cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Պարգեւ Շահպազեան
Մեծարման երեկոյ Լոս Անճելըսի մէջ
Լոս Անճելըսի մէջ իր մեծարման երեկոյին յոբելեար Պարգեւ Շահպազեանը իր բանաւոր ելոյթին մէջ ըսաւ.
ֆրանսական դեսպանատան «Ակադեմիական Արմաւէնիներ» - «Palmes Acadռmiques» ազգային շքանշան
27 Յունիս, 2014-ին, Հայաստանի Ֆրանսական դեսպանատանը պաշտօնական արարողակարգով տեղի ունեցաւ Ֆրանսայի «Ակադեմիական Արմաւէնիներ» - «Palmes Acadrmiques» շքանշաններու յանձնումը նաեւ Պարգեւ Շահպազեան-ին անոր կեանքի ալեւոյթին, եւ իր տիկնոջըՙ Խ. Աբովդանի անուան մանկավարժական համալսարանի ֆրանսերէն լեզուի ամպիոնի դասախօս Իննա Երիցեանին: «Ակադեմիական Արմաւէնիներ» - «Palmes Acadrmiques» ազգային շքանշանը հիմնուած է Նափոլիոն Ա-ի կողմէն 1805 թ.-ին եւ կը շնորհուէր միայն ֆրանսացիներուն: Յետագային Կեներալ Շարլ տը Կոլի հրամանագիրով որոշուեցաւ, որ այդ նոյն շքանշանը յանձնուի նաեւ օտարազգի այն մարդկանց, որոնք ֆրանսերէն լեզուն երկար տարիներ դասաւանդեր ու տարածեր են, ինչպէս նաեւ երկարամեայ մշակութային ծառայութիւն մատուցեր եւ այդ ճանապարհով ալ նպաստեր իրենց ազգին եւ ֆրանսացիներուն մշակութային կապերու սերտացմանը:
Ֆրանսայի դեսպանը ներկայացնելով շքանշանակիրներունՙ դրուատեց անոնց գործունէութիւնը, եւ մասնաւորաբար մեծարեց Պարգեւ Շահպազեան-ինՙ իր բարձրարուեստ թարգմանութիւններուն համար: Յուզիչ էր շքանշանակիր ասպետի փայլուն Ֆրանսերէնով արտասանած շնորհակալական ուղերձը:
Շքանշաններ Հայրապետական Կոնդակ
Պարգեւ Շահպազեանը 2 անգամ պարգեւատրուեր է կաթողիկոսական շքանշաններով:
2004 թ. Մայր աթոռի ներկայ գահակալ Գարեգին Բ Ամենայն հայոց կաթողիկոսը Գեւորգեան հոգեւոր ճեմարանի հիմնադրման 130-ամեակի առիթով իր սրբատառ կոնդակով Պարգեւ Շահպազեան-ին պարգեւատրեր է «Ս. Ներսէս Շնորհալի» հայրապետական շքանշանով:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:9 Փետրուար 1920 Ծնունդներ Ստորոգութիւն:Պոլիս ծնածներ Ստորոգութիւն:Գրականագէտներ Ստորոգութիւն:Հայոց լեզուի գրականութեան Ուսուցիչներ Ստորոգութիւն:Ֆրանսերէն լեզուի Ուսուցիչներ Ստորոգութիւն:Մայր Աթոռ հոգեւոր Ճեմարանի քարտուղարներ Ստորոգութիւն:Պէյրութի Սեն Ժոզէֆ համալսարանի արեւելագիտական բաժնի հայագիտական ամպիոն ուսանողներ Ստորոգութիւն:«Ակադեմիական Արմաւէնիներ» - «Palmes Acadrmiques» ազգային շքանշանակիրներ Ստորոգութիւն:«Ս. Ներսէս Շնորհալի» հայրապետական շքանշանակիրներ
Հայկական համացանցային համալսարան
Պատմութիւն
1970-ին գոյութեան կը կոչուի Գանատահայ առաջին դպրոցը հանդիսացող Մոնթրէալի ՀԲԸՄիութեան ամէնօրեայ վարժարանը։
1978-ին, ազգային մեծ բարերար հանգուցեալ Ալեք Մանուկեան, բացառիկ նուիրատուութեամբ մը ամբողջութեամբ յանձն առաւ ՀԲԸՄիութեան ամենօրեայ վարժարանի նոր շէնքին ծախսը։
Նոր դպրոցաշէնքի պաշտօնական բացման հանդիսութեան ներկայ էին Քէպէքի Կրթութեան Նախարար Ժագ Իվան Մորէն եւ ՀԲԸՄի Նախագահ Ալեք Մանուկեան։
1983-ին, քաջալերուած դպրոցին յաջողութենէն կը ձեռնարկուի հաստատել Երկրորդական Բաժնի առաջին երկու տարիները։
Սփիւռքի մէջ եռալեզու հայկական Վարժարանի մը յիսնամեայ պատմագրութեան ընթացքին, կ՚արժէ լուսարձակի տակ առնել վերջին տասը տարիներու բեղուն հանգրուանը որպէս յաւելուած նախորդ չորս տասնամեակներու գործունէութեան։
Վերջին տարիներու ընթացքին, աշակերտութեան թիւը նկատելի աճ արձանագրեց։ 2016 թուականէն մինչեւ օրս, նախակրթարանի կարգերու իւրաքանչիւր դասարանին երկրորդ բաժին մըն ալ աւելցաւ։ Այստե՛ղ տեղին է յիշել, որ ՀԲԸՄ-ի Ալեք Մանուկեան վարժարանը հաւատարիմ մնաց իր առաքելութեան եւ գրկաբաց ընդունեց Իրաքի ու Սուրիոյ պատերազմներէն տուժած եւ Մոնթրէալ ժամանած հայ  ընտանիքները, տրամադրելով «classe d’accueil» լսարանը, ուր նոր յաճախող աշակերտները վերագտան իրենց բնականոն կեանքը եւ նոր թափով շարունակեցին իրենց ուսումնական տարիները ջերմ ու ընտանեկան մթնոլորտի մէջ։
Սոյն նախաձեռնութիւնը յաղթական նոր քայլ մըն էր դպրոցի պատմութեան մէջ, որովհետեւ Ալեք Մանուկեանը՝ պետական վարժարաններուն զուգահեռ, առաջին մասնաւոր վարժարանը եղաւ, որ իր ընդհանուր նախագիծին մէջ ներառեց նմանատիպ օգտաշատ ծրագիր մը։ Ընթացքին աշակերտները իրենց մայրենի լեզուի օգնութեամբ սորվեցան Քէպէքի՝ պաշտօնական ֆրանսերէն լեզուն եւ այս միջոցառումը խթան հանդիսացաւ, որ յաջողութեան հասնին իրենց ուսումնական եւ կրթական կեանքին մէջ։
Հիմա, այս աշակերտները շրջանաւարտներն են, որոնք նաեւ մասնակցեցան վարժարանին մէջ աւանդութիւն դարձած Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան (Discover Armenia) ծրագրին, շնորհիւ «Բագրատ Եպս. Գալստանեան» Կրթական Հիմնադրամին։ Օգոստոս ամսուն, երեք շաբթուան ընթացքին Ալեք Մանուկեան վարժարանի նախաձեռնութեամբ, շրջանաւարտ աշակերտները կ՚այցելեն Մայր Հայրենիք, վայելելու իրենց պատանեկութեան ամենահրաշալի օրերը, տարիներու ընթացքին, ամբարած գիտելիքները իրականութիւն դարձնելով։ Հոն՝ այցելութեան ընթացքին անոնք կ՚ուխտեն արժանաւոր զաւակներ դառնալ մեր նախնիներուն։
Վերոյիշեալ բոլոր զարգացումներուն առընթեր, յատկանշական էր սոյն վարժարանին մէջ ժամանակակից արհեստագիտութեան կիրարումը։ Նշեալ նուաճումը, մեծապէս նպաստեց մեր դպրոցի վերելքին եւ կրթամշակութային ծաւալուն գործունէութեան։
Նոյնիսկ, հայոց լեզուի դասապահերու ընթացքին, Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան Հեռակայ Համացանցային Համալսարանի (ՀԲԸՄ-ՀՀՀ) միջոցով AGBU Armenian Virtual College, հեռակայ այցելութիւններ կը կատարեն Մայր Հայրենիք եւ մասնակից կը դառնան այս կրթական հարթակի նախաձեռնած առցանց հանդիպումներուն եւ երկրորդական կարգի աշակերտները, որպէս դասագիրք կ՚օօգտուին ՀԲԸՄ-ՀՀՀ-ի ե. գիրքերէն։
Ալեք Մանուկեան վարժարանը, բոլոր մակարդակներու վրայ յատկանշական նուաճում արձանագրեց շնորհիւ վարժարանի աշխատակազմին՝ տնօրէնութիւն, քարտուղարութիւն եւ ուսուցչական կազմ, ինչպէս նաեւ հոգաբարձութեան, ծնողական խորհուրդին բարերարներուն։ Ջանքերու մէկտեղումը կը շարունակուի, որովհետեւ կը նպաստէ դպրոցի հզօրացման ու կայունութեան։
Ֆլորանս Նայթինկէյլ
Ֆլորանս Նայթինկէյլ (Florence Nightingale,), բրիտանացի նշանաւոր հիւանդապահուհի:
Կենսագրութիւն
Ծնած է Ֆլորանս՝ հարուստ ազնուական ընտանիքի մը մէջ. ծնողքը զինք կոչած են իր ծնած քաղաքի անունով եւ վերադարձած են Անգլիա 1821 թուականին: Իր ապրած ժամանակաշրջանին համար ան ստացած է ամենալաւ կրթութիւնը։ Տիրապետած է յունարէնի, լատիներէնի, ֆրանսերէնի, գերմաներէնի եւ իտալերէնի:
1846 թուականին Նայթինկէյլ քանի մը ամիս այցելած է հիւանդներ՝ ուսումնասիրելու բուժքրոջ աշխատանքը Իտալիոյ, Եգիպտոսի եւ Յունաստանի մէջ։
1850 թուականին Գերմանիոյ Կայզերվերտի համալսարանին իր մէկ այցը շրջադարձային եղած է: 1851 թուականին ուղեւորուած է Կայզերվերտի համալսարան, ուր ստացած է բուժքրոջ կրթութիւն։
1853 թուականին դարձած է Լոնտոնի Հարլի փողոցին վրայ գտնուող փոքրիկ հիւանդանոցի մը ղեկավարը: Այս մէկը անոր ճանաչում բերաւ եւ ան սկսաւ զանազան բուժական հաստատութիւններէն հրաւէրներ ստանալ:
Առաջնագիծէն վերադարձած զինուորները անոր մասին առասպելներ կը պատմէին՝ զայն կոչելով «ջահով կին», քանի որ ան ջահը բռնած կ՚այցելէր հիւանդասենեակները եւ կը ստուգէր հիւանդները։ Յետագային այդպէս ալ զինք պատկերած են արուեստի մէջ՝ ջահը ձեռքին:
Անգլիա վերադառնալով (1856) Նայթինկէյլ իրեն առջեւ նպատակ մը դրաւ՝ վերակազմաւորել ռազմական բժշկական ծառայութիւնը: Հակառակ Ռազմական նախարարութեան արգելքներուն, ան 1857 թուականին յաջողեցաւ ստեղծել բանակի առողջական հարցերով զբաղող միութիւն մը եւ հակառակ որ այդ ժամանակ կիները այսպիսի միութիւններու անդամ չէին կրնար ըլլար, Նայթինկէյլ մեծ ազդեցութիւն ունեցաւ միութեան գործունէութեան եւ միութեան տրամադրեց բաւական շատ տեղեկութիւն: Նայթինկէյլ կրցաւ իշխանութիւնը համոզել բարենորոգումներ կատարելու համար ներկայացնելով իր կատարած վիճակագրական ուսումնասիրութիւնները այն պարագային, երբ ընկերային վիճակագրութիւնը տակաւին նոր կը սկսէր տարածուիլ:
1859 թուականին Անգլիոյ ռազմական նախարարը կրկին Հերպերտ եղաւ, որուն օգնութեամբ Նայթինկէյլ հասաւ այն բանին, որ հիւանդանոցները ապահովուեցան օդափոխման համակարգով եւ կոյուղիով, բուժաշխատողներուն առջեւ յատուկ պատրաստուածութիւն անցընելու հարց դրուեցաւ, հիւանդանոցներէն ներս իրականացուեցան վիճակագրական վերլուծութիւններ: Կազմաւորուեցաւ նաեւ ռազմաբժշկական դպրոց, բանակին մէջ կատարուեցան հիւանդութիւններու կանխարգիլման կարեւորութեան ուղղուած բացատրական աշխատանքներ:
1859 թուականին Նայթինկէյլ ընտրուեցաւ Արքայական վիճակագրական հասարակութեան անդամ եւ ապա դարձաւ Ամերիկեան վիճակագրական ընկերութեան պատուաւոր անդամ:
Ան նաեւ հեղինակած է գիրքեր. «Նշումներ բրիտանական բանակի հիւանդանոցներուն մէջ առողջութեան վրայ ազդող գործօնններու արդիւնաւէտութեան եւ զանոնք վերահսկելու մասին» եւ «Ինչպէ՞ս խնամել հիւանդները» խորագիրներով: Վերջին գիրքը թարգմանուած է այլ լեզուներու:
1860 թուականին Ֆլորանս մեծ գումար նուիրաբերելով՝ Լոնտոնի Սուրբ Ֆոմայի հիւանդանոցին քով բացաւ բուժքոյրերուն համար Նայթինկէյլեան փորձարարական դպրոցը: Շուտով այդ դպրոցը աւարտողները ուրիշ հիւանդանոցներու քով եւ այլ երկիրներու մէջ սկսան ստեղծել համանման հաստատութիւններ: Էմմի Քարոլինա Ռափէն, որ 1866-1867 թուականներուն ուսանած էր այդ դպրոցին մէջ, նման դպրոց մը ստեղծեց Շուէտի մէջ: Յետագային անոր օրինակով ստեղծուեցան դպրոցներ Եւրոպայի եւ Ամերիկայի մէջ, ուր բուժքոյրերը կը դասաւանդէին: 1864 թուականին Անրի Տիւնան Ժընեւի մէջ ստեղծեց Կարմիր խաչի համաշխարհային կազմակերպութիւնը: Այսօր ալ Նայթինկէյլեան դպրոցները աշխարհի տարածքին կը նկատուին հիւանդապահական գործի լաւագոյն կեդրոնները:
Նայթինկէյլը մահացած է Օգոստոս 13, 1910 թուականին, Լոնտոն:
Անոր ներդրումը մեծ եղած է աշխարհի մէջ բուժքոյրական դպրոց ու աւանդոյթներ հիմնելու եւ վիճակագրութիւն ստեղծելու գործին մէջ:
Ժամանակից ընկերային վիճակագրութեան հիմնադիրը կը նկատուի Ատոլֆ Կետլէն։ Մինչ այդ ընկերաբանութեան մէջ յստակ մեթոտներ չկային, քանի որ, ի տարբերութիւն բնութեան երեւոյթներուն՝ մարդուն վարքը կը նկատուէր խիստ անհատական եւ օրինաչափութիւններուն չենթարկուող բան մը: Կետլէն, գործածելով վիճակագրութիւնը եւ «միջին վիճակագրական մարդ» հասկացութիւնը, յայտնաբերեց բանաձեւեր, ստեղծեց օրէնքներ, որոնք կը կարգաւորէին մարդուն պահուածքը՝ «միջին» հասկացութեամբ: 1831 թուականին ան հրատարակեց իր ուսումնասիրութիւնները, որոնց մէջ կը նկարագրէր ոճրագործութիւններու կախուածութիւնը սեռէն, տարիքէն, կրթութենէն, կլիմայէն եւ տարուան եղանակէն։ Նայթինկէյլ անոր աշխատութիւններուն երկրպագուն էր։ Ան հասկցաւ, թէ ինչպէս կրնայ վիճակագրութիւնը օգնել բժշկական ծառայութիւններուն։
Ֆլորանսի 800 էջնոց «Նշումներ բրիտանական բանակի հիւանդանոցներուն մէջ առողջութեան վրայ ազդող գործօնններու արդիւնաւէտութեան եւ զանոնք վերահսկելու մասին» (1858) գիրքը ունէր նաեւ վիճակագրութեան նուիրուած բաժին մը։ Հետաքրքրական է, որ այդ թուականին ան գործածած է տուեալները ներկայացնող աղիւսակներ: Նայթինկէյլ այդպէսով դարձած է վիճակագրութեան մէջ աղիւսակներու եւ գծապատկերներու գործածման նորարարը։ Ան ստեղծած է կլոր ուրուագծեր, զորս անուանած է «աքլորի կատար»: Նշանաւոր բուժքոյրը կը գործածէր այդ ուրուագծերը, որպէսզի ցոյց տար պատերազմի ընթացքին մահացողներուն թիւը, որոնք կարելի էր կանխել։ Այդ ուրուագծերուն մեծ մասը ներառուեցան բանակի առողջապահութեան միութեան հաշուետուութեան մէջ։ Նայթինկէյլ այդ ուրուագծերը կը տարածէր խորհրդարանի, կառավարութեան եւ բանակի մէջ՝ քննադատութեան տեսքով: Որպէս հետեւանք կատարուեցան բարենորոգումներ եւ բանակէն ներս կազմակերպուեցաւ բժշկական վիճակագրական տուեալներու հաւաքում։
Նայթինկէյլ միաժամանակ բրիտանացի համաճարակագէտ եւ վիճակագիր Ուիլիըմ Ֆարի եւ ուրիշ բժիշկներու օգնութեամբ մշակեց զինուորական հիւանդանոցներու մէջ վիճակագրական տուեալներու հաւաքման ձեւը: Այդ ձեւը պէտք է միասնականացնէր զինուորական հիւանդանոցներու հիւանդներուն, առողջացածներուն, դուրս գրուածներուն, անբուժելիներու քանակին, հիւանդներուն՝ հիւանդանոցներուն կատարած միջին ժամանակին եւ այլնի վիճակագրական տուեալները։ Մեթոտը ընդունուեցաւ Լոնտոնի մէջ՝ 1860 թուականին Վիճակագիրներու միջազգային համաժողովին կողմէ, սակայն ձեւը շատ բարդ էր եւ կը ներառնէր հիւանդութիւններու դասակարգումը, որուն պատճառով լայն տարածում չստացաւ։ Սակայն Նայթինկէյլի կողմէ ներդրուած կանոնները եւ մանաւանդ վիրաւորներուն օգնութիւն ցուցաբերելու միջոցները բժշկութեան մէջ դարձան հիւանդներուն ժամանակակից խնամքին հիմքը։
Ֆլորանս Նայթինկէյլի համախտանիշը
Հոգեբանութեան մէջ գոյութիւն ունի համախտանիշ մը, որ կը կոչուի Ֆլորանս Նայթինկէյլի համախտանիշ: Այս համախտանիշին էութիւնը շատ ծանօթ է ամէն մարդու. երբ բժիշկը կամ բուժքոյրը հիւանդին հոգ կը տանի, կը սկսի անոր հանդէպ զգացումներ տածել, որ յետագային կրնայ վերաճիլ սիրոյ: Կան բազմաթիւ պատմութիւններ, ըստ որոնց Ֆլորանս Նայթինկէյլ սիրահարուած էր իր հիւանդներէն մէկուն։ Ան չէր ամուսնացած՝ վախնալով, որ ընտանիքը կը խանգարէ իր սիրած գործը:
Նայթինկէյլի անունով կը կոչուի նաեւ ուրիշ երեւոյթ մը՝ մշտական յոգնածութեան համախտանիշը, քանի որ Նայթինկէյլ կը տառապէր այս համախտանիշով իր ողջ կեանքի ընթացքին։ Բժշկութիւնը չի ճանչնար այդ համախտանիշը կամ ներգործութիւնը իբրեւ բժշկական հիւանդութիւն եւ զայն կը դիտէ որպէս բժշկական բարոյագիտութեան խախտում եւ ոչ-արհեստավարժութեան դրսեւորում:
Քորանա համաճարակի ժամանակ Լոնտոնի նորաբաց հիւանդանոցը կոչուած է «Նայթինկէյլ հոսփիթըլ», ուր կը գործեն քաղաքացիական եւ ռազմական բժիշկները. հիւանդանոցը կրնայ ընդունիլ մինչեւ 4 հազար խնամեալ։
Հաշխարհային ճանաչոիմ եւ յիշատակ
Խրիմի պատերազմին իբրեւ բուժքոյր մասնակցելուն համար Ֆլորանս արժանացած է ազգային հերոսի պատուաւոր կոչումին։
1912 թուականին Կարմիր խաչի լիկան ստեղծած է Ֆլորանս Նայթինկէյլի մետալ, որ մինչ օրս կը նկատուի բուժքոյրերու պատուաւոր մրցանակ:
Լոնտոնի մէջ կը գործէ Ֆլորանս Նայթինկէյլի թանգարանը, ուր ներկայացուած են Ֆլորանսի իրերը եւ գործը: Ֆլորանս Նայթինկէյլի թանգարան մը կայ նաեւ Իսթանպուլի մէջ, Թուրքիա։ Զանազան քաղաքներու մէջ դրուած են անոր արձանները:
Նայթինկէյլին նուիրուած են նաեւ բեմադրիչներ՝ Տերիլ Տիւկայի եւ Նորման Սթոունի (1985 եւ 2008) շարժանկարները։
1975-1994 թուականներուն Ֆլորանս Նայթինկէյլի դիմանկարը պատկերուած է 10 բաունտ սթերլինի հակառակ երեսին:
Անոր պատուին կոչուած են Վեներա մոլորակի օղակներէն մէկը։
1955 թուականին բուժքրոջ դէմքով Գերմանիոյ մէջ դրոշմաթուղթ տպագրուած է:
Ռուսական «Հուկօ Ուկօ» խումբը ամենանշանաւոր բուժքրոջ 1990-ին նուիրած է «Ֆլորանս Նայթինկէյլ» երգը:
Տաւիտ Սասոլի
Տաւիտ Սասոլի, իտալացի լրագրող եւ քաղաքական գործիչ։ Իտալիոյ Դեմոկրատական կուսակցութեան անդամ, 2019-էն Եւորպական խորհրդարանի նախագահ։
1625 թուական
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1625 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1625 մահեր
Գրիգոր Թորոսեան
Գրիգոր Թորոսեան, խմբագիր, գրող եւ լրագրող։
Մանուկ հասակէն Պոլիս գալով նախնական կրթութիւն ստանալէ ետք՝ միջոց մը պաշտօնեայ եղած է հրապարակի վրայ։ Սկսնակի իր գրուածքները (Լիլայի զաւեշտաթերթերուն մէջ) լուրջ բաներ էին։ Քասեմի եւ Յ. Տէր Յակոբեանի թելադրութեամբ սկսած է մշակել երգիծական ճիւղը, շաբթէ շաբաթ ծիծաղաշարժ էջեր տալով «Մանզումէ»ի որուն խմբագիրն ալ էր։
Սահմանադրութենէն վերջ Կավռօշի, Օտեանի եւ Համբիկեանի հետ միջոց մը «Ծաղիկ»ը հրատարակեց իբրեւ ծաղրաթերթ եւ գրաքննական կապանքէ զերծ այնուհետեւ ազատօրէն միշտ ծեծեց ազգային խնդիրներ, 1 Ապրիլ1909-էն սկսեալ՝ իրարու ետեւէ լոյս ընծայած իր շարքերուն մէջ, որոնք են Կիկօ, Կինտօ, Հիւկօ (երբեմն դադրեցուցուելուն համար անուն փոխած)։ Կուկուկ, Զուրնա, Հի-հի-հի (նոյնպէս)։
5 տարի հրատարակած է Կիկոյի տարեցոյցը։ Ծածկանունները Բանագող Լռութիւնեան եւ Ընկեր Կիկօ։
Օրհուս
Օրհուս (Aarhus ˈɒːhuːˀs), Դանիոյ երկրորդ քաղաքը՝ ըստ մեծութեան, երկրորդ նաւահանգիստը՝ ըստ կարեւորութեան։ Տեղակայուած է Յուտլանդիա թերակղզիի արեւելեան կողմը՝ Օրհուս-Պուկթ ծովախորշի ափին։ Օրհուսը վարչական կեդրոն է, բնակչութիւնը 310,956 մարդ կը հաշուէ։
Հայեր
Հայեր, ազգ, որու մայրենի լեզուն հայերէնն է, կը պատկանի հնդեւրոպական լեզուաընտանիքին։ Այսօր գոյութիւն ունին հայկական 2 պետութիւններ՝ Հայաստանի Հանրապետութիւնը եւ Արցախի Հանրապետութիւնը։ Հայերը կը համարուին բնիկ ազգ Հայկական լեռնաշխարհին մէջ։ Հայերու թիւը աշխարհին մէջ կը կազմէ աւելի քան 13 միլիոն։
Մարդաբնակ գիծեր
Հայերը կը պատկանին եւրասիական (եւրոպեոիդ) ռասայի արմենոիդ մարդաբանական տիպին։ Հայերը՝ որպէս էթնիկական կազմաւորում, յառաջացած են հնդեւրոպական ընդհանրական լեզուի տրոհման հետեւանքով։ Գիտութիւնը հնդեւրոպական լեզուաընտանիքի հայրենիքը կը համարէ Հայկական լեռնաշխարհը, անոր հարակից Հիւսիսային Միջագետքը, Փոքր Ասիոյ արեւելեան եւ Իրանական բարձրաւանդակի հիւսիսարեւմտեան մասերը։ Մարդաբանական ուսումնասիրութիւններու համաձայն՝ այդ ժամանակաշրջանէն Հայկական լեռնաշխարհը բնակեցուած է արմենոիդ տիպին պատկանող ցեղերով։ Այդ բնորոշ տիպի կրողը ներկայիս հայ ժողովուրդն է։
Ծագում
Ըստ Մովսէս Խորենացիի «Հայոց պատմութեան» մեջ վկայուած աւանդոյթի՝ Հայաստան անունը կը կապուի առասպելական Հայկ նահապետի անուան հետ, որ հայ ազգի հիմքը դրած է։ Ներկայիս գիտական շրջանակներուն մէջ ընդունուած է հայ ժողովուրդի ինքնանուանումը կապել խեթական արձանագրութիւններուն մէջ յիշատակուող Հայասա երկրի հետ, որ ենթադրաբար, զբաղեցուած է Փոքր Հայքի արեւելեան մասի եւ Մեծ Հայքի Բարձր Հայք նահանգի տարածքը։
ԸՆդունուած տեսակէտ
Նեոլիթի դարէն է (պղնձաքար) անցման ժամանակաշրջանին (Ք.ա. V-IV հազարամեակ) հնդեւրոպական ցեղերու մէկ մասը տեղաշարժուելով՝ Հայկական լեռնաշխարհէն ու Փոքր Ասիայէն տարածուած է Եւրոպա, Միջին Ասիա եւ Հնդկաստան, միւս մասը (այդ թուին՝ խեթական, հայկական, յունական եւ իրանական ցեղերը) մնացած են նախահայրենիքի տարածքին մէջ։ Այս բոլորը կը վկայեն հայերու տեղաբնիկութեան մասին։ Հայկական էթնոսի ձևաւորման տնտեսական նախադրեալները ստեղծուած են էնեոլիթի ժամանակաշրջանէն։ Այժմ ապացուցուած է, որ վաղ անասնապահական եւ երկրագործական մշակոյթներու (առանձին հացահատիկային բոյսերու եւ խաղողի տեսակներ, թանկարժէք քարեր, վանակատ (օբսիդիան), պղինձ, երկաթ եւ այլն) գիւտերը եւ անոնց մշակման հնագոյն կեդրոնները եղած են Հայկական լեռնաշխարհին մէջ, ուր կը գերիշխէին հայկական ցեղերը։ պղինձի եւ անագի հանքերու եռանդուն մշակմամբ հայկական ցեղերը անցան պրոնզէ դարաշրջանին (III-II հազարամեակ)։
Քա. II հազարամեակի վերջը եւ I հազարամեակի սկիզբին Հայկական լեռնաշխարհին մէջ բնակող ցեղերը, որոնք սեպաձեւ արձանագրութիւններուն մէջ կը յիշատակուին տարբեր անուններով, արդէն կը դրսեւորուէին որպէս պետ-քաղաքական կազմաւորումներ։ Հայերու, որպէս ժողովուրդի, կազմաւորման բարդ եւ երկարատեւ ընթացքը կ'աւարտի Վանի թագաւորութեան ժամանակաշրջանին (Ք.ա. IX-VI դդ), երբ այդ միասնական եւ կայուն պետականութեան ներքեւ Հայկական լեռնաշխարհի ցեղերը հասած են տարածա-քաղաքական միասնութեան։ Արդէն Ք.ա. VII դ. վերջի եւ VI դ. սկզբնաղբիւրներուն (Հին կտակարանի շարք մը գիրքերուն, աքեմենեան արձանագրութիւններուն, հին յունական հեղինակներու երկերուն մէջ) Հայկական լեռնաշխարհը կը ներկայացուի որպէս հայերով բնակեցուած միատարր երկիր։ ‌[փա՞ստ]
Չնայած այն հանգամանքին, որ հեռաւոր անցեալին տեղի ունեցած հայ ժողովուրդի ձեւաւորման շատ մանրամասներ անկարելի է լուսաբանել ամբողջութեամբ եւ ստուգապէս, ժամանակակից գիտութիւնը կը գտնէ, որ հայ ժողովուրդի կազմաւորումը, անկասկած, տեղի ունեցած է Հայկական լեռնաշխարհին մէջ, անոր մասնակցած են զանազան ցեղեր ու ցեղամիութիւններ, որոնք աստիճանաբար միաձուլուած են միասնական ժողովուրդի մը մէջ։ Այդ բարդ գործին մէջ առաջատար դեր խաղացած են այն ցեղերը, որոնց լեզուն կը պատկանի հնդեւրոպական լեզուաընտանիքին։ Հետազօտողները (Գ. Ղափանցեան, Ս. Երեմեան, Ե. Ֆոռեր) առանձնացուցած են Հայկական լեռնաշխարհին մէջ բնակած Հայասա (Խայաշա) ցեղամիութիւնը, որուն, ինչպէս կ'ենթադրեն անոնք, ծագած է հայերու ինքնանուանումը՝ հայ (խայ)։ Ըստ Շումմերական արձանագրութիւններու հայ ազգը եղած է արդէն ք.ա. 21-րդ դարէն սկսած։ Շումմերական դիցաբանութեան գլխաւոր Աստուածը եղած է Հայյա, որն ալ՝ ըստ Շումմերներու, ստեղծած է հայ ազգը։ Ըստ արձանագրութիւններու՝ հայերը համարուած են աստուածային ազգ եւ շումմերները պաշտած են անոնց, սակայն իրականին մէջ շումմերները ատած են հայերուն, քանի որ վերջիններս հզօր ցեղ էին եւ շատ խորամանկ։ Ըստ մէկ արձանագրութեան՝ շումմերական արքան կը հրամայէ, որ տաճարի շինութեան համար երթան եւ քար բերեն Սուբբուրէն (շումմերները այդպես կոչած էին Հայաստանը)։ Կարաւանը ճանապարհ կ'ինյայ եւ իր հետ կը վերցնէ բազմաթիւ գանձեր, որպէսզի վճարէ քարի դիմաց, սակայն, երբ անոնք կը հասնին Հայաստան, հայերը կ'ըսեն, որ անոնց բերած ոսկին բաւարար չէ այդքան քարին, քանի որ քարը շատ թանկարժէք է եւ դժուարութեամբ ձեռք բերուած է։ Շումմերները կը վերադառնան իրենց երկիրը, սակայն ճամբուն վրայ ուժասպառ եղած ուղտերէն շատեր կը սատկին, ինչպէս նաեւ կը մահանան շատ մարդիկ։ Արքան կը բարկանայ եւ կը հրամայէ վերցնել աւելի շատ ոսկի եւ անհապաղ վերադառնալ Հայաստան առանց հանգիստի։ Ճամբուն վրայ նոյնպէս շատերը կը զոհուին, եւ Հայաստան կը հասնին անոնցմէ շատ քիչեր։ Հայերը կ'ըսեն, որ անոնց ուղտերը չեն կրնար այդքան ծանրութիւնը տանիլ եւ անոնց տուած ոսկիի փոխարէն կու տան շատ քիչ քանակութեամբ քար։ Սուբբուրէն բացի շումմերները հայերուն կ'անուանէին Արատտա, որ ըստ երեւոյթին Արարատ անուան սկզբնաձեւն էր։ Ըստ շումմերական դիցաբանութեան՝ Հայյա Աստուածը ունէր 7 որդի եւ մէկ դուստր։ Դուստրը ամենափոքրն էր, հետեւապէս՝ ութերորդ երեխան էր։ Հետաքրքրական է այն, որ դստեր անունը Ութթու էր։
Լեզու
«Մեր լեզուն մեր պատմությունն է»։ Յ. Գրիմմ «Հայերու լեզուն՝ հայերէնը, ուրոյն ճիւղ է հնդԵւրոպական լեզուաընտանիքում»,-գրած է գերմանացի լեզուաբան-հայագէտ Հ. Հիւբշմանը «հայերէնի տեղը հնդԵւրոպական լեզուների մեջ»(1875 թ.) յօդուածին մէջ ։ Հնագոյն հայկական մատենագրական երկերուն մէջ գրի առնուած են ոչ միայն ժամանակի գրական հայերէնն ու ժողովրդական խօսուածքի նմոյշներ, այլեւ բանաւոր գրականութեան այնպիսի պատառիկներ, որոնց մէջ մասնագետները կը տեսնեն հայոց լեզուի աւելի վաղ շրջանի մասունքներ։ Արեւելագէտ լեզուաբան Վ. Վ. Իվանովը «Վահագնի ծնունդը» բանաստեղծական պատառիկի մէջ յայտնաբերած է նախագրային հայերէնի իրողութիւններ ։
Կրօնք
Հայերը քրիստոնեաներ են։ Քրիստոնէութիւնը Հայաստան մուտք գործած I-III դարերուն, 301 թուականին ան հռչակուած է պետական կրօնք։ Մինչ այդ հայերը եղած են հեթանոս։ Որոշ հայեր կը դաւանին կաթոլիկութիւն, բողոքականութիւն, ինչպէս նաեւ՝ հեթանոսութիւն, իսլամ:
Թուաքանակ
Ներկայիս հայերու խոշոր համայնքներ կան Ռուսիոյ մէջ (շուրջ 2, 3 մլն), ԱՄՆ-ի մէջ (շուրջ 1, 5 մլն), Վրաստանի մէջ (350 հզ), Ֆրանսայի մէջ (900 հզ), Իրանի մէջ (շուրջ 120 հզ), Սուրիոյ մէջ (մօտ 150 հզ), Լիբանանի մէջ (մօտ 250 հզ), Արժանթինի մէջ (135 հզ), Քանատայի մէջ (մօտ 100 հզ), Թուրքիոյ մէջ (75-80 հզ)։ Վերջին տասնամեակներու ընթացքին անհետացած են հայ համայնքները Ուզբեկստանի մէջ (75 հզ), Ուքրանիոյ մէջ (մօտ 130 հզ), Աւստրալիոյ մէջ (60 հզ), Պրազիլիոյ մէջ (շուրջ 40-45 հզ), Գերմանիոյ մէջ (50-60 հզ), Սպանիոյ մէջ (50 հզ), Մեծ Բրիտանիոյ մէջ (շուրջ 20 հզ), Պուլկարիոյ մէջ (շուրջ 30 հզ), Ռումանիոյ մէջ (շուրջ 3 հզ), Յունաստանի մէջ (շուրջ 35 հզ), Եգիպտոսի մէջ (շուրջ 9 հզ), Կիպրոսի մէջ (մօտ 4 հզ), Նոր Զելանդիայի մէջ (շուրջ 1 հզ),, Ուրուգուէի մէջ (շուրջ 19 հզ), Վենեզուելայի մէջ (շուրջ 4 հզ), Շուէտի մէջ (շուրջ 8 հզ), Զուիցերիոյ մէջ (շուրջ 7 հզ), Քուէյթի մէջ (շուրջ 5 հզ), Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու մէջ (շուրջ 3 հզ), Իտալիոյ մէջ (3 հզ), Հոլանտայի մէջ (շուրջ 7 հզ), Եթովպիոյ մէջ (շուրջ 1 հարիւր) եւ այլ երկրներու մէջ։
Արտաքին յղումներ
"ՀամաՀայկական Էլ. Գրադարան" կայքի Հայեր Բաժնի գրքերը
Չարլզ Տէմութ
Չարլզ Տէմութ (Charles Demuth, ), ամերիկացի նկարիչ, ԱՄՆ նկարչութեան փրէսիշընիզըմի ներկայացուցիչ (փրէսիշընիզըմ նկարչական ոճը կը բնութագրուի վերացական ձեւով, փխրուն Եզրագիծով, կայուն կազմով եւ սովորաբար պատկերելով արդիւնաբերական կամ ճարտարապետական առարկայ (precisionism):
Կեանք եւ ստեղծագործութիւն
Չարլզ Տէմութը ծնած է ծխախոտի առեւտրով զբաղուող ընտանիքի մէջ: Ուսումնասիրած է նկարչութիւն եւ գեղանկարչութիւն Ֆիլատելֆիայի Փենսիլվանիայի գեղարուեստի ակադեմիայի մէջ: Ուսումնառությեն ժամանակ ծանօթացեր է ապագայ բանաստեղծ Ուիլիըմ Քարլօս Ուիլիըմսի հետ, որու հետ մտերիմ յարաբերութիւններու մէջ էր մինչեւ իր մահը: Աւելի ուշ  Չարլզ Տէմութը իր ուսումը կը շարունակէ Փարիզի մէջ, Քօլարոսի ակադեմիայի մէջ եւ Ժիւլիանի ակադեմիայի մէջ: Փարիզի մէջ ան կ'ընկերանայ նկարիչ Մարստէն Հարթլիի հետ, որուն յաջողուեցաւ ծանօթացնել Տէմութին յայտնի ամերիկացի Քալերիսթ Ալֆրէտ Սթիկլիցի հետ: Նկարիչը կը մտնէ մեծահարուստ Կերթրուտ Սթայնի սրահի մշտական հիւրերու շրջանակի մէջ: ԱՄՆ վերադառնալէն յետոյ, 1926 թուականին  Ա. Սթիկլիցի Intimate Gallery Նիւ Եորքեան պատկերասրահի մէջ տեղի ունեցաւ նկարիչի առաջին անհատական ցուցահանդէսը: Տէմութը յաճախ կ'այցելէ Նիւ Եորք, ուր ժամանակ կ'անցնէ համասեռականներու (մասնաւորապէս՝ Լաֆայէթի բաղնիքներու) մէջ, սակայն կ'ապրի իր ծնողքին տունը՝ Լանքասթէրի մէջ: Նկարիչը երկար ժամանակ ծանր հիւանդ էր՝ կը տառապէր ազդրի վնասուացքէ եւ շաքարախտէ, որուն հետեւանքով ալ մահացաւ:
Տէմութը 20-րդ դարու ամերիկեան գեղանկարչութեան շարք մը նշանաւոր կտաւներու ստեղծողն էր: Ոգեշնչուելով Ու. Կ. Ուիլիըմսի Մեծ պատկերը (The Great Figure) բանաստեղծութեամբ, 1928 թուականին ան կը գրէ իր ամենայայտնի ստեղծագործութիւնը՝ Ոսկեայ № 5 պատկերը: Այս 9 ցուցանակ-դիմանկարներէն մէկն է, որոնք  Տէմութը նկարած է իր ստեղծագործական ընկերներու պատուին՝ (Georgia O'Keeffe) Ճորճիա Օ’Քիֆի, (Arthur Dove) Արթուր Տոուվի,  (Charles Duncan) Չարլզ Սթեֆֆորտ Տունքընի,  (Marsden Hartley) Մարստէն Հարթլի, (John Marin)  Ճոն Մարինի, ինչպէս նաեւ (Gertrude Stein) Կերթրուտ Սթայնի, (Eugene O'Neill) Եուճին Օ'Նիլի, (Wallace Stevens) Ուոլլէս  Սթիվէնսի եւ ՈՒ.Կ. Ուիլիըմսի: Իր միւս նկարներու (Իմ Եգիպտոս (My Egypt)) նկարիչը կը փառաբանէ իր փոքր հայրենիքի՝ Փենսիլվանիայի ճարտարուեստականութիւնը: Այս աշխատանքները դարձած են 20-րդ դարու ամերիկեան արդիապաշտ գեղանկարչութեան վառ դրսեւորումներէն մէկը:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:8 Նոյեմբեր ծնունդներ Ստորոգութիւն:1883 ծնածներ Ստորոգութիւն:23 Հոկտեմբեր մահեր Ստորոգութիւն:1935 մահեր Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Ժիւլիանի ակադեմիայի շրջանաւարտներ Ստորոգութիւն:Նկարիչներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Ամերիկացի նկարիչներ
1626 թուական
1626 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 26րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1626 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1626 մահեր
Նիկողոս Սարաֆեան
Նիկողոս Սարաֆեան, սփիւռքահայ գրող, բանաստեղծ։
Գրական վաստակ
Նիկողոս Սարաֆեան գրողը կարելի է նկատել Սփիւռքի առաջին բանաստեղծը, եւ ոչ միայն ժամանակագրական կարգով, այլեւ դժուար գերազանցելի որակովը իր բանաստեղծական մտածողութեան եւ ատենին իր կատարած գեղագիտական նորարարութիւններուն։
Տասնամեակներէ ի վեր Սփիւռքի, թէ՛ Հայաստանի «հաստատութենական» մշակոյթը կա՛մ անտեսած է զինք, եւ կամ գիտակցաբար փորձած իր գրականութիւնը մոռացութեան մատնել։ Ասոր պատճառները հաւանաբար երկուք են.
- Ժամանակակից գրականութեան հետ քայլ պահող իր ստեղծագործութիւնը մասամբ անհասկնալի մնացած է հայկական լճացած շրջանակներու մէջ, եւ կամ անյարիր՝ Խորհրդային Հայաստանի պաշտօնական չափանիշներուն։
Սարաֆեանի բանաստեղծութիւնը բանակցութիւն մըն է անցեալէն փախուստ տուող Եսի մը եւ օտարութեան հետ ընդունելի կապ հաստատելու ջանքին միջեւ։ Օտար ու անվայր ըլլալու զգացումը, որ ինքնութեան կը վերածուի, իր արմատները ունի Սարաֆեանի կենսագրութեան մէջ։ Առաջին գիրքը պիտի հրատարակէ 26 տարեկանին։
Նիկողոս Սարաֆեանի գործին մէջ կարելի է տեսնել եւրոպական գրական շարժումներու անդրադարձը, առանց թէեւ տիրական ներկայութիւն մը գտնելու մէկէն կամ միւսէն։ Գերիրապաշտ ձեւեր եւ գոյութենապաշտ գաղափարներ կը գումարուին նախորդ դպրոցներէն եկած ազդեցութիւններու վրայ։ Փիլիսոփայելը, մտածելն ու բանաստեղծելը կը նոյնանան իր գործին մէջ, ինչպէս որեւէ ժամանակակից բանաստեղծի, ինչ որ հայ «կանոնական» գրականութեան մէջ իրեն կը վաստակէ «մտածող» կամ «ուղեղային» որակումը, ոչ թէ իբրեւ բնական երեւոյթ մը գրողի մը համար, այլ որպէս զարտուղութիւն մը ընդունուած գրական չափանիշներէն, կարծես թէ հեռուէն միայն դիտուելիք անբնականութիւն մը։
Սարաֆեանի սկզբնական քայլերուն մէջ էջ առ էջ ներդրումը կայ Յակոբ Օշականի խորհուրդներուն, որ սակայն պիտի չուզէր ամբողջովին հասկնալ եւ գնահատել իր աշակերտին ստեղծագործութիւնը։ Իսկ այս եզերքէն, դժուար չէ անոր մասնակի ազդեցութիւնը նկատել Գրիգոր Պըլտեանի սկզբնական շրջանի ստեղծագործութեան մէջ։
Ծանօթագրութիւններ
2. www.armenianlanguage.am/am/Encyclopedia_sarafyan_nikoghos
Արտաքին յղում
Ստորոգութիւն:1902 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1972 մահեր Ստորոգութիւն:Ֆրանսահայ արձակագիրներ Ստորոգութիւն:Ֆրանսահայ Բանաստեղծներ
Ռաֆայէլլօ (քաղցրաւենիք)
Ռաֆայէլլo (Raffaello ), իտալական Ֆեռերօ Սփա (Ferrero Spa) ընկերութեան կողմէ արտադրուող քաղցրաւենիք մը։ Առաջին անգամ ներկայացուած է 1990-ին։
Շաքարանուշը բաղկացած է գնդաձեւ բլիթէ մը, որ լեցուած է սպիտակ կաթնային սերով եւ նուշով: Որոշ նմանութիւն ունի նոյն ընկերութեան կողմէ արտադրուող Ֆեռերօ Ռոշէ (Fererro Rocher) տուրմէ քաղցրաւենիքին հետ : Հնդկընկոյզը կը գործածուի Խաղաղական Ովկիանոսէն արտադրուածը, իսկ սպիտակ նուշը՝ Քալիֆորնիայէն արտադրուածը : Ռաֆայէլլոյին ամէնէն մեծ շուկան կը համարուի Ռուսիան :
Գրիգոր Նորիկեան
Գրիգոր Նորիկեան (ծն.՝ 1 Յունուար 1943, Պէյրութ, Լիբանան), Արուեստագէտ գեղանկարիչ, հայոց Մեծ Եղեռնէն փրկուած ընտանիքի զաւակ: Միջազգային համբաւի տիրացած արուեստագէտ: Իր 50 ամեայ գեղանկարչական վաստակի ստեղծագործութիւններու պաստառներուն մէջէն կը ներկայացնէ հայ ժողովուրդը ու զանազան երկիրներու մէջ ապրած եւ ստեղծագործած փորձառութիւնը:
Կենսագրութիւն
Լիբանանի հայ համայնքի գեղանկարիչ Գրիգոր Նորիկեան ծնած է 1 Յունուար 1941-ին, Պէյրութ:  նախնական կրթութիւնը (փորագրութիւն, իւղաներկ) ստացեր է Պէյրութի մէջ, 1959-1960 թուականներուն իր ուսումը աւարտելէ ետք, կը յաճախէ Պէյրութի իտալական արուեստի հիմնարկ, ուր կը ծանօթանայ Կիւվտէրին եւ 1963-64 կը յաճախէ Կիւվտէրի արուեստի վարժարանը:1965-ին կը մեկնի Իտալիա,ուր իր ուսումը կը շարունակէ «Փերուջի Փիէթրօ Վանուչ»ի ակադեմիային մէջ: 1967-ին մուտք կը գործէ Փարիզի արուեստի բարձրագոյն դպրոց` յաճախելով «Լուսիէն Քութո»յի աշխատանոցը:Ան 28 տարի ապրեր է Փարիզ:
Գրիգոր Նորիկեանի Ցուցահանդէսները
Նորիկեան բազմաթիւ ցուցահանդէսներ տուած է տարբեր երկիրներու եւ քաղաքներու մէջ` ԱՄՆ,ի Գանատայի, Պէյրութի, Փարիզի Օթթաուայի, Մանհայմի, Պուէնոս Այրեսի, Ժընեւի, Մասաչուսեցի, Լոս Անճելըս եւ այլն:մէջ: Առաջին անգամ եղեր է Հայաստան 2008 թուականին:
«Յետադարձ հայեացք» խորագիրը կրող ցուցահանդէսը
«Յետադարձ հայեացք» խորագիրը կրող ցուցահանդէսը նուիրուած է ո՛չ միայն գեղանկարիչին 50 տարուան ստեղծագործական կեանքին, այլ նաեւ ձօնուած է հայութեան 100-ամեայ գոյատեւման, վերապրումին, պայքարին եւ Ցեղասպանութեան նկատմամբ տարած յաղթանակին: Հոն կան կերպարներ («Անորոշ կինը», «Անտունի», «Խելագարներ», «Ճշմարտութեան կալանաւորները», «Հաւատացեալ կինը», «Պոռթկացող մարդը» եւ այլն), դառն կացութիւններ («Բաժանում», «Սպասում», «Ամենայն կսկիծով», «Մօր մը տառապանքը», «Ինչ որ կը մնայ», «Սոսկումէն ետք», «Եկեղեցին հայկական» եւ այլն), տարբեր երեւոյթներ` մերթ կսկիծով լի, մերթ յոյսով («Դժոխային եղանակ», «Տեղի մը յիշատակը», «Ժողովուրդի մը ժառանգութիւնը», «Ճակատագիր», «Երազանք» եւ այլն): Պաստառները դիտելով Նորիկեանի հետ` «Թափօր»-ով կը կատարես «Ճամբորդութիւն… դէպի» «Երազային յաղթանակ»` «Ամենայն կսկիծով», «Վայրի մը յիշողութեամբ», «Անվերջանալի ճամբով» եւ այն համոզումով, որ «Կեանքը թատրոն մըն է»
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչ Ստորոգութիւն:Ֆրանսահայ նկարիչ Ստորոգութիւն:Լիբանան ծնածներ
Հմայեակ Մանուկեան
Հմայեակ Մանուկեան, հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, հայ քաղաքական-պետական գործիչ, գրող:
Կեանք եւ գործունէութիւն
Ան եղած է խմբագիրը «Աշխատանք» թերթին :
1919-ին ընտրուած է նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդարանի անդամ, երեսփոխանի իր պաշտօնը վարած է` 4 Յունիս 1919-էն մինչեւ 2 Դեկտեմբեր 1920:
Փարիզի «Վէմ» ամսագրին մէջ հրապարակած է իր յուշերը` «Դէպքեր Վասպուրականում», 1937-էն սկսեալ:
Մանուկեան մահացած է 1970-ին:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ պետական գործիչներ
Յակոբ Ալթունեան
Յակոբ Ալթունեան, հայ բժիշկ։
Ձերբակալութիւն
1915 թուականի Յունիս 4-ին՝ Սեբաստիոյ, շուրջ 80 000 հայերուն, հարցաքննութեան պատրուակով հաւաքած են տեղ մը ու ձերբակալած։ Այդ ժամանակ քաղաքի շուկան գտնուած Յովհաննէսը, խուսափած է ձերբակալութենէն եւ եկած տուն, ուր տեղեկանալով աւագ եղբօր՝ Միհրանի ձերբակալութեան մասին, ինք եւս գացած է ոստիկանութիւն։ Ձերբակալուած հայերուն յայտնած են, թէ՝ անոնց կ՛աքսորեն այլ բնակավայր, իսկ քաղաք կը ձգեն միայն մասնագետները, բացի դաշնակցականներէն։ Ընդամէնը 10 մասնագետներու ցուցակին մէջ եղած է նաեւ Յովհաննէս Ալթունեանի անունը։ Անոնց առաջարկուած է իսլամութիւնն ընդունիլ, սակայն բոլորը հրաժարած են, պատճառաբանելով, որ այս արարքին դէմ կ՛ըլլան հարազատները։ Յետագային, երբ Սեբաստիոյ մէջ մնացած հայերը տեղեկացած են 80 000 աքսորուած ու սպանուած հայրենակիցներու ողբերգական ճակատագրի մասին, ինչպէս նաեւ տեղի տալով թուրք ոստիկաններուն յաճախակի ու բիրտ ճնշումներուն, ստիպուած համաձայնած են իսլամութիւնն ընդունելու։ Յովհաննէսը եւս, ստիպողաբար, իր կամքին հակառակ մուսուլման կը դառնայ եւ իրեն կը թուլատրեն Սեբաստիոյ մէջ ատամնաբոյժ աշխատիլ։
Ծառայութիւն եւ գործունէութիւն
1916 թուակամին, երբ իր տարիքի զինապարտներու զօրահաւաք յայտարարուած է, դիմած է քաղաքի ոստիկանապետին, որ պատասխանած է, թէ՝ այդ հարցով կը խորհրդակցի զինուորական շտապիպետի հետ։ Անոր պատասխանած են, որ չնայած հայերն իրաւունք չունին ծառայելու Օսմանեան բանակին մէջ, սակայն, բացառութեան կարգով, իրեն կը վերցնեն ծառայութեան, որպէս՝ շարքային զինուոր։ Ոստիկանապետն այնուհետեւ խոստացած է, թէ կը միջնորդէ, որ անոր ձգեն քաղաքը ծառայելու, որպէս՝ քաղաքի եւ զօրանոցի ատամնաբոյժ։ Այդպէս ալ ան ծառայած է 1916-18 թթ.։ 1918-24 թթ. Սեբաստիաոյ քաղաքային ատամնաբոյժ աշխատած է։ 1924 թուականին. Խորհրդային Հայաստան ներգաղթելու նպատակով տեղափոխուած է Կ. Պոլիս։ 1925 թուականին կրտսեր եղբօր հետ միացած է Խորհրդային Հայաստան ներգաղթողներու կարաւանին։ 1928 թուակամին, Երեւանի մէջ՝ մասնագիտութեան բերումով, ծանօթ եւ մտերիմ եղած է Խորհրդային Հայաստանի մէջ, Թուրքիոյ հիւպատոս եւ առեւտրական Մեհմետ պէյ Ինճիեւի հետ։ 1931 թուականին տնտեսական բնոյթի դատական քաշքշուկի մէջ եղած է ինքնատիպ ժանրի նկարիչ Քաճունիի եւ յիշեալ հիւպատոսի հետ։ 1933 թուակամին դրութեամբ Երեւանի մէջ մասնաւոր փորձարական ատամնաբոյժ-ատամնատեխնիկ աշխատած է։
Կալանք
1933 թուականի Մարտ 15/16-ին, ձերբակալուած է եւ նախնական կալանքի վերցուած։ Մեղադրուած է ՀԽՍՀ քրէական օրէնսգիրքի 16-րդ եւ 63-րդ յօդուածներով՝ թուրքական հետախուզութեան կողմէ հաւաքագրուած ըլլալուն համար, քանի որ Երեւան գտնուող թուրքական հիւպատոսարանի միջնորդութեամբ՝ 1928-29 թթ. ընթացքին, մէկ ամսուան ընթացքին՝ 15-16 անգամ անոր քով բուժման եկած է՝ Մեհմետ պէյ Ինճիեւը, որ Պետական քաղաքական վարչութեան (ՊՔՎ) մարմիններուն յայտնի եղած է, որպէս՝ թուրքական լրտես։ Նախնական կալանքի մէջ եղած ժամանակ քննութեամբ պարզուած է, որ անոնց հանդիպումները կրած են զուտ բժշկական բնոյթ եւ լրտեսական ու հակապետական երանգ չեն ունեցած։ 1933 թուականի Մայիս 20-ին հարցաքննուած է եւ կազմուած արձանագրութիւն։ 1933 թ. Մայիս 30-ին ՀԽՍՀ քրէական օրենսգիրքի 63-րդ յօդուածով դատապարտուած է 3 տարուան ազատազրկման եւ պահուած «Էրիսպ­րավ­դոմ»-ին մէջ (Էրիվանի ուղղիչ տանը, հիմա՝ Երեւանի բանտին մէջ)։ 1933 թուականի Յուլիս 9/28-ին, բաւարարուելով 4-ամսեայ նախնական կալանքով, Յովհաննէս Ալթունեանին ազատ արձակած են։ 1934 թուակամի Յունիս 25-ին ձերբակալուած է ատամնաբուժական նպատակներով ապօրինաբար ոսկի գնելու մեղադրանքով, որ ան ժխտած է։ Բնակարանի խուզարկութեամբ ոսկի չի յայտնաբերուած եւ ան ազատ արձակուած է։ 1937 թուականին Մոսկուայի մէջ կատարելագործուած է ատամնաբուժութեան գծով։ 1937-41 թթ. պետական ատամնաբուժական ամպուլաթորիայի մէջ աշխատած է։ 1939 թուականին, կինը մահացած է եւ 5 երեխաներու խնամքը մնացած է հօրաքրօջ վրայ։ 1941 թուականին. Հայրենական մեծ պատերազմին չէ զօրակոչուած՝ 4 անչափահաս երեխաներու միայնակ հայր ըլլալուն պատճառով։ 1941-էն սկսած է տան մէջ աշխատիլ եւ քրոջն օգնած՝ երեխաներուն խնամելու եւ տնտեսութեան հարցերով։ Մտերիմ եղած է ժամանակի երեւելի անձանց հետ. լեզուաբան Հրաչեայ Աճառեան, ֆիզիկոս Յովհաննէս Նաւակատիկեան, ժողկոմ Պետիկ Թորոսեան, նկարիչ Տարագրոս Տէր-Վարդանեան եւ այլն։ Եղած է կերպարուեստի սիրահար եւ հաւաքիչ։ Մահացած է 1973 թուակամին, Երեւան, 81 տարեկանին։ Աւագորդին՝ Միհրանն ունի միջնակարգ նկարչական եւ բարձրագոյն բժշկական կրթութիւն, եւ շուրջ 45 տարի պլաստիկ անատոմիա կը դասաւանդէ՝ Երեւանի գեղարուեստի ինստիտուտէն ներս։ Լուսինէ Խաչատրեանի եւ Արփինէ Բաբլումեանի կազմած «Ցու­ցակ հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թեան զո­հե­րի (1915-1923 թթ.), գիրք 1, Սե­բաս­տի­ա­յի նա­հանգ»-ի մէջ (Երեւան, 2004) թիւրիմացաբար յիշատակուած է, թէ զոհուած է, Սեբաստիոյ մէջ։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ղազարոս Ղազարոսեան
Մարզ­պետ գրչա­նու­նով ճանչ­ցո­ւած ­Ղա­զա­րոս ­Ղա­զա­րո­սեա­ն (ծն.՝ 1878, ­Կե­սա­րիոյ ­Թո­մար­զա հա­յա­շատ գիւ­ղը - մահ-՝ 31 ­Մա­յի­ս 1918,Կեսարիա ) ­Ման­կա­վար­ժու­թիւն ա­ւար­տած ու­սու­ցիչը: Մեծ Ե­ղեռ­նէն մա­զա­պուրծ հայ բե­կոր­նե­րու մե­ծա­վաս­տակ փրկա­րա­րը: Հայ ազ­գա­յին¬ա­զա­տագ­րա­կան շարժ­ման ա­ռաս­պե­լա­տիպ դէմ­քե­րու շար­քին իր յա­տուկ տե­ղը ու­նի ­Մարզ­պետ, որ ­Մեծ Ե­ղեռ­նի տա­րի­նե­րուն, ­Հա­ճի ­Հիւ­սէ­յին Է­ֆէն­տի կեղծ ա­նու­նով, գա­ղա­փա­րի իր ըն­կեր­նե­րուն հետ աս­պա­տակ խումբ մը ստեղ­ծեց եւ, յան­դուգն յար­ձա­կում­ներ կազ­մա­կեր­պե­լով, մա­հո­ւան ճի­րան­նե­րէն փրկեց հա­րիւ­րա­ւոր հայ տա­րա­գիր­ներ։
Մահ
Ճա­կա­տագ­րի հեգ­նան­քով ան­հե­թեթ մա­հը յան­կարծ առ­յա­ւէտ ընդ­հա­տեց յան­դուգն գոր­ծու­նէու­թիւ­նը ­Մարզ­պե­տի։ ­Ձիով շրջա­գա­յու­թեան պա­հու մը, 31 ­Մա­յիս 1918-ին, պա­տա­հա­կան ար­կա­ծի մը հե­տե­ւան­քով ան գլո­րե­ցաւ ձիէն եւ մա­հա­ցու վի­րա­ւո­րո­ւե­ցաւ։ Օգ­նու­թեան հա­սած թուրք բժիշկ­նե­րը չկրցան փրկել ի­րենց «ազ­գա­կից»ին կեան­քը։ ­Հա­ճի ­Հիւ­սէ­յին Է­ֆէն­տի իր մահ­կա­նա­ցուն կնքեց եւ մահ­մե­տա­կան կար­գով թա­ղո­ւե­ցաւ թուրք մոլ­լա­յի մը կող­մէ։
Հայեր, միացէ՛ք
Պատմութիւն
Սկիզբէն միանալով Արցախեան շարժմանը՝ Գուսան Հայկազունը շարժման առաջին շաբաթուայ ընթացքին գրած է «Հայեր, միացէ'ք» երգը եւ առաջին անգամ անձամբ կատարած է այն 1988 թուականի Մայիսի 17-ին Օբերայի հրապարակին մէջ։
Ղազարոս Ղազարոսեան
Մահ
«­Ճա­կա­տա­մարտ» ա­նու­նով վե­րահ­րա­տա­րա­կո­ւող «Ա­զա­տա­մարտ»ը ըստ ար­ժան­ւոյն, 24 Ապ­րիլ 1921-ի իր բա­ցա­ռիկ հա­մա­րով, «­Ճա­կա­տա­մարտ» հե­տե­ւեալ վկա­յու­թեամբ կ­’ա­ւար­տէր ­Մարզ­պե­տի նո­ւի­րո­ւած մա­հագ­րու­թիւ­նը.
Հայեր, միացէ՛ք
Երգը
Հսկայ երկիր էր Հայաստանը մեր, Բայց ինչքան ասես՝ թշնամի ուներ, Բիւզանդացիներ, Պարսիկների հետ, Ձեռք ձեռքի տուած բզկտեցին մեզ։ Ու թուրքն էլ վայրագ օգտուեց առիթից, Կոտորեց ազգս, տիրացավ երկրիս։
Ղազարոս Ղազարոսեան
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Մարզ­պետ գրչա­նու­ն Ստորոգութիւն:1878ի ծնունդներ Ստորոգութիւն:Կե­սա­րիա ծնածներ Ստորոգութիւն:իբրեւ հրեայ ­Պո­ֆոր Է­ֆէն­տի ծածկանուն Ստորոգութիւն:իբրեւ թուրք վա­ճա­ռա­կան ­Հիւ­սէ­յին Է­ֆէն­տի ծածկանուն
Հայեր, միացէ՛ք
Երգը
Հայե՜ր միացէ՛ք, միացէ՛ք Հայեր, Արցախն է մեզ կանչում, օգնութեան հասեք, Դեռ ճամբայ ունինք, պի՛տ հասնինք սասուն, Քաջերի հողը մեզ է սպասում։ Ուս ուսի տուած առիւծի նման, Ետ բերենք հողն ու փառքը Հայութեան։
Պայծառ գալիք է սպասում Հային, Այս դժուար պահին լինենք միասին, Չի հանգստացեր, մեր հին թշնամին, Ուզում է նորից կոտորել Հային։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ մշակոյթ
Սողոմոն Աբէլեան
Սողոմոն Աբէլեան, հայ բժիշկ։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Քեսապ: Զաւակն է քեսապցի Գէորգ Աբէլեանի: Ունեցած է երկու եղբայր եւ չորս քոյր: Իբրեւ բժիշկ վկայուած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանի բժշկական դպրոցէն, 1890-ին: Եղած է առաջին հայ շրջանաւարտ բժիշկը Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանէն:
Վերադառնալով Քեսապ, աշխատած է մինչեւ 1901: 1901-1908 եղած է Անտիոքի քաղաքապետութեան բժիշկը: Մեծ դերակատարութիւն ունեցած է 1909-ին, Քեսապի Հայ համայնքի կազմակերպման աշխատանքներուն մէջ, թուրքերու կազմակերպած սպանդէն ետք:
1914-ին, զինակոչուած է օսմանեան բանակ եւ ծառայած է Վանի, Թիֆլիսի եւ Պոլսոյ մէջ: Զինուորական ծառայութենէն ետք վերադարձած է Քեսապ եւ գործած է մինչեւ իր մահը՝ 1945:
Աբէլեան պաշտօնավարած է Հալէպի զինուորական հիւանդանոցին մէջ, իբրեւ բժշկապետ: Նոյն հիւանդանոցին մէջ աշխատած է իր փեսան՝ բժիշկ Աւետիս Ինճեճիքեան, իբրեւ բանակային բժիշկ:
Իր եղբայրը՝ Պետրոս Աբէլեան, շնորհիւ միսոնարուհի Միս Չամպըրզի, 1907-ին կրթանպաստ ստանալով անցած է Ամերիկա եւ Iowa Northern University համալսարանին մէջ ուսանած է աստուածաբանութիւն, դարձած է ձեռնադրեալ պատուելի:
Ան եղած է եկեղեցասէր, ուղղամիտ, արդար, ուսումնասէր եւ ազգային գործիչ: 1909-ի աղէտէն ետք, մաս կազմած է «Օգնութեան յանձնախումբ»-ին:
Ամուսնացած է Այնթապի Աղջկանց ամերիկեան բարձրագոյն վարժարանէն շրջանաւարտ՝ Ովսաննա Առաքելեանի հետ: Անոնք բախտաւորուած են երկու աղջիկ եւ չորս մանչ զաւակներով:  Անոր Մարի անունով դուստրը ամուսնացած է քեսապցի բժիշկ Աւետիս Ինճեճիքեանի հետ: Բժիշկ Ալպէրթ Աբէլեանը իր չորս մանչ զաւակներէն մէկն է :
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Մարտիրոս Յարութիւնեան
Մարտիրոս Յարութիւնեան, հայ քաղաքական գործիչ, ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ:
Կեանք եւ գործունէութիւն
Մ. Յարութիւնեան երիտասարդ տարիներուն անդամակցած է ՀՅԴ կուսակցութեան, դարձած է գործօն անդամ, եղած է Եւրոպայի Հայ ուսանողներու միութեան ներկայացուցիչ:
1898-ին ընտրուած է Ատրպատականի Կեդրոնական կոմիտէի անդամ:
1904-ին անցած է Պերլին:
1906-ին անդամ` Կովկասեան նախագիծը պատրաստող ՀՅԴ խորհուրդի:
1918-ին, Պաքուի ջարդէն ետք, բանակցած է արտօնութիւն ապահովելու` հայ որբանոցները Գանձակ փոխադրելու համար, ինչպէս նաեւ ազատ ելք ձեռք ձգելու հայ գաղթականներուն համար՝ դէպի Հայաստան:
Հայ-վրացական սահմանավէճին առիթով Հայաստանի կառավարութիւնը 19 դեկտեմբեր 1918-ին խորհրդարանի պատգամաւոր եւ ՀՅԴ խմբակցութեան ղեկավար Մարտիրոս Յարութիւնեանի գլխաւորութեամբ պատուիրակութիւն ուղարկած է Ղարաքիլիսա` վրացական կողմին հետ բանակցելու համար:
Մասնակցած է ՀՅԴ ընդհանուր ժողովներու` Վիեննա, Կարին եւ Երեւան:
1919-ին ընտրուած է Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդարանի անդամ:
1920-ին նշանակուած է Հայաստանի կառավարութեան դիւանագիտական ներկայացուցիչ` Պաքուի մէջ :
Մասնակցած է հայ-ազրպէյճանական խորհրդաժողովին, ու երբ Ազրպէյճան կը խորհրդայնանայ, Մ. Յարութիւնեան եւ իր օգնականները բանտարկուած են, թալանի ենթարկուած է դիւանագիտական գրասենեակը: Ազատ արձակուելէ ետք խորհրդաժողովի բանակցութիւնները վերսկսած են Ազրպէյճանի Յեղկոմին հետ, 1920-ին:
Մարտիրոս Յարութիւնեանը 1938-ին գնդակահարուած է պոլշեւիկներու կողմէ, Հայաստանի մէջ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:ՀՅԴ գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ դեսպաններ
Սըրսոք ընտանիքը
Սըրսոք ընտանիքը (عائلة سرسق) կը համարուի Լիբանանի եօթ ամենահին եւ ազնուական ընտանիքներէն։ Լիբանանի յոյն ուղղափառ տոհմերէն մին, որ կը կրէ բիւզանդական եւ այլ հնագոյն քաղաքակրթական աւանդոյթներ:
Իսրայէլի պետութեան ստեղծումով եւ Թուրքիոյ ու Եգիպտոսի մէջ վարչաձեւերու փոփոխութիւնով Սըրսոքները կորսնցուցած են իրենց հողերն ու եկամտաբեր վայրերը, իսկ Պէյրութի պալատը անոնց նախկին փառքի քանի մը խորհրդանիշներէն է:
Ընտանիքը Լիբանան հաստատուած է 1700-ականներուն: Սըրսոքներուն հետ, իբրեւ Լիբանանի միւս կարեւոր տոհմեր կը նշուին նաեւ Տաղէր, Թուէյնի, Ֆըրնէն, Ֆայատ, Տուք, Պուսթրոս, Տըպպէս ընտանիքները: Ասոնցմէ իւրաքանչիւրը կարեւոր ներդրում ունեցած է վերջին երեք դարերու Լիբանանի պատմութեան մէջ եւ ընտանիքներուն ձգած ժառանգութեամբ տակաւին կը շարունակուի անոնց ազդեցութիւնը։
Սըրսոքներուն առանձնատուներէն մէկուն մէջ տեղակայուած է Լիբանանի ժամանակակից արուեստի թանգարանը, որ կը գտնուի Պէյրութի Էշրաֆիէ շրջանի Ռիւ Սըրսոք փողոցին վրայ :
1627 թուական
1627 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 27րդ տարին է
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1627 մահեր
Ստորոգութիւն:1627
Գրիգոր Թորոսեան (նկարիչ)
Գրիգոր (Գրիշա) Կարապետի Թորոսեան (8 Ապրիլ 1948, Երեւան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ նկարիչ։
Ստեղծագործութիւններ
Նկարած Է բնանկարներ («Սեւան», 1982), պատկերներ («Լուսամուտ», 1982), խորհրդանշական յօրինում («Միստիկա», 1990, «Քարոնի նաւակը երկրում», 1991, «Եկեղեցի», 2000), դիմանկարներ («Կոմիտաս», 1995 թ.) եւ գծագրական շարքեր։
Ֆիլմեր
որպէս բեմադրող-նկարիչ հանդէս եկած հետեւեալ ֆիլմերուն մէջ՝
Angela's Ashes
Angela's Ashes, 1996 թուականի յուշագրութիւն մըն է ամերիկացի հեղինակ Ֆրանք ՄքՔորթին կողմէ: Այս գիրքը կը խօսի Ֆրանքին մանկութեան մասին, ուր ան կը ներկայացնէ իր վաղ կեանքը Պրուքլինի, Նիւ Եորքի եւ Լիմերիքի քաղաքներուն մէջ։ Կենսագրութիւնը կը կեդրոնանայ ՄքՔորթ ընտանիքին դժուարութիւններուն վրայ, օրինակ՝ աղքատութիւն, իրենց հօր օղեմոլութեան հարցը եւ այլն: 1997 թուականին Angela's Ashes-ը շահած է Pulitzer մրցանակը : Angela's Ashes գիրքին շարունակութիւններն են՝ Tis, որ հրատարակուած է 1999 թուականին, անոր յաջորդելով՝ Teacher Man, որ հրատարակուած է 2005 թուականին:
Կերպարներ
ՄքՔորթ ընտանիք
Ուրիշներ
Ժապաւէն
1999 թուականին լոյս տեսաւ Angela's Ashes գիրքին ֆիլմի տարբերակը: Գլխագոր կերպարներուն դերերը կատարեցին՝ Ճո Պրինը, Սիէրա Օուէնսը, Մայքըլ Լեկկը եւ Էմիլի Ուաթսընը:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1996 գիրքեր Ստորոգութիւն:Վէպեր
Զաքարեան Իշխանապետութիւն
Զաքարեան իշխանապետութիւն, պետութիւն հայկական լեռնաշխարհի հիւսիսային եւ արեւելեան հատուածին մէջ՝ վրացական թագաւորութեան (1008-1490) հովանաւորութեան եւ գերիշխանութեան տակ։ Զաքարեան տոհմի ներկայացուցիչները կառավարած են զայն :
Զաքարեանները Հայաստանի մէջ իրենց իշխանութիւնը սկսած են այնպիսի ժամանակաշրջան, երբ վերացած էր Անիի Բագրատունիներու թագաւորութիւնը (885-1045) եւ բոլոր ենթակայ թագաւորութիւններն ու իշխանութիւնները Տարօնի (800-966), Տայքի (809-1001), Վասպուրականի (908-1021), Վանանդի (963-1065), Տաշիր-Ձորագետի (978-1113), Սիւնիքի (987-1170) մէջ եւ այլուր։ Հայաստանի մէջ ստեղծուած էին բազմաթիւ ամիրայութիւններ, որոնց կը գլխաւորէին իսլամադաւան սելճուքները: Վերջիններուն արշաւանքը Հայաստան տեղի ունեցած է 11-րդ դարու կէսերուն։
Կաթողիկոսական աթոռը յայտնուած էր դեգերումներու մէջ եւ որոշ շրջան մը հանգրուանած է բուն Հայկական լեռնաշխարհէն դուրս՝ Եփրատի ափին գտնուող Հռոմկլա ամրոցին մէջ։ Ան յետագային կը մտնէ նորաստեղծ հայկական պետութեան՝ Կիլիկիոյ թագաւորութեան կազմին մէջ։ Բուն Հայաստանի մէջ հայկական հողերը միաւորելու, հայ ազնուական ու հոգեւորական վերնախաւը վերամիաւորելու եւ ժողովուրդին խաղաղ զարգացումն ապահովելու համար Զաքարեանները կը զինակցին հայկական ծագում ունեցող Բագրատունիներուն հետ։ Վերջիններս Վրաստանի մէջ հասած էին թագաւորական աստիճանի եւ կառավարած աւելի քան մէկ հազարամեակ (9-11-րդ դարեր): Կը յաջողուի ազատագրել Հայաստանի հիւսիսային, արեւելեան եւ կեդրոնական հատուածները։ Զաքարեաններու օրով վերջին անգամ հայ ժողովուրդը իր տարածքին մէջ կը յաջողի ստեղծագործական աշխատանքի անցնիլ։ Կը կառուցուին նորանոր վանքեր եւ եկեղեցիներ, ամրոցներ ու բերդեր, շունչ կը տրուին հայկական միջնադարեան քաղաքներուն։ Որպէս քաղաք՝ նոր զարգացում կ՝ ապրի Երեւանը: Անոնց թուլացմանն ու անկման զուգընթաց, հայ ժողովուրդը կը սկսի արտագաղթել հայրենիքէն, կ՝առաջանան միջնադարեան գաղթավայրեր Եւրոպայի եւ Ասիոյ մէջ։ Հայաստանի մէջ մէկը միւսին կը յաջորդէ մոնղոլ-թաթարներու, Քարաքոյունլու եւ Աքքոյունլու թուրքմէններու, օսմանեան թուրքերու եւ պարսիկներու տիրապետութիւնը։ Բնակութիւն կը հաստատեն բազմաթիւ քրտական ու թուրքական ցեղեր։
Զաքարեաններու Ծագումը
11-րդ դարու առաջին կէսին Սելճուք-թուրքերու արշաւանքները դժուար դրութեան մէջ դրին փոքր եւ ռազմանականապէս թոյլ հայկական թագաւորութիւններն ու իշխանութիւնները։ Հերթական արշաւանքէն ետք՝ 1065 թուականին, Կարսի (Վանանդի) թագաւոր Գագիկ Աբասեանը Բիւզանդիային յանձնեց իր տիրոյթները եւ կալուածքներ ստացաւ Փոքր Ասիայի Կեսարիա քաղաքի շրջակայքը։ Միւս երկու թագաւորութիւնները՝ Սիւնիք (987-1170) եւ Տաշիր-Ձորագետը (978-1113), դիմացան սելճուքեան արհաւիրքներուն եւ գոյատեւեցին շրջան մը եւս։
11-րդ դարու վերջերը սկսաւ Սելճուքեան սուլթանութեան թուլացումն ու տրոհումը։ Գահակալական անվերջ կռիւներէն ու խռովութիւններէն մեծապէս կը տուժէին նուաճուած երկիրները։ Սելճուքեան պետութեան քայքայման պայմաններուն մէջ հայկական թագաւորութիւններն ու իշխանութիւնները հերոսական պայքարի շնորհիւ վերականգնեցին իրենց անկախութիւնը եւ ընդարձակեցին իրենց տիրոյթները։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Զաքարեան Հայաստան
Միքէլանճելօ
Միքելանճելօ Պուոնարոթի (Michelangelo di Lodovico di Leonardo di Buonarroti Simoni), Գաբրեզէ, Իտալիա։ Իտալացի քանդակագործ, գեղանկարիչ, ճարտարապետ եւ բանաստեղծ։
Կենսագրութիւն
Մայքըլ Անճելօ ծնած է ԹոսքանիԳաբրեզէ քաղաքին մէջ, Արեցոյի մօտ, ֆլորանսի սնանկացած ազնուական Լութովիկօ Պուոնարոթիի ընտանիքին մէջ։ Վեց տարեկանին զրկուած է մօրմէն։ 1485-1498 թուականներուն Միքելանճելօ յաճախած է Ֆրանչեսքօ տա Ուրպինոյի քիմիական կեդրոնը։ Մանուկ հասակին ապրած ու դաստիարակուած է Ֆլորանսի մէջ, այնուհետեւ որոշ ատեն ապրած է Սեթինեանօ քաղաքին մէջ։
Գէորգ Սարաֆեան
Գէորգ Սարաֆեան (1911 - 18 Յունիս 2002), արժանթինահայ թարգմանիչ եւ հանրային գործիչ:
Կենսագրութիւն
Ծնած էր Ուրֆա 1911-ին: Մեծ եղեռնէն մազապուրծ իր ընտանիքին բեկորներուն հետ վերադարձած էր իր ծննդավայրը 1918-ին, ուր ստացած էր իր նախնական ուսումը: Կիլիկիոյ պարպումէն ետք Սարաֆեան ընտանիքը ապաստանած է Սուրիա. ուր ան իր ուսումը շարունակած է Հալէպի Հայկազեան վարժարանը: Շրջանաւարտ եղած է 1925-ին: Իսկ երկու տարի ետք հաստատուած է Պուէնոս Այրես իր եղբօր ու մօր հետ: