cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Արաբական Խալիֆայութիւն
Պետութեան թուլացում եւ անկում
Արաբական խալիֆայութենէն մէկը միւսին հետեւելով կ'անջատուին հետեւեալ նահանգները.
Բուիներուն կը յաջորդեն սելճուքները, ապա 1258-ին Պաղտատը կը գրաւեն ու կը հրկիզեն մոնկոլները։ Արաբական խալիֆայութեան պատմութիւնը կ'աւարտի։
Վարչական բաժանում
Արաբական պետութեան կառավարման համակարգը կ'անցնի ցեղային միութիւններու մակարդակէն դէպի կազմակերպուած պետութեան ստեղծում։ Այդ ճանապարհին զգալիօրէն կը նպաստեն Մերձաւոր Արեւելքի նախկին երկու հզօր կայսրութիւնները՝ Բիւզանդիան եւ Սասանեան Պարսկաստանը։ Եթէ բարեպաշտ խալիֆաները կ'ապրէին Մեքքէի կամ Մատինայի սովորական տուներու մէջ եւ չէին ձգտեր ճոխ կեանք մը ապրիլ՝ արաբական սովորութիւններուն համաձայն, ապա Օմայեան խալիֆաները արդէն կը փորձէին նմանիլ բիւզանդական կայսրերուն։ Խալիֆան կը կառավարէր ոչ միայն քաղաքական ու կրօնական, այլեւ ռազմական ու դատական բարձրագոյն իշխանութիւնը՝ տեղական փոխարքաներու կամ կուսակալներու միջոցաւ։
Օմայեաններու ժամանակաշրջանին, խալիֆայութիւնը կը բաժնուի 9 կուսակալութիւններու՝
Սուրիա եւ Պաղեստին (Դամասկոս)
Միջագետք (Քուֆա)
Իրանական բարձրաւանդակ (Պասրա)
Արմինիա (Դուին)
Ալ-Հիժազ (Մեքքէ եւ Մատինա)
Արեւմտեան Հնդկաստան եւ Աֆղանիստան
Եգիպտոս (Ֆուստատ)
Հիւսիսային Ափրիկէ (Կայրաւան)
Եմէն
Հետագային կը նուաճեն նաեւ ամբողջ Միջին Ասիան եւ Բիրենեան թերակղզին։ Վարչական միաւորները յաճախ կ'ենթարկուին փոփոխութիւններու։ Փոխարքաները խալիֆային յենարանն էին՝ պետականութիւնը կազմակերպողները։ Անոնց պաշտօնը ընտրովի էր։ Ազդեցիկ փոխարքաները կրնային հասնիլ խալիֆայի աստիճանին։
Խալիֆա
խալիֆան (արաբերէն՝ خليفة, փոխանորդ) աշխարհիկ ու քաղաքական միապետական պաշտօն ունէր, որ պէտք է տրուէր Մուհամմէտ մարգարէի իրաւայաջորդներուն։ Անոր յաջորդած առաջին 4 բարեպաշտ խալիֆաներն էին՝
Օմայեան թագաւորութեան անկումէն ետք խալիֆային կառավարման զարգացումը շարունակ կ'ընթանայ արեւելեան ոճով։ Պետութեան կեդրոնը կը տեղափոխուի նախկին Սասանեան Իրանի մայրաքաղաք Տիզպոնի մօտ, ուր կը կառուցուի Պաղտատ քաղաքը։ Օմայեան դարաշրջանին կը գահակալեն հետեւեալ խալիֆաները՝
խալիֆան միջնադարեան աւատատիրական պետութեան գլխաւոր ղեկավարն էր ու առաջնորդը, որուն իրաւունքներն ու լիազօրութիւնները անսահմանափակ էին։ Անոնք հոգեւոր եւ աշխարհիկ առաջնորդներ էին, եւ կը համարուէին Ալլահի ստուերը երկիրի վրայ (ինչպէս փարաւոնները Եգիպտոսի կամ շահերը Իրանի մէջ)։
Պետական Յատկանիշեր
Արաբները ցեղային ջոկատներէն կը յաջողին ստեղծել կանոնաւոր բանակ մը։ Անկա կը բաժնուէր 5 զօրամասերու՝ կեդրոն, աջապահ, ձախապահ, յառաջապահ եւ վերջապահ։ Զօրքը բաղկացած էր հետեւակներէ ու հեծելազօրքերէ։ Հոն կը սկսին ներգրաւուիլ ոչ միայն արաբները, այլեւ խալիֆայութեան միւս ժողովուրդներու ներկայացուցիչները։ Բացի հիմնական զօրքէն՝ մեծ քաղաքներու ու բերդերու մէջ կը տեղակայուի աշխարհազօրը, որ կ'ենթարկուէր կուսակալին։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Արաբական խալիֆայութիւն
Սիրուն Երէցեան
Սիրուն Երէցեան Ամերիկահայ մանրանկարչուհի, սփիւռքի մէջ հանրայայտ «Սիրուն տառեր»-ու՝ հայոց այբուբէնի գեղարուեստական նկարազարդումներու հեղինակը յայտնի է «Սիրամարգէ տիկինը» անունով: Ան իր վրձինը թաթխած է հայկական բազմադարեան գեղանկարչութեան երանգապնակին մէջ ու բազմաբնոյթ ներշնչումներով՝ գունագեղ պաստառներով հարստացուցած է մեր գեղանկարչութեան կալուածը։
Կենսագրութիւն
2016-ին, ԱՄՆ-ի մէջ նշանաւոր նկարչուհիի հիւանդութեան դէմ պայքարի մէջ իրեն նեցուկ կանգնելու համար կազմուած խումբը մասնակցեր է Լոս Անճելըսի ALS միութեան կազմակերպած արշաւին, որուն ներկայ եղեր է նաեւ Սիրուն Երէցեանը: Հակառակ անոր, որ 2012-ին նկարչուհիի մօտ ախտորոշւած «Լու Կերիկ» ախտին (ALS), որուն հետեւանքով սայլակով տեղափոխուելու պարտադրուած եւ խօսելու ունակութիւնը կորսնցուցած՝ ան կը շարունակէ ստեղծագործել :
ՍԻՐՈՒՆ ԵՐԷՑԵԱՆԻ «ՍԻՐՈՒՆ ՏԱՌԵՐ» ԳԻՐՔԻ ՇՆՈՐՀԱՀԱՆԴԷՍԸ
5 Փետրուար 2014-ին, «Ապրիլ» գրախանութի կազմակերպութեամբ, Կլենտէյլի հանրային գրադարանին մէջ տեղի ունեցաւ Սիրուն Երէցեանի «Սիրուն Տառեր» Երկու հարիւր յիսուն էջերէ բաղկացած այս գեղատիպ պատկերագիրքի շնորհահանդէսը։ Հանդիսավարն էր արուեստագիտուհիին զաւակը Առնօ Երէցեան։ Գիրքի ներկայացումը կատարեցին Տեարք՝ Վաչէ Մանկրեան եւ Հէրի Մեսրոպեան ։
Առաջնորդ Սրբազան Հայրը ներկայ եղաւ ձեռնարկին եւ Տիկին Սիրուն Երէցեանին փոխանցեց իր օրհնութեան ու գնահատանքի գիրը։ Առաջնորդ Սրբազանին կ՚ընկերանար Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ հոգեւոր հովիւներէն Արժ. Տ. Կոմիտաս Քհնյ. Թորոսեան։ Ներկայ էր նաեւ Գերշ. Տ. Եփրեմ Արք. Թապագեան։ Հանդիսութեան ընթացքին Առաջնորդ Սրբազանը առողջութեան բարեմաղթութիւններ փոխանցեց Տիկ. Սիրունին եւ գնահատանքով լի շնորհաւորելով «Սիրուն Տառեր» գիրքի հրատարակութիւնը, անոր յանձնեց գնահատանքի եւ օրհնութեան իր գիրը ։
Շքանշան
2016-ին, Ամերիկահայ նշանաւոր նկարչուհի եւ «Սիրուն Տառեր» ստեղծագործութեան հեղինակ Սիրուն Երէցեանի հիմնադրած «Ռոսլին» ցուցադրասրահին մէջ, արուետագէտին յանձնուած է Հայաստանի սփիւռքի նախարարութեան «Արշիլ Կորքի» շքանշանը: Շքանշանը անուանի նկարչուհիին յանձնուած է Լոս Անճելըսի մօտ Հայաստանի  հիւպատոսութեան ներկայացուցիչ Արմելա Շաքարեանի ձեռամբ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մանրանկարչուհի Ստորոգութիւն:1951 ծնածներ Ստորոգութիւն:Պէյրութ ծնածներ
Հոգեբանութեան պատմութիւն
Հոգեբանութեան պատմութիւն, գիտութեան յատուկ բնագաւառ՝ հոգեբանական գիտելիքներու համակարգի ծագման եւ զարգացման օրինաչափութիւններու մասին։ Վերջինիս շրջանակներուն մէջ կ'ուսումնասիրէ ոչ թէ հոգեկան իրականութիւնը, այլ վերջինիս մասին պատկերացումները, անոնց ծագման ժամանակաշրջանները։ Հոգեբանութեան պատմութեան հիմնական խնդիրն է հոգեկանի մասին գիտական պատկերացումներու ծագման եւ հետագայ զարգացման վերլուծութիւնը։ Դարեր շարունակ ծագած եւ միասին հերթափոխած են հոգիի, գիտակցութեան, վարքի մասին շարք մը պատկերացումներ։ Հոգեբանութեան պատմութիւնը կոչուած է վերստեղծելու այդ հերթափոխի պատկերը, դուրս բերելու ձեւաւորման օրինաչափութիւնները։
Առարկան եւ խնդիրները
Հոգեբանութեան՝ իբրեւ գիտութեան, ուսումնասիրութեան առարկան կը տարբերի հոգեբանութեան պատմութեան ուսումնասիրութեան առարկայէն, անոր համար անհրաժեշտ է տարբերակել զանոնք։ Հոգեբանութիւնը՝ իբրեւ գիտութիւն, կ'ուսումնասիրէ հոգեկան կեանքի փաստերը, կառուցուածքներն ու օրինաչափութիւնները, իսկ հոգեբանութեան պատմութիւնը կը նկարագրէ եւ կը բացատրէ, թէ ինչպէս անոնք բացայայտած են մարդկային բանականութիւնը։ Հոգեբանութեան առարկան զգայութիւն ներու, ընկալման, յիշողութեան եւ կամք ի, յոյզեր ու եւ բնաւորութեան իրականութիւնն է, ապա հոգեբանութեան պատմութեան առարկան այլ իրականութիւն է՝ հոգեկան աշխարհի ճանաչումով զբաղած մարդոց գործունէութիւնը։ Հոգեբանութեան պատմութեան խնդիրներն են.
Հոգեբանութեան պատմութիւնը պէտք է նաեւ հաշուի առնէ ուսումնասիրուող դարաշրջանին գիտութեան յատուկ կարգավիճակը։ Հոգեբանութեան պատմութեան ուսումնասիրումը թոյլ կու տայ ճշդել հոգեբանութեան դերը գիտութիւն ներու համակարգին մէջ եւ հանգամանքները, որոնց ազդեցութեամբ ան փոխուած է։ Ոչ միայն հոգեբանութիւնը կախուած է այլ գիտութիւններու ձեռքբերումներէն, այլ վերջիններս նոյնպէս փոխուած են՝ կախուած հոգեկան աշխարհի տարբեր կողմերու ուսումնասիրումէն։
Գիտակարգի տեղը այժմու հոգեբանութեան համակարգին մէջ
Հոգեբանութեան պատմութիւնը համալրուած գիտակարգ է, որ կը համադրէ գիտելիքներ հոգեբանութեան առանձին ոլորտներէն եւ խնդիրներէն։ Ան թոյլ կու տայ այդ գիտելիքները միաւորել համակարգին մէջ, հասկնալ հոգեբանութեան կայացման տրամաբանութիւնը, անոր առարկային փոփոխման պատճառները, խնդիրները։ Ինչպէս փիլիսոփայութեան պատմութիւն ը, այնպէս ալ հոգեբանութեան պատմութիւնը կը սորվեցնէ ոչ միայն փաստերուն, այլեւ հասկնալու, գնահատելու հոգեբանական առանձին երեւոյթներ եւ մօտեցումներ։ Հոգեկանի վերաբերեալ տարբեր մօտեցումնեու վերլուծութիւնը կ'օգնէ մշակել ոչ վարդապետական հայացքներ տարբեր տեսութիւններու վերաբերեալ։ Հոգեբանութեան պատմութիւնը կը պատասխանէ այն հարցին, թէ ինչպէս կը զարգանայ հոգեբանութեան գիտութիւնը։ Այս հանգամանքը թոյլ կու տայ որոշարկելու անոր դերը.
Հոգեբանութեան պատմութիւնը ունի ոչ միայն տեսաճանաչումի, այլեւ գործնական նշանակութիւն. ոչ թէ ուղղակի կը հաւաքէ գիտելիքներ, այլ կը ստիպէ անոնց «աշխատիլ» կենսագործունէութեան տարբեր ոլորտներուն մէջ։ Ան կը կատարէ միջբնագաւառային կապերու գործառոյթ՝ բացայայտելով հոգեբանութեան եւ այլ գիտութիւններու փոխազդեցութեան գործընթացը անոնց զարգացման ընթացքին։ Շօշափելի է հոգեբանութեան ազդեցութիւնը ճիշդ գիտութիւններու վրայ. օրինակ՝ մանկավարժութիւն ը անմիջականօրէն կախուած է հոգեբանութեան ձեռքբերումներէն։ Բժշկութիւն ը, անդամազննութիւն ը, հոգեբանութիւնը, հոգեբուժութիւն ը նոյնպէս հաշուի առած են հոգեբանական սկզբունքներն ու գաղափարները։
Ներկայիս կ'առանձնացուին հոգեբանութեան աւելի քան հարիւր յատուկ եւ կիրառական ճիւղեր։ Անոնց վերափոխումը հոգեբանութեան եւ փիլիսոփայական, ընկերային գիտութիւններու համալիր փոխազդեցութեան վերաբերեալ վառ օրինակ է։
Հոգեկանութիւն
Հոգիի մասին առասպելական պատկերացում. զգայական ընկալուող որեւէ առարկայ (անշունչ եւ շնչաւոր) ունին հոգի։ Հոգին կը լքէ մարդկային մարմինը վերջին շունչով եւ ըլլալով անմահ՝ թափառելով կենդանի ներոււ եւ բոյս երու մէջ։ Հին յոյները հոգին անուանած են «փսիխէ», անով պահպանուած են այն պատկերացումները, որ կեանքը կապուած է բնագիտական եւ օրկանական հիմքի հետ։ Հետաքրքրական է, որ խօսելով հոգիի մասին՝ հնագոյն մարդիկ կապուած են իրարու արտաքին աշխարհի (օդ) երեւոյթները, օրկանիզմը (շնչառութիւն) եւ հոգեկանը։ Առանձնայատուկ է աստուածներու անոնց ընկալումը՝ օժտուած խորամանկութեամբ կամ իմաստութեամբ, վրէժխնդրութեամբ կամ մեծահոգութեամբ, նախանձով կամ բարոյականութեամբ։
Բնազանցական իմաստով հոգեկանութիւնը աշխարահայեացք է, ըստ որու՝ հոգին կեանքի հիմնական սկզբունքն է։ Կը հանդիպի Արիսթոթէլ ի հետ, առանձնայատուկ զարգացում ապրած վերածնունդ ի դարաշրջանին «Համաշխարհային հոգիի» մասին ուսման մէջ։
Հիլոզոիզմ
Մօտեցում ամբողջ աշխարհի շնչաւորութեան մասին, որուն բնութիւնը իմաստաւորուած է իբրեւ միասնական, նիւթական ամբողջութիւն։ Տիեզերքը կը շարժի նոյն օրինաչափութեամբ, կեանքը կախուած է հոգիի հետ։ Հիլոզոիզմի ընկերամշակութային արմատները կը հասնին Արեւելքի եւ Արեւմուտքի հին աւանդական համայնքներ, որոնք բնութիւնը կը դիտարկեն իբրեւ միասնական ամբողջական կենդանի օրկանիզմ։
Վերածնունդի դարաշրջանին հիլոզոիզմը հնադարեան մտածողներու գաղափարներու ազդեցութեամբ կ'օգտագործուէր մարդու՝ իր գիտակցութեան ու բնութեան, միասնութեան հիմնաւորման համար։
Նոր ժամանակներու փիլիսոփայութեան մէջ հիլոզոիզմի դրսեւորումը կապուած է կենդանի էակներու զգայունակութեան եւ մարդոց քով մտածողութեան, գիտակցութեան կայացման նախադրեալներու փնտռտուքին հետ։
Մարդու հոգեկանի, գիտակցութեան հասկացութեամբ հիլոզոիզմը կը ներկայանայ իբրեւ «միամիտ փորձ»՝ հոգեկան երեւոյթներու արմատները փնտռելու նիւթական աշխարհին մէջ։
Հին եգիպտական աղբիւրներ
Ք.ա. 4-րդ հազարամեակին Եգիպտոս ի մէջ ստեղծուած է «Մեմֆիսեան աստուածաբանութեան յուշարձան» կրօնաճառը։ Անոր հիմնական գաղափարներն են.
Փաստօրէն, փորձ եղած է բացատրելու համար մարդու գործունէութիւն ն ու վարք ը։
Հին չինական աղբիւրներ
Ք.ա. 8-րդ դարուն Չինաստան ի մէջ գրուած է «Ներքինի Մասին Գիրքը»։ Հիմնական գաղափարներն են.
Հին հնդկական աղբիւրներ
Ք.ա. 1, 5 հազարամեակ առաջ Հնդկաստան ի մէջ ձեւաւորուած են վետաները (վետա-գիտելիք)։ Անոնց հիմնական գաղափարներն են.
Պատմութեան պարբերացում
Հոգեբանութիւնն ունի բազմադարեան պատմութիւն. առաջին գիտական պատկերացումները ծագած են Ք.ա. 6-րդ դարուն։ Ուստի հարց ծագած է հոգեբանութեան պատմութեան պարբերացման մասին, որու խնդիրն է, գործընթացի տարաբաժանումը, փուլերու առանձնացումը, անոնց բովանդակութեան սահմանումը։
Հոգեբանութեան պատմութեան մէջ կ'առանձնանան երկու մեծ ժամանակաշրջաններ.
Ի հարկէ, այս երկու ժամանակաշրջաններու առանձնացումը պայմանական է եւ չի պահանջեր յատուկ հիմնաւորումներ :
Հին դարու փիլիսոփայական հոգեբանութիւն
Յոյն առաջին փիլիսոփա ները, փորձելով հասկնալ մարդկային բնութիւնը, կը գիտնան, որ աշխարհի մասին պատկերացումը, ինչպէս նաեւ մարդոց վարքի բացատրումը հիմնուած է առասպել ներու վրայ։ Անոնք համոզուած էին, որ իւրաքանչիւր մարդու մէջ կայ բան մը, որ թոյլ կու տայ անոր մտածել, որոշումներ կայացնել, անհանգստանալ, տիրապետել իրեն։ Այդ բանը «հոգին էր»՝ աննիւթական, նման կրակի կամ շունչի  :
Հիեպոքրաթ
Հեպոքրաթ կեանքը դիտարկած է իբրեւ փոխուող գործընթաց։ Ըստ անոր՝ օդ ը այն ուժն է, որ կը պահպանէ օրկանիզմ ի անքակտելի կապը աշխարհի հետ, ուղեղին մէջ կ'իրականացնէ հոգեկան գործընթացները։ Կեանքի հիմքին ինկած միակ միասնական նիւթական սկիզբը բացառուած է անոր կողմէն. «եթէ մարդը ըլլար միասնական անբաժանելի, ապա երբեք չէր հիւանդանար, իսկ եթէ հիւանադանար, ապա բուժիչ միջոցը պէտք է միակը ըլլար: Բայց այդպիսի բան գոյութիւն չունի»:
Ապագայ հոգեբանական գիտութեան համար այս բացատրական սկզբունքը կարեւոր նշանակութիւն ունէր. առաջին հերթին, առաջ քաշուած էր տեսութիւն, որու համաձայն՝ մարդոց միջեւ վարքի տարբերութիւնները կարելի է խմբաւորել վարքի որոշ ընդհանուր յատկանիշերով. անով իսկ դրուած է մարդոց միջեւ անհատական տարբերութիւններու գիտութեան հիմքին ինկած տիպաբանական սկզբունքը։ Երկրորդ՝ Հիփոքրաթ աղբիւրը եւ պատճառը կը փնտռէր օրկանիզմին մէջ. հոգեւոր որակները կախուածութեան մէջ դրուած էին մարմնականի հետ։ Քանի որ այն ժամանակ ջղային համակարգի դերը յայտնի չէր, ուստի Հիփոքրաթի տիպաբանութիւնը համարուած է «հիւմորըլ» (լատիներեն «հիւմոր»՝ հեղուկ) :
Հերակլիտէս
Հերակլիտէս (Ք.ա. 6-րդ դարու վերջը-5-րդ դարու սկիզբը) տիեզերք ը նկարագրած է «անմար կենդանի կրակի», իսկ հոգին՝ «փսիխեան», կայծի տեսքով։ Այս կերպ հոգին ներառուած էր ընդհանուր օրինաչափութիւններու մէջ՝ զարգանալով այն նոյն կանոնով (լոկոս) տիեզերքը։
Հերակլիտէսի անունին հետ կապուած է շրջապատող աշխարհի ճանաչումի գործընթացին քանի մը մակարդակներու առանձնացումը։ Զգայութեան անդամներու գործունէութիւնը առանձնացնելով բանականութենէն՝ ան նկարագրած է մարդու ճանաչողական աշխուժութեան արդիւնքները՝ ապացուցելով, որ զգայութիւնները կու տան «մութ», քիչ տարբերակուած գիտելիք, այն դէպքին, երբ մտածողական գործունէութեան արդիւնքը՝ «լուսաւոր» յստակ գիտելիքն է։ Սակայն բանական եւ զգայական ճանաչումը չեն հակադրուիր, այլ զիրար կ'ամբողջացնեն։
Ան նաեւ առաջինը ցոյց տուած է հասուն մարդու եւ երեխայի տարբերութիւնը, քանի որ ըստ անոր՝ տարիքի հետ մեծնալով՝ հոգին կը դառնայ «աւելի չոր եւ տաք»: Ըստ Հերաքլիթի՝ «չոր հոգին» իմաստուն է, անոր համար ալ փոքր երեխան, որու «հոգին խոնաւ է», աւելի գէ կը մտածէ, քան մեծը։
Ան ներմուծած է «Լոկոս» եզրը՝ կանոն, օրէնք, որու համաձայն՝ «ամէն ինչ կը հոսի, կը շարժի»:
Տեմոքրիթ
Ըստ Տեմոքրիթ՝ հոգին կը գտնուի «գլուխին մէջ» (բանական մաս), կուրծքին մէջ (առնական մաս), լեարդին մէջ (ցանկական մաս) եւ զգայարաններուն մէջ։ Ընդ որուն, զգայարաններու հիւլէները մակերեսային են եւ կրնան շփուիլ անտեսանելի պատկերներու՝ շրջապատող առարկաներու պատճէններու հետ։ Կը ստացուի որ մեր բոլոր զգայութիւնները (տեսողական, լսողական) հաղորդակցային են։ Ընդհանրացնելով զգայարաններու տուեալները՝ մարդը կ'անցնի յաջորդ հասկացողական մակարդակին, որ մտածական գործունէութեան արդիւնք է։
Սոկրատ
Հոգեբանական ճանաչումի պատմութեան մէջ սոփեստներու գործունէութիւն ը բացայայտած է նոր առարկայ. մարդոց միջեւ յարաբերութիւններու հաստատում այնպիսի միջոցներու օգտագործմամբ, որոնք կոչուած են ապացուցելու, ներշնչելու փափաքած դրոյթ։ Առաջնային ծրագիրը մղուած է խօսքային եւ մտածական գործունէութեան ուսումնասիրութիւնը՝ վերջինս օգտագործելով մարդոց ձեռնավարութեան (manipulation) ենթարկելու համար։ Խօսքն ու միտքը լեցուն են պայմանականութիւններով եւ կախուած են մարդու հետաքրքրութիւն ներէն ու հակումներէն :
Արիսթոտէլ
Արիսթոտէլ սկիզբ դրած է հոգիի՝ իբրեւ հոգեբանական գիտելիքի առարկայի նոր հասկացումին։ Անոր համար հոգիի աղբիւր կը հանդիսանային ոչ թէ բնագիտական մարմինները կամ անմարմին գաղափարները, այլ օրկանիզմը, որուն մարմնականը եւ հոգեւորը կը կազմեն անբաժանելի ամբողջութիւն։ Ըստ Արիսթոտէլի՝ հոգին ինքնուրոյն էութիւն չէ, այլ կենդանի մարմնի կազմակերպման ձեւ է, միջոց. «կ'ապրի, կը մտածէ, կը սորվի եւ ոչ թէ հոգին, այլ ամբողջ օրկանիզմը» : Հոգին կենդանի մարմնի կազմակերպման միջոց է, որու գործունէութիւնը կը կրէ նպատակադիր բնոյթ, ընդ որուն հոգին բնորոշ է բոլոր կենդանի օրկանիզմներուն եւ ենթակայ է առարկայական ուսումնասիրման։ Ան չի կրնար գոյատեւել առանց մարմնի եւ միեւնոյն ժամանակ մարմին չէ. հոգին մարմինէն բաժնել կարելի չէ։
Էպիկուր
Բնութեան մասին իրենց պատկերացումներու մէջ էպիկուրականները կը հիմնուէին Տեմոքրիթի հիւլէականութեան վրայ։ Սակայն ի տարբերութիւն վերջինիս ուսմունքի՝ Էպիկուր կը գտնէր, որ այդ մասնիկները կրնան շեղիլ իրենց օրինաչափութիւններէն։
Ըստ Էպիկուրի՝ բնութեան եւ անոր մէջ մարդու տեղի պատկերը նպաստած է հոգիի խաղաղութեան, վախերէն ազատման ձգտումին։
Աբրահամ Շատարեւեան
Աբրահամ Շատարեւեան, հայ բժիշկ։
Հոգեբանութեան պատմութիւն
Ժողովրդական հաւատալիքներ
Հայերու անմիստիկական հաւատալիքներուն մէջ մեծ նշանակութիւն են հոգիի մասին ժողովրդական պատկերացումները, որոնք իրենց համարժէքները ունին աշխարհի տարբեր ժողովուրդներու հաւատալիքներուն մէջ։ Այս պատկերացումներուն մէջ կը դիտուին «մարդկային հոգի» հասկացութեան զարգացումը՝ իր բազմաթիւ դրսեւորումներով եւ իմաստաւորումներով։ Այդ պատկերացումներուն մէջ հոգին 4 հիմնական ձեւով կը ներկայանար՝ հոգին իբրեւ շունչ, հոգին իբրեւ տեսիլք, հոգին իբրեւ մարմնական հոգի եւ հոգին իբրեւ ոգեղէն արտայայտութիւն։
Հոգին՝ իբրեւ շունչ, պատկերացումը հոգիի ընկալման նախնական տարբերակն է, երբ կ'ընկալուէր քամի ի կամ օդ ի տեսքով։ Ըստ ժողովրդական պատկերացումներու՝ մադու մարմինը կ'ապրի հոգիի շնորհիւ։ Սակայն հոգին կրնայ լքել մարդու մարմինը նաեւ կենդանութեան օրոք, մասնաւորապէս քնացած ժամանակ կամ անգիտակից վիճակին մէջ։ Լքելով մարմինը՝ հոգին կը թափառի ամէնուր. կ'ուղղուի անդրաշխարհ, կը հանդիպի մահացած ազգականներուն հետ։ Քանի որ երազ ը կեանքի պատճէնն է, երբ հոգին մարմինը կը լքէ ժամանակաւոր, իսկ մահուան ժամանակ հոգին կը լքէ ընդմիշտ, եւ այդ է պատճառը, որ մահացածը եւս ունի այն բոլոր իրերու կարիքը, որ կ'օգտագործէր կեանքի ընթացքին եւ այդ է պատճառը, որ հանգուցեալի հետ կը դնէին անհրաժեշտ բոլոր իրերը՝ հագուստ, աշխատանքային գործիքներ, սնունդ: Մարմնական հոգին ժողովուրդի կողմէն կ'ընդունուէր իբրեւ կեանք ի նիւթական հիմք, ան կը բնակի մարդու սիրտ ին եւ արեան մէջ։ Երբեմն հոգիի մասին պատկերացումներուն ան կը ներկայանար իբրեւ անմարմին, ոչ նիւթական երեւոյթ, որ մարդու մահ էն ետք կրնայ արտայայտուիլ ցանկացած էակի տեսքով։
Աբրահամ Շատարեւեան
Կենսագրութիւն
Ծնած է մօտ 1855 թուականին։ Ստացած է բժշկական բարձրագոյն կրթութիւն։ 1895 թուականի դրութեամբ, եղած է Եդեսիոյ քաղաքապետական բժիշկը։ Եդեսիոյ մէջ յայտնի եղած է «Հաքիմ Աբրահամ» անունով։
Հոգեբանութեան պատմութիւն
Ժողովրդական հաւատալիքներ
Հայերը մեծ հաւատք ունէին ճակատագրի նկատմամբ։ Ըստ պատկերացումներու մահուան օրը կը կանխորոշուի երեխայի ծննդեան պահէն։ Երբ կը մօտենայ այդ օրը մարդուն կը յայտնուի մահուան հոգին եւ կը վերցնէ հանգուցեալի հոգին։ Այդ հոգին հայերու քով ընդունուած էր «Գրող» անունով, որ կը յայտնուէր մահուան շեմին գտնուող մարդոց եւ կը վերցնէ անոնց հոգին։ Գրողը՝ իբրեւ մահուան հոգի, կը գործէր իր ուղեկիցներուն հետ, որոնք կը կոչուէին «Գրողի գզիր»:
Աբրահամ Շատարեւեան
Կենսագրութիւն
1895 թուականի Սեպտեմբեր ամսուան մէջ՝ Կիրակի օր մը, 12 զինուած թուրքեր մտած են Եդեսիա քաղաքի հայոց թաղը, տունէն դուրս կանչած՝ հայ եկեղեցւոյ գանձապահ Պօղոս Սարաֆեանին եւ դրան առջեւ դաշունահարելով սպանած։ Հայ երիտասարդները, հետապնդելով փախչող թուրքերուն, բռնած են անոնցմէ մէկուն՝ պերեճիկցի Իսմայիլին, որուն ձեռքին եղած է արիւնոտ դաշոյնը եւ յանձնած հայոց եկեղեցւոյ մօտ գտնուող ոստիկանատուն։ Թուրք ոստիկանները սուինով սպանած են Իսմայիլին՝ ըսելով. «Մեր օգուտի համար հայերը քեզ սպանելու էին։ Քանի որ ողջ այստեղ հասար, պէտք է որ մենք քեզ սպանենք, ապա` հայերուն այդ առիթով նեղը դնենք եւ թուրքերուն ոտքի հանենք։ Դոնւ մեր ազգային նահատակն ես։ Դու պիտի մեռնիս, որպէսզի ուրիշները քու ետեւէդ գան»։ Շատ չանցած՝ ոստիկանատուն ժամանած են ոստիկանական նոր ուժեր։ Իսմայիլի դիակը կառավարչատուն տարած են։ Քաղաքի բժիշկ Աբրահամ Շատարեւան, զննելով դիակը, յայտարարած է, որ Իսմայիլին սպանած են սուինով (իսկ սուինով կարող էին սպանել միայն թուրք ոստիկանները)։ Այդ ակնյայտօրէն հակասած է կառավարութեան տեսակէտին, ըստ որուն՝ Իսմայիլին սպանած էին հայերը։ Կառավարութիւնը հետամուտ չի եղած Պօղոս Սարաֆեանի սպանութեան եւ ոճրագործ Իսմայիլի միւս 11 ընկերները փնտռելու գործին։
Հոգեբանութեան պատմութիւն
Յովհան Որոտնեցի
Որոտնեցին կ'ելլէ այն հիմնադրոյթէն, որ մարդը երկու անկախ գոյութիւններու՝ հոգիի եւ մարմնի միասնութիւն է, որու իւրաքանչիւր բաղադրիչ ունի իր բնորոշ յատկութիւնները։ Անոնց միջեւ ընդհանուրը այն է, որ երկուքն ալ արարուած գոյութիւններ են. առանց մարմինի եւ կամ առանց հոգիի մարդ չի կրնար ըլլալ։ Հոգին պարզ, անտեսանելի եւ թափանցող գոյացութիւն է, ուստի ուր ալ գտնուի կը թափանցէ մարմինի մէջ եւ կը շնչաւորէ անոր իւրաքանչիւր մասը, իսկ մարմինը զուրկ է թափանցելու յատկութենէն, որովհետեւ իր բնոյթով թանձր գոյացութիւն է։ Մարմինը չի կրնար առանց միջնորդի ինքն իրեն տեսնել, մինչդեռ հոգին իրեն կը տեսնէ եւ կը քննէ։ Հոգին մարմինի էութիւնն է, կենդանութեան պատճառը, ձեւն ու նպատակ ը։ Հոգին հանդէս կու գայ իբրեւ իմաստութեան եւ գիտութեան ենթակայ, նիւթ (մէջբերուած է`ըստ, էջ 23)։
Աբրահամ Շատարեւեան
Կենսագրութիւն
Այդ դէպքէն՝ ետք անյայտ անձինք, բժիշկին վար նետած են իր պաշտօնատան (բուժարանի) տանիքէն ու սպանած՝ 40 տարեկան հասակին։
Հոգեբանութեան պատմութիւն
Ռընէ Տըքար
17-րդ դարը Արեւմտեան Եւրոպա յի ընկերային կեանքին արմատական փոփոխութիւններու դարաշրջան էր, գիտական յեղափոխութեան եւ նոր աշխարահայացք ի յաղթանակի ժամանակաշրջան։ Հոգեբանական տեսութեան մէջ երկրաչափական եւ նոր մեգենագիտութեան ձեռքբերումներու օգտագործման առաջին ուրուագիծը տրուած է ֆրանսացի թուաբանագէտ, փիլիսոփայ Ռընէ Տըքար ի կողմէ։ Իր հետազօտութիւններուն մէջ Տըքար կողմնորոշուած է օրկանիզմի ձեւի վրայ՝ որպէս մեքենագիտականօրէն աշխատող համակարգի։ Անով իսկ մարմինը, որ մինչ այդ կը դիտարկուէր որպէս շնչաւոր՝ օժտուած հոգիով, կ'ազատէր հոգիի ազդեցութենէն եւ միջամտութենէն։
Աբրահամ Շատարեւեան
Կենսագրութիւն
1915 թուականին ձերբակալուած է Աբրահամ Շատարեւեանի երիտասարդ որդին՝ Գէորգ Շատարեւեանը։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Հոգեբանութեան պատմութիւն
Ճօն Լօք
Ըստ Ճօն Լօք ի ուսմունքին՝ «գիտակցութեան մէջ ոչինչ կայ, որ չ՛ըլլար նաեւ զգայութիւն ներուն մէջ» (There is nothing in understanding that has been previously in sensitivity) : Ան ապացուցած է, երեխայի հոգեկանը կը ձեւաւորէ միայն կեանքի ընթացքին։ Հանդէս գալով Տըքարի դէմ, որ իր ճանաչումի տեսութիւնը հիմնաւորած է մարդու քով բնածին գաղափարներու առկայութեամբ, Լօքը ապացուցած է այդ դրոյթի սխալականութիւնը. «Եթէ գաղափարները բնածին ըլլային, անոնք յայտնի կ'ըլլային եւ՛ մեծերու եւ երեխային: Այս պարագային դժուար չէր ըլլար երեխայի քով թուաբանութեան, լեզուի, բարոյական օրինակի մասին գիտելիքներու ձեւաւորումը: Բայց բոլոր դաստիարակները գիտեն, որ երեխաներուն գրել-կարդալ սորվեցնելը դժուար է, ընդ որուն, տարբեր երեխաներ նիւթը իւրայատուկ կը դարձնեն տարբեր արագութեամբ»: Ըստ Լօքի՝ գոյութիւն ունի մէկ ապացոյց եւս բնածին գաղափարներու բացակայութեան վերաբերեալ. եթէ գաղափարները բնածին ըլլային հասարակութեան բոլոր անդամները պէտք է հետեւէին քաղաքական եւ բարոյական նոյն համոզում ներու, իսկ այդպիսին ոչ մէկ տեղ չի դիտուիր։ Աւելին, տարբեր ժողովուրդ ներ ունին տարբեր լեզու ներ, օրէնք ներ, Աստուծոյ մասին տարբեր պատկերացումներ։ Դաւանանքի տարբերութիւնը յատկապէս կարեւոր էր Լօքի տեսանկիւնէն, քանի որ Տըքար Աստուծոյ գաղափարը կը համարէ բնածին հիմնական գաղափարներէն մէկը :
Սալբի Ղազարեան
Սալբի Յարութիւնեան Ղազարեան (ծնած Հալէպ, Սուրիա) Հարաւային Քալիֆորնիոյ Համալսարանի Հայագիտութեան Հիմնարկի ներկայ տնօրէնն է:
Կենսագրութիւն
Սալբի Ղազարեան միացաւ Հարաւային Քալիֆորնիոյ Համալսարանի Հայագիտութեան Հիմնարկի տնօրինութեան 2014 թուակնին, արդի հայագիտութիւնը յառաջ տանելու աւելի ընդհնաուր եւ միջազգային մօտեցումով: Ան ստանցներ դերը Երեւանէն Լոս Անճելըս վերադառնալէ ետք, ուր ան ապրեցաւ 15 տարի եւ համահիմնադրեց եւ վարեց Սիվիլիթաս Հիմնադրամը,  ուր կը հսկէր 60 մասնագիտական աշխատակազմի վրայ: Ղազարեան նաեւ ստանցնած է Յատուկ Օգնականի դերը նախկին Հայաստանի Արտաքին Գործոց Նախարար Վարդան Օսկանեանի, երբ նորանկախ երկրին արտաքին քաղաքականութիւնները իր վաղ կազմաւորութեան հանգրուանին մէջ էր. ան աշխատեցաւ հիմնաւորելու յատու յարաբերութիւններ ԱՄՆի, Եւրոպական Միութեան եւ ՄԱԿին: Ան նաեւ նախապէս հետազօտութիւններու վարիչն էր Մասըչուսըցի Զորեան Հիմնարկին, ուր ան կեդրոնացաւ արդի, յետ-ցեղասպանական եւ սփիւռքահայկական նիւթերու վրայ: Շուրջ 30 տարի, Ղազարեան գործած է ուսման, հետազօտման եւ լեզուի ուսուցման ծիրէն ներս, ինչպէս նաեւ վարած է գրադարանի պատասխանատւութեան դերը Լոս Անճլըսի Հանրային Գրադարանէն եւ UCLA համալսարանի հայկական գրադարանի հաւաքածոյէն ներս: Ան Armenian International Magazine պարբերաթերթին նախկին խմբագիրի դերը ստանցնած էր:
Պսակ Ծ. Վրդ. Տէր Խորէնեան
'''Պսակ Ծ. Վրդ. Տէր Խորէնեան''' (1882 - 1915) Արմաշական, վարդապետ, դասախօս:
Կենսագրութիւն
Վարդապետ ձեռնադրուեցաւ 1905-ին եւ Դպրեվանքը դասախօսած: Պահ մը Պէօյիւքտէրէի քարոզիչ:
Պոլիս մնալէ ետք՝ մեկնած է գաւառ, իբր տեղապահ եւ առաջնորդ 1907էն 9 Քղիի, եւ 1911էն 15 Խարբերդի:
Երկերը՝ Սեբեոս եպսկ. պատմիչ (3 հատոր), Խորձեան գաւառ ( 4 հատոր), Գըզըլշպաշութեան ծագումը եւլն., բոլորն ալ անտիպ՝ պատմական եւ ազգագրական ուսումնասիրութիւններ:
Անժէլ Եափուճեան
Անժէլ Եափուճեան,, երկարամեայ մանկավարժ-ուսուցչուհի, հօրենական մականունով Միրզայեան, ծնած է Գահիրէ, Եգիպտոս, 4 Նոյեմբեր 1930 թուականին։
Հայրը՝ Տիգրան Միրզայեան, սղերդցի ընտանիքէ էր ծնած՝ Տիգրանակերտ, արհեստով կօշկակար։ Մայրը՝ Վիքթորիա Չուլճեան, Տիգրանակերտցի ընտանիքէ էր եւ ծնած՝ Աղեքսանդրիա։
Անժէլ Միրզայեան Եգիպտոսի մէջ յաճախած է Գալուստեան Ազգային եւ ֆրանսացի Քոյրերու «Նոթր Տամ տէ զ'Ափոթր» վարժարանները: 1959-ին, Գահիրէի մէջ հետեւած է մանկավարժական վկայականի համապատասխան ֆրանսերէն Ճիւղի դասընթացքներու եւ կրթական նախարարութենէն ան վկայուած է պետական վկայականով։
Օր. Անժէլ Միրզայեան ամուսնացած է 29 Նոյեմբեր 1959 թուականին, վաստակաշատ խմբագիր եւ պատմաբան Դոկտ. Աւետիս Եափուճեան ի հետ եւ բախտաւորուած երկու զաւակներով։ Որդին՝ Արեգ, ճարտարագէտ է, ամուսնացած է գիտութեան Տոքթ. Մերի Գարաքոչեանի հետ եւ բախտաւորուած են երկու զաւակներով՝ Ալին եւ Արի։ Դուստրը Մարօ, ամուսնացած է հոգեբոյժ-ջլախտաբոյժ Տոքթ. Յարութիւն Ճէպէճեանի հետ եւ բախտաւորուած են երեք զաւակներով՝ Անուշ, Րաֆֆի եւ Հուրի։
1949 թուականին իբրեւ ուսուցչուհի Անժէլ Միրզայեան պաշտօնի կ'անցնի «Անարատ Յղութեան» աղջկանց հայ կաթողիկէ Քոյրերու վարժարանին մէջ։ Մէկ տարի պաշտօնավարելէ ետք իրեն առաջարկ կ'ըլլայ ուսուցչութեան մտնել Մերճանեան Ազգային Մանկապարտէզին մէջ, ինչ որ կ'ընդունի եւ հոն կը պաշտօնավարէ 11 տարի: Այդ տարիներուն ան ճանչցուած էր իբրեւ «ժպտուն օրիորդը»:
Աւստրալիոյ մէջ ալ Անժէլ Եափուճեան իբրեւ ուսուցչուհի պաշտօնավարեց Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան Սիտնիի «Ալեք Մանուկեան» Շաբաթօրեայ Վարժարանին մէջ։ Այնպէս որ, երեսուն երկար տարիներու ուսուցչական վաստակ մը թողած իր ետին, քաշուեցաւ ասպարէզէն՝ առողջական պատճառներով:
Անժէլ Եափուճեանի «մասնագիտութիւնն» էր Կոկոն դասարաններու մէջ հայերէն Այբուբենը սորվեցնել երեխաներուն: Եւ երբ ատեն մը Գալուստեան Ազգային Վարժարանին մէջ զինք Նախակրթարանի Ա. եւ Բ. դասարաններու ուսուցչուհի կարգեցին, դժգոհ մնաց եւ պնդեց որ զինք վերադարձնեն իր սիրելի երեխաներուն մօտ:
Առ ի գնահատանք ուսումնական մարզէն ներս իր երկարամեայ ծառայութեան, Սիտնիի Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան վարչութիւնը Անժէլ Եափուճեանին պարգեւատրեց Միութեան «Ցկեանս Անդամ»ի պատուոյ գիրով:
Միասնութեան արձան
Միասնութեան արձան 182 մ բարձրութեամբ աշխարհի ամենաբարձր արձանն է: Հնդկաստանի հիմնադիրներէն մեկուն՝ Վալապպհաի Փաթելի պատուին զետեղուեր է Կուճարաթ նահանգին մէջ, Ռաճփիփլայի մօտ:
Նկարագրութիւն
Արձանը շինուած է 20 000 քառակուսի մեդր տարածքի վրայ: Կառուցեր է Larsen & Toubro ընկերութիւնը 31 Հոկտեմբեր 2014-էն մինչեւ 2018-ի Հոկտեմբերի կէսը: Նախագիծի մտայղացումը Հնդկաստանի վարչապետ Նարենտրա Մոտիինն է, նախագիծի հեղինակն է հնդիկ քանդակագործ Ռամ Վաճի Սութարը:
նիւթական աջակցութիւն
Դրամական միջոցներու մեծ մասը Կուճարաթի կառավարութիւնը տրամադրած է:
Հոգեբուժութիւն
Հոգեբուժութիւն (յուն .՝ ψυχή}}-հոգի եւ ιατρός- բժիշկ), բժշկական գիտակարգ, կ'ուսումնասիրէ հոգեկան հիւանդութիւններու պատճառները, էութիւնը, դրսեւորման ձեւերը, ընթացքը, բուժման եւ կանխարգիլման միջոցները, հիւանդներուն օգնութիւն կազմակերպելու համակարգը:
Պատմութիւն
Դարեր շարունակ հոգեկան հիւանդութիւնները դիտուած են որպէս գերբնական ուժերու ծնունդ, համարուած աստծոյ պատիժի կամ ողորմածութեան դրսեւորում: Անով ալ պայմանաւորուած է հոգեկան հիւանդներու նկատմամբ հասարակութեան վերաբերմունքը: Այսպէս, գրգռուած անձանց համարած են աստծոյ կողմէ պատժուած, անոնց նկատմամբ ցուցաբերած բացասական վերաբերմունք եւ յաճախ ալ ֆիզիքական հաշուէյարդար տեսած, իսկ լռակեաց, ինքնամփոփ հիւանդները համարուած են աստծոյ կողմէ սիրուած` արժանանալով հոգատար վերաբերմունքի:
Հոգեկան հիւանդութիւններու մասին տեղեկութիւններ պարունակող հնագոյն աղբիւրներէն են եգիպտական փափիրուսները, չինական եւ հնդկական սուրբ գիրքերը, Աստուածաշունչը եւ այլն: Հոգեկան հիւանդութիւններու բուժմամբ զբաղած են քուրմերը. անոնց մէկ մասը հիւանդներուն քնացնելու եւ քունի ընթացքին տեսած երազներու միջոցով որոշած է հիւանդութեան բնոյթը եւ անոր բուժման միջոցները, միւսները հիւանդներու մարմինէն «դուրս մղած են» չար ուժերը, սատանաները եւ այլն:
Ապրելով հին յունական մշակոյթի ծաղկման ժամանակաշրջանին մէջ (V դար)` Հիփոքրաթը ցոյց կու տայ էփիլեփսիայի ընդհանուր կապը հոգեկան հիւանդութիւններու հետ, նշած է մանիայի, մելամաղձութեան մասին: Ան հաստատած է նաեւ, որ հոգեկան հիւանդութիւնները ուղեղի ախտահարման արդիւնք են, որոնց ախտածագման մէջ կարեւոր դեր ունին ժառանգականութիւնը, ֆիզիքական եւ հոգեկան զգացմունքներու արտայայտութիւնները (յուզմունք, վախ, ծննդաբերութիւն եւ այլն), թունաւորումները, ծերունական հասակը: Ան կը գտնէր, որ այդ հիւանդութիւնները բուժելի են, այդ իսկ պատճառով կ'առաջարկէր պահպանել հանգիստի վիճակ, համապատասխան սննդակարգ, ընդունիլ լոգանքներ, թուլացնող եւ փսխեցուցիչ միջոցներ: Հին Հռոմի մէջ բժշկութեան բուռն զարգացման ժամանակաշրջանին հոգեբուժութեան ասպարէզին մէջ գիտական միտքը Հիփոքրաթի ուսումնասիրութիւններէն այն կողմ չանցաւ: Նոյնիսկ յունա-հռոմէական բժշկութեան ականաւոր ներկայացուցիչ Գալենը (II դար) էական ազդեցութիւն չունեցաւ հոգեկան հիւանդութիւններու ուսմունքին վրայ:
Պռոշեանի Քոնեակի Գործարան
Պռոշեանի քոնեակի գործարան, ալքոլային խմիչքներ արտադրող ձեռնարկութիւն, Երեւանի մէջ: Կը գտնուի Աշտարակի խճուղիին վրայ՝ դէպի Պռոշեան գիւղ տանող հատուածը : Գործարանը յայտնի է իր Մանէ քոնեակ ապրանքանիշով:
Պատմութիւն
1885-էն սկսեալ գործարանը սկսած է գործել Պռոշեան գիւղին մէջ: Այժմ գործող արտադրամասերը հիմնուած են 1980-ականներուն` իբրեւ Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական պետական ձեռնարկութիւն Երեւանի հիւսիս-արեւմտեան ծայրամասը: Խորհրդային Միութեան փլուզումէն ետք գործարանը 1996-ին սեփականաշնորհուած է :
Հայկական քոնեակը գործարանի հիմնական արտադրանքն է, որ կը պատրաստուի Արարատեան դաշտի բերրի խաղողէն: Գործարանը ունի տարբեր արտադրութիւններ, ինչպէս` գինի, մրգային գինի, օղի եւ պահածոյ սնունդ: Ընկերութիւնը կ՛արտադրէ նաեւ յուշանուէր քոնեակներու մեծ հաւաքածոյ: Արտադրութիւնը ամբողջութեամբ հիմնուած է Իտալիաիտալական արուեստագիտութեան հիման վրայ:
Գործարանի արտադրանքը շարունակ կ՛արտահանուի Ռուսաստան, Ուքրանիա, Լիթուանիա, Պելառուս, Լաթվիա, Վրաստան, Գերմանիա, Էսթոնիա, ԱՄՆ, Յունաստան, Լեհաստան, Իսրայէլ, Հարաւային Քորէա, Ղազախիստան եւ Տաճիկիստան :
Բացի Երեւանի մէջ տեղակայուած գլխաւոր գործարանը, ընկերութեան կը պատկանի նաեւ Պռոշեան-Այգեստան գինիի գործարանը Արմաւիրի մարզի Այգեստան եւ Պռոշեան գիւղերուն մէջ: Սակայն ամբողջ շշալցման ընթացքը տեղի կ՛ունենայ Երեւանի մէջ գտնուող գլխաւոր գործարանէն ներս:
Արտադրանքներ եւ ապրանքանիշեր
Գործարանը հիմնականին մէջ յայտնի է Հայաստանի քոնեակ արտադրութեան մեծ բազմազանութեամբ: Պռոշեանի քոնեակ արտադրութեան ապրանքանիշերն են ՝
Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցի (Պոլիս-Ղալաթիա)
Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցի (Պոլիս-Ղալաթիա), Պոլսոյ ամենահին եկեղեցին։
Հիմնական Վերանորոգութիւններ եւ Բարեզարդումներ
Շէնքը, 1660ին Ղալաթիոյ մէջ պատահած հրդեհէն վնաս չէ տեսած։ Իսկ 1731ի հրդեհին ան ամբողջովին հրոյ ճարակ դարձած է։ Շչւանի Պոլսոյ Պատրիարք՝ Յովհաննէս Կոլոտի օրով, 1733ին Սարգիս Խալֆայի կողմէ վերաշինուեցաւ։ Կառուցման ծախքերը հոգացած են Ակնցի Մահտեսի Սեղբոս Ամիրա Երեւանենց եւ Յովհաննէս Կոլոտ Պատրիարք, որուն ձեռքով նաեւ պաշտամունքի բացուած է եկեղեցին։ 1771ին եկեղեցին դարձեալ հրոյ ճարակ կը դառնայ։ Եկեղեցւոյ վերաշինութիւնը կը կատարուի 1799ին, ճարտարապետութեամբ Մինաս Խալֆայի։ Եկեղեցւոյ քով աւելցած են նաեւ Սուրբ Խաչ եւ Սուրբ Կարապետ մատուռները։ 1888ին ներքին որմերը կամարաձեւ կը բացուին եւ երեք տաճարները իրար կը միանան։
1958ին քաղաքի(Պոլիս) բարեզարդման աշխատանքներուն պատճառաւ, եկեղեցին ամբողջութեամբ ապասեփականացուելով քանդուեցաւ եւ հողին մեծ մասը յատկացուեցաւ ընդարձակելի պողոտային համար։ Գարեգին Խաչատուրեան Պատրիարք ի յանձնարարութեամբ, ճարտարապետ Պետրոս Զօպեանի կողմէ պատրաստուած յատակագիծը Էջմիածնի կողմէ ալ վաւերացուելով գործադրութեան դրուեցաւ եւ մնացեալ հողին վրայ 1962ին կաթողիկէ գմբէթով կառուցուեցաւ այժմու Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին (Ղալաթիա)։ Նորակառոյց եկեղեցւոյ օծումը ու պաշտամունքի բացումը կատարուեցաւ 1966ին, ձեռամբ Շնորհք Պատրիարք ի։ Պոլսոյ մէջ հայ դասական ոճով կառուցուած միակ եկեղեցին է։ Ներքնայարկը կը գտնուի Ամենափրկչի Մատուռը։ Հոն տեղադրուած է Յովհաննէս Կոլոտ Պատրիարքի դամբարանը։
Որմերուն վրայ կը գտնուին հին եկեղեցւոյ յիշատակարանները ու թանկարժէք յախճապակիներու մնացորդներ։
Եկեղեցին նորոգութեան ենթարկուած է 2005 թուին, օծուած եւ պաշտամունքի վերաբացուած է ձեռամբ Ամեն. Տ. Մեսրոպ Պատրիարք Հօր։
Եկեղեցւոյ վերջին նորոգութիւնը տեղի ունեցած է 2011 թուականին ու պաշտամունքի վերաբացուած, ձեռամբ՝ Պատրիարքական Ընդհանուր Փոխանորդ Բարձր. Տ. Արամ Արքեպիսկոպոսի։
Եկեղեցւոյ ներքնայարկը թաղուած են՝
Յովհաննէս Թ. Պատրիարք Բաղիշեցի (Կոլոտ) 1678-1741
Գրիգոր Պատրիարք Կեսարացի 1570-1636
Իսկ եկեղեցւոյ բակին մէջ թաղուած են Կեդրոնական Վարժարանի բարերարներ՝
Մաքրուհի Գափամաճեան (Կողակից Յարութիւն Էֆէնտի Գափամաճեանի) 1827-1887
Աղբիւրներ
http://www.turkiyeermenileripatrikligi.org
Նիկոլ Դումանի տուն-թանգարան
Նիկոլ Դումանի տուն-թանգարան, ժողովրդական ճարտարապետութեան, ազգագրութեան եւ գիւղական կենցաղի թանգարան Դումանի ծննդավայր Արցախի Ղշլաղ գիւղին մէջ ։ Ընդգրկուած է Ծաղկաշատի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։
Պատմութիւն
Տեղակայուած է Ասկերանի շրջանի Ծաղկաշատ գիւղին մէջ (Ղշլաղ), Ստեփանակերտ-Գանձասար մայրուղիի 22-րդ կիլոմեթրի վրայ։ Այն կը ներկայացնէ 19-րդ դարու բնակելի շինութիւններու համալիր, վերականգնուած է բնագրաբնոյթ նիւթերով։ Հիմնականին անոնք շինարարական արուեստագիտութեան լաւագոյն աւանդոյթները իրենց մէջ վերցուցած, փորագրուած փայտեայ պատշգամբներով, երկյարկանի տուներ են։ Պատշգամբներու փայտեայ ժանեակները, հմտօրէն փորագրութեամբ պատուած սիւներն ու փայտամածները կ՚առանձնանան իրենց անկրկնելիութեամբ։ Ազգագրական թաղամասի տարածքին մանրակրկիտ ճշտութեամբ ներկայացուած են ղարաբաղցիներու 19-րդ դարու կենցաղի ու կեանքի պայմանները։ Իրապաշտօրէն վերականգնուած է ներսի մասը, կահոյքը, տնտեսութեան եւ կենցաղի առարկաները, իրական նմուշներ՝ հաւաքուած շրջակայ գիւղերէն։
Ցուցադրութիւն
Դահլիճին մէջ կը ցուցադրուի հայ ֆետայիներու օգտագործած 19-րդ դարու զէնքի իրական նմուշներ, այլ ռազմական պարագաներ։ Թանգարանի տարածքին վերականգնուած է համապատասխան դարաշրջանի տնտեսական կառոյցներ։ Յաճախորդները կրնան ոչ միայն տեսնել աւանդական թոնրատունը (հացի փուռ), այլեւ փորձած իրենց աչքի առջեւ նոր թխուած աւանդական ղարաբաղեան հաց՝ թոնիրի հաց եւ աւանդական մառանին մէջ (գինիի նկուղ) համտեսել տեղական գինիի տեսակներ եւ թութի օղի։
Գորգա-ջուլհականոցին մէջ կարելի է տեսնել թէ ինչպէս հնագոյն միջոցներով ժամանակակից ջուլհակագործները կը գործեն հիանալի ղարաբաղեան գորգեր։
Միջոցառումներ
Ազգագրական թաղամասի տարածքին յաճախ յայտնի խումբերու կողմէ կը կազմակերպուի աւանդական եւ դասական երաժշտութեամբ համերգներ։ Կը կազմակերպուին նաեւ Ղարաբաղի գիւղի 19-րդ դարու կեանքն ու կենցաղը ցուցադրող զգեստաւորուած ազգագրական ցուցարութիւններ։ Թանգարանը կ՚աշխատի առանց հանգստեան եւ տօն օրերու ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:ԼՂՀ թանգարաններ Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութեան թանգարաններ
Իքարիա
Վարչականօրէն Իքարիան եւ անոր մերձակայ Ֆուրնի կղզիակները կը կազմեն Իքարիային Շրջանային Միաւորը։ Կղզիին տարածութիւնն է 255 քլ², բնակչութեան թիւը 8 843 է եւ բարձրագոյն կէտն է Փրամնոս (1041մ․)։ Մայրաքաղաքն է Այիոս Քիրիքաս եւ կը գտնուի կղզիին հարաւ-արեւելեան ափին, իսկ երկրորդ կարեւոր նաւահանգիստըն է Էվդիլոս։
Կղզին հանրածանօթ է իր Իքարիոթիքոս պարին համար։
Կղզիին բնակիչները Իքարիոթիս կը կոչուին եւ համաշխարհային համբաւ ունին որպէս երկարակեաց, շնորհիւ իրենց միջերկրականեան սնուցման համար։
Դիցաբանութիւն
Ըստ յունական դիցաբանութեան, Կրետէէն փախչելու ատեն Իքարիայի ջուրերուն մէջ ինկաւ Իքարոս՝ Տետալոսին եւ Նաւքրաթիին զաւակը, երբ ան արուեստական թեւերով հօրը հետ կը թռչէր։ Այդ օրէն ծովը անոր անունով կը կոչուի՝ Իքարիօ ծով։
Մինչեւ Ի․ դար
Կղզին բնակուած է Նոր Քարէ Դարաշրջանէն (Ք․Ա․7000)։ Ք․Ա․750-ին, Միլիթոսէն յոյներ Իքարիա կը հաստատուին եւ կղզին իրենց գաղթօճախը կը դարձնեն։
Իքարիային պատմութիւնը կը հետեւի Ռոտոսի պատմութեան։ Սակայն երբ 1521-ին Իքարիա կը մնայ Օսմանեան Կայսրութեան գերիշխանութեան տակ, ծովահէնութիւնը անսանձ կը դառնայ։ Բնակիչները լեռները կ՛ապաստանին եւ «կ՛անհետանան»։ 1827-ին, Իքարիա կ՛անջատուի Օսմանեան Կայսրութենէն, ու կը ստիպուի ընդունիլ թրքական վարչակարգը մինչեւ 17 Յուլիս 1912՝ երբ կը ծագի Իքարիայի ապստամբութիւնը եւ կղզիէն կը վռնտուի թրքական փոքրաթիւ պահակագունդը։
Իքարիայի Ազատ Պետութիւն
17 Յուլիս 1912-էն մինչեւ Նոյեմբեր 1912-ին, հինգ ամսուան համար Իքարիա կը մնայ անկախ շրջան․ կ՛ունենայ իր բանակը, կնիքն ու օրհներգը։
Բ․ Համաշխարհային Պատերազմ
Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին, իտալական եւ գերմանական գերիշխանութիւնները կը կործանեն կղզին․ կառոյցները մեծապէս կը վնասուին եւ կղզին կ՛ունենայ բազմաթիւ զոհեր (մի՛այն անօթութենէն 100-է աւելի կը մահանայ)։
1881 թուական
1881 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 81րդ տարին
Իքարիա
Բ․ Համաշխարհային Պատերազմ
1945-1949 կղզին 13 000 համայնավար աքսորեալներ կը պատսպարէ։ Մինչեւ այսօր Իքարիա կը կոչուի նաեւ «Կարմիր Կղզի» կամ «Կարմիր Ժայռ», իր բնակիչներուն ձախակողմեան համոզումներուն համար։
1881 թուական
Անյայտ ամսաթիւով
Նեմրութ լերան վրայ կը յայտնաբերուի պաշտամունքային փառահեղ սրբավայր համալիրը, կառուցուած Կոմմագէնի Անտիոքոս Ա․ Երուանդունի թագաւորին կողմէ։  Վայրը, 1987-էն ներառնուած է Եունեսքոյ ի Համաշխարհային Ժառանգութեան ցանկին մէջ։
Իքարիա
Նորագոյն ժամանակաշրջան
Մինչեւ 1960 տեղի կ՛ունենայ մեծ արտագաղթ մը, մասնաւորաբար դէպի Ա․Մ․Ն․-էն։ Անկէ ետք, կեանքի պայմանները կը բարելաւուին երբ յունական կառավարութիւնը կղզիներուն մէջ ենթակառոյցներ կը հիմնէ, որպէսզի զարկ տրուի զբօսաշրջիկութեան։
1881 թուական
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1881 ծնունդներ
Իքարիա
Բնապահպանում
Կղզիին հարաւ-արեւմտեան մասը՝ 73,66քլ² տարածութեամբ, ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 բնապահպանուած շրջան յայտարարտուած է, GR4120005 արձանագրութեամբ։
1881 թուական
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1881 մահեր
Իքարիա
Տեսարժան վայրեր
Իքարիա ունի բազմաթիւ տեսարժան վայրեր․-
Ծովափներ
Մեսահթի, Լիվատի, Նաս, Եալիսքարի, Քամպոս, Փարթենի, Քարաւոսթամօ, Քսիլոսիրթի, Ֆարօ, Սէյհելես, Արիս, Քիոնի, Այ-Եորղիս, եւայլն։
Ջերմուկ ջուրեր
Ջերմուկ ջուրերը կապուած են Իքարիային պատմութեան հետ։ Ք․Ա․13-րդ դարէն Ասքլիփիա կոչուած վայրին ջերմուկ ուրերը որպէս բուժման միջոց կ՛գտագործուէին։ Անոնց առաջին դիտարկողը եղած է Իրոտոթոս եւ արձանագրութիւններուն մէջ կղզիին ջերմուկ աղբիւրները նկարագրած է։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Տոտեքանիսայի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Բերանի Խլիրդ
Ախտապատճառներ
Բերանի խլիրդի ախտապատճառներէն են՝
Լեզուի խլիրդի պարագային ախտապատճառներ կը համարուին նաեւ սուր ակռաներու կողմէ հասցուած վնասները եւ վէրքերը, եւ ան յաճախակի կը պատահի գլանիկ (cigarette) եւ cigar գործածողներու մօտշ իսկ շրթունքի խլիրդի պարագային յաճախակիօրէն տեսնուած է ծխամորճ (pipe) գործածողներու մօտ:
Ախտաճանաչում
Բերնի խլիրդի ախտաճանաչումը ընդհանրապէս աւելի կանուխ կը կատարուի մարմնի այլ անդամներու խլիրդներու ախտաճանաչումներու բաղդատած:
Բժիշկը առաջին հերթին ընդհանուր քննութեան միչոցով կը կատարէ նախնական ախտաճանաչումը, որմէ ետք ան պզտիկ կտոր մը կ՛առնէ այդ վէրքէն եւ ախտաբանական քննութեան կ՛ուղղարկէ: Այս ախտաբանական քննութիւններուն արդիւնքներուն հիման վրայ բժիշկը կ՛իմանայ խլիրդի տեսակը եւ բոլոր մանրամասնութիւնները:
Ախտանշաններ
Բերնի իւրաքանչիւր մասի խլիրդը ունի իրեն համապատասխան ախտանշաններ: Բոլորի պարագային ալ բերնի մակերեսը կը կորսնցնէ իր սահուն վիճակը, եւ ի յայտ կու գան խոցեր, ճեղքեր, փոսիկներ, ուռեր, որոնք կ՛արիւնին եւ կը հոտին: Ընդհանրապէս բերնի բոլոր մասերու խլիրդները կը յառաջացնեն ցաւ, կլլելու եւ ուտելու դժուարութիւններ եւ արիւնահոսում:
Բերնի խլիրդը կրնայ արգելք հանդիսանալ շրթունքի շարժումներուն, իսկ լեզուի խլիրդը խօսելու, կլլելու եւ ուտելու դժուարութիւններ կը պատճառէ, ինչպէս նաեւ լեզուի շարժումներուն արգելք կը հանդիսանայ:
Դարմանում
Բերնի խլիրդի դարմանումը աւելի արդիւնաւէտ կ՛ըլլայ երբ ախտաճանաչումը աւելի կանուխ կը կատարուի: Երբ բժիշկը կը կատարէ ախտաճանաբումը, անոր հետ միատեղ ի յայտ կը բերէ նաեւ աւշագեղձերու իրախիճակը, անոնց թիւը, առողջ կամ հիւանդագին երեւոյթը եւ անոնց վարյը, որոնց հիման վրայ կը կատարուի դարմանումը:
Դարմանումի համար կան երեք տեսակներ, որոնք են՝ վիրահատութիւն, Ք.Ճառագայթ (X-Ray) եւ հակաախլիրդային դեղեր (Chemotherapy): Այս տարբեր դարմանումները կրնան կատարուիլ երեքը միասին, երկուքը, եւ կամ իւրաքանբիւրը անջատաբար՝ նկատի ունենալով խլիրդի չափը, վայրը, հիւանդագին աւշագեղձերու յայտնաբերումը եւ աստիճանաւորումը:
Վիրահատումի պարագյին կրնայ ըլլալ մասնակի եւ կամ ամբողջական: Երբ հիւանդը ունի աւշագեղձեր, այս պարագային խլիրդի վիրահատումին հետ կը կատարուի նաեւ վիզի աւշագեղձերու վիրահատութիւն (neck dissection), որովհետեւ անոնք կը գտնուին վիզին երկու կողմերը:
Դարմանումի այս երեք միջոցներն ալ ունին իրենց դժուարութիւնները, որոնք պէտք է համբերութեամբ հետեւիլ, սակայն բերանի խլիրդի դարմանումի պարագային այս մէկը ամէնէն երկարատեւն է:
Կանխարգիլման Ձեւեր
Թելադրութիւններ՝ կանխարգիլելու համար բերանի խլիրդը.
Փանոս Մանճեան
Փանոս Մանճեան, զօրավար, լիբանանեան բանակի սպարապետի օգնական, պետական նախարար  ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1952-ին Պէյրութ: Նախնական եւ միջնակարգ կրթութիւնը ստացած է Այնճարի «Յառաջ-Գալուստ Կիւլպէնկեան» գոլէճին մէջ: Երկրորդական ուսումը ստացած է Պէյրութի Հայ Աւետարանական Գոլէճին մէջ: Ամուսնացած է եւ ունի երեք զաւակ:
Փանոս Մանճեան կը տիրապետէ չորս լեզուներու` հայերէն ի, արաբերէնի, ֆրանսերէն ի եւ անգլերէնի :
Ուսում
Բանակին մէջ ծառայած է 38 տարիներ: 2001-ին ստացած է Զօրավարի աստիճան:
Մինչեւ 2010-ը գործած է բանակին մէջ իբրեւ Զօրավար տարբեր պատասխանատու պաշտօններ վարելով:
Զինուորական մասնագիտութիւն
Զինուորական իր մասնագիտութիւնը եղած է հրասայլերու օգտագործումն ու կառավարումը պատերազմներու ընթացքին: Այս ծիրին մէջ հետեւած է մասնագիտական դասընթացքներու Ամերիկայի Միացիալ Նահանգներուն մէջ: Եղած է վաշտապետ իսկ 2005-2010 ժամամնակամիջոցին նշանակուած է Լիբանանեան բանակի սպարապետի օգնական:
Յունիս 2011-ին մաս կազմած է Լիբանանի Կառավարութեան որպէս պետական նախարար։ Ան ստանձնած է զինուորական պարտականութիւններ Լիբանանի, Միացեալ Նահանգներու,  Զուիցերիոյ, Իտալիոյ, Յորդանանի, Սուրիոյ եւ Հայաստանի մէջ :
Շքանշաններ եւ շնորհաւորագրեր
Իր ծառայութեան ընթացքին ստացած է բազմաթիւ շքանշաններ որոնցմէ յատկապէս կարելի է յիշել «Վիրաւորի», «Պատերազմի» եւ «Լիբանանեան Մայրի»-ի շքանշանները:
Ստացած է նաեւ բազմաթիւ շնորհաւորագրեր:
Յօշոտուած Հայաստան
"Այս էջը նուիրուած է գիրքի մանրամասնութիւններուն։ Նոյնանուն շառժապատկերին մասին որ աւելի ծանօթ է Հոգիներու Աճուրդ անունով, տեսնել Հոգիներու Աճուրդ
Յօշոտուած Հայաստան, այս վերնագրով 1918 թուականին Նիւ Եորքի մէջ անգլերէն լեզուով լոյս տեսաւ Հայկական ցեղասպանութեան ականատեսի առաջին վաւերագրական յուշագրութիւններէն մէկը: Անոր մէջ հեղինակը ցեղասպանութիւնը վերապրած չմշկածագցի Արշալոյս (Օրորա) Մարտիկանեան կը պատմէ բռնագաղթի ճանապարհին իր կրած սարսափները։ Կորսնցելով ծնողները, քոյրերը եւ երեք եղբայրները, որոնք գազանաբար սպանուեցան իր աչքերուն առջեւ, 14-ամեայ Արշալոյսը տարագրութեան ընթացքին խոշտանգուած էր եւ պատուազրկուած թուրք եւ քիւրտ պաշտօնեաներու եւ ցեղապետներու հարեմներուն մէջ. անոր պատմութիւնը արեան խրախճանքներու եւ մարդկային պատկերացումէն դուրս դաժանութիւններու մասին վկայութիւն մըն էր։
Շարժանկարը
Հոգիներու Աճուրդ (Ravished Armenia), Հայոց Ցեղասպանութեան մասին նկարահանուած առաջին ֆիլմը։ Բեմադրած է Օսքար Ափֆել։ Առաջին անգամ ցուցադրուած է 16 Փետրուար 1919-ին, Նիւ Եորքի «Փլազա» հիւրանոցին մէջ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայոց ցեղասպանութիւն
Խարթում
Խարթումը (الخرطوم al-Kharṭūm), Սուտանի մայրաքաղաքն է։ Կը գտնուի Սպիտակ Նեղոս եւ Երկնագոյն Նեղոս գետերու միախառնման վայրին մէջ։ Այստեղէն կը հոսի Նեղոս գետը դէպի հիւսիս՝ Եգիպտոսով մինչեւ Միջերկրական ծովը։
Օմդուրմանի, Հիւսիսային Խարթումի եւ արուարձաններու հետ կը կազմէ միասնական՝ «եռեակ քաղաք», մօտ 1,000,000 բնակիչով (1976)։ Գետային նաւահանգիստ է Սպիտակ եւ Երկնագոյն Նեղոսներու միախառնման վայրին մէջ, երկաթուղային եւ ինքնաշարժներու ճանապարհներու հանգոյց։ Երկրի քաղաքական, մշակութային եւ առեւտրական կեդրոնն է։ Կայ թեքսթիլ, սնունդի, թրիքոյի արդիւնաբերութիւն։ Ունի օդակայան, համալսարան։ Խարթումի մէջ է Սուտանի թանգարանը։ Խարթում քաղաքը հիմնադրած է Եգիպտոսի թուրք կառավարիչ Մուհամետ Ալիի որդի Իսմայիլը, 1820-ական թուականներուն։ 1830 թուականէն՝ Սուտանի մայրաքաղաքը։ 19–րդ դարու կեսէն դարձած է Սուտանի եւ Հիւսիս-Արեւելեան Ափրիկէի առեւտրական կարեւոր կեդրոն։ 1881-1898 թուականի Մահտիսթներու ապստամբութեան ժամանակ աւերուած է, եւ մայրաքաղաքը տեղափոխուած է Օմդուրման։ Անգլիացիները ապստամբութիւնը ճնշելէ ետք (1898), Խարթումը դարձուցին Անգլո-Եգիպտական Սուտանի մայրաքաղաքը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմին (1914-1918) եւ յատկապէս Երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն (1939 - 1945) ետք, Խարթումը Սուտանի ազգային-ազատագրական շարժման կարեւոր կեդրոններէն էր։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սուտանի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Ափրիկեան մայրաքաղաքներ
Բերդախաղ
Բերդախաղը կը խաղան Եոզղատի մէջ, 6-7 հոգիով։ Ընդարձակ տարածքի մը վրայ խաղին մասնակիցները շրջանակաձեւ կը կանգնին իրարմէ մօտ 5 մեթր հեռաւորութեամբ։ Վիճակ կը քաշուի եւ անոնցմէ մէկը շրջանակին կեդրոնը կը կանգնի։ Մնացեալները մնայուն կերպով իրենց տեղերը պիտի փոխեն, այսինքն շրջանակին վրայ կանգնածները մէկը միւսին տեղը պիտի առնէ։ Այս գործողութիւնը շատ արագ պէտք է ըլլայ։ Կեդրոնը կեցողը ուշադիր պէտք է հետեւի այս փոփոխութիւններուն։ Նպատակն է բաց մնացած տեղերէն մէկն ու մէկը ինք առնէ կամ գրաւէ։ Եթէ յաջողի, իր տեղը կորսնցնողը ինք շրջանակին կեդրոնը կ՚անցնի եւ խաղը կը շարունակուի ։
Փէր Լաշէզ
Փէր Լաշէզ Գերեզմանատուն (Cimetière du Père-Lachaise պաշտօնական անունը՝ cimetière de l'Est, «Արեւելքի գերեզմանատուն»)
Փէր Լաշէզ Գերեզմանատունը Փարիզ քաղաքի ամենամեծ գերեզմանատունն է, թէեւ արուարձաններուն մէջ աւելի մեծերը կան։
Պատմութիւն
Գերեզմանատունն իր անունն ստացած է Լուի XIV-ի խոստովանահօր՝ Փիեր Ֆրանսուա տը լա Շէզէն (Père François de la Chaise 1624-1709):
Երբ Փարիզի գերեզմանատունը լցուեցաւ, արուարձաններուն մէջ քանի մը նոր, մեծ գերեզմանատուներ բացուեցան Մոնմարթրի Գերեզմանատունը՝ հիւսիսին, Փէր Լաշէզը՝ արեւելքին եւ Մոնփարնասի Գերեզմանատունը՝ հարաւին:
Փէր Լաշէզ գերեզմանատունը բացուեցաւ 21 Մայիս 1804 թուականին: Առաջին անձը հոն յուղարկաւորեցաւ, գզիրի հինգ տարեկան աղջիկը եղած էր, անունը՝ Adélaïde Paillard de Villeneuve: Անոր շիրիմը չէ պահպանուած, քանի որ տարածքը ժամանակաւոր տրամադրուած էր։ Գերեզմանատունի բացումէն երեք օր առաջ Սենատին կողմէն կայսր հռչակուած Նափոլէոն յայտարարեցաւ, որ «Ամեն քաղաքացի իրաւունք ունի թաղուիլ, անկախ անոր ռասայէն եւ կրօնքէն»: