cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Թռչկանի Ջրվէժ
Թռչկանի ջրվէժ, կը գտնուի ՀՀ Շիրակի եւ Լոռիի մարզերու սահմանին Փամբակ գետի ձախակողմեան վտակ Չիչխան գետի վրայ։ Չիչխան գետը սկիզբ կ'առնէ Շիրակի լեռնաշղթային հիւսիսարեւելեան լանջերէն 2250 մ. բարձրութենէն։ Ունի 29 քմ. երկարութիւն, ջրահաւաք աւազանը 192 քառ. քմ. է։ Բազումի լեռնաշղթային միջլեռնային հովիտին մէջ կը հոսի արեւելք։ Սնումը հալոցքային (42%) եւ ստորերկրեայ (35%) է, վարարումը՝ Մարտ-Յունիս ամիսներուն, որու ընթացքին կը ձեւաւորուի տարեկան հոսքի 62 %-ը։ Վերին հոսքին էջ ափերը ցածրադիր են եւ գետը ունի հարթավայրային բնոյթ. կը հոսի ընդարձակ գետահովիտով։ Միջին հոսանքին մէջ մինչեւ խորը եւ նեղ կիրճի մէջ մտնելը կը յառաջացնէ Թռչկան ջրվէժը, որ յայտնի է նաեւ Չիչխանի ջրվէժ կամ Թռչկան ջուր անունովամբ։ Տեղի բնակիչները ջրվէժը Չռան կ'անուանեն։ Կը գտնուի Լոռիի մարզի Շիրակամուտ գիւղէն շուրջ 10 քմ. հիւսիս-արեւմուտք, հոս եղած է 1988-ի երկրաշարժի կեդրոնը։ Հայաստանի գահավիժող ջրվէժներէն ամենաբարձր եւ ամենաջրառատ ջրվէժն է իր 23,5 մ. բարձրութեամբ ու միջին շուրջ 1.5 թոն վայրկեան ջուրի ծախսով։
Թռչկան ջրվէժը 2008-էն մտած է բնական յուշարձաններու ցանկին մէջ, իսկ 2011-էն տարածքը սահմանուած է իբրեւ յատուկ պահպանուող գօտի։ Այժմ Թռչկանի, իբրեւ բնական յուշարձան, անձնագրաւորման աշխատանքներ կը տարուին։
2011-ին յայտնուեցաւ հանրային ուշադրութեան կեդրոնը՝ ջրվէժին վերի ինկած հատուածին մէջ կառուցուելիք ՀԷԿ-ի պատճառով ջրվէժի գոյութեան վտանգման շուրջ բնապահպաններու շնորհիւ։ «Թռչկան» ջրվէժը Հիւսիսային Հայաստանի բնութեան ամենագեղեցիկ հրաշալիքներէն մէկն է, որ կը գտնուի ՀՀ Շիրակի եւ Լոռիի մարզերու սահմանային հատուածին մէջ` Չիչխան գետի Թռչկան վտակի վրայ եւ իր բարձրութեամբ երկրորդն է Հայաստանի էջ: Հաշուի առնելով այս եզակի բնական վայրին կարեւորութիւնը եւ գեղագիտական առանձնայատուկ արժէքը ՀՀ Կառավարութիւնը իր 14 Օգոստոս 2008-ի թիւ 967-ի որոշմամբ «Թռչկան» ջրվէժը ներառած է Հայաստանի Հանրապետութեան Բնութեան յուշարձաներու ցանկի մէջ, իբրեւ ջրագրական յուշարձան: Ըստ «Բնութեան յատուկ պահպանուող տարածքներու մասին» ՀՀ օրէնքի 19-րդ յօդուածի առաջին կէտի` Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ բնութեան յուշարձանի զբաղեցուցած տարածքին մէջ կ'արգիլուի բոլոր գործունէութիւնները, որոնք կը սպառնան անոր պահպանութեան: Առանց հաշուի առնելու օրէնքի այս դրոյթը 7 Ապրիլ 2010-ին ՀՀ Հանրային ծառայութիւնները կարգաւորող յանձնաժողովին որոշմամբ «Ռոբշին» ՍՊԸ-ին տրուած է 1050 Կվտ դրուածքային հզօրութեամբ «Թռչկան» փոքր հիտրոելեկտրակայանը կառուցելու արտօնութիւն, իսկ ՀՀ բնապահպանութեան նախարարութեան «Բնապահպանական փորձաքննութիւն» ՊՈԱԿ-ի կողմէ «Թռչկան» փոքր հիտրոելեկտրակայանի նախագիծին տրուած է փորձաքննական դրական եզրակացութիւն:
Վարդգէս Եղիայեան
Փաստաբան Վարդգէս Եղիայեան (Մահացած՝ 30 Սեպտեմբեր 2017, Լոս Անճըլըս): Ան Հայոց Ցեղասպանութեան ժառանգորդներուն անունով ապահովագրական ընկերութեանց դէմ բացուած դատի փաստաբաններէն էր:
Գործունէութիւն
Փաստաբան Վարդգէս Եղիայեան իր պաշտօնակիցներ Պրայան Քապաթեքի եւ Մարք Կիրակոսի հետ նախաձեռնած էր Ցեղասպանութեան զոհերու վնասուց հատուցումներու գանձումի գործին՝ «Նիւ Եորք Լայֆ»ի, «Աքսա»ի եւ ապահովագրական այլ ընկերութիւններու դէմ դատեր բանալով:
Հրատարակութիւններ՝ փաստագրական գիրքերու հեղինակ
«Սողոմոն Թեհլիրեանի, Միսաք Թոռլաքեանի եւ Արշաւիր Շիրակեանի դատավարութիւններ» հատորը:
“Ինճիրլիքի տարածքը հայերուն պատկանող հող է” Փաստաբան Վարդգէս Եղիայեան
Փաստաբան Վարդգէս Եղիայեան բա­ցա­յայ­տած է, որ Օս­մա­նեան ­Թուր­քիոյ մէջ հա­զա­րա­ւոր հա­յեր մին­չեւ 1915 թո­ւա­կան օգ­տո­ւած են շարք մը ա­պա­հո­վագ­րա­կան ըն­կե­րու­թեանց ծա­ռա­յու­թիւն­նե­րէն: Այդ ըն­կե­րու­թիւն­նե­րը, սա­կայն, հրա­ժա­րած են ջար­դե­րէն մա­զա­պուրծ ըն­տա­նիք­նե­րէն շա­տե­րուն յատ­կաց­նե­լէ ի­րենց հաս­նե­լիք գու­մար­նե­րը:
Խօ­սե­լով ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան մի­ջազ­գա­յին ճա­նաչ­ման ըն­թաց­քին մա­սին` Փաստաբան Վարդգէս Եղիայեան ը­սած է, որ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Եթովպիա ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ փաստաբաններ Ստորոգութիւն:Ամերիկա մահացածներ
Յովհաննէս Զարդարեան
Յովհաննէս Զարդարեան, հայ գեղանկարիչ։
Կեանք եւ գործունէութիւն
Զարդարեան ծմած է Կարս։ Ուսումը ստացած է Երեւանի մէջ։ Լենինկրատի մէջ նշանակալից դեր ունեցած է Խորհրդային շրջանի հայ հաստոցային գեղանկարչութեան մէջ, յատկապէս իր ստուար յօրինուածքներով:
Կեանքին վերջին տասնամեակներուն Երեւանէն հեռացած է, ապրած եւ ստեղծագործած է Բիւրականի մէջ, աստղադիտարանի կողքը գտնուոց իր տուն-արուեստանոցին մէջ։
Ան երկար տարիներ զբաղած է նաեւ մանկավարժական գործունէութեամբ, դաստիարակած է գեղանկարիչներու շնորհալի քանի մը սերունդներ։
1951-1959 թուականներուն դասաւանդած է Երեւանի գեղարուեստա-թատերական հիմնարկին մէջ, այնուհետեւ գացած է Բիւրական եւ ընդմիջումէ մը ետք կրկին վերադարձած է մանկավարժական գործունէութեան։
1969-1982 թուականներուն ղեկավարած է Հայաստանի Մանկավարժական հիմնարկի գեղանկարի ամպիոնը։
Զարդարեան մահացած է Երեւան, 1992 թուականի Յուլիս 21-ին։
Գործերէն
Անոր գործերէն է «Սեւանգեսի շինարարների յաղթանակը» կտաւը, «Նախաշավիղը» եւ այլ գործեր։ Զարդարյանի գլուխգործոցն է համարվում «Գարուն» կտաւը։
1950-1960-ական թուականներուն անոր արուեստը փոփոխութիւններու կ'ենթարկուի: Թեմատիկ յօրինուածքներուն մէջ` «Ձգտում», «Վերջալոյս», «Երեկոյ», բնապատկերներուն մէջ`«Ուշ աշուն», «Հոկտեմբերին», «Արարատ», կարգ մը նաթիւրմորթներուն մէջ` «Արագածի կակաչները», «Բիւրականի պիոններն ու վարդերը»… եւ դիմանկարներուն մէջ` «Սորպոնի ուսանողուհին», «Ե. Չարենց», «Ա. Իսահակեան» եւ այլն, սկսած է կարմիր, վարդագոյն, կանաչ, դեղին եւ կապոյտ գոյները կիրարկել ու աւելի լուսեղէն նկարել : Այս նկարներուն մէջ չկայ նախկին գործերուն բնորոշ իրապաշտական ձեւը, բայց նկարները ստացած են երանգաւոր յատուկ փայլք, շքեղութիւն եւ կրքոտ յուզականութիւն։
Այդ արուեստին մասին նոր սերունդը թերեւս այնպիսի պատկերացում մը չունի, ինչպիսին ունի Զարդարեանի սերնդակից այլ նկարիչներու արուեստին մասին:
Այսօր Զարդարեանի արուեստին նորովի բացայայտումը պետական քաղաքականութեան մաս կը կազմէ, բացի այդ մեծ նկարիչին արուեստին հանրահռչակմամբ կը զբաղի անոր ընտանիքը՝ նկարչուհի Անահիտ Զարդարեան եւ վերջինիս դուստրը՝ քաղաքագէտ Մարթա Այվազեան:
Յովհաննէս Զարդարեանի արուեստին մասնագէտն է նաեւ արուեստաբան Լիլիթ Սարգսեան :
Հայերէնի դասական ուղղագրութիւն
Հայերէնի դասական ուղղագրութիւնը, նաեւ ճանչցուած որպէս Մաշտոցեան ուղղագրութիւն, Հայկազեան ուղղագրութիւն, աւանդական ուղղագրութիւն, համազգային ուղղագրութիւն, իսկ նոր ուղղագրութեամբ՝ «հայերէնի դասական ուղղագրութիւն»։ Անուանումն է այն ուղղագրութեան, որ կիրարկուած էր թէ՛ Հայաստանի եւ թէ՛ Սփիւռքի մէջ, արեւմտահայերէնի, արեւելահայերէնի, միջին հայերէնի եւ գրաբարի համար։
Յովհաննէս Երզնկացի
Յովհաննէս Երզնկացի (1225 կամ շուրջ 1230, Երզնկա - 1293, Երզնկա), ամենայն հայոց կաթողիկոս։
Հայերէնի դասական ուղղագրութիւն
Այժմ, դասական ուղղագրութիւնը կը կիրարկուի գլխաւորապէս «Սփիւռք»ի մէջ արեւմտահայերու եւ պարսկահայերու կողմէ, որոնք կը մերժեն Մանուկ Աբեղեանի կողմէն մշակուած նոր ուղղագրութիւնը (կամ բարեփոխուած ուղղագրութիւնը), որ կիրարկուած է 1922-էն սկսեալ։ Նոր ուղղագրութիւնը ենթարկուած է որոշ ձեւափոխումներու 1940-ին ուր վերականգնուած են որոշ Մաշտոցեան կանոններ։ Որոշ մասնագէտներ արմատական տարբերութիւններ կը տեսնեն նաեւ «դասական», «աւանդական», «մաշտոցեան» եւ այլ բնորոշումներու միջեւ։ Ըստ այդմ, դասական կը համարուի 12րդ-13րդ դարերէն ի վեր կիրարկուած ուղղագրութիւնը, որուն մէջ արդէն առկայ էին փոքրատառերը, «օ», «ֆ» օտար տառերը, տողադարձը եւ այլն։ Իսկ մաշտոցեան ուղղագրութիւնը Մեսրոպ Մաշտոցի կողմէ համակարգուած եւ մինչեւ 12րդ-13րդ դար կիրարկուած ուղղագրութիւնն է։ Ինչ կը վերաբերի բուն բնորոշմանը՝ «դասական», ապա այն յառաջ եկաւ հիմնականօրէն Սփիւռքի մէջ 1922-էն յետոյ, ուր մինչեւ այսօր կը մերժեն նոր ուղղագրութիւնը (ճիշդ ասոր համեմատութեամբ ալ հինը ստացած է «դասական» բնորոշումը)։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայոց լեզու Ստորոգութիւն:Հայկական այբուբեն Ստորոգութիւն:Ուղղագրութիւն
Յովհաննէս Երզնկացի
Կենսագրութիւն
Երզնկացի մանկութիւնը հայրենի երկրի Լուսաւորիչի լեռներու ն մէջ գտնուող դպրանոցներուն մէջ անցուցած է։ Իր ուսման ծարաւը յագեցուցած է այդ օրերու նշանաւոր ուսուցիչ Վարդան Արեւելցի ն, զոր հետագային երախտագիտութեամբ կը յիշէ եւ իր հոգեւոր հայրը կ'անուանէ։ Երզնկացի հմտացած է փիլիսոփայութեան, տիեզրագիտութեան, քերականութեան մէջ, խորամուխ եղած է արուեստներու, երաժշտութեան, բժշկութեան ու զանազան բնական գիտութիւններու մէջ։
1270-1280-ականներէն կը սկսի Երզնկացիի եռանդուն գործունէութեան շրջանը: Ան կը մասնակցի երկրի թէ՛ գիտական եւ թէ՛ քաղաքական կեանքի ամենակենսական իրադարձութիւններուն, կ'ըլլայ ոչ միայն Հայաստանի, այլեւ Կիլիկիոյ տարբեր քաղաքներուն մէջ, Երուսաղէմի ու Տփղիսի՝ ամէնուրեք վայելելով մեծ հեղինակութիւն։ Երզնկացին գործուն պայքար կը մղէ Ժգ.- Ժդ. դարերուն լայն ծաւալ ու քաղաքական սուր բնոյթ ստացած թորական (այդ ուղղութիւնը կ'ընդունէր ազգային եկեղեցիներու կաթոլիկացումը եւ Հռոմի պապի գերիշխանութիւնը) շարժման դէմ, հասարակական ու եկեղեցական յատուկ կանոններ կը գրէ՝ յանուն ազգապահպանութեան, հայ եկեղեցւոյ եւ պետականութեան հաստատման։
1280-ին ան արդէն Երզնկա քաղաքի արհեստաւորներու ու առեւտրականներու համար կազմակերպուած «եղբայրութեան» հոգեւոր հայրն էր, որ «Սահման եւ կանոնք» կը գրէր նաեւ «տղայահասակ մանկանց աշխարհականաց» համար։
1281-ին Երզնկացի կը մեկնի Թեոդուպոլիս (Կարին), իբրեւ կաթողիկոսի յատուկ պատուիրակ, ապա պատուէր կը ստանայ քերականութեան մեկնութիւն գրելու, որ կ'աւարտի 1291-ին։ 1293-ին Երզնկացի կը կնքէ իր մահկանացուն։ Անոր շիրիմը ամփոփուած է Երզնկայի Ս. Նշան եկեղեցւոյ առաջնորդական աթոռին տակ։
Երզնկացիի մասին պահպանուած են աւանդութիւններ, որոնք անոր անունը կը կապեն զանազան հրաշագործութիւններու հետ։ Ան կոչուած է «սուրբ եւ իմաստուն», «բանիբուն եւ աշխարհալոյս վարդապետ», «խստալոյս իմաստասէր», «անյաղթ» եւ այլն։ Անոր գերեզմանը համարուած է սրբատեղի։
Գրական գործունէութիւն
Յովհաննէս Պլուզ Երզնկացիի անունով մեզի հասած են հարիւրէ աւելի փիլիսոփայական, բնագիտական, տիեզերագիտական, քերականական, կանոնական, խրատական, մեկնողական, դաւանաբանական-քաղաքական, աստուածաբանական եւ այլ բնոյթի բազմաթիւ գործեր ու չափածոյ երկեր։
Հայ միջնադարու գիր ու գրականութեան զարթօնքի, գիտութեան ու արուեստներու վերածնութեան արտայայտութիւնը ըլլալով, անոնք կը մղեն դէպի նորը, կը ձգտին եւ հետաքրքրութիւն կը յառաջացնեն ուսումնասիրելու, ճանչնալու աշխարհը, գիտականօրէն բացատրելու բնական ու հասարակական երեւոյթները, անոնց յառաջացման, զարգացման ու գոյութեան օրինաչափութիւնները։ Արժէքաւոր են այն գործերը, որոնք կը շօշափեն փիլիսոփայական, բնագիտական ու տիեզերագիտական հարցեր։ Ասոնց մէջ հեղինակը ոչ միայն կ'ընդունի ու կը պաշտպանէ արտաքին աշխարհի գոյութիւնը, այլեւ կը դնէ անոր ճանաչման անհրաժեշտութիւնը։ Աշխարհընկալման ու ճանաչման հիմքը ան կը համարէ սքանչացումը, իսկ միջոցը մարդու հինգ զգայարանները։
Եթէ ճանաչման հիմքը Երզնկացին կը համարէր սքանչացումը, ապա կեանքի ու գոյութեան հիմքը շարժումը։ Ըստ անոր ամէն ինչ մշտաշարժ է եւ փոփոխելի. շարունակական շարժման եւ հարափոփոխութեան հետեւանք են ոչ միայն բնութեան երեւոյթները, այլեւ հասարակական կեանքին մէջ եւս գոյութիւն ունեցող հակասութիւնները, անհաւասարութիւններն ու անարդարութիւնները, ինչպէս նաեւ ծնունդն ու մահը։ Կարեւոր է նկատել, որ Երզնկացին մահը կը բացատրէ գիտականօրէն՝ ո՛չ թէ հոգիի բացակայութեամբ, այլ մարմինի՝ նիւթի քայքայումով։
Գիտական եւ բանասիրական բարձր արժէք ունի Երզնկացիի Քերականութեան մեկնութիւնը, ո'չ միայն լեզուի ու քերականութեան, այլեւ տաղաչափութեան, գրականագիտութեան եւ գրականութեան տեսութեան հետ կապուած շարք մը կարեւոր հարցերու արծարծումը։ Ան սահմանած է չափն ու ժանրերը (տաղ, ողբերգութիւն, դիւզագներգութիւն, կատակերգութիւն, դաւաբանական, առասպել, զրոյց, պատմութիւն) եւ այլն, ուսուցողական նպատակներով հայերէն թարգմանած է տողեր Իլիականէն ու Ոդիսականէն, ինչպէս նաեւ Հոմերոսի կենսագրութեան ու ստեղծագործութեան վերաբերող պատմութիւններ։ Անդրադարձած է նաեւ արուեստի հարցերու, բացատրած երաժշտական հասկացութիւններ, բնութագրած հոգեւոր ու աշխարհիկ երաժշտութիւնը, երաժշտութեան դերը մարդու կեանքին մէջ եւ այլն։ Մեկնութիւնը կազմած է այնպիսի հմտութեամբ, որ երկար ժամանակ մնացած է իբրեւ քերականական գիտելիքներու ուսուցման հիմնական ձեռնարկ։ Անոնցմէ օգտուած են հետագայ հեղինակները, ինչպէս՝ Եսայի Նշեցին եւ Յովհաննէս Ծործորեցին։
Գնահատելի են Երզնկացիի մանկավարժական, բժշկագիտական հայեացքները եւ ժամանակի հասարակական-քաղաքական անցուդարձերուն, ընկերա-տնտեսական յարաբերութիւններուն, կենցաղին, բարքերուն, ծէսերուն, հաւատալիքներուն վերաբերող հարուստ տեղեկութիւնները։
Ստեղծագործութիւնը
Երզնկացի արձակի հիմնական ու առանցքային գաղափարները իրենց յուզական արտայայտութիւնը գտած են անոր չափածոյին մէջ։
Անոնք աշխարհիկ եւ կրօնական ստեղծագործութիւններ են՝ տաղեր, շարականներ, ողբեր, մեղեդիներ, խոհա-խրատական, իմաստաբանական քառեակներ։ Երզնկացիի չափածոն կը զարգանայ երեք հիմնական ուղղութեամբ՝ կրօնական, գիտական եւ աշխարհիկ։
Կրօնական երկեր
Կրօնական երկերը, թէեւ առաջին հայեացքէն կը թուին սովորական, միայն աստուածաշնչային թեմա ունեցող բանաստեղծութիւններ, իրականութեան մէջ կը բացայայտեն նաեւ մարդկային միտքի ալեկոծումն ու ներհակութիւնը, զգացումներու բազմերանգութիւնը, կեանքի ու բնութեան մեծ սէրը։
Զիմ գեղեցիկ զարդերքն առին
Դրախտէն արտաքսուած Ադամի ողբն ու սուգը, ըստ էութեան, սրտի տանջանքն ու ներքին տառապանքն է այն մարդուն, որ զրկուած է իր ունեցած գեղեցիկ ու հանգստաւէտ կեանքէն, որ իր սիրոյ, դէպի իր կեանքի ընկերը ունեցած մարդկային վերաբերմունքի պատճառով, անոր ծանր վիշտն ու դառնութիւնը կիսելու, անոր գթալու հետեւանքով արժանացած է պատիժի։ Այս ե՛ւ ողբ է, ե՛ւ կեանքի սէր ու կարօտ, ե՛ւ գեղեցիկ բնապատկեր.
Զիմ գեղեցիկ զարդերքն առին
Զիս անողորմ մերկացուցին
Վասըն միոյ պատուիրանին՝
Անմահական ծառոյ պտղին։
Հոսկայ մերկ եմ ես հիմա,
Եւա նըստել ու խիստ կու լայ։
Ա՜հ, կու յիշեմ ըզձեզ ծաղկունք,
Անուշահամ աղբերակունք.
Ա՜հ, կու յիշեմ ըզձեղ թըոչունք
Քաղցրաբարբառ, եւ անասունք,
Որք ըզդրախտըն վայելէք,
Ձեր թագաւորն եկայք լացէք։
Ես աղաչեմ զձեզ, սերովբէք
Սա ե՛ւ գանգայտ է, ե՛ւ ներման ու հաշտութեան աղերս, ե՛ւ կեանք ու սէր.
Ես աղաչեմ զձեզ, սերովբէք,
Գանգատ ունիմ, ի՛նձ լսեցէք.
Երբ ի յադին դրախտըն մտնէք,
Բերէք յաչացս ի վրայ դրէք,
Զխաւարեալ աչս ողջացուցէք։
Երբ ի դըրախտըն մըտանէք,
Ըզդրախտին դուռըն մի փակէք,
Զիս ի դիմաց կանգնեցուցէք,
Պահ մի հայիմ կարճ, դարձուցէք։
Մէկ այլ տաղի մէջ Աստուածածին ողբն է։ Այն կ'արտայայտէ երկրային, աշխարհիկ զգացումներ, սիրելի ու միակ զաւակի հետ կապուած յոյսեր, սպասելիքներ։ Այս սուգն է իր վիշտով լսողներուն համակող որդեկորոյս մօր, որուն համար այլեւս ոչինչ արժէք չունի աշխարհի մէջ.
Թող արեգակն խաւարի,
Եւ լոյս լուսնի նուաղի,
Վէմք ի վիմանց պատառի։
Աշխարհիկ երկեր
Երզնկացիի աշխարհիկ տաղերուն մէջ խորն է կեանքի խոհա-փիլիսոփայական ըմբռնումը։ Այստեղ մարդն է իր երերուն ու անհաստատ գոյութեամբ, հոգին զբաղեցնող ու տանջող միտքերով, մահուան տագնապով, բայց եւ ապրելու սիրով ու տենչով, իմաստութեան հասնելու ծարաւով. Յաստընուորս ենք կարօտ յերկնից ի բարոյն, Ու ծածկեալ ենք մեղօք, զինչ լոյսն ի յամպոյն. Մեք բուսաք զերթ ծաղիկ յերեսն ի հողոյն, Ծարաւած ենք բանի, զինչ տունկն ի ջըրոյն։ Մեք նըման ենք նաւին՝ ի մէջն ի ծւուն, Անդադար ենք կենօք, զինչ նաւն ի քամուն,
Ի դրախտէն ենք ելած ու յանմահ պըտղոյն, Կու մաշինք յաշխարհիս ի յոգն ի մահուն։
Եւ ապա՝ հոգու եւ մարմնի կեանք մաշող երկընտրանքն ու յաւիտենական պայքարը. Զերկուսս ընկեր ո՞նց պահեմ, մէկըս՝ հող, մէկըս հոգի է, Հոգիս թէ ի վեր քարշէ, հողըս ծանր ի վայր կու հակէ, Վախեմ թէ հողոյս լըսեմ, նա հոգոյս լոյսն պակասէ, Ու հետ հոգոյն ո՞վ թըռչի, երբ նորա տունըն հեռի է։ Աշխարհիկ երկերը նաեւ խրատ են ուսման, գիտութեան, ընտանիքի ու կենցաղի բարոյակրթման, առաքինութեան։ Ասոնք կը ծառայեն միեւնոյն նպատակին՝ դաստիարակել, լուսաւորել ազգը, մաքրել հասարակութիւնը արատներէն, վերացնել չարիք ծնող պատճառները՝ տգիտութիւնը, անուսումնութիւնն ու վատ բարքերը։ Խրատները ուղղուած են հասարակութեան գրեթէ բոլոր խաւերուն՝ աղքատ թէ հարուստ, ծառայ թէ իշխան, երիտասարդ թէ ծեր, մանուկ՝ ուսման կարօտ, թէ ուսումնական։
Այս շարքին մէջ առանձնայատուկ տեղ կը գրաւէ Երզնկայի «եղբայրութեան» Յակոբի խնդրանքով գրուած բանաստեղծութեան։ Այս կարճ տողերով յօրինուած խրատական մըն է, որ նպատակ ունի «զխորհուրդ մարմնոյն, որ է անգիտութիւնն եւ մեղքն, փոխել ի հոգեւորն, որ է գիտութիւն, եւ ի կեանքն»։
Գիտական երկեր
Գիտութեան գովք հանդիսացող քերթուածները կ'ամբողջացնեն խորհող ու փիլիսոփայող բանաստեղծին միտքերը։ Բնութեան ու մարդու մասին տալով գիտական բացատրութիւններ, կրկին սէր ու հետաքրքրութիւն յառաջացնելով դէպի ուսումն ու իմացութիւնը, Երզնկացի կ'ընդգծէ, թէ ամէն ինչ անցողիկ է, ժամանակաւոր, ունի սկիզբ եւ վախճան, մինչդեռ իմաստութիւնը մնայուն է եւ աշխարհի բարին վայելելու անսպառ աղբիւր. Պատկերին փառքն ամէն նըման է ծաղկի, Թէ հողմ յինք շնչէ, նա շուտ թառամի։
Հարըստին գանձն ամէն զերթ ջուր հեղեղի, Որ հոսէ պահ մի գայ ու շուտ ցամաքի։
Քնարերգութիւն
Ընդարձակելով միջնադարուն լայն ծաւալ ստացած խրատական ոտանաւորի սահմանները, Երզնկացի կը ստեղծէ քնարերգութեան նոր տեսակ մը՝ խոհա-խրատական, իմաստաբանական բանաստեղծութիւն մը, որ յատուկ չափ ու բովանդակութիւն ստանալով՝ կը հասնի իր կատարելութեան՝ քառեակներու ձեւով։ Կեանքի սէրն ու մահուան ողբերգութիւնը խորապէս արտայայտող այս հայրենները առանձնայատուկ եւ արժէքաւոր տեղ կը գրաւեն Երզնկացիի չափածոյին մէջ։ Ասոնց մէջ ամէնէն աւելի կ'երեւի նշանաւոր գեղագէտն ու բանաստեղծը։ Իրականութեան ու բնութեան գեղեցկութիւններու կամ իր տպաւորութիւններու ու զգացողութիւններու անմիջական նկարագրութիւնը չեն ասոնք, այլ անոնցմէ ծագած միտքեր, յոյզեր ու դատողութիւններ, համամարդկայինի հասցած անձնական, անհատական խորհրդածութիւններ՝ փիլիսոփայական համապատասխան ընդհանրացումներով։ Քնարերգութիւնը կը զբաղեցնէ աշխարհի գեղեցկութիւնը, հակադրութիւններով շաղախուած մարդու բնութիւնը, կեանքն ու մահը, մարդկային միտքը մշտապէս տանջող «անդէնի» անորոշութիւնը եւ կենդանի՝ «աղուոր շինուածը» քանդուելու անհուն ցաւը.
Շաղղած ես ի չորս իրաց, այդցեղ շէնքդ ամուր չի լինի,
Օդըն հողոյն ի՞նչ նըման, հուրն ու ջուրն են խիստ ատելի,
Ի հակառակէ ստեղծած եւ եղած ես մարդ կենդանի,
Վերնայ օդն ու հուրն ու չուին, ու մարմինըդ դառնայ փոշի։
Ճամփորդ քեզ յայնժամ ասեմ, որ զճամփի հատըն գիտենաս,
Ծընել ես 'ւ յաշխարհ եկել տուր խապար, թէ ուստի՞ կու գաս,
Եկել ես օտար յերկիր, մէկ ցուցու, թէ ի՞նչ կու կենաս,
Մեռնիս դու 'ւ ի հող մըտնիս, մէկ ասայ, թէ ու՞ր կու գնաս։
Յայս ծովս ես ի նաւ մըտայ, գնաց նաւս եւ ես չիմացայ,
Յեզեր մօտեցել եմ ես, վախեմ թէ քարի դիպենայ,
Քակտի իմ աղուոր շինուածս, ու տախտակըս մէկմէկանայ։
Երզնկացիի մեծ աշխարհասիրութիւնը կ'ընդգծուի յատկապէս քառեակներուն մէջ։ Ամէն ինչի անցողիկութեան մասին փիլիսոփայական ձեւով անոր սառն դատողութիւնները հոս կ'անէանան, կը մնան խոկումը, կեանքի կարօտը եւ անցողիկութեան ափսոսանքը, մահուան տագնապն ու սարսուռը, հոգիի մեծ վիշտն ու դառնութիւնը, որմէ դուրս գալու եզակի ելքը դարձեալ խելքը, իմաստութիւնն ու բարի գործն են. Մարմինդ է ի նաւ նըման, խելքըդ՝ ծով, թէ չունի ժըխոր, Զմիտքդ նաւաւար դու տես, որ բարձեր է գանձ շահաւոր, Թէ յեզր ի ծւուդ հանես, նա առնէ ըզքեզ փառաւոր։ Աշխարհս է ոչինչ նըման, շատ դատին դառնան փոշիման,
Հալալ ու հարամ անէն՝ հոս թողուն՝ 'ւ ի հոն կու գընան, Ջան արայ, գործէ բարի, որ յետոյ չլնիս փոշիման, Թէ չէ Ադամայ դըրախտէն քեզ կանաչ տերեւ մի չի տան։ Համեմատութիւններու, պատկերներու եւ ստեղծագործական այլ հնարանքներու վրայ կառուցուած, յաճախ երաժշտականութեան հասցուցած գեղարուեստական խօսք է Երզնկացիի ոչ միայն չափածոն, այլեւ արձակը։ Տիեզերքի, յաւիտենականութեան եւ մարդու կեանքի կարճատեւութեան ու անցողիկութեան փիլիսոփայական միտքն անգամ, անոր խօսքի գեղարուեստականութեան ուժով, կը դառնայ խոհի ու զգացումներու արտայայտութիւն։ Երզնկացի յատուկ ուշադրութիւն կը դարձնէ լեզուի մաքրութեան, պարզութեան ու գեղեցկութեան վրայ։ Դէմ ըլլալով խրթնաբանութեան, պաշտպանելով աշխարհիկ խօսուածքը, ան միաժամանակ մտահոգուած է, որ այն չիջնէ մինչեւ ռամկաբանութիւն, բարբառայնութիւն։ Գրաբար թէ աշխարհաբար, անոր լեզուն գեղեցիկ է ու մշակուած, ճոխ ու պարզ, հարուստ ու հասկնալի, կենդանի ու երաժշտական եւ միշտ՝ բանաստեղծական։ Ահա թէ ինչ գրած է Երզնկացի իր լեզուին, ոճին, շարադրանքին, միտքերու մատուցման եղանակի ու արժէքի մասին. «Քաղեմ իբրեւ զծաղիկս գեղեցիկս զշուշան ի հովտաց, կամ իբրեւ զուարդս վառեալ ի դաշտաց, որք են գեղեցկատեսք եւ անուշահոտք... եւ իբրեւ զոսկի մարգարտին յեռեալ, գեղեցկայարմար շարակարգեմ զբանս հոգեւարժս այնոցիկ, որ տենչան բանից իմաստութեան..., իբրեւ զծաղիկ բուրաստանաց դեղ ցաւելի կենաց»։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Միջնադարեան հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայկական գիր եւ գրականութիւն Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ
Հայերէն
Հայերէն, Հայաստանի եւ Արցախի պետական լեզու։ Կը պատկանի հնդեւրոպական լեզուաընտանիքին։
Իր շուրջ հինգ հազար տարուան գոյութեան ընթացքին, հայերէնը հաղորդակցման մէջ մտած է տարբեր ժողովուրդներու, բազմաթիւ լեզուներու հետ. սակայն այն պահպանած է իր ինքնուրոյնութիւնը, քերականական կառուցուածքն ու բառապաշարին (բառային հիմքին կամ հիմնապաշարին) ինքնատիպութիւնը։
Հայոց լեզուով ստեղծուած է մեծ գրականութիւն։ Գրաբարով աւանդուած է հայ հին պատմագրութիւնը, գիտափիլիսոփայական, մաթեմաթիկական, բժշկագիտական, աստուածաբանական-դաւանաբանական գրականութիւնը։ Միջին գրական հայերէնով մեզ հասած են միջնադարեան հայ քնարերգութեան գլուխ գործոցները, բժշկագիտական, իրաւագիտական նշանակալից աշխատութիւններ։ Գրական նոր հայերէնի արեւելահայերէն եւ արեւմտահայերէն գրական տարբերակներով ստեղծուած է գեղարուեստական, հրապարակախօսական ու գիտական բազմատիպ ու բազմաբնոյթ հարուստ գրականութիւն։ Հայերէնը լայնօրէն կ՝օգտագործուի պատմական Հայաստանի տարածքին՝ (Ջաւախք, Պարսկահայք, Արեւմտեան Հայաստանի որոշ շրջաններ) եւ Հայկական սփիւռքին մէջ։ Առաւել կիրառական է Եւրոպայի մէջ (Ֆրանսա, Գերմանիա, Սպանիա, Պելճիքա, Զուիցերիա, Իտալիա, Յունաստան, Պուլկարիա եւ այլն), Մերձաւոր Արեւելքի մէջ (հիմնականօրէն՝ Իրան, Սուրիա, Լիբանան, Իրաք, Պաղեստին, Իսրայէլ, Եգիպտոս, մասամբ՝ Թուրքիա) եւ նախկին ԽՍՀՄ հանրապետութիւններուն՝ Ռուսաստանի Դաշնութեան մէջ՝ (Հարաւային դաշնային տարածաշրջան, Մոսկուա եւ խոշոր քաղաքներ), Վրաստան, Ուքրանիա եւ այլուր։
Արեւմտեան կիսագունդին մէջ Հայերէն կը խօսին ԱՄՆ-ի, Քանատայի, Լատինական Ամերիկայի (Ուրուկուէյ, Արժանթին, Պրազիլ) մէջ։ Հայկական համայնքներ կան նաեւ Ափրիկէ, Աւստրալիա եւ այլուր։
Հայերէն խօսողներուն թիւը կը կազմէ 7-9 միլիոն մարդ։ Աշխարհի հայ բնակչութիւնը տարբեր տուեալներով 10-12 միլիոն մարդ կը հաշուէ  ։
Հայերէնը՝ Հնդեւրոպական Լեզուաընտանիքի Ինքնուրոյն Ճիւղ
19-րդ դարու երկրորդ կէսին, երբ լեզուաբանութիւնն ու լեզուագիտութիւնը նոր թափով առաջ կ՝ ընթանային, գերմանացի լեզուաբան Հէնրիկ Հիւպշման՝ 1875 թուականին հրատարակուած «Հայերէնի դիրքը հնդեւրոպական լեզուներու շարքին» յօդուածին մէջ կ՝ ապացուցէ, որ հայերէնը հնդեւրոպական լեզուներու մէջ ինքնուրոյն լեզուաճիւղ է, իսկ պարսկերէնի եւ հնագոյն այլ լեզուներու հետ ունեցած ընդհանրութիւնները (հիմնականօրէն բառապաշարային) ո՛չ թէ ծագումով պայմանաւորուած են, այլէ յետագայ շրջանի փոխառութիւններ են։ Մինչեւ այսօր այս տեսակէտը կը համարուի ճիշդ, եւ հայերէնը կը շարունակէ իր ուրոյն տեղը զբաղեցնել այդ լեզուաընտանիքին մէջ։
Հայերէնի առաջին պատմահամեմատական մեթոտի հեղինակները՝ Հ. Փեթերմանն ու Ֆ. Վինտշմանը առաջ բերած էին այն դրոյթը, ըստ որուն հայերէնը կը պատկանի հնդիրանեան/արիական/ լեզուախումբին։ Այդ եզրակացութիւնը հիմնուած էր մօտաւորապէս 1400 բառերու առկայութեան, որոնք պարսկերենէն փոխառութիւններ էին։ Սակայն այս տեսակէտը յետագային մերժուեցաւ։
Գրական հայերէնի զարգացման փուլեր
Հայերէնը անցած է զարգացման երկարատեւ ուղի, սակայն հիմնական տեղեկութիւնները մեզի յայտնի են 5-րդ դարէն (405 թուականէն)՝ գիրերու գիւտէն սկսած։
Նախքան ժամանակակից հայերէն այբուբենի ստեղծումը Մեսրոպ Մաշտոցի կողմէն, անշու՛շտ, հայերէնն ու հայերէն գիրերը գոյութիւն ունեցած են, քանի որ այն հանդիսացած է անցեալին ձեւաւորուած հայկական թագաւորութիւններուն եւ պետական կազմակերպութիւններուն պաշտօնական լեզուն։ Որպէս ապացոյց կը ներկայացուի նաեւ հայ թագաւոր Աբգար Ե․–ի եւ Յիսուս Քրիստոսի միջեւ եղած նամակագրութիւնը, որ եղած է հայերէն ։ Սակայն հայերէնի նախամաշտոցեան շրջանի մասին տեղեկութիւնները քիչ են կամ ալ գուցէ չեն յայտնաբերուած, այդ իսկ պատճառով այս տեսակէտին մասին քիչ խօսակցութիւն կայ։
405 թուականին Մեսրոպ Մաշտոց կը ստեղծէ հայոց գիրերը՝ սկիզբ դնելով հայերէնի գրային ժամանակակից փուլին, որ իր կարգին կը բաժնուի քանի մը ենթափուլերու։
Գրաբար
Գրային հայերէնի առաջին փուլը հին հայերէնն է կամ, ինչպէս ընդունուած է կոչուիլ, գրաբարը։ Գրաբարը հայերէնի հին շրջանի գրական մշակուած տարբերակի անուանումն է։ այս մէկը կ՝ օգտագործուէր գրիչներու մատեաններուն մէջ, եկեղեցական ծիսակատարութիւններու ժամանակ եւ առօրեա կեանքի մէջ, սակայն ժամանակի ընթացքին խօսակցական լեզուն այնքան կը հեռանայ գրական լեզուէն, որ հասարակ շինականը չէր հասկնար զայն։ Այնուամենայնիւ գրաբարը լայնօրէն կը գործածուէր մինչ 11-րդ դար։ Առաջին նախադասութիւնը, որ գրուած է գրաբարով, գրուած է Մեսրոպ Մաշտոցի կողմէն եւ այն է՝
Վերջինս կը նշանակէ ճանաչիր իմաստութիւնը եւ խրատը, իմացիր հանճարի խօօսքերը։ Այս նախադասութեամբ կը նշանակեն ստեղծագործել Մովսէս Խորենացին, Կորիւնը, Ագաթանգեղոսը եւ այլք։
Միջին հայերէն
Միջին հայերէնը կամ Կիլիկեան հայերէնը գործածուած է 11-րդ դարէն մինչեւ 16-րդ դարը։ Ան իր բարդութեամբ ի հարկ է կը զիջէր գրաբարին, սակայն մտցուած փոփոխութիւնները բաւարար չէին, որ ան դառնար հանրութեանը մատչելի լեզու։
Այս շրջանին ստեղծագործած են Ֆրիկը, Նահապետ Քուչակը, Գրիգոր Նարեկացին եւ այլք։
Աշխարհաբար
Աշխարհաբարը կամ նոր հայերէնը գործածուած է 17-րդ դարէն եւ վերջնականապէս ձեւաւորուած է 19-րդ դարուն։ Այսօր աշխարհաբարը կը համարուի հայ ժողովուրդի հաղորդակցման հիմնական միջոցը։ Աշխարհաբարի հիմնադիրը հայոց մեծ բանաստեղծ եւ լուսաւորիչ Խաչատուր Աբովեանն է։
Արդի հայերէնը՝ աշխարհաբարը, հանրութեանն կը ներկայանանայ երկու ճիւղով՝ Արեւմտահայերէն եւ Արեւելահայերէն։
Արեւելահայերէն
Կը գործածուի Հայաստանի եւ Արցախի Հանրապետութիւններու, ինչպէս նաեւ վերոյիշեալ երեք երկրներուն մէջ ապրող հայերու կողմէն որպէս գրական լեզու։ Այս ճիւղը առաջացած է Վանի, Խոյի եւ մեծապէս Այրարատեան բարբառի միախառնումէն։ Այսօր Հայաստանի եւ Արցախի տարածքին տիրապետող գրական լեզուն արեւելահայերէնն է։
Այբուբէն
Հայերէնի այբուբենը ստեղծուած է Մեսրոպ Մաշտոցի կողմէն 5-րդ դարու սկզբը։ «Օ» եւ «Ֆ» տառերը աւելացուած են XII դարուն։
Քերականական Առանձնայատկութիւններ
Հայերէնը նման է այլ հնդեւրոպական լեզուներուն իր կառուցուածքով, սակայն հնչիւններով եւ քերականական առանձնահատկութիւններով կը պնարունակէ նմանութիւններ աշխարհագրութեամբ մօտիկ Կովկասի շրջանի լեզուներուն հետ։
Հնչիւնաբանութիւն
Հայերէնը ունի 36 հնչիւն՝ վեց ձայնաւոր եւ երեսուն բաղաձայն։ Հայերէնը ունի եռաշարք բաղաձայնական համակարգ՝ ձայնեղ բաղաձայններ, խուլեր ու շնչեղ խուլեր։ Հայերէնի շեշտը վերջընթեր շարժական է, այսինքն՝ կը դռուի բառի վերջին վանկի վրայ եւ բառի՝ վերջէն աւելցուող դէպքին մէջ կը տեղափոխուի։
Բառապաշար
հայերէնի բառապաշարը ըստ ծագման կը բաժնուի քանի մը շերտերու։ Գլխաւոր շերտը բնիկ հայերէն բառերն են։ Բնիկ հայերէն կը համարուին այն բառերը, որոնք սկիզբէն եղած են հայերէնի մէջ, որպէս ժառանգութիւն ստացած են մայր լեզուէն՝ հնդեւրոպական նախալեզուէն, եւ հայերէնին ձուլուած լեզուներէն կամ անոնց հիման վրայ ինչ-որ ժամանակ առաջացած են հենց հայոց լեզուի մէջ։
Ծագումնաբանական տեսակետէն ժամանակակից հայերէնի բառապաշարը կը բաժնուի հետեւեալ խումբերու՝ բնիկ հայերէն բառեր եւ փոխառեալ բառեր։
Բնիկ հայերէն բառերը (930) կը կազմեն հնդեւրոպական բառապաշարը կամ կերտուած են հետագային հայերէնի բառապաշարային նիւթի հիման վրայ։
Փոխառեալ բառեր, որոնք հայերէնը իր զարգացման ընթացքին փոխառած են, ցեղակից ու ոչ ցեղակից լեզուներէն է։ Անոնք են՝ իրանական փոխառութիւններ (1411), լատինական, յունական (918), խեթական, վրացական, ասորական (205), արաբական եւ այլն։
Հայերէնի բառապաշարը կը զարգանայ լեզուին մէջ առկայ բառերէն նոր բառեր կազմելով, ինչպէս նաեւ փոխառութիւններ կատարելով՝ հնարաւորիս զերծ մնալով անհարկի օտարաբանութիւններու ներմուծումէն։
Ձեւաբանութիւն
Հայերէնին մէջ գոյական ունի երկու թիւ՝ եզակի եւ հոգնակի եւ յոթ հոլով՝ ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, գործական, բացառական եւ ներգոյական։ Արդի հայերէնի որոշ մասնագետներ կը միացնեն հայցական հոլովը ուղղական հոլովին, իսկ տրականը՝ սեռականին՝ այսպիսով հանգելով հայերէնի հինգ հոլովի։ Գոյականը կը գործածոգի երկու ձեւով՝ արտաքին հոլովում, եւ ներքին հոլովում, քանի մը բառեր ալ կ՝ ենդարկուին այլաձեւ հոլովման։
Ըստ առարկայի հատկանիշի արտահայտման ձեւի (ուղղակիօրէն կամ միջնորդաուորուած)՝ հայերէնին մէջ ածականները կ՝ ըլլան որակական ու հարաբերական։ Որակական ածականները ունին համեմատութեան երեք աստիճան՝ դրական, բաղդատական ու գերադրական։
Բայը հայերէնին մէջ ունի ընդարձակ խոնարհման համակարգ։ Կան բայի երկու հիմնական կարգեր՝ դէմքի (առաջին, երկրորդ եւ երրորդ), որուն լրացուցիչ կերպով կը միանայ թիւի կարգը (եզակի եւ բազմակի) եւ սեռի (ներգործական, կրաւորական եւ չեզոք), որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը խոնարհուի ըստ կերպի (անկատար, կատարեալ, վաղակատար ու նաեւ գործողութեան կրկնութիւնը, բազմակիութիւնը, տեւականութիւնը եւ այլն ցոյց տուող ձեւերը), ժամանակի (անցեալ, ներկայ եւ ապառնի) եւ եղանակի (սահմանական, հարկադրական, հրամայական, ըղձական, ենթադրական կամ պայմանական) եւ այլն։
Կետադրութիւն
Հայերէնի կետադրական նշանները կը բաժնուին երեք խումբի՝ տրոհութեան, առոգանութեան եւ բացայայտութեան։ Ժամանակակից հայերէնը ունի 15 կետադրական նշաններ, որոնք են. տրոհութեան՝ բացատը, վերջակէտը , միջակէտը (.), ստորակէտը եւ բութը (՝), առոգանութեան՝ շեշտը (՛), հարցական նշանը (՞) եւ բացագանչական նշանը (՜), ու բացայայտութեան՝ չակերտը («»), փակագիծերը (), կը գործածուին նաեւ ({}), ([]), կախման կետերը (...), բազմակէտերը (....), միութեան գծիկը (-), անջատման գծիկը (―), ենթամնան (-) եւ ապաթարցը ('):
Ասոնց հետ մէկտեղ հայերէնի մէջ կարելի է հանդիպիլ այլ կետադրական նշաններու, որոնք կա՛մ այլեւս չեն գործածուիր, կա՛մ ալ կարելի է հանդիպիլ մասնագիտական հատուածներու մէջ։ Այս յաւելեալ նշաններէն են պատիւը (՟), որ կը գործածուի հապաւումներ եւ փակագիրեր նշելու համար, քմայնացման նշանը (”), աստղանիշը (*), մէկ կամ երկու զուգահեռ գիծ (/, //) եւ այլն։
Բարբառներ
Հայերէնը ունի երկու ճիւղեր՝ Արեւելահայերէն եւ Արեւմտահայերէն, որոնցմէ իւրաքանչիւրը ունի իր բարբառները։ Արեւելահայերէնի ու արեւմտահայերէնի հիմնական տարբերութիւնը որոշ գրատառերու մօտ, հայերէնի հնչիւններուն համապատասխանութեան տարբերութեան մէջ է։
Ըստ Հրաչեայ Աճառեանի (տեսնել Հայ Բարբառագիտութիւն, 1911) ձեւաբանական դասակարգման՝ կ՝ընդունուին բարբառներու երեք խումբ՝ մէջ ճիւղ (բայի սահմանական եղանակի անկատար ներկայ ժամանակաձեւը կը կազմուի մէջ, ամ, ին տարրերով), կը ճիւղ (անկատար ներկան կազմվում է կը, կու, գը, գու, գա, գի, գօ տարրերով), ել ճիւղ (ներկան կը կազմուի ել, իլ, ալ տարրերով)։
Հայերէնը համակարգչային դարուն
Հիմնական յօդուածներ՝ Վիքիպեդիա։ Ինչպէս գրել հայերէն եւ Յունիկոդ
Նշումներ
Ստորոգութիւն:Լեզուներ
Արլինկթընի Ազգային Գերեզմանատուն
Արլինկթընի ազգային գերեզմանատուն (Arlington National Cemetery)՝ ամերիկեան ռազմական գերեզմանատուն Ուաշինկթընի արուարձան Արլինկթընի մէջ։ Գերեզմանատան տարածքին թաղուած են պատերազմներու մասնակիցներ, Միացեալ Նահանգներու նախագահներ, Գերագոյն դատարանի նախագահներ եւ աստղանաւորդներ:
Ներկայիս հոն թաղուածներու քանակը 320 հազար է, մակերեսը 2.53 քմ2 է:
Յուղարկաւորութեան Կանոնները
Գերեզմանատունէն ներս կրնան թաղուիլ պատերազմներու մասնակիցներ եւ անոնց ընտանիքներու անդամներ, ծառայութեան մէջ գտնուած եւ պաշտօնաթող զինուորականներ, նախագահներ, պետական պարգեւներու արժանացած դէմքեր:
Կան նաեւ սահմանափակումներ, զոր օրինակ գերեզմանատունէն ներս չեն կրնար թաղուիլ յանցագործութիւններու համար մահապատժի կամ ցմահ բանտարկութեան արժանացած անձինք:
Ըստ կանոններու, ընտանիքին անդամները կրնան պահանջել, որ գերեզմանի մարմարեայ սալին վրայ նշուի թաղուածի կրօնական պատկանելութեան խորհրդանիշը:
Բաժանումներ
Գերեզմանատունը բաժնուած է 70 մասերու, հարաւարեւելեան եւ արեւմտեան քանի մը տեղամասեր կը պահուին հետագայ օգտագործման համար: 60-րդ տեղամասը նախատեսուած է 2001-էն ետք ահաբեկչութիւններու զոհերու համար: 21-րդ տեղամասը յայտնի է նաեւ Բուժքոյրերու տեղամաս անունով: Մէկ այլ տեղամաս՝ Քահանաներու տեղամասն է, ուր կը գտնուին հրէական, բողոքական եւ կաթողիկէ զինուորական քահանաներու յուշաքարեր: 1901-ին, Զինուորներուն Տունէն ներս թաղուած են Համադաշնութեան զինուորներ:
Գերեզմանատունէն Ներս Թաղուած Նշանաւոր Անձինք
Պետական քարտուղարներ՝ Գերագոյն դատարանի նախագահներ՝
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գերեզմանատուներ Ստորոգութիւն:Ամն
Մելիքեանի Լուսանկարչական Տուն
Մելիքեանը ազգութեամբ հայ էր՝ Պաքուի մէջ գործող ազգութեամբ հայ բազմաթիւ լուսանկարիչներէն մէկը։
Պատկերներ
Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն Ստորոգութիւն:Պաքու
Սահակ Վրդ. Քէշիշեան
'''Սահակ Վրդ. Քէշիշեան,''' Հալէպի Յիսուսեան Հայրերու Սուրբ Վարդան վարժարանի տնօրէն: Հալէպի եւ Պէյրութի մէջ ան եղած է նաեւ Սկաուտական շարժումի հոգեւոր հայր։ Պէյրութի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ ճեմարանի տնօրէն: Ուսուցիչ, դաստիարակ, հայր, ղեկավար, առաջնորդ ու հովիւ:
Կենսագրութիւն
Սահակ Վրդ. Քէշիշեան ծնած է 15 Դեկտեմբեր 1917-ին, Կիլիկիոյ Մարաշ Քաղաքին մէջ։ Մարաշի Աղէտէն ետք, 1922-ին ընտանեօք կը փոխադրուին Հալէպ, ապա՝ Դամասկոս։ Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ Դամասկոսի Յիսուսեան Հայրերու Ֆրանսահայ Վարժարանին մէջ (1926-1931)։ Ան ապա կը փոխադրուի Պէյրութ, ուր կը յաճախէ Յիսուսեաններու Սէն Ժոզէֆ համալսարանի նորընծայարանը (193) -1936)։
Աւարտելէ ետք համալսարանական ուսումը, քահանայ կը ձեռնադրուի 31 Հոկտեմբեր 1948-ին ձեռամբ երջանկայիշատակ Կարտինալ Գրիգոր Պետրոս Ի. Աղաճանեան Կաթողիկոս Պատրիարքին։ 1952-ին կը նշանակուի Հալէպի Յիսուսեան Հայրերու Սուրբ Վարդան վարժարանի տնօրէն եւ իր պաշտօնը կը վարէ մինչեւ 1960 թուականը, երբ կը փոխադրուի Պէյրութ, ուր կը ստանձնէ 1923-ին Մայիս մէկին հիմնուած Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ ճեմարանի տնօրէնի պաշտօնը, զոր կը վարէ մինչեւ 1998 թուական, միաժամանակ հայագիտութիւն դասաւանդելով Սէն Ժոզէֆ Համալսարանի Հայագիտական Ամբիոնին մէջ։
Հալէպի եւ Պէյրութի մէջ եղած է նաեւ Սկաուտական շարժումի հոգեւոր հայր։
Խորհրդային Միութեան շրջանին Հայր Սահակ Վրդ. Քէշիշեան այն հազուագիւտ հոգեւորականներէն էր, ով 23 անգամեր այցելած է Հայաստան։
Հայր Սահակ Վրդ. Քէշիշեան մահկանացուն կնքած է 2005-ի Օգոստոս 24-ին, Պէյրութի մէջ։
Գրականագիտական, պատմական ու թարգմանչական աշխատութիւններ
Սահակ Վրդ. Քէշիշեան ունեցած է մտաւորականի բեղուն կեանք մը։ Կատարած է զանազան երկերու թարգմանութիւններ՝ գրաբարէ եւ ֆրանսերէ, որոնցմէ գլխաւորներէն նշենք՝ Սուրբ Գրիգոր Նարեկացիի «Մատեան Ողբերգութեան»ը, Սուրբ Ներսէս Շնորհալիի «Յիսուս Որդի», «Ողբ Եդեսիոյ» եւ Սուրբ Ներսէս Լամբրոնցաիի «Պատարագի մեկնութիւնը»։
Ֆրանսերէնէ թարգմանած է նախ Նարեկացիի աղօթամատեանին (հրատարակուած 1961-ին, Փարիզ) ապա Ներսէս Շնորհալիի հետեւեալ ստեղծագործութիւններուն.
-«Յիսուս, Հօր Միածին Որդի» (հրատարակուած 1973-ին, դարձեալ Փարիզ)
-«Ողբ Եդեսիոյ», «Հաւատոյ խոստովանիմ»
-«Առաւօտ լուսոյ» (հրատարակուած յաջորդաբար 1984-ին, 1985-ին եւ 1987-ին Սբ. Ղազարի մէջ, Վենետիկ)
-Ասողիկ եպիսկոպոսի «Տիրամայր Յուսոյ» ստեղծագործութեան (հրատարակուած 1996-ին, Էջմիածին)
-Սբ. Ներսէս Լամբրոնացիի «Մեկնութիւն Սբ. Պատարագի» գործին (2000-ին, Պէյրութ):
Իր այս թարգմանչական աշխատանքներուն համար, տարիներով ձեռագրային պրպտումներ կատարած է յատկապէս Երեւանի Մաշտոցի Անուան Մատենադարանին մէջ։ Հայաստան կատարած իր 23րդ ու վերջին ճամբորդութենէն հազիւ վերադարձած, վախճանած է Պէյրութ, 24 Օգոստոս 2005-ին:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Ծնունդներ Ստորոգութիւն:Մարաշ ծնածներ Ստորոգութիւն:1917 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Վարժարանի տնօրէն Ստորոգութիւն:Ճեմարանի տնօրէն Ստորոգութիւն:Ուսուցիչ Ստորոգութիւն:Յիսուսեան Միաբանութիւն Ստորոգութիւն:Գրականագէտ Ստորոգութիւն:Գրաբարէ–ֆրանսերէն թարգմանիչ Ստորոգութիւն:Սկաուտական շարժումի հոգեւոր հայր Ստորոգութիւն:Հոգեւոր հովիւ Ստորոգութիւն:Մտաւորական
1669 թուական
1669 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 69րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1669 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1669 մահեր
Ստորոգութիւն:1669
Յարութ Կոստանդեան
Յարութ Կոստանդեան, հայ գրող։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Պարսկաստան, Նոր Ջուղայեցի ընտանիքի մը մէջ։ Հայերէնը սորված է ընտանեկան յարկի տակ, առաւելաբար մօրմէն։ Ինք դեռ մանուկ` ընտանիքը կը փոխադրուի Հնդկաստան, Պոմպէյ: Հոն կը յաճախէ Պոմպէյի անգլիական բարձրագոյն վարժարանը։ 1926-ին կ՚անցնի Իտալիա եւ Անգլիա, ու տարի մը ետք՝ 1927-ին, կը հաստատուի Ֆրանսա, ուր կ՛ապրի մինչեւ մահ, նախ` Փարիզ, ապա՝ հարաւային Ֆրանսայի լեռնային մէկ գիւղին մէջ։
Գրական վաստակ
1927-1979, յիսունէ աւելի տարիներ, սերտօրէն կ'աշխատակցի ֆրանսահայ գրական կեանքին եւ մամլոյ հետ, յատկապէս՝ «Մենք», «Անահիտ», «Անդաստան», «Յառաջ», խիտ եւ ուշագրաւ աշխատակցութիւններով։
Նոյնն է պարագան՝ բանաստեղծութիւններու երկու ժողովածուներուն, որոնք լոյս տեսած են յաջորդաբար 1935–ին եւ 1974–ին։ Անոնք կը կրեն կնիքը իր անհատականութեան, միանգամայն ճոխ, զուսպ եւ փիլիսոփայական խառնուածքին։ Այս գիծերը զինք պահած են հայ հաւաքական կեանքի լուսանցքին վրայ, զանգուածին գրեթէ անծանօթ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Տրդատ Գ.
Տրդատ Գ Մեծ, Մեծ Հայք ի Արշակունի թագաւոր 287-էն սկսեալ։ Հայոց թագաւոր Խոսրով Բ. Արշակունի ի (272-287) որդին։
Կրթութիւնը ստացած է հռոմէական արքունիք ին մէջ։ Ըստ պատմիչներ Ագաթանգեղոս ի եւ Մովսէս Խորենացի ի, տիրապետելով արտակարգ ուժի, աչքի մտած է կրկէսամարտերու ընթացքին, ինչպէս նաեւ՝ Հռոմէական կայսրութեան մղած պատերազմներուն մէջ։
Տրդատի գահակալութիւնը
Հռոմէական զօրքերու ուղեկցութեամբ 287-ին Տրդատ կու գայ Մեծ Հայք՝ գահ հօրը վերադարձնելու։ Անոր կը միանայ նաեւ Անակի որդի երիտասարդ Գրիգորը՝ դառնալով արքային հաւատարիմ զինակիցը։ Ան Կեսարիոյ մէջ քրիստոնէական կրթութիւնը ստացած էր։ Պարսկաստանի դէմ տարած յաղթանակէն ետք Տրդատ արքայ կ'առաջարկէ Գրիգորին ընծայ մատուցել Անահիտ դիցուհիին։ Գրիգոր կը հրաժարի կուռքին զոհ մատուցել։ Իմանալով նաեւ, որ Գրիգոր Խոսրով թագաւորը սպաննած Անակի որդին էր, Տրդատ կը հրամայէ զինք Արտաշատ ի բանտը նետել (Խոր Վիրապ), ուր Գրիգոր հրաշքով կ'ապրի 13 տարի։ Տրդատ Մեծ հրովարտակով մը կոչ կ'ընէ հպատակներուն հաւատարիմ մնալ հեթանոսական կրօնին եւ մահապատիժ կը սահմանէ քրիստոնեաներուն համար։
Հռոմէա-պարսկական պատերազամները իրար յաջորդելով, կը շարունակուին՝ քանդելով Հայաստանի տնտեսութիւնը։ Պատերազմի սկիզբը՝ յաղթանակը պարսկական զօրքերուն կողմն էր, սակայն հռոմէացիները, համալրում ստանալով, 297-ին հայկական զօրամասերու օգնութեամբ, սոսկալի պարտութեան կը մատնեն պարսիկները։ Ներսէհ արքան իր ամբողջ ընտանիքով գերի կ'իյնայ։ Վերջինս ստիպուած, 298-ին Մծբինի հաշտութեան պայմանագիր կը կնքէ։
Տրդատի հիւանդութեան պատճառը Հռոմ ի Դիոկղետիանոս կայսրին ձեռքէն փախած 33 Հռիփսիմեանց կոյսերուն սպանութիւնն էր։ Անոնցմէ Հռիփսիմէն քարկոծուելով սպաննուած էր՝ արքային հետ ամուսնանալու առաջարկը մերժելուն պատճառով։ Տրդատի քոյրը՝ Խոսրովիդուխտ, երազ մը կը տեսնէ, որ արքան կրնայ բուժել մութի մէջ գտնուող Գրիգորը, զոր Խոր Վիրապէն հանելով կը բերեն Վաղարշապատ։
Գրիգոր Տրդատի հետ կը շրջի Հայոց աշխարհին մէջ, Քրիստոնէութիւն կը քարոզէ, կը քանդէ հեթանոսական յուշարձանները եւ անոնց տեղերը նոր քրիստոնէականը կը կառուցէ։ Տրդատ Մեծ աւագանիին որոշումով Գրիգոր Լուսաւորիչը կ'ուղարկէ Կեսարիա՝ եպիսկոպոս ձեռնադրուելու։ Կեսարիայէն վերադառնալէ ետք նորընտիր կաթողիկոսը Արածանի գետին մէջ կը մկրտէ Տրդատ թագաւորը եւ արքունիքը, ապա Տրդատ Գ. մեծի հետ ձեռնամուխ կ'ըլլայ Էջմիածնի Մայր Տաճարին կառուցման։ 301-ին քրիստոնէութիւնը կը հռչակուի Մեծ Հայք ի պետական կրօնը։
Քրիստոնէութեան ընդունում
Հայ ժողովուրդի պատմութեան մէջ 301-ին տեղի կ'ունենայ դարակազմիկ իրադարձութիւն մը. Տրդատ Գ. Մեծ Արշակունին (298-330) քրիստոնէութիւնը կը ճանչնայ իբրեւ պետական պաշտօնական կրօն։
Հայոց եկեղեցւոյ առաջին հիմնադիրները եղած են Ս. Թադէոս (քարոզչութեան տարիները՝ 35-43) եւ Ս. Բարթողոիմէոս (44-60) առաքեալները։ Անոնց գերեզմանները իբրեւ նուիրական սրբավայրեր՝ յարգուած ու պահպանուած են պատմական Հայաստանի հարաւ-արեւելեան կողմերուն մէջ գտնուող Արտազ ի (Մակու) եւ Աղբակի (Պաշքալէ) վանքերուն մէջ։ Այսպիսով, հայ եկեղեցին ունի առաքելական ծագում։
Հայոց Եկեղեցին, սովորաբար, ազգային անուանումը գործածած է եւ վարդապետական անուան կիրառման սովորութիւն չէ ունեցած։ Ան կը գոհանայ պարզապէս Հայաստանեաց (կամ՝ Հայաստանի), Հայոց կամ Հայ կոչումներով, իսկ սուրբ, առաքելական, ուղղափառ կամ այլ կոչումները կը գործածէ լոկ իբրեւ պատուանուն։ Առաքելականութեան կնիքը, որ Հայոց Եկեղեցին իւրացուցած է եւ պաշտօնական գրագրութեան մէջ համարձակօրէն կը գործածէ, մէկ կողմէն կը հաստատէ անոր սկզբնական ու նախնական ծագումը, միւս կողմէն կը հաւաստէ անոր ուղղակի եւ ինքնուրոյն սկզբնաւորութիւնը՝ առանց ուրիշ հնագոյն եկեղեցւոյ հետ առնչելու։
Հայաստանի եկեղեցւոյ 1-3-րդ դարերու պատմութիւնը թաղուած է խաւարի եւ խորհրդաւորութեան մէջ։ Շատերը յաճախ Հայաստանի մէջ քրիստոնէութեան պետականօրէն ընդունումը կը շփոթեն քրիստոնէութեան Հայաստան մուտք գործելուն հետ։ Այնուամենայնիւ, կան տուեալներ, որոնք կը խօսին այդ Եկեղեցւոյ, Հայաստանի հնագոյն եպիսկոպոսական աթոռներու գոյութեան մասին։ Պահպանուած է Քրիստոսէ ետք Ա. դարուն Գողթնի եկեղեցւոյ հիմնադրման աւանդութիւնը, ըստ որուն Բարթողիմէոս առաքեալ Կումսին կը ձեռնադրէ Գողթն գաւառի եպիսկոպոս։ Պահպանուած է նաւե Արտազ ի Աթոռի հնագոյն գաւազանագիրքը՝ կազմուած 649-ին, ըստ որուն՝ «Թադէոս առաքեալ Արշակունեաց Սանատրուկ թագաւորին ատեն կու գայ Հայաստանի Շաւարշան քաղաքը, եւ աւետարանական լոյսով կը լուսաւորէ այդտեղի հաւատացեալները, իր աշակերտ Զաքարիան կը ձեռնադրէ քաղաքի եպիսկոպոս եւ ինքը կ'երթայ երկիրին այլ կողմերը հեթանոսներուն քարոզելու։ Կ'ըսուի, թէ այս Զաքարիան նահատակուած է հայոց Երուանդ թագաւորին ձեռքով, Փրկիչին համբարձումէն 42 տարի ետք։
Կը համարուի, որ քրիստոնեայ առաջին համայնքը Հայաստանի մէջ կազմաւորուած է Սանատրուկ թագաւորին մայրաքաղաք Մծուրք ի մէջ, իսկ անոր կործանումէն ետք այդ համայնքը փոխադրուած է մօտակայ Աշտիշատ։ Արտազը եղած է հայոց արքունիքին ամառանոցը միայն, եւ այդ է պատճառը, որ Թադէոս առաքեալին եւ Սանդուխտին նահատակութիւնը կը նկատուի Արտազի մէջ։ Դ. դարու սկիզբը, երբ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Հայաստանի եպիսկոպոս կը ձեռնադրուի, անոր գահակալութիւնը տեղի կ'ունենայ ոչ թէ Հայաստանի մայրաքաղաք Վաղարշապատի մէջ, այլ Աշտիշատի մէջ։ Այս փաստը կը բացատրէ, որ Աշտիշատի մէջ գոյութիւն ունեցած է հին եպիսկոպոսական Աթոռ մը։
Նորահիմն քրիստոնէութիւնը, սակայն, պէտք է իր հովիւներն ու հովապետերը ունենար։ Գրիգոր Լուսաւորիչ հանդիսաւորութեամբ կ'ուղարկուի իր կրթավայրը՝ Կապադովկիա, Կեսարիա, եպիսկոպոսական ձեռնադրութիւն ստանալու։ Կեսարիոյ մէջ եպիսկոպոս Ղեւոնդ ը, Կապադովկիոյ մէջ բազմաթիւ այլ եպիսկոպոսներու հետ միասին, Գրիգոր Լուսաւորչը կը ձեռնադրէ Հայաստանի եպիսկոպոս։ Ղեւոնդ եպիսկոպոս, ներկայ բոլոր եպիսկոպոսներու նհաւանութեամբ, կը յանձնարարէ Սեբաստիոյ Պետրոս եպիսկոպոսին՝ ընկերանալ Գրիգոր Լուսաւորիչին եւ վերջինիս գահակալութեան արարողութիւնը կատարել Հայաստանի մէջ։
Ագաթանգեղոսի վկայութեամբ, երբ Գրիգոր Լուսաւորիչ կը վերադառնայ Կեսարիայէն, թագաւորը զինք կը բազմեցնէ իր արքունիքին երկրորդ գահին։ ԱՆ Հայ եկեղեցւոյ նուիրապետութիւնը կը կազմակերպէ Հայաստանի պետական վարչական կառուցուածքին համաձայն. իւրաքանչիւր նախարարութեան համար մէկական եպիսկոպոս կը ձեռնադրուի, որոնք ենթակայ էին իրեն, իսկ ինք շուտով կը ստանայ «Հայոց Հայրապետ» անունը։ Այսպիսով, Գրիգոր Լուսաւորիչ կը հաստատէ թիւով 36 եպիսկոպոսութիւններ, որոնց գահակալներէն 18-ը կը նստէին անոնց աջ, եւ միւս 18-ը՝ անոնց ձախ կողմը։ Վաղարշապատի մէջ կը կառուցուի Մայր եկեղեցի, եւ կը դառնայ հայոց կաթողիկոսանիստը։ Կաթողիկոսն ու թագաւորը կը քանդեն Հայաստանի գրեթէ բոլոր հեթանոսական տաճարները. կանգուն կը մնան Գառնիի հեթանոսական տաճար ը եւ Նեմրութ լերան դիցապաշտարան ը։
Գրիգոր Լուսաւորիչին կը յաջորդեն իր որդիները, նախ կրտսերը՝ կուսակրօն Արիստակէս ը (325-333), յետոյ անդրանիկ որդին՝ Վրթանէսը (333-341)։ 353-ին հայոց մեծամեծերու միանուագ համաձայնութեամբ կաթողիկոս կ'ընտրուի Յուսիկ կաթողիկոս ի թոռ Ներսէս իշխանը, որ իր կրթութիւնը ստացած էր Կեսարիոյ մէջ։ 28 եպիսկոպոսներու եւ մեծամեծ նախարարներու ուղեկցութեամբ ան կ'ուղարկուի Կեսարիա, ձեռնադրութիւն ստանալու։
Տրդատ Գ. եւ Շապուհ Բ.
Պարսկաստան ի մէջ Շապուհ Բ.–ի (309-379) գահակալութեամբ կրկին սրած են հայ պարսկական յարաբերութիւնները։ Վերջինս յաջողած է Տրդատ Գ.ի դէմ հանել անոր քաղաքականութենէն դժգոհ նախարարները եւ Հիւսիսային Կովկաս ի ցեղերը։ Սակայն Տրդատ Գ. նախ հաշուեյարդար տեսած է ապստամբ նախարարներուն հետ, ապա Գարգարացւոց դաշտ ին մէջ, յաղթական ճակատամարտ մղած է հիւսիսային ցեղերուն դէմ։ Հռոմէական կայսրութենէն օգնական ուժեր ստանալով՝ Տրդատ Գ. սահմանային շրջաններուն մէջ յաջող մարտեր վարած է նաեւ պարսկական զօրքերու դէմ։ 29 Նոյեմբեր 330-ին Տրդատ Գ. թունաւորուած է թշնամի նախարարներու ձեռքով։ Հայկական եկեղեցին զինք դասած է սուրբերու կարգին։
Տրդատ Գ. Արշակունեաց Հայաստանի պետական եւ քաղաքական մեծ գործիչներէն է։ Ան յաջողած է վերականգնել Մեծ Հայքի թագաւորութեան տարածքային ամբողջութիւնը, քաղաքական ամուր դաշինք կնքած Հռոմէական կայսրութեան հետ, ճնշած նախարարներու պառակտման ձգտումները եւ ստեղծած կեդրոնացած ուժեղ պետութիւն մը։
Հագարի գետ
Հագարի գետ (Həkəri), Ագար, Ագարա, Ագարա գետ, Ագարակի գետ, Ագարակու գետ, Ագարի, Ակարաչայ, Ակերա, Ակիրա, Աղաւնոյ, Աղաւնոյ գետ, Աղուան, Աղուանի, Աղուանից գետ, Աղուանոյ, Աղուանոյ գետ, Առան, Աքերաչայ, Աքյարա, Հագարչայ, Հագարու, Հագարու գետ, Հակար, Հակարի գետ, Հակարչայ, Հաքարլու, Հաքարու գետ, Հակարչայ, Հաքար, Հաքարա, Հաքարաչայ, Հաքարլու, Հաքարու գետ Հայկական լեռնաշխարհ ի հիւսիս-արեւելքը՝ Արցախի Քաշաթաղի շրջանին մէջ։ Որոտան ի ձախ եւ ամենամեծ վտակն է։ Ունի 113 Քմ երկայնք եւ 2570 Քմ² աւազան։
Սկիզբ կ'առնէ Արցախի բարձրաւանդակէն՝ Դալիդաղ լեռնազանգուածին հարաւային լանջէն։ Կը Հոսի հիւսիս-արեւմուտքէն հարաւ-արեւելք, մեծ վտակը Հոչազն (Հոչանց) է (63 Քմ)։ Կը յորդի Մայիս-Յունիս ամիսներուն։ Տարեկան միջին ծախսը կը կազմէ 16,2 մ/վ է, հոսքը՝ 510 միլիոն մ³։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Արցախի գետեր Ստորոգութիւն:Որոտան գետի վտակներ
Թարթուի Խաղալիքներու Թանգարան
Թարթուի Խաղալիքներու Թանգարան (Tartu Mänguasjamuuseum), թանգարան Էսթոնիոյ Թարթու քաղաքին մէջ, խաղալիքներու ամենամեծ թանգարանը Մերձաւոր Պալթիկայի մէջ։ Թանգարանին մէջ կը ցուցադրուին աւելի քան 5000 խաղալիքներ։ Թանգարանին շարք մը խաղալիքները կարելի է փորձարկել, իսկ երեխաներուն համար կայ առանձին խաղասենեակ ։
Պատմութիւն
Թանգարանի առաջին շէնքին մէջ 19-րդ դարու սկիզբը կը գործէր Դորպատի դպրոցը, ուր կը սորվէին հիմնականօրէն արհեստաւորներու երեխաներ։ 1829 թուականին շէնքը գնեց անձ մը, որմէ ետք սկսի շէնքին վերականգնման աշխատանքները։
Տան ճակատամասը վերակառուցուած է դասական ոճով, պատուհանները՝ մեծցուած, սենեակները բաժնուած միջնապատերով։ 19-րդ դարու վերջը ու 20-րդ դարու սկիզբը շէնքին մէջ գործած են տարբեր կազմակերպութիւններ, շէնքի բակին մէջ կառուցուած են օժանդակ շինութիւններ, որոնք յետագային քանդուած են։ 20-րդ դարուն շէնքը օգտագործուած է որպէս բնակելի տուն, որ չուներ մշտական սեփականատէր։ 1994 թուականին Թորթու քաղաքի կառավարութիւնը կ'որոշէ այս շէնքին մէջ բանալ խաղալիքներու թանգարան։ Թարթուի խաղալիքներու թանգարանին բացումը տեղի ունեցած է 29 Մայիս 1994-ին։ Թանգարանին հիմնադիրներն են Մէրի Սաարեն, Մարի Հանթը, Թիիա Թումեթը։ Վերջինը եղած է թանգարանի առաջին տնօրէնը։ 2007-էն թանգարանի տնօրէնն է Թրիին Վաարոն։