cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Իրլանտայի Հանրապետութիւն
Պատմութիւն
Մարդը Իրլանտայի մէջ բնակութիւն հաստատած է Ք․Ա․ 6-րդ հազարամեակի մէջ։ Ք․Ա․ 6-րդ դարին Իրլանտայի տարածք ներխուժեցին կելտական ցեղերը։ 5-րդ դարին քրիստոնեութեան տարածման հետեւանքով ուժեղացավ կալուածապետութեան զարգացումը։ 795-էն սկսած Է նորմերու ներխուժումը։ Երկարատեւ պայքարն աւարտեցաւ 1014-ին, Քլոնփարֆի ճակատամարտի մէջ իռլատականկան մենամարտի յաղթանակով։ 1169-1171-ին անգլո-նորմանական աւատականներու ներխուժումով Իրլանտայի հարաւ-արեւելեան ափերուն առաջացած են անգլիական գաղութներ, որոնք հետագային մէջ ստացած են Պեյլ անունը։ 1297-էն գումարուած է  խորհրդարանը, որ կազմուած էր անգլիացի մեծ վաճառականներէն եւ առաջնորդներէն։ 1495-ին այն ենթարկուած է անգլիական խորհրդարանին եւ թագաւորին։ Իրլանտայի գաղութացման ընթացքին ձեւաւորուած է անգլո-Իրլանտական վերնախաւը։ 1541-ին անգլիայի թագաւոր Հենրի Ը.-ին շնորհած է Իրլանտայի թագաւորի տիտղոսը։ Իրլանտայի մէջ անգլիական բարեկարգութիւն տարածելու պատրուակով բռնագրաւուած են Իրլանտական հողերը, գաղութացուած է Պէյլի մէջ չմտնող տարածքները։ Գաղութային քաղաքականութեան հետեւանքով 16-րդ դարուն ապստամբութիւններ բռնկեցաւ։ 1641-1652-ի ապստամբութիւնէն ետք, որ զուգադիպեցաւ Անգլիական պուրժուական յեղափոխութեան եւ դաժանօրէն ճնշուեցաւ, Իրլանտան վերածուեցաւ անգլիական գաղութի։ 17-րդ դարու վերջէն մինչեւ 18-րդ դարու կէսը անգլիական իշխանութիւնները հրապարակուած են քանի մը պատժիչ օրէնքներ, որուն համաձայն Իրլանտական կաթոլիկները զրկուած էին քաղաքական եւ քաղաքացիական իրաւ ունքներէն։ 1801-ին վերացուած է Իրլատայի խորհրդարանական ինքնավարութիւնը։
19-րդ դարուն Իրլանտան ամբողջովին վերածուեցաւ Անգլիայի ագրարային կապի։ Գաղութային եւ սոցեալական դաժան հարստահարման հետեւանքով ուժեղացած է Իրլանտական ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարը։ Ազգային շարժման մէջ 19-րդ դարուն մեծ ազդեցութիւն բերած էին մանրբուրժուական յեղափոխականները՝ ֆենիները։ 1869-ին Իրլանտայի մէջ ստեղծուեցան Առաջին միջազգային բաժանումը։ 19-րդ դարու 70-80-ական թուականներուն ուժեղ պայքար մղած էր համազգի համար։ Բանուոր դասակարգը սկսած Էր աշխոյժօրէն մասնակցիլ ազգային շարժման։ 1896-ին Ջ. Կոննոփը հիմնադրեց մարքսիստական Իրլանտական սոցեալիստական հանրապետական կուսակցութիւնը։ 1905-ին ստեղծուեցաւ, շինողական քուէատուփի կուսակցութիւնը, որ հանդես եկած էր Իրլանտայի քաղաքական եւ տնտեսական ինքնուրոնութեան օգտին։ 1912-ին ձեւաւորուեցաւ աշխատանոցի կուսակցութիւնը։
20-րդ դարու սկզբին Իրլանտայի մէջ մեծ թափ ստացաւ ուշագրաւ պայքարը։ Ամենաուժեղը Տապլինի գործադուլն էր (1913-1914), որու ընթացքին ստեղծուեցաւ «Իրլանտական քաղաքացիական բանակ» ընչազուրկ զինուած կազմակերպութիւնը։ Հեղափոխական իրադրութիւնը Իրլանտայի մէջ անգլիական կառավարութան ստիպեց 1914-ին մտցնել օրէնքը, որուն կենսագործումը յետաձգուեցաւ առաջին համաշխարհային պատերազմը սկսելուն պատճառով։ 1916-ի ապստամբութիւնը, որու նպատակն էր իրլանտական ազգային պահեստներ իրագործել հեղափոխական ճանապարհով, աւարտեցաւ պարտութեամբ։ Իրլանտայի մէջ հեղափոխական պայքարը նոր ուժով ծավալեցաւ 1919-1921-ին։ Երկրին մէջ սկսաւ ագգային-ազատագրական հակակայսերական պատերազմ, որ կը կրէր  քաղքենիք-ռամկավարական յեղափոխութեան բնոյթ։ Դեկտեմբեր 1921-ին Մեծ Բրիտանիայի եւ Իրլանտայի միջեւ կնքուեցաւ հաշտութեան պայմանագիր։ Այնուհետեւ պայքարը լրիւ ծաւալեցաւ քաղաքական անկախութեան համար։ Երկրին մէջ սկսաւ քաղաքացիական պատերազմ (1922-1923), որ ազգային-ազատագրական պատերազմի շարունակութիւնն Էր։ Օգտուելով Մեծ Բրիտանիայի ռազմաֆաշիստական օգնութենէն՝ իշխանութեան կառավարութիւնը, որ կազմուած էր հիմնադիրներէն, հաղթանակ տարաւ։ Քաղքենիք-ռամկավարական յեղափոխութիւնը Իրլանտայի մէջ չաւարտեցաւ։ Երկրին մէջ հաստատուեցաւ ոստիկանական վարչակարգ։ 1932-ին՝ իշխանութեան գլուխը անցաւ ֆիաննա ֆայլ կուսակցութիւնը Տէ Վաչերայի գլխաւորութեամբ, որ արտահայտած էր ազգային քաղքենիք շահերը։ 1940-ին ԻԿԿ ստիպուած Էր դադրեցնել իր գործունէութիւնը։ 1939-1945-ի երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Իրլանտական չեզոքութիւն պահպանեց։ 1949-ին, իրլանտական ժողովրդի երկարամեայ պայքարի հետեւանքով, Իրլանտան հռչակուեցաւ անկախ հանրապետութիւն։ Սակայն կախումը անգլիական սիւնագլուխէն չթուլացաւ։ 1960-ական թուականներուն ուժեղացաւ Ամերիկեան եւ արեւմտա- գերմանական սիւնագլուխի թափանցումը Իրլանտայի մէջ։ Իրլանտայի կառավարութիւնը պաշտոնապէս վարոած է չեզոքութեան եւ ռազմական խմբաւորումներուն չմիանալու քաղաքականութիւնը։ Միաժամանակ, ներքին եւ արտաքին ճնշման տակ ան ստիպուած է միջազգային կարեւոր հարցերու հանդես գալ այդ տէրութիւններու կողքին։ 1969-էն ի վեր, Հիւսիսային Իրլանտայոի մէջ դրութիւնը վատթարացնելու կապակցութեամբ, իրլանտական կառավարութիւնը դատապարտած է անգլիական կառավարութեան գործողութիւնները եւ հանդես եկած է Հիւսիսային-Իրլանտական խնդիրի քաղաքական կարգաւորման օգտին։ Իրլանտան ՄԱԿ-ի անդամ է 1955-էն, «ընդհանուր շուկայի» անդամ՝ 1973-էն։
Կլիման
Կլիման բարեխառն ովկիանոսային է։ Կղզիին արեւմտեան ափերը ողողած է Հիւսիս-ատլանտեան տաք հոսանքը, որու շնորհիւ Իրլանտայի կլիման մեղմ է։ Բոլոր տարին ովկիանոսէն կը փչեն տաք եւ խոնաւ քամիներ, արեւոտ օրերը քիչ են։
Բուսականութիւն
Իրլանտայի բուսական աշխարհը համեմատուած է Մեծ Բրիտանիայի աղքատութեան։ Այստեղ աճած է 1300 տեսակի բոյս, որոնք հանդիպած են նաեւ Եւրոպայի մէջ։ Իրլանտայի կենդանական աշխարհը աւելի աղքատ է քան Եւրոպայի եւ Մեծ Բրիտանիայէն։ Այնտեղ կարելի է հանդիպիլ սողուններու եւ երկակենցաղներու 4, ստնաւորներու՝ 22 եւ ձկներու՝ 10 տեսակ, թռչուններու 380 տեսակ։
Բնակչութիւն
Ազգային կազմը միատարր է. 98%-ը Իրլանտացիներ են, կ'ապրին նաեւ Անգլիացիներ, Սկովտիացիներ, Հրեաներ եւ այլն։ Իրլանտայի բնակչութեան մօտ կեսը կ'ապրի քաղաքներու մէջ։ Իրլանտայի մայրաքաղաքը Տապլինը կարեւոր փոխադրական հանգոյց է եւ երկրի գլխաւոր ծովային նաւահանգիստը, միաժամանակ մշակութային խոշոր կենդրոն է։ Պետական լեզուներն են իրլանտերէնը եւ անգլերէնը։
Տնտեսութիւն
Քաղաքական ինքնավարութիւնը նուաճելէն ետք, չնայած տնտեսութեան կախուածութեանը պրիթանական տնտեսութենէն, Իրլանտայի տնտեսութեան կառուցուածքին մէջ նկատուած է նշանակալից վերելք։ Իրլանտան ագրարային երկրէն վերածուեցաւ ագրարային- ճարտարարուեստական երկրի։ Տնտեսութեան մէջ գլխաւոր ներդրումներու գրեթէ 1/2-ը բաժին  ինկած է անգլիական ընկերութիւններուն։ Մեծ ներդրում ունին ամերիկեան եւ արեւմտաեւրոպական մենավաճառները։ 2014-ին Համախառն Ներքին Արդիւնքի կառուցուածքին մէջ արդիւնաբերութեանը բաժին ինկած էր 27%, գիւղատնտեսութեանը՝ 1,6% :
Արդիւնաբերութիւն
Հիմնական զօրութիւն արտադրողը հողածուխն է։ 1972-ին ներածւող նաֆթի հիմին վրայ կառուցուած է ՋԷԿ։ ելեկտրականութեան 80%-ը  ԶԷԿ-երը կու տան։ Արդիւնահանուած է ոչ մեծ քանակութեամբ քարածուխ, երկաթ, անագ, զինկի հանգ, հրաքար, լուսածնաքար։ Արդիւնաբերութիւնը հիմնականին մէջ կապուած է գիւղատնտեսական արտադրանքի մշակման հետ։ Աննդարդիւնաբերութեան բաժինը ինկած է համախառն արտադրանքի ինքնարժեքի աւելի քան 1/2-ը։ Զարգացած են հիւսուած եւ կարի ճիւղերը։ Ունի հանքային պարարտանիւթերու արտադրութիւն, նաւաշինութիւն, գիւղատնտեսական մեքենաշինութիւն, ինքնաշարժներու եւ բեռնակառքու հաւաքման,  ելեկտրական չափագիտութիւնի, քիմիական, նաfթավերամշակման, շինանիւթերու եւ բազմագիր արդիւնաբերութիւն։
Գիւղատնտեսութիւն
Գիւղատնտեսութեան հողատարածութեան աւելի քան 40%-ը եւ խոշոր եղջերաւոր անասուններու 30%-էն աւելին կենդրոնացած է խոշոր անասնապահական հողագործներու ձեռքին, որոնք տնտեսութիւնը վարած եւ գլխաւորական հիմնականով։ Գիւղատնտեսական մեքենաները գլխաւորապէս հողագործներու սեփականութիւնն են։ Գիւղատնտեսական արտադրանքի ինքնարժեքի աւելի քան 3/4-ը տուած է անասնապահութիւնը։ Մէկ անձամբ ինկնող անասուններու գլխաքանակով եւ կենդանի անասուններու արտահանութեամբ Իրլանտան Եւրոպայի մէջ գրաուած է առաջին տեղը, կովու եւ հորթի միսի արտահանութեամբ՝ առաջին տեղերէն մէկ գլխաւորական աշխարհին մէջ։ Բոյսի արտադրութիւնը հիմնականին մէջ բաւարարած է անասնապահութեան կարիքները։ Կը մշակեն ցորեն, գարի, գետնախնձոր, շաքարի եւ կերի ճակնդեղ, վարսակ։
Արտաքին առեւտուր
Կ'արտահանէ միս, խոշոր եղջերաւոր անասուն, կաթնամթերք, գունաւոր մետաղներու հանքաքար, քիմիական, հիւսուած արտադրանք եւ հագուստ, արդիւնաբերական սարքաւորումներ։ Կը Ներմուծէ մեքենաներ եւ սարքաւորումներ, նաֆթ եւ նաֆթամթերքներ, քիմիկատներ, հիւսուած գործուածքեղէն։ Առեւտրական հիմնական գործընկերը Մեծ Պրիթանիան, Ամերիկեան Միացեալ Նահանքները (ԱՄՆ), Գերմանիան, Հոլանտան, Զուիցերիան, Չինաստանը :
Փոխադրութիւն
Երկաթուղային ճանապարհներու երկարութիւնը 3,237 քմ է, հանրուղիները 96,036 քմ : Գլխաւոր ծովային նավահանգիստներն են Տապլինը եւ Քորկը։ Տապլինը ունի միջազգային օդակայան։
Կրթութիւն
1922-ին Իրլանտայի կառավարութիւնը հսկողութեան տակ վերցրած է անձնական դպրոցները, որոնք ստեղծուած էին ըստ դաւանանքի։ Տարրական դպրոցները պետականացուսծ են, բոլոր միջնակարգ դպրոցները մնացած են անձնական։ Ուսուցումը պարտադիր է 6-14 տարեկաններու համար։ Նախադպրոցական անձնատէր հիմնարկներ չկան, երեխաները (4-6 տարեկան) կը յաճախեն տարրական դպրոցներու կցուած նախադպրոցական բաժիններու մէջ։ Չնայած տարրական դպրոցները 90%-ով կը ֆինանսաւորէ պետութիւնը, անոնք գտնուած են եկեղեցական կազմակերպութիւններու խիստ հսկողութեան տակ։ Գիւղական վայրերու մէջ կը գործեն միախումբ եւ երկախումբ տարրական դպրոցներ։ Միջնակարգ դպրոցները (5-6 տարի) ունին 2 շրջան, հիմնական (3-4 տարի), իրաւունք կու տայ բարձր տեսակի մասնագիտացուած ուսումնական հաստատութիւն ընդունուելու, բարձր ընթացքի եւ Իրլանտայի Ազգային համալսարանները։ Խոշորագոյն գրադարաններն են. Ազգային գրադարանը (Տապլին, հիմնադրուած է 1877-ին), Տապլինի հանրային գրադարանը։ Մայրաքաղաքին մէջ գտնուած են Իրլանտայի Ազգային թանգարանը. (հիմնադրուած է 1731-ին), Իրլանտայի ազգային պատկերասրահը (հիմնադրուած է 1864-ին), ժամանակակից արուեստի պատկերասրահը, Քաղաքացիական թանգարանը (հիմնադրուած է 1953-ին)։
Գիտական հիմնարկներ
Իրլանտաայի հնագոյն գիտական կազմակերպութիւններն են
Գրականութիւն
Զարգացած է իրլանտերէնը եւ անգլերէնը: Հնագոյն գրական յուշարձանը հերոսական դիւցազներգութիւնն է՝ գրառուած 8րդ-9-րդդարերուն: Միջին դարերուն ընթացքին բարձր մակարդակի հասած է բարդերու  բանաստեղծութիւնը։ Իրլանտայի պատմութիւնը եւ գրականութիւնը արմատական փոփոխութիւն կրած են 16-րդ-18-րդ դարերուն: Աշխարհիկ ու կրօնական գրականութեան մէջ գերիշխած է հայրենասիրութեան նիւթը։17—րդ դարուն հաւաքուած եւ արտագրուած են ոչնչացման վտանգի տակ եղած հին ձեռագրերը, որու հիման վրայ ստեղծուած է բազմահատոր «Չորս մագիստրոսներու տարեգրութիւնները» (1632-1636)։ 18-րդ դարուն վերջերը աւելի մեծ տեսակարար կշիռք ստացած է անգլերէնով իրլանտական գրականութիւնը։ 19—րդ դարուն 40-ական թուականներուն ծաղկած է յեղափոխական բնոյթի վիպականութիւնը՝ որ կապուած է ազգային-ազատագրական շարժման հետ։ 50-60-ական թուականներուն 2-րդ կէսի գրականութեանը բնորոշ էր ազգայնական գաղափարներու մերժումը եւ ուշադրութիւնը սոցեալական խնդիրներու նկատմամբ է:
Ճարտարապետութիւն եւ Կերպարուեստ
Իրլանտայի տարածքին մէջ հայտնաբերուած են մղտագոյն դարի տոլարներ, դիակիզիներ, դամբարանաբլուրներ։ Քրիստոնեութեան տարածումէն ետք 5-րդ-12-րդ դարերուն կառուցուած են վանքային համալիրներ, բարձր (մինչեւ 40 մ) պահակային աշտարակ-զանգակատուներ, 11-րդ-12-րդ դարերուն՝ ռոմանական կապանքներ, եկեղեցիներ, 12-րդ-14-րդ դարերուն՝ գոթական ոճի տաճարներ։ Քարէ խաչերուն, պղինձէ գաւազաններուն եւ, հատկապէս, մանրանկարչութեանը բնորոշ է զարդաքանդակի ճոխութիւնը։ Անգլիական գաղութատիրութեան պատճառով Իրլանտայի արուեստի զարգացումը արգելակուած է։17-րդ-19-րդ դարերուն սկզբին Տապլինին մէջ անգլիական դասականութեան ոճով կառուցուած են վարչական շենքեր, պալատներ, մենատներ, իսկ 1829-էն՝ նեոգոթիկայի ոգով եկեղեցիներ։ 19-րդ-20-րդ դարերուն նաւահանգստային քաղաքներու մէջ ստեղծուած են ելեկդրակդան բնոյթի շենքերով կանոնաւոր կառուցապատուած շրջաններ։ ժամանակակից ոճով կառուցուած են շարք մը ճարտարապետական համալիրներ, արդիւնբերական կառույցներ, աւաններ։ 18-րդ դարերուն Իրլանտական նկարիչներ: Բարկերը ստեղծագործուած են հիմնականին մէջ Անգլիայի մէջ։ 1840-ական թուականներէն ազգային ինքնորոշման պայքարը նպաստուած է իրապաշտութեան զարգացմանը։ 20-րդ դարերուն սկզբին ձեւաւորուած է ազգային իրապաշտական դպրոցը:
Երաժշտութիւն
Իրլանտական ժողովրդական երաժշտութեան պահպանուած նմուշները ին մէջ միաձայն են՝ հիմնուած 7-աստիճանոց յարաձայն լադերու վրայ։ ժողովրդական պարերէն են՝ ժիգան, ռիլը։ Հիմնական երաժշտական գործիքը բազմալար տաւիղն է։ Երաժշտական արուեստի նշանաւոր ներկայացուցիչներէն են՝ կատարող-երգահանները Դ. Մորֆին, Մ. Կելլըն, դաշնամուրային նոկտիւրնի ժանր ստեղծող Զ. Ֆիլտը, երգահաններ Մ. Պալֆը, Չ. Ստանֆըրտը, Ա. Բաքսը։ Իրլանտայի մէջ գործուֆած են՝ իրլանտական երաժշտական ակադեմեան, համերգական նուագախումբեր, երգչախումբեր եւ այլն։ 1963-ին Տապլինի մէջ կազմակերպուած է Իրլանտայի ազգային օփերային թատերախումբը։
Թատրոն
19-րդ դարուն Տապլինի մէջ անգլիական զուգադիպական կիլտիաները կազմակերպած են գաղտնական ներկայացումներ։ 17-րդ դարուն անգլիացի վերնախաւի համար ստեղծուած են թատրոններ։ 1899-ին բանաստեղծ Ու. Բ. Ցիտսը եւ Ա. Կրեկորին տապլինի մէջ ստեղծած են Իրլանտական գրական թատրոն։ 1922-ին հիմնուած է թատերական միութիւն։
Ծանօթագրութիւն
Ստորոգութիւն:Եւրոպական երկիրներ
Խաչէն
Խաչէնի նահանգին սահմանները կ'անցնէին արեւմուտքէն Սեւանայ լիճի արեւելեան ափերով (ներառելով Սոդք եւ Գեղամայ գաւառները), հարաւ-արեւմուտքէն՝ Դարաբաղեան լեռնաշղթայի հարաւային լանջերով եւ Աղաւնոյ (Հագարի) գետին հոսանքով, հիւսիսէն՝ Մռաւ լերան հիւսիսային լանջերով, իսկ արեւելքէն Մուխանքի արեւմտեան մասը։
ԺԲ. դարու 2-րդ կէսին Խաչէնի իշխանութիւնը բաժնուած էր երեք ճիւղերու, որոնցմէ իւրաքանչիւրին զբաղեցուցած տարածքը ստացած էր իր յատուկ անունը.
Ուշ միջնադարեան աղբիւրներուն մէջ Խաչէն անուան տակ կը հասկցուէր գլխաւորաբար Խաչէնի մելիքութեան բռնած տարածքը Խաչէնագետի աւազանին մէջ, քանի որ նախկին նահանգին տարբեր մասերը, ԺԶ. դարու սկիզբէն, կը զբաղեցնէին Կիւլիստանի, Ջրաբերդի, Ծարի, Սողքի եւ Վարանդայի մելիքութիւնները։
Ստորոգութիւն:Խաչէնի իշխանութիւն Ստորոգութիւն:Արցախ նահանգի գաւառներ Ստորոգութիւն:Արցախ
12 Սեպտեմբեր
12 Սեպտեմբեր, տարուան 255-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 256-րդ) օրն է։
Տօներ
Ստորոգութիւն:Սեպտեմբեր
Կրոնշտադտ
Կրոնշտադտ, Ռուսաստանի նավահանգստային քաղաքներէն է, կը գտնուի Ֆիննական ծոցին՝ Կոտլին կղզու եւ հարակէն փոքր կղզիների վրայ։ 1990 թուականին քաղաքի պատմական կենտրոնն ընդգրկելէ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Համաշխարհային ժառանգության» ցուցակ, որպէս Սանկտ Պետերբուրգի պատմական կենտրոնի եւ շրջակայ հուշարձաններու մաս։ 2009 թուականին Կրոնշտադտն արժանացել է «Զինվորական փառքի քաղաք» կոչումին։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ռուսաստանի քաղաքներ
54 (թիւ)
54 (յիսունչորս)՝ զոյգ երկնիշ բնական թիւ մըն է 53-ի եւ 55-ի միջեւ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թիւեր
Ողնայարի Կողմնածռութիւն
Ողնայարի Կողմնածռութիւն, հին յունարէնով «scoliosis» կը նշանակէ շեղութիւն կամ ծռութիւն։ Ողնայարի կողմնածռութիւնը-ողնկողմնածռութիւնը հիւանդութիւն մըն է, որ կ'ընդգրկէ նեարդամկանակմախքային համակարգը (neuromusculskeletal): Անոր հետեւանքով տեղի կ'ունենայ ողնայարի յարաճուն (progressive) կորութիւն եւ ոլորում։ Ողնայարը կը ստանայ երեք ուղղութեամբ անբնական երեւոյթ, այլ խօսքով՝ պարուրաձեւութին (helical): Յաճախ ողնայարը կը նկարագրուի որպէս գալարաձեւ եւ պարուրաձեւ սանդուղ (spiral stairs): Ողնկողմնածռութիւնը տեղի կ'ունենայ մէկէ աւելի ողնոսկրներու (vertebrae) հաւաքական ծռութեամբ։ Ան տեսնուած երեւոյթ մըն է բոլոր տարիքներու մէջ, առանց սեռի խտրութեան, բայց առաւելաբար աղջիկներու մօտ։
Ողնկողմնածռութիւնը կը յայտնուի տարբեր ժամանակաշրջաններու մէջ, այսպէս՝ մանուկներու մօտ երեք տարեկանէն առաջ, երեխաներու՝ 4-10 տարիքին, պատանիներու՝ արբունքի սկզբնաւորութեան եւ երիտասարդութեան ընթացքին։ Անիկա առաւելաբար կը յայտնուի 10-16 տարեկան պատանիներու մօտ, որոնց 60-80 տոկոսը կ'ըլլան աղջիկներ։
Յաւելեալ
Ողնկողմնածռութիւնը կը յառաջանայ երեք ախտապատճառեալ ձեւերով. Ողնկողմնածռութեան պարագաներուն 65 տոկոսը կը պատահի անորոշ պատճառներով, 15-25 տոկոսը՝ ընդոծին ձեւով եւ 10 տոկոսը՝ երկրորդական պատճառներով։
Ախտանշաններ
Ողնկողմնածռութեան ախտանշաններն են.
Ողնայարի լանջային (thoracic) բաժինի կորնթարդ (convex) ծռութիւնը դէպի աջ կը յառաջացնէ աջ ուսի ցցուածութիւն-բարձրացում։ Իսկ գօտկային (lumbar) բաժինի կորնթարդ ծռութիւնը դէպի ձախ կը յառաջացնէ նոյնպէս աջ ուսի ցցուածութիւն։
Ողնկողմնածռութենէ տառապող անհատները կռնակի եւ սրունքներու առաւել ցաւ կ'ունենան, քան առողջ անհատներ։
Յառաջացած կողմնածռութենէ տառապող անհատը կրնայ ունենալ որոշ բարդութիւններ, յատկապէս՝ շնչահեղձութիւն թոքերու ճնշումով, թոքերու ծաւալի նուազում, սիրտի ճնշուածութիւն եւ մարմնական շարժումներու սահմանափակում։ Այս բոլորը կը պատահին, որովհետեւ ողնայարի կորնթարդ ծռութիւնը ճնշում կը բանեցնէ թոքերուն, սիրտին եւ կրծքավանդակի մկաններուն վրայ եւ արգելք կը հանդիսանայ անոնց ազատ եւ բնական կծկումներուն եւ աշխատանքին։
Ողնկողմնածռութեան ախտաճանաչումը կը կատարուի ընդհանրապէս առաջին անգամ ծնողքին կողմէ։ Անոնք կը նշմարեն իրենց զաւակին մարմինի անբնական դիրքորոշումը, կուզութիւնը եւ ուսի ցցուածութիւնը, մանաւանդ երբ ան կը ծռի դէպի առաջ։ Մանկաբոյժը երկրորդ անձն է, որ իր բժշկական քննութեան ընթացքին կը նշմարէ մանուկի մը մարմինի անբնական կազմուածքը, անհամադասութիւնը եւ ողնկողմնածռութիւնը։ Վերջնական եւ ամբողջական ախտաճանաչումը կը կատարուի մասնագէտ բժիշկի մը կողմէ։ Ան կը կատարէ մարմնական ընդհանուր քննութիւն, նեարդամկանային համակարգի քննութիւն եւ ողնայարի ամբողջական Ք ճառագայթային նկարում, ներառեալ՝ համակարգչային շերտագրական (CT scan) եւ մակնիսարձագանգային (MRI) նկարումներ։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ
Վալերիան Կունիա
Վալերիան (Վալիկո) Լեւանի Կունիա (վրաց.՝ ვალერიან [ვალიკო] გუნია, 21 Յունուար, 1862, Էկի գիւղ - 31 Յուլիս, 1938, Թիֆլիս), վրացի դերասան, թատերագիր, բեմադրիչ, թատերական գործիչ, քննադատ, թարգմանիչ։ Վրացական ԽՍՀ ժողովրդական արուեստագէտ (1933):
Կենսագրութիւն
Վալերիան Կունիա, ծնած է 1862 թուականին Էկի գիւղին, ազնուական ընտանիքի մը մէջ։ Սորված է Մոսկուայի Պոտրովս-Ռազումովսկի գիւղատնտեսական ակադեմիոյ մէջ։
Վերադառնալով Վրաստան՝ ելոյթներ ունեցած է սիրողական ու մասնագիտական ներկայացումներուն մէջ, կազմակերպած է ներկայացումներ, աշխատած որպէս լրագրող ու հրատարակիչ։ Վալերիան Կունիան թարգմանած է ռուս ու արեւմտաեւրոպացի հեղինակներու (Նիքոլայ Գոգոլ,Ալեքսանտր Օստրովսկի, Ուիլիամ Շեքսպիր, Մոլիեր, Վիքթոր Հիւգո, Հենրիկ Իբսէն, Գերհարդ Հաուպտման) պիեսներ եւ գրած Վրաստանի թատրոնի պատմութիւնը : 1913 թուականէն Կունիան նաեւ նկարահանուած է շարք մը վրացական ֆիլմերու մէջ :
Վրաստանի մէջ խորհրդային կարգերու հաստատումէն ետք մասնակցած է թատերական գործերու կազմակերպմանը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:21 Յունուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:31 Յուլիսի մահացածներ
Եաքուտսք
Եաքուտսք (Дьокуускай), քաղաք Ռուսաստանի մէջ եւ Սախա-Եաքուտիոյ Հանրապետութեան մայրաքաղաքն է։ Եաքուտիոյ ամենամեծ եւ հին քաղաքն է, ինչպէս նաեւ՝ Սիպիրի ամենահին քաղաքներէն մէկը։ Ռուսաստանի հիւսիս-արեւելքի բնակչութեան թուաքանակով ամենամեծ քաղաքն է եւ վարչական, արդիւնաբերական, մշակութային, ֆինանսական, գիտական կեդրոնը։ Բնակչութեան թուաքանակով հեռաւոր արեւելեան շրջանի երրորդ քաղաքն է (Վլատիւոսթոկէն եւ Խապարովսկէն ետք)։
Քաղաքի օրը կը նշուի 14 Սեպտեմբերին։
Պատմութիւն
25 Սեպտեմբեր 1632-ին ենիսէեան հարիւրապետ Փիոթր Պեկետովի ջոկատը, ուսումնասիրելով Լենա գետի ափը, աջ ափին` ներկայիս Եաքուտսքի գտնուելու վայրէն 70 քմ վար, հիմնադրեց Եաքուտեան բերդաքաղաքը։ Սկիզբէն բերդաքաղաքը բազմամարդ էր։ Անոր կայազօրին մէջ ներառուած էր 300 քազաք։ 1634-ին անիկա պաշարուեցաւ եաքուտներու կողմէ։ 1635-ին տեղացի քազաքները իրաւունք ստացան կոչուելու եաքուտեան քազաքներ : 1638-ին բերդաքաղաքը դարձաւ նորաստեղծ Եաքուտական վոյեւոտութեան կեդրոնը։ 1642-1643 թուականներուն բերդաքաղաքը տեղափոխուեցաւ ներկայիս վայր` Թոյմաատայի հովիտ։
Վերանուանուած է Եաքուտսք 1643-ին։ Ըլլալով ամբողջ Լենայի շրջանի ռազմական-վարչական եւ առեւտրական կեդրոնը` Եաքուտսք կ'ենթարկուէր Սիպիրեան նահանգին, իսկ 1822-էն` Արեւելասիպիրեան գեներալ-նահանգապետութեան։ 1822-ին Եաքուտսք դարձաւ մարզային քաղաք, իսկ 1851-ին ստացաւ ինքնուրոյն երկրամասի կարգավիճակ` Եաքուտսք կեդրոնով։ Եաքուտսքի ամէնէն աշխուժ զարգացումը կապուած է Իւան Քրաֆտի նահանգապետութեան շրջանին հետ (1907—1913)։ Քաղաքին մէջ կառուցեցին ելեկտրակայան, հեռախօսային կայան, բացուեցաւ թանգարան եւ հիմնուեցաւ Ռուսական Աշխարհագրական Ընկերութեան մասնաճիւղ։
Հայրենական Մեծ Պատերազմի տարիներուն քաղաքին մէջ կը գտնուէր Ալսիպի օդային երթուղիի կառավարումը, որով ԱՄՆ-էն օդանաւեր կը տեղափոխէին։
1922-1991 թուականներուն Եաքուտսքը Եաքուտական ինքնավար սովետական համայնավար հանրապետութեան մայրաքաղաքն էր։ 1991-էն Եաքուտսքը Սախայի հանրապետութեան մայրաքաղաքն է։
Աշխարհագրական Դիրք
Քաղաքը տեղակայուած է Թոյմաատայի հովիտին մէջ` Լենա գետի ձախ ափին, միջին հոսանքին մէջ։ Կը գտնուի հիւսիսային լայնութեան 62 աստիճանի զուգահեռականէն քիչ մը հիւսիս, որուն պատճառով ամրան կը դիտարկուի սպիտակ գիշերներու տեւական ժամանակաշրջան, իսկ ձմրան (Դեկտեմբերին) օրուան մէջ լուսաւոր կ'ըլլայ 3-4 ժամ։ Քաղաքի մակերեսը կը կազմէ 122 քիլոմեթր քառակուսի։ Եաքուտսքը Յաւերժական սառցոյթի շրջանին մէջ տեղակայոգած մեծագոյն քաղաքն է։
Մակերեւոյթ
Եաքուտսք տեղակայուած է հարթավայրային շրջանի մէջ։ Քաղաքի տարածքին մէջ կան շատ լիճեր։ Ափերը աւազոտ են, ծանծաղուտներու մէջ կ'աճին եղէգներ։ Լենայի ձախ հիմնական ափը Թոյմաատայի հովիտ կը հասնի մեծ խորշով, որուն բարձրութիւնը կը հասնի շուրջ 100 մեթրի։ Քաղաքի կողմէ այդ զառիթափերը կը յիշեցնեն լեռնաշղթայ։ Անոր մէկ հատուածն ալ կը կազմէ Չոչուր Մուրան լեռը։
Եաքուտսքի կեդրոնական մասը Լենա գետի հունէն կ'առանձնանայ խոտածածկ ընդարձակ հարթավայրով, այսպէս կոչուած «Կանաչ մարգագետինով», որ կը հանդիսանայ Լենայի հովտամասը եւ կ'ողողուի անոր ջուրերով։
Կլիմայ
Քաղաքի կլիման խիստ ցամաքային է, տեղումներու ոչ մեծ քանակով։
Եաքուտսքի մէջ ձմեռը խստաշունչ է, Յունուարին միջին ջերմաստիճանը կը կազմէ -40 °C, երբեմն կրնայ արձանագրուիլ մինչեւ -60 °C (վերջին անգամ այդպիսի ջերմաստիճան արձանագրուած է 2 Յունուար 1951-ին): Ձմեռը կը տեւէ Հոկտեմբերէն մինչեւ Ապրիլ ներառեալ, Գարունը եւ Աշունը շատ կարճատեւ են: Ձիւնահալը Դեկտեմբերէն Մարտ ինկած ժամանակաշրջանին կը բացառուի:
Ամառը բնորոշ է տեղումներու ոչ մեծ քանակութիւն եւ յաճախ` շատ տաք։ Ջերմաստիճանը կրնայ է բարձրանալ մինչեւ +40 °C-ի, որ հիւսիսային քաղաքի համար շատ բարձր ցուցանիշ է։ Եաքուտսքի տարեկան ամպլիտուտը երկրագունդի վրայ մեծագոյններէն է, կը գերազանցէ 100 °C (102,8 °C)։
Բնակչութիւն
1726-ին, երբ Եաքուտսքով կ'անցնէր կամչատական առաջին առաքումը, այնտեղ կը հաշւուէր, ինչպէս իր մատեանին մէջ նշած է լէյտենանտ Ալեքսէյ Չիրիկովը, ռուսական 300 բակ, իսկ քաղաքի մերձակայքին մէջ կար 30 000 եաքուտ։
Վերջին մարդահամարի արդիւնքներով Եաքուտսքի բնակչութեան թիւը երկու ցուցակագրումներու (2002 եւ 2010) արդիւնքներուն մէջ աւելցած է 20,1 տոկոսով :
1990-ականներու սկիզբէն կը նկատուի հանրապետութեան շրջաններէն դէպի Եաքուտսք աշխուժ գաղթ: 1990-ականներու սկիզբէն մինչեւ 2000-ականներու սկիզբը տեղի կ'ունենար ռուսախօս բնակչութեան հոսք. ներկայիս բնակչութեան ռուսախօս բաժինը կը մնայ գրեթէ անփոփոխ : 2000-ականներէն սկսեալ կը նկատուի գաղթ Միջին Արեւելքէն, Կովկասէն եւ Չինաստանէն:
Եաքուտսքի բնակչութեան թիւը կ'աճուի` ի հաշիւ բնական աճի եւ գաղթի։ Կը ծագի խնդիրներ բնակչութեան ապահովելու անհրաժեշտ ապրուստ, մանկապարտէզներ, դպրոցներ եւ հիւանդանոցներ։
Բնակչութեան Կազմ
Եաքուտսքը բազմազգ քաղաք է։ Մեծամասնութիւն կը համարուին եաքուտները (141 հազար) եւ ռուսերը (113 հազար)։ Քաղաքին մէջ կ'ապրին նաեւ պուրիաթներ, ուքրանացիներ, պաշքիրներ, թաթարներ, չեչեններ, ինկուշներ, օսեր, ղըրղըզներ, լեհեր, լիթուանացիներ, տաղստանցիներ, էւէնկներ, ուզպէքներ, իսլամներ, հայեր, մոլտովացիներ, հաներ, քորէացիներ:
Վարչական Բաժանում
3 Նոյեմբեր 2004-ին Սախայի Հանրապետութեան պետական ժողովի որոշման հիման վրայ Մարխի եւ Կանգալասի աւանները ներառուեցան Եաքուտսքի քաղաքային սահմանագիծին մէջ :
Եաքուտսքի քաղաքային կազմին մէջ կը մտնեն Մական, Տապակա, Հին Տապակա, Խատասի, Տուլակինօ, Քափիթոնովկա, Քիլտիամցի, Սիրտախ, Փրիկորոտնոէ եւ Վլատիմիրովկա գիւղերը։
Սախայի հանրապետութեան` 30 Նոյեմբեր 2004-ի օրէնքով վճռուած է, որ Ժաթայ կը հանդիսանայ ինքնուրոյն եւ միակ քաղաքապետական կառոյցը, որ չի մտներ Եաքուտսք քաղաքի քաղաքային գաւառի կազմին մէջ :
Արդիւնաբերութիւն
Ըլլալով շրջանի վարչական եւ մշակութային կեդրոն, Եաքուտսք չունի շատ զարգացած արդիւնաբերութիւն։ Հիմնական բնագաւառները կ'ապահովեն քաղաքի կենսագործունէութիւնը։ Կէսէն աւելին (53,3 %) բաժին կ'իյնայ ջերմուժ համալիրի արտադրութեան, 17,7 %-ը՝ սննդային արդյունաբերութեան, 11,1 %-ը՝ ալմաստի երեսակման, 4,3 %-ը՝ շինարարական նիւթերու արդիւնաբերութեան, 3,2 %-ը՝ մետաղամշակման : Աւելի մեծ ձեռնարկութիւններ են.
Առեւտուր
Եաքուտսքը Եաքուտիոյ առեւտրի եւ վաճառականութեան մեծագոյն կեդրոնն է։ Ձեռնարկատիրութիւնը կը կազմէ քաղաքի տնտեսութեան հիմքը։ Աշխատունակ քաղաքացիներու գրեթէ 60 %-ը, ինչպէս նաեւ հանրապետութեան շրջաններէ եւ այլ երկիրներէ ներգաղթածներու մեծ մասը զբաղած է առեւտուրի եւ ծառայութիւններու մարզին մէջ։ Քաղաքին մէջ կայ քանի մը շուկաներ (Սթրոիթելնի, Սայսարի, Քրիթի, Ավտորինոկ), առեւտուրի կեդրոններ, խանութներ եւ կրպակներ։ Առեւտրական ծառայութիւններու մարզին մէջ ներկայացուած են ինքնաշարժի սրահներ, սրճարաններ, պանդոկներ, գեղեցկութեան սրահներ, մասնաւոր տարրալուծարաններ, լուացքատներ, անշարժ գոյքի գործակալութիւններ, շինարարական եւ փոխադրութեան ընկերութիւններ։
Փոխադրութիւն
Քաղաքին մէջ կը գործէ գետային նաւահանգիստ: Երկաթուղային փոխադրութեան բացակայութեան պայմաններուն մէջ բեռնափոխադրման մեծ մասը կ'իրականացուի նավահանգիստի միջոցով։ Բացի անկէ, ջրային մարդատար փոխադրութիւնը քաղաքը կը կապէ Լենայի աւազանի այլ բնակավայրերու հետ։ 2008-ին տնտեսական եւ արհեստական պատճառներով դադրեցան կանոնաւոր ռէյսերը դէպի Խանտիկա:
Ինքնաշարժի փոխադրութեամբ Եաքուտսք հասնիլ դժուար է. А360 «Լենա» դաշնային մայրուղին կը հասնի մինչեւ Նիժնի Պեստիախ աւան, որ տեղակայուած է Լենայի աջ ափին՝ Եաքուտսքի դիմաց։ Եաքուտսքի հետ կապը ամրան կ'իրականացուի բեռնամարդատար լաստերու, ձմրան (դեկտեմբեր - ապրիլ)՝ գետի սառոյցի միջոցով, սառցահոսանքի եւ սառցակալման շրջանին տեղափոխումը կարելի է միայն օդային ուղիներով։
Մինչեւ վերջերս ճամբաները հիմնականին ունեին մանրախճային մակերես, սակայն վերջին շրջանին կ'իրականացուին մայրուղիի վերականգնման եւ ղուպրապատման մասսայական աշխատանքներ : 2007-ին «Վիլիոյ» ինքնաշարժի ճամբան ընդգրկուեցաւ դաշնային ճամբաներու ցանկին մէջ, թէեւ փաստացի այդպիսի ճամբայ գոյութիւն չունի :
Օդային Փոխադրութիւն
Քաղաքին մէջ կը գործէ երկու օդակայան.
Հասարակական Փոխադրութիւն
Գոյութիւն ունի նաեւ միջքաղաքային հանրակառքի փոխադրում Եաքուտսքի ինքնաշարժի կայանէն, որ մայրաքաղաքը կը կապէ համեմատաբար մօտ վայրերուն։ Քաղաքէն հանրակառքի ռէյսեր կան նաեւ մինչեւ Ալտան:
Մարզաձեւեր
Քաղաքին մէջ առկայ է սառոյցէ պալատ, արհեստական խոտածածկոյթով մարզադաշտեր, մարզանքի պալատ, մարզական համալիրներ եւ այլ մարզական շինութիւններ։
Ռուսական արենային մէջ քաղաքը ներկայացնում է «Զարիա» («Заря») մինի ֆութպոլի ակումբը։ 2008-ին խումբը գրաւեց 4-րդ դիրքը մինի ֆութպոլի Ռուսաստանի Բարձրագոյն ախոյեանութեան։
Տարբեր տարիներու քաղաքը ներկայացուցած են «Տինամօ» («Динамо») ֆութպոլի ակումբը, «Սախա» («Саха») պասքէթպոլի ակումբը, «Եաքութիանոչկա» («Якутяночка») վոլէյպոլի աղջկանց ակումբը, «Սախիանկաս» («Сахаинкас») մինի ֆութպոլի ակումբը։
2011-էն «Եաքուտիա» («Якутия») ֆութպոլի ակումբը դարձեալ բարձրացաւ բարձր մակարդակի եւ կը համարուի ֆութպոլի Ռուսաստանի առաջնութեան երկրորդ բաժինի մասնակից։
Եաքուտսք կը համարուի «Տեթի Ազիի» («Дети Азии») միջազգային մարզական խաղերու վայրը։ Անբնք տեղի ունեցած են 1996, 2000, 2004, 2008 եւ 2012 թուականներուն։
2014-ին քաղաքին մէջ տեղի ունեցաւ մաս-ռեսթլինկի աշխարհի առաջին առաջնութիւնը :
2005-էն քաղաքին մէջ աշխուժօրէն կը զարգանայ հեծանիւի շարժումը։ Պարբերաբար տեղի կ'ունենան մրցումներ։
Կրօն
Եաքուտսքի մէջ կրօնական կազմակերպութիւնները բավականին շատ են, կայ աղօթատեղիներու ամբողջ շարք մը։
Քաղաքին մէջ կը գործէ Ռուս Ուղղափառ եկեղեցւոյ հինգ ծխական համայնք : Կայ նաեւ հնածեսութեան համայնք։
Գոհար Ազնաւուրեան
Գոհար Ազնաւուրեան (1906, Բաբերդ Օսմ. Կայսրութիւն - 8 Օգոստոս 1983, Երեւան), արխիւագէտ, խմբագիր:
Եաքուտսք
Կրօն
Եաքուտսքի մէջ կան կաթողիկէներ, ընդ որուն, բաւականին հինէն՝ թերեւս 20-րդ դարու սկիզբէն։ Կան նաեւ մահմետականութիւն դաւանողներ։ 23 Սեպտեմբեր 2005-ին քաղաքին մէջ բացուեցաւ մզկիթ : Քաղաքին մէջ կը բնակին նաեւ պուտտայականութեան եւ այլ կրօններու ներկայացուցիչներ :
Գոհար Ազնաւուրեան
Հայաստան կ'ապաստանի ցեղասպանութեան տարիներուն: 1926-ին Երեւանի Պետական համալսարան կը մտնէ եւ բանասիրական բաժինը կ'աւարտէ 1930-ին:
Մինչեւ 1936 կը պաշտօնավարէ Երեւանի կեդրոնական արխիւին մէջ, յետոյ ստանձնելով գրական բաժնի ձեռագրատան ֆոնտերու բաժնի վարիչի պաշտօնը: Մինչեւ իր կեանքի վերջին օրերը կ'աշխատի Երեւանի Չարենցի անուան Գրականութեան եւ Արուեստի Թանգարանին մէջ:
Եաքուտսք
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1632-ին հիմնադրուած բնակավայրեր Ստորոգութիւն:Սախա-Եաքուտիոյ հանրապետութիւն
Գոհար Ազնաւուրեան
Անձնական չափազանց նուիրում ու աշխուժ աշխատանքի շնորհիւ, իր շրջանի եւ աւելի առաջ ապրած հայ գրողներու արխիւները կրցած է մէկտեղել:
Արխիւագէտի պաշտօնին զուգահեռ աշխատակցած է գրական եւ հայագիտական մամուլին։ Հանրութեան ներկայացուցած է անտիպ նամակներ, որոնք հայ գրականութեան պատմութեան մէջ իրենց արժանի տեղը գրաւած են:
Մինչեւ 1964 - 1966 թուականներ կը մասնակցի Յովհաննէս Յովհաննիսեան ի երկերու ամբողջ հաւաքածոյի ակադեմական հրատարակութեան: Հրատարակութեան պատրաստած է Արշակ Չօպանեանի « Պետրոս Դուրեանի կեանքն ու գործը» (Երեւան, 1967) ուսումնասիրութեան բնագիրը:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1906 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1983 մահեր Ստորոգութիւն:8 Օգոստոսի մահացածներ
Վրէժ Յակոբեան
Վրէժ Յարութիւն Յակոբեան, հայ դերասան, ՀՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ (2008):
Կենսագրութիւն
Վրէժ Յակոբեանը ծնած է 1938 թուականին Յունաստանի Աթենք քաղաքի մէջ։ 1947 թուականին հայրենադարձ եղած է։ Սորված է Երեւանի Յակոբ Պարոնեանի անուան միջնակարգ դպրոցին մէջ։ 1958-1962 թուականներուն սորված է Երեւանի գեղարուեստա-թատերական հիմնարկի դերասանական բաժնին՝ Արմէն Գուլակեանի արուեստանոցի մէջ։
Եղած է Երեւանի Գաբրիէլ Սունդուկեանի անուան ազգային ակադեմական թատրոնի դերասան, 1977 թուականին նշանակուած է թատրոնի փոխտնօրէն, 1982 թուականին՝ տնօրէն։ Հիւրախաղերով հանդէս եկած է շարք մը արտասահմանեան երկրներու մէջ։ Եղած է Հայաստանի մշակոյթի նախարարութեան թատերարուեստի վարչութեան պետ, ղեկավարած է Երեւանի Գաբրիէլ Սունդուկեանի անուան ազգային ակադեմական թատրոնը, 2003-2013 թուականներուն եղած է Երեւանի Ալեքսանդր Սպենդիարեանի անուան օփերայի եւ պալետի ազգային ակադեմական թատրոնի փոխտնօրէն   :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Նենսի Թորոսեան
Նենսի Թորոսեան՝ արուեստագիտուհի, դերասանուհի եւ թատրոնի դասատու:
Կենսագրութիւն
Նենսի Թորոսեան ծնած է Արժանթին, յաճախած է Սուրբ Սահակ-Մեսրոպ վարժարանը, ապա վկայուած է Թատերական Համալսարանէն, որպէս դերասանուհի եւ թատրոնի դասատու: 2003-ին հաստատուած է Քանատա, Մոնթրէալլ, ուր հայկական գաղութին մէջ ունեցած է իր իւրայատուկ ներդրումը որպէս բեմադրիչ եւ դերասան:
Բեմադրական գործունէութիւն
Ան որպէս բեմադրիչ աշխատակցած է Համազգայինի «Պետրոս Ադամեան» եւ Թէքէեան Մշակութային Միութեան «Հայ բեմ» թատերախումբերուն: Ղեկավարած է Մոնթրէալի գաղութին մէջ գործող Ամառնային ճամբարներ, որոնց յայտագիրներուն մէջ զգալիօրէն ներմուծած է արուեստի դասընթացքներ:
Արուեստի հիմնարկ
2018 Յուլիսին, Մոնթրէալի մէջ, Նենսի Թորոսեան հիմնած է «Դէմքեր» Արուեստի Հիմնարկը ինչպէս նաեւ կ’իրականացնէ թատերական դասընթացքներ:
«Դէմքեր» ու հիմնադրման նպատակներն ու առաքելութեան մասին արուեստագիտուհի Նենսի Թորոսեան կը յայտնէ, թէ «Դէմքեր» հիմնարկին նպատակն է որոնել, գտնել ու յայտնաբերել նոր արուեստագէտներ, ապա յարմար միջավայր մը ստեղծել անոնց, որպէսզի կարենան ազատօրէն ստեղծագործել: «Դէմքեր» հիմնարկին առաքելութեան մաս կը կազմէ նաեւ արուեստագէտը հանրութեան ծանօթացնելու առիթներ ստեղծելը,
Թատրոնի ուսուցիչ տիկ. Նէնսին անդրադառնալով թատերական դպրոցի մը հիմնադրման իր մտադրութեան կ’ըսէ. «Նախաքայլը առնուած է արդէն, եւ թատերական առաջին դասընթացքը իր աւարտին հասաւ: Դասընթացքը կը բաղկանայ 8 դասաժամերէ, որուն կրնան մասնակցիլ ամէն տարիքի անհատներ»: Ան կը յայտնէ, թէ թատերական դասընթացքներուն դերասաններուն կը փոխանցուին շնչառութեան, կեդրոնացման, կեցուածքի, շարժուձեւերու, ձայնային եւ խաղարկութեան մեթոտներ եւ գաղտնիքներ, որոնցմով կարելի է աւելի արհեստավարժ դերասաններ պատրաստել ապագային:
Թատերական գործունէութիւն
Յովհաննէս Թումանեանի ծննդեան 150-ամեակը. այս առթիւ 2019 Ապրիլ 27-ին, 28-ին եւ Մայիս 4-ին տեղի պիտի ունենայ «Միւս Թումանեան»ը ներկայացումը տիկին Նէնսի Թորոսեանի բեմադրութեամբ:
«Միւս Թումանեանը» ներկայացումը թատերական դասական բեմադրութիւն մը չէ, այլ «Իր հեքիաթներուն կողքին պիտի ներկայացնեմ նաեւ բանատեղծութիւնները, ուրիշներու յիշատակումները Թումանեանի մասին եւ այլն, այս բոլորին համադրումը պիտի ըլլայ ներկայացումը», կ’ըսէ ան:
Շքանաշան եւ գնահատագիր
Նենսի Թորոսեան արժանցած է զանազան գնահատագիրներու Արժանթինի եւ Քանատայի մէջ, որոնցմէ յիշարժան է Սփիւռքի Նախարարութեան «Կոմիտաս» շքանշանը:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Արժանթին ծնածներ Ստորոգութիւն:Բեմադրիչ Ստորոգութիւն:Հայ դերասանուհի Ստորոգութիւն:Հայ թատրոնի ուսուցիչ(արւմտ․) Ստորոգութիւն:Արուեստագիտուհի Ստորոգութիւն:Հասարակական գործիչներ Ստորոգութիւն:Արուեստի Հիմնարկի հիմնադիր
Ստեփան Յակոբեան
Ստեփան Յակոբեան (1851, Կ. Պոլիս - 15 Մարտ 1917), հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1851 թուականին Կոստանդուպոլսոյ մէջ։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է Կ. Պոլսոյ՝ Գուզկունճուք թաղամասի, միջնակարգ վարժարանին մէջ (իտատիէ): Ապա՝ Գումգափու թաղամասի Պէզճեան դպրոցին մէջ։ 1874 թուականին աւարտած է Կ. Պոլսոյ Օսմանեան կայսերական վարժարանը։ 1874-77 թուականներուն՝ որպէս զինուորական բժիշկ, ծառայած է Օսմանեան կայսրութեան դանուբեան նահանգներուն մէջ ու մասնակցած Սերպիական պատերազմին։
Այդ ընթացքին կատարելագործման կարճատեւ դասընթացքներու հետեւած է՝ Փարիզի եւ Վիեննայի մէջ։ Եղած է Ընկերութեանց տնօրէններու ժողովի անդամ եւ Ազգային կեդրոնական վարչութեան Քաղաքական ժողովի Ուսումնական խորհուրդի անդամ։ Տասը տարի Գատըգիւղի Արամեան վարժարանի հոգաբարձու եղած է ։
Գիտաբժշկական եւ գիտահանրամատչելի յօդուածները տպագրուած են «Երկ­րա­գունտ», «Մա­սիս», «Բիւ­զան­դի­ոն» եւ «Բժիշկ» թերթերուն մէջ։
Եղած է Գատըգիւղի բազմազգ բնակչութեան սիրելի եւ յարգելի բժիշկը։ Հակառակ անոր առաջացած տարիքին՝ առողջ, առոյգ, կենսախինդ անձնաւորութեան տէր մարդ մը եղած է։
Մահացած է 1917 թ.–ի Մարտի 15-ին՝ ժանտախտ է, 66 տարեկան հասակին։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1851 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս ծնածներ Ստորոգութիւն:15 Մարտի մահացածներ Ստորոգութիւն:1917 մահեր Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Ժանտախտէ մահացածներ
Marvel Comics
Մարվըլ Քոմիքս ( marvel - հրաշք), քոմիքսներ թողարկող ամերիկեան ընկերութիւն, «Marvel Entertainment»-ի դուստր ընկերութիւնն է։ Երկրպագուները անոր անուանել են «Մտքերի տուն», «Մարվել»-ը հայտնի է իր քոմիքսներով շարքով՝«Ֆանդասդիք չորսը», «Սարդ մարդը», «Հալք», «Երկաթե մարդը», «Համարձակ Սատանա», «Տոգթոր Սթրէյնճ»,«Թոր», «Քափիդան Ամերիկա», «Իքս մարդիկ», «Պատժիչ» եւ «Տէտփուլ».«Մարվըլ»-ի քոմիքսներու կերպարների մեծամասնութիւնը կ'ապրին հորինուած տիեզերքի մէջ, որու անունն է Երկիր մոլորակ-616. 1960-ականներուն «Մարվըլ Քոմիքս» ընկերութիւնը քոմիքս թողարկող ամերիկեան երկու ամենամեծ ընկերություններէն մեկն է։ 2009 թվականի օգոստոսի վերջին «Ուոլթ Տիզնի ընկերութիւնը» ընկերութիւնը հայտարարեց, որ «Մարվըլ» ընկերութիւնը գնեց։ Գործարքը կատարուեցաւ 2009 թուականի Դեկտեմբերին, եւ գինը կը կազմուած էր $4,24 Միլիար :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ընկերութիւններ
Էհինատես
Էհինաատես (յուն․՝ Εχινάδες)․ կղզեխումբ, Յոնիական ծով, Յունաստան։ Հնադարեան բոլոր պատմաբանները, ինչպէս օրինակ Իրոտոթոս, Թուքիտիտիս եւ Ստրաբոն, էհինատես նշած են որպէս կղզեխումբ։
Կղզեխումբը կը բաղկանայ կղզիներու երեք մեծ խումբերէ․ Տրաքոներես (հիւսիսը), Մոտիա (կեդրոնը) եւ Ունիատես (հարաւը)։ Վարչականօրէն կղզեխումբը կը պատկանի Քեֆալոնիա եւ Իթաքի Շրջանային Միաւորին։
Էհինատես երկու մեծ ծովամարտերու թատերաբեմ եղած է․ Էհինատեսի ճակատամարտը (1427) եւ Նաֆփաքթոյին ճակատամարտը (1571)։
Յունական դիցաբանութեան մէջ, Էհինատես յաւերժահարսերը Ախելո՛ոսէն պատժուեցան եւ կղզիներ դարձան։ Ըստ Հոմերոսին, կղզեխումբը առասպելական Թաֆիոններուն թագաւորութեան վայրը եղած է։
Բնապահպանում
Կղզեխումբը Քալամոս, Քասթոս, Մեղանիսի․ Աթոքոսի եւ Արքուտոս ծովային շրջանին հետ Ֆիսի 2000 մաս կը կազմէ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յոնիական ծովու կղզիներ Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Կիուի Մարկվելաշվիլի
Կիուի Մարկվելաշվիլի (გივი მარგველაშვილი,, ծնած է՝ 14 Դեկտեմբեր 1927, Պերլին, Վայմարեան Հանրապետութիւն), վրացական ծագմամբ գերմանացի գրող, փիլիսոփայ եւ լեզուաբան։ Մերապ Մամարտաշվիլիի ընկերն ու գործընկերը :
Կենսագրութիւն
Կիուի Մարկվելաշվիլին ծնած է 14 Դեկտեմբեր 1927-ին, Պերլինի մէջ, վրացի գաղթականներու ընտանիքի մէջ։ Իր հայրը վրացի փիլիսոփայ ու պետական գործիչ Թիթօ Մարկելաշվիլին է :
Ռանտա Այուպի
'''Ռանտա Ս. Այուպի''' (Randa S. Ayoubi, 1962), Յորդանանի Ամման քաղաքը գտնուող միջազգային շարժուն գծանկարի եւ թուային մետիա արտադրութեան «Ռուպիկոն Կրուփ հոլտինկի» հիմնադիր եւ գլխաւոր գործադիր տնօրէն: Ճանչցուած է Կլոպալ TV- ի ամենաազդեցիկ կիներէն մէկը եւ տնտեսական աշխարհին մէջ նշանաւոր արաբ կին :
Կենսագրութիւն
Այուպի ծնած է Երուսաղէմ, մեծցած է Ամման : Հարուըրտի տնտեսական դպրոցէն ստացած է համակարգչային գիտութիւններու BA եւ տնտեսական վարչարարութեան մագիստրոսի աստիճան : Այուպիի ոգեշնչումը կու գայ կրթութեան հետ արուեստագիտութեան միաձուլման ցանկութենէն : Ան խօսած է արաբական լրատուամիջոցները աւելի լայն լսարանի ներկայացնելը իբրեւ «Արաբական վերածնունդի» մաս, նշելով.
Կիուի Մարկվելաշվիլի
Կենսագրութիւն
Պատանի հասակին պարած է սուինկ ու եղած է սվինկիւկենտի անդամ :
Ռանտա Այուպի
Գործունէութիւն
1994-ին Այուպի հիմնադրած է Ռուպիկոն ընկերութիւնը, որ 2004-ին դարձած է «Ռուպիկոն Կրուփ հոլտինկ»: Սկիզբը ան պայքարած է ներդրողներէն ֆինանսաւորում ստանալու համար, այնուհետեւ սկսած է իր ընկերութիւնը` դրամատնային ոլորտի մասնագէտներուն ուսուցանելով բազմաբնոյթ մետիա հմտութիւններ : Տասը տարիներու ընթացքին դրամական միջոցներ հաւաքելէ ետք Այուպին զբաղուած է շարժուն գծանկարներու արտադրութեամբ եւ խաղային ուսուցմամբ: Ռուպիկոն ներկայիս նշանաւորի է Ben & Izzy եւ Postman Pat Movie շարժուն գծանկարներու շարքերով:
Կիուի Մարկվելաշվիլի
Կենսագրութիւն
1945 թուականէն ետք ապրած ու աշխատած է Թիֆլիսի մէջ :
Թիֆլիսի պետական համալսարանին մէջ սորված է անգլերէն։
1950-ական թուականներուն գերմաներէն գրած է Ֆենոմենոլոկիա եւ Մարթին Հայտեկերի փիլիսոփայութեանը նուիրուած աշխատութիւն : 1957—1970 թուականներու որպէս գերմաներէնի ու անգլերէնի դասախօս աշխատած է Թիֆլիսի օտար լեզուներու պետական համալսարանին մէջ։ Սորված է նաեւ վրացերէն ու ռուսերէն :
Ռանտա Այուպի
Գործունէութիւն
Այուպի զբաղեցուցած է Աքապայի Կարմիր ծովի շարժանկարային արուեստի ուսումնարանի նախագահին պաշտօնը եւ օգնած է Յորդանանի մէջ հիմնադրել տեղեկատուական արուեստագիտութեան դաշնութիւն:
Կիուի Մարկվելաշվիլի
Կենսագրութիւն
1969 թուականին ան 22 տարուան ընթացքին մէջ առաջին անգամ կը մեկնի ԳԴՀ Շոթա Ռուսթաւելիի անուան պետական ակադեմիական թատրոնի խումբի կազմին մէջ՝ որպէս թարգմանիչ։
1971 թուականին դարձած է Վրացական ԽՍՀ Գիտութիւններու ակադեմիայի Փիլիսոփայութեան կեդրոնի գիտական աշխատակից։ Նոյն թուականին Պերլինի մէջ ծանոթացած է այլախոհ Վոլֆ Պիրմանի հետ, որուն պատճառով Մարկվելաշվիլիին մինչեւ 1987 թուական կ'արգիլեն լքել ԽՍՀՄ սահմանները։
1972 թուականին ծանոթացած է գրող Հենրիխ Պելի հետ, որ փորձած է Մարկվելաշվիլիի համար ձեռք բերել անձնաթուղթ, բայց չկարողացաւ։
1990 թուականին մշտական բնակութիւն հաստատած է Պերլինի մէջ եւ ստացած է քաղաքացիութիւն :
2012 թուականի 14 Դեկտեմբեր-ին՝ Մարկվելաշվիլիի ծննդեան օրը, DVV International եւ Թիֆլիսի Կիոթէի կեդրոնը համատեղ կը հաստատեն նոր մրցանակ՝ ի պատիւ Մարկվելաշվիլիի։ Վերջինս ալ կը դառնայ այդ մրցանակի առաջին դափնեկիրը, որ կը ստանայ այն 1 Փետրուարին :
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Վրացի գրողներ (արեւմ.) Ստորոգութիւն:Վրացի փիլիսոփաներ (արեւմ.) Ստորոգութիւն:Վրացի լեզուաբաններ
Յովհաննէս Թումանեան
Յովհաննէս Թումանեան (19 Փետրուար 1869, Դսեղ - 23 Մարտ 1923, Մոսկուա): Ամենայն Հայոց բանաստեղծ, արձակագիր, գրական, ազգային եւ հասարակական գործիչ, ։ Գրած է բանաստեղծութիւններ, պոէմներ, քառեակներ, վիպերգներ, պատմուածքներ ու հեքիաթներ, ակնարկներ, քննադատական ու հրապարակախօսական յօդուածներ, կատարած է թարգմանութիւններ, մշակած է «Սասունցի Դաւիթ» դիւցազներգութիւնը։
Տոհմ
Յովհաննէս Թումանեանի հայրը՝ Տէր-Թադէոս, (աւազանի անունով՝ Ասլան), (183)-1898), գիւղի քահանան էր։ Ան ազնուական Թումանեան տոհմէն էր, որ սերած էր Ժ.- Ժա. դարերուն Տարօնէն Լոռի գաղթած Մամիկոնեաններէն։ Մայրը՝ Սոնան (1842-1936), Քոչարեաններու տոհմէն, նոյնպէս դսեղցի էր։ Զրուցասէր եւ լաւ պատմող կին մը ըլլալով՝ իր երեխաներուն առասպելներ, առակներ եւ հեքիաթներ կը պատմէր, համեմած ժողովրդական ոճով եւ դարձուածքներով։ Թումանեան՝ ընտանիքի ութ զաւակներուն անդրանիկն էր։ Եղբայրներն ու քոյրերն էին՝ Ռոստոմ (1871 -1915), Օսան (1874-1926), Իսկուհի (1878-1943), Վահան (1881-1937), Աստղիկ (1885-1953), Արշաւիր (1888-1921) եւ Արտաշէս (1892-1916) ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Լոռի գաւառի Դսեղ գիւղը, հոգեւորական ընտանիքի մը յարկին տակ։ Նախնական կրթութիւնը գիւղի դպրոցին մէջ ստանալէ ետք, յաճախած է Ջալալօղլուի (այժմու Ստեփանաւան) դպրոցը, որմէ շրջանաւարտ՝ 1883-ին, անցած է Թիֆլիս, ուսումը շարունակելու Ներսիսեան Ճեմարանէն ներս, սակայն նիւթական ծանր պայմաններու ճնշումին տակ, 1887-ին ակամայ լքած է դպրոցը եւ նետուած կեանքի ասպարէզ` աշխատանք գտնելով նախ Թիֆլիսի հայոց Դատաստանական խորհուրդի, ապա Հայ հրատարակչական միութեան գրասենեակներուն մէջ, 1893-էն աշխատակցած է «Աղբիւր», «Մուրճ», «Հասկեր», «Հորիզոն» գրական պարբերականներուն, յետոյ ամբողջովին նուիրուած՝ գրականութեան։ 1912-ին Թումանեան ընտրուած է նորաստեղծ Հայ գրողներու կովկասեան ընկերութեան նախագահ, իսկ 1918-ին՝ Հայոց հայրենակցական միութիւններու միութեան (ՀՀՄՄ) նախագահ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմին (1914-1918) հայ ժողովուրդի կրած վնասները հաշուելու եւ Փարիզի հաշտութեան խորհրդաժողովին (1919-1920) ներկայացնելու նպատակով ՀՀՄՄ-ն 1918-ին ստեղծուած է Քննիչ յանձնաժողով մը՝ Թումանեանի գլխաւորութեամբ։ Ոչ մէկ ջանք խնայած է՝ Եղեռնէն փրկուած եւ Էջմիածինի մէջ հաւաքուած իր ազգակիցները տեղաւորելու եւ զանոնք սնունդով ապահովելու համար։ Այդ առիթով է, որ ինքզինք կոչած է «Ամենայն Հայոց Բանաստեղծ»՝ կաթողիկոսին հետ վէճի մը ընթացքին։ 1912-1921 թուականներուն եղած է Հայ գրողներու կովկասեան միութեան նախագահ։ Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք նախագահած է Հայաստանի օգնութեան կոմիտէն (1921-1922)։ 1921-ի աշնան Թումանեան մեկնած է Կ.Պոլիս՝ հայ գաղթականներուն համար օգնութիւն գտնելու նպատակով։ Քանի մը ամիս հոն մնալէ ետք, հիւանդ վերադարձած է:
Անձնական կեանք
1888-ին, տասնինը տարեկան հասակին, Թումանեան ամուսնացած է տասնեօթամեայ Օլկա Մաճկալեանին հետ եւ ունեցած 10 զաւակներ՝ Մուշեղ (1889-1938), Աշխէն (1891-1968), Նուարդ (1892-1957), Արտաւազդ (1894-1918), Համլիկ (1896-1937), Անուշ (1898-1927), Արփենիկ (1899-1981), Արեգ (1900-1939), Սեդա (1905-1988), Թամար (1907-1989)։
Գլխաւոր գործերը
Թումանեան իր առաջին ստեղծագործութիւնը գրած է 12 տարեկանին, երբ Ջալալօղլու դպրոցի աշակերտ էր։
Թումանեանի գրական գործունէութեան ամենայայտնի շրջանը կը համարու Ժթ. դարու վերջին տասնամեակը եւ Ի. դարու սկիզբը։ Այդ ժամանակաշրջանին է, որ Թումանեան հանդէս կու գայ որպէս ժողովրդական ստեղծագործական աւանդոյթներու վրայ հիմնուող բանաստեղծ։ Ան գրած է հեքիաթներ, վիպերգներ, պատմուածքներ, առակներ, դիւցազներգութիւններ։ Իր գործերուն հիմնական նիւթերն են հայրենի բնութիւնը, ժողովուրդը իր բարքերով, հերոսներով եւ աւանդութիւններով։
Իր ստեղծագործութիւններէն շատերուն մէջ, ան կը նկարագրէ նահապետական օրէնքներով ապրող գիւղացիներու կեանքը, որ լի է ներքին ու յաճախ ողբերգական հակասութիւններով։ Այդ թեմայով գրուած են «Մարօն» (1887, հրատարակուած՝ 1892-ին), «Լոռեցի Սագօն» (1889, հրատարակուած՝ 1890-ին), «Անուշ» ողբերգութիւնը (1890, հրատարակուած 1892-ին)։ Իր լաւագոյն գործերէն կը համարուին՝ «Սասունցի Դաւիթ»(անաւարտ, ուր Թումանեան նկարագրած է հայ ժողովուրդին ազատատենջ ոգին), «Թմկաբերդի Առումը» (1902, հրատարակուած՝ 1905-ին), «Ախթամար», «Փարվանա» վիպերգները, «Մի Կաթիլ Մեղր»ը եւ «Գիքոր» պատմուածքները։
«Գիքորը» քաղաքի բարքերուն զոհ դարձած գիւղացի պատանիի մը ողբերգական պատմութիւնն է։ Պատմուածքին մէջ նկարագրուած են դարու նիւթապաշտութիւնը եւ մարդու վեհ երազներուն փլուզումը։
«Անուշ»ը յաւիտենական ու անմահ սիրոյ յուզիչ պատմութիւն մըն է։ Հերոսուհին՝ Անուշը, կորսցնելով իր սէրը՝ Սարօն, կը կորսնցնէ նաեւ հոգեկան հաւասարակշռութիւնը, չի կրնար ալ ապրիլ «պաղ ու տխուր» աշխարհին մէջ եւ ինքզինք կը նետէ գետը՝ վիշտը խառնելով Դեբետի ալիքներուն։ Հոս Թումանեան կը քննադատէ գիւղի հին, քարացած սովորութիւնները եւ նեղմիտ պատուախնդրութիւնը։
Թումանեանի մանկական եւ ժողովրդական ստեղծագործութիւններուն մէջ եւս պարզութեան տակ թաքնուած են մեծ իմաստներ, ինչպէս՝ «Սուտլիկ Որսկանը», «Չարի վերջը», «Շունն ու կատուն» (1886), «Անբախտ վաճառականները» (1886), «Տէրն ու ծառան», «Գառնիկ ախպերը», «Փիսիկի գանգատը», «Բզէզի դպրոցը», «Կիկոսի մահը», «Անբան Հուրին», «Ոսկու կարասը», «Ձախորդ Փանոսը», «Քաջ Նազարը» եւայլն:
1890-ին կը տպագրուի Թումանեանի առաջին գիրքը, 1892-ին՝ երկրորդը: Շուտով Թումանեան կը դառնայ հայ գրական կեանքի կեդրոնական դէմքը:
Թումանեան իր ստեղծագործութիւններով յեղաշրջում կը կատարէ հայ բազմադարեան գրականութեան մէջ։ Անոր լեզուն եւ մտածողութիւնը պարզ են, ժողովրդական։ Ան իր քնարերգութեան մէջ արծարծած է նաեւ հայրենասիրական, քաղաքական, փիլիսոփայական եւ սիրային թեմաներ։ Իրական կեանքի պատկերն ու ընկերային անարդարութեան դէմ խտացուած բողոքները արտայայտուած են «Գութանի երգը», «Խրճիթում» եւ այլ բանաստեղծութիւններու մէջ։ «Հին Օրհնութիւն» բանաստեղծութիւնը հայ ժողովուրդի վիշտին, ձգտումներուն ու երազներուն խտացումն է։ «Հայոց լեռներում» բանաստեղծութեան մէջ, խօսելով հայ ժողովուրդի դարաւոր պատմութեան, մաքառումներու եւ տանջալից ուղիին մասին, հաւատքով նկարագրած է հայրենիքի անպարտելի ու ստեղծագործ ոգին.«Հայրենիքիս հետ» բանաստեղծութիւնը Թումանեան գրած է Մեծ Եղեռնի օրերուն. անոր իւրաքանչիւր տունը մեր պատմութեան ու գոյափիլիսոփայութեան իւրօրինակ խտացումն է։ Առաջին 2 քառատողերուն մէջ «Զարկուած ու զրկուած, ողբի ու որբի հայրենիքի» պատկերներն են, իսկ երրորդը եւ չորրորդը կ'աւարտին «Լոյսի եւ յոյսի, նոր ու հզօր հայրենիք» արտայայտութիւններով։ Թումանեանի ստեղծագործական ուղին տեւելով քանի մը տասնամեակ, կ'աւարտի քառեակներով: Քառեակները Յովհաննէս Թումանեանի վերջին ներշնչումներն են: Կեանքի վերջին տարիներուն ան կը գրէ քանի մը տասնեակ քառեակ` թիւով 46, որոնց մեծ մասը կը տպագրուին բանաստեղծին կենդանութեան օրերուն: Ճիշդ է, որ քառեակները գրած շրջանին ան գրած է չափաւոր` «Հայրենիքի հետ» ժողովածուն` նաեւ քաղաքացիական, խոհափիլիսոփայական եւ անձնական բանաստեղծական շարքեր: Սակայն այդ տարիներուն Թումանեանի ստեղծագործական որոնումներուն կիզակէտը կ'ըլլան քառեակները, որոնք կը դառնան անոր երեսնամեայ գրական գեղարուեստական եւ փիլիսոփայական աշխարհայեացքին ամփոփումը: Ան իր ստեղծագործական ուղին կ'աւարտէ բանաստեղծական մանրանկարի` քառեակի ժանրով: Գոյութեան մեծ գաղտնիքներուն հասնելու ձգտումով, ժանրային իր այս խախտումը (մեծէն դէպի փոքրը գացող) պայմանաւորուած էր անով, որ քառեակը լայն հեռաւորութիւն կու տար բանաստեղծին` հասնելու միտքի եւ յոյզի առաւելագոյն խտացման: Ստեղծագործական այդ միտումները Թումանեանին քով աւելի շուտ սկսած էին, սակայն իրենց ամենացայտուն արտայայտութիւնը կը գտնեն քառեակին մէջ։ Իրենց հոգեբանական բովանդակութեամբ քառեակները բազմաթիւ թելերով կապուած են Թումանեանի ստեղծագործական մնացեալ ժանրերուն եւ զարգացման նախորդ փուլերուն հետ: Իւրաքանչիւր քառեակի մէջ կարելի է նկատել գրողին ամբողջ ստեղծագործութեան ընդմէջէն անցնող, իրեն բնորոշ միտումներ, պատկերներ, որոնք քառեակի ձեւով կը ստանան սեղմ, բայց առաւել կատարեալ եւ ամբողջական իրենց արտայայտութիւնը :
Թումանեան մասնակցած է «Լուսաբեր» դասագիրքի եւ «Հայ գրողներ» գիրքի ստեղծման։ Իր յօդուածներուն մէջ արծարծած է հասարակական կեանքի, գրականութեան, բանահիւսութեան, հայոց լեզուի ու բարբառներու զարգացման հարցեր, գրած է ուսումնասիրութիւններ Նահապետ Քուչակի, Նաղաշ Յովնաթանի, Խաչատուր Աբովեանի եւ անոր «Վէրք Հայաստանի» վէպին, Սայեաթ-Նովայի, հայ հերոսական վէպին պատմական արմատներուն մասին։ Թարգմանած  է Ալեքսանդր Փուշկինի, Ճորճ Պայրընի, Միխայիլ Լերմոնտովի, Հենրի Լոնկֆելլոյի եւ ուրիշներու գործերէն։ Թումանեանը ծաւալած է նաեւ հասարակական եւ գրական լայն գործունէութիւն։
Յովհաննէս Թումանեան մարդն ու հայը
Ամենայն հայոց բանաստեղծին, մարդուն, հայուն, գրողին եւ ազգային-հասարակական գործիչին տիրական յատկանիշներէն կարելի է նշել հետեւեալները.
Մահը
Թումանեան կը տառապի դեղնախտէ։ Վիրահատման ենթարկուելու համար ճամբայ կ'ելլէ դէպի Մոսկուա՝ Պերլին անցնելու եւ հոն մասնագիտական գործողութեամբ բուժուելու համար։ Բայց խլիրդը խոր բոյն դրած էր մէջը եւ հայ գրականութեան փառքը կազմող «Հանճարեղ Լոռեցին» կը մահանայ Մոսկուայի մէջ՝ 23 Մարտ 1923-ին։
Պատի դեղատուփն ու Թումանեանին սիրտը
Թումանեանին թիֆլիսեան տան մէջ պատին զետեղուած դեղերու փոքրիկ պահարան մը կար: Գրողին մահէն ետք, դեղատուփին մէջ դեղեր չէին պահուեր: Անոր մէջ, մինչեւ անցեալ դարու 40-ականները կը պահուէր բանաստեղծին սիրտը: Թումանեան կը մահանայ Մոսկուա՝ հիւանդանոցին մէջ։ Անոր հետ էին 10 զաւակներէն երեքը: Թումանեանի մահէն ետք, որդին՝ Արեգը, դիահերձարանէն կը վերցնէ հօր սիրտը: Արեգ եղբօրը նամակ մը կը գրէ. «Ես չուզեցի հայրիկին բարի սիրտը թափեն: Թաքուն վերցուցի»: Թիֆլիսի մէջ գրողին յուղարկաւորութեան արարողութիւնը տեղի կ'ունենայ, իսկ սիրտը՝ աւելի քան 20 տարի կը պահեն տունը: