cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի
Աշխարհագրական դիրք
Վանքը, շնորհիւ իր դիրքին՝ Վասպուրականի կեդրոնը, կը դիւրացնէր Աղթամարի Տան կաթողիկոսներուն կառավարելու ամբողջ Թեմը։ Նաեւ, անոր սքանչելի տեսարանը ներշնչած է բանաստեղծներ եւ գրագէտներ․ օրինակ՝ Րաֆֆիին «Ձայն տուր, ով ծովակ» 1857թ․ Աղթամար գրուած բանաստեղծութիւնը, Յովհաննէս Թումանեանի «Ախթամարը», քաղուած աւանդութիւններէ, եւ կամ՝ Մոկացի Վարդանի «Սասնայ ծռեր»ուն մէջ Աղթամար ապրող Գագիկ թագաւորի գեղեցիկ աղջկան, Ծովինարին պատմուածքը: Ժամանակին ունէր մաքուր ջուրի աղբիւր, որ շատոնց ցամքած է։ Ջուրը վանք կը հասնէր նաւակով Ախավանքէն (գիւղ Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Ռշտունիք գաւառի, Վանայ լիճին հարաւային ափին, Աղթամար կղզիին դիմաց։ Վան քաղաքէն 33-34 քմ հարաւ-արեւմուտք։ Հարուստ էր այգիներով եւ պարտէզներով)։
Տեղեկագրութիւն
Աղթամարը Արծրունի Գագիկ թագաւորի ժամանակ կը զարգանայ ու կը դառնայ ամրոց եւ քաղաք։ Ժ. դարուն, Վասպուրականի քաղաքական եւ կրօնական կեանքի կեդրոնն էր։
Տաճարը, 915-921 թուականներուն կառուցած է ճարտարապետ, քանդակագործ եւ նկարիչ Մանուէլ, Վասպուրականի թագաւոր՝ Գագիկ Արծրունիին (հիմնադիր Վասպուրականի Արծրունեաց թագաւորութեան) եւ իր կնոջ՝ Մլքէ թագուհիին պատուէրով։ Նորաշէն եկեղեցւոյ հանդիսաւոր բացման օրը, օծումը կը կատարէ Գէորգ Կաթողիկոսը, որ հետը կը բերէ Ս․ Լուսաւորչի աջէն եւ ուրիշ մասունքներ։ Բացման հանդիսութենէն ետք, Աղթամարի Թեմը կը գծուի։
1113-ին Արծրունեաց տոհմի պայազատները (ժառանգորդները) կը հիմնեն Աղթամարի կաթողիկոսութիւնն ու ժառանգաբար կը վարեն կաթողիկոսի պաշտօնը երկար դարեր: Սուրբ Խաչ եկեղեցին կը դառնայ Հայաստանեանց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցուոյ Աղթամարի կաթողիկոսարանի կեդրոն։
1556-ին եկեղեցուոյ կաթողիկէն կը կործանուի եւ կը վերաշինուի։
Ս. Խաչ եկեղեցւոյ հիւսիսային կողմին կից գտնուող Ս. Սարգիս մատուռը եկեղեցւոյ կը միացնեն եւ կը դարձնեն աւանդատուն, 1803-ին Թովմաս կաթողիկոսը շինել կու տայ արեւմտեան կողմի գաւիթը, եւ ԺԹ դարում Ախիջան եւ Գէորգ աղաներուն նիւթական օժանդակութեամբ կը կառուցուի հարաւային կողմի զանգակատունը։ Կարա Կոյունլու Ջահան Շահի հովանավորութենէն օգտուելով Զաքարիա Գ․ կաթողիկոսը կը կարողանայ որոշ ժամանակ միաւորել Աղթամարի եւ Էջմիածնի կաթողիկոսութիւնները։ ԺԹ․ դարուն երկու կաթողիկոսարաններու իրաւազօրութեան սահմանափակումներու երկարատեւ վէճերու հետեւանքը կ՛ըլլայ, Էջմիածնի Կաթողիկոսութիւնը իբր Գլխաւոր ճանցուի։
ԺԹ․ դարուն Աղթամարի կաթողիկոսութիւնը ունէր 2 թեմ՝ 302 եկեղեցիներով եւ 58 վանքերով։ 1895-ին թեմերը կ՛ անցնին Հայկական եկեղեցւոյ Պոլսոյ պատրիարքութեան իրաւասութեան տակ։  Վանական համալիրը կ՛ ամայանայ 1915-ին, Ցեղասպանութեան ժամանակ։  1951-ին թրքական կառավարութիւնը կը փորձէ քանդել վանական համալիրը:
Շինութիւն/ներ եւ նկարագրութիւն
'''Աղթամարի Ս. Խաչ'''ի վանական համալիրը կը բաղկանար եկեղեցիէ մը, ժամատունէ մը, զանգակատունէ մը, միաբաններու բնակարաններէ եւ կաթողիկոսարանէ մը։
Վանքի նկարագրութիւն
Աղթամարի Սուրբ Խաչ վանքը բաղկացած էր Ս. Խաչ եկեղեցիէն, անոր ժամատունէն եւ զանգակատունէն։ Վերջին երկուքը աւելի ուշ շինուած են։ Վանքին կից կը գտնուէին կաթողիկոսարանը, ուսումնարանը եւ ուխտաւորներուն սենեակները։ Կաթողիկոսարանն ու ուսումնարանը ԺԹ․ դարուն երկրորդ կէսին, Կաթողիկոս Խաչատուր Շիրոյեանի օրով, կը փոխադրուին Ախավանք, որ նաեւ կը կոչուէր «Աղթամարի դրսի վանքը»․ կղզիին դիմաց, ցամաքի ափին, նորաշէն շէնքերու մէջ։  Տարուան մեծ մասը, կաթողիկոսը հոն կ'անցընէր։
Զանգակատունը կը գտնուէր հարաւային դրան առջեւ։ Կրկնակի չորս քառակուսին սիւներու վրայ պայտաձեւ կամարներով շինութիւն, որոնց վրայ կը հանգչին վեց կլոր սիւներ կրելով վեցանկիւն գմբէթ մը․ անկէ կախուած էին զոյգ զանգակները։
Գաւիթը պարզ շէնք մըն էր։
Սուրբ Խաչ եկեղեցւոյ հիւսիսային դրան դիմաց շինուած էին երկու կամարակապ փոքրիկ մատուռներ․ մէկուն մէջ զետեղուած էր միւռոնի կաթսան, իսկ միւսը աւանդատան վերածուած էր։
Ս․ Խաչի հարաւ-արեւելեան կողմը կը գտնուէր Ս․ Ստեփանոս փոքրիկ եկեղեցին․ վերաշնուած էր 1293-ին Ստեփանոս Կաթողիկոսի օրով։
Կղզիին հիւսիս-արեւելեան ծայրը կար փոքրիկ մատուռ մը, որ կը համարուէր Թամար թագուհիին աղօթատեղին։ Իսկ հարաւ-արեւելեան ծայրը կային Ս․ Գէորգի եւ Ս․ Աստւոածածնի երկու մատուռները․ վերջինը նաեւ կը կոչուէր Կարմիր եկեղեցի, կարմիր քարերով շինուած ըլլալուն պատճառով։
Ս․ Խաչ եկեղեցուոյ արեւելեան կողմը կը գտնուի կաթողիկոսներուն յաւիտենակն ննջավայրը՝ գերեզմանոցը։
Ս․ Խաչ Եկեղեցին
Անգնահատելի է եկեղեցւոյ պատկերազարումը։
Ս. Խաչ եկեղեցին, կառուցուած է սրբատաշ կարմիր քարերով, որոնք բերուած էին Կոտոմ գիւղէն (անտառապատ գիւղ Արեւմտեան Հայաստանի Բիթլիսի վիլայէթը, Վանայ լիճէն հարաւ արեւմուտք, Դատուանէն 7 քմ․ հարաւ՝ լիճը թափուող գետակի աջ ափին)։ Խաչաձեւ եւ անսիւն է․ պսակուած՝ տասնըվեց կողմանի գմբէթով եւ կոնաձեւ կաթողիկէով։  Գմբէթը ունի ութը պատուհան բոլորուած՝ կամարներով․  անոնք գեղազարդարուած էին ծաղիկներու եւ կաքաւներու քանդակներով։
Եկեղեցւոյ երկարութիւնն է 15,40 մեթր, լայնութիւնը՝ 12,60 մեթր եւ բարձրութիւնը՝ 20 մեթր։
Եկեղեցւոյ իւրայատկութիւններէն մէկը այն է թէ չորս պատերը ուղղակի իրարու չեն միանար, այլ՝ մէկական մեթրաչափ հեռու մնալով, իրարու կը կցուին հնգանկիւնանի աշտարակաձեւ ուրիշ պատով մը, յառաջացնելով կիսաբոլոր խորշեր։
Արեւելեան եւ արեւմտեան պատերուն մէջ կան երկական կամարակապ ներսանկուածներ, արեւելեանը երեքական իսկ արեւմտեանը մէկական եռանկիւնաձեւ որմնասիւներով զարդարուած։ Իւրաքանչիւր պատի մէջտեղը կայ երկար ու նեղ պատուհան մը․ այս չորսէն զատ, կան ուրիշ 12 պատուհաններ։
Եկեղեցւոյ ներսի նկարագրութիւն եւ որմնանկարներ
Սուրբ Սեղանին երկու կողմերը կան մէկական խորաններ (մատուռներ)․ անոնք ունէին մէկական սեղան, վէմքար (պատարագի սեղանի սրբաքար) եւ պատուհան։
Եկեղեցւոյ հարաւային կողմի բոլորաձեւ թեւին մէջ, կար դուռ մը, որուն վերեւը շինուած էր վերնայարկ մը՝ յատկապէս Գագիկ թագաւորին եւ արքունական ընտանիքին համար։ Վերնայարկը կիսաբոլոր էր եւ առջեւի մէկ մեթր բարձրութեամբ պատը զարդարուած էր նուռի քանդակներով եւ եզի, խոյի, վագրի, այծի, փիղի ու հորթի կիսարձաններով։ Կամարներուն վրայ իւղաներկով նկարուած էին Աւետման, Այցելութեան եւ Ծննդեան պատկերներ։
Քանդակներ
Զարդաքանդակները ստեղծելու ժամանակ՝ Ճարտարապետ Մանուէլը, հաշուի առած է կարելի դիտանկիւնները եւ տարբեր ժամերու լուսաւորութիւնը։
Տանիքի քիւերուն (ցցուած եզերքներ) տակ կան զանազան կենդանիներու բարձրաքանդակներ։ Անոնցմէ մէկ մեթր ցած, եկեղեցւոյ շուրջը կը բոլորուին վեց հորիզոնական երիզներ զանազան նիւթերով, խաղողի ողկոյզներու եւ զանազան տեսարաններու քանդակներ, Հին ու Նոր Կտակարաններուն սուրբերու բազմաթիւ բարձրաքանդակներ եւ տեսարաններ, արաբական տիրապետութեան դէմ հայ ժողովուրդին մղած ազատագրական պայքարը, քրիստոնեութիւնը, Արծրունեաց տոհմի մեծերն ու անոնց քաջագործութիւնները եւ հայ շինականին խաղաղ աշխատանքը, կենցաղը։ Ասոնցմէ վար, պատին մէջտեղէն ու եկեղեցւոյ շուրջը ցցուած են կենդանիներու կիսարձաններ։
Չորս ճակատներն ալ զարդարուած են աւետարանիչներու մարդաչափ քանդակներով։
Նշանաւոր են՝ արեւմտեան պատին վրայ Գագիկ Արծրունիի բարձրաքանդակը 1,50 մեթր բարձրութեամբ եւ հարաւային պատին վրայ Սահակ ու Համազասպ Արծրունիներուն բարձրաքանդակները յատկանշական «նկարագրական տեսարանի մը» պատկերացումով։ Գագիկ թագաւորին երկրորդ բարձրաքանդակը կը գտնուի խաղողի այգի ներկայացնող երիզին մէջ․ ան ծալլապատիկ ներկայացուած է։
Արձանագրութիւններ
Եկեղեցին բոլորուած է արձանագրութիւններով․ հոս կը նշենք մի քանին՝
'''Աղթամարի Ս. Ստեփանոս եկեղեցւոյ դրան ճակատին'  ՉԽԲ (=1293) Ի հայրապետութեան Տոն Ստեփանոսի շինեցաւ եկեղեցիս ծախիւք սրբասնեալ կրաւնաւորացն Սարգսի եւ Ստեփանոսի որդեացն Հոռոմշահի յարդար վաստակոց իւրեանց. կատարեցաւ յիշատակ հոգւոց իւրեանց եւ ծնողացն եւ ազգականացն. ըրք հանդիպիք յիշեցէք ՚ի Քս.'' Աղթամարի դարպասի հարաւային դրան ճակատին ''Ի ՌՄԺԲ. թվին Հայոց (=1763) եւ շնորհօքն Քսի շինեցաւ դարպասս ձեռամբ Թումայի կաթողիկոսի Աղթամարայ, որք աղօթէք տուք զողորմիս'' '''Ս. Խաչ եկեղեցու խաչկալի վրայ' Ի հայրապետութեան սրբոյ աթոռոյս Տռն Գրիգորի կաթողիկոսի շնորհօք Տռն մերոյ Յսի կառուցի խաչկալս արդեամբք Աղթամարայ մեծի եւ փոքու եւ բադականից ոսկերչոնց եւ աշխատութեամբ եւ մասնակցութեամբ Տեառն Սահակայ վարդապետի Խարբերդցւոյ. որք պատահիք լի բերանով Ած ողորմի ասացէք նոցա. Ի թվոջ հայոց Ռ. Մ. Ե. (=1756) ․․․․․''
Զանգակատան վրայ ''Շինեցաւ զանգակատունս արդեամբք աստուածասէր իշխանացն Ախիջան եւ Գէորգ աղայիցն յանուն սբ. Համբարձման ի յիշատակ ննջեցելոցն եւ կենդանեացն։ ․․․․․․''
Տապանագրեր
․․․․․․
Կեանքը Աղթամարի մէջ
Աղթամարի Սուրբ Խաչ վանքը ունեցաւ գրչագրութեան ծաղկում, մանաւանդ ԺԳ․ դարէն ետք։ Գրուեցան Աւետարաններ, Յիշատակարաններ, Արձանագրութիւններ։  Վասպուրականի ամենէն հարուստ վանքերէն մէկն էր․ անոր կաթողիկոսներուն իրաւասութիւնը կը տարածուէր շատ մը գաւառներու, քաղաքներու, գիւղերու եւ վանքերու վրայ։  Ունէր մշակելի դաշտեր եւ անդաստաններ։ Նաեւ ստացած էր թանկագին նուէրներ՝ սպասներ, անօթներ եւ ձեռագիրներ․ սակայն ասոնց մեծ մասը ժամանակին փախցուած են։
Տօնը
Ս․ Խաչի վանքին ուխտագնացութեան օրն էր Խաչվերացի տօնը։
Կաթողիկոսներ
Աղթամարի կաթողիկոսութեան բուն շարքը կը սկսի Դաւիթ Ա․ Արծրունիով, 1113 - ՞ ․ (հաւանական կը թուի)։ Ստորեւ կարգը, միշտ փոքր վերապահութեամբ։
Սուրբ Խաչ եկեղեցւոյ վերանորոգում
Թուրքիան, բարի կամքով չէ որ վերանորոգումը կատարեց։ Ազդակները շատ էին․ զբօսաշրջիկութեան տնտեսական նպաստները եւ քաղաքակիրթ աշխարհին ցոյց տալ իր «բարի» երեսը, հակառակ անոր թէ ինք պարտաւոր է ըստ Լօզանի պայմանագրի թիւ 1 եւ 37-44 յօդուածներուն՝ պահպանել եւ պաշտպանել ազգային փոքրամասնութիւններուն ինքնութիւնն ու ժառանգութիւնը, առաւել լիակատար պահպանութեան տակ առնել եկեղեցիները, սինակոգները, գերեզմաններն ու նշեալ փոքրամասնութիւններուն այլ կրօնական հաստատութիւնները»։
2013-ին 8 Սեպտեմբերին եկեղեցիին մէջ 6 անձեր կը կնքուին, որոնց մէջ նաեւ նորածին մը։ Կնունքի արարողութիւնը կը կատարէ Պոլսոյ Պատրիարք Արամ Արք․ Աթեշեանը: ,
2015 Յունիսի եղելութիւներէն ետք, 3 տարուան համար դադրեցաւ ամէն ինչ։ 2018-ի Սեպտեմբերին կրկին տարին մէկ անգամ պատարագի իրաւունքը տրուեցաւ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի եկեղեցիներ Ստորոգութիւն:Վանքեր այբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական վանքեր եւ եկեղեցիներ Ստորոգութիւն:Վանայ լիճի կղզիներու վանքեր Ստորոգութիւն:Վանայ լիճի կղզիներ
Արամ (անձնանուն)
Արամ, տարածուած հայկական արական անուն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ
Միհալիյ Զիչի
Միհալիյ Զիչի (,, Михаил Александрович Зичи; 15 Հոկտեմբեր, 1827, Զալա գիւղ, Հունկարիոյ թագաւորութիւն – 28 Փետրուար 1906, Սանքթ Փիթրսպուրկ, Ռուսիոյ կայսրութիւն)՝ եղած է ազնուական ծագումով հունկար նկարիչ եւ գծանկարի վարպետ:
Կենսագրութիւն
1881-ին եղաւ Թիփղիսին մէջ, Վրաստան, որտեղ սկսաւ «Ընձենաւորի» նկարազարդման աշխատանքները: Ան նկարեց ընդհանուրը 35 նկար: Հրատարակութեան մէջ ընդգրկուեցաւ 27 նկար: Նկարիչը հրաժարեցաւ աշխատանքին դիմաց վճարէն, անանկ տպաւորուած էր պոէմով:
Միհաիյ Զիչին մացած է 1906-ին Սանքթ Փիթըրսպուրկ եւ թաղուած է Պուտափեշտի Քերէփեշի գերեզմանատանը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:15 Հոկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:28 Փետրուարի մահացածներ
1915 (ժապաւէն)
Նիւթ
Օսմանեան Թուրքիայի մէջ տեղի ունեցած հայոգ ցեղասպանութենէն ուղիղ մէկ դար անցած առեղծուածային բեմադրիչը Լոս Անճելըսի թատրոնի մը մէջ կը որոշէ բեմադրել ներկայացում մը, որմով հարգանքի տուրք կը մատուցուի եղեռնի զոհերուն։ Քանի որ ներկայացման թեման վիճաբանական էր, մտքի հակառակորդները կը շրջափակեն թատրոնը եւ այդպիսի տարօրինակ իրադարձութիւնները վախ կը տարածեն արտադրիչներու եւ դերասաններու շրջաանին մէջ։ Տպաւորութիւն մը կը ստեղծուի, որ բեմադրիչի մտահղացումը բաւական վտանգաւոր է, եւ անցեալի հոգիներն ամենուր են։
Ստեղծում
«1915»-ը Կարին Հովհաննիսեանի եւ Ալեք Մուհիբեանի առաջին համատեղ լիամեդրաժ ֆիլմն է։ Հովհաննիսեանը Family of Shadows-ի հեղինակն է, ան նաեւ գրած է Los Angeles Times, The New York Times եւ այլ ամսագրերի համար։ Մուհիպեանը գրող եւ կատակերգու է, որու աշխատանքները յայտնուած են Slate, The Weekly Standard եւ բազմաթիւ այլ տեղեր։ Ան նաեւ աշխատած է Սթենֆորտի համալսարանի Հովըրի դպրոցին մէջ։
Հովհաննիսեանը եւ Մուհիպեանը կը համագործակցին թատերական ոլորտման մէջ ավելի քան տաս տարի։
Թողարկում
Եւրոպական առաջին թողարկման կայացած է Մաքսիմ Կորգու անուան Թատրոնին մէջ (Պեռլին, Գերմանիա) 2015 թուականի Ապրիլ 5-ին։ ԱՄՆ-ի մէջ ֆիլմի առաջին թողարկումը տեղի ունեցած է Ապրիլ 17-ին, իսկ Հայաստանի մէջ՝ Ապրիլ 25-ին՝ հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի յաջորդ օրը։
Երաժշտութիւն
Ֆիլմի երաժշտութիւնը գրած է Կրեմմիի մրցանակակիր, յօրինող Սերժ Թանքեանը, ով յայտնի System of a Down ռոք խմբի վոկալիստն է ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ժապաւէններ
Ստեփանոս Պետրոս Ժ. Ազարեան
'''Ստեփանոս Պետրոս Ժ. Ազարեան''' (19 Դեկտեմբեր 1826 - 19 Ապրիլ 1899), Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ կաթողիկոս- պատրիարք 1881 թուականէն մինչեւ իր վախճանը 1899 թուականին ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 19 Դեկտեմբեր 1826-ին։ Կրթութիւնը ստացած է իր եղբօր՝ Արիստակէս Ազարեանի հետ Վիեննայի Մխիթարեան վանքին մէջ։
Դարձած է կուսակրօն։ Խօսած ու գրած է 8 լեզուներով: ։ Կազմած է բառարան յունարէն, իտալերէն, հայերէն եւ տաճկերէն լեզուներով։ Բառարանը լոյս տեսած է 1848 թուին, Վիեննայի մէջ։
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկոսներ Ստորոգութիւն:19 Դեկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:19 Ապրիլի մահացածներ
Յակոբ Մնձուրի
Կենսագրութիւն
Բուն անունով Յակոբ Տէմիրճեան։ Ծնած է Երզնկայի Արմտան գիւղը, Եւփրատի ափին, Մնձունի լեռներուն դիմաց։ 1897-ին մեկնած է Պոլիս, երկրորդական ուսման համար, հետեւած է, շրջան մը, Ռոպըրթ Գոլէճի դասընթացքներուն, սակայն առանց աւարտելու՝ 1907-ին, վերադարձած է ծննդավայրը (Արմտան), ուր մնացած է մինչեւ 1914, հողամշակութեան եւ գիւղական աշխատանքներու կողքին վարելով ուսուցչական պաշտօն։
Շնորհիւ իր ընթերցասիրութեան, ծանօթացած է ե՛ւ հայ ե՛ւ օտար գրական գործերու, հարստացնելով իր գիտելիքներն ու գրական ճաշակը։
Գրական վաստակ
Մնձուրին գրած է պատմուածքներ, իր առաջին պատմուածքը «Հարս ու Կեսուր» հրատարակուած է 1906-ին «Մասիս»ի մէջ՝ ուր թարգմանաբար տուած է նաեւ Թէնի եւ Լերմոնտովի էջերէն հատընտիրներ։ Աշխատակցած է, 1914-1920–ական տարիներուն, «Մեհեան»ին, «Ոստան»ին ու «Բարձրավանք»ին։ Մանուկ Ասլանեանի «Ազդարար»ին մէջ հրատարակուած են իր պատմուածքներէն շատեր, եւ իր աոաջին գրքոյկը՝ «Երկրորդ ամուսնութիւն»ը, 1931-ին հրատարակուած է Մանուկ Ասլանեանի նախաձեռնութեամբ։ Ամբողջական իր վաստակը մէկտեղուած է երեք ստուար հատորներու մէջ՝ «Կապոյտ Լոյսը», «Արմտան»: Ունի մեծ թիւով պատմուածքներ, որոնք ցրուած են զանազան թերթերու մէջ։ Այդ գործերէն հատընտիր մը հրատարակուած է՝ «Կռունկ, ուստի՞ կու գաս» առաջինը՝ 1958-ին, երկրորդը՝ 1966-ին, երրորդը՝ 1974-ին։ Մնձուրիի նուազ ծանօթ թատրերգութիւնը՝ «Նազար», հրատարակուած է «Հայրենիք» ամսագիրին մէջ, 1929-ին։
Մնձուրիի գրականութեան նիւթը հայրենի գիւղն է՝ իր բնութեամբ, հարազատ ու պարզ մարդոցմով, հայկական բարքերով եւ աւանդութիւններով։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:16 Հոկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:Արեւմտահայ արձակագիրներ
Ազարիա Ա. Ջուղայեցի
'''Ազարիա Ա. Ջուղայեցի''', Սիսի կաթողիկոս։
Սիսի կաթողիկոս ընտրուած՝ 1584-ին, սակայն միեւնոյն թուականին եկեղեցւոյ մէջ պատահած խռովութիւններու հետեւանքով, նորընտիր կաթողիկոսը, կը ստիպուի ձգել Սիս ը, իր աթոռը զիջելով հակառակորդ՝ Տիրատուր Ա. Սսեցիին։ Ապա կը վերադառնայ Կ. Պոլիս, ուր կ'ընտրուի Հայոց Պատրիարք։
Սակայն 1591-92-ին, հազիւ մէկ տարուան պատրիարք, կը զիջի կիլիկեցիներուն թախանձանքին եւ կը վերադառնայ Սիս, ուր տակաւին կը շարունակուէին խռովութիւնները։ Կը վախճանի 2 Յունիս 1601-ին՝ Սիսի մէջ։
Ծանօթագրութիւն
Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւորականներ Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկոսներ
Լիբանանեան Համալսարան
'Լիբանանեան Համալսարան, (Université Libanaise, الجامعة اللبنانية) Լիբանանի բարձրագոյն ուսման պետական միակ կեդրոնն է: 1951-ին հիմնուած է Ուսուցիչներու Բարձրագոյն Տունը կազմակերպութիւնը պրոֆեսորներու եւ զարգացած անձնաւորութիւններու կողմէ՝ վայելելով Լիբանանի նախագահ Պշարա Ալ Խուրիի հովանաւորութիւնը: Այս կազմակերպութիւնը եղաւ համալսարանին առաջին դասարանը:
Այժմ, համալսարանէն ներս կը գործեն 16 բաժանմունքներ եւ կը հրամցնէ աշակերտներու եւ ուսուցիչներու մշակութային, կրօնական եւ ընկերային խումբեր: Այս անկախ համալսարանը կը վայելէ վարչական, ակադեմական եւ նիւթական ազատութիւն: Իր կրթական նպատակներէն են ստեղծել մշակոյթներու միացում մը եւ աշակերտին տալ համապատասխան ուսուցումը՝ պարզագոյն ձեւով, որ զայն կ'արտօնէ տիրանալ զանազան պաշտօններու:
Նշանաբան
Ուսում, Գրաւչութիւն եւ Բարգաւաճում
Պատմութիւն
Լիբանանեան Համալսարանը հիմնուած է 1951-ին, ուսուցանելու համար բարձրագոյն կրթութիւն լիբանանեան շրջապատին՝ համալսարանական վկայականներով: Ի միջի այլոց, սկսած է աշակերտներուն թիւը աւելնալ երկրորդական 10րդ, 11րդ եւ 12րդ կարգերուն մէջ:
Առաջին բաժանմուքներն էին Ուսուցիչներու Բարձրագոյն Տունը եւ Վիճակագրութիւններու Կեդրոնը: 1951-ին, առաջին դասարանը, որ կը բաղկանար 68 աշակերտներէ, մուտք գործեց համալսարան՝ բազմաթիւ պրոֆեսորներու եւ զարգացած անձնաւորութիւններու հսկողութեամբ եւ Լիբանանի Հանրապետութեան նախագահ՝ Պշարա Ալ Խուրիի հովանաւորութեամբ:
26 Փետրուար 1953-ին, յօդուած թիւ 25-ը հիմնեց համալսարանի տնտեսագիտութեան եւ վարչագիտութեան կեդրոնը՝ Տնտեսագիտութեան եւ Վարչագիտութեան Դպրոց անունով:
Յաջորդ մեծ փոփոխութիւններն էին 1939-ի թիւ 2883 յօդուածը եւ 1960-էն 1972-ի յօդուածները, որոնց շնորհիւ համալսարանին կառոյցին մէջ աւելցան նոր նիւթեր եւ բոլոր աշխատանքները կարգ ու կանոնի դրուեցան: Աշակերտները մաս կազմեցին շատ մը բաժանմուքներու վարչութեան:
Համալսարանի Տնօրէններ
Հետեւեալ անձնաւորութիւնները Լիբանանեան Համալսարանի տնօրէնութեան պաշտօնը վարած են.
Բաժանմուքներ
Համալսարանը ունի 16 բաժանմուքներ եւ 2 դպրոցներ, որոնք են.
Մինչեւ 1975, համալսարանի բոլոր բաժանմունքներն ու դպրոցները կը գտնուէին Պէյրութի եւ անոր արուարձաններուն մէջ, բայց 1976-ին Լիբանանի Քաղաքացիական պատերազմի պատճառով, այլ մասնաճիւղեր բացուած են Պէյրութի եւ Լեռնալիբանանի շրջաններուն, Հիւսիսային Լիբանանի, Հարաւային Լիբանանի եւ Պեքաայի մէջ։ Այս որոշումը կայացուեցաւ պատերազմական ճնշուած իրավիճակին հետեւանքով փոխադրութեան դժուարին պայմաններու պատճառով: Կրթական ծրագիրը ամրապնդուած էր բոլոր մասնաճիւղերուն մէջ։ Գլխաւոր գրասենեակն ու գլխաւոր վարչական գրասենակը կը գտնուէին Պէյրութի մէջ՝ Պէյրութի Ազգային Թանգարանին ետեւը:
Հետազօտութիւն
Լիբանանեան Համալսարանին մէջ կը գտնուի PhD մակարդակի ուսուցման զանազան նիւթեր, ունենալով 3 տոքթորական դպրոց, որոնք կ'ուսուցանեն հետեւեալ մասնագիտութիւնները. Ուոսողութիւն, Բնագիտութիւն, Կենսաբանութիւն, Քիմիագիտութիւն, Ճարտարապետութիւն, Արուեստ, Կրթութիւն, Գրականութիւն, Իրաւաբանութիւն, Առեւտուր, Քաղաքական Տնտեսութիւն եւ այլ մասնագիտութիւններ:
Գրադարաններ
Լիբանանեան Համալսարանը ունի 62 գրադարաններ, որոնց մէջ կը գտնուին 700,000 գիրքեր: Բոլոր գրադարաններուն ծաւալները ձրիօրէն տրամադրելի է աշակերտներուն:
Գործունէութիւն եւ Յարմարութիւններ
Համալսարանը իր աշակերտներուն համար կը կազմակերպէ դաշտագնացութիւններ եւ մարզական գործունէութիւններ, ինչպէս նաեւ աշակերտներու փոխանակում՝ թէ՛ երկրէն թէ՛ այլուր: Իւրաքանչիւր բաժանմունքի իւրաքանչիւր ճիւղ ունի իր գրադարանը: Նաեւ, աշակերտներուն առիթ կը տրուի մարզումներու անձնական եւ հանրային բաժիններու մէջ։ Յատուկ ուսումնաթոշակ կը տրամադրուին ռահվիրաներուն, որպէսզի իրենց ուսումը շարունակեն արտասահմանի մէջ։ Բոլոր աշակերտները ապահովագրուած են: Վկայեալներուն վկայականներն ու մրցանակները կը տրուին վկայականաց բաշխման արարողութեան ժամանակ:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Լիբանան
Լիբանանեան Մայրի
Լիբանեան մայրին (լատ.՝ Cedrus libani), սոճազգիներու ընտանիքի, մայրի ցեղի բոյս-ծառ ։
Լիբանան-Հայաստան Կապեր
Լիբանանի մէջ Հայաստանի դեսպանին եւ Լիբանանահայ պատուիրակութեան մը ընկերակցութեամբ Զուարթնոց Օդակայան հասան Լիբանանեան մայրի ծառի 250 տունկեր։ Օդանաւէն տուփերով սպասասրահ բերուեցան լիբանանեան մայրիներու տունկերը` «դիւանագիտական բեռ» անունի տակ:
250 տունկերու նուիրատու` լիբանանահայ գործարար Տիար Կարապետ Պապահէքեանի նուիրած այս տունկերը հայաստանի "Հայ Անտառ" բնապահպանութեան խմբակին կողմէ պիտի փորձարկուին հայաստանի զանազան շրջաններուն մէջ, ջանք չխնայելով, որ այս ծառատեսակը յարմարի Հայաստանի կլիմայական պայմաններուն։ Վերջնական եզրակացութեան համար մօտ երկու տարի կը պահանջուի, ստուգելու համար թէ մայրիները պիտի աճի՞ն, թէ՞ ոչ, և թէ ինչպէ՞ս պիտի անցնեն ցրտաշունչ ձմեռը եւ չոր ամառը:
Եթէ ծառատնկումը յաջողի, Պուրճ Համուտի քաղաքապետութիւնը ևս իր աջակցութիւնը պիտի բերէ այս աշխատանքին, մայրիի մեծաթիւ նոր տունկեր տրամադրելով։
Նշենք, որ մայրի ծառը Լիբանանի խորհրդանիշն է և կը գտնուի Լիբանանեան դրօշակին ու պետական զինանշանի վրայ։ Մայրիի ծառը նաեւ բազում անգամներ նշուած է Աստուածաշունչին մէջ։
339 (թիւ)
339 (երեք հարիւր երեսունինը) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 338-ի եւ 340-ի միջեւ
Մայքըլ Արամ
Մայքլ Արամ Վոլոհոջեան, հայազգի տիզայներ։ Մետաղեայ իրերու իր առաջին հաւաքածին ներկայացած է 1989 թուականին Հնդկաստան կատարած այցէն յետոյ, ուրտեղ արուեստագէտն աշխատած է աւանդական արհեստներու դեքնիքայով։ 2007 թուականին Մանհեթենի մէջ հիմնած է իր անունը կրող խանութ-սրահ։ 2014 թուականին թողարկած է իր ոսկեայ իրերու առաջին հաւաքածինi ։
Կենսագրութիւն
Մայքլ Արամ Վոլոհոջեանը ծնած է Ռոտ Այլենտ նահանգի Փրովիտենս քաղաքին մէջ, Արաբկիրէն եւ Խարբերդէն (ներկայից՝ Էլազիգ, Թուրքիա) Հայոց ցեղասպանութիւնը վերապրած հայկական ընտանիքի մէջ, Սքարսդէյլ բնակավայրի մէջ, Նիւ Յորք ։ Դպրոց աւարտելէն յետոյ սորված է Բէյթս քոլէճի մէջ եւ ստացած է արուեստի պատմութեան մասնագէտի աստիճան ։ Գեղարուեստական կրթութիւն ստացած է Իտալիայի Ֆլորենցիա քաղաքին մէջ՝ ուսանելով միջազգային արուեստի կենդրոնին մէջ եւ Ֆլորենցիայի համալսարանի մէջ։ Նիւ Յորքի մէջ հաճախած է Նիւ Յորքի արուեստագէտ ուսանողներու միութեան դասընթացներուն։ Հետագային աշխատած է Մետրոպոլիտեն արուեստի թանգարանի խմբագրական բաժնին մէջ՝ նախագծելով գիրքեր ու փոսդերներ։ Հնդկաստանի մէջ անցկացրած տարիներուն Մայքլ Արամը ուսանած է մետաղեայ իրերու ձեռագործ աշխատանք, սորված է տիրապետել մետաղական դեքնիքային եւ աշխատած է տեղացի արհեստաւորներու հետ։ 2014 թուականին Մայքլ Արամի գործունէութեան 25-ամեակի կապակցութեամբ Երեւանի մէջ անցկացուած է մետաղային-տեքորադտիւ աշխատանքներու ցուցահանդէս ։
Մայքլ Արամի Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին նուիրուած «Գաղթ» յուշարձան-քանդակը 2015 թուականի Հոկտեմբեր 6-ին տեղադրուած է ԱՄՆ Նիւ Յորք քաղաքի Սուրբ Վարդան եկեղեցի բակին մէջ ։
Տիզայն
Մայքլ Արամի մետաղային-տեքորադիւ ստեղծագործութիւնները՝ սպասքէն մինչեւ կահոյք, ներկայացուած են աշխարհի լաւագոյն ցուցասրահներու մէջ եւ կը վաճառեն տարբեր երկիրներու շուրջ 600 մասնագիտացուած խանութներուն մէջ։ Տիզայներու բազմաթիւ աշխատանքներու մէջ ակնհայտ է անոր ազգային պատկանելիութիւնը։ Մայքլ Արամի ոգեշնչման աղբիւրն ազգային թեմաներն են, այդպիսով աշխարհին կը ներկայացնէ հայկական մշակոյթը։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ դիզայներներ
Ազարիա Նոր Ջուղայեցի
Ազարիա Նոր Ջուղայեցի, վարդապետ եւ XVI դարու տոմարագէտ։ Դաւիթ եւ Մելքիսեդէք կաթողիկոսներու օրով ան կազմեց նոր եկեղեցական տոմար՝ նոր տարին որոշելով գարնանամուտին, այսինքն՝ Մարտ 21-ին։ Այս գործադրուեցաւ 1616 թուականէն սկսեալ (1904-ին Աջարիայի 289 թուականն է)։
Ազարիա Նոր Ջուղայեցիի նոր տոմարը կը գործածուէր Նոր Ջուղայի հայոց մէջ եւ մինչեւ այսօրս իր հետքերը կը մնան։
Միհրան (անձնանուն)
Միհրան, հայկական արական տարածուած անուն։ Անունին կը համապատասխանեն վրացերէն Միրիան եւ Միրվան (მირიან եւ მირვან} ձեւերը
Ազարիա Նոր Ջուղայեցի
Նոր Ջուղայեցիի տոմարին առաջին ամիսն էր Շամս, որուն 1-ը կը հաւասարէր Մարտ 21-ին։ Ամիսներուն անուններն էին.
Ամիսները ունէին 30-ական, օր ի բացառեալ Աւելեացը, որ 5 օր ունէր։
Ստորոգութիւն:Հայ տոմարագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկոսներ
Անաստաս Միկոյեան
Անաստաս Յովհաննէսի Միկոեան (Анастас Иванович Микоян, 25 Նոյեմբեր, 1895, Սանահին գ. — 21 Հոկտեմբեր, 1978, Մոսկուա), Խորհրդային պետական ու քաղաքական գործիչ, Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1943): Յայտնի է որպէս խորհրդային ժամանակաշրջանի ամենաերկար քաղաքական կենսագրութիւն ունեցող գործիչներէն մէկը (1919-1974), որ նոյնիսկ դարձած է քաղաքական սատիրայի թեմայ :
Յայտնի է նաեւ Հայաստանի մէջ 1500-2000 հայերու, որոնցմէ են՝ Հայաստանի Հանրապետութեան զինուած ուժերու սպաներու, մշակութային եւ քաղաքական գործիչներու գնդակահարութիւնը կազմակերպելու նպատակով ԽՍՀՄ ներքին գործերու ժողկոմ Եժովի միջոցով ստալինին ուղղուած կը դիմէ-խնդրանքով, ինչպէս նաեւ Արցախը, նախիջեւանն ու Գարդմանքը Խորհրդային Ազրպէյճանի կազմին մէջ ձգելու, Հայկական հարցը միջազգային ասպարէզէն հեռացնելու անխախտ դիրքորոշումով եւ պահանջով։   :
Կենսագրութիւն
Անաստաս Յովհաննէսի Միկոյեան, ծնած է 1895 13 Նոյեմբերին՝ Սանահին գիւղին մէջ (ներկայիս՝ ՀՀ Ալաւերդի քաղաքի Սանահին թաղամաս): Գիւղական դպրոցը աւարտելէ ետք ընդունուած է Թիֆլիսի հոգեւոր ճեմարանը։ 1914-ին Միկոյեանը միացած է հայ կամաւորականներու ջոկատին, եւ մինչեւ 1915 թ. գարունը կռուած թրքական ճակատին վրայ, սակայն հիւանդութեան պատճառով ձգած է ծառայութիւնը եւ վերադարձած է Թիֆլիս։ 1916-ին ընդունուած է Էջմիածնի հոգեւոր ճեմարանը, իսկ յաջորդ տարիէն ետք սկսած է կուսակցական աշխատանքը Թիֆլիսի եւ Պաքուի մէջ:
Արդէն որպէս Պաքուի ՌՍԴ(բ) կ կոմիտէի նախագահութեան անդամ Միկոյեանը խմբագրած է նաեւ «Социал-демократէ եւ «Известия Бакинского Советаէ թերթերը:
Պաքուի կոմիսարներու տապալումէն ետք մնացած է Պաքուի մէջ` գլխաւորելով բոլշեւիկներու ընդյատակեայ շրջկոմը։
Թուրքերու կողմէն Պաքուն գրաւելէ անմիջապէս առաջ Միկոյեանը կրցաւ հասնիլ կոմիսարներու ազատ արձակման ու էւակուացիայի կազմակերպմանը։ Այնուհետեւ ան կոմիսարներուն շոգենաւով դուրս բերաւ Պաքուէն, սակայն Կրասնովոդսկի մէջ անոնք նորէն ձերբակալուեցան։ Միկոյեանը ազատուեցաւ 1919 թ. փետրուարին եւ հէնց նոյն տարուայ մարտին սկսաւ ղեկավարել ՌԿԿ (բ)-ի կովկասեան մարզկոմի Պաքուի գրասենեակը։
1919 թ. հոկտեմբերին ան կանչուեցաւ Մոսկուա եւ դարձաւ ՌԿԳԿ անդամ։ Բոլշեւիկներու կողմէն Պաքուն գրաւելէ ետք Միկոյեանը վերադարձաւ Պաքու որպէս 11-րդ բանակի ռազմայեղափոխական կոմիտէի լիազօր։ Այնուհետեւ, մինչեւ 1920 թուականը ղեկավարած է Նիժնի Նովգորոդի նահանգային կոմիտէն։
1926-1949 եւ 1953-1955 եղած է ԽՍՀՄ Կառավարութեան կազմին մէջ, ղեկավարելով, ըստ հերթականութեան, ԽՍՀՄ Արտաքին եւ ներքին առեւտուրի, Մատակարարման, Սննդի արդիւնաբերութեան ժողովրդական կոմիսարիաները, Արտաքին առեւտուրի, Առեւտուրի նախարարութիւնները։ 1946–1949 եւ 1953-1955 ան նաեւ ԽՍՀՄ Նախարարներու Խորհուրդի նախագահի տեղակալն էր, 1957-1964 թթ՝ առաջին տեղակալը։
Անաստաս Միկոյեանի անուան հետ է կապուած ԽՍՀՄ սննդի արդիւնաբերութեան ծաւալումը։ Դեռեւս 1931 թ., հանդիսանալով ԽՍՀՄ Սննդի արդիւնաբերութեան ժողովրդական կոմիսար, Անաստաս Միկոյեանը ԽՍՀՄ կառավարութեանը ներկայացուց Խորհրդային սննդի արդիւնաբերութեան զարգացման համալիր ծրագիր։ 1936 Միկոյեանը իր կնոջ՝ Աշխէնի հետ երկու ամիս այցով գտնուեցաւ ԱՄՆ-ի մէջ (ԽՍՀՄ պատմութեան մէջ կառավարութեան գործող անդամի ամենաերկարատեւ արտաքին ուղեւորութիւնն էր), որուն ընթացքին հիմնաւորապէս ուսումնասիրեց ամերիկեան սննդի արդիւնաբերութիւնը, մեծ ծաւալի տեխնիկական գնումներ կատարուեցան, որոնք նպաստեցին Խորհրդային սննդի արդիւնաբերութեան վերազինմանը։ Միկոյեանի շնորհիւ ԽՍՀՄ-ի մէջ սկսաւ պաղպաղակներու արտադրութիւնը։ Մինչեւ իր պաշտօնավարման վերջը Անաստաս Միկոյեանը անձնական հսկողութեան տակ կը պահէր պաղպաղակի որակը։
1962 աշխոյժօրէն մասնակցած է Կարիբեան ճգնաժամի կարգաւորմանը, անձամբ բանակցելով ջոն Քէնեդու եւ Ֆիդէլ Կաստրոյյի հետ։ Այդ ընթացքին Մոսկուայի մէջ մահացաւ անոր կինը։ Նոյեմբեր 1963 թուականին ան կը ներկայացնէր ԽՍՀՄ ղեկավարութիւնը Ջոն Քէնեդիի թաղման արարողութեանը։
1964 15 Յուլիս 1965 թուականէն․ 9 դեկտեմբեր, ԽՍՀՄ Գերագոյն Խորհուրդի Նախագահութեան նախագահն էր։ Այնուհետեւ մինչեւ 1974 ԽՍՀՄ Գերագոյն Խորհուրդի անդամ էր։
Անոր անունով կը կոչուի Մոսկուայի միսկոմբինատը :
Առանձին գիրքով ռուսերէն հրատարակուած են անոր յիշողութիւնները՝ «այսպէս եղած է վերնագրով :
Գրականութիւն
Микоян С., Анатомия Карибского кризиса, М., 2006.
Միքայէլ Փորթուգալ
Միքայէլ փաշա Փորթուգալ (Փորթուգալեան, 1842, Կ. Պոլիս- 6 Նոյեմբեր 1897, Կ. Պոլիս ), հայ հասարակական գործիչ, բանասէր–հայագէտ եւ տնտեսագէտ:
Կեանք եւ Գործունէութիւն
ծնած էր 1842-ին՝ Կ. Պոլիս: Հայ կաթոլիկներու վարժարանին մէջ կ՛աշակերտածէ մեծանուն մեր բանաստեղծներէն՝ Զէյթունի առաջին ապստամբութեան երգիչ Մկրտիչ Պեշիկթաշլեանի։ Այնուհետեւ, ուսումը շարունակելու համար Ֆրանսա երթալով, Փարիզի Մուրատեան վարժարանին մէջ Միքայէլ Փորթուգալեան կ՛աշակերտէ Գաբրիէլ Այվազովսկիին եւ Ղեւոնդ Ալիշանին:
Տնտեսագիտութեան մէջ համալսարանական բարձրագոյն ուսում կը ստանայ եւ փայլուն վկայականներու կ՛արժանանայ՝ Միքայէլ Փորթուգալեան հայերէնի եւ հայագիտական իր խոր պատրաստութեան կողքին, կը տիրապետէր թրքերէն, պարսկերէն, ֆրանսերէն եւ անգլերէն լեզուներուն: Կ. Պոլիս վերադառնալէ ետք, իր փայլուն կրթութեան եւ բացառիկ ունակութեանց շնորհիւ, ան կը կարգուի կայսերական իշխաններու դաստիարակ եւ, միեւնոյն ժամանակ, իբրեւ թարգմանիչ՝ կ՛աշխատակցի սուլթանական Բարձրագոյն Դրան թարգմանչաց դիւանին:
12 տարի ան կը վարածէ օսմանեան Երկրագործական Դրամատան տնօրէնի պաշտօնը: Այս դրամատան 450 մասնաճիւղերուն հիմնումը Միքայէլ փաշայի ջանքերուն արդիւնքն էր։ 1887-ին կը նշանակոի ելեւմուտքի (Ֆինանսներու) նախարարութեան փոխ¬նախարարի պաշտօնին: Այնուհետեւ կը հիմնէ Հողագործական Դրամատունը՝ ստանձնելով անոր տնօրէնութիւնը:
Ատենի Կայսերական Գանձի հայազգի նախարար Յակոբ փաշա Գազազեանի մահէն ետք, սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ. Միքայէլ Փորթուգալեանին կը նշանակէ իր անձնական գանձերուն նախարար եւ անոր կը շնորհէ վեզիրի աստիճան ու փաշայի տիտղոս: Այս պաշտօնին վրայ Փորթուգալը կը նպաստէ իր ղեկավարած հաստատութեան հարստացումին եւ այլազան նախաձեռնութիւններով կ՛աւելցնէ պետութեան շահոյթները:
Միքայէլ փաշայի ծրագիրով կը ձեռնարկուի Թեսաղոնիկէի նաւահանգիստի կառուցման, որն իր աւարտին կը հասնի իր յաջորդին՝ Յովհաննէս փաշայի պաշտօնավարութեան ժամանակ:
Նոյնպէս Փորթուգալի ջանքերով մեծ զարկ կը տրուի օսմանեան Հերքերէի գործարանին արտադրութեանց։ Միքայէլ փաշա կը հանդիսանայ նաեւ 1877-ին բացուած քաղաքական-պետական բարձրագոյն վարժարանի՝ Մեքթեպը Միւլքիէի ելեւմտական (ֆինանսիստական) ամպիոնին հիմնադիրը եւ երկարամեայ գլխաւոր դասախօսը, որ տնտեսագէտներու եւ ելեւմտագէտներու ամբողջ սերունդ մը կը հասցնէ։
1894-1896 թուականներու Համիտեան կոտորածներէն յետոյ, երբ սուլթանական ծառայութեան կոչուած մեծաթիւ հայ երեւելիներու կողմէ շրջաբերութեան մէջ կը դրուի արիւնարբու սուլթանին փառաբանանքը կատարող յայտարարութիւն մը, Միքայէլ փաշա Փորթուգալեան կտրականապէս կը մերժէ ստորագրել նման ամօթալի փաստաթուղթ մը։
Միքայէլ Փորթուգալեան 55 տարեկան էր, երբ իր մահկանացուն կը կնքէ 6 Նոյեմբեր 1897-ին։
Աշխատութիւններ
Յետ մահու, 1903-ին, լոյս կը տեսնէ Միքայէլ Փորթուգալեանի «Եղիշէ Վարդապետի Վասն Վարդանայ Եւ Հայոց Պատերազմին Եւ Քննադատութիւնք Միքայէլ Փաշայի Փորթուգալ» քննական արժէքաւոր ուսումնասիրութիւնը:
Մովսէս Սիլիկեան
Մովսէս Միխայիլ Սիլիկեան, ռուսական եւ հայկական բանակներու ռազմական գործիչ, ազգային հերոս, ռուսական բանակի ընդհանուր հրամանատար (22 Սեպտեմբեր 1917), Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան բանակի գեներալ-լեյտենանտ (28 Մայիս 1919), ՀՀ բանակի ռազմական խորհուրդի անդամ (24 Ապրիլ 1919)։ Ազգութեամբ ուտի էր ։
Կենսագրութիւն
Մովսէս Սիլիկեան ծնած է Նուխի, տոհմիկ ազնուական ընտանիքի մէջ, որ եղած է ռազմական գործիչներու տոհմ: Սիլիկեանները ազգութեամբ ուտի են, դաւանանքով` հայ առաքելական:
Ան Կարսի մէջ ծառայութեան ընթացքին ամուսնացած է բանակի մէջ ծառայող սպայի մը դուստր Նաթալիայի հետ եւ ունեցած զաւակ մը՝ Գէորգի։
Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ
Առաջին համաշխարհային պատերազմին՝ 1915 թուականին, ծառայեր է Կովկասեան ռազմաճակատին վրայ որպէս հրաձգային գունդի հրամանատար, իսկ 1916-ին գլխաւորեր է Վանի զօրախումբը աչքի իյնալով Մուշի եւ Պիթլիսի գրաւումին իր սխրագործութիւններով։
Մասնակցած է Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի ռուս-թրքական (Կովկասեան) ռազմաճակատի մարտական գործողութիւններուն։ Եղած է Կովկասեան 6-րդ հրաձգային գունդի հրամանատար, որ գործած է հրամատար Թովմաս Նազարբեկեանի (Ֆոմա Նազարբեկով, 1855–1931 թուականներ) Կովկասեան 2-րդ Հրաձգային ջոկատի կազմին մէջ։ 1915 թուականի Նոյեմբերին ջոկատը կը վերակազմաւորուի հրաձգային բաժանումի։
Պատերազմի սկիզբը Կովկասեան 6-րդ հրաձգային գունդը 2-րդ հրաձգային ջոկատի կազմին մէջ մարտական գործողութիւններ կը մղէ Հիւսիսային Պարսկաստան ներխուժած թրքական զօրամասերու եւ համիտեան գունդերու դէմ։ Հակառակորդին Պարսկաստանի հիւսիսային շրջաններէն ետ մղելէն եւ Տիլմանի ճակատամարտի (18-19 Ապրիլ 1915) Խալիլ պէյին պարտութեան մատնելէ ետք զօրավար Թովմաս Նազարբեկեանին կը յանձնարարուի հետապնդել Խալիլի ուժերը։ 9 Մայիս 1915-ին Մովսէս Սիլիկեանի գունդը կ'ապահովէր ջոկատի ձախ թեւը քրտական հնարաւոր յարձակումներէն ։ Իսկ Յունիս 28-ին գունդը հրաման կը ստանայ անցնել Տէրիք գիւղը, ուր կը գտնուէր IV կորպուսի շտապը ։
1915 թուականի Դեկտեմբերին Կովկասեան բանակի հրամանատար, զօրավար Նիկոլայ Եուտենիչը սկսած էր Էրզրումի (Կարին) գրաւման գործողութիւնը։ Թովմաս Նազարբեկեանի խումբը եւ իր կազմին մէջ գործող 6-րդ հրաձգային գունդին առջեւ դրուած էր մարտական առաջադրանք՝ ապահովել գործողութեան գաղտնապահութիւնը, մատակարարման եւ հաղորդակցութեան ուղիները թուրք-քրտական յարձակումներէն։
Էրզրումի գրաւման օրը՝ 2-3 լուսցող գիշերը 1916-ի Փետրուար, VI գունդը կը մտնէ քաղաք։ Գնդապետ Մովսէս Սիլիկեանը կը նշանակուի Էրզրումի զինուորական պարետ ։ Քաղաք մտնելէ անմիջապէս ետք գունդի անձնակազմը ձեռնամուխ կ'ըլլայ դասալիքներու եւ կողոպտիչներու յայտնաբերմանն ու ձերբակալմանը, հրդեհներու մարմանը եւ հրետանային ու համբարակային պահեստները հսկողութեան տակ վերցնելուն, պարեկապահակային ծառայութեան ։ Զօրավար Պ. Կալիտինի առաջին հրամաններէն մէկը Մովսէս Սիլիկեանին կ'ըլլայ այն, որ ան արգիլէ հայերու մուտքը Էրզրում ։ Զօրավարի նման վերաբերմունքը կը բացատրուի հայերու նկատմամբ ունեցած անբարեցկամութեամբ։ Կորպուսի հրամանատարին հետաքրքրած էր Էրզրումի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ երիտթրքական իշխանութիւններու կողմէ հայերէ կողոպտուած գոյքը, որուն զգալի մասը չէին հասցուցած դուրս տանիլ։ Առաջինը այդ մասին կը տեղեկանայ գնդապետ Մովսէս Սիլիկեանը, որ կը շտապէ հեռագրել Թիֆլիսի քաղաքագլուխ Ալեքսանդր Խատիսեանին՝ խնդրելով ուղարկել վստահելի անձ մը, որ կը տնօրինէ հայերուն պատկանող գոյքը ։
Շուտով Մուշ կու գան Կովկասի հայոց բարեգործական ընկերութեան աշխատակիցներ Կարօ եւ Արմէն Սասունիներն ու Հմայեակ Մանուկեանը ողջ մնացած բնակչութեան օգնութիւն ցոյց տալու եւ քրտական գերութենէն հայերը ազատելու համար։ Կարօ Սասունին կ'առաջարկէ ռուսական հրամանատարութեան՝ զօրավար Զաքար Մտիւանիին, թոյլատրել Խնուսի մէջ հայերէ կազմակերպել աշխարհազօրային-ինքնապաշտպանական խումբեր՝ միլիցիա։ Անոնք ոչ միայն կը պաշտպանէին բնակչութեան քրտական յարձակումներէն, այլեւ կ'իրականացնէին ռուսական բանակի հաղորդակցութեան ուղիներու հսկումը եւ կը հետախուզէին հակառակորդի դիրքերը։
Սակայն զօրավար Զաքար Մտիւանին կո թոյլատրէ զբաղուիլ զուտ գաղթականական գործերով։ Գնդապետ Մովսէս Սիլիկեանի խորհուրդով՝ նոյն խնդրանքով Կարօ Սասունին կը դիմէ 66-րդ հրաձգային խումբի հրամանատար, զօրավար Իպպոլիտ Սաւիցկիին ։ Վերջինիս անմիջական օգնութեամբ Սասունին կը ստանայ զէնք, զինամթերք, հագուստ եւ պարեն։ Զէնքը կը տրուի սասունցիներէն եւ մշեցիներէն կազմուած մարտական խումբերուն, որոնք կ'իրականացնեն որոնողական, հետախուզական եւ մարտական գործողութիւններ։ Ստացուած տեղեկութիւնները կո հաղորդուին Սիլիկեանին ։
Մովսէս Սիլիկեանի հրամանատարութեան տակ գործած է Դրոյի ենթակայութեան տակ գտնուող Հայկական II կամաւորական խումբը, որ գնդապետին խորը հիացմունք եւ յարգանք պատճառած էր իր մարտական պատրաստուածութեամբ, քաջութեամբ ու կարգապահութեամբ։ Խորհրդային տարիներուն զօրավար Թովմաս Նազարբեկեանին գրած նամակի մը մէջ Մովսէս Սիլիկեանը հետեւեալ գնահատականը տուած է Դրոյի խումբին.
Իսկ 1928 թուականին Նազարբեկեանին գրած նամակներրն մէկուն մէջ Սիլիկեանը հետեւեալը հաղորդսծ է. II խումբի կատարած քաջագործութիւններու մասին ինքը գրսծ է Կովկասեան IV բանակային կորպուսի հրամանատարութեան եւ Դրոյին ու աչքի ինկած մարտիկներուն ներկայացուցած է Գէորգիեւեան խաչով պարգեւատրելու համար։ Ինչպէս կո վկայէ Մովսէս Սիլիկեանը.
1917 թուականի փետրուարեան յեղափոխութենէն ետք Սիլիկեանը կը նշանակուի Վանի ջոկատի հրամանատար։ Ջոկատը կազմուած էր երեք շարային գունդերէ ։ Որոշ ժամանակ ետք ան կը նշանակուի ջոկատի հրամանատար ։ 22 Օգոստոս-ին Մովսէս Սիլիկեանին կը շնորհուի զօրավար-քաղաքապետի կոչում ։
Մինչեւ 1918 թուականի Յունուարը Սիլիկեանը գտնուած է Վանի մէջ, ապա Թիֆլիսի հայոց ազգային խորհուրդի հրամանով այլ հայ սպաներու հետ կու գայ Թիֆլիս, ուր Հայկական կորպուսի հրամանատար զօրավար Նազարբեկեանի հրամանով Սիլիկեանը կը նշանակուի II հրաձգային բաժանումի հրամանատար ։
Հայաստանի Հանրապետութիւն
4 Յունիս 1918-ի Պաթումի պայմանագիրով հայկական զինուժը պէտք չէ գերազանցեր մէկ բաժանումէն։ Զօրավար-լեյտենանտ Թովմաս Նազարբեկեանի 26 Յուլիս-ի թիւ 99 հրամանի համաձայն՝ Առանձին հայկական բաժանումի հրամանատար կը նշանակուի զօրավար-քաղաքապետ Մովսէս Սիլիկեանը ։
25 Մարտ 1919-ին կը ստեղծուի ՀՀ բանակի ռազմական խորհուրդ, որուն նախագահ կը նշանակուի զօրավար-լեյտենանտ Թովմաս Նազարբեկեանը։ 24 Ապրիլ-ին, ի թիւս այլոց, խորուհրդի անդամ կը նշանակուի Սիլիկեանը ։ 1 Յունիս-ին Մովսէս Սիլիկեանին կը շնորհուի զօրավար-լեյտենանտի զինուորական կոչում։
1918 թուականի Դեկտեմբերին կը սկսի Հայ-վրացական պատերազմը ։ Զօրավար Սիլիկեանին կը յանձնարարուի մարտական գործողութիւններու ընդհանուր հրամանատարութիւնը ։ Ան պէտք է հսկողութեան տակ վերցներ մինչեւ Խրամ գետը տանող շրջանը։ Գետը հանդիսանալու էր հայ-վրացական սահմանը ։
1920 թուականի Ապրիլին Մովսէս Սիլիկեանը կը նշանակուի Նոր Պայազիտի գաւառ (Գեղարքունիք) եւ Շարուր-Տարալագեազ (Վայոց ձոր) գաւառներու զօրավար-նահանգապետ։ Ան միաժամանակ վարած է Նոր Պայազիտ գաւառի տեղակայուած զօրքերու շտապի պետի պաշտօնը ։ Ինչպէս պարզաբանած է Մովսէս Սիլիկեանը 29 Նոյեմբեր 1935-ին ՆԳԺԿ քննիչ Իսրայէլեանին, իր նշանակման բուն նպատակն էր աջակցիլ Դրոյի հրամանատարութեան տակ գտնուող ջոկատին անցնիլ Լեռնային Ղարաբաղ՝ տեղի հայ բնակչութեան ազրպէյճանական բանակի դէմ մղուող պայքարին օգնելու համար ։
Նոր Պայազիտի մէջ զգալի էր պոլշեւիկեան ազդեցութիւնը։ Իրենք, օգտուելով Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ ստեղծուած ընկերա-տնտեսական ծանր դրութենէն, հակակառավարական աշխուժ քարոզչութիւն կը տանին բնակչութեան եւ յատկապէս զինուորներու շրջանին մէջ։
Մովսէս Սիլիկեանէն ու իր շտապէն աննկատ չեն մնար պոլշեւիկներու աշխուժութիւնը։ Զօրավարը տեղեկանալով, որ պոլշեւիկ Յովհաննէս Սարուխանեանը հակապետական լայն քարոզչութիւն ծաւալած է՝ իրեն կ'արտաքսէ գաւառէն ։ Սակայն 7 Մայիս-ին Սարուխանեանը, չնայած արգելքին, կը վերադառնայ Նոր Պայազիտ։ Պատմաբան Համլեթ Յարութիւնեանը, վկայակոչելով պոլշեւիկեան մամուլը եւ արխիւային փաստաթուղթերը, կը նշէ, որ Սարուխանեանը, արհամարհելով «զօրավարի սպառնալիքները եւ առատաձեռն խոստումները», հետեւեալը յայտարարած է.
10 Մայիս-ին Մովսէս Սիլիկեանը Ղարանլուղ (այժմ՝ Մարտունի) գիւղին մէջ կը հանդիպի Սարուխանեանին, որ հակապետական քարոչութիւն ծաւալած էր բնակավայրին մէջ տեղակայուած հայ զինուորներու շրջանին մէջ ։ Հաւանաբար, Մովսէս Սիլիկեանը փորձած է անձնական հանդիպման ժամանակ համոզել պոլշեւիկ քարոզիչին դադրեցնել հակակառավարական քարոզչութիւնը եւ գործը արիւնահեղութեան չհասցնել։ Որպէս զօրավար-նահանգապետ՝ Մովսէս Սիլիկեանը ունէր բոլոր հնարաւորութիւնները Սարուխանեանին ձերբակալելու համար։ Զօրավարը, սակայն, չի դիմեր կտրուկ միջոցներու, որ հնարաւորութիւն կու տայ Հ. Սարուխանեանին 300 զինուորներու գլուխը անցած 12 Մայիս-ին մտնել Ղարանլուղ եւ ձերբակալել մի քանի սպաներու, որոնցմէ՝ Մովսէս Սիլիկեանին։ Վերջինիս կալանումը կը կատարուի Սարուխանեանի անմիջական մասնակցութեամբ։
«Աշխատաւոր» թերթը հետեւեալը կը գրէր. Մովսէս Սիլիկեանի այն հարցին, թէ՝ «չէ՞ որ դուք ինծի ազնիւ խօսք տուիք բանակին ձեռք չտալ պ. Սարուխանեան», վերջինս պատասխանած է. «Ես այն ժամանակ ձեզ ստեցի, ընկեր Սիլիկեան» ։
19 Մայիսի կէսօրին կառավարական զօրքը կը մտնէ Նոր Պայազիտ եւ բանտէն կ'ազատէ կալանուած բոլոր սպաներուն ։
Հայաստանի Խորհրդայնացումէն Ետք
1921 թուականի Սեպտեմբերին աքսորէն վերադառնալէն ետք Մովսէս Սիլիկեանը կը հաստատուի Երեւանի մէջ եւ աշխատանքի կ'անցնի շուէտական «Պալթեան» բաժնետիրական ընկերութեան Ալեքսանդրապոլի (այժմ՝ Գիւմրի) մասնաճիւղի՝ որպէս հաշուապահ եւ վաճառող ։ Ընկերութեան մէջ Սիլիկեանը կ'աշխատի 1,5 տարի եւ 1923 թուականին ծառայութեան կ'անցնի «Մերձաւոր Արեւելքի օգնութեան ամերիկեան կոմիտէի մէջ» կամ Ամերկոմի մէջ, ուր կ'աշխատի մինչեւ 1929 կամ 1930 թուականը։ Կոմիտէն զգալի դեր կ'ունենայ հայ գաղթականութեան եւ յատկապէս որբ երեխաներու փրկութեան գործին մէջ ։
Զօրավար Թովմաս Նազարբեկեանի անձնական արխիւին մէջ պահպանուած են Մովսէս Սիլիկեանի մի քանի նամակ, ինչպէս նաեւ մեզ չհասած նամակներէն արուած քաղուածքներ։ Նազարբեկեանը, որ կը բնակէր Թիֆլիսի մէջ, նախաձեռնած էր յուշագրութիւն, որ կը վերաբերէր Առաջին համաշխարհային պատերազմի ռուս-թրքական ռազմաճակատին մէջ ընթացած մարտական գործողութիւններուն, 1918 թուականի Մայիսեան հերոսամարտերուն ։ Շարք մը գործողութիւններու, դէպքերու եւ անձերու վերաբերեալ լրացուցիչ տեղեկութիւններ ու ճշտումներ կատարելու համար զօրավարը դիմած է Սիլիկեանին՝ խնդրելով օժանդակել այդ խնդիրին մէջ։ Վերջինս օգնած կամ յուշած է, թէ որուն պէտք է դիմել։ Տեղեկանալով, որ Թովմաս Նազարբեկեանը քաղուածքներ կը կատարէ իր նամակներէն, Սիլիկեանը պատրաստակամութիւն կը յայտնէ իր վրայ վերցնել այդ աշխատանքը՝ խնդրելով իրեն ուղարկել այդ նամակներն ու նիւթերը։ Ան կը գրէ.
Քրէական Գործ
1927 թուականին Մովսէս Սիլիկեանը կը ձերբակալուի անվտանգութեան մարմիններու կողմէ, որ չկարողանալով ապացուցել առաջադրուած մեղադրանքները՝ Օգոստոսին վարչական կարգով իրեն կ'աքսորէ Տոնի Ռոստով։ Նոյն թուականի Հոկտեմբերին իրեն կը թույլատրուի վերադառնալ Երեւան ։ 25 Նոյեմբեր 1935-ին Մովսէս Սիլիկեանը կրկին կը ձերբակալուի։ Ձերբակալման եւ բնակարանի՝ Սուերտլովի 99 (այժմ՝ Պուզանտ), խուզարկութեան հրամանը ստորագրողներու կը թուի Անդրկովկասի Դաշնութեան ՆԳԺԿ վարչութեան պետ Խաչիկ Մուղտուսին (Խաչատուր Աստուածատրեան) ։ Զօրավարը ամբաստանուած է միապետական հայեացքներու եւ նախկին դաշնակցական Հռիփսիմէ Մուշեղեանի հետ կապ ունենալու համար։ Սիլիկեանին հարցաքննող քննիչ Իսրայէլեանը յայտնած է, որ Հռիփսիմէի ամուսինը ծառայած է նախկին ՀՀ-ի հակահետախուզութեան մէջ ։ Քննիչը կը պահանջէ, որպէսզի Մովսէս Սիլիկեանը հաստատէ, որ «Պալթիկ» ընկերութեան աշխատակից Գէորգ Քրմոյեանը իրեն 1922 թուականին յայտնած է, որ նախկին ՀՀ կառավարութիւնը կը նախատեսէ վերականգնել իշխանութիւնը Հայաստանին մէջ եւ կազմած է կառավարութիւն, ուր Սիլիկեանը վարելու է զինուորական նախարարի պաշտօնը։ Զօրավարը կտրականապէս կը հերքէ ատիկա՝ աւելցնելով, որ նման հնարաւորութիւն եղած է 1919 թուականին, սակայն ինքը հրաժարած է։
23 Յունուար 1936-ի հարցաքննութեան ժամանակ Մովսէս Սիլիկեանը կը յայտնէ, որ մինչեւ 1928 թուականը նամակագրութիւն ունեցած է Թովմաս Նազարբեկեանի հետ, իսկ Հ. Մուշեղեանի հետ ծանօթ եղած է Կարսէն, ուր իր եղբայրը ունեցած է լուսանկարչատուն ։ Այդ տիկնոջ հետ յաջորդ հանդիպումը տեղի ունեցած է Վանի մէջ, ուր ան աշխատած է սանիտարական լազարեթին մէջ, իսկ Ամերկոմին մէջ ծառայելէն ծանօթացած է Վարազդատ Տերոյեանի հետ։ Մովսէս Սիլիկեանը հերքած է, որ վերը նշուած անձանց հետ վարած է հակախորհրդային եւ հակապետական բնոյթի զրոյցներ, ինչպէս օրինակ՝ «Իրանի մէջ երբէք խորհրդային իշխանություն չի հաստատուիր» ։ Քննիչի հարցին, թէ՝ ո՞վ է Տիոմա Սիլիկովը, զօրավարը կը պատասխանէ, որ ան իր հորեղբօրը տղան է՝ Արտիոմը, նախկին ռուսական բանակի Գլխաւոր շտապի սպայ։ Ան ծառայած է զօրավար Ա. Տենիկինի բանակին մէջ, ապա վտարանդուած է արտասահման ։ 26 Յունուար 1936-ի հարցաքննութեան ժամանակ Մովսէս Սիլիկեանը կրկին կը պնդէ, որ իրեն մեղաւոր չի համարիր ։
27 Փետրուար 1936-ի որոշման մէջ ՆԳԺԿ-ի քաղաքական գաղտնի բաժինի լիազօր Ճամճեանը, ուսումնասիրելով Մովսէս Սիլիկեանի դէմ յարուցուած թիւ 4061 գործը, եկած է եզրակացութեան, որ բոլոր մեղադրանքները հետաքննութիւնը ապացուցած է։ Լիազօրը, սակայն, հաշուի առնելով Սիլիկեանի տարիքը (74 տարեկան), կ'որոշէ իրեն ազատել կալանքէն՝ Երեւանէն չբացակայելու պայմանով, մինչեւ որ ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ Յատուկ խորհրդակցութիւնը չընդունի համապատասխան որոշում ։ 29 Փետրուար-ին Սիլիկեանը պարտաւորագիր կը գրէ Երեւանէն չբացակայելու մասին եւ ազատ կ'արձակուի ։
16 Մարտ-ին ՀԽՍՀ դատախազի տեղակալ Միքայէլեանը, քննելով Սիլիկեանի դէմ յարուցուած մեղադրանքները, առանձնացուցած է հետեւեալները. Քննելով վերը նշուած հարցերը՝ Միքայէլեանը կ'եզրակացնէ, որ Սիլիկեանի դէմ յարուցուած մեղադրանքները ապացուցուած են եւ քրէական գործը պէտք է յանձնել ՆԳԺԿ Յատուկ խորհրդակցութեանը առանց դատական կարգի ։
5 Ապրիլ-ին, սակայն, պետական անվտանգութեան լեյտենանտ Սարկիսովը, քննելով Սիլիկեանի դէմ յարուցած մեղադրանքները, եզրակացուցած է, որ իրենք ապացուցուած են մասնակիօրէն, ուստի պէտք է գործը կարճել՝ յանձնել արխիւ եւ Երեւանէն չբացակայելու որոշումը համարել անվաւեր ։ Սակայն, Սիլիկեանը երկար չմնաց ազատութեան մէջ. 1937 թուականին ան կը ձերբակալուի չորրորդ անգամ։ 16 Նոյեմբեր-ին ՀԽՍՀ ՆԳԺԿ-ի Եռեակը զօրավարին կը դատապարտէ մահապատիժի, որ ի կատար կ'ածուի 22 Նոյեմբեր-ին ։
Յետմահու Արդարացում
Հայկական բանակի զօրավար-լեյտենանտ Մովսէս Սիլիկեանի նկատմամբ ներկայացուած մեղադրանքը չեղարկուեցաւ միայն 10 Նոյեմբեր 1987-ին, երբ ՀԽՍՀ Գերագոյն դատարանը չեղեալ յայտարարեց ՆԳԺԿ-ի Եռեակի որոշումը ։ Այս վճիռի պատճառը եղած է Սիլիկեանի որդիի՝ Գէորգիի դիմումը ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ի նախագահ Վ. Չեպրիկովին ։ Միաժամանակ Գէորգի Սիլիկեանը խնդրած է յայտնել հօր մահուան յանգամանքները, տարեթիւը եւ վայրը։
14 Յունուար 1988-ին ՀԽՍՀ ՊԱԿ-ի նախագահ Մարիուս Եուզբաշեանը կը դիմէ ՀԽՍՀ արդարադատութեան նախարար Ա. Տատայեանին՝ խնդրելով հրահանգել, որպէսզի Երեւանի Սպանտարեան շրջանի Քաղաքացիական կացութեան ակտերու գրանցման բաժնին մէջ (ՔԿԱԳԲ) գրանցել Մովսէս Սիլիկեանի մահը, որ տեղի ունեցած է 22 Նոյեմբեր 1937-ին ։
Արտաքին Յղումներ
Ստորոգութիւն:1862 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1937 մահեր Ստորոգութիւն:14 Սեպտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:10 Դեկտեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:Ուտիներ Ստորոգութիւն:Հայ զօրավարներ Ստորոգութիւն:Ստալինեան բռնաճնշման զոհեր
Շուշան Պարտիզպանեան
Շուշան Պարտիզպանեան, ծնած է Աղեքսանդրիա, Եգիպտոս։ Իր ուսումը ստացած է Պօղոսեան նախակրթարանին մէջ, յետոյ յաճախած է Գահիրէի Գալուստեան վարժարանը։
Փոքր տարիքէն սիրած է հայ գիրն ու գրականութիւնը։ Հայ թատերախումբին մէջ բեղուն գործունէութիւն մը ցոյց տուած է, ստանձնելով գլխաւոր դերերը։ Գրած է «Թուղթէ Արջը» թատրերգութիւնը։
Աշխատակցած է «Նոր Հայ» շաբաթաթերթին։ Ներկայիս մնայուն աշխատակիցն է «Հայ Կեանք»ին։
«Հայ Կեանք» մատենաշարը 1990-ին լոյս ընծայեց Շ․ Ֆանուս-Պարտիզպանեանի «Առանց Դէմքի Զինուորներ» պատմուածքներու հատորը։
Այս հատորին մէջ Շ․ Ֆանուս հարազատ պատկերը կու տայ հակասական նկարագրի տէր մարդոց հոգեկան աշխարհին։ Իր հերոսները մեզի կը ներկայանան իրենց տիպար կամ յոռի ընթացքով։ Շատ անգամ անիրաւութիւնն ու կեղծիքը աւելի ծանր կը կշռեն քան արդարութիւնը։ Ուժը եւ հարստութիւնը կը տիրապետեն յաճախ։ Ոճը պարզ է եւ սահուն։ Նիւթերը այլազան են, շահեկան ու ճշմարտանման ։
Միհր
Միհր, հին հայկական դիցաբանութեան մէջ եղած է՝ լոյսի եւ մաքրութեան աստուածը։
Կ՛ենթադրուի, որ Հայաստանի հնագոյն մայրաքաղաք Արմավիրի մէջ եւս գտնուած է Միհրին ձօնուած տաճար։ Միհրի պաշտամունքը կը սկսի վերանալ Ք.Ա. 4-րդ դարուն։
Լոյսի, մաքրութեան աստուծոյ պաշտամունքը եղած է նաեւ հին աշխարհի այլ երկիրներուն մէջ, ուր այն կոչուած է Միթրաս։ Ըստ հայոց հին հաւատքի՝ Արեգակի սիրտին մէջ կ՛ապրին 365 սուրբեր, որոնցմէ իւրաքանչիւրը տարուան 1 օրուան տէրն է. վկայակոչուած են՝ չարը խափանելու նպատակով։
Ըստ հնագոյն հաւատքի աշխարհը կը ներկայացնէր աղի ծովու մը (Վանա լիճը), որու մէջ կայ ժայռ եւ երբ երկինքը պատում է, լոյս է ընկնում ժայռի վրայ եւ քիչ ժամանակ յետոյ կը ծնի արարչագործ Միհրը՝ մերկ, գլխին՝ հայկական (փռուգիական) գլխարկ, ձախ ձեռքին՝ ջահ, որմով կը լուսաւորէ աշխարհը։ Միհրը՝ սպանելով ցուլը, անոր մասերէն կ՛արարէ աշխարհը եւ կը հաստատէ աստուածային օրէնքը։