Անասնաբուժութիւն
Անասնաբուժութիւնը Հայաստանի Մէջ
12-րդ դարուն (կամ ամենաուշը 13-րդ դարու սկիզբներուն) Կիլիկիոյ մէջ արաբերէնէ թարգմանուած է «Գիրք վաստակոց»–ը (հայերէն հրատարակուած 1877), որ օտարազգի քսան հեղինակներու (ինչպէս նաեւ՝ Վառոնի) գրուածներու հաւաքածոն է։ Գիրքի առանձին գլուխներուն մէջ լուսաբանուած են կենդանիներու զանազան հիւանդութիւններ (աչքացաւ, աչքի սպիտակում, միզակապութիւն, տաքութիւն, թոքացաւ, խոցտուկ եւ այլն) եւ ատոնց կանխման ու բուժման ձեւերը։ 1696 թուականին Ղազար Ամթեցին (Հոգոց վանք) արաբերէնէն հայերէն փոխադրած է «Բժշկարան վասն ձի ու ջորոյ եւ կամ իշու...» գրուածքը (Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարան, ձեռագիր 459)։ Բժշկարանին մէջ (ընդամէնը 10 թերթ) կը խօսուի մարմինի տարբեր հատուածներու հիւանդութիւններու եւ ատոնց բուժման միջոցառումներու մասին, իսկ «Վասն հիւանդութեանց անասնոց» ձեռագիրին մէջ (Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարան, ձեռագիր 9102)՝ աչքացաւի, մորթի խոցերու, բերանի խոցի, վիրաւոր կենդանիներու, հարբուխի, հազի եւ այլ հիւանդութիւններու մասին։ Կիլիկիոյ Հայկական թագաւորութեան ժամանակ թարգմանուած է (կ'ենթադրուի ֆրանսերէնէն) «Ի գրաստոց բժշկարանէն փոխած» բժշկարանը (տես «Բազմավէպ», 1867, ձեռագիր 12)։ 19-րդ դարուն Մելքոն Պեյլերեանը բնութագրած է շուներու կատաղութիւնը (Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարան, ձեռագիր 8428)։ Երեւանի նահանգը կազմուելէ ետք, ռուս անասնաբուժերու օժանդակութեամբ, կը ստեղծուին անասնաբուժարաններ, անասնաբուժական սահմանային կէտեր։ Հայաստանի մէջ խորհրդային կարգերու հաստատումէն ետք ստեղծուեցաւ անասնաբուժական սպասարկման լայն ցանց։ 1928 թուականին կազմակերպուեցաւ Անղրկովկասյան անասնաբուժական ինստիտուտը (1930 թուականէն՝ Երեւանի անասնաբուծա-բուժական ինստիտուտ), իսկ 1930 թուականին՝ Անասնաբուժական ԳՀԻ։ Անասնապահութեան եւ Կերահայթայթման ԳՀԻ-ներու միաւորմամբ 1956 թուականին ստեղծուեցաւ ՀԽՍՀ անասնաբուծութեան եւ անասնաբուժութեան ԳՀԻ։ Ձեռնարկած միջոցառումներու շնորհիւ վերացուեցան ձիերու խլախտը, էնցեֆալոմիելիտը, տաւարի ժանտախտը եւ վարակիչ այլ հիւանդութիւններ։ Մշակուեցան սիբիրախտի, լեպտոսպիրոզի, պրուցելոզի եւ այլ հիւանդութիւններու դէմ պայքարի արդիւնաւէտ միջոցառումներ (պրոֆեսորներ՝ Ա.Ի. Իսահակեան, Վ. Ս. Ղազարեան, Գ. Ա. Շաքարեան, Հ. Բ. Պոյախչեան, Վ. Գ. Հայրապետեան եւ ուրիշներ)։ Համամիութենական ճանաչում գտած են ՀԽՍՀ ԳԱ թղթ-անդամ Է. Հ. Դաւթեանի, Գ. Ա. Գրիգորեանի, Ա. Հ. Ղեւոնդեանի ուսումնասիրութիւնները ճիճուային եւ մակաբուծական հիւանդութիւններու վերաբերեալ, նշուած են ատոնց դէմ պայքարի Նորագոյն բուժական միջոցառումները։ Յայտնի են պրոֆեսոր Ս. Գ. Մելիքսեթեանի ստեղծած մագնիսական զոնդ եւ օղակ, մետաղորսիչ անասնաբուժական գործիքները, պրոֆեսոր Ա. Ա. Պայպուրտցեանի առաջարկած ամորձատման նոր մեթոտը։ Ոչ վարակիչ հիւանդութիւններու ախտորոշման եւ բուժամիջոցներու մշակման գործին մէջ մեծ աշխատանք կատարած է պրոֆեսոր Պ. Ա. Յովհաննիսեանը։ Ծննդագիտութեան, արհեստական սերմնաւորման բնագաւառներուն մէջ ակնառու ներդրումներ ունին պրոֆեսորներ Ա. Հ. Մանասեանը, Հ. Հ. Մատոյեանը, Գ. Ս. Գրիգորեանը եւ ուրիշներ, դեղագիտութեան, ախտազերծութեան երեւոյթի ուսումնասիրութեան ասպարէզներուն մէջ՝ պրոֆեսոր Ս. Շ. Աքանեանը։ Պրոֆեսոր Հ. Գ. Ստեփանեանը առաջարկած է բնական ստամոքսահիւթի օգտագործումը՝ որպէս աճը խթանող եւ ստամոքսաղիքային համակարգի շարք մը հիւանդութիւններ բուժող միջոց։ Հիւսուածաբան Ե. Վ. Կատիլովի ղեկավարութեամբ ուսումնասիրած են կաթնասուններու օրկանների եւ հիւսուածքներու վերականգնման, պատուաստման տեսական հարցերը, պրոֆեսոր Տ. Բ. Մովսիսեանի ղեկավարութեամբ՝ շարք մը վարակիչ հիւանդութիւններու ախտաբանական անդամազննութեան։ Ախտաբան Մ. Ս. Գրիգորեանը ուսումնասիրած է ցաւի ախտաբանական բնախօսութիւնը, միքրոտարրերու դերը օրկանիզմի համար եւ այլն։