cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Րաֆֆի Թոքաթլեան
Կենսագրութիւն
Թոքաթլեան հպարտութեան ու յուզումի խոր զգացումներով կը վերյիշէ այն պահերը, երբ իր հօր ու մեծ հօր հետ երեքով կողք-կողքի կը գծէին ու կը քանդակէին :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Արշաւիր Շահխաթունի
Արշաւիր Շահխաթունի (բուն անունով՝ Արշաւիր Շահխաթունեան, ), դերասան, բեմադրիչ եւ համր ժապաւէնի դիմայարդար։ Շահխաթունի եղած է համր ժապաւէնի հայ առաջին դերասանը:
Կենսագրայան գիծեր
Ծանծ է Կիւմրի։ Ան իր նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ եւ ապա մեկնած է Թիֆլիս, ուսումը շարունակելու տեղի զինուորական ուսումնարանէն ներս, ուրկէ շրջանաւարտ ըլլալէ ետք անցած է Պաքու, կատարելու համար իր զինուորական ծառայութիւնը:
Թատերական գործունէութիւն
Շահխաթունիի թատերական գործունէութիւնը սկիզբ առած է 1905 թուականին, Պաքուի մէջ, ուր ստանձնած է փոքր դերեր: Ապա անցած է ծննդավայր Կիւմրի, ուր փայլած է դերասանական շնորհը։
1908-1909 թուականներուն եղած է Թիֆլիսի Հայոց թատերական ընկերութեան եւ ապա Պաքուի Մշակութային միութեան թատերախումբի անդամ: Մինչեւ 1913 թուականը զանազան թատերախումբերու հետ ելոյթներ ունեցած է:
Նկարահանումներ
1913-1914 թուականներուն նկարահանուած է՝
Համաշխարհային Ա. պատերազմէն ետք
Համաշխարհային Ա. պատերազմի ընթացքին Շահխաթունի ձգելով բեմական կեանքը վերադարձած է բանակ եւ որպէս սպայ մասնակցած է կովկասեան ճակատումներուն: Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան հաստատումէն ետք նշանակուած է Երեւանի զինուորական հրամանատար եւ պաշտօնավարած է մինչեւ 1920 թուականը՝ մինչեւ խորհրդային կարգերու հաստատում:
Խորհրդային կարգերու հաստատումէն ետք Շահխաթունի որոշ ժամանակ ապրած է Պոլսոյ մէջ եւ մասնակցած է թատերական ներկայացումներու, ապա տեղափոխուած է Պուլկարիա, ուրկէ անցած է Փարիզ:
Փարիզի մէջ դերեր ստանձնած է՝
Ֆրանսահայ թատերախումբերու մաս կազմելով ներկայացուցած է Շիրվանզատէի «Նամուս»ը, Լեւոն Շանթի «Հին աստուածներ»ը եւ այլ թատրերգութիւններ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Ճէյմս Պրայս
Ճէյմս Պրայս, Բրիտանիայի ակադեմիայի անդամ, իրաւաբան եւ պատմաբան։
Կենսագրական գիծեր եւ գործունէութիւն
Իրաւաբանութեան կողքին Ճէյմս Պրայս բարձրագոյն ուսման հետեւած էր պատմագիտութեան մէջ եւ 1864-ին լոյս ընծայած է «Հռովմէական Սրբազան Կայսրութիւնը» անուն իր աշխատասիրութիւնը, որ հմուտ պատմաբանի միջազգային հռչակին արժանացուց երիտասարդ մտաւորականին։
Ճէյմս Պրայս նուիրեալ հնախոյզ եղած է։ 1872-ին ան ճամբորդած է Իսլանտա, որպէսզի գտնէ «Իսլանտական Սակա»ներու երկիրը։ Իսկ 1876-ին, միեւնոյն հնախոյզի հետաքրքրութեամբ, ան բարձրացած է Արարատ Լերան գագաթը, ուր գտած է Նոյեան Տապանի մնացորդ հնագիտական իրեղէններ։ Հնախոյզի եւ պատմաբանի իր հետաքրքրութեամբ, այդ ժամանակէն սկսեալ, Ճէյմս Պրայս ոչ միայն մօտէն ուսումնասիրած է հայ ժողովուրդի հազարամեակներու պատմութիւնը, այլեւ լաւապէս ծանօթացած է հայ մշակոյթի մեծարժէք ժառանգութեան՝ դառնալով մեր ժողովուրդի ստեղծած արժէքներուն մեծ հիացող մը եւ Հայաստանի ու հայութեան ազգային ոտնակոխուած իրաւունքներուն հաւատաւոր պաշտպան մը։ Պրայսի այդ հետազօտութեանց եւ պատմագիտական ուսումնասիրութեանց առաջին արգասիքը եղած է 1877-ին լոյս տեսած անոր «Անդրկովկաս» աշխատասիրութիւնը, որ տարածաշրջանի պատմութեան ընդհանուր արժեւորման մէջ յատուկ կեդրոնացումով գնահատումը կատարեց Հայաստանի ու հայութեան գրաւած տեղին ու արժէքին։
Միաժամանակ քաղաքական գործիչ եղած է Ճէյմս Պրայս, ատենի Ազատական կուսակցութեան հաւատարիմ անդամ, որ 1880-ին առաջին անգամ ընտրուեցած է Մեծն Բրիտանիոյ խորհրդարանի անդամ՝ Ազատական կուսակցութեան ցուցակով։ Մինչեւ 1907, Պրայս շարունակած է իր անդամակցութիւնը խորհրդարանին՝ գործադիր իշխանութեան մէջ եւս պաշտօններ ստանձնելով։
Յատկապէս Կլատսթոնի վարչապետութեան օրով, Ճէյմս Պրայս հասած է մինչեւ արտաքին գործոց փոխ-նախարարի պաշտօնին։ Վարած է նաեւ դեսպանութեան պաշտօններ։ 1907-ին ան նշանակուած է Մ. Նահանգներու մօտ Բրիտանիոյ դեսպան եւ այդ պաշտօնին վրայ մնացած է մինչեւ 1913՝ անգլեւամերիկեան երկարամեայ բարեկամութեան եւ գործակցութեան ամուր հիմերը դնելով։ Նոյն շրջանին, տասնամեակներու իր ծառայութեան համար, Պրայս արժանացած է Էդուըրտ 7-րդ թագաւորի Արժանաւորութեան Կարգին՝ Լորտի տիտղոս ստանալով եւ 1913-ին Լորտերու Պալատին անդամ ընտրուելով։
Սեռ (կենսաբանութիւն)
Սեռ (sexus՝ «սեռ»), օրկանիզմներու յատկանիշներու ամբողջութիւնն է, որ սերտօրէն կապուած է բազմացման հետ եւ ինչով կը տարբերին արական եւ իգական անհատները ։ Սեռական բազմացումը ժառանգական յատկանիշներու միաւորումն է եւ փոփոխութիւնը. յատուկ մասնագիտացած բջիջները՝ կամետները (սեռական բջիջները), կը միաւորուին՝ յառաջացնելով ապագայ օրկանիզմը, որ կը ժառանգէ ծնողական յատկանիշները: Կամետները իրենց կառուցուածքով եւ գործառոյթով կրնան միանման ըլլալ (իզոկամիա), սակայն սովորաբար աճման հետեւանքով ձեւաւորուած են սեռականօրէն տարբերակուած կամետներ (հեթերոկամետներ, երեւոյթը՝ անիզոգամիա):
Մարդու եւ կաթնասուններու մօտ արական օրկանիզմը սովորաբար կը կրէ XY սեռական քրոմոզոմներ, բայց,իգական օրկկանիզմի մօտ առկայ են XX քրոմոզոմները: Ասիկա XY սեռի որոշման համակարգն է: Այլ կենդանիներու մօտ կան սեռի որոշման այլ համակարգեր, ZW սեռի որոշման համակարգը՝ թռչուններու եւ X0 սեռի որոշման համակարգը՝ միջատներու մօտ:
Առանձնեակի մօտ ձեւաւորուող կամետներու տեսակը պայմանաւորուած է օրկանիզմի սեռով: Արական առանձնեակներու մօտ կը ձեւաւորուին արական կամետներ (սփերմաթոզոիտներ կամ սփերմա՝ կենդանիների մօտ եւ փոշի՝ բոյսերու մօտ), իսկ իգական առանձնեակներու մօտ՝ իգական կամետներ (ձուաբջիջներ): Առանձին օրկանիզմներու մօտ կարելի է ձեւաւորուիլ թէ՛ արական, թէ՛ իգական կամետներ: Այս օրկանիզմները կ'անուանուին հերմաֆրոտիթներ: Աւելի յաճախ տարբեր սեռ ունեցող օրկանիզմները ֆիզիքապէս տարբեր են: Այս երեւոյթն կը կոչուի սեռական տարբերակի (տիմորֆիզմ): Սեռական տարբերակումը յատուկ է կենդանիներու եւ բոյսերու հսկայական մեծամասնութեան եւ կը պայմանաւորուի բջջաբանական, ձեւաբանական, կենսաքիմիական եւ ֆիզիոլոկիական շարք մը յատկանիշներու տարբերութեամբ։ Տարբեր օրկանիզմներու սեռական տարբերակման աստիճանը եւ բնոյթը տարբեր են։ Օրգանիզմներու մեծամասնութեան, յատկապէս կենդանիներու արական եւ իգական անհատները իրարմէ կը տարբերին յստակ, առաջին հայեացքէն հեշտօրէն որոշուող յատկանիշներով, իսկ ցած ձեւերու սեռական տարբերութիւնները աւելի թոյլ են արտայայտուած եւ երբեմն աննկատելի են։
Ընդհանուր նկարագիր
Կեանքի հիմնական օրինաչափութիւններէն մէկը վերարտադրութիւնն է կամ բազմացումը՝ օրկանիզմներու ընդունակութիւնը ձեւաւորած նոր օրկանիզմներ: Սեռը, այս առումով, այս օրինաչափութեան մէկ մասը կը կազնէ: Կեանքը աւելի պարզագոյն ձեւերէն շրջուած է դէպի աւելի բարդ ձեւեր. սկզբնապէս վերարտադրումը կրկնապատկման գործընթաց էր, որուն հետեւանքով կը ձեւաւորուէին նոյն ժառանգական տեղեկատուութեամբ օրկանիզմներ: Բազմացման այս ձեւը կը կոչուի անսեռ բազմացում, անիկա տարածուած է միաբջիջ օրկանիզմներու մօտ, սակայն կը հանդիպի նաեւ բազմաբջիջներու մօտ : Սեռական բազմացման ժամանակ սերունդի ժառանգական նիւթը կը ձեւաւորուի երկու առանձնեակներու ժառանգական նիւթի հիման վրայ։ Սեռական բազմացումը ձեւաւորուած է երկարատեւ շրջում գործընթացի հետեւանքով: Պաքտերիաները, օրինակ, կը բազմանան անսեռ եղանակով, սակայն կ'իրականացնեն նաեւ գործընթաց մը, որուն ժամանակ ժառանգական նիւթը մէկ օրգանիզմէն (տոնրր) կը փոխանցուի միւսին (ռեսիփիենտ) :
Հաշուի չառնելով միջանկեալ բազմացման եղանակները՝ անսեռ եւ սեռական բազմացումներու հիմնական տարբերութիւնը ժառանգական նիւթի փոփոխման ձեւն է: Սովորաբար անսեռ բազմացումէն առաջ բջիջը կը կրկնապատկէ իր ժառանգական նիւթը, ապա նոր՝ կը կիսուի: Բջիջներու բաժանման այսպիսի եղանակը կը կոչուի միթոզ: Սեռական բազմացման դէպքին մէջ՝ կան յատուկ բջիջներ, որոնք կը կիսուին առանց ժառանգական նիւթի կրկնապատկման: Այս գործընթացը կը կոչուի մեյոզ: Առաջացող բջիջները կը կոչուին կամետներ եւ կը պարունակեն ծնողական ժառանգական տեղեկատուութեան միայն կէսը: Կամետները օրկանիզմի սեռական բազմացման մասնակցող բջիջներն են : Սեռը կը ներառէ շարք մը յատկանիշներ, որոնք կը թոյլատրեն իրականացնել սեռական բազմացումը: Անիկա շրջուած է սեռական համակարգի անդամներու հետ՝ միանման կամետներէն (իզոկամիա) դէպի տարբեր կամետներ (անիզոկամիա) ուղղութեամբ :
Շրջում
Կ'ենթադրուի, որ սեռական բազմացումը առաջին անգամ ի յայտ է եկած մէկ միլիառ տարի առաջ ։ Սեռի եւ սեռական բազմացման ծագման պատճառներու վերաբերեալ մինչեւ օրս որոշակի կարծիք չկայ։ Ամենատարածուած տեսութիւններէն են՝ սեռական բազմացումը կ'ապահովէ ժառանգական բազմազանութիւն, թոյլ կու տայ տարածել օգտակար եւ հեռացնել շրջուն տեսակէտէն ոչ օգտակար յատկանիշները։
Սեռական բազմացումը էուկարիոտներուն բնորոշ երեւոյթ է. էուկարիոտները օրկանիզմներ են, որոնց բջիջները ունին կորիզ եւ միտոքոնտրիումներ: Բացի կենդանիներէն, բոյսերէն եւ սունկերէն այլ էուկարիոտներ նոյնպէս (օրինակ՝ մալարիայի պլազմոտիումը) կ'իրականցնէ սեռական բազմացում: Որոշ փաքտերիաներ քոնիւկացիայի միջոցով կը փոխանակեն ժառանգական տեղեկատուութիւնը: Քոնիւկացիան սեռական բազմացում չէ, բայց անիկա նոյնպէս կը նպաստէ ժառանգական յատկանիշներու ձեւափոխման:
Էուկարիոտներու մօտ սեռական բազմացումը կը բնորոշուի կամետներու տարբերութեամբ եւ բեղմնաւորման առկայութեամբ։ Նոյն տեսակի ներսի կամետներու տեսակներու բազմազանութիւնը նոյնպէս կը համարուի սեռական բազմացման եղանակ։ Բազմաբջիջ օրկանիզմներու մօտ յայտնի չէ երրորդ տեսակի կամետ՝ արականէն եւ իգականէն բացի  :
Սեռը ծագած է Փրոքարիոտներու կամ վաղ էուկարիոտների մօտ[11], իսկ քրոմոզոմներով պայմանաւորուած սեռը ծագած է էուկարիոտների մոտ: ZW սեռի որոշման համակարգը կը հանդիպի թռչուններոպ, ձուկերու եւ որոշ խեցգետնակերպերու մօտ: XY սեռի որոշման համակարգը կը հանդիպի կաթնասուններու[12], ինչպէս նաեւ որոշ միջատներու[13] եւ բոյսերու (Silene latifolia)[14] մօտ: Սեռի X0 որոշման համակարգը կը հանդիպի որոշ միջատներու մօտ:
Թռչուններու ZW եւ կաթնասուններու XY քրոմոզոմները չունին ընդհանուր կեներ[15]. օրինակ՝ հաւերու Z քրոմոզոմը աւելի նման է մարդու աուտոսոմային 9-րդ քրոմոզոմին, քան X-ին կամ Y-ին: Ասիկա ցոյց կու տայ, որ սեռի որոշման ZW եւ XY համակարգերը չունին ընդհանուր ծագում, փոխարէնը սեռական քրոմոզոմները կը ծագին թռչուններու եւ կաթնասուններու ընդհանուր նախնիի տարբեր աուտոսոմ քրոմոզոմներէն: 2004 թուականին տպագրուած հետազօտութեան մը մէջ համեմատուած է բադակտուցի X քրոմոզոմը եւ հաւի Z քրոմոզոմը եւ ենթադրուած է, որ այս երկու համակարգերը կրնան կապուած ըլլալ[16]:
Սեռական բազմացում
Սեռական բազմացմամբ բազմացող օրկանիզմներու կեանքը կազմուած է հափլոիտ եւ տիփլոիտ փուլերէն:
Էուկարիոտներու սեռական բազմացման ժամանակ նոր առաջացող օրկանիզմին մէջ կը միաւորուին ծնողներու ժառանգական յատկանիշները: Այս գործընթացի ընթացքին քրոմոզոմները մէկ սերունդէն կը փոխանցուին միւսին: Իւրաքանչիւր բջիջ կը ժառանգէ իւրաքանչիւր ծնողի քրոմոզոմներու կէսը[17]Sex Ժառանգական յատկանիշները կը պահպանուին քրոմոզոմներու տեզօքսիռիպոնուկլեինաթթուին մէջ (ԴՆԹ): Ծնողներու քրոմոզոմներու միացումէն կ'առաջանայ քրոմոզոմներու կրկնակի հաւաքակազմով օրկանիզմ, որ կը կոչուի «տիփլոիտ», իսկ քրոմոզոմներու կէսի չափ կրճատուած հաւաքակազմի փուլը ծնողնական ձեւերու սեռական քրոմոզոմներու մօտ կը կոչուի «հափլոիտ» փուլ: Տիփլոիտ օրկանիզմները իրենց հերթին կը ձեւաւորեն հափլոիտ բջիջներ՝ կամետներ (սեռական բջիջներ), որոնց մէջ մեյոզի ընթացքին պատահական կերպով կ'անցնի զոյգ քրոմոզոմներէն որեւէ մէկը[18]: Քրոսինկովըրէն եւ բեղմնաւորումէն ետք յառացացող տիմփլոիտ օրկանիզմը կ'ունենայ ծնողներէն ժառանգուած տարբեր ժառանգական յատկանիշներ:
Շատ օրկանիզմներու մոտ հափլոիտ փուլը արտայայտուած է միայն կամետներով, բայց որոշ օրկանիզմներու մօտ կամետները կրնան կիսուիլ առաջացնելով բազմաբջիջ օրկանիզմներ: Երկու պարագաներուն ալ կամետները կրնան չափերով եւ ձեւով նմանիլ (իզոկամիա) կամ ըլլալ անհամաչափ՝ չափերով եւ գործառոյթով[19]: Պայմանական ձեւով ավելի մեծ կամետը՝ ձուաբջիջը կը համարուի իգական, իսկ աւելի փոքր կամետը՝ սփերմաթոզոիտը՝ արական: Երկու տեսակի կամետներ ձեւաւորող օրկանիզմը կը կոչուի հերմաֆրոտիթ. որոշ պարագաներու հերմաֆրոտիթները ընդունակ են ինքնաբեղմնաւորուիլ եւ սերունդ տալ՝ առանց երկրորդ օրկանիզմի մասնակցութեան[20]:
Սեռի որոշում
Սովորաբար երբ օրկանիզմը, որուն զարգացումը կը գտնուի արականի եւ իգականի միջեւ կը կոչուի ինթերսեքս: Յաճախ ալ ինտերսեքս առանձնեակները կը կոչուին հերմաֆրոտիթներ, բայց ասոնք ի տարբերութիւն կենսաբանական հերմաֆրոտիթներու հազուադէպ հանդիպող են եւ բեղուն չեն արական եւ իգական առումներով միաժամանակ:
Սեռի ժառանգական որոշում
Ժառանգական սեռ որոշման համակարգերու օրկանիզմը սեռը պայմանաւորուած է կենոմով եւ կը ժառանգուի: Այս համակարգը սովորաբար կախուած է սեռական քրոմոզոմներու ասիմեթրիկ ժառանգութեամբ: Սեռը կրնայ որոշուիլ սեռական քրոմոզոմներու տեսակով եւ քանակով: Սեռի ժառանգական որոշման պարագային, սովորաբար արական եւ իգական օրկանիզմները կ'առաջանան 1:1 յարաբերութեամբ:
Մարդու եւ այլ կաթնասուններու մօտ առկայ է սեռի որոշման XY համակարգը: Y քրոմոզոմը կը կրէ գործոններ, որոնք ընդունակ են զարգացումը տանիլ արական ճանապարհով: Y քրոմոզոմի բացակայութիւնը կ'ընթանայ «լռելայն սեռի»՝ իգականի զարգացումը: XX կաթնասունները իգական են, իսկ XY -ը՝ արական: Մարդու մօտ կենսաբանական սեռը կ'որոշուի ծննդեան ժամանակ առկայ 5 գործօններով՝ Y քրոմոզոմի առկայութեամբ կամ բացակայութեամբ, սեռական գեղձերու տեսակով, սեռական հորմոններով, ներքին (օրինակ՝ կանանց արգանդը) եւ արտաքին վերարտադրողական համակարգի անատոմիայով :
XY որոշման համակարգը առկայ է նաեւ այլ օրկանիզմներու մօտ, ինչպէս՝ սովորական պտղաճանճի եւ որոշ բոյսերի մօտ : Որոշ պարագաներու, ինչպէս՝ պտղաճանճի մօտ, X քրոմոզոմի քանակն է, որ կ'որոշէ սեռը, եւ ոչ թէ Y-ի առկայութիւնը կամ բացակայութիւնը:
Թռչուններու մօտ կը գործէ սեռի որոշման ZW համակարգը: W քրոմոզոմը կը կրէ գործօններ, որոնք զարգացումը կը տանին իգական ուղղութեամբ, իսկ «լռելայն սեռը» արականն է : Երկու՝ XY եւ ZW սեռի որոշման համակարգերուն ալ որոշիչ գործօնները կրող սեռական քրոմոզոմը զգալիօրէն աւելի փոքր է եւ կը կրէ աւելի քիչ կեներ :
Շատ միջատներու մօտ սեռի որոշումը պայմանաւորուած է սեռական քրոմոզոմներու թիւով: Ասիկա կը կոչուի սեռի որոշման X0 համակարգ. 0-ն ցոյց կու տայ սեռական քրոմոզոմի բացակայութիւնը: Միւս բոլոր քրոմոզոմները այս օրկանիզմներու մօտ տիփլոիտ են, միայն սեռական քրոմոզոմները կրնան ըլլալ մէկը կամ երկուքը: Ճռռիկներու մօտ մէկ X ունեցող առանձնեակը արական է, իսկ երկու X կրողը՝ իգական : C. elegans նեմաթոտի առանձնեակներու մեծամասնութիւնը ինքնաբեղմնաւորուող XX հերմաֆրոտիթներ են: Բայց քրոմոզոմներու ժառանգման ժամանակ յառաջացող շեղումներու ժամանակ կարելի է յառաջանալ X0 առանձնեակներ, որոնք բեղուն արուներ են :
Այլ միջատներու, օրինակ՝ մեղուներու եւ մրջիւններու մօտ կը գործէ սեռի որոշման հափլոտիփլոիտ համակարգը : Այս պարագային տիփլոիտ օրկանիզմները սովորաբար իգական են, հափլոիտները, որոնք կը ձեւաւորուին չբողմնաւորուած ձուաբջիջէն՝ արական: Սեռի որոշման այս համակարգը կը բերէ սեռերու ոչ որոշակի յարաբերութեան, քանի որ սեռը կախուած կ'ըլլայ բեղմնաւորումէն, այլ ոչ թէ մեյոզի ժամանակ քրոմոզոմներու բաշխմամբ:
Ոչ ժառանգական սեռի որոշում
Շատ տեսակներու մօտ սեռը պայմանաւորուած չէ ժառանգականութեամբ այլ կ'առաջանայ արտաքին պայմաններու գործօններու ազդեցութեամբ: Շատ սողուններու մօտ սեռը կ'առաջանայ ջերմաստիճանէն կախուած. զարգացման ընթացքին սաղմի վրայ ազդող ջերմաստիճանի մեծութիւնը կ'ազդէ սեռի վրայ։ Որոշ կրիաներու մօտ, օրինակ, արական օրկանիզը կ'առաջացնէ աւելի ցած ջերմաստիճանի, իսկ իգականը՝ աւելի բարձր ջերմաստիճանի պարագային: Որուն ընթացքին, ջերմաստիճաններուն տարբերութիւնը կարելի է ըլլալ ընդամէնը 1-2 °C:
Շատ ձուկեր կեանքի ընթացքին կը փոխեն իրենց սեռը, այս երեւոյթը յայտնի է յաջորդական հերմաֆրոթիթիզմ անունով: Ծաղրածու ձուկերու մօտ աւելի փոքր ձուկները արական են, իսկ աւելի մեծ՝ վայրի ձուկը կը դառնայ իգական: Labridae ընտանիքի շատ ձուկերու մօտ հակառակն է, ձուկերը սկզբնապէս իգական են, չափերը մեծնալէ ետք՝ կը դառնան արական: Յաջորդական հերմաֆրոթիներու մօտ կեանքի ընթացքին կրնան ձեւաւորուիլ երկու տեսակի կամետները, բայց կեանքի միաձոյլ պահուն կ'առաջանան կամ արական, կամ իգական կամետներ:
Որոշ փթերանմաններու մօտ առանձնեակները սկզբնապէս հերմաֆրոտիթ են, բայց եթէ փթերանմանը կ'աճի այն հողին մէջ, ուր նախապէս աճած են հերմաֆրոտիթներ՝ կը զարգանայ արական սեռի առանձնեակ :
Սեռական տիմորֆիզմ
Մարդկանց, ինչպէս նաեւ բոլոր կաթնասուններու մօտ, որոշ միջատներու (օրինակ՝ ղրոզոֆիլ պտղաճանճի) եւ շարք մը այլ կենդանիներու մօտ հոմոկամետ Լ իգական եւ հեթերոկամետ է արական սեռը։
Հակառակ պատկերը կը դիտուի Թիթեռներու, սողուններու, թռչուններու մօտ. հոմոկամետ է արական սեռը, հեթերոգամետ՝ իգականը։ Թռչուններու ZW սեռական քրոմոզոմները չունին ընդհանուր կեներ կաթնասուններու XY քրոմոզոմների հետ ։ 2004 թուականին համեմատուած է հաւի Z քրոմոզոմը բադակտուցի X քրոմոզոմի հետ եւ ենթադրուած է, որ վերջիններս միանման են ։ Որոշ ձուկերու մօտ տիմորֆիզմը այնքան ծայրայեղ է, որ արուն մակաբոյծ է, որ կ'ապրի էգին վրայ։ Բոյսերու տեսակներու մօտ նոյնպէս կը հանդիպի տիմորֆիզմ, ուր իգական ձեւերը զգալիօրէն աւելի մեծ են, քան արուները, ինչպէս օրինակ Dicranum մամուռի Sphaerocarpos լյարդամամուռի մոտ է : Կան որոշ փաստեր, որ այս ցեղերու տիմորֆիզմը կրնայ պայմանաւորուած ըլլալ սեռական քրոմոզոմներով կամ իգական ձեւի ազդանշանային քիմիական նյութերով :
Թռչուններու մօտ արուները յաճախ աւելի գունագեղ են եւ ունին այնպիսի յատկանիշներ (օրինակ՝ սիրամարգի երկար պոչը), որ առաջին հայեացքէն անբարենպաստ յատկանիշ է (վառ գոյները կրնան թռչունը տեսանելի դարձնել գիշատիչներու համար): Բացատրութիւններէն մէկը հանդիկապի սկզբունքն է : Այս վարկածը կ'ըսէ, որ այս թերութիւններով կենդանի մնալով արուն էգերուն ցոյց կու տայ իր ժառանգական առաւելութիւնները:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Կենսաբանութիւն
1453
1453 թուական, ԺԵ․ դարու 53-րդ տարին
1819 թուական
1819 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 19րդ տարին
Իշխան Հէրի, Սասէքսի Դուքս
Իշխան Հէրի, Սասէքսի Դուքս (կամ Հէնրի Չարլզ Ալպըրթ Տէյվիտ, անգլ.՝ Prince Harry, Duke of Sussex կամ Henry Charles Albert David, ծնած 15 Սեպտեմբեր, 1984 ) Բրիտանական թագաւորական ընտանիքի անդամ: Ուէյլզի Իշխան Չարլզի եւ Ուէյլզի Իշխանուհի Տայանայի կրտսէր զաւակը ըլլալով, ան վեցերրորդ ժարանգորդն է Բրիտանական թագին:
1819 թուական
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1819 ծնունդներ
Իշխան Հէրի, Սասէքսի Դուքս
Ծնած Սբ. Մերիզ Հիւանդանոցին մէջ, Լոնտոն, Հէրին ստացած է իր ուսումը հետեւեալ դպրոցներուն մէջ՝ Ուէտըրպի Դպրոց, Լատկրով Դպրոց, կամ Իթըն Քոլէճ: Դպրոցը աւարտելէ ետք, մէկ տարի Աւստրալիա եւ Լեսոթո անցուցած է մէկ տարի: Անկէ ետք, ան մարզուեցաւ Սանտհըրսթ Թագաւորական Բանակի Ակադեմիոյ մէջ: Ան իր եղբօր Ուիլիըմին հետ զինծառայած է: 2007 եւ 2008 թուականներուն, 10 շաբաթներու դրութեամբ Հէրին զինծառայած է Հելմընտ մարզին մէջ, Աֆղանիստան: Ան կը վերադառնայ Աֆղանիստան 20 շաբթուայ զինծառայութեան համար 2012 եւ 2013 թուականներուն ընթացքին իբր օդային բանակային: 2015 թուականի Յունիսին ան կը հրաժարի բանակէն եւ զինծառայութենէն:
1819 թուական
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1819 մահեր
Իշխան Հէրի, Սասէքսի Դուքս
Հէրի նշանուեցաւ Մէկըն Մարքըլի հետ 2017 թուականին, եւ ամուսնացան 2018 թուականին: Իրենց զաւակը, Արչի Մաունթպաթըն-Ուինտսըր, ծնաւ 2019 թուականին: Յաջորդող տարուան մէջ, զոյգը հրաժարեցաւ թագաւորական ընտանիքին մաս կազմելէ եւ փոխադրուեցաւ Դքսուհիին բնիկ Հարաւային Քալիֆորնիան: Ուշ 2020 թուականին, անոնք հիմնեցին Archewell Inc. Ամերիկեան ոչ-շահ կազմակերպութիւնը որ կը կեդրոնանայ ստեղծագործական ԶԼՄ ծրագիրներու վրայ: 7 Մարտ 2021 թուականին, Հէրի եւ Մէկըն յայտնուեցան հարցազրոյցի մը համար Օփրայի հետ CBS կայանէն, մանրամասնելու համար պատճառները իրենց Բրիտանական թագաւորական ընտանիքէն հեռացման: 16.9 միլիոն հոգի արդէն իսկ դիտած էր հարցազրոյցը առաջին ժամուն եւ 17.1 միլիոն՝ երկրորդ ժամուն:
1819 թուական
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1819
Մարթին Ահարոնեան
Մարտիրոս (Մարթին) Վարդգէսի Ահարոնեան (24 Մարտի 1954 Երեւան), հայ երգահան, կիթառահար, նկարիչ, ՀՀ մշակոյթի վաստակաւոր գործիչ (2014)։
Կենսագրութիւն
1967-1970 թթ. յաճախեր է կիթառի մասնաւոր դասընթացքներու՝ փրոֆեսոր Սուրէն Ադամեանի մօտ։ 1969-1973 թթ. ուսանած է Երեւանի Փանոս Թերլեմեզեանի անուան գեղարուեստի ուսումնարանի գեղանկարչութեան բաժինը, 1973-1974 թթ.` Երեւանի թիւ 26 փրոֆթեքնիքական ուսումնարանը, 1974-1979 թթ.` Երեւանի գեղարուեստա-թատերական հիմնարկի արդիւնաբերական (aesthetics) գեղագիտութեան բաժինը։ 1979 թուականին հեռակայ ուսանած է նաեւ Մոսկուայի Ժողովրդական արուեստներու հեռակայ համալսարանի (composition) երգագրութեան եւ էսթրատային խումբերու ղեկավարման բաժինը։ 1981-1988 թթ. եղեր է ՀՀ մշակոյթի նախարարութեան հանրապետական գիտամեթոտական կեդրոնի ցուցադրական (agitation) շարժումի, հետագային՝ կերպարուեստի եւ կիրառական արուեստի բաժնի վարիչը։ 1982 թուականին յաճախեր է Մոսկուայի արուեստի գործիչներու վերապատրաստման դասընթացքներուն։ 1985 թուականին Մոսկուայի՝ երիտասարդութեան եւ ուսանողութեան 12-րդ միջազգային փառատօնի ժամանակ, եղեր է Հայաստանի տաղաւարի կիրառական արուեստի բաժնի պատասխանատուն եւ արժանացեր մետալի ու պատուոյ գիրի։
Երաժշտական գործունէութիւն
Նուագեր է տարբեր վոքալ գործիքային համոյթներուն՝ որպէս մենակատար կիթառահար։ 1975-1979 թթ. ղեկավարեր է «Արեգակ» եւ «Տեքա» վոքալ գործիքային խումբերը, շրջագայեր եւ մասնակցեր է բազմաթիւ համերգային ծրագիրներու։ Ստեղծագործական տարիներուն համագործակցեր է հանրաճանաչ եւ լեկենտար անձանց հետ։ Ունի շուրջ 150 բազմաժանր երգեր եւ շուրջ 50 գործիքային ստեղծագործութիւններ։ Իր ստեղծագործութիւններուն մէջ ընդգրկուած են նաեւ ֆիլմի երաժշտութիւններ, հեռուստանախագիծերու հիմներ, մենակատար, զուգերգ եւ խմբային կատարողական երգեր, ունի նաեւ եզակի իր բնոյթի մէջ ռոք-օրաթորիա՝ նուիրուած Հայաստանի մէջ քրիստոնէութեան ընդունման 1700-ամեակին։ 1988-2000 թթ. եղեր է «Փարատիզ» ընկերութեան երաժշտական խմբագիրը, 2000-2004 թթ.` «Փրոմեթեւս» հեռուստաընկերութեան «Ձեղնայարկ» հանրամատչելի հեղինակային հաղորդաշարի վարիչ-տնօրէնը եւ հեղինակը, 2010-2018 թթ.` «Հայհեղինակ» հասարակական կազմակերպութեան խորհուրդի անդամ։
Նկարչական գործունԷութիւն
1983 թուականէն ԽՍՀՄ Նկարիչներու միութեանը կից արուեստագէտներու եւ նկարիչներու երիտասարդական միաւորման անդամ է։ 2006 թուականէն Հայաստանի նկարիչներու միութեան անդամ է։ Մասնակցեր է բազմաթիւ համահայկական, համամիութենական, միջազգային նկարչական ցուցահանդէսներու։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1954 ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ Ստորոգութիւն:ՀՀ մշակոյթի վաստակաւոր գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի նկարիչներու միութԵան անդամներ Ստորոգութիւն:ԵրԵՒանի պետական գեղարուեստա-թատերական հիմնարկի շրջանաւարտներ
Երաժշտութիւնը 1900-1910-ական տարիներուն
Երաժշտութիւն, հոգեւոր ու նամանաւանդ՝ ժողովրդական երաժշտութիւնը, Պոլսոյ մէջ կը հնչէ շնորհիւ Կոմիտաս վարդապետի գործունէութեան ու կազմած երգչախմբերուն։ Անոր երաժշտական հեղինակութիւնները կ՛ապրին իրմէ ետք՝ իբր մնայուն արժէքներ, շնորհիւ իր աշակերտներուն, որոնք շարունակեցին իր գործը։
Արեւմտահայ թատրոնը ժամանակը պիտի չունենայ վերածնելու, սակայն նախորդ սերունդի արեւմտահայ վերջին մեծ դերասանները արդէն Կովկասի եւ ռուսիոյ բեմերուն զարդը դարձած են։
Սահմանադրական տարիներուն, գրական շարժումը նկարագիր պիտի չփոխէ։ Քաղքենի ու մակերեսային արտադրութիւններու կողքին՝ այս շրջանը հայ գրականութեան պիտի տայ խոր, բիւրեղացած, «ոգի դարձած» գործեր՝ Վարուժանի մը, Թէքէեանի մը, Սիամանթոյի մը բանաստեղծութիւններու ժողովածուներ, Ռուբէն Զարդարեանի, Զապէլ Եսայեանի, Լեւոն Շանթի, Յակոբ Օշականի արձակ գործեր՝ վէպ, պատմուածք, թատերգութիւն։
Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Երուսաղէմի Հայկական Թանգարան
Երուսաղէմի հայկական թանգարան (եբրայերէն՝ המוזיאון הארמני), Երուսաղէմի հայոց պատրիարքարանի «Էդուարդ եւ Էլեն Մարտիկեան» թանգարան։ Հայկական թանգարանը կը գտնուի Երուսաղէմի հայակական թաղամասին մէջ, որ կառուցուած է Սրբոց Յակոբեանց տաճարին շուրջ:
Պատմութիւն
Թանգարանը հիմնադրուած է 1975-ին, նախկին Ժառանգաւորաց վարժարանի շէնքին մէջ, զորը կառուցուած է 1855-ին:
1976-ին Վարժարանին նոր եւ աւելի մեծ մասնաշէնքին կառուցումէն ու տեղափոխումէն ետք, որոշուած է հիմնադրել այս թանգարանը։ Անիկա 700 քառակուսի մեթր տարածքով երկյարկանի շէնք մըն է։
Թանգարանին դռները, ժամանակաւորապէս, փակուած են այցելուներու համար՝ շէնքի վերակարգաւորման աշխատանքներու, գոյքի ու անվտանգութեան նոր համակարգերու տեղադրման պատճառով :
Այս տարի այն կրկին կվերաբացվի ու կներկայանա զբոսաշրջիկներին ու Հայկական թաղամասի հյուրերին հայկական մշակույթի ու արվեստի բացառիկ նմուշների ցուցադրությամբ:
Ցուցանմուշներ
Այնտեղ կը գտնուին համաշխրհային մշակութային հսկայական ժառանգութիւն մը։ Այնտեղ կը պահուին 1064 թոիականի շքեղ Աւետարանը, կաթողիկոսական, պատրիարքական կոնդակները: Հայոց պատրիարքարանին մէջ կը պահուի Մոհամետ Մարգարէի ֆերմանը, նաեւ` Սալահէտտինը. Երուսաղէմը գրաւելէ ետք ան իր ստորագրութեամբ ֆերման մը գրած է, որ հայերուն ձեռք չտան:
14-րդ դարու շատ գեղեցիկ արձանագրութեամբ, փայտէ դուռը կայ: Աշխարհի մէջ այդպիսի չորս դուռ կայ, որոնցմէ երկուքը Էրմիթաժի, մէկը` Հայաստանի Պատմութեան թանգարանին, միւսը` Թէոդոսիայի մէջ կը գտնուին: Իսկ այդ հինգերորդն է ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թանգարաններ Ստորոգութիւն:Հայկական թանգարաններ
Շահան (անձնանուն)
Շահան, հայկական արական անուն։
Chandelier (երգ)
«Chandelier», աւստրալացի երգչուհի-երգահան Սիայի երգն է։ Այն թողարկուած է 2014 թուականի 17 Մարտին, որպէս անոր «1000 Forms of Fear» կոչուող թուով վեցերորդ ալպոմի առաջին կառավարող երգ։ Երգը գրուած է Սիա Ֆուրլերի եւ Ճեսսի Շաթքինի կողմէ, ով նաեւ երգի արտադրիչն է Կրեկ Քարսթինի հետ։
Ուխտանէս
Ուխտանէս (935 - մօտ 1000 թթ.), 10-րդ դարու հայ պատմիչ, եկեղեցական գործիչ, Սեբաստիոյ եպիսկոպոս։
Chandelier (երգ)
Երգը ընդահնրապէս դրական արձագանքներ ստացած է երաժշտական քննադատներու կողմէ, որոնցմէ շատերը բարձր ձեւով գնահատած են Սիայի ուժեղ ձայնը եւ անոր կատարած աշխատանքը երգին վրայ։
Ուխտանէս
Կենսագրութիւն
Ապրած է Ժ. դարու երկրորդ կիսուն եւ մեռած է ԺԱ. դարու սկիզբը։ Եղած է եկեղեցական։ Ըստ Օրբելեանի՝ եղած է Սեբաստիոյ եպիսկոպոսը, իսկ ըստ Կիրակոս պատմիչի, Ուրհայի եպիսկոպոսը։ Սեբաստիոյ եւ Ուռհայի չափ ծանօթ է Հայաստանին եւ Աղուանից երկրին, վազն զի երկարատեւ ճամբորդութիւններ ունեցած է։
Chandelier (երգ)
Երգի Կառուցուածք
«Chandelier»-ը ելեկտրոփոփ ժանրի պալլատ է, որ նաեւ կը ներառէ տարբեր հիփ հոփ, ելեքթրօնիքա, R&B եւ ռեկկի ժանրերէն : Երգը կը պատմէ երեկոյթներէն եւ զուարճանքներէն յոգնած աղջկայ մը մասին : Երգի կրկներգին Սիան կ'երգէ․ «Ես պիտի օրօրուիմ աշտանակէն/ես պիտի ապրիմ այնպէս, կարծես վաղը գոյութիւն չունի, կարծես գոյութիւն չունի այդ» ("I'm gonna swing from the chandelier, from the chandelier/ I'm gonna live like tomorrow doesn't exist, like it doesn't exist"): Քննադատներէն ոմանք երգի երաժշտական ոճը համեմատած են երգչուհի Ռիհաննայի երգերուն հետ  :
Տեսահոլովակ
Երգի տեսահոլովակը, որու բեմադրիչներն են Սիան եւ Տանիէլ Էսքիլը, թողարկուած է 2014 թուականի 6 Մայիսին : Տեսահոլովակը MTV Video Music Awards 2014 մրցանակաբաշխութեան ստացած է «Լաւագոյն Պար»-ի մրցանակը, ինչպէս նաեւ առաջադրուած եղած է «Տարուայ Տեսահոլովակ» անուանակարգին մէջ, սակայն չէ յաղթած :
Ուխտանէս
Գործերը
Գրած է Հայոց Պատմութիւն մը Անանիա Նարեկացիի խնդրանքով։ Այդ գործը կը բաժնուի երեք հատուածներու։
Ա.- Համառօտ Պատմութիւն ժամանակագրական։ Սկիզբէն մինչեւ Տրդատ թագաւոր։ Այս մասը գրեթէ անարժէք գործ մըն է վասն զի օգտուած է Շիրակացիի ժամանակագրութենէն, Խորենացիէն եւ այլ հեղինակներէն, որոնց գործերը հասած են մեզի եւ որոնց մատակարարած տեղեկութեանց վրայ ինք ոչինչ կ'աւելցնէ։
Բ.-Հայ եւ Վրաց եկեղեցիներու բաժանման պատմութիւնը։ Այս մասը շատ հետաքրքրական է եւ արժէքաւոր, որովհետեւ օգտուած է այդ հրատապ խնդրի ղեկավարներուն թղթակցութիւններէն եւ այլ վաւերագիրներէն։ Այս բաժնի մեզի ծանօթ աղբիւրներն են «Գիրք Թղթոց» եւ «Աղուանից Պատմութիւն»։
Գ.- Ծաղ ազգի մասին։ Դժբախտաբար այս երրորդ մասը որ Ուխտանէսի գործին ամենէն մնայուն եւ արժէքաւոր բաժինը ըլլալու է՝ կորսուած է։ Ծաղերը՝ հաւանաբար հայ աղանդաւորները կամ հոռոմները եղած ըլլալու են։ Անոնք առաւելապէս կ'ապրէին Արեւմտեան հայաստանի մէջ։
Արժէքը
Ուխտանէսի գործը ունեցած է միայն մէկ տպագրութիւն 1871-ին, Վաղարշապատ։ իբրեւ պատմական երկ արժէքաւոր է ուսումնասիրելու համար հայ եւ վրաց եկեղեցիներու բաժանումը շնորհիւ իր ընդօրինակած վաւերագիրներուն։ Ստեղծագործ հեղինակ մը չէ Ուխտանէս, ոչ իբրեւ պատմիչ ե՛ւ ոչ ալ իբրեւ մատենագիր։ Անիկա համեստ դէմք մըն է։ լեզուն պարզ գրաբարն է։
Ստորոգութիւն:935 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Հայ պատմիչներ Ստորոգութիւն:Հայ եպիսկոպոսներ
Երամ Պէյ Արամ
ԵՐԱՄ ՊԷՅ ԱՐԱՄ (1815, Տրապիզոն - 1926, Դեկտեմբեր), ճարտարագէտ եւ հաշուագէտ, բարեկարգիչ՝ Թուրքիոյ ընդհանուր երկրտգործութեան, Խորհրդարանի ծերակոյտի անդամ:
Կենսագրութիւն
ԵՐԱՄ պէյ Արամ, ծնած է Տրապիզոն 1815-ին: Ոսումը ստացած է Փարիզի Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանին մէջ, վկայուած է Բատուայի համալսարանի երկրագործական ճիւղէն եւ Կրինեօնի երկրագործական վարժարանէն: Մտած է Օսմանեան պետական ծառայութեանց մէջ իբրեւ ճարտարագէտ եւ հաշուագէտ բարձրանալով երկրագործական ընդհանուր տնօրէնութեան, Հալգալըի ուսուցիչ կարգուած է: Սելանիկի երկրագործական վարժարանի հիմնադիրը եւ միակ բարեկարգիչը եղած է Թուրքիոյ ընդհանուր երկրագործութեան: Մերժած է շատ մը նախարարական պաշտօններ, որոնք իրեն առաջարկուած են, 1908-ին երբ Օսմանեան Սահմանադրութիւնը կը հռչակուի, Արամ էֆ. Խորհրդարանի ծերակոյտի անդամ կ'ընտրուի: Իբրեւ մէկ անդամը կաթոլիկ համայնքին՝ վարած է Աւագանիի ժողովի Ատենապետի պաշտօնը: Ունէր Պալայի աստիճան: Մահացած է 1926 Դեկտեմբերին:
Աղբիւրներ
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդապետ Պոտուրեան, 1939, Պուքրէշ
Ինքնաթիռ
Ինքնաթիռ (կամ հին անունով՝ աերոպլան), օդէն ծանր թռչող մեքենայ՝ շարժիչներու եւ թեւերու օգնութեամբ մթնոլորտին մէջ թռելու համար։ Մեծ արագութեան, բեռնունակութեան, գործողութեան շառաւիղի, յուսալիութեան շնորհիւ ունի աւելի լայն գործածութիւն, քան միւս թռչող սարքերը։ Ինքնաթիռը կը տարբերի ուղղաթիռէն եւ օրնիթոփտեր էն թեւերու անշարժութեամբ, իսկ շարժիչի առկայութեամբ կը տարբերի սահասաւառնակներէն։ Տիրիժապլ էն եւ օդապարիկ էն ինքնաթիռները կը տարբերին անով, որ որպէս վերամբարձ ուժ կ'օգտագործեն աէրոտինամիկ ուժեր, աէրոսթաթիքա յի փոխարէն։
Պատմութիւն
Անկէ յետոյ շատ ու շատ գիւտարար ներ զբաղած են թռչող գործիքներ ստեղծելով, ոմանք նաեւ կը նմանէին թռչուններու. մարմինին թեւեր յարմարեցնելով՝ կ'ուզէին օդ բարձրանալ։ Բայց մարդը երկինք ճախրեց ոչ թէ մկաններու, այլ բանականութեան ուժով։
XIX դարու վերջին կատարելագործուած ներքին այրման շարժիչները հնարաւորութիւն տուին ստեղծել նաեւ թեթեւ եւ բաւականաչափ հզօր օդանաւի շարժիչ։ 17 Դեկտեմբեր 1903 թուականինին օդ բարձրացաւ քարիւղով աշխատող շարժիչով՝ ամերիկացի Օրուիլ եւ Ուիլպեր Ռայթ եղբայրներ ու կառուցած «Ֆլայըր» («Սաւառնակ») ինքնաթիռը եւ անցաւ 35 մ. ճանապարհ։ Թէեւ մարդուն առաջին թռիչքը տեւեց ընդամէնը 12 երկվայրկեան, սակայն այդ արդէն իրական թռիչք էր՝ վերասլացքով ու վայրէջքով։
1909 թուականին Լուի Պլերիոն անցաւ Լա Մանշ նեղուցը, իսկ 10 տարի ետք Էլքոկ ն ու Պրաուն ը իրականացուցին առաջին անվայրէջք թռիչքը Ատլանտեան ովկիանոս ի վրայով։ 1927 թուականին Չարլզ Լինտպերկ ը «Սենտ Լուիսի ոգին» ինքնաթիռով, առաջինը աշխարհին մէջ, միայնակ կրցաւ անցնիլ Ատլանտեան ովկիանոս ը։ 1930 թուականին Էմմի Ճոնսոն ը անցաւ Անգլիա յէն Աւստրալիա եւ դառնալով առաջին թռիչք կատարած կին օդաչուն, իսկ 2 տարի ետք ամերիկա ցի Էմիլիա Էրհարթ ը առաջինն էր որ հատեց Ատլանտեան ովկիանոս ը։ Անոր թռիչքը տեւեց 15 ժամ 18 վայրկեան։
Առաջին համաշխարհային պատերազմ ի տարիներուն առաւել յայտնի դարձան ֆրանսական «Ֆարման», «Վուազէն» եւ «Նիւպոր», անգլիական «Սոպուիչ», գերմանական «Ֆոկեր», ռուսական «Իլիա Մուրոմեց» մարտական ինքնաթիռները, որոնք կը զարգացնէին 90-120 քմ. արագութիւն եւ բաւականաչափ ծանր բեռներ կը փոխադրէին։
1930-ական թուականներու վերջերուն ստեղծեցին ճամբորդական ինքնաթիռներ։ 1920-30-ական թուականներուն Անգլիա յի, Ֆրանսա յի, ԱՄՆ-ի, Գերմանիոյ, ԽՍՀՄ-ի եւ այլ երկրներու մէջ արդէն ստեղծուած էին քանի մը հարիւր տեսակի ռազմական ու քաղաքացիական ինքնաթիռներ։ 1924 թուականին օդ բարձրացաւ ծանր, ամբողջովին մետաղէ պատրաստուած խորհրդային առաջին՝ ԱՆՏ-2 ինքնաթիռը։ Ան մէկ ժամուան մէջ անցաւ 656 քմ., Անգլիական սահմանէն «Սուպերմարին Մ6Գ» ինքնաթիռը, իսկ Ամերիկեան «Դուգլաս» հաստատութեան ԴՍ-3 ինքնաթիռը երկար տարիներ տարբեր երկիրներու մէջ քաղաքացիական հիմնական փոխադրամիջոցն էր։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ ի տարիներուն աշխարհի մէջ ամէնէն լաւագոյնն էր խորհրդային Իլ-2 հակաթանկային օդանաւը, Անգլիական «Սփիդֆայր», Ամերիկեան «էյրքոբրայ» եւ «Մուսթանգ» օդանաւերը եւ այլն։ Պատերազմի վերջին ինքնաթիռներու արագութիւնը կը հասնէր արդէն մէկ ժամուան մէջ շուրջ 700 քմ-ի։ Սակայն այդ շրջանի ինքնաթիռները մխոցային շարժիչով էին, եւ այդ կը խանգարէր արագութեան մեծութիւնը։ Անհրաժեշտ էր ստեղծել աւելի հզօր շարժիչներ։
1952 թուականին սկսաւ մարդատար ռեակտիւ («Հեյվիլենտ Քոմեթ») կանոնաւոր երթեւեկութիւնը։ Այս ձեռքբերումները թոյլ տուին ստեղծել քաղաքացիական ինքնաթիռներ։ Առաջին ճամբորդական ինքնաթիռը 1960 թուականին ստեղծուած «Կոնկորտն» էր. ան ձայնի արագութիւնը կը գերազանցէր 2 անգամ եւ Ատլանտեան ովկիանոս ը կը կտրէր ընդամէնը 3 ժամուան մէջ։
Նորագոյն ինքնաթիռներ
Մեր օրերուն նոր ինքնաթիռներու շինարարութեան մէջ, աւելի շատ ուշադրութիւն կը դարձնեն, ոչ թէ արագութիւնները բարելաւելու, այլ անոնք խնայողական դարձնելու վրայ։ Նորագոյն օդանաւերու մեծ մասի արագութիւնը գրեթէ 2 անգամ փոքր է 1960-ական թուականներէն ստեղծուած յայտնի «Քոնքորտի» արագութենէն։ Ներկայիս համակարգիչներու օգնութեամբ ճարտարագէտները կը մշակեն աւելի մեծ թեւեր ունեցող օդանաւեր եւ կ'ուզեն ստեղծել աւելի քիչ վառելանիւթ օգտագործող ու աւելի քիչ աղմուկ առաջացնող շարժիչներ։ Օրինակ՝ ծախսելով նոյն քանակութեամբ վառելանիւթ, կը փոխադրէ 4 անգամ աւելի լաւ, քան «քոնքորտը»: Ժամանակակի ընթացքին կարեւորագոյն նշանակութիւն ունեցան համակարգիչները։ Թռիչքի տարբեր պատրաստութիւններու եւ փորձութիւններու, ինքնաթիռը ղեկավարողը համակարգիչն է։ Կան նոյնիսկ այնպիսի ինքնաթիռներ, ուր օդաչուն անմիջականօրէն չի ղեկավարեր թռիչքը, այլ միայն կը հետեւի ղեկավարող գործիքներուն, որոնք նշաններ կ'ուղարկեն համակարգիչին, իսկ վերջինս արդէն կ'ընտրէ թռիչքի ռեժիմին համապատասխան լաւագոյն լուծումը։ Այս համակարգին կ'անուանեն կանոնակարգային ռեժիմ։
Կառուցուածքը
Ինքնաթիռի կառուցուածքի հիմնական մասերն են՝ թեւ ը, ֆիւզելաժ ը, շասսի ն եւ ուղղեակներ ը։
Ֆիւզելաժը, ինքնաթիռի մարմինը, կը ծառայէ անձնակազմերու եւ ուղեւորներու տեղաւորման համար։ Ան կը կրէ թեւերը, ուղղեակները, երբեմն՝ շասսին եւ ուժային տեղակայանքը։
Ինքնաթիռի վարումը հեշտացնելու եւ թռիչքի անվտանգութիւնը մեծցնելու համար կը գործադրեն համակարգիչներ։ Ղեկերու թեքման ժամանակ ղեկավարող ցողերուն ծանրաբեռնուածութեան թուլացումը կ'իրագործուի ելեկտրական ուժեղացուցիչներու միջոցով։ Երբ օդային ղեկերն արդիւնաւէտ չեն (օրինակ, խիստ նօսր մթնոլորտի մը մէջ թռելու ժամանակ), կ'օգտագործեն քիմիական կազային ղեկեր։
Ինքնաթիռներու սարքաւորումները
Ինքնաթիռը ծածկուած է վերահսկիչ գործիքներով, ռատիոյով, ելեկտրահակասառցակալման, բարձունքային, կենցաղային եւ այլ յատուկ սարքաւորումներով, իսկ ռազմական ինքնաթիռները նաեւ զէնք-զինամթերքով։
Վերահսկիչ չափով գործիքները կը բաժնուին դասերու, ինքնաթիռավարման (վարիովեար, աւիահորիզոն, կողմնացոյց եւ այլն), շարժիչներէ որ աշխատանքը կը հսկեն (մանոմեթր, ծախսաչափ եւ այլն) եւ օժանդակներէ (ամպերմեթր, վոլտմեթր եւ այլն)։
Ռատիոյի սարքաւորումները կ'ընդգրկեն ռատիօկապի, ռատիողեկավարման, ռատիօլոկացիոն սարքաւորումներ, թռիչքի եւ վայրէջքի համակարգեր։ Բարձունքային գործիքները (օդակարգաւորման, թթուածինի մատակարարման համակարգեր) կը ապահեն անվտանգութիւնը մեծ բարձրութիւններու վրայ թռելու ժամանակ։
Ինքնաթիռի աերօտինամիկան
Ինքնաթիռին թեւին վրայ, օդի ազդեցութեամբ, կ'առաջանայ աերօտինամիկ ուժ։ Այդ ուժի՝ հոսքի ուղղութեան բաղադրիչը կը կոչուի վերամբարձ ուժ, իսկ շարժման հակառակ ուղղուածը՝ ճակատային դիմադրութիւն։ Մերձայնային արագութեամբ կարողութիւնը ունի յառաջանալու դիմադրութեան մէջ։ Վերամբարձ ուժի եւ ճակատային դիմադրութեան յարաբերութիւնը կը կոչուի աերօտինամիկ յատկութիւն, ժամանակի ընթացքին ինքնաթիռներու մօտ այդ մէկը կը հասնի 10 - 20-ի։
Դասակարգում
Ինքնաթիռներու դասակարգումը կարելի է կատարել բազմաթիւ յատկանիշերով, ըստ՝ նշանակութեան, կառուցուածքներուն, շարժիչներուն, արագութեան եւ այլն։
Ըստ նշանակութեան
Քաղաքացիական ինքնաթիռներ
Ռազմական ինքնաթիռներ
Ըստ շարժիչներու տիպի
Ըստ շարժիչներու տիպի կ'ըլլան՝
Ըստ թռիչքի արագութեան
Ըստ թռիչքի արագութեան՝
Ըստ թռիչքային զանգուածի
Այս դէպքին մէջ ինքնաթիռի դասը կապուած է օդանաւակայան ի դասի հետ, որ կարողութիւնը ունի ընդունելու այս տեսակի ինքնաթիռներ։
Ըստ կառուցուածքի սխեմայի
Թեւերու քանակով՝
Թեւերու տեղաբաշխում (մոնոպլանների համար)՝
Բնածուխ
Բնածուխ (Carboneum), քիմիական նշանը՝ C, կարգային թիւն է 6, հիւլէական զանգուածը՝ 12.011 ։
Ինքնաթիռ
Ըստ կառուցուածքի սխեմայի
Պոչի կառուցուածքի տեսակ
Բնածուխ
Պատմական Տեղեկութիւններ
Բնածուխը յայտնաբերուած է հեռաւոր անցեալին։ Փայտածուխը օգտագործուած է հանքերէն մետաղները վերականգնելու համար, իսկ ադամանդը՝ իբրեւ թանկագին քար։ 1789-ին ֆրանսացի քիմիագէտ Անթուան Լորան Լաւուազիէն բնածուխի տարրային յատկութիւններուն մասին ուսումնասիրութիւններ կատարած է։
Ինքնաթիռ
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ավիացիա * Ստորոգութիւն:Տրանսպորտաիին միջոցներ Ստորոգութիւն:Օդագնացութիուն
Բնածուխ
Բնագիտական Յատկութիւններ
Բնածուխը չի լուծուիր օրկանական եւ անօրկանական լուծիչներուն մէջ, կը լուծուի մետաղներուն մէջ (երկաթ, կոբաղդ եւ այլն)։ 1 մթնոլորտ ճնշման տակ (օդի բացակայութեամբ) կը ցնդի շուրջ 3500°C ջերմաստիճանին։ Կը հալի 3800±200°C-ին 125 հազար մթնոլորտ ճնշումի տակ։
Քիմիական Յատկութիւններ
Բնական բնածուխը բաղկացած է երկու կայուն զուգաթիւերէ isotope՝ 12C (բնութեան մէջ հանդիպող զանգուածի 98.892%-ը) եւ ¹³C (զանգուածին 1.108%-ը)։ Արհեստական եղանակով 10C, 11C, 14C, 15C եւ 16C ռատիօաշխուժ զուգաթիւերը կը ստացուին։
A խումբի տարր է։ Հիւլէին հիմնական վիճակի արտաքին ելեկտրոնային մակերեւոյթին դասաւորումն է 2s²p²։ Ժանգահարման կարեւորագոյն աստիճաններն են +2, +4, -4, հաւասարակշռութիւնը՝ 4 եւ 2։ Բնածուխի չէզոք հիւլէին շառաւիղը 0.077 նմ է։ C4+ իոնի շառաւիղը՝ 0.029 նմ (համակերպող թիւը 4), 0.030 նմ (համակերպող թիւը 6)։
Բնածուխով Տարիքի Որոշում
Բնածուխով տարիքի որոշման եղանակը (Carbon-14 dating) կը կիրարկուի կենսաբանական ծագում ունեցող առարկաներով եւ նիւթերով. տարիքը անոնց մէջ, բնածուխի կայուն զուգաթիւերու համեմատ 14C՝ զուգաթիւի պարունակութիւնը չափելու միջոցով: Այս եղանակը 1946-ին առաջարկած է Ուիլիըրտ Ֆրէնք Լիպին (Williard Frank Libby):
Բնածուխին Անհրաժեշտութիւնը
Փայտամասը բնական բնածուխ պարունակող է, որ կ'արտադրուի բոյսերուն կողմէ՝ փայտի, բամպակի, կտաւի եւ կանեփի տեսքով։ Փայտամասը գլխաւորաբար կ'օգտագործուի բոյսերու կառուցուածքը պահպանելու համար: Կենդանական ծագման առեւտրային արժէքաւոր ածխածնային բազմամասերէն են՝ բուրդը եւ մետաքսը:
Բնածուխին եւ անոր միացութիւններուն օգտագործումը չափազանց բազմազան է։ Օրինակ՝ անիկա կրնայ երկաթին հետ համաձուլուելով ածխածնային պողպատ յառաջացնել։ Ուրուաքարը (կրաֆիթ) կը զուգակցի կաւին հետ՝ կապար ձեւաւորելով, որ կ'օգտագործուի գրելու եւ նկարելու համար օգտագործուող մատիտներուն մէջ: Կապարը կ'օգտագործուի նաեւ իբրեւ ձուլման նիւթ՝ ապակիի արտադրութեան, ելեկտրաձեւաւորման եւ ելեկտրական շարժիչներու վրձիններուն մէջ:
Ածուխը կ'օգտագործուի իբրեւ նկարչական նիւթ՝ արուեստի գործերու մէջ: Կ'օգտագործուի նաեւ խորովածի եւ երկաթի ձուլման համար: Փայտը, ածուխը եւ նաւթը կ'օգտագործուին իբրեւ վառելիք ուժանիւթի արտադրութեան եւ ջեռուցման համար: Gem որակի ադամանդը կ'օգտագործուի ոսկերչութեան մէջ, իսկ արդիւնաբերական ադամանդները կ'օգտագործուին հատելու, կտրելու եւ գործիքներ փայլեցնելու համար: Կերպընկալները կը պատրաստուին հանածոյ ածխաջրածիններէ:
Սեւ բնածուխը կ'օգտագործուի իբրեւ տպագրական թանաքի սեւ գունանիւթ:
Նախզգուշութիւն
Մաքուր բնածուխը մարդոց համար չափազանց քիչ թունաւոր է եւ ապահով՝ երբ ուրուաքարի (կրաֆիթ) կամ փայտածուխի տեսքով կը ներկայանայ:
Բնածուխը կրնայ այրիլ բարձր ջերմաստիճանի տակ՝ օդի առկայութեան պարագային :
Մոնփարնասի Գերեզմանատուն
Մոնփարնասի գերեզմանատուն (Cimetière du Montparnasse)՝ Փարիզի 14րդ շրջանին մէջ գտնուող յայտնի գերեզմանատուն: Զբօսաշրջիկներու նախընտրելի վայրերէն է, քանի որ հոն թաղուած են նշանաւոր շատ անձեր :
Պատմութիւն
Ստեղծուած է 1824-ին երեք անասնարաններու տեղը: 5րդ եւ 30րդ բաժանումներուն մէջ կան շատ հրէական գերեզմաններ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գերեզմանատուներ
182 (թիւ)
182 (հարիւր ութսուներկու)՝ զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 181-ի եւ 183-ի միջեւ
Փարաջանովի Տուն Թանգարան (Երեւան)
Սերկէյ Փարաջանովի թանգարանը տուրք մըն է խորհրդային ռեժիսոր եւ նկարիչ Սերկէյ Փարաջանովին եւ Երեւանի մէջ ամէնէն հայտնի թանգարաններէն մէկն է : Ցոյց կու տայ Փարաջանովի բազմազան գեղարուեստական եւ գրական ժառանգութիւնը։
Պատմութիւն
Թանգարանը գտնուած է 1988-ին, երբ Փարաջանով հաստատուեցաւ Երեւան: Փարաջանով ինք ընտրեց այն տեղը (Ձորագոյղ ազգագրական կեդրոն) եւ թանգարանի կառուցման նախագիծը։ 1988-ի Սպիտակ երկրաշարժի եւ ընկերաբանութեան ու տնտեսագիտութեան խնդիրներու պատճառով, թանգարանը բացուեցաւ 1991 Յունիսին, Փարաջանովի մահէն 1 տարի ետք։
Թանգարանի հիմնադիր տնօրէնն է Զաւէն Սարգիսեան. թանգարանը երեւանի մշակութային կեդրոններէն մէկն է, հայտնի է իր ցուցահանդեսներով, հրատարակութիւններով եւ պատւաւոր ընդունելութիւններով (որոնցմէ՝ միջազգային կինոփառատոնի հիւրերու Երեւանեան Տարեկան հանդիպումներուն: Բաոլօ Գօէլյօ, Ուիմ Ուենտըրզ, Միքայէլ Վարդանով, Թօնինօ Կուեռա, Էնրիքա Անդոնիոն, Ատոմ Եկոեան, Նիքիթա Միխալքով, Վլատիմիր Բուդին, Ալեքսանտր Լուքաշենքօ, Եւկենի Եւտուշենքօ, Առնոլտ Ռիույդէլ, Վալտաս Ատամքուս, Դարյա Հալոնեն, Տոնալտ գնադ եւ շատ այլ մարդիկ այցելած են թանգարանը։
Ցուցահանդէս
Թանգարանը ավանդական Կովկասեան ոճի շէնք մըն է որ կը բաղկանայ երկու հարկերէ։ հոն կը գտնուի 1400 ցուցանմուշ, թանգարանը կը պարունակէ բազմաթիւ կառուցուածքներ, վարժարաններ, հաուաքներ, գծագրութիւններ, պուպրիկներ եւ գլխարկներ։ Թանգարանը ցոյց կու տայ նաեւ չհրատարակուած սցենարներ, լիբրատոներ եւ տարբեր արջեւումներ, որոնք Փարաջանով ստեղծած է բանտին մէջ։ Թանգարանի այլ ցուցանմուշներէն երկու հիշատակի սենեակներ վերստեղծուած են, բնօրինակ պաստառներ, փառատոն մրցանակներ, նամակներ ստորագրուած Ֆետերիկո Ֆելինիի, Լիլիա Պրիքի, Անդրէյ Դարկովսկիի, Միխայէլ Վարդանովի, եւ Իւրի Նիքուլինի կողմէ, Պարգեւներ յայտնի այցելողներու՝ Թոնինօ Կուերա, Վլատիմիր Բութին եւ Ռոման Պալաեան, որ հեղինակն է «Գիշեր մը Փարաջանովի թանգարանին մէջ» տեսաերիզին։ Թանգարանը կ'օգտագործէ Փարաջանովի արուեստի եւ ցուցահանդեսի սկզբունքները :
Թանգարանը կազմակերպուած է մօտ 50 ցուցահանդեսներէ, որոնց մաս կը կազմէն Կաննի, Աթենք, Թոքիո, Մոսկուա, Հռոմ, Թեհրան եւ այլն։
Ըստ «Ուղենշուած Հայաստան» ուղղեցոյց, «Լաւագոյն թանգարանը փոքր է, վերջնական եզրակացութեան մէջ կը տեսնենք տուն հայտնի խորհրդային ռեժիսոր Սերկէյ Փարաջանով» :
Վկայութիւն Թանգարանի Մասին
«Աշխարհքի մէջ կա՞յ ցանկացած տեղ, թանգարան Սերկէյ Փարաջանովի: Թանգարան մը իր գրաֆիքսով, պուպրիկներով, վարժարաններով, լուսանկարներով, 23 սցենարներով եւ լիբրատոներով որոնք չիրացուած արտադրութիւններու շարժապատկերի, թատրոնի մէջ են...Այդ կը դառնայ հպարտութիւնը ամբողջ քաղաքի: Ես գիտեմ, որ վաղ թէ ուշ Փարաջանովի դրամատիկականը պիտի հրապարակուի գիրքի մը մէջ, եւ ես յույս ունիմ, որ քաղաքի այս թանգարանը նպիտի ըլլայ Երեւան»: Միքայէլ Վարդանովի (1985) :
Քիրսթէն Տանսթ
Քիրսթէն Տանսթ, ամերիկացի դերասանուհի, երգչուհի, մոտել։ Յայտնի ֆիլմերէն են «Ճումանճի» եւ «Սարդ-մարդը»:
Գործունէութիւն
Տանսթի համար նուաճում դարձած է 1994-ին իր խաղցած վեմպայր երեխայի դերը «Հարցազրոյց վեմպայրի հետ» ֆիլմի մէջ։ Ֆիլմը ոչ միանշանակ գնահատումներ ստացած է, սակայն քննադատները Տանսթի աշխատանքը գոված են : Ռոճըր Էպերթը մեկնաբանած է, որ Տանսթի ըրած երեխայ վեմպայրի մարմնաւորումը ֆիլմի ամենասարսափազդու դրուագներէն է: : Ֆիլմին մէջ եղած է անոր առաջին պատկերային համբոյրը Պրետ Փիթի, որ իրմէ 18 տարիով մեծ էր: : Իր դերին համար Տանսթը ստացաւ MTV Movie Awards («Տարուան յառաջադիմութիւն»), Սաթուրն մրցանակը:
Անձնական կեանք
2008-ի սկիզբին Տանսթը դեպրեսիայէն բուժում ստացած է Եութա նահանգի «Cirque Lodge» կեդրոնէն ներս: Մարտի աւարտին ան կեդրոնէն դուրս ելած է եւ «Ամբողջ ամենալաւը» ֆիլմին նկարահանումներուն անցած է: Նոյն տարուան Մայիսին ան բացայայտ պատմած է բուժումներուն մասին փարատելու համար ոգելիցէն եւ թմրակախուածութենէն բուժուելու շշուկները: «Այժմ, երբ ես ինծի կը զգամ շատ աւելի ուժեղ, պատրաստ եմ ըսելու այդ մասին: Վհատութիւնը շատ լուրջ հիւանդութիւն մըն է, որուն մասին շշուկներ արձակելը անկարելի է»:  2011-էն Տանսթն ունի Միացեալ նահանգներու Գերմանիոյ երկքաղաքացիութիւն:  2002-էն մինչեւ 2004-ը Տանսթը կը հանդիպէր դերասան Ճէյլ Ճիլընհոլին (Jale Gyllenhaal) հետ: 2007-ին ան Razorlight խումբի մասնակից Ճոնի Պարելին (Johnny Barrell) հետ սիրավէպ մը ունեցած է: 2012-էն մինչեւ 2016 թուականները կը հանդիպէր «Ճամբուն վրայ» ֆիլմի իր գործընկեր դերասան Կարեթ Հետլունտին (Garett Hedlund) հետ: 2016-ին Տանսթը սկսաւ հանդիպիլ դերասան Ճեսի Փլեմընսին (Jesse Plemons) հետ, որուն հետ նկարահանուած էր «Ֆարկոյ» ֆիլմաշարին մէջ:. 2017-ի Յունուարին յայտնի դարձած է, որ անոնք նշանադրուեր են:. Զոյգը ունի զաւակ մը՝ 2018-ի 3 Մայիսին ծնած Էնիս Հոուըրտ Փլեմընսը: :
2004 թուականի ԱՄՆ նախագահական ընտրութիւններուն Տանսթը տեմոքրաթ թեկնածու Ճոն Քերրիին աջակցած է ։ Չորս տարի անց, ան պաշտպանած է նոյնպէս տեմոքրաթ Պարաք Օպամայի թեկնածութիւնը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:30 Ապրիլի ծնածներ
Պուլկարիոյ Սփիւռքահայ Երաժշտութիւն
Պուլկարահայ համայնքին մէջ 19-րդ դարու վերջաւորութեան յայտնի են «Դայլայլիկ» և «Մեղեդի» (Փլովտիւ), Վահան Մանուէլեանի, Բարսեղ Կանաչեանի (Վառնա), «Կոմիտաս» (Ռուսէ), «Քնար», «Երեւան» (Սոֆիա) և այլ երգչախումբերը։ Խմբավար եւ երգահան Նաթան Ամիրխանեանը նաեւ՝ Սոֆիայի օփերային թատրոնի Խմբավար]]), Վառնայի «Գուսլա» երաժշտական ընկերութեան հիմնադիրներէն է, գրած է օփերաներ։ Ճանչցուած են Նաեւ երգահան Սարգիս Պալթայեանը, դաշնակահարուհիներ Զարուհի Սարեանը, Հերմինէ Ասատուրը, Մալվինա Խաչատուրեանը, ջութակահարներ՝ Ստեփան Խանճեանը, Յակոբ Աղասեանը, խմբավար՝ Վիլլի Գազազեանը, թաւջութակահարուհի Սեդա Պալթայեանը, երգչուհիներ՝ Ալիս Պաղտասարեանը, Պէաթրիս Պոյաճեանը, Մարի Գրիգորեանը և ուրիշներ։ Ռումանիոյ հայերը երաժշտութեան ասպարէզին մէջ ունեցած են ակնառու յաջողութիւններ։ Ռոմանական, երաժշտագիտութեան պատմութեան հիմնադիրը Ռումանիոյ ԳԱ ակադեմիկոս (1877 թուականէն) հայազգի Թէոտոր Պուպանտանն է, որ նաեւ ռումանական, առաջին երաժշտական բառարանի հեղինակն է եւ ազգային ազգագրական երաժշտագիտութեան հիմնադիրներէն մէկն է։ 20-րդ դարու նշանաւոր երգահաններէն են Մաթէյ Սոկորը եւ Միհայիլ Ժորան։ 19-րդ դարու 2-րդ կիսուն յայտնի ջութակահարներ էին Արտաշէս եւ Յովհաննէս Պլըղլեան եղբայրները։ Կատարողական արուեստին մէջ, աւելի ուշ, ճանչցուած են ջութակահար՝ Կարպիս Աւագեանը, Վարուժան Կոկիկեանը, երգիչներ՝ Արաքս Սվաճեանը, Կարպիս Զոպեանը, Դաւիթ Յովհաննէսեանը, Շաքէ Շիշմանեանը, Մագլէն էքմէքճեանը, էտուարտ Թումաճանեանը եւ ուրիշներ։ ժամանակակից երաժշտութեան յայտնի դէմքերէն են Այտա Կարուգարեան ու Հէրի Տաւիղեանը։ Երաժշտագիտական աշխատութիւններ գրեր են Միսիր Նիկոլեան, Չոմակ էմմանուէլը և ուրիշներ։
Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Արագիլ
Արագիլ (Ciconiidae), թռչուններու ընտանիքէն։ Գոյութիւն ունի քսան տեսակ, Հայաստանի մէջ՝ երկու տեսակ՝ սեւ եւ սպիտակ։ Կտուցը երկար է, ծայրը՝ ուղիղ, սուր կամ թեթեւակի կեռ, թեւերը՝ լայն, ոտքերը՝ երկար, վառ կարմիր։ Տարածուած են արեւադարձային, մասամբ՝ բարեխառն գօտիներուն մէջ։
Թորոս Զիֆլեան
Զիֆլեան Թորոս (1951,Իսթանպուլ), Սփիւռքահայ գրող:
Սփիւռքահայ գրող Թորոս Զիֆլեան կը մշակէ մաքուր եւ վճիտ լեզուով գրականութիւն։ Սփիւռքի ներկայ կացութիւնը յուզող բազում հարցերու կողքին՝ Թորոս Զիֆլեանի գործերուն մէջ ներկայ է Հայոց Եղեռնը։ Այս տխուր իրողութեան վկայութիւնն է իր վերջին գիրքին մաս կազմող «Մարեմանօթը» խորագրեալ պատմուածքը, որ կը յատկանշուի իր յուզական խորքով, ինչպէս նաեւ՝ հայ եւ թուրք ազգերու միջեւ գոյացած դարաւոր ատելութեամբ ։
Գործերէն
* Անզէն Հերոսներ (պատմուածքներ)- Սիտնի, 1988
* Վերապրողներու Պարահանդէս (պատմուածքներ), Սիտնի, 2000
* Խօսքկապ (պատմուածքներ), Սիտնի 2000
=Ծանօթագրութիւններ=
Ստորոգութիւն:Հայեր
Երանեակ (անձնանուն)
Երանեակ, հայկական իգական անուն։ Յառաջացած է հայերէն երանի, երանիկ՝ «երջանիկ» բառէն։ Համազօր անձնանուններն են՝ Երանուհի, Երջանիկ, Macarius, Բարխուդար, Խութլու, Ֆելիքս, Պեաթրիս կամ Պեաթրիչէ, Fortunatus։ Հայկական ամենահին անուններէն մեկն է։ Յիշատակուած է 2-րդ դարուն :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Քերքուք
Քիրքուք (արաբերէն՝ ‏كركوك‎, քրտերէն՝ Kerkûk‎) ― քաղաք Իրաքի մէջ, համանուն նահանգի վարչական կեդրոնը։
Տեղադրութիւն
Քիրքուքը կը գտնուի Իրաքի հիւսիս-արեւելեան մասը, Իրաքի Քուրտիստանի, Պաղտատէն 240 ք.մ. հեռաւորութեան վրայ, որուն հետ կապուած է երկաթուղիով եւ ինքնաշարժային հանրուղիով։ Այն տեղադրուած է Զագրոս լեռնաշղթայի ստորոտը, Հայկական լեռնաշխարհէն հարաւ, պատմական Հայաստանի սահմաններուն (Կորճայքէ) մօտ 220 ք.մ.։
Քիրքուքի մէջ կ'ապրէին 50 հազար քրիստոնեաներ, սակայն 2011-ին անոնք կը հաշուեն շուրջ 10 հազար հոգի, 600.000 բնակչութեան վրայ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Իրաք
Արմենակ Սէրայտարեան
Արմենակ Գասպար Սէրայտարեան (1880/1882, Սեբաստիա, Սեբաստիոյ նահանգ- 1915, Եւդոկիա (Թոքաթ)), հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Դեղագործ Տիգրան Սէրայտարեանի եղբայրն է։