cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Սեւանայ Լիճ
Սեւանայ լիճին պահպանութիւն
Սեւանայ լիճին պահպանումը ճարտարագիտական, տնտեսական եւ բնապահպանման ոլորտներուն մէջ լուծում կը գտնէ Որոտան-Արփա-Սեւան ստորգետնեայ ջրատարի կառուցումով։ Լիճի ջրային պաշարը կ'աւելնայ ու կը կանոնաւորուի։
Բնութեան յուշարձաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Սեւանի աւազանը հարուստ է նաեւ բնութեան յուշարձաններով եւ տեսարժան վայրերով, որոնցմէ կարելի է նշել`
Սպիտակասար լեռնագագաթները),
Սեւանի լեռնաշղթայի լանջերու (Շորժա գիւղի շրջակայքը) օֆիոլիտային ապարներու մերկացումները,
աղբիւրները,
Պետք է յատուկ նշել, որ Սեւանայ լիճի ափամերձ շերտի որոշ հատուածներ հարուստ են հնագիտական արժէք ներկայացնող դամբարանադաշտերով, որոնք ուսումնասիրութեան կարիք ունին։
Կղզիներ, թերակղզիներ
Սեւանայ լիճը նախապէս ունեցած է մէկ կղզի, որ ջուրի մակարդակին նուազելուն պատճառով, թերակղզի դարձած է։
Տե՛ս նաեւ
Վանայ լիճ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի լիճեր
Փօլ Ուոքըր
Փոլ Ուոքըր, Փոլ Ուիլիամ Ուոքըր Դ. (Paul William Walker IV, ), ամերիկացի դերասան, նախկին բնորդ։
1986-էն, դերեր կը ստանձնէ շուրջ 40 գեղարուեստական տեսերիզներու մէջ: Հանրածանօթ կը դառնայ «Աճապարանքն ու բարկութիւնը» տեսերիզին եւ անոր յաջորդող տեսաշարերուն՝ «Կրկնակի Աճապարանքն ու բարկութիւնը», «Աճապարանքն ու բարկութիւնը 4», «Աճապարանքն ու բարկութիւնը 5» եւ «Աճապարանքն ու բարկութիւնը 6» ժապաւէններուն մէջ:
Ստացած է հինգ տարբեր մրցանակներ, ներկայացած է ութ անգամ, որոնց թիւին մէջ՝ երկու անգամ Ոսկեայ ազնւամորի «հակամրցանակի»ն։ Մահացած է Քալիֆորնիա նահանգի Սանթա Քլարիթա քաղաքին մէջ՝ ինքնաշարժի արկածէ ։
Մարզուած է Պրազիլական ճիու-ճիցու մարզաձեւով, ունեցած է այդ մարզաձեւին սրճագոյն գօտին ։
Ունի մէկ դուստր՝ Միտոու Փէյն։
Կենսագրութիւն
Փոլ Ուիլիամ Ուոքըր ծնած է 12 Սեպտեմբեր 1973-ին ամերիկեան Կլէնտէյլ քաղաքին մէջ, Քալիֆորնիա ։ Ան գործարար Փոլ Ուոքըր Գ.-ի եւ նախկին բնորդ Շերիլի (Ամուսնալուծուած են 2004-ին) անդրանիկ որդին է։ Փոլ ունի երկու կրտսեր եղբայրներ եւ քոյրեր՝ Քոտի Փիւ, Կալէփ, Էշլի եւ Էմի ։ Ուոքըրներուն ընտանիքը կը դաւանի մորմոնականութիւնը ։ Դերասանը ունի անգլիական ծագում, ինչպէս նաեւ իրլանտական եւ գերմանական արմատներ։
Այնուհետեւ զանազան տեսաշարերու մէջ դերեր կը ստանձնէ, ինչպէս՝ («Չարլզը պատասխանատու է» («Charles In Charge»), «Ո՞վ է տէրը» («Who’s The Boss?»), «Երիտասարդը եւ անհանդարտը» («The Young & The Restless»))։
Բացի դերասանութենէ, Փոլ աշխուժ մարզիկ մը եղած է եւ մասնակցած՝ զանազան մրցաշարքերու։
Վերելք
Շնորհիւ երիտասարդական շրջանի իր հանրաճանաչութեան, 2001-ին դերասանը երկրորդական դերերէն կը սկսի ստանձնել գլխաւոր դերեր։
Իր առաջին գլխաւոր դերը շարժապատկերի մէջ կը խաղայ «Աճապարանքն ու բարկութիւնը» («The Fast & The Furious») ժապաւէնին մէջ, Վին Տիզլի հետ։ Շնորհիւ այդ շարժապատկերին անսպասելի յաջողութեան, Փոլ Ուոքըր հանրածանօթ կը դառնայ ոչ միայն ԱՄՆ-ի մէջ, այլեւ՝ շարժապատկերի երիտասարդ կուռքի կարգավիճակ կը ստանայ։ «Աճապարանքն ու բարկութիւնը» ժապաւէնէն երեք ամիս ետք, գլխաւոր դերով հանդէս կու գայ «Հաճելի ուղեւորութիւն» («Joy Ride») ժապաւէնին մէջ, խաղընկերներ ունենալով Լիլի Սոբեսկին եւ Սթիւ Զանը։ «People» ամսագիրը 2001-ին Ուոքըրը կ'ընդգրկէ իր «Աշխարհի ամէնէն գեղեցիկ մարդիկ» ցուցակին մէջ ։ Այնուհետեւ կը հետեւի «Աճապարանքն ու բարկութիւնը» ժապաւէնին շարունակութիւնը (արդէն առանց Վին Տիզլի) եւ Ուոքըր կը նկարահանուի ամերիկեան ռեփ երգիչ Լութաքրիսի «Act A Fool» երգին տեսահոլովակին մէջ։ Այնուհետեւ՝ դեր կը ստանձնէ Մայքլ Կրէյտընի «Ժամանակի թակարդին մէջ» («Timeline») վէպին շարժապատկերի արտադրութեան մէջ (ուր դեր ստանձնած է նաեւ՝ Ժերար Պաթլըր (Gerard Butler)), ժապաւէնը քննադատներու, ինչպէս նաեւ հանդիսատեսներու կողմէ ընդունելութեան չ'արժանանար։ 2005-ին կը հրապարակէ գանձերու որոնման մասին «Բարի գալուստ դրախտ» («Into The Blue») բախտախնդիր-արկածային մարտաժապաւէնը, որ հասութաբեր գործ մը կ'ըլլայ, իսկ 2009-ին կը հրապարակէ ժապաւէնին նուազ դրամագլուխով շարունակութիւնը: Ճեսիքա Ալպայի մասնակցութեամբ, ուր Ուոքըր կը փայլի իր լուղորդի ունակութիւններով:
Փոլ, մանկութենէն կը սիրէր ջուրի վրայ դահոյկով սահիլը։ Հետաքրքրական է, որ Ալպա, ինք եւս, երիտասարդ տարիքին նման փորձառութիւն մը ապրած է՝ դեր մը ստանձնելով «Ֆլիփըր» (flipper) հեռուստաշարին մէջ։
Ուոքըր իր թատերական կարողութիւնները կը դրսեւորէ, յատկապէս՝ «Ս. Ծնունդ» («Noel», 2004) ժապաւէնին մէջ, ուր Փենելոփէ Քրուզի փեսացու-ոստիկանին դերը կը ստանձնէ: Փենելոփէ Ս. Ծննդեան շրջանին կը հետապնդէ ծերունի մը, որուն մահացած կնոջ վերամարմնաւորումն է ինք։ Ժապաւէնին մէջ բազմաթիւ աշխարհահռչակ դերասաններ կան, ինչպէս՝ Սուզըն Սարանտըն եւ Ռոպին Ուիլիամզ։
Հետագայ աշխատանքներ
Յաջորդ նախագիծին մէջ՝ «Փախչի՛ր առանց յետադարձ հայեացքի» («Running Scared»), Ուոքըր ինքզինք կը դրսեւորէ իբրեւ կարող դերասան, որ կրնայ իրեն վստահուած ամէն տեսակի դերեր ստանձնել։
Կրիմ եղբայրները մարմնաւորող ժապաւէնը չի կրնար փոխհատուցել իր 15-միլիոննոց դրամագլուխը եւ միայն $9,3 միլիոն հասոյթ կրնայ ապահովել։ Նոյն թուականին, «Ուոլթ Տիզնի»ի հրապարակած «Սպիտակ գերի» («Eight Below») արկածային ժապաւէնը, ուր Ուոքըր գլխաւոր դերով հանդէս կու գայ, իրեն ապահովելով $20 միլիոն ։
Այնուհետեւ Ուոքըր հանդէս կու գայ գլխաւոր դերերով, ինչպէս՝ «Դրախտային նախագիծ» («The Lazarus Project») անկախ ժապաւէնին մէջ, որ անմիջապէս սկաւառակով կը հրապարակուի, 21 Հոկտեմբեր 2008-ին։ Յաջորդ դերը կը ստանձնէ «Աճապարանքն ու բարկութիւնը» շարքին շարունակութեան մէջ՝ «Աճապարանքն ու բարկութիւնը 4» («Fast & Furious», ուր ան կրկին կ'աշխատի Վին Տիզլի հետ, որ հեռացած էր ժապաւէնին նկարահանումներուն առաջին մասէն ետք ։
2010-ին կը հրապարակուի «Թալանողեր» («Takers») քրէական ժապաւէնը, ուր Փոլ հանդէս կու գայ Մեթ Տիլոնի եւ Հեյտըն Քրիստենսընի հետ։ Նկարահանումները կը սկսին Սեպտեմբեր 2008-ին, սակայն ժապաւէնը կը հրապարակուի 2010-ին։
2011-ի գարնան ան հանդէս կու գայ «Աճապարանքն ու բարկութիւնը 5» («Fast Five») ժապաւէնին մէջ, իսկ երկու տարի ետք՝ «Աճապարանքն ու բարկութիւնը 6» («Fast Six»)։ Եօթներորդ ժապաւէնին նկարահանումները ան չի կրնար աւարտել։
Հետաքրքրութիւններ
Բացի ատկէ, Ուոքըր կը մասնակցի «Redline Time Attack» մրցարշաւներու հեռուստաշարին մէջ, M3 E92 մեքենայով, «AE Performance» խումբին հետ, որուն հովանաւորներն էին՝ «Etnies», «Brembo Brakes», «Ohlins» «Volk», «OS Giken», «Hankook», «Gintani» եւ «Reach Out Worldwide» ։
Այլ նախագիծեր
Փոլ յայտնուած է երկու երաժշտական հոլովակներու մէջ՝ «Wrong Thing Right Then» (1997), «Mighty Mighty Bosstones» խումբին երգին հիման վրայ («Հանդիպեցէք Տիտըլներուն» ժապաւէնին համար) եւ «Act A Fool», Լութաքրիսի երգին հիման վրայ («Կրկնակի Աճապարանքն ու բարկութիւնը» ժապաւէնին համար) ։
Դերասանը կը նկարահանուէր հաղորդավարի դերին մէջ սպիտակ շնաձուկերու մասին պատմող «National Geographic»-ի արտադրութեան վաւերագրական ժապաւէնին մէջ, հաղորդումը եթերով հեռարձակուած է Յունիս 2010-ին ։ Փոլ 11 օր կ'անցընէ նկարահանուելով եօթը շնաձուկերու հետ, Մեքսիքոյի ափամերձ շրջանին մէջ ։ Արշաւախումբը կը գլխաւորէր Քրիս Ֆիշըրը։
Բարեգործական ծրագիր
Յիշելով իր պատանեկական երազանքները, երբ ան կը փափաքէր ծովային կենսաբան դառնալ, ինչպէս անոր կուռք Ժաք Կիւսթոն, 2006-ին Փոլ Ուոքըր կը միանայ Թրաձկան պաշտպանութեան ֆոնտին ։
Մարտ 2010-ին Ուոքըրը կ'ուղեւորուի Չիլի, ուր օգնութիւն կը ցուցաբերէ երկրաշարժէն աղէտահարներուն, որ տեղի ունեցած էր 27 Փետրուարին, 8,8 ուժգնութեամբ։ Իր եւ «REACH OUT Worldwide» իր բժշկական կազմակերպութեան մասին կը խօսուի Մամուլով: Ան կ'այցելէ նաեւ Իլոկա քաղաքը, Կուրանիպէ եւ Պելյուէ աւաններ, բժիշկներու հետ զբաղելով հիւանդներու պատուաստներով ։
Մահ
30 Նոյեմբեր 2013-ին, ժամը 15:30-ին (ըստ UTC-8-ի) Ուոքըր եւ իր ընկերը՝ Ռոճըր Ռոտաս ներկայ կը գտնուին «Reach Out Worldwide» բարեգործական ֆոնտին միջոցառման Հայան Թայֆունի զոհերուն համար նպաստ հաւաքելու նպատակով, որ տեղի կ'ունենար Ֆիլիփինի մէջ։ Անկէ ետք անոնք կարմիր «Porsche Carrera GT» ինքնաշարժով, որ կը պատկանէր Ռոտասին, կը հեռանան։ Ճամբան վարորդը չի կրնար զսպել ղեկը եւ ինքնաշարժը կը բախի լապտերի սիւնին եւ անոր կողքին աճած ծառին Վալենսիոյ մէջ, Սանթա Քլարիթա, Քալիֆորնիոյ մէջ. անմիջապէս հրդեհ կը բռնկի ։
Լոս Անճելըսի ոստիկանութիւնը կը յայտարարէ, որ վարորդը եւ ուղեկիցը մահացած են անմիջապէս արկածին վայրը ։ Առաջին լուրը կը հաղորդէ «TMZ» լրատուութիւնը, երբ Ուոքըրի հրապարակախօս Էյմ Վան Այտըն կը հաստատէ դերասանին մահը ։ Ռոտաս Ուոքըրին վաղեմի ընկերն էր եւ անոր օգնած էր հիմնելու «Reach Out Worldwide» ֆոնտը։ Ան «Always Evolving»-ի գործադիր տնօրէնն էր, (ինքնաշարժներու վաճառասրահ) ։
Ուոքըրի յուղարկաւորութիւնը տեղի ունեցած է 14 Դեկտեմբեր 2013-ին, Կլէնտէյլի մէջ (Քալիֆորնիա նահանգ) ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Կինոգործիչներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասաններ Ստորոգութիւն:Գլենդեյլ քաղաքում ծնվածներ
Յովնաթան Աբդալեան
Աբդալեան Յովնաթան, հայ ճարտարապետ։
Ծնած է 1896 թուականին Սերաստիոյ Կամիս գիւղը Նախնական եւ երկրորդական ուսումը առած՝ Էսկի-Շէհիր եւ Փարիզ։ Մտած է Փարիզի «École Spéciale des Travaux Publics» եւ աւարտած անոր հանրօգուտ չիանութեանց եւ ճարտարապետական մարմինները՝ «Ingénieur architecte»-ի պետական վկայականով։ Վարած ճարատարապետի պաշտօններ Ֆրանսայի զանազան քաղաքաներու մէջ ու կառուցած է բազմաթիւ նորօրինակ շէնքեր թէ՛ Փարիզի եւ թէ՛ անոր արուարձաններուն մէջ։
1938-ն Փարիզի մէջ ունէր իր սեփական գրասենեակը եւ կը զբաղէր կառուցողական աշխատանքներով, հասցէն էր՝ 5 Route d'Orléans, Cachan (Seine) France։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ
Մանուէլ Զուլալեան
Մանուէլ Զուլալեան` հայ գրող, ծնած է 1929 թուականի Դեկտեմբեր 30-ին Հալէպի մէջ - մահացած 2012 թուականի Յունուար 19-ին : Աշխատած է որպէս գիտութիւններու դոքտոր, արեւելագետ, Հայաստանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի անդամ։
Կենսագրութիւն
Մանուէլ Կարապետ Զուլալեանը ծնած է 1929 թուականի Դեկտեմբեր 30-ին Սուրիոյ Հալէպ քաղաքին մէջ։ ին հայրենադարձութեան քարաւանով ընտանիքի հետ ներգաղթած է Հայաստան ու բնակութիւն հաստատած Լենինական (Կումայրի) քաղաքին մէջ։ Աւարտած է Միքայէլ Նալպանտեանի անուան մանկավարժական հաստատութեան պատմութեան, իսկ այնուհետեւ Երեւանի Վ.ալերի Պրիւսովի անուան ռուսաց եւ օտար լեզուներու հաստատութեան ռոմանա-գերմանական բաժինը։ 1954 թուականին ընդունուած է Հայաստանի ԳԱ Պատմութեան ինսդիդուդի ասպիրանտուրայ։ Գիտական մասնագիտացումը ստացած է Լենինգրադի համալսարանի արեւելագիտութեան ֆաքուլդեդին մէջ ակադեմիկոս Յովսէփ Օրբելի ղեկավարութեամբ։ Տիրապետելով թրքերէնին եւ այլ օտար լեզուներու, Մանուէլ Զուլալեանը ձեռնամուխ եղած է Արեւմտեան Հայաստանի ուշ միջնադարի պատմութեան ուսումնասիրման գործին։
1988 թուականէն ի վեր կը գլխաւորէ Խ. Աբովեանի անուան մանկավարժական ինսդիդուդի ընդհանուր պատմութեան ամբիոնը։ Կը հանդիսանայ ՀՀ ԳԱԱ Արեւելագիտութեան ինսդիդուդի մասնագիտական խորհուրդի անդամ։ Հայաստանի եւ Օսմանեան կայսրութեան միջին դարերու պատմութեան ու աղբիւրագիտութեան վերաբերեալ շարք մը աշխատութիւններու հեղինակ է, այդ թուին մէջ եւ 1995 թուականին լոյս տեսած «Հայոց պատմութեան խեղաթիւրումը արդի թուրք պատմագրութեան մէջ (հին եւ միջին դարեր)» գիրքի ։ Մանուէլ Զուլալեանը հրատարակած է «Օսմանեան օրէնքները Արեւմտեան Հայաստանի մէջ (XVI-XVII դարերու Կանուննամներ)» աշխատութիւնը (1964 թ)։
Մանուէլ Զուլալեանը համակողմանի քննարկած է 16-17-րդ դարերուն մէջ մեծ տարածք ստացած ջալալիներու շարժման պատմութիւնը եւ հայկական, թուրքական ու բազմալեզու այլեւայլ սկզբնաղբիւրներու հիման վրայ հայագիտական գրականութեան մէջ առաջին անգամ լուսաբանած ջալալիներու շարժման նախադրեալները, ընթացքը եւ հետեւանքները։
1970 թուականին Մանուէլ Զուլալեանը ռուսերէն հրատարակած է «Հայաստանի Հին եւ միջնադարեան պատմութեան հարցերը ժամանակակից թուրքական պատմագիտութեան լուսաբանմամբ» ուսումնասիրութիւնր, որ նոր նիւթերով հարստացուած հրատարակուած է նաեւ հայերէն (Երեւան,1995)։ Հեղինակը բացայայտած է ժամանակակից թուրք պատմագիտութեան կեղծիքներն ու միտումնաւոր մեկնաբանութիւնները։
1971 թուականին Մոսկուայի մէջ ռուսերէն լեզուով հրատարակուած է Մ. Զուլալեանի «Հայաստանը XVI դարու առաջին կէսին» աշխատութիւնը՝ պաշտպանելով որպէս դոքտորական թէզ (1974 թ․), Մ. Զուլալեանը 1980 թուականին հրատարակած է «Արեւմտեան Հայաստանը XVI-XVII դարերուն մէջ» աշխատութիւնը։
Մանուէլ Զուլալեանը հրավիրուած է մասնակցելու թուրք յայտնի հեղինակ էվլիյա Ջելեբի ուղեգրութհան «Սէյահեթ-նամէի», Մոսկուայի մէջ բազմահատոր ռուսերէն թարգմանութեան իրականացմանը, եւ հրապարակուած է 1983 թուականին։ Մանուէլ Զուլալեանի մասնակցութիւնը մեծապէս նպաստած է ռուսալեզու ընթերցողներուն Հայաստանի մասին թուրք հեղինակի տեղեկութիւններու ճշմարտացի ներկայացմանը։
Մանուէլ Զուլալեանը 1990 թուականին գրած է «Հայ ժողովուրդի պատմութեան հարցեր ըստ եւրոպացի հեղինակներու (XIII-XVIII դարեր)» աշխատութեան առաջին գիրքը։ Աշխատութիւնը արժեքաւոր է եւ պատմագիտական, եւ աղբիւրագիտական առումներով։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ արեւելագետներ Ստորոգութիւն:1929 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Դեկտեմբեր 30-ի ծնունդներ Ստորոգութիւն:Հալէպ քաղաքին մէջ ծնուածներ Ստորոգութիւն:2012 մահեր Ստորոգութիւն:Յունուար 19-ի մահեր Ստորոգութիւն:Մովսէս Խորենացի մետալակիրներ
Հին Կորնթոս
Պատմութիւն
Պղինձէ դարաշրջանին, Կորնթոս անունը կը տեղեկագրուի բազմաթիւ հնագոյն առասպելներու մէջ, օրինակ՝ Սիսիֆօ Sisyphos, Վելլերեֆոնտի Bellerophontes, Իասօնաս Jason, Միտիա Μήδεια Médée եւ այլն։  Հոմեռոսը «Նաւերու ցանկին մէջ» νεών κατάλογος - Catalogue of Ships Կորնթոսը կը նշէ մասնակցի Տրոյեան պատերազմին։
Դորացիներու կամ «Յունական ցեղերու» արշաւանքէն ետք, Դորացիներ Կորնթոս կը հաստատուին, վտառելով հին բնակիչները։  Անոնք Կորնթոս կը հաստատեն ազնուականներու վարչակարգը։
Արխայիքի շրջան (հնադար)
Ք․Ա․ 7-րդ դարուն կը հաստատուի Τυραννία Թիրանիա( բռնակալ) վարչակարգը։
Այս ժամանակաշրջանի վերջաւորութեան, Կորնթոսի մէջ տեղի կ՛ունենան հսկայ կառուցումներ։ Նոյնը կը պատահի նաեւ Կորնթոսի գաղթօճախներուն մէջ։  Առաջին անգամն է որ կը կառուցուի թրիիրիս τριήρης 3 շարք թիավարողներով ռազմանաւը, որ իր ժամանակին համար մեծ արագութեամբ կ՛ընթանար․ կառուցողը՝ Վաքհիատիս Ամինոքլիս Կորնթոսցին Αμεινοκλής Κορίνθιος։
Դասական ժամանակաշրջան
Յունապարսկական պատերազմներուն ժամանակ, Կորնթոսցիները յունական քաղաք-պետութիւններու ղեկավարներէն էին ընդէմ՝ պարսիկներուն։  Սալամինայի ճակատամարտին կը մասնակցին 40 նաւերով, իսկ Փլաթէեսին՝ 5 000 զինուորներով։
Յաջորդող տարիներուն
Ք․Ա․336 թուականին, Մեծն Աղեքսանտր Կորնթոսին մէջ պարսիկներուն դէմ յունական քաղաք-պետութիւններուն դաշնակցութիւնը կը կազմէ։  Յաջորդող տարիներուն Կորնթոսին հզօրութիւնը կամաց կամաց կը տկարանայ։
Հռոմէական շրջան
Ք․Ա․ 146 թուականին, Կորնթոսի ճակատամարտին, յոյները կը պարտուին Կորնթոսի Նեղուցի կռիւին եւ կը յաջորդէ քաղաքին աւերումը հռոմէացիներուն կողմէ։
Ք․Ա․ 44 թուականին, հռոմէացիները Կորնթոսը կը վերակառուցեն, կը վերաբնակեցնեն եւ քաղաքը կրկին կը զարգանայ։ Ափոլոնաս տաճարին շուրջն է որ քաղաքը կը մեծնայ եւ կ՛ընդգրկէ խանութներ, փոքր տաճառներ, աղբիւրներ, լոգանքի վայր եւ ուրիշ հանրային շէնքեր։
Բիւզանդական շրջան
Հռոմէական կայսրութեան երկուքի բաժանման շրջանին, 395 թուականին, Կորնթոսը կ՛անցնի արեւելեան կայսրութեան իշխանութեան տակ (Բիւզանդական Կայսրութիւն)։  Երկու մեծ երկրաշարժներու ընթացքին՝ (365 եւ 375) քաղաքը կը քանդուի։ 408 – 450 թուականներուն Նեղուցը ամրացնելու համար, էքսամիլիոն Εξαμίλιον պատը կը կառուցուի․  Էքսամիլիոն պատը Նեղուցին երկայնքին կառուցուած պաշտպանութեան պարսպապատ մըն է։   Հռոմէացիները կը շինեն՝ Գաղթականութեան ժամանակաշրջանին, հիւսիսէն ներխուժող Բարբարոս ցեղերէն նեղուցը պաշտպանելու համար։
Քաղաքը եւ շրջակայքը կրկին մեծապէս կը տուժեն 551 եւ 856 թուականներուն երկրաշարժներէն։
13-րդ դարուն  Աքայեան Իշխանութեան մաս կը կազմէ (Frankish Principality of Achaea)։ Ապա կ՛անցնի Լատիններու ձեռք եւ 14-րդ դարու վերջաւորութեան՝ Պելոպոնեսի (կամ՝ Մորիաս) շրջանին մէջ «Մորիասի Բռնապետութիւն» կոչուած (Despotate of the Morea) իշխանութեան։
1458 թուականին հակառակ Աքրոքորինթոսի զօրաւոր դիմադրութեան, Կորնթոսն ալ ինչպէս Յունաստանի մնացեալ շրջանները կ՛իյնայ Օսմանեան տիրապետութեան տակ։
Նորագոյն Շրջան
Քաղաքը կորսնցուցած է իր վաղեմի հմայքը, սակայն հակառակ իրարայաջորդ երկրաշարժի ցնցումներուն պատճառած մեծ աւերներուն կը շարունակէ վերապրիլ մինչեւ ԺԹ․ դարու կէսերուն, երբ հիմնովին կը կործանուի 1853 թուականի ահաւոր երկրաժարժէն։ Նոր քաղաքը կը վերակառուցուի Հին Կորնթոսէն 3 քմ․ դէպի հիւսիս արեւմուտք։
Աշխարհագրական Դիրք
Հին Կորնթոսը կառուցուած է Աքրոքորինթոս ժայռոտ բլուրին ստորոտին։ Կորնթոսի Նեղուցին արեւմտեան մասին եւ Կորնթոսի Ծոցին հարաւ արեւելեան կողմը։
Հին Կորնթոսի շրջանին քաղաքները
Հին Կորնթոսի թիկունք նաւահանիստներն էին Լեխէօ Λέχαιο (քաղաքին հիւսիսը եւ Կորնթոսի Ծոցին ափերուն)  եւ Քեխրիէս Κεχριές (քաղաքին արեւելքը, Սարոնիքոս Ծոցին ափերուն)։
Նեղուցին հարաւային մասին, հոն ուր Տիոլքոսը կը սկսի (տես Կորնթոսի Նեղուցը) կառուցուած էր ծովեզերիայ Սխինունտաս քաղաքը։ Անոր կողքին կը գտնուէր Իսթմիա (=Նեղուց) սրբավայրը. նուիրուած Փոսիտոնաս աստուծոյ, ուր ամէն երկու տարի մարզական խաղեր կը կազմակերպուէին։Նեղուցին հիւսիսային կողմը կը գտնուէին Թերմես θέρμες ․ տաք ջուրերու լոգանքի համար հսկայ շինութիւններ (արդի Լութրաքի* քաղաքին մօտ)։
Թերմէսին հիւսիսը կը գտնուէր Իրէօ Ηραίο սրբավայրը։ Հին Կորնթոսին հարաւը կը գտնուէր Սոլիղիան, այսօրուան Սօֆիքօ ծովեզերիայ գիւղին Σοφικό Κορινθίας տեղը։  Իսկ Թենէան Τενέα կը գտնուէր այսօրուան Հիլիոմոտի Χιλιομόδι Κορινθίας գիւղին տեղը։
Հին Կորնթոսի գաղթօճախները
Կորնթոսցիները, իբրեւ կարեւոր առեւտրական ուժ, հիմնած էին մանաւանդ արեւմուտքը, գաղթօճախներու զօրաւոր ցանց մը։ Այս ձեւով շրջաններուն վաճարականութիւնը կը հսկէին։
Արեւմուտքի գաղթօճախներ․-
Յոնիական կղզիներէն՝ Լեֆքատա Λευκάδα եւ Քերքիրա Κέρκυρα․
Յունաստանի ցամաքամասի Յոնիական ծովեզերիայ շրջաններէն՝ Աքթիօ Άκτιο եւ Ամվրաքիա Αμβρακία․
Ատրիաթիքի Ծովուն հիւսիսային կողմը՝ Էփիտամնոս Επίδαμνος (արդի անունը՝ Տիրահիօ Δυρράχιο) եւ Ափոլոնիա Απολλωνία այժմ Ալպանիոյ ծովափներ․
Հարաւային Իտալիոյ ծովեզերիայ շրջաններէն՝ Սիրաքուսես Συρακούσες Syracuse։
Վերոնշեալ գաղթօճախներով, Կորնթոսցիները կը հսկէին արեւմտեան Միջերկրականի առեւտուրը։
Հիւսիսային Յունաստանի գաղթօճախներ
Հիւսիսային Յունաստանի մէջ, իրենց ամենակարեւոր գաղթօճախը Փոթիտէան Ποτίδαια վերանուանուած՝ Քասանտրիա Κασσάνδρεια  էր (Խալքիտիքի Χαλκιδική թերակղզիին առաջին ոտքի նեղուցին վրայ․ տես Մեծն Աղեքսանտր)։  Այս շրջանն է որ Կորնթոս - Աթէնք մրցակցման առարկայ կ՛ըլլայ եւ Պեղոպոնեզեան պատերազմին ծագման՝ գլխաւոր պատճառներէն։
Տե՛ս նաեւ
Կորնթոս
Սելանիկ
Փիրէա
Աղեքսանտրիա
Միջերկրական Ծով
Կորնթոսի Ծոց
Կորնթոսի Նեղուցը
Կորնթոսի Ջրանցքը
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հնադարեան քաղաքներ Ստորոգութիւն:Յունաստան Ստորոգութիւն:Եւրոպա
Յունիս
Յունիս՝ տարուան վեցերորդ ամիսը՝ ըստ Գրիգորեան Օրացույցին, կը բաղկանայ 30 օրէ, ան կը կոչվուի Իրաքի եւ Շամի երկիրներուն մէջ "Հզէյրան",եւ երբեմն Եգիպտոսի մէջ "Յունիյոյ",Թունիս եւ Ալժիրո մէջ "Ճուան"։
Յունիսը տարուան ամենէ երկար ցերեկուան ժամերու քանակը ունեցող ամիսն է: Յունիսը խոտը հնձելու ամիսը կը համարուէ։
Յունիսը նուիրուած էր Յունոն աստուածուհիին, որ հռոմէական դիցաբանական պանթէոնին մէջ՝ կանանց ու ընտանեկան կենցաղի հովանավորողն է։
Ըստ հայկական տոմարի, Յունիսը կը համապատասխանէ «Մարգաց» ամսուան։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունիս Ստորոգութիւն:Ամիսներ
Բարսեղ Կեսարացի
Բարսեղ Կեսարացի կամ Բարսեղ Մեծ (Յունարէն՝ Μέγας Βασίλειος կամ Βασίλειος Καισαρείας, շուրջ 330, Կեսարիա - 379, Կեսարիա), ընդհանրական եկեղեցւոյ նշանաւոր հայրապետ, ընդհանրական եկեղեցւոյ տասներկու մեծ վարդապետներէն մէկը, Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ եւ համաքրիստոնէական սուրբ, աստուածաբան, Կապադովկիո յ Կեսարիա քաղաքի արքեպիսկոպոս (370-էն), եկեղեցական գործիչ եւ գրող։ Գրիգոր Նիւսացիի մեծ եղբայրը, Գրիգոր Նիւսացիի եւ Գրիգոր Նազիանզացի ին հետ կը դասուի «երեք մեծ կապադովկիացիներու» եռեակին մէջ։ Անոր կը վերագրուի պատկերակալի յայտնագործումը եւ իր անունը կրող պատարագի կազմումը։ Հեղինակ է մեկնութիւններու, դաւանաբանական գործերու, ճառերու, ներբողներու, քարոզներու, զրոյցներու ու նամակներու (մեզի հասած է 360-էն աւելի նամակ)։
Ազդեցութիւնը Հայ եկեղեցի վրայ
Բարսեղ Կեսարացիի երկերը հայերէն թարգմանուած են Ե. դարէն («Վեցօրեայք», «Պատարագամատոյցք», կանոններ, աղօթքներ)։ «Գիրք հարցողացը», «Պահոց» ճգնակենցաղական հրահանգներու ժողովածուն (կը պարունակէ 33 ճառ) աստուածաբանութեան սիրուած ձեռնարկներ եղած են միջնադարեան վարդապետարաններու մէջ ։ Հայ միջնադարեան հեղինակները Բարսեղ Կեսարացիի գործերը ընթերցողին առաւել հասկնալի դարձնելու համար գրած են անոնց մեկնաբանութիւններ (յայտնի են «պատճառ» կամ «լուծմունք» անուններով)։ Կեսարացիի ստեղծագործութիւններէն մեջբերումներ կատարած են իրենց մեկնողական եւ դաւանաբանական բնոյթի երկերուն մէջ Վարդան Արեւելցին («Մեկնութիւն Արարածոց», «Կնիք հաւատոյ»), Անանիա Սանահնեցին («Հակաճառութիւն»), Վարդան Այգեկցին («Արմատ հաւատոյ») եւ այլն։ Կեսարացիի ճառերէն քանի մը հատը պահպանուած են միայն հայերէն թարգմանութեամբ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:330 ծնունդներ Ստորոգութիւն:379 մահեր Ստորոգութիւն:Կեսարիա ծնածներ Ստորոգութիւն:Կեսարիա մահացածներ Ստորոգութիւն:Եկեղեցական հայրեր Ստորոգութիւն:Հայ եկեղեցւոյ սուրբեր
Զրապ թիւ
Զրապ («պարզ» բառի շրջուած գրուածքը)՝ պարզ թիւ մըն է, որը կը ստացուի, երբ մեկ այլ պարզ թիւ կը գրուի շրջուած տեսքով Զրապներու յաջորդականութեան սկիզբն է՝ 13, 17, 31, 37, 71, 73, 79, 97, 107, 113, 149, 157, 167, 179, 199, 311, 337, 347, 359, 389, 701, 709, 733, 739, 743, 751, 761, 769, 907, 937, 941, 953, 967, 971, 983, 991, ...
Նոյեմբեր 2009-ի դրութեամբ ամենամեծ զրապ թիւն է 1010006+941992101×104999+1-ի, որ գտած է Jens Kruse Andersen-ը Նոյն սկզբունքով գոյութիւն ունի նաեւ «զրապասիկ» բառեզրը՝ կիսապարզ թիւերու համար:
Հայելու Յատկութիւններով Զրապներ
Կայ զրապներու x ենթաբազմութիւն հայելային x m-ին հետ, այնպէս, որ x -ը y րդ եւ x m-ը y mրդ պարզ թիւն է: Զորօրինակ, 73-ը 21րդ պարզ թիւն է, անոր հայելային 37-ը 12րդ պարզ թիւն է; 12-ը 21-ի հայելայինն է:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թիւեր
Ներսէս Մելիք Թանգեան
Ներսէս Արքեպիսկոպոս Մելիք Թանգեան (Աւազանի անունով՝ Նիկողայոս, ), բանասէր ու մտաւորական, բազմակողմանի հետաքրքրութիւններով եւ շնորհներով օժտուած մեծավաստակ հոգեւորական
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Բռնակոթ գիւղը (Զանգեզուր, Սիսիանի մարզ)։ Հազիւ իր գիւղի վարժարանը աւարտած, ընդունուած է Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանը, ուր եւ ընտրած է հոգեւորականի իր կոչման ծառայելու ճանապարհը։
1886-ին աւարտած է Գէորգեան Ճեմարանը եւ ստանձնած Էջմիածնի մէջ ուսուցչական ու վարչական աշխատանքներ։ Մտաւորական իր ընդունակութիւնները զարգացնելու նպատակով՝ ուղարկուած է Ս. Փեթերսպուրկ, որու համալսարանին իրաւաբանական բաժինը յաջողութեամբ աւարտած է 1900-ին։
Վերադարձած է Ս. Էջմիածին եւ 1901-ին Վարդապետ ձեռնադրուած է՝ Ներսէս վերանուանուելով։ Այդպիսով ալ սկսած է հոգեւորականի իր բազմավաստակ գործունէութիւնը։
Գործունէութիւն
1902-ին արդէն Զանգեզուր է՝ Տաթեւի վանքի վանահայրի առաքելութեամբ։ Տենդագին լծուած է հայոց հոգեմտաւոր զարգացման դարաւոր այդ մեծ կեդրոնի աւանդներու վերանորոգման՝ շրջանի ժողովուրդին եւ մանաւանդ երիտասարդութեան մօտ բուռն խանդավառութիւն առաջացնելով հայոց հաւատքին ու հայ մշակոյթին նկատմամբ։
Հայկական Յեղափոխութեան եւ յատկապէս Դաշնակցութեան ազգային-քաղաքական ու յեղափոխական առաջադրանքներուն մօտ կանգնած հոգեւորական՝ Ներսէս Վարդապետ գաղափարական իր մկրտութիւնը ստացած է 1905-ի հայ-թաթարական ընդհարումներու ժամանակ, երբ կարեւոր ներդրում կ՚ունենայ Զանգեզուրի ինքնապաշտպանութեան մէջ՝ անոր առաջնորդող ոգին դառնալով Սեբաստացի Մուրատին հետ։
1906-ին Ներսէս Վարդապետ վերստին Ս. Էջմիածին է, ուր երկար չի մնար սակայն, որովհետեւ Զանգեզուրեան իր գործունէութիւնը աննկատ չէ անցած Ցարական իշխանութեանց աչքէն, որոնք Կովկասի փոխարքայութեան ուղղակի միջամտութեամբ կը ստիպեն Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Խրիմեան Հայրիկին, որ ժամանակաւորապէս Էջմիածնէն հեռացնէ յեղափոխաշունչ հոգեւորականին։
Ներսէս Վարդապետ 1907-ին կ՚աքսորուի Ղրիմ՝ իբրեւ Ս. Խաչ եկեղեցւոյ հոգեւոր հովիւ։ Երկար չի տեւեր, սակայն, Ներսէս Վարդապետի աքսորը։ 1909-ին նորօծն Մաթէոս Բ. Կաթողիկոսի կողմէ ետ կը կանչուի Ս. Էջմիածին եւ կը կոչուի Վանքի վարչական պատասխանատուութեան։
Հայ ժողովուրդի յեղափոխական խմորումները ճզմելու մտասեռումով ցարական իշխանութեանց ձեռնարկած ծաւալուն հալածանքի ժամանակաշրջանն էր, որ յանգեցաւ այսպէս կոչուած «Դաշնակցութեան Դատ»ին։ Ատենի հայ մտաւորականութեան, հոգեւորականութեան եւ յեղափոխական գործիչներու ողջ սերուցքը ամբաստանուեցաւ իբրեւ «դաշնակցական յեղափոխական»։
Յովհաննէս Թումանեան, Աւետիք Իսահակեան, Աւետիս Ահարոնեան, Ներսէս Վրդ․ Մելիք Թանգեան եւ մեծանուն շատ ու շատ դէմքեր – 159 ամբաստանեալ – թիրախ դարձան հայ քաղաքական միտքը գլխատելու Ցարական Կայսրութեան լայնածաւալ հալածանքին։
1912-ին աւարտեցաւ «Դաշնակցութեան Դատը» եւ ամբաստանեալները մեծ մասով անպարտ արձակուեցան։
Այդ շրջանին նոր էջ մը բացուեցաւ Մելիք-Թանգեան Քաջ Հովիւի կեանքին մէջ։ Ատրպատականի հայութիւնը դիմեց Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսութեան՝ Ներսէս Եպիսկոպոսը իբրեւ թեմակալ առաջնորդ Թաւրիզ առաքելու խնդրանքով։ Գէորգ Ե․ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը ընդառաջեց դիմումին եւ, 1917-ին Արքութեան արժանացնելով Մելիք Թանգեան Եպիսկոպոսին, ուղարկեց Ատրպատական ։
Մինչեւ իր կեանքին վերջալոյսը՝ 1948ի Սեպտեմբեր 29ը, Ներսէս Արքեպիսկոպոս Մելիք-Թանգեան մնաց ու գործեց Ատրպատականի մէջ, իբրեւ Ատրպատականի թեմի եւ ողջ Իրանի հայութեան անսահման սիրոյն, յարգանքին եւ հոգեմտաւոր պաշտամունքին արժանացած Քաջ Հովիւ։
Յատկապէս Առաջին Աշխարհամարտի տարիներուն, երբ տակաւին Եպիսկոպոս էր, Մելիք Թանգեան պատմական տարողութեամբ ու նշանակութեամբ մեծ գործ կատարեց՝ տարագրուած ու Երեւան եւ Անդրկովկաս ցիրուցան դարձած Ատրպատականի հայութեան գաղթականական բեկորները գտնելու, հաւաքելու եւ ետ Ատրպատական վերադարձնելու ուղղութեամբ։ Ամէն դուռ բախեց, անհրաժեշտ միջոցները ստեղծեց եւ յաջողութեամբ ի կատար ածեց իր հօտի վերահաւաքման այդ կարեւորագոյն առաքելութիւնը։ Իր այդ ծառայութեան իբրեւ վարձատրութիւն՝ արժանացաւ Արքեպիսկոպոսի պատուական աստիճանին ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ մտաւորականներ Ստորոգութիւն:Հայ արքեպիսկոպոսներ Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Սոֆի Արէշեան-Օհանջանեան (Ռուբինա)
Սոֆի Արէշեան-Օհանջանեան (Ռուբինա), յեղափոխական գործիչ։
Կենսագրութիւն
1890 ական թուականներուն Պաքուն իր յեղափոխական ու ազգային մթնոլորտով խոր տպաւորութիւն գործեց Սոֆի Արէշեանի վրայ։ Յատկապէս իրենց դրացի Մարտիրոս Մարգարեանի (Սաֆօ) հետ ունեցած բարեկամութիւնը նոր հորիզոններ բացաւ գաղափարական հայուհիին համար եւ ան մեծ խանդավառութեամբ հասարակական գործունէութիւն ձեռնարկեց։ Բժիշկ Զաւրիեւի ազգականուհի տիկին Ամուշկովայի օժանդակութեամբռ Իւան Պաթախանի Ընկերութեան բանուորներուն համար գիշերային դասընթացքներ կազմակերպեց եւ Հայերէնի դասաւանդութեան համար հրաւիրեց Ռոստոմը։ 1903-ին Դաշնակցութեան Ռայոնական Ժողովը գումարեցաւ Նիկոլ Դումանի բնակարանին մէջ։ Նոյն շէնքին մէջ կը բնակէին Սոֆի Արէշեան իր քրոջը եւ ամուսինին հետ։ Ահա այդ օրերուն էր, որ սկսաւ ծրագրուիլ այն մեծ գործողութիւնը, որ խանդավառ երիտասարդուհիին կեանքը պիտի յեղաշրջէր։ 1895-1896-ին հայութեան ապրած սարսափներէն ետք, Քրիստափոր որոշեց մեծ քաղաքական մեծ ահաբեկում մը կազմակերպել Սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.-ին դէմ։ Սոֆի Արէշեան իրենց դրացի Սաֆոյի միջոցով իմացաւ ծրագրուած մահափորձի մասին եւ անմիջապէս խնդրեց Քրիստափոր Միքայէլեանի ներկայանալ։ Հոգիներու մեծ վարպետը չափեց երիտասարդուհիին զոհաբերութեան պատրաստակամութիւնը, «սուրբ գործին» մասնակցելու վճռակամութիւնը եւ համաձայնութիւնը յայտնեց։ Քանի մը ամիս ետք, հասաւ Քրիստափորի ազդանշան հեռագիրը եւ Սոֆի Արէշեան անմիջապէս ճամբայ ելաւ։
Քրիստափոր եւ Սոֆի կը մեկնին Պուլկարիա որպէսզի ռումբերու գործ սկսին կատարել։ 20 Մարտ 1905-ին Ռուբինա ներկայ էր Վիտոշ լերան լանջին վրայ երբ Քրիստափոր փորձի ժամանակ կը մահանայ։ Քրիստափորի եւ Վռամշապուհ Քենտիրեանի թաղումէն ետք, Ռուբինա իր ընկերներուն թելադրանքով երկու ամիս կը մնայ Ժընեւ եւ կը շարունակէ խորհրդակցիլ իր ընկերներուն հետ մահափորձի ծրագրին մասին։ Ան Սարգիս Բարսեղեանի հետ Վիեննա գնաց եւ այնտեղէն կը մեկնի Պոլիս։ Մահափորձի համար ժողովի ընթացքին, ընկերները կը վկայէն թէ ան բազմաթիւ անգամ ժողովէն կը խնդրէ որ ինքը նստի կառքին մէջ որովհետեւ համոզուած էր թէ Վիտոշի լանջին իր կեանքը խնայուած էր որպէսզի Սուլթանին ահաբեկման ծրագիրը իր լրումին հասցնէր։ Դժբախտաբար, 21 Յուլիս 1905-ի մահափորձը կը ձախողի եւ այդ երկրորդ ծանր հարուածը կ՚ըլլայ 25-ամեայ Ռուբինային համար։ Ջղային տագնապ կ՚ունենայ եւ ժամանակ մը կը մնայ Ժընեւ որպէսզի հանգստանայ։
Տարի մը ետք, ան կը վերադառնայ Թիֆլիս։ Ճամբորդութեան ընթացքին, կը հանդիպի Թալեաթ փաշային (որը Հայոց Ցեղասպանութիւնը պիտի ծրագրէն) որ ձեռքը համբուրելով կ՚ըսէ «Օրիորդ, դուք մեզի օրինակ ծառայեցիք ձեր քաջութեամբ եւ ցոյց տուիք ճամբան զորս պէտք էր որ առնենք։ Շնորհակալութիւն»։ Թիֆլիսի մէջ յաճախ իր մօտ ժողովի համար կը հաւաքուէին ՀՅԴ Բիւրոյի անդամներ Սիմոն Զաւարեան, Արմէն Գարօ, եւ բժիշկներ Դաւթեան եւ Օհանջանեան։
1908-ին Օսմանեան սահմանադրութեան հռչակումէն ետք, Էտկար Ակնունիի հրաւէրին ընդառաջելով, Ռուբինա եւ Սաթենիկ Օհանջանեան Պոլիս գացին եւ սկսան գործել Բերայի «Աշխատանքի Տուն»-ին համար։ Երբ ալ լուր առաւ որ Համօ ձերբակալուած է Թիֆլիսի մէջ, որոշեց Կովկաս վերադառնալ, թէեւ ինքն ալ կը փնտռուէր ցարական կառավարութեան կողմէ։ Համօ Թիֆլիսէն Նովոչերկասկ փոխադրուեցաւ։ Շատ չանցած հոն փոխադրուեցան նաեւ Հայր Աբրահամ, Աւետիս Ահարոնեան, Յ. Արղութեան, Ա. Գիւլխանդանեան, Գարեգին Խաժակ, եւ ուրիշներ։ Ռուբինա քաղաքէ-քաղաք հետեւեցաւ բանտարկեալներուն եւ ամէն ձեւով անոնց օժանդակեց, նոյնիսկ յաջողեցաւ բարեակացամ վերաբերում ստեղծել բանտի վարչութեան եւ բանտարկեալներուն միջեւ։ Ան յաճակ կ՚այցելէր բանտարկեալները։ Սակայն կասկածանքի տեղի տալով, իր կարգին ձերբակալուեցաւ ու բանտ նետուեցաւ։ Ռուբինա եղբայրը՝ Միշա (հետագային Զօրավար Արէշեան) որ մասնակցած էր Ռուս-Ճափոնական պատերազմին, յաջողեցաւ քոյրը ազատել, պայմանաւ որ ան այլեւս Կովկաս, Մոսկուա, եւ Պետերբուրգ ոտք չկոխէր։
Ռուբինա ուզեց բժշկութեան հետեւիլ։ Հակառակ փախստական ըլլալուն եւ կանոնաւոր թուղթեր չունենալուն, բժշկական համալսարանի գլխաւոր դասախօսը իր մասին լսած ըլլալով, որոշեց Ռուբինան ընդունիլ եւ ան յաջողութեամբ աւարտեց իր դասընթացքները։
1912-ին Ցարական ծերակոյտի ընդհանուր դատախազը իր ամբաստանագրին մէջ Դաշնակցութիւնը «պետութիւն պետութեան մէջ» կոչեց եւ անոր ներկայացուցիչները ծանր պատիժներու ենթարկեց։ Համօ եւ իր ընկերներ՝ Ղազարեանցն ու Մուրատովը չորս տարուան տաժանակիր աշխատանքի վայրը ընտրելու։ Կը խնդրէ որ Սիպերիա տեղափոխուիլ եւ իրեն կը հետեւի Ռուբինա եւ Իրքուցքի մօտ՝ Վոլոչիսկի աքսորի շրջանին է, որ ամուսնացան։
1917-ին Օհանջանեանները Թիֆլիս վերադարձան եւ անմինջապէս ձեռնարկեցին ռազմաճակատի հիւանդանոցները երթալ եւ խնամատարութեան գործ տանին։ Անոնք Վանայ ապստամբութեան եւ ռուսական բանակներուն մուտքով նոր ազատագրուած Վասպուրականի հայութեան բժշկութեան կարիքներուն ալ հասան։
Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան ծագումի եւ անկումի օրերուն, Ռուբինա իր ամուսինին կողքին էր, անոր վարչապետութեան ընթացքին, ինչպէս նաեւ տարագրութեան ճանապարհին։ Հայաստանի անկախութեան օրերուն էր, որ ծնաւ անոնց միակ զաւակը՝ Վիգէնը։ Ի վերջոյ Օհանջանները Գահիրէ կը հաստատուին։
28 Մայիս 1928-ին Գահիրէն մէջ հիմնուեգաւ Համազգային Կրթական եւ Հրատարակչական Ընկերակցութիւնը։ Ռուբինա իր շուրջ հաւաքեց օրիորդներ եւ տիկիները եւ հանգանակութիւն եւ հասութաբեր ձեռնարկներ կազմակերպեց եւ եկամուտը յատկացուց Պէյրութի Համազգայինի Ճեմարանին։ Մօտ երկու տասնամեակ Ճեմարանին նիւթական օժանդակութիւնը շարունակեց, մինչեւ որ կրթական հաստատութիւնը անկախ դարձաւ Փալանճեան կտակին շնորհիւ։
1960-ական թուականներուն Ռուբինա իր քրոջ, զաւկին եւ հարսին հետ Գանատայի Մոնթրէալ քաղաքը հաստատուեցաւ եւ հոն ալ աչքերը փակեց խոր ծերութեան մէջ, 21 Ապրիլ 1971-ին։
Շքանշաններ
1968 ին, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Խորէն Ա. Կաթողիկոսը Կիլիկիոյ Իշխանուհիի շքանշանով պատուեց Ռուբինա Օհանջանեանը։ Արժանաւոր հայուհին Վեհափառի գովքին պատասխանեց ամենայն համեստութեամբ. «Ես ի՞նչ եմ առել որ…»։
Տիեզերքի Թանգարան (Երեւան)
Պատմութիւն
Թանգարանը կը ներառէ Հայաստանի մասնագէտներու, ակադեմիկոս Գրիգոր Գուրզադեանի ղեկավարութեամբ՝ սկզբնական շրջանին Բիւրականի աստղադիտարանին մէջ, ապա Գառնիի մէջ կատարուած տիեզերական աստղագիտութեան եւ տիեզերական սարքաշինութեան վերաբերեալ հետազօտութիւններու նմուշներ, փաստաթուղթեր։ Գառնիի մէջ ստեղծուած, ապա տիեզերք արձակուած են ժամանակի առաւել կատարեալ գիտական սարքաւորումներ, մշակուած են տիեզերական սարքաշիութեան սկզբունքներ, այդտեղ իրենց նախաթռիչքային պատրաստումը անցած են աւելի քան 40 խորհրդային տիեզերագնացներ:
28 Նոյեմբեր 2015-ին թանգարանը վերաբացուած է Երեւանի Նոր Նորքի 2-րդ զանգուածի տեխնոպարկի տարածքին  ։
Ցուցադրութիւն
Թանգարանին մէջ կը ցուցադրուին տիեզերական հետազօտութիւններու վաղ շրջանի նմուշներ, ինչպէս օրինակ՝ տիեզերքէն վերադարձուած վայրէջքային սարք (բնօրինակ), տիեզերքի մէջ եղած այլ սարքաւորումներ, ՕՐԻՈՆ-2 աստղադիտարանի պատճէնը, որ ցուցադրուած է Հանովերի մէջ EXPO 2000-ին)։
Թանգարանի հաւաքածոյին մէջ ընդգրկուած են նաեւ տիեզերական հետազօտութիւններուն առնչուող փաստաթուղթեր, ձեռագրեր՝ հեղինակուած տիեզերագնացներու, Վոստոկ, Սոյուզ տիեզերանաւերու ճարտարագէտներու, գիտնականներու կողմէ, նաեւ NASA-էն։ Արժէքաւոր նմուշներէն է Նոպէլեան դափնեկիր Հանս Պեթէյի յօդուածի ձեռագիրը, որ գրուածէ Գրիգոր Գուրզադեանի հետ համատեղ։
Հասցէ
Թանգարանը կը գտնուի Երեւանի Նոր Նորքի 2-րդ զանգուածի տարածքին։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Երեւանի թանգարաններ
Մուաի Քիպաքի
Մուաի Քիպաքի (Mwai Kibaki, 15 Նոյեմբեր 1931 - 9 Ապրիլ 2022)՝ քենիացի քաղաքական գործիչ մըն է, որ Դեկտեմբեր 2002-էն մինչեւ Ապրիլ 2013-ը Քենիայի երրորդ նախագահը եղած է: Քիպաքին որպէս նախագահ Տանիէլ արափ Մոիին ենթակայ 1978-էն մինչեւ 1988-ը տասը տարի եղած էր Քենիայի փոխնախագահը : Ան նաեւ նախարարական պաշտօններով զբաղած էր Քենիաթայի եւ Մոիի աշխատակազմերուն մէջ:
Կենսագրութիւն
Քիպաքին ծնած է 1931-ին Քիքուեու գիւղը, ներկայիս Նիերի համայնքին մէջ։ Ան ամենակրտսեր որդին էր քիքուեու ցեղի գիւղացի ծնողքի: Թէեւ իտալացի միսիոնարներուն կողմէ մկրտուած էր Էմիլիոյ Սթէնլի անունով: Ան հանրային կեանքի մէջ յայտնի էր Մուաի Քիպաքի անունով:
Գործունէութիւն
29 Դեկտեմբեր 2002-ին, տակաւին ինքնաշարժի արկածի մը հետքերով Մուաի Քիպաքին պաշտօնավարութեան անցած է որպէս Քենիայի հանրապետութեան նախագահ եւ զինուած ուժերու գլխաւոր հրամանատար: Իր երդմնակալութեան ատենը ան շեշտած է իր ընդդիմութեան կառավարութեան քոռումփացուածութիւնը եւ ըսած է «Կառավարութիւնը այլեւս չի պիտի գործի անհատներու քմայաճոյքներուն վրայ» : Նախագահ Քիպաքիի ոճը անիկա եղած էր, որ ցած գովազդային հրապարակայնութեան պայմաններուն կ'ապահովէ խելացի եւ իրաւասու գործունէութիւն :
Ան, իր նախորդներէն տարբերելով, երբեք փորձած է ստեղծել անհատականութիւն : Երբէք տեղաւորած է իր պատկերը Քենիայի որեւէ արժոյթի միաւորին վրայ: Երբեք սովորութիւն ունեցած է իր անունով կոչել որեւէ փողոց, վայրեր կամ հաստատութիւններ: Երբեք համաձայնած է իր պատուին երգեր երգելու եւ երբեք օգտագործած է իր նախորդներու ամբոխահաճոյ կարգախօսները:
1869 թուական
1869 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 69րդ տարին
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1869 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1869 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1869
Մէյձիի Յեղափոխութիւն
Մէյձիի յեղափոխութիւն, (明治維新 Meiji Ishin), 1868-ին Ճափոնի կայսր Մուցուհիթոյի կողմէ իրականացուած բարեփոխումներու համակարգ: Չնայած որ Ճափոնի մէջ կայսրերը կը կառավարէին նաեւ Մէյձիէն առաջ, իշխանութիւնը հիմնականին մէջ կեդրոնացած էր Տոկուգաւայի Սիոգունատի տակ, որը կայսեր անունէն երկրի փաստացի կառավարիչն էր 1603-1867 թուականներուն:
Բարեփոխումներու հիմնական դրութիւնները կ'ամփոփուին Երդման կանոնադրութեան մէջ: Յեղափոխութիւնը առաջ բերաւ հսկայական փոփոխութիւններ երկրի ներքին կեանքին մէջ՝ ընդգրկելով ինչպէս Էտոյի ժամանակաշրջանը (յաճախ կը կոչուի նաեւ Տոկուգաւայի Սիոգունի ուշ ժամանակաշրջան), այնպէս ալ Մէյձիի կառավարման սկզբնական շրջանը:
Արտաքին ազդակներ
Ճափոնցիները քաջ կը գիտակցէին, որ կը զիջին Արեւմտեան աշխարհին, մանաւանդ, երբ ամերիկեան քոմմոտոր Մեթիու Ս. Փերրին Սեւ նաւերով (黒船, kurofune)՝ զինուած նորագոյն զէնքերով եւ արհեստագիտութեամբ, որոնք քանի մը գլուխ կը գերազանցէին ճափոնական ռազմանաւերուն, ժամանեց Ճափոն՝ համաձայնագիր կնքելու համար, որ ամերիկացիներուն կարելիութիւն պիտի տար ազատօրէն մուտք գործել ճափոնական նաւահանգիստներ՝ առեւտուր իրականացնելու համար : Շիմաձու Նարիաքիրայի նման անհատներ եկան այն եզրակացման, որ նախաձեռնող ըլլալու պարագային կրնան գերակայութիւն ապահովել: Այդ իսկ պատճառով անհրաժեշտ է սեփական դռները բանալ արտասահամանեան արհեստագիտութիւններու առջեւ: Չինացի զօրավար Լի Հոնկժանկը՝ հետեւելով Արեւմտեան տէրութիւններու եւ Ճափոնի միջեւ յարաբերութիւններուն, վերջինիս դերեւս 1863-ին կը նկատէր «Չինաստանի հիմնական ախոյեանը», երբ կանուխէն խօսած էր Մէյձիի բարեփոխումներու մասին : Մէյձիի յեղափոխութեան ղեկավարները կը գործէին յանուն կայսերական իշխանութեան վերականգնման, միաժամանակ նպատակ ունենալով ամրապնդել Ճափոնը՝ գաղութային տէրութիւններու կողմէ սպառնացող վտանգը դիմագրաւելու համար: Անով, աւարտին կը հասնի Սաքոքուի դարաշրջանը, որ տեւած էր շուրջ 250 տարի եւ նշանաւորուած էր օտարերկրացիներուն երկիր մուտք գործելու, իսկ ճափոնացիներուն երկիրը լքելու պարագային մահապատիժի կիրառումով: «Մեյձի» բառը կը նշանակէ «լուսաւորեալ օրէնք»: Նպատակն էր «ժամանակակից նուաճումները» համադրել «արեւելեան արժեհամակարգին : Նման քաղաքականութեան հիմնական ջատագովներն էին Իթօ Հիրոպումին, Մացուկատա Մասայոշին, Քիտօ Թաքայոշին, Իտագակի Տայցուկէն, Եամակաթա Արիտոմօն, Մորի Արինորին, Օկուպօ Տոշիմիչին եւ Եամակուչի Նաոյոշին:
Կայսերականութեան վերականգնում
Մեյձիի բարեփոխումներու համար հիմք հանդիսացաւ 1866-ի Սացումա-Չոշիու դաշինքը՝ կնքուած Սաիկօ Տակամորիի եւ Քիտօ Թաքայոշիի միջեւ, որոնք Սացումա եւ Չոշիու տուներու բարեփոխումներու ուղղուածութեան առաջնորդներն էին: Վերոնշեալ երկու առաջնորդները աջակցեցան կայսր Քոմէիին (կայսր Մեյձիի հայրը) եւ միաւորուեցան Սաքամոթօ Ռյոմայի հետ՝ նպատակ ունենալով վիճարկել Տոկագաւայի սիոկունատի կառավարումը եւ վերականգնել կայսեր իշխանութիւնը: Կայսր Կոմէիի մահէն (30 Յունուար 1867) ետք՝ 3 Փետրուար 1867-ին կայսր Մեյձին բազմեցաւ ճափոնական գահին վրայ: Այդ ժամանակաշրջանը Ճափոնի մէջ նաեւ աչքի ինկաւ աւատատիրական կարգերէ դէպի շուկայական տնտեսութիւն երթալով, ինչ որ իր հերթին ճափոնական տնտեսութիւնը շատ մեծ կապ հաստատեց Արեւմտեան տէրութիւններու հետ: Պատմաբանները 19-րդ դարու 60-70-ականներու դէպքերը Ճափոնի մէջ կը գնահատեն որպէս պուրժուա-դեմոկրատական յեղափոխութիւն, որ սակայն, մինչեւ վերջաւորութիւն չհասաւ: Երիտասարդ պուրժուազիան կը ցանկար վերացնել աւատապետական սահմանափակումները վերափոխումներու միջոցով, պահպանել իր հողային սեփականութիւնը եւ շահագործման կիսաւատական ձեւերը: Անոր համաձայնութեան եկաւ մեծ հողատէրերու հետ` ստեղծելով միապետական պուրժուա-կալոպածատիրական դաշինք, եւ անաւարտ ձգեց յեղափոխութիւնը :
Սյոկունատի կառավարման աւարտ
Տոքուկաւայի Սիոկունատը պաշտօնապէս իր կառավարումը ավարտեց 9 Նոյեմբեր 1867-ին, երբ Տոքուկաւայի 15-րդ սիոկուն Տոքուկաւա Եոշինոպուն «իր լիազօրութիւնները փոխանցեց Կայսրին» եւ 10 օր ետք հրաժարականը ներկայացուց: 3 Յունուար 1868-ին պաշտօնապէս կը վերականգնի կայսեր գերագոյն իշխանութիւնը եւ կայսեր գլխաւորութեամբ կը ստեղծուի նոր կառավարութիւն: : Այս ժամանակ Եոշինոպուն կը զրկուի նաեւ փաստացի իշխանութենէն, եւ կ'աւարտի կայսերական իշխանութեան ամբողջական վերականգնումը : Կարճ ժամանակ ետք՝ 1868-ի Յունուարին Տոպա-Ֆուշիմիի ճակատամարտով սկսաւ Պոշինի պատերազմը (Վիշապի տարուան պատերազմ), որուն ընթացքին Սացումայի եւ Չոշիույի ուժերը յաղթեցին նախկին սիոկունի ուժերուն: Անիկա կայսրին ստիպեց (կամ ալ թոյլատրեց) Եոշինոպուն լիովին զրկել իշխանութենէն՝ բեմահարթական կառուցելով սեփական իշխանութեան վերականգնման համար: 3 Փետրուար 1868-ին կայսրը ձեւական հրովարտակ ստորագրեց՝ յայտարարելով սեփական իշխանութեան վերականգման վերաբերեալ:
Տոկուգավայի բոլոր հողերը բռնագրավվեցին եւ հանձնվեցին «կայսեր հսկողությանը», ինչն նրանց արտոնյալ կարգավիճակ տրամադրեց Մեյձիի նոր կառավարության կողմից: Ֆուհանքենի սանչիշեի հետ մեկտեղ՝ այս տարածքները բաժանվեցին 3 տիպի՝ քաղաքային պրեֆեկտուրաներ (府 fu), գյուղական պրեֆեկտուրաներ (県 ken) եւ արդեղ գոյություն ունեցող վարչական միավորները: 1869 թվականին Տոսա, Հիզեն, Սացումա, Չոշու տիրույթների դայմյոները, ովքեր առավել վճռական հանդես եկան սյոգունատի դեմ, համոզվեցին «իրենց տարածքները հանձնել կայսերը»: Արդյունքում մյուս դայմյոները նույնպես համոզվեցին՝ հնարավոր է, որ անդրանիկ անգամ Ճապոնիայում ստեղծելով կենտրոնացված կառավարոււթյուն, որն իրականացնում էր ուղղակի կառավարում բոլոր տիանքսիաների նկատմամբ: Սյոգունատի որոշ ուժեր փախան Հոկայդո, որտեղ նրանք փորձեցին ստեղծել Էզոյի Հանրապետությունը, սակայն կայսրին հավատարիմ ուժերը 1869 թվականի մայիսին Հոկայդոյում Հակոդատեի ճակատամարտում վերջ դրեցին այդ փորձերին: Նախկին սյոգունի զորաբանակի (Էնոմոտո Տակակիի եւ Հիջիկատա Տոշիձոյի գլխավորությամբ) ջախջախումը ազդարարեց Տոկուգավայի սյոգունատի վերջնական ավարտը՝ ամբողջովին վերականգնելով կայսեր իշխանությունը: Ի վերջո, 1871 թվականին նախկին եւ ներկա դայմյոները կանչվեցին կայսեր մոտ, որտեղ հայտարարվեց, որ այժմ բոլոր տիրույթները վերդարձվում են կայսրին: Դրանով վերանում է տիրութային կառավարման համակարգը: Շուրջ 300 տիրույթներ (藩 han) վերածվեցին պրեֆեկտուրաների, որոնց յուրաքանչյուրը կառավարվում էր պետության կողմից նշանակված նահանգապետերի կողմից: 1888 թվականին մի քանի պրեֆեկտուրաներ միավորվեցին, ինչի արդյունքում վերջիններիս թիվը կրճատվեց հասնելով 75-ի: Դայմյոներին խոստացվեց իրենց ֆեոդալների եկամուտների 1/10-ը՝ իբրեւ մասնավոր եկամուտ: Ավելի ուշ, նրանց պարտքերը եւ սամուրայների վճարները պետք է ընդունվեին պետության կողմից:
Իշխանության կենտրոնացում
Ուժեղ կենտրոնաձիգ պետության ստեղծման ճանապարհին, հասարակական դաշտում ռադիկալ փոփոխություններից բացի, կառավարությունը ընտրեց գերակայող ազգային բարբառը, որն անվանվում էր «ստանդարտ լեզու», որն եկավ փոխարինելու բազմաթիվ տեղական բարբառները: Այն հիմնված էր Տոկիոյի սամուրայական դասերի նմուշների վրա: Վերջիվերջո այս բարբառը ընդունելի դարձավ կրթական, ԶԼՄ-ների, տեղեկատվության, բիզնեսի եւ պաշտոնական գրագրության ոլորտներում:
Մեյձիի հեղափոխությունը եւ նրան հաջորդող Ճապոնական արդիականացումը մեծապես ազդեցին նաեւ ազգային ինքնության փոխակերպման եւ ասիակքան հարեւանների հետ հարաբերությունների հաստատման վրա, քանի որ Ճապոնիան առաջին երկիրն էր, որն ընտրեց արդիականացման Եւրոպական ուղին: Արդյունքում՝ փոխվեց նախկինում չինական ազդեցությամբ գործող կոնֆուցիական աստիճանակարգությունը:
Արդյունաբերական առաջընթաց
Մեյձիի հեղափոխությունը արագացրեց Ճապոնիայի արդյունականացումը՝ հանգեցնելով վերջինիս ռազմական ներուժի աճին՝ 1905 թվականին որդեգրելով հետեւյալ կարգախոսը. «Պետության հարստացում, զինված ուժերի ամրապնդում»: Ճապոնիայի արագ արդյունաբերականացումը եւ արդիականացումը թույլատրեցին եւ միաժամանակ պարտադրեցին արտադրանքի զգալի աճ եւ ենթակառուցվածքների մեծացում: Ճապոնիայում սկսեցին կառուցվել նավամատույցներ, երկաթե գործարաններ եւ մանածագործական ֆաբրիկաներ, որոնք հետագայում վաճառվեցին բազմաթիվ կապերի տեր եւ հաջողակ գործարարներին: Այդպիսով, տեղական ընկերությունները սկսեցին կիրառել արեւմտյան տեխնոլոգիաներ: Դրա շնորհիվ նրանց արտադրանքը միջազգային շուկայում վաճառվում էր բավականին էժան գնով: Միաժամանակ արդյունաբերական գոտիների թիվը բավականին արագ էր ավելանում, ինչի հետեւանքով գյուղական բնակավայրերից սկսվեց զանգվածային միգրացիա դեպի արդյունաբերական կենտրոններ: Արդյուբերականցմանը զուգընթաց զարգանում էին նաեւ երկաթգծի շինարարությունը եւ կապի եւ հաղորդակցման արդի միջոցները:
Ածուխն անհրաժեշտ էր շոգենավերի եւ շոգեքարշների համար: Այս ոլորտների աճը ցուցադրված է ստորեւ:
Ծանոթագրություններ
Ստորոգութիւն:Ճապոնիայի պատմություն Ստորոգութիւն:Ճափոն
Հայկական Կերպարուեստ
Հայկական Կերպարուեստ, Հայաստանի նախնադարեան արուեստի հնագոյն յուշարձանները շուրջ 10 հազարամեայ պատմութիւն ունին (քարայրային գեղանկարչութիւն, ժայռապատկերներ)։ Վաղ պրոնզէ դարուն (Ք.Ա. IV–III հազարամեակներ) կիրառական արուեստը խեցեգործութեամբ հիմնականը կը ներկայանայ (երկրաչափական, բուսական շքեղ զարդերով բազմագոյն խեցեղէն՝ Շրեշ բլուրէն, Կառնուտ-Վանաձորէն եւ այլն)։ Ք.Ա. II հազարամեակի մետաղագործական հոյակապ կերտուածք է Վանաձորի դամբարանի բլուրը յայտնաբերուած ոսկէ թասը՝ դրուագուած, այսինքն՝ փորագրուած վեց առիւծներով։
Պրոնզի եւ Վաղ Երկաթի Դարաշրջան
Արուեստը նշանակալից զարգացման հասած է ուշ պրոնզի եւ վաղ երկաթի դարաշրջաններուն, Ք.Ա. 14-րդ դար–էն Ք.Ա. 9-րդ դարերուն․ Մեծամօր ու Դուինի մէջ յայտնաբերուած մարդակերպ կուռքեր, մետաղագործական բարձրարուեստ կերտուածքներ (կռածոյ, ձուլածոյ, դրուագուած, փորագիր եւ այլ Արուեստի կամ Գիտարուեստական հմտութեամբ գեղարուեստական իրեր, զարդեր), Լճաշենէն, Լոռիի բերդէն, Արթիկէն, Տոլորսէն՝ այծերու, թռչուններու եւ  այլ արձանիկներ, պատկերներ, պրոնզաձոյլ մարտակառքերու մանրակերտեր՝ կառքին լծուած ձիերով ու ռազմիկներու պատկերներով։ Գեղարուեստական յուշարձանները ստեղծուած են նաեւ քարէ՝ ձկնակերպ վիշապներ, մարդակերպ կուռքեր՝ նաեւ ֆալոսաձեւ՝ (Phallus Phallic) կապուած պտղաբերութեան պաշտամունքին հետ։ Յայտնաբերուած են նաեւ կիսաթանկագին բազմագոյն քարերով, ոսկիով, արծաթով, պրոնզով պատրաստուած ուլունքներ, կախիկներ։
Ուրարտու
Ք.Ա. 9-րդ դար–Էն Ք.Ա. 7-րդ դարերուն գեղարուեստական մշակոյթը զարգացած է Արարատեան թագաւորութեան (Ուրարտու) ձեւաւորման եւ հզօրացման պայմաններուն մէջ։ Վանայ լիճի շրջակայքը, Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքի պեղումներով կ՝ ուսումնասիրուի այդ ժամանակաշրջանի հարուստ գեղարուեստական մշակոյթը՝ կոթողական որմնանկարչութիւնը, խճանկարչութիւնը, քանդակագործութիւնը, կրօնական եւ աշխարհիկ թեմաներով կիրառական արուեստը (զարդեր, զէնքեր եւ այլն)՝ Կարմիր բլուրի, Արին-Բերդի (Էրեբունի), Ալթըն Թեփէի, Ազնաւուր Թեփէի, Ռուսիխինիլինի (Թոփրաք Քալէի), Վանի (պազալթէ բոլորաքանդակ իրանը այսինքն մարմնի մէջքի բաժինը waist)։ Մուսասիրի տաճարի գրաւման վերաբերող՝ Ասորեստանի արքայ Սարգոն Բ․-ի արձանագրութեան մէջ կը նկարագրուին Սարդուրի, Արգիշտի, Ռուսա արքաներու՝ յափշտակուած ձուլածոյ արձանները, իսկ տաճարի կործանումը պատկերող հարթաքանդակին առկայ են բոլորաքանդակները։ Կոթողական քանդակագործութեան համընթաց զարգացած է նաեւ արձանիկներու կերտումը, զարդարա-կիրառական արուեստը՝ պրոնզաձոյլ, քարակերտ, փղոսկրեայ կերտուածքներ, դրուագուած, փորագրուած վահաններ, սաղաւարտներ, գօտիներ՝ զանազան պատկերներով՝ պեղուած Հայաստանի տարբեր վայրերէն։ Ք.Ա. 4-րդ դար–էն Ք.Ա. 3-րդ դարերու կերպարուեստի մէջ շարունակուած են նախորդ շրջանի ձեռք բերումները, ստեղծուած գեղարուեստական տարբեր կերպաւորումներով կամ ձեւափոփոխութիւններով մետաղէ իրեր (արծաթէ պատեակներ, թասեր եւ այլն), կնիքներ, քանդակուած են Ծոփքի թագաւորներու եւ Արտաշէսեան արքաներու (Տիգրան Բ․ Մեծի, Արտաւազդ Բ․-ի) դիմապատկերային բնոյթի պղինձէ, արծաթէ դրամներ, խեցեգործութեան, կոթողական գեղանկարչութեան (որմնանկարչութիւն, խճանկարչութիւն), ոսկերչութեան, ակնագործութեան, ապակեգործութեան բարձրարուեստ գործեր (անոնք կ՛ընդգրկեն՝ Գառնիի բաղնիքի հանդերձարանի նշանաւոր խճանկարը, կաւէ արձանիկներէն՝ մանուկը կերակրող Անահիտ աստուածուհին, երաժիշտ կանանց, հեծեալներու եւ այլն)։ Ըստ մատենագրութեան, հին Հայաստանի դիցարանի բազմաթիւ աստուածութիւններու՝ քարով, փայտով, պղինձով եւ այլ նիւթերով պատրաստուած արձաններ կամ կուռքեր  դրուած են մեհեաններուն մէջ, որոնք յափշտակուած են նուաճողներուն կողմէն կամ ոչնչացուած քրիստոնէութեան ընդունումէն ետք։ Տեղին ստեղծուած արձաններուն մէջ յաճախ առկայ է յունականի համադրումը տեղական աւանդոյթներուն եւ ազգագրական առանձնայատկութիւններուն հետ։ Այդ ակնառու նմուշներէն են Կոմմագենէի Նեմրութ լեռան վրայ Ք.Ե. 1-ին դարու Երուանդունիներու դրած կոթողական քանդակները։ Քարի գեղարուեստական քանդակի օրինակներ են նաեւ Երեւանի, Գիւմրիի մերձակայքը գտնուած տղամարդու եւ կնոջ արձաններու գլուխները (Ք.Ե. 3-րդ դար), Գառնիին (77 թուական) ճոխ ու շքեղ զարդերը։ Նման քանդակազարդ շէնքեր եղած են նաեւ Արտաշատի, Տիգրանակերտի, Վաղարշապատի մէջ եւ այլուր։ Այս ժամանակաշրջանին հայկական կերպարուեստը զարգացած է հելլենիստական մշակոյթի ոլորտին մէջ՝ երկու հիմնական ուղղութիւններով՝ տեղական աւանդական ժողովուրդական եւ արեւմտեան՝ «հելլենական», որոնք բեմնաւորուած եւ  փոխհարստացուցած են իրարու։
Միջին Դարեր
Միջին դարերուն (4-րդ դարէն 12-րդ դարեր) Հայաստանի կերպարուեստը ձեւաւորուած եւ առաջընթաց ապրած է քրիստոնէական դաւանանքի գերիշխանութեան պայմաններուն մէջ։ Արուեստի տարբեր բնագաւառներրէն ներս իրենց մարմնաւորումը գտած են կրօնական թեմաներով եւ սիւժէներով։
4-րդ դարէն հայկական եկեղեցիները յարդարուած են որմնանկարներով, քանդակներով։ 5-րդ դարէն յայտնի են որմնանկարի բեկորներ Երեւանի Ս. Պօղոս-Պետրոս եկեղեցիէն եւ Քասախի պազիլիքէն։ Հատուածաբար որմնանկարներ  յայտնաբերուած են Լմբատավանքի (6-րդ դար), Թալինի Կաթողիկէ եկեղեցւոյ, Արուճի, Կոշի 7-րդ դարու եկեղեցիներուն մէջ։ Նոյն դարուն ալ կազմաւորուած են հայկական որմնանկարչութեան պատկերագրական եւ գեղարուեստական բնորոշ իւրայատկութիւնները, մշակելով ինքնատիպ ճարտարագործութիւն (յղկուած քարի վրայ նրբաշերտ հիմնաներկով)։