cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Խելք
Խելք եւ կամք
Հոգեկան գործընթացքներու բնական շարքը (ընկալում, մտային վերամշակում, կամային արձագանգ) յաճախ չի կատարուիր լրիւ ձեւով կամ հլու երազայնութեան ազդեցութեան տակ, որովհետեւ դաստիարակութիւնը կարգապահութիւնը կը փոխարինէ ինքնագործունէութեամբ ու հրամանի կատարման տեղը կը դնէ անձի մտային աշխատանքէն բխող կամային գործը։ Այստեղէն կրնայ յառաջանալ մտային եւ կամային ոլորտներու այն տարօրինակ տարանջատումը, որ այնքան յաճախ խոցած է բարոյագէտները եւ իր արտայայտութիւնը կը գտնէ յայտնի բանաստեղծութեան մէջ. «Vdéo meliora proboque, deteriora sequor» («Կը տեսնեմ եւ կը հաստատեմ լաւագոյնը, բայց կը հետեւիմ ամէնէն գէշին», Օվիտիուս, «Մետամորֆոզներ»)։ Անհատի գործողութիւնները այդ ժամանակ կ'առաջնորդուին գլխաւորապէս բնազդական բնոյթ ձեռք բերած սովորութիւններով եւ չեն յենիր անոր մտային աշխարհի, գիտելիքներու, համոզումներու եւ հայեացքներու վրայ: Մտային գործընթացքէն կամային մղումներուն անցումը կարելի է միայն, առաջինին յայտնի ուժին պարագային, այդ իսկ պատճառով այդպիսի երեւոյթը կը նկատուի նոյնիսկ ուժեղ կամքով օժտուած մարդոց մօտ յոգնածութեան պահերուն ու իրմէ կը ներկայացնէ նեւրասթենիայի հաստատուն ախտանիշներէն մէկը, որ կ'անդրադառնայ մտային գործընթացքներու ոչ այնքան որակի, որքան՝ ուժին վրայ։
Կապը ուղեղի հետ
Կենդանիներու մօտ ուղեղը կեդրոնական նեարդային համակարգի հսկողութեան կեդրոնն է, որ պատասխանատու է մտածողութեան համար: Կենդանիներու մեծ մասի մօտ ուղեղը կը գտնուի գլխուն մէջ՝ պաշտպանուած գանկոսկրով, որ կը փակէ հիմնական զգայական ապարատները՝ տեսողութիւն, լսողութիւն, հաւասարակշռութիւն, համտեսել, հոտառութիւն: Բոլոր ողնաշարաւորները ունին ուղեղ, իսկ որոշ անողնաշարաւորներ ունին կեդրոնական ուղեղ կամ նեարդակծիկ: Պարզագոյն կենդանիները, ինչպէս՝ սպունգները, որոնք ընդհանրապէս ուղեղ չունին: Ուղեղը կրնայ ունենալ բարդ կազմութիւն: Օրինակ, մարդուն ուղեղը կազմուած է 86 միլիառ նէյթրոններէ :
Հասկացողութիւնը կապն է ուղեղի եւ հոգեկան-ֆիզիքական խնդիրի յարաբերակցութեան հետ, որ փիլիսոփայութեան պատմութեան կեդրոնական խնդիրներէն մէկն է : Կան երեք մեծ փիլիսոփայական դպրոցներ, որոնք կը մեկնաբանեն մտածողութեան վերաբերեալ հարցերը.
Երկապաշտութիւնը կ'ենթադրէ, որ միտքը գոյութիւն ունի ուղեղէն անկախ : Նիւթապաշտները կ'ենթադրեն, որ մտային երեւոյթները նոյնական են նէյրոններու հետ: Գաղափարապաշտները կը կարծեն, որ միայն մտային երեւոյթներ գոյութիւն ունին :
Շատ փիլիսոփաներ անհաւանական կը նկատէին այն հանգամանքը, որ ճանաչումը կրնայ իրականացուիլ ֆիզիքական նիւթի միջոցով, ինչպէս՝ ուղեղի հիւսուածքները (նեարդաբջիջները եւ սինապսները) : Ռենէ Տեքարտը, որ շատ կը մտածէր խելք-ուղեղ յարաբերակցութեան մասին, կարելիութիւն գտաւ բացատրելու դարձաշարժումներն ու վարքի այլ պարզ ձեւերը՝ մարդու մարմինի նկարագրութեան մէջ: Չնայած ան չէր հաւատար, որ բարդ միտքերը եւ, մասնաւորապէս, լեզուն կրնան բացատրուիլ՝ յղում ընելով միայն ֆիզիքական ուղեղին :
Մարդու խելքի զարգացման պատմութիւն
Մարդկային միտքի զարգացումը կը վերաբերի քանի մը տեսութիւններու, որոնց նպատակն է նկարագրել, թէ ինչպէս է մարդու միտքի զարգացումը կապուած մարդու ուղեղի զարգացման եւ լեզուի ծագման հետ :
Անթրոպոգենեզի ժամանակացոյցը կը կազմէ մօտաւորապէս 7 միլիոն տարի: Ելլելով այդ ժամանակագրական սանդղակէն, առաջին 3 միլիոն տարիներուն եղած են Սախելանթրոփները, յաջորդ 2 միլիոն տարուան ընթացքին՝ Աւստրալոպիտեկները եւ վերջին 2 միլիոն տարուան ընթացքին՝ մարդ (Homo) տեսակները (հին քարի դար):
Մարդու միտքի շատ գիծեր, ինչպէս՝ միտքի տեսութիւնը, սուգը, ծիսակարգը, գործիքներու եւ խորհրդանշաններու օգտագործումը ի յայտ կու գան նաեւ կապիկներու մօտ:
Միտքի զարգացման տեսութիւնը կը ներառէ.
Խելք եւ փիլիսոփայութիւն
Խելքի փիլիսոփայութիւնը փիլիսոփայութեան ճյուղ է, որ կ'ուսումնասիրէ խելքի բնոյթը, հոգեկան իրադարձութիւնները, հոգեկան գործընթացքները, հոգեկան յատկությունները, գիտակցութիւնը եւ անոնց յարաբերակցութիւնը ֆիզիքական մարմինին հետ: Հոգեֆիզիքական խնդիրը, այսինքն՝ հոգեկան եւ ֆիզիքական երեւոյթներու փոխյարաբերութիւնը, կը դիտարկուի իբրեւ խելքի փիլիսոփայութեան կեդրոնական խնդիր, չնայած կան նաեւ այլ հարցեր, որոնք կը վերաբերին խելքի բնոյթին եւ կապուած չեն ֆիզիքական մարմինին հետ : Խոսէ Մանուէլ Ռոտրիկես Տելկատօն կը գրէ. «Ժամանակակից տարածուած օգտագործումով հոգին եւ խելքը յստակ չեն տարանջատուիր եւ շատ մարդիկ, քիչ թէ շատ գիտակցութեամբ, մինչեւ այսօր կը զգան, որ հոգին թէ՛ կարելի է, որ խելքը դուրս գայ, թէ՛ ձգել մարմինը՝ իբրեւ անկախ մասնիկ» :
Երկապաշտութիւնն ու միապաշտութիւնը երկու հիմնական դպրոցներն են, որոնք կը փորձեն լուծել միտքի եւ մարմինի խնդիրը: Ըստ երկապաշտութեան դիրքորոշման, միտքն ու մարմինը որոշակիօրէն անջատ են իրարմէ: Անիկա կը մեկնաբանուի Փլաթոնի, Արիստոտելի  եւ Նիայայի, Սանքհեայի, Եոկայի դպրոցներու կողմէ, բայց աւելի յստակ կերպով կը բացատրէ Ռենէ Տեքարտը՝ ԺԷ. դարուն : Ճիշդ երկապաշտութիւնը կը պնդէ, որ խելքը առանձին գոյութիւն ունեցող անդամ է :
Ի. դարու փիլիսոփայ Մարթին Հայտեկերը կու տայ այն կարծիքը, որ խելքի նիւթական փորձն ու աշխուժութիւնը հասկանալի չեն տեքարտեան «ճիշդ» եզրերուն մէջ, որոնք ունին ընդհանուր յատկություններ: Անիկա կը կապուի անոր հետ, որ նիւթական եւ բարձրորակ փորձի բնոյթը անհամատեղելի կամ կամ սեմանտիկօրէն անհամեմատելի է որոշ ճիշդ յատկութիւններ կրող հայեցակարգերու հետ: Անիկա հիմնարար գոյաբանական փաստարկ է :
Ճանաչողական գիտութեան փիլիսոփայ Տանիէլ Տենեթը, օրինակ, կը պնդէ, որ չկայ այնպիսի հասկացողութիւն, ինչպէս՝ պատմողական կեդրոնը, որ կը կոչուի «խելք», բայց անոր փոխարէն գոյութիւն ունի զգայական մուտքերու եւ ելքերու համախումբ. «ծրագրային ապահովման» տարբեր տեսակներ, որոնք կ'աշխատին իրարու հետ զուգահեռ : Հոգեբան Պ. Ֆ. Սքիներ կը պնդէ, որ խելքը բացատրական յօրինուածք է, ինչ որ կը շեղէ ուշադրութիւնը վարքի բնական պատճառներէ : Նա խելքը համարեց՝ «սև արկղ» եւ մտածեց, որ մտավոր գործընթացները կարող են ավելի հասկանալի լինել՝ որպես գաղտնի վերբալ վարքի ձեւեր :
Ըստ փիլիսոփայութեան տոքթոր Տէյվիտ Չալմերսի մեկնաբանութեան, խելքը բացայայտելու երրորդ անձի մօտեցումը եւ գիտակցութիւնը արդիւնաւէտ չեն կրնար ըլլալ, օրինակ, ուրիշի ուղեղը կամ մարդու վարքը դիտարկելու համար, բայց՝ առաջնային անձի մօտեցումը անհրաժեշտ է: Առաջնային անձի նման նորարարական հետազօտութիւնը ցոյց կու տայ, որ խելքը իրականութեան մէջ կ'առանձնանայ ուղեղէն: Կ'ենթադրուի, որ ծնելու ժամանակ խելքը ունի հաշուողական գիտելիքներ, իբրեւ անիկա հայեցակարգի արտացոլում, ուր՝ թուաբանութիւնը կարծես կը բացատրէ տիեզերքի կառուցուածքն ու գործառոյթը :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Միտք Ստորոգութիւն:Փիլիսոփայական եզրակացութիւն Ստորոգութիւն:Իմացաբանութիւն Ստորոգութիւն:Գիտակցության փիլիսոփայութիւն Ստորոգութիւն:Ճանաչողական գիտութիւն Ստորոգութիւն:Մետաֆիզիքայի հասկացողութիւններ Ստորոգութիւն:Գոյաբանութիւն
Մտաբուժութիւն
Մտաբուժութիւնը հարկաւոր է տարբերակել հոգեբուժութենէն եւ հոգեբանութենէն։
Սահմանումը
Այսօր աշխարհի մէջ գոյութիւն չունի «մտաբուժութեան» մէկ միասնական սահմանում։ Սակայն մտաբուժութեան եւրոպական ասոցիացիայի ջանքերով EAP եւրոպական երկիրներուն մէջ մեծ աշխատանքներ կը տարուին մտաբուժութեան մասին Եւրամիութեան օրէնքներու կանոնաւորում ուղղութեամբ՝ համաձայն մտաբուժութեան Սթրասպուրկեան հռչակագրի Strasbourg Declaration on Psychotherapy of 1990 հասկացման։ Նշուած փաստաթուղթը հակիրճ եւ հստակ կը ներկայացնէ մտաբուժութեան ժամանակակից հասկացումը.
Գոյացական մտաբուժութիւն
Գոյացական մտաբուժութեան նպատակն է օգնել մարդուն վերագտնել իր կեանքի իմաստը, բացայայտել անոր մէջ թաքնուած այն հնարաւորութիւնները, որոնք կ'օգնեն անոր հետագայի կեանքի աւելի ճիշտ կառուցման հարցերուն մէջ։ Գոյապաշտներու կարծիքով մարդ կարող է հասկանալ իր կեանքի իմաստն ու նշանակութիւնը միայն այն դէպքին մէջ, երբ դուրս գայ սեփական «Ես» - ի սահմաններէն եւ սեփական անձի վրայ անընդհատ կեդրոնանալու փոխարէն ազդուօրէն համագործակցի այլ մարդկանց հետ՝ ձգտելով միշտ օգնել անոնց։ Եթէ մարդ կը ցանկանայ ապրիլ աւելի լիարժէք կեանքով եւ ըլլալ հոգեպէս աւելի առողջ, ան պետք է ձգտի քիչ կեդրոնանալ իր ներքին ապրումներու վրայ եւ զբաղուի գործունեայ ու օգտակար որեւէ գործունէութեամբ։ Պարզօրէն կարծիքով՝ մարդու հիմնական ձգտումը կը կայանայ իր գոյութեան իմաստը գտնելու եւ հասկնալու մէջ։ Եթէ ան անոր չյաջողեցնէր, ապա մարդ կը յայտնէ Պատրանք կամ գոյացական վակումի մէջ (դատարկութեան եւ անիմաստ գոյութեան զգացում)։ Ֆրանքլը կը կարծէր, որ մարդը հարցեր չառաջադրէր կեանքի իմաստի վերաբերեալ, այլ կեանքը ան կ'առաջադրէ մարդուն, եւ վերջաւորութեան ստիպուած է պատասխանել անոր ոչ թէ խօսքերով, այլ գործերով։ Ան կը հաւաստիացնէր, որ ալքոհոլամոլներու 90% -ը եւ թմրամոլներու 100% - ը այդպիսին կը դառեն իրենց կեանքի իմաստը չգտնելու կամ այն կորցնելու արդիւնքին մէջ։ Մարդիկ նման կախուածութիւններու մէջ կ'ընկնեն այդ գոյացական վակումը «բաւարարուածութեան պատրանքով» լցնելու անհրաժեշտութիւնէն դրդուած։ Այսինքն, կեանքէն չստանալով իրական բաւարարուածութիւն՝ մարդը այն կը փոխարինէ պատրանքային բաւարարուածութեամբ։ Արդիւնքին մէջ խնդիրները այդպէս ալ կը մնան չլուծուած, իսկ բաւարարուածութեան պատրանքները կը շարունակուին այնքան ժամանակ, որքան մարդ կը գտնուի ալքոհոլի կամ թմրանիւթերու ազդեցութեան տակ։ Եթէ նոյնիսկ իր կեանքի իմաստը չգտած կամ կորցրած մարդը ալքոհոլական կամ թմրամոլ չդառնար, ապա, միեւնոյն է, ան կ'ունենայ շարք մը հոգեբանական խնդիրներ, կ'սկսի փնտրել կարճաժամկետ հաճոյք պատճառող զբաղմունքներ՝ այդպէս փորձելով ազատուիլ սեփական գոյութեան անիմաստութեան զգացումէն։ Ընդ որուն մէջ, տեղի կ'ունենայ յարակարծական ընթացք՝ անդրադարձութիւն, ուշադրութեան կեդրոնացում սեփական անձի վրայ երջանկութիւն գտնելու յոյսով, սակայն իրականութեան մէջ ան աւելի ու աւելի անոր կը հեռացնեն դէպի երջանկութիւն տանող ճանապարհէն։ Գոյացական մտաբուժութեան կողմնակիցները կը պնդեն, որ գոյութեան իմաստի ձեռքբերումը հասանելի է իւրաքանչիւր նորմալ մարդու՝ անկախ սեռէն, տարիքէն, միտքէն, բնաւորութենէն, սոցիալական կարգավիճակէն, կրօնակական եւ գաղափարախօսական համոզմունքներէն։ Ընդ որուն մէջ, անոնք կը նշեն, որ ան անհնար է մարդուն սորվեցնել, քանի որ գոյութեան իմաստը միշտ անհատական բնոյթ կը կրէ եւ իւրաքանչիւր մարդ ինքնուրոյն պէտք է գտնէ կամ հասկնայ այն՝ չխուսափելով իր կեանքի իմաստաւորման համար պատասխանատուութեան ստանձնումէն։ Գոյացական մտաբուժութիւնը մարդկանց կ'օգնէ հասկնալ իրենց կեանքի իմաստը, ձեռք բերել ներքին ազատութիւն, պատասխանատուութիւն կրել սեփական կեանքի համար, զգալ սեփական անձի անկրկնելիութիւնը, սորվիլ համագործակցիլ այլ մարդկանց հետ՝ չկորցնելով սեփական անկախութիւնը։ Այն նաեւ մարդկանց կ'օգնէ պատասխաններ գտնել կեանքի եւ մահուան հետ կապուած հարցերու վերաբերեալ, ընդունիլ իրենց մնացեալ կեանքը, յաղթահարել մահուան վախը, վերագտնել սեփական գոյութեան իմաստը եւ հասկնալ, որ կեանքը իրականութեան մէջ չափազանց լաւն է այն անիմաստ համարելու համար։
Ճանաչողական բուժում
Ճանաչողական բուժումի հիմնադիրն է Աարոն Բեկը։
Ճանաչողական-յղացական վարքային բուժում
Ալպերթ Էլլիսը 1950-ականներէն ի վեր մշակած եւ զարգացրած է Ճանաչողական-յղացական վարքային բուժումը։ Ան բազմաթիւ մրցանակներու արուեստագէտ, աւելի քան 600 գիտական հոդուածներու, գիրքերու եւ լուսաբանումներու հեղինակ, Ալպերթ Էլլիսը 1982 թ-ին ԱՄՆ-ի եւ Քանատայի հոգեբաններու մասնագիտական միութեան կողմէն ճանցուած է պատմութեան երեք ամենաազդեցիկ հոգեբուժներէն մէկը (հարկ է նշել, որ եռեակի միւս անդամներն են Գարլ Ռոջերսը եւ Սիկմունդ Ֆրոյտը ։
Ճանաչողական-յղացական բուժում
Ճանաչողական-յղացական բուժումը (Cognitive Conceptual Therapy) իւրահատուկ հոգեբուժական մօտեցում է, որ կը զարգացնէ ճանաչողական եւ վարքային բուժումներու, մասնաւորապէս բանական-յուզումնային վարքային բուժումի, փիլիսոփայութեան, ճանաչողական լեզուաբանութեան եւ նեյրոգիտութեան կիզակետին մէջ։ Ճանաչողական-յղացական բուժումի տեսամեթոտաբանական հիմքը կը կազմեն հունական եւ հռոմեական ստոյիկներու աշխատանքները, Պարմենիդես Էլեացու գաղափարները գոյի ճանաչելիութեան վերաբերեալ, Բրոթագորասի գաղափարները առարկաներու հոսունութեան մասին, հին հունական կիրենաիկների հայացքները ճանաչողութեան եւ ընկալման մասին, Ժ.Պ.Սարտրի "հիմնարար նախագիծը", Գ.Բաշլեարի նեոռեալիզմը, Կ.Փոփփերու երեք աշխարհներու տեսութիւնը, Ռ.Աւենարիուսի էմպրիոքննադատութիւնը եւ Ջ.Վիկոյի գաղափարները, Վ.Սահակեանի փիլիսոփայական հոգեբուժական Ջ.Քելլիի անձնային կառոյցներու տեսութիւնը, Ա.Ն.Լեոնտեւի անձնային իմաստներու տեսութիւնը, Ս.Մոսկովիչիի սոցիալական պատկերացումներու մասին տեսութիւնն ու Շ.Նադիրաշվիլու սոցիալական դիրքորոշման տեսութիւնը  ։ Պատրաստումը եւ վերապատրաստումը Ճանաչողական-յղացական բուժումի ոլորտին մէջ կ'իրականացնէ համապատասխան կարճաժամկետ եւ երկարաժամկետ մարզանքներու ծրագիրերու միջոցով  ։
Կեշդալդ բուժում
Կեշդալդ բուժումը հոգեբանական փորձառութեան բաւական հետաքրքիր ու կարեւոր ուղղութիւններէն մէկն է։ Այն կոչուած է ընդլայնելու մարդու գիտակցութիւնն ու անոր միջոցով հաւելելու ներանձնային ամբողջականութիւնը, կեանքի լեցունութիւնն ու արտաքին աշխարհի եւ մարդկանց հետ հաղորդակցման կարողութիւնը։ «Կեշդալդ» կը նշանակէ ձեւ, պատկեր։ Հոգեբանութեան մէջ այդ բառի տակ կը հասկնան մասերու մենահատուկ կազմաւորել, որ հանդէս կ'ուգայ մէկ ամբողջութեան տեսքով։ Կեշդալդ - հոգեբանութեան տեսական բացահայտումները գործնական դաշտ մտցրեց Ֆրից Պերլզը։ Կեշդալդ հոգեբանութիւնը կը համարէ բուժական համաշխարհային մեթոտ, որ կիրառելի է մարդկային խնդիրներու բաւական լայն լուսապատկերու համար։ Թուարկենք կեշդալդ - բուժման կիրառման որոշ բնագաւառներ.
Կեշդալդ–բուժումի գլխաւոր նպատակը սեփական միտքերու, ցանկութիւններու, նպատակներու, ինչպէս նաեւ արտաքին աշխարհի հնարաւորինս լաւ գիտակցումն է։ Փորձերը ցոյց կ'ուտան, որ մարդ ենթագիտակցաբար կ'ընտրէ այն, ինչ իրեն հետաքրքիր է։ Հետաքրքրութեան առարկայ կարող է հանդիսանալ ցանկացած պատկեր կամ զգացողութիւն, իսկ մնացած ամէն ինչ ֆոնի կը վերածուի։ Կեշդալդ - բուժումը կ'օգնէ մարդկանց սեփական անձի մէջ անընդհատ նոր միջոցներ փնտրել ու գտնել, զգալ շրջապատող աշխարհի եւ սեփական ներաշխարհի նոր եզրերը։ Այդ պատճառով կեշդալդը ոչ թէ ուղղակի հոգեբուժական մեթոտ է, այլ աստիճանաբար փոխակերպող կենսակերպ։
Պարային-շարժողական բուժում
Պարային-շարժողական բուժումը զբաղմունք է անոնց համար, ովքեր ոչ միայն ուղղակի կը ցանկանան սորվիլ պարել, այլեւ կ'ուզեն պարի միջոցով ճանաչել իրենք իրենց։ Այս մարզանք է, ուրտեղ կարելի է զգալ սեփական մարմինի ազատութիւնն ու ճկունութիւնը, սորվիլ զգալ եւ հասկանալ շարժումներու լեզուն։ Պարային-շարժողական բուժումի ձեւաչափով պարապմունքները կարող են ինքն իր վրայ տարուող աշխատանքներու այլ տեսակներու՝ եոգայի, ֆիթնեսի, մտավարժութեան (մեդիտացիա) եւ այլնի այլ ընտրանք ըլլալ։ Պարապմունքները հարմար են անոնց համար, ովքեր հոգնած են կրկնել որեւէ իմաստ չպարունակող վարժութիւններ՝ փքել մկանները, ինչ միշտ չէ, որ կը նպաստէ կազմութեան առողջացմանը, որու համար բարդ կը կատարէ եոգայի ասանաները։ Վերջապէս, անոնց համար, որ ուղղակի կը ցանկայ հաճոյք ստանալ շարժումէն, զգալ սեփական մարմինի գեղեցկութիւնն ու կեանքի ուրախութիւնը։
Կարեւոր հնարաւորութիւններէն մէկը մարմինի զգայունութեան զարգացումն է։ Ոչ միայն ինքն իր եւ իր զգացողութիւնները, այլեւ շրջակայքն ու մարդկանց զգալու ունակութիւն ձեռք բերելն է։ Ամէն մէկ պարապմունքէն մենք կը ստանանք այդ փորձը, որը ներդաշնակօրէն կ'իւրացն է ու հեշտօրէն կ'օգտագործէ կեանքին մէջ։
Զգայակեդրոն շարժողական բուժումը
Զգայակեդրոն շարժողական բուժումը իւրահատուկ հոգեբուժական մեթոտ է, որ կը զարգացնէ Պարային-շարժողական բուժումի, արեւելեան մարտարուեստներու եւ մտախոհութեան կիզակետին մէջ։ Զգայակեդրոն շարժողական բուժումը նախատեսուած է հիմնական սննդային, սննդառութեան վարքի եւ մարմնի պատկերի խագարումներու (տիսմորֆոֆոպիա) բուժումի համար ։
Մտաբուժութիւնը որպէս հաղորդակցի մէջ
Ընդունուած է նաեւ Մտաբուժութիւնը դիտարկել որպէս հաղորդակցման իւրահատուկ տեսակ ։
Իրականացման ձեւաչափերը
Մտաբուժութիւնը այսօր կ'իրականացնէ առկայ եւ առցանց (online) ձեւաչափերով։
Միջազգային մասնագիտական կառոյցները
Մտաբուժութեան հեղինակաւոր միջազգային կառոյցներէն են Մտաբուժութեան համաշխարհային խորհուրդը եւ Մտաբուժութեան եւրոպական միւթիւնը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Բժշկութիւն
Մարքոս Վամվաքարիս
Մարքոս Վամվաքարիս (ծ. Սիրոս, 10 Մայիս 1905 – մ. Աթէնք, 8 Փետրուար 1972) յոյն երգիչ էր, յօրինող, բանաստեղծ եւ նուագարանի մասնագէտ, ինչպէս նաեւ նշանաւոր երաժիշտ յունական ժողովրդային « ռեպեթիքօ » երգերու։ Ան նկատուած է իբրեւ «հայր» ռեպեթիքօ երգերուն, որովհետեւ երաժշտական այս ձեւը աւելի յայտնի դարձաւ շնորհիւ իր երգերուն, որոնք մեծ յաջողութիւն ունեցան։
Նախնական տարիները
Ծնած էր 10 Մայիս 1905-ին Սիրօ կղզիի Սքալի գիւղի Վերի թաղին մէջ, կաթոլիկ ընտանիքէ մը (այս պատճառով աւելի յետոյ ստացաւ «Ֆրակոս» անունը)։ Իր ծնողքը աղքատ հողագործ էր եւ ան առաջին զաւակն էր իր 6 եղբայրներուն մէջ։ Մեծ հայրը երգեր կը գրէր, իսկ հայրը «զապունա» (աւանդական յունական նուագարան) կը նուագէր։ Փոքր տարիքէն, Մարքոս իր հօր կը միանար ու դուպի (կղզիի դմբուկ) կը նուագէր տարբեր տօներու առիթով։ Իր ընտանիքի դժուար նիւթական կացութեան պատճառով ստիպուեցաւ դպրոցը ձգել ու ընել զանազան գործեր՝ կօշիկ մաքրող, թերթի ցրուիչ, գործատունի բանուոր, նպարավաճառի օգնական, եւ այլն։
1920-ին, երբ 15 տարեկան էր, մեկնեցաւ Սիրոյէն, որովհետեւ ակամայ ժայռ մը նետեց տան մը տանիքին վրայ։ Հասաւ Փիրէա, իսկ աւելի յետոյ իր ընտանիքը իրեն հետեւեցաւ։ Հոն զբաղեցաւ տարբեր գործերով՝ նաւահանգիստի բանուոր, (ածուխ փոխադրող նաւերու վրայ ածուխի պարկեր շալկող) ապա 1925-էն մինչեւ 1935 աշխատեցաւ Փիրէայի եւ Աթէնքի հանրային սպանդանոցներուն մէջ։
Յաջողութիւններ
1933-ին, արուեստագէտ Սփիրօ Փերիսթերիի դրդումով, Մարքոս ձայնագրեց պուզուքիով իր առաջին երգը, որ մեծ յաջողութիւն դարձաւ Յունաստանի մէջ «Քարատուզենի» անունով։ Հակառակ որ Վամվաքարիս մեծ վերապահութիւն ունէր իր ձայնի որակին մասին, ձայնագրութինը մեծ յաջողութիւն ունեցաւ եւ յատկանշեց յունական ձայնագրութիւններու պատմութիւնը, որովհետեւ «ռեմպեթիքօ»-ի այլ անուանի արուեստագէտներ՝ Քոսթաս Սքարվելիս, Սփիրոս Փերիսթերիս եւ Բանաեոթիս Թունտաս, անոնք եւս սկսան ձայնագրութիւններ կատարել ժողովրդային նուագարաններու խումբով եւ պուզուքիով։
1934-ի ամռան, արուեստագէտներ Եորղօ Պաթիի, Սթրաթօ Փայումծիի եւ Անեսթի Տելիայի հետ ներկայացան Փիրէայի երաժշտական խանութներուն մէջ։ Անոնք կազմեցին Փիրէայի նշանաւոր քառեակը։ Առաջին անգամ ըլլալով, ան մէջտեղ բերաւ նուագախումբ մը բաղկացած պուզուքիի եւ պաղլամայի գործիքներով, ծայր դնելով ջութակներու նախկին նուագախումբերը, որուն նոյն խանութներուն մէջ ելոյթ կ՚ունենային։ Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմէն առաջ նախորդող շրջանը ամէնէն բեղուն ժամանակը եղաւ Վամվաքարիսին համար։ 1935-ին յօրինեց եւ ձայնագրեց «Ֆրակոսիրիանի» երգը (իր յօրինումներէն ամենալսուած երգը, որ յաջողութիւն ունեցաւ միայն 25 տարի յետոյ՝ Ղրիղորի Պիթիքոցիի ձայնով)։ Ինքը կը պատմէ այս երգի երեւումը։ «Սիրոսի ժողովուրդը շատ կը սիրէր ինծի, որովհետեւ ես ալ ծագում ունէի Սիրոսէն, անոնք ալ հպարտ էին։ Ամէն ամառ, անոնք զիս կը սպասէին հոն հասնիմ եւ իրենց հետ միասին երգեմ։ 1935-ին, միասին առի Պաթիին, փոքր եղբօրս եւ դաշնակահար Ռովերթաքին։ Քսան տարի յետոյ դարձեալ գտնուեցայ կղզին։ Ներկայացումներ ունեցանք ծովեզերեայ խանութի մը մէջ, ամբողջ ժողովուրդը հոն էր։ Ամէն գիշեր, խանութը լեցուն էր, հոն մնացի երկու ամիս։ Երգելու ժամանակ, միշտ գետին կը նայէի, չէի կրնար ժողովուրդին աչքերուն մէջ նայիլ, կ՚ամչնայի։ Պահու մը, նուագած ժամամակ, գլուխս վերցուցի եւ գեղեցիկ աղջիկ մը տեսայ։ Սեւ աչքեր ունէր։ Գլուխս դարձեալ չվերցուցի, միայն գիշերը կը մտածէի անոր, կը մտածէի... մատիտը առի եւ սկսայ հապճեպ գրել. «Բռնկում մը, հուր մը,
Սրտիս մէջ ունիմ,
Կարծես զիս կախարդած ես՝
Անուշիկ Ֆրակոսիրիանի»
Ոչ ես գիտեմ իր անունը, ոչ ալ ան գիտէ, որ իր մասին գրուած է այս երգը։ Երբ Փիրէա վերադարձայ, յօրինեցի Ֆրակոսիրիանին»։
Ամուսնութիւնները
Մարքոիս Վամվաքարիս անբախտ եղաւ իր ամուսնութեան մէջ Էլենի Մաւրուտիի հետ. ամուսնալուծումը չուշացաւ։ Սակայն, նոյնիսկ ամուսնալուծումէն ետք «Զիկոալա»-ն նիւթական պահանջներ ունեցաւ։ Խուսափելու համար իր երգերու իրաւունքներու բռնագրաւումէն դատական հակամարտութեան պատճառով, սկսաւ գործածել իր մեծ հօր ծածկանունը՝ «Ռոքոս», մինչ շարք մը իր երգերէն գրանցուած են իր բարեկամներու անուններով՝ Սփիրոս Փերիսթերիս, Ֆոթիտաս, Փակալաքիս, Մինոս Մացաս եւ ուրիշներ։ Այսպէս, ան կարողացաւ իր հարկային եկամուտը նուազեցնել տալ, որպէսզի իր նախորդ կինը գումար չստանայ (այս պատմութեան շուրջ ան գրեց ինքնակենսագրական երգեր, ինչպէս՝ «Ամուսնալուծումը», Ատեն մը ես ալ էի», եւ այլն։
Մեթաքսասի ժամանակաշրջանը
1937-ին, կը համակերպի Մեթաքսասի բռնատիրական վարչակարգի գրաքննութեան եւ իր երգերէն դուրս կը ձգէ այն ժամանակի թմրամոլներու համար երգերու ձեւը, իրողութիւն մը՝ որ աւելի ուշ ան բնորոշեց որպէս ստեղծագործական շրջադարձ։ Մարքոս Վամվաքարիս այն ժամանակ այդքան լսուած էր, որ անգամ մը Թեսաղոնիկէ գտնուելով եւ համերգ տալով քաղաքի Սպիտակ Բերդին առջեւ, 50.000 անձ հաւաքուեցաւ։ «1912» անունով երգին մէջ ան կը գովաբանէ Սելանիկը, մինչդեռ զարմանալիօրէն երբեք չէր երգած Փիրէային համար, հոն ուր կ՚ապրէր եւ կը ստեղծագործէր։ Յոյն-իտալական պատերազմին ժամանակ, կը ներկայացնէր իր սեփական եւ Սփիրօ Փերիսթերիի երգերը, որոնց բառերը բարեփոխուած էին պատերազմի հերոսութեան մասին («Բարեւ՝ մեր զինուորներ», «Պենիթոյի երազը» եւ այլն)։
Գերմանական գրաւումը
Գերմանական գրաւումին ժամանակ, մահացան յունական ժողովրդային եւ ռեպեթիքօ երաժշտութեան մեծ թիւով արուեստագէտներ (Փանաեոթիս Թունտաս, Քոսթաս Սքարվելիս, Եովան Չաուշ, Վակելիս Փափազօղլու, իր ամենամօտիկ գործընկերը՝ Անեսթիս Տելիաս, եւ այլն)։ Մարկոս Վամվաքարիս կարողացաւ վերապրիլ այն դժուար տարիները եւ 1942-ին իր երկրորդ ամուսնութիւնը կնքեց Եւակելիա Վերղիուին հետ։ Ունեցան հինգ զաւակ (երկուքը մահացան, իսկ մնացեալ երեքէն՝ Վասիլիս, Սթելիոս եւ Տոմենիքոս, երկու վերջինները անուանի երգիչներ դարձան)։
Պատերազմէն յետոյ «երկրորդ յաջողութիւնը»
Վերը նշուած երաժիշտներու մահը ազդեցութիւն ունեցաւ Վամվաքարիսի երաժշտական կեանքին վրայ։ Յունաստանի ազատագրումէն ետք, 1948-1959 ժամանակաշրջանին, ան դժուար պահեր ապրեցաւ, որովհետեւ ժողովրդային երաժշտութեան բնագաւառը, որ արդէն անցած էր այն մարդոց ձեռքը, որոնց Վամվաքարիս օգնած էր անցեալին, ապերախտ գտնուեցաւ պուզուքիի յառաջադէմ վարպետին հանդէպ, որ այլեւս սկսած էր «ժամանակավրէպ» նկատուիլ։ Փորձ եղաւ այլափոխել յունական ժողովրդային երաժշտութեան դիմագիծը, ներմուծելով երաժշտական ձեւեր Հնդկաստանէն ու Արեւելքի երկիրներէն։ Ձայնագրութեան ընկերութիւնները կը դադրին Վամվաքարիսը հրաւիրելէ, իսկ երաժշտական խանութները կը մերժեն գործակցիլ անոր հետ։ Առողջական լուրջ խնդիրներ կը դիմագրաւէ (ձեռքի մատերու յօդախտութիւն), միաժամանակ տնտեսական տագնապը զինք կը չարչարէ, մինչ կը նզովուի կաթոլիկ եկեղեցիէն, որովհետեւ երկրորդ անգամ ըլլալով կատարած էր ուղղափառ ամուսնութիւն (նզովումը վերացաւ 1966-ին)։
Մարքոս Վամվաքարիս կարողացաւ վերապրիլ եւ իր հիւանդութենէն ազատիլ։ 1954-ին այցելեց Սիրօ կղզին, ուր դիմաւորուեցաւ մեծ ուրախութեամբ. հոն մնաց մէկ տարի։ 1950-ական տարիներուն վերջաւորութեան, երաժիշտ Ցիցանիսի նախաձեռնութեամբ, «Գոլումպիա» երաժշտական ընկերութիւնը որոշեց Վամվաքարիսի հին եւ նոր երգերը տրամադրել, երգուած իր կամ ուրիշ երգիչներէ՝Ղրիղորիս Պիթիքոցիս, Քեթի Կրէյ, Անճելա Կրեքա եւ այլն։ 1960-ին ծայր կ՚առնէ, ինչպէս որ ան կը կոչէ, իր «երկրորդ յաջողութիւնը»։
Վերջը
Մարքոս Վամվաքարիս մահացաւ Քոքինիա իր տան մէջ՝ 8 Փետրուար 1972-ին, երբ տակաւին 67 տարեկան էր։ Մահուան պատճառը երիկամունքի անբաւարարութիւնն էր, որ յառաջ եկած էր շաքարախտի հիւանդութենէն։ Յաջորդ օրը թաղուեցաւ Աթէնքի երրորդ գերեզմանատունը՝ Նիքէայի մէջ։ Անոր զաւակը՝ Տոմենիքոս, հեռատեսիլի ծանօթ յայտագիրի մը ընթացքին յայտնած էր, թէ ընտանիքը ստիպուեցաւ վարկ ստանալ, փակելու համար թաղման ծախսերը։
Ձայնագրութիւններ
Վամվաքարիսի ձայնագրած երգերը 200-է աւելի են։ Անոնց մեծ մասը ձայնագրուեաւ 1933-էն մինչեւ 1956, 78 շրջանակի սկաւառակներու վրայ։ 1932-էն մինչեւ 1960 ձայնագրեց իր յօրինած 149 երգեր, առաւել մօտ 200 երգեր (131 սեփական, 89 այլ յօրինողներու), որոնց շարքին էին Սփիրոս Փերիսթերիսի յօրինումները (30 երգ), Վասիլիս Ցիցանիսի (24 երգ), Ափոսթոլոս Խածիխրիսթոսի (7 երգ) եւ այլոց։
Երեւանի Ժամանակակից Արուեստի Թանգարան
Երեւանի Ժամանակակից արուեստի թանգարան, հիմնուած է 1972-ին գլխաւորապէս Հենրիկ Իգիթեանի, քաղաքապետ Գրիգոր Հասրաթեանի եւ ժամանակի ականաւոր հայ նկարիչներու ջանքերով :
Ցուցադրութիւն
Ներկայացուած են հիմնականին հայ ժամանակակից նկարիչներու՝ Մինաս Աւետիսեանի, Վրոյր Գալստեանի, Յակոբ Յակոբեանի, Լաւինիա Բաժբեուկ-Մելիքեանի, Էմիլ Գազազի, Սարգիս Համալբաշեանի, Աշոտ Ղազարեանի (Աշոտ-Աշոտ) եւ այլոց ստեղծագործութիւնները։
Թանգարանի առաջին ցուցանմուշները հայ արուեստագէտներու նուիրատուութիւններն էին եւ 1960-ականներու՝ Հայաստանի ու Սփիւռքի նկարիչներու գործեր։ Յետագային ցուցանմուշներու քանակը աւելցած է ՀՀ մշակոյթի նախարարութեան գեղարուեստական ֆոնտի եւ ձեռքբերումներու շնորհիւ։ Թանգարանին մէջ կը ցուցադրուին Մինաս Աւետիսեանի, Աշոտ Յովհաննիսեանի, Մարտին Պետրոսեանի, Գայիանէ Խաչատուրեանի, Վրոյր Գալստեանի, Վաղարշակ, Հենրի ու Ռոբերտ Էլիբեկեաններու, Յարութիւն Կալենցի, Ռուդոլֆ Խաչատրեանի, Վարուժան Վարդանեանի, Աշոտ Բայանդուրի, սփիւռքահայ նկարիչներ Ժիրայր Օրագեանի, Ժանսեմի, Գառզուի, Ասատուր Պզտիկեանի եւ ուրիշներու գործերէն։ Թանգարանի հաւաքածոն համալրուած է միջին ու երիտասարդ սերունդի՝ Սարգիս Համալբաշեանի, Արթուր եւ Արարատ Սարգսեաններու, Մարինէ Դիլանեանի, Ալբերտ Յակոբեանի, Սամուէլ Պաղտասարեանի, Արեւիկ Արեւշատեանի, Կամօ Նիգարեանի, Տիգրան Մատուլեանի, Թենի Վարդանեանի եւ այլ ճանչցուած նկարիչներու աշխատանքներով։ 2004-ին բարերար Գրիգոր Մուրատեանը թանգարանին նուիրած է ամերիկաբնակ ճանչցուած նկարիչ եւ քանդակագործ Էմիլ Գազազի աշխատանքներէն։ Թանգարանը մայրաքաղաքի տարբեր ցուցասրահներուն մէջ («Գէորգեան», «Ակադեմիա» եւ այլն), Հայաստանի նկարիչներու միութեան դահլիճներուն մէջ յաճախակի կը կազմակերպէ ցուցահանդէսներ, հրատարակած է շարք մը ալպոմներ՝ «Քոչար», «Ալեքսանդր Բաժբեուկ-Մելիքեան», «Յովնաթանեանից Մինաս», «Թանգարան», «Մինաս Աւետիսեան», «Վրոյր Գալստեան», «Աշոտ Յովհաննիսեան» եւ այլն։ 2006–2007-ականներուն Ֆրանսայի մէջ՝ «Հայաստանի տարի», 2007-ին Հռոմի մէջ՝ «Հայ մշակոյթի օրեր» ծրագրերու շրջանակներուն թանգարանը կազմակերպած է նոր ցուցադրութիւններ, տպագրած գրացուցակներ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Թանգարաններ
Լէոնարտօ տա Վինչի
Լէոնարտօ տա Վինչի (Leonardo di ser Piero da Vinci, ծնած է 15 Ապրիլ 1452 թ., Վինչի, մահացած է Իտալիա — 2 Մայիս 1519 թ., Ամբուազ, Ֆրանսա), Վերածնունդ ի իտալացի գեղանկարիչ, քանդակագործ, ճարտարապէտ, երաժիշտ, գրող, թուաբանագէտ, մեքանիք, քաղաքագէտ եւ գիւտարար։
Ամենայայտնի ստեղծագործութիւններն են «Մոնա Լիզա ն («Ժակոնտա, Լուվր, Փարիզ) եւ «Վերջին Ընթրիք»ը: Լէոնարտօն առաջինը նախագծած է ժամանակի հրասայլի ոճը, ջրային սուզողի տարազը, տարբեր տեսակի զէնքեր, թռչող սարքեր եւ այլն: Նախագծած է նաեւ կոնստանդնուպոլսոյ Պոսֆորի նեղուցի կամուրջը :
Կենսագրութիւն
Լէոնարտոյի ճիշդ անունը եղած է «Լէոնարտօ տի սէր Փիերօ տա Վինչիէ է, որ կը նշանակէ «լէոնարդոն` պարոն Փիերոյի տղան Վինչիէն է։
Ծնած է Ֆլորանսի մօտակայ Վինչի քաղաքը։ Լէոնարտոյի հայրը 25 տարեկան նօտար Փիերօն է, իսկ մայրը՝ Կատրինան, գեղջուկ էր, որու մասին գրեթէ ոչ բան յայտնի չէ՝ ոչ ազգանունը, ոչ տարիքը եւ ոչ ալ արտաքին տեսքը։ Լէոնարտօ տա Վինչին ծնած է 15 Ապրիլ 1452 թ. -ին։
Ֆլորանսի մէջ 1476 թ. սկսած է ուսուցանել Անդրէա տէլ Վէրոկքիոյին։ Հետագային հեռանալով Ֆլորանսէն Լէոնարտօն՝ որպէս ճարտարապետ, պաշտպանական շինութիւններու եւ մեքենաներու մասնագէտ՝ ծառայած է Միլան ի դուքս Լուդովիկօ Մորոյ ին: Չնայած Լէոնարտօն ապօրինի ծնած երեխայ էր, սակայն Փիերօն անմիջապէս ճանցած է հայրութիւնը եւ նոյնիսկ ներկայ գտնուած է իր որդիին կնքուելու արարողութեան։ Ծնելէն յետոյ Լէոնարտոյին մօր հետ միասին կ'ուղարկեն Անխիանոյ գիւղը, ուր ան կ'ապրի շուրջ 4 տարի, որու ընթացքին Փիերօն կ'ամուսնանայ իր չորս կիներէն առաջինին հետ։ 16 տարեկան այդ աղջիկը ընկերային կեանքի մէջ աւելի բարձր դիրք կը գրաւէ, քան Լէոնարտոյին մայրը, սակայն, դժբախտաբար, վերջինս անպտուղ էր։ Հաւանաբար ճիշդ այդ պատճառով ալ Փիերօն կ'ընդունի Լէոնարտոյին իր տան մէջ, ուր Լէոնարտօն կը սկսի ապրիլ մեծաքանակ հարազատներու հետ։ Այդ շրջանին հետ կապուած է Լէոնարտօ-գեղանկարիչի ստեղծագործութեան ծաղկումը։
Մանրամասնութիւններ կեանքի վերաբերեալ
Ճարտարապետութեան, թեքնիքական, կազմախօս, հեռանկարի մասնագէտ Լէոնարտօն բազմակողմանութեան հրաշքը դարձաւ։ Ուսումնասիրութեան առարկայ դարձող ամէն մէկ բնագաւառ ան կանոնաւորապէս կ'ընդլայնէր եւ կը խորացնէր իր գիտելիքները, ստուգելով եւ կապ ստեղծելով թուաբանութեան հետ։ Անոր գիտելիքները վիթխարի էին։
Նկարիչը՝ չհանդուրժելով անարդարութիւնը, գժտութիւններն եւ անմիաբանութիւնը, իր ամբողջ կեանքը ստիպուած էր թափառիլ. աշխատած է Միլան, Ֆլորանս, Հռոմ, Վենետիկ։ Ան նիւթական իսկական ապահովութիւն Իտալիոյ մէջ երբեք չունեցաւ, այնպէս, ինչպէս ունէին Տիցիան ը, Ռաֆայէլ ը, Միքելանճելօ ն կամ նոյնիսկ իր համեմատութեամբ այնպիսի մէկ համեստ նկարիչ, ինչպէս Ջուլիոյ Ռոմանօ ն: Իսկ ժամանակ առ ժամանակ ան Իտալիոյ մէջ իրեն իսկապէս աւելորդ կը զգար։ Անճանաչ մնալը, մշակութապէս առանձին զգալու զգացումը անոր ողբերգութիւնն էր։ 1517 թ.-ին Ֆրանսայի առաջին թագաւորի հրաւէրով, կանչեց Լէոնարտոյին որպէս «թագաւորական առաջին նկարիչ, ճարտարապետ եւ մեքենաշինարար: Տեղափոխուած է Ֆրանսա, ուր ապրած է մինչեւ կեանքի վերջը:
Նախագծած է Տուր–Բլուայ–Սաոն ոռոգման ջրանցքը եւ ճարտարապետական գլուխ գործոց Շամբորի դղեակ ը:
Ֆլորանսի մէջ նկարչութեան ու քանդակագործութեան ընդհանուր ուղղութիւնը ռէալիզմ էր, քանզի այն հիանալիօրէն կը համապատասխանէր ֆլօրենսական պուրժուազիայի շահերուն եւ ճաշակին: Եւ հետեւաբար Լէոնարտօն նոյնպէս ռէալիստ էր։ Անոր տարերքը ստեղծագործութիւնն էր, իսկ մեթոտը` գիտական հետազօտութիւնն ու ստացուած արդիւնքներու ստուգումը փորձի միջոցով։
Լէոնարտօն ոչ մէկ բան չէր յօրիներ եւ ոչ մէկ բան յիշողութեամբ չէր նկարեր։ Ան կ'ըսէր՝
Այդ պատճառով ալ ան միշտ փոքրիկ նօթատետրեր ու ալպոմներ
կը պահէր, որոնք հազիւ որ կը վերջանային, նորով կը փոխարինուէին։ Ֆլորանսցի Լէոնարտոյին կը տեսնէին միշտ անթերի հագած։ Ան քաղաքին մէջ կը շրջէր հպարտ։ Բարձրահասակ էր, գեղեցիկ, շէկ, խնամուած մօրուքով, գլխարկը գլխին, բաճկոն, ուսերուն՝ կարճ կարմիր թիկնոց, իսկ գօտիէն կախուած շղթային միշտ ամրացուած էր փոքրիկ ալպոմ մը, ուր ճեպանկարներ կ'ընէր ու նօթեր կը գրէր։ Դէմքը պարզ էր, կարծես ոչ մէկ նօթ չարտայայտող։ Ան իր կեանքի մասին ոչ մէկու կը գանգատէր, պատուէրներու ետեւէ չէր վազեր, իսկ տրուած պատուէրներն ալ չէր շտապեր աւարտել։ Կը թուէր, թէ ան մեծահարուստի պէս կ'աշխատի եւ մեծահարուստի պէս ալ կ'ապրի։ Իսկ Լէոնարտօն աղքատի պէս կ'ապրէր եւ կ'աշխատէր գիտնականի նման, ոչ թէ «կուտակողի»: Երբ Լէոնարտոյին որեւէ աշխատանք յանձնուէր, ան ինքն էր, որ անձամբ կը մշակէր ծրագիրը, շատ ալ հաշուի չնստելով պատուէրներուն պայմաններուն հետ։
Լէոնարտօն, սակայն, աստիճանաւոր տգէտ ամբոխին միշտ անհասկնալի կը թուէր, եւ անոր շատ անգամ մեղադրած են կախարդ ըլլալու եւ քրիստոնէական աշխարհի մայրաքաղաքը պղծելու, դիակներ հերձելու եւ հերետիկոս ըլլալու համար։
Սակայն կային նաեւ մարդիկ, որոնք նկատեցին Լէոնարտոյի եւ իր նախնիներուն տարբերութիւնը։ Անոր անունը կը յիշատակուի իր ժամանակի 5 խոշորագոյն նկարիչներու շարքին մէջ՝ Մանտենիա, Ջորջոնէ, Լէոնարտ օ, Ռաֆայէլ, Միքելանճելօ: Վազարին Լէոնարտոյին կը դնէ իտալական արուեստի նոր շրջանի սկիզբը: Վերածնունդի դասական արուեստը կը սկսի Լէոնարտոյով։
23 Ապրիլ 1519 թուականիին ան մարդ ուղարկեց նօտար, կանչեց եւ թելադրեց իր կտակը։ Կտակին ամենակարեւոր կէտը այն էր, որ բոլոր ձեռագիրները, որպէս սեփականութիւն՝ կը կտակէր Ֆրանչեսկօ Մելցի ին, «միլանցի ազնուականին»` ի պարգեւ իրեն համար ցոյց տուած թանկագին ծառայութիւններուն։ Եղբայրները ստացան Ֆլորանսի պահպանուող 400 սկուդին եւ Ֆիեզոլեան կալուածքը, որ ան դատարանի միջոցով անոնցմէ առած էր 1507 թուականին։
Մի քանի օր վերջ՝ 2 Մայիս 1519 թուականին Լէոնարտօն, ինչպէս վայել է բարի կաթոլիկին, հաղորդութիւն առաւ եւ վախճանեցաւ։ Երկու օր յետոյ թաղեցին Ամբուազի եկեղեցիներէն մէկուն բակը։ Մելցին Լէոնարտոյի ձեռագիրներէն դուրս բերաւ նկարչութեանը վերաբերող գրառումներու մէկ մասը, ցրուած նօթերը, մէկ կերպ համակարգեց եւ հրատարակեց «Նկարչութեան մասին տրակտատ» խորագրով:
Որպէս գիտնական եւ ճարտարագէտ` տա Վինչին դիտարկումներով հարստացուցած է ժամանակի գիտութեան գրեթէ բոլոր բնագաւառները։ Ձեռագրերուն մէջ գծած է թռչող սարքերու, անկարգելներու, ջրանցքներու, ճօճուող կամուրջ ներու, մետաղահալման վառարաններու, տպագրական եւ հողափոր մեքենաներու նախագիծներ :
Ան առաջինը բուսաբանութիւնը դիտած է որպէս ինքնուրոյն կենսաբանական գիտութիւն, տուած է բոյսերուն արեւամէտութեան, արմատներուն նիւթերու շարժման նկարագրութիւնը։ Սակայն թեքնիքի ցած մակարդակի պատճառով տա Վինչին չէ կրցած իրականացնել իր նորարարական մտայղացումները։
ԱՆոր գրական երկերու մեծագոյն մասը հաւաքուած է խոշոր գրապահոցներու մէջ՝ Փարիզ ի, Բրիտանական թանգարան ի, Վինձորի գրադարանի, Վիկտորիայի եւ Ալպերթի թանգարանի, Միլանի Ամբրոզիանի մէջ եւ այլ տեղեր։ Անոնց մեծ մասը հրատարակուած է։
Ըստ որոշ ուսումնասիրողներու՝ 1481-1482 թ. Լէոնարտօն այցելած է Կիլիկեան Հայաստան: Լէոնարտօ տա Վինչիի «հայկական նամակներէ ձեռագիրներ»ը նկարագրուած են հայկական բնաշխարհի տեսարաններ, նշուած է Հայաստանի մասին գիրք գրելու մտադրութեան մասին: Նկարիչը` Հայաստանի մէջ ըլլալու ենթադրութեան փաստեր կու տան նաեւ Էջմիածնի Մայր Տաճար ի, Բագարանի Կաթողիկէ ի, Սուրբ Հռիփսիմէ եկեղեց ւոյ, Իրինդ ի եւ Աւան ի եկեղեցիներու  նախագծումները։ Ան ծանօթ եղած է եւ օգտագործած է հայկական կաւ ներկերը։
Ստեղծագործութիւնները
1503 թ.-ին ան ստեղծած է իր ամենանշանաւոր գործերէն մէկը՝ «Մոնա Լիզա ն («Ժոկոնտա)։ Երիտասարդ կնոջ երազկոտ, խոհուն, առեղծուածային, փոքր թախծոտ թեթեւակի ժպիտը կը բացայայտէ աղջկան ներաշխարհը։ Մոնա Լիզան գծուած է բնապատկերին մէջ. հեռաւոր սարերը, երկինքը, գետը, ծառերը տարածուած են մշուշի մէջ։
Նկարչի համար բնութիւնն ու մարդն անբաժանելի են։ Անոր վկայութիւնն է նաեւ «Աստուածամայրը քարանձաւ (1483–94 թթ.) կտաւը, որու կերպարները նոյնպէս բնապատկերներու մէջ են եւ կը ստեղծեն իւրայատուկ յուզական միջավայր: Լէոնարտօ տա Վինչիի ձեռագիրները յայտնաբերած են թռչող սարքերու, սուզանաւներու, ուղղաթիռի ծրագիրներու, ջրանցքներու, մետաղահալման վառարաններու եւ գլոցահաստօններու, տպագրական մեքենաներու նախագիծերը: Լէոնարտօն մահէն ետք ձգած է 7000 ձեռագիր էջ, որոնք մինչեւ օրս լիովին չեն ուսումնասիրուած:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Իտալացի գիտնականներ Ստորոգութիւն:Իտալացի նկարիչներ Ստորոգութիւն:Իտալացի բուսակերներ Ստորոգութիւն:Իտալացի ճարտարագետներ Ստորոգութիւն:Իտալացի ճարտարապետներ Ստորոգութիւն:Իտալացի քանդակագործներ Ստորոգութիւն:Անձինք թղթադրամների վրա Ստորոգութիւն:Անձինք մետաղադրամների վրա Ստորոգութիւն:15 Ապրիլի ծնածներ‎ Ստորոգութիւն:2 Մայիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Ճարտարապետներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Ճարտարագետներ այբբենական կարգով
30 Հոկտեմբեր
30 Հոկտեմբեր, տարուան 303-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 304-րդ) օրն է
Ծնունդներ
30 Հոկտեմբերի ծնածներ
Մահեր
30 Հոկտեմբերի մահացածներ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հոկտեմբեր
Լեւոն Չորպաճեան
Լեւոն Չորպաճեան ծնած է 1942 թուականին, Ամերիկացի ընկերաբան է։ Ան փրոֆեսօր է Մասաչուսեթսի Լովըլ համալսարանին մէջ ։ Ան կը ղեկավարէ ԱՄՆ-բաժնի Զորեան ինսդիդուտի ժամանակակից հայկական հետազոտութիւններու եւ փաստագրութեան. ։
Չորպաճեան, որ կը զբաղուէր է սօսիալիստական ​​եւ առաջադէմ քաղաքականութեան եւ քննադատ Նէօլիպարիզմ ։
Հեղինակ
Egan, Daniel. Չորպաճեան, Լեւոն (2004)։ Power։ A Critical Reader. Pearson. ISBN 978-0131834385. Չորպաճեան, Լեւոն. Մութաֆյանը, Claude. Տօնապետեան, Patrick (1994)։ Կովկասյան հանգույց։ The պատմությունը եւ աշխարհաքաղաքականություն Լեռնային Ղարաբաղի. Zed գրքեր. ISBN 1-85649-287-7.
Խմբագիր
Չորպաճեան, Լեւոն, խմբ. (2001 թ.)։ Կայացման Լեռնային Ղարաբաղի։ From դուրս գալու Հանրապետություն. Palgrave Macmillan. ISBN 978-0333773406. Չորպաճեան, Լեւոն. Շիրինյանը George, խմբ. (1999 թ.) Ուսումնասիրությունները համեմատական ​​ցեղասպանության Palgrave Macmillan. ISBN 9780312219338։
Թարգմանիչ
Verluise, Pierre (1995)։ Հայաստանը ճգնաժամը։ 1988 թ. Լեւոն Չորպաճեան (թարգմանիչ). Wayne State University Press. ISBN 0814325270։
Ծանոդագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայեր
Ատամնաբոյժի Միջազգային Օր
Ատամնաբոյժի միջազգային օր (International Day of dentist), ատամնաբոյժներու եւ ատամի բժիշկներու մասնագիտական տօն, որ կը նշուի ամբողջ աշխարհին մէջ ամէն տարի 9 Փետրուարին:
Պատմութիւն եւ տօնակատարութիւն
Չնայած անոր, որ ատամնաբուժական բժշկութեան ամենահին ճիւղերէն մէկն է (պեղումներու արդիւնքով Փաքիստանի Պելուճիստան նահանգին մէջ յայտնաբերած են Ն.Ք. 7-5.5 հազար տարիներու ընթացքին բնակուող մարդոց մնացորդները, որոնց ատամներուն գրեթէ իտէալական անցքեր եղած են 1-3 մմ տրամագիծով եւ մինչեւ 3,5 մմ խորութեամբ), ատամնաբոյժի օրը համեմատաբար երիտասարդ մասնագիտական տօն է : Ատամնաբոյժի միջազգային օրուան տօնակատարութիւնը պատահական չէր ընտրուած: Ատամի բժիշկներու տօնը (ատամի բժիշկ- որպէս մասնագիտութիւն կը ստանան բժշկական ուսումնարաններուն մէջ, այժմ քոլեճներուն 2 եւ կէս տարի, իսկ ատամնաբոյժը աւելի բարձր, համալսարաններուն՝ 5 տարի, հաշուի չառնելով պարտադիր պրակտիկան) կը նշուի կաթողիկէ եկեղեցւոյ քրիստոնէական նահատակներու բարեպաշտութեան, Ալեքսանտրիայի Ապոլոնի չարչարնքներու օրը, որոնք սարսափելի խոշտանգումներով կը փորձէին ստիպել հրաժարուիլ քրիստոնէութենէն: Սուրբ Ապոլոնի վերագրութիւնը ըստ տանջանքի բնոյթի դարձած էին ատամները կամ ունելին : Սուրբ կինը դիմացած էր ամէն ինչին, նոյնիսկ երբ անոր կը սպառնային մահապատիժ խարոյկի վրայ (9 Փետրուար 249 ) ան ինքնին գնաց դէպի կրակը: Այդ ժամանակէն ի վեր գոյութիւն ունի կարծիք, որ արժէ արտաբերել : «Santa Apollonia!», եւ ատամի ցաւը կը նահանջէ: Ռուսաստանի մէջ տօնը կը նշուի ընդամէնը քանի մը տարի, սակայն ամէն տարի ատամնաբոյժի Միջազգային օրը ձեռք կը բերէ աւելի ու աւելի մեծ ժողովրդականութիւն: Այս օրերուն շարք մը երկիրներու մէջ պետական պաշտօնեանները եւ հիւանդները կը շնորհաւորեն բժիշկ-ատամնաբոյժներուն մասնագիտական տօնի առթիւ: Միջազգային ատամնաբոյժի օրը չի համարուիր հանգստեան օր:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մասնագիտական տօներ Ստորոգութիւն:Ատամնաբուժութիւն
Հայեացք (ամսագիր)
Հայեացք, պատկերազարդ ամսաթերթ։ Լոյս կը տեսնէ 1998-էն, Նիկոսիոյ մէջ՝ հայերէն (6 էջ), անգլերէն (4 էջ), պուլկարերէն (1 էջ), յունարէն (1 էջ)։ Մելգոնեան կրթական հաստատութեան հրատարակութիւն։ Պատասխանատու խմբագիր՝ Եղիա Գայայեան։ Կը լուսաբանէ հաստատութեան կրթական գործունէութիւնը, կիպրահայութեան ազգային կեանքը։ Թերթի էջերը ունին իրենց բաժանումները՝ Մելգոնեանի առօրեան, Շրջանաւարտներ, Գրական վարձեր, Հայ դատ, Խճանկար (դերասաններու եւ արուեստագէտներու մասին), աշակերտական ծաղրանկարներ եւ այլն։
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Կիպրոսի պարբերականներ
Խիվա
Խիվա (մինչեւ XVIII դ.՝ Խիվակ), քաղաք Ուզբեկստանի Խորեզմի մարզին, Պալվան ջրանցքի մօտ։ 1974 թուականի տուեալներով ունէր 26.000 բնակիչ։
Հիմնադրուած է մ.թ. սահմանագծին։ IV դարի սկզբին գրաւած են պարսիկները, 712 թուականին՝ արաբները, 1221 թուականին՝ մոնղոլները, 1388 թուականին՝ Լենկթեմուրը։ XVI դար ու վերջերէն մինչեւ 1920 թուականը եղած է Խիվայի խանութեան մայրաքաղաքը։
Բնակչութիւն
Ստորոգութիւն:Ուզբեկստան
Հայկական Շաղախ
Հայկական Շաղախ կամ Հայկական Մազտաքէ, գոհարեղէնները փակցնելու համար գործածուող մածուցիկ մաստակ, որ կոչուած է հայկական մազտաքէ (mastic armenian, armenian ciment)։համար։
Տարրաբան Մօռիս տը Կէկէլ, 1926-ին իր Traite des Colles անունով ընդարձակ գիրքին մէջ կու տայ «Հայաստանի սոսինձ»ին պատրաստութիւնը հետեւեալ կերպով.
Ա.- Արտասուաձեւ մազտաքէ (mastic en larme) 10 մաս, ալքոհոլ 100օ, 60 մաս.
Բ.- Ձկնասոսինձ (Ichtyocolle) 20 մաս, թորեալ ջուր 90 մաս, ալքոհոլ 60օ, 12 մաս.
Գ.- Կորտոփանի սոսինձ (gomme de Kordofan) 5 մաս, ալքոհոլ 60օ 25 մաս.
Այս խիստ գնահատուած սոսինձը, որ ծանօթ է հայկական կամ Հայաստանի սոսինձ անունով, կը գործածուի գոհարագործութեան մէջ, փակցնելու համար գոհարաքարերը, մարգարիտները եւ բուստերը։ Կը գործածուի նաեւ փակցնելու համար ապակիէ եւ յախճապակիէ նուրբ առարկաները։ Ունի երկար ատեն ջուրի ազդեցութեան դիմադրելու յատկութիւն։
Արտաշատի թատրոնը
Արտաշատի թատրոնը հիմնադրուած է Արտաշատի մէջ, Քրիստոսէ առաջ։ Ք.Ա. 53 թուականին մայրաքաղաք Արտաշատի մէջ կառուցուած է հելլենական ոճով թատրոն, ուր ներկայացուած է Եվրիպիդեսի «Բագոսուհիները» ողբերգութիւնը : Ծաղկում ապրած է հայոց թագաւոր Արտաւազդ Բ․ ի օրօք։
Պատմական ակնարկ
Առաջին թատրոնի շէնքը եղած է մայրաքաղաք Տիգրանակերտի մէջ, Քրիստոսէ առաջ 69 թուականին, Մեծն Տիգրան թագաւորի օրօք: Մեծն Տիգրանի որդին՝ Արտաւազդ Բ․ թագաւորը, իր հերթին, իր աթոռանիստ մայրաքաղաք Արտաշատի մէջ կառուցած է «Թատրոն», ուր պարբերաբար ներկայացումներ տուեած են յոյն դերասանները՝ յունարէն, իբրեւ արքունիքի մէջ ընդունուած գրաւոր գործածական լեզու ։
Սաթենիկ Թօփալեան Չագըր
Սաթենիկ Թօփալեան Չագըր, (1889, Պոլիս - 1982, Գահիրէ) նկարիչ, հասարակական գործիչ։
Կենսագրութիւն
Յաճախած է Սկիւտարի Աղջկանց Ամերիկեան Գոլէճը։ Ապա ծնողքին հետ փոխադրուած է Անգլիա։ Յաճախած է Սաութփորթ քաղաքի մարմնամարզութեան դպրոցը եւ վկայուած է որպէս մարմնամարզութեան ուսուցչուհի։
Հետեւած է Գահիրէի Լէոնարտօ Տա Վինճի նկարչական ակադեմիայի դասընթացքներուն եւ մասնաւոր դասեր առած է նկարիչ Աշոտ Զօրեանէն։ Փարիզի մէջ նաեւ հետեւած է ֆրանսացի նկարիչ, քանդակագործ Անտրէ Լոթի դասընթացքներուն։
1919ին ամուսնացած է Ճանիկ Հայկ Չագըրին հետ ու հաստատուած է Գահիրէ։
Արտաքին յղումներ
https://www.youtube.com/watch?v=mrNtdI7Wsd8
Տե՛ս նաեւ
https://agbuegypt.com/artist/satenig-chaker-topalian-1889-1982/
Մտածողութիւն
Մտածողութիւն, անհատի ճանաչողական գործունէութեան գործընթացը՝ ուղղուած իրականութեան՝ ընդհանրացուած եւ միջնորդաւորուած արտացոլմանը, որու ժամանակ նիւթը կ'իրականացնէ տարբեր տեսակի ընդհանրացումներ :
Մտածողութիւնը կ'արտացոլայ շրջապատող աշխարհի առարկաներու եւ երեւոյթներու այն կողմերն ու օրինաչափութիւնները, որոնք մատչելի չեն անմիջական զգայական արտացոլման համար: Մտածողութեան արդիւնքները մտք երն են, որոնք հիմնականօրէն կ'արտայայտուին հասկացողութիւն ներով եւ անոնց կապերով, խօսքերով: Մտածողութիւնը նաեւ նորութեան որոնման եւ բացայայտման գործընթացքն է, որ կը յենու զգայական փորձի եւ մարդու գործնական գործունէութեան վրայ, բայց մեծ չափով դուրս կու գայ անոնց սահմաններէն:
Այսպիսով, մտածողութիւնը աշխուժ հոգեկան գործընթացքն է, որ ուղղուած է առարկայական աշխարհի առարկաներու եւ երեւոյթներու էական կողմերու ու անոնց ներքին կապերու միջնորդաւորուած եւ ընդհանրացուած արտացոլմանը :
Մտածել, կը նշանակէ բացայայտել այն օրինաչափութիւններն ու յատկանիշերը, որոնք ակնյայտ չեն, այլ «թաքնուած են» երեւոյթներու կամ առարկաներու խորքային յարաբերութիւններուն մէջ: Մտածել՝ կը նշանակէ ոչ թէ արտացոլել կամ արձագանգել արտաքինի ազդեցութեանը, այլ հիմնուելով նախկին փորձառութեան վրայ, զգայական ճանաչողութեան արդի փորձառութեան վրայ «ստեղծել» նոր տրամաբանական ձեւեր՝ հասկացողութիւններ, դատողութիւններ, եզրայանգումներ:
Քուն
Հիները կը կարծէին թէ քունի ընթացքին ուղեղի արիւնախառնում տեղի կ’ունենայ:1860-ին Տիւրհէմ անունով անգլիացի բժիշկ մը կատարեց այս կարծիքին արդար դատաստանը: Ան,ծակելով շուներու գանկոսկրը, դիտեց արթնութեան եւ քունի ազդեցութեամբ յառաջ եկած ուղեղի արեան շրջանառութեան փոփոխութիւնները ու տեսաւ,որ հակառակ ընդունւած վարկածին,ուղեղը քունի միջոցին կը գտնուի յարաբերական անիրաւութեան մը մէջ,կը նուազի արեան խողովակներուն տրամագիծը,կը պակսի արեան քանակը եւ կը դանդաղի արեան շրջանառութիւնը:
Տիւրհէմ ապացոյցներով հաստատեց,որ ուղեղին գործունէութիւնը աւելցնող պատճառները, ինչպէս զգայարանքներուն վրայ կատարուած ուժգին տպաւորութիւնները, յուզումները, գրգռիչ գաղափարները եւ այլն, կը ձգտին ուղեղը արթուն վիճակի մէջ պահել:
Ուրիշ բնախօսներ քունի մեքենականութեան մասին մէջտեղ դած են տարբեր եւ զանազան վարկածներ:
Ոմանք կը կարծեն,թէ ուղեղային բջիջները պարբերաբար կ’ենթարկուին տեսակ մը շնչահեղձութեան: Շնչառութեան շարժումները կը պակսին եւ բնածխական թթուն կ’արտաքսուի աւելի քիչ քանակութեամբ: Հետեւաբար այս կազմը պիտի ըլլայ ջղային բջիջներուն թմրութեան պատճառը:
Ըստ Լէոն Էրրէրայի,քունը մարսողական եւ դնդերային գործարանական թոյներէ յառաջ եկած թունաւորում մըն է,որուն ազդեցութիւնը կը նմանի քնաբեր նիւթերու ազդեցութեան: Այս տեսութեան ի նպաստ Շ. Պուշար ցոյց տուաւ, որ երբ քունի ժամանակ մէզը կենդանիներու ներարկուի՝ դնդերաձգութիւններ կը յառաջացնէ, մինչդեռ իրիկունը, ընդհակառակը, քնաբեր է: Միւս կողմէ,երբ երկար անքընութեան մէջ պահուած շան մը արիւնը կամ գանկողնայարային հեղուկը ներարկուի այլ շան մը՝ կը ստեղծէ քնանալու անդիմադրելի պահանջ մը:
Մաթիաս Տիւվալ եւ Մանուէլեան յայտնած են բոլորովին տարբեր տեսութիւն մը: Ջղաբջիջը,ջիղերու բաղկացուցիչ մասը,կազմուած է կորիզէ մը եւ կողմնակի ճիւղաւորումներէ: Ջղաբջիջները չեն փակիր իրարու,այլ կը յարադրուին՝ միջոց մը ձգելով երկու ճիւղաւորումներուն միջեւ:Ջղային հոսանքը կ’անցնի մէկ ջղաբջիջէն միւսը,ելեկտրական կայծի մը պէս,որ կը ցայտէ երկու մօտեցուած թելերէ:
Եթէ երկու թելերուն միջեւ միջոցը աւելի է,ապա ելեկտրական հոսանքին ուժը պէտք է ըլլայ աւելի բարձր:Միջոցը եթէ չափէն աւելի մեծնայ,ապա կայծը չ’անցնիր:Իսկ եթէ բջիջային ճիւղաւորումները քունի ատեն իրարմէ հեռանան,ապա պէտք է աւելի ուժեղ գրգռութիւն մը՝ անցքը կարելի դարձնելու համար:Արդ,նկատուած է,որ ջղային հիւսուածքին հաղորդականութիւնը քունի մէջ շատ կը նուազի:Ամէն բան տեղի կ’ունենայ ներքին(գործարանային թոյներու,բնական աւելցուքներու)կամ արտաքին(դեղերու)ազդեցութեան տակ ջղաբջիջներու ճիւղաւորումները կծկուելով արգիլէին ջղային հեղուկին անցքը:
Այս տեսութիւնները չեն կրնար բոլորովին գոհացնել,որովհետեւ քունը բացարձակ եւ անդիմադրելի անհրաժեշտութիւն մըն է:Այս երեւոյթները ազդարարութիւններ են,որոնք,ուղեղին փոխանցուելով,տեղի կու տան քնաբեր անդրադարձի մը,որուն հակակշռումը վերապահուած է մարդուն: Գիտունները,մասնաւորաբար ռուս բժիշկները,քունը կ’օգտագործեն դարմանաբանական նպատակով:Արդարեւ,տեսնուած է,որ մահէն առաջ շատ անգամ տեղի ունենան ընդհանուր դնդերաձգութիւններ,որոնց ընթացքին նոյնիսկ կենդանին կրնայ փրկուիլ մահէն,եթէ ենթակային թոյլ տրուի քնանալ:Այս փորձը ցոյց կու տայ ոչ միայն անքնութեան հետեւանքներուն ծանրութիւնը,այլեւ այն դիւրութիւնը,որով առողջական խանգարուած վիճակ մը կը վերահաստատուի,երբ ենթական անմիջապէս քնանայ:
30 Մայիս
30 Մայիս, տարուան 150-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 151-րդ) օրն է։
Քուն
Աղբիւրներ
''(ԶԳՈՅՇ),Առողջապահական-նախազգուշական պարբերաթերթ,Բ տարի,թիւ 1 (5),2016 էջ 32 33 Ստորոգութիւն:Քուն Ստորոգութիւն:Քնաբանութիւն
30 Մայիս
Ծնունդներ
[[Պատկեր:Alexander Newski.jpg|մինի|աջից|100px|Ալեքսանդր Նեւսկի
Տօներ
Ստորոգութիւն:Մայիս
Քուսքօ
Քուսքօ (Cuzco, քեչուա՝ Qusqu, Qosqo) քաղաք է Փերուի հարաւ–արեւմուտքին եւ միաժամանակ կը հանդիսանայ նոյնանուն շրջանի վարչական կեդրոնը։
Առաջին յիշատակումները
Քուսքոն բաւականին հին պատմութիւն ունի։ Հնագիտական պեղումները ցոյց տուած են, որ այստեղ մարդիկ սկսած են բնակութիւն հաստատել աւելի քան 3 հազար տարի առաջ։
Արաբկիր
Արաբկիր (Arapgir, Arabkîr), քաղաք Արեւմտեան Հայաստանի, Մալաթիա նահանգին մէջ, Եփրատի վտակ՝ Արաբկիր գետակի ափին, Խարբերդի եւ Ակնի միջեւ։ Մալաթիա քաղաքէն 70 ք.մ. հիւսիս։ Արաբկիրը աչքի կ՛իյնայ, որպէս վաճառաշահ քաղաք, շրջապատուած մշակուած արգաւանդ դաշտերով։
Մինչեւ 1915 թուականի Ապրիլեան Եղեռնը՝ Արաբկիրը իր արուարձաններով, ունէր քսան հազար բնակչութիւն։ Քաղաքին մէջ կը գործէին հինգ եկեղեցիներ (Ս. Աստուածածին, Ս. Յակոբ, Ս. Գէորգ, Ս. Լուսաւորիչ, կաթոլիկ Ս. Փրկիչը) ու 12 հայկական դպրոցներ։ Արեւմտահայ միւս հայաբնակ վայրերուն նման Արաբկիրն ալ ենթարկուեցաւ ցեղասպանութեան արհաւիրքին։ Կենդանի մնացածները ստիպուած եղան աքսորի ճամբան բռնել, ի հարկէ, առանց գիտնալու, թէ ուր կ՛երթան։ Կենդանի մնացածներէն մէկ մասը՝ տարբեր կողմերէն, կը գաղթէ դէպի Հայաստան, իսկ միւս մասը՝ արտասահմանի մէջ բնակութիւն կը հաստատէ։
Նոր Արաբկիր
1925 թուականին, Երեւան քաղաքի հիւսիսային մասին մէջ կը հիմնադրուի Նոր-Արաբկիր թաղամասը։
1928 թուականին, Նոր-Արաբկիրի բնակչութեան թիւը կը հասնի 762 մարդու։ Նոյն տարուան, Յունուար ամսուն, կը բացուի Արաբկիրի առաջին դպրոցը 40 աշակերտներով եւ կը կրէ Ալեքսանդր Շիրվանզադէի անունը։ 1933–ին Նոր-Արաբկիրն ունէր 1800 բնակիչ, որոնց մեծագոյն մասը գաղթած էր հին Արաբկիրէն։ 1936–ին Նոր-Արաբկիրի մէջ արդէն կը գործէր հանրային բաղնիք, խանութ, հացի փուռ, մարմնամարզական խումբ, հրշէջ կայան, 70 հոգինոց պարախումբ, գրադարան նաեւ ռատիոակումբ, զբօսաշրջիկային գրասենեակ եւ այլն։ 1937–ին Արաբկիրի բնակչութեան թիւը կը հասնի 2500 մարդու։
Տարիներ անց աւանը աճելով կը միանայ Երեւանին, տարածքով կը մեծնայ։ Արաբկիրցիներու անձնուէր աշխատանքի եւ օժանդակութեան շնորհիւ կը բարեկարգուի, կը վերափոխուի եւ այդպիսով կը դառնայ մայրաքաղաքի ամենաբազմամարդ թաղամասերէն մին։
Յետագային՝ 8 Օգոստոս 1991–ին, ՀՀ գերագոյն խորհուրդի որոշումով, նախկին «26 Կոմիսարներ»ի շրջանը կը վերանուանուի Արաբկիրի շրջան։ 1996–ին կը ստեղծուի Երեւան քաղաքի Արաբկիր համայնքը (այժմ արդէն՝ վարչական շրջան)։
Արաբկիր վարչական շրջանին ներկայի ղեկավարն է՝ Հրայր Անտոնեանը։ Բնակչութեան թիւը այժմ կը կազմէ մօտ 132,525 մարդ, տարածքը՝ 1320 հա։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Տաւուշ (գիւղ)
Տաւուշ (Թովուզ, Թաւուզ, Թովուզքենդ, Թոուզ, Թոուզքենդ, Թոուս, Տովուզ ), գիւղ Հայաստանի Հանրապետութեան Տաւուշի մարզէն ներս, Տաւուշ գետի ձախ ափը, Կենաց լերան լանջին, Երեւանէն՝ 197 քմ, մարզի կեդրոնէն՝ 64 քմ, Բերդ քաղաքէվ՝ 5 քմ հիւսիս, ՀՀ պետական սահմանէն՝ 7 քմ հեռաւորութեան վրայ։
Անուան Պատմութիւն
գիւղի Թովուզ անվանումը Տաւուշ անվան թուրքական հնչողութիւնն է։ Տաւուշ ձեւն օգտագործվել է մինչեւ արաբական տիրապետութիւնը, ինչպես նաեւ խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո մինչեւ 1930 թուականը։ գիւղը կրկին կրել է Թովուզ անվանումը մինչեւ 2006 թուականը, այնուհետեւ կրկին վերանվանվել է Տաւուշ։