cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Կրիմ Եղբայները
Ճէյքըպ եւ Ուիլհելմ Կրիմ Եղբայրները (գերմ.՝ Brüder Grimm կամ Die Gebrüder Grimm; Ճէյքըպ (4 Յունուարի, 1785 - 20 Սեպտեմբեր, 1863) եւ Ուիլհելմ Կրիմ (24 Փետրուար, 1786 - 16 Դեկտեմբեր, 1859), գերմանացի գիտնականներ, բանասէրներ, մշակութային հետազօտողներ, լեզուաբաններ եւ հեղինակներ էին, որոնք ԺԹ. դարուն միասին հաւաքած եւ հրատարակած են աւանդական - մշակութային պատմուածքներ: Հաւաքած են գերմանական բանահիւսութեան նմուշներ եւ հրատարակած՝ «Կրիմ եղբայրներու հեքիաթներ» անունը կրող քանի մը ժողովածուներու մէջ, որոնք մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելէին։ Անոնք կը համարուին ժողովրդական հեքիաթներու  առաջին եւ ամէնէն յայտնի բանահաւաքներէն, որոնք աւանդական բանաւոր հեքիաթները գրի առած եւ տարածած են, ինչպէս՝ «Կարմիր Գլխարկիկը», «Մոխրիկը», «Հենզելն ու Կրետելը», «Քնացող իշխանուհին», «Ձիւնաթոյրը» եւ այլն: Անոնց դասական հաւաքածոն՝ «Մանկական եւ կենցաղային հեքիաթներ»ը  հրատարակուած  է երկու հատորով՝ 1812-ին Եւ 1815-ին :
ԺԹ. դարուն վերականգնած էր աւանդական ժողովրդական պատմութիւններու նկատմամբ հետաքրքրութիւն մը, որուն զարգացման մէջ մեծ դեր ունեցած են Կրիմ եղբայրները եւ անոնց գործընկերները, որոնք  ազգային գրականութեան եւ մշակոյթի մաքուր ձեւ մը ներկայացուցած են: Անոնց ժողովրդական հաւաքած պատմութիւնները հիմք դարձած են ժողովրդային- աւանդական պատմութիւններու ուսումնասիրութեան:
Մինոաս
Մինոաս (յուն․՝ Μίνωας)․ յունական դիցաբանութեան մէջ Զեւսին եւ Եւրոպային զաւակը։ Անոր թագաւորութիւնը կ՛ընդգրկէր Կրետէն եւ Քիքլատես։ Քնոսոս եղած է Մինոասեան թագաւորութեան մայրաքաղաքը․ կը գտնուի Իրաքլոյէն 6քլ․ հեռաւորութեան վրայ։ Հոն կը գտնուի Մինոասին նշանաւոր արքունիքը։
Ծագում եւ առաջին տարիներ
Ըստ յունական դիցաբանութեան, Մինոաս Զեւսին եւ Եւրոպային երեք զաւակներէն մէկն է, միւսներն են՝ Ռադամանթիս եւ Սարփիտոն։ Զեւս կը լքէ ընտանիքը։ Եւրոպա եւ իր երեք զաւակները ապաստան կը գտնեն Կրետէի Ասթերիոն թագաւորին մօտ, որուն հետ Եւրոպա կ՛ամուսնանայ։ Մինոաս կը մեծնայ Ասթերիոն թագաւորին հովանին տակ։
Փասիֆայի
Մինոաս կ՛ամուսնանայ Փասիֆայիին (Իլիոսին եւ Փերսիին դուստրը) հետ։ Ութը զաւակ կ՛ունենայ՝ չորս մանչ (Անտրոյեոս, Տեւքալիոն, Ղլաւքոս եւ Քաթրէաս) եւ չորս աղջիկ (Աքալի, Արիատնի, Ֆետրա եւ Քսենոտիքի)։
Փարիա
Մինոաս, յաւերժահարս Փարիային հետ կ՛ունենայ չորս մանչ զաւակ՝ Էվրիմետոն, Նեֆալիոն, Խրիսես եւ Ֆիլոլաոս։
Տեքսիթէա
Թելխհինեսներէն Տեքսիթէային հետ կ՛ունենայ տղայ մը՝ Էվքսանթիոս։
Գահակալ
Ասթերիոնի մահէն ետք, Մինոաս Կրետէին գահը կը պահանջէ։ Կրետացիներուն կը համոզէ թէ աստուածները համաձայն են։ Փաստելու համար, կ՛ըսէ թէ անոնք իրեն պիտի ղրկեն ինչ որ ան ուզէ։ Փոսիտոնաս աստուծոյ զոհաբերութիւն կ՛ընէ եւ անորմէ կը պահանջէ որ ծովէն սպիտակ եզ մը ելլէ, որպէսզի անոր զոհաբերէ։ Սակայն, անասունին գեղեցկութենէն տարուած, խոստումը չի յարգեր եւ սպիտակ եզին տեղ, ուրիշ եզ մը կը զոհաբերէ, կարծելով թէ ծովուն աստուծոյ՝ Փոսիտոնասին պիտի խաբէ։
Կրետէին ցուլը
Մինոասին պատիժը չ՛ուշանար։ Փոսիտոնաս (ուրիշ աւանդութեան մը համաձայն՝ Աֆրոտիթի) այդպէս կ՛ընէ որ Փասիֆայի ցուլին կը սիրահարուի։ Փասիֆայի, որպէսզի եզը զայն կով կարծէ, կաշիներով կը ծածկուի եւ Տետալոսին օգնութեամբ կը մտնէ փայտեայ շինութեան մը մէջ։ Ցուլին եւ Փասիֆայիին միութենէն կը ծնի հրէշ-մանուկ մը, որ նախ Ասթերիոն անուանուեցաւ, սակայն կերպարանքին համար ծանօթ դարձաւ որպէս Մինոթաւրոս։
Աթենացիներուն պատիժը
Մինոաս արշաւանքը Աթէնքին դէմ չի յաջողիր եւ հօրը՝ Զեւսին օգնութիւնը կ՛ուզէ։ Զեւս Աթէնք համաճարակ կը ղրկէ։ Աթենացիները կ՛ուղղուի Տելֆիի պատգամախօսին։ Ան կը վճռէ թէ անոնք պարտաւոր էին համակերպիլ Մինոասին պահանջներուն։ Մինոաս ուրեմն աթենացիներէն կը պահանջէ արեան տուրք, այսինքն ամէն տարի եօթը աղջիկ եւ եօթը տղաք Կրետէ պէտք է ղրկուէին, որպէս սնունդ Մինոթաւրոս հրէշին։
Թիսէաս եւ Արիատնի
Աթենացիներուն պատիժը կը կենայ երբ Թիսէաս, Աթէնքի Էգէաս թագաւորին տղան, կ՛որոշէ վերջ տալ Մինոասի այս վայրագութեան եւ ճամբայ կ՛ելլէ դէպի Կրետէ, եօթը տղոցմէ մէկուն փոխարինելով։ Հոն, Մինոասին աղջկան՝ Արիատնիին կը հանդիպի ու կը սիրահարուին։ Արիատնի երբ վստահ կ՛ըլլայ թէ Թիսէաս զայն հետը Աթէնք պիտի տանի ու պիտի ամուսնանան, անոր կը յանձնէ թելի կծիկը, որպէսզի չկորսուի լապիրինթոսին մէջ եւ գործը կատարելէ ետք, կարողանայ դուրս գալ: Այդպէս ալ կ՛ըլլայ, Թիսէաս Մինոթաւրոսը կը սպաննէ եւ օգտուելով գիշերուան մութէն, Արիատնիին հետ նաւահանգիստ կը հասնին եւ վերադարձի ճամբան կ՛առնեն։
Տետալոս եւ Իքարոս
Մինոասին պալատը ապաստան կը գտնէ Տետալոս, երբ աթենացիները զայն կ՛աքսորեն։ Մինոաս կ՛արժեւորէ անոր ճարտարապետական գիտելիքները։ Տետալոսին գործերէն մէկն է լաբիւրինթոսը, ուր Մինոթաւրոս կը զետեղուի։ Սակայն, քիչ ժամանակ ետք, Մինոաս կը թերագնահատէ Տետալոսին՝ հաւանաբար երբ ան Փասիֆային կ՛օգնէ եզին հետ միանալու։ Տետալոս եւ զաւակը Իքարոս լաբիւրինթոսին մէջ կը բանտարկուին։ Կը յաջողին փախչիլ, փետուրներ գործածելով, սակայն Իքարոս ողբերգական վերջ կ՛ունենայ։
Մինոասին մահը
Մինոաս Տետալոսին կը փնտռէ։ Չորս դին լուր կը ղրկէ թէ արհեստաւոր մասնագէտ մը կ՛ուզէ, որ պիտի կարողանայ բարակ թել մը անցընել կակղամորթ ծովախեցիի մը մէջէն։ Երբ Մինոաս կը տեսնէ անցուած թելը, կը հասկնայ թէ Տետալոսին գործն է եւ Քոքալոս թագաւորէն (Սիչիլիա) կը պահանջէ Տետալոսը իրեն յանձնէ։ Քոքալոս կը ձեւացնէ թէ պիտի ընդառաջէ անոր դիմումին եւ խնջոյք մը կը կազմակերպէ։ Մինոաս խնջոյքէն առաջ պէտք էր որ լոգնար։ Լոգանքին ընթացքին Քոքալոսին աղջիկները անոր վրայ շատ տաք ջուր կը թափեն եւ Մինոաս վատ մահ կ՛ունենայ։ Ըստ Տիոտորոս Սիքելեացիին (IV, 79,4) Աքրաղանտասի թագաւոր Թիրոն տարիներ ետք կրետացիներուն կը յանձնէ Մինոասին աճիւնները։
Օրինագրային
Ըստ Պղատոնի, Մինոաս գիտակ անձ մը եղած է եւ օրէնսդրական հարուստ գործ տարած է։ Հոմերոս զայն կը գովէ, նշելով թէ Մինոաս Զեւսէն կ՛առնէր օրէնքները ինը տարի անգամ մը Իդէօ Ադրօ վայրէն։
Հադէսի դատաւոր
Ըստ դիցաբանութեան, Մինոասի վարչաձեւը մարդկային եւ արդար եղած է։ Այդ պատճառով ան եւ իր Ռատամանթիս, Էաքոս եղբայրները Հադէսի դատաւորներ նշանակուած են։ Սակայն վերջնական որոշումները Մինոաս կ՛առնէր։
Մինոաս Եգիպտական դիցաբանութեան մէջ
Ըստ եգիպտացի կրօնաւոր եւ գրագէտ Մանեթոյին, Մինոաս թագաւորեց Եգիպտոսին մէջ ջրհեղեղէն առաջ։ Մինոաս եւ իր սերունդէն իրեն յաջորդող եօթը թագաւորները, թագաւորեցին 253 տարի։ Իրենց գերագահութիւնը կիսաստուածներունն էր, աստուածներու թագաւորութենէն ետքը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութեան թագաւորներ Ստորոգութիւն:Կրետէի թագաւորներ
Տեղեկատուական Պատերազմ
Տեղեկատուական պատերազմ (անգլ.՝ information warfare), գիտական, քաղաքական եւ ռազմական սահմանում մըն է:
Նկարագրութիւն
Տեղեկատուական պատերազմը ունի հետեւեալ նշանակութիւնները.- Մարդկային հանրոյթներու դիմակայութեան գործընթաց, որ ուղղուած է մէկ կողմէ՝ ռազմավարական մակարդակի քաղաքական, տնտեսական, ռազմական կամ այլ նպատակներու ձեռք բերման, հակառակորդ երկրի քաղաքացիական բնակչութեան, իշխանութեան եւ կամ զինուած ուժերու վրայ ազդեցութիւն գործելով, յատուկ մշակուած եւ նախապատրաստուած տեղեկատուութեան, տեղեկատուական նիւթերու տարածմամբ, միւս կողմէ՝ սեփական երկրի նկատմամբ նման ազդեցութեան հակազդելուն։ «Տեղեկատուական-հոգեբանական պատերազմ» դերմինը փոխառութիւն է ԱՄՆ-ի ռազմական շրջանակներու բառապաշարէն։ Այդ դերմինի թարգմանութիւնը («information and psychological warfare») անգլերէնէն հայերէն կարող է հնչել թէ՛ որպէս «տեղեկատուական հակամարտութիւն», թէ՛ որպէս «տեղեկատուական, հոգեբանական պատերազմ», կախուած անկէ, թէ ինչպիսի՞ն է պաշտօնական փաստաթուղթի կամ գիտական հրապարակման գրութիւնը: Այդ առումով նաեւ կը գործածուի հոգեբանական պատերազմ դերմինը, նշանակելով հոգեբանական ներազդեցութիւնը հակառակորդ պետութեան քաղաքացիական բնակչութեան եւ կամ զինծառայողներու վրայ՝ քաղաքական կամ զուտ ռազմական նպատակներու ձեռքբերման համար: Նպատակաուղղուած գործողութիւններ, որոնք կը ձեռնարկուին հակառակորդին նկատմամբ տեղեկատուական գերազանցութեան հասնելու համար՝ հակառակորդի տեղեկատուութեան, տեղեկատուական գործընթացներուն եւ տեղեկատուութեան համակարգին վրայ յարձակման եւ վնասներ հասցնելու ճանապարհով, միաժամանակ պաշտպանելով սեփական տեղեկատուութեան, տեղեկատուական գործընթացներու եւ տեղեկատուական համակարգերը:
Պատմութիւն
Տեղեկատուական պատերազմի առաջին վաւերագրուած արտայայտութիւններէն մէկը արձանագրուած է այսպէս կոչուած Արեւելեան պատերազմի կամ Ղրիմի պատերազմի ժամանակ (1853—1856), երբ Սինոպի ճակատամարտէն անմիջապէս ետք անգլիական թերթերը այդ ճակատամարտի մասին հաշուետուութիւն տալով, կը գրէին, թէ ռուսերը կը գնդակահարէին եւ վերջ կու տային ծովուն մէջ լողացող վիրաւոր թուրքերուն:
Տեղեկատուական պատերազմի ընդհանուր գիծերը
- Տեղեկատուական պատերազմ կը կատարուի մարդկային հանրութիւններու միջեւ, որոնք ստեղծած են իշխանութեան սեփական համակարգեր, ունին հակադիր, հակամարտ արժեհամակարգեր, որոնք կը ներառեն գաղափարախօսութիւն եւ իշխանութեան համակարգ։ Նման հանրութիւններ են ճանչցուած եւ չճանչցուած պետութիւնները, պետութիւններու դաշինքներն ու միութիւնները, քաղաքացիական պատերազմի կողմերը, ծայրայեղական, ահաբեկչական կազմակերպութիւնները, որոնք կը ձգտին բռնի ուժով զաւթել իշխանութիւնը, անջատողական եւ ազատագրական շարժումները։
- Տեղեկատուական տարածքի մէջ ընթացող հակամարտութիւնը կ'ուղեկցի եւ կ'ապահովէ կեանքի եւ գործունէութեան հիմնարար ոլորտներու մէջ (քաղաքական, տնտեսական, ռազմական եւ այլ) իրականացող հակամարտութիւն։
- Ռազմավարական մակարդակի վրայ, տեղեկատուական պայքարը կը մղուի արժէքներու, առաջին հերթին՝ դիմակայող կողմին համար հակադիր արժէքներու, աւերման նպատակով, անոնք սեփական արժէքներով փոխարինելու, հակառակորդի դիմակայութեան ներուժի աւերման, անոր պաշարներու, աղբիւրներու նուաճման, ենթարկեցման, սեփական շահերէն ելլելով անոնք օգտագործելու հնարաւորութեան ապահովման համար։
- Տեղեկատուական պատերազմին կրնան մասնակցիլ թէ՛ իշխանութիւններու ստեղծած կառոյցները, թէ՛ առանձին հանրութիւններ, խմբեր եւ անձեր։
- Տեղեկատուական պատերազմը անընդհատ կրնայ կատարուիլ եւ կը վարուի ո՛չ միայն զինուած պայքարի ընթացքին, այլեւ խաղաղ օրերուն։
- Տեղեկատուական պատերազմը տեղեկատուական հակամարտութեան ամենակարծր տեսակն է։ Գոյութիւն չունին տեղեկատուական պատերազմի վարման եղանակներու եւ միջոցներու համընդհանուր ընդունելութիւն գտած իրաւաբանական, բարոյական ձեւեր եւ սահմանափակումներ։ Տեղեկատուական պատերազմի վարման եղանակներն ու միջոցները սահմանափակուած են միայն անոր արդիւնաւէտութեան պատկերացումներով։
Գաղտնուսականներ (Պաթինիյյա)
Գաղտնուսականներ (Արաբերէն՝ الباطنيّة, Ալ-Պաթինիյյահ) այն խումբերն են որոնք կը զանազանեն Իսլամական Սուրբ Գիրքին արտաքին (Արաբերէն՝ ظاهري, Զահիրի` լայն հանրութեան համար դիւրահասկանալի) եւ ներքին (Արաբերէն՝ باطني, Պաթինի՝ Գաղտնի վարդապետութիւն, միայն մասնագիտացած կամ փոքր թիւով մարդոց համար հասկանալի)։ Այս եզրոյթը մասնաւորապէս գործածուած է Սուրբ Գրութեանց մեկնաբանութեան այլաբանական տիպին համար, զոր զարգացուած է կարգ մը Շիյա խումբերու մէջ, շեշտելով գրութեանց ներքին եւ քօղարկուած իմաստը։ Այս եղանակը որդեգրուած է Իսմայիլականութեան բոլոր ճիւղաւորումներուն, ինչպէս նաեւ Տուրզիներուն կողմէն։ Ալաուիները (երբեմն Ալեւիներ) կը կիրառեն սուրբ գրոց մեկնաբանութեան նմանատիպ եղանակ մը։ Ալ-Պաթինիյյա-ն տարածուած վերադիր է, որ կը գործածուի Մահմետականութեան Իսմայիլական վարդապետութիւնը սահմանելու համար, ինչը ընդունուած է Իսմայիլականներուն կողմէն:
Սուննի դաւանանքին պատկանող գրողները Ալ-Պաթինիյյա եզրոյթը կը գործածէին հակամարտօրէն, նկատի ունենալով իր մերժումը սուրբ գրոց ակնյայտ իմաստին յօգուտ սքօղուած (Պաթինի) իմաստին։ Միջնադարեան Սուննի Աստուածաբան՝ «Ալ-Ղազզալի»-ն (Արաբերէն՝ الغزّالي) այս եզրյթը արժաբեկօրէն գործածած է Իսմայիլականութեան յետեւորդներուն մասին խօսած ատեն։ Կարգ մը Շիիյի գրողներ եւս այս եզրոյթը գործածած են հակամարտօրէն։
Արմենակ Համբարձումեան
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Երեւան։ 1960-1970 թուականներուն սորված է Երեւանի Լիսիցեանի անուան թիւ 34 միջնակարգ դպրոցը։
1971 թուականին ընդունուած է Երեւանի պետական բժշկական հիմնարկի առողջապահական բաժանմուամքը, որ աւարտած է 1977 թուականին։
Օմիքրոն
Օմիքրոն, նոր յայտնաբերուած «Քորոնա»յի տարբերակ, որ առաջին անգամ յայտնաբերուած է Հարաւային Ափրիկէի մէջ: Շուէտական Ուփսալա քաղաքին ակադեմական տարրալուծարանին մէջ յայտնաբերուած է «Քորոնա» ժահրով «Օմիքրոն» տարբերակին ենթատեսակը :
«Քորոնա»յի պատուաստանիւթ արտադրողները հետազօտութիւններ ըրած են նոր տարբերակէն պատուաստանիւթի պաշտպանութեան մասին:
«Օմիքրոն» տարբերակին նենգափոխումները (mutation) մտահոգիչ են:
Շարք մը երկիրներ ջանքեր ի գործ դրած են օմիքրոնի համաշխարհային տարածումը կանխելու համար:
Սկզբնական ապացոյցները դիտել կու տան, որ օմիքրոն տարբերակը կրնայ աւելի դիւրաւ տարածուիլ, քան` «Քորոնա»յի միւս տարբերակները» : Միացեալ Նահանգներու եւ Ճափոնի գիտնականներուն տուեալներով` «Օմիքրոն»-ը կրնայ աւելի թեթեւ ընթացք ունենալ, որովհետեւ աւելի քիչ կ'ազդէ թոքերուն վրայ: «Օմիքրոն»ի ախտահարման հիմնական գօտիները քիթ-կոկորդն են ու վերին շնչուղիները:
Միջատակերներ
Միջատակերներ կամ ճճեկերներ (Insectivora), մանր ճճիներ կ'ուտեն եւ ասկէ առած են իրենց անունը։
Պզտիկ գիշերային կաթնտու անասուններ են, աւելի գիշերը դուրս կ'ելլեն, ստորերկրեայ տեղեր կ'ապրին եւ կնճթանման սուր երախ մը ունին, կարճ՝ բայց զօրաւոր փորելու ոտքեր, որոնց լայն ներբանին վրայ կը կոխեն:
իրենց մարմինը իրենց բնակութեան յարմար է․ գլխաւորաբար մարմնոյն առջեւի կողմը շատ զօրաւոր է։ Ոմանց մարմինը փուշերով է, ոմանցը՝ թաւիշի նման փափուկ, իսկ ատամնաշարը ամբողջ է ։
Անասուններն՝ անրակ ( clavicule ) ըսուած ոսկրն ալ ունին: 3 ցեղի կը բաժնուին․
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Կաթնասուններ
Էրեթրիա
Էրեթրիա (յուն․՝ Ερέτρια)․ քաղաք, Ատիկէի հիւսիս-արեւելեան ափերուն դիմացը, Էվիա, Յունաստան։ Եղած է յունական աշխարհի կարեւորագոյն քաղաք-պետութիւններէն (Ք․Ա․6-րդ - Ք․Ա․5-րդ դար)։
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Էրեթրիա ծովեզերեայ քաղաքը կը գտնուի կեդրոնական Էվիա, Էվոյիքոս ծոցին հարաւային մասը։ Անոր նաւահանգիստին հիւսիսը կը գտնուի հին աքրոփոլիսը 123 մ․ բարձրութեամբ, իսկ բացերը կը գտնուին երկու կղզիակներ Փեզոնիսի (ցամաքին հետ կը կապուի կամուրջի մը միջոցով) եւ Այիա Թրիատա։
Բնակչութեան թիւն է 4 166։ Էրեթրիա դրացի Երոնտաս բնակավայրին (4 բնակիչ), Մաղուլա (1 063 բնակիչ) եւ Մալաքոնտա (1 097 բնակիչ) գիւղերուն հետ կը կազմեն Էրեթրիայի Քաղաքային Համայնքը։
Էրեթրիայի մասին առաջին արձանագրութիւններ
Մարդու ներկայութեան առաջին հետքերը յայտնուած են Նոր Քարէ Դարու շրջանէն (Ք․Ա․ 4-րդ հազարամեակ)։ Դասական շրջանի քաղաքը հիմնուած է Ք․Ա․ 9-րդ դարուն։ Էրեթրիային անունը յառաջացած է էրեթիս (=թիավար) բառէն։ Սակայն Ստրապոն արձանագրած է թէ Էրեթրիային հին անունը Արոթրիա եղած է։ Քաղաքին մասին առաջին անգամ նշում եղած է Հոմերոսի « Իլիատա »ին մէջ․ կը ներկայանայ Տրոյեան պատերազմին մասնակցող նաւերուն ցուցակին մէջ։
Ք․Ա․ 1-ին հազարամեակ
Ք․Ա․ 8-րդ դարուն Էրեթրիա էվիայի ամենաբարգաւաճ քաղաքներէն է․ հպատակած է Քիքլատեսի Անտրոս, Թինոս եւ Քէա կղզիները, ինչպէս նաեւ գրաւած է դիմացի Վիոթիայի ափերէն մաս մը։ Նոյն ժամանակաշրջանին, էրեթրիացիներ դրացի Հալքիտացիներուն հետ (Հալքիտա․ քաղաք-պետութիւն Էրեթրիայէն հիւսիս-արեւմուտք) գաղթօճախներ կը հիմնեն հարաւայի Իտալիա՝ Փիթիքուսես եւ Քիմի։ Ք․Ա․ 8-րդ դարավերջին, երկու քաղաքները՝ Հալքիտա եւ Էրեթրիա, կը կռուին եւ հակամարտութիւնը տասնամեակներ կը տեւէ։ Էրեթրիացիները կը պարտուին եւ կը կորսնցնեն իրենց գրաւած հողերէն մաս մը։ Սակայն կը շարունակեն գաղթօճախներ հիմնել հիւսիսային Էգէականի շրջաններու մէջ, Իտալիա եւ Սիչիլիա։ Ք․Ա․500/499 - Ք․Ա․494-ին Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափերուն յունական քաղաքները կ՛ապստամբին Պարսկական Կայսրութեան բռնիշխանութեան դէմ (Յոնիական Ապստամբութիւն)։ Աթէնք եւ Էրեթրիա, ապստամբող քաղաքներուն նեցուկ կը կանգին եւ համապատասխանաբար 20 ու 3 եռակարգ ցռկանաւեր կը ղրկեն։ Յոնիական Ապստամբութիւնը կը վերջանայ պարսկական նաւատորմիղի յաղթանակով (Ք․Ա․ 493)։ Դարեհ Ա․ կ՛որոշէ պատժել յունական քաղաքները՝ Աթէնք եւ Էրեթրիա։ Պարսկական Յունաստան առաջին արշաւանքին ընթացքին (Ք․Ա․ 490) էրեթրիա կը կործանուի․ չեն յարգուիր նոյնիսկ պաշտամունքի տաճարները, ինչպէս օրինակ Ափոլոնասի շքեղ տաճարը։ Ողջ մնացած բնակիչները կը գերավարուին եւ մեծ մասը Պարսկաստան կը ղրկուի։
Էրեթրիա վերստին կը կառուցուին եւ կը մասնակցի Փլաթէեսի ճակատամարտին 600 զինեալներով (Ք․Ա․ 479)։ Ք․Ա․ 5-րդ դարուն Աթենեան Դաշինքին մաս կը կազմէ։ Պելոպոնեսեան Պատերազմի ընթացքին Աթէնքի կողմն են ընդէմ Սփարթիին։ Ք․Ա․ 343-ին, Մակետոնիոյ Փիլիպոս Բ․ թագաւորը Էրեթրիան կը հպատակեցնէ, սակայն աթենացի սպարապետ Տիմոսթենիս Ք․Ա․ 341-ին քաղաքը Աթէնքին կ՛ենթարկէ։ Ք․Ա․ 338-ին, Հերոնիոյ Ճակատամարտին ընթացքին Ֆիլիպոս Բ․-ի յաղթանակով (Աթենացիներուն եւ Թիվացիներուն միացեալ բանակին դէմ) Էրեթրիա իր կարեւորութիւնը կը կորսնցնէ։
Ք․Ա․ 198-ին Հռոմէացիները քաղաքը կը կողոպտեն եւ Ք․Ա․ 87-ին Միհրդատեան Պատերազմներուն ընթացքին կ՛ամայանայ։
Ժամանակակից գիւղաքաղաք
Ժամանակակից գիւղաքաղաքը 1824-ին կը հիմնուի, Յունական Ապստամբութեան ընթացքին։ Յունիս 1824-ին թուրքերը կը քանդեն Փսարա կղզին։ Կոտորածէն վերապրողները շրջանը կը հասնին եւ կը հիմնեն Նէա (նոր) Փսարա բնակավայրը։ Թրիզինա տեղի ունեցած Գ․ Ազգային ժողովին (1827), Նէա (նոր) Փսարայի բնակիչներուն արտօնութիւն կը տրուի շրջանի ազգային հողատարածքը ազատօրէն գործածել։ Քաղաքին ուրուագիծը Սթամաթիս Քլէանթիս եւ Էտուարդ Շոպերդ կը գծեն։ Կ՛որոշուի գործածել քաղաքին հին անունը՝ Էրեթրիա։
Այժմ, քաղաքը անցանաւերու կարեւոր նաւահանգիստ մըն է՝ կապուած է Ատիկէի Օրոփոս նաւակայքին հետ (Ատիկէի արեւելեան ափ), ինչպէս նաեւ զբօսաշրջիկութեան կարեւոր կեդրոններէն մէկը, ոչ միայն իր գեղեցին ծովափներուն համար, այլ նաեւ հնաբանական պեղումներէն յայտնաբերուած իրերուն եւ նիւթերուն համար, որոնք կը հիւրասիրուին Էրեթրիայի Հնաբանական Թանգարանը։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Յունաստանի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Յունաստանի հնաբանական վայրեր Ստորոգութիւն:Հին յունական քաղաքներ Ստորոգութիւն:Հնաբանական վայրեր
Պէյտըն Փաուըլ
Սըր Ռոպըրթ Սթիվնսըն Սմիթ Պէյտըն Փաուըլ օֆ Ճիլուլի, Բրիտանական բանակի զօրավար, գրող։ Միջազգային սկաուտութեան հիմնադիրը :
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Լոնտոն, վանական ընտանիքի մը մէջ։ Մեծ հայրը եղած է ճանչցոած գիւտարար։
1876-ին դիմած է զինուորական վարժարան եւ բարձր գնահատանքով ընդունուած ։ Իր փայլուն կարողութիւններուն համար անմիջապէս մաս կազմած է անգլիական զօրաբաժինին։
1900ական թուականներուն, երբ կը ծառայէր անգլիական բանակին, Հնդկաստանի, Աֆղանիստանի եւ Ափրիկէի մէջ, առիթը ունեցած է ուսումնասիրելու այդ երկիրներու բնիկ ժողովուրդներուն ապրելակերպը։ Բնութեան եւ դժուար կեանքի պայքարին մէջ, ժողովուրդներու կիրարկած լաւ յատկանիշները տեսած ըլլալով, ան ջանացած է այդ յատկանիշները սորվեցնել իր զինուորներուն։
Աշխատութիւններ
1907-ին Լորտ Պէյտըն Փաուըլ իր պաշտօնակիցներու եւ ծանօթներու զաւակներէն բաղկացած պատանիներու խումբով մը կազմակերպած է իր տեսակին մէջ եզակի բանակում մը՝ Պրաունսի կղզիին մէջ : Ապա սկսած է պատանեկան եւ երիտասարդական շարժումներով հետաքրքրուիլ եւ իր կարծիքները հրատարակել թերթերով, նիւթ ունենալով պատանիներու դաստիարակութիւնը։
1908-ին հրատարակած է «Հետախուզութիւն տղոց համար» գիրքը:
1909-ին տեղի ունեցած է սկաուտական առաջին ռէլին, Քրիթըլ Փէլէյսի մէջ, ուր սկաուտները առաջին անգամ ներկայ եղած են սկաուտական տարազով։
Սկաուտութիւնը
1910 Մայիս 7-ին, հրաժարած է բանակէն եւ ամբողջութեամբ նուիրուիած է սկաուտութեան:
1912-ին սկաուտութիւնը արդէն սկսած է տարածուիլ աշխարհի չորս կողմերը։ Պոլսոյ մէջ կազմուած են հայկական առաջին սկաուտական խումբերը։
1920-ին տեղի ունեցած է առաջին համաշխարհային ճէմպորին, ուր Պէյտըն Փաուըլ ճանչցուած է իբրեւ աշխարհի գլխաւոր սկաուտը ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գրողներ
Խարազան (թերթ)
«Խարազան», երգիծական եւ քաղաքական շաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է 1909 թուականին, Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։ Խմբագիր՝ Ա. Անտօնեան։ Քննադատած է երիտթուրքերու քաղաքականութիւնը եւ հայահալած գործելակերպը։ Արտացոլած եւ խրախուսած է արեւմտահայ մշակութային եւ հասարակական կեանքի առաջադիմական միտումները, կոչ ըրած է զբաղուիլ հայ գաղթականներու ճակատագրով։ Տպագրած է Երուանդ Օտեանի, Մ. Կիւրճեանի, Մ. Նաթանեանի երգիծական գործերը։ «Խարազան»-ին զուգահեռ հրատարակուած է նաեւ «Խարազան» օրաթերթը։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ հայկական պարբերականներ
Միսաք Հովենց
Միսաք Հովենց (Միսաք Յովհաննիսեան, ), հայ բանաստեղծ, գրող, թարգմանիչ եւ հրատարակիչ։ ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Հրազդանի շրջանի (այժմ՝ ՀՀ Կոտայքի մարզ) Ֆանտան գիւղը։ ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ 1988 թուականէն։
Աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանը՝ 1969 թուականին։
Աշխատութիւններ
Հեղինակ է․
Գրական անուն
Յովհաննէս Շիրազ Հովենց գրական անունը շնորհած է Միսաք Յովհաննիսեանին ։
Արա Պարթեւեան
Արա Պարթեւեան, հայ երաժշտահան եւ խմբավար:
Միսաք Հովենց
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ Ստորոգութիւն:Հայ հրատարակիչներ
Արա Պարթեւեան
Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Պոլիս: Երաժշտական սկզբնական կրթութիւնը ստացած է Պոլսոյ հայազգի յայտնի երաժշտահաններէն՝ Էտկար Մանասեանէն։
1923 թուականին տեղափոխուած է Փարիզ եւ երաժշտական կրթութիւնը շարունակած է Փարիզի երաժշտանոցէն ներս, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1933 թուականին:
Անոր առաջին մեծ համերգը տեղի ունեցած է 1932 թուականին:
Պարթեւեանի նշանաւոր գործերէն է Կոստան Զարեանի «Տատրագոմի հարսը» օփերան, «Գեղջկական համերգ»ը, «Անտառի մէջ», «Պատարագ»ը եւ այլ ստեղծագործութիւններ:
Եղիա Տոլպակեան
Եղիա Տոլպակեան, հայ գրող, պատմաբան, հրատարակիչ, խմբագիր, թարգմանիչ եւ հասարակական գործիչ։
Արա Պարթեւեան
Կեանք եւ գործունէութիւն
Պարթեւեան առաջին անգամ Հայաստանի մէջ հանդէս եկած է 1963 թուականին. մինչ այդ բազմաթիւ առիթներով հանդէս եկած է եւրոպական տարբեր երկիրներու մէջ, ինչպէս նաեւ Պոլսոյ մէջ:
Եղիա Տոլպակեան
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1908 Կիլիկիոյ Այնթապ քաղաքը։ 6 տարեկանին ան կորսցուցած է հայրը։
Արա Պարթեւեան
Կեանք եւ գործունէութիւն
Մինչեւ իր մահը Պարթեւեան եղած է Փարիզի հայկական եկեղեցւոյ երգչախումբի խմբավարն ու երգեհոնահարը :
Եղիա Տոլպակեան
Կենսագրութիւն
1918 թուականին Հայոց ցեղասպանութեան սարսափները տեսած Տոլպակեաններու ընտանիքը (երեք երեխայ ունեցող մայրը) ապաստան գտած է Հալէպ (Սուրիա)։
Արա Պարթեւեան
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ երաժշտահաններ Ստորոգութիւն:Հայ խմբավարներ Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայ երաժիշտներ
Եղիա Տոլպակեան
Կենսագրութիւն
1918-1920 թուականներուն եղած է «Հայկական կացարանի» սան, որմէ ետք 1921-1924 թուականներուն աւարտած է ուսումը՝ հայկական միջնակարգ դպրոցը։
Գործունէութիւն
1926-1928 թուականներուն եղած է Հալէպի պաղտատեան երկաթուղիի ծառայող։
1929-1946 թուականներուն եղած է ուսուցիչ եւ տնօրէն Պէյրութի Նուպարեան, Աբգարեան, Սահակեան, Սահակ Մեսրոպ հայկական վարժարաններուն մէջ։
1938 թուականին Պէյրութի մէջ հիմնադրած է «Լուսարձակ» տպարանը եւ հրատարակչութիւնը, ուր տպագրուած են գեղարուեստական գիրքեր, դասագիրքեր։
1946 թուականին Տոլպակեան հայրենադարձած է եւ շարունակած է մանկավարժական գործունէութիւնը Երեւանի մէջ։
1948-1950 թուականներուն սորված է մարքսիզմ-լենինիզմի երեկոյեան համալսարանին մէջ, իսկ 1954-1960 թուականներուն՝ Երեւանի մանկավարժական հիմնարկի պատմութեան բաժանմունքի հեռակայ բաժինը։
1960-ական թուականներուն Հայաստանի մէջ ստեղծուած է Այնթապի հայերու հայրենակցական միութեան մասնաիւղ եւ, ինչպէս Պէյրութի մէջ, Եղիա Տոլպակեան դարձած է Անոր քարտուղարը։ Մեծապէս անոր ջանքերով Երեւանին յարակից գիւղերէն մէկը վերանուանուած է Նոր Այնթապ, իսկ աշխարհասփիւռ այնթապցիներու նուիրատուութիւններով այնտեղ կառուցուած է ժանեակի գործարան։
Աշխատութիւններ
Լոյս տեսած են Տոլպակեանի․
Ֆրանսերենէն թարգմանած է․
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ հրատարակիչներ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Կաթոլիկ եկեղեցի
Կաթոլիկ եկեղեցի, (յայտնի նաեւ որպէս Հռոմէական կաթոլիկ եկեղեցի), քրիստոնէական եկեղեցի, որու գաղափարախօսութիւնը կաթոլիկութիւնն է։ Ունի աւելի քան 1.29 երկիլիոն անդամներով ամբողջ աշխարհի վրայ ։ Ան կարեւոր դեր ունէր պատմութեան եւ Արեւմտեան քաղաքակրթութեան զարգացման մէջ։ Ղեկավարուելով Հռոմի թեմի առաջնորդի կողմէ, յայտնի որպէս Պապ՝ եկեղեցու դրոյթները ամփոփուած են Նայսենի հաւատամքում։ Անոր կենդրոնական ղեկավարութիւնը Մայր տաճարը կը գտնուի Վատիկան քաղաքի մէջ, ներգաւառ Հռոմ քաղաքի մէջ, Իտալիա։
Կաթոլիկ եկեղեցին կը քարոզէ, որ ան միակ, սրբազան, կաթոլիկ եւ առաքելական ճշմարիտ եկեղեցին է հիմնուած Յիսուս Քրիստոս ի կողմէ, եւ որ անոր եպիսկոպոսները Քրիստոսի առաքեալներու հետեւորդներն են, իսկ Պապը Պետրոս առաքեալի հետեւորդն է, որուն առաջնորդութիւնը հաստատուած է Յիսուսի կողմից. ։ Ան կը պնդէ, որ կը տարածէ սկզբնական Քրիստոնէական հաւատը՝ պահպանելով անսխալականութիւնը եւ փոխանցելով սրբազան ավանդույթները։ Լատինական եկեղեցին, Արեւմտեան քրիստոնէական հաւատը եւ այնպիսի կազմակերպութիւններ, օրինակ՝ մուրացիկի կանոնները եւ կից վանական կանոնները, կ'արտայայտէն եկեղեցւոյ տարբեր հոգեւոր եւ աստուածաբանական շեշտադրումները։
Անոր եօթ խորհրդանիշներէն հաղորդութիւնը սկզբունքայիններէն է, որը կը տօնուի զանգուածայնօրէն պատարագի ձեւով։ Եկեղեցին ուսուցանում է, որ նուիրաբերութեան միջոցով քահանայի կողմից զոհաբերութեան հացը եւ գինին կը վերածուին Քրիստոսի արեան եւ մարմնի։ Կոյս Մարիամը կ'երկրպագուի կաթոլիկ եկեղեցւոյ կողմէ որպէս Աստուածամայր եւ դրախտի թագուհի՝ մեծարուելով աղանդներու եւ դրոյթներու ընդացքին։ Անոր դրոյթները նաեւ կ'ընդգրկեն սրբագործում Աստուածաշնչական եւ կաթոլիկ հաւատի եւ աւետարանականութեան միջոցով, որը կարեւորութիւն կու տայ հիւանդներուն, աղքատներուն տրուող աջակցութիւնը եւ կ'արտայայտուի հոգեւոր եւ նիւթական բարեգթութեամբ։ Կաթոլիկ եկեղեցին ամենամեծ ոչ կառավարական կազմակերպութիւնն է, որ կը հովանաւորէ կրթութիւնը եւ առողջական խնամքը ամբողջ աշխարհի վրայ։
Սերօ Աբրահամեան
Սերօ Աբրահամեան, հայ բանաստեղծ, արձակագիր եւ Գրողներու միութեան անդամ։
Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Արցախի Մարտունի շրջանի Աշան գիւղը։ Աբրահամեան նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ եւ ապա ընդունուած Ղզղալա գիւղի դպրոց:
Ան 16 տարեկան հասակին կորսնցուցած է լսողութիւնը, այդ իսկ պատճառով ուսումը կիսատ ձգելով ինքնաշխատութեամբ լաւապէս տիրապետած է մայրենի լեզուին:
Նկատի ունենալով ունեցած սէրը գիրքին ու գրականութեան հանդէպ, 1949-1963 թուականներուն ստանձնած է գիւղի դպրոցական գրադարանի, ինչպէս նաեւ մշակութային տան վարիչի ու տնօրէնի պաշտօնը:
1964 թուականին մաս կազմած է Պաքուի մէջ հրատարակուող «Կոմունիստ» հայկական թերթի խմբագրութեան ։ Բանաստեղծը Պաքուի մէջ բնակութիւն հաստատած է մինչեւ 1990 թուականը, ապա վերադարձած է Հայրենիք եւ բնակութիւն հաստատած Սեւանի մէջ:
Վերադառնալով Հայրենիք, Աբրահամեան խուլերու եւ համրերու համար սկսած է հրատարակել «Խաղաղ աշխարհ» թերթը:
Աշխատութիւններ
Աբրահամեան հեղինակ է բազմաթիւ բանաստեղծութիւններու եւ արձակ գրութիւններու։ Անոր հրատարակուած աշխատութիւններէն են․
Աբրահամեան գրի առած է նաեւ Արցախեան հերոսներու կենսագրութիւններ, ինչպէս նաեւ Արցախեան ազատամարտի դրուագներ: Ան իր գրութիւնները հրատարակած է «Գրական Թերթ», «Ազատ Արցախ», «Սեւան» եւ այլ պարբերականներու մէջ :
Բանաստեղծը թաղուած է ծննդավայր Արցախի մէջ, Աշան գիւղը :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Խաթաբալա (թերթ)
«Խաթաբալայ», երգիծական շաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է 1906 - 1916, 1922, 1925 - 1926-ին, Թիֆլիսի մէջ։ Խմբագիրներ՝ Ա. Երիցեան, Ա. Աթանասեան։ Տպագրած է ֆելիետօններ, առակներ, հանելուկներ։ Դատապարտած է սուլթանական Թուրքիոյ հայաջինջ քաղաքականութիւնը, նպաստած՝ Անդրկովկասի ժողովուրդներու բարեկամութեան։ Արձագանգած է միջազգային իրադարձութիւններուն, Պալքանեան եւ Արեւելքի ժողովուրդներու ազատագրական պայքարին։
Արժեքաւոր կը համարուին Գէորգ Բաշինջաղեանի, Գ. Գրենեւսկիի, Գ. Երիցեանի, Ա. Միրզոյեանի, Գ. Ռոտտէրի պատկերազարդումները։ Աշխատակցած են Ատրպետը, Մ. Բագրատունին, Կ. Մելիք-Շահնազարեանը, Գ. Լեւոնեանը, Յովհաննէս Թումանեանը, Աւետիք Իսահակեանը, Մ. Արազին, Ստեփան Զօրեանը։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Վրաստանի պարբերականներ
Խելօք Դաւիթ
«Խելօք Դաւիթ», գրական-քաղաքական երգիծական շաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է 1918-1919 թուականին, Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։ Խմբագիր-արտօնատէր՝ Հ. Ազնաւուրեան (Զ. Մոյրեան)։
Դէմ արտայայտուած է պատերազմներուն, ծաղրած եւ պարսաւած է երիտթուրքերու պարագլուխներուն, խարազանած անոնց հայաջինջ քաղաքականութիւնը։ Թերթը ներկայացուցած է շաբաթուայ քաղաքական լուրերը, տպագրած թերթօններ, ժամանցներ, հանելուկներ, ծաղրանկարներ եւ այլն, ծանօթացուցած հայկական թատերական կեանքին։ Թղթակցած են Ալփասլանը, Թէոդիկը եւ ուրիշներ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ հայկական պարբերականներ
Սեն (Գետ)
Սեն (La Seine, ), գետ Ֆրանսայի հիւսիսը։
Սեն գետը կը հոսի Ֆրանսայի տարածքով։ Անիկա ունի 776 քմ. երկայնք։ Սկիզբ կ'առնէ Լանկր սարաւանդէն եւ կը թափի Լա Մանշ նեղուցը։
Կան բազմաթիւ կամուրջներ, նոյնիսկ շատերը դարեր առաջ կառուցուած են։ Այդպիսին է Նոր կամուրջը "Pont neuf (նոր)", որուն առաջին քարը դրած է Հենրիկ Գ.-ը 1578-ին։ Սենը նաեւ ունի երկու կղզի՝ "Île Saint-Louis", "Cité", որոնք կը միանան Սեն Լուի կամուրջով։ Կան նաեւ այլ կամուրջներ՝ Pont au Change, Pont Notre-Dame, Petit Pont։ Հոս կը գտնուի նաեւ աշխարհի ամէնէն երկար կախուած կամուրջը՝ Նորմանտիի կամուրջը 2350մ։
Սեն գետը Փարիզը կը բաժնէ երկու մասի՝ աջ եւ ձախ ափերու։
Աջ ափին կը գտնուի առեւտրական եւ գործնական քաղաքները։ Հոն կը գտնուի աշխարհահռչակ Լուվրի թանգարանը, ճարտարապետական կառոյցները Թուիլրի այգիին մէջ, Յաղթակամարը։ Ինչպէս նաեւ աջ ափին օփերայի սիրահարներուն կը սպասէ Մեծ Օփերան։ Իսկ ձախ ափին տեղակայուած են մշակութային եւ կրթական քաղաքները։ Հոս կարելի է տեսնել Ֆրանսայի խորհրդանիշ Էյֆէլեան աշտարակը։ Դէպի արեւելք տանող ճանապարհին կը գտնուի հաշմանդամներու տունը, ուր կը պահպանուին Նափոլէոնի մասունքները։ Այս ափին կը գտնուին հազարաւոր ուսումնական հաստատութիւններ, քոլէճներ, աշխարհի ամէնէն մեծ համալսարանը՝ Սորպոնը։ Հին ատեն ձախ ափին ապրած են արուեստագէտներ ու գրողներ, որոնք ունէին իւրայատուկ ոճ։
Սղերթ
Սղերթ, Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներէն։ Այլ անուններ չունի, սակայն կը յիշատակուին նոյն անուան շարք մը տարբերակներ՝ Սղերտ, Սիիրթ եւ այլն։ Սովորաբար միշտ համարուած է քաղաք, թէպէտ այն սոսկ գիւղաքաղաք է։
Կը գտնուի Արեւելեան Տիգրիսի աջակողմեան վտակ Պիթլիս գետի ստորին հոսանքի շրջանին մէջ։ Բարձրութիւնը ծովի մակարդակէն 1100մ է։ Կլիման տաք է եւ ցամաքային։ Յայտնի է իր մրգաստաններով, յատկապէս խաղողով։ 16-18-րդ դարերուն կը մտնէր Տիգրանակերտ նահանգին, իսկ անկէ ետք՝ Պիթլիս նահանգին մէջ։
Պատմութիւն
Սղերթը գոյութիւն ունի շատ հին ժամանակներէն։ Անոր հիմնադրումը ոմանք կը կապեն Մեծն Տիգրանի անուան հետ։ Աղբիւրներու յիշատակութիւններէն կ’երեւի, որ  բաւական բարգաւաճ քաղաք եղած է նաեւ միջին դարերուն։
Սղերթը 1800-1830 թուականներու ունեղած է մօտ 17 հազար բնակիչ, որոնցմէ 10000-ը հայեր եղած են։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեակին այստեղ ունեղած է 13000 բնակիչ, որոնցմէ հայերը  6000 եղած են։
1895-ի կոտորածի ժամանակ կողոպտուած են տեղի եկեղեցին, առաջնորդարանը եւ դպրոցը, հայ բնակչութեան մեծ մասը բռնութեամբ իսլամացուած, հոգեւորականները՝ կոտորած, կիները՝ անարգած: Իսկ 1915-ի  Ցեղասպանութեան ժամանակ բնաջնջուած են այստեղի հայութիւնը ։
Սղերթի գտածոները
Սղերթի շրջանին մէջ յայտնաբերուած է բրածոյներ, որոնք կը պատկանի «նումմուլիթ» կոչուող ծովային կենդանիին։ Կենդանին միաբջիջ է։
Այժմ այս նմուշները կը ցուցադրուին Տիգրանակերտի Կենդանաբանական թանգարանին մէջ։ Ըստ գիտնականներու՝ բրածոները 50 միլիոն տարեկան են
Քանի որ այդ տարածքները առաջ ծովով ծածկուած եղած են, մասնագէտները ցանկութիւն ունեցած են ուսումնասիրելու այդ վայրերը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Գրիգոր Ահարոնեան
Գրիգոր Ահարոնեան, հայ քանդակագործ, ՀԽՍՀ ժողովրդական գեղնկարիչ (1967)։
Հայաստանի Հանրապետութեան վաստակաւոր արուեստագէտ Վահէ Ահարոնեանի հայրն է։
Կենսագրական գիծեր
Սորված է Ս․ Փեթերսպուրկի (1915-1917) եւ Սոֆիայի (1921-1924) գեղարուեստի ակադեմիաներուն մէջ։
Աշխատած է Յակոբ Կիւրճեանի Փարիզի արուեստանոցը (1927-1928), 1931-1946 թուականներուն՝ Պուլկարիոյ մէջ։
1946 թուականին ներգաղթած է Հայաստան։ 1947 թուականէն դասաւանդած է Երեւանի գեղարուեստա-թատերական հիմնարկին մէջ (փրոֆէսօր՝ 1967 թվականից) ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
Կարտեսականութիւն
Կարտեսականութիւն կամ Քարթէսականութիւն, Ռընէ Տէքարթին փիլիսոփայական ու գիտական եղանակն է, իր յետագայ զարգացումով հանդերձ զոր կատարուեցաւ ԺԷ (17-րդ) դարու այլ մտածողներու կողմէն․ մասնաւորապէս Ֆրանսուա Փուլան Տը Լա-Պար, Նիքոլաս Մալէպրանշ եւ Պարուխ Սփինօզա։ Տէքարթը հաճախ կը համարուի առաչին մտածողը ով շեշտ դրաւ բնական գիտութիւնները զարգացնելու համար խելքի գործածութեան վրայ։ Ըստ անոր, փիլիսոփայութիւնը մտածողութեան եղանակ մըն էր որ կը մարմնաւորէր ողջ գիտութիւնը։
Արիստոտէլ ի եւ Սբ․ Օգոստինոսի աշխատութիւնները ազդեցութիւն ունեցած են Տէ-Քարթի Քոճիթօ (Լատիներէն՝ Cogito) առարկութեան վրայ։ Բացի այսկէ, նմանութիւն մը կայ Տէքարթի ստեղծագործութեանց եւ Սքովտիացի փիլիսոփայ Ճօրճ Քամփպէլլի (Անգլերէն՝ George Campbell) 1776-ին հրատարակուած «Փիլիսոփայութիւն եւ Ճարտասանութիւն» աշխատութեան մէջ։ Իր «Մտախոհութիւնիւններ Առաջին Փիլիսոփայութեան Մասին» գիրքին մէջ ան կը գրէ․ Սակայն ի՞նչ եմ ես ապա, բան մը որ կը մտածէ։ Ի՞նչ է մտածող բանը, անիկա բան մըն է որ կը կասկածի, կը հասկնայ, կ՛ըմբռնէ, կը վաւերացնէ, կը ժխտէ, կը կամենայ, կը մերժէ, ով նաեւ կ՛երաւակայէ ու կը զգայ։
Կարտեսականները միտքը կը դիտարկեն որպէս նիւթական մարմինէն ամբողջապէս անկախ։ Կ՛ենթադրեն թէ զգացողութիւնն ու իրականութեան ընկալումը անճշմարտութեան եւ պատրանքներուն աղբիւրն են, միակ վստահելի ճշմարտութիւնները, որոնք պէտք է ունենալ բնազանցական ու վերացական մտքին գոյութեան մէջ: Այսպիսի միտք մը հաւանաբար կրնայ փոխազդեցութիւն ունենալ նիւթական (Ֆիզիքական) մարմնին հետ, բայց անիկա գոյութիւն չունի մարմնին մէջ, նոյնիսկ նոյն նիւթական հարթութեան մէջ որուն մէջ գոյ է մարմինը։ Այն հարցումը թէ ինչպէ՞ս մարմինն ու միտքը կը փոխազդեն իրար, յարատեւող դժուարութիւն մը պիտի ըլլան Տէքարթին եւ անոր հետեւորդներուն համար, տարբեր Կարտեսականներ տարբեր պատասխաններ կու տան։ Այս մասին Տէքարտը կը գրէ․ «Մենք այս ամէնէն պէտք է եզրակացնենք, թէ այն բանեը որոնք մենք կ՛ըմբռնենք որոշապէս ու յստակօրէն որպէս զանազան նիւթեր, ինչպիսին մենք կը դասենք միտքն ու մարմինը, իրականութեան մէջ մէկը միւսէն էապէս տարբեր են․ եւ ասիկա վեցերորդ մտախոհութեան եզրակացութիւնն է»։ Հետեւաբար, կարող ենք տեսնել թէ, մինչ միտքն ու մարմինը իրաւ որ անջատուած են իրարմէ, սակայն միտքը մէկ ամբողջութիւն է, ինքն իրմէ անբաժանելի։ Մինչդեռ մարմինը կրնայ որոշ չափով մը, ինչպէս երբ մէկը կը կորսնցնէ ձեռքը կամ ոտքը»։
Գոյաբանություն
Տէքարթը կը հաւատար թէ ամբողջ գոյութւինը կը բաղկանայ երէք տարբեր էութիւններէ, ամէն մէկը իր սեփական իսկութեամբ․
- Նիւթը, տիրացած ընդարձակումին երէք տարածութիւններուն մէջ։
- Միտքը, տիրացած ինքնագէտ մտածութեան։
- Աստուած, տիրացած անհրաժեշտ գոյութեան։
Հմտաբանութիւն
Տէքարթը փիլիսոփայական հարձաքննութեան մէջ յառաջ բերաւ հետազոտութեան այն հարցը, թէ ինչպէս կարելի է վստահելի գիտելիք ստանալ (Հմտաբանութիւն, Անգլերէն՝ Epistemology).
Կարտեսականութիւնը բանապաշտութեան (փիլիսոփայական ուղղութիւն որ իբբեւ ճանաչողութեան աղբիւր կ 'ընդունի ոչ թէ փորձը, այլ տրամաբանօրէն հիմնաւորուած միտքը, բանականութիւնը) ձեւերէն մէկն է, քանզի կը պնդէ թէ գիտութեան հետ կապուած գիտելիքները կարելի է ստանալ նախօրօք (Լատիներէն՝ a priori) բնածին գաղափարներէն, մակաբերական պատճառաբանութեան միջոցով։
Աշխարհագրական Տարածումը
Անգլիոյ մէջ, կրօնական եւ այլ պատճառներով, Կարտեսականութիւնը լայն հաւանութեան չարժանացաւ։ Թէպէտ «Հէնրի Մօր»-ը (Անգլերէն՝ Henry More) սկիզբը կը հակէր իր վարդապետութեան, սակայն Տէքարթի նկատմամբ անոր փոխուող վեեւաբերմունքը կ՛ատրացոլէր երկրին վերաբերմունքը․ «Արագ ընդունում, աճող կասկածով լուրջ քննում, վերջնական մերժում»։
Յիշարժան Կարտեսականներ
- Անթուան Արնօ (Ֆրանսերէն՝ Antoine Arnauld): - Պալթազար Պէքքըր (Հոլանտերէն՝ Balthasar Bekker)։ - Թոմազօ Քանփայլլա (Իտալերէն՝ Tommaso Campailla)։ - Եօհաննէս Քլաուպէրկ (Գերմաներէն՝ Johannes Clauberg)։ - Միքէլանճէլօ Ֆարտէլլա (Իտալերէն՝ Michelangelo Fardella)։ - Անթուան Լը կղան (Ֆրանսերէն՝ Antoine Le Grand)։
- Ատրիան Հիղըպուրտ (Հոլանտերէն՝ Adriaan Heereboord)։
- Ֆրանսուա Փուլան Տը Լա Պաղ (Ֆրանսերէն՝ François Poullain de la Barre)։
- Փիէր-Սիլւան Րէժիս (Ֆրանսերէն՝ Pierre-Sylvain Régis)։
- Հէնրիքըս Րէյխիըս (Հոլանտերէն՝ Henricus Regius)։
- ժաք Րօհօ (Ֆրանսերէն՝ Jacques Rohault)։
- Քրիստոֆըր Ուիթիխ (Հոլանտերէն՝ Christopher Wittich)։
Ապուլ (լեռ)
Լերան լանջերը ծածկուած են տարբեր չափերու քարացրոններով, իսկ առանձին հատուածներու մէջ՝ ալպեան մարգագետիններով։ Գագաթէն կը բացուի տեսարան դէպի Ջաւախքի լեռները՝ ողջ Ապուլ-Սամսարի լեռնաշղթան եւ Փարվանա լիճը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Լեռներ Ստորոգութիւն:Աշխարհագրութիւն
Փարվանա լիճ
Փարվանա լիճը կը գտնուի Հայկական Լեռնաշխարհի պատմական Ջաւախք գաւառին մէջ։ Քաւախքի մայր գետն է ։
Կը գտնուի Նինոծմինտայի տարածաշրջանին մէջ՝ Ապուլ-Սամսարի եւ Ջաւախքի լեռնաշղթաներուն միջեւ, 2074 մ բարձրութեան վրայ։
Փարվանայի հիմնական սնուցումը ստորգետնեայ է, լիճէն սկիզբ կ’առնէ Փարվանա գետը, որ Կուր գետի աջակողմեան վտակն է։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Լիճեր Ստորոգութիւն:Լիճեր այբբենական կարգով
Լեզուի Հիւանդութիւններ
Լեզուն կազմուած է մկանային ու լորձաթաղանթային հիւսուածքներէ:
Լեզուն ստամոքսաղիքային համակարգի մուտքն է եւ մարմինին հայելին:
Այս հիւանդութեան պատճառը որոշ մարսողական վարակային հիւանդութիւններու արտայայտութիւնն է: Յաճախ անիկա կը յաջորդէ antibiotique-ներու գործածութեան:
Կան նաեւ այլ դեղեր, որոնք կը յառաջացնեն այս հիւանդութիւնը:
Փարամազ
Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Մեղրի, յաճախած է ծննդավայրին դպրոցը։ 1879-ին ուսանող ընդունուած է Էջմիածինի Գէորգեան ճեմարանին մէջ։ 1883-ին մեկնած է Նախիջեւան,, ուսուցչութեան նպատակով, ապա տեղափոխուած է Ճահուկ, այնուհետեւ՝ Արտապիլ (Իրան)։ Պարսկաստանի մէջ, Փարամազ դարձած է երկիր մտնող մարտական խումբերու գլխաւոր կազմակերպիչը։ Սալմաստի մէջ յեղափոխական վճիռով պատժած է Ցոլակ Սարկաւագի սպաննութիւնը կատարող յանցագործները։
Մինչեւ 1900 բանտարկուած է։ 1900-թուականներու սկիզբը, Կովկասի մէջ ղեկավարած է հակա-ցարական պայքարը։
Ժողովրդային թափօրի մը գլուխը անցած դիմած է Կաթողիկոս Խրիմեան Հայրիկին եւ պահանջած է ընդդիմանալ եկեղեցապատկան գոյքերը բռնագրաւելու ցարական որոշումին դէմ։
1903 -ին,Պաքուի մասնաճիւղին որոշումով, կազմակերպած է Կովկասի փոխարքայ իշխան գոլիցինի դէմ յայտյնի տեռորը։
1905-1906-ին, ղեկավարած է Երեւանի, Էջմիածինի, Զանգեզուրի եւ Ղարաբաղի մէջ հայ-թաթարական կռիւներուն մասնակցող Հնչակեան խումբերը։
Հայր Սիւա գրչանունով աշխատակցած է «Արեւելք» Թերթին։ «Հնչակ»ի մէջ տպուած անոր յօդուածները` «Պաքօ», «քամուն բերածը քամին կը Տանի», «Հայի Պահանջը», «Ձեռքերդ վեր կամ ճուղուպրիստները» եւ այլն, կը կազմեն հայ յեղափոխական գրականութեան լաւագոյն էջերը։
Ապա վերադարձած է Պոլիս։ Հնչակեան ղեկավարութեան հետ ձերբակալուած ու խստագոյն հսկողութեան տակ բանտարկուած է ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ Ստորոգութիւն:Հայ ազգային գործիչներ
Խիկար (ամսագիր)
«Խիկար», երգիծական ամսագիր։ Լոյս տեսած է 1884-1885, 1886-1888 թուականներուն, Կոստանդնուպոլսոյ եւ Ատրիանապոլսոյ մէջ։ Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Յակոբ Պարոնեան։ 1880-ականներու վերջերը համիտեան խստագոյն գրաքննութեան պայմաններուն մէջ «Ծիծաղ» եւ «Թատրոն» հանդէսներու քաղաքական երգիծանքը այստեղ հիմնականին իր տեղը զիջած է կենցաղային թեմատիկային։ Խարազանած է եւրոպական նորամուծութիւնները կենցաղին մէջ, քաղքէնիական սովորութիւնները, պաշտպանած արհեստաւոր խաւին։ Առաջին անգամ այստեղ տպագրուած Յակոբ Պարոնեանի « Քաղաքավարութեան վնասները », « Պաղտասար աղբար », «Խիկար եւ ծիծաղ», «Ծիծաղ եւ Բարոյական», «Առտնին տեսարաններ» եւ այլ ստեղծագործութիւններ։ Կարեւոր արժէք կը ներկայացնէ նաեւ «Այլակերպութիւն բառարանի» աֆորիզմներու շարքը, ուր կը քննադատուին ազգային մարմիններու գործունէութիւնը, հոգեւորական դասը։ «Խիկարը» ժամանակի երիտասարդութեան ամենակարդացուող պարբերականներէն էր։ Աշխատակցած են Կոստանդնուպոլսոյ, Զմիւռնիոյ, Ատրիանուպոլսոյ եւ այլ քաղաքներու հայ մտաւորականները՝ ինքնուրոյն եւ թարգմանական գործերով  ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ հայկական պարբերականներ
Գայլ
Գայլեր (Canis), կաթնասուններու դասի շնազգիներու (Canidae) ընտանիքի ցեղ։ Գայլին էգը կը կոչուի ճիւռ։ Գայլերը կ'ապրին վոհմակներով։ Կ'ապրին տափաստաններու մէջ, յատկապէս անասուններու արօտատեղերուն եւ անապատներու մէջ։
Յղութիւնը կը տեւէ 62-65 օր։ Գայլերուն ձագերը միշտ կը ծնին կոյր, խուլ եւ կապոյտ աչքերով։ Կ'ունենան 3-13 ձագ։ Սկիզբնական շրջանին կը կերակրէ կաթով, ստամոքսէն ետ բերած ծամած միսով, աւելի ուշ՝ որսով։ Գայլերը կրնան լողալ, 13 քմ։ Տափաստանային եւ անապատային գայլերը կ'ապրին փորուած բոյներու, անտառայինները՝ որջերու, եղէգնուտներու եւ լեռնայինները՝ քարանձաւներու մէջ։
Հայաստանի մէջ տարածուած է գայլերու Canis lupus hajas tanicus Dahl ենթատեսակը, որ մեծ է, ունի երկար եւ խիտ, բաց գոյնի մազ։
Գայլը շատ զգուշ անասուն է։ Երբեմն ամէնէն փորձառու բնախոյզն անգամ չի կրնար գտնել մայր գայլին որջը, ուր կը մեծնայ 3-13 ձագ։ Սպառնացող վտանգը զգալով՝ մայր գայլը կրնայ ձագերը տեղափոխել այլ տեղ ու ապահով պահել։ Մայր գայլը ձագերը 4-6 շաբաթ կը կերակրէ կաթով, որմէ ետք ձագերը կ'անցնին մսակերութեան։ Ուշ աշնան անոնք ընտանեօք կը ձգեն որջը եւ դուրս կու գան ձմեռնային արշաւներու՝ երբեմն կտրելով 100 քմ-էն աւելի տարածութիւն։
Սովորաբար գայլերը կ'ապրին զոյգերով, սակայն ուշ աշնան եւ ձմրան կը շրջին վոհմակներով։ Վոհմակին բոլոր անդամները կը կերակրեն եւ կը խնամեն ձագերը։ Վոհմակը շատ արագաշարժ է եւ զգուշ, ուստի զայն գտնելը շատ դժուար է։ Ձմրան գայլերը դիւրին խոյս կու տան մարդոցմէ, կը շրջանցեն թակարդներն ու վտանգաւոր տեղերը։ Անոնք կը յայտնուին անսպասելի կերպով եւ անակնկալի կը բերեն մարդիկը, գոմերէն ոչխարներ կը փախցնեն, իսկ շուները կը ճանկեն տուներու լուսամուտերուն տակ։ Կը պատահի նաեւ մարդոց վրայ կը յարձակին։
Գայլերուն կեանքին տեւողութիւնը 15-20 տարի է։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գայլեր Ստորոգութիւն:Շնազգիներ
Հայերը Յունաստանի մէջ
Հայերը Յունաստանի մէջ (յուն․՝ Αρμένιοι στην Ελλάδα, անգլ․՝Armenians in Greece)․Հայերու ներկայութիւնը Յունաստանի մէջ Ե․ դարէն ի վեր է, երբ պատմական զանազան եղելութիւններու պատճառով հայեր կը սկսին հաստատուիլ Մակետոնիա, Թեսալիա, Թրակիա, Կրետէ, Քերքիրա եւ Քիքլատես (Նաքսոս)։ ԺԹ․ դարավերջին եւ Ի․ դարասկիզբին, Համիտեան ջարդերուն, Պալքանեան պատերազմներուն եւ մասնաւորաբար Փոքր Ասիոյ ռազմաճակատին յունական բանակին նահանջով ու Լոզանի դաշնագրին հետեւանքով հայերուն թիւը կը բազմանայ։ Անոնք կը կեդրոնանան մայրաքաղաք Աթէնքին շրջակայքը եւ գլխաւոր քաղաքներուն մէջ ու կը կազմակերպուին։
Ե․ - Թ․ դար
Հայերու ներկայութիւնը Յունաստանի մէջ կը սկսի Ե․ դարէն երբ Արշակունեանց հարստութեան անկումէն ետք, ինչպէս նաեւ երբ Հայաստան Բիւզանդիոնի եւ Պարսկաստանի միջեւ պատերազմներուն թատերաբեմ կը դառնայ, հայեր՝ Յունաստան կ՛ապաստանին։
Բիւզանդական կայսրութեան շրջան
Պատմական Հայաստանէն արտագաղթը կը շարունակուի Բիւզանդական կայսրութեան օրերուն երբ Նիքիֆորոս Ֆոքաս կայսր Կրետէն (տե՛ս նաեւ Կրետէի հայերը) կ՛ազատագրէ Սարաքինի արաբներէն, անոր բանակին մէջ ծառայող մեծ թիւով հայ զինուորներուն կ՛արտօնէ կղզին հաստատուիլ իրենց ընտանիքներով եւ կամ ալ ամուսնանալ տեղացի աղջիկներու հետ։
Թ․ դարավերջ
Թ․ դարավերջերուն, Հիւսիսային Յունաստանի Մակետոնիոյ եւ Թրակիոյ շրջաններէն հայեր մաս կազմած են Մակետոնական պահակազօրքին եւ իրենց ընտանիքներով շրջանը՝ մանաւանդ Սելանիկ նաւահանգիստը, հաստատուած են։ Մինչեւ ԺԵ․ դար, հայերու թիւը աստիճանաբար կ՛աւելնայ։
Վենետիկեան գերիշխանութեան շրջան
Հայեր Կրետէ կը հաստատուին՝
Օսմանեան կայսրութեան ժամանակաշրջան
Օսմանեան գեռավարութեան ժամանակաշրջանին հայեր կը հաստատուին՝
ԺԹ․ դար - Ի․ դարասկիզբ
Ըստ Միւնիխի թերթի մը մէջ գերմանական արձանագրութեան, ԺԹ․ դարուն հայերու թիւը հիւսիսային Յունաստանին մէջ եւ Յունաստանի տարածքին 87 000 է։
Համիտեան ջարդերէն փրկուած եւ օսմանեան կայսրութենէն փախուստ տուած հայեր կը հաստատուին Յունաստան․ Հիւսիսային շրջաններ, Կրետէ, Կորնթոս, Աթէնք, եւայլն։
Ըստ օսմանեան արձանագրութիւններուն, Թրակիոյ շրջանին մէջ (հիւսիս-արեւելեան Յունաստան եւ հիւսիս-արեւմտեան Թուրքիա), հայերու ներկայութիւնը կը տեղադրուի ԺԸ․ դարասկիզբէն մինչեւ անոր կէսերուն։ 1881-1893 թուականներուն Ատրիանուպոլսոյ (Էտիրնէ) վիլայէթին մէջ որ կը ներառնէր Ատրիանուպոլիս, Ռոտոսթօ, Կելլիպոլ (Թուրքիա) ու Տիտիմոթիխօ, Տէտէաղաճ՝ այժմ Ալեքսանտրուպոլիս եւ Կիւմիւլճինա՝ այժմ Քոմոթինի (Յունաստան), հայերու թիւը 16 642 եղած է, 1907-ին՝ 26 144, իսկ 1914-ին երբ արեւմտեան Թրակեան Պուլկարիոյ կը միացուի հայերուն թիւը 19 725 հասած է։
1890-ին Աթէնքի եւ Փիրէայի մէջ կայ հայկական փոքրաթիւ համայնք մը որ կը հաշուէ 150 հոգի, իսկ թիւը 600-ի կը հասնի երբ 1912-ին Սելանիկ Յունաստանի սահմաններուն մէջ կը ներառնուի եւ հայեր Աթէնքի ու Փիրէայի շրջանները կը հաւաքուին, ինչպէս նաեւ Պալքանեան պատերազմներէն ետք։
Յուլիս 1891-ին, Աթէնքի մէջ հայերը հայրենասիրական ձեռնարկ մը կը կազմակերպեն։ Ներկայ կը գտնուին Կորնթոսի ջրանցքին բացման աշխատանքներուն մասնակցող հայ բանուորներուն մեծամասնութիւնը։
1920-էն մինչեւ 1922 արեւելեան Թրակիոյ մէջ հայերը կ՛ունենան միակ հայազգի երեսփոխան Յունաստանի խորհրդարանին մէջ՝ Գէորգ Փափազեանը։
1922 - 1960
Փոքր Ասիոյ ռազմաճակատին յունական բանակին նահանջով եւ թրքական բանակին կողմէ Իզմիրի վերագրաւումով՝ 1922-ի ամրան վերջաւորութեան եւ աշնան, մէկ միլիոն յոյն գաղթականներուն հետ մօտաւորապէս 100 000 հայեր (ներառեալ 8 000 հայ որբեր) Յունաստան կ՛ապաստանին։ Յունաստան անպատրաստ, կ՛ընդունի գաղթականներուն հեղեղը։ Յանկարծ Սելանիկի հայութեան թիւը 10 000-ի կը բարձրանայ։ Արեւմտեան եւ Արեւելեան Թրակիոյ հայութեան թիւը 8 000-ով կ՛աւելնայ իսկ 65 000 հայ կը ցրուին Յունաստանի մնացեալ շրջանները, մանաւանդ Աթէնք ու Փիրէա։
1924-էն 1925 (հետեւանք՝ Լոզանի դաշնագրին) բաւական մեծ թիւով հայեր հիւսիսային Յունաստանի Թրակիոյ եւ Մակեդոնիոյ շրջաններէն կը փոխադրուին Պելոպոնես (Փաթրա, Նաֆփլիօ, Քալամաթա, Փիրղոս Իլիաս, եւայլն) եւ Կրետէ։
Լուրջ թիւ մը, 1927-էն մինչեւ 1933 եւ 1944 - 1947 Խորհրդային Հայաստան կը ներգաղթէ։
8 000 հայ որբերուն մեծ մասը արագօրէն կը հաստատուի Քերքիրայի, Սիրոսի, Կորնթոսի որբանոցներուն մէջ, իսկ աւելի փոքր թիւերով որբեր կը տեղաւորուին Հալքիտայի, Գավալայի եւ ուրիշ քաղաքներու որբանոցներուն մէջ։ Որբերուն մեծ մասը կարճ ժամանակի ընթացքին կը փոխադրուի Եգիպտոս (տե՛ս Արսէն Պալեան), Կիպրոս, Պէյրութ։ Հայութիւնը բոլոր շրջաններուն մէջ արագօրէն կը կազմակերպուի․ հիւսիսային Յունաստան, Քերքիրա, Աթէնք, Փիրէա, Փաթրաս, Նաֆփլիօ, Քեֆալոնիա,․․։ Գաղութը կը համախմբուի Առաքելական, Կաթողիկէ ու Աւետարանական եկեղեցիներուն շուրջ։ Կը հիմնուին դպրոցներ, եկեղեցիներ, ակումբներ, ինչպէս նաեւ մարզական, բարեսիրական, բնութասիրական եւ մշակութային միութիւններ (1924-ին Յունաստանի Հ․Մ․Ը․Մ․, Հայ Կապոյտ Խաչ, Հայ Գթութեան Խաչ, Հայ Բարեգործական Միութեան մասնաճիւղը (1925), Հ․Յ․Դ․ Պատանեկանի եւ Երիտասարդականի միութիւնները (1925), Հայ Աւետարանական Ջանից Միութիւնը, Հայրենակցական միութիւններ եւ Յունահայ Արարատ Մարզական եւ Մշակութային Միութիւնը (1947)), ինչպէս նաեւ դասական քաղաքական գաղափարախօսութիւնները՝ Հ․Յ․Դ․ (Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն), Ռ․Ա․Կ․ (Ռամկավար ազատական կուսակցութիւն) եւ Ս․Դ․Հ․Կ․ (Սոցեալ Դեմոկրատ Հնչակեան Կուսակցութիւն)։ Կը հրատարակուին բազմաթիւ հայ թերթեր եւ պարբերաթերթեր, որոնք սական քանի մը ամսուան կամ տարուան կեանք կ՛ունենան, բացի Աթէնքի մէջ հրատարակուող « Նոր Օր » թերթը, որ մինչեւ այսօր կը շարունակէ իր հրատարակութիւնը՝ Բ․ Համաշխարհային Պատերազմէն ետք « Ազատ Օր » անունով։
Արտագաղթ
1946-էն մինչեւ 1960-ական թուականներուն, Յունաստան ի ամբողջ տարածքին ծայր կ'առնէ արտագաղթ մը դէպի՝ Հարաւային եւ Հիւսիսային Ամերիկա (մանաւանդ Արեւմտեան ԱՄՆ, Արժանթին եւ Քանատա)։
Ներգաղթ
1944 - 1948 ներգաղթի երկրորդ հոսք մը ծայր կ՛առնէ (1925-էն մինչեւ 1948 Հայաստան կը ներգաղթեն 18 000-է աւելի յունահայեր)։ Միայն 1947-ին, Փիրէայի նաւահանգիստէն կը ներգաղթեն 2000-է աւելի յունահայեր։
Յունահայութեան կեդրոնները
Հայութիւնը համախմբուած է Յունաստանի մայրաքաղաքին եւ գլխաւոր քաղաքներուն մէջ։ Յունահայերու թիւը թեթեւ ելեւէջներ ունեցած է վերջին տասնամեակներուն ընթացքին։
Լիբանանի ազգամիջեան պատերազմին եւ Սուրիոյ խառնակ վիճակին հետեւանքով լիբանահայեր եւ սուրիահայեր ապաստան կը գտնեն Աթէնքի եւ Փիրէայի հայահոծ շրջաններուն մէջ։ Յաջորդող ամիսներուն կամ տարիներուն անոնցմէ շատեր կ՛արտագաղթեն հայկական սփիւռքի զանազան շրջաններ, մասնաւորաբար Ա․Մ․Ն․ եւ Քանատա։