cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Խամսայի Մելիքութիւնները
Ղարաբաղի երկու կաթողիկոսութիւները
Ղարաբաղի իրար հակադրուած կաթողիկոսութիւններէն մէկուն կեդրոնն էր Գանձասար վանքը իսկ միւսինը՝ Երիցմանկանց վանքը: Անոնք բաւական մեծ դեր ունեցած են Ղարաբաղի հայկական իշխանութիւններուն կործանման մէջ: Աղուաններու կաթողիկոսութիւնը, Գրիգորիսի (Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչի թոռան) օրերէն սկսեալ, աւանդական կերպով կը շարունակուի մինչեւ 1828: Այդ կաթողիկոսութեան ներկայացուցիչները կ'ապրէին աղուաններու աշխարհի զանազան վանքերուն մէջ, իսկ վերջին շրջանին, անոնք կը հաստատուին Ղարաբաղի Խաչէն գաւառի Գանձասար վանքին մէջ:
Խաչէնը Հասան-Ջալալեան իշխաններուն ժառանգութիւնն էր. կաթողիկոսներն ու մելիքները կ'ընտրուէին նոյն տոհմէն:
1651-ին, Խոտորաշէնցի Սիմոն անունով մէկը (Հասան Ջալալեաններու տոհմէն չէր, այլ քահանայի մը որդին էր) Մռաւ լերան ձորերէն մէկուն մէջ կը հիմնէ վանք մը, Երիցմանկանց անունով եւ կը դառնայ այդ վանքին կաթողիկոսը: Իրմով կը սկսի նոր եւ Գանձասարի կաթողիկոսութեան հակադրուած կաթողիկոսութիւն մը: Այս երկու վանքերը իրարու մօտ կը գտնուէին, սակայն մէկը կը գտնուէր Խաչէն գաւառին մէջ, իսկ միւսը՝ Ջրաբերդ գաւառին:
Երիցմանկանց վանքին կաթողիկոսներուն աթոռակալութիւնը կը տեւէ 1651-էն մինչեւ 1800-ի վերջը: Այդ ժամանակամիջոցին էր որ արթնցած էին Ղարաբաղի մելիքներուն անկախութեան ձգտումները․ անոնք կը բանակցէին ռուսերուն հետ, կը պատերազմէին պարսիկներուն եւ օսմանցիներուն դէմ: Իսկ կաթողիկոսները զբաղած էին իրենց ներքին հարցերով: Վերջիններս ունէին իրենց համակիրները եւ այդ պատճառով ալ ներքին պառակտումը իր անդրադարձը կունենայ թէ՛ ժողովուրդին եւ թէ մելիքներուն վրայ:
Սակայն անոնց մէջ եւս կային օրինաւոր մարդիկ, ինչպէս՝ Եսայի եւ Ներսէս կաթողիկոսները, որոնք մելիքներուն միացած, կը գործէին հայրենիքի փրկութեան համար:
Զինուած ուժեր
Արցախի մելիքները իրաւունք ունէին զինուած ուժեր ունենալու։ Զինուորները կը հաւաքագրէին իրենց տիրոյթներուն բնակիչներէն, որոնց թիւը կը տարուբերէր։ Իւրաքանչիւր ընտանիք մելիքին կարգադրութեամբ պարտաւոր էր յատկացնելու մէկ զինուոր, իսկ խիստ անհրաժեշտութեան պարագային նաեւ բոլոր տղամարդիկ պէտք էր զէնք վերցնէին։ Անոնք պարտաւոր էին ապահովելու իրենց անձնական զէնքերն ու ձիերը, սակայն եթէ ընտանիքը չքաւոր էր, ապա սպառազինութիւնը կ'ապահովէր մելիքը։ Բացի ժամանակաւոր զօրքէն, մելիքները կը պահէին շուրջ 300 զինուորներէ կազմուած թիկնազօր մը, որոնք կը ծառայէին մշտական հիմունքներով։ Մելիքը կը հանդիսանար իր զօրքին գլխաւոր հրամանատարը։ Զօրքին առանձին ստորաբաժանումները կը գտնուէին հարիւրապետերու հրամանատարութեան ներքոյ։ Հարիւրապետի կոչումը ժառանգական էր, սակայն յատուկ պարագաներու մելիքին կողմէ անիկա կը շնորհուէր պատերազմներու ընթացքին լաւագոյնս հանդէս եկած զինուորներուն ։
Մելիքներուն զօրքը ուժի եւ ապահովութեան գրաւական կը հանդիսանար։ Մելիքներուն զօրքին թիւը կը բարձրանայ 1720-ական թուականներուն, երբ տեղի կ'ունենան հայ ազատագրական կռիւները ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Ղարաբաղի մելիքութիւններ Ստորոգութիւն:Պատմական երկիրներ
Ալասքա (նահանգ)
Ալասքա (անգլերէն՝ Լսել Alaska) ), ԱՄՆ-ի՝ տարածքի ընդարձակութեամբ ամենամեծ նահանգն է եւ կը գտնուի Հիւսիսային Ամերիկայի հիւսիս-արեւմուտքը։ Տարածքի մակերեսը (ամբողջ)՝ 1 717 854 քառակուսի քիլոմեթր։ Վարչական կեդրոնը՝ Ճունօ (անգլ.՝ Juneau [ˈdʒuːnoʊ])։
Աշխարհագրութիւն
Նահանգը կը գտնուի պետութեան հիւսիս-արեւմուտքը: Անջատուած է Չուքոթքա թերակղզիէն (Ռուսաստան) Պերինկենեան նեղուցով, արեւելքէն սահմանակից է Գանատային, արեւմուտքէն Պերինկի նեղուցի միջոցով փոքր մասով մը սահմանակից է Ռուսաստանին: Այն կազմուած է ցամաքային մասէ եւ մեծ թիւով կղզիներէ, որոնցմէ են` (Alexander Archipelago) Ալեքսանտր Արքիփելակոն, (Aleutian Islands) (/əˈluːʃən/ Ալիութեան կամ Ալիուշըն կղզիները, (Pribilof Islands) Փրիպիլոֆ կղզիները, (Kodiak Island) Քոտիաք կղզին եւ Սբ. Լորենս կղզին: Այն կ'ողողուի (arctic) Սառուցայինի եւ Խաղաղ ովկիանոսի կողմէն: Տենալի լեռը (6194 մ, նախապէս `Մաք-Քինլի) (անգլ.՝ Mount McKinley, Denali) ամենաբարձրն է Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ: Որուն մերձակայ շրջանին մէջ կը գտնուի Տենալի ազգային հանրային պարտէզը: Կան աշխոյժ հրաբուխներ:
1912 թ. հրաբուխի ժայթքումի հետեւանքով յայտնուեցաւ տաս հազար աղի հովիտ եւ նոր հրաբուխային լեռ `Նովարուփթան: Նահանգի հիւսիսային մասը ծածկուած է բաց դաշտով: Հարաւային մասը կը գտնուի անտառներու հիմնական մասը: Նահանգը կ'ընդգրկէ Քերքենշթայն կղզին (Փոքր Տիոմետ), որը կը գտնուի Ռուսաստանի Ռաթմանով կղզիէն 4 քմ հեռաւորութեան վրայ:
Խաղաղ ովկիանոսի ափին կլիման չափաւոր ծովային է եւ համեմատաբար մեղմ, այլ վայրերուն `կլիման ցամաքային է եւ (subarctic) ենթասառուցային ցամաքային:
Խոշոր քաղաքներ
Քաղաքներ որոնց բնակչությունը 100.000-էն աւելի է
Քաղաքներ որոնց բնակչութիւնը 10.000-ից մինչեւ 100.000 է
10.000-էն քիչ բնակչութիւն ունեցող քաղաքներ
Բնակչութիւն
Թէեւ նահանգը ամենաքիչ բնակեցուածն է երկրին, 1970-ական թուականներուն շատ նոր բնակիչներ տեղափոխուեր են այստեղ, ներգրաւուելով նավթային արդիւնաբերութեան եւ փոխադրութեան թափուր աշխատատեղերու մէջ, իսկ 1980-ականներու ընթացքին բնակչութեան աճը կազմեր է աւելի քան 36 %:
Ալասքայի բնակչութիւնը վերջին տասնամեակին`
2005 թուականին Ալյասկայի բնակչության թիվը աճել է 5906 մարդով կամ 0.9 %: 2000 թուականի համեմատ բնակչութիւնը աճել է 36 730 մարդով (5,9 %): Բնակչութեան շուրջ 75 տոկոսը սպիտակամորթ տեղաբնիկներ են: Նահանգն ունի մօտաւորապէս 88 հազար տեղաբնիկ` հնդկացիներ, էսքիմոսներ եւ ալլեսներ: Նահանգում կան նաեւ ռուսների մի քանի ժառանգորդներ: Հիմնական կրօնական խումբերու մէջ կը մտնեն` պափթիսթներ, կաթոլիկներ, ուղղափառներ, պրեսբիտերներ եւ մեթոտիսթներ: Ուղղափառ հաւատացեալներու քանակը, որը կը կազմէ 8-10%, ամենաբարձրն է երկրին մէջ:
Խոզուկ կամ ունկնախտ (մանկական վարակ)
Խոզուկ կամ ունկնախտ (mumps) ունկնագեղձի (parotid gland) ժահրային փոխանցիկ վարակ մը է։
Ախտանշաններ եւ դարմանում
Խոզուկի ախտանշաններն են՝ հարբուխանման վիճակ, փորի ցաւ, երեսի ուռեցք, ջերմութիւն, ուտելու եւ կլլելու դժուարութիւն. յաճախ տղաք կ'ունենան նաեւ ամորձիքներու ուռեցք, ցաւ եւ բորբոքում։ Անոր դարմանումը կ'ըլլայ՝ ֆիզիքապէս հանգիստ ընելով, առատ հեղուկ խմելով եւ հակաջերմ դեղեր առնելով։
Ունկնախտը կանխարգելի է յատուկ պատուաստով մը:
Վարակում
Ան կը փոխանցուի հազալով, փռնգտալով եւ կամ հիւանդին պնակն ու դգալ-պատառաքաղը գործածելով ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով
1713 թուական
1713 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 13րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1713 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1713 մահեր
Ստորոգութիւն:1713
Յակոբ Ս. Անասեան
Կենսագրութիւն
Իր գիտական գործունէութեան ընթացքին, Յ. Անասեան ի յայտ կը բերէ 17րդ դարու արեւմտահայ ազատագրական շարժումներու մասին նոր փաստեր: Իր հետազօտութեանց գլխաւոր առանցքը դարձնելով 17րդ դարու ազգային-ազատագրական շարժումներն ու լեհ-թրքական յարաբերութիւններու պատմութիւնը՝ հրատարակեց բազմաթիւ յոդուածներ եւ ուսումնասիրութիւններ: Նշանակալից են Յ. Անասեանի բնագրագիտական հրապարակումները: Ան գիտական շրջանառութեան մէջ դրած է Բիւզանդիոյ անկումի շրջանին եւ 17րդ դարու լեհ-թրքական յարաբերութիւններու պատմութեան վերաբերող հայկական աղբիւրները եւ Վարդան Այգեկցիի «Արմատ Հաւատոյ» երկը:
Գործեր
Յ. Անասեանի գրչին կը պատկանին.
1714 թուական
1714 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 14րդ տարին է
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1714 մահեր
Ստորոգութիւն:1714
Սիլվի Վարդան
Սիլվի Վարդան (Սիլվի Վարդանեան, ), ֆրանսահայ փոփ երգչուհի եւ դերասանուհի։
Կենսագրութիւն
Սիլվի Վարդան ծնած է Պուլկարիա, 1944-ին՝ հայ հօրմէ եւ պուլկարուհի մօրմէ : Ան, 1952-ին, իր ծնողներուն հետ տեղափոխուած է Փարիզ:
Ֆրանսական բեմական արուետսին մէջ իր առաջին քայլերը կատարած է 16 տարեկանին եւ բաւական շուտ ճանաչում ձեռք բերած. ան յատկապէս յայտնի դարձած է Շարլ Ազնաւուրի` La plus belle pour aller danser (Պարի դուրս եկող ամենագեղեցիկ աղջիկը) երգով:
Առաջին ամուսինն է յայտնի ռոքըր Ճոնի Հոլիտէյ (Johnny Hallyday), իսկ երկրորդը ամերիկացի ռեժիսոր Թօնի Սքոթի (Tony Scotty):
1960-ականներուն մինչեւ 1970-ականներու կէսերուն ամուսնին՝ Ճոնի Հոլիտէյին հետ ունեցած ելոյթներուն ընթացքին, Փարիզի Օլիմպիա եւ Քոնկրես դահլիճները լեցուած են ներկաներու հոծ բազմութեամբ։ 2004 թուականին, երկարատեւ ընդմիջումէ ետք ան կը սկսի ձայնագրել եւ ելոյթներ ունենալ Ֆրանքոֆոն երկիրներու մէջ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:15 Օգոստոսի ծնածներ
Սա­հակ Տէր Գաբ­րի­է­լե­ա­ն
Սահակ Տէր Գաբրիէլեան, հայ խորհրդային քաղաքական, պետական, կուսակցական գործիչ։ ՀԽՍՀ Նախարարներու Խորհուրդի նախագահ (1928-1935)։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Շուշի։ Կանուխէն անդամակցած է համայնավար կուսակցութեան եւ ունեցած է յեղափոխական եռուն գործունէութիւն։
Երկար տարիներ ապրած է Պաքու։ 1920-ին ընտրուած է Յեղկոմի անդամ, ապա Հայաստանի ներկայացուցիչ Մոսկուայի մօտ։ Ստալինեան բռնութիւններու շրջանին ձերբակալուած է ու սպաննուած 19 Օգոստոս 1937-ին ։
Ըստ «պաշտօնական ամփոփագրի»՝ 1937 թուականի Օգոստոսին, ըսուած է թէ պատշգամէն վար նետուելով անձնասպան եղած է ։
Պղպեղի Համեմաւոր Թացան
Պղպեղի համեմաւոր մածուկ (ապխազերէն՝ Аџьыка, վրացերէն՝ აჯიკა, արեւելահայերէն՝ աջիկա), վրացական -աբխզական կծու եւ բուրումնաւէտ թացան (սոս)։ Բաղադրութեան մէջ կը մտնեն կարմիր պղպեղ, աղ, սխտոր, յունական ընկոյզ եւ խմելի սունելի։ Սովորական պղպեղի համեմաւոր թացանին (աջիկային) բաղադրութեան մէջ լոլիկ չի մտներ։
Պղպեղի համեմաւոր թացանը, ընդհանուր առմամբ, կ'ունենայ կարմիր գոյն, սակայն եթէ կարմիր պղպեղի փոխարէն օգտագործուի կանաչ պղպեղ, ապա այն կ՛ունենայ կանաչ գոյն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ուտեստներ Ստորոգութիւն:Համեմներու խառնուրդներ Ստորոգութիւն:Համեմաւոր թացաններ
Ռենատա Վիկանօ
Ռենատա Վիկանօ, իտալացի գրող, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ ի տարիներուն դիմադրութեան շարժման մասնակից, համախոհ: Իտալիոյ կոմունիստական կուսակցութեան անդամ, Վիարեկոյի մրցանակի դափնեկիր (1949):
Կենսագրութիւն
Վաղ տարիքէն երազած է բժիշկ դառնալ, սակայն ընտանիքի նիւթական դժուարութիւնները անոր ստիպած են թողել միջնակարգ դպրոցն ու աշխատիլ ապրուստի համար: Պոլոնիայի հիւանդանոցին մէջ աշխատած է որպէս հիւանդապահ, ապա բուժքոյր: Ֆաշիստներու իշխանութեան գալէն եւ ծնողներու մահէն ետք Ռենատան դժուարութեամբ տարած է քաղաքական նոր իրավիճակը, մինչեւ որ հանդիպած է ընկերներուն՝ վարչակարգի հակառակորդ Մուսոլինիին, լրագրող եւ կոմունիստ Անթօնիօ Մելուշիին, որու հետ ամուսնացած է: Անոր ազդեցութեան տակ միացած է Իտալիոյ կոմունիստական կուսակցութեան:
Բանաստեղծութիւններ գրած եւ հրատարակած է 12 տարեկանին : Համագործակցած է տարբեր թերթերու ու ամսագրերու հետ, որտեղ տպագրած են անոր բանաստեղծութիւններն ու պատմուածքները: Սեպտեմբեր 1943-ին ամուսինին եւ 7-ամեայ որդիին հետ գացած է հրոսակութեան: Գարիպալտիի անուան ջոկատին մէջ եղած է կապաւոր, բուժքոյր: Տպագրուած է անօրինական մամուլին մէջ:
Վարդան Տէմիրճեան
Վարդան Արքեպիսկոպոս Տէմիրճեան (20 Ապրիլ 1939, Պէյրութ - 9 Սեպտեմբեր 2004, Անթիլիաս), հայ հոգեւորական, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան միաբան, բանասէր։
Կենսագրութիւն
Վարդան Արքեպիսկոպոս Տէմիրճեան (աւազանի անունով՝ Յովսէփ) նախնական կրթութիւնը ստացած է Պէյրութի Էշրեֆիէ թաղամասի Եփրեմեան ազգային վարժարանին մէջ՝ 1946-52-ին։ 1952-57-ին ուսանած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան դպրեվանքէն ներս։ 1958-61-ին հետեւած է Պէյրութի Յիսուսեան Հայրերու Սեն Ժոզեֆ Համալսարանի աստուածաբանութեան եւ իմաստասիրութեան դասընթացներուն։
Անթիլիասի մայրավանքէն ներս՝ կուսակրօնութիւնն ընդունելէ ետք, Տէմիրճեան մինչեւ 1963 յաջորդաբար եղած է տպարանի ու գրատան տեսուչ, ինչպէս նաեւ 1961-63-ին՝ Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ Կիրակնօրեայ դպրոցներու վարիչ-տնօրէն՝ այդ ընթացքին՝ 1961-ին հիմնելով «Դրազարկ» պաշտօնաթերթը։ Միաժամանակ ան զբաղած է ուսուցչութեամբ։
1972-ին վերադարձած է Անթիլիաս, ուր մինչեւ վախճանումը ստանձնած է վանական զանազան պաշտօններ։ Որպէս հիւրընկալ եպիսկոպոս, երկար տարիներ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը ներկայացուցած է լիբանանեան մակարդակի վրայ տեղի ունեցող պետական, դիւանագիտական, քաղաքական, համայնքային ու կրօնական այլազան ձեռնարկներու եւ հանդիսութիւններու ընթացքին։ 1972-80-ին մաս կազմած է կաթողիկոսութեան «Հասկ» պաշտօնաթերթի խմբագրութեան։ 1982-ին խմբագրած է ազգային, եկեղեցագիտական, պատմաբանասիրական ու վիճակագրական ուսումնասիրութիւններ ընդգրկող «Լամբրոն» տարեգիրքի առաջին հատորը։ 1982-84-ին խմբագիրն էր «Նոր Այնթապ» պարբերաթերթին, իսկ 1997-էն մինչեւ մահը կը վարէր Անթիլիասի մայրավանքի մատենադարանապետի պաշտօնը։
Հրատարակութիւններ
Տէմիրճեան հեղինակած կամ խմբագրած է շարք մը պատմա-բանասիրական երկեր։ Անոնցմէ երկուքը անմիջական արգասիքն են Անթիլիասի կաթողիկոսարանին մէջ հանգրուանած հայերէն գրչագրերը ցուցակագրելու աշխատանքին, զոր՝ Զարեհ Ա. կաթողիկոսի թելադրութեամբ, ան ձեռնարկած էր 1957-ին։ Առաջինը կը կրէ «Օրագիր Անդրէաս Եւ Թադէոս Արքեպիսկոպոսաց Եւ Պատմութիւն Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Դպրեվանուց 1930-1960» (Պէյրութ, 1960) խորագիրը եւ առաջին բաժնով կ’ընդգրկէ Գաղատիոյ մէջ ԺԸ.-ԺԹ. դարերուն պաշտօնավարած երկու առաջնորդներու կողմէ գրի առնուած եւ մինչ այդ անտիպ մնացած սկզբնաղբիւր մը։ Գիրքին երկրորդ մասը Անթիլիասի դպրեվանքին նուիրուած անջատ երկասիրութիւն մըն է։ Երկրորդ հատորը նոյնպէս հիմնուած է Անթիլիաս հանգրուանած գրչագրերու ընդգրկած անտիպ բնագրերու վրայ եւ խորագրուած է «Տաղասաց Մարտիրոս Արքեպիսկոպոս Ուռօմանեցի. Կեանքն Ու Գործունէութիւնը» (Անթիլիաս, 1974)։
Թաւրիզի մէջ առաջնորդութեան տարիներուն Տէմիրճեան ձեռնարկած է «Դիւան Ատրպատականի Հայոց Պատմութեան» շարքի խմբագրման։ Առաջին հատորը լոյս տեսած է Թաւրիզի մէջ, 1966-ին (այս հատորի երկրորդ հրատարակութիւնը՝ յաւելեալ նիւթերով, Պէյրութ, 1980-ին), իսկ երկրորդէն չորրորդ հատորները՝ Լիբանան, 1974-77-ին։ Երրորդ հատորը՝ «Ցուցակ Ձեռագրաց Թաւրիզի Մելիք-Թանգեան Ազգային-Եկեղեցական Գրադարանի» (Անթիլիաս, 1977), կ’ընդգրկէ 16 հին ու նորագիւտ ձեռագրերու նկարագրութիւն, իսկ չորրորդ հատորի խորագիրն է «Քարտէսներ Հայաստանի Եւ Իրանի. Տեղեկութիւններ Ատրպատականի Մասին. Յօդուածներ» (Պէյրութ, 1977)։ Տէմիրճեանի գործունէութեան թաւրիզեան շրջանի արգասիք է նաեւ «Յուշամատեան Ներսէս Մելիք Թանգեան Արքեպիսկոպոսի» (Թեհրան, 1968) հատորը։
Փաստական հարուստ նիւթ կը պարունակէ նաեւ Տէմիրճեանի «Գաւազանագիրք Լիբանանի Եւ Սուրիոյ Հայոց Թեմերու Առաջնորդութեանց» աշխատութիւնը, որու առաջին հատորը լոյս տեսաւ Անթիլիաս, 1980-ին։ Ան կ’ընդգրկէ Լիբանանի եւ Հալէպի թեմերը, ներառեալ՝ Ճեզիրէի շրջանը։ Սոյն հատորին մէջ չէ ներգրաւուած Դամասկոսի թեմը, իսկ յետագային երկրորդ հատոր մը լոյս չէ տեսած։
Տէմիրճեան բանասիրական կարեւոր աշխատութիւններէն վերջինը՝ իր խմբագրած «Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Ս. Աթոռի Երան. Տ. Բաբգէն Աթոռակից Կաթողիկոս Կիւլէսէրեանին (1868-1936) Անտիպ Նամակները, Ուղղուած Վիեննական Մխիթարեան Հայրերուն (1895-1936)» երկասիրութիւնը լոյս տեսած է Անթիլիաս, 1996-ին։
Տէմիրճեանի գրական ժառանգութեան մաս կը կազմեն նաեւ «Ս. Վարդան Ալպօմ» (Պէյրութ, 1967), «Պատմագիրք Պօղոս եւ Մարի Նաճարեաններու» (Պէյրութ, 1974), «Ծաղկեփունջ Քարոզներու Եւ Ուսումնասիրութիւններու» (Պէյրութ, 1981), ինչպէս նաեւ «Դիմաստուերներ. Ազգային Եկեղեցական Կերպարներ» (Պէյրութ, 1983) հատորները։
Առանձին հատորներով լոյս տեսած վերոյիշեալ երկասիրութիւններուն կարեւոր մասի նախնական տարբերակները, ինչպէս նաեւ Տէմիրճեանի այլ մանր բանասիրական պրպտումներ լոյս տեսած են «Հասկի» մէջ։ Այլազան յօդուածներով եւ ուսումնասիրութիւններով աշխատակցած է նաեւ սփիւռքահայ շարք մը այլ պարբերականներու՝ «Ազդակ», «Այգ», «Արարատ», «Սփիւռք», «Նայիրի», «Դրազարկ», «Գլաձոր», «Նոր Այնթապ» (բոլորն ալ՝ Պէյրութ), «Ալիք» (Թեհրան), «Արեւելք» (Հալէպ), «Յուսաբեր» (Գահիրէ), «Ազատ Օր» (Աթէնք), «Յառաջ» (Փարիզ), «Հայրենիք» (Պոսթոն), եւն.։
Տէմիրճեան պատրաստած է Բաբգէն Կաթողիկոս Կիւլէսէրեանի «Ցուցակ Ձեռագրաց Ղալաթիոյ Ազգային Մատենադարանի» (Անթիլիաս, 1961), Բիւզանդ Եղիայեանի «Ժամանակակից Պատմութիւն Կաթողիկոսութեան Հայոց Կիլիկիոյ, 1914-1972» (Անթիլիաս, 1975) եւ Մեսրոպ Արք. Աշճեանի «Դիւան Մեսրոպ Դ. Թաղիադեան» (Նոր Ջուղա, 1979) հատորներուն մէջ ընդգրկուած ցուցակները։ Միաժամանակ, ան խմբագրած ու հրատարակած է ֆրանսահայ գրագէտ Կարօ Մխիթարի (Մարտիրոս Խ. Թաշճեան) «Վշտամատեան» (Պէյրութ, 1980) եւ «Անարատ Սիրոյ Վախճանը» (Պէյրութ, 1988), Մարիա Մուշտակունի-Զէյթճեանի «Կրօնաշունչ Խօսքեր»ը, քերթուածներ եւ Աբրահամ Խօճա Լեւոնեանի հոգեւոր մտածումները» (Պէյրութ, 1981), Եղիա Տէր-Եղիազարեանի (Աղզարենց) «Մեռած Արտի մը Յարութիւնը» (Պէյրութ, 1991), «Կտակ» (Բ. հրատարակութիւն, Պէյրութ, 1992) եւ «Ուխտին Ողջակէզը Կամ Կոյս Մնացած Կինը» (Պէյրութ, 1993) գեղարուեստական երկերը, Վաղարշակ Սիւնիի (Գէորգեան) «Հայրենի Յուշեր Մօտիկ Անցեալից» (Պէյրութ, 1988) եւ Շահէ Արքեպիսկոպոս Գասպարեանի «Ուսումնասիրութիւններ Եւ Յօդուածներ» (Անթիլիաս, 1989) հատորները։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւորականներ Ստորոգութիւն:Հայագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ Ստորոգութիւն:9 Սեպտեմբերի մահացածներ
Ցայտաղբիւր (պուլպուլակ)
Պուլպուլակ (արաբերէն՝ ماء سبيل), յուշարձան-աղբիւր։ Ան ուղղահայաց քարէ շինուած ջուր բխող ակ մըն է։ Շատ տարածուած է Երեւանի մէջ։ Արեւելահայերէն կը կոչուի «պուլպուլակ» կամ «ցայտաղբիւր»։
Երեւանեան բակերը, իրենց պուլպուլակով, կ՛առանձնան՝ Փարիզի, Մոսկուայի, Պեռլինի, Ուաշինկթընի բակերէն։ Բակէն ներս՝ ցայտաղբիւրի մը յայտնումը, կապուած է որեւէ նշանակալի իրադարձութեան մը հետ։ Սովորաբար այն կը կառուցեն, երբ մարդ մահանայ կամ ծնի՝ նորը։ Այն, կարելի է ըսել, թէ կը խորհրդանշէ՝ կեանքն ու մահը, նորն ու հինը, սկիզբն ու աւարտը։ Տարբեր աւանդազրոյցներ կան կապուած ցայտաղբիւրի հետ։ Ցայտաղբիւրէն ջուր խմելու ընթացքին՝ մենք ակամայ, կը խոնարհինք եւ յարգանքի նշան ցոյց կու տանք՝ այն մարդու նկատմամբ, որուն պատւոյն կառուցուած է։
Բառակազմութիւն
«Պուլպուլակ» բառը կազմուած է «պուլ-պուլ»-էն, որ ջուրի ձայնի իմաստը կ՛արտայայտէ, եւ «ակ»-էն, որ «աղբիւր» կը նշանակէ։
Կիլիկիոյ Երաժշտական Արուեստ
Երաժշտարուեստը։ Կիլիկիոյ մէջ երաժշտական մշակոյթը սկզբնաւորուած է 10-11-րդ դարերուն՝ բուն Հայաստանէն փոխանցուած երաժշտական բանաւոր եւ գրաւոր աւանդոյթներու հիման վրայ։ ժողովրդական երգ-երաժշտութիւնը ծաղկած է հատկապէս 11-12-րդ դարերուն, նկատելիօրէն ազդած հոգեւոր երգարուեստի վրայ, նպաստած հայ տաղերգութեան ծագմանն ու զարգացմանը եւ այլն։ Գուսան, արուեստին մէջ համալրուած ու կատարելագործուեած է ժողովրդական եւ մասնագիտացուած նուագարաններու միակցութիւնը, զարգացած են հայրենները եւ քնար, ու վիպարգական բանահյուսութիւնը։ Ժողովրդական եւ գուսանական երգերէն սակաւաթիւ նմուշներ պահպանուած են, մեզ հասած նիւթերը հիմնականին կը վերաբերին հոգեւոր երաժշտութեանը։ Անիի անկումէն ամիջապէս ազգային հոգեւոր երգարուեստը ծաղկած է նաեւ Կիլիկիոյ մէջ։ Քիչ աւելի ուշ գրեթէ լիակատար իրագործուած են հայ հոգեւոր մասնագիտացուած երաժշտութեան՝ որպէս միաձայնային արուեստի, պատմական բազմադարեան զարգացման գլխաւոր միտումները։ Ամբողջապէս ազգայնացուած են պաշտամունքն ու պաշտոներգութիւնը՝ քրիստոնէական երաժշտաբանաստեղծական կենցաղաւարող ժանրերու վերջնական հայացմամբ։ Մեղեդային, վիպաքնարականութեան տարրերու շնորհիւ հայ հոգեւոր երաժշտութիւնը դարձած է քրիստոնէական արուեստի ազգային շքեղ հատուածներէն։ Շարականերգութիւնը հարստացուած է դարձուածքի, զարտուղի, ծանր ու ստեղի տիպի եղանակներով։ 13-րդ դարու 1-ին տասնամեակներուն Սիսի մէջ  ստեղծուած է խազաւոր Շարակնոցի առաւել ամբողջ, խմբագրութիւնը («հյըլկցի»՝ Գրիգոր Խուլի անունով), որ դարձած է Գեւորգ Սկեւռացիի 13-րդ դարու վերջին խմբագրութեան հիմքը։ Ջարգացած են նաեւ «մանրուսման եղանակները», որոնք կը հանդիպին 13-րդ դարէն՝  շարք մը  ուրոյն խմբագրութիւններուն մէջ՝ ժամանակի հեղինակաւոր երաժշտապետներու անուններով («Կոստանդի», «Առաքելցի», «Ասեցի» եւ այլն)։ 13-րդ դարու կեսերուն Սիսի մէջ ստեղծուած  է զարդոլորուն երգեցողութիւններու մէկ այլ մատեան՝ Գանձարանը։ Աւարտին տեսք ստացած են  թուերգի նշաններով Աւետարանը, Խազաւոր Շարակնոցը, Ճաշոցը, Մաշտոցը, Ճառընտիրը եւ այլն։ Վանական համալիրներուն մէջ, անոնց կից բարձրագոյն տիպի դպրոցներուն եւ արուեստանոցներուն մէջ  դաստիարակուած են ժամանակի նշանաւոր երաժիշտ բանաստեղծներ Գրիգոր Գ. Պահլաւունին, Ներսէս Լամբրոնացին, Գրիգոր Սկեւռացին, Գրիգոր Անաւարզեցին եւ ուրիշներ։ Ներսէս Շնորհալիի ստեղծագործութիւնը մեծ ու նշանակալի երեւոյթ է համահայկական, նաեւ համաքրիստոնէական (մանաւանդ՝ արլ. քրիստ.) չափանիշներով։ Կիլիկիոյ՝ հայկական երաժշտամշակութային զարգացման մայրուղիէն դուրս գալէն ետք ալ երկար ժամանակ շարունակուած է անոր աւանդոյթներու ազդեցութիւնը հայ իրականութեան վրայ։ Առհասարակ ուշ միջնադարուն (ընդհուպ մինչեւ 19-րդ դար) հայ գրիչները, երգիչներն ու խազագետներն օգտուած են կիլիկեան ծիսակատարկան մատաններէն եւ աշխատած միաձուլել Կիլիկեան ու բուն Հայաստանի երաժշտական լաւագոյն աւանդոյթները։
Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս
Հրատարակութիւն եւ խմբագիրներ
«Հանդէս»ի հրատարակութեան մտայղացումը կը պատկանի Դոկտ. Երուանդ Քասունիին, որ եղած է նաեւ առաջին տասը հատորներուն խմբագիրը։
«Հանդէս»ին հիմնական նպատակներէն է ստեղծել փոխհաղորդակցութեան կամուրջ մը հայրենի եւ սփիւռքահայ հայագէտներու միջեւ։
Տարբեր տարիներու «Հանդէս»ի խմբագիրներ եղած են Երուանդ Քասունին, Լեւոն Վարդանը, Ժիրայր Դանիէլեանը, Արա Սանճեանը, Պարոյր Աղպաշեանը, Կարօ Յովհաննէսեանը։ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի տարիներուն, «Հանդէս»ը ունեցած է անկանոն հրատարակութիւն (դադրած է 1985-1991), սակայն 1991-էն ի վեր, անիկա կը շարունակէ հրատարակուիլ կանոնաւորապէս։ ԺԱ. հատորէն ի վեր «Հանդէս»ի խմբագիրն է Հայր Անդրանիկ Ծ. Վրդ. Կռանեան։ Խմբագրական կազմին մաս կը կազմեն (2015) Դոկտ. Արտա Էքմէքճի, Դոկտ. Արշալոյս Թօփալեան, Դոկտ. Անդրանիկ Տագէսեան (պատասխանատու քարտուղար), Դոկտ. Արմէն Իւրնէշլեանը։ «Հանդէս»ը ունի նաեւ Խորհրդատու Մարմին, բաղկացած հայաստանցի եւ սփիւռքահայ մասնագէտները։
Բովանդակութիւն եւ բաժիններ
«Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս»ի առանձնայատկութիւններէն է հայագիտական լայնածիր յօդուածներու հրատարակութիւնը։ Ըստ խմբագիրներուն աշխարհայեացքին, հայութեան առնչուող ամէն նիւթ, եթէ ունի գիտական հիմք, հայագիտութիւն է։ Առ այդ այնտեղ կը հրատարակուին այլաբնոյթ յօդուածներ, առանց բովանդակային սահմանափակման։
«Հանդէս»ի հիմնական բաժիններն են. «խմբագրական», «յօդուած-ուսումնասիրութիւն», «հաղորդում», «հրապարակում», «գրախօսական», «մահագրական», «Հայկազեան Համալսարանի Հայագիտական Ամբիոնի հրապարակային գործունէութեան տեղեկագրութիւն»։
«Հանդէս»ի իւրաքանչիւր հատոր, մանաւանդ ԺԱ. հատորէն ետք ունի խմբագրական խօսք, ուր կ՚արտայայտուին հայագիտութեան տարբեր խնդիրներու եւ նիւթերու շուրջ «Հանդէս»ի խմբագրական կազմին տեսակէտերն ու կեցուածքները։
«Հանդէս»ը լոյս կ՚ընծայէ նաեւ մահագրականներ, որոնք ունին կենսագրական եւ մատենագիտական լուրջ արժէք։
«Հանդէս»ին մէջ լոյս կը տեսնեն արեւելահայերէն, արեւմտահայերէն, անգլերէն, ֆրանսերէն եւ արաբերէն յօդուածներ։ Հայերէն յօդուածները կ՚ունենան անգլերէն ամփոփում, իսկ օտարալեզու յօդուածները՝ հայերէն։
Մինչեւ հատոր ԼԴ.՝ 2014, «Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս»ը լոյս ընծայած է աւելի քան 1000 յօդուած, 15,500 էջ ընդհանուր էջաքանակով։ 30րդ հատորէն ի վեր անիկա ունի ISBN ճանաչում։
Մատենագիտութիւն
1998-ին եւ 2010-ին, լոյս կը տեսնեն «Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս»ի Մատենագիտութիւն» զոյգ հատորները աշխատասիրութեամբ Սագօ Օգնայեանի։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայագիտական կեդրոններ Ստորոգութիւն:Հայագիտական հրատարակութիւններ Ստորոգութիւն:Համալսարաններ
Արամ Խաչատուրեանի Յուշարձան (Երեւան)
Տուեալներ
Յուշարձանը կառուցուած է պրոնզէ ու կրանիտէ, բարձրութիւնը պատուանդանով 3,5 մեթր է ։
Պատմութիւն
Հայ աշխարհահռչակ երգահան Արամ Խաչատուրեանի յուշարձանի բացման հանդիսաւոր արարողութիւնը տեղի ունեցաւ 31 Յուլիս 1999-ին, իր անունը կրող մեծ համերգասրահին դիմաց ։
Մկրտիչ Խանճեան
Մկրտիչ եղած է կօշկակարի վարպետ Պէյրութի կառավարական աշխատանոցը 6 տարի։ Ապա սկսած է իր անձնական գործը։ 1904-ին ամուսնացած է եւ ունեցած մէկ աղջիկ եւ երեք մանչ զաւակներ, Սամուէլ, Ժօզէֆ եւ Լեւոն։ Տօքթ. Սամուէլ, ճանչցուած Ֆուատ անունով, շրջանաւարտ է Պէյրութի ֆրանսական համալսարանէն 1928-ին։ Եղած է Շէֆ տը ֆլինիք եւ երկար ժամանակ կառավարական բժիշկ Իրաք եւ Քուրտիստան, ուր գտնուող հայերուն բազմաթիւ ծառայութիւններ մատուցած։ Տօքթ. Խանճեան կանոնաւոր կերպով կ'աշխատակցի ֆրանսերէն բժշկական թերթերու։ Խանճեան եղբայրներ ունին կոճակի արդիական գործարան մը որ իր տեսակին մէջ Մերձ. Արեւելքի լաւագոյններէն է :
Թովմաս Թերզեան
Թովմաս Թերզեան, հայ բանաստեղծ եւ թատերագիր ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Բերա (Պոլիս): Մայրը՝ Իտալացի, հայրը՝ յունախօս Իզմիրցի: Տասը տարու՝ կը յաճախէ Սագըզ Աղաճի (Բերա) Մխիթարեանց վարժարանը, ուր տարի մը միայն կը մնայ։ Յաջորդ տարեշրջանին Վենետիկ է, Մուրատ–Ռափայէլեան վարժարան, ուր դասակից եւ ընկեր կ՛ունենայ Մկրտիչ Աճեմեան եւ Սրապիոն Թղլեան։
Դպրոցական կեանքը
Ընթացաւարտ՝ 1858-ին, եւ տան ու Մուրատ Ռափայէլեանի մէջ տիրացած իտալերէնի, յունարէնի, Ֆրանսերէնի, թուրքերէնի, հին յունարէնի, լատիներէնի եւ անգլերէնի. կը նուիրուի ուսուցչական ասպարէզի, Պոլիս, Խասգիւղի Ներսիսեան վարժարանին մէջ, ուր իրեն կ՚աշակերտին Ռեթէոս Պերպերեան եւ Մինաս Չերազ։ Միջոց մը ետք, պաշտօն կ՛ըստանձնէ նոյն գիւղի Նուպար-Շահնազարեան վարժարանին մէջ, ուր իրեն կ՚աշակերտի Եղիա Տեմիրնիպաշեան։ Կը բերէ իր մասնակցութիւնը թատերական սկզբնական շարժումին՝ մասնաւորաբար խասգիւղի մէջ, Պեշիկթաշլեանի եւ Հեքիմեանի կողքին։ 1870-1906, կը շարունակէ ուսուցչական իր պաշտօնը։ Ի դէպ, իր աշակերտներու շարքին կը հանդիպինք անուններուն մեր գրականութեան փաոքերուն, ինչպէս միջակագոյններու, առաջիններէն՝ Զօհրապ, Երուխան. երկրորդներէն՝ Չիֆթէ Սարաֆ, Ալփիար։ 1907-ին, կաթուածը կը հարուածէ զինք, իսկ 1909-ին կը զգետնէ։
Գործերը
Երկու հարիւրէ աւելի քերթուած ունի Թերզեան։ Արշակ Ջոպանեանի յառաջաբանով եւ խմբագրութեամբ, երկու հատորով հրատարակուած են անոնք՝ 1929-ին, Վենետիկի մէջ։ Մշակած է նաեւ թատերական փորձեր («Աանդուխտ», «Արշակ Բ.»՝ Ջուխաճեանի երաժշտական յօրինումներով, «Յովսէփ Գեղեցիկ», եւայլն): 1885-էն մինչեւ 1908-ի սահմանադրութիւնը, թատերական գործերու բեմադրութիւնը արգիլուած էր Համիտեան իշխանութեան հրամանգով։ Թերզեան չէ գրած այս շրջանին։ Իր նշանաւոր բանաստեղծութիւներէն մէկը՝ «Իմ Կեանքը» :
Մարք Գրիգորեան
Մարք Վլատիմիր Գրիգորեան (29 Ապրիլ, 1900, Նոր Նախիջեւան - 10 Յունուար, 1978, Երեւան), հայ ճարտարապետ, Մատենադարանի շէնքի հեղինակը։ ՀԽՍՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ (1940)։ ԽՍՀՄ Պետական մրցանակ (ՀԿԿ կենտկոմի շէնքի համար, 1951)։ ՀԽՍՀ վաստակաւոր ճարտարապետ (1968)։
Կենսագրութիւն
1920-1922-ններուն սորված է Վրուբելի անուան գեղարուեստի դպրոցին մէջ։ 1928-ին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի ճարտարապետութեան բաժինը։ 1937-1951-ններուն եղած է Երեւանի գլխաւոր ճարտարապետը, 1951-1978-ններուն՝ Հայարդնախագիծ հիմնարկի տնօրէն։ Ալեքսանդր Թամանեանի հետ նախագծած է Երեւանի մանկական դարմանական հիւանդանոցը։ 195-ին ղեկավարած է Երեւանի գլխաւոր հատակագիծի նախագծումը, կազմսծ է Հրազդան քաղաքի 1961-1963-ններու գլխաւոր հատակագիծը։ 1959-1963-ններուն եղած է ՀԽՍՀ ԳԽ պատգամաւոր  :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1900 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1978 մահեր Ստորոգութիւն:29 Ապրիլի ծնածներ Ստորոգութիւն:10 Յունուարի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ Ստորոգութիւն:ՀԽՍՀ Արուեստի Վաստակաւոր Գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի Ճարտարապետներու Միութեան Անդամներ Ստորոգութիւն:ԵՊՀ Շրջանաւարտներ
Կիլիկիա
Կիլիկիա (Κιλικία, Cilicia, միջին պարսկերէն՝ Klikiyā, պարթեւերէն՝ Kilikiyā, Kilikya), Փոքր Ասիոյ հարաւ արեւելեան հատուածը ընդգրկող շրջան։ Իբրեւ վարչաքաղաքական հատուած՝ եղած է առանձին միաւոր՝ Խեթական թագաւորութեան ժամանակներէն մինչեւ Բիւզանդական կայսրութիւն՝ աւելի քան երկու հազար հինգ հարիւր տարի։ Ներկայիս, գրեթէ ամբողջութեամբ կը պատկանի Թուրքիոյ Հանրապետութեան, բացի Քեսապի շրջանէն, որ Սուրիոյ Արաբական Հանրապետութեան մաս կը կազմէ։
Անուանում
«Կիլիկիա» անուանումը առաջին անգամ կը տեսնուի աքքատական արձանագրութիւններուն մէջ՝ Hilakku ձեւով։ Ոմանք կ'ենթադրեն, թէ «Կիլիկիա» անուանումը յառաջացած է եբրայերէն ֆելկիմ, ֆաչեկ կամ յունարէն կալիս, կալիկա՝ «քարքարոտ» բառերէն։
Հայերուն մօտ Կիլիկիան ծանօթ է նաեւ՝ Սիսուան անունով ։
Աշխարհագրութիւն
Կիլիկիա կը գտնուի Փոքր Ասիոյ հարաւ արեւելեան մասին մէջ։ Անոր հարաւը Միջերկրական ծովն է, հիւսիսը՝ Հայկական (Արեւելեան) Տաւրոսեան լեռնաշղթան։ Սարոս (Սիհուն, այժմ՝ Սէյհան) եւ Ճէյհան (Ճիհուն) գետերը կը ջրեն անոր դաշտերը ։ Այլ մեծ գետերն են՝ Տարսոս, Լիպարիս (այժմ՝ Mezitli)։ Բոլորն ալ կը բխին Հայկական լեռնաշխարհէն։ Կիլիկիան անմիջական հարեւան է պատմական Հայաստանի գաւառներէն՝ Փոքր Հայքին:Անցեալին, Կիլիկիոյ մէջ բնակած են խեթեր, խուռիներ, յոյներ, ասորիներ եւ սեմական այլ ժողովուրդներ, ինչպէս նաեւ՝ հայեր։ Այս ժողովուրդներուն, առաջին հերթին՝ յոյներուն կը վերագրուի Կիլիկիոյ բաժանումը երեք մեծ հատուածներու՝ Լեռնային Կիլիկիա, Դաշտային Կիլիկիա եւ Բլրոտ Կիլիկիա։
Կիլիկիոյ ծովեզերքը բնական նաւահանգիստներով օժտուած է։ Հինէն ի վեր առեւտուրի հիմնական շուկայ եղած է։ Գլխաւոր քաղաքներն էին՝ Տարսոնը, Ատանան, Զէյթունը, Սիսը, Այասը։ Վերջինս կը գտնուէր Ճէյհան (Ճիհուն, Ceyhan-Jihun) գետին մօտ՝ համանուն Այասի ծոցին մէջ։ Կիլիկիոյ թագաւորութեան գոյութեան դարաշրջանին եւ ատկէ ետք, անիկա կը կոչուէր Հայկական ծոց։ Ներկայիս, Ատանա քաղաքը Թուրքիոյ մեծագոյն քաղաքներէն է, թիւով չորրորդը՝ Սթանպուլէն (յունարէն՝ Κωσταντινούπολις, Կոստանդնուպոլիս), մայրաքաղաք Անգարայէն (յունարէն՝ Άγκυρα, նախկին Անգորա) եւ Իզմիրէն ետք (յունարէն՝ Σμύρνη, Զմիւռնիա)։ Արեւմտեան հատուածին մէջ Անթալիոյ ծովածոցն է՝ համանուն նաւահանգիստով, իսկ արեւելքէն՝ Իսկենտերուն ռազմական նաւահանգիստը (յունարէն՝ Αλεξανδρέττα, Ալեքսանտրեթթա)։ Թուրքիոյ կազմին մէջ կը մտնէ նաեւ հնագոյն քաղաքներէն Անտիոքը յուն.՝ Ἀντιόχεια, ասորերէն՝ ܐܢܛܝܘܟܝܐ), որ ներկայիս վերանուանուած է Անթաքիա (թրք.՝ Antakya), որ Սուրիայէն, Ալեքսանտրեթի շրջանին՝ 1923-ին Ֆրանսան բռնի ուժով յանձնած է Թուրքիոյ։
Պատմութիւն
Կիլիկիոյ մասին առաջին վկայութիւնները կը հասնին նախնադարէն, մեզմէ աւելի քան տասը հազար տարի առաջ՝ Նոր քարէ, Պղինձի եւ Պրոնզի դարաշրջաններէն։ Յայտնաբերուած են բազմաթիւ բերդեր ու ամրոցներ, հոգեւոր շինութիւններ, քաղաքներու եւ գիւղերու մնացորդներ։
Առաջին յիշատակումը կը թուագրուի Ք.ա. 2-րդ հազարամեակին, երբ ան կը ներառուի Խեթական թագաւորութեան կազմին մէջ։ Մինչ այդ Կիլիկիոյ տարածքը մտած է Մերձաւոր Արեւելքի այլ պետութիւններու կազմին մէջ՝ Հին Եգիպտոսի թագաւորութիւն, Աքքատ, Էպլա եւ Ասորեստան։ Խաթթիի անկումէն ետք՝ Ք.ա. 12-րդ դարէն սկսեալ, Կիլիկիոյ տարածքին կային քանի մը անկախ թագաւորութիւններ, հիմնադրուած գլխաւորաբար արամեաններու, փիւնիկէցիներու կամ յոյներու կողմէ։ Պետութեան ամէնէն ծանօթ մայրաքաղաքներէն էր Ատանան, որ հին արձանագրութիւններուն մէջ կոչուած է «Ատանավանայ»։ Կիլիկիոյ քաղաքները աշխուժ առեւտրական կապեր կը  հաստատէին Արեւելեան Միջերկրականի (Փիւնիկէ, Քանաան) քաղաք-պետութիւններուն հետ։ Կիսանկախ այս վիճակը կը տեւէ մինչեւ Ք.ա. 4-րդ դարը, երբ Կիլիկիա կը մտնէ Աքամենեաններու թագաւորութեան կազմին մէջ։ Ք.ա. 333-ին Կիլիկիան կը նուաճէ Ալեքսանտր Մակեդոնացին։ Վերջինիս մահէն ետք, տէրութիւնը կը բաժնուի երեք մասի՝ արեւմուտքէն՝ Մակեդոնիան, Յունաստանի հետ միասին, հարաւէն՝ Եգիպտոսը, Պտղոմէոս զօրավարին ենթակայութեան տակ, իսկ մնացեալ բոլոր տարածքները կ'անցնին Սելեւկիոս Նիկատոր զօրավարին, որ կը հիմնէ Սելեւկեան տէրութիւնը (Ք.ա. 297 - Ք.ա. 84)։
Ք.ա. 84-ին Դաշտային Կիլիկիան մաս կը կազմէ Տիգրան Մեծի հայկական կայսրութեան։ Հայոց թագաւորը կը քաջալերէ, որ հայեր հոն հաստատուին․ այսպիսով կը դառնայ իր կայսրութեան կարեւոր առեւտրական կեդրոններէն մէկը։ Սակայն այս իրավիճակը երկար չի տեւեր եւ տարածաշրջանին մէջ կը յայտնուի նոր բռնապետական կայսրութիւն մը։ Արտաշատի պայմանագիրին համաձայն, Ք.ա. 66-ին Կիլիկիան կ'անցնի Հռոմի կայսրութեան եւ անոր կազմին մէջ կը մնայ շուրջ կէս հազարամեակ։ 395-ին, Հռոմէական կայսրութեան բաժանումին հետեւանքով, Կիլիկիան կը յայտնուի Բիւզանդիոնի կազմին մէջ։ Հետագային անիկա կը դառնայ կռուախնձոր՝ արաբներու եւ Բիւզանդիոնի միջեւ, մինչեւ 965 թուական, երբ Նիքիֆորոս Ֆոքաս կայսրը վերջնականապէս կ'ազատագրէ զայն իսլամներու լուծէն։
Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւնը (համառօտ ակնարկ)
Արդէն ԺԱ. դարու վերջին, Բիւզանդիա կը կորսնցնէ Կիլիկիոյ վերահսկողութիւնը սելճուք թուրքերէն Մանազկերտի մէջ կրած պարտութեան հետեւանքով։ Հազարաւոր հայեր Պատմական Հայաստանէն Կիլիկիա կը տեղափոխուին (թրքական ցեղերու Պատմական Հայաստան ներխուժելէն ետք)։ Հայերուն Կիլիկիա հաստատուելուն մէջ, մեծ դեր կ'ունենայ Բիւզանդական բանակին հայազգի Փիլարտոս հրամանատարը. ան բարեացակամ կը գտնուի եւ հայ իշխաններուն հողեր կը շնորհէ։
Երեք դարերու ընթացքին (1080-1375) հայերը կը հիմնեն նախ իշխանութիւն, ապա՝ թագաւորութիւն։ 1080-ին Ռուբէն Ա. կը հիմնէ հայկական իշխանութիւնը (արդէն մեծ թիւով հայեր հոն տեղափոխուած էին), որ հետագային՝ Լեւոն Բ. դիւանագէտ իշխանին օրով, 1198-ին, թագաւորութեան կը վերածուի եւ իբրեւ պետութիւն կը կազմակերպուի։
Քաղաքները կը զարգանան, նոյնպէս հայկական մշակոյթը։ Հողագործութիւնն ու անասնապահութիւնը, արհեստները (ապակեգործութիւնը, կաշեգործութիւնը, ատաղձագործութիւնը, կերպասագործութիւնը, ներկերու պատրաստութիւնը, եւ այլն) թափ կ'առնեն։
Այաս քաղաքը իր նաւահանգիստով եւ հարուստ շուկայով առեւտուրի կեդրոն կը դառնայ։ Անոր գործը կը շարունակէ փեսան՝ Հեթում Ա․ (հիմնադիր՝ Կիլիկիոյ Հեթումեան Թագաւորութեան)։
Հայկական իշխանութիւնները շատ մօտէն յարաբերութիւններ կը մշակեն իրենց սահմանակից խաչակիր իշխանութիւններուն եւ անոնց ճամբով՝ Եւրոպայի հետ։ Առաջին անգամն էր, որ հայերը այնքան մօտիկ յարաբերութիւն կ'ունենային Եւրոպայի հետ եւ կ'ազդուէին անոր մշակոյթէն ու քաղաքակրթութենէն։ Անշուշտ այս յարաբերութիւնները թէ՛ լաւ եւ թէ վատ ազդեցութիւն կ'ունենան հայերուն վրայ։ Սակայն շուտով Կիլիկիան կ'ենթարկուի Եգիպտոսի մեմլուքներու աւերիչ յարձակումներուն, մինչեւ որ անոնք կը նուաճեն զայն՝ 1375-ին։
Լեռնային որոշ շրջաններու մէջ, քանի մը հայկական իշխանութիւններ իրենց անկախութիւնը կը պահպանեն։ Անոնցմէ՝ Զէյթունը կը մնայ կիսանկախ մինչեւ 1915։ 1515-ին Կիլիկիան կը նուաճուի Օսմանեան կայսրութեան կողմէ։ Հակառակ դարաւոր օտար գերիշխանութեան տակ մնալուն, մինչեւ 1915 թուական Կիլիկիոյ հայ ժողովուրդը մեծ թիւ կը կազմէր։ 1909-ին Կիլիկիոյ Ատանա քաղաքին մէջ յատկապէս, տեղի կ'ունենայ Երիտ թուրքերու կողմէ կազմակերպուած Կիլիկիոյ հայութեան կոտորածը։
Վեց տարի անց, Կիլիկիան հայաթափ կ'ըլլայ Հայոց Ցեղասպանութեան հետեւանքով։ Առանց նկատի առնելու ծանր կորուստները, Հայոց Ցեղասպանութիւնը վերապրած մեծ թիւով հայեր, շուտով կը վերադառնան Կիլիկիա, ուրկէ, ըստ Սեւրի պայամանգիրին, կրնային Ֆրանսա անցնիլ (այն ժամանակամիջոցին Կիլիկիան Ֆրանսային կը պատկանէր)։ Սակայն թրքական գրոհներուն տակ, Ֆրանսա առանձին կը ձգէ հայ գաղթականները։ Հերոսական դիմադրութեամբ՝ գերակշռող ու զինուած թուրք հրոսակներուն դէմ, հայ ժողովուրդը կրկին կը լքէ Կիլիկիան։ 4 Յունուար 1922-ին, Կիլիկիան կը յանձնուի թրքական իշխանութիւններուն եւ ֆրանսական զօրքը կը հեռանայ: Հայ բնակչութեան կը շնորհեն ձրի անցագիր ու Կիլիկիայէն գաղթելու արտօնութիւն կը տրուի։ Հայերը անցագիր ստանալէ ետք, կը գաղթեն դէպի Լիբանան, Սուրիա, Կիպրոս, Ֆրանսա, Յունաստան եւ Ամերիկա:
Կիլիկիոյ Հայոց Եկեղեցին
Ռուբինեան իշխանութեան սկիզբին, Հայկական եկեղեցին 1147-ին իր կեդրոնը Կիլիկիոյ սահմանին մօտերը գտնուող Հռոմկլա բերդը կը փոխադրէ։ Հոն կը մնայ շուրջ 150 տարի եւ 1293-ին կը փոխադրուի Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան մայրաքաղաքը՝ Սիս, ու կը շարունակէ հոն մնալ անոր կործանումէն (1375) ետք ալ։ 1441-ին կաթողիկոսութիւնը կը վերահաստատուի Ս. Էջմիածինի մէջ։ Սակայն ԺԷ. դարու սկիզբին, երբ Պատմական Հայաստան կը բաժնուի Թրքական եւ Պարսկական Կայսրութիւններուն միջեւ, Ս․ Էջմիածինը Պարսկական Կայսրութեան ենթակայ կը դառնայ ու Սիսի կաթողիկոսութիւնը կը վերահաստատուի (որպէսզի շարունակէ ծառայել Կիլիկիոյ մէջ ապրող հայ ժողովուրդին)։ Հոն կը մնայ մինչեւ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմը։ Քանի մը տարի թափառական կեանք ապրելէ ետք, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան կեդրոնը կը փոխադրուի Լիբանանի Անթիլիաս քաղաքը։
Տե՛ս նաեւ
Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւն
Աղբիւրներ
Մեր Պատմութիւնը, հեղինակ՝ Կարօ (Կարապետ) Մոմճեան
Ստորոգութիւն:Կիլիկիա
1715 թուական
1715 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 15րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1715 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1715 մահեր
Ստորոգութիւն:1715
Խանասորի Արշաւանք
Խանասորի Արշաւանքը, քիւրտ Մազրիկ ցեղախումբի դէմ գործադրուած պատժական գործողութիւն մըն է, որ կազմակերպուած էր Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան կողմէ։
Պատճառ եւ որոշում
1896-ին քրտական Մազրիկ ցեղախումբը, Սուլթան Ապտիւլ Համիտի հրամանով, կոտորածի կ’ենթարկէ Վանէն Պարսկաստան անցնող հայ մարտիկները։ Աւելի քան 300 հայ երիտասարդներ եւ անզէն տղաք զոհ կ’երթան Մազրիկ ցեղախումբի հայատեացութեան։
Վանէն Պարսկաստան անցնող հայ մարտիկներու խումբը կը գլխաւորէր դաշնակցական Պետօն, արմենական Աւետիսեանը եւ հնչակեան Մարտիկը։ 1897-ի տարեսկիզբին Թիֆլիս ի մէջ կայացած Հ.Յ.Դ. Ռայոնական Ժողովին որոշուեցաւ, որ պէտք է մեծախումբ արշաւախումբով պատժել Մազրիկ ցեղախումբը, նպատակ ունենալով պատժել քրտական ցեղախումբը, լուծել վրէժքը Աւետիսեանի, Պետոյի եւ Մարտիկի, անպատժելիութեան մօտեցումները դադրեցնել եւ հայ ժողովուրդին մօտ ամրապնդել յեղափոխական գործին նկատմամբ իրենց վստահութիւնը։
Վարդան եւ Իշխան Արղութեան կը նշանակուին արշաւախումբի հրամանատար եւ օգնական հրամանատար։ Հարիւրապետներ կը նշանակուին Փոխիկ եւ Ախպեր։ Իսկ Նիկոլ Դուման, որ ներկայացուցած էր արշաւանքին գաղափարը՝ նշանակուեցաւ արշաւախումբի չորս յիսնապետներէն մէկը։ Սեւքարեցի Սագոյին վստահուեցաւ ձիաւոր խումբի պատասխանատուութիւնը։
Գործողութիւն
24-էն 25 Յուլիս 1897 ին լուսցող գիշերուան կանուխ ժամերուն, թուրք-պարսկական սահմանը հատեցին 253 դաշնակցական մարտիկներ, որոնցմէ 40-ը՝ ձիաւոր։ Արշաւախումբը սկսաւ Սալմաստ էն, կտրեց Արաուլ Լերան լանջը եւ ուղղուեցաւ Վանայ Լիճ ին հարաւ-արեւելքը գտնուող Խանասորի դաշտ ը, որ ամառնային հաւաքավայրն էր քիւրտ Մազրիկ ցեղախումբին, որուն աշիրէթապետն էր Շարաֆ Պէյ ը։
Քանի մը ժամուան ընթացքին գործադրուեցաւ ծրագիրը։ Հայ յեղափոխականները ձեռք չեն երկարեր կանանց եւ մանուկներու վրայ։ ֆետայիներու այդ վեհանձն գաղափարականութենէն կ’օգտուի նոյնինքն Շարաֆ պէյ, որ կանացի հագուստ հագած կը ճողոպրի։ Կը սպաննուի անոր անձնական հիւրը հանդիսացող թուրք հարիւրապետը։ Գործողութիւնը ամբողջովին կը ծառայէ ճշդուած նպատակին եւ կ’արձանագրուի յաղթանակ։ Գործողութեան ընթացքին կը նահատակուին 25 ֆետայիներ, որոնց շարքին էր Հ․Յ․Դ․ հիմնադիր Ռոստոմ ի եղբայրը՝ Կարօն։ Դաշնակցութիւնը Հայաստանի թէ գաղութներու մէջ մինչեւ այսօր կը տօնէ Խանասորի արշաւանքի յաղթանակը։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1897 Ստորոգութիւն:ՀՅԴ
Քրիստափոր Արարատեան
'''Զօր. Քրիստափոր Արարատեան''', ականաւոր ռազմական գործիչ, ռուսական բանակի գնդապետ, հայկական բանակի զօրավար-հազարապետ, մասնակցած է Սարդարապատի, Էջմիածինի եւ Բաշ Ապարանի կռիւներուն, Սարդարապատի ճակատաՄարտ մէջ հայկական զօրաբանակի հրետանային զօրագունդի հրամանատար էր: Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան երկրորդ ռազմական նախարար, անկուսակցական:
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Թիֆլիսի նահանգի Մցխեթ քաղաքը : Աւարտած է Թիֆլիսի զինուորական վարժարանը` ենթասպայի կոչումով, Փեթերսպուրկի Միխայլովեան հրետանային ուսումնարանը աւարտած է 12 Օգոստոս 1896-ին, նաեւ` Մ. Ֆրունզէի անուան ռազմական ակադեմիային կից բարձրագոյն հրամատարական կազմի կատարելագործման դասընթացները:
Այնտեղ ան ճանչցուած է լաւագոյն երեք ուսանողներէն մէկը: Աւարտական արարողութեան ժամանակ եղած է հեծելազօրային վաշտի հրամանատար:
Ընտրելով Կովկասեան հրետանիի զօրագունդը, 27 Յուլիս 1899-ին ստացած է պորուչիկի կոչում:
Վարած պաշտօններ
25 Օգոստոս 1902-ին ստացած է զօրագլուխի կոչում: Հետագայ տարիներուն քանի մը անգամ փոխած է ծառայութեան վայրը Կովկասեան հրետանային զօրագունդի շրջանակներուն` հիմնականօրէն զբաղեցնելով ուսումնական խմբակի ղեկավարի կամ ռազմական դատարանի անդամի պաշտօններ:
Ռուս-ճափոնական պատերազմը սկսելէն ետք խնդրած է տեղափոխուիլ առաջին գիծ, ուր հնարաւորութիւն ստացած է լիարժէքօրէն կիրարկել հրաձգային իր բոլոր գիտելիքները:
19 Ապրիլ 1905-ին, գործուղուած է Հարպին` Գ. Մանչուրեան բանակի առաջին գիծի հրետանային զօրագունդ:
Ռուսական Արուեստի Թանգարան
Պատմութիւն
Ռուսական արուեստի թանգարանը հիմնադրուած է համաձայն Հայաստանի ԽՍՀ կառավարութեան 17 Դեկտեմբեր1979-ի  17-ի N 14 կարգադրութեան եւ Հայաստանի մշակոյթի նախարարի 23 Հոկտեմբեր 1980-ի N 538 հրամանի։ Այցելուններու համար թանգարանը բացուած է  19 Նոյեմբեր 1984-ին, մոսկուաբնակ հայազգի բժիշկ Արամ Աբրահամեանի եւ իր տիկնոջ Մարիա Աբրահամեանի մասնաւոր հաւաքածոյի հիման վրայ:
Հաւաքածոյ
Թանգարանը բաղկացած է 7 դահլիճներէ, իսկ ցուցադրութիւնը կազմակերպուած է՝ ըստ գաղափարական ուղղութիւններու: Ներկայացուած են առաւելապէս ռուս 120 նկարիչներու աշխատանքներ։ Թանգարանի ֆոնտերու քանակը կը կազմէ շուրջ 350 աշխատանք :
Թանգարանին մէջ ներկայացուած են 19-րդ դարավերջի եւ 20-րդ դարասկզբի ժամանակաշրջանի գեղանկարչութեան, գրաֆիկայի, դեկորատիւ-կիռարական արուեստի եւ բեմական ձեւաւորման վարպետներու աշխատանքները, որոնք հիմնականին որոշիչ դեր ունեցան ռուսական ողջ մշակոյթի յետագայ զարգացման ընթացքի համար։ Ցուցադրուած են Վ. Սերովիը, Կ.Կորովինի, Մ. Վրուբելի, Մ. Նեստերովի, Ա. Բենուայի, Զ. Սերեբրեակովայի, Բ. Կուստոդիեւի, Ա. Գոլովինի, Ե. Լանսէրէի, Մ. Վոլոշինի, Կ.Պետրով-Վոդկինի, Ն. Րերիխի, Ռ. Ֆալկի, Պ. Կանչալովսկիի, Մ. Սարեանի, Պ. Կուզնեցովի, Ա. Լենտուլովի, Ս. Սուդեյկինի, Ա. Տիշլերի եւ ուրիշներու ստեղծագործութիւնները։
«Միր իսկուստուա», «Գոլուբայա ռոզա», «Բուբնովի վալետ», «Օսլինիյ խուոստ», «Մակովեց», «Սոյուզ ռուսկիխ խուդոժնիկով» եւ այլ ստեղծագործական միաւորումներու հիմնադիրներու ու առաւել աչքի ինկած ներկայացուցիչներու` Կ. Սոմովի, Ա. Բենուայի, Ե. Լանսէրէին, Զ. Սերեբրեակովայի, Ա. Գոլովինի, Ն. Ռերիխի, Վ. Է. Բորիսով-Մուսատովի, Ս. Սուդեյկինի, Ն. Սապունովի, Պ. Կուզնեցովի, Պ. Ուտկինի, Կ. Պետրով-Վոդկինի, Մ. Վրուբելի, Կ. Բոգաեւսկիի, Մ. Վոլոշինի, Պ. Կոնչալովսկիի, Ա. Վ. Կուպրինի, Ա. Լենտուլովի, Ի. Մաշկովի, Ռ. Ֆալկի ստեղծագործութեան առանցքային գեղանկարները ամբողջական պատկերացում կու տան նշուած ժամանակահատուածի նորարարութիւններու եւ ռուսական գեղանկարչութեան զարգացման մասին։
Կը ներկայացուին նաեւ 20-րդ դարու 20-ական եւ 30-ականներու այսպէս կոչուած «քիչ յայտնի ռուսական աւանգարդի» նկարիչներու` Ն. Սինեզուբովի, Բ. Անիսֆելդի, Ա. Լինդէմանի եւ այլ հեղինակներու նախայեղափոխական շրջանի որոշ գեղանկարներ:
Ցուցադրութեան գեղանկարչութեան հատուածը կ՚եզրափակեն թատերական ձեւաւորումներու եւ զգեստներու բարձրարժէք նախագիծեր:
Ցուցադրութեան մէջ ընդգրկուած են նաեւ ռուս հեղինակներու քանդակներ, գրաֆիկական աշխատանքներ, ինչպէս նաեւ դեկորատիւ-կիրառական արուեստի նմուշներ` գեղարուեստական կահոյք, ժամացոյցներ, ճենապակէ, ապակիէ իրեր:
Թանգարանի հաւաքածոն կարեւոր նշանակութիւն ունի ռուսական կերպարուեստի պատմութեան ուսումնասիրութեան համար :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Երեւանի թանգարաններ Ստորոգութիւն:Երեւանի պատկերասրահներ Ստորոգութիւն:Թանգարաններ
Քրիստափոր Արարատեան
Վարած պաշտօններ
23 Յունուար 1907-ին, ստացած է աւագ սպայի կոչում, իսկ 10 Մայիսին` զօրագլուխի կոչում:
30 Յունուարէն 17 Փետրուար զբաղեցուցած է զօրագունդի հրամանատարի պաշտօնակատարի պաշտօնը: 1 Յունիս 1912-էն 18 Օգոստոս զբաղեցուցած է զօրագունդի հրամանատարի պաշտօնակատարի պաշտօնը: 31 Օգոստոս 1914-ին ստացած է փոխգնդապետի կոչում:
28 Յունիս 1914-էն 28 Յուլիս ուսանած է Ցարսկոյէ Սելոյի սպայական հրետանային դպրոցին մէջ, որ աւարտած է ժամանակէն շուտ ու մեկնած ռազմաճակատ:
9 Սեպտեմբեր 1915-ին նշանակուած է զօրամիաւորումի հրամանատարի պաշտօնակատար:
13 Հոկտեմբեր 1916-ին զինք տեղափոխուած է ռումանական ռազմաճակատ: Պոլշեւիկեան յեղափոխութիւնէն ետք գիտակցելով, որ թրքական զօրքը կ՛օգտուի իրավիճակէն ու մուտք կը գործէ Հայաստան, Արարատեան տեղափոխուած է Կովկաս:
5 Դեկտեմբեր 1917-ին նոր ռուսական իշխանութեան ու Օսմանեան կայսրութեան միջեւ կը ստորագրուի Երզնկայի զինադադարը: Թիֆլիսի հայկական Ազգային խորհուրդը փորձեր ձեռնարկած է ստեղծելու ազգային բանակ: Այդ միաւորումը թրքական բանակի դէմ կը մարտնչի մինչեւ 1918-ի սկիզբը` հետագային դառնալով Հայաստանի Հանրապետութեան բանակին հիմքը:
Հրամանատար կը նշանակուի զօր. Թովմաս Նազարբեկեանը, որ 5 Յունուար 1918-ին Արարատեան նշանակուած է  հրետանային զօրագունդի երկրորդ զօրամիաւորումի հրամանատար: Այդ գունդը 4 Մարտ անուանափոխուած է հրաձգային հրետանային երկրորդ զօրագունդ: 5 Ապրիլին զօրագունդը դարձած է Երեւանի զօրաբանակի մաս, որուն հրամանատարը եղած է Մովսէս Սիլիկեան: Արարատեան դարձած է Երեւանի զօրաբանակի հրետանիի հրամանատար:
Սարդարապատի (Մայիս 21-29), Ղարաքիլիսայի (Մայիս 24-28) ու Բաշ Ապարանի  (Մայիս 21-24) ճակատամարտերուն հայկական բանակին յաջողած է կասեցնել թրքական յառաջխաղացումը: Սարդարապատի յաղթանակը կարելի դարձուցած է Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան անկախութիւնը:
Ճակատամարտի ժամանակ Արարատեան եղած է Սարդարապատի մէջ հրետանիի հրամանատարը, իսկ անոր ղեկավարած ստորաբաժանումը գերի վերցուցած է զինուորներու ամբողջ մէկ վաշտ` կազմուած թուրք ու գերմանացի զինուորներէ: Մօտենալով գերի ինկած վաշտին իր նժոյգով` Արարատեան լսած է վաշտի հրամանատարին զեկոյցը կազմի մասին ու հրամայած` շրջիլ ու կրակել թուրքերու ուղղութեամբ: Վաշտը միացած է հայկական ստորաբաժանումներուն:
Մեկնած է Թուրքիա, ռազմական ղեկավարութեան այցելութեան նպատակով։ Վերադառնալով Հայաստան` նշանակուած է հայկական հրետանային զօրագունդի հրամանատար: Դեկտեմբերին իր ստորաբաժանումներով մասնակցած է հայ-վրացական պատերազմին:
1919 Յունուարին Արարատեան վերադարձած է Թիֆլիսէն, ուր մասնակցած էր հայ-վրաց-բրիտանական բանակցութիւններուն:
27 Մարտ տակաւին չկազմաւորուած կառավարութեան կազմին մէջ Արարատեան ստացած է զօրավար-հազարապետի կոչում ու նշանակուած՝ Հայաստանի Հանրապետութեան ռազմական նախարար :
Նշանակուելով նախարար` Արարատեան նախկին նախարար Յովհաննէս Հախվերդեանը հրաւիրած է իբրեւ խորհրդական, իսկ իր նախկին հրամանատար զօրավար Մովսէս Սիլիկեանը` իբրեւ օգնական:
7 Յունիսին Դիլիջան գործուղման ընթացքին Արարատեանին ինքնաշարժը կողաշրջուած է, ու նախարարը տեղափոխուած է հիւանդանոց կրծքավանդակի լուրջ վնասուածքով ու երիկամային արիւնահոսութիւն ախտորոշմամբ, ուր ան բուժման ենթարկուած է մինչեւ 25 Յունիս:
3 Ապրիլ 1920-ին Արարատեան հրաժարած է նախարարի պարտականութիւններէն` ստանձնելով ռազմական նախարարութեան հրաձգային ուժերու տեսուչի պաշտօնը:
22 Մայիսէն Արարատեան զբաղեցուցած է Երեւանի պաշտպանութեան գլխաւոր հրամանատարի պաշտօնը: Մինչեւ Կարսի գրաւումը թրքական զօրքերու կողմէ` ան զբաղեցուցած է տարբեր զօրամիաւորումներու հրետանիի հրամանատարի պաշտօնը: Արարատեան գործուղած են Կարս` իբրեւ ռազմական հրամանատար, իսկ Սիլիկեանը` Պայազիտ:
30 Հոկտեմբեր 1920-ին Արարատեան գերի ինկած է թրքական բանակի ձեռքը: Բանտին մէջ գտնուած ժամանակ անոր քանի մը անգամ այցելած է զօրավար Քեազիմ Քարապեքիրը, որ առաջարկած է Արարատեանին` դասաւանդել ռուսական հրետանիի արուեստը թրքական ռազմական համալսարանին մէջ, սակայն ամէն անգամ մերժուած է:
Ալեքսանդր Միասնիկեանի միջնորդութեամբ, 1921-ի վերջը վերադարձած է Հայաստան` ըստ որոշ տեղեկութիւններու 1922-ին, զբաղեցնելով Հայկական ՍՍՀ հրետանիի հրամանատարի պաշտօնը:
1923-1925 թուականներուն` հայկական հրաձգային զօրամիաւորումի հրամանատարի տեղակալ, ապա ղեկավարած է ԵՊՀ եւ ՀԳԻ ռազմագիտական ամպիոնները:
Ձերբակալութիւն եւ սպանութիւն
Քրիստափոր Արարատեանը Հայկական ՍՍՀ ներքին գործերու կոմիսարին կողմէ 2 Սեպտեմբեր 1937-ին, ուշ երեկոյեան, այլ սպաներու հետ միասին կը ձերբակալուի: Երեք ամիս բանտարկութենէ ետք, 10 Դեկտեմբերին, առաւօտեան ժամը 5:00-ին Արարատեան, զօրավարներ Տմիթրի Միրիմանով ու Մովսէս Սիլիկեան, գնդապետներ Աղասի Վարոսեան, Ստեփան Օհանէսեան, Յակոբ Մկրտչեան ու Յարութիւն Յակոբեան տեղափոխուած են Նորքի ձոր (ներկայիս կենդանաբանական այգիի տարածք) ու գնդակահարուած են, իբրեւ «ազգի թշնամիներու»:
Երկար տարիներ Ք. Արարատեանին կինը` Նինա Էյուպովան, ծրարներ յանձնած է Պետական անվտանգութեան կոմիտէին իր ամուսինին տալու համար, չիմանալով, որ ամուսինը շատոնց արդէն սպաննուած է:
19 Մարտ 1955-ին հարազատներուն յանձնեցած են Արարատեանի մահուան վկայականը, ուր նշուած էր, որ ան մահացած է 16 Փետրուար 1943-ին սրտի կաթուածէ:
Յաջորդ տարին, 18 Յուլիս 1956-ին, Հայկական ՍՍՀ Գերագոյն դատարանը չեղեալ համարած է Արարատեանին դէմ 16 Նոյեմբեր 1937-ին որոշումը, որուն շնորհիւ յայտնի դարձած է անոր մահուան իսկական թուականը:
Պարգեւներ
= Լուսանկարներ =
Ծանօթագրութիւններ
= Աղբիւրներ =
Բագրատ Թեւեան
Բագրատ Թեւեան, պոլսահայ գրող, թատերագիր, խմբագիր ։