cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Շնչարգելք
Բուժում
Այս դեղադարմանամիջոցներու կողքին պէտք է հակակշռել շնչարգելքի գրգռիչները:
Պէտք չէ մոռնալ նաեւ, որ շնչարգելքէ տառապող տարեցներու եւ մանուկներու խնամքը յաւելեալ ուշադրութեան կը կարօտի:
Շնչարգելքը կանխարգիլելի է մեծ մասամբ, պարզապէս խուսափելով անոր ախտապատճառներէն, որոնց կարեւորագոյնը ծխախոտն է:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Գիտութիւն Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ
Արփինէ Աբրահամեան
Արփինէ Աբրահամեան (1908)
Ծնած է Մարզուան, ու տակաւին մանուկ՝ ծնողքին հետ փոխադրուծ է Պոլիս, ուր յաճախած է Օրթագիւղի «Թարգմանչաց» վարժարանը, ապա՝ Առնավուտգիւղի Ամերիկեան աղջկանց գոլէճը։
1931էն ի վեր հաստատուած է Միացեալ Նահանգներ, ուր գրական իր նախափորձերը լոյս տեսած են, 1940էն սկսեալ, «Հայրենիք»ի, «Հայ Սիրտ»ի, «Նայիրի»ի, «Բագին»ի եւ «Միջնաբերդ» ու «Ամէնուն Տարեգիրքը» պարբերականներուն եւ տարեգիրքերուն մէջ։
Պատմուածքներու իր առաջին հատորը՝ «Կեանքի Կատակերգութիւնը», հրատարակուած է 1967-ին. երկրորդը՝ «Եւ Նաւը Սուլեց», 1973-ին, երրորդը՝ «Պրկուած Ծառեր», 1980-ին:
Սփիւռքեան օրաթերթերու եւ հանդէսներու մէջ ցրուած կը մնան իր արձակներէն շատեր։
Հայկուհի (անձնանուն)
Հայկուհի, հայկական իգական անուն։ յառաջացած է Հայկ անունէն՝ ուհի մասնիկի միացումով։ Կազմուած է 19-րդ դարուն։ Տարածուած անձնանուն է։ Փաղաքշական ձեւերն են՝ Հայկուկ եւ Հայկուշ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
395 (թիւ)
395 (երեք հարիւր իննսունհինգ) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 394-ի եւ 396-ի միջեւ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:395
Ռապըրթ Հիւսըն
Ռապըրթ Հիւսըն (իսկական ազգանունը՝ Հիւսընեան, անգլ.՝ Robert H. Hewsen, ծն.՝ 1934, Նիւ Եորք), ամերիկահայ գիտնական-կովկասագէտ, հայագէտ , Հայաստանի եւ Աղուանքի պատմութեան ուսումնասիրող։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1934 թուականին։
Աւարտած է Մերիլենտի համալսարանը, աւարտաճառը պաշտպանած է Ճորճթաունի համալսարանէն ներս (1967) Քիրիլ Թումանովի ղեկավարութեան ներքոյ։ 1967-1999 թուականներին դասաւանդած է Ռոուենի համալսարանէն ներս, որուն պատուաւոր փրոֆէսորն է։ Յետագային դասախօսութիւններով հանդէս եկած է որպէս հրաուիրուած փրոֆէսոր Քոլոմպիական, Քալիֆորնիոյ, Շիքակոյի եւ ԱՄՆ-ի այլ առաջատար բարձրագոյն ուսման հիմնարկներէն ներս։
Բազմամեայ հետազօտական աշխատանքի արդիւնքը դարձած է Հիւսթընի 2001 թուականին հրապարակած «Հայաստանի պատմական ատլասը», որ կ՛ընդգրկէ 278 քարտէս՝ բաժնուած հինգ բաժիններու, որոնցմէ ամէն մէկը կը սկսի պատմական ներածութիւնով եւ ժամանակագրական աղիւսակով.
Հիւսընը «Մերձաւոր Արեւելքի Թիւպինկընեան ատլասի» համար պատրաստած է Հայաստանի եւ Կովկասի քարտէսները (Wiesbaden։ Dr. Ludwig Reichert Press, 1987—1991)։ Նոյն հրատարակութեան համար կատարած է Անանիա ՇիրակացիԱնանիա Շիրակացիի «Աշխարհացոյցի» անգլերէն թարգմանութիւնը եւ գրած է այդ գիրքի բնօրինակ հայկական նիւթերու վերատպուած հրատարակութեան նախաբանը ։
Բիւզանդ Թորիկեան
Բիւզանդ Թորիկեան (1931, Հալէպ - 6 Դեկտեմբեր 2016), Հ.Մ.Ը.Մ.ի 100 տարուան պատմութեան 90 տարիներուն պատմագիրն է։ Բազմավաստակ Հ.Մ.Ը.Մ.ական եղբ. Բիւզանդ Թորիկեան կը նկատուի Հ.Մ.Ը.Մ.ի սփիւռքեան գործունէութեան երկրորդ սերունդի ամէնէն կարկառուն դէմքերէն մէկը, որուն վիճակուած էր, հաւատաւոր այլ Հ.Մ.Ը.Մ.ականներու հետ, Հ.Մ.Ը.Մ.ը համագաղութային կազմակերպութեան վերածելու պատասխանատու աշխատանքը։ Ան ծնած է Հալէպ, 1931-ին եւ փոքր տարիքէն փոխադրուած է Լիբանան։
Ռապըրթ Հիւսըն
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1934 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Նիւ Եորք ծնածներ Ստորոգութիւն:Ամերիկահայ պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Ամերիկահայ կովկասագէտներ Ստորոգութիւն:Ամերիկահայ հայագէտներ
Բիւզանդ Թորիկեան
Եղբ. Թորիկեան Հ.Մ.Ը.Մ.ին մաս կը կազմէ 1943-ին, Պէյրութ ի Ս. Նշան վարժարանի աշակերտութեան օրերուն, հանրածանօթ Հ.Մ.Ը.Մ.ական եղբ. Լեւոն Աբգարեանի շնորհիւ։ Այնուհետեւ, ընտանեօք ան կը փոխադրուի Ճիւնի, ուր 1951-ին կը հանդիսանայ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Ճիւնիի մասնաճիւղի հիմնադիրներէն։ Մինչեւ 1957 մաս կը կազմէ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Ճիւնիի մասնաճիւղի յաջորդական վարչութիւններուն, ապա Պէյրութ հաստատուելով՝ վարչական գործունէութիւնը կը շարունակէ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Պէյրութի մասնաճիւղին մէջ, 1958-1968 ստանձնելով մասնաճիւղին վարչութեան ատենադպրութեան պաշտօնը։
Եղբ. Բիւզանդ Թորիկեանի նախասիրութիւնը եղած է աթլեթիզմը։ Ան տիրացած է աթլեթիզմի միջազգային իրաւարարի տիտղոսին։ Իբրեւ Հ.Մ.Ը.Մ.ի ներկայացուցիչ, 1965-ին եղած է լիբանանեան աթլեթիզմի ֆետերասիոնի հիմնադիր անդամներէն մէկը, նաեւ՝ գլխաւոր հիմնադիրներէն ԼԵՎԱՄ-ի մարզախաղերուն։
1969-ին, եղբ. Բիւզանդ Թորիկեան ընտրուած է անդամ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Մերձաւոր Արեւելքի Շրջանային Վարչութեան, որ օրին կը նկատուէր միութեան գերագոյն մարմինը, տրուած ըլլալով որ ան կը ղեկավարէր Հ.Մ.Ը.Մ.ի Սուրիոյ, Լիբանան ի եւ Յորդանան ի մասնաճիւղերը։ 1969-1974 Մերձաւոր Արեւելքի Շրջանային Վարչութեան մաս կազմելէ ետք, 1974-ին Հ.Մ.Ը.Մ.ի Պատգմաւորական առաջին Ընդհանուր Ժողովին, եղբ. Բիւզանդ Թորիկեան կ՚ընտրուի Հ.Մ.Ը.Մ.ի անդրանիկ Կեդրոնական Վարչութեան անդամ։ Հետագային, ան կը վերընտրուի 1979-ին եւ 1983-ին։ Այսպէս, ան Հ.Մ.Ը.Մ.ի համագաղութային բարձրագոյն մարմիններուն մաս կը կազմէ 1969-1987՝ 18 տարի անընդմիջաբար։ 1999-ին, չորս տարուան համար, ան դարձեալ կ՚ընտրուի Հ.Մ.Ը.Մ.ի Կեդրոնական Վարչութեան անդամ եւ կը վարէ միութեան ատենապետի պաշտօնը։
1990-ականներու սկիզբը, եղբ. Բիւզանդ Թորիկեան կը լծուի Հ.Մ.Ը.Մ.ի հայանուէր գործունէութեան պատմագրութեան աշխատանքին եւ չորս հատորով կը հրատարակէ միութեան պատմութիւնը՝ նախահիմնադրութեան հանգրուանէն մինչեւ 21-րդ դարու սկիզբը։ Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միութեան Պատմութիւն խորագրեալ իր ստուար աշխատասիրութիւնները լոյս կը տեսնեն 1995-ին, 1999-ին, 2003-ին եւ 2007-ին։
Ան ներկայ գտնուած է Հ.Մ.Ը.Մ.ի առաջին 10 Ընդհանուր Ժողովներուն։ Յաճախ հանդէս եկած է բանախօսութիւններով եւ միութեան «Մարզիկ» պաշտօնաթերթին աշխատակցութիւններով։ Երկար տարիներ մաս կազմած է Մարզիկի խմբագրական եւ վարչական կազմերուն։ 2004-ին, ան արժանացած է Հ.Մ.Ը.Մ.ի բարձրագոյն՝ Արժանեաց շքանշանին։
Եղբ. Բիւզանդ Թորիկեան կը մահանայ 6 Դեկտեմբեր 2016-ին։
Շոգենաւ
Շոգենաւ, շոգեմեքենայով կամ շոգեթուրպինով շարժման մէջ դրուող ինքնավար նաւ։ Առաջին շոգենաւը նախագծած է ֆրանսիացի ֆիզիկոս Տենի Պապէնը 1690 թուականին, սակայն շոգենաւերու կառուցումը եւ փորձարկումը սկսած է աւելի ուշ՝ Ջ․ Ուատտի շոգեմեքենայի ստեղծման հետ։ 1807 թուականին Ռ․ Ֆուլթոնը կառուցեց «Քլերմոնթ» գետային շոգենաւը, որ իր առաջին ուղերթը կատարած է Կուձոն գետով՝ Նիւ Եորքէն մինչեւ Օլպանի (մօտ 9 ք.մ./ժ արագութեամբ)։ Ռուսաստանի մէջ առաջին շոգենաւը «Ելիզավետա» նաւն էր (1815), որ կը նաւարկէր Բեթերսպուրկէն Գրոնշթատ։ Ատլանտեան ովկիանոսն առաջինը անցաւ «Սավաննա» ամերիկեան շոգենաւը (1819), որ թէեւ հանդերձաւորուած էր շոգեմեքենայով եւ կողային թիանիւներով, ճամբուն մեծ մասը անցած՝ բաց առագաստներով։ 1838-ին անգլիական, «Սիրիուս» անիւաւոր շոգենաւը, Ատլանտեան օվկիանոսն անցած է առանց առագաստներու։ XIX դ․ 40-ական թթ․ թիապտուտակներու կիրառումը, զգալիօրէն բարձրացուց շոգենաւի լողունակութիւնը։ XX դ․ սկիզբին, պտուտակային շոգենաւերու զարգացմամբ, առագաստանաւերը գրեթէ լիովին դուրս մղուեցան։ Արդի շոգենաւերը հիմնականօրէն հանդերձաւորուած են շոգեթուրպիններով։
Ստորոգութիւն:Ջրային փոխադրամիջոցներ
Հայերէն Ուիքիփետիա
Հայերէն Ուիքիփետիա, Ուիքիփետիա բազմալեզու եւ ազատ հանրագիտարանի հայալեզու կայքէջ է։ Ունի երկու տարբերակներ՝
Ինչպէս բոլոր այլ Ուիքիմետիա-նախագիծերը, հայերէն երկու Ուիքիփետիաներու բովանդակութիւնը կը գտնուի ազատ արտօնագիրի տակ, եւ իւրաքանչիւր անձ կրնայ օգտագործել, խմբագրել ու տարածել այդ բովանդակութիւնը։ Յետագայ բոլոր տարբերակներն ալ կը տարածուին նոյն սկզբունքներով։
Արտագին Յղումներ
Ստորոգութիւն:Ուիքիփետիա Ստորոգութիւն:Կայքէջեր
396 (թիւ)
396 (երեք հարիւր իննսունվեց) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 395-ի եւ 397-ի միջեւ
Արփիար Արփիարեան
Արփիար Արփիարեան (21 Դեկտեմբեր 1851, Սամսոն - 12 Փետրուար 1908, Գահիրէ), գրող, գրական քննադատ, հրապարակախօս եւ խմբագիր։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Սամսոնի նաւահանգիստը, երբ ծնողքը Ակնէն Պոլիս կը փոխադրուէր։
Աւարտած Է Վենետիկի Մուրատ Ռափայէլեան վարժարանը։ Պոլիս վերադարձին նուիրուած է լրագրութեան։ Հիմնադրած է «Արեւելք» եւ «Հայրենիք» օրաթերթերը, որոնք մեր իրապաշտ գրականութիւնը սկզբնաւորեցին ու տարածեցին։ Եղած է նաեւ ազգային երեսփոխան։ Որոշ շրջան մը որպէս յեղափոխական բանտարկուելէ ետք, անցած է Եւրոպա, ապա Գահիրէ, ուր սպաննուած է իր հակառակորդներուն կողմէ։
Գործունէութիւն
Արեւմտահայ ղեկավարութիւնը 1877-78-ին մեծ պետութիւններուն ներկայացած էր բարենորոգումներու պահանջով։ Բայց դիւանագիտական խաղերու բերումով՝ այդ քայլը եղած էր ապարդիւն. աւելին՝ դարձած էր պատրուակ նոր ու անպատիժ հալածանքներու։ Իսկ 1880-ական տարիներէն՝ հայութեան մէկ մասը կը մղուէր դէպի զինեալ պայքար, դէպի Խրիմեանի «երկաթէ շերեփը»։ Նպատակ՝ զանգուածները դուրս բերել զոհի վիճակէն, զայն լծել տարրական իրաւունքներու զինեալ պաշտպանութեան։ Հնչակեան կուսակցութիւնը եւ Հ.Յ.Դաշնակցութիւնը, գրեթէ միաժամանակ, խումբեր եւ կառոյցներ ստեղծեցին նաեւ Պոլիս մայրաքաղաքին մէջ։
Հնչակեանները, ցոյցերու ոճ մը որդեգրելով, 1890-ին հոն կազմակերպեցին Գում Գաբուի ցոյցը։ Հայութիւնը ամէն տեղ չունէր նոյն դիրքորոշումը։ Այդ բնական էր. զինեալ պայքարը բացառիկ յատկութիւններ ու զոհողութիւն կը պահանջէր։ Ապա՝ քաղաքներու ունեւոր եւ «ղեկավար» խաւը, մեծ մասամբ այդ գիծը հակառակ կը նկատէր իր անմիջական շահերուն։ Այս երկուութիւնը կը տիրէր 1890-ի շուրջ, երբ յեղափականները Պոլսոյ մէջ գործի կանցնէին։ Արփիարեան, իբրեւ մաս հնչակեան ղեկավարութեան, մօտէն կը տեսնէր, Գում-Գաբուի ցոյցի շարժման հետ՝ նաեւ հետեւող ճնշումն ու հալածանքը, ինչպէս եւ զանազան խաւերուն կեցուածքը։ Եւ տասնամեակ մը ետք, ալ Պոլսէն հեռացած ու Եւրոպա տարագրուած, այդ փորձառութիւնը կը վերածէր «Կարմիր Ժամուց»ին։
Գլխաւոր գործեր
Բացի իր հրապարակագրական բազմաթիւ յօդուածներէն գրած է նաեւ վիպակներ.
Արփիարեան իրապաշտ շարժումի առաջին եւ լաւագոյն ներկայացուցիչներէն եղած է։ Որպէս հրապարակագիր թարմ շունչ բերաւ մեր լրագրութեան իր սուր միտքով, ազատամիտ ու համարձակ գաղափարներով եւ ժողովուրդը լուսաւորելու ձգտող իր յօդուածներով։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ Ստորոգութիւն:21 Դեկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:1908 մահեր Ստորոգութիւն:12 Փետրուարի մահացածներ Ստորոգութիւն:Արեւմտահայ արձակագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ Ստորոգութիւն:Սամսուն ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայերը Օսմանեան կայսրութեան մէջ Ստորոգութիւն:Գահիրէ մահացածներ
Արամի Փողոց (Երեւան)
Արամի փողոց, փողոց Երեւանի Կեդրոն վարչական շրջանին մէջ։ Կոչուած է Առաջին հանրապետութեան հիմնադիր Արամ Մանուկեանի անունով։ Զուգահեռ է Փաւստոս Բիւզանդի փողոց ին։
Տուեալներ
Խանջեան փողոցի հարաւ-արեւելեան հատուածէն ձգած է դէպի Սարեան փողոցի հիւսիս-արեւմտեան հատուած՝ իր մէջ ընդգրկելով Վերնիսաժի տօնավաճառ ը, Հայաստանի ազգային պատկերասրահ ի շէնքը, Միսակ Մանուշեան զբօսայգին եւ կը հասնի մինչեւ Մաշտոցի պողոտայ։ Նախկին փողոցը կը շարունակուէր մինչեւ գլխաւոր նամակատուն, սակայն այդ հատուածը 2014 թուականին վերանուանվեց Կարէն Տեմիրճեանի անունով ։
Ժամանակին Երեւանի ամենահին փողոցներէն մէկն է։
Պատմութիւն
Փողոցը բացուած է 1837 թուականին եւ կոչուած՝ Ցարսկայա փողոց՝ ի պատիւ Նիկոլայ I ցարի, որ այդ ժամանակաշրջանին կ'այցելէ Երեւան։ 1919 թուականին, Առաջին հանրապետութեան արտաքին գործերու նախարար Արամ Մանուկեանի մահէն յետոյ փողոցը կը վերանուանուի անոր անունով։ Հայաստանի մէջ Խորհրդային կարգերու հաստատումէն յետոյ կոմունիստները փողոցը 1921 թուականին վերանուանած են Սուրէն Սպանդարեանի անունով։ 1991 թուականին, Հայաստանի անկախացումէն յետոյ, փողոցը պաշտօնապէս կոչուեցաւ Արամի փողոց ։
1917-1919 թ. Արամ Մանուկեանն ապրած է Արամի փողոցի 9 հասցէի մէջ տեղակայուած շէնքի մէջ։ Շէնքը կը պատկանի Ֆատէյ Քալանթարեանին, կառուցուած է 1910 թուականին, ճարտարապետ Պորիս Մեհրապեանի կողմէ։
2005 թուականէն շէնքի վերակառուցումը ներառուած է Երեւանի քաղաքապետարանի «Հին Երեւան» ծրագրին մէջ, որու հեղինակը ճարտարապետ Լեւոն Վարդանեանն է ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Երեւանի փողոցներ
Ֆրետերիք Շոփէն
Ֆրետերիք Շոփէն, լեհ յօրինող, երգահան։ Աշխարհահռչակ երաժիշտ եւ տաղանդաւոր դաշնակահար էր, սակայն չէր սիրեր համերգներ տալ։
Շոփէն կը համարուի «ռոմանթիք երաժշտութեան» մեծագոյն վարպետներէն մէկը։ Գրած է դաշնամուրային ստեղծագործութիւններ։ Իր մազուրկները, պալատները, վալսերը ճանչցուած են բոլորի կողմէ։ Ընկերը՝ Ռոպերթ Շումանը ըսած է՝ Շոփէնի ստեղծագործութիւնները կը նմանին «ծաղիկներով ծածկուած թնդանօթներու»։
Շոփէնի երաժշտութեան հրաշալի յատկութիւններէն մէկը իր հասանելիութիւնն է, որ օժտուած է բացառիկ մեղեդիութեան զգացումը։ Շոփէն ըսած է, որ իր երաժշտութեան ոգին մէկ բառով կարելի է արտայայտել լեհերէն «ժալ» բառով։
Մանկութիւն
Շոփէնի հայրը՝ Նիքոլա Շոփէնը, ֆրանսացի էր, որ 1787-ին երբ Շոփէն 16 տարեկան էր, գաղթած է Լոթարինգայէն։ Իսկ մայրը լեհուհի: Շոփէն ծնած է Żelazowa Wola [ʐɛlaˈzɔva ˈvɔla] Ժելազովա վոլա, Լեհաստան։
1810-ին Շոփէն մկրտուած է այն եկեղեցիին մէջ, ուր իր ծնողքը պսակուած էր։ Նոյն տարուան մէջ, Շոփէնի ընտանիքը տեղափոխուեցաւ Վարշաւա, ուր հայրը պիտի դասաւանդէր ֆրանսերէն։
Շոփէն յաճախած է Վարշաւայի ճեմարանը 1823-1826 թուականներուն։ Շոփէնի ընտանիքի բոլոր անդամները օժտուած էին երաժշտական յատկանիշներով։ Այսպիսով, Շոփէնը, փոքր տարիքէն հմտացած է երաժշտութեան ասպարէզին մէջ։
Շոփէնի առաջին դաշնամուրի ուսուցիչը եղած է Wojciech Zywny-ն։ Սակայն տաղանդաւոր Շոփէնը շատ կարճ ժամանակի մէջ գերազանցեց իր ուսուցիչը։ 7 տարեկան երեխան սկսած էր արդէն մասնակցիլ ելոյթներու եւ ստեղծագործած էր 2 պոլոնեզներ։
Պատանեկութիւն
Մինչեւ 13 տարեկան Շոփէնը կրթութիւնը ստացած է տունը։ 1823-ին տեղափոխուեցաւ Վարշաւայի Վարժարանը։ 1826-ին Շոփէն հետեւեցաւ եռամսեայ երաժշտական դասընթացքներու։ 1826 թուականին Շոփէն սկսաւ պաշտօնապէս ուսումնասիրել Էսների հետ երաժշտական յօրինումներ։ Այս դասընթացքներու ժամանակ Շոփէն կրկին փաստեց իր տաղանդը։
1828-ին ճամբորդութեան մը ընթացքին Շոփէն մասնակցեցաւ քանի մը համերգներու։ Տարիներու ընթացքին ան շարունակեց յօրինել եւ արժանացաւ մեծ հռչակի ոչ միայն որպէս յօրինող այլ նաեւ՝ նուագող։ Աւելի ուշ 1830-ին Շոփէն զգալով Լեհաստան ի ողբալի վիճակը (ապստամբութիւններու պատճառաւ) եւ տեսնելով Ֆրանսա յի անհոգութիւնը այս վիճակի նկատմամբ գրեց «Յեղափոխական Էդիւտը Սի մինորի մէջ»։
Վերջին տարիներ
Շոփէնի փառքը կը նուազէր։ 1848-ին Փարիզ ի մէջ ան տուաւ իր վերջին համերգը, ապա մեկնեցաւ Լոնտոն, ուր մասնակցեցաւ քանի մը համերգի։ Շոփէն կը տառապէր անբուժելի թոքախտ հիւանդութենէ, եւ այդ պատճառաւ չկրցաւ դասաւանդել։
Աղքատութեան հետեւանքով ան չէր կրնար գոհացնել իր կարիքները։
Մահացաւ 1849-ին 39 տարեկանին։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1 Մարտի ծնածներ Ստորոգութիւն:17 Հոկտեմբերի մահացածներ
Դովեղա վանք
Դովեղա, վանք Դովեղ գիւղի մօտ. շինուած ամբողջապէս սրբատաշ քարերով: Եկեղեցւոյ դրան ճակատը կայ շինութեան յիշատակարանը, որ կը ցուցնէ թէ 1845-ին հիմնուած է եւ աւարտած 1849-ին, տրիւք բարեպաշտից եւ վերակացութեամբ Տփխիսեցի Եսայեան Նուրենց: Վանքին հիւսիսակողմը Ս. Կիւրակէ անուամբ մատուռ մը կայ: Ս. Սարգիս (Դովեղա) վանքին մօտ շինուած են ուխտաւորներու քանի մը սենեակներ: Մեծ բազմութիւն մը ուխտի կու գայ հոս Ս. Զատիկին:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Տաւուշի մարզի վանքեր եւ եկեղեցիներ
Վարուժան Խտըշեան
Վարուժան Խտըշեան, հայ դերասան եւ բեմադրիչ:
Կենսագրութիւն
16 տարեկանին սկսած է թատերական առաջին քայլերուն Ժորժ Սարգիսեանի հետ:
1960-ին մեկնած է Լոնտոն, ուր հետեւած եւ աւարտած է Լոնտոնի «Վէպըր Տուկլաս աքատեմի աֆ տրամաթիք արթ» հիմնարկը:
1965-ին վերադարձած է Լիբանան եւ մաս կազմած Համազգայինի «Լեւոն Շանթ» թատերախումբին: Երկու տարի ետք հիմնած է «Թատրոն 67» թատերախումբը : Տարիներու ընթացքին «Թատրոն 67» եւ Համազգային «Գասպար Իփէկեան» թատերախումբին հետ ներկայացուցած է «Սալեմի վհուկները», «Գինը», «Կամուրջէն դիտուած», «Բոլոր զաւակներս», «Երկրորդ պողոտայի բանտարկեալը», «Կայսրը», «Հին աստուածներ», «Հանրային պարտէզի մէջ ոտաբոպիկ», «Երկնքի ճամբով», «Մեծ վարպետ Սոլենս», «Մինչեւ ո՞ւր», «Վենետիկի վաճառականը», «Շեփորդ հնչեցուր», «Մարա Սատ», «Վերակացուն», «Վենետիկեան երկուակներ», «Շերի նուար», «Բլրեցի Եփէն», «Ալաֆրանկա», «Հայաստանի լեռներուն սրնգահարը», «Արեւելեան ատամնաբուժը» եւ շարք մը այլ ներկայացումներ:
Ան 1979-էն 1987-ին Հայաստանի մէջ բեմադրած է թատերական 5 ներկայացումներ եւ 1987-ին արժանացած «Պետրոս Ադամեան» շքանշանին (Խորհրդային ժամանակաշրջանին առաջին սփիւռքահայն էր, որ այս շքանշանը կը ստանար):
2004 թուականին կը պարգեւատրուի Լիբանանեան Համալսարանի Գեղարուեստի բարձրագոյն հիմնարկին շքանշանով:
2008 թուականին իբրեւ պարգեւատրում կը ստանայ Հայաստանի Հանրապետութեան մշակոյթի նախարարութենէն ոսկի մետալ: Ամենայն Հայոց Գարեգին Բ. կաթողիկոսին ձեռամբ կը պարգեւատրուի Ս. Սահակ Ս. Մեսրոպ շքանշանով:
Վ. Խտըշեան աւելի քան 20 տարի Լիբանանեան համալսարանին մէջ դասաւանդած է թատերական արուեստը: Երկար տարիներ ստանձնած է Համազգայինի «Գասպար Իփէկեան» թատերախումբի ղեկավարութիւնը:
Վ. Խտըշեան անգլերէնէ հայերէնի թարգմանած է 22 թատերական կտորներ:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:7 Ապրիլի ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ Ստորոգութիւն:28 Դեկտեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ բեմանկարիչներ
Բիւզանդ Կռանեան
[[Պատկեր:Բիւզանդ Կռանեան.png|մինի| Ծնած է 1 Մայիս 1912-ին Այնթապ
Մահացած 30 Հոկտեմբեր 2004-ին Լոս Անճելըս
]]
Բիւզանդ Կռանեան, (Չէքիճեան) Այնթապ, Կիլիկիա, 1 Մայիս 1912 - 30 Հոկտեմբեր 2004, Լոս Անճելըս), արձակագիր, բանաստեղծ, հանրային գործիչ։
Կենսագրութիւն
Կռանեան ծնած է Այնթապ։ Կրտսեր զաւակն էր Յովհաննէս Չէքիճեանի եւ Եփրուհի Տէմիրճեանի, ունէր վեց քոյրեր եւ եղբայր մը: Մանուկ հասակին՝ Հայոց Ցեղասպանութեան հետեւանքով, մօրը հետ (հայրը կը մահանայ 1915-ին) ապաստանած է Համա (Սուրիա), 1920-ին, իր ծննդավայրի հայութեան ինքնպաշտպանութեան մարտերէն ետք։ Մայրը եղած է թրքախօս, ինչպէս եղած են գրեթէ իր բոլոր հայրենակիցները. հետեւաբար՝ Կռանեան եւս թրքախօս եղած է մինչեւ տասնմէկ տարեկան։ Մայրենի լեզուի առաջին ուսուցիչ ունեցած է Համայի հայ քահանան։1922-ին մեկնած է Եգիպտոս, 1923-ին՝ Յունաստան եւ 1924-ին վերստին Եգիպտոս, ուր հաստատուած է վերջապէս։ Յաճախած է Աղեքսանդրիոյ «Պօղոսեան» ազգային վարժարանը, որուն ընթացքը լրացուցած է 1926-ին՝ Նիկոլ Աղբալեանի տնօրէնութեան ու Լեւոն Շանթի ուսուցչութեան օրով։ Թէեւ նոյն տարին իսկ կը սկսի յաճախել ֆրանսական «Սենթ Գաթըրին» երկրորդական վարժարանը, սակայն նիւթական պատճառներով կը հարկադրուի ընդհատել ուսման ընթացքը, երկու տարի գրասենեկային պաշտօն ստանձնելով Զակազիկի ծխախոտի «Կամսարական Տան» մէջ, որուն ընդհանուր տնօրէնը, այդ օրերուն, Գասպար Իփէկեան ն էր։
1930-ին կը մեկնի Միացեալ Նահանգներ, իբրեւ Հայ Գիւղատնտեսական Միութեան «Աւետիս Ահարոնեան սան» եւ կ՚աւարտէ Նիւ Եորքի նահանգային համալսարանի գիւղատնտեսական դասընթացքը։ Նպատակն էր ճարտարապետ դառնալ, սակայն նիւթական միջոցները թոյլատրելի չէին։ Կը հարկադրուի վերադառնալ Եգիպտոս (Գահիրէ), ուր եղբօր՝ Գէորգին հետ կը հաստատէ գծագրային եւ տպագրական անձնական գրասենեակ։
1951-ին կը հրաւիրուի Կիպրոս հանրային գործով, ապա՝ 1952-ին՝ Յունաստան։
1952-1955 կը վարէ Աղեքսանդրիոյ «Պօղոսեան» ազգային վարժարանի տնօրէնութիւնը։
1956-ին կը հրաւիրուի Հիւսիսային Ամերիկա իբրեւեւ ՀՅԴ կուսակցական գործիչ՝ երկու տարուան համար, եւ կը պաշտօնավարէ իբրեւ վարիչ-քարտուղար մինչեւ 1981:
Ստեղծագործութիւններ
Այս գործերը, գրական պարբերականներու եւ օրաթերթերու մէջ ցրուած իր զանազան էջերը, ինչպէս եւ քերթուածներու, դէմքերու, պատմուածքներու եւ թատերախաղերու թիւ մը 1975-ին, 1980-ին եւ 1981-ին համադրաբար հրատարակուեցան «Ամբողջական գործեր»-ու Ա., Բ. եւ Գ. ստուար հատորներով :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայեր
Շոգի
Շոգին, բնագիտութեան, տարրաբանութեան եւ ճարտարագիտութեան մէջ գոլորշիացած ջուր ը կը նշանակէ: 100 աստիճան տաքութեան եւ բնական մթնոլորտային ճնշումով շոգին, զուտ, թափանցիկ օթակազի մը ձեւը եւ հեղուկ ջուրէն 1600 անգամ մեծ ծաւալ մը կ'ունենայ:
Բնական ըլլալով շոգին, ջուրի եռալու աստիճանէն աւելի կ'ըլլայ: Աւելի բարձր տաքութիւններուն՝ շոգիի ընդհանրապէս շիկացած շոգի կ'ըսուի:
Հեղուկ ջուրը եթէ շատ տաք նիւթի մը հետ շփման մտնէ (օրինակի համար լաւա կամ հալած մետաղ), անմիջապէս շոգիի կը վերադառնայ: Այս դէպքը «շոգիի պայթում» կ'անուանուի: Այս դէպքը գոց միջավայրերու մէջ շատ մեծ վնասներ կրնայ պատճառել:
Շոգիի մեքենայ մը մեքենէական ուժ ստեղծելու համար շրջանիւի կամ մխոցի շարժումները, շոգիին ընդլայնումով ձեռք կը ձգուին: Ուրիշ գործատան կիրարկութիւններու մէջ շոգին ընդհանուր ըլլալով՝ եղեգնափողերու մէջ շրջելով ունեցած ջերմութեան ուժը կը փոխադրէ: Այս բարձր ուժին պատճառը ջուրին ունեցած բարձր շոգիանալու ջերմութիւնն է: Ճարտարապետերը շոգիի մեքենաները օրինակելու համար իտէալ ջերմազօրութեան շրջան մը՝ Ռէնքայն շրջանը կը գործածեն:
Ամերիկա Միացեալ Նահանգներ ը իր ստեղծած ելելկտրական ուժին %90-էն աւելին իբրեւ հեղուկ՝ շոգի գործածած շրջանիւերէն կը հաստատէ: Շոգիի շրջանիւներու ատակութիւնը աւելցնելու համար, ցած ճնշումով մթնոլորտի մը մէջ, շոգին խտացուելով յաճախ ջուրի վերածուելով ձեռք կը ձգուի: Բայց այս միջոցին ժանգոտութենէ փրկուելու համար շրջանը շատ զգոյշ պէտք է որ քննուի:
Հիւսիս-Արեւմտեան Արշաւանք
Հիւսիս-արեւմտեան արշաւանք 1934—1936, Չինաստանի կարմիր բանակի (ՉԿԲ) հիմնական ուժերու տեղափոխումը Կեդրոնական եւ Հարաւային Չինաստանի խորհրդային շրջաններէն հիւսիս արեւմտեան՝ Շենսի եւ Դանսու նահանգներ։ Կեդրոնական խորհրդային շրջանին մէջ գտնուող ՉԿԲ գոմինդանական բանակի շրջապատումիէն դուրս բերելու նպատակով ՉԿԿ ԿԿ 1934-ի սեպտեմբերին որոշեց ճեղքել շրջապատումը ՉԿԲ 1-ին ռազմաճակատի գլխաւոր ուժերով։ ՉԿԲ 1-ին ռազմաճակատի ուժերը (ՉԿԿ ԿԿ հետ) 16 հոկտեմբեր 1934-էն, համառ մարտեր մղելով գոմինդանական զօրքերու դէմ, շարժեցան հիւսիս արեւմտեան, անցնելով քանի մը նահանգ, յունիսի սկիզբը 1935-ին Սիչուան նահանգի արեւմուտքը միաւորուեցան ՉԿԲ 4-րդ ռազմաճակատի գօրքերու հետ։ 1935-ի օգոստոսի սկզբին ՉԿԿ ԿԿ-ի Քաղբիւրոյի խորհրդակցութեան մէջ որոշուեցաւ շարունակել արշաւանքը երկու զօրասիւներու (արլ. եւ արմ.) միացեալ ուժերով հս.՝ ԽՍՀՄ սահմանի մօտ գտնուող շրջաններ։ Մակայն ՉԿԿ ղեկավարութեան մէջ պայքարի սրման (Մաո Ցզե Դունի, որ կը ձգտէր զաւթել կուսակցութեան եւ բանակի ղեկավարութիւնը, եւ 4-րդ ռազմաճակատի հրամանատարներէն Չժան Դո Տաոյի ու անոր կողմնակիցներու միջեւ) հետեւանքով կուսակցութիւնը եւ անոր զինուած ուժերը պառակտուեցան։ 1-ին ռազմաճակատի 1-ին եւ 3-րդ կորպուսները (կը մտնէին արլ. զօրասեան մէջ), որոնց հետ էին ՉԿԿ ԿԿ-ի եւ Քաղբիւրոյի անդամներու մէկ մասը, որոնցմէ են՝ Մաո Ցզե Դունը, հոկտեմբեր 1935-ին հասան Շենսի եւ Դանսու նահանգներու սահմանագիծի մօտ գտնուող խորհրդային շրջանը։ ՉԿԲ մնացած զօրամիաւորումները (արմ. զօրասիւն), 2-րդ եւ 6-րդ կորպուսներու (2 ռազմաճակատ) հետ, 1936-ի հոկտեմբեր-նոյեմբերին հասան Շենսի եւ Դանսու նահանգներու սահմանամերձ շրջանը։ Հիւսիս-արեւմտեան արշաւանքը աւարտեցաւ։ Չնայած հսկայական զոհերուն, որ կրեցին ՉԿԿ եւ ՉԿԲ համառ մարտերով անցած երկար ճանապարհին, եւ ներկուսակցական պայքարին, այս աարշաւանքի հետեւանքով սահմանամերձ Շենսի—Գանսու շրջանին մէջ ամրապնդուեցաւ յեղափոխական հիմքը։
Ստորոգութիւն:Չինաստանի պատմութիւն
Հայ Աղջիկներու Կրթութիւնը Հայաստանի Մէջ
19-րդ դարուն աղջիկները տղոց հաւասար ուսում չէին ստանար։ Հարուստներու աղջիկները քիչ մը հայերէնի եւ քիչ մըն ալ ֆրանսերէնի անձնական դասեր կ’առնէին, իսկ աղքատները ատոնցմէ զրկուած էին։
Գաղափարախօսութիւն
Հայ կնոջ ընկերային եւ իրաւական կացութեան համար պայքարած առաջին գրագիտուհին եղած է Սրբուհի Տիւսաբ (1841-1901): Ան կը շեշտէր, որ կիները այրերու հաւասար կրթութիւն պէտք է ստանան։ Տիւսաբ կ’առաջարկէր, որ աղջիկներու կրթութիւնը հիմնական փոփոխութեան ենթարկուի, եւ անոնք ստանան տղոց հաւասար ուսում, որպէսզի հետագային կարենան ազատօրէն ասպարէզի ընտրութիւն կատարել։ Շնորհիւ Սրբուհի Տիւսաբի նմաններուն արծարծած յառաջադէմ գաղափարներուն, հայ աղջիկներ Պոլսոյ մէջ սկսան թաղային վարժարաններ յաճախել։ Հիմնուեցան նաեւ աղջկանց վարժարաններ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայաստան
Արայիկ Խանտոյեան
Արայիկ Խանտոյեան (այլանունը՝ Միայնակ գայլ, ), Արցախեան պատերազմի մասնակից ազատամարտիկ եղած է, ՀՀ զինուած ոյժերու պահեստազօրի մայոր, հասարակական-քաղաքական գործիչ, «Հիմնադիր խորհրդարան» կազմակերպութեան եւ «Սասնա Ծռեր» խմբաւորման անդամ։
Մանկութիւն
Արայիկ Խանտոյեան 1971 թուականի Ապրիլ 19-ին Արագածոտնի մարզի Վերին Սասունիկ գիւղը ծնած է՝ Եզնիկ եւ Ռիմա Խանտոյեաներու ընտանիքին մէջ:
Ռազմական Գործունէութիւն
Արայիկ Խանտոյեանի ռազմական գործունեութիւնը սկսած է 1988 թուականին, երբ տակաւին 17 տարեկանին, Ծաղկահովիտ գիւղի մօտակայ խորհրդային ռազմակէտէն հայկական կամաւորական ջոկատները տրամադրելու նպատակաւ զէնք եւ զինամթերք կը հայթայթէր:
1989 թուականին ԽՍՀՄ զինուած ոյժեր զօրակոչուած է, սակայն 1990 թուականին արձակուրդին չէ վերադարձած ծառայութեան վայր:
Խորհրդային բանակէն դասալքութեան պատճառը Արցախեան պատերազմի սրացումը եղած էր:
Նոյն տարուան Արայիկ Խանտոյեանն Արցախ մեկնած է եւ կամաւորական-ինքնապաշտպանական շարժումին միացած է, ուր «Միայնակ գայլ» այլանունը ձեռք բերած է: Արցախեան պատերազմին մասնակցած են նաեւ նրա եղբայրներէն երեքը՝ Արարատը, Արթուրը եւ Յունանը: Արմէն Խանտոյեանը չէ կրցած մասնակցիլ առողջական խնդիրներու պատճառաւ:
Յունան Խանտոյեանը զոհուած է պատերազմի ժամանակ:
1994 թուականի հրադադարէն ետք Արայիկ Խանտոյեան եւ իր եղբայրներ Արարատն ու Արթուրը շարունակած են ծառայութիւնը ՀՀ զինուած ուժերուն մէջ:
Քաղաքական գործունէութիւնը
Քաղաքական կեանքին մասնակցած է, անդամագրուելով հրամանատար Ժիրայր Սէֆիլեանի հիմնադրած շարժումներուն։ Հիմնադիր խորհրդարան կազմակերպութեան անդամ եղած է։ Ելոյթներ ունեցած է հանրահաւաքներուն, մասնակցած քաղաքական բնոյթի երթերու, մամլոյ ասուլիսներու միջոցաւ կոչերով հանդէս եկած է։
Արայիկ Խանտոյեանը իր քաղաքական աշխոյժ դիրքոշման համար բազմիցս հետապնդումներու ենթարկուած է, նաեւ ձերբակալուած։
Հայաստանի Արմատ
Հայաստանի Արմատ, բուսաբանութեան մէջ ծանօթ տորոն անուն բոյսին արմատն է, որով հայաբնակ նահանգներու հայեր Զատկական հաւկիթ կը ներէին։ Այս բոյսը 1756-ին Ֆրանսա մտցուցած է պարսկահայ Յովհաննէս Ալթունեան, որ ծանօթ է Ֆրանսայի մէջ Ժան Ալթըն անունով։ Այս բոյսին մշակութեամբ Ֆրանսայի Վոքլիւզ նահանգը հարստացած է եւ ի նշան երախտագիտութեան՝ Ալթընի մահէն 72 տարի վերջ ֆրանսացիները կանգնեցին անոր պղնձեայ երկու արձանները Աւինեոն քաղաքին մէջ։ Բայց Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմին երբ գերմանացիները գրաւեցին Ֆրանսան, ԱԱլթընի երկու արձանները փոխադրեցին Պերլին, թնդանօթ ձուլելու համար, ինչ որ կը հաստատուի Աւինեոնի քաղաքապետին 18 Հոկտեմբեր 1957 թուակիր նամակով։
Մաշտոց Ա. Քհնյ. Արապաթլեան
Մաշտոց Ա․, (Արապաթլեան, ), َքահանայ։
Կենսագրութիւն
Աւազանի անունով Ռաֆֆի, որդի Ճորճի եւ Եւայի, ծնած է Քիլիսցի ծնողքէ, Հալէպ, 1964-ին։
Նախնական կրթութիւնը ստացած է Հալէպի Ազգ․ Հայկազեան վարժարանէն ներս, զոր 1976-ին աւարտելէ ետք, մինչեւ 1979 թուական յաճախած է Ազգ․ Քարէն Եփփէ Ճեմարանի միջնակարգը։
Մանկութեան օրերէն յաճախած է Ս․ Քառասնից Մանկանց եկեղեցի եւ եղած է դպիր։ Պատանեկութեան շրջանին մօտ եղած է միութենական ու գաղափարական կեանքին եւ իր մէջ հաւասարապէս զօրացուցած է կրօնական ու ազգային զգացումները, այնքան որ եկեղեցական պատրաստութեան համար որոշած է դպրեվանք դիմել։
1979-ին, ան իր մտադրութիւնը կը գործադրէ եւ իբրեւ սան կ՛ընդունուի Անթիլիասի դպրեվանքը եւ միջնակարգի ուսումն ու տարիքը նկատի առնելով, կ՛ըլլայ ժառանգաւորացի Գ․ Կարգի աշակերտ։
Երկու տարի ուսանելէ ետք, 1981-ին կը վերադառնայ Հալէպ եւ կը մտնէ կեանքի ազատ ասպարէզ։
2004-ին, թեմիս Առաջնորդ Սրբազան Հօր տնօրինութեամբ եւ Կրօնական ժողովի որոշումով, ան վարչական պատասխանատու կը նշանակուի «Ս․ Գրիգոր Լուսաւորիչ Հոգեւոր Լսարանին»։
Տարիներու իր բարւոք ծառայութեան համար 1997-ին ստացած է Լանջախաղ կրելու իրաւունք, իսկ 2010-ին Աւագութեան տիտղոս եւ պատիւ Ն․Ս․Օ․Տ․Տ․ Արամ Ա․ Վեհափառէն։
Դողտենդ
Դողտենդ կամ Մալարիա յունարէն լեզուով կը նշանակէ վատ օդ։ Մալարիան մակաբուծային (parasitic) բորբոքում մըն է, որ կը յատկանշուի հիմնականօրէն դողով եւ տենդով։ Ուստի կարելի է մալարիան հայերէնով կոչել «դողտենդ»: Հայկական բառարաններու մէջ յիշուած է «դողեռոցք-դողայրուցք»`իբրեւ ժողովրդական անուանում մալարիայի: Մալարիան յաճախ հայերէնով կոչուած է նաեւ ճահճատենդ կամ ճահճային տենդ, որովհետեւ անիկա առաւելաբար կը տեսնուի ճահճային վայրերու մէջ:
Ընդհանուր
Այս մակաբոյծերուն փոխանցումը վարակուած անձէ մը առողջ անձի մը կը կատարուի անոֆիլիս (anopheles) կոչուած մժեղի լորձունքին միջոցով։ Գոյութիւն ունին 20 տարբեր տեսակի անոֆիլիս մժեղներ, որոնք կը խայթեն ընդհանրապէս գիշերուան ընթացքին եւ կ'ապրին խոնաւ ու ճահճային վայրեր։
Դողտենդը կը փոխանցուի նաեւ յղիէն իր սաղմին եւ վարակուած անձի մը արեան փոխներարկումով (transfusion) առողջ անձի մը։
Դողտենդը վարակիչ եւ մտահոգիչ հիւանդութիւն մըն է։ Համաշխարհային Առողջապահական Կազմակերպութեան տեղեկագրութիւններուն համաձայն, ամբողջ աշխարհի տարածքին 300 միլիոնէ աւելի մարդիկ կը վարակուին ամէն տարի եւ 1-2 միլիոն մահեր կը պատահին տարեկան։ Մահացողներուն մեծամասնութիւնը անչափահասներ են։ Անիկա տեղաճարակ (endemic) հիւանդութիւն մըն է Ափրիկէի մէջ, հարաւային Ասիոյ, Կեդրոնական եւ Հարաւային Ամերիկայի երկիրներու մէջ :
Երկրագունդի դողտենդի առաւել տարածուած շրջաններուն մէջ ապրող ընդհանուր բնակչութեան թիւը կը կազմէ մօտաւորապէս 2,4 պիլիոն մարդ կամ աշխարհի բնակչութեան գրեթէ 40%-ը։ Դողտենդով ամէն տարի կը վարակուին 350-500 միլիոն մարդ եւ այդ թիւը կ'աւելնայ տարեկան 16%-ով, տարուան ընթացքին կը մահանայ մօտաւորապէս 1,3-3 միլիոն մարդ ։
Դողտենդը կը հարուածէ ամբողջ մարդկութիւնը, բայց առաւելաբար՝ երեխաները, յղի կիները, տկար դիմադրողականութիւն ունեցողները, մարդկային դիմադրողականութեան անբաւարարութեան ժահր (HIV) ունեցողները, ընկալուած դիմադրողականութեան անբաւարարութեան համախտանիշ (AIDS) ունեցողները եւ դողտենդի տեղաճարակ վայրեր ճամբորդող առողջ անհատներ։
Դողտենդի Յառաջացում
Անոֆիլիս մժեղը կը խայթէ դողտենդէ վարակուած անձ մը եւ կը ծծէ անոր արիւնը, որ կը պարունակէ փլազմոտիում մակաբոյծերը։ Յաջորդ մէկ երկու շաբաթներու ընթացքին մակաբոյծերը կը բազմապատկուին մժեղին մէջ եւ կ'արտադրեն վարակիչ փլազմոտիում բջիջները։ Երբ այս մժեղը առողջ անհատ մը կը խայթէ, իր մէջ ունեցած վարակիչ փլազմոտիում բջիջները կը փոխանցէ անոր։ Վարակիչ բջիջները կը մտնեն առողջ մարդուն արեան շրջագայութեան մէջ եւ կը հասնին լեարդ ու կը վարակեն լեարդին առողջ բջիջները։ Վարակիչ բջիջները լեարդին մէջ կը հասուննան, կը ծաւալին եւ կ'արտադրեն հազարաւոր նոր բջիջներ, որոնք 2-3 շաբաթներու ընթացքին ետ կը մտնեն առողջ մարդուն արեան շրջագայութեան մէջ, ուր կը հարուածեն կարմիր գնդիկները եւ կը ներխուժեն անոնց մէջ։ Հոն փոփոխութիւններու կ'ենթարկուին եւ կը մեծնան։ 48 ժամ ետք կարմիր գնդիկները կը բացուին եւ փոփոխութեան ենթարկուած մակաբոյծերը ազատօրէն կը շրջագային արեան մէջ ու կը յարձակին ուրիշ առողջ կարմիր գնդիկներու վրայ։ Այս հանգրուանին կը սկսին դողտենդի ախտանշանները։ Վարակող բջիջներէն մաս մը կ'ապրի լեարդին մէջ ամիսներ եւ տարիներ՝ առանց դողտենդի յայտնաբերումին։
Առաջին վարակումէն ետք անհատը կ'ունենայ մասնակի եւ ժամանակաւոր դիմադրողականութիւն։ Տեղաճարակ շրջաններէ վերադարձողներ քանի մը ամիսներ կ'ունենան որոշ դիմադրողականութիւն։
Ախտանշաններ
Դողտենդը կը բնորոշուի հետեւեալ ախտանշաններով.
Դողը եւ ջերմը կը պատահին այն հանգրուանին, երբ վարակուած կարմիր գնդիկներէն դուրս կու գան վարակիչ փլազմոտիում բջիջները։ Նոպայական ջերմը կը հասնի մինչեւ 40 աստիճանի, որուն առընթեռ՝ յոգնածութիւն, ուժասպառութիւն, մկանային ցաւ, գլխացաւ, սիրտի արագ զարկ եւ նողկանք։ Ջերմը կը մեղմանայ 4-6 ժամ ետք առատ քրտինքով :
Դողտենդի ախտաճանաչումը կը կատարուի արեան յատուկ քննութեամբ մը, որմով կը հաստատուի փլազմոտիում մակաբոյծի գոյութիւնը։
Դողտենդէ Վարակուողը
Առողջ մարդ մը դողտենդի տեղաճարակ շրջանէ մը վերադառնալէ ամիսներ ետք կրնայ բացայայտ դողտենդ ունենալը, որովհետեւ ան խայթուելէ ետք վարակուած մժեղի մը կողմէ, իր լեարդին մէջ կուտակուած վարակիչ փլազմոտիում բջիջները յանկարծ կրնան արեան շրջագայութեան անցնիլ եւ յարձակիլ կարմիր գնդիկներուն վրայ։
Դողտենդը կանխարգիլելի հիւանդութիւն մըն է։ Հետեւեալ միջոցառումներով կրնանք կանխարգիլել այս համատարած հիւանդութիւնը.
Այն անձերը, որոնք դողտենդի տարաճարակ երկիրներ կը ճամբորդեն, այս դեղերը պէտք է առնեն ճամբորդութիւնէն գոնէ 10 օր առաջ։
Բուժում
Մինչեւ օրս մալարիայի դէմ պատուաստ (vaccine) չէ գտնուած, սակայն շատ մը ուսումնասիրութիւններ կը կատարուին համաշխարհային գետնի վրայ այս առնչութեամբ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ
Շոթիս
Շոթի կամ շեթի (შოთის პური՝ Շոթիս պուրի), աւանդական վրացական հաց, պատրաստուած սպիտակ ալիւրով, որ ունի նաւակի տեսք ։
Հիմնական առանձնայատկութիւնները
Հիմնական առանձնահատկութիւնը այն է, որ շոթին կը թխեն յատուկ վառարանի մէջ, որ կը նմանի թոնիրի։
Կարապետ Պետիկեան
Պետիկեան Կարապետ (1887,Նիկոմիդիա - 10 Մարտ 1915), հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է մօտ 1887 թուականին, Պրուսայի նահանգի, Նիկոմիդիայի գաւառակի կեդրոն՝ Նիկոմիդիա քաղաքին մէջ։ 1912 թուականին աւարտած է Կոստանդնուպոլսոլ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը։ Տրա­պի­զո­նի շրջիկ հիւանդանոցին մէջ աշխատած է որպէս բժիշկ։ 1915 թուականի Մարտ 10-ին մահացած է ժանտախտէ՝ մօտ 28 տարեկան հասակին։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:10 Մարտի մահացածներ
Աշխարհաբար
Մշակոյթ Եւ Գրականութիւն, Գրական Զարթօնք
Հայ նոր գրականութիւնը, թափ կ'առնէ 19–րդ դարուն, յատկապէս՝ 1860–ական թուականներէն սկսեալ։ Բայց գրական այս շարժման նախանշանները արդէն կ՛երեւէին 1750–ի շուրջ։
Աշխարհաբարը միջնադարուն
Միջնադարուն կային նմոյշներ զանազան ժամանակաշրջաններու աշխարհաբարներէ. նմոյշներ, որոնք աւելի հասկնալի են՝ քան պիտի ըլլար, օրինակ, գրաբար գրութիւն մը։ Կը նկատուի, որ անոնք այլատարր են, չեն կազմեր հոլովոյթի կանոնաւոր կորագիծ մը, այսինքն՝ նոյն ժամանակաշրջանին մէջ կը տարբերին իրարմէ, եւ ժամանակին մէջ կ'արձանագրեն ետ-առաջներ։ Յամենայն դէպս, անոնք հետաքրքրական են ե՛ւ իրենց լեզուական երեսով, ե՛ւ իրենց բովանդակութեան պատգամներով։ Երկու այս տեսանկիւններէն հաւասարապէս՝ անոնք կը չափեն հայերէնի ու հայ ժողովուրդի կենսական ուժը, կենսունակաթի՛ւնը, յաճախ պատմա-քաղաքական ահաւոր պայմաններու մէջ։
Աշխարհաբարը 1750–էն մինչեւ 1800 շրջանին
Արդարեւ, այդ թուականներէն և մինչև 1800 Վենետիկ, Մոսկուա եւ Հնդկաստան, ու աւելի մօտ Պոլիս, Թիֆլիս, Նոր Ջուղա ու այլ վայրեր հաստատուած հայ գաղութները ձեռք բերած էին տնտեսական և մշակութային որոշ մակարդակ։ Բացուած են շատ մը հայկական տպարաններ, սկսած էին հին ձեռագիրներու հաւաքումը եւ անոնց մէջէն հին, դասական հայերէնի՝ գրաբարի, ուսումնասիրութիւնը կազմելու քերականութիւններ, բառարաններ։ Նաեւ կ'ըլլային թարգմանութիւններ՝ մանաւանդ եւրոպական դասական գործերու, անոնցմէ ներշնչուելով կը գրուէին գրական նոր երկեր։ հայ մտաւորական գործիչներ կը մտահոգուէին հայութեան անմխիթար վիճակով ու կ'ընէին առաջարկներ ու կը գործէին հայոց վիճակը բարւոքելու։
1800–էն ետք, այս շարժումը կ'արագանայ, կը զօրանայ։ Կը բացուին դպրոցներ, կը բազմանան եւ կ'արդիականանան։ Թերթեր կը հրատարակուին ու կը զարգանան, հայրենասիրական ընկերութիւններ կը հիմնուին, թարգմանութիւններ եւ ինքնագիր գործեր կը բազմանան, կ՛ըլլան աւելի մշակուած, աւելի ինքնուրոյն։ Կը բացուին թատրոններ, թափ կ'առնեն հայագիտական ուսմունքները, կ'առաջանայ լուսաւորեալ միտքով գործիչներու սերունդ մը, որ ձեռք կ'առնէ շարժման ղեկը։
Աշխարհաբարը 1830–ական տարիներուն
Մեր քննած հոլովոյթին երկրորդ փուլը կ՛ընդգրկէ 19–րդ դարը, 1800–էն մինչեւ 1860, այսինքն՝ դարասկիզբէն մինչեւ հայ նոր գրականութեան լրիւ «ընթացքի մտնելը»։
Մխիթարեանները, գրաբարը պաշտպանելով եւ անոր վերակենդանացման ձգտելով հանդերձ, արեւմտահայ զանգուածին հետ շփումի համար, որոշ պահէ մը սկսեալ չխուսափեցան գործածելէ պոլսահայ բարբառը, որ հիմա պիտի դառնար գրական արեւմաահայերէնին։
Այսպէս, մինչ հայերէն առաջին թերթը՝ Յարութիւն քահանայ Շմաւոնեանի «Ազդարար»ը (1794, Մատրաս, Հնդկաստան), առաւելաբար գրաբարը կը գործածէր, տասնհինգ տարի ետք, Պոլսոյ մէջ, Մխիթարեան վարդապետներ (տեղական մշակութային միութիւններէ քաջալերուած), իրենց «Դիտակ Բիւզանդեան»ին իբր լեզու կ՛ընտրէին դեո անմշակ, թրքախառն «պոլսահայերէն»ը։
Գեղարուեստական նոր արձակ 1920-1960 տարիներուն
Յետ 20–ական առաջին սերունդին մօտ, արձակ արտադրութիւնը կը գերակշռէ իբր որակ, ե՛ւ Սփիւռք-արեւմտահայութեան, ե՛ւ արեւելահայութեան մօտ․․․։ Շատ աւելի քան բանաստեղծութեան՝ արձակի զանազան տեսակներու ծաղկումին մէջ կ՚՛անդրադաոնանք զարմանալի այն կենսունակութեան, որ ընդդէմ Եղեռնին կամ աշխարհասասան վերիվայրումներուն (ինչպիսին արեւելահայութեան համար կ՛ըլլան խորհրդայնացումն ու հետեւող խզումը), կը ձգտի փաստել ազզային-մշակութային կենսունակութիւնը, վերապրելու վճիռը։
Նախ կը տեսնենք անոնք, որոնք մեծ վերիվայրումներէն ետք վայր եւ ինքնութիւն կը փնտռեն․ կամ՝ որոնք նոր վայրը կ՛ուրուագծեն, պատշաճեցումի ճիգերն ու ապրուած աոօրեան կը պատմեն։ Ապա՝ անոնք, որոնց ճիգը կը կեդրոնանայ արձակի նորոգման, գեղարուեստական մշակման վրայ։
Ստորոգութիւն:Հայոց լեզուի պատմութիւն
Արփինէ Առաքելեան
Արփինէ Առաքելեան, օրիորդ, դաշնակի հանրածանօթ ուսուցիչ եւ նոյնքան հանրածանօթ ընկերացող։ Օրիորդ Արփինէ Առաքելեան յամառ աշխատանքի եւ աննուաճ կորովի տիպար մըն էր համակրանքի լայն շրջանակ մը ստեղծած է իր շուրջ; 1928-էն ի վեր ուսուցանելով բազմաթիւ աշակերտներու եւ երեւան բերելով բծախնդիր մանկավարժի յատկութիւններ։ Իր երաժշտական ուսումը կատարելագործած է Փարիզի մէջ 1928-ին աւարտելով հռչակաւոր Քօրթօյի Էքօլ Նորմալին դասընթացքը եւ ստանալով ուսուցանելու վկայագիր։
Մինչեւ հիմա հրապարակային երկու աշարկերտական ռեսիդալներ տուած է; մեծ խանդավառութիւն եւ ոգեւորութիւն յառաջ բերելով։ Իբրեւ առաջնակարգ ընկերացող։ Առաքելեան Արփինէ հաւատարիմ է խոր լմբռնողութեամբ եւ թափանցումով։ Ասկէ զատ մեծ է իր նպաստը հանրային բազմաթիւ ձեռնարկներուն; ուր ապացոյցը տուած է համեստութեան եւ գնահատելի անձնաուիրութեան ։
Արմենակ Հայկունի
Արմենակ Հայկունի (1835 - 1866 թթ.), հայ գրող, ուսուցիչ, հասարակական եւ մշակութային գործիչ։
Հակառակ իր ապրած սակաւաթիւ տարիներուն, ունեցած արտակարգ կարողութիւնովը մեծ հետք ձգած է հայ ընկերային-գրական կեանքէն ներս՝ 60-ական թուականներուն։ Իր բարատոքսող միտքը, առանց միջավայրային նախապաշրումներու, ենթակայ ըլլալու խիզախօրէն ընդդիմաբանած ու մերկապարանոց ցոյց տուած է ընկերային ու կրօնական բոլոր զեղծումները, որոնք մինչեւ այն ատեն կը պաշտպանուէին իրեն ժամանակակիցներէն։
Ծնած է Կ. Պոլիս 1835-ին եւ փոքր տարիքէն կորսնցնելով իր մայրը, տառապած է խորթ մօր մը հսկողութեան տակ։ 1847-ին, հազիւ 12 տարեկան, կը դրուի Ս. Փրկչի որբանոցը։ Հայկունիի ըմբոստ եւ համարձակ երեւակայութիւնը հանդարտ չի մնար այդ կսկծալի մանկարանին մէջ ու գիշերանց բոկոտն ու գլխաբաց փախչելով որբանոցէն հետիոտն կ՝երթայ մինչեւ Պէպէք Տք. Համլինի նոր բացած վարժարանը եւ հոն փարելով՝ Տոքթորին ոտքերուն, կը յաջողի ընդունուիլ նոյն վարժարանը։ Անգլիական կրթութեան ազդեցութեամբ, Հայկունի իր ուսանողական շրջանին մէջ կը լքէ մայր եկեղեցին ու կ՝ ընդունի Բողոքականութիւնը։
Դպրոցական շրջանը աւարտելէն յետոյ 1854-ին, իբրեւ թարգման անգլիական զինուորական Քօլօնէլ Հայնի, կը մասնակցի Խրիմի պատերազմին՝ Սիլիստրէի պաշարման։ Պոլիս դառնալէն յետոյ, Հայկունի Բողոքական կրօնին մէջ եւս չի գտնելով այն անկեղծ ու անխարդախ ուղղութիւնը, զոր կարծած էր գտնել, կը վերադառնայ մայր եկեղեցւոյ։
1857-1858-ին հրատարակած է «Մուսայք Մասեաց» թատերական պարբերականը, 1858-ին հիմնադրած՝ «Հայկազեան ընկերութիւնը», զոր գոյատեւած էմինչեւ 1861 թուական։ 1861-ին Իզմիր կ՛ուղեւորի՝ Մեսրոպեան վարժարանի իբրեւ անգլերէնի ուսուցիչ։ Հոն ինքզինքը գործունէութեան նոր եւ աւելի պարարտ հողի մը վրայ կը հաստասէ։ Այնուհետեւ Գրիգոր Չիլինկիրեանի հետ կը հրատարակէ «Ծաղիկ» հանդէսը (մինչեւ 1862), ժամանակակից թերթերերէն բոլորովին տարբեր ուղղութիւնով մը։ 1863-ի վերջերը Պոլիս կը վերադառնայ ու հոն կը շարունակէ իր հրապարտկագրական կեանքը՝ հրատարակելով «Մուսայք Մասեաց» ձայն ընկերսիրական թերթը։ «Մուսայք Մասեաց»ի մէջ տպագրած է թատերագիտական յօդուածներ ու ժամանակին բեմադրուած «Արա Գեղեցիկ», «Օղիմպիատա», «Երնջակ» պատմական ողբերգութիւնները։
Աշխարհացոյց
Մեզի հասած են «Աշխարհացոյցի» "քարտէս"-ները նկարագրող ընդարձակ եւ յամառօտ բնութագրեր։ Կը կարծուէր, թէ կազմուած է Է․ դարուն՝ Անանիա Շիրակացիի կողմէն։ Այլ վարկածի համաձայն «Աշխարհացոյցը» հեղինակել է V դարու հայոց Պատմահայրը, իսկ այսու՝ նաեւ Աշխարհագրութեան Հայր Մովսէս Խորենացին:
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:Քարտեզագրութիուն Ստորոգութիւն:Աշխարհագրութիւն
Արատէսի Վանք
Արատէսի Վանք, կը գտնուի համանուն գիւղին մէջտեղ բարձրավանդակի մը վրայ, ի հնումըն կառուցուած:
Այս վանքը գիւղին հետ Ստեփանոս Օրբէլեան պատմչին ժառանգութեան վիճակելով իր Տարսայիճ հօրմէ՝ զայն Նորավանից նուիրեց իբրեւ կալուած եւ բնակարան ամրան: Տակաւին թէեւ մասամբ կանգուն են վանացս եկեղեցիները, սակայն ամայի, օրէ օր քայքայման եւ կործանման տխուր վիճակի մէջ։ Այս եկեղեցիներէն գլխաւորը կառուցուած է չորս որմափակ սեանց վրայ, ունի երկու աւանդատուն եւ մատուռներ աջ եւ ձախ կողմերը, որոնց մէջ կան պատարագի սեղաններ: Ունի նաեւ ժամատուն՝ կոփածոյ քարերով շինուած, վեց որմափակ սիւներով:
Արեւելեան որմոյն մօտը կայ որոցանձեւ տապան մը (1280) թուականով գեղեցկատառ արձանագրութեամբ, որուն մէջ կը հանգչին վանքս նորոգող րաբունապետ Հայրապետի նշխարքը:
Երկրորդ եկեղեցւոյ գաւթի արեւմտեան դրան ճակատը կայ ճարտարաքանդակ պատկեր Տիրամօրն՝ Յիսուս գիրկը, եւ երկու կողմը կրկին արձանագրութիւնք:
Երրորդ եկեղեցւոյն նոյնպէս կիսակործան քանդակներն եւ դրան դրուագները աւելի նուրբ արուեստով շինուած են, ուր կը տեսնուին զանազան ձեւերով խաչեր, ողկոյզներ, կենդանիներ եւ այլն:
Վանացս եկեղեցիներու որմերու եւ խաչարձաններու վրայ կան բաւական թուով արձանագրութիւններ, յորոց մին կը յայտնէ երեք եկեղեցիներուն անունները, որոնք են Ս. Սիովն, Ս. Աստուածածին եւ Ս. Կարապետ: Վանացս արձանագրութիւնները չեն յայտներ շինութեան թուականը, եղած թուականներէն հնագոյնն է:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայկական վանքեր
Քաղաքավարական օդանաւորդութեան հանրային տնօրէնութիւն
Քաղաքավարական Օդանաւորդութեան Գլխավոր Տնօրէնութիւնը (Direction Générale de l'Aviation Civile - DGAC) Ֆրանսական վարչութիւնն է որ կը կանոնավորէ ու ապահովէ օդային անվանգութիւն փոխադրամիջոցներ՝ ու ընդհանուրօրէն հանրային տնօրէնութիւնը: Կապուած է Շրջակա Միջավայրի, Ուժի ու Ծովու նախարարութեան։ Կը ղեկավարէ քաղաքավարական օդանաւորդութեան տարբեր հանձնարարութիւնները, ինչպէս՝
Պատմութիւն
Քաղաքավարական Օդանաւորդութեան Գլխավոր Քարտուղարութիւնը (Secrétariat Général à l'Aviation Civile et Commerciale - SGACC) ստեղծուած է 12 Սեպդեթբեր 1946, Հասարակական Աշխատանքներու եւ Փոխադրութիւններու Նախարարութեան մէջ։ 18 Թեկտեմբեր 1945-ին Մաքս Հիմանսն (1900-1961) կոչուած էր քաղաքավարական ու առեւտրական օդանաւորդութեան գլխավոր քաղտուղար - ըսելէ թէ 9 ամիս SGACC-ին ստեղծումէն առաջ. Օդի Նախարարութեան քաղաքավարական օդանաւորդութեան մասի պարտականութիւնները տրուած էին Հասարակական Աշխատանքներու եւ Փոխադրութիւններու Նախարարութեան։ Ֆրանսային ազատութենէն ատեն, Մաքս Հիմանս օդային փոխադրութիւններու տնօրենն էր. Ուստի արած էր Օդի Նախարարութեան Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմէն ատենէն հանձնարարութիւնները։
SGACC-ին մէջ Թեթեւ Օդանաւորդութեան Մխրմինը (Service de l’aviation légère et sportive - SALS) տրամադրեց օդանաւներ ու հրահանգիչներ։
1955-ին SALS-ը դարցաւ Սաւառնագիտութեան Կրթութեան ու Օդային Մարզանքնըրու Մարմինը (Service de la formation aéronautique et des sports aériens - SFASA)։
29 Օգոստոս 2005-ին, առաջին անգամ ըլլալով DGAC-ն իր կայքէջին վրայ կը հրատարակ, Ֆրանսայի մէջ արգիլուած օդային ընկերություննըրու ցանկ մը, Ադ ցանկը կարելի է փոխուի։
Տնտեսում
DGAC-ին տնտեսական կազմակերպութիւնը բացառիկ է՝ որովհետեւ դրամական հասոյթներն ու ծախսները մխսխմբ կապուած էն Կարաւարութեան ընդհանուր տարեհաշիւին՝ «Օդային Հսկումի ու Գործածում Օժանդակ Տարեհաշիւին» (Budget Annexe "Contrôle et Exploitation Aériens" - BACEA)։ Ուստի օդային ընկերությունները կը վճարեն օդային նաւարկութեան պարտքերը ու հսկումի պարտքերը (ապահովութիւն), եւ դիմացէն կը ստանան օդային նաւարկութեան ծառայութիւններ։Օժանդակ տարեհաշիւին կարողութիւնները կը ներառկեն թագաւորական (2011-ի ու 2012-ի տնտեսական օրենգներ)։
Զարեհ Խրախունի
Զարեհ Խրախունի (Արթօ Ճիւմպիւշեան ) (16 Հոկտեմբեր 1926 - 27 Նոյեմբեր 2015 ), հայ բանաստեղծ։
Կենսագրութիւն
Ծնած՝ Պոլիս։ Կը յաճախէ Գափամաճեան վարժարանը, ապա Բ. դասարանէն սկսեալ Վիեննական Մխիթարեան վարժարանը, զոր կ՝աւարտէ 1945-ին, պատուոյ յիշատակութեամբ։ Բարձրագոյն ուսումը ստացած է Պոլսոյ համալսարանէն, նախ հետեւելով իրաւագիտութեան, եւ ապա՝ գրականութեան ֆաքիւլթէի Փիլիսոփայական գիտութիւններու բաժինին, զոր կ՝աւարտէ 1951- ին։ Ապա հետեւած է գրականութեան եւ արուեստի պատմութեան դասընթացքներու, Փարիզ։
Գրական վաստակ
Զարեհ Խրախունի հասած է որոշ բարձունքի մը, իր ինքնատիպ թէքնիքով, բիւրեղացած լեզուով եւ իմացական արժանիքներով:
Իր կատարած լուրջ եւ բեղուն գրական գործունէութեամբ եւ բանաստեղծելու արտակարգ կարողութեամբ արժանի է ինքնուրոյն տեղ մը գրաւելու արդի գրականութեան պատմութեան մէջ:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1926 ծնունդներ Ստորոգութիւն:16 Հոկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:Գրողներ Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Պոլսահայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանի ասպետներ Ստորոգութիւն:27 Նոյեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:2015 մահեր
Լիտիա
Լիտիա (լատ.՝ Lydia) (մ.թ.ա.12-րդ դարէն-մ.թ.ա.546), Հին աշխարհի պետութիւն Փոքր Ասիոյ թերակղզիէն, կը տարածուէր Էգեեան ծովէն մինջեւ թերակղզիին խորքը ։
Բնակչութիւնը
Լիտիայի բնակչութեան ռասայական պատկանելութիւնը անյայտ է։ Ընդհանրապէս Լիտիայի բնակչութեան վրայ մեծ ազդեցութիւն ունեցած են խէթերը. ենդադրուած է, որ Լիտիայի թագաւորական սեռունդներէն մէկը ունեցած է խէթթական ծագում։ Բնակչութեան խօսակցական լեզուն եղած է լիտիերէնը, որ պատկանած է հնդեւրոպական լեզուաընտանքի անատոլիական խումբին։ Գրագրութիւնը կատարուած է լիտիական այբուբենով, որ յունականին մօտ է։
Մշակոյթը
Լիտիական մշակոյթը այլազան ու բարդ երեւույթ մըն է։ Լիտիացիները գործածած են յունական այբուբէնը: Լիտիայի մէջ զարգացած է բժշկութիւնը եւ դեղագործութիւնը։ Լիտիացիները կառուցած են անառիկ ամրոցներ, թագաւորական դամբարաններ, բարդ արհեստական ջրամբարներ։
Պատմութիւն
Լիտիական պետութեան պատմութիւնը մեզի հասած է հնադարեան գրականութեան բնորոշ կիսաառասպելական տեսքով, ինչպէս նաեւ դրուագային տեղեկութիւններ արեւելեան, յատկապէս ասորեստանեան աղբիւրներիէն։ Բայց Լիտիական թագաւորութեան մասին ամէնահաւաստի տեղեկութիւնները մեզի հասած են հնագիտական պեղումներու միջոցաւ, որոնք իրականացուած են 1958 թուականին Լիտիայի մայրաքաղաք՝ Սարդի շրջակայքին մէջ։ Քաղաքական կառաւարական առումով Լիտիան միապետութիւն էր. պետութեան գլխաւոր կառավարիջն էր թագաւորը։ Թագաւորին իշխանութեան շրջանակը իր թիկնազօրն ու բանակն էր, յատկապէս մեծ դեր ունեին լիտիական այրուձին եւ հանրայայտ մարտակառքերը։ Արտաքին եւ ներքին կարեւոր հարցերու որոշումներ կայացնելու համար տեղի կ՛ունենար ազգային ժողովը, բայց թագաւորական իշխանութեան ամրապնդման հետ աստիճանաբար ան կը կորսնցնէ իր նշանակութիւնը։ Լիտիական պետութեան ծաղկման սկիզբը կը համարուի մ.թ.ա. 7-6-րդ դարերը, երբ իշխանութեան գլուխ անցաւ Մերմնադների դինաստիան, որուն հիմնադիրը կը համարուի Գիգէսը։ Ան նշանաւոր էր, բայց թագաւորական տոհմին չէր պատկանէր եւ իշխանութիւնը բռնագրաւած էր պալատական հաջողութեան շնորհիւ։
Տնտեսութիւնը
Լիտիայի տնտեսութեան հիմնական ուղղութիւնը հողագործութիւնն էր, քանի որ անոր աշխարհագրական դիրքը եւ կլիմայական պայմանները նպաստաւոր էին հողագործութեամբ զբաղուելու համար։ Անծայրածիր արօտավայրերը հնարաւորութիւն կու տային նաեւ զբաղուելու անասնապահութեամբ, եւ յատկապէս ձիաբուծութեամբ։ Գտնուելով յունական եւ հին արեւելեան մշակոյթներու հատման օղակին մէջ, Լիտիական պետութիւնը կը գործադրէր գործունեայ առեւտրական գործունէութիւններ։ Հնադարեան աղբիւրներուն համաձայն, Լիտիան հկը համարուի մէտաղադրամի հայրենիքը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պատմութիւն
Մատթէոս Ջուղայեցի
Մատթէոս Ջուղայեցի (ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ), 14-րդ դարու վերջաւորութեան եւ 15-րդ դարու սկիզբի հայ մեկնիչ, մանկավարժ եւ գրիչ, որուն աշխատութիւնները մեծապէս ընդօրինակուած ու տարածուած են Հայաստանի եւ հայաշատ գաղթավայրերու մէջ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է հին Ջուղա։ Նախնական կրթութիւնն ստացած վայրն անյայտ է։ Բարձրագոյն կրթութիւն ստացած է Տաթեւի համալսարանին մէջ՝ աշակերտելով Յովհան Որոտնեցիին ու Գրիգոր Տաթեւացիին։ Շրջագայած է Հայաստանի եւ Փոքր Ասիոյ մէջ, գացած է Կոստանդնուպոլսում։ 1393 թուականէն մի քանի տարի առաջ Մատթէոս ճամբորդած է Խաչէնի շրջանները, Աղթամար։ Տիրապետած է մի քանի լեզուներու։ Երիտասարդ տարիներուն, ո՛չ միայն ուսումնասիրած է հայ մատենագրութիւնը, այլեւ՝ տիրապետած է արաբերէն գրաւոր լեզուին, ուսումնասիրած է իսլամական կրօնական գիրքեր, առած ու մեկնաբանած է քաղուածքներ։