cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Աւետ Տէրտէրեան
Յօրինումներ
Ա. Տէրտէրեան յօրինած է ութ համանուագներ՝ 1969-1989 ժամանակաշրջանին։ 9-րդ համանուագը (1994) անաւարտ մնացած է։
Փեթարի Մանուկ
Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Մշոյ դաշտի Փեթար գիւղը, ծննդեան թուականը 1887 յիշատակուած է: Փեթարի Մանուկի մասին տեղեկութիւններ կը պակսին. ազգային-յեղափոխական իր կազմաւորումը ստացած է Ս. Յովհաննու եւ Ս. Կարապետի վանքերուն մէջ:
Աւետ Տէրտէրեան
Յօրինումներ
Գլխաւորաբար ծանօթ է իր համանուագներով, որոնց նորարարութիւնը եւ հայ եկեղեցական երաժշտութեան ինքնատիպ գործածութիւնը ո՛չ միայն հայկական, այլ նաեւ խորհրդային եւ համաշխարհային երաժշտութեան մէջ նոր էջ մը բացած է։
Փեթարի Մանուկ
Կեանք եւ գործունէութիւն
1903-1904 թուականներուն Սասնոյ Բ. ապստամբութեան շրջանին Գէորգ Չաւուշի հաւատարիմ զինուորը եղած է:
Աւետ Տէրտէրեան
Յօրինումներ
Կարգ մը համանուագներու մէջ, Տէրտէրեան նոյնիսկ օգտագործած է հայ աւանդական նուագարաններ (տուտուկ, զուռնա, թառ եւ այլն)։
Փեթարի Մանուկ
Կեանք եւ գործունէութիւն
Փեթարի Մանուկի անուան եւ գործունէութեան վերաբերող յիշատակութիւնները անբաժան են Գէորգ Չաւուշի մղած կռիւներէն եւ հերոսական քայլերէն մինչեւ Մայիս 1907` Գէորգ Չաւուշի նահատակութիւնը:
Զոյգ (Իմաստասիրութիւն)
Զոյգ կամ Տիատ (Հին Յունարէն՝ Δυάδα, Δυάς), (Անգլերէն՝ Dyad), իմաստասիրութեան (փիլիսոփայութեան) մէջ, երկու տարրերէ կազմուած էութիւնն է։ Այս անուանումը կը գործածուի Պիւթագորականներուն (Փիւթակորականներուն) կողմէն թիւ «Երկու»-ին համար, ներկայացնելով «երկակիութեան» կամ «այլութեան» սկզբունքը, որ կը հակադրուի «Մենատարր»-ին հետ։
Աւետ Տէրտէրեան
Յօրինումներ
Հեղինակած է նաեւ երկու օփերաներ («Կրակէ օղակում», 1967 եւ «Երկրաշարժ», 1984), «Ռիչըրտ Գ.ի մենախօսութիւններ» բեմապարը (1984), սենեկային գործեր, երգի ու երաժշտական գործիքներու համար գործեր, եւ այլն։
Զոյգ (Իմաստասիրութիւն)
Նումէնիոս Ապամեացին (Νουμήνιος ὁ ἐξ Ἀπαμείας), Բ Դարու Նորպիւթագորեան իմաստասէրը, կ՛ըսէ թէ Պիւթագորասը Միատարր (Յունարէն՝ Մօնատ, Μονάδα) անունը տուաւ Աստուծոյ, իսկ Զոյգ անունը՝ նիւթին։
Աւետ Տէրտէրեան
Յօրինումներ
Գրած է Ֆրունզէ Դովլաթեանի «Երեւանեան օրերի խրոնիկա» շարժանկարի (1973) երաժշտութիւնը, իսկ երաժշտական բազմաթիւ գործեր օգտագործուած են զանազան ռուսական եւ հայկական ժապաւէններու մէջ՝ կեանքի վերջին տարիներուն եւ յետմահու ։
Փեթարի Մանուկ
Կեանք եւ գործունէութիւն
1907-էն ետք Փեթարայ Մանուկ փախստական մնացած է։ Մշոյ դաշտի ու Սասնոյ լեռներուն վրայ ստանձնած է պահապան հրեշտակի պատասխանատուութիւնը: 1908-ին, օսմանեան սահմանադրութեան հռչակումէն ետք, Փեթարայ Մանուկ իբրեւ շրջուն գործիչ աշխատանքի կոչուած է Սիմոն Զաւարեանի կողմէ:
Աւետ Տէրտէրեան
Մահ
Մահացած է 11 Դեկտեմբեր, 1994-ին, Եկատերինպուրկի մէջ (Ռուսաստան), ուր գացած էր մասնակցելու տարեկան փառատօնին, որ իր անունը կը կրէ։
Փեթարի Մանուկ
Կեանք եւ գործունէութիւն
Փեթարի Մանուկ 1915-ին ղեկավար դերակատարութիւն ունեցած է Սասնոյ եւ Մշոյ դաշտի հայութեան ինքնապաշտպանութեան հերոսամարտերու կազմակերպման մէջ, մինչեւ որ սասունցիներու եւ մշեցիներու զանգուածային գաղթը առաջնորդած է դէպի Արեւելեան Հայաստան՝ Արագածի փէշերուն հանգրուանելով:
Զոյգ (Իմաստասիրութիւն)
Նորպղատոնականներն ու գաղափարապաշտները (Idéalistes, երբեմն ալ Տեսլապաշտ կը թարգմանուի) որոնցմէ էր «Պղոտին»-ը (Լատիներէն՝ Plotinus), «Զոյգ»-ը կը համարէին «Երկրորդ Պատճառ» (նաեւ կը կոչուի «Տիմուրկոս», Յունարէն՝ δημιουργός, ի սկզբանէ, հին Յունարէնով կը նշանակէր «արհեստաւոր», բայց ժամանակի ընթացքին կրեց «ծնող» ի վերջոյ «ստեղծող» իմաստը, բայց «Միաստուածական» կրօններու «Ստեղծարար Աստուած»-էն տարբեր է իմաստասիրութեան այս համաբնագիրին մէջ)։
Աւետ Տէրտէրեան
Մահ
Թաղուած է Երեւանի մէջ, ուր երաժշտական դպրոց մը իր անունով կոչուած է։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ այբբենական կարգով
Փեթարի Մանուկ
Կեանք եւ գործունէութիւն
Կամաւորական գունդերուն մէջ սասունցիներու հեծեալ զօրքին գլխաւոր առաջնորդներէն հանդիսացած է, իբրեւ այդպիսին` մասնակցած է 1918-ին Հայաստանի անկախութեան կերտման հերոսամարտերուն, կարեւոր ներդրում հայոց բանակի կազմութեան եւ ռազմական-կազմակերպական հզօրացման մէջ, գլխաւոր կերտիչներէն մէկը եղած է Հայաստանի հայացման պատմակշիռ գործին:
Մանուկի վերջին ճակատումը եղած է Սեպտեմբեր 1920-ին, Կողբի կռիւներուն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ ֆետայիներ Ստորոգութիւն:ՀՅԴ գործիչներ
Քանտելուսիա
Քանտելիուսա (յուն․՝ Κανδελιούσσα), կղզիակ, Նիսիրոս, Տոտեքանիսա, Էգէական ծով, Յունաստան։ Նիսիրոսին փարոսը։
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Կը գտնուի Նիսիրոս կղզիին արեւմուտքը եւ մաս կը կազմէ անոր քաղաքապետութեան։ Անբնակ կղզի է։  Տարածութիւնն է 1,363քլ․²։  Կղզիին քարատեսակը չեչաքար է, կազմուած միջնակենդանական ժամանակաշրջանին։  Կղզիին ընդծովեայ մասին կը գտնուին խանձաքարեր եւ մեծ լայն տրամագիծով հրաբերան մը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Յունական ժայռակղզիներ Ստորոգութիւն:Տոտեքանիսայի կղզիներ Ստորոգութիւն:Էգէական ծովու կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կզզիներ
Պահլաւունիներ
Պահլաւունիները Պարթեւ Արշակունիներու տոհմակից էին եւ երկու ճիւղերու բաժնուած՝ Կարէնեան եւ Սուրէնեան Պահլաւներ:
Պատմութիւն
Պարթեւ Արշակունիներու տապալումէն ետք անոնք Իրանէն փախուստ տալով եւ ճամբան մեծ մասամբ կոտորուելով, ողջ մնացողները մտած են Հայաստան: Կեդրոնական Ասիա փախուստ տուած Կարէնեան ճիւղէն Պերոզամատի զաւակը` Կամսար, Գ. դարու վերջաւորութեան մտած է Հայաստան եւ Տրդատ Բ. թագաւորէն ստացած՝ Երասխաձոր ու Շիրակ գաւառները` դառնալով Կամսարականներու նախարարութեան հիմնադիրը: Սուրէնեան Պահլաւները բնաջնջուած են 259-ին, երբ անոնց նահապետ Անակ Սասանեաններու դրդումով սպաննած է հայոց Խոսրով Ա. թագաւորը: Փրկուած է միայն անոր զաւակը` Սուրէն, որ մկրտուած է Գրիգոր անունով եւ դարձած՝ հայ եկեղեցւոյ պաշտօնական հաստատողը եւ առաջին կաթողիկոսը` Գրիգոր Լուսաւորիչ:
Իբրեւ կաթողիկոս ժառանգական իրաւունքով Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչին յաջորդած են անոր սերունդէն` Արիստակէս, Վրթանէս, Յուսիկ, Ներսէս եւ Սահակ Պարթեւ հայրապետները: Գրիգոր Լուսաւորիչին թոռներէն Գրիգորիս դարձած է Աղուանից եկեղեցւոյ հիմնադիրը:
Սահակ Պարթեւ հայրապետին վախճանումէն ետք արական գիծով Լուսաւորիչի ճիւղը սպառած է:
Սահակ Պարթեւին միակ դուստրը` Սահականոյշ ամուսնացած էր Համազասպ Մամիկոնեան իշխանին հետ. անոնց զաւակն էր Քաջ Վարդան Մամիկոնեան, որուն դստեր հետ ամուսնացած էր Արշաւիր Կամսարական: Լուսաւորիչին շառաւիղը այսպիսով շարունակուած է Կամսարականներուն քով, որովհետեւ անոնք ալ Պահլաւ ցեղէն էին:
Կամսարականներու տիրոյթ Շիրակի եւ Արշարունիքի վերջին տէրը եղած է Ներսեհ Կամսարականը, Ը. դարու վերջաւորութեան, որմէ ետք Կամսարականներու շառաւիղները ցրուած են դէպի Բիւզանդիոն եւ Բագրատունիները տէր դարձած են անոնց տիրոյթներուն:
ՆՈՐ ՊԱՀԼԱՒՈՒՆԻՆԵՐ
Կամսարկաններու շառաւիղներէն Արտակ Կամսարեան իր ընտանիքով Թ. դարու վերջաւորութեան, Աշոտ Ա. թագաւորին թոյլտուութեամբ վերադարձած է հայրենիք` կանխաւ հրաժարելով իր տոհմանունէն եւ նախնեաց իրաւունքներէն, եւ ստացած Պահլաւունի ազգանունը: Անոր սերունդը պատմութեան մէջ ծանօթ է Նոր Պահլաւունի անունով: Արտակի զաւակն էր Ապուղամր, որուն զաւակը` Գրիգոր Համզէ (941-982), Անիի մէջ կառուցած է Ապուղամրենց Ս. Գրիգոր տոհմական եկեղեցին:
Անդրանիկ զաւակը` Վահրամ, Բագրատունեաց արքունիքին մէջ պատասխանատու պաշտօններ վարած է եւ եղած իշխանաց իշխան, այնուհետեւ ալ երկար տարիներ վարած հայոց սպարապետութիւնը: Արքունիքը անոր տիրոյթներ նուիրած է Շիրակի եւ Արագածոտնի մէջ: Վահրամ կառուցած է Մարմաշէնի եւ Ամբերդի եկեղեցիները: Յովհաննէս Սմբատ թագաւորին մահէն ետք օժանդակած է Գագիկ Բ.ի գահակալութեան եւ փորձած՝ արգելք հանդիսանալ երիտասարդ թագաւորին Կոստանդնուպոլիս այցելութեան, հասկնալով որ բիւզանդական արքունիքը դաւադրութիւն մը սարքած է հայոց թագաւորին դէմ:
Վահրամ Պահլաւունի ամուսնացած էր Անձեւացեաց տոհմէն Տիգրան մարզպանի դստեր` Սոֆիային հետ. զաւակներն էին` Ապուղամր եւ Գրիգոր :
Հայկ Աւանէսեան (ձեւագէտ)
Հայկ Աւանէսեան, ուքրանահայ ձեւագէտ։
Կենսագրական գիծեր
Հայկին ընտանիքը Տոնեցք (Ուքրանիա) փոխադրուած է, երբ դեռ ինք մանուկ էր, սակայն մեծցած է հայ ընտանիքի մէջ, ուր միայն մայրենի լեզուն կը գործածուէր:
Հայկ Աւանէսեան ապրանքանիշը
Հայկ Աւանէսեան ապրանքանիշը ստեղծուած է 2011-ին, եւ արդէն քանի մը ամիս ետք ձեւագէտը արժանացած է «Տարուան Յայտնութիւնը» մրցանակին :
Աւանէսեանի կարծիքով, աշխարհին մէջ կան շատ լաւ հայ ձեւագէտներ: Անոնք կը տարբերին իրենց աշխատանքով, մօտեցումով եւ հայեացքով: Անոր ուշադրութիւնը գրաւած են լիբանանցի ձեւագէտ Գրիգոր Չափուրեանի ստեղծագործութիւնները:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ ձեւագէտներ Ստորոգութիւն:Ձեւագէտներ
Սուրբ Պողիկարպոս
Սուրբ Պողիկարպոս կամ Սբ․ Պողիկարպոս Զմիւռնիացի, Զմիւռնիոյ (Այժմու այսպէս-կոչուած Իզմիր քաղաքը) եպիսկոպոսը։ Եղած է Յովհաննէս Առաքեալի աշակերտն ու Սբ․ Իգնատիոս-ի ընկերը։ Հայաստանեաց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին անոր կը դասէ սուրբերու կարգին։
Կենսագրութիւն
Սբ․ Պողիկարպոս Զմիւռնիացին ծնած է Բ. դարու 70-ական թուականներուն: Ան եղած է Զմիւռնիոյ եպիսկոպոսը. Ս. Իրենէոս եւ Ս. Եւսեբիոս կը հաղորդեն, թէ աշակերտած է առաքեալներուն յատկապէս՝ Յովհաննէս առաքեալին, որմէ ձեռնադրուած է իբրեւ Զմիւռնիոյ Եպիսկոպոս: Ս. Պողիկարպոս (Պողիկարպոս կը նշանակէ շատ պտուղ) նկատուած է Փոքր Ասիոյ ուսուցիչը եւ Քրիստոնեաներուն Հայրը: Ան պայքարած է ճանաչականներուն (Գնոստիկեաններ, Անգլերէն՝ Gnostics) դէմ: Ս. Իրենէոս վկայութիւն կու տայ իր մասին, թէ երբ Մարկիոն հերետիկոս կը հանդիպի Ս. Պողիկարպոսի, հարց կու տան իրեն, եթէ կը ճանչնայ Մարկիոնը, Ս. Պողիկարպոս կը պատասխանէ. «Այո, կը ճանչնամ սատանային անդրանիկ որդին»:
Անտիոքի Եկեղեցւոյ իր Հոգատարութիւնը
Երբ Անտիոքի երկրորդ եպիսկոպոս Ս. Իգնատիոսը կը ձերբակալուի, առանձին նամակ մը կը գրէ Ս. Պողիկարպոսին, երբ որ Հռոմ կը տարուէր : Իբրեւ քաջ եւ ճշմարիտ հովիւ իրեն կը յանձնէ Անտիոքի եկեղեցւոյ հոգատարութիւնը: Ս. Իգնատիոս կը խնդրէ Ս. Պողիկարպոսէն, որ շրջաբերական նամակներ գրէ, որպէսզի այլ եկեղեցիները քաջալերէ եւ ամրապնդէ զանոնք Քրիստոնէական հաւատքին մէջ: Այդ օրերուն Զատիկը կը տօնակատարուէր տարբեր թուականներու Հռոմի եւ Փոքր Ասիոյ մէջ: Փոքր Ասիոյ մէջ կը տօնէին 14 Ապրիլին, իսկ Հռոմի մէջ՝ 14 Ապրիլի մօտիկ Կիրակին: Այսպիսով բաժանումը յառաջացած էր եկեղեցւոյ ծոցին մէջ. վերահաստատելու համար խաղաղութիւնը եւ միութիւնը Ս. Պողիկարպոս կը ճամբորդէ Հռոմ: Ս. Իրենէոս այդ օրերուն Հռոմի Անիքտոս (154-166) եւ Զմիւռնիոյ Ս. Պողիկարպոս հայրապետերը կը հաստատեն, թէ պահքի տօնին վերաբերեալ տարբերութիւնը չեն կրնար խոչընդոտել հաւատքի միութեան:
Սբ․ Պողիկարպոսին նամակներն ու գիրքը
Ս. Իրինէոս Ս. Պողիկարպոսին գրած է եկեղեցւոյ շատ տարբեր նամակներ այդ նամակներէն փրկուած է Փիլիպեցիներուն ուղղուած նամակը: Մեկնաբան Փ․ Ն․ Հարիսըն (Անգլերէն՝ P. N. Harrison) ուսումնասիրելով կ'ըսէ, թէ Փիլիպեցիներուն գիրքը բաղկացած է երկու տարբեր նամակներէ, որոնք ուղղուած են Փիլիպեցիներուն: Առաջին նամակը 13 գլուխէ կը բաղկանայ, իսկ երկրորդը՝ 12 գլուխէ, երկրորդ գիրքը գրուած է առաջինէն 20 տարի անց: Այս նամակին մէջ Սուրբը կ'անդրադառնայ Տիրոջ մարմնացման եւ ճշմարտութեան: Իր նամակը կը բովանդակէ Աստուածաշնչական առատ մէջբերումներ եւ Քրիստոնէական ընդհանուր գաղափարներ: Այս գիրքը նաեւ խորհուրդներ կու տայ, թէ ինչպէս երիտասարդը անարատ կեանք մը ապրի եւ այլն․․․ Նաեւ ցուցմունքներ կը տրուի Փիլիպէ քաղաքի կղերականներուն: Նամակը պահուած է Լատիներէն լեզուով իսկ Յունարէնով 1-9 գլուխները: Քրիստոսի եկեղեցւոյ առաջին հայրաբանը Եւսեբիոս, որ հայ եկեղեցւոյ առաջին գիրքը կը գրէ, մէջբերումներ կատարած է 9-րդ եւ 12-րդ նամակներէն: Հայ եկեղեցին Ս. Պողիկարպոսը դասած է Սուրբերու կարգին:
Նահատակութիւն
Հռոմէն վերադառնալէ ետք, Ս. Պողիկարպոս կը նահատակուի Զմիւռնիոյ մէջ 156-ին եւ այս Անտոնինոս Պիոսի իշխանութեան հալածանքներուն ատեն: Կայ ուրիշ տեսակէտ մը, որ Ս. Պողիկարպոս նահատակուած է 167-ին Մարկոս Աւրելիոսի օրերուն. Այս մասին մանրամասն գրուած է Ս. Պողիկարպոսի վկայութեան մէջ:
Աղբիւրներ
« Հայրաբանութիւն » Եզնիկ Ծ. Վրդ.Պետրոսյան Ս. Էջմիածին 1996։ Վերահրատրարակուած Երեւանի մէջ, ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՍՏՎԱԾԱՇՆՉԱՅԻՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ, Եզնիկ Արքեպիսկոպոս Պետրոսյան։
Նիսիրոս
Նիսիսրոս (յուն․՝ Νίσυρος), հարաւային Էգէականի հրաբխային կղզի, Տոտեքանիսա։ Կը գտնուի Ռոտոսին հիւսիս-արեւմուտքը, Քոս, Թիլոս եւ Ասթիփալէա կղզիներուն միջեւ։
Աշխարհագրութիւն
Նիսիրոս հրաբխային կղզի է եւ մաս կը կազմէ հարաւային Յունաստանի հրաբխային գօտիին։ Առաջին ընդծովեայ պայթումները տեղի ունեցած են 150000 տարի առաջ։  Սակայն հրաբխային գլխաւոր աշխուժութիւնը կատարուած է 40000 - 10000 տարիներ առաջ։
Կղզին կը բաղկանայ հրաբխային լեռներէ։ Ունի 5 հրաբերաններ։ Անոր կեդրոնը կը գտնուի 4 քլ․ տրամագիծով քալտերան, որուն մէջ կը գտնուի աշխարհի ջրաջերմական ամենամեծ հրաբերանը՝ Սթեֆանոս (300 մեթր տրամագիծ)։  Հրաբխային վերջին ժայթքումը տեղի ունեցաւ 1888-ին եւ այժմ կղզիին վրան կան գործօն ծխաններ։  Նիսիրոսի կեդրոնը կը բարձրանայ խանձաքար մը (700 մ․)՝ կղզիին ամենաբարձր կէտը։ Շնորհիւ հրաբխային գործունէութեան, Նիսիրոս ջերմուկներ ունի, որոնց ջուրի ջերմաստիճանը 30° - 60° C է։  Գլխաւոր ջերմուկներն են Փալի եւ Լութրա։
Տնտեսութիւն
Բնակիչները կը զբաղին երկրագործութեամբ, ձկնորսութեամբ եւ զբօսաշրջիկութեամբ։ Չեչաքարի շահագործումը կղզիին գլխաւոր եկամուտն է։
Դիցաբանութիւն
Ըստ յունական դիցաբանութեան, կղզին կը ծագի Հսկաներուն կռիւին (Γιγαντομαχία) ժամանակ։ Երբ Ողիմպոսի աստուածները կը հալածէին Հսկաները, հսկայ Փոլիվիոթիս լողալով կը ճեղքէ Էգէականը եւ հազիւ հասած Քոսի բացերը, Փոսիտոնաս աստուածը հետեւելով Զեւսին հրահանգին՝ անհետացնել Փոլիվիոթիսը, իր եռաժանիով Քոսէն մաս մը կ՛ առնէ եւ հսկային վրայ նետելով զայն կը ջախջախէ։ Այդ հողակտորը Նիսիրոս կը կոչուի։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Տոտեքանիսայի կղզիներ Ստորոգութիւն:Էգէական ծովու կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Սմբատ Սպարապետ
Սմբատ Սպարապետ, Կիլիկեան Հայաստանի յայտնի զօրավար, պատմիչ, դիւանագէտ, օրէնսգէտ եւ բանաստեղծ։
Կենսագրութիւն
Սմբատ Սպարապետը Կոստանդին պայլի աւագ որդին է եւ Հեթում Ա (1226-1270 թթ.) արքայի աւագ եղբայրը։
Պատմական ասպարէզ մուտք գործած է Լեւոն Բ. արքայի (1187-1219 թթ.) կառավարման վերջին շրջանին։ Ան, իր եղբօր՝ Հեթում Ա-ի գահ բարձրանալէն ետք ստանձնած է սպարապետի պաշտօնը՝ վարելով զայն կէս դար։ Սմբատ Սպարապետի նախնիները Կիլիկիա տեղափոխուած են 11-րդ դարուն Մեծ Հայքէն, հաստատուած են Լամբրոնի մէջ, ապա իրենց իշխանութիւնը տարածած են Կիլիկիոյ որոշ բերդերու վրայ՝ հիմք դնելով Հեթումեաններու իշխանութիւնը։
Սմբատ Սպարապետի դիւանագիտական գործունէութիւնը
Սմբատ Սպարապետը մեծ աւանդ ունեցած է դիւանագիտական ասպարէզէն ներս։ Երբ 1243-ին մոնղոլները սկսան սպառնալ Կիլիկիան Հայաստանի անվտանգութեան, Հեթում Ա-ը Սմբատ Սպարապետի եւ Կոստանդին պայլի գլխաւորութեամբ պատուիրակութիւն ուղարկեց Կեսարիա՝ մոնղոլ զօրքերու գլխաւոր հրամանատար Բաչու Նոյինի մօտ։ Սմբատ Սպարապետի վարած յաջող բանակցութիւններուն իբրեւ արդիւնք, մոնղոլ զօրահրամանատարի հետ ստորագրուեցաւ համաձայնութիւն մը, որուն համաձայն Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւնը պարտաւոր էր մոնղոլական զօրքին պարենամթերք մատակարարել, ինչպէս նաեւ հարկ եղած պարագային օժանդակ զօրք տրամադրել։ Մոնղոլներն ալ իրենց կարգին ստիպուեցան պահպանել Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան ինքնուրույնութիւնը՝ միաժամանակ պահանջելով յատուկ պատուիրակութիւն ուղարկել Մեծ Խանի մօտ՝ պայմանագիրը վաւերացնելու համար։ 1248-ին Սմբատ Սպարապետը ուղեւորուած է մոնղոլներու տէրութեան մայրաքաղաք՝ Ղարաղորում, ուր նախապատրաստած է Հեթում Ա-ի այցելութիւնը մեծ խանին։ 1250 թուականին վերադարձած է հայրենիք, իսկ 1254-ին ուղեկցած է Հեթում Ա-ին՝ դէպի Մոնղոլիա, մասնակցած է Մանգու խանի հետ հայ-մոնղոլական պայմանագիրի կնքման։
Սմբատ Սպարապետի գրական ժառանգութիւնը
Սմբատ Սպարապետի գրական ժառանգութիւնը բազմատեսակ է։ Ան հեղինակած է իրաւական, պատմական բնոյթի երկեր, կատարած է թարգմանութիւններ եւ գրած է բանաստեղծութիւններ։
Դատաստանագիրք
Սմբատ Սպարապետը 1265-ին հեղինակած է «Դատաստանագիրք» օրէնքներու ժողովածուն, որ արժէքաւոր սկզբնաղբիւր է Կիլիկիոյ հայկական պետութեան հասարակական-քաղաքական կարգերու ուսումնասիրութեան համար։ Այն բաղկացած է 202 յօդուածներէ, որոնք լուսաբանած են պետութեան 13-րդ դարու ընկերային-իրաւական յարաբերութիւնները։ «Դատաստանագիրք»-ին մէջ արտացոլուած են արքայի ու անոր վասալներու, աշխարհիկ եւ հոգեւոր իշխանութեան ներկայացուցիչներու, տէրերու եւ ճորտերու իրաւական յարաբերութիւնները, ինչպէս նաեւ՝ օրէնքներ առեւտրականներու եւ արհեստաւորներու վերաբերեալ։
Անտիոքի Ասիզներ
«Անտիոքի ասիզները» միջնադարեան իրաւագիտական մտքի արժէքաւոր յուշարձաններէն մէկն է։ Սմբատ Սպարապետը Անտիոքի խաչակիր իշխանութեան օրէնքներու այս ժողովածուն թարգմանած է 1253 թուականին։ «Անտիոքի Ասիզներ»-ու ֆրանսերէն ինքնագիրը չէ պահպանուած։ Հին ֆրանսերէնէն Սմբատ Սպարապետի թարգմանած «Անտիոքի Ասիզները» պահպանուած է երկու խմբագրութեամբ։ «Անտիոքի ասիզները» առաջին անգամ հայերէնէն ֆրանսերէնի թարգմանած է Ղեւոնդ Ալիշանը ։ «Անտիոքի Ասիզները» բաղկացած է երկու մասերէ. առաջին մասը՝ 17, երկրորդ մասը՝ 21 յօդուած։ Գիրքը բովանդակած է սենիորի եւ վասալի իրաւական յարաբերութիւնները, ունեցուածքային, քրէական, ինչպէս նաեւ ընտանեկան, ժառանգական եւ շարք մը այլ յօդուածներ ։
Տարեգիրք
Սմբատ Սպարապետին վերագրում են նաեւ Ռուբինեան թագաւորութեան պատմութեան՝ «Տարեգրքի» հեղինակումը, որ երկար ժամանակ անյայտ էր։ 1848 թուականին Մ. Ֆ. Պրոսեն Էջմիածնի վանքի գրադարանին մէջ յայտնաբերեց այդ ժամանակագրութեան երկու ձեռագիր օրինակեր, որոնց հիման վրայ 1856 թուականին լոյս տեսաւ «Տարեգրքի» առաջին հրատարակութիւնը Ոսկան Յովհաննէսեանցի կողմէ «Սմբատայ Սպարապետի եղբօր Հեթմոյ առաջնոյ արքայի Հայոց Պատմութիւն Յունաց ի Կոստանդնուպոլիս եւ Հայոց Մեծաց ըստ կարգի ժամանակաց» խորագիրով, ապա 1859 թուականին Կարապետ վ. Շահնազարեանցի կողմէ Փարիզի մէջ լոյս տեսաւ երկրորդ հրատարակութիւնը՝ «Տարեգիրք արարեալ Սմբատայ Սպարապետի հայոց որդւոյ Կոստանդեայ կոմսին Կոռիկոսոյ» վերնագիրով։ Աւելի ուշ, 1876-ին, ի յայտ եկաւ մէկ ձեռագիր օրինակ եւս, որ հրատարակուեցաւ 1956-ին, Սերովբէ Ագլեանի կողմէ՝ անհրաժեշտ որոշ նշումներով։ Այս աշխատութեան մէջ արժէքաւոր եւ հարուստ տեղեկութիւններ հաղորդուած են Կիլիկիոյ հայկական պետութեան, հարեւան երկիրներու յարաբերութիւններու, հայ-մոնղոլական զինակցութեան եւ շարք մը այլ հարցերու վերաբերեալ։
Չափածոյ գրութիւններ
Սմբատ Սպարապետի գրական ժառանգութենէն մեզի հասած են նամակներ, որոնցմէ 1247-ին Կիպրոսի արքայ Հենրիխին գրած նամակը պատմական կարեւոր նիւթեր կը պարունակէ։ Սմբատ Սպարապետը այդ նամակին մէջ կը նկարագրէ այն աւերուածութիւնները, որոնք կատարած էին մոնղոլները կեդրոնական Ասիոյ խոշոր մուսուլմանական քաղաքներուն մէջ եւ տեղեկութիւններ կը հաղորդէ կայսրութեան մէջ քրիստոնեայ տարրի նշանակալից դերին մասին։ Սմբատ Սպարապետի գրիչին կը պատկանին նաեւ շարք մը բանաստեղծութիւններ, որոնցմէ 1269-ին գրուած «Ի ճաշոց գիրս» բանաստեղծութիւնը, որ նուիրուած է Մառի ճակատամարտին, պատմական նշանակութիւն ունի։
Սմբատ Սպարապետի տնտեսագիտական գաղափարները
Ըստ Սմբատ Սպարապետի աշխատութիւններուն, եկեղեցւոյ եկամուտներու գլխաւոր աղբիւրներ կը համարուին սեփական կալուածներու ընդլայնումը եւ ժողովուրդէն կատարուող գանձումները։ Հեղինակը անդրադարձած է նաեւ գանձուած եկամուտներու պահպանման, բաշխման եւ օգտագործման ձեւերուն։ Ինչպէս պետական, այնպէս ալ եկեղեցական ունեցուածքի յափշտակութեան համար Դատաստանագիրքին մէջ մահապատիժ սահմանուած է։ Սմբատ Սպարապետը անդրադարձած է նաեւ հողային ռենտայի բոլոր ձեւերուն, ինչպէս նաեւ արտադրութեան շարք մը միջոցներու վաճառքի պայմաններուն։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմիչներ Ստորոգութիւն:Հայ դիւանագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ձայն Համշենական
«Ձայն համշենական», հայագիտական ամսաթերթ, որ հիմնականին կը հրապարակէ համշենահայերու եւ Համշեն հայաբնակ շրջանին առնչուող յօդուածներ։ Կը հրատարակուի «Համշեն» հայրենակցական-բարեգործական հասարակական կազմակերպութեան կողմէ 2004 թուականէն ընդհատումներով։ Թերթին մէջ կը հրապարակուին ինչպէս հայերէնով, այդպէս ալ ռուսերէնով յօդուածներ։ Թերթի գլխաւոր խմբագիրն ու պատասխանատուն Սերգէյ Վարդանեանն է։ Ունի 1000 օրինակ տպաքանակ ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Գուրգէն Ջանիբէկեան
Գուրգէն Ջանիբէկեան, հայ դերասան։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Երեւան: Նախնական կրթութիւնը Երեւանի մէջ ստանալէ ետք, 1917-ին աւարտած է Երեւանի ռուսական ուսուցչական պատրաստութեան դասընթացքը:
Բեմ բարձրացած է Մկրտիչ Գարագաշի եւ Սուզան Գարագաշի բեմական ներկայացումներուն: Որոշ ժամանակ մասնակցած է նաեւ Զարիֆեան-Աբէլեան խումբերու ներկայացումներուն:
Գործունէութիւն
Ջանիբէկեան, դերասանական համբաւ ձեռք ձգելէ որոշ ժամանակ ետք անդամակցած է Ամօ Խարազեանի շրջիկ թատրոնին, Արմէն Արմէնեանի թատերախումբին եւ «Թիֆլիզի հայ տրամա»յի թատրոնին:
Դերասանը 1924 թուականին եղած է Երեւանի առաջին պետական թատրոնի (այժմ՝ Սունդուկեանի անուան թատրոն) դերասան, իսկ 1965-1967 թուականներուն նոյն թատրոնին տնօրէնը:
Եղած է Հայկական թատերական ընկերութեան առաջին նախագահը՝ 1940-1949 թուականներուն: Դերասանութեան կողքին զբաղած է նաեւ թարգմանութեամբ. բազմաթիւ օտար թատրերգութիւններ թարգմանած է հայերէնի:
Ջանիբէկեան դերասանութեան կողքին զբաղած է նաեւ ուսուցչութեամբ, որոշ ժամանակ դասաւանդելով Երեւանի Թատերական հիմնարկին մէջ:
Գուրգէն Ջանիբէկեան ընդհանրապէս բեմ բարձրացած է «աղա»ներու դերերով եւ եղած է «հակառակորդ» դերերու լաւագոյն ներկայացուցիչներէն մէկը :
Թատրերգութեան կողքին Ջանիբէկեան դերեր ստանձնած է նաեւ ժապաւէններու մէջ, որոնցմէ են՝ «Կարօ», «Զանգեզուր», «Սեւանի ձկնորսները», «Թռիչք անդունդի վրայով» եւ ուրիշներ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ձայն (թերթ)
«Ձայն», քաղաքական, հասարակական եւ տնտեսական շաբաթաթերթ։ Հանդիսացած է Հայ բանուորական կազմակերպութեան (սպեցիֆիկներու) օրգանը։ Լոյս տեսած է 1906-1907 թուականներուն, Թիֆլիսի մէջ։ Խմբագիր՝ Տ. Իսախանեան։
Հակադրուելով պոլշեւիկներուն՝ գովազդած է բանուոր դասակարգի տարանջատում՝ ըստ ազգային պատկանելութեան։ Թերթը իւրովի ներկայացուցած է Հարաւային Կովկասի մշակութային կեանքը, աշխատաւորութեան կենցաղը, ծանօթացուցած կրթական գործի դրուածքին։
Ձիթենի (հանդէս)
Տպագրած է կարճ պատմուածքներ ու բանաստեղծութիւններ, հետաքրքրական տեղեկութիւններ նշանաւոր մարդոց կեանքէն, հանրամատչելի յօդուածներ արուեստի, գրականութեան, պատմութեան, բժշկութեան, կենդանիներու ու բոյսերու վերաբերեալ, աշխարհագրական տեղեկութիւններ տարբեր երկիրներու ու քաղաքներու մասին։ Ունեցած է նաեւ առակներու, ծաղրանկարներու, թեւաւոր խօսքերու եւ այլ բաժիններ։
Ձայն (թերթ)
Տպագրած է նաեւ գեղարուեստական գործեր, թարգմանութիւններ։ «Ձայն» շաբաթաթերթին նախորդած է «Կեանք» (1906 թուականին, Թիֆլիսի) շաբաթաթերթը։
Ձիթենի (հանդէս)
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պուլկարիոյ հայկական պարբերականներ
Ձայն (թերթ)
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Վրաստանի պարբերականներ
Այնթապի Հայերը (գիրք)
Այնթապի Հայերը կամ Այնթապի Հայերը՝ Օսմանեան Կայսրութեան Շրջանի մը Մէջ Տեղի Ունեցած Ցեղասպանութեան Տնտեսական Կողմը, (Անգլերէն՝ The Armenians of Aintab: The Economics of Genocide in an Ottoman Province)։ Գիրք մըն է պատմաբան Իւմիթ Քուրթ ի գրիչով, որ կը պատմէ քաղաքի Հայութեան սեփազրկութեան ու անոր արդիւնքով կը ծնի միատարր թրքական քաղաքը, ուր ան կը ծնի ու կը մեծնայ։
Գիրքին Համաբնագիրը (քոնթեքսթ)
Այս աշխատութեան մէջ Տոքթոր Քուրթ կը խորասուզուի իր ծննդավայր Այնթապ քաղաքը համասեր դարցուցած Հայոց կալուածներուն յափշտակութեան մանրամասնութեանց մէջ։ Ան մասնաւորապէս կը զննէ այն բնակչութիւնը որ շահեցաւ ցեղային զտումներէն։
Գրելուն Դրդապատճառը
Իւմիթ Քուրթ-ը, ծնած ու մեծցած է Այթապ քաղաքին մէջ, որ այսօր թուրքերը կ՚անուանեն՝ Կազիանթէփ (Թրքերէն՝ Gaziantep)։ Մեծ Եղեռնին յաջորդած տարիներուն, Այնթապի մէջ (օսմանեան կայսրութեան գրաւումի օրերուն ալ դեռ այսպէս կը կոչուէր քաղաքը) Հայկական հետքը ոչ միայն ջնջուեցաւ, այլ փոխարինուեցաւ բոլորովին ուրիշ ներկայութեամբ մը, անոր համար արդէն Կազիայնթէփ դարձած քաղաքը սովորական քաղաքի մը կերպարանքն ունէր, ինչպէս ոեւէ մէկուն այնպէս ալ Տոքթոր Քուրթ-ի աչքերուն։ Իւմիթ Քուրթ-ը կ՚ապշի երբ կը տեղեկանայ թէ իր քաղաքը ատենօք ունէր ստուարաթիւ եւ գործունեայ Հայ բնակչութիւն։
Գիրքին Աղբիւրները
Տոքթոր Իւմիթ Քուրթ-ը Այնթապի Հայերը գիրքը շարադրած է օգտուելով Հայկական, օսմանական, թրքական, Պրիթանական եւ Ֆրանսական արխիւներէն, ինչպէս նաեւ յիշատակագիրներէ, անձնական օրագիրներէ, բանաւոր տեղեկագրութիւններէ, եւ նոր յայտնաբերուած կալուածներու լուծարումի արձանագրութիւններ։ Ասոնք բոլորը միատեղուած կը ներկայացնեն ցեղասպանութեան անգին տեղեկագրութիւն մը։
«Մխիթար Սեբաստացի» Կրթահամալիր
«Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիր, ուսումնական հաստատութիւն Երեւանի մէջ։ Կ՚իրականացնէ ամբողջական միջնակարգ (նախակրթական, հանրակրթական, աւագ), արհեստագործական, միջին մասնագիտական եւ լրացուցիչ կրթական ծրագիրներ։ Հիմնուած է 1989-ին այն ժամանակ Խորհրդային Հայաստանի Կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութեան կողմէ եւ կը կրէ Մխիթար Սեբաստացիի անունը։
Կրթական ծրագիրը
Կրթահամալիրը կ՚իրականացնէ պետական այլընտրանքային (հեղինակային) կրթական ծրագիր, որու ընթացքին կը կարեւորուի սորվողի եւ ուսուցիչի համատեղ ստեղծական աշխատանքը։ ՏՏ-ները եւ օտար լեզուները կը գործածուին առաջին դասարանէն։ Սորվողի նախասիրութիւնը ուսումնական ծրագիրով որոշուած գործունէութիւն է, որ կ՚իրականացուի լաբորատոր-մասնագիտական միջավայրի մէջ։
Կրթահամալիրէն ներս կը գործեն բազմաթիւ ակումբներ, որոնցմէ են Գիտակներու ակումբը, Անգլախօսներու ակումբը, Հայրենագիտական ակումբը, Տիեզերք ակումբը, Էկոլոգներու ակումբը, Բուսաբաններու ակումբը, Երիտասարդ քիմիկոսներու ակումբը, TV ակումբը եւ այլն։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Երեւանի ուսումնական հաստատութիւններ Ստորոգութիւն:Դպրոցներ այբբենական կարգով
Այտա Գույումճեան
Այտա Գույումճեան, գրող եւ դասախօս։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Ֆալլուժա (Իրաք): Երբ դպրոց յաճախելու տարիքին հասած է, ընտանեօք փոխադրուած են Պաղտատ:
1952-ին մէկ տարուան կրթաթոշակ մը շահելով` Այտա մեկնած է Մ. Նահանգներ, ուր յաճախած է Սիէթըլի «Ուաշինկթըն» համալսարանը:
Այդ տարիներու Իրաքի խառնակ վիճակը պատճառ դարձած է, որ ան երկարաձգէ իր կեցութիւնը, ապա վերջնականապէս հաստատուած է հոն` ամուսնանալով ամերիկացի ճարտարապետի մը հետ :
Ան ամբողջ 30 տարի կը պաշտօնավարէ պետական դպրոցներու մէջ. ան նաեւ մրցանակներու կ՛արժանանայ իր յօդուածներուն եւ գրական փորձերուն համար:
Ան ունի երեք մանչ, ութ թոռ եւ երկու ծոռ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Ղափան (թերթ)
«Ղափան», խորհրդային շրջանի երկօրեայ թերթ, ՀԿԿ Ղափանի շրջանային կոմիտէի եւ ժողովրդական դեպուտատներու Ղափանի շրջանային ու քաղաքային սովետներու օրգան։ Առաջին անգամ լոյս տեսած է 1930 թուականին, Ղափանի մէջ (1930-1935 թուականներուն՝ «Պայքար պղնձի համար», 1936-1941 թուականներուն, 1946-1979 թթ.-ին՝ «Պղնձի համար», 1979 թուականէն՝ «Ղափան»)։
Լուսաբանած է շրջանի ու քաղաքի աշխատաւորութեան, կուսակցական, արհմիութենական եւ կոմերիտական կազմակերպութիւններու գործունէութիւնը տնտեսական ու մշակութային շինարարութեան մէջ, հասարակական կեանքի բոլոր բնագաւառներուն մէջ։ Ուշադրութեան կեդրոնը պահած է արդիւնաբերական ձեռնարկութիւններու, կոլտնտեսութիւններու ու սովետական տնտեսութիւններու աշխատանքները, սոցիալիստական մրցութեան, արտադրանքի որակի բարելաւման հարցերը։
Տեղեկութիւններ հաղորդած է նաեւ ԽՍՀՄ, Հայկական ԽՍՀ եւ արտասահմանեան երկիրներուն մէջ տեղի ունեցող կարեւոր համարուող իրադարձութիւններու վերաբերեալ (խորհրդային քարոզչութեան սահմաններով), ծանօթացուցած քաղաքի ու շրջանի մշակութային, մարզական կեանքին, տուեալ գրական էջեր։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Աշոտ Բլէեան
Աշոտ Շամխալի Բլէեան (4 Սեպտեմբեր 1955, Երեւան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), ՀՀ պետական, կուսակցական, հասարակական գործիչ, մանկավարժ, Երեւանի «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրի հիմնադիր տնօրէն, հեղինակային ծրագրի ղեկավար։
Կենսագրութիւն
Երեւանի «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրի տնօրէնն է 1989-էն (ՀԽՍՀ ժողկրթնախարարութեան հանրակրթական փորձնական գիտաարտադրական համալիր, ՀՀ ԿԳՆ փորձարարական-հետազօտական միաւորում)։ Վերջին անգամ ընտրուած է 2017-ին։
Աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանը՝ ֆիզիկոսի որակաւորմամբ։
1991-ին եղած է պատգամաւորներու Երեւանի քաղաքային խորհուրդի գործկոմի նախագահի տեղակալ։
1994-2002` «Նոր ուղի» հասարակական-քաղաքական կազմակերպութեան նախագահ։
1990-ին ընտրուած է ՀՀ Գերագոյն խորհուրդի պատգամաւոր։
1998-ին եղած է ՀՀ Նախագահի թեկնածու։
2020-ին «Նոր ուղի» քաղաքացիական նախաձեռնութեան հիմնադիր։
Այնթապի Հերոսամարտը (գիրք)
Այնթապի Հերոսամարտը կամ Այնթապի Հերոսական Ճակատամարտը գիրք մըն է Գէորգ Պապոյեանի գրիչով, Անգլերէնի թարգմանուած է պատմաբան Իւմիթ Քուրթ ի գիրջով որ կը պատմէ
Այնթապի ՀերոսամարտըԱյնթապի Հերոսամարտը 1920 թուականի Ապրիլին տեղի ունեցած որ տեղի ունեցաւ յարձակող Քէմակլական թուրքերուն եւ քաղաքի Հայ բնակչութեան միջեւ։
Այնթապ Քաղաքը
Այնթապ Կիլիկիոյ գլխաւոր քաղաքներէն է եւ կը գտնուի Եփրատ ի վտակ Սաճուրի ափին: Ի. դարու սկիզբի տուեալներով, ունէր 50 հազար բնակիչ, որուն 20 հազարը հայեր էին: Այնթապցի հայերը գլխաւորաբար արհեստաւորներ եւ առեւտրականներ էին:
Այնթապի մէջ կը գործէին հայկական վեց եկեղեցիներ. Սուրբ Աստուածածին մայր եկեղեցին կառուցուած էր 19-րդ դարու վերջաւորութեան: Վարժարաններ` Վարդանեան, Ներսէսեան, Հայկանուշեան եւ աւետարանականներու Այնթապ քոլէճը, իսկ 1912¬ին բացուած է Կիլիկեան ճեմարանը:
Քաղաքը Մարտին նախորդած Մեծ Եղեռնի Օրերուն
Այնթապցիք 1915-ին տեղահանուեցան եւ քշուեցան Տէր Զօրի անապատները: Առաջին աշխարհամարտի աւարտին, Օսմանեան կայսրութեան պարտութենէն ետք, Այնթապ անգլիական գրաւումի ենթարկուեցաւ, որմէ ետք, 1919-ին, քանի մը հանգրուանով, այնթապցիք վերադարձան իրենց պապենական օճախները, որոնք թալանուած էին: Այդ ժամանակ Այնթապ ունէր 40 հազար բնակիչ, որուն 18 հազարը` հայեր: Այնթապցիք կազմեցին Ազգային միութիւն, որ դարձաւ տեղական իշխանութիւն:
Ճակատամարտը
1920 թվականի ապրիլի 1-ին թուրքական կանոնավոր զորքի և ավազակախմբերի կողմից Այնթապի հայկական թաղերի վրա հարձակումից հետո, Ս. Աստվածածին եկեղեցու զանգակատնից արձակված հրազենային վեց համազարկով տրվեց Այնթապի ինքնապաշտպանության սկիզբն ազդարարող ազդանշանը:
Ստեփանոս Օրբելեան
Ստեփանոս Օրբելեան, հայ պատմագիր, աստուածաբան, բանաստեղծ եւ քաղաքական գործիչ, արքեպիսկոպոս, Սիւնիքի Առաջնորդ։
Կենսագրութիւն եւ գործունէութիւն
Օրբելեաններու իշխանական տոհմէն է։ Հայրը՝ Տարսայիճ Օրբելեան, Սիւնիքի Իշխանաց իշխան, հայոց եւ վրաց Աթաբեկն էր։ Ստեփանոս մանուկ հասակէն կ՚որդեգրուի իր հօրեղբօր՝ Սիւնիքի գահերէց իշխան Սմբատի կողմէ։ Ուսումը կը ստանայ Տաթեւի վանքին մէջ եւ Գլաձորի համալսարանին մէջ։ 1273 թուականին, Սմբատ Օրբելեանի մահէն ետք, Տարսայիճ Օրբելեանի ընտանիքը կը տեղափոխուի Վայոց ձորի իշխանանիստ Եղեգիս գիւղաքաղաքը։ Ստեփանոս Օրբելեան ուսումը կը շարունակէ Ամաղուի Նորավանք դպրոցին մէջ, դպիր կը կարգուի, ապա սարկաւագ, ետքը կուսակրօն քահանայ 1280-ին։ 1285 թուականին, երբ հայրը՝ Տարսայիճ Օրբելեանը Սիւնիքի իշխան կը նշանակուի, վարդապետական գաւազան ստացած Ստեփանոս Օրբելեանը կ՚ուղարկուի Կիլիկեան Հայաստան՝ Հայոց Կոստանդին Բ Կատուկեցու կաթողիկոսին ձեռամբ եպիսկոպոս օծուելու եւ Սիւնեաց Առաջնորդ կարգուելու համար, Հռոմկլայի մէջ եւ 1287-ին կը վերադառնայ Սիւնիք։ Իր հօր աջակցութեամբ կը միաւորէ Սիւնեաց՝ Տաթեւի ու Նորավանքի առաջնորդութիւններու երկփեղկուած թեմը եւ զայն կ՚ենթարկէ իր հոգեւոր իշխանութեան՝ «մէկ առաջնորդ եւ մէկ իշխեցող» նշանաբանով։
Ստեփանոս Օրբելեանը մոնղոլ իշխաններ Արղունէն (1284–91), Քեյղաթուէն (1291–95) եւ Ղազանէն (1295–1304) ձեռք կը բերէ Սիւնեաց հոգեւոր կեդրոններու եւ եկեղեցականներու ապահարկութեան վիճակը հաստատող արտօնագրեր։ Սիւնեաց Առաջնորդը իր իշխանական ժառանգաբաժինէն առատ նուիրատուություններ կը կատարէ Սիւնեաց նահանգի գրչութեան եւ կրթական կեդրոններուն, կը նպաստէ Գլաձորի համալսարանի բարգաւաճման, կ՚աջակցի դասախօսներուն եւ ուսանողներուն, ընդօրինակել կու տայ շարք մը ձեռագրեր՝ Աւետարաններ, մեկնողական եւ պատմական երկեր։ Կը կարգաւորէ Սիւնեաց առաջնորդութեան վարչատնտեսական խնդիրները, կը ծաւալէ շինարարական գործունէութիւն՝ հիմնովին վերակառուցելով Տաթեւի վանքը (1297-ին)։ Եղած է Հայ եկեղեցւոյ ուղղափառութեան ու աւանդութեան ինքնուրոյնութեան պահպանման մեծ գաղափարախօսներէն ու պաշտպաններէն, արեւելեան վարդապետներու հետ պայքար մղած է Հռոմի կաթողիկէ եկեղեցւոյ հետ միաւորուելու փորձերուն, Հայ եկեղեցւոյ մէջ ծիսադաւանական նորամուծութիւններու, Կիլիկեան Հայաստանի մէջ մեծ ազդեցութիւն ձեռք բերած լատինամետ հոսանքի եւ քաղկեդոնականութեան դէմ։ 1297 թուականին կը հրաւիրէ եկեղեցական ժողովի, ուր կը մերժէ Հայ եկեղեցւոյ դաւանանքի ու ծէսերի մէջ նորամուծութիւններ մտցնելու եւ Հռոմի պապի գերիշխանութիւնը ընդունելու՝ կաթողիկոս Գրիգոր Է. Անավարզեցիի պաշտօնական առաջարկը։
Կը վախճանի 1303 թուականին ։ Ամփոփուած է Նորավանքի Օրբելեաններու տոհմական գերեզմանատան մէջ։
Ստեղծագործութիւններ
Ստեփանոս Օրբելեանը պատմական եւ դաւանական բնոյթի երկերու եւ թղթերու, ինչպէս նաեւ բանաստեղծութիւններու հեղինակ է։ Ամենայայտնի գործը «Պատմութիւն Նահանգին Սիսական» կամ «Պատմութիւն Տանն Սիսական» (1297) աշխատութիւնն է, ուր ան կը ներկայացնէ Սիւնեաց աշխարհի եկեղեցական եւ քաղաքական ամբողջական պատմութիւնն ու աշխարհագրութիւնը։ Աշխատութիւնը հիմնուած է ոչ միայն հայ եւ օտար պատմիչներու երկերու, այլեւ վաւերագրերու վրայ (Հայոց թագաւորներու եւ Սիւնեաց իշխաններու, Հայոց կաթողիկոսներու եւ Սիւնեաց եպիսկոպոսներու նամակներ, հրովարտակներ, կալուածագրեր, ընծայագրեր եւ վիմական արձանագրութիւններ)։ Երկը ժամանակագրական առումով կ՚ընդգրկէ Հայոց թագաւոր Տրդատ Ա-էն մինչեւ 13-րդ դարու վերջին իրադարձութիւնները։ Արժէքաւոր են պատմութեան այն հատուածները, որոնք հեղինակը շարադրած է իբրեւ ականատես։ Երկին մէջ յիշուած է Սիւնեաց նախարարութեան առաջացման, Հայաստանի մէջ անոր դերին, Սիւնիքի մէջ քրիստոնէութեան տարածման, Սիւնեաց եպիսկոպոսութեան, վանքերու հոգեւոր-մշակութային, տնտեսական եւ քաղաքական կեանքի, գրչութեան կեդրոններու, վարդապետարաններու, Օրբելեան իշխանական տան պատմութիւնը։ Ան կազմած է Սիւնիքի նախարարներու, եպիսկոպոսներու, ինչպէս նաեւ Հայոց կաթողիկոսներու ժամանակագրութիւնները։ Պատմութեան մէջ զետեղած է Գրիգոր Է. Անավարզեցիին ուղղուած արեւելեան վարդապետներու, Սիւնեաց նախարարներու ու հոգեւորականներու ստորագրութեամբ վաւերացուած իր թուղթը, ուր Հայոց կաթողիկոսին խորհուրդ տրուած է «անթերի պահել երեք աստուածագումար ժողովներու, Սուրբ Գրիգորի եւ անոր որդիներու ու թոռներու հաւատքի սահմանը», ազգային-եկեղեցական ժողովներու կանոնները, հայոց աւանդութիւններն ու ծիսադաւանական ուղղափառ սկզբունքները եւ յորդորած է հեռու մնալ Հայ եկեղեցւոյ մէջ նոր կարգեր ներմուծելու մտադրութենէն։ Անոր ջանքերով մեզի հասած են Տաթեւի, Վանեւանի, Մաքենեաց վանքի եւ Նորավանքի վիմագիր արձանագրութիւնները, որոնցմէ շատերը այժմ ոչնչացած կամ անընթեռնելի են։
«Պատմութիւն Նահանգին Սիսական»-ը առաջին անգամ հրատարակուած է Կ. Շահնազարեանի կողմէ՝ 1859-ին, Փարիզի մէջ։ Ռուսերէն թարգմանութիւնը եւ հրատարակութիւնը կատարուած է Մկրտիչ Էմինի կողմէ 1861-ին, Մոսկուայի մէջ (նոր ձեռագրերու համեմատութեամբ ու հակիրճ ծանօթագրութիւններով)։ Մ. Պրոսսէի թարգմանութեամբ տպագրուած է ֆրանսերէն (հ. 1, 2, 1864, 1866), հատուածաբար՝ նաեւ վրացերէն։ Աշխարհաբար թարգմանուած է 1986-ին Ա. Աբրահամեանի կողմէ ։
Ստեփանոս Օրբելեանը հեղինակ է նաեւ այլ պատմական երկի մը՝ «Ժամանակագրութեան», որուն հեղինակային պատկանելութեան հարցը երկար ժամանակ քննարկուեցաւ ։
Խաչատուր Կեչառեցիի խնդրանքով ան կը գրէ «Ողբ Ի Ս․ Կաթուղիկէն» (1299) բանաստեղծութիւնը՝ նուիրուած Էջմիածինի՝ հոգեւոր կեդրոնի կորսուած փառքին։ Երկը կը կրէ Ներսէս Դ. Կլայեցիի (Ներսէս Շնորհալի) «Ողբ Եդեսիոյ» երկի ազգեցութիւնը։
Ստեփանոս Օրբելեանի դաւանաբանական բնոյթի ամենայայտնի գործը «Հակաճառութիւն Ընդդէմ Երկաբնակաց» (1302) ծաւալուն երկն է։ Բաղկացած է 12 գլուխներէ, որոնք նուիրուած են քաղկեդոնականներու (երկաբնակներու) եւ աղանդաւորներու ուսմունքներու հերքումներուն, Քրիստոսի բնութիւններու, մարմնի անապականութեան, Պատարագի «Երգ Երեքսրբենի» սրբասացութեան «խաչեցար»-ի յաւելման, Ս. Ծնունդն ու Մկրտութիւնը միասին տօնելու եւ ծիսական խնդիրներուն։
Արտաքին Յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ արքեպիսկոպոսներ
Ճուլիէթ Աուուատ
Ճուլիէթ Աուուատ (جولييت عوّاد, Ճուլիէթ Նիկողոս Յակոբ Յակոբեան, جولييت نيكوغوس يعقوب هاكوبيان, ), յորդանանահայ դերասանուհի, բեմադրիչ ։ Յորդանանի ամէնանշանաւոր թատերախաղ-դերասանուհին։
Աշխատութիւն
Աուուատը (Յակոբեանը) ծնած է Ամմանի մէջ, ստացած է բակալաւրի (պսակաւոր, պաչլըրզ) կոչում դերասանութեան եւ բեմադրութեան մասնագիտութեամբ Ռուսաստանի մէջ 1972 թուականին և բարձրագույն վկայագիր մանկական թատրոնի մասնագիտութեամբ: Իր առաջին ելոյթը ունեցաւ 1974 թուականին Ալ-Ղաէպ (Բացական/Բացակայողը) թատերգութեամբ, իսկ յաջորդ տարուն ան մասնակցեցաւ իր առաջին հեռացոլաշարքով՝ Ռաս Ալ-Այն։ 1972-1978 թուականներուն աշխատած է իբրեւ մանկական թատրոնի տնօրէն Մշակոյթի եւ Արուեստի մարմնին մէջ իր ամուսինին՝ Ճամիլ Աուուատի հետ :
Ճամփորդ (շաբաթաթերթ)
«Ճամփորդ», Հայաստանի քաղաքային երթեւեկութեան եւ խանութներուն մէջ անվճար բաժնուող շաբաթաթերթ։
Պատմութիւն
Լոյս կը տեսնէ 2 Փետրուար 2016-էն։ Հիմնադիրը շախմատիստուհի Արիանա Կաոիլին էր ։
«Ճամփորդ» թերթը սոցիալական նախագիծ էր։ Թերթի նպատակն էր բարձրացնել քաղաքացիական ներգրաւուածութիւնը՝ մարդոց համար ապահովելով դրական լրատուութեամբ։ «Ճամփորդ» թերթի տպաքանակը 20 հազար օրինակ էր։
Շաբաթաթերթի հիմնական թեմաներն էին երեւանցիներու համար առաւել կարեւոր, տեղական, միջազգային, մարզական, սոցիալ-տնտեսական նորութիւնները եւ իրադարձութիւնները, ինչպէս նաեւ Երեւանի մէջ ապրող յաջողակ մարդոց հետ հարցազրոյցները։
Թուքան
Թուքան (Toucan), «Ramphastidae» ընտանիքին պատկանող նորարեւադարձային թռչուն։ Հասարակ յատկանիշն է մեծ կտուցը։ Այս ընտանիքը կը բաղկանայ 5 սեռէ եւ 43 տարբեր տեսակներէ։
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Թուքանները ծառաբնակ թռչուններ են եւ ընդհանրապէս իրենց բոյները ծառերու կոճղերու խոռոչներուն եւ կամ ուրիշ կենդանիներէ պեղուած ծակերուն մէջ (ինչպէս օրինակ փայտփորիկէն) կը շինեն եւ կ՛ածեն 2-4 ճերմակ հաւկիթներ։ Թխսումի վերջաւորութեան նորածինները մես-մերկ դուրս կու գան առանց վար իյնալու։
Ճամփորդ (շաբաթաթերթ)
Պատմութիւն
«Ճամփորդ»-ը անդրադարձած է հայրենադարձութեան թեմային, ինչպէս նաեւ Երեւանի տարածաշրջաններուն։ Թերթի կարգախօսն է՝ ''Երեւանցիներու համար. Վստահելի, Ոգէշնչող, Տեղեկատուական'' ։
Եալի
Եալի (յուն․՝  Γυαλί), հրաբխային կղզեակ, Նիսիրոս, Տոտեքանիսա, Էգէական ծով, Յունաստան։ Նիսիրոսին փարոսը։
Ճամփորդ (շաբաթաթերթ)
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Թուքան
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Թուքան թռչուններուն կը հանդիպինք զոյգ եւ կամ ալ փոքր խումբերու։ Անոնք չեն գաղթեր։ Ամենածանօթ տեսակն է Թոքօ թուքանը։
Եալի
Նկարագրութիւն
Տարածութիւնն է 4,6 քմ․²։ Եալի կղզեակը կազմուած է երկու բլուրներէ, որոնք իրարու միացած են նեղ հողատարածքով մը։ Հիւսիսէն հարաւ երկարութիւնն է 5 քմ․։ Կղզիին ամէնէն լայն մասը 2,1 քմ․ է, իսկ ամէնէն նեղ մասը՝ 500 մեթր։
Թուքան
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Թուքանները տարածուած են մասնաւորաբար կեդրոնական եւ հարաւային Ամերիկայի մէջ՝ հարաւային Մեքսիքոյէն մինչեւ հիւսիսային Արժանթին։ Ափրիկէի եւ Ասիոյ մէջ, եղնեղջիւր թռչունները կը գրաւեն թուքաններու բնապահպանական խորշերը, որ զուգամերձ բարերշրջութեան օրինակ մըն է։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թռչնաբանութիւն Ստորոգութիւն:Թռչուններ
Եալի
Բնապահպանում
Ամբողջ կղզին յայտարարուած է Բնական Գեղեցկութեան Վայր։ Ունի երկրաբոյսի եւ անհարթ շոճիի անտառներ եւ կաթնուկներ։ Ծովեզերեայ մասին կ'աճին գիհիի ծառեր։
Աշխարհագրութիւն
Կը գտնուի Նիսիրոս եւ Քոս կղզիներուն միջեւ եւ մաս կը կազմէ Նիսիրոսի քաղաքապետութեան։ Բնակչութեան թիւն է 21։ Կղզին մաս կը կազմէ հարաւային Յունաստանի հրաբխային գօտիին։ Չեչաքարի (հիւսիսային բլուր) եւ որսիդի (հարաւային բլուր) քարահանքերը փոքրաթիւ բնակչութեան եկամուտի աղբիւրն են։  Հնադարուն հանքային ոբսիդաքարը կը գործածուէր գործիքներու կառուցման համար։
Պատմական
Եալի հնագիտական պեղումները յայտնաբերած են հին գերեզման մը։ Գտնուած են Նոր Քարէ Դարաշրջանի բնակավայրի աւերակներ (Ք․Ա․ 4-րդ հազարամեակ) եւ պղինձի հալոցներ (Ք․Ա․ 6000 - 5300)։ Վերջինները կը վկայեն մետաղագործութեան վաղահաս գործածութիւն։ Հնագիտական պեղումները կը վկայեն նաեւ, թէ կղզիին վրայ բնակութիւնը եղանակային էր, ինչպէս նաեւ անոր հիւսիսային կողմի հանքերէն ոբսիդ     կ'արտադրուէր։
Հրաբուխը
Եալի կղզին յանգած հրաբուխ է եւ կը գտնուի Նիսիրոսէն 7 քմ․ հիւսիս։ Հրաբուխը կազմուած է երկու հրաբխային խանձաքարերէ՝ հիւսիս-արեւելեան եւ հարաւ-արեւմտեան։  Անոնք իրարու կապուած են նեղուցով մը։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Յունական ժայռակղզիներ Ստորոգութիւն:Յունական հրաբուխներ Ստորոգութիւն:Հրաբուխներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Վանկելիս Փափաթանասիու
Վանկելիս Փափաթանասիու (Βαγγέλης Παπαθανασίου, աւազանի անունով՝ Էվանկելոս Օտիսէաս Փափաթանասիու, (Ευάγγελος Οδυσσέας Παπαθανασίου, 29 Մարտ, 1943 Աղրիա Մաղնիսիաս, Յունաստան - 17 Մայիս, 2022 Փարիզ, Ֆրանսա), Օսքարի մրցանակակիր (1982, «Հուրի ճամբաներ» Chariots of Fire ժապաւէնի երաժշտութիւն ) յոյն երաժիշտ եւ յօրինող՝ ելեկտրոնային progressive, ambient, ճազ եւ նուագախմբային երաժշտութեան։ Իր երաժշտական գործունէութեան ընթացքին, ազդած է տարբեր երաժշտական տեսակներու զարգացման, ինչպէս նաեւ կը սեպուի ռահվիրանը լսա-ելեկտրոնական երաժշտութեան։
Առաջին տարիներ
Վանկելիս Փափաթանասիու, ծնած է 29 Մարտ 1943-ին Յունաստանի Վոլոս շրջանի Աղրիա գիւղաքաղաքին մէջ։ Փոքր տարիքէն՝ հազիւ չորս տարեկանին, առանց երաժշտական ուսումի հետեւած ըլլալու կտորներ կը յօրինէ եւ վեց տարեկան հասակին հանրութեան առջեւ կու տայ իր առաջին ելոյթը։ Ինքնուս երաժիշտ, կը յօժարի ծնողքին ճնշումներուն եւ դասական երաժշտութիւն, նկարչութիւն եւ բեմադրութիւն կ՛ ուսանի Աթէնքի Գեղարուեստի Դպրոցին մէջ։
Նուագախումբներու հետ
1960-ական թուականներուն կը մասնակցի «Ֆորմիքս» (FORMIX) նուագախումբին եւ կը յօրինէ առաջին մեծ յաջողութիւնը՝ «Ճեռոնիմօ Եանքա» Jeronimo Yanka ։
1967-ին Տեմիս Ռուսոսի ու Լուքաս Սիտերասին հետ կը ստեղծեն «Aphrodite's Child» խումբը։ 1968-ին, Յունաստանի մէջ տեղի ունեցած ռազմական յեղաշրջումէն ետք, նուագախումբը Փարիզ կը տեղափոխուի, ուր միջազգային ճանաչման կ՛ առժանանայ «666» ձայնապնակին եւ «Rain & Tears», «Spring Winter Summer And Fall»  եւ «It’s Five O’Clock» եւ ուրիշ երգերու շնորհիւ։ Միաժամանակ կը զբաղի տարբեր բաներով։ 1970-ին Հենրի Հափերի մէկ ժապաւէնին երաժշտութիւնը կը յօրինէ։  Կը հրապարակէ ձայնավաւերագրական ժապաւէն մը ազդուած 1968-ի Փարիզի ուսանողներու պայքարներէն։  1973-ին կը գործակցի Ֆրետերիք Ռոսիֆ բեմադրիչին հետ վայրի բնութեան շուրջ շարք մը վաւերագրական ժապաւէններու երաժշտութեան յօրինումին։  Նաեւ կը հրապարակէ իր առաջին միայնակ (սոլօ) ձայնապնակը՝ «Earth» ։
Շարժապատկերի ժապաւէններու յօրինումներ
Վանկելիս Փափաթանասիուի գործին մեծ մասը, ժապաւէններու յօրինումներ են։ Գլխաւոր գործը կը համարուի Օսքար մրցանակի արժանացած (1982) «Հուրի ճամբաներ» (Chariots of Fire), համանուն ժապաւէնի ընկերակցող երաժշտութիւնը։
Անձնական կեանք
Վանկելիս Փափաթանասիու յաջողած է իր անձնական կեանքը հեռու պահել հանրութենէն։
Մահը
Թագավարակէն վարակուած (COVID-19) կը մահանայ 17 Մայիս 2022-ին 79 տարեկան հասակին, Փարիզի հիւանդանոցի մը մէջ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Յոյն երաժիշտներ Ստորոգութիւն:Յոյն յօրինողներ Ստորոգութիւն:1943 ծնունդներ Ստորոգութիւն:29 Մարտի ծնունդներ Ստորոգութիւն:2022 մահեր Ստորոգութիւն:17 Մայիսի մահեր Ստորոգութիւն:Յօրինողներ այբենական կարգով Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ
Ճաշակ Ոսկեղէնիկ Դպրութեան
Ճաշակ Ոսկեղէնիկ Դպրութեան (ամսագիր), պատմական, գիտական, բանասիրական ամսագիր, 1887-էն՝ տարեգիրք։ Լոյս տեսած է 1886-1887 թթ. , 1889 թ.-ին, Կ․ Պոլսոյ մէջ։ Խմբագիրներ՝ Մ․ Գարագաշեան, Հ․ Գուրգէն։ Գրաբարով ընթերցողներուն ներկայացուցած է պատմական յօդուածներ (Մեսրոպ Մաշտոցի կենսագրութիւնը ըստ Կորիւնի, հայոց լեզուի ծագումն ու զարգացումը, տպագրութեան գիւտն ու ազդեցութիւնը մշակոյթի առաջընթացի վրայ եւ այլն), մատենագիտական, բանասիրական, լեզուաբանական տեսութիւններ, հայ եւ օտար (Լամարթին, Հիւկօ, Լաֆոնտնն, Վոլտէր, Ռասին, Ֆենելոն եւ ուրիշներ) հեղինակներու ստեղծագործութիւններ, առակներ, աշխարհագրական տեղեկութիւններ։ Ունեցած է գրաբար-աշխարհաբար բառարանային բաժին։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ հայկական պարբերականներ
Պեն Ուիթըքըր
Պեն Ուիթըքըր, Բրիտանիոյ խորհրդարանի նախկին անդամ  ։
Ան աշխուժ գործունէութիւն ծաւալած է բարեգործական կազմակերպութիւններու եւ հիմնադրամներու մէջ, յատկապէս համաշխարհային աղքատութեան առընչութեամբ ․ անոնք կը ներառէին՝ 1971-1988 թուականներուն փոքրամասնութիւններու իրաւունքներու միջազգային խումբի գործադիր տնօրէն ըլլալը, Գալուստ Կիւլպէնկեան հիմնարկութեան Միացեալ Թագաւորութեան մասնաճիւղը եւ տասնհինգ տարուան ծառայութիւնը՝ ՄԱԿ-ի Մարդու իրաւունքներու յանձնաժողովին մէջ:
Ուիթըքըր, 1985-ին պատրաստած էր Հայկական Ցեղասպանութիւնը հաստատած տեղեկագիրը՝ հակառակ թրքական ճնշումներուն: Ան նաեւ տարիներով դատապարտած է Հայկական Ցեղասպանութիւնը յստակօրէն չճանչնալու Բրիտանիոյ իշխանութեանց դիրքորոշումը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:ՄԱԿ
Քալամքարի
Քալամքարի կամ Ղալամքարի (Պարսկերէն՝ قلمکاری) բամբակէ հիւսածոյի վրան ձեռքով ներկուածքի տեսակ մըն է, որ տարածուած է Հնդկաստանի Անտհրա Փրատէշ նահանգին մէջ։ Միայն բնական (բոյսերէ պատրաստուած) ներկեր կը գործածուին Քալամքարին պատրաստելու, քսան երեք քայլով պատրասուող։ Հնդկաստանի մէջ գոյութիւն ունին Քալամքարիի երկու իւրայատուկ իրարմէ տարբեր ոճեր՝ Սրի-քալահասթի Քալամքարի (Տեւընակարի այբուբենով՝ श्री कालहस्ती, կամ Հնդկական Թէլեկու լեզուի այբուբենով՝శ్రీకాళహస్తి కలంకారీ երբմն կը հնչուի Շրի-Քալահասթի) եւ Մաչիլյէփաթնամ Քալամքարի (Թէլեկու այբուբենով՝ మచిలీపట్నం కలంకారీ)։ Երկու ոճերն ալ ծագում առած են Հնդկաստանի հարաւ արեւելեան Անտհրա Փրատէշ նահանգին տարբեր շրջաններու մէջ, այս նահանգի պաշտոնական լեզուն տեղական Թէլեկու լեզուն է, որ ի տարբերութիւն Հնդկաստանի պաշտոնական Հինտի լեզուին, սանսքրիթէն սերած չէ։ Այս երկու ոճերուն մէջ հիմնական տարբերութիւնը այն է որ Սրի-Քալահասթի Քալամքարին յառաջացած է կրօնական գործածութեան համար, եւ բարգաւաճած էր տաճարներուն մէջ։ Անոր նաեւ կը հանդիպինք մագաղաթներուն, պատերուն կամ կառքերուն վրայ փակցուած որմազդներուն մէջ։ Անորմով նաեւ պատկերուած են Հինտուական դիւցազներգութեանց (Րամայանայ, Սանսքրիթ՝ रामायणम्, Մահարապարթա, Սանքրիթ՝ महाभारतम्, Փուրանաներ, Սանսքրիթ՝ पुराण) հերոսներն ու կարգ մը արարները։
Իսկ Մաչիլյէփաթնամ Քալամքարին ստեղծուած է այլ ազգերու հետ առեւտուր ընելու անհրաժեշտութենէն։ Սրիքալահասթի ոճը ձեռքով ազատ գծագրելու եղանակ մըն է, իսկ Մաչիլյէփաթնամը շարուածքներով տպելու եղանակ մըն է։ Քալահասթիի դէպքին գոյնը ուղղակիօրէն կը ներկուի է հիւսուածոյին վրան։ Իսկ Մաչիլյէփաթնամի դէպքին կտորը կը ներկուի է որոշակի գոյնով մը, ապա ճնշում մը կը բանեցուի այդ տարածքին վրան, որպէսզի գոյնը չթափանցէ հուսուածոյին այլ տարածքներ ուր պէտք չէ։ Վերջինիս դէպքին ուրուագիծին տպումը (դրոշմումը) կը կատարուի սեւ ներկով փայտէ կաղապարներո վրայ:
ԺԸ (18-րդ) դարու մեծն աշուղ Սաեաթ նովան այս բառը գործածած է իր «Թամամ աշխարհ պըտուտ էկայ» բանաստեղծութեան մէջ, տարբեր տեսակի կերպասեղէններ ու զգեստաւորումներ յիշատակելէ ետք (խամ, զար, ղումաշ Արաբերէն՝ قُماش, թիրման շալ, հագածըդ` կըրակ), ոտանաւորը կ՛աւարտէ Քալամքարին յիշելով, բառին Պարսկական հնչիւնով՝ Ղալամքարի․"«Դուն` կրակ, հագածդ` կըրակ, վո՞ւր մէ կրակին դիմանամ, Հընդու ղալամքարու վըրէն ծածկիլ իս մարմաշ (շղարշ, նուրբ մետաքսէ հիւսք), նազա՛նի »:"
Ստուգաբանութիւն
Պատմականօրէն, Քալամքարին կը կոչուէր Փաթթաչիթրա (կամ աւանդական-Մեսրոպեան տառադարձութեամբ՝ Պատտաչիտրա), արուեստի ձեւ մը որուն ցարդ (տակաւին) կարելի է հանդիպիլ այժմու (այսօրուան) Հնդկաստանի Օտիշա (Տեւընակարի այբուբենով՝ ओडिशा, երբեմն Օրիսա կը հնչուի) նահանգին հարակից տարածքներուն եւ Հնդկաստանի այլ շրջաններուն ինչպէս նաեւ «Նեփալ»-ի մէջ։ «Պատտաչիտրա» եզրոյթը (Սանսքրիթի եւ Հինտի/Հնդկերէն լեզուներուն յատուկ՝ Տեւընակարի այբուբենով पट्टचित्र), կը թարգմանուի Պատտա, այսինքն կտաւ եւ Չիտրա այսինքն պատկեր։ Հինտուական (Պրահմական), Պուտտայական եւ Ճէնական (նախապուտտայական պրահմական աղանդ) գրականութեանց մէջ կը յիշատակուին գործուածքներու (հիւսուածքներու) կամ hիւսուածքէ գալարներու (մագաղաթներու) վրան ըրուած նկարչութիւնները։
Միջնադարուն, թիւրքական (Անգլիական գրաւումի ատեն յայտնուած եզրոյթով՝ Մուղալներու, Անգլերէն՝ Mughals) գրաւումի օրերուն «Քալամքարի» կամ «Ղալամքարի» եզրոյթը յառաջացաւ Պարսկերէնի մէջ գործածուող Քալամ Արաբերէն բառէն (Պարսկերէն, Արաբերէն եւ Ուրտու/Իսլամական Հնդկերէն՝ قلم, Պարսկերէնով կը հնչուի Ղալամ) որ կը նշանակէ գրիջ, եւ Պարսկերէն Քարի բառէն, որ կը նշանակէ արհեստագործութիւն, կամ երբեմն ալ գործ (Նման է Հնդկերէնով նոյն իմաստը կրող काम Քամ բառին): Այս եզրոյթը լայն տարածութիւն ստացաւ Հնդկաստանը գրաւած (կեդրոնական արեւելեան շրջանը) Շիա-թիւրքմենական Կոլքոնտա (Պարսկերէն՝ سلطنت گلکنده) Սուլթանութեան (Պարսկական մշակոյթը կրող) օրերուն։
Վարդան Սրմաքէշ
Վարդան Սրմաքէշ, զուի­ցե­րա­հայ գոր­ծա­րար ու բա­րե­րար։ Զուիցերիոյ «Ֆրանք Միւլըր» ժամագործական ընկերութեան սեփականատէր ։
Կենսագրական գիծեր
1980-ական թուականներուն զբաղած է «Cartier եւ Richemont» ժամացոյցներ արտադրող ընկերութիւններու համար պատեաններու, ինչպէս նաեւ՝ «Daniel Roth» ընկերութեան համար մասնիկներու պատրաստամբ, սակայն 1991 թուականին, երբ հանդիպած է ժամագործ Ֆրանք Միւլըրին, անոնք սկսած են համատեղ աշխատիլ ապրանքանիշի յառաջմղման ուղղութեամբ:
Այժմ ան «Franck Muller» ընկերութեան համասեփականատէրը եւ գլխաւոր տնօրէնն է։