cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ալպերթ Այնշթայն
Պեռն-Զիւրիխ-Փրակա-Զիւրիխ-Պերլին (1905-1914)
1911 թուականին Այնշթայն մասնակցեցաւ քուանթային բնագիտութեան նուիրուած Սլովենիա առաջին վեհաժողովին (Պրիւքսէլ Bruxelles)։ Այնտեղ տեղի ունեցաւ իր միակ հանդիպումը Փուանքարէի հետ, որ կը շարունակէր մերժել յարաբերականութեան տեսութիւնը, բայց Այնշթայնին հետ յարգանքով կը վերաբերէր :
Յարաբերականութեան Ընդհանուր Տեսութիւն (1915)
Ռընէ Տեքարթ յայտարարած էր, որ բոլոր գործընթացները տիեզերքի մէջ կը բացատրուին տարբեր տեսակի առարկաներու փոխազդեցութեամբ, եւ գիտութեան տեսանկիւնէն այդ մերձ-ազդեցութեան թեզը բնական էր։ Սակայն համաշխարհային ձգողականութեան Նիւթընեան տեսութիւնը կը հակասէր մերձ-ազդեցութեան թեզին․ այնտեղ ձգողական ուժը կը փոխանցուէր անհասկնալիօրէն պարապ տարածութեան մէջ եւ շատ արագ: Իր էութեամբ Նիւթընեան ձեւաւորումը զուտ թուաբանական էր, առանց որեւէ ֆիզիքական բովանդակութեան: 2 դարերու ընթացքին իրավիճակը շտկելու եւ առեղծուածային հեռազդեցութենէն ազատելու, ձգողականութեան տեսութիւնը իրական ֆիզիքական բովանդակութեամբ լեցնելու փորձեր կ'ընէին. առաւել եւս որ Մաքսուելէն ետք ձգողականութիւնը բնագիտութեան մէջ մնաց հեռազդեցութեան միակ «ապաստարանը»: Յատկապէս անբաւարար դարձաւ իրավիճակը յարաբերականութեան յատուկ տեսութեան հաստատումէն ետք, որովհետեւ Նիւթընի տեսութիւնը Լորենց-Ինվարրիանթ չէր: Սակայն մինչեւ Այնշթայնը ոչ ոք կրցաւ շտկել իրավիճակը:
Այնշթայնի հիմնական գաղափարը պարզ էր․ ձգողականութեան նիւթական կրողը նաեւ ինքը տարածութիւնն է (աւելի ճիշտ՝ տարածութիւն-ժամանակը): Այն փաստը, որ ձգողականութիւնը կարելի է դիտել որպէս քառաչափ ոչ եւկլիտեան տարածութեան երկրաչափութեան յատկութիւններու դրսեւորում, անոր արդիւնքն է, որ ձգողականութեան դաշտին վրայ բոլոր մարմինները կը ստանան նոյն արագացումը (Այնշթայնի համարժէքութեան սկզբունք): Քառաչափ տարածութիւն-ժամանակը այսպիսի մօտեցման դէպքին չի հանդիսանար նիւթական գործընթացներու համար ոչ «հարթ եւ անտարբեր հարթակ»․ այն ունի ֆիզիքական բաղադրիչներ՝ առաջին հերթին՝ չափողականութիւն եւ կորութիւն, որոնք կ'ազդեն այդ գործընթացներուն վրայ եւ իրենք ալ կախուած են ատկէ: Եթէ յարաբերականութեան յատուկ տեսութիւնը ոչ կորսուած տարածութեան տեսութիւն է, ապա յարաբերականութեան ընդհանուր տեսութիւնը, ըստ Այնշթայնի, պէտք է դիտարկէր աւելի ընդհանրացուած դէպք՝ փոփոխական կորութեամբ տարածութիւն-ժամանակը: Տարածութիւն-ժամանակի կորուստի պատճառը առարկայական առկայութիւնն է եւ որքան շատ ըլլայ անոր ուժը, այնքան շատ ալ կը կորսնցնէ: Նիւթընեան ձգողականութեան տեսութիւնը իրմէ կը ներկայացնէ նոր տեսութեան մօտեցում, որ կը ստացուի, եթէ միայն հաշուի առնուի «ժամանակի կորութիւնը», այսինքն՝ ժամանակային բաղադրիչի փոփոխութիւնը՝g_{00} (տարածութիւնն այս մօտաւորութեան դէպքին մէջ եւկլիտեան է): Ձգող զանգուածներու շարժման ընթացքին տեղային կէտերու փոփոխութիւնները կը կատարուին վերջաւոր արագութեամբ: Հեռազդեցութիւնը այդ պահէն կ'անհետանայ բնագիտութենէն:
Այս գաղափարներու թուաբանական ձեւաւորումը բաւական աշխատատար էր եւ քանի մը տարի տեւեց (1907-1915): Այնշթայնը ստիպուած էր տիրապետել թենզօրային վերլուծութեանը եւ ստեղծել անոր քառաչափ ընդհանրացումը; անկէ իրեն օգնեցին խորհրդատուութիւնները եւ համատեղ աշխատանքը նախ Մարսել Կրոսմընի հետ, ով ձգողականութեան տեսութեան վերաբերեալ Այնշթայնի գրած առաջին յօդուածներու համահեղինակն էր, յետոյ այդ տարիներու «թուանագէտներու արքայ» Դաւիթ Հիլպըրթի հետ խորհրդատուական նամակագրութիւնը: 1915 թուականի Այնշթայնի յարաբերականութեան ընդհանուր տեսութեան գլխաւոր հաւասարումները, որոնք կ'ընդհանրացնէին Նիւթընեան տեսութիւնները, գրեթէ միաժամանակ հրատարակուեցան Այնշթայնի եւ Հիլպըրթի յօդուածներուն մէջ:
Ձգողականութեան նոր տեսութիւնը կանխատեսեց հին ժամանակ անյայտ 2 ֆիզիքական երեւոյթներ, որոնք հաստատուած էին ուսումնասիրութիւններու ընթացքին, ինչպէս նաեւ ճշգրտօրէն եւ լիովին բացատրեց Փայլածու մոլորակի Փերիհելիոյ դարաւոր տեղաշարժը, որ երկար ժամանակ աստղագէտներուն դիւրիմացութեան մէջ ձգեց: Ատկէ ետք յարաբերականութեան տեսութիւնը դարձաւ ժամանակակից բնագիտութեան՝ համընդհանուր ճանաչում ստացած հիմքը: Բացի աստղա-բնագիտութենէն, յարաբերականութեան ընդհանուր տեսութիւնը կիրառկուեցաւ նաեւ համաշխարհային տեղորոշման համակարգին մէջ (GPS), ուր աշխարհագրական կէտերու որոշման հաշուարկային ճշտութիւնը զգալիօրէն կը գերազանցէ յարաբերապաշտական ուղղումները եւ անոնք հաշուի կ'առնուին :
Ծանօթագրութւններ
Ստորոգութիւն:14 Մարտի ծնածներ Ստորոգութիւն:18 Ապրիլի մահացածներ
1803 թուական
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1803 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1803 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1803
Պանք Օթոմանի Գրաւում
Պանք Օթոմանի Գրաւում (14 Օգոստոս 1896), 1894-1896-ի ջարդերը շարունակուեցան, թէեւ աւելի մեղմ չափերով։ Մուշի, Վանի եւ Ակնի շրջանները նոր վայրագութեանց թատերաբեմ դարձան։ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն կուսակցութիւնը, եւրոպացիները ստիպելու համար որ միջամտեն, որոշեց յանդուգն հարուածով մը գրաւել Պոլսոյ Օթոմանի շէնքը, որ միջազգային ելեւմուտքի գլխաւոր հաստատութիւնն էր Արեւելքի մէջ։ Վիկտոր Պեռարի համաձայն, «վեց ամիս տեւող շարունական ջարդերէ ետք, երբ Եւրոպական հաւատալ կը ձեւացնէր, թէ հարցը փակուած է, հայերը ուզեցին ցոյց տալ Եւրոպայի, որ Հայաստան մը գոյութիւն ունէր, եւ այլեւս թուրք կառավարութիւն գոյութիւն չունէր»:
Գործողութիւն
1896 14 Օգոստոսին, կէսօրէ ետք ժամը 1-ին, դաշնակցական 26 հայեր, Բաբգէն Սիւնիի հրամանատարութեան տակ, գրաւեցին շէնքը, սպաննելէ ետք թուրք պահակները։ Բաբգէն Սիւնի հերոսաբար ինկաւ դրամանատան սեմին իսկ եւ Արմէն Գարօ Փաստրմաճեանն է, որ այնուհետեւ ղեկաւարեց հաստատութեան պաշտպանութիւնը՝ անոր տիրանալու համար թուրք ուժերու ըրած փորձերուն դէմ։ Հայ յեղափոխականները նոյն օրն իսկ դեսպանատուն յղած էին շրջաբերական մը, ուր կ'ըսէին.- «Մենք գրաւած ենք Պանք Օթոմանը եւ հոնկէ դուրս պիտի գանք եթէ սուլթանը խոստում տայ մեր պահանջներուն գոհացում տալու եւ Հայկական Հարցը յանձնելու միջազգային իրաւարարութեան մը. այլապէս երեք օր սպասելէ ետք դրամատունը օդը պիտի հանենք մեզի հետ»:
Յեղափոխականները շատ մեծ զգուշութեամբ վարուեցան դրամատան անձնակազմին հետ, զոր գերի պահեցին։ Անոնք ըսին. «Ձեզի դէմ բան մը չունինք, ոչ ձեր դրամին կ'ուզենք դպչիլ եւ ոչ ալ ձեր պահեստներուն: Մենք հոս ենք պարզապէս մեր պայմանները թելադրելու համար»: Հայ Յեղափոխականներ շէնքին տէրը մնացին 14 ժամ եւ անմորանալի կռիւի մը ընթացքին ետ մղեցին իրենց դէմ ղրկուած թուրք ուժերու գրոհները։ Պետութեանց դեսպանները եւ դրամատան տնօրէնը՝ Սըր Էտկար Վենսան (ապագայ յռջակաւոր Ապըերնոնի լորտը) ի վերջոյ յաջողեցան շէնքին պարպումը ձեռք բերել, միջամտութիւն մը խոստանալով Հայկական Հարցին եւ երաշխաւորելով հայ յեղափոխականներու ազատ մեկնումը։
Հետեւանքներ
Այս աննախընդաց քաջագործութեան առաջին հակազդեցութիւնը եղաւ այն, որ թուքերը ջարդել սկսան Պոլսոյ հայ բնակչութիւնը, 7000 զոհեր խլելով։
Պանք Օթոմանի հարուածին հետեւանքներէն մէկն ալ իշխան Լոպանոֆի մահը եղաւ։ Հայաստանի եւ հայերու այս թշնամին Վիեննա գացած էր, Աւըստրօ-Յունգարիոյ իր պաշտօնակիցին հետ խօսակցելու՝ օրուան քաղաքական հարցերու մասին։ Ան մեռաւ ճամբորդութեան մէջ, վերադարձին՝ Պանք Օթոմանի գրաւման հեռագիրը բանալ ու կարդալէն անմիզապէս ետք։ Այն յուզումը, զոր զգացած էր իր ամբողջ քաղաքականութիւնը խափանել սպառնացող այս կարեւոր դէպքին ընդերցումով, մահացուց երկար ատենէ հիւանդ այս մարդը։
Սակայն Պանք Օթոմանի գրաւման ամէնէն կարեւոր հետեւանքը Ռուսիոյ զինուորական պատրաստութիւնները եղան։ Այս դէպքէն ետք Ռուսիա անհըրաժեշտ նկատեց զինւորական պատրաստութիւններ տեսնել։
Այս պայմաններուն տակ, իրենց ազգակիցները եւ անոնց շահերը պաշտպանելու համար արեւմտեան պետութեանց միզամտութիւն մը անխուսափելի էր Ռուսիոյ դեսպանին աչքին. միջամտութիւն մը՝ որ պիտի ստանար միջերկրականեան նաւատումի թափանցումի ձեւը Նեղուցներէն ներս եւ որ Օսմ. Կայսրութեան հաշուեյարդարին ազդանշանը կը սպարնար ըլլալ։
Ըստ իրեն, Ռուսիա պէտք չէ ուշանար իր բաժինը վերցնելու եւ պէտք չէ օտար ձեռգերու մէջ ձգեր իր տան բանալին, այսինքն՝ Վոսփորը։ Նելիտոֆ յաջողեցաւ իր տեսակէտին բերել իր կարուարութիւնը, որ Սեւ ծովու նավատորմը զինել տուաւ եւ Խրիմի մէջ սկսաւ համախմբել ցամաքահանման զորամաս մը, իր շահերը պաշտպանելու համար այն պարագային, երբ պետութիւնները միջամտէին, ինչ որ անխուսափելի կը թուէր ըլլալ կարճ ժամանակամիջոցի ընթացքին։
Սուլթան Ապտիւլ Համիտ վախցաւ այս պատրաստութիւններէն եւ վերջ տուաւ հայերը բնաջնջելու գործին, շարունակելով հանդերձ անտեսել Պերլինի դաշնագրին 61րդ յօդուածին գործադրութիւնը։
Այսպէս է որ վերջ գտաւ 1894-1896-ի ջարդերով սկսած եւ կազմակերպուած ձեւով հայութիւնը անճիտելու նպատակ ունեցող այս առաջին փորձը։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ ազատագրական շարժում Ստորոգութիւն:Հայկական դիմադրութիւն
Հայկական Դրամի Խորհրդանշան
Հայկական դրամի խորհրդանշանը (֏) ստեղծուած է 1995 թուականին որպէս Հայաստանի ազգային արժոյթի խորհրդանիշ։
Անկախութիւն հռչակելէ երկու տարի ետք Հայաստան, 1993-ին հիմնած է սեփական ազգային արժոյթ՝ հայկական դրամ, որու օգտագործման ընթացքին առաջացաւ անոր գծանկարչական խորհրդանիշի անհրաժեշտութիւնը։ Ելլելով գործարարական պահանջէն, դրամի խորհրդանշանը (խորհրդանիշը) առաջին անգամ գծագրած է Կարէն Գոմենտարեանը՝ սեպտեմբեր 1995-ին ՝ նախքան իւրոյի եւ անոր խորհրդանշանի առաջանալը։
Մաշտոցի ժառանգութիւն
Դրամի խորհրդանիշի հանդէս գալուն նպաստած են քանի մը նախադրեալներ, որոնցմէ հիմնականն է Մեսրոպեան այբուբենը։ Հայկական տառերու իւրայատուկ եւ համակարգուած երկրաչափական ուրուագիծերը հեղինակը նկատած է այբուբենը սորվելու ընթացք։ Հետագային, ծանոթանալով հայկական տառերի առաջանալու վարկածի մը հետ, ան մէկ անգամ եւս համոզուած է, որ հայկական տառերու ձեւաւորման համար յատուկ դեր կը կատարեն հորիզոնական գիծերը։
Ստեղծման օրը
Նշանը առաջացաւ 7 սեպտեմբեր 1995-ին, որուն մասին կը վկայեն հայկական դրամի շարժի արձանագրութիւնները, որոնք հեղինակը կատարած է իր ձեռնարկատիրական գործունեութեան ընթացքին։ Աւելի վաղ ամսաթիւ կամ փաստեր ոչ մէկուն կողմէն դեռեւս չեն ներկայացուած։ Այդ օրէն սկսեալ, հեղինակը օգտագործած է դրամի խորհրդանիշը տոլարի խորհրդանիշի հետ զուգահեռ։
Անհրաժեշտութիւն
Դրամի խորհրդանշանի նպատակն է պարզագոյն ձեւով նշել հայկական արժոյթը, օրինակ՝ դրամական փաստաթղթերուն մէջ, գնապիտակներուն մէջ, արժոյթի փոխանակման ցուցակներուն մէջ, համակարգչային համակարգի եւ այլ հնարաւոր դէպքերու մէջ: Հեղինակը սահմանած է, որ խորհրդանշանը պէտք է՝
Նուէր Հայաստանի Հանրապետութեան
2001 թուականին Հայաստանի մէջ Քրիստոնէութիւնը ընդունելու 1700 յոբելեանը նշելու առթիւ հեղինակը խորհրդանշանին վերաբերող փաստաթուղթերը փոխանցած է որպէս նուէր այն ժամանակուայ նախագահ Ռոբերտ Քոչարեանին, իսկ փաթեթի պատճէն փոխանցած է Գարեգին Բ. Կաթողիկոսին, որուն շնորհաւորած է եւ օրհնութիւնը խնդրած:
Կեդրոնական Դրամատան մրցոյթ
ՀՀ նախագահին ներկայացուած փաթեթը փոխանցուած է ՀՀ Կեդրոնական Դրամատուն, որուն յաջորդած է հայկական դրամի խորհրդանշանի մրցոյթը: Մրցութային յանձնաժողովը, դիտարկելով ներկայացուած քանի մը տարբերակները, ընտրած է Կարէն Գոմենտարեանի եւ Ռուբէն Արուտչեանի նմանատիպ էսքիզները (համահեղինակներ չեն): :
Խորհրդանշանը թղթադրամի եւ մետաղադրամի վրայ
2003 թուականին դրամի խորհրդանշանը կը նեռարուի 10000 արժողութեան թղթադրամի դարձերեսի ձախ կողմը, իսկ 2008 թուականին ան կը պատկերուի հոբէլեանական մետաղադրամի դարձ երեսին։
Նշանի տեսքը եւ կարգավիճակը
Դրամի խորհրդանշանը կը բխի «Դրամ» բառի առաջին տառէն։ Բացի այդ, խորհրդանիշը ունի երկու հորիզոնական գիծեր, որոնք բնորոշ են շարք մը օտարերկրեայ արժոյթներու։ Այս գիծերու նշանակությինը հեղինակը կը ներկայացնէ իր «արժոյթներու խորհրդանշաններ» սեմինարներու ընթացքին։
Հեղինակային իրաւունք, պետական սեփականութիւն
Հեղինակային իրաւունքը հաստատելու նպատակով Կ. Գոմենտարեանը 1997 թուականին Ազգային ստանդարտներու վարչութեան կը դիմէ, իսկ 2001 թուականին ԱՄՆ-ի մէջ կը փոխանցէ խորհրդանիշի նկարագրութիւնը Ամերիկեան Գոնկրեսի գրադարանի հեղինակային իրաւունքներու պիւրոյին (Copyright Bureau of Library of US Congress)։ 1997 թուականին նոյն նպատակով Ազգային ստանդարտներու վարչութեան դիմում ձեռներեց Գէորգ Բաբախանեանցը։ Սակայն, պէտք է հաշուի առնել, որ արժոյթներու նշանները պետական սեփականութիւն են։ Անոր մասին նշուած է նաեւ 8 դեկտեմբեր 1999 թուականին ՀՀ Ազգային ժողովի կողմէն հաստատուած օրէնքին մէջ (վերանայուած է 15 յունիս 2006-ին)։ Ոստի, դրամի խորհրդանշանը հնարաւոր է դիտարկել որպէս եւս պետական ստորոգելի մը՝ ի լրացում ազգային դրօշի, զինանշանի, հիմներգի եւ դրամի։
Նախնական
2007 թուականին հեղինակի խնդրանքով նախկին ազգային յիմնարկը ՓԲԸ-ն լրացում կը կատարէ Հայկական խորհրդանիշի աղիւսակին մէջ եւ կը փոխարինէ «դրամի խորհրդանիշ» բառերը անոր հաստատուած գծագրական նշանով։ 2010 թուականէն հեղինակը եւ նախկին ազգային յիմնարկը ՓԲԸ-ն համատեղ աշխատանք կը կատարեն, որուն նպատակն է հաստատել հայկական դրամի խորհրդանշանը Unicode միջազգային ստանդարտում։ 15 յունիս 2011 թվականին Unicode Technical Committee (UTC) կը նշանակէ դրամի նշանի համար 058F օրինագիրքը (գոտը), իսկ 2012 թուականին դրամի նշանը վերջնական կը հաստատուի Unicode եւ ISO ստանդարտներուն մէջ ։
Տառատեսակներու տարբերակներ
Դրամի խորհրդանշանի համար ստեղծուած են տարբերակներ ըստ տառատեսակներու։ Խորհրդանշանը նկարագրող տեսքի հետ միասին հեղինակը ներկայացուց նաեւ խորհրդանիշի քանի մը կաղապար (օրինակ)` յայտնի տառատեսակներուն համապատասխան։
2008 թուականին Ազգային գրապալատը Մշակոյթի նախարարութեան ներքեւ իրականացուց «Գրանշան 2008» տառատեսակներու մրցոյթ եւ ներառեց դրամի խորհրդանշանը քանի մը նոր հայկական տառատեսակներուն մէջ ։
Տարածում
2007 թվականին դրամի խորհրդանշանը Կարէն Գոսմենտարյան առաջին անգամ ներկայացուցած է հանրութեան ԱՄՆ-ի Սան Ֆրանցիսքո քաղաքին մէջ տեղի ունեցած ԱՐՄԹԵՔ-2007 բարձր արուեստագիտութիւններուն նուիրուած հայկական առաջին միջազգային հաւագոյդին մէջ՝ խորհրդանիշը յայտնի դարձնելու եւ համակարգչային միջազգային բնօրինակներու մէջ զայն ներառելու նպատակով։ Սկսած 2008 թուականէն, հեղինակը իր սեմինարներուն կը ներկայացնէ հայկական դրամի, տոլարի եւ իւրոյի խորհրդանիշներու պատմութիւնը։ Ան հիւր եղած է Երեւանի եւ Գիւմրիի մէջ Ամերիկեան անկիւններուն մէջ (գրադարաններ), ՀՀ Կեդրոնական բդրամատան մէջ, Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանին մէջ եւ Եղեգնաձորի անոր մասնաճիւղին մէջ, Դիլիջանի քոլէճի, CRRC գրասենեակի, Շիրակացիի անուան կրթահամալիրի մէջ։ 2009-ին հեղինակը ստեղծած է Wikipedia կայքին մէջ դրամի խորհրդանիշի մասին Armenian dram sign առաջին էջը եւ նախաձեռնած է շնորհանդէս Ա. Իսահակեանի անուան գրադարանին մէջ։ 2010-ին ան կը բանայ Wikipedia կայք ռուսերէն Символ армянского драма
Դրամի խորհրդանշանը ներկայացուցած է շարք մը պարբերականներու մէջ. և կայքերում
2011-ին դրամի խորհրդանշանը յայտնուած է ՀՀ Կեդրոնական դրամատան նոր կայքին մէջ եւ տեղ գտած է ԿԲ-ի նոր թանգարանի ձեւաւորման մէջ։
Լեռնային Ղարաբաղի դրամի խորհրդանշանի առաջարկներ
Էդգար Ղազարեանի եւ Կարէն Գոմենտարեանի կողմէն ներկայացուած են Լեռնային Ղարաբաղի դրամի հետեւեալ տարբերակները՝
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Տարադրամներու խորհրդանիշեր
Խաչակիրներու Ե․ Արշաւանք
Խաչակիրներու հինգերորդ արշաւանք, ռազմական հակամարտութիւն Մերձաւոր Արեւելքի մէջ խաչակրաց պետութիւններու եւ Այյուպեան սուլթանութեան միջեւ՝ 1217-1221 թուականներու։ Պատերազմի կոչով հանդէս եկած էին Հռոմի Ինոկենտիոս III (1198-1216) եւ Հոնորիոս III (1216-1227) պապերը։ Արշաւանքի նպատակն էր մուսուլմաններէն գրաւել Երուսաղէմն ու Սուրբ Երկիրը եւ այնտեղ վերահաստատել խաչակիրներու գերիշխանութիւնը։
Խաչակիրներու զօրքերը ղեկավարուած էին Լատինական կայսր եւ Երուսաղէմի արքայ Ժան I-ի կողմէ, Սրբազան Հռոմէական կայսր Ֆրիդրիխ II Հոհենշտաուֆէնը, Ֆրանսայի արքայ Ֆիլիփ II Օգոստոսը, Կիպրոսի արքայ Հուգո I-ը, Հունգարիայի արքայ Անդրաշ II-ը եւ իրենց հպատակ ազնուականները։ 1218–ին, արշաւանքին միացան գերմանական զօրքերը եւ հոլանտական, ֆլանդրիական ու ֆրիզական ջոկատները։
Ծրագրելով գրաւել Եգիպտոսը՝ խաչակիրները Փոքր Ասիոյ մէջ դաշինք կնքեցին Իկոնիոյ սուլթան Քեյքավուս I-ի հետ։ Դամիետայի գրաւումէն ետք խաչակիրները յուլիս 1221–ին դէպի հարաւ շարժեցան՝ դէպի Գահիրէ, բայց պաշարներու կրճատման եւ ջուրի պակասի պատճառով, ստիպուած էին վերադառնալ։
Խաչակիրներու հինգերորդ արշաւանքը չկրցաւ իրականացնել եւրոպացի միապետներու նպատակը՝ ազատագրել Երուսաղէմը անհաւատներէն։ Խաչակրաց պետութիւնները կը շարունակէին նեղ շերտով ձգուած մնալ Միջերկրական ծովու արեւելեան ափով։ Արշաւանքի աւարտին Այյուպեան սուլթան ալ-Քամիլը եւրոպացիներու հետ 8 տարուայ խաղաղութեան պայմանագիր կը կնքէ։
Ֆրանսա
Ֆրանսայի մէջ խաչակրաց արշաւանքի գաղափարը կը լարոզէր իրանաւոր Ռոբերթ Կերզոնը: Անոր կոչին արձագանքեցին քչերը, ինչ որ միւս արշաւանքներու կեղի չէր ունեցած․ ֆրանսական ասպետները արդէն ներգրաւուած էին կաթարներու դէմ Ալբիգոեան խաչակրաց արշաւանքին:
1215–ին, Ինոկենտիոս III պապը Լաթերանի չորրորդ ժողովը գումարեց, որուն ընթացքին Երուսաղէմի պատրիարք Ռաուլ տէ Մերենկուրի հետ միասին քննարկեց Սուրբ Երկրի խաչակիրներու դիքերու վերականգնման մասին : Ինոկենտիոս III Պապը կը ցանկանար, որ արշաւանքը ղեկավարուի պապականութեան կողմէ, ինչպէս որ տեղի ունեցաւ Խաչակրաց առաջին արշաւանքի ժամանակ, խաչակիրներու չորրորդ արշաւանքին ընթացքին կատարուած սխալներէն խուսափելու համար, որոնց հսկողութիւնը կատարեցին վենետիկցիները: Պապը ծրագրած էր, որ խաչակիրներու ուժերը Բրինդիզիի մէջ պիտի հանդիպէին 1216–ին, եւ արգիլած էր մահմեդականներու հետ առեւտուրը, որպէզի երաշխաւորէ, որ խաչակիրները նաւեր եւ զէնքեր կ՛ունենն։ Իւրաքանչիւր խաչակիր մեղքերու թողութիւն կը ստանար, անմիջապէս վճառելով արշաւանքի մասնակիցներու ծախսերը, բայց չէր մասնակցեան։
Գերմանիա եւ Հունգարիա
Խաչակիրներու արշաւանքը Գերմանիոյ մէջ կը լարոզէր Օլիվէր Քյոլնեցին։ Կայսր Ֆրիդրիխ II-ը 1215–ին կը փորձէր արշաւանքին միանալ։ 1216–ին պապը մահացաւ, եւ անոր յաջորդեց Հոնորիոս III-ը, որ արգիլեց կայսերը մասնակցիլ արշաւանքին եւ խաչակրաց արշաւանքի առաջնորդներ հռչակեց Հունգարիոյ արքայ Անդրաշ IIին եւ Աւստրիոյ դուքս Լեոպոլդ VI-ին : Անդրաշ II-ը խաչակրաց արշաւանքներու պատմութեան մէջ ամենամեծ բանակը հաւաքեց՝ 20 000 ասպետներ եւ 12 000 աշխարահազօրայինններ։
Դաշնութիւն սելճուքներու հետ
Շուտով Սուրբ Երկիր ժամանեցին Օլիվէր Քյոլնեցի, Գէորգ Վիդսկու եւ Հոլանտայի դուքս Վիլեամ I-ի ղեկավարութեամբ հոլանտացիներէն, ֆլամանտացիներէն եւ ֆրիզներէն կազմուած խաչակիրներու նոր խումբեր։ Խաչակիրները որոշած էին Եգիպտոսի վրայ յարձակիլ, որ այդ ժամանակ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ մուսուլմանական իշխանութեան կեդրոնն էր։ Այյուպեաններուն «երկրորդ ճակատ» դարձնելու համար, անոնք Իկոնիոյ սուլթան Քեյքավուս I-ի հետ պայմանագիր կնքեցին, որուն համաձայն սելճուքները կը պարտաւորուէին Սուրիոյ մէջ եգիպտական զօրքերու վրայ յարձակիլ։
Եգիպտոս
Քաղաքի գրաւումէն անմիջապէս ետք, խաչակիրներու առաջնորդներու մէջ վէճերը բորբոքուեցան այն մասին, թէ ով որ պէտք գլխաւորէ իրենց՝ աշխարհիկ թէ հոգեւոր դէմքերը։ Ժան տէ Բրիէնը 1220–ին զայն քաղաքի առաջնորդ հռչակեց։ Բայց Պայո Գալվաուն չհամաձայնեցաւ եւ Ժանին ստիպեց Աքքա վերադառնալ: Ժանի՝ ճամբարէն հեռացումը ինչ-որ չափով պայմանաւորուած էր Լյուդվիգ I Բաւարացիի եւ գերմանացիներու ժամանման հետ։ Հռոմէացի դեսպանը յոյս ունէր, որ բանակի հետ Ֆրրիդրիխ II-ը Եգիպտոս կու գայ, բայց ան ներքին խնդիրներով զբաղած ըլլալով, այդպէս ալ չյայտնուեցաւ։ Անոր փոխարէն, մէկամեայ անգործութենէն ետք, Դամիետա վերադարձաւ Ժան տէ Բրիէնը եւ յուլիս 1221–ին խաչակիրները դէպի հարաւ շարժեցան՝ Գահիրէի կողմը։ Այս երթը Ալ-Քամիլի զօրքերու աչքէն պարզութեամբ չանցաւ, եւ մուսուլմաններու յարձակումները խաչակիրներու վրայ քայքայեցին 2000 գերմանական զինուորներու խումբը, որոնք հրաժարեցան յարձակումը շարունակելէ ու Դամիետա վերադարձան։
Բամբիշ (անձնանուն)
Բամբիշ, հայկական իգական անուն։ Առաջացած է հայերէն բամբիշ՝ «թագուհի» բառէն։ Համազօր ձեւերն են՝ Թագուհի, Դժխօ, Դշխուհի, Դշխօ, Սուլթան, Վասիլիկ, Մլքէ։ Գործածուած է 4-րդ դարուն, մէկ անգամ ալ 16-րդ դարուն ։
Խաչակիրներու Ե․ Արշաւանք
Եգիպտոս
Ալ-Քամիլը Սուրիոյ մէջ կրցաւ դաշնակցիլ այլ Այյուպեաններուն հետ, որոնք ջախջախած էին սելճուքներուն։ Այնուամենայնիւ, խաչակիրներու շարժումը դէպի Գահիրէ աղետով աւարտեցաւ։ Նրանց կանգնեցրեց Նեղոսի` ափերից դուրս գալը: Չոր ջրանցքը, որով անցեր էին խաչակիրները մինչ այդ, ջրով լեցուած էր և փակած էր նահանջի ճանապարհը: Արդիւնքը այն էր, որ եգիպտացիները նախատեսեցին գիշերային յարձակում, որ քրիստոնէաներու զօրքերուն մէջ հանգեցուց բազմաթիւ կորուստներու եւ անոնց բանակի անձնատուր ըլլալուն պատճառ դարձաւ : Վերադարձի պայմանով, անոնք նահանջի ազատութիւն ստացան, բայց պարտաւորուեցան ազատագրել Դամիետան եւ Եգիպտոսն ընդհանրապէս :
Բամբիշ (անձնանուն)
Գործածութիւններ
ւ
Խաչակիրներու Ե․ Արշաւանք
Հետեւանքներ
Ալ-Քամիլը համաձայնեցաւ եւրոպացիներու հետ ստորագրելու ութամեայ պայմանագիր եւ խոստացաւ սուրբ Խաչից մէկ կտոր վերադարձնել, սակայն խոստումը չկատարեց:
Խաչակրաց արշաւանքի ձախողումը իր հակապապական արտայայտումը ստացաւ օքսիտանցի բանաստեղծ Գիլէմ Ֆիգեյրի պարսաւագրի մէջ։ Անոնց պատասխանը դարձաւ Հորմոնդա տէ Մոնպեսեի «Greu m’es a durar» բանաստեղծութիւնը, ուր արշաւանքի ձախողման մեղքը դրուեցաւ ոչ թէ Պայո Գալվաուի կամ Պապի, այլ «անօրէններու» հիմարութիւններու վրայ։
Մինչդեռ Ֆրիդրիխ II-ը Մարիա Մոնֆերացիի եւ Ժան I (Երուսաղէմի արքայ) Ժան տէ Բրիէնի դուստր՝ Իոլանտայի հետ ամուսնացաւ եւ պապին պարտաւորեց նոր խաչակրաց արշաւանք սկսիլ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Խաչակիրներու Հինգերորդ Արշաւանք
Վաչէ Տաղլեան
Վաչէ Տաղլեան, Լիզպոնի գործողութիւնը իրականացող հինգ երիտասարդներէն մէկը:
Կենսագրութիւն
Վաչէ Տաղլեան ծնած է հայաշունչ ընտանիքի մը մէջ։ Հայրը կ'ըլլայ իր առաջին դաստիարակը, ազգին սէրը եւ Հայ Դատի պայքարելու ոգին արթնցնելով Վաչէի մէջ։ Ան կը յաճախէ թաղի ազգային վարժարանը, ուր աւելի եւս կը թրծուի ազգային նկարագիրը անոր մէջ:
Նախակրթութիւնը աւարտելէ ետք, կը մտնէ արհեստի ասպարէզը եւ կը դառնայ ինքնաշարժ նորոգող: Տակաւին պատանի, արդէն իսկ ծայր կ'առնէ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը: Պատերազմի ընթացքին, Վաչէն իր կարգին կ'ուզէ տէր կանգնիլ հայկական թաղերու պաշտպանութեան գործին, սակայն սկիզբը կը մերժուի, տարիքը փոքր ըլլալուն համար։ Կարճ ժամանակ անց, ան կը մասնակցի պահակութեան գործին:
Բոլոր ընկերներն ալ Վաչէին մէջ կը տեսնէին զուարթ, կատակասէր, խանդավառութիւն ստեղծող տղան, որ միշտ հաճելի մթնոլորտ կը ստեղծէր իր շուրջ:
Արձակուրդի երթալու պատրուակով, ան տունէն կը մեկնի 18 Յուլիսին, ըսելով թէ 15 օր կ'ուզէ Յունաստան անցընել : Վաչէ Տաղլեան կը մասնակցի Լիզպոնի գործողութեան ու կը զոհուի յանուն Հայ Դատի միջազգայնացման աշխատանքին համար իր ընկերներուն հետ, 27 Յուլիս 1983 թուականին:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:27 Յուլիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ մարտիկներ
1804 թուական
1804 թուական, նահանջ տարի, 19րդ դարու չորրորդ տարին
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1804 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1804 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1804
Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի (Թիֆլիս)
Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, հայկական եկեղեցի էր Թիֆլիսի մէջ, Վրաստան։ Ոչնչացած է Լաւրենտի Բերյայի հրամանով 1930-ական թթ.։
Անուն
Կը գտնուէր Սուրբ Սարգիս փողոցի վրայ, ուրկէ ալ ստացած է իր անունը։
Պատմութիւն
Կառուցումը սկսած է 1737 թ-ին Նորաշէնի եկեղեցիի եպիսկոպոսապետի՝ Տեր-Սուքիասի նախաձեռնութեամբ։
1795 թ-ին Աղա Մուհամմէդ խանի զօրքրեը քաղաք կը մտնեն եւ կ՛աւերեն եկեղեցին։
Սուրբ Սարգիսը բարձր էր, ներսէն զարդարուած որմնանկարներով։
Աւերում
Եկեղեցին ոչնչացած է 1937-38 թթ. Լաւրենտի Բերեայի հրամանով այլ 11 հայկական եկեղեցիներու հետ միասին։ Ոչնչացման ժամանակ երկու աշխատող զոհուեցաւ։
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:Թիֆլիսի հայկական եկեղեցիներ
Կապոյտ Սրահ
Կապոյտ սրահ (շուէտ.` Blå hallen ), Սթոքհոլմի քաղաքապետարանի գլխաւոր դահլիճը, որ առաւել յայտնի է իբրեւ Նոպէլեան ամէնամեայ հանդիսաւոր ճաշկերոյթներու սրահ, ինչպէս նաեւ կ՛օգտագործուի պետական այցերու, ուսանողական պարահանդէսներու, յոբելեաններու եւ այլ խոշոր միջոցառումներու համար:
Նկարագրութիւն
Սրահը ունի 50 մեթր երկարութիւն, 30 մեթր լայնութիւն եւ 22 մեթր բարձրութիւն, 1500 քմ մակերեսով տարածք: Այն ունի հոյակապ սանդուղք, պատշգամ:
Սրահի տանիքի պատշգամին տեղադրուած է դահլիճի ճարտարապետ Ռակնար Էսթպերկի կիսանդրին:
Կապոյտ սրահը ունի աղիւսէ պատեր, որոնք չեն ծեփուած: Դահլիճը ի սկզբանէ պէտք է ծեփուեր եւ կապոյտ ներկուէր, գունային ուրուագիծ, որ կը յիշեցնէր ծովախորշի կապոյտը: Բայց Էսթպերկը սրահի կառուցման ժամանակ կարմիր աղիւսը տեսնելով միտքը փոխեց : Թէեւ Էսթպերկը հրաժարեցաւ կապոյտ գաղափարէն՝ յօգուտ անաւարտ կարմիր աղիւսի, «Կապոյտ սրահ» անուանումը արդէն կ՛օգտագործուէր :
Կիրառում
Սրահին մէջ տեղի կ՛ունենայ ամէնամեայ Նոբելեան խնճոյքը, որ տեղի կ՛ունենայ ամէն 10 Դեկտեմբերին : Այս խնճոյքը «Շուէտի մէջ ամենաառաջատար ցանկալի ընկերային հրաւէրն է», որուն կը մասնակցին Շուէտի թագաւորական ընտանիքը, նախարարներ, խորհրդարանականները եւ աւելի քան 1200 հրաւիրուած հիւրեր : Խնճոյքէն ետք հիւրերը կ՛անցնին նոյն համալիրի «Ոսկիէ սրահ» պարելու համար : Նոպէլեան մրցանակները Կապոյտ սրահին մէջ չեն յանձնուիր, այլ անոնք աւելի կանուխ կը ներկայացուին Hötorget-ի մէջ գտնուող Սթոքհոլմի համերգասրահին մէջ :
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Շուէտի մշակոյթ
Մեսրոպ Մաշտոց
Մեսրոպ Մաշտոց, (361 կամ 362, Հացեկաց (Տարօնի գաւառ) - 17 Փետրուար 440, Վաղարշապատ (այժմ Էջմիածին), թաղուած է Օշական), հայերէն գիրերը գտնողը կամ ստեղծողը եւ հայ ինքնուրոյն թարգմանական գրականութեան սկզբնաւորողը (Սահակ Ա․ Պարթեւի հետ), հայ գրութեան, հայագիր դպրոցի հիմնադիրը, հայոց առաջին ուսուցիչը, լուսաւորիչ, մշակութային-հասարակական գործիչ, քրիստոնէութեան քարոզիչ եւ Հայաստանեայց եկեղեցւոյ վարդապետ։
Մեսրոպ Մաշտոցի պատմական առաքելութիւնը կարեւորագոյն դեր ունեցաւ հայութեան ազգային ինքնութեան հետագայ պահպանման համար։ Գիտական տեսակէտներու համաձայն՝ վրացերէն եւ աղուաներէն այբուբեններու ստեղծողն է ան։ Մաշտոցի կեանքին ու գործունէութեան վերաբերեալ կան վաւերական աղբիւրներ, որոնցմէ են անոր ժամանակակից եւ դէպքերու ականատես Կորիւնի «Վարք Մաշտոցի»ն, նաեւ Մովսէս Խորենացիի, Ղազար Փարպեցիի, Մովսէս Կաղանկատուացիի եւ Կարապետ Սասնեցիի ընդարձակ վկայութիւնները (շուրջ 30 հին եւ միջնադարեան աղբիւրներ)։
Կենսագրութիւն
Մեսրոպ Մաշտոց ազնուական Վարդանի որդին էր (ըստ Անանիա Շիրակացիի «ազատի տունէն»)։ Հայաստանի մէջ ստացած է յունական կրթութիւն։ Կը տիրապետէր յունարէն լեզուին, պարսկերէնին, ասորերէնին, վրացերէնին։ Սկզբնական շրջանին ծառայած հայոց Խոսրով Դ․ ( 385 − 388 ) թագաւորին արքունիքին մէջ, եղած զինուորական, ապա՝ պալատական գրագիր։ 395/396-ին դարձած է հոգեւորական եւ մեկնած Վասպուրականի Գողթն գաւառը, ուր տեղի իշխան Շապիթէն՝ ստանալով գործելու ազատ հնարաւորութիւն, հիմնած է քրիստոնէական համայնքներ, եկեղեցական դասեր։ Շրջագայած է նաեւ Սիւնիքի մէջ։ Ունեցած է աշակերտներ, որոնք յետոյ դարձած են անոր օգնականները լուսաւորական գործունէութեան ասպարէզին մէջ։ Այս շրջանին մէջ մտադրած են ստեղծել հայկական գիրեր՝ Աստուածաշունչը թարգմանելու համար։ Վերադարձած է Վաղարշապատ, ուր կաթողիկոսին նախաձեռնութամբ հրաւիրուած է յատուկ ժողովի։ Մօտաւորապէս 404-ին Միջագետքէն բերուած Դանիէլեան նշանագրերով, կատարած է թարգմանական եւ ուսուցողական առաջին փորձերը, սակայն ապարդիւն։ Այդ ժամանակ ստացած է վարդապետի (ուսուցիչի) աստիճան։ Վռամշապուհի եւ Սահակ Պարթեւի հրահանգով, անձամբ մեկնած է Միջագետք, հանդիպած նոյն Դանիէլ եպիսկոպոսին հետ։ 420-422-ին մեկնած է Բիւզանդիա՝ Կոստանդնուպոլիս, հանդիպած է Թէոդոս Բ. կայսրին եւ յոյներու պատրիարք՝ Ատտիկոսի հետ, որմէ ետք հայկական դպրոցներ բացած է Մեծ Հայքի բիւզանդահպատակ գաւառներուն մէջ, զուգահեռաբար պայքար մղած է «բորբորիտներ» աղանդին դէմ։ Վերադարձէն առաջ Աղուան Բենիամինի հետ ստեղծած է աղուաններու գիրերը։ Բիւզանդական իշխանութիւններէն ստացած է «ակումիտ» (άxουμήτης -ճգնող) տիտղոսը։ Արարատ վերադառնալէն ետք՝ անձամբ մեկնած է Աղուանք, հանդիպած է աղուանի Արսուաղէն արքայի եւ Երեմիա եպիսկոպոսին հետ, կազմակերպած է նոր գիրի տարածումը, ուրկէ անցած է Բաղասական գաւառ, մղած հակաաղանդաւորական պայքար։ Այդ շրջանին եղած է Ուտիքի Գարդման գաւառը, ապա՝ Գուգարաց Տաշիրք։ 431-439-ի միջեւ կաթողիկոս Սահակի եւ աշակերտներու հետ աւարտած է Աստուածաշունչի թարգմանութիւնը ։ 439-ին անոր հրահանգով կաթողիկոսական աթոռը տեղապահ կը դառնայ Յովսէփ Վայոց ձորեցին։ Կեանքին վերջին տարիներուն գրած է հոգեւոր շարականներ, կրօնա-փիլիսոփայական երկեր։
Մեսրոպ Մաշտոցը որպէս հայոց այբուբենի ստեղծող
Թէեւ քրիստոնէութիւնը Հայաստան մուտք գործած էր Ա. դարուն եւ 301-ին Քրիստոնէութիւնը Հայաստանի մէջ դարձած է պետական կրօն, բայց ժողովուրդին զգալի մասը միայն անուանապէս քրիստոնեայ էր, երկրին մէջ գտնուող Աստուածաշունչ մատեանները, եկեղեցական այլ երկեր յունարէն կամ ասորերէն էին, ժամերգութիւնները եւ ծէսերը կը կատարուէին ժողովուրդին համար անհասկնալի այդ լեզուներով։ Մաշտոց Աստուածաշունչը երբ հրապարակաւ կը կարդար, անմիջապէս բանաւոր կը թարգմանէր հայերէնի՝ ժողովուրդին հասկնալի դարձնելու համար։ Գողթնի մէջ կատարած քարոզչութիւնը Մաշտոցի մէջ կը հաստատէ հայերէն գիր ու գրականութիւն ունենալու հրատապ կարեւորութիւնը։ Կային այդ որոշումն ընդունելու նաեւ այլ ծանրակշիռ պատճառներ։ 387-ին Բիւզանդիոնի եւ Պարսկաստանի միջեւ երկու մասի բաժնուած Հայաստանի արեւելեան եւ արեւմտեան մասերուն մէջ թէեւ կը պահպանուէր հայոց թագաւորութիւնը, բայց պարսկական ազդեցութիւնը օրէ օր կը զօրանար։ Երկրին արեւմտեան մասին մէջ, որ միացած էր Բիւզանդիոնին, վերցուած էր հայոց թագաւորութիւնը, եկեղեցին ենթակայ էր յունական եպիսկոպոսութեան, եկեղեցւոյ եւ պետական լեզուն յունարէնն էր։ Հայաստանի երկու մասերու իրարմէ օտարացումը կը սպառնար երկրին եւ ժողովուրդի ամբողջութեան, վերահաս կը դառնար հայութեան ձուլման վտանգը, ամբողջ երկրին մէջ դպրոցներու, համալսարաններու լեզուն յունարէնն էր, մասամբ ասորերէնը, եկեղեցականներու զգալի մասը յոյներ ու ասորիներ էին, հայ հոգեւորականութեան որոշ մասը յունախօս էր։
Հայ գիրերու ստեղծման անհրաժեշտութիւնը
Արեւմտեան մեծ թիւով գաւառներու մէջ յունարէնն ու յունական կենցաղը կ'արմատանային հայ ընտանիքներուն մէջ։ Արքունիքին մէջ պաշտօնավարելու ընթացքին եւ անկէ ետք Մաշտոց կանխագուշակած էր հայկական ինքնուրոյն պետութեան մօտալուտ անկումը։ «Տեսնելով, որ հայոց թագաւորութեան վերջը հասած է, Մեսրոպ (երկրին) խռովութիւններն իր համբերութեան նիւթ կը դարձնէ» (Մովսէս Խորենացի, Պատմութիւն Հայոց, 1968)։
Այսպէս Մաշտոցի համար հայ դպրութեան հրատապ ստեղծումն ունէր հետեւեալ նպատակները. Մաշտոցի այս ծրագիրը կը ձեւաւորուի Գողթնի մէջ ունեցած գործունէութենէն ետք, երբ Կորիւնի, «Ան մտադրեց աւելի հոգալ նոյնպէս համայն (Հայոց) աշխարհի ժողովուրդին մխիթարելու մասին» (Կորիւն, Վարք Մաշտոցի, 1962) գիրքին մէջ կը մէջբերուին նաեւ Մաշտոցի խօսքերը. «Տրտմութիւն է ինծի համար, եւ անպակաս են իմ սրտի ցաւերը իմ եղբայրներուս եւ ազգակիցներուս համար»։
Սահակ Պարթեւ
387-ին կաթողիկոս դարձած Սահակ Պարթեւը, որ միշտ եղած է ազգակեդրոն քաղաքականութեան յառաջամարտիկ եւ Մաշտոցի գլխաւոր յենարանը անոր գործունէութեան սկիզբէն ի վեր, ունեցած է նոյն մտահոգութիւնը։ Գալով Վաղարշապատ՝ Մաշտոցը կաթողիկոսին կը յայտնէ իր ծրագիրը եւ անմիջապէս կը ստանայ անոր լիակատար հաւանութիւնը։ Ժողով մը կը գումարուի՝ նուիրուած հայերէն գիր ունենալու հարցին։ Վռամշապուհ թագաւոր հաւանութիւն կը յայտնէ, որ Ասորիքի մէջ Դանիէլ անունով եպիսկոպոսի մը քով հայերէն գիրեր կան։ Ժողովի խնդրանքով թագաւորը հայ գիրերու նախանձախնդիր Վահրիճ անունով իշխան մը կ'ուղարկէ Դանիէլին մերձակից Հաբէլ երէցին քով։ Վերջինս, Դանիէլէն առնելով գիրերը, Վահրիճին հետ կը բերէ Հայաստան։ Այստեղ կը հիմնուին դպրոցներ, Մաշտոց կը ստանայ վարդապետի (ուսուցիչի) կոչում եւ կը սկսի մանուկներուն հայոց լեզու ուսուցանել բերուած գիրերով։ Սկիզբ կը դրուի հայերէն դպրութեան։ Շուրջ երկու տարուան դասաւանդումէն ետք կը պարզուի, որ դանիէլեան նշանագրերը ժամանակի հայերէնն արտայայտելու համար անբաւարար են ու անյարմար լեզուի վանկարկման եւ ուսուցման տեսակէտէն. «… հասկցան, որ այդ նշանագրերը բաւական չեն հայերէն լեզուի կապերն ամբողջութեամբ արտայայտելու համար»։ Դանիէլեան նշանագրերու մասին բանասէրները հակադիր ենթադրութիւններ ըրած են։ Թէեւ անոնցմով որոշ շրջան մը հայերէն գրուած է, բայց Մաշտոցի օրով անոնք բաւարար չեն եղած հայերէն դասաւանդելու եւ հայոց դպրութիւն ստեղծելու համար ։
Սահակ Պարթեւի երաշխաւորութեամբ, թագաւորին հրամանով այս անգամ Մաշտոց իր աշակերտ-օգնականներուն հետ, կ'երթայ Ասորիք։ Ամիդի, ապա Եդեսիոյ մէջ, հայոց գիրերուն մասին կը խորհրդակցի ասորի հոգեւորականներու հետ, բայց ապարդիւն։ Աշակերտներէն մէկ մասին ասորական կրթութիւն կու տայ Եդեսիոյ մէջ, միւս մասը կ'ուղարկէ հիւսիս Սամոսատ՝ յունական կրթութեան։ Եդեսիոյ մէջ Մաշտոց ստեղծագործական երկունք կ'ապրի, «… Ան շատ նեղութիւններ քաշեց իր ազգային մէկ բառին օգնութիւն գտնելու համար»
Հայերէն հնչիւնական համակարգին ստեղծումը
Մաշտոց 405-ին կը ստեղծէ հայերէնի հնչիւնական համակարգը ճշգրտօրէն արտայայտող, ուսուցանելու, թարգմանելու եւ դպրութիւն ստեղծելու նպատակին լիովին յարմար նշանագրեր. «Ան իր սուրբ աջով հայրաբար կը ծնի նոր եւ սքանչելի ծնունդներ՝ հայերէն լեզուի նշանագրեր»։ Եդեսիոյ մէջ Մաշտոց նորագիւտ տառերը կը դասաւորէ՝ օգտուելով յունական այբուբենի հերթականութենէն, տառերուն կու տայ անուններ (այբ, բեն), կ'որոշէ անոնց թուային արժէքները (Ա =1, Ժ = 10, Ճ = 100) ։ Ապա անցնելով Սամոսատ հմուտ յունագէտ Հռոփանոսի օգնութեամբ կը կատարելագործէ նորագոյն տառերու գծագրութիւնը, նոր տառերը կ'ուսուցանէ իր օգնականներուն եւ հոն յունական կրթութիւն ստացող մանուկներուն, իր աշակերտներէն՝ Յովհան Եկեղեցացիին եւ Յովսէփ Պաղնացիին հետ կը սկսի նոր գիրերուն օգնութեամբ Աստուածաշունչէն հայերէն թարգմանել Սողոմոնի առակները, որու առաջին նախադասութիւնը նաեւ մեսրոպատառ առաջին նախադասութիւնն էր. ''Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ
Ռուբէն Դարբինեան
Ռուբէն Դարբինեան (իսկական անունը՝ Արտաշէս Ստեփան Չիլինկարեան, ), հայ հասարակական-քաղաքական գործիչ։ ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ։
Կրթութիւն
Աւարտած է Թիֆլիսի երկրորդական ռուսական վարժարանը, ուսանած է Հայտելկերկի եւ Միւնիխ Միւնխենի համալսարաններու մէջ, 1906 -ին աւարտած է Մոսկուայի պետական համալսարանի իրաւաբանական կաճառը։
Գործունէութիւն
Աշխատակցած է կովկասահայ մամուլին («Մշակ», «Մուրճ»)
Տե՛ս նաեւ
Հայրենիք (օրաթերթ)
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Պէյրութի Նաւահանգիստի Պայթումը (2020)
էյրութի նաւահանգիստին մէջ պայթումը քիմիական նիւթերու պահեստանոցի մը մէջ պատահած է: Պայթումը պատահած է գրաւուած պայթուցիկ նիւթեր ամբարող թիւ 12 պահեստանոցին մէջ: Ըստ նախնական տուեալներու տեղի ունեցած պայթումին տարողութիւնը շատ մեծ  է ու աննախադէպ։ Արձանագրուած է շուրջ 4000  վիրաւոր, 207-է աւելի զոհ, ինչպէս նաեւ՝ 9-է աւելի անյայտ կորսուած: Պայթումը պատճառ  դարձած է նիւթական մեծ վնասներու ։ Պայթումին  ցնցումները զգացուած  են մայրաքաղաքին շուրջ  եղող  տարբեր արուարձաններուն մէջ, իսկ  պայթումին մօտ եղող  շրջաններու շէնքերուն   պատուհաններու  ապակիները  փշրուած կամ ալ տուները ամբողջութեամբ աւերակներու վերածուած են։ Ըստ Պէյրութի նահանգապետ Մարուան Ապպուտի, պայթումին իբրեւ հետեւանք 200,000-էն 250,000 հոգի անօթեւան մնացած է: Ընդհանուր ապահովութեան ընդհանուր տնօրէն հազարապետ-զօրավար Ապպաս Իպրահիմ յայտնած է, որ Պէյրութի նաւահանգիստին պայթումը պատճառած է 2700 թոն ամոնիոմի պահեստը, որ տարիներէ ի վեր ամբարուած է նաւահանգիստին մէջ, եւ կը գտնուէր Ափրիկէ փոխադրուելու ընթացքին մէջ :
Մէկ տարի ետք, տակաւին իրաւաբանականօրէն յանցաւոր մը կամ յանցաւորներ չեն ճշդուած:
Պատճառ
Անվտանգութեան ծառայութեան աղբիւրը յայտնած է, որ նախնական հրդեհը բռնկած է պահեստին մէջ զօդման աշխատանքներու ատեն: Ամոնիում նիթրաթը (nitrate) կապուած է Մոլտովիական բեռնափոխադրող MV Rhosus նաւուն հետ, որ 2014-ին կանգ առած է Պէյրութի նաւահանգիստին մէջ շարժիչի մը հետ կապուած հարցերու պատճառով: Նաւը տեղափոխած է 2750 թոն ամոնիում նիտրատ՝ Պաթում եւ Մոզամպիք քաղաքներէն: Երբ նաւը նաւարկութեան համար ոչ պիտանի համարուած է, սեփականատէրերը եւ բեռնափոխադրողները լքած են զայն, անձնակազմը վերադարձած է, իսկ բեռը տեղափոխուած է ծովափ՝ պահելու համար     :
Վնասներ
Հարիւրաւոր վիրաւորներ, որոնք տեղափոխուած են մօտակայ հիւանդանոցներ, չեն կրցած հարկ եղած բուժօգնութիւնը ստանալ, հիւանդանոցներուն հասած վնասներուն պատճառով: Ս. Գէորգ հիւանդանոցը, որ կը գտնուի պայթումի վայրէն 1 քմ-էն պակաս հեռաւորութեան վրայ, ստիպուած է հիւանդները բուժել փողոցը հաստատութեան ստացած մեծ վնասներուն պատճառով :
Պէյրութի եւ անոր շրջակայքը գտնուող դեսպանատուները յայտնած են իրենց շէնքերուն տարբեր աստիճանի վնասման մասին: Պայթումի վայրին անմիջական հարեւանութեամբ գտնուող Արժանթին ի, Աւստրալիո յ, Ֆինլանտա յի եւ Կիպրոս ի դեսպանատուները լուրջ վնասներ ստացած են:   : Հարաւային Քորիայի դեսպանատունը, որ կը գտնուի պայթումի վայրէն 7,3 քմ հեռաւորութեան վրայ, հաղորդած Է դեսպանատան շէնքին երկու պատուհաններու աննշան վնասման մասին, աննշան վնասներու մասին հաղորդած են նաեւ Ղազախիստան ի եւ Ռուսաստան ի դեսպանատուները: Ֆինլանտա յի դեսպանատունը փլած է պայթումին հետեւանքով, ղեկավարին տեղակալը յայտարարած է, որ դեսպանատունը  «այլեւս գոյութիւն չունի» :
Abou Merhi Cruises ընկերութեան պատկանող Orient Queen զբօսանաւը զգալի վնասներ ունի, եւ զբօսանաւուն մէջ քանի մը հոգի վիրաւորուած է :
Աւստրալիոյ Ազգային Թանգարանը
Աւստրալիոյ ազգային թանգարանը, մեծագոյն թանգարանը Աւստրալիոյ մէջ։ Հիմնադրուած է 1980-ին: Թանգարանին մէջ ներկայացուած է ցուցադրութիւն մը՝ նուիրուած Աւստրալիոյ ընկերային պատմութեան, հիմնական հարցերուն, մարդոց եւ իրադարձութիւններուն մասին, որոնք ձեւաւորած են ժամանակակից աւստրալացի ժողովուրդը:
Պէյրութի Նաւահանգիստի Պայթումը (2020)
Ձերբակալութիւններ
Մինչեւ այս պահը, նաւահանգիստին պայթումին թղթածրարին հետ առնչուող ձերբակալուած ու հարցաքննուած են 19 անձեր, ներառեալ մաքսատան նախկին տնօրէն Շաֆիք Մերհին:
Ներքին
Լիբանանի վարչապետ Հասսան Տիապ յայտարարած է, որ պայթումին յաջորդ օրը ազգային սուգի օր է ։ Պէյրութի նահանգապետ Մարուան Ապպուտ հեռատեսիլի կայանէն լալով պատահածը կոչած է «ազգային աղէտ»։ Նախագահ Աուն յայտարարած է, որ կառավարութիւնը կ'աջակցի անօթեւան մնացած քաղաքացիներուն, իսկ Առողջապահութեան նախարարութիւնը կը վճարէ վիրաւորներուն բուժման ծախսերը :
Աւստրալիոյ Ազգային Թանգարանը
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Աւստրալիոյ ազգային թանգարանը տեղակայուած է Քանպերա (Canberra), Էքթոն շրջանին մէջ՝ Աւստրալական ազգային համալսարանէն ոչ հեռու: Նախապէս թանգարանին տեղը եղած է քանպերական Թագաւորական հիւանդանոցը, որ քանդուած է 13 Յուլիս 1997-ին: Թանգարանը նուիրուած է Աւստրալիոյ ընկերային պատմութեան, յատկապէս Աւստրալացի բնիկներուն եւ Տոռեսի նեղուցի բնիկներու պատմութեան եւ մշակոյթին, Աւստրալական պետութեան եւ հասարակութեան 1788-էն ետք, մարդոց փոխազդեցութիւնը շրջապատող միջավայրին հետ : Ընդհանուր առմամբ կան հինգ մշտական ցուցահանդէսներ՝ «Առաջին Աւստրալացիներուն պատկերասրահը» (Gallery of the First Australians), «Հիւսուած ճակատագիրներ» (Tangled Destinies), «Հեռանկարները` Աւստրալիոյ կարգաւորումը» (Horizons: the Peopling of Australia), «Պետութիւն, Աւստրալիոյ խորհրդանիշներ» (Nation: Symbols of Australia) եւ «Յաւիտենութիւն՝ պատմութիւններ Աւստրալիոյ յուզուած սիրտէն» (Eternity: Stories From the Emotional Heart of Australia) : Տեղի կ'ունենան նաեւ լրացուցիչ ցուցահանդէսներ:
Պէյրութի Նաւահանգիստի Պայթումը (2020)
Միջազգային արձագանք
Շատ երկիրներու ներկայացուցիչներ իրենց աջակցութիւնն ու ցաւակցութիւնը յայտնած են, իսկ որոշ երկիրներ ալ օգնութիւն առաջարկած Լիբանանին: Իսրայէլ հերքած է իր ներգործութիւնը պայթումին գծով եւ Հեզպոլլահի բարձրաստիճան պաշտօնեաները նոյնպէս հերքած են Իսրայէլի ներգործութիւնը :
ՄԱԿ-ի գլխաւոր քարտուղար Անթոնիօ Կուտերեշ հանդէս եկած է յայտարարութեամբ մը, ուր «խոր ցաւակցութիւն  յայտնած է զոհուածներու ընտանիքներուն, ինչպէս նաեւ Լիբանանի ժողովուրդին եւ կառավարութեան»՝ վիրաւորներուն մաղթելով  շուտափոյթ ապաքինում եւ կրկին յայտնելով իր  աջակցութիւնը Լիբանանի: Լիբանանի մէջ ՄԱԿ-ի խաղաղապահ առաքելութիւնը յայտարարած է, որ «պատրաստ է ամէն տեսակի օգնութիւն եւ աջակցութիւն ցուցաբերելու»  ։
Աւստրալիոյ Ազգային Թանգարանը
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Թանգարանին մէջ կը գործէ սեփական հրատարակչութիւն մը, ինչպէս նաեւ պատմական հետազօտութիւններու թանգարանային կեդրոն մը:
Պէյրութի Նաւահանգիստի Պայթումը (2020)
Միջազգային արձագանք
Քանի մը երկիրներ իրենց տեսարժան վայրերն ու յուշարձանները դարձուցած են Լիբանանի դրօշակին գոյներուն՝ յաջակցութիւն Լիբանանի: Լիբանանի դրօշակին գոյներով ներկուած են՝ Տուպայի մէջ գտնուող Պուրժ Խալիֆան, Թեհրան ի մէջ Ազատութեան աշտարակը, Կիզայի բուրգերը եւ Թել Ավիւի  քաղաքապետարանը : Փարիզի Էյֆելեան աշտարակին լոյսերը կէս գիշերին մարած են՝  յաջակցութիւն Լիբանանի : Ֆրանսա յի նախագահ Էմանուէլ Մաքրոն անձամբ 6 Օգոստոսին այցելած է Պէյրութ եւ խոստացած իր աջակցութիւնը: Ան աղէտէն ետք քաղաք այցելած օտարերկրեայ պետութեան առաջին ղեկավարն է :
Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութիւնը 5 Օգոստոս ին Լիբանան ուղարկած է մարդասիրական օգնութեան առաջին բեռը Տուպայ ի տարածաշրջանային պահեստէն : 5 Օգոստոսին Իրան ի Կարմիր մահիկի ընկերութիւնը 95 թոն պարէնամթերք եւ դեղորայք  ուղարկած է Պէյրութ :
Աւստրալիոյ Ազգային Թանգարանը
Պատմութիւն
Աւստրալիոյ ազգային թանգարանին շէնքը Քանպերայի մէջ պաշտօնապէս բացուած է 11 Մարտ 2001-ին: Աւստրալական դաշնութեան ստեղծման հարիւրամեակին առիթով:
Պէյրութի Նաւահանգիստի Պայթումը (2020)
Միջազգային արձագանք
Գործարար Խալաֆ Ալ Հապթուր Լիբանանի հիւանդանոցներուն համար շտապ դեղորայքի միամսեայ պաշար ուղարկած է աւելի քան 1000 մահճակալով :
Աւստրալիոյ Ազգային Թանգարանը
Պատմութիւն
Թանգարանը հիմնելու առաջին նախագիծը ներկայացուած է Ի. դարու սկիզբը, բայց համաշխարհային պատերազմներու եւ նիւթական ճգնաժամերու պատճառով անիկա չէ իրագործուած:
Պէյրութի Նաւահանգիստի Պայթումը (2020)
Միջազգային արձագանք
Մեծն Բրիտանիան տրամադրած է շտապ բժշկական եւ մարդասիրական օգնութիւն, որու արժէքը կը կազմէ մինչեւ 5 միլիոն ֆունտ : Քանատայի իշխանութիւնները յայտարարած են, որ անոնք կը տրամադրեն մարդասիրական օգնութիւն մինչեւ 5 միլիոն քանատական տոլար (շուրջ 3,7 միլիոն ԱՄՆ տոլար)` պայթումի հետեւանքները վերացնելու համար : Ռուսաստան Լիբանան ուղարկած է արտակարգ իրավիճակներու նախարարութեան մասնագէտներ : Ազրպէյճան ի նախարարներու միութիւնը  նիւթական օգնութիւն  տրամադրած է Լիբանանին՝ 1 միլիոն ԱՄՆ տոլարի չափով : Օգնութիւն  տրամադրած են  նաեւ՝ Ֆրանսա ն, Յորդանան ը, Դանիա ն, Չեխիա ն, Յունաստան ը՝ զոհերուն ընտանիքներուն օգնութիւն ցուցաբերելու համար :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պայթումներ
Աւստրալիոյ Ազգային Թանգարանը
Պատմութիւն
Աւստրալիոյ ազգային թանգարանին ստեղծման պաշտօնական տարին կը համարուի 1980-ը, երբ երկրին Խորհրդարանը ընդունած է յատուկ օրէնք մը: Այն ատեն ալ սկսած են հաւաքել թանգարանին հաւաքածոները:
1988-ին Աւստրալիոյ կառավարութիւնը որոշում կայացուցած է յետաձգել Ազգային թանգարանին շէնքին կառուցումը:
1996-ին որոշուած է նախագիծը վերսկսիլ: 1997-ին տեղի ունեցած է մրցոյթ մը՝ ապագայ կառոյցին լաւագոյն ձեւաւորման համար: Աւստրալացի ճարտարապետ Հաուըրտ Ռակաթ (Howard Raggatt) յաղթած է մրցոյթին:
Թանգարանին կառուցման համար ծախսուած է 155 միլիոն աւստրալական տոլար: Բացումէն ետք անիկա զանազան քննադատութիւններու ենթարկուած է, օրինակ՝ Գերմանիոյ մէջ Ազգային թանգարանին ճարտարապետը մեղադրած են բանագողութեան մէջ, քանի որ կառուցուած շէնքը նման է Պերլինի Հրէական թանգարանին:
Ճարտարապետութիւն
Աւստրալիոյ Ազգային թանգարանին շէնքին ցուցասրահները կը կազմեն 6,600 մ ², կառուցուած է postmodern ոճով: Անիկա բաղկացած է քանի մը անհատական սենեակներէ, միաւորուած իրարու մէջ ինչպէս puzzle մը՝ ստեղծելով կիսակառոյց «Աւստրալական երազանքներու այգին»: Արտաքին հատուածին կառոյցները ներկուած են վառ ներկերով՝ նարնջագոյն, մորեգոյն, պրոնզագոյն, ոսկեգոյն, սեւ եւ արծաթագոյն գոյներով, որոնք թանգարանը կ'առանձնացնեն Քամպերայի մնացեալ շէնքերէն, ուր տուները կառուցուած են բաց դեղնաւուն գոյնի աղիւսներէ: Շէնքը ծածկուած է նաեւ պաղլեղածին (aluminum) թաղանդով մը: Անոնցմէ շատերը պահպանած են անգլիական բառեր, գրուած Պրայլի գիրերով, օրինակ՝ «ընկեր», «ներողութիւն», «ներողութիւն խնդրեցէք մեր ցեղասպանութեան համար» (Աւստրալացի բնիկներու գործածած արտայայտութիւն), «Աստուած գիտէ», «ժամանակը ցոյց կու տայ» եւ «սէրը կոյր է»:
Թանգարանին մուտքը կ'անցնի մեծ դահլիճով մը՝ կոր պատերով, լուսամուտերով եւ առաստաղով: Ըստ ճարտարապետին՝ անիկա ներսէն կը նմանի հսկայ հանգոյցի մը, որ կը խորհրդանշէ Աւստրալացիներուն միջեւ կապը: Մինչ Ազգային թանգարանին մուտքը կը սկսի Ուլուրու ժայռերու գիծը, վառ-նարնջագոյն քանդակներ հանգոյցներու ձեւով, երկայնքին բաշխուած էքթոնի թերակղզիով: Թանգարանին կեդրոնական մասին մէջ Աւստրալիոյ երազանքներու այգին է, որ ջուրի քարտէսի տեսքով հսկայ քանդակ մըն է, փոքրիկ խոտի ծածկով մը եւ քանի մը ծառերով, որ կը պատկերէ Աւստրալիոյ կեդրոնական մասը ճամբու նշաններով, dingo ցանկապատի տեսքով, Աւստրալիոյ բնիկներուն, ինչպէս նաեւ տեղական լեզուներու բաշխման սահմաններուն անուններով:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Աւստրալիոյ թանգարաններ Ստորոգութիւն:Ազգային թանգարաններ Ստորոգութիւն:Թանգարաններ
Հայկական Եկեղեցի (Կրոզնի)
Հայկական եկեղեցի (Գրոզնի) հայ առաքելական եկեղեցի Գրոզնի մէջ, որ քանդուած է խորհրդային իշխանութիւններու կողմէն 1930–ական թուականներուն։
Դիրքը
Ինչպէս ցոյց կու տայ 1923 թուականի հատակագիծը, հայկական եկեղեցին տեղակայուած եղած է քաղաքի կեդրոնին մէջ՝ Սունժա գետի ձախ ափին։ Ան կը գտնուի Դունդվսկի փողոցի եւ Նաւթային ինստիտուտի մասնաշէնքի եւ № 1 միջնակարգ դպրոցի տարածքին՝ հատուելով Լերմոնտովի զբոսայգի տարածքի հետ ։
Կառուցման պատմութիւնը
Գրոզնի քաղաքը կառուցուած է ամրոցի շրջակայքին։ Քաղաքին մէջ կար ոչ մեծ իջեւանատուն, ուր հիմնականին առեւտրային գործունեութիւն կը ծաւալէին հայ վաճառականները։ Գրոզնիի հայկական համայնքի համար կարեւորագոյն խնդիր էր ազգային դպրոցի եւ եկեղեցւոյ կառուցումը։ 1863 թուականի ապրիլին խումբ մը հայեր դիմեցին իրենց հայրենակից գեներալ–մայոր Ալեքսանդր Թումանովին՝ աջակցած հայկական եկեղեցւոյ կառուցման գործին։ 27 Ապրիլ 1865 թուականին Աստրախանի հայկական թեմին եկաւ հաղորդագրութիւն, որ իշխանութիւնները դէմ չեն հայկական եկեղեցւոյ կառուցման գործին ։
Գրոզնիի հայկական համայնքը եկեղեցւոյ կառուցումը սկսաւ 1860–ական թուականներուն երկրորդ կիսուն, եւ արդէն XIX դարու 70–ական թուականներուն եկեղեցին պատրաստ էր։ Քաղաքի հիմնադրումէն կէս դար ետք հայկական եկեղեցւոյ կառուցումը կը խօսէր հայ համայնքի նշանակալից դէրի մասին։ ։ Եկեղեցին կը կառուցուէր մաս առ մաս։ Սկզբը կառուցուեցաւ եկեղեցւոյ հիմնական մասը, հետագային անոր աւելացուեցաւ երկհարկանի զանգակատունը։ Առաջին անգամ հայկական եկեղեցւոյ մասին յիշատակուած է 1871 թուականին «Թերեքեան լուրեր» թերթին մէջ։ Հայկական համայնքի կանոնադրութեան մեջ կը նշուի, որ հայ առաքելական եկեղեցին կը հանդիսանայ հայ համայնքի գործունէութեան կարգաւորողը։ Եկեղեցին քանդուած է 1930–ական թուականներուն ։ ։
Հիմնական շինութիւն
Եկեղեցին գմբէթաւոր բազիլիկա շինութիւն էր։ Արեւմտեան եւ արեւելեան թեւերու հիւսիսային եւ հարաւային ճակատներուն կային բարձր լուսամուտախորշեր։ Ամէն այսպիսի լուսամուտախորշի վերեւը կային շրջանաձեւ լուսանցքներ, որոնք կը լուսաւորէին ամբողջ շինութիւնը։ Շինութեանը ամբողջական տէսք կը հաղորդէր գմբէթը, որ ունէր ութանկեան տեսք, իւրաքանչիւր անկիւնը կար որմնախորշ եւ անոնք ընդհանուր պատուած էին սպիտակ շրջագիծով։
Զանգակատուն–գաւիթ
Զանգակատուն–գաւիթը, ինչպէս եւ հիմնական շինութիւնը, կառուցուած էր կարմիր աղիւսով։ Շէնքը աչքի կը մտնէր իւրօրինակ տեսքով։ Ան ունէր մեծ դարպասաձեւ մուտք, որուն վերեւը վէր կը խոյանար բազմանկիւն գմբէթը։ Զանգակատան տեսքը կ՝ ամբողջանար ընդարձակ գմբեթաձեւ զանգակամասով։ Զանգակատան կեդրոնական մուտքի երկու ուղղութիւններն ալ զարդարուած էին իրենց ձեւաւորումով տարբերուող խորշերով։ Այս ճարտարապետական լուծումը հատուկ չէ հայ ճարտարապետական արուեստին։
Խաչիկ Փաստրմաճեան
Խաչիկ Հարութիւնի Փաստրմաճեան (1877, Կարին – 1915, Մելիտինէ)։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1877 թուականին,Կարնոյ նահանգի, Կա­րին քաղաքին մէջ՝ մեծատոհմիկ Փաստրմաճեաններու ընտանիքէն ներս։
Ազգային անուանի գործիչ Ար­մէն Գա­րո­յի (Գարեգին Փաստրմաճեան Յարութիւնի, 1873 - 1923) կրտսեր եղբայրը։ Պապը՝ Խաչատուր էֆենտի Փաստրմաճեանը Կարնոյ մէջ եղած է տաղանդաւոր ու ձեռներեց մարդ եւ առասպելական հարստութիւն ունեցած։ Թուր­քե­րու դէմ ըմբոստութեան համար, Կարնոյ կառավարութեան կարգադրութեամբ եւ ուղղակի հրահանգով, սպանուած է իր կառուցած հոյակապ բաղնիքին դիմաց, նստած ժամանակ։ Հայրը՝ Յարութիւն Փաստրմաճեանն ու Յովհաննէս եղբայրը, ուղղակի մասնակցած են Կարնոյ 1890 թուականի դէպքերուն եւ հայկական ցոյցերուն։ Աւարտած է Կարնոյ Սանասարեան վարժարանը։ Հաւանաբար 1900 թուականին աւարտած է Պէյ­րութի Սեն Ժոզեֆ Ֆրանսական համալսարանի բժշկական նաժինի դեղագործական ճիւղը։ Ուսանողական տարիներուն եղած է Պէյրութի ՀՅԴ «Զա­ւա­րեան ու­սա­նո­ղա­կան մի­ու­թեան»,ապա՝ ՀՅԴ–ի անդամ։ Աւարտելէ ետք Կարին վերադարձած է։1908 թուականին Կարնոյ մէջ սեփական դեղատուն է ունեցած։ Եղած է նիւթապէս ապահովուած եւ հանրային գործերով մտահոգուած անձնաւորութիւն։ 1908 թուականին՝ Օսմանեան սահմանադրութեան վերահաստատման ժամանակ, եղած է Կարնոյ երիտասարդութեան առողջապահներէն եւ կարեւոր դեմքերէն, ամէնուն կողմէ սիրուած անձնաւորութիւն։ Եղած է վարչութիւններու, ուսումնական խորհուրդներու եւ հանրային մարմիններու անդամ։ Այնուհետեւ Մելիտինէի մէջ որպէս դեղագործ աշխատած է։ Սպանուած է 1915 թուականին, Մածիտինէի մէջ՝ 38 տարեկան հասակին։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ Ստորոգութիւն:Կարին ծնածներ
Ղուրնիա
Ղուրնիա (յուն․՝Γουρνιά), կը հնչուի Ղուրնիա՛․ Մինոասեան քաղաքակրթութեան պալատական համալիր եւ Ք․Ա․ 2-րդ հազարամեակի Կրետէին կարեւոր քաղաքներէն (Քնոսոսէն, Ֆեսթոսէն, Զաքրոսէն, Մալիայէն ետք)։ Կը գտնուի Կրետէին արեւելեան ծայրամասը՝ Երափեթրա քաղաքապետութիւն, Լասիթի մարզ։
Յայտնաբերումներ
Պալատական համալիրին աւերակներուն հետ միասին, յայտնաբերուած են նաեւ ծիսական իրեր, ինչպէս նաեւ անօթներ, հնոցներ եւ եփելու վայրեր։