cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Զարթօնքի շարժում
Մխիթարեաններ եւ Ս․ Ղազարի Վանքը
Գրական արեւմտահայերէնը կը ծնէր համադրութենէ մը՝ Պոլիսի խոսակցական լեզուին եւ արեւմտահայ որոշ հարուստ գաւառարբառներու միջեւ, յատկապէս՝ Ակն գաւառի։ Իսկ արեւելահայերէնը աստիճանաբար կը կազմուէր՝ արարատեան բարբառի եւ Նոր Ջուղայի ու հնդկահայոց խօսակցական լեզուի հիմերուն վրայ։
-Աշխարհաբարի տարածման ու գրականացման՝ մեծապէս օգտակար եղած է թատրոնը։ Անուղղակի օգնած են նաեւ՝ կաթողիկէ եւ բողոքական յարանուանութիւններու ստեղծման առթիւ մղուած պայքարը եւ կատարուած քարոզչութիւնն ու հակաքարոզչութիւնը, որոնց մէջ շատ կը գործածուէր ժողովուրդի լեզուն։
Աշխարհաբարի ծննդոցը
Բայց աշխարհաբարի տարածումը տեղի կ՛ունենար պայքարով։ Որոշ հոսանքներ, ինչպէս՝ Մխիթարեանները, ջանք կը թափէին ապրեցնելու վերականգնուած գրաբար լեզուն։
Ոմանք կը յուսային, որ նոր լեզուն քիչ-քիչ պիտի մօտենար, միանար գրաբարին։ Կը կատարուէր անոր զտումը, կը գրուէին աշխարհաբար քերականութիւն, բառարան դասագիրք։
Արեւմտահայ աշխարհաբարի առաջին լուրջ քերականութիւնը պատրաստուած է Մխիթարեան վարդապետի մը՝ Հայր Արսէն Այտընեանի կողմէ։
Ե. 1850–ի շուրջ, կը փոխուին գրական ըմբռնումները, գործելու որակն ու քանակը։
Օհան Կարօ
Կենսագրութիւն
Ծնած է Վասպուրական, պատմական «Ռշտունիք»ի «Նոր Գիւղ»ը:
Զարթօնքի շարժում
Աշխարհաբարի ծննդոցը
- Դասական ոճի հռետորական կամ խրատական ոտանաւորներն ու վիպակներնը իրենց տեղը կու տան գործերու, որոնք աւելի կենդանի են ու անկաշկանդ՝ իրենց ձեւով ու նիւթով։ Անոնք երբեմն ունին զգացական շեշտ, երբեմն՝ պայքարի, բանավէճի։ Յաճախ, նաեւ կը կապուին առօրեային կամ հայրենի իրականութեան։
Օհան Կարօ
Կենսագրութիւն
Մահացած է աղիքներու հիւծախտէ, 27 Ապրիլ 1933-ին:
Երկեր
Օհան Կարոյի արձակներն ու քերթուածները ցրուած են զանազան թերթերու, մասնաւորաբար «Կեանք եւ Արուեստ», «Հանրագիտակ», «Յունահայ» եւ «Տաթեւ» տարեգիրքերուն, ինչպէս նաեւ «Նաւասարդ», «Երկունք» եւ «Ազդարար» պարբերականներուն եւ օրաթերթերուն մէջ։
Զարթօնքի շարժում
Աշխարհաբարի ծննդոցը
Սակայն, մեծ մասամբ, անոնք չեն համապատասխաներ գրական յստակ ու մնայուն չափանիշներուն, այսօր ա՛լ չեն գնահատուիր, չեն կարդացուիր։ Կան բացառութիւններ, մնայուն արժէքի տէր էջեր, ինչպէս՝ Հ. Ղեւոնդ Ալիշանի որոշ գործերուն մէջ։
- Կը բազմանան ամէն տեսակի գրական հրատարակութիւնները, ինքնագիր եւ թարգմանութիւն։ Աւելի նոր, յառաջդիմական երկեր կը թարգմանուին՝ արեւմտեան ազգերու, նաեւ կը թարգմանուին արեւմտեան ազգերու գրականութիւններէն՝ Ֆրանսական, անգլիական, իտալական, ռուսական, ամերիկեան։
Օհան Կարօ
Երկեր
Լեզուական նախնականութիւն մը կայ իր էջերուն մէջ, որոնք սակայն մանկութեան եւ երիտասարդութեան իր օրերու ապրումները բաբախուն կերպով կը փոխանցեն ընթերցողին, բարքերու եւ ազգագրական ծանօթութիւններու մթերքով մը։ Կեանքի տարբեր պայմաններու եւ միջավայրի մէջ, գրելու իր ընդունակութիւնները հաւանօրէն աւելի զարգանային։ Գրական իր վաստակը աւելի հանրային մարդն է, որ ցայտուն կը դարձնէ իր հոգին: Հայրենական իրականութեան եւ ժողովուրդին հանդէպ զգայուն հոգին ներշնչուած է «Խրիմեաններ»ու եւ «Սրուանձեանցներ»ու գործերէն։
Թարգմանական էջեր ունի՝ քրտական բանաստեղծութիւններէ :
Զարթօնքի շարժում
Պարբերական մամուլ (թերթեր)
Լուսաւորութիւն եւ Զարթօնքի առաջատար գաղափարները տարածելու գործին մէջ մեծ դեր ունեցաւ նաեւ Հայ Մամուլը: Կիւթենպէրկի գիւտէն (1453) կարծ ատեն ետք, հայերն ալ սկսան օգտուի տպագրութեան հնարաւորութիւններէն: Հայկական առաջին գիրքը տպագրուեցաւ Վենետիկի մէջ 1513-ին: Անկէ ետք, Հայկական զանազան գաղութներու մէջ տպագրուելու սկսան նախ կրօնական, յետոյ գրական եւ պատմական բովանդակութեամբ գիրքեր:
Ա. Գիրքերու հրատարակութեան կողքին, ճամբայ ելած էին պարբերաթերթերը «Ազդարար»՝ 1974–ին, Մատրաս. «Դիտակ Բիւզանդեան»՝ 1812–ին, Պոլիս. «Շտեմարան»՝ 1822–ին, Կալկաթա, եւ այլն։ Առաջինը՝ գրաբար, միւսները՝ յաջորդաբար Պոլսոյ եւ Նոր Ջուղայի ժողովրդական լեզուով, անշուշտ տակաւին օտար բառերով խառն եւ անմշակ։
- Առաջին այս թերթերը մեծ մասամբ ունեցած են դաստիարակչական-բարոյախօսական բովանդակութիւն եւ ոճ։ Այս թերթը պայքարեցան տգիտութեեան դէմ, նոր միտքեր տարածեցին, լուրեր՝ աշխարհէն, օրինակներ՝ քաղաքակիրթ ժողովուրդներու կեանքէն ու մտածելակերպէն, թարգմանութիւններ՝ անոնց գրականութենէն: Պարբերաթերթերը նաեւ իրենց դերը կատարեցին աշխարհաբար լեզուի զարգացման գործին մէջ:
Բ. 1850–ի շուրջ, հրատարակուող թերթերը կը բազմանան։ Պոլիս, Զմիւռնիա եւ Վենետիկ լոյս տեսնող այս թերթերը, ինչպէս՝ «Մասիս», «Արշալոյս Արարատեան», «Մեղու», «Բազմավէպ», ունին նոր որակ. անոնց լեզուն արդէն բաւական մշակուած արեւմտահայ աշխարհաբարն է։
Նոր որակի այս երեւոյթը, նոյն 1850–ական տարիներուն, կը դիտուի նաեւ դէպի արեւելք՝ Հնդկաստանի, Ռուսիոյ եւ Կովկասի հայ մամուլին՝ Կալկաթայի «Ազգասէր»ին, Մոսկուայի «Հիւսիսափայլ»ին կամ Թիֆլիսի «Կռունկ»ին մօտ։
Այս թերթերը, իւրաքանչիւրը՝ ըստ իր գաղափարական դիրքին, կը դնեն հարցեր՝ ազգային-հանրային, բանասիրական-գրական եւ այլն...: Ու յաճախ պատասխանատուութեան խոր զգացումով մը կը քննարկեն զանոնք, միանգամայն առաջարկելով հանրային գործի ու զարգացման նոր ուղղութիւններ։
Թատրոն
Առաջին թատերական կտրոները, յաճախ կրօնա-բարոյական բնոյթով գործեր, մեծ մասամբ՝ թարգմանութիւն, կը բեմադրուին առաջին դպրոցներուն մէջ կամ շուրջը՝ Վենետիկ, Զմիւռնիա, Պոլիս, ապա՝ Կալկաթա եւ Մատրաս, Թիֆլիս, նոր Նախիջեւան...։
1850–ի շուրջ, թատերական շարժումը կը տարածուի. կը բազմանան միութենական ու դպրոցական թատերախումբերը՝ Վենետիկէն ու Պոլիսէն մինչեւ 1860-70–ական թուականները, թատրոնը պիտի մնայ դպրոցական մակարդակի վրայ ու կը հետապնդէ զուտ ազգային-դաստիարակչական նպատակներ զուրկ գեղարուեստական արժէքէ։
Հայ Ամիրա Դասակարգը
Լուսաւորութեան տարածման գործին մէջ մեծ դեր ստանձնեց ամիրա կոչուած հայ հարուստ դասակարգը, որ իր հսկողութեան տակ առած էր հայ համայնքին ղեկավարումը: Ամիրաները մօտիկ կապեր ունէին օսմանեան կառավարութեան հետ եւ մեծ մասամբ կառավարական շրջանակներէն ներս պաշտօններու հասած էին: Ամիրաները հայ համայնքին ղեկավարման երբեմն բացասական դեր ունեցան եւ սուլթանին շահերը ազգային շահերէն վեր դասեցին: Այնուամենայնիւ անոնց միջոցով մեծ թիւով վարժարաններ բացուեցան: Անոնց հովանաւորութեամբ հայ երիտասարդներ Եւրոպա ուսանելու գացին եւ վերադառնալով՝ Հայոց լուսաւորութեան գործին լծուեցան: Հետեւաբար, կրնանք ըսել որ ամիրաները դրական դեր ունեցան հայոց վերազարթնումի եւ լուսաւորութեան գործին մէջ:
«Ընկերութիւն»ներ, դպրոցներ, դէմքեր
«Ընկերութիւն»ները առաւելաբար մշակութային միւթիւններ են, սկսած 1780-90-ական թուականներէն։ Քանի մը օրինակներ՝ «Արարատեան ընկերութիւնը» Հնդկաստանի մէջ, «Լուսաւորչաց եղբայրութիւնը», «Համազգեաց»ը կամ «Հայկական Թատերական Ընկերութիւն»ը՝ Պոլիս։ Անոնք դպրոցներ կը բանան, թատերախումբեր, գրադարաններ կամ հրատարակչութիւններ կը պահեն, թերթ կը հրատարակեն։
Կ՛արժէ յիշել քանի մը անուններ՝ Վենետիկի Մուրատ Ռափայէլեանը, Մոսկուայի Լազարեան ճեմարանը, աւելի ուշ՝ Էջմիածինի Ճեմարանը։ Իր օրին, կարեւոր դեր կը կատարէ Կալկաթայի Մարդասիրական ճեմարանը. փայլուն այս կրթական հաստատութիւնը, ուրիշ նորութիւներու կարգին, ունի երկսեռ դրութիւն։ Իրեն միայն կը հետեւի Զմիւռնիան, որ Մեսրոպեան վարժարանի կողքին՝ պիտի հիմնէ յատուկ աղջկանց Հռիփսիմեանց վարժարանը։
Նոյն 1830–ական տարիներուն՝ Պոլսոյ մէջ առաջին գծի կու գան Խասգիւղի Ներսէսեան վարժարանը եւ Սկիւտարի Ճեմարանը։ Այս վերջինին շուրջ պիտի կազմուի խմբաւորում մը՝ միջին-արհեստաւոր խաւէն, որ պիտի լծուի պայքարի՝ ամիրայական «իշխանութեան» դէմ, ու աւելի ետք՝ կը յանգի ազգային Սահմանադրութեան իրագործումին
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ազգային շարժումներ Ստորոգութիւն:Մշակութային շարժումներ
Հայքօ (պոլսահայ երգիչ)
Հայկարամ Թաթարեան, հայ երքիչ։ Հանդէս եկած է Հայքօ անունով եւ «Կապելաներու արքայ» տիտղո­սով :
1970-ականներուն Թուրքիոյ մէջ հայերէն եւ թրքերէն երգերով յայտնի եղած է, համ­­բա­­­ւի տի­­րացած է «Սուտ է, սուտ է» եր­­գով :
Ասորիներու Ցեղասպանութիւն
Ըստ տարբեր աղբիւրներ զոհերու թիւը եղած է 500 000—750 000 մարդ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ցեղասպանութիւն
Ոչխար
Ոչխար (լատ.՝ Ovis aries), կաթնասուն կենդանի։ Ոչխարը հնագոյն ժամանականերուն ընտելացուած է մարդու կողմէն։ Մարդիկ կ'օգտագործեն ոչխարի բուրդն ու միսը։ Ներկայիս ոչխարի բուրդը՝ աշխարհի տարածքին, ամենաշատ օգտագործուող բուրդն է։ Ոչխարի միսը շատ երկիրներու մէջ կարեւոր հիմնական տեղը կը գրաւէ մարդոց ճաշացանկին մէջ։ Երբեմն կ'օգտագործուի նաեւ ոչխարի կաթը։ Վերջերս, ոչխարները գիտահետազօտական ուսումնասիրութիւններուն մէջ եւս կ'օգտագործուին։
Ոչխարաբուծութիւնը՝ կենդանաբուծութեան այն ճիւղն է, որ կը զբաղի ոչխարներու բուծմամբ։ Ներկայիս ոչխարաբուծութեամբ յայտնի են Չինաստանը, Աւստրալիան, Մեծ Բրիտանիան եւ Նոր Զելանտան։
Ծագում
Ոչխարը մարդու կողմէն ընտելացուած է հնագոյն ժամանակներուն, աւելի քան 8 հազար տարի առաջ ժամանակակից Թուրքիոյ, Սուրիոյ եւ հիւսիսային Միջագետքի տարածքին։ Կ'ենթադրեն, որ ոչխարը մուֆլոնի եւ ուրիալի սերունդն է ։
Ծանoթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ընտանի կենդանիներ Ստորոգութիւն:Ոչխարներ Ստորոգութիւն:Կաթնասուն կենդանիներ
Վանցեթի Դանիէլեան
Վանցեթի Ամիրջանի Դանիելեան,, խորհրդային հայ կինոռեժիսոր, դերասան, սցենարիստ, Ռուսաստանի կինոռեժիսորների գիլդիայի անդամ։
կենսագրութիւն
Վանցեթի Դանիելեանը ծնած է 1927 թուականին Երեւանի մէջ։ Աւարտած է Երեւանի գեղարուեստա-թատերական ինստիտուտը եւ ԵՊՀ պատմութեան ֆակուլտետը՝ էքստերն կարգով։ Աշխատած է Հայֆիլմ եւ Մոսֆիլմ կինոստուդիաների մէջ։
Մասնակցած է Ամպրոպի ճանապարհով, Լեռնային լճի գաղտնիքը, Անձամբ կը ճանաչեմ, Հիւսիսային ծիածան, Պատուի համար, Տէրը, Պատերազմ եւ խաղաղութիւն եւ այլ ֆիլմերու ստեղծմանը ։
Մրցանակներ եւ պարգեւներ
«Հանդիպում Մարշալի Հետ» եւ «Մարտիրոս Սարեան» ֆիլմերուն համար արժանացած է ԽՍՀՄ պետական սինեմայի վկայականի։
Ալեքսէյ Կեկեչքորի
Ալեքսէյ Ալեքսանտրի Կեկեչքորի ), խորհրդային պետական եւ կուսակցական գործիչ, Կովկասի մէջ յեղափոխական շարժման մասնակից։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Քութայիսի նահանգի Սենակի գավառի Նաոգալեզի գիւղին մէջ (Մարտվիլի մոտակայքին մէջ), ազնուականի ընտանիքի մը մէջ։ Կրթութիւնը ստացած է գիւղի երկդասարարնանի դպրոցին մէջ։ 1901 թուականէն սկսեալ ընտանիքէն առանձնացած է եւ աշխատանքի անցած է Բաթումիի Ռոտշիլդի գործարանին մէջ։
1908 թուականէն սկսեալ, էղած է կոմունիստական կուսակցության անդամ։ Կատարած է կուսակցական քարոզչական աշխատանքներ Թիֆլիսի, Բաքւոյ, Չելյաբինսկի, Մեգրելիայի, Դոնի Ռոստովի մէջ։ Փետրուարեան յեղափոխութիւն էն յետոյ, 1917 թուականին մասնակցած է Քութայիսիի բոլլշեւիկեան բիւրոյի ստեղծմանը։
1603 թուական
1603 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու երրորդ տարին է
Մահեր
Ստորոգութիւն:1603
Գեղարուեստական Պատկերաւորումի Միջոցներ
Գեղարուեստական պատկերաւորումի միջոցներն են.
Համեմատութիւն
Համեմատութիւնը գրական պատկերաւորումի միջոց է, որ կը յենի բաղդատուող երկու երեւոյթներու կամ առարկաներու նմանութեան վրայ։ Համեմատութիւնը առաւել կ՛ընդգծէ երեւոյթի յատկանիշը, նոյն ատեն կու տայ հեղինակին վերաբերմունքը։ Կ՛ունենայ երեք անդամ՝ համեմատուող երկու կողմերը ու համեմատելի յատկանիշը։ Սովորաբար կը կապուի նման, պէս, իբրեւ, զերթ, հանց, որպէս, ինչպէս, կարծես թէ ու նման բառերով։ Օրինակ.
Կան նաեւ ժխտական համեմատութիւններ՝
Զուգահեռականութիւն
Զուգահեռականութիւնը դրական կամ ժխտական համեմատութեան ընդարձակ տեսակն է, ուր կը բացակային կապող բառերը։ Անոր հիմնական ձեւերէն են՝
Այլաբանութիւն
Այլաբանութիւնը կամ ալեկորիան գեղարուեստական պատկեր է, ուր կենդանիներու եւ բնութեան միջոցով կը նշուի ընկերային կեանքի փոխաբերական նկարագիրը։ Օրինակ, հայ մանրանկարչութեան ու ճարտարապետութեան մէջ նուռը ու խաղողը այլաբանօրէն կ՛արտայայտեն հայ մարդու ստեղծագործ ոգին ու կենսասիրութիւնը, սոխակն ու վարդը աշուղական քերթողութեան մէջ կը խորհրդանշեն սիրոյ այլաբանութիւնը։ Առակները մեծ մասամբ կառուցուած են այլաբանական պատկերներով, ուր կենդանիները կը մարմնաւորեն մարդկային յատկանիշեր՝ առաւելութիւն կամ թերութիւն, ինչպէս՝ շունը՝ հաւատարմութիւն, գայլը՝ ագահութիւն, արջը՝ կոշտութիւն, աղուէսը՝ խորամանկութիւն եւ այլն։
Այլաբերութիւնը եւս լեզուական պատկերաւորումի միջոց մըն է, ուր բառը կը գործածուի ոչ թէ իր բառարանային իմաստով, այլ տուեալ տողերուն մէջ կ՛առնէ այլ իմաստ։ Օրինակ, երբ Թումանեան կ՛ըսէ. «Հայոց վիշտը անհուն մի ծով, խաւար մի ծով ահագին», հոս «ծով» բառը այլաբերութիւն է, ուր կ՛ակնարկուի ծովուն խորութեան։ Տէրեանի «Երեկոն փռեց իր թեւերը մութ» տողին մէջ «թեւերը» այլաբերութիւն է։ Կամ Դուրեանի «Մի՞թէ հայելւոյդ մէջ անձկաւ գեղուհի մը նայեցաւ» պատկերին մէջ «հայելին» կ՛ակնարկէ լիճին հարթ մակերեսը։ Առօրեայ մեր խօսքի մէջ շատ են այլաբերութիւններ, ինչպէս՝ ժամանակը կը թռչի, խօսքի հեղեղ, ծաղիկ հասակ, խելքի ծով, գեղեցկութիւնը թոռմեցաւ եւ այլն։ Բառ մը, իր բառարանային իմաստը կորսնցնելով, այլաբերութիւն կրնայ ըլլալ միայն որոշ թէքսթի մէջ։
Փոխաբերութիւն
Փոխաբերութիւն կամ մետաֆորը այլաբերութեան երկու տեսակներէն մին է (երկրորդը՝ փոխանունութիւն), ուր այլաբերութիւնը կը յենի երկու առարկաներու կամ երեւոյթներու նմանութեան վրայ։ Գրողը անոնցմէ մէկուն անունը կը փոխարինէ միւսով, հասկնալով առաջինը։ Օրինակ, Դուրեանի «Մի՞թէ հայելւոյդ մէջ անձկաւ գեղուհի մը նայեցաւ» տողին մէջ «հայելին» փոխարինած է լիճին հարթ մակերեսը գաղափարին։ Փոխաբերութիւնը համեմատութենէն կը տարբերի. համեմատութեան մէջ համեմատուող երկու երեւոյթները կը նշուին, իսկ փոխաբերութեան մէջ համեմատուող անդամը բացակայ է։ Օրինակ.
Հոս առաջին երկու տողերը համեմատութիւն են (հայր- ամպ, աղջիկ- լուսին), իսկ վերջին երկու տողերը՝ փոխաբերութիւն, որովհետեւ ամպն ու լուսինը արդէն կը հասկցուին իբրեւ հայր ու աղջիկ։ Փոխաբերութիւնները կը կազմուին տարբեր խօսքի մասերէ, ինչպէս՝գոյականով՝ ճակատագրի հարուած, չարիքի արմատ, «լոյսէ արցունք մոմերու», երեւակայութեան թռիչք, միտքի թելը. ածականով՝ քնքոյշ լարեր, յիմար վիճակ, «մարդիկն այն մահերգակ», երջանիկ պատահականութիւն, բայով՝ քամին կ՛երգէ, անձրեւը կատղեցաւ, ձանձրոյթը զինք կ՛ուտէ,  արեւը կը ժպտի, ծովը կը հառաչէ եւլն.։
Փոխանունութիւնը այլաբերութեան երկրորդ տեսակն է, ուր առարկազի մը անունին փոխարինումը ուրիշով կը կատարուի ոչ թէ անոնց ուղղակի նմանութեան, այն անոնց միջեւ եղող ինչ որ առնչութեան վրայ յենելով։ Տեսակները բազմազան են, ինչպէս՝ գործողութեան ներքին զգացականութեան տեղ կ՛ըսուի արտաքին գործողութիւնը-ձեռնոց նետել (մարտի հրաւիրել), զէնքերը վար դնել (ընդունիլ պարտութիւնը), երեսը կախել (նեղուիլ). աւելի ընդարձակ-թափւում են թագերը հնօրեայ, եւ գահերը լինում են կործան (իշխողները կը կործանին)։ Յաճախ առարկայի անունը կը փոխարինուի իր պարունակութեամբ կամ ապրած վայրով-լսարանը ծափահարեց, քաղաքը քնած է, հրապարակը ալեկոծուեցաւ, հայ հողը շատ տառապած է, Հայաստանի աչքերը քեզ կը նային եւլն։
Մակդիր
Մակդիրը մէկ կամ քանի մը բառէ կազմուած բնորոշում է, որ կը նշէ երեւոյթի կամ առարկայի որեւէ յատկութիւն եւ անոր նկատմամբ որեւէ վերաբերմունք կ՛արտայայտէ։ Քերականական իմաստով մակդիրը որոշիչ է, բայց ամէն որոշիչ մակդիր չէ։ Գոյութիւն ունին տրամաբանական եւ գեղարուեստական բնորոշումներ։ Երբ կ՛ըսենք՝ «քարէ շէնք», «քար»-ը հոս տրամաբանական բնորոշում է, իսկ երբ կ՛ըսենք «քարէ սիրտ», հոս «քար»-ը մակդիր է։ «Սեւ ձեռնոց»-ին մէջ «սեւ»-ը տրամաբանական բնորոշում է, իսկ «սեւ սիրտ»-ին մէջ՝ գեղարուեստական, այսինքն՝ մակդիր։ Մակդիրով հեղինակը կը մատնանշէ երեւոյթին մէջ իրեն համար կարեւոր յատկանիշ մը ու կու տայ իր գաղափարական- զգացական վերաբերմունքը։ Օրինակ վերաբերմունքի արտայայտութիւններ են Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի» քերթուածին մակդիրները՝
Մակդիրը աւելի յաճախ կ՛արտայայտուի ածականով, բայց կրնայ ըլլալ նաեւ այլ խօսքի մասերով։ Ածականով մակդիրներ են վերը բերուած բոլոր օրինակները։ Գոյական մակդիր-հրաշք աղջիկ, ծով աչքեր, անուրջ կոյս, քար սիրտ. մակբայով- տերեւները դողացին մեղմաբար, տխուր կը ժպտաս դու յոգնածօրէն. դերբայով-նիրհող դաշտեր, գերեզմանուող լռութիւն, էակներ սապատուող։ Մակդիրը կրնայ ըլլալ նաեւ քանի մէջ բառէ կազմուած- կամք լափող հրդեհ, կարօտից այուող շրթեր, մթում կորած խրճիթներ ( բերուած բոլոր օրինակները առնուած են հայ բանաստեղծներէ)։
Շրջասութիւն
Շրջասութիւնը մարդը կամ երեւոյթը անուանելու փոխարէն կու տայ անոր նկարագրական կարեւոր մէկ յատկանիշը, որմէ կը հասցուի ենթական։ Օրինակ՝ «Կայծեր»-ի հեղինակը (Րաֆֆի), Ամենայն հայոց բանաստեղծը (Թումանեան), Հայոց Հայրիկը (Խրիմեան), Հայ գիրերու ստեղծիչը (Մաշտոց) եւլն.։
Չափազանցում
Չափազանցում- մեծացում ու փոքրացում (կրոթէսք ու լիթոթա) Չափազանցումի նշուած երկու ձեւերը թէեւ զիրար կը հակասեն, սակայն նաեւ սերտօրէն կապուած են իրարու։ Անոնք օգտագործուած են հին բանահիւսութեան մէջ, ուրկէ ալ անցած են գրականութեան։ Ժողովրդական ստեղծագործութիւնները ընդհանրապէս ու մասնաւորաբար «Սասունցի Դաւիթ» դիւցազնավէպը ամբողջութեամբ կառուցուած են մեծացումի սկզբունքով։
Մեծացումը այսօր ալ գրականութեան մէջ կը գործածուի, թէկուզ գրողն ու ընթերցողը կը հասկնան, որ ան իրականութիւն չէ, այլ գրական հնարանք՝ շեշտելու համար երեւոյթի կամ անձի նկարագրային կարգ մը յատկանիշերը։ Մեծացումը առաւել կ՛օգտագործուի երգիծանքի մէջ, որուն փայլուն օրինակները կը գտենք Պարոնեանի ու Օտեանի ստեղծագործութեանց մէջ, ինչպէս՝ Աբիսողոմ աղայի յիմարութեան շեշտումը կամ Փանջունիի մեծամիտ ու շահամէտ դատարկաբանութիւնները։ Երգիծաբանութեան մէջ կրնան խոշորցուիլ նաեւ արտաքին գիծերը, (ինչ որ շատ կ՛ընդգծուի երգիծանկարչութեան մէջ )։
Թումանեանի «Անուշ» վիպերգին մէջ կան մեծացումի շատ օրինակներ, ինչպէս՝ «Թշշում է ձորը արիւնով լցուած» կամ՝ «Ես կը վառուեմ՝ հուր կը դառնամ, ես կը հալուեմ՝ ջուր կը դառնամ», կամ՝ հետեւեալ համեմատութեան մէջ՝
Փոքրացումը նոյն նպատակը կը հետապնդէ հակառակ ձեւով՝ երեւոյթի չափերու փոքրացումով։ Օրինակ Թումանեան «Քաջ Նազար»-ին մէջ կ՛ըսէ. «Մին էլ տեսնում է՝ աշխարհքը իր բռան մէջ (ափին մէջ)», Իսահակեանի քերթուածին մէջ դար-վայրկեան համեմատութեամբ Արարատին յաւերժութեան միտքը կ՛ընդգծուի, բաղդատոած սերունդներու կեանքի կարճատեւութեան։
Փոքրացումը եւ մեծացումը յաճախ իրարու հետ կը դրուին, ինչպէս, Թումանեանի «Հսկան» քերթուածին մէջ՝ «թէ մարդիկ նրա աչքում՝ թէ հասարակ ճանճ ու մժեղ» կամ Չարենցի «Ամենապոէմ»-էն՝ «Օ՜, աշխարհը վաղուց է դարձել մի փոքրիկ, փոքրիկ փողոց»։ Ճոնաթան Սվիֆթի «Կուլիվըրի ճանապարհորդութիւնը» վէպին մէկ մասը կառուցուած է մեծացումի (հերոսը հսկաներու աշխարհին մէջ) միւսը՝ փոքրացումի (հերոսը թզուկներու աշխարհին մէջ) սկզբունքով։
Փարատոքս
Փարատոքսը ընդունուած ընկալումներուն հակասող, անսպասելի ու հակասական խօսք է։ Ան գործածելի է թէ՛ ժողովրդական խօսքի, թէ՛ գրականութեան մէջ։ Օրինակ ասոյթ՝ «Իմ լեզուս իմ թշնամիս է», «Կատուն պանիրի պահակ կարգեցին»։ Գրականութեան մէջ՝ Առանձարի «Վշտի ծիծաղ»ը, Պարոնեանի «Մեծապատիւ մուրացկանները» բառային փարտոքսներ են։ Կայ նաեւ հոգեվիճակի փարատոքս, ինչպէս Զոհրապի «Զաբուղոն» նորավէպի հերոսին վարմունքը, երբ բանտէն մեծ դժուարութեամբ փախած հերոսը նոյն առտու կրկին կը յանձնուի, անիմաստ գտնելով իր ազատութիւնը։
Անձնաւորում
Անձնաւորում կամ դիմառնութիւնը լեզուա-ոճական հնարանք է, երբ բնութեան երեւոյթները, անշունչ իրերը, կենդանիները, թռչունները եւ այլն կ՛օժտուին մարդկային յատկանիշերով՝ կը զգան, կը խորհին ու կ՛արտայայտուին։ Անձնաւորումը հնագոյն մարդու մտածողութեան մնացուկ է, երբ բնութիւնը կ՛ընկալուէր իբրեւ բանական, շնչաւոր արարած։ Մեծապէս օգտագործուած է ժողովրդական բանահիւսութեան, ապա նաեւ գրականութեան մէջ։ Սասունցի Դաւիթի ձին՝ Քուռկիկ Ջալալին կը խօսի ու յաճախ կը խրատէ իր տէրը։ Պղնձէ քաղաք մտնել ուզող Սանասարին ծառերն ու խոտերը կը յուշեն, որ սպասէ կախարդի գալ- երթալուն։ Գրականութեան մէջ եւս անձնաւորումը լայնօրէն կ՛օգտագործուի. Օրինակ՝
Լեֆքատա (կղզի)
Լեֆքատա Λευκάδα․ 320 ք․քմ․ տարածութեամբ եւ 25 720 բնակչութեամբ մաս կը կազմէ Յոնիական կղզեխումբին, Յունաստան։ Մայրաքաղաքն է՝ Լեֆքատա․ Վենետիկցիները զայն կոչած են նաեւ՝ Այիա Մաւրա Santa Maura։ Բանաստեղծներու կղզին է․ տուած է հանրածանօթ բանաստեղծներ՝ Արիստոթելիս Վալաօրիթիս, Ակելոս Սիքելիանոս, Նանոս Վալաօրիթիս եւ ծննդավայրն է յունա-իրլանտացի եւ Ճափոնի քաղաքացի Լեֆքատիօ Հերն Patrick Lafcadio Hearn բանաստեղծին: Կղզիին արեւելեան ափերուն դիմացը կը գտնուի Սքորփիոս պզտիկ կղզին․ աշխարհածանօթ, երբ անոր սեփականատէրն էր յոյն միջազգային համբաւի արժանացած գործարար Ալեքսանտրոս Օնասիս։
Լեֆքատային ծովափները շարունակ կը պարգեւատրուին իրենց ջինջ եւ բաց կապուտակ ջուրերուն համար։ Լեֆքատան եւ անոր շրջապատող փոքր կղզիները միասին կը կազմեն Լեֆքատային Շրջանային Միաւորը։ Իսկ այս բոլորը՝ ի բացառեալ Մեկանիսի կղզին, կը կազմեն Լեֆքատա քաղաքապետութիւնը, համանուն Լեֆքատա մայրաքաղաքով․ Մեկանիսին անջատ քաղաքապետութիւն է։
Աշխարհագրական դիրք եւ Կլիմա
Լեֆքատան շատ մօտիկ է Կեդրոնական Յունաստանի արեւմտեան ափերուն․ կը բաժնուի Տրեփանօ Նեղուցէն։ Կը կապուի Կեդրոնական Յունաստանի Էթոլօաքարնանիա նահանգին 20 մ․ երկարութեամբ ծփուն կամուրջով մը։
Ամենաբարձր լեռն է՝ Սթաւրոթա, 1․184 մ․ բարձրութեամբ։
Անոր կլիման Միջերկրականեան է։ Ամառները տաք եւ չոր, իսկ ձմեռները պաղ եւ անձրեւոտ։
Պատմական անդրադարձ
Հնագիտական պեղումներ կը հաստատեն թէ կղզին բնակուած է Ք․Ա․ 2-րդ հազարամեակի սկիզբներէն։ Իսկ գերմանացի Վիլելմ Տերփֆելտ հնագետի տեսակետով, Լեֆքատան Հոմերոսի Ոդիսականին Իթաքին է։
Լեֆքատան կը մասնակցի Սալամինայի ծովամարտին, Փլադէեսի ճակատամարտին, Պարսկական եւ Պեղոպոնեղեան պատերազմներուն․ վերջինին՝ Սպարտային զինակիցն էջ։ Կը հետեւի Մեծն Աղեքսանտրի դէպի Միջին եւ Մերձաւոր Արեւելք արշաւանքներուն։
Ք․Ա. 198 թուականին Լեֆքատան Հռոմէական կայսրութեան ձեռքը կ՛իյնայ։
Բիւզանդական կայսրութեան ժամանակաշրջանին, կղզին Ֆրանքները կը գրաւեն եւ Լեֆքատան մաս կը կազմէ Իփիրոսի Իշխանութեան Despotat d’Épire 1204-1293։ Ապա մերթ ընդ մերթ  Լատին իշխանական հարստութեանց ձեռքը մինչեւ 1479 թուականին, երբ կղզին Օսմանցիները կը գրաւեն։  Լեֆքատան իր աշխարհագրական դիրքին պատճառով Յոնիական Ծովուն միակ կղզին կ՛ըլլայ որ Օսմանեան Կայսրութիւնը կը գրաւէ։
200 տարիներ ետք, 1684-ին կղզին կ՛անցնի Վենետիկեան Իշխանութեան ձեռքը։ Յոնիական կղզիները այլեւս քաղաքական եւ ընկերային ամբողջական միութիւն մըն են։
1797-ին, Նափոլէոն Պոնափարթը, Լեֆքատան եւ մնացեալ Յոնիական կղզիները կը գրաւէ։
1798 մինչեւ 8-6-1807 «Եօթը կղզիներու Հանրապետութիւն» անուանումով  Քերքիրան ալ կը գտնուի Ռուսիոյ եւ Օսմանեան լուծին տակ։ Սակայն 1807-1809 կղզին կը գտնուի կրկին ֆրանսական տիրապետութեան տակ։ 1809 թուականին, ֆրանսական նաւատորմիղին պարտութեամբ, Անգլիացիները յաջորդաբար կը գրաւեն Յոնիական Ծովուն գլխաւոր կղզիները, Լեֆքատան ներառեալ 1810-ին։ Սակայն, անգլիական բիրտ տիրութիւնը, ըմբոստութիւններու պատճառ կ՛ըլլայ, որոնցմէ 1819 ապստամբութիւնը արիւնի մէջ կը խեղդուի։ 1815-1864 Յոնիական կղզիները Անգլիոյ հովանաւորութեան տակ կը գտնուին՝ «Յոնիական կղզիներու միացեալ Պետութիւն» անունին տակ։
Փոքր Ասիոյ գաղթականներու ժամանում եւ հաստատում
Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին կը գտնուի Գերմանիոյ գերիշխանութեան լուծին տակ եւ կ՛ազատագրուի 27 Դեկտեմբեր 1944։
1963 թուականին, յոյն գործարար Արիստոթելիս Օնասիս կը գնէ Լեֆքատային արեւելեան կողմը, Նիտրի գիւղաքաղաքին դիմացը գտնուող Սքորփիօ կղզիակը։  Շնորհիւ այս զարգացումին, Նիտրի եւ Լեֆքատան աշխահածանօթ կը դառնան։ Աշխարհի բոլոր կողմերէն զբօսաշրջիկներ՝ ծանօթ թէ անծանօթ կղզին կ՛այցելեն։ Լեֆքատան տնտեսաական աճ կ՛արձանագրէ։
Ենթակառոյցներ
1986 թուականէն կղզին ունի վերանորոգուած Նահանգային Հիւանդանոցը։ Պաշտօնապէս հիմնուած է 1953 թուականին երեք բաժիններով՝ Ախտաբանական, Վիրաբուժական եւ Մանկաբարձութեան։ Շէնքը նախապէս եղած է Իտալական Եղբայրութեան վայրը եւ չքաւորներու դպրոցը։
Մշակոյթ
Կղզին ունի հարուստ մշակոյթ։
Լեֆքատայի Երաժշտասէր Միութիւնը Φιλαρμονική Εταιρεία Λευκάδος (ΦΕΛ), Յունաստանի տարածքին մէջ երկրորդ ամենահինն է․ հիմնուած է 1850 թուականին եւ մեծ դեր խաղցած է կղզիին եւ Յունաստանի մշակութային ժառանգութեան մէջ, ինչպէս օրինակ՝ անոր մասնակցութիւնը 1896 Աթէնքի առաջին Նորագոյն Ողիմպիական խաղերուն։
Փառատօներ
Ամէն ամառ տեղի կ՛ունենան՝
Բնապահպանում
Լեֆքատայի ծովալիճը (Լեֆքատա GR2240001) եւ Հորթաթոն շրջանը (GR2240002 )մաս կը կազմեն Միջերկրականի ΝΑTURA 2000 բնապահպանման ծրագրին, RAMSAR-ի դաշինքով։
Կը պատսպարեն զանազան տարբեր եւ հազուագիւտ երկոտանիներու, թռչուններու տեսակներ՝ ճայ, բադ։ Նաեւ, ծովալճին մէջ կը պահպանուին ձկնամշակման աւանդական միջոցները։
Տեսարժան վայրեր
Կղզին ունի բազմաթիւ տեսարժան վայրեր, նշենք մի քանին․- Վենետիկեան Այիաս Մաւրաս Բերդը․ մայրաքաղաքէն քիչ մը դուրս, դէպի արեւելք։
Լեֆքատա մայրաքաղաքին նաւակայքը․ կը նկատուի Միջերկրականի ամենամեծերէն եւ լաւ կազմակերպուածներէն։
Պոսքեթօ․ քաղաքին մուտքին կը գտնուի պուրակ մը, զոր տեղացիները Պոսքեթօ կ՛անուանեն։ Հոն տեղադրուած են կղզիին կարեւոր անձնաւորութիւններուն կիսանդրիները․ Վալաօրիթիս, Սիքելիանոս, Լեֆքատիոս, Մալամու։
Ղիրա ծովափին կը գտնուին չորս ջաղացքներ 12-էն որ ժամանակի կային միայն 4 մնացած են․ անոնք մինչեւ 20-րդ դարավերջին մեծ քանակութեամբ արմտեղէն Ռուսիայէն ներածուած  կ՛աղէին։
Քաղաքէն դուրս, Ֆրինի գիւղին Սուրբ Ֆաներոմենի վանքին մէջ կը գործէ Եկեղեցական արուեստի թանգարանը։
Քաղաքէն 2 քլ․ հարաւ կը գտնուի Նիրիքոս հնագիտական վայրը։
Կղզիին վրայ կան դարաւոր սօսիի ծառեր։
Համաշխարհային համբաւի արժանացած ծովափներ․-
Փորթօ Քացիքի Porto Katsiki - Πόρτο Κατσίκι, էկրեմնի Egremnoi – Εγκρεμνοί, Քալամիցի ծովափ, Տիրոսարի ջրվէժները՝ Նիտրի, Մեղուին Ձորը το Φαράγγι της Μέλισσας, Լեֆքաթա հրուանդանը, Քալամոս կղզիակը եւ շատ ուրիշ։
Տես Նաեւ
Քերքիրա
Փաքսի
Քեֆալոնիա
Իթաքի
Զաքինթոս
Քիթիրա
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Յոնիական կղզիներ Ստորոգութիւն:Յոնիական Ծով Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ Ստորոգութիւն:Յունաստան
1604 թուական
1604 թուական, նահանջ տարի, 17րդ դարու չորրորդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1604 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1604 մահեր
Ստորոգութիւն:1604
Սարգիս Վահագն
Սարգիս Վահագն (Սարգիս Գաբրիէլ Փաթափութեան, ) գրող, թարգմանիչ, խմբագիր, թատերագիր, վիպագիր։
Արտեմ Փաթափուփեանի հայրը։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Պէյրութ, հաճնցի հօրմէն եւ շապինգարահիսարցի մօրմէն։ Նախնական ուսումը ստացած է Աբգարեան եւ Սահակեան վարժարաններուն մէջ, ապա երկրորդականը շարունակած՝ տեղւոյն ֆրանսական Լիսէն, եւ աւարտած Առեւտրական ճիւղը՝ 1945-ին։
Ան ամուսնացած է վաստակաշատ դաստիարակուհի Հայկուհի Աճէմեանին հետ, ունի երեք զաւակներ: 1987-էն ի վեր բնակութիւն հաստատած է Լոս Անճելըս։ Ստեղծագործել սկսեր է պատանի հասակէն։
Իր կրտսեր տղան՝ Արտեմը Հոկտեմբեր ՛ 2021ին արժանացաւ Նոպելեան համբաւաւոր մրցանակին՝ բժշկագիտական մարզէն ներս իր թանկարժէգ գիւտարարութեան առ ի գնահատանք:
Գրական կեանք
Կանուխէն սիրած է գիրն ու գրականութիւնը։ Նախ փորձած է բանաստեղծութիւններ գրել, բայց շուտով ներգրաւուած է արձակի, գլխաւորաբար պատմուածքի սեռով։ Յիսունական թուականներէն սկսած է մաս կազմել այլազան գրական եւ մշակութային խմբաւուրումներու։ Գործօն մասնակցութիւն բերած է Պէյրութի «Գրական Շրջանակ»ի կազմաւորման եւ անոր յետագայ գործունէութեան։
Իր գրութիւնները, 1954-էն սկսեալ, հետզհետէ լոյս տեսած են «Մշակոյթ», «Լուսաբեր», «Նոր Գիր», «Անի», «Շիրակ», «Գարուն», «Նաւասարդ», «Համայնապատկեր» եւ «Առագաստ» գրական ամսագրերուն մէջ։
«Շիրակ» ամսագրի խմբագիր
Վաթսունական թուականներու կէսէն մնայուն կերպով աշխատակցած է «Շիրակ» ամսագրին եւ ապա մօտ տասը տարի, մինչեւ 1986 մաս կազմած է անոր խմբագրական կազմին, վարելով միջազգային գրականութեան բաժինը։
Շարժանկարի եւ թատրոնի արուեստ
Գրականութեան առընթեր, ան լուրջ հետաքրքրութիւն ցոյց տուած է շարժանկարի եւ թատրոնի արուեստներուն նկատմամբ։
1958-1959 թուականներուն, Պէյրութի մէջ հրատարակած է սփիւռքի պատմութեան մէջ աննախադէպ երեւոյթ հանդիսացող «Նոր Սինեմա» արուեստի պարբերագիրքը։
Երկեր
Հրատարակած գործերէն են՝ «
«Արշիլ Կորքի» վէպը վերատպուած 2022ին Երեւանի մէջ այս անգամ հայաստանի բառբարով եւ ուղագրութեամբ:
Մրցանակներ եւ շքանշաններ
Արժանացած է,
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Խմբագիրներ Ստորոգութիւն:Արձակագիրներ
Առաքել Սիւնեցի
Առաքել Սիւնեցի, հայ փիլիսոփայ, տաղեր երգող, քերականական, երաժշտութեան տեսաբան, եկեղեցական գործիչ։ Կրթութիւնը ստացած է Տաթեւի համալսարանին մէջ, աշակերտած է Յովհան Որոտնեցիին եւ Գրիգոր Տաթեւացիին, որուն քրոջ որդին էր։ 1407-էն Սիւնեաց արքեպիսկոպոսն էր։ Մեծապէս նպաստած է Տաթեւի գիտական-լուսաւորական կեդրոնի բարգաւաճմանը։
Առաքել Սիւնեցիի ստեղծագործութիւնը, գաղափարական տեսակէտէն, բարդ եւ հակասական է։ Ան անհրաժեշտ համարած է հայ ժողովուրդի ազգային աւանդներն ու լուսաւորչական դաւանանքը անաղարտ պահելը, բայց եւ իր երկերուն մէջ արտացոլած է քրիստոնէական դաւանանքի նկատմամբ այն թերահաւատութիւնը, որ ծիլ արձակած էր իրականութեան մէջ։ Ա.Սիւնեցիի գեղարուեստական լաւագոյն գործը «Ադամգիրք»–ն է (1403 թուական, վերահրատարակուած է 1799-ին), որ երեք քերթուածներ կը պարունակէր։
Այդ երկին սերտ միացած է «Դրախտագիրք»–ը։ Երկրային դրախտէն արտաքսուած, տառապանքի դատապարտուած մարդկութեանը, Առաքել Սիւնեցին կը ցանկայ առաջնորդել երկնային վայելքներու յաւիտենականութեան դրախտը։ Հակադիր պատկերներու զուգահերութեամբ՝ ան կը ձգտի սեր արթնցնել բարի եւ արգահատանք՝ մեղքի նկատմամբ։ Առաքել Սիւնեցին ժողովրդական բառաձեւեր գործածած էր, տաղաչափական հնարանքներ։ Ան ծայրագոյն վարպետ էր։ Փիլիսոփայութեան մէջ շեշտած է իր կրօնա–իտէալիստական կողմը, եւ այս մէկէն ի յայտ կու գայ, որ առանց Աստծոյ գաղափարի փիլիսոփայութեան, ան չի կրնար գոյութիւն ունենալ։ Այս մէկը նահանջ էր Տաթեւի դպրոցի աշխարհիկ գիտա–փիլիսոփայական առաջաւոր դիրքերուն։ Իրականութեան մէջ Առաքել Սիւնեցին պաշտպանած է Տաթեւի դպրոցի զարգացուցած առաջադէմ անուանապաշտ եւ զգայապաշտ գաղփարները։ Ըստ Առաքել Սիւնեցիի, աշխարհի ծանաչումը առանց զգայարաններու հնարաւոր չէ։
Արտաքին յղումներ
ԱՌԱՔԵԼ ՍԻՒՆԵՑԻ «Ամենայն չար տանջելի»
Ստորոգութիւն:Միջնադարեան Հայ Բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ
Ասունսիոն
Ասունսյոն (Asunción, ամբողջական պաշտօնական անուանումը՝ Nuestra Señora Santa Marva de la Asunción, կուար.՝ Paraguay), Փարակուէյի մայրաքաղաքը, երկրի քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային կեդրոն։ Բնակչութիւնը՝ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Փարակուէյի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Մայրաքաղաքներ
Մոնաքոյի Ինքնաշարժներու Մրցաշարք
Մոնաքոյի Ինքնաշարժներու Մրցաշարքը (անգլ․՝ The Monaco Grand Prix, ֆր․՝ Grand Prix de Monaco), «Ֆորմիւլա-1» (Formula 1 կամ  F1) աշխարհի ախոյեանութեան ծիրին մէջ տեղի ունեցող մրցաշարք (Կրան Փրի), որ կը կայանայ Մոնաքոյի Շրջագիծին (Circuit de Monaco) մէջ, Մայիս ամսուան վերջաւորութեան եւ կամ Յունիսի սկիզբներուն։
Պատմական Ակնարկ
Մոնաքոյի աշխարհի ախոյեանութեան առաջին մրցաշարքը տեղի կ'ունենայ 14 Ապրիլ 1929-ին, Իշխան Լուի Բ․-ի գահակալութեան ընթացքին։ Կազմակերպողն էր Անթոնի Նոկես։ Մրցաշարքը նախակարապետն էր ներկայ Համաշխարհային Ախոյեանութեան, որ 1933-ին կ'ընդգրկուի Միջազգային Մրցաշարքերու ցուցակին մէջ «Ինքնաշարժներու Ճանչցուած Ակումբներու Միջազգային Միութեան» (Association Internationale des Automobile Clubs Reconnus (AIACR)) կողմէ։ Նոյն տարին մրցաշարքը մաս կը կազմէ Եւրոպայի Ախոյեանութեան, իսկ 1950-ին մաս կը կազմէ Վարորդներու Համաշխարհային Ախոյեանութեան։1945 եւ 1947 թուականներուն մրցաշարքը տեղի չ'ունենար տնտեսական տագնապներու պատճառներով։
1946-ին մրցաշարքը կը սահմանուի Ինքնաշարժի Միջազգային Դաշնակցութեան կողմէ (Fédération Internationale de l'Automobile (FIA)), որ «Ինքնաշարժի ճանչցուած Ակումբներու Միջազգային Միութեան» (AIACR) յաջորդն է։
1948-ին, այս նախագիծին մէջ կայացած մրցաշարքին ապագայ ախոյեան Նինօ Ֆարինա ախոյեան կը հանդիսանայ, որ կը վարէր «Մազերաթի 4 Սի Էլ» (Maserati 4CL) մակնիշի ինքնաշարժը։
Ժամանակակից շրջան
Ժամանակակից շրջանը կը յատկանշուի տխուր եղելութիւններով։ 1994-ին, Մոնաքոյի մրցաշարքին աւստրիացի Քարլ Ուենտլինկըր Շրջագիծին փապուղիին մէջ արկածի մը կը հանդիպի եւ մահաքունի մէջ կ'իյնայ կորսնցնելով ախոյեանութիւնը։ Այս մրցաշարքին Մայքըլ Շումախըր յաղթական կը հանդիսանայ։ Իսկ նոյն տարին Իմոլայի (Իտալիա) մրցաշարքին Ռոլան Րածընպերկըրի եւ Այրթոն Սենայի ինքնաշարժները իրարու կը բախին ու վարորդները կը մահանան։
Պսակաձեւ Ժահրին պատճառով 2020-ին Մոնաքոյի մրցաշարքը կ'առկախուի։ 2021-ի մրցաշարքէն յաղթական դուրս կու գայ Մաքս Վերսթափենը (Max Verstappen)։
Յիշարժան Եղելութիւններ՝ Մոնաքոյի Մրցաշարքէն
1975 եւ 1976 թուականներուն, Նիքի Լաուտա երկու յաջորդական յաղթանակներ կ'արձանագրէ։
1984-էն մինչեւ 1993 կայացած տասը մրցաշարքերուն Ալեն Փրոսթ եւ Այրթոն Սենա փոխն ի փոխ ախոյեաններ կը հանդիսանան (Փրոսթ՝ 4, իսկ Սենա 6)։ Սենան կը կոչեն «Մոնաքոյի թագաւոր» իր տարած վեց յաղթանակներուն համար, որոնցմէ հինգը՝ յաջորդական։
1994-ին Մայքըլ Շումախըր առաջին անգամ ախոյեան կը հռչակուի։
Մրցաշարքին պատմութեան մէջ, քղանցքի դասաւորման (Q3) ամէնէն արագը կը հանդիսանայ Լուիս Համիլթոն՝ 1:10.166 (2019)։
Վանի հերոսամարտ
Վանի հերոսամարտ, Մեծ Եղեռնի օրերուն, ժամանակագրական կարգով, առաջին անգամ Վանի հայութիւնը դիմեց ինքնապաշտպանութեան։
1915 Ապրիլի առաջին օրերուն շրջակայ գաւառներուն մէջ կոտորածներ, իսկ Շատախի մէջ բախումներ ծայր առած էին։ Վան լեցուած էր գաղթականներով։
Վանի կուսակալ Ճեւտէթ առաջին հերթին Ապրիլի առաջին օրերուն կազմակերպեց Վանի հայութեան գլխաւոր ղեկավարներ Վռամեանի եւ Իշխանի դաւադրական սպանութիւնը, ապա Էրզրումէն օգնական ուժեր ստանալով պաշարեց Այգեստանը, ուր կեդրոնացած էր հայութեան մեծամասնութիւնը։ 6 Ապրիլ ին արդէն Այգեստանի եւ քաղաքամէջի միջեւ կապը խզուած էր։Այս պայմաններուն տակ, Արամ Մանուկեանի գլխաւորութեամբ, Վանի ղեկավարները 5 Ապրիլ ին ձեռնարկեցին ինքնապաշտպանութեան գործնական աշխատանքներուն. կազմուեցաւ Զինուորական մարմին մը, որ պատրաստեց ինքնապաշտպանութեան ծրագիրը։ 7 Ապրիլ ի արեւածագին հայկական դիրքերը պատրաստ վիճակի մէջ էին, երբ թուրք զինուորներ առեւանգեցին Շուշանց գիւղէն Այգեստան մտնող խումբ մը հայ կիներ. ասոր յաջորդեցին կրակոցները։ Քանի մը վայրկեան ետք Վանը պաշարող թուրք զինուորները ընդհանուր յարձակման անցան։ Այգեստան սաստկօրէն ռմբակոծուեցաւ եւ զգալիօրէն աւերուեցաւ, բայց հայ կռուողները ոչ միայն մնացին իրենց դիրքերուն վրայ, այլեւ կռուի առաջին օրն իսկ գրաւեցին թրքական հեռագրատունը եւ պաշարեցին հայկական թաղերու կեդրոնը գտնուող Համմուտ աղայի զօրանոցը, զոր հրդեհեցին քանի մը օր ետք։ Այգեստանի վրայ յարձակման հետ միաժամանակ քաղաքամէջին ալ սկսաւ կռիւը։ Հոն եւս կազմուեցաւ Զինուորական մարմին, իսկ ինքնապաշտպանութեան կազմակերպման կեդրոնը դարձաւ հայոց առաջնորդարանը։ 28 Ապրիլ ին սաստիկ ռմբակոծումները քանդեցին հայկական դիրքերու պատնէշները. տեղի ունեցան բուռն կռիւներ, ինկան մեծ թիւով զոհեր եւ վիրաւորներ։ Յաջորդող օրերուն թրքական յարձակողականի թափը կասեցաւ, որովհետեւ երբ թուրքերը իմացան, որ ռուսական յառաջապահ զօրամասերը եւ հայ կամաւորական գունդերը մօտեցած են Վանին, սկսան փախուստի դիմել։ 3 Մայիս ին հայերը գրաւեցին Թոփրագ Գալէի զօրանոցը եւ հրդեհեցին Հաճի Պեքիրի զօրանոցը։
6 Մայիսին հայ կամաւորական գունդերը եւ ռուսական զօրքերը մտան Վան. թուրքերը արդէն խուճապահար փախուստի դիմած էին։ 7 Մայիս ին Վանի հերոսամարտի ղեկավար Արամ Մանուկեանը նշանակուեցաւ Վանի նահանգապետ. Վանի նահանգը կը դառնար ինքնավար շրջան։
Վանի ինքնավարութիւնը սակայն հազիւ եօթանասուն օր տեւեց, որովհետեւ Յուլիսին ռուսական բանակի հրամանատարութիւնը երբ ընդհանուր նահանջի հրաման տուաւ, Վանի նահանգի աւելի քան 200 հազար հայութիւնը բռնեց Կովկաս գաղթի ճամբան։
Ստորոգութիւն:Հայկական հերոսամարտեր Ստորոգութիւն:Հայ ազգային-ազատագրական շարժումներ
Կարօտ Մկրտչեան
Կարօտ Մկրտչեան, Արցախեան ազատամարտի մասնակից, ՀՅԴ-ի անդամ, Պռօշեանի դաշնակցական ջոկատներու ընդհանուր հրամանատար, «ԼՂՀ մարտական խաչ 1 աստիճանի շքանշան, ՀՀ Մարտական խաչ երկրորդ» աստիճանի շքանշանի ասպետ։
Կենսագրութիւն
Պատանի տարիքին, իր ծնողքին հետ կը հաստատուի հայրենիք։ Կ՛ուսանի փոլիթեքնիք հիմնարկին մէջ։ ՀՅԴ շարքերուն կը միանայ 1990-ին։
Մարտական Գործունէութիւն
Արցախեան պայքարին առաջին իսկ օրերուն՝ իր բնակած Պռօշեան աւանի գաղափարակից ընկերներուն հետ մասնակից դարձաւ Հայաստան ի սահմանամերձ շրջաններուն ու Ղարաբաղի պաշտպանութեան։ Գետաշէն, Բերդաձոր, Հադրութ: Այս ուղին ի վերջոյ կը շարունակուի մինչեւ Շահումեան, երբ 1991-ին գարնան Գետաշէնի եւ Շահումեանի մէջ կը սկսի ռուսական բանակի եւ ատրպէյճանական ՕՄՈՆ-ի «Օղակ» գործողութիւնը։
Կարօտի հրամանատարութեամբ պռօշեանցիներուն ջոկատը հերոսաբար կը դիմադրէ թիւով գերակշիռ ոսոխին, մինչեւ ուժերը տեղի տան, եւ ջոկատի հրամանատարը կ'անհետանայ անտառին մէջ։ Մինչեւ այս օրս անյայտ է հերոսի ճակատագիրը:
19 Մարտ 2014- ին, անհետացած ազատամարտիկներու հարազատներու միութեան թանգարանին մէջ, կը նշուի «Մարտական խաչ» առաջին եւ երկրորդ աստիճանի շքանշաններու ասպետ Կարօտ Մկրտչեանի ծննդեան 50-ամեակը :
Կարօտի խօսքերէն
Իր խօսքը աւելի համոզիչ ու ազդեցիկ դարձնելու եւ ընկերներուն առաւելագոյնս վճռականութիւն ու հաստատակամութիւն հաղորդելու նկատառումով կ՛աւելցնէ.
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ ազատամարտիկներ Ստորոգութիւն:19 Փետրուարի ծնածներ
Տումի
Տումի (Դոմը, Դոմի, Դոմմի, Դումի, Թում, Տոմի, Տում, Տումա ), գիւղ Արցախի Հադրութի շրջանին մէջ։ Կը գտնուի հանրապետութեան հարաւային մասին մէջ։ Կեդրոնէն 31 քմ, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտէն՝ 67 քմ հեռաւորութեան վրայ կը գտնուի։ Համայնքը լեռնային է, ունի 5673,14 հա տարածք, որմէ 1930,56 հա գիւղատնտեսական եւ 3550,05 հա անտառային հողեր։ Տումի համայնքը ունի 746 բնակիչ։ Բնակչութիւնը գլխաւորաբար կը զբաղի գիւղատնտեսութեամբ՝ անասնապահութեամբ եւ հողագործութեամբ: Տումի մէջ առկայ են հանքային ջուրերու պաշարներ։ Համայնքը ունի գիւղապետարան, մշակոյթի տուն, դարմանատուն, միջնակարգ դպրոց (111 աշակերտով)։ 2001-էն ի վեր Սերգէյ Աբրահամեանի անունով կոչուած է Տումի միջնակարգ դպրոցը : Գիւղին հարաւային մասին մէջ կը գտնուի Կարմիր եկեղեցին, որ կառուցուած է անմշակ քարերով եւ որու հարաւային պատը փլած է: Ըստ վիմագիր արձանագրութեան` եկեղեցին կառուցուած է 1000 թուականին Մսեհի դստեր` Ոսկիի ջանքերով: Գիւղին գերեզմանոցէն վեր կան վաղեմի շինութեան բեկորներ, զոր բնակիչները կը կոչէին Թագաւորի պալատ, իսկ անկէ հարաւ գտնուող տապանաքարը` Թագաւորի գերեզման: Գիւղին եւ Կարմիր եկեղեցւոյ միջեւ աղբիւր մը կայ` վրան սրբատաշ քարերով կառուցուած փոքրիկ շէնք մը: Աղբիւրը տեղացիները կոչած են Թագաւորի աղբիւր: Նշանաւոր են նաեւ Սահակ, Նադար եւ Աքուտ աղբիւրները, «Թթու ջուր» հանքային աղբիւրը, Իքակ եւ Ալեւորի կամուրջները, Իքակ եւ Շնաքար գետերը: Այս գիւղին մօտակայքը կը գտնուէր Գոռոզ բերդը: Հայրենական մեծ պատերազմին,նահատակներուն յիշատակին յուշարձան մը կանգնած է:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հադրութի շրջան Ստորոգութիւն:Հադրութի շրջանի բնակավայրեր Ստորոգութիւն:Արցախի Հանրապետութեան բնակավայրեր
Լեւոն Սիւնի
Լեւոն Գարեգին Սիւնի, հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է մօտաւորապէս 1880 թուականին, Սեբաստիոյ նահանգի Սեբաստիա քաղաքին մէջ՝ անուանի բժիշկ Գարեգին Սիւնիի (Հեքիմեան, 1851-1939 թթ.) ընտանիքէն ներս, ըստ այլ աղբիւրներու՝ առեւտրականի ընտանիքի մէջ։ 1900/1905 թուականին աւարտած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանի բժշկական բաժինը։ 1914 թուականէն Սեբաստիա քաղաքին հայկական ազգային հիւանդանոցին (հիմնադրուած է 1889 թուականին) եւ կառավարական հիւանդանոցին մէջ աշխատած է՝ որպէս բժիշկ (վիրաբոյժ)։
1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած՝ 10-րդ զօրաբաժինի Կարնոյ շրջուն հիւանդանոցին մէջ։ 1915 թուականի Դեկտեմբեր 22-ին մահացած է ժանտախտէ կամ թոքախտէ, ըստ այլ աղբիւրներու՝ 1916 թուականին սպանուած է Կարնոյ ռազմաճակատին վրայ։
Airbus
Ներկայութիւնը աշխարհին տեղերը
Էյրպըսն ունէ քանի մը վերջնական հաւաքման գիծեր տարբեր մոտելներու համար՝ Նաեւ ունէ կարգ մը այլ գործարաններ Եւրոպային տարբեր տեղերու մէջ, ինչը կ'արտացոլէ անոր հիմնումը որպես քօնսորցիում։ Տարբեր գործարաններու եւ հավաքման արտադրամասերու միջեւ օդանաւերու մասերը փոխադրելուն համար իւրայատուկ ձեւ մըն է առանձնապէս մէծ "Beluga" ճեթը (jet), որ ընդունակ է փոխադրել էյրպըսի օդանաւերու ֆուզելաժին ամբողջական մասերը։ Սա որոշումը նաեւ ընդօրինակեցաւ Պօյինկ, որը 787-ը փոխադրելու համար ձեւափոխեցաւ իր 747-ներէ երեքը՝։ Սա եղանակաւ փոխադրելուն համար բացառութիւն կը կազմէ Airbus A380, որուն ֆուզելաժը եւ թեւերը չափազանց մէծ են։ A380-ին մասերը կը փոխադրեն նաւերով մինչեւ Պորտօ, հոնեն՝ Թուլուզի հաւաքման գործարանը յատուկ ատոր համար մէծացրած ջուրի եւ երկաթուղիներով։
Էյրպըսը նաեւ իր A320-ներուն համար 2009-ին բացած է հաւաքման գործարան մը Թիաճինին մէջ, որ Չինաստան կը գտնուե 2009 յուլիսին Էյրպըսը սկսած է $350& մլն արժէքով մասերու արտադրութեան գործարան մը կառուցիլ Հարպինի մէջ, Չինաստան, որուն մէջ պիտի աշխատէ 1000 հոգի։
Այսօր Airbus-ը 4 231 օդանաւ յանձնած է 250 յաճախորդը։
Պատմութիւն
1970-ին Եւրոպական օդանաւ շինողները իրար միացան Ամերիկեան մրցանքին հակասելու համար։ Այդպէս կազմուեցաւ «Airbus Industrie» ընկերութիւնը, որ աւելի յաճախ կոչուած է «Airbus»։
2003-ին Airbus-ը սկսաւ Boeing-էն աւելի օդանաւ ծախել։ Մասնագէտները ըսին, որ Airbus-ին օդանաւները նոր շարժիչներ ունին, որ Boeing-ը չունի։
Airbus-ին Շինած Օդանաւները
Airbus-ը կը շինէ 9 տեսակ օդանաւ՝
Airbus-ը կ'աշխատի նոր օդանաւի մը վրայ՝ A350-ը։ Այս օդանաւը հիմիկուաններէն աւելի հանգիստ պիտի ըլլայ եւ ամէն մարդ պիտի ունենայ անձնական հեռատեսիլ իր աթոռին վրայ։ Air Europa-ն առաջին ընկերութիւնը եղաւ Airbus A350 ապսպրելու։
Ապսպրանքներ
Հոս կարելի է տեսնիլ Airbus-ին ծախած օդանաւները Boeing-ին համեմատ՝
Էյպըսին Եւ Պօյինկին Մրցակցութիւնը
Էյրպըս եւ Պօյինկ կը հանդիսանան 100-է աւել տեղերով օդանաւերու հիմնական արտադրողներ։ Սա երկու ընկերութիւններու իշխող դիրքեր ձեռք բերիլը պայմանաւորուծ է անորով, որ օդանաւաշինական արդիւնաբերութեան մէջ բազմաթիւ միաձուլումներէն եւ կլանումներէն ետք 1900-ական թուակաները ուղեւորատար օդանաւերու շուկային մէջ կը մնային ընդամենը երկու խաղացողներ։
Պօյինկ ունեցած էր իր առաւելութիւնը 1986-ին Lockheed-ին արտադրութիւնը սկսելէն եւ 1987-ին իր գլխաւոր մրցակից McDonnell Douglas-ը ձեռք բերելէն ետք, սակայն Էյրպըս աստիճանաբար մէծացրեցաւ շուկային մէջ ունեցած իր բաժինքը մինչեւ 2000-ին Պօյինկին հետ հաւասարուիլը եւ աւելի շատ օդանաւներ վաճառեցաւ առաջին անգամը 2004-ին։
Պօյինկն ու Էյրպըսը նաեւ դատական գործերու մէջ կ'ընդհարին, մեղադրելով զմիմեանս իրենց կառաւարութիւններուն կողմէ անարդար առաւելութիւններ եւ սուպսիտիաներ ստանալուն մէջ։.
Ռազմական Արտադրանք
1900-ականներու վերջերը Էյրպըսը սկսաւ խիստ հետաքրքրիլ ռազմական շուկային համար օդանաւներ մշակելու եւ մատակարարելու։ Ռազմական օդանաւային շուկային մէջ մտնելը կարեւոր էր, քանի որ ատիկա պիտի կրճատէ Էյրպըսին կախուածութիւնը քաղաքացիական օդանաւագնացութեան վայրիվերումներէն։ Ան սկսեցաւ զարգացումին երկու հիմնական ուղղութիւներէն՝ օդին մէջ լիցքաւորումով Airbus A310 MRTT (Multi-Role Tanker Transport) եւ Airbus A330 MRTT, եւ մարտավարական օդային փոխադրումներով Airbus A400M։ 1999 թուականի Յունուարին Airbus-ը հիմնեցաւ առանձին ընկերութիւն մը՝ Airbus Military SAS, իրագործելու համար թուրպինային շարժիչներով աշխատող մարտավարական փոխադրական A400M օդանաւը մշակման եւ արտադրութեան համար։ A400M իր զարգացումն ստացաւ NATO-ին անդամ երկրներու՝ Գերմանիա, Լուքսեմպուրկ, Պելճիկա, Ֆրանսա, Սպանիա, Թուրքիա եւ ՄԹ կողմէ, որպես այլընտրանք այլ երկրներին մէջ արտադրուողներու, այնպիսիք, ինչպէս ուքրաինական Անթօնով An-124-ն էր եւ ամերիկեան Հէրքուլես C-130-ը. Զարգացումներու ընթացքին քանի մը խափանումներէ ետք Էյրպըս սպառնացած էր ան դադարեցնիլ, եթե պէտական աջակցութիւն չը ստանայ։
2008-ին A310 MRTT-ին ապսպրանքներ ըրաւ Փաքիստան, որով պէտք է վերափոխուեր այլեւս արտադութենեն հանած А310-ի հիմնական մօտելը։ 25 February 2008 Փետրուար 25-ին Airbus ձեռք բերեցաւ Միացեալ Արաբական Էմիրութիւյյերէ A330 ճամբորդական ճէթերէն ձեւափոխուած օդին մէջ լիցքաւորումով երեք MRTT օդանաւերուն պատուերը։ 2008 Մարտ 1-ին Airbus-ին եւ Northrop Grumman-ին քօնսորցիում ստացաւ $35 պիլիոնի պայմանագիր մը՝ շինելու թռիչքին ընթացքին լիցքաւորելուն ունակ նոր օդանաւներ KC-45A, Միացեալ Նահանգներու արտադրութեան MRTT-ի վարկածը՝ USAF—ին համար։. Սա որոշումը հրահրեցաւ Պօինկին պաշտօնական բողոքը։ եւ KC-X պայմանագիրը կասեցուեցաւ գործարքը նորեն սկսելուն համար։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Օդանաւեր
Լեւոն Արիսեան
Կենսագրութիւն
Լեւոն Արիսեան, ծնած է Վան։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի հայկական «Երամեան» դպրոցին մէջ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն քոյրերուն հետ գաղթած է Երեւան։ 1916–ին մեկնած է Քիսլովոտսք՝ հօրեղբօր մօտ ուսումը շարունակելու։ 1917–ին Թիֆլիս փոխադրուած է եւ մարզարան ընդունուած է։ 1919–ին Երեւան տեղափոխուած է, աւարտած է արական մարզարանը։ 1919–ին եղած է «Սպարտակ» կազմակերպութեան անդամ, Փետրուար 1920–ին՝ համայնավարական կուսակցութեան շարքերը։ 1921-1925 թուականներուն սորված եւ աւարտած է Մոսկուայի պետական համալսարանի հասարակական գիտութեան հիմնարկը, որմէ ետք աշխատած է ՀԿ(բ) կ Կենկոմին մէջ որպէս մամուլի մասնաճիւղի վարիչ։
1927–ին եղած է Երեւանի պետական համալսարանի ուսումնական մասի ժողովրդապետը եւ համալսարանի մէջ դասաւանդած է։ Համալսարանին մէջ մէկ տարի աշխատելէ ետք, 1928–ին ընդունուած է Մոսկուայի հասարակական գիտութիւններու գիտահետազօտական հիմնարկի ռուսաստանեան ընկերակցութեան բաժինը։ 1933–ին հրաւիրուած է Հայաստան եւ լուսաւորութեան ժողովրդական պատուիրակ նշանակուած է։ 1934–ին ՀԿԿ Կենկոմի քարոզչութեան անդամ եղած է եւ խռովութեան բաժնի վարիչ։ 1936–ին դարձեալ լուսաւորութեան ժողովրդական պատրուիրակ նշանակուած է։ 1931–ին անոր շնորհուած է մասնագէտի գիտական կոչումը։
Գիտական հետազօտութիւնները իմացաբանութեան հարցերուն նուիրուած են, գերմանացի նշանաւոր փիլիսոփայ Իմանուէլ Կանտի եւ նորկանտականներու փիլիսոփայական հայացքներու քննական վերլուծութեան ։
1957–ին, Երեւանի մէջ ռուսերէն լեզուով լոյս տեսած է Լեւոն Արիսեանի «Իմացութեան տեսութեան պատմութենէն» մենագրութիւնը ։
1962–ին Երեւանի մէջ հիմնադրուած թիւ 127 դպրոցը մեծ մտաւորականի անունով կը կոչուի։
Մահը
1938–ին, 35 տարեկանին անհիմն բռնադատուած ու գնդակահարուած է։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:19 Յունուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:Ստալինեան բռնաճնշման զոհեր Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ Ստորոգութիւն:Մոսկուայի պետական համալսարանի շրջանաւարտներ
Հայ Ժողովրդական Առածներ, Ասացուածքներ եւ Հանելուկներ
Առածները, ասացուածքները եւ հանելուկները ժողովրդական կենդանի խօսակցական լեզուով յօրինուած բանահիւսական բանաձեւային ասոյթներ են: Առածները եւ ասացուածքները բաղկացած են առնուազն երկու բառէ՝ որոնք որոշ թեմա մը եւ իմաստ մը կ'արտայայտեն։ Անոնք ժողովուրդի մը դարաւոր կենսափորձէն բխող սեղմ ու պատկերաւոր, իմաստալից ընդհանրացումներ են ընկերային կեանքի, մարդկային բարքերու ու կեանքի ամենաբազմազան երեւոյթներու վերաբերեալ։
Ի՞նչ է Առածը
Առածը այլաբանական ստեղծագործութիւն է, որու բուն իմաստը կ'արտայայտէ անուղղակի, խորհրդանշական – միջնորդաւորուած ձեւով («Հաւը կ'ածէ, ուրուրը կը տանի»), մինչդեռ ասացուածքը իրականութիւն կը դրսեւորէ անմիջապէս, ուղղակի («Օրէնքը հարուստին համար է, պատիժը՝ աղքատին»)։
Առած–ասացուածքները յաճախ ծագում կ'առնեն առակներէն, կը դառնան անոնց բարոյախրատական իմաստին բանաձեւուած ընդհանրացումը։
Ի՞նչ է Հանելուկը
Հանելուկը հայ բանահիւսութեան եւ գրականութեան հնագոյն տեսակներէն է, գրական մշակմամբ մեզի հասած է Ե. եւ հետագայ դարերէն, արձակ, չափածոյ մէկ կամ քանի մը տողերէ կազմուած սեղմ բանաձեւ է, մեծ մասամբ՝ հարցումներ։ Յօրինուածքը բաղկացած է երկու զիրար պայմանաւորող մասերէ՝ գուշակման ենթակայ հանելուկի առարկայէն եւ հանելուկի բանաձեւէն։
Հին դարերուն շատ կիրարկուած է, մարդոց մտաւոր հասունութիւնն ու հնարամտութիւնը փորձելու, իբրեւ աշխարհաճանաչման միջոց՝ հետագային վերածուած է մտավարժութեան, իսկ մեր օրերուն՝ մանկական ժամանցի։ Հանելուկներուն մէջ պահպանուած են շատ  հին առասպելաբանական պատկերացումներ, տնտեսական, կենցաղային հնօրեայ իրողութիւններու յիշատակներ, որմով անոնք ձեռք կը բերեն պատմամշակութային կարեւոր արժէք։
Հայ Բանահիւսութեան Բանաձեւային Կայուն Տեսակներ
Հայ բանահիւսութեան բանաձեւային կայուն տեսակներուն մաս կը կազմեն հնչիւնախաղերու վրայ կառուցուած շուտասելուկները, մանկական յանգաւոր բառախաղ ասելուկները, խաղերգերը (յաճախ երկխօսութիւններ), փաղաքշանքի, սպառնալիքի, յիշոց-հայհոյանքի բանաձեւերը եւ դարձուածքները
Մամռոտ քար ջրվէժ
Մարմառոտ քար ջրվէժ, բնապատմական արգելոց, կը գտնուի Արցախի Հանրապետութեան Շուշիի շրջանը : Այստեղ կը գտնուին պատմական, բնական եւ ճարտարապետական շարք մը գեղատեսիլ վայրեր:
Ջդրդուզ
Կատարօտ կամ Ջդրդուզ կոչուող դաշտավայրը կը գտնուի Շուշի քաղաքի եզրին : Դաշտը ունի մօտ 5 հեկտար տարածք: