cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ռոպերթ Քոնտախսազով
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ Ստորոգութիւն:26 Յուլիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:23 Յունիսի մահացածներ
Ոդիսեւս
Ոտիսեւս (Օտիսէաս), (Οδυσσέας, հին յուն․՝ Ὀδυσσεὺς, լատիներեն՝ Ulysses, Ուլիսես), յունական Իթաքի կղզիի արքայ, Լաերթիսի որդին, խորամանկութեան ու հնարամտութեան մարմնացում, Հոմերոսի Ոդիսական վիպերգութեան գլխաւոր հերոս որ մասնակցած է Դրոյան պատերազմին։
Օտիսէասին ծննդաբանական ծառին համար, յստակ տուեալներ չկան։ Անոր հայրն է (կամ խորթ հայրը) Լաերթիս Λαέρτης (Քեֆալոսին զաւակը․ ըստ առասպելին ան իր անունը կու տայ Քեֆալոնիա կղզիին), իսկ մայրն է՝ Անդիքլիան Αντίκλεια։  Օտիսէասին կինը Փինելոփին է, իսկ զաւակը՝ Թիլեմախոս Τηλέμαχος։
Իթաքին Օտիսէասին թագաւորութեան պատկանող Յոնիական կարգ մը կղզիներէն մէկն է։ Թագաւորութեան մասին մինչեւ այսօր, յստակ տեղեկութիւններ չկան։
Դրոյան Պատերազմէն առաջ
Ոդիսականէն մեզի հասած տեղեկութիւններէն, կ՛իմանանք թէ Օտիսէաս Աւթոքլիթոսին տունը (Փարնասոս լեռ) վայրի խոզի որսորդութեան ընթացքին, ծունկէն կը վիրաւորուի․ շնորհիւ այդ վերքին ձգած սպիէն է որ տարիներ ետք երբ տուն կը վերադառնայ, զայն կը ճանչնայ իր ծառան՝ Էւրիքլիա։ Նաեւ կ՛ իմանանք, թէ նախկան Մեսինի իր ճամբորդութիւնը, Իֆիթոյին կը ծանօթանայ եւ ան իրեն կը նուիրէ ծանր նետը՝ որով վերադարձին պիտի ոչնչացնէ «նշանածները»։
Հելլեն եւ Փինելոփի
Օտիսէաս Թինտարէոսի աղջկան՝ Հելլեն Ελένη (Էլենի), թեկնածու նշանածներէն է։ Երբ թեկնածու նշանածները կը հաւաքուին, Թինտարէոս փեսացուին ընտրութիւնը գիտակցաբար կ՛ուշացնէ, վախնալով թէ իր որոշումը պիտի նախատէ համբաւի արժանացած եւ զօրաւոր «նշանածները»։  Հարցը բարւոք լուծման կը հասնի, երբ Օտիսէաս կ՛ առաջարկէ բոլոր «նշանածները» խոստում տան թէ պիտի օգնեն եւ թիկունք կանգնին անոր որուն Հելլէնը պիտի ընտրէ իբրեւ ամուսին։  Հելլէն կ՛ընտրէ ամենահզորին՝ Մենելաոսին, Սփարդիին (կամ՝ Սպարտա) թագաւորը։
Երկու մեկնաբանութիւն կան Օտիսէասին եւ Փինելոփիին ամուսնութեան համար։ Առաջինն է թէ Փինելոփիին հայրը՝ Իքարիոս, վազքի մրցումի կը հրաւիրէ իր աղջկան թեկնածու նշանածները եւ Օտիսէաս կը յաղթէ։  Իսկ երկրորդը, թէ Թինտարէոս իր աղջկան ամուսնութեան հարցը լուծած Օտիսէասին կը վարձատրէ, անոր կնութեան տալով եղբօր՝ Իքարիոս, աղջիկը՝ Փինելոփին։
Դրոյան Պատերազմ
Դրոյան Պատերազմին ընթացքին, Օտիսէաս գլխաւոր դերակատարներէն է։ Մնացեալներն են՝ «աստուածային» Ախիլէաս Αχιλλέας, «ազնուական» Աղամեմնոսաս, Մենելաոս, իմաստուն Նեստոր, Էաս Թելամենիացին Αίας ο Τελαμώνιος  եւ Տիոմիտիս։ « Իլիական »ին մէջ, Հոմերոսը Օտիսէաս կը նկարագրէ իբրեւ քաջ զինուոր, խոհեմ թագաւոր եւ հնարամիտ առաջնորդ։ Ան բոլորէն յարգուած է եւ իր միտքերն ու գաղափարները կ՛ իւրացուին մնացեալ առաջնորդներէն։
Սակայն Օտիսէասին գլխաւոր ներդրումը Դրոյան պատերազմին մէջ անոր հնարած «Դրոյան Ձին» է։
Դրոյան Ձին
Օտիսէասին գլխաւոր ներդրումը այս պատերազմին անոր յղացած «Դրոյան Ձին» է․ փայտեայ հսկայ շինութիւն մը՝ ռազմագիտական հնարամտութիւն մը։ Էփիօն կը կառուցէ հետեւելով Օտիսէասին ցուցմունքներուն։  Երբ շինութիւնը կը լրանայ, անոր մէջ կը մտնեն տասնեակներով յոյն զինուորներ։  Դրոյացիները տեսնելով «Դրոյան Ձին» իրենց քաղաքին պարիսպներուն առջեւ (10 տարիներ անձեռնմխելի մնացած), կը հաւատան թէ յոյները ընդունած են իրենց պարտութիւնը եւ «Դրոյան Ձին» իրենց նուէր ձգած, Յունաստան վերադարձի ճամբան բռնած են։  Կը բանան կեդրոնական դարպասը եւ ձին քաղաքին մէջ կը բերեն։  Վստահ թէ երկարատեւ պատերազմը վերջացած է, իրիկունը քաղաքին բոլոր կողմերը խնճոյքներ կը սարքեն։  Մութ գիշերին, երբ բոլորը խորունկ քունի մէջ են, փայտեայ ձիուն մէջ պահուըտած յոյն զինուորները դուրս կ՛ելլեն, պարսիպներուն դռները կը բանան եւ արագօրէն քաղաքը կը գրաւեն։  Յոյներուն յաղթանակով կը վերջանայ Դրոյան Պատերազմը։
Իքարիոթիքոս
Իքարիոթիքոս (յուն․՝ Ικαριώτικος)․ յունական աւանդական պար («նիսիոթիքոս»՝ կղզիի պար), որուն արմատները կու գան Իքարիա կղզիէն։ Յունաստանի ամենահամբաւաւոր պարերէն է, որուն յաճախ կ՛ընկերակցին տողեր, որոնք կը տարբերին ըստ անոր մեկնութեան։
Ոդիսեւս
Օտիսէասին արկածախնդրութիւնները
Օտիսէասի թափառումները կը սկսին Դրոյան պատերազմի աւարտին ու կը վերջանան մինչեւ անոր հայրենի տուն՝ Իթաքի, վերադառնալը եւ գահին վերատիրանալը։ Անոնք կը տեւեն 10 տարի։
Իքարիոթիքոս
Իքարիոթիքոս պարին ռիթմիք արժէքն է 2/4։
Ոդիսեւս
Օտիսէասին արկածախնդրութիւնները
«Ոդիսական» բառը դարձած է նպատակին հասնելու համար դժուար ճանապարհորդութիւն կամ գործունէութիւն բնորոշող գոյական։ Օտիսէասին տուն վերադառնալու ճամբուն ընթացքին դիմագրաւած փորձութիւններուն շարքը երկայն է։  Սակայն կ՛ արժէ նշել անոնցմէ քանի մը հատ։
Իքարիոթիքոս
Շատեր կ՛ըսեն թէ Իքարիոթիքոս պարը դանդաղ եղած է եւ անոր արագ «մեկնութիւնը» Պալոսն է։
Ոդիսեւս
Աստուածներու ցասումը
Դրովատան գրաւելէ ետք, նաւերով ծով բացուած յոյներուն դաժանաբար կը պատժեն այն նոյն՝ Աթինա եւ Փոսիտոնաս, աստուածները, որոնք օգնած էին անոնց յաղթանակի հասնելու։ Պատճառը՝ յոյներու խելագարութեան աստիճանի հասնող ուրախութիւնն էր եւ անոնք գրեթէ մոռցած էին, թէ իրենց տարած յաղթանակին համար աստուածներուն պարտական են։
Իքարիոթիքոս
Իքարիոթիքոս կը պարուի թեւերը իրարու սակառաձեւ բռնուած, ու երբ պարի ռիթմը արագանայ, թեւերը ուսերէն կը բռնուին։ Իքարիոթիքոս կրնայ ժամեր տեւել, ըստ կամքի։ Պարը կը բաղկանայ երեք մասերէ․-
Պարին կ՛ընկերակցի ամենէն շատ սիրուած «Իքարիային սէրս» երգը։ Տարուան ընթացքին, ամէն առիթի՝ կնունք, հարսանիք, հաւաքոյթ, ինչպէս նաեւ կրօնական տօն եւ կամ փառատօն, կը լսուի ու կը պարուի աւանդական Իքարիոթիքոս պարը։
Ոդիսեւս
Օտիսէասին եւ ընկերներուն թափառումները
Օտիսէասին եւ ընկերներուն թափառումները կը սկսին Քիքոնեսներուն Κίκονες երկրին (Թրակիա) մէջ իրենց տուած կռիւով ու կը շարունակուին Լուտասակերներուն λωτοφάγοι եւ Կիկլոբներուն երկիրներուն մէջ։  Կիկլոբներուն երկիրը, Փոլիֆիմոս Πολύφημος անոնց ծուղակի կը ձգէ իր քարայրին մէջ, բայց Օտիսէաս հնարամտութեամբ մը կը կուրցնէ կիկլոբը եւ ընկերներուն հետ կը յաջողին փախչիլ։  Օտիսէասին այս արարքը, Փոսիտոնասին զայրոյթը կը պատճառէ ու անոնք ծովերուն մէջ կը թափառին։  Երբ կը հասնին Էոլոսին կղզին՝ Էոլիա Αιολία, համանուն աստուածը Օտիսէասին կը յանձնէ պարկ մը, որուն մէջ բանտած է հովերու բոլոր տեսակները, բացի բարեհաճ տեսակէն, որպէսզի արագ եւ ապահով Իթաքի հասնի։  Սակայն, երբ Իթաքի կը մօտենան, ընկերակիցները պարկը կը բանան։  Սաստիկ փոթորիկ մը կ՛ առաջանայ եւ 11 նաւերը կը քայքայուին ու Օտիսէաս կը քշուի Լեսթրիղոնոներուն Λαιστρυγόνες երկիրը (Թիրենեան Ծով Mar Tirreno)․․․ ։  Օտիսէասին արկածախնդրութիւնները վերջ չեն ունենար․ բաւական թափառումներէ ետք, Սիրինեսներուն Σειρήνες երկիրէն բարւոք կը կարողանայ մեկնիլ, ապա կը յաջողի անցնիլ Սքիլա եւ Խարիվտի նեղուցէն (Մեսինայի Նեղուց, Իտալիա) եւ կը հասնի Արեւ աստուծոյ երկիրը՝ Թրինաքիա Θρινακία (Սիքելիա)։  Հոն վերապրած ընկերակիցները կը մահանան եւ զայն ալիքները կը քշեն մինչեւ Քալիփսօ Καλυψώ կղզին։
Քալիփսօ կղզին
Օտիսէասի նաւուն խլեակները կը հասնին կղզի մը, ուր կը տիրէ չքնաղ նիմֆայ νύμφη (պարիկ) Քալիփսօ։ Ան, հմայքներով եօթը տարի Օտիսէասը իր մօտ կը պահէ։  Աթինան Զեւս ը կը համոզէ, որպէսզի վերջինը Քալիփսօն ստիպէ ազատ արձակէ Օտիսէաս։  Զեւսին պահանջը Քալիփսոյին կը հասցնէ իր բանբեր՝ Հերմէս ը (Էրմիս)։
Օտիսէաս, քսան հաստաբուն ծառերով լաստ մը կը պատրաստէ եւ Քալիփսոյին կղզիէն կը հեռանայ։
Կղզիին դիրքին մասին պատմաբանները տարակարծիք են։ Ըստ Ստրապոնի, կը գտնուի Ադլանտեան Ովկիանոսին կեդրոնը եւ Օտիսէաս հոն հասաւ Սհերիա Σχερία վիպական կղզիէն (Ստրապոնի բնակգիրէն՝ «ταῦτα γὰρ πάντα φανερῶς ἐν τῷ Ἀτλαντικῷ πελάγει πλαττόμενα δηλοῦται.»)։  Ուրիշներ կը սեպեն թէ Մալթայի կղզեխումբին Կոզօ կղզին է, իսկ շատեր, թէ հին Օղիղի՛ի կամ Օղիղիա կղզին, Ωγυγίη, Ωγυγία Քերքիրային հիւսիս-արեւմուտքը գտնուող կղզին է։
Դէպի Իթաքի
Փոսիտոնաս փոթորիկ կ՛ առաջացնէ եւ Օտիսէաս կը հասնի Ֆէաքոններուն երկիրը (Քերքիրա)։ Զայն Նաւսիքան Ναυσικά կ՛ օգնէ եւ ապաստան կը գտնէ Ալքինոս Αλκίνοος թագաւորին պալատը։  Հոն կը բացայայտէ իր ինքնութիւնը եւ բոլորին կը յուզէ։  Թագաւորին օգնութեամբ, Դրոյան պատերազմի աւարտէն 10 տարի ետք, Իթաքի կը հասնի։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Դիցաբանութիւն Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութիւն
Պրայըն Ճ. Սմիթ
'''Պրայըն Ճ. Սմիթ' (Brian J. Smith, 12 Հոկտեմբեր, 1981) Ամերիկացի դերասան: Հանրածանօթ դարձած է իր ստանձնած դերին համար իբրեւ Թրէյ՝ 2005-ի Hate Crime ֆիլմ-ին մէջ, իբրեւ Մաթիու Սքոթ`երեւակայական եւ զինուորական հեռուստաշար Stargate Universe-ի մէջ, եւ իբրեւ Ուիլ Կորսքի` Netflix-ի արտադրութեան հեռուստաշար Sense8-ի'' մէջ :
Վաղ Կեանք եւ Ուսում
Սմիթ բնիկ Ալէն քաղաքէն Թեքսասցի մըն է (Allen, Texas): Ան ուսումը ստացած է Quad C Theatre ծրագիրով Collin County Community College-ի մէջ, Փլանօ, Թեքսաս (Plano, Texas): Տարի մը ուսում ստանալէ ետք Քոլոմպիայի Stephens College ուսումնարանին մէջ, Սմիթ կը փոխադրուի Նիւ Եորք, որպէսզի հոն շարունակէ ուսումը Juilliard School-ի Drama Division ծրագիրի 4 տարուան ընթացքին (Խումբ 36: 2003–2007), ուր իր դասընկերներէն էր Նիքոլ Պէհարին (Nicole Beharie) : Սմիթ կ'աւարտէ Ճուլիարտ (Juilliard) ուսումնարանը Bachelor of Fine Arts վկայականով:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1981 ծնունդներ Ստորոգութիւն:12 Հոկտեմբերի ծնածներ
Ֆուրնի
Ֆուրնի կամ Ֆուրնի Քորսէոն (յուն․՝ Φούρνοι կամ Φούρνοι Κορσεών)․ կղզեխումբ (կղզիներ, կղզիակներ եւ ժայռակղզիներ), արեւելեան Էգէական ծով, Յունաստան։
Կը գտնուի երեք հրուանդաններու միջեւ՝ Տոմենիքոս (Սամոս), Ֆանարի (Իքարիա) եւ Ծուլուֆի (Փաթմոս)։ Տարածութիւնն է 45,247 քլ², եւ բնակչութեան թիւը 1 313 է։
Ֆուրնի կղզեխումբին գլխաւոր կղզիներն են՝
Բնապահպանում
Ֆուրնի ունի հարուստ բուսական եւ կենդանական աշխարհ եւ այդ պատճառով կղզիին հարաւ-արեւմտեան մասը արձանագրուած է ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 բնապահպանութեան ծրագրին։
Մինչեւ Ի․ դար
Ֆուրնի բնակուած է Նոր Քարէ Դարաշրջանէն (Ք․Ա․7000)։ Անոր նախաբնակիչները եղած են Փելասղի, Լելեղես եւ Քարես։ Վերջինները Փիւնիկեցիներուն հետ Էգէականը իրենց ծովահէնութեան կեդրոնը դարձուցած էին եւ յաճախակի յարձակումներ կ՛ընէին կղզիներուն, Ֆուրնի ներառեալ։
Ք․Ա․ 11-րդ դարէն մինչեւ Ք․Ա․ 9-րդ դարուն, Ֆուրնի կը բնակուի Յոնիացիերէն (Յոնիա․ Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափերու յունական գաղթօճախներու շրջան)։
Ֆուրնի հետեւած է մերձակայ Իքարիային բախտին։
Ք․Ա․800 -750, Միլիթոսէն յոյներ Ֆուրնի եւ Իքարիա կղզիներուն վրայ գաղթօճախներ կը հիմնեն։
Բ․ Համաշխարհային Պատերազմ
Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին, իտալական եւ գերմանական գերիշխանութիւնները կը կործանեն կղզին․ կառոյցները մեծապէս կը վնասուին եւ կղզին կ՛ունենայ բազմաթիւ զոհեր սովին պատճառով։
1945-1949 կղզին, Իքարիային նման համայնավար աքսորեալներ կը պատսպարէ․ հոն աքսորուած յունական պետութեան կողմէն։
Նորագոյն ժամանակաշրջան
Մինչեւ 1960 տեղի կ՛ունենայ մեծ արտագաղթ մը, մասնաւորաբար դէպի Ա․Մ․Ն․-էն։ Անկէ ետք, կեանքի պայմանները կը բարելաւուին երբ յունական կառավարութիւնը կղզիներուն մէջ ենթակառոյցներ կը հիմնէ, որպէսզի զարկ տրուի զբօսաշրջիկութեան։
1960-1980, կը զարգանայ նաւային եւ ձկնորսական ճարտարարուեստը։ Ֆուրնի, յոյն նաւատէրերը իրենց նաւատորմիղները կը կառուցեն, միաժամանակ կը շինեն ձկնորսական հսկայ նաւատորմիղ մը, որ կը ձկնորսէ ամբողջ Էգէականին մէջ։ Սակայն, 1990-ական թուականներու Եւրոպական Միութեան քաղաքականութիւնը կը ստիպէ տեղացիներուն պարբերաբար ձկնորսութենէն հրաժարիլ։ Հետեւանքն է շատեր անգործ մնան եւ գաղթի ճամբան առնել։
ԻԱ․ դար
Ֆուրնիի մնայուն բնակչութեան թիւը 1 313 է։ Անոնք կը բնակին կեդրոնական կղզին եւ Թիմենա։ Բնակիչներուն գլխաւոր զբաղումն է ձկնորսութիւնն եւ մեղրաբուծութիւնը։ Իսկ ամրան ամիսներուն, բնակչութեան թիւը կը բազմանայ զբօսաշրջիկներուն պատճառով։
Բնապահպանում
Կղզիին հարաւ-արեւմտեան մասը՝ 73,66քլ² տարածութեամբ, ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 բնապահպանուած շրջան յայտարարտուած է, GR4120005 արձանագրութեամբ։
Բժիշկ (ամսագիր, Պէյրութ)
«Բժիշկ», բժշկագիտական-առողջապահական ամսագիր: Լոյս տեսած է առաջին անգամ 1955-ին: 1964-էն ետք հրատարակուած է Լիբանահայ բժշկական միութեան հովանաւորութեամբ եւ հետեւաբար վայելած է անոր բարոյական օժանդակութիւնը:
Պատմութիւն
«Հայ Բոյժ » ամսագիրի շիջումէն 13 տարի առաջ, 1955-ին, Պէյրութի մէջ ծնունդ առաւ Հայ Բոյժի նման «Բժիշկը»՝ իբրեւ բժշկագիտական եւ առողջապահական ամսագիր: Անիկա լոյս տեսաւ մինչեւ 1988, երբ դադրեցաւ հրատարակուելէ կամքէ անկախ պատճառներով: Սկիզբը վարչական պատասխանատուն եղած է Արամ Սահակեան: Խմբագիրները եղած են՝ բժիշկներ Վարուժան Սահակեան, Մելգոն Էպլիղաթեան եւ Յարութիւն Գազանճեան (Գեղարդ): 1964էն ետք հրատարակուած է Լիբանանահայ բժշկական միութեան հովանաւորութեամբ եւ վայելած է անոր բարոյական հովանաւորութիւնը:
«Բժիշկ»ին յարատեւութեան եւ յաջողութեան մէջ մեծ դերակատարութիւն ունեցաւ Յ. Գեղարդը (Յարութիւն Գազանճեան)՝ վիրաբոյժ-ատամնաբոյժ, գրող, լրագրող եւ խմբագիր:
«Բժիշկ»ի մէջ գրեցին Սփիւռքի զանազան գաղթօճախներէն յարգելի բժիշկներ Լ. Գրիգորեան (Փարիզ), Յ. Կարեւորեան (Պէյրութ), Իսահակ Տէրտէրեան, Վարուժան Սահակեան (Պէյրութ), Վ. Թաշճեան, Օսվալտ Հրեշտակեան (Պէյրութ), Գ. Օ. Գալուստեան (Պուէնոս Այրէս), Յարութիւն Սաղըրեան, Ե. Ագխաչերեան, Սեպուհ Սիսեռեան, Զաքար Մկրեան (Պէյրութ), Ա. Աբէլեան, Սարգիս Գարայեան (Պէյրութ), Գ. Անտոնեան, Տիգրան Գավաֆեան, Յակոբ Սահակեան, Յ. Սապունճեան, Ճորճ Միքայէլեան, Յ. Ճըլճըլեան (Պէյրութ), Կարպիս Հարպոյեան (Պէյրութ) եւ ուրիշներ, առանց մոռնալու նշանաւոր երգիծաբան Նշան Պէշիկթաշլեանը, որ իւրաքանչիւր թիւի մէջ ունեցաւ «Երգիծաբուժութիւն» խորագրեալ իւրայատուկ գրութիւն մը:
«Բժիշկ»ը եղաւ հայ ընտանիքներու ամէնէն սիրուած բժշկական պարբերականը: Անիկա դարձաւ հանդէսը երիտասարդներուն, նորապսակ զոյգերուն, տարեցներուն եւ բոլոր հայերուն:
«Բժիշկ»ին մէջ տպագրուեցան համաշխարհային բժշկագիտութեան նուաճումներու, բժշկութեան պատմութեան, նշանաւոր բժիշկներու եւ Հայաստանի առողջապահութեան բնագաւառին մէջ ձեռք բերուած նուաճումներու մասին:
Ամբողջ 34 տարի «Բժիշկը» պահեց գիտական հանդէսի մը տուեալները, եղաւ ժողովրդանուէր եւ անշահախնդիր ձեռնարկ մը: Շատ բժիշկներ կամաւոր եւ անսակարկ գրեցին եւ հաղորդեցին իրենց գիտելիքները՝ ի շահ հայ անհատի առողջութեան:
«Բժիշկ»ը եղաւ փնտռուած բժշկական ամսաթերթ մը ոչ միայն լիբանանահայութեան համար, այլ նաեւ Սփիւռքի զանազան գաղութներու հայութեան համար: Անիկա վայելեց բոլորին յարգանքը եւ նիւթաբարոյական օժանդակութիւնը:
Ամբողջ 34 տարի «Բժիշկ» ամսաթերթը 32 մեծադիր էջերով լոյս տեսաւ Պէյրութի մէջ, յաղթահարելով բոլոր տեսակի դժուարութիւնները: «Բժիշկ»ը տոկաց, յարատեւեց Լիբանանի ներքին պատերազմի բոլոր տարիներուն: Այդ դժուարին եւ փոթորկալից տարիներուն յաճախ «Բժիշկ»ը կանոնաւոր եւ ամսական հերթականութեամբ լոյս չտեսաւ, այլ՝ հարկադրաբար լոյս տեսաւ երկու ամիսը կամ երեք ամիսը մէյ մը:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Բժշկական պարբերաթերթեր Ստորոգութիւն:Հայկական բժշկական պարբերաթերթեր
Երեւանի Պատմութիւն
Երեւանի Պատմութիւն,Երեւանը աշխարհի հնագոյն քաղաքներէն է։ Հնագիտական պեղումներով պարզուած է, որ մարդը այստեղ կ'ապրի տասնեակ-հազարաւոր տարիներ առաջ։ Քաղաքի տարածքին, տարբեր ժամանակաշրջաններուն առաջացած եւ զանազան պատճառներով կործանուած են բազմաթիւ բնակավայրեր։ ժամանակագրական առումով՝ քաղաքի տարածքի հնագոյն բնակավայրը՝ Երեւանեան կամ Հրազդանեան քարայրն է (Երևանեան լիճի մօտ՝ Հրազդան գետի ձախ ափին), որ հնագոյն, ստորին շերտը (4-5 մշակութային շերտ) կը թուագրուի մօատերեան շրջանով (10-3,5 հազարամեակ առաջ)։ 1950 թուականիՆ, Արին բերդ բլուրի պեղումներով՝ յայտնաբերուած է Վանի թագաւորութեան Արգիշտի Ա. արքայի սեպագիր արձանագրութիւնը, ըստ որուն՝ Արգիշտի Ա.-ը Էրեբունի բերդաքաղաքը հիմնադրած է Ք.Ա. 782 թուականին։ Արձանագրութիւնը կը վկայէ. «Խալդ Աստուծոյ հրամանով, Արգիշտին, Մենուայի որդին Էրեբունի քաղաքը կառուցեց Պիաինիլիի հզորութեան համար.... Խաթէ եւ Ջուպանէ երկիրներէն ես այնտեղ 6 հազար 600 զինուորներ բնակեցուի»։
Անուան Նշանակութիւնը
Ք.Ա. 7-րդ դարուն, Կարմիր բլուրին վրայ կառուցուած է Թեյշեպան ամրոցը, որ Ք.Ա. 6-րդ դարուն, կործանած են սկիւթները եւ մետիացիները։ Վանի քարաժայռի վրայ փորագրուած Խորխոռեան տարեգրութեան մէջ, որ 1828 թուականին, յայտնաբերած է արեւելագետ՝ Ֆ. Շուլցը, կ'ընթերցէ նաեւ Էրեբունի տեղանունը։ Հայ մատենագիրները Երեւանի անուան ծագումը երկար ժամանակ կը կապեն Նոյեան Տապանի աստուածաշնչեան աւանդութեան հետ, երբ Նոյան Տապանը կանգ առած է Արարատ գագաթին, եւ Նոյը, ջրհեղեղէն յետոյ տեսնելով առաջին ցամաքը, որ ապագայ Երեւանի կառուցման վայրն էր, կոչած է՝ Երեւա՜ց (այստեղէն ալ՝ «Երեւան» անուանումը)։ Առաւել՝ տարածուած է այն տեսակէտը, որ «Երեւան» անունը կապուած է Էրեբունի բերդաքաղաքի անուան հետ։ Սակայն կան նաեւ այլ տեսակէտեր. ատոնցմէ մէկու համաձայն՝ հիմնադրուած նոր բնակավայրի անուանակոչման համար Արգիշտի Ա.-ը կամ օգտագործած է տարածքին մէջ եղած ու անոր յայտնի հնագոյն այլ բնակավայրի անուն, կամ կոչած է՝ «երի» կամ «արի» ցեղի (երկրի) անունով։ Հայկական լեռնաշխարհէն ու շրջակայ տարածքներէն հեռացած հնդեւրոպացիներու նախնիները՝ արիական ցեղերը, կը յիշեն իրենց՝ արի ցեղին պատկանելու փաստը եւ գրաւոր աղբիւրներու մէջ, կը նշեն այդ մասին։
Միջին Դարեր
Երեւանի կարեւորութիւնը մեծացած է 1437-1467 թուականներէն, երբ դարձած է Արարատեան աշխարհի մեծագոյն մասը ընդգրկող կուսակալութեան կեդրոնը եւ յաճախ կը յիշատակուի իբրեւ «Արարատեան Երկրի Մայրաքաղաք»։ Քարաքոյունլու ցեղապետ՝ Ջհան Շահը (1437-1467) ստեղծած է Երեւան կեդրոնով կուսակալութիւն եւ կուսակալ նշանակած է Յաղուբ բէկին։ 1502 թուականին, Իրանի Սեֆեան հարստութեան հիմնադիր՝ Իսմայիլ Շահը, ի թիւս Հայաստանի արեւելեալն երկրամասերու, ակկոյունլուներէն խլած է նաեւ Երեանը ու հանձնած է Ռեւան խանին։ Իբրեւ սահմանային մեծ խանութեան կեդրոն՝ Երեւանը պեղուած է՝ պրոնզէ ձիու գլուխով, Ռեւան խանի օրով ձեռք բերած է ռազմական (Ք.Ա. 6-րդ դար) մեծ նշանակութիւն։
Հակամարտութիւններ՝ Պարսկաստանի, Թուրքիոյ եւ Իրանի Հետ
1555 թուականին, Ամասիայի պայմանագրով՝ Հայաստանը բաժանուած է թուրքերու եւ պարսիկներու միջեւ. Երեւանի խանութիւնը անցած է Իրանին։ 1578 թուականին, թրքական զորքերը Մուսդաֆա Լալու (Ջաֆեր) փաշայի գլխաւորութեամբ կրկին հարձակած են Երեւանի խանութեան վրայ եւ 1579 թուականին, հեշտութեամբ գրաւած են զայն, որովհետեւ Մահմուտ խանը (Թոխմախ մականունով), լսելով թրքական բանակի մօտենալու լուրը, կողոպտած է քաղաքը եւ դիմած է փախուստի՝ իր հետ տանելով հազարաւոր գերիներ։ Երեւանէն բազմահազար (մօտ 60 հազար) գերիներտարած է նաեւ՝ թուրք Մուսթաֆա Լալու փաշան։ Սակայն շուտով կնքուած է նոր պայմանագիր, որուն համաձայն Երեւանը դարձեալ անցած է Իրանին։
1583 թուականին, թրքական ստվար մը՝ բանակ Ֆահրադ փաշայի հրամանատարութեամբ վերստին արշաուած է Երեւան։ Մահմուտ խանը նահանջած է արեւելք՝ քաղաքը ձգելով թուրքերուն։ Ֆահրադ փաշան 1582-1583 թուականներուն, Հրազդանի ձախափնեայ զառիթափ ձորեզրին՝ հարթավայրին մէջ, կառուցած է Երեւանի բերդը, որ եղած է թուրք եւ պարսիկ տիրակալներու բացառիկ կարեւոր ռազմական հենակէտը։ 19-րդ դարու սկզբին, բերդը զբաղեցրած է 790 մ x. 850 մ. չափերու գրեթէ քառակուսի տարածք։ 1603 թուականին, Աբաս Շահը մօտ 8-9 ամիս պաշարած է Երեւանը, թուրքական կայազորը հարկադրուած հանձնուած է։ 1604 թուականին, Աբբասի գերեվարած հայերու թիւին մէջ եղած են բազմաթիւ երեւանցիներ, որոնք 1606 թուականին՝ Նոր Ջուղայի մօտ հիմնած են՝ աւան եւ կոչած են՝ Նոր Երեւան։ 1605 թուականի դաշնագրով՝ վերականգնուած են 1555 թուականի թուրք-պարսկական սահմանները, եւ Երեւանը կրկին մնացած է պարսկական հատուածին մէջ։ 3 դար շարունակ, Երեւանը 14 անգամ ձեռքէ ձեռք անցած։ 1606-1609 թուականներուն, Երեւանի Ամիրգունա խանք Արեւմտեան Հայաստանի զանազան շրջաններէն գերած բազմաթիւ հայերու բնակեցրած է Երեւանի շրջակայքին մէջ։ 1635 թուականին, քաղաքը գրաուած են Մուրատ սուլթանի 1636 թուականին՝ Իրանի շահ Սեֆիի զորքերը։ 1638 թուականին, Երեւանը եւ շրջակայ բնակավայրերը գրաուած ու ասպատակած են Քինան փաշայի թրքական զորքերը, որոնց կազմին մէջ եղած են նաեւ՝ Ղրիմի խանի ջոկատները։ 1639 թուականին՝ կնքուած Կասրէ-Շիրինի հաշտութեամբ հաստատուած է մօտ 60-ամեայ խաղաղութիւն։ Երեւանը եղած է Սեֆեան կայսրութեան Չուխուր Սաադի բեգլար-բեգութեան կեդրոնը, որ կառավարած է սարդարը, 1747 թուականէն՝ խանը։
1724 թուականին, Երեւանի եւ շրջակայ գիւղերու բնակիչները շուրջ 2 ամիս դիմագրաուած են թուրք, 70-հազարանոց բանակին եւ միայն պարսիկներու դավաճանութեան պատճառով՝ պարտուած են ու բերդը հանձնած են թուրքերուն։ Երեւանի պատմութեան այդ էջը ներկայացուած է պատմիչ Աբրահամ Երեւանցին, որ մանրամասն նկարագրելով ճակատամարտը կը յիշատակէ, որ 20 հազար զոհ տալով՝ թուրքերուն վերջապէս յաջողած է գրաւել բերդը։ 1735 թուականին, Իրանի Նադիր Շահը, թուրքերու հետ նախնական պայմանաւորվածութեամբ, վերածուած է Կարսի բերդի պաշարումը, փոխարէնը երկարատեւ պաշարումէն յետոյ առանց կռուի (Սեպտեմբեր 22-ին) գրաուած է Երեւանը։
Նոր Շրջան
18-րդ դարուն Ա.-ին քառորդէն, Իսրայէլ Օրին եւ ազատագրական շարժման միւս գործիչները հայ ժողովուրդի ազատագրական շարժումներուն ընթացքին, կարեւոր դեր հատկացուցած են Երեւանին։ 18-րդ դարուն 2-րդ կէսին, Երեւանի խանութիւնը հարկատու էր Վրաստանի Հերակլ 2-րդ թագաւորին, որմէ ժամանակ առժամանակ հրաժարվելու պատճառով Հերակլը ձեռնարկած է 3 պատժիչ արշաւանքներ (1765, 1769, 1779)։ Վերջինի ժամանակ աւերած է Երեւանի խանութեան գաւառները, 3 ամիս պաշարել քաղաքը, խանութեան շատ բնակիչներու գաղթեցուցած Վրաստան, Երեւանէն տարածքներուն բնակեցուցած են՝ Տփղիսի Հաւլաբար թաղամասը։ 17-18-րդ դարերուն, Երեւանը ունեցած է մօտ 15 հազար բնակիչ։ Երեւան էին կեդրոնացուած խանութեան վարչական մարմիններն ու զորքերու մեծ մասը։ Այդ շրջանին, Երեւանը կառավարած է ոստիկանապետը, որ զբաղուած է քաղաքի կարգուկանոնով եւ տուրքերու հաւաքմամբ։ Թաղերը ենթարկուած են աւագներուն։ Պաշտօնեաներու թիւին մէջ էին շուկայի պետը, կշռապետը եւ ոռոգման ցանցի պատասխանատուն։
Բնակչութեան Զբաղուածութիւնը
19-րդ դարուն, Երեւանի մէջ զարգացածեն արհեստագործութիւնը, առեւտուրը, այգեգործութիւնն ու բանջարաբուծութիւնը, մասամբ՝ երկրագործութիւնն ու անասնապահութիւնը։ Հիմնական արհեստներն էին՝ ներկարարութիւնը, կաշեգործութիւնը, հացագործութիւնը եւ այլն։ Արհեստաւորներն ու առեւտրականները ընդգրուած էին համքարութիւններուն մէջ։ Քաղաքը կը գործեն տնայնագործ, արտադրական ձեռնարկութիւններ (ապակիի, վառոդի, թնդանոթի եւ այլն)։ Մեծածախ առեւտրով զբաղուած են հարուստ վաճառականները, մանրածախով եւ շարժականով՝ մանր առեւտրականները (բազազներ, մանրավաճառներ)։
Քաղաքին Կառուցուածքը
Քաղաքը գրաւած է մեծ տարածք՝ անշուք եւ անկանոն կառոյցներով։ Բերդը քաղաքէն բաժանուած է մեծ հրապարակով։ Բերդին մէջ էին խանի պալատը, հարեմը, զորանոցները, բաղնիքները, մզկիթները, կրպակները եւ այլ շինութիւնները։ Քաղաքը ունէր 3 թաղամաս (Շահար, Թափաբաշ, Երկաթ-աղբիւր)։ Գործած է 4 շուկայ [Խանբաղի, Ղանթարի (Գլխաւոր) եւ այլն], 7 կարավանատուն (Գիւրճի, Ջուղայի, Ջառաբի, Հաջի Ալիի եւ այլն )։ Երեւանը եղած է ռուս-պարսկական առեւտուրի խոշոր հանգոյց։ Առեւտուրի ծաւալով ու մեծութեամբ ամենայայտնին Մեծ հրապարակն էր՝ սարդարի 2 կշիռքներով՝ մեծ ու փոքր։ Մեծ չափերու կը հասնի արտաքին առեւտուրը։ Երեւանէն արտահանուած են՝ բամբակ, բրինձ, ցորեն, աղ, միրգեր եւ այլն։ Շրջանառութեան մէջ եղած են ռուսական, հոլլանտական, թրքական դրամները, Երեւանի մէջ հատած պղնձադրամները։ Երեւանին ոռոգման ջուր կը մատակարարեն Հրազդանէն սկիզբ առնող 4 ջրանցքները (Դալմայի, Աբուհայաթի, Մամռի, Նորագեղի)։
Բնական Երեւոյթներու Ազդեցութիւնները
Իր բազմադարեան պատմութեան ընթացքին, Երեւանը բազմիցս կը տուժէ բնական աղետներէն՝ երկրաշարժներէն եւ Գետառի սելաւներէն։ Ամենակործանարարը՝ 1679, Յունիս 4-ի երկրաշարժն էր. աւերուած են եկեղեցիներ, մզկիթներ, Երեւանի բերդի, խանի ապարանքները, բաղնիքները, քաղաքի բնակելի թաղամասերը։ Զոհերու թիւը հասած է 7600-ի։ 1804-1813 թուականներուն, ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ գեներալ Պաւել Ցիցիանովի գլխաւորութեամբ ձեռնարկուած է ռուսական զորքերու առաջին արշաւանքը Երեւան. 1804, Յուլիսի 2-ի, ռուսական զորքերը գրաւած են բուն քաղաքը, ապա պաշարած են բերդը (Յուլիս 24-ին)։ Սակայն շուտով հարկադրուած վերադարձած են Թիֆլիս։ 1808 թուականին, Սեպտեմբերին հեներալ Իվան Կուդովիչի գլխաւորութեամբ արշաւանքը Երեւան նոյնպէս ապարդիւն եղած է։
Արհեստներ
Երեւանի արհեստները բուռն զարգացած են յատկապէս 1860-ական թուականներուն, սակայն 1880-ական թուականներէն անկում կ'ապրին Ռուսաստանի մէջ արտադրուող արդիւնաբերական ապրանքներու ներհոսքի հետեւանքով։ Ռուս-պարսկական պատերազմէն յետոյ հաստատուած խաղաղութիւնը, կարաւաններու անվտանգ երթեւեկութեան ապահովումը, չափ ու կշռի միասնական միաւորներու գործադրումը, մաքսային համակարգի, դրամական հարկերու սահմանումը, ճանապարհաշինութեան զարգացումը, դիլիժանսային երթեւեկութեան կազմակերպումը (1866), հեռագրական կապի ստեղծումը (1864) եւ փոստային մշտական կապի հաստատումը կը խթանեն Երեւանի առեւտուրը։ Խոշոր վաճառականները զբաղուած են բամբակի վերավաճառքով (Մոսկոայի, Կ. Պոլսոյ, Մարսելի, մասամբ՝ Թիֆլիսի մէջ) եւ ներկրուած կտորեղենի առեւտուրով։ 1865 թուականին, Երեւանի ներքին եւ արտաքին առեւտուրի շրջանառութիւնը կազմած է մօտ 2 միլիոն ռուպլի։ 1865 թուականին, Երևանի այգիներն ու ցանքատարածութիւնները կազմած են մօտ 3103 հեքթար գիւղատնտեսական ճիըւղերէն ստացուած մաքուր եկամուտը՝ տարեկան 76 հազար ռուպլի։ 1870 թուականին, քաղաքային առաջին կանոնադրութեամբ (Երեւանի մէջ կիրաոած է 807 1879, Հոկտեմբեր 1-ին) Երեւանի մէջ ստեղծուած են քաղաքային դումայ, վարչութիւն եւ ինքնավար այլ մարմիններ։ Երեւանի առաջին քաղաքապետ ընտրուած է Յովհաննէս Ղորղանեանը (1879-1884)։ 1892 թուականի նոր կանոնադրութեամբ՝ սահմանափակոած են քաղաքային ինքնավար մարմիններու իրաւունքները։ Գիւղական ռեֆորմը Հայաստանի մէջ, իրականացնելէն (1870) յետոյ կապիտալիստան արդիւնաբերութեան ստեղծման համար նախադրեալներ ստեղծուած են նաեւ՝ Երեւանի մէջ։ Անհրաժեշտ հումքը (բամբակ, շինանիւթեր, կաշի, խաղող եւ այլն), դրամական միջոցները կեդրոնացուած էին խոշոր վաճառականներու ձեռքին մէջ, որոնք ալ հիմնադրած են արտադրական առաջին ձեռնարկութիւնները։ 1885 թուականին՝ Ն. Թաիրովը (Թաիրեան) հիմնած է գինիի, օղիի եւ սպիրտի առաջին գործարանը, Երեւան մէջ։
Հասարակական Կեանքը
1887 թուականին, այդ գործարանին կից կազմակերպուած է Քոնեակի առաջին արտադրութիւնը։ Գործած են Դ. Սարաջեւի (1894 թուականէն), Կ. Ափրիկեանի եւ Գ. Գեոզալեանի (1897 թուականէն) քոնեակի գործարանները։ 20-րդ դարու սկզբին, Երեւան կան քոնեակի, օղիի, սպիրտի, 5 գործարան։ 1899 թուականին, ռուս խոշոր ձեռնարկատեր Ն. Շուստովը գնածէ Թաիրովի գինի-քոնեակի գործարանը, կարճ ժամանակամիջոցի մէջ ընդլայնուած է քանի մը անգամ, իսկ՝ 1907 թուականին կառուցուած է նոր մեքենայացուած, օդամղիչ եւ տակառի գործարաններ, նկուղներ, սպասարկման կետեր, օժանդակ այլ հարմարութիւններ եւ փոքր ջրէկ՝ Հրազդան գետի վրայ։ Երեւանի մէջ արտադրուող քոնեակի եւ սպիրտի մեծ մասը աստիճանաբար կեդրոնացուած է «Շուստով եւ Որդիներ» ընկերութեան ձեռքի մէջ։ Խաղողի թափոններու եւ գինիի նստուածքներու հիման վրայ ընդարձակուած է նաեւ օղիի եւ սպիրտի արտադրութիւնը։ 1891 թուականին, գործած է Տէր-Աւետիքեան եղբայրներու մեխանիկական գործարանը, որ սպասարկած է հիմնական գինիի, քոնեակի, օղոո արտադրութեան ձեռնարկութիւններուն։ Գործած են նաեւ պահածոներու, բամբակազտիչ, գարեջրու ու հանք, ջուրերու եւ այլ գործարաններ, տպարաններ, ձիթհաններ։ 1896 թուականին, Երեւանի ընդհանուր առմամբ եղած է 129 գործարան։ Երեւանի տնտեսական կեանքին մէջ, էական նշանակութիւն ունեցած է Ալեքսանտրապոլ-Երեւան երկաթուղիի կառուցումը (1899-1909)։ Ներքին ու արտաքին առեւտուրի զարգացման նպաստած է նաեւ Երեւան-Աղստաֆա, Երեւան-Ջուլֆա եւ Երեւան-հգդիր խճուղիներու բարեկարգումը։ 19-րդ դարու, վերջին քառորդէն շատ արհեստներ (ներկարարութիւն, կտաւագործութիւն, բրուտագործութիւն եւ այլն) կորցրած են լայն պահանջարկը։ 20-րդ դարի սկգբին վերացած են համքարութիւնները։ Փոխարէնը առաջացած են նոր պահանջներուն համապատասխան արհեստներ (ժամագործութիւն, խառատութիւն եւ այլն), աշխուժացած են որոշ հին արհեստներ (քարտաշութիւն, որմնադրութիւն, հիւսնութիւն եւ այլն)։ 19-րդ դարու վերջին եւ 20-րդ դարու սկզբին էական փոփոխութիւններ տեղի ունեցած են Երեւանի ներքին կեանքի, մշակոյթի եւ այլ բնագաւառներուն մէջ։ Ձիակառքերէն բացի՝ գործած են ձիաքարշ տրամուայներ, որոնց երթեւեկութեան համար ստեղծուած է 4 վերստ երկաթգիծ (1906)։ 1907 թուականին «Ամպեր» ընկերութեան միջոցներով կառուցուած է եւս մէկ ջրէկ, որ կը ծառայէ քաղաքի լուսաւորմանը։ 1911 թուականին, «Երևանի Ջրմուղի Ընկերութեան» ջանքերով եւ քաղաքի մեծահարուստներու միջոցներով կառուցուած է Երեւանի ջրմուղը, որ խմելու ջուր կը մատակարարէ քաղաքին։ 1913 թուականէն կը գործէ հեռախօսային ցանց։ Կառուցուած են նոր բաղնիքներ, դպրոցներ, զբոսայգիներ, հիւանդանոցներ ու դեղատներ, կազմակերպուած են թատերական խմբակներ, երաժշտական, հաշվապահպանական, կարի եւ այլ դասընթացքներ, ստեղծուած են պարբերականևեր, տպարաններ, բացուած են կինոթատրոններ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած են նաեւ երեւանցի բազմաթիւ կամավորներ, որոնք հայկական ջոկատներու հետ ռուսական զորքի կազմին մէջ կռուած են Հայաստանը թուրքական լուծէն ազատագրելու համար։ 1915 թուականի Մեծ եղեռնէն փրկուած բազմաթիւ գաղթականներ կ'ապաստանեն Երեւանի մէջ։ 1918 թուականի գարնան՝ Ալեքսանտրապոլը գրաւելէն յետոյ թուրքական զորքերու մաս մը շարժուած է դէպի Երեւան։ Քաղաքը առանց դիմադրութեան հանձնելու քաղաքային դումայի որոշման հակառակ՝ Երեւանի եւ շրջակայ գիւղերու (Քանաքեռ, Աւան, Առինջ եւ այլն) բնակչութիւնը, Արամ Մանուկեանի գլխավորութեամբ աշխարհազոր կազմած, մասնակցած է քաղաքի պաշտպանութեանը։
երեւանը Իբրեւ Մաերաքաղաք
1918, Մայիս 22-28-ին, հայկական զորքերու հետ Սարդարապատի մօտ պարտութեան կը մատնեն թուրքական բանակին, որ նահանջած է՝ չկարողանալով մտնել Երեւան։ 1918 թուականի Յուլիսին, Երեւան տեղափոխուած է նոյն թուականին՝ Մայիս 28-ին, Թիֆլիսի մէջ հռչակուած Հայաստանի Հանրապետութեան Կառավարութիւնը։ Երեւանը դարձած է Հայաստանի առաջին հանրապետութեան մայրաքաղաքը։ 1920-1991 թուականներուն, Երեւանը Հայկական ԽՍՀ մայրաքաղաքն էր։ Խորհրդական իշխանութեան տարիներուն Երեւանը կառավարած է ժողովրդական պատգամաւորներու քաղաքային խորհուրդը։ Հայրենական մեծ պատերազմէն (1941-1945) յետոյ Երեւանի մէջ, բացուած են նոր արդիւնաբերական ձեռնարկութիւններ, հանրակրթական, բարձրագոյն եւ մասնագիտական ուսումնական հաստատութիւններ, գիտական հիմնարկներ, գրադարաններ, կինոթատրոններ, հրատարակչութիւններ, եկեղեցիներ, մշակութային այլ օճախներ, ստեղծուած է ռատիոհեռուստատեսային լայն ցանց։ Երեւանը դարձած է Այսրկովկասի ու Առաջաւոր Ասիոյ արդիւնաբերական խոշոր կեդրոններէն։ 1991 թուականէն, Երեւանը ՀՀ մայրաքաղաքն է։ 1995, Յուլիս 5-ին, ընդունուած ՀՀ Սահմանադրութեան 13-րդ յօդուածով ամրագրուած է Երեւանի՝ ՀՀ մայրաքաղաքի իրաւական կարգավիճակը։
Կրկէս
Կրկէս (լատիներեն՝ circus), թատերարուեստի տեսակ է, որ կ՛ընդգրկէ մարդկային վարքագիծի կենդանի վերարտադրութեան անսպասելի, խաղային–արտասովոր, հրաշակերպ ու պատրանքային ձեւեր՝ ֆիզիքական արգելքներու յաղթահարում, ուժի եւ հնարամտութեան զուգադրութեամբ, գեղարուեստական կերպարի խորհրդանշական բացայայտումներով։ Կրկէս (Circus) բառը կը նկարագրէ այն տարբեր տեսակի ներկայացումը որ կատարուեր են վերջին 250 տարուայ ընթացքին: (Philip Astley) Ֆիլիբ Ասդլին եղած է նորագոյն կրկէսի «Հայր»-ը, ինքը հիմնեց առաջին կրկէսը 1768-ին Անգլիոյ մէջ:
Կրկէսը՝ իբրեւ մասնագիտական արուեստի տեսակ, զարգացած է Հին Արեւելքի երկիրներուն մէջ, Հին Յունաստանի եւ Հին Հռոմի մէջ։ Չինական կրկէսը ունի բազմադարեան պատմութիւն, ուր կը գերակշռէ լարախաղացութիւնը, ձեռնածուութիւնն ու աճպարարութիւնը։ Նախքան եւրոպական միջնադարեան թատրոնի ձեւաւորումը 4–10–րդ դարեր՝ կրկէսը եղած է թատերական արուեստի հիմնական տեսակ եւ կոչուած է թատրոն։ 12–16–րդ դարերուն, Եւրոպայի կրկէսը աստիճանաբար անջատուած է թատերական  արուեստէն, դարձած է արուեստի ինքնուրոյն տեսակ եւ պահպանուած է մինչեւ մեր օրերը։
Կրկէս կը կոչուին նաեւ կրկէսային ներկայացումներու համար նախատեսուած շէնքերը։ Հին Հռոմի մէջ այդ նպատակին կը ծառայէին ամֆիթատրոնները (Ք.Ա. 75–80)։ Մինչեւ 18–րդ դար, կրկէսային խումբերը շրջաքայած են «անիւներու» վրայ, անցած են քաղաքէ- քաղաք, աւանէ աւան. հրապարակներու վրայ հանդէս եկած են լարախաղացներ, աճպարարներ, կենդանավարժեր, ու ծաղրածուներ։
Մշտական կրկէսի առաջին յատուկ շենքերը կառուցուած են Լոնտոնի մէջ՝ 1780-ին, Փարիզ՝ 1791-ին, Սուրբ Փեթերսպուրկ՝ 1822-ին, Մոսկուա՝ 1853-ին, Պեռլին՝ 1856-ին եւ այլուր։ Անկախ կրկէսի շէնքի չափերէն՝ քարուսելին չափը միշտ նոյնն է՝ 13–14 մ. տրամագիծով։ Կրկէսի յատուկ շենքերը, որոնք կը կառուցուին մեծ քաղաքներուն մէջ, ունին ամֆիթատրոնով շրջափակուած գմբէթածածկ ասպարէզ, արուեստագէտներու սենեակներ, կենդանիներու վարժեցման եւ խնամքի բաժիններ, փորձասրահներ եւ այլն։
Աստիճանաբար վերահաստատուած են հին խաղաձեւերը՝ մարմնամարզութիւնը, ըմբշամարտը, աճպարարութիւնը, ձեռնածուութիւնը, հեծանիւախաղերը, կենդանավարժեցումը, մնջախաղը եւ այլն։
Ստուգաբանութիւն
14-րդ դարուն առաջին անգամ վկայուած է անգլերէնով, ինչպէս գիտենք կրկէս բառը ծագում ունի լատիներէն circus բառէն, ինքնին տառափոխութիւնն է հունական κρίκος (krikos) բառին, որը նշանակում է «Շրջան» կամ «օղակ», De Spectaculis գրքի մէջ վաղ քրիստոնեական գրող Դերդուլիանոսը պնդած է, որ առաջին կրկէսային խաղերէն բեմադրածեն Սիրք աստվածուհու հոր արեւու Աստուծոյ Հելիոսի պատուին:
Պատմութիւն
Ժամանակակից եւ մշտական կրկէսի գաղափարը մեծ գագաթնակէտ է տարբեր տեսակի արարներու որ զուարճանք կը պարգեւէ։ Սակայն կրկէսի պատմութիւնը բարդ է, պատմաբաններու անհամաձայնութեան պատճառով անոր ծագման հետ կապուած: Շատերու համար, կրկէսի պատմութիւնը սկիզբ արած է անգլիացի Ֆիլիբ Ասդլիի (Philip Astley) կողմէ, իսկ ուրիշներու համար կրկէսի ծագումը վերագրուած է աւելի հին ժամանակահատուածի, Հռոմիական ժամանակներուն: Ներկայացումները յառաջիկայ յիսուն տարիներու ընթացքին զգալիօրէն զարգացած են, ինչպէս նաեւ լայնածաւալ թատերական մէնամարտութեան առանձնայատկութիւնը դառնալով աշխարհահռչակ հատկութիւն: Աւանդական ձեւով, բեմահարթակի վրայ կը ներկայացուի բազմազան արարներ, որոնք հիմնական կը ներկայացնէին պարային արուեստի արարներ դասական երաժշտութեամբ, որը մշակուած է 19-րդ դարուն եւ շարունակուած է դառնալով գրեթէ համընդհանուր հիմնական ոճը 1970-ականներու:
Ներկայացման ոճը փոխուած է Ասդլիի (Astley)-ի ժամանակներէն: Առաջին ժամանակակից կրկէսները ներկայացուած են բացօդեայ կառոյցներու մէջ սահմանափակ ծածկուած նստատեղերով: Ժամանակակից կրկէսները ստեղծուած են վերականքնելու կրկէսի աւանդութիւնը որը մնացած է 1980-ական թուականներէն, երբ շատ մը խումբեր կը ներկայացնէին մարդկային հմտութիւններ որը միջոց եղաւ զարգացնելու ներկայացման արուեստի նոր ձեւեր եւ ոճեր:
Ծագում
Հին Հռոմի մէջ, կրկէսը կը կարուցուեր ցուցադրելու ձիերու մրցոյթներու, բեմամի վրայ մենամարտութիւններ, սուսերամարտիկներու կռիւներ եւ ցուցադրութիւնը մարզուած կենդանիներու հետ: Հռոմի Կրկէսները նման էին հին հունականին, թէեւ կրկէսները ծառայածեն տարբեր նպատակնիեու եւ տարբեր ուրուագծերով եւ կառուցուածքներով, կրկէսները ողողուած էին ջուրով: Հռոմէական կրկէսի շէնքերը եղած են, ոչ թե շրջանակձեւ, այլ ուղղանկիւն կիսաեզրափակիչ շրջանաձեւ ծայրերով: Ստորին նստարանները հատկացուած էին պաշտաւոր մարդկանց համար, կաին նաեւ տարբեր հատուածներ  խաղի մասնակցին եւ իր ընկերներուն համար: Կրկէսը եղած է միակ հանրային վայրը, որտեղ տղամարդիկ եւ կանայք չէին առանձնացուեր: Կարգ մը կրկէսային պատմաբաններ են, Ճորճ Սբէղդ (George Speaight) ան հայտարարած է " ներկայացումները կարող են տեղի ունեցել մեծ ամփիթատրոներու վրայ, որոնք կոչված են հռոմեացիներուն կողմէ «կրկէսներ», բայց սխալ է ժամանակակից կրկէսները նոյնը համարել: Հռոմի առաջին կրկէսը եղած է Մաքսիմում Կրկէսը, Բալադին եւ Աւենդինէ Բլուրներուն մէջ: Ան կարուցուեցաւ միապետութեան ժամանակաշրջանին, սկզբնական կառոյցը ամբողջովին փայտէ եր: Մի քանի անգամ վերակառուցուելէ ետք, վերջնական Մաքսիմում Կրկէսը կ՛ընդգրկէր 250,000 նստատեղի, ան կառուցուածէր քարեր է, 400 մ երկայնք եւ 90 մ լայնք ունէր: Հաջորդ կարեւոր կրկէսը Ֆլամինիուս Կրկէսն է (Circus Flaminius) եւ Նէրօնիս Կրկէսը (Circus Neronis): Որոշ ժամանակ հետո Հռոմի անկումէ ետք, մեծ կրկէսային շենքերը որպէս զուարճանքի կեդրոններ չէին ծառայէր: Փոխարենը, շրջիկ կրկէսներ հիմնուեցան ողջ Եւրոպայի քաղաքներուն մէջ:
Հայ իրականութեան մեջ մասնագիտական թատրոն–կրկէսը՝ «Արամեան թատրոնը», հիմնադրուած է 1846-ին, Կոստանդնոպոլսեցի՝ Յովհաննէս Գասպարեանի ջանքերով ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Կրկէս
Պար
Պար, արուեստի ձեւ, որուն մէջ կ'արտայայտուին մարմնի ռիթմիկ շարժումները։ Պարն անբաժան է երաժշտութիւնէն եւ կը կատարուի վերջինիս ուղեկցութեամբ։
Փողոցային պար
Ստորոգութիւն:Մշակոյթ
Մուշեղ Ս. Արք. Մարտիրոսեան
'''Բարձր. Տ. Մուշեղ Ս. Արք. Մարտիրոսեան''', աւազանի անունով Սարգիս, ծնած է Պէյրութ (Լիբանան): Նախնական կրթութիւնը ստանալէ ետք Ազգ. Նուպարեան Վարժարանին մէջ, Հոկտեմբեր 1969-ին կ'ընդունուի Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան դպրեվանքը, Անթիլիաս։ Յունիս 1974-ին, Ժառանգաւորաց բաժինը աւարտելէ ետք կը ձեռնադրուի սարկաւագ, ձեռամբ՝ Տ. Արտաւազդ Ս. Արք. Թրթռեանի։ Իսկ դպրեվանքի Ընծայարանի բաժինը աւարտելէ ետք, Մայիս 1976-ին կուսակրօն քահանայ կը ձեռնադրուի ձեռամբ Տ. Ղեւոնդ Ս. Արք. Չէպէեանի։
Ռաֆաէլ Յակոբեանց
Ռաֆաէլ Յակոբեանց, Հայաստանի արուեստի վաստակաւոր գործիչ։ Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցի փրոֆէսոր, օփերայի երգիչ:
Մուշեղ Ս. Արք. Մարտիրոսեան
Որպէս Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Միաբանութեան անդամ, իր ծառայութիւնը կը բերէ Կաթողիկոսարանին մէջ, ստանձնելով Փոխ Լուսարարապետի պաշտօնը, ինչպէս նաեւ երջանկայիշատակ Տ. Տ. Խորէն Ա. ու Գարեգին Բ. Կաթողիկոսներու (հետագային Կաթողիկոս Ամենայն Հայոց) քարտուղարի պաշտօնը Դիւանատունէն ներս։ Դպրեվանքին մէջ կը դառնայ Տեսչութեան անդամ եւ դասատու, նոյն ատեն դասաւանդելով Ազգ. Մարտիկեան Վարժարանին մէջ։
Ռաֆաէլ Յակոբեանց
Կենսագրական գիծեր
Նախնական երաժշտական կրթութիւնը ստացած է յատուկ մասնագիտական երաժշտական դպրոցի ջութակի դասարանի մէջ։
Մուշեղ Ս. Արք. Մարտիրոսեան
Թեմական Ծառայութիւններ
Յունուար 1979-ին, կը նշանակուի Հոգեւոր Հովիւ Թեսաղոնիկէի Հայոց (Յունաստան), ուր երեքուկէս տարի հովուական արդիւնաւոր գործունէութիւն կ'ունենայ։
Ռաֆաէլ Յակոբեանց
Կենսագրական գիծեր
1962-1967 թուականներուն յաճախած է Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցի ջութակի բաժինը, 1973 թուականին՝ նոյն երաժշտանոցի ակադեմական երգեցողութեան բաժինը՝ Գոհար Գասպարեանի ղեկավարութեամբ։
Մուշեղ Ս. Արք. Մարտիրոսեան
Թեմական Ծառայութիւններ
Դեկտեմբեր 1979-ին, կը ստանայ Վարդապետական Աստիճան, Եղիշէ Պատմիչի ըստ Յովհաննու Աւետարանի մեկնութեան թարգմանութիւնն ու քննական վերլուծումը որպէս վարդապետական թեզ ներկայացնելէ ետք։ Իր հովուութեան տարիներուն, Թեսաղոնիկէի Արիստոտէլեան Համալսարանի մէջ կը հետեւի Յունարէն լեզուի եւ Փիլիսոփայութեան նիւթերուն։ Իր բարձրագոյն ուսման համար շրջան մը կ'աշակերտի Պէյրութի Հայկազեան Համալսարանին:
Ռաֆաէլ Յակոբեանց
Կենսագրական գիծեր
1963-1969 թուականներուն աշխատած է պետական ֆիլհարմոնիայի, ապա՝ Հայաստանի ռատիոյի եւ հեռուստատեսութեան սիմֆոնիկ նուագախումբերուն մէջ։
1970-ին եղած է Ալեքսանդր Սպենդիարեանի անուան օփերայի եւ պալէթի ազգային ակադեմական թատրոնի մեներգիչ ։
Մուշեղ Ս. Արք. Մարտիրոսեան
Արեւմտեան Թեմին Մէջ
1987-ին, որպէս գնահատանք իր ծառայութեան, կը ստանայ Ծայրագոյն վարդապետութեան աստիճան, ձեռամբ՝ Տ. Տաթեւ Ս. Արք. Սարգիսեանի։ Յաջորդ տարիներուն, որպէս Հոգեւոր Տեսուչ Օրէնճ Քաունթիի Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ, բեղուն գործունէութիւն կ'ունենայ, պայծառացնելով եկեղեցւոյ ու գաղութի կեանքը։
Ռաֆաէլ Յակոբեանց
Կենսագրական գիծեր
Ան մահացած է երկար ատեն քաղցկեղի դէմ պայքարելէ ետք:
Մուշեղ Ս. Արք. Մարտիրոսեան
Արեւմտեան Թեմին Մէջ
Ան հրատարակած է կրօնաշունչ քարոզներու երկու հատորներ։
Առաջնորդական պաշտօնին կոչուելէ առաջ, Արեւմտեան Թեմէն ներս մասնակցած է Առաջնորդարանի աշխատանքներուն եւ ծրագիրներուն. եղած է Երեսփոխանական Ժողովի անդամ, ինչպէս նաեւ Կրօնական Ժողովի անդամ եւ ատենապետ. 1991-էն մինչեւ Առաջնորդ իր ընտրութիւնը, վարած է Թեմիս Առաջնորդական Փոխանորդի պաշտօնը։ Իր այս պաշտօններուն կողքին, երկու տարի կը հետեւի Fuller Theological Seminary-ի Աստուածաբանական դասընթացքներուն, որպէս թեկնածու Մագիստրոսի Տիտղոսին (M.A.):
Ռաֆաէլ Յակոբեանց
Կոչումներ
2013 թուականին ան արժանացած է Հայաստանի արուեստի վաստակաւոր գործիչի կոչման :
Թիմենա
Թիմենա (յուն․՝ Θύμαινα)․ կղզի․ մաս կը կազմէ Ֆուրնի կղզեխումբին։ Արեւելեան Էգէական ծով, Յունաստան։
Մուշեղ Ս. Արք. Մարտիրոսեան
Արեւմտեան Թեմին Մէջ
Նոյեմբեր 1995-ին, Արեւմտեան Թեմի Խառն Ժողովի լիագումար նիստին, Մուշեղ Ծ. Վրդ. Մարտիրոսեան միաձայնութեամբ կ'ընտրուի Թեմի Առաջնորդական Տեղապահ։
Ռաֆաէլ Յակոբեանց
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ Ստորոգութիւն:Հայ երգիչներ Ստորոգութիւն:Օփերայի երգիչներ
Թիմենա
Տարածութիւնն է 10,071 քլ², եւ բնակչութեան թիւը 136 է։ Բարձրագոյն կէտը 136 մ․ է։
Մուշեղ Ս. Արք. Մարտիրոսեան
Արեւմտեան Թեմին Մէջ
3 Մայիս 1996-ին, Հիւսիսային Ամերիկայի Արեւմտեան Թեմի 24-րդ Երեսփոխանական Ժողովին, Գերպ. Տ. Մուշեղ Ծ. Վրդ. Մարտիրոսեան ձայներու բացարձակ մեծամասնութեամբ Հիւսիսային Ամերիկայի Արեւմտեան Թեմի Առաջնորդ կ՚ընտրուի։
Թիմենա
Բնապահպանում
Թիմենա ունի հարուստ բուսական եւ կենդանական աշխարհ եւ ինչպէս մերձակայ Իքարիա եւ Ֆուրնի, արձանագրուած է ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 բնապահպանութեան ծրագրին։
Մուշեղ Ս. Արք. Մարտիրոսեան
Արեւմտեան Թեմին Մէջ
22 Յունիս 1997-ին, Առաջնորդ Սրբազանը արժանացաւ եպիսկոպոսական ձեռնադրութեան եւ օծման, ձեռամբ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Ս. Աթոռի գահակալ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Կաթողիկոսի, Անթիլիասի Մայր Տաճարին մէջ։
Մայիս 2000-ին, Թեմիս Ազգային Երեսփոխանական Ժողովը իր 28րդ նստաշրջանին երկրորդ շրջանի մը համար Առաջնորդ ընտրեց Մուշեղ Սրբազանը։
Գնահատելով Առաջնորդութեան տարիներու իր աշխատանքները եւ Արեւմտեան Թեմի զարգացման մէջ իր ունեցած ներդրումը, Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Կաթողիկոս, 28 Մայիս 2003 թուակիր Սրբատառ Կոնդակով մը Առաջնորդ Սրբազանին շնորհեց Արքութեան տիտղոս ու պատիւ։
Արեւմտեան Թեմի Ազգ. Երեսփոխանական Ժողովը, իր Մայիս 2004 թուականի նիստին, միաձայնութեամբ Առաջնորդ վերընտրեց Բարձր. Տ. Մուշեղ Արք. Մարտիրոսեանը, չորս տարուան պաշտօնավարութեան երրորդ շրջանի մը համար։ Իսկ 2008-ին, ան Առաջնորդ վերընտրուեցաւ չորրորդ շրջանի մը համար։ 2012-ի Ապրիլին, Մուշեղ Սրբազանը թեմակալ Առաջնորդ վերընտրուեցաւ հինգերորդ շրջանի մը համար։
Շինարարական ու Եկեղեցական Իրագործումներ
Ազգային Վարչութիւններու յաջորդական կազմերու հետ գործակցաբար, Առաջնորդ Սրբազանը ստեղծեց Ազգ. Առաջնորդարանի Շէնքի Հիմնադրամը, որուն ուռճացման համար, ապահովեց ազնիւ բարերարներու մասնակցութիւնը։
2002 տարին եղաւ այս ծրագիրին իրականացման տարին։ Արդարեւ, կարելի եղաւ ապահովել յարմար շէնք մը, որուն մէկ բաժինին նախնական պատշաճեցումէն ետք, Ազգ. Առաջնորդարանին գրասենակները Փետրուար 2003-ին փոխադրուեցան նոր շէնքը (6252 Honolulu Avenue, La Crescenta, CA 91214):
Շինարարական աշխատանքները սկսան 2004-ի վերջերուն եւ ամբողջական թափ առին 2005-ի Փետրուարին, հարկադրելով, որ Ազգ. Առաջնորդարանի գրասենեակները առժամաբար տեղափոխուին Ս. Նահատակաց եկեղեցի։ 2005-ի Հոկտեմբերին, Ս. Աթոռոյս գահակալ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Կաթողիկոս, Թեմիս շնորհած հովուապետական այցելութեան առիթով, կատարեց նոր շէնքի տնօրհնէքն ու Ս. Տրդատ եւ Ս. Աշխէն Մատրան օրհնութիւնը։ Շէնքի շինարարական աշխատանքներուն ամբողջացումէն ետք, Ազգ. Առաջնորդարանի գրասենեակները 2007-ի Փետրուարին վերստին սկսան գործել նորակառոյց շէնքին մէջ։ 6 Մայիս 2007-ին, տեղի ունեցաւ նորակառոյց շէնքին պաշտօնական բացումը։
Ընթացիկ աշխատանքներու կողքին, Ազգ. Առաջնորդարանը դարձած է մշակութային, ազգային ու ժողովական կեանքի հիւրընկալ։
Առաջնորդ Սրբազանի պաշտօնավարութեան շրջանի իրագործումներէն է նաեւ Լաս Վեկասի ծխական համայնքի վերակազմակերպումն ու Ս. Կարապետ եկեղեցւոյ հիմնադրութիւնը։ Արդարեւ, Լաս Վեկասի ծխական յանձնախումբին ճիգերուն շնորհիւ եւ բարերար Լէրի Պարնզի աջակցութեամբ, 2009-ի Դեկտեմբերին ձեռք բերուեցաւ կալուած մը, որուն վրայ բարձրացաւ Ս. Կարապետ եկեղեցին ու կողքի սրահը, որ կոչուած է դառնալու մշակութային կեդրոն մը։ Ս. Կարապետ եկեղեցւոյ շինութիւնը իր լրումին կը հասնի 2013-ի սկիզբներուն։
Շինարարական աշխատանքներով հարստացան նաեւ մեր կրթական հաստատութիւնները։ Ֆերահեան Ազգային Վարժարանի Էնսինոյի համալիրը ունեցաւ նոր կառոյց մը, «Եղիա Սարաֆեան» անունով, որ բարձրացաւ վարժարանին առաջին շէնքին վայրը, նկատի ունենալով, որ շուրջ 25 տարուան կեանք ունեցող հին շէնքը կը կարօտէր հիմնական նորոգութեան։ Այդ շէնքը կը պարփակէ նաեւ Ս. Նահատակաց եկեղեցւոյ գրասենեակն ու միութենական գրասենեակներ։ 2005-ի վերամուտին, վարժարանին Նորթ Հիլզի համալիրը իր կարգին օժտուեցաւ վերանորոգուած շէնքով մը, որ պիտի պարփակէ վարժարանին մանկամսուրը, ՀՕՄի Աշխէն Փիլաւճեան Մանկամսուր անունով։
Ազգային Ալեք Փիլիպոս երկրորդական վարժարանը օժտուեցաւ փակ մարզարանով մը, «Ներսէս Թաշճեան մարզասրահ»ը եւ արդիական գրադարանով մը, որոնք նպաստ բերին վարժարանի ուսումնական ու կրթական վիճակի բարելաւման։
Նշենք նաեւ, որ Ս. Նահատակաց կողքին կանգնող Ֆերահեան վարժարանի նախակրթարանը ունեցաւ բարերար մը՝ Տոքթ. Վաչէ Գապայեանն ու Տիկինը՝ Շուշիկ։ Անոնց բարերարութեան շնորհիւ, նախակրթարանի Նորթ Հիլզի բաժինը անուանուեցաւ անոնց մօր՝ հանգուցեալ Մարի Գապայեանի անունով։
Վարժարաններու շրջագիծէն ետք բարեփոխութեանց ու նորարարութեանց շարքին յիշատակելի է Ազգ. Արի Կիրակոս Մինասեան վարժարանի մարզադաշտը։
Կրթական ծառայութիւններու մարզին մէջ, յիշատակութեան արժանի են շարք մը կրթական հիմնադրամներ, որոնք հաստատուած են Առաջնորդ Սրբազանի պաշտօնավարութեան օրով եւ որոնցմէ կրթանպաստ կը տրամադրուի արժանաւոր ուսանողներու։
Ծխական Նոր Համայնքներ
Արեւմտեան մեր Թեմը տարիներէ ի վեր հոգեւոր մատակարարութիւն կը տրամադրէ հայաշատ այն գաղութներուն, որոնք կ՚իյնան Արեւմտեան մեր Թեմի տարածքին մէջ եւ սակայն, կը գտնուին հայահոծ աւաններէն հեռու շրջաններու մէջ, ինչպիսին են Եութայի, Քոլորատոյի, Նեւատայի, Օրեկընի, Արիզոնայի մեր գաղութները։ Այս շրջաններէն՝ Քոլորատոյի հայութիւնը 2004-ի առաջին ամիսներուն ձեռնարկեց ծխական կազմակերպ համայնքի մը վերածման քայլերուն եւ որդեգրեց կանոնական քայլերը։ Շրջանը դարձաւ պաշտօնական եկեղեցի, ստանալով Քոլորատոյի եւ Ռաքի Մաունթըն շրջանի Հայց. Առաքելական եկեղեցի անունը։
Մօտաւորապէս տարի մը ետք, 2005-ի առաջին ամիսներուն, նմանօրինակ քայլեր առին Ռիվըրսայտ գաւառի ու Քրեսենթա Հովիտի հայութիւնը, որոնք յաջորդաբար դարձան ծխական համայնքներ, կազմելով իրենց վարչական մարմինները։
Յիշատակութեան արժանի է նաեւ Լաս Վեկասի ծխական համայնքին ապրած յառաջդիմութիւնը։ Անցեալ տասնամեակներուն, Լաս Վեկաս ունէր ծխական յանձնախումբ, որ Ազգ. Առաջնորդարանին հետ գործակցաբար կը հետեւէր գաղութի հոգեւոր մատակարարման գործին։ Ծխական յանձնախումբը վերակազմուեցաւ 2008-ին, եւ շուտով անցաւ աշխոյժ աշխատանքի, իրականացման ճամբու մէջ դնելով եկեղեցի-համայնքային կեդրոն համալիրին ծրագիրը (որուն անդրադարձանք նախապէս)։
Արաքսի Օհանեան
Արաքսի Գալուստ Օհանեան (Վարդեան, 5 Յունիս (18 Յունիս) 1911 - Ալմալու, 12 Մարտ 1981, Գահիրէ), հայ դերասանուհի։
Կենսագրութիւն
Արաքսի Օհանեանը ծնած է Ադաբազարի Ալմալու գիւղը։ 1923 թուականէն բնակած է Եգիպտոսի մէջ։ 1927 թուականէն նուիրուած է բեմին։ Խաղցեր է աւելի քան 300 դեր։ Սիրանոյշէն յետոյ երկրորդ հայ դերասանուհին է, որ խաղցեր է Համլեթի դերը Ուիլիըմ Շէյքսփիրի «Համլեթ», 1956)։ Հեղինակեր եւ բեմադրեր է «Նշանուածներ», «Ա՞ն էր, թէ աս է», «Սայաթ-Նովա», «Կեանքի հեգնանքը», «Գիւտին զոհը», «Մալվինէ» եւ այլ փիեսներ ։
Աղբիւրներ
ԱՐԱՔՍԻ ՕՀԱՆԵԱՆ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասանուհիներ
Խորէն Աբրահամեան Փողոց (Երեւան)
Խորէն Աբրահամեան փողոց, փողոց Երեւանի Կեդրոն վարչական շրջանի մէջ։
Տուեալներ
Նախկինում կը կոչուէր Մայիսեան փողոց։ Այժմեան անուանումը տրուած է 2022 թուականի Ապրիլ 19-ին Երեւանի աւագանու կողմէն ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Երեւանի փողոցներ
Մայիսեան Ապստամբութիւն (1920)
Մայիսեան ապստամբութիւն, 1920 թուականի մայիսին համայնաւարական կուսակցութեան զինուած ապստամբութիւն Հայաստանի առաջին հանրապետութեան կառավարութեան դէմ։ Կազմակերպած եւ ղեկավարած է Հայաստանի համայնաւարական կուսակցութիւնը։ Նպատակն էր տապալել դաշնակցականներուն իշխանութիւնը եւ երկրին մէջ հաստատել խորհրդային կարգեր։
Կազմակերպում
ՌԿ(բ)Կ Կենտկոմի ու Կովկասեան երկրային կոմիտէի ղեկավարութեամբ եւ օգնութեամբ 1919 թուականի ամռան կազմակերպորեն ամրապնդուեցան Հայաստանի համայնաւարական կազմակերպութիւնները, որոնց միաւորման գործին մէջ մեծ դէր խաղցան անոնց 1919 թուականի Սեպտեմբերեան խորհրդակցութիւնը եւ 1920 թուականի Յունուարեան խորհրդաժողովը։ Ընտրուեցաւ Հայաստանի համայնաւարական կազմակերպութիւնները միաւորող օրգան՝ ՌԿ(բ)Կ Հայաստանի կոմիտէ (Արմենկոմ), որուն կազմին մէջ ընդգրկեցին Ս. Ալավերդեանը, Սարգիս Կասեանը, Ա. Մռաւեանը, Դ. Շահվերդեանը, Հ. Կոստանեանը, Ղուկաս Ղուկասեանը, Ա. Նուրիջանեանը, Դ. Տէր-Սիմոնեանը, Ա. Գոգունցը, Ա. Մելքոնեանը, Ս. Մարտիկեանը եւ ուրիշներ։
Կարք մը տեղեր (Ալեքսանտրապոլ, Երեւան, Կարս, Սարիղամիշ, Նոր Բայազետ, Ղազախ-Տիլիճան, Զանգեզուրի գաւառ եւ այլն) աշխուժացավ կուսակցական կազմակերպութիւններու գործունէութիւնը։ Անոնց աշխատանքները կը ղեկավարէր Բ. Ղարիբջանեանը, Ս. Ալավերդեանը, Ղուկաս Ղուկասեանը, Հ. Սարուխանեանը, Բ. Բատիկեանը, Ե. Մկրտումեանը, Հ. Կամարին, Բ. Հարութիւնեանը եւ ուրիշներ։ Հատկապէս զգալի էր Ալեքսանտրապոլի պոլշեւիքեան ընդհատակեայ կոմիտէի աշխատանքը (ղեկավար՝ Բ. Ղարիբջանեան)։ Կոմիտէն կենդանի կապ կը հաստատէր Շիրակի աւազանի Քյավթառլու, Ղուլիճան, Փոքր Պարնի, Նորաշեն եւ այլ գիւղերու ենթամարմիններուն հետ։ Երիտասարդութեան շրջանին մէջ մեծ աշխատանք կը ծավալէր 1919 թուականի գարնան ստեղծուած Համայնաւարական երիտասարդական «Սպարտակ» միութիւնը (ղեկավարներ՝ Ղուկաս Ղուկասեան, Ա. Բուդաղեան, Աղասի Խանջեան)։ 1920 թուականի Յունուարին Հայաստանի պոլշեւիքեան կազմակերպութիւններու խորհրդաժողովը որոշեց արտաքին եւ ներքին նպաստաւոր պայմաններու դեպքին մէջ ապստամբել եւ գրաւել իշխանութիւնը։ Անոնքայդպիսի նպաստաւոր իրադարձութիւն համարեցին 1920 թուականի Ապրիլ ամսուայ վերջաւորութեան (28-ին) Ատրպէյճանի խորհրդայնացումը՝ Ռուսաստանի 11-րդ Կարմիր բանակի կողմէն։ Ապստամբութիւնը ղեկավարելու համար ստեղծուեցաւ Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտէ (ՀՌՀԿ)։
Ապստամբութիւնը
1920 թուականի մայիսմէկեան ցույցերն ու միտինգները, որոնց կազմակերպիչն ու ղեկավարը ՌԿ(բ)Կ Արմենկոմն էր, առաջին գործնական քայլերն էին Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտէ (ՀՌՀԿ)։ Ապստամբների կողմն անցան հեղափոխական գաղափարներով տարված զինվորականութեան մէկ մասը եւ «Վարդան զորավար» զրահագնացքը։ Վերջինիս հրամանատար Սարգիս Մուսայելեանը նշանակուեցաւ ապստամբական ուժերու ղեկավար։ 10 Մայիսին ՀՌՀԿ-ն Ալեքսանտրապոլիի մէջ իշխանութիւնը վերցուց իր ձեռքը, սակայն անվճռական գտնուեցաւ, եւ մի քանի օր անց կառավարական ուժերը Սեպուհի (Արշակ Ներսիսեան) հրամանատարութեամբ ստիպեցին ապստամբներուն անձնատուր ըլլալ։ Ապստամբական թոյլ բռնկումներ եղան նաեւ Կարսի, Սարիղամիշի, Նոր Պայազէտի, Ղազախ-Շամշադինի մէջ եւ այլուր։ Այդ ելոյթները նույնպէս հեշտութեամբ ճնշուեցան։