը շրջաններ այրեցին, սակայն Ճիպէյլի նոր բնակիչները շուտով վերանորոգեցին քաղաքը, ինչպէս նաեւ Եգիպտոսի հետ վերահաստատեցին իրենց յարաբերութիւնը:
Պէյրութ
Պահպանուած Ճարտարապետական կոթողներ
Պէյրութի մէջ պահպանուած են փիւնիկեան, հռոմէական եւ բիւզանդական կառոյցներու մնացորդներ, Զամի ալ-Օմարի մզկիթը (վերակառուցուած է քրիստոնէական եկեղեցիէ, 1291-ին), «Պալատական մզկիթը» (16-րդ դարու սկիզբ)։
Փոքր բերդաքաղաք` պատմական Պէյրութը
Փոքր բերդաքաղաք` պատմական Պէյրութը ունէր միայն շուրջ 240 հազար քառ. մեթր ուղղանկիւն տարածութիւն` արեւելքէն արեւմուտք շուրջ 400 մեթր լայնքով, իսկ հարաւէն հիւսիս, ծով` շուրջ 600 մեթր երկայնքով եւ ութ դարպասներով: Մօտաւորապէս այժմ «Պիէլ»ի վերածուած ու անհետացած «Այն Մրէյսի»ի եւ «Զէյթունա»յի ծովեզերքէն` «Նորմանտի» պանդոկի շրջանին «Աւընիւ Ֆրանսէզ»էն մինչեւ «Ռիատ Սոլհ» հրապարակ, «Կրանտ Թէաթր» եւ «Ազարիէ» շէնքեր:
Քաղաքը ընդլայնելու որոշումով մը 1800-ական տարիներուն կը սկսին քանդել հռոմէական պարիսպը եւ դարպասները` Պապ Իտրիս, Պապ Խարիժա, Պապ Ալտիրքա, Պապ Ալսանթիա, Պապ Ալտապպաղա, Պապ Ալսարայա, Պապ Ապու Նասըր եւ Պապ Եաագուպ` քաղաքին հարաւի` «Յակոբին Դուռ»-ը, մօտաւորապէս Ս. Նշան մայր եկեղեցւոյ մօտ` Ռիատ Սոլհ հրապարակին շրջանը: Ըստ 1820-ին կատարուած մարդահամարի մը, Պէյրութի մէջ կը բնակէին 400 հայեր եւ ասորիներ, ազգութիւնը առանձնաբար չեն հաշուած: Իւրաքանչիւր դարպասի պահակութիւնը եւ բանալին վստահուած կ'ըլլար համանուն գերդաստանին, օրինակ` հայազգի Յակոբին, Իտրիս ընտանիքին եւ այլն: Ս. Նշան մայր Եկեղեցւոյ առջեւի զառիվեր ճամբան աստիճան եղած է մինչեւ 1940-ական թուականներու վերջերը, եւ աստիճաններուն շուրջ` պղնձագործներու արհեստանոցներ եւ շուկայ:
Քաղաքին ընդարձակումը դանդաղօրէն կը շարունակուի, եւ 1953-ին` Պէյրութի վերաբերեալ քաղաքաշինութեան նոր օրէնքով մը, առաջին անգամ ըլլալով արտօնութիւն կը տրուի մինչեւ 9 յարկանի շէնքերու կառուցումին, գոյութիւն ունեցող նեղ փողոցներու երկայնքին… Այդ թուականէն ետք քաղաքը կը սկսի խճողուիլ բարձր շէնքերով` առանց ապահովելու հանրային տարածութիւններ ու լայն ճամբաներ: Օրինակ, Համրա փողոցը, որ նախապէս գիւղական տեսք ունեցած է, պարտէզներով ու ցանցառ բնակարաններով, ցած ու տեսանելի հորիզոնով, այդ թուականէն ետք կը սկսի արագօրէն զարգանալ եւ վերածուիլ բնակարանային, զբօսաշրջային ու տնտեսական երբեմնի կեդրոնին: Նոյն կշռոյթով կը կառուցուին Ռաուշէի, Մանարայի, Վերտանի, Ռաս Պէյրութի եւ այլ թաղամասերը:
Պէյրութի բնակիչներուն համար բնական էր հետիոտն ուղղուիլ դէպի դպրոց, գործատեղի, կեդրոնական շուկաներ, կամ այցելել ազգականներու եւ բարեկամներու, թէեւ ելեկտրական հանրակառքին կողքին կը գտնուէր ոչ պետական մեծ ու միջակ չափի հանրակառքերու ծառայութիւն. այսպէս` Տորա-Նահր, Պուրճ (այդպէս կը կոչուէր կեդրոնական Պէյրութը` Նահատակաց հրապարակը) երթուդարձի ուղին, վարձքը`10 դահեկան, կայարանը` սինեմա Մեթրոփոլի կողքի փողոցը: Հանրակառքեր կային դէպի գիւղերը եւ քաղաքները ուղղուող, կայարանը` Օփերայի, այժմու Վըրճըն Մեկասթորի (Virgin Megastore) կողքի փողոցը, ծովու կողմի փողոցին մէջ, եւ Նահատակաց հրապարակին հիւսիսային կայարանին յատուկ հատուածին մէջ:
1960-ականներու Պէյրութը
Մինչեւ 1960-ական թուականներու վերջերը Պէյրութ համեմատաբար փոքր քաղաք մըն էր, տակաւին չէր տարածուած իր սահմաններէն դուրս դէպի նորաստեղծ արուարձաններ` վերածուելու «Մեծն Պէյրութ»-ի: Շնորհիւ հանրակառքին եւ դէպի արեւելք ու հիւսիս տանող միակ ճամբուն` արուարձաններէն միայն Պուրճ Համուտը բնական շարունակութիւնը եղած է մայրաքաղաքին: 1956-ի որոշումով Պէյրութ գետը կը դառնայ մայրաքաղաքին արեւելեան սահմանը` բաժնելով զայն Պուրճ Համուտէն։ Գլխաւոր հրապարակ՝ Պուրճը, սիրտը քաղաքին, եռուզերի կաթսայ մը եղած է՝ հանրակառք, «օթօպիւս», «թաքսի», «սերվիս»ներ, ժողովուրդ, գոռում-գոչում եւ այս բոլորը ամբողջացնող մութ կանաչ տարազով խելակորոյս ոստիկաններ, զէնք ունենալով իրենց բերնի «անզէն» սուլիչը։ Կեդրոնական Պէյրութի Նահատակաց Յուշարձանն ու արմաւենիներու արտայայտիչ շարանը խոցող երեւոյթը՝ «օթօպիւս»ներու եւ «թաքսի»ներու կայանն էր, դէպի տարբեր գիւղեր, քաղաքներ ուղղուող ճամբորդներու համար՝ Թրիփոլի, Զահլէ, Պաալպէք, Սայտա, մինչեւ իսկ Հալէպ կամ Դամասկոս:
Խարկուած, աղացած ու պատրաստ սուրճը նորութիւն էր 1960-ական տարիներուն, ինչպէս նաեւ «ֆարրուժ»-ը` յատուկ սարքի մէջ դառնալով եփած հաւը:
Արեւելքի Փարիզն էր Պէյրութը, փառքի այդ օրերուն, ոչ միայն ֆրանսական ճարտարապետութեան իր դրօշմով այլեւ՝ «La dolce vita»ի (անուշ կեանք) ինքնուրոյն հմայքով ու համբաւով։
Հայկական կեանքն ալ ետ չէր մնար հաճելի եւ հարուստ այս օրերէն։ Պուրճ Համուտը զուտ հայկական իր բնոյթով փոքրիկ Հայաստան մըն էր կենսունակ դպրոցներու, եկեղեցիներու, ակումբներու եւ շուկաներու լայն գործունէութեամբ:
1970-ականներու Պէյրութը
Մինչեւ 1970-ական տարիները, 1975-ի քաղաքացիական պատերազմէն առաջ, գերվաճառատուները ընդհանրացած չէին տակաւին, եւ ժողովուրդը իր գնումները կը կատարէր Պէյրութի ժողովրդային ու մասնայատուկ կեդրոնական շուկաներէն: Նահատակաց հրապարակին արեւմտեան կողմը կար Միջին Արեւելքի ամենամեծ ոսկերիչներու շուկան, որուն աջ կողմի փողոցի երկայնքին կը գտնուէր ամէնէն բանուկ ժողովրդային շուկան` «Սուք Սըրսոքը», «Սուք Էլ Քանտարժի»ն, «Սուք Էլ Էրմեն»ը (հայերու շուկան) եւ «Սուք Նուրիյէ»ն, իսկ ձախ կողմի փողոցը` «Սուք Տապպուս»ը:
Ազարիէ շէնքին դիմաց, մարոնիներու Ս. Գէորգ եկեղեցւոյ կողքի աստիճաններէն վար կը սկսէր ձուկի եւ ողջ հաւու շուկան, իսկ մայր ճամբու եզերքին կը գտնուէր լիբանանեան զովացուցիչ «Ժալլուլ»-ի գործարանը: Բոլոր այս շուկաները նեղ թաղերով իրարու միացած էին մինչեւ «Մաարատ շուկայ» եւ խորհրդարանի հրապարակ: Իսկ «Պապ Իտրիս» շրջանին մէջ կար աւելի ընտրանի` «Սուք Թաուիլ»ը, «Սուք Եասմին»ը` ծաղիկներու շուկան, «սուք էլ Ֆրանժ»ը, «Սուք Պեզիրկան»ը, «Սուք Այեաս»ը, «Սուք Ժամիլ»ը եւ «Սուք Սայեար»ը: Իւրաքանչիւր Սուք` շուկայ, ունէր իւրայատուկ ապրանքի տեսականին եւ անոր համապատասխանող յաճախորդները:
Պանդոկ «Սեն Ժորժ»ը, կառուցուած` 1927-ին, Պէյրութ թերակղզիի ծովեզերեայ ծոցերէն մէկուն ցցուն ծայրամասին վրայ, ճարտարապետը` ֆրանսացի Օկիւսթ Փերէ եւ Անթուան Թապէթ, Լիբանանի մէջ առաջին շէնքն էր, որ այժմու պողպատ եւ պեթոն օգտագործող ոճով կառուցուած է: Կառոյցը դարձած է Պէյրութի եւ Լիբանանի խորհրդանիշը` զբօսաշրջային աշխարհին մէջ :
Ժամանակակից Պէյրութը
Պէյրութը հիմնականօրէն ժամանակակից քաղաք է, ուղիղ փողոցներով, գեղեցիկ առափնեակով, բազմայարկ տուներով, հիւրանոցներով, դրամատուներով եւ վիլլաներով։ Կեդրոնը կը գտնուին 3 գլխաւոր հրապարակները (ալ-Պուրժ, ալ-Նըժմէ եւ Ասսուր), որոնցմէ հարաւ, հարաւ-արեւելք եւ արեւելք կը բացուին լայն փողոցներ՝ փոխարկուելով դէպի այլ քաղաքներ տանող խճուղիներու։ Ճարտարապետութեան մէջ կը գերակշռեն ժամանակակից պարզ ծաւալներն ու ձեւերը, հարթ պատերուն համադրուած ապակիի առատութիւնը, տափակ կտուրները՝ յաճախ օգտագործուած սրճարաններու, ճաշարաններու համար։ 1950-1960-ական թուականներուն կառոյցներէն են՝ դրամատան շէնքը (ճարտ․ Ա․ Սալամ), «Ազարիյէ» գրասենեակներու շէնքը (ճարտ․ Մ․ Էկոշար), «ալ-Սայէտ փրեսս» (ճարտ․ Բ․ Հ․ Մաքտիսի), Արդարադատութեան պալատը (ճարտ․ Ֆ․ Թրատ), «Փիւնիկիա» հիւրանոցը (ճարտ․ Է․ Սթոուն, Ռ․ Էլիաս), բազմաբնակարանանոց տուներ (ճարտ․ Է․ Թապէթ եւ ուրիշներ)։
Յուշարձաններ Եւ Թանգարաններ
Յուշարձաններէն են՝ թրքական տիրապետութեան զոհերու յուշարձանը ալ-Պուրժ հրապարակին վրայ եւ Ռիատ ալ-Սոլհի յուշարձանը Ասսուր հրապարակին վրայ։ Պէյրութ ունի Լիբանանի պետական, ամերիկեան, ֆրանսական, արաբական եւ հայկական համալսարաններ, Հնագիտական թանգարան, Լիբանանի արուեստի պատմութեան ազգային թանգարան, Սըրսոք (ժամանակակից արուեստի) թանգարան։
Լիբանանի Ազգային գրադարանը, որ կը գործէր 1921-ին փակուած է 1979-ին քաղաքացիական պատերազմին պատճառով: 2000-ին վերաբացուած է։
Պէյրութի Համայնքները
Պէյրութ կը համարուի Լիբանանի այն գլխաւոր քաղաքը, ուր տարբեր համայնքներ իրարու դրացնութեամբ կը բնակին: Պէյրութը խորհրդանիշ է համայնքներու միջեւ խաղաղ գոյակցութեան:
Պէյրութը՝ Միջազգային յարաբերութեանց մէջ
Պէյրութ ունի Կարեւոր նաւահանգիստ, երկաթուղային եւ խճուղային ճանապարհներու հանգոյց, ինչպէս նաեւ միջազգային օդակայան։ Արդիւնաբերական, ելեւմտական եւ զբօսաշրջութեան կեդրոն է։ Զարգացած են թեթեւ սնունդի եւ մետաղամշակման արդիւնաբերութիւնները։ Կ'արտահանէ լիմոն, խնձոր, ձիթապտուղի իւղ, մետաքսի հումք եւ բրդեղէն։
Բնակչութիւն
Բնակչութեան թիւը կը տարուբերի 938,940-էն 1,303,129-ի եւ 2,012,000-ի միջեւ։ Ճշգրիտ թիւ մը չըլլալուն պատճառը կը վերագրուի 1932-էն ի վեր մարդահամար չըլլալուն:
Հայերը Պէյրութի Մէջ
Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրէին Պէյրութ քաղաքին մէջ ապրած են շուրջ 1500 հայեր, որոնք մեծ մասամբ Ատանայէն, Մարաշէն, Եդեսիայէն, Տիարպեքիրէն, Ակնէն, Կ.Պոլիսէն, Պաղտատէն եւ այլ վայրերէ գաղթածներ էին։
Հայոց Ցեղասպանութեան վերապրողներու լայն զանգուած մը կը հաստատուի այստեղ եւ Պէյրութ կը դառնայ Սփիւռքի ամենակարեւոր կեդրոնը։ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը կը քանդէ Պէյրութը։ Բնականաբար կը տուժէ նաեւ տեղի հայ գաղութը երբ մեծ թիւով պէյրութահայեր կը փոխադրուին ԱՄՆ, Եւրոպա, Աւստրալիա եւ այլ երկիրներ։ 1939-ին (Ալեքսանդրետի սանճախէն) բռնի տեղահանուած եւ արտաքսուած հայերը կը բնակին Պէյրութի մէջ։
Պէյրութի մէջ կը բնակէր շուրջ 180 հազար հայ (1973), յատկապէս՝ արհեստաւորներ (կօշկակարներ, դերձակներ, ոսկերիչներ, եւյլն.), բանուորներ եւ փոքր առեւտրականներ, կան մեծ առեւտրականներ, ձեռնարկատէր արդիւնաբերողներ, մեծ թիւով մտաւորականներ (գրողներ, նկարիչներ, երաժիշտներ, ուսուցիչներ, բժիշկներ, ճարտարապետներ, եւյլն.)։ Պէյրութի առաջին հայկական եկեղեցին՝ Ս․ Նշանը, սկսած է գործել 19-րդ դարու 2-րդ կիսուն, իսկ առաջին հայկական դպրոցը՝ 1902-ին։ 1973-ին Պէյրութի մէջ կը գործէին 50-էն աւելի վեցամեայ, թերի միջնակարգ եւ միջնակարգ հայկական դպրոցներ (Սուրէն Խանամիրեան քոլէճ՝ նախկին Ս․ Նշան վարժարան (փակուած), Հայ Աւետարանական կեդրոնական բարձրագոյն վարժարան, Ս․ Գրիգոր Լուսաւորիչ ճեմարան (փակուած), Վիեննական Մխիթարեան վարժարան, Սահակեան լիսէ (փակուած), Ն․ Փալանճեան ճեմարան (փոխարինուած Արսլանեան Ճեմարանով՝ Մըզհէր), Հ.Բ.Ը. Միութեան Դարուհի Յակոբեան վարժարան (փակուած), Հ.Բ.Ը. Միութեան Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարան (փակուած), Նոր Բարձրագոյն վարժարան, եւյլն.), բարձրագոյնի մակարդակի մէկ ուսումնական հաստատութիւն՝ Հայկազեան Համալսարանը, ուր հայերէն բացի կրթութիւն կը ստանան արաբ եւ այլազգի երիտասարդներ։ Հայագիտական ամպիոն ունի Հայկազեան համալսարանը։ Պէյրութի առաջին հայերէն թերթի հրապարակումէն (1921) մինչեւ 1973 լոյս տեսած է շուրջ 150 անուն պարբերական։ Այժմ կը հրատարակուի աւելի քան 20 անուն պարբերական։ Քաղաքին շուրջ 20 հայկական տպարաններուն մէջ կը տպագրուին հայերէն պարբերականներ, դպրոցական դասագիրքեր, գեղարուեստական, գիտական եւ այլ գրականութիւն։ Կը գործեն 100-էն աւելի հայկական մշակութային («Թէքէեան», «Նոր սերունդ», «Լիբանանահայ գրական շրջանակ», «Համազգային», եւյլն.), երիտասարդական-մարզական («Հայ մարմնամարզական միութիւն», «Արարատ», «Հայ երիտասարդաց ընկերակցութիւն», «Հայ մարմնամարզական ընդհանուր միութիւն» եւյլն.), բարեգործական (ՀԲԸՄ Պէյրութի մասնաճիւղը հիմնուած է 1910-ին), հայրենակցական միութիւններ, քաղաքական, կրօնական, կրթական եւ այլ կազմակերպութիւններ, ինչպէս նաեւ թատերախումբեր («Վահրամ Փափազեան», «Գասպար Իփէկեան», «Վարդան Աճէմեան», «Թատրոն-67», եւյլն.) ու երգչախումբեր («Գարուն», «Կոմիտաս»)։ Արմենպրեսը 1967-էն ուղղակի հեռատիպային կապ ունի Պէյրութի հետ։ Խորհրդային տարիներուն կը գործէր Երեւան-Պէյրութ օդային գիծ, ներկայիս եւս կը գործեն Երեւան-Պէյրութ օդային գիծեր։
Պէյրութի մէջ եղած են Ս. Նշան եկեղեցին (1851-էն), անոր կից հոգետուն, առաջնորդարան, դպրոց եւ գերեզմանատուն։ Կաթողիկէ համայնքը Պէյրութի մէջ ունեցած է Ս. Եղիա եկեղեցին (1890-էն), Ս. Յայտնութեան մատուռը եւ այլ գերեզմանատուն մը։
Պէյրութ «2009-ի գիրքի մայրաքաղաք»ը
Պէյրութը հռչակուած է «2009-ի գիրքի մայրաքաղաք»ը ՄԱԿի կրթական, գիտական եւ մշակութային կազմակերպութեան՝ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի կողմէ: Կազմակերպութեան մամլոյ տեղեկագիրին մէջ այս որոշումը հիմնաւորուած է անով, որ «Լիբանանի մայրաքաղաքը հաւատարիմ է մշակութային բազմազանութեան, երկխօսութեան եւ հանդուրժողութեան նպատակներուն, ինչպէս նաեւ ներկայացուած ծրագիրի բովանդակալիութեամբ ու աշխոյժ բնոյթով»։ Այդպիսով Պէյրութ կը դառնայ 9-րդ քաղաքը, որ գիրքի աշխարհի մայրաքաղաքը կ’ընտրուի:Գիրքի համաշխարհային մայրաքաղաքը կը յայտարարուի ամէն տարի, աշխարհի տարածքին ընթերացանութեան զարկ տալու նպատակով:
Յայտնի Հայեր
Քաղաքաշինութեան ասպարէզին մէջ Մուհանտիզը (ճարտարապետը) (Մանուկ Մանուկեան, 1841-1925) շուրջ 50 տարի գլխաւորած է Դամասկոսի եւ Պէյրութի ճարտարագիտա-ճարտարապետական վարչութիւնները, Պէյրութի մէջ կառուցած է ճանապարհներ եւ հասարակական օգտագործման շէնքեր։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Լիբանանի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Մայրաքաղաքներ