Արցախեան_Ազատամարտ
Նոյեմբեր 1991
Նոյեմբերին, հիմնականին Հատրութի եւ Մարտունիի շրջաններուն մէջ ծաւալած մարտերու ընթացքին, ճնշուած են Հալիֆշա (6.11.1991), Հախլլու (7.11.1991), Սալաքեաթ (7.11.1991) եւ Խոչաւենդ (19.11.1991) բնակավայրերու հրաձգութեան կեդրոնները, ազատագրուած ենՍարինշէն», Ծամձոր (15.11.1991) ու Քարագլուխ (20.11. 1991) գիւղերը: Այդ մարտերու հիմնական նշանակութիւնը այն էր, որ նախ ազատագրուած են բռնագրաւուած բնակավայրերը, հայ ազատամարտիկները ձեռք բերած են ռազմական գործողութիւններ ծրագրելու եւ վարելու որոշակի փորձ եւ, որ նուազ կարեւոր չէր, հայկական գիւղերուն մէջ արագ թափով վերաբնակեցուող ազրպէյճանցի բռնագրաւողները արժանի հակահարուած ստացած են, որմով խափանած են անոնց Արցախի մէջ արմատաւորելու Ազրպէյճանի իշխանութիւններու ծրագիրները: 10 Դեկտեմբեր 1991-ին Արցախի մէջ գումարուած է համաժողովրդական հանրաքուէ, ընդ որում ազգաբնակչութեան մեծամասնութիւնը քուէարկած է յօգուտ Արցախի անկախութեան: Այդ պատմական իրողութիւնը կարեւոր քաղաքական գործողութիւն էր մինչ այդ՝ 8 Դեկտեմբերին, Մինսկի մերձակայ Պելովէժեան թաւուտին, Ռուսաստանի, Ուքրանիոյ եւ Պելլառուսիոյ մէջ ղեկավարներու՝ ԽՍՀՄ-ի՝ իբրեւ միջազգային գոյացութեան ու աշխարհաքաղաքական իրողութեան գոյութեան դադարեցման համաձայնագիրի ստորագրման բնագիրին մէջ: Շահումեանի շրջանը սահմանակից Կասում Իսմայիլովին միացնելու եւ Գերանպոյի շրջան ստեղծելու (14.1.1991) կամ ԼՂԻՄ-ը լուծարելու (26.11.1991) մասին որոշումները բացայայտած են Ազրպէյճանի բուն նպատակը, այն է՝ ազրպէյճանական բնակավայրերը ռազմական յենակէտերու վերածելէ բացի, դարձնել նաեւ «միջանկեալ օղակներ»՝ արցախեան այս կամ այն հողատարածքը պոկելու եւ Ազրպէյճանի յարակից շրջանին բռնակցելու համար: Հետեւաբար, Արցախի ինքնապաշտպանութեան պատասխանատուներու առաջնահերթ խնդիրներէն եղած են Ազրպէյճանի այդ նկրտումներուն հակազդել ու հաղորդակցութեան կարեւոր ճանապարհները ազրպէյճանցի զինեալներու վերահսկողութիւնէն ազատել: Ստեփանակերտի մերձակայ Ջամիլլիի գիւղը անվտանգ դարձած է 15 Դեկտեմբերին: Յաջորդ օրը Ասկերանի շրջանի Հասանապատ գիւղի մօտ հայ ազատամարտիկներու խումբը բախում ունեցած է ՄՀՆՋ-այիններու ու վարձկան ռուս զինուորներու միացեալ ուժերուն հետ: Քանի մը ժամ տեւած մարտի աւարտին հայ ռազմիկները փախուստի մատնած են թշնամին: Թէեւ օրակարգը Կրկժանի ազատագրումն էր, սակայն Արցախի ինքնապաշտպանական ջոկատները գործողութիւններ ձեռնարկած են Լեսնոյէի ուղղութեամբ՝ նպատակ ունենալով վնասազերծել վտանգաւոր «միջանկեալ օղակներէն» մէկը եւ Կրկժանէն հակառակորդին ուշադրութիւնը շեղել ՝ անոր ուժերը գամելով Լեսնոյէի մէջ: Ան մշտական սպառնալիք էր Պատարա, Աստղաշէն ու Դահրաւ գիւղերու համար եւ Խոչալուի հետ ռազմավարական գիծ ստեղծելու հաւակնութիւն ունեցած է: Ռազմական գործողութիւնը սկսած է 23 Դեկտեմբերի գիշերը: Եօթը ժամ տեւած մարտերը պսակուած են յաղթանակով։ 22-23 Դեկտեմբերին անվտանգ դարձած են նաեւ Մարտակերտի շրջանի ազրպէյճանական Իմերեթ-Քերեվենդ եւ Ումուտլու գիւղերու յենակէտերը: 25 եւ 26 Դեկտեմբերին Արցախէն դուրս բերուած են ԽՍՀՄ ներքին զօրքերու յատուկ զօրաբաժինը, նոյն ատեն անպաշտպան մնացած են Արցախի բազմաթիւ բնակավայրեր եւ ժողովրդատնտեսական կարեւոր նպատակակէտեր, իսկ սահմանագիծի ամբողջ տարածքով աշխուժացուցած են ազրպէյճանական զինուած խմբաւորումներու խժդժութիւնները: Ազրպէյճանցիներու աշխուժացումը պայմանաւորուած է Պաքուէն եւ Աղդամէն 300-ական զինեալներ ընդգրկող 18 գումարտակներու, ինչպէս նաեւ ռազմական արուեստի եւ մէկ ՄԻ–24 ուղղաթիռի Արցախ տեղափոխման հանգամանքով: Տագնապալից իրավիճակի հետեւանքով ՀՀ ՊԿ-էն Արցախ ղրկուած է Արկադի Տէր-Թադէոսեան, որու յանձնարարուած է անյապաղ աւարտել կանոնաւոր զինուած ջոկատներու կազմաւորումը: Տարբեր ժամանակներուն Արցախի զինուած ուժերուն օգնած են բազմաթիւ հայազգի զինուորագրուողներ ինչպէս՝ Ռ. Գզողեան, Ք. Իվանեան, Հ. Հարոյեան, Ռ. Մաղաուզեան, Ն. Յարութիւնեան, Ա. Զինեւիչ եւ ուրիշներ: Հատրութի եւ Մարտունիի շրջաններու զինուած ջոկատներուն մէջ ներգրաւուած են չորս հարիւրական, իսկ Ասկերանի, Մարտակերտի եւ Ստեփանակերտի մէջ՝ հինգ հարիւրական մարտիկներ: