cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ագաթանգեղոս
Պատմութիւն Հայոց»-ի Ստեղծման Թուականը եւ Հեղինակը
Հայկական բնագիրի եւ անոր տարալեզու խմբագրութիւններու հրատարակումը հնարաւորութիւն տուաւ համեմատական վերլուծութեան միջոցով մանրակրկիտ ուսումնասիրել Ագաթանգեղոսի երկասիրութիւնը: Օտարազգի եւ հայ բանասէրներ փորձեցին լուծել Ագաթանգեղոսի առեղծուածը: Նորայր Բիւզանդացին «Պատմութիւն Հայոց»-ի լեզուա-ոճական առանձնայատկութիւններէն հասաւ այն եզրակացութեան, թէ Ագաթանգեղոս եղած է յոյն, եւ Կորիւն, այլ երկերու կողքին, Ագաթանգեղոսի երկը եւս թարգմանած է հայերէնի:
Նորայր Բիւզանդացին այդ երկերը անուանեց առանձին «դաս»: Հայագէտ Թոռնեան Ագաթանգեղոսի կը վերագրէ այդ «դաս»ի բոլոր գրական յուշարձանները: Ագաթանգեղոսի ֆրանսերէն թարգմանիչ Վ. Լանկլուան յանգեցաւ այն կարծիքին, որ կարելի չէ ան ապրած ըլլայ Դ. դարուն եւ ըլլալ աշխարհիկ գործիչ (քարտուղար), սակայն չփորձեց ժխտել Ագաթանգեղոսի բնագիրը յունարէն գրուած ըլլալուն վարկածը:
Բանասէրներու այլ խումբ մը (Հերման Ալֆրետ Կուտշմիթ եւ ուրիշներ) կասկածի ենթարկեց Ագաթանգեղոսի անունը, որ գոյութիւն ունի միայն հայկական խմբագրութեան մէջ։ Այդ խումբը «Ագաթանգեղոս» անունը կը համարէ ո՛չ թէ յատուկ անուն, այլ՝ բառ մը, որուն ստուգաբանական իմաստը պէտք է համապատասխաներ Հայաստանի մէջ տեղի ունեցած պատմա-քաղաքական իրադարձութեան իմաստին, այսինքն՝ Agatangelos-բարի հրեշտակ, ինչպէս՝ evangelia աւետարան եւայլն: Բայց Կուտշմիթը տարբեր խմբագրութիւններու համեմատական ուսումնասիրութեամբ հաստատեց, որ Ագաթանգեղոսի բնագիրը հայերէն է, իսկ յունարէնը՝ անոր թարգմանութիւնը:
Ըստ Նիկողայոս Մառի, Գրիգորի լուսաւորչական գործունէութեան մասին Դ․ դարուն եղած են զանազան զրոյցներ, որոնք վերապատմած եւ վերամշակած է Մեսրոպ Մաշտոց երկը կոչելով Ագաթանգեղոս՝ Αγαθάγγελος, որ կը նշանակէ լաւ, բարի լուր տուող, լրատու կամ լրաբեր կամ բարի հրեշտակութիւն բերող: Ագաթանգեղոսի ուսումնասիրութեամբ զբաղած են նաեւ Յ. Տաշեանը, Գ. Զարբհանալեանը, Գր. Խալաթեանցը, Բ. Սարգիսեանը, Գ. Տէր–Մկրտչեանը, Մ. Աբեղեանը, Ն. Ադոնցը, Կ. Մելիք–Օհանջանեանը, Ժ. Կարիթը, Ա. Տէր–Ղեւոնդեանը, Պ. Մուրատեանը: Այժմ կ՝ իշխէ այն տեսակէտը, որ Ա. հայ պատմագիր է, որ անոր երկը գրուած է Ե․ դարու առաջին կէսի հիւթեղ ու կենդանի հայերէնով:
«Պատմութիւն Հայոց»-ի Բովանդակութիւնը
Ագաթանգեղոսի պատմութիւնը կ՝ ընդգրկէ Գ․ դարու եւ Դ․ դարու սկիզբի իրադարձութիւնները՝ սկսած Սասանեաններու իշխանութեան սկիզբէն (226) մինչեւ Հայոց Տրդատ Գ․ թագաւորի գահակալութեան վերջին տարիները: Բաղկացած է յառաջաբանէ ու երեք մասերէ: Յառաջաբանին մէջ Ագաթանգեղոս տուեալներ կը հաղորդէ իր մասին եւ կը նշէ Պատմութիւնը գրելու շարժառիթները:
3 Ապրիլ
3 Ապրիլ, տարուայ 93-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 94-րդ) օրն է 2 Ապրիլ 3 Ապրիլ  4 Ապրիլ
Ագաթանգեղոս
«Պատմութիւն Հայոց»-ի Բովանդակութիւնը
Ագաթանգեղոսի սկզբնաղբիւրները գրաւոր են ու բանաւոր: Գրաւորներէն են՝ Աստուածաշունչը, վարքաբանական-վկայաբանական, աստուածաբանական եւ պատմագրական երկեր: Բնաւոր աղբիւրներ են բանահիւսական նիւթերը՝ ժողովրդական զրոյցներն ու վէպերը. «Արտաւան եւ Արտաշիր» վէպը, Խոսրովի ու Անակի վիպական զրոյցը, հայրենական գահին տիրանալու համար Խոսրով թագաւորի ժառանգ Տրդատի տենչերն ու սխրանքները, «Տրդատ Եւ Հռիփսիմէ» վիպական դրուագըեւ ժողովրդական զրոյցներու մէջ պահպանուած «Լուսաւորչի Վէպը»:
3 Ապրիլ
Ծնունդներ
Տես նաեւ՝ 3 Ապրիլի ծնածներ
Ագաթանգեղոս
«Պատմութիւն Հայոց»-ի Բովանդակութիւնը
Ագաթանգեղոսի երկին մէջ իրադարձութիւններու եւ դէպքերու պատճառականութիւնն ու վերլուծութիւնը անտեսուած են: Պատմութեան առաջ մղիչ ուժը հրաշքն ու հրաշագործութիւնն են: Ամէն ինչ կը բացատրուի Աստուծոյ միջամտութեամբ եւ գերբնական ուժերու մասնակցութեամբ: Կեանքը պայքար է լոյսի ու խաւարի, Աստուծոյ եւ սատանայի, հաւատացեալի եւ անհաւատի միջեւ, այսպէս մեհեանները կը քանդուին խաչի զօրութեամբ, մարդակերպ հրեշներն ու դեւերը կը ցրուին լուսաւորիչի միջոցով՝ խաչի ազդեցութեամբ, խոզ-խոզակերպ Տրդատն ու անհաւատ հայ իշխանները կ՝ ընկճուին եւ փրկութիւն կը գտնեն լուսաւոր Աստուծոյ միջնորդութեամբ եւ այլն: Գործող անձերն այդ հակամարտ գերբնական ուժերու մարմնացումներն ու կրողներն են միայն: Ագաթանգեղոսը նաեւ կը ձգտի հիմնաւորել հայ եկեղեցւոյ ազգային ինքնուրոյնութիւնը «առաքելական ծագումը» եւ «գերապատիւ արժանիքը»: Ագաթանգեղոսի Պատմութիւնը ունի նաեւ գեղարուեստական արժէք:
3 Ապրիլ
Մահեր
Տես նաեւ՝ 3 Ապրիլի մահացածներ
Ագաթանգեղոս
«Պատմութիւն Հայոց»-ի Բովանդակութիւնը
Ագաթանգեղոսի երկը, որպէս Հայաստանի պատմութեան աղբիւր, իր տեսակի մէջ թերեւս միակն է, որ կու տայ Հայաստանի դարձը, նիւթեր հայ հեթանոսական կրօնքի եւ ժողովրդական հաւատալիքներու մասին, կ՝արտացոլէ հին ու նոր կրօնքներու՝ քրիստոնէութեան ու հեթանոսութեան պայքարի աստիճանական զարգացումը, առաջինի վերջնական յաղթանակը: Վերջապէս, Ագաթանգեղոս կը հաղորդէ բաւական հարուստ տեղեկութիւններ Հայաստանի նախարարական կազմի, ներքին կեանքի, աշխարհագրութեան եւ տնտեսութեան մասին:
3 Ապրիլ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ապրիլ
Ագաթանգեղոս
«Պատմութիւն Հայոց»-ի Բովանդակութիւնը
«Պատմութիւն Հայոց»-ը բաղկացած է.
Թարգմանութիւններ
Ագաթանգեղոսի «Պատմութիւն»ը միջնադարուն թարգմանուած է յունարէն, արաբերէն, վրացերէն, հաբեշերէն, լատիներէն եւ ունեցած է քանի մը խմբագրութիւն: Առաջին եւ ամենակարեւոր թարգմանութիւնը յունականն է, որ ամբողջութեամբ յայտնի է միայն մէկ ձեռագիրի մէջ եւ կը գտնուի Ֆլորենսի Լարենդիանոս մատենադարանին մէջ (Լareոtianus, VII, 25): Ագաթանգեղոսի պատմութեան յունարէն թարգմանութեան ժամանակը բանասէրները կը համարեն Զ․ դարը: Սիմէոն Մեթափրասթեսը Ժ․ դարուն ամփոփեց յունարէն թարգմանութիւնը եւ տուաւ համառօտ խմբագրութիւն մը, որ ԺԱ դարուն թարգմանուեցաւ վրացերէնի: Յունարէնէ անփոփուած է նաեւ ԺԲ դարուն լատիներէն համառօտ խմբագրութիւնը:
Ագաթանգեղոսի պատմութեան յունարէն թարգմանութեան երեք նոր գրչագիրներ 1943–1946 թուականներուն հրապարակեց պելճիքացի հայագէտ Ժ. Կարիթը: Ագաթանգեղոսի երկի արաբերէն խմբագրութիւնը յայտնաբերած է Նիկողայոս Մառը 1902 թուականին, Եգիպտոսի Սինայի անապատի Ս. Կատարինէի վանքին մէջ։ Անիկա բոլորովին ինքնուրոյն, ըստ Մառի, մեզ չհասած հայերէն նախօրինակէն թարգմանուած յունարէն կորսուած խմբագրութեան մը թարգմանութիւնն է:
1946 թուականին ժ. Կարիթը հրատարակեց Մատրիտի յունարէն գրչագիրներէն մէկուն մէջ (1107) գտնուող Ագաթանգեղոսի Պատմութեան նոր խմբագրութիւն մը, որ կոչեց «Վարք» (Գրիգոր Լուսաւորչի) եւ ցոյց տուաւ, որ վերոյիշեալ արաբ խմբագրութիւնը կը ծագի յունական այս «Վարք»էն: Այսպիսով Ժ. Կարիթը հաստատեց Մառի այն ենթադրութիւնը, թէ բացի մեզ յայտնի հայերէն ընդարձակ խմբագրութենէն գոյութիւն ունեցած է նաեւ հայերէն այլ խմբագրութիւն: 1950 թուականին Ժ. Կարիթը հրատարակեց Ս. Կատարինէի վանքին մէջ յայտնաբերած արժէքաւոր արաբերէն ձեռագիր մը եւս, որ, անկախ Մառի յայտնաբերածէն, թարգմանուած է Ագաթանգեղոսի Պատմութեան յունարէն օրինակէն:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմիչներ
Տարածութիւն
Տարածութիւն, եռաչափ անսահման տարածք, որուն մէջ ֆիզիքական մարմիններն ու իրադարձութիւնները ունին յարաբերական դիրք եւ ուղղութիւն, իրական տարածութեան վերացարկումն ու ընդհանրացումը թուաբանութեան մէջ ։ Ֆիզիքական տարածութիւնը յաճախ կը վերագրուի երեք գիծային չափում, չնայած արդի բնագէտները սովորաբար կը ներկայացնեն ժամանակի հետ`որպէս անսահման քառաչափ տարածաժամանակ։ Թուաբանութեան մէջ «տարածութիւններուն» կը վերագրուին տարբեր չափողականութիւններ եւ տարբեր ներքին յատկութիւններ։ Տարածութեան գաղափարը հիմնարար կարեւորութիւն ունի ֆիզիքական տիեզերքը հասկնալու մէջ։ Սակայն փիլիսոփաները դեռ կը վիճին՝ այն ինքնին էութի՞ւն է թէ՞ կապ էութիւններու միջեւ։
Ազդարար (շաթաթերթ, Քուէյթ)
Ազդարար, շաբաթաթերթ, ազգային, հասարակական-քաղաքական շաբաթաթերթ։ Քուէյթի հայ երիտասարդաց միութեան հրատարակութիւն։ Լոյս կը տեսնէ 1996 թուականին Քուէյթի մէջ։ Ազդարարի առաջին Խմբագիրն է՝ Կարօ Մսրլեան։
Տարածութիւն
Տարածութեան բնոյթի, էութեան եւ գոյության ձեւի մասին վէճերը կը թուագրեն հին ժամանակներով։ Փլաթոնի Տիմէոս ճառին մէջ Սոքրատեսը կը խօսի յոյներու «խորա» (այսինքն՝ տարածութիւն) հասկացողութեան մասին, Արիստոտելի Բնագիտութեան Մէջ (Գիրք IV, Տելթա) կը տրուի տոպասի (այսինքն՝ «տեղի») սահմանումը, 11-րդ դարու արաբ բազմագէտ (էրուտիթ) Ալհազէնը իր Դատողութիւններ տեղի մասին (Qawl fi al-Makan, قول في المكان) աշխատանքին մէջ կը խօսի «տեղի երկրաչափական ընկալման» մասին՝ որպէս տարածութեան ։ Այս դասական փիլիսոփայական հարցերէն շատերը քննարկուած են Վերածնունդի ժամանակներուն եւ վերաձեւակերպուած 17-րդ դարուն, մասամբ դասական մեքենագիտութեան ձեւաւորման վաղ փուլին։ Իսահակ Նիւթոնի տեսակէտէն տարածութիւնը բացարձակ էր՝ այն իմաստով, որ գոյութիւն ունէր մշտապէս, անկախ նիւթի առկայութենէն ։ Այլ բնափիլիսոփաներ, օրինակ՝ Կոթֆրիտ Լայպնիցը կը համարէին, որ տարածութիւնը իրականութեան մէջ առարկաներու միջեւ կապերու համախումբ է՝ տրուած հեռաւորութիւններով եւ ուղղութիւններով։ 18-րդ դարուն փիլիսոփայ եւ աստուածաբան Ճորճ Պերկլին կը փորձէր ապացուցել «տարածական խորութեան տեսանելիութեան» գոյութիւնը իր «Տեսողութեան նոր տեսութեան փորձ» ճառին մէջ։ Աւելի ուշ բնազանց Իմանուէլ Կանտը միտք արտայայտեց, որ ոչ տարածութիւնը, ոչ ժամանակը կրնան փորձնականօրէն ընկալուիլ, ատոնք համակարգային ընկալման տարրեր են, որոնք մարդիկ սովորաբար կազմած են բոլոր փորձերուն։ Իր «Զուտ բանականութեան քննադատութիւն» աշխատանքին մէջ Կանտը տարածութիւնը կը համարէ տեսութեան մաքուր աբբարական ձեւ, այդպիսով անիկա մեր մարդկային ընդունակութիւններու անշրջանցելի ընկալում է։
Ազդարար (շաթաթերթ, Քուէյթ)
Ազդարար կը լուսաբանէ տեղի հայ համայնքի կեանքը, կը տպագրէ լուրեր Հայաստանէն եւ Սփիւռքի տարբեր համայնք­ներէն, անդրադառնալով նաեւ միջազգային կարեւոր իրադարձութիւններու։
Տարածութիւն
19-րդ եւ 20-րդ դարերուն թուաբանագէտները սկսան դիտարկել տարածութիւններ, ուր երկրաչափութիւնը էւկլիդեսեան չէ եւ ուր տարածութիւնը ոչ թէ «հարթ» է, այլ՝ «կորացած»։ Համաձայն Ալպերթ Այնշթայնի յարաբերականութեան ընդհանուր տեսութեան՝ տարածութիւնը ձգողութեան դաշտի շուրջը կը շեղի Էւկլիդեսեան տարածութենէն ։ Ընդհանուր յարաբերականութիւնը ստուգող փորձերը հաստատեցին, որ տարածութեան ձեւի համար ոչ էւկլիդեսեան տարածութիւնը աւելի յարմար նկարագրութիւն է։
Ազդարար (շաթաթերթ, Քուէյթ)
Ազդարար այժմ կը հրատարակուի որպէս Տեղակատու Առաջնորդարանի Հայոց Քուէյթի եւ Շրջակայից Հայոց Թեմին:
Տարածութիւն
Լայպնից Եւ Նիւթոն
Տասնեօթներորդ դարուն տարածութեան եւ ժամանակի փիլիսոփայութիւնը դարձագ իմացաբանութեան եւ բնազանցութեան կեդրոնական խնդիրը։ Անոր յառաջատարներն էին գերմանացի թուաբանագէտ, փիլիսոփայ Կոթֆրիտ Լայպնիցը եւ անգլիացի թուաբանագէտ, փիլիսոփայ Իսահակ Նիւթոնը։ Տարածութեան մասին անոնց տեսութիւնները հակընդդէմ էին։ Լայպնիցը կը կարծէր, որ տարածութիւնը ոչ թէ նիւթէն անկախ գոյութիւն ունեցող էութիւն է, այլ, աւելի շուտ, աշխարհի առարկաներու միջեւ տարածական կապերու համախումբ. «տարածութիւնը այն է, որուն արդիւնքը միասին վերցուցած տեղերն են» ։ Չզբաղեցուած տարածքները անոնք են, որ կարող են առարկաներ ունենալ իրենց մէջ, ուստի եւ՝ տարածական կապեր այլ առարկաներու հետ։ Ուրեմն Լայպնիցի համար տարածութիւնը իտէալականացուած անջատում է առանձին էութիւններու միջեւ կապերու կամ իրենց հնարաւոր տեղերու, եւ հետեւաբար չի կրնար անընդհատ ըլլալ, այլ պէտք է ըլլայ անջատ ։ Տարածութեան մասին պէտք է մտածել՝ ինչպէս ընտանիքի անդամներու առնչութիւններու մասին։ Չնայած ընտանիքին մէջ մարդիկ իրարու կապուած են, այդ կապերը գոյութիւն չունին անկախ մարդոցմէ ։ Լայպնիցը կը պնդէ, որ տարածութիւնը չի կրնար գոյութիւն ունենալ աշխարհի առարկաներէն անկախ, քանի որ անիկա կը ներառէ տարբերութիւնը երկու տիեզերքներու միջեւ, որոնք ճշգրտօրէն նման են՝ բացառութեամբ իւրաքանչիւր տիեզերքի նիւթական աշխարհի տեղադրութենէն։ Բայց քանի որ դիտելու եղանակի չկայ՝ ըսելու համար, որ այս տիեզերքները առանձին են, ապա, համաձայն նոյնականացման եւ չտարբերակման սկզբունքի՝ անոնց միջեւ պէտք չէ ըլլայ իրական տարբերութիւն։ Համաձայն բաւարար հիմնաւորման սկզբունքի՝ տարածութեան ցանկացած տեսութիւն, որ կ'ենթադրէ, որ պէտք է ըլլան այդ երկու հնարաւոր տիեզերքները, պէտք է հետեւաբար սխալ ըլլայ ։
Ազդարար (շաթաթերթ, Քուէյթ)
2008-էն ի վեր Կարօ Յովհաննէս Արսլանեան ստանձնած է Քուէյթի «Ազդարար» շաբաթաթերթի խմբագրի պաշտօնը:
Տարածութիւն
Լայպնից Եւ Նիւթոն
Նիւթոնը տարածութեան կը համարէր աւելին, քան նիւթական առարկաներու միջեւ կապեր եւ իր կարծիքի հիմքին մէջ կը դնէր դիտարկումները եւ փորձերը։ Ռելիացիոնիստի համար կարելի չէ իրական տարբերութիւն ըլլալ իներցիալ շարժման, որուն պարագային առարկաները կը շարժին հաստատուն արագութեամբ, եւ ոչ իներցիալ շարժման միջեւ, որուն մէջ արագութիւնը կը փոխուի ժամանակի ընթացքին, քանի որ բոլոր տարածական չափումները կապուած են միւս առարկաների եւ ատոնց շարժումներու հետ։ Սակայն Նիւթոնը կը պնդէ, որ քանի որ ոչ իներցիալ շարժումը կը յառաջացնէ ուժեր, անիկա պէտք է բացարձակ ըլլայ ։ Իր փաստարկը ներկայացնելու համար ան օրինակ կը բերէ պտտող դոյլի ջուրը։ Պարանէն կախուած եւ պտոյտի մէջ դրուած դոյլի ջուրի մակերեւույթը սկիզբը հարթ է։ Քիչ ետք, դոյլի պտոյտին զուգընթաց, անիկա կը սկսի կորանալ։ Երբ դոյլի պտոյտը կը կասեցուի, ջուրի մակերեւոյթը կը մնայ կորացած, կարծես կը շարունակէ պտտիլ։ Կորացած մակերեւոյթը ակնյայտօրէն դոյլի եւ ջուրի միջեւ յարաբերական շարժման արդիւնք չէ ։ Փոխարէնը Նիւթոնը կը փաստարկէ, որ անիկա պէտք է ըլլայ տարածութեան նկատմամբ ոչ իներցիալ շարժման արդիւնք։ Մի քանի դար շարունակ դոյլի ապացոյցը որոշիչ էր՝ ցոյց տալու համար, որ տարածութիւնը պէտք է գոյութիւն ունենայ նիւթէն անկախ։
Ազդարար (շաթաթերթ, Քուէյթ)
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ մամուլ
Տարածութիւն
Ոչ Էւկլիդեսեան Երկրաչափութիւն
Էւկլիդեսի «Սկզբունքներ» աշխատանքին մէջ ձեւակերպուած հինգ ենթադրութիւնները էւկլիդեսեան երկրաչափութեան հիմքն են։ Ատոնցմէ մէկը՝ զուգահեռութեան ենթադրութիւնը, թուաբանագէտներու վէճի առարկան էր բազում դարեր։ Ըստ ատոր՝ ցանկացած հարթութեան մէջ, ուր տրուած են L1 ուղիղը ատոր չպատկանող P կէտը, կարելի է տանիլ P կէտով անցնող եւ L1 ուղղին զուգահեռ միայն մէկ L2 ուղիղ։ Մինչ 19-րդ դարը քիչեր կասկածի տակ կը դնէին այս ենթադրութիւնը, փոխարէնը կը վիճէին՝ արդեօ՞ք անիկա անհրաժեշտ է որպէս նշանաբան, թէ՞ տեսութիւն է, որ կարելի է արտածել այլ նշանաբաններէ ։ Մօտ 1830 թուականին, հունգարացի Եանոշ Պոյային եւ ռուս Նիքոլայ Լոպաչեւսկին իրարմէ անկախ հրատարակեցին ճառեր ուրիշ տեսակի երկրաչափութեան մասին, ուր չկայ զուգահեռութեան ենթադրութիւնը։ Այդ երկրաչափութիւնը կոչուեցաւ հիփերպոլական։ Այստեղ P կէտով կարող են անցնել անվերջ թիւով զուգահեռներ։ Հետեւաբար եռանկեան անկիւններու գումարը փոքր է 180°-էն, իսկ շրջանագիծի երկարութեան յարաբերութիւնը տրամագիծին մեծ է փի թիւէն։ 1850-ականներուն Պեռնարտ Ռիմանը մշակեց համարժէք տեսութիւն՝ էլիպսային երկրաչափութիւնը, որուն մէջ P կէտով զուգահեռներ չեն անցներ։ Այս երկրաչափութեան մէջ եռանկիւնը ունի 180° աստիճանէն աւելի անկիւններ, իսկ շրջանագիծի երկարութեան եւ տրամագիծի յարաբերութիւնը փոքր է փիէն։
Կաուս Եւ Պուանկարէ
Չնայած կանտեան գաղափարները գերիշխող էին ժամանակին, ձեւակերպուեցաւ ոչ էւկլիդեսեան երկրաչափութիւնը, մարդիկ սկսան հետաքրքրուիլ՝ արդեօ՞ք հնարաւոր է ֆիզիքական տարածութեան կորացում։ Գերմանացի թուաբանագէտ Քարլ Ֆրիտրիխ Կաուսը առաջինն էր, որ դրաւ տարածութեան երկրաչափական կառուցուածքի անգիտական բացայայտման հարցը։ Կաուսը մտածեց չափել որեւէ աստղային վիթխարի եռանկեան անկիւններու գումարը։ Կան վկայութիւններ, որ ան իրապէս զայն փորձեց ընել աւելի փոքր մասշտաբի համար՝ եռանկիւնաւորելով լեռնագագաթներ Գերմանիոյ մէջ ։
19-րդ դարու վերջին ֆրանսացի թուաբանագէտ եւ բնագէտ Անրի Պուանկարէն էապէս խորաթափանցօրէն ներկայացուց փորձով տարածութեան երկրաչափական կառուցուածքը գտնելու անհնարինութիւնը ։ Պուանկարէն կը քննարկէ գիտնականներու դժուարութիւնը, որոնք սահմանափակուած են որոշակի յատկութիւններ ունեցող երեւակայական մեծ գունդի մակերեւոյթով (այսպէս կոչուած գնդային աշխարհ, sphere-world)։ Այս աշխարհի ջերմաստիճանը կը փոխուի այնպէս, որ բոլոր առարկաները գունդի տարբեր մասերուն մէջ կ'ընդարձակուին՝ չխախտելով համամասնութիւնները։ Ջերմաստիճանի պատշաճ անկման պարագային, եթէ գիտնականները փորձեն չափել եռանկեան անկիւնները չափաքանոնի օգնութեամբ, անոնք կարող են խաբուիլ՝ մտածելով, որ կը գտնուին ոչ թէ գունդի, այլ՝ հարթութեան վրայ Իրականութեան մէջ գիտնականները սկզբունքօրէն չեն կրնար որոշել՝ կը բնակին հարթութեան թէ՞ գունդի վրայ, եւ, կը պնդէ Պուանկարէն, նոյնը կարելի է ըսել վէճերու մասին՝ էւկլիդեսեա՞ն է իրական (մեր) երկրաչափութիւնը թէ՞ ոչ։ Թէ ինչ երկրաչափութիւն կը գործածուէր տարածութիւնը նկարագրելու համար՝ անոր կարծիքով պայմանաւորուելու խնդիր է ։ Քանի որ էվկլիդեսյան երկրաչափությունը աւելի պարզ է ոչ էվկլիդեսյանից, նա ենթադրում էր, որ հետազոտողը միշտ այն կնկարագրի որպէս աշխարհի «ճիշտ» երկրաչափություն ։
Այնշթայն
1905 թուականին Ալպերթ Այնշթայնը հրապարակեց յարաբերականութեան յատուկ տեսութեան մասին իր աշխատանքը, որուն մէջ կ'առաջարկէր ժամանակը եւ տարածությունը միաւորել միասնական կառուցուածքի մէջ՝ «տարածաժամանակին մէջ»։ Ըստ այդ տեսութեան՝ լոյսի արագութիւնը վակուումի մէջ նոյնն է բոլոր դիտորդներու համար, որուն արդիւնքով երկու իրադարձութիւններ, որոնք միաժամանակ կ'երեւին մէկ դիտորդին, միւսին այդպէս չեն երեւիր, եթէ դիտորդները կը շարժին իրար նկատմամբ։ Աւելին, ուրիշ դիտորդ մը կը նկատէ, որ շարժող ժամացոյցը աւելի դանդաղ կ'աշխատի, քան անոնց կցուած անշարժ ժամացոյցը, իսկ առարկաները կը կարճնան շարժման ուղղութեամբ։ Հետագայ տասը տարիներու ընթացքին Այնշթայնը կ'աշխատէր յարաբերականութեան ընդհանուր տեսութեան վրայ։ Այդ տեսութիւնը ձգողութեան եւ տարածաժամանակի փոխազդեցութեան մասին է։ Այնշթայնը առաջարկեց ձգողութիւնը դիտարկել ոչ թէ որպէս տարածաժամանակի մէջ գործող ուժ, այլ՝ որ անիկա ինքը կը փոխէ տարածաժամանակի երկրաչափական կառուցուածքը ։ Ընդհանուր յարաբերականութեան տեսութեան համաձայն, ժամանակը կը դանդաղի աւելի ցած ձգողութիւն երկբայական վայրին մէջ, իսկ լոյսի ճառագայթը ձգողութեան դաշտին մէջ կը կորանայ։ Կրկնակի բաբախող աստղերու (կրկնակի պուլսար) վարքը ուսումնասիրելով՝ գիտնականները հաստատեցին Այնշթայնի տեսութիւններու կանխատեսումները։ Տարածաժամանակը նկարագրելու համար այժմ կը կիրառուի ոչ էւկլիդեսեան երկրաչափութիւնը։
Յարաբերականութեան Տեսութիւն
Մինչ յարաբերապաշտական բնագիտութեան Այնշթայնի աշխատանքները տարածութիւնը եւ ժամանակը կը դիտուէին որպէս անկախ չափողականութիւններ։ Այնշթայնի բացայայտումները ցոյց տուին, որ շարժման յարաբերականութեան պատճառով մեր տարածութիւնը եւ ժամանակը կարելի է թուաբանականօրէն միաւորել մէկ առարկայի՝ տարածաժամանակ մէջ։ Կը պարզուի, որ հեռաւորութիւնները (խզումները) տարածութեան կամ ժամանակի մէջ անյարափոփոխ չեն Լորենցի կոորդինատական ձեւափոխութիւններու հանդէպ՝ ի տարբերութիւն Մինկովսկիի տարածաժամանակի խզումի, որ անյարափոփոխ է։
Բացի այդ, տարածութեան եւ ժամանակի չափումները պէտք չէ դիտարկուին ճշգրտօրէն համարժէք Մինկովսկիի տարածաժամանակին։ Հնարաւոր է ազատ շարժիլ տարածութեան մէջ, բայց ոչ ժամանակի։ Ուստի ժամանակի եւ տարածության կոորդինատները տարբեր կը դիտարկուին եւ յատուկ յարաբերականութեան մէջ, ուր ժամանակը երբեմն կը համարուի կեղծ կոորդինատ) եւ ընդհանուր յարաբերականութեան տեսութեան մէջ, ուր տարածաժամանակի ձգող տարածութեան եւ ժամանակի բաղադրիչներուն տարբեր նշաններ կը վերագրուին։
Աւելին, Այնշթայնի յարաբերականութեան ընդհանուր տեսութեան մէջ կ'ընդունուի, որ տարածաժամանակը երկրաչափօրէն կը կորանայ մեծ ձգողութեամբ զանգուածներու շուրջը ։
Այս դրոյթի հետեւանքներէն մէկը տարածաժամանակի շարժող ալիքներու կանխատեսումն է, որոնք կը կոչուին ձգողութեան ալիքներ։ 1974 թուականին Հասլի եւ Թեյլորի յայտնաբերած PSR B1913+16 կրկնակի բաբախող աստղը անուղղակիօրէն կը վկայէ ձգողութեան ալիքներու գոյութիւնը, իսկ չափումներու միջոցով ուղղակիօրէն հաստատելու փորձերը կը շարունակուին։
Տիեզերաբանութեան Մէջ
Յարաբերականութեան տեսութիւնը տիեզերագիտական հարցեր կ'առաջադրէ՝ ի՞նչ ձեւ ունի տիեզերքը ուրկէ՞ յառաջացած է տարածութիւնը։ Ըստ ներկայիս ընդունուած գիտական բնորդի՝ տիեզերքը յառաջացած է Մեծ Պայթիւնէն, 13.8 միլիառ տարի առաջ եւ մինչեւ օրս կ'ընդարձակուի։ Տարածութեան (տիեզերքի) ամբողջական ձեւը յայտնի չէ, սակայն յայտնի է, որ անիկա կը շարունակուի շատ արագ ընդլայնուիլ տիեզերական ընդլայնման պատճառով։
Թուաբանութիւն
Պատմականօրէն առաջին թուաբանական տարածութիւնը էւկլիդեսեան եռաչափ տարածութիւնն է, ուր վերանալով իրական առարկաներու նիւթական բովանդակութենէն ու որակական յատկութիւններէն, ստեղծուած են վերացական կէտի, գիծի, հարթութեան, մակերեւոյթի, մարմինի եւ այլ երկրաչափական պատկերներու հասկացութիւնները եւ սահմանուիլ որոշակի յարաբերութիւններ անոնց միջեւ՝ կառուցուած է Էւկլիդեսեան երկրաչափութիւնը (ք․ ա․ 3-րդ դար)։
Նոր՝ ոչ-էւկլիդեսեան երկրաչափութիւններ ստեղծուած են 19-րդ դարուն։ 19-րդ դարէն սկսած՝ գիտութեան զարգացման զուգընթաց, «կէտ», «թուաբանական տարածութիւն», «երկրաչափութիւն» հասկացութիւնները հետզհետէ աւելի ընդհանրացած ու վերացարկուած են։ Արդի թուաբանութեան մէջ որպէս սկզբնական տարրեր՝ «կէտեր», կրնան դիտարկուիլ ցանկացած բնոյթի միասեռ առարկաներ (առարկաներ), որոնց բազմութիւնները կ'անուանեն տարածութիւններ։ Իւրաքանչիւր տարածութեան համար կը կառուցուի համապատասխան երկրաչափութիւն, որ կ'որոշուի այդ տարածութեան կէտերու եւ ատոնց զանազան համախմբութիւններու միջեւ սահմանուող որոշակի յարաբերութիւններով, ատոնց վերաբերեալ հիմնադրոյթներու համակարգով առածայիններով եւ վերջիններէն նախապէս սահմանուած ձեւային տրամաբանութեամբ բխեցուող առաջադրութիւններով՝ թեորեմներով ու բանաձեւերով։ Այսպէս ստեղծուած են էւկլիդեսեան եւ ոչ-էւկլիդեսեան բազմաչափ տարածութիւններ, գծային (վեկտորական), մետրիկական, ֆունկցիոնալ, տոպոլոգիական տարածութիւններ, Հիլպերթեան տարածութիւն եւ այլն, եւ կառուցուած են համապատասխան երկրաչափութիւններ։ Այդ բոլորը, թուաբանութեան զարգացման մակարդակին համապատասխան վերացարկուած ու ձեւայնացուած ըլլալով հանդերձ, իրական աշխարհի տարածական ձեւերու ու քանակական յարաբերութիւններու իւրատեսակ արտացոլումներն են, ուստի եւ յաջողութեամբ կը կիրառուին իրական առարկաներ ու երեւոյթներ ուսումնասիրող բոլոր գիտութիւններուն մէջ։
Աշխարհագրութիւն
Աշխարհագրութիւնը Երկիրը նկարագրող գիտութիւն է, որ կ'ուսումնասիրէ բնական եւ արտադրական տարածքային համալիրներու ձեւաւորման եւ զարգացման օրինաչափութիւնները։ Քարտէսագրութիւնը կը կազմէ տարածութեան քարտէսներ՝ հեշտացնելով կողմնորոշումը։ Աշխարհագրավիճակագրութիւնը վիճակագրօրէն կը մշակէ տարածութեան մասին տուեալները՝ երեւոյթները դիտարկելու կամ գնահատելու համար։
Աշխարհագրական տարածութիւնը յաճախ կը ներկայացուի որպէս հողատարածք, եւ ատով կրնայ առնչուիլ սեփականութեան հարցին։ Այս իմաստով տարածութիւնը կարող է դիտարկուիլ որպէս սեփականութիւն՝ անշարժ գոյք։ Որոշ մշակոյթներու մէջ ընդունելի է տարածութիւնը սեփականելու իրաւունքը, որոշ մշակոյթներ զայն կը համարեն համընդհանուր սեփականութիւն՝ կազմակերպելով պետական հողատիրութիւն։ Որոշ մշակոյթներու մէջ, օրինակ՝ Աւստրալիոյ բնիկներուն մէջ, ընդունուած է համարել, որ իրենք ոչ թէ կը սեփականացնեն հողը, այլ իրականութեան մէջ կը պատկանի իրենց։
Տարածութեան կազմակերպումը տարածութիւնը որպէս հողային տիրոյթ կազմակերպելու եղանակ է, որ որոշումներ կ'ընդունի տարածաշրջանային, ազգային եւ միջազգային մակարդակներու վրայ։ Ըլլալով կարեւոր գործոն ճարտարապետութեան մէջ՝ տարածութիւնը կրնայ ազդել նաեւ մարդու եւ մշակոյթի վրայ՝ թելադրելով շէնքերու եւ համալիրներու յարդարանքը։
Տարածութեան սեփականացումը չի սահմանափակուիր հողատարածքով։ Միջազգայնօրէն որոշուած են նաեւ օդային եւ ջրային տարածութիւններու սեփականութիւնը։ Վերջին ժամանակներուն հաստատուած են տարածութեան նոր ձեւեր, օրինակ՝ ելեկտրամագնիսական սպեկտրի ռատիօյաճախային գօտիներու տարածութիւնը կամ կիբերտարածութիւնը։
Հոգեբանութիւն
Տարածութեան ընկալման ձեւերը հոգեբանները սկսան ուսումնասիրել 19 դարու կէսերէն։ Այժմ նման ուսումնասիրութիւններուն կը վերաբերին որպէս հոգեբանութեան առանձին ճիւղի։ Տարածութեան ընկալումը վերլուծող հոգեբաններուն կը հետաքրքրէ առարկայի ֆիզիքական տեսքի կամ ատոր ներգործութեան ընկալումը։
Սահմանուած են տարածութեան հետ կապուած մի քանի ֆոպիաներ, ինչպէս ագորաֆոպիան (վախ բաց տարածութենէն), աստղաֆոպիան (վախ աստղերէն եւ տիեզերական տարածութենէն), կլաուստրաֆոպիան (վախ փակ տարածութենէն)։
Տարածութեան Չափումներ
Ֆիզիքական տարածութեան չափումները կարեւորուած են երկար ժամանակ։ Չնայած տարբեր հասարակութիւններ մշակած են չափման տարբեր համակարգեր, Միաւորներու միջազգային համակարգով (SI) ընդունուածը այժմ լայնօրէն տարածուած է, եւ գրեթէ ամէնուր կը կիրառուի զայն։ Օրինակ՝ երկարութեան չափման միաւորը ՄՄ համակարգին մէջ մեթրն է։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երկրաչափութիւն Ստորոգութիւն:Տարածութիւն Ստորոգութիւն:Տոպոլոգիա
Վարդ Հազըրեան
Վարդ Հազըրեան, ծնած է Տիւզճէ եւ մահացած Իսթամպուլ: Նախնական ուսումը ստացած է Մաքրուհեան վարժարանին մէջ, եւ ապա յաճախած է Ժընէւի Գալվին Գոլէճ։ Վկայուած է Ժընէւի Արհեստի եւ Արուեստից Աքատեմիին զարդանկարչութեան ճիւղէն։
Աշխատակցած է իսթամպուլահայ մամուլին՝ յատկապէս Մարմարա-ին, պատմուածքներով եւ նկարչական արուեստի մասին քննադատական յօդուածներով :
Եդուարդ Աղամեան
Եդուարդ Աղամեան, ծնած է Իսթանպուլ եւ մահացած՝ Երեւան։ Յաճախած է Մեսրոպեան, Պէզճեան եւ Կեդրոնական վարժարանները։
1950-ին հաստատուած է Փարիզ, իսկ 1975-ին Երեւան ։
Պրունօ Մարս
Փիթըր Ճին Հերնանտէս, առաւել յայտնի է Պրունօ Մարս բեմական կեղծանունով, ամերիկացի երգիչ, երգահան։ Արժանացած է «Կրեմմի» մրցանակի։
2010 թուականի Հոկտեմբերին թողարկած է առաջին ալպոմը՝ «Doo-Wops & Hooligans», որ գրաւած է 3-րդ տեղը Billboard 200-ին մէջ։ «Կրեմմի»ի 53-րդ արարողութեան ընթացքին Պրունօ Մարս ստացած է 7 նշանակում, որ տեղի ունեցած է 2011-ի Փետրուար 13-ին, ան ստացած է Կրեմմի «Փոփ Վոքալի լաւագոյն առնական Կատարում» նշանակումին մէջ՝ «Just the Way You Are» երգին համար։
Սկաւառակներ
Ստուդիական ալբոմներ
Մինի-ալբոմ
Տեսահոլովակներ
Մրցանակներ և նշանակում
2010
2011
2012
2013
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացի երգիչներ Ստորոգութիւն:8 Հոկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի երգահաններ
Արամ Շաւարշ
Արամ Շաւարշ (1917, Սկիւտար (Պոլիս) -1979, Պերլին (Գերմանիա)), հայ բանաստեղծ։
Նախակրթութիւնը ստացած է տեղւոյն Ն. Երմոնեան վարժարանին մէջ, ապա Կեդրոնական լիսէն աւարտած է 1938-ին։ ետքը վկայուած Իսթանպուլի Համալսարանի իրաւաբանական Ֆաքիւլթէէն։
Դպրոցական գրասեղաններէն սկսած է հրատարակել «Թռիչք» խմորատիպ գրական ամսաթերթը, իր դասընկերոջ՝ Սարգիս Քէչեանիջ (Ս. Ք. Զանգու) հետ։: Ապա կեանքի ասպարէզ նետուելէ ետք դարձեալ միասին՝ հրատարակած են «Աշխատանք» պարբերաթերթը, 1939-ին (2 թիւ), աւելի վերջը «Նոր Օր» շաբաթաթերթը, Աւետիս Ալիքսանեան գլխաւորութեամբ. իսկ 1950-ին «Կռունկ» միաթերթ գրական ամսագիրը (2 թիւ):
Իր առաջին գրութիւնը եղած է տաղաչափուած բանաստեղծութիւն մը, որ լոյս տեսած է «Արեւելք»ի մէջ, 1935-ին. իակ առաջին ազատտողեան բանաստեղծութիւնը՝ 1938-ին, «Աշխատանք» Հանդեսին մէջ։
1944-էն յետոյ իր բանաստեղծութիւնները լոյս կը տեսնեն Աւետիս Ալիքսանեանի «Պատկեր» ամսաթերթին մէջ, եւ «Նոր Օր», «Այսօր» ու «Կռունկ» թերթերուն մէջ։ Գրած է նաեւ պատմուածքներ եւ Հրապարակագրութիւններ։
Իր քերթուածները ամփոփուած են Քաղաքի Ժխորին Մէջ անուն գրքոյկի մը մէջ (1949):
Գրեթէ բոլոր բանաստեղծութիւնները պայքարի եւ յաղթանակի երգեր են, յոյսով ու Հաւատքով տոչորուած։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:1917 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1979 մահեր Ստորոգութիւն:Պոլիս ծնածներ Ստորոգութիւն:Պերլին մահացածներ
Քուլիս (հանդէս)
Քուլիս, թատերական, գրական եւ գեղարուեսաական երկշաբաթեայ պատկերազարդ հանդէս։ Լոյս տեսած է 1946-1999 թուականներուն, Պոլիս։ Խմբագիր եւ հրաաարակիչ՝ Յակոբ Այվազ։
Պատմութիւն
«Քուլիս»ի ուղին սկսած է 1946-ին, Ղալաթիոյ «Կիւլ» խանէն։ Յակոբ Այվազ, Զարեհ Արշակի եւ Նազարէթ Տօնիկեանի հետ, ձեռնարկած է հրատարակել արուեստի ու մշակոյթի հանդէս մը։
Առաջին թիւը ունեցած է 16 էջ ու 500 տպաքանակ, իսկ կողքը ձեւաւորած է Պերճ Կիւրթեն, որ Պապ-ը Ալիի գծագրիչներէն էր։ Առաջին տարիէն ետք Այվազ սկսած է առանձինն հրատարակել հանդէսը եւ տպաքանակը հասցուցած է 2500-ի։
Այվազ1948-ին այցելած է Սուրիա, Լիբանան, Իրաք, Իրան, Յունաստան եւ Եգիպտոս՝ հանդէսը ծանօթացնելով տեղւոյն գաղութներուն, որոնցմէ հաւաքած մշակոյթի ու արուեստի նիւթերը տարածած է աշխարհացրիւ ընթերցողներուն՝ ըլլալով արուեստագէտներու ու արուեստասէրներու միջեւ ամուր փոխազդեցութեան մը նախաձեռնողը։
1946-1996 թուականներուն անընդմէջ հրատարակուած «Քուլիս» եղած է ներշնչանքի աղբիւր մը անկախ հրատարակիչներու համար՝ որպէս արուեստի ու մշակոյթի հրատարակութիւններու յաջողած հազուագիւտ օրինակ մը։
Բովանդակութեամբ ու աշխատակիցներով «Քուլիս» յաջողած է մատչելի դառնալ հազարաւոր ընթերցողներու։ Պոլսահայ գրաւոր մշակոյթի պատմութեան մէջ «Քուլիս» ունեցած է անփոխարինելի տեղ մը։ Իր 1104 թիւերը մշակոյթի ու արուեստի հսկայ արխիւ մըն են Թուրքիոյ թատերական կէսդարեայ յիշողութեան մէջ ։
Որսորդները Ձիւնին Վրայ
Որսորդները ձիւնին վրայ (Jagers in de Sneeuw, Անգլ.՝The Hunters in the Snow ), ֆլամանտացի նկարիչ Փիթըր Պրէյկըլ Մեծի (Pieter Bruegel the Elder) 1565-ին գծուած գեղանկարն է։ Նկարուած է իւղաներկով փայտի վրայ։ Նկարիչին «Տասներկու ամիսներ» շարքէն պահպանուած վեց ստեղծագործութիւններէն մէկն է։ Այժմ կը գտնուի Վիեննայի արուեստի պատմութեան թանգարանին մէջ ։
Ստեղծագործութեան բնոյթը
Նկարին վերի աջ անկիւնը գծուած են ծառերու մերկ ճիւղեր։ Այդ ճիւղերը կարծես սեւ սարդոստայններ են եւ շատ գեղեցիկ համադրուած երկինքին հետ։ Ձիւնը, որ իջած է ճիւղերուն վրայ, նկարիչին առիթ կու տայ նկարին հաղորդել հետաքրքրական փայլք մը, իսկ ճիւղերուն վրա նստած ճնճղուկները ոչ միայն կը կենդանացնեն ձիւնը, այլեւ ներդաշնակութիւն մը կը ստեղծեն։ Վարի մասը՝ սառոյցին վրայ, կ'երեւին մարդոց փոքր պատկերներ, որոնք զբաղած են դահոյկով, միւսները՝ խաղերով։ Պանդոկին ելքին վերը թուղթ մը կախուած է, ուր նկարուած է ծնկաչոք մարդ մը։ Թերեւս անիկա Ս. Հուպերթսն (Hubertus) է՝ որսորդներու հովանաւորը։ Այս մանրամասնութիւնը կը յիշեցնէ, որ ամէնօրեայ գործերէն բացի պէտք չէ մոռնալ քրիստոնէական պարտականութիւնները։ Հեռուն` սարերուն ձիւնածածկ բարձունքներուն վրայ, նկարիչը կ'առաջարկէ դիտել լանջերը, ուր բարձրացած են որսորդները։ Տան մօտակայքը կրակ վառած է, որու վրայ խոզ կը խորովեն։ Նկարուած է տաք կրակը թռչող, կարմրաւուն եւ ոսկեգոյն կայծերով։ Նկարին ամբողջութիւնը կը կազմեն կեդրոնը ծառերու մէջէն երեւցող որսորդներն ու իրենց շուները։ Շուները նոյնիսկ հոս՝ անտառէն դուրս, ագահաբար կը հոտոտան։ Վարը գծուած են ձիւնածածկ տուներ։ ։
Որսորդներ
Նիզակներով եւ շուներու օգնութեամբ կ'որսային ոչ միայն վայրի թռչուններ եւ փոքր անասուններ, այլեւ վարազ, եղջերու եւ արջ, բայց նկարին մէջ օրուան որսը աղուէս է։ Միջնադարուն որսի եղանակը յաճախ Դեկտեմբեր եւ Յունուար ամիսներուն կը զուգադիպի:
Խարոյկ
Գիւղացիները խարոյկ վառած են եւ խոզի միս կը խորովեն։ Այս բանով սովորաբար կը զբաղէին Դեկտեմբերին։ Նոյեմբերին խոզերը լաւ կերակրելէ ետք, Դեկտեմբերին կը մորթէին եւ կը խորովէին ։
Պրուսիոյ Թագաւորութիւն
Պրուսիայի թագաւորութիւնը (գերմ.՝ Königreich Preußen) Գերմանական միապետութիւն էր 1701-1918Թ.Այդ ժամանակ Գերմանիա պարտուած էր Առաջին Համաշխարհային պատերազին եւ գրաւուած էր Գերմանական Կայսրութեան տարածքի երկու երրորդը:
Մկրտիչ Ա. Քհնյ. Մուրատեան
'''Տ. Մկրտիչ Ա. Քհնյ. Մուրատեան''' (ծնած է 1881 Սասունի Գոմք Գիւղի մէջ- մեռած է 1970)
Կենսագրութիւն
Մուրատի եւ Մարիի որդին՝ ՄԻքայէլ, լոյս աշխարհ եկած է սասոնցի ծնողքէն, Սասունի Գոմք գիւղին մէջ, 1881-ին։
1893-ին Համիտեան ջարդերուն պատճառով, ուսումը կ'ընդատուի։
Այս դժուար պայմաններու մէջ, Միքայէլ վերադարձած է իր ծննրավայրը, ուր քանի մը ամիսներ մնալէ ետք, վերջնականապէս որոշած է Հալէպ գաղթել։
Իբրեւ աշակերտ ընդունուած Հալէպի Ներսէսեան Վարժարանը (այժմ Հայկազեան), որուն ուսման Հնգամեայ շրջանը օրինաւորապէս աւարտելէ ետք, ստացած է Համապատասխան վկայական 1901-ին։
Յաջորդ տարին, ան ուսուցչական պաշտօնի կոչուած է նոյն վարժարանին մէջ։ Եւ իբրեւ սիրուած կրթական մշակ, ան իննը տարիներ անընդհատ պաշտօնավարած է այդ դպրոցին մէջ, դասաւանդելով կրոն, Հայերէն լեզու եւ այլ նիւթեր։
Ան իր կեանքին ընկերը ընտրած է իր պաշտօնից ուսուցչուհին՝ Աճէմեան Մովսէսի եւ Աննայի դուստր Վարդուհին, որուն հետ պսակուած է Հալէպի մէջ, 1908-ին։ Ունեցած է վեց զաւակներ՝ Զապէլ, Վազգէն, Վազգէն բ., Մատլէն, Գեղամ եւ Եդուարդ։
Մեծ Հօրմէն ստացած քրիստոնէական դաստիարակութիւնը եւ ուսանած վանքերուն կրօնաբոյր մթնոլորտը կազմաւորած ու ձեւաւորուած էին իր նկարագիրը եւ ներաաշխարհը լեցուած՝ խունկով, շարանակով, աղօթքով, աւետարանով ու եկեղեցական արժէքներով։
Տէր Մկրտիչ Հոգեւոր Հովիւ նշանակուած է Ս. Քառասնից Մանկաց Եկեղեցւոյ սասունցի ընտանիքներուն։
Տարիներ ետք, իբրեւ փարձառու քահանայ, ան կոչուած է ազգային-ժողովական կեանքի։
Երկա՜ր տարիներ անդամ եղած է Գաւառական եւ Կրօնական Ժողովներուն։ Իսկ Բերիոյ Թեմի Առաջնորդական փոխանորդ՝ լուսահոգի Տ. Յարութիւն քհնյ. Եսայեանի վախճանումէն ետք, Տէր Մկրտիչ կոչուած է թոխանորդութեան պաշտօնին, զոր երկա՜ր տարիներ ձեռնհասօրէն վարած է եւ իր վարչական հարուստ փորձառութեամբ օգտակար դարձած է Բերիոյ Թեմի Առաջնորդներուն։
Գործերը
Իր յօդուածները լոյս տեսած են «Արեւելք» օրաթերթին, «Պատմութիւն Տարօն Աշխարհի» գիրքին, «Տարօն Տարեգիրք»ի, «Սուրիահայ Տարեգիրք»ի եւ այլ Հայկական պարբերականներու մէջ։ Ունի շատ փոքրածաւալ աշխատութիւն մը «Հայոց դարձն Ի Քրիստոնէութիւն» խորագրով։
Տարիներու իր բարւոք ծառայութեան եւ անխոնջ աշխատանքին համար, ան պարգեւատրուած է Լանջախաչով, Ծաղկեայ փիլոնով եւ Աւագութեան տիտղոսով՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Սահակ Բ. Խապայեան Կաթողիկոսէն։
Մահացած
Դժբախտաբար, այս բազմավաստակ քահանան իր կեանքի վերջալոյսին կորսնցուց յիշողութիւնը եւ յետ կարճատեւ հիւանդութեան վախճանեցաւ Չորեքշաբթի, 12 Օգոստոս 1970-ին։
Վերջին օծումն ու թաղման կարգը տեցի ունեցաւ Բերիոյ Թեմի նորընտիր Առաջնորդ՝ Տ. Տաթեւ Վրդ. Սարգիսեանի ձեռամբ, Հինգշաբթի 13 Օգոստոսի, Ս. Քառասնից Մանկաց Եկեղեցւոյ մէջ :
Հոկտեմբեր
Հոկտեմբեր,տարուան տասներորդ ամիսը, ըստ՝ Գրիգորեան օրացոյցի, ունի 31 օր։ Աշունին երկրորդ ամիսն է, այգեկութքի աւարտը։ Հոկտեմբերը յատնի է իր բազմերանգ տերեւներով եւ միրգերով։ Ըստ հայկական տոմարի, Հոկտեմբերը կը համապատասխանէ «Սահմի» ամսուան։
Պարզ լիճ
Պարզ լիճ, Տաւուշի մարզին մէջ, Դիլիջանէն 9 քմ․ հիւսիս-արեւելք, 1350 մ. բարձրութեան վրայ։
Նկարագրութիւն
Հոսք ունեցող լիճ է։ Կը սնուի աղբիւրներէ։ Ունի 300 մ. երկարութիւն եւ 100 մ. լայնութիւն։ Միջին խորութիւնը 3 մ. է, առաւելագոյնը 10 մ.։ Մակերեսը կը կազմէ 0.,027 քմ², ծաւալը 83,8 հազար խորանարդ մեթր։ Զարգացած են սողանքային երեւոյթները։ Շրջապատուած է անտառներով։
Աբրահամ Հայրիկեան
Աբրահամ Հայրիկեան (1878, Ռոտոսթօ - 24 Ապրիլ 1915), հոն ստացած է իր նախնական կրթութիւնը․ Քաղաքին Ս․Խաչ թաղի դպրոցը , նաեւ Չօրլու ուսուցչական պաշտօններ վարելէ վերջ՝ Պոլիս կ'անցնի, մէկ կողմէ դասախօսելով զանազան թաղերուն դպրոցներուն մէջ, միւս կողմէ ուժովցնելով թուրքերէնն ու աշխարհագրութիւնը որոնք իր մասնագիտութիւններն էին։ Սահմանադրութենէն տարի մը ետքը` Բերա` Նշան Թաշ կը հիմնէ Արդի վարժարանը զոր ապա Օրթաքէօյ կը փոխադրէ։
Էլըն Փոմփէո
2015-ին՝ Փոմփէոն 4րդ ամէնէն շատ նիւթապէս շահող դերասանուհին նշանակուած էր Forbes-ի կողմէ, ստանալով $11.5 միլիոն: Փոմփէո նաեւ եղած է բազմաթիւ տարբեր տեսակի ֆիլմերու մէջ, ինչպէս Old School (2003), Daredevil (2003), Art Heist (2004), եւ կատակերգական տրամա Life of the party (2005). 2007-ի Հոկտեմբերին, ան ստացաւ Special Achievement in Entertaining մրցանակը National Italian American Foundation ընկերութեան եւ հիմնադրամի կողմէ: Ան ամուսնացած է Քրիս Այվըրիի հետ 2007-ին՝ որուն հետ ունեցած է երկու զաւակ:
Աբրահամ Հայրիկեան
Քաղաքական գործիչ Պարոյր Հայրիկեանի հօրեղբայրն էր։
Էլըն Փոմփէո
Վաղ Կեանք
Էլըն Փոմփէո ծնած է Էւըրէթ, Մասաչուսէթս, ԱՄՆ, 10 Նոյեմբեր, 1969-ին իբրեւ Քաթլին Պիի եւ Ճոզէֆ Փոմփէոյի զաւակը : ԱՆոր հայրը Իտալական, Անգլիական եւ Իրլանտական ծիներ ունի, սակայն մայրը միայն Իրլանտական ծիներ ունի : Ան եղած է պապական Քրիստոնէայ : Մայրը Էլընի մահացաւ ցաւը հանդարտեցնող դեղերու երկարատեւ օգտագործումէ երբ Էլըն միայն հինգ տարեկան էր, որմէ ետք շուտով հայրը ամուսնացաւ ուրիշի հետ: Հայրը մահացաւ 1 Սեպտեմբեր, 2012-ին : Ան ունի հինգ քոյր/եղբայրներ՝ երեք քոյր եւ երկու եղբայր: Իր ընկերները իրեն կը կանչէին գործածելով "the pencil" ածականը : Փոմփէո կ'աշխատէր Մայամիի մէջ գինետան մը մէջ, երբ ծանօթացաւ իր ապագայ սիրածը՝ նկարիչ Անտրու Ռոզընթալ : Միասին փոխադրուեցան Նիւ Եորք 1995-ին, ուր ծանօթացաւ բեմադրիչի մը, որ ծանոցումներ կը նկարահանէր մեծ ընկերութիւններու համար, ինչպէս Citibank եւ L'Oreal  :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:10 Նոյեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ
Աբրահամ Հայրիկեան
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Ծնունդներ 1878
Մատամ Թիւսo (թանգարան)
Մատամ Թիւսօ (Madame Tussauds), մոմէ արձաններու թանգարան, որ աշխարհի ամէնէն շատ այցելու ունեցող թանգարաններէն մէկն է։ Մատամ Թիւսոյի անունը կրող թանգարանը այսօր մասնաճիւղեր ունի աշխարհի աւելի քան 26 քաղաքներու մէջ:
Թանգարանին մէջ կը ցուցադրուին արքայական ընտանիքներու անդամներու, քաղաքական անձնաւորութիւններու, անուանի աստղերու, մարզիկներու եւ մինչեւ իսկ մարդասպաններու մոմէ արձանները:
Ակնարկ
Աննա Մարիա 16 տարեկանին քանդակած է իր առաջին մոմէ արձանը, որ կը մարմնաւորէր ֆրանսացի գրագէտ-փիլիսոփայ Ֆրանսուա Վոլթերը:
Արձաններէն
Լոնտոնեան թագարանի մուտքին այցելուները կը դիմաւորէ Աննա Մարիա Թիւսօն: Ան իր անձնական մոմէ արձանին հեղինակն է: Զայն քանդակած է մահէն 8 տարի առաջ: Թիւսօ մահացած է 89 տարեկանին:
Թանգարանին ամէնէն խնդրայարոյց արձանը Ատոլֆ Հիթլերինն է: Անոր արձանը կը գտնուի թէ՛ Լոնտոնի, եւ թէ՛ Պերլինի թանգարաններուն մէջ: Գերմանացի բռնապետին արձանը միակն է, որ ապակեայ պաշտպանիչ շերտով փակուած է, քանի որ թանգարանի այցելուները պարբերաբար անոր վրայ իրեր կը նետէին, ոմանք ալ կը թքնէին արձանին վրայ:
Մայր Թերեզան մերժած է, որ զինք քանդակեն, քանի որ կը հաւատար, թէ իր կատարած գործը շատ աւելի կարեւոր է, քան իր մոմէ մարմնաւորումը:
4, 5 մեթր բարձրութեամբ «Տը ինքրետիպըլ Հաք»ի մոմեայ արձանը թանգարանին ամէնէն մեծն է, իսկ «Թինքըր Պէլ»ինը` ամէնէն փոքրը:
Ազնաւուրին մոմէ արձանը 2004-ին դրուած է «Մատամ Թիւսօ» թանգարանին մէջ:
Աշխատակազմը
Թանգարանը աշխատակիցներու մեծ խմբակ մը ունի` վարսայարդարներ, դիմայարդարներ, նկարիչներ եւ այլ աշխատակիցներ։ Օրական կը ստուգուին արձանները, քերծուածքներ եւ գրեթէ օրական կը լուացուին մոմէ արձաններուն մազերը եւ կը թարմացուին շպարները։
Արձանի Մը Պատրաստութիւնը
Միջին հաշուով մոմէ արձանի մը պատրաստութիւնը կ'ենթադրէ 4 ամսուան աշխատանք եւ կ'արժէ շուրջ 300 հազար տոլար:
Նկարիչները մօտաւորապէս 150 տարբեր չափեր կ'արձանագրեն բնորդէն: Կը նկարեն մարմինը շուրջ 80 անգամ, իսկ դէմքը՝ 100 անգամ: Մոմէ արձանները կը պատրաստուին բնորդին իսկական չափերէն 2 տոկոսով աւելի մեծ, քանի որ մոմը ժամանակի ընթացքին կը չորնայ, եւ բնականաբար արձանը կը փոքրանայ:
Մոմէ արձաններու մազայարդարումը կը պահանջէ 5 շաբթուան աշխատանք, քանի որ իւրաքանչիւր մազի թել առանձին կը տեղադրուի, իսկ իւրաքանչիւր գլխու վրայ միջին հաշուով կան 100 հազար մազի թելեր։ Արձանի մը պատրաստութեան համար թելեր կ'օգտագործուին արձաններու աչքերուն մէջի մազերակները պատրաստելու համար :
3 Դեկտեմբեր
3 Դեկտեմբեր, տարուան 337-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 338-րդ) օրն է։
Տօներ
Ստորոգութիւն:Դեկտեմբեր
Gravity Falls
Հաղորդաշարքը կը հետեւի «Dipper Pines»-ի եւ իր զոյք քրոջ «Mabel Pines»-ի արկածախնդրութինները «Gravity Falls» հորինուած քաղաքին մէջ, «Oregon», ամարնային արցակուրդի ընթացքին։ Հաղորդաշարքի սկիզբը «Dipper» եւ «Mabel» զոյքերը իրենց մեծ հոր եղբոր (կամ «Կրանքըլ») «Սդանի» մօտ կը ղրկուին, որպէսզի իրենց ամարը անցնեն այս խբրհրդավոր քաղաքին մէջ, անսպասելի վիճակներով եւ գերբնական ու անոմալ արարածներով լեցուն։ «Կրանքըլ Սթան»-ը զոյքերուն զինքը օգնել կու տայ աշխատցնելով «Mystery Shack»-ին մէջ, իր զբոսաշրջիկներու թակարդը։ Պզտիկները կը փորձեն վարժուիլ այս արտասովոր միջավայրին, սակայն տարօրինակութիւն մը կը նկատեն «Gravity Falls»-ի մէջ եւ կը սկսին իր գաղտիքները բացայայտել։ Երբ «Dipper»-ը թաքուն լրագիր մը կը գտնէ որ քաղաքին խորհրդաւորութիւնները կը ներկայացնէ, քրոջը օգնութեամբ, եռանդուն ցանկութեամբ լրագիրը կ'օգտագործեն իրենց շուրջ սպառնացող գաղտնիքները բացայայտելու նպատակով։ Հաղորդաշարքը պաշտօնապէս ցուցադրուեցաւ «Disney Channel»-ի վրայ Միացեալ Նահանքներու մէջ Յունիս 15, 2012.
Հաղորդաղարքի ստեղծողը՝ «Alex Hisrch», այս շարժամատկերին գաղափարը առաջնապէս մեջտէղ բերաւ 11 վայրկեան-երկար ցած-ելեւմտացուց աշակերտական «ֆիլմ»ով մը, որ արտադրեց «California institute of Arts»-ի մեջ։ «Hirsch»-ին պատուիրեցին որ «Disney Channel»-ի համար «Բիջ»-ի համար, իր ստեղծած շարժամատկերին լրացման։ «Disney Channel»-ը գնեց այդ գաղափարը, եւ հաղորդաշարքը կը սկսի ցուցադրուիլ 2012-ի ամարը։ Հաղորդաշարքը ներշնչուած էր «Hisrch»-ի մանկութեան հիշատակներէ եւ փորձարութիւններէ իր զոյք քրոջ հետ, ամարնային արձակուրդներու ընթացքին։
Մարտ 31, 2014-ին, հայտարարուեցաւ թէ երկրորդ սէզոնը պիտի ցուցադրուէր «Disney XD»-ի եւ «Disney Channel»-ի վրայ։ Յունիս 14, 2014-ին, հաստատուեցաւ որ երեկրորդ սեզոնը, առաջնապէս պիտի ցուցադրուի «Disney XD»-ի վրայ, եւ հաղոդաշարքին հաստատ կայանը կը դառնայ։
Յունիս 12, 2015-ին հայտարարուեցաւ, որ «JK Simmons»-ը պիտի միանար խումբին անդամական կազմին, որպէս Սթանին զոյք եղբայրը։ Հայտարարուեձաւ նաեւ, որ հաղորդաշարքը պիտի վերադարնար էքրաններուն, երկրորդ սէզոնի երկրորդ կէսով, Յուլիս 13, 2015-ին, «A Tale of two Stans» էբիզոտով։
Արտադրութիւն
«Gravity Falls» ստերղծուած է «Alex Hirsch»-ի կողմէ, երբ «CalArts» կ'ուսաներ։ Հաղորդաշարը արտադրուած է «Disney Television Animation Studio», եւ ներշնչուած է «Hirsch»-ի կեանքի փորձարութիւններէ, եւ իր քրոջ հետ անցուցած մանկութեան ամարնային օրերէն։
«Mabel»-ը հաղորդաշարքի հաստատ եւ հանրաճանաչ կերպարներէն մէկը պիտի ըլլայ, իր կատակները եւ բառախաղերը արժանի են այդ մէկուն։ Երբ կը մեծնայինք, քոյրս մտատանչուած էր «'N Sync» տղոց նուագախումբին հետ։ Նոյնիսկ մատը կտրեց ցատկած ատենը, իրենց նուագահանդէսներէն մէկուն ընդացկին։ Ուրեմն, հերուստահաղորդում մը ըրինք տղոցմէ բաղկացած նուագախումբին մասին, եւ վստահաբար, «Lance Bass»-ին երգողին ձայնաւորութեան համար։ Քրոջս կանչեցի որ ծանօթանայ զինք։ Նաեւ կ'ուզեր ընտանի խոզ մը ունենալ մանկութեան, ուստի «Mabel»-ին էնտանի խոզ մը տուի հաղորդաշարքին մէջ, եւ հիմա կրնայ «Mabel»-ի միջոցաւ ապրիլ։ Շատ պարտական է ինծի:
Ստեփանոս Նազարեան
Ստեփանոս Նազարեան ( (թաղուած է տեղի հայկական գերեզմանատան մէջ)), յայտնի հայ խմբագիր, լուսաւորիչ, արեւելագէտ, փիլիսոսայական գիտութիւններու թեկնածու։
Կենսագրութիւն
Որոշ ժամանակ աշխատած է Ներսիսեան դպրոցին մէջ, իբրեւ պատմութեան եւ աշխարհագրութեան ուսուցիչ։ 1832 թուականին կը մեկնի Դորպատ (այժմեան Թարթուի համալսարանի հին անուանումն է), ուր կը սորվի նախ պետական գիմնազիոնը, եւ ապա համալսարանին մէջ։ Ապրելով դրամական նեղ պայմաններու՝ այնուամեայնիւ կ՝աւարտէ ուսումը 1840 թուականին եւ կը ստանայ փիլիսոփայական գիտութիւններու թեկնածուի կոչում։
Անկէ ետք ան տեղափոխուած է Փեթերսպուրկ, զբաղած է արեւելեան լեզուներու ուսումնասիրութեամբ։ 1842 թուականին Կազանի համալսարանին մէջ աշխատանքի կ՝անցնի որպէս հայոց լեզուի ամպիոնի վարիչ։
Հայաստանի Հանրապետութեան Վարչապետ
Հայաստանի Հանրապետութեան վարչապետ - Հայաստանի գործադիր մարմինի՝ կառավարութեան ղեկավար։ Վարչապետը կը նշանակուի Հայաստանի նախագահի ու կը հաստատուի ՀՀ Ազգային ժողովի կողմէ։
Ստեփանոս Նազարեան
Կենսագրութիւն
Նազարեան 1849 թուականին կը պաշտպանէ տոքթորական աւարտաճառը, որուն թեման էր Ֆիրտուսիի «Շահնամէ»ն։ Այնուհետեւ Նազարեան կը մեկնի Մոսկուա եւ Լազարեան ճեմարանի արեւելագիտական բաժինէն ներս կը  պաշտօնավարէ  որպէս լատիներէնի, արաբերէնի եւ պարսկերէնի դասախօս։ 1869 թուականին ան կու գայ Անդրկովկաս եւ աւելի մօտիկէն  կը ծանօթանայ հայերու կեանքին ու ապրելակերպին։ Որոշ ժամանակ կը մնայ Թիֆլիսի մէջ, 1870 թուականին կը վերադառնայ Մոսկուա, ուր  կ՛ապրի մինչեւ իր կեանքի վերջը։
Հասարակական եւ լուսաւորական գործունէութիւն
Նազարեան գործօն պայքար մղած է գրականութեան մէջ աշխարհաբար լեզուի արմատաւորման համար։ Ան հսկայական դեր յատկացուցած է հայոց նոր լեզուին ժողովուրդի լուսաւորութեան գործէն ներս։
Նազարեանի լուսաւորական գործունէութիւնը լայնօրէն ծաւալուած է յատկապէս անոր խմբագրած «Հիւսիսափայլ» ամսագրի ժամանակ (1858-1964), որուն շուրջ համախմբուած են շարք մը լուսամիտ, յառաջադէմ հայ մտաւորականներ ու գործիչներ։ Ամսագիրին մէջ լոյս կը տեսնեն աշխարհաբար գրուած եւ աշխարհիկ բովանդակութիւն ունեցող գեղարուեստական երկեր, ինչպէս նաեւ գրաքննադատական ու գիտական բնոյթի յօդուածներ։
Հայաստանի Հանրապետութեան Վարչապետ
Սովետական Հայաստան
Ստորոգութիւն:Հայաստանի Կառավարութիւն Ստորոգութիւն:Հայաստանի Վարչապետներ
Ստեփանոս Նազարեան
Հասարակական եւ լուսաւորական գործունէութիւն
«Հիւսիսափայլ»ը հսկայական դեր կատարած է լուսաւորական գաղափարներու տարածման գործէն ներս։ Ան համարձակօրէն կը հաւաքէ կղերաֆեոտալական հոսանքի ներկայացուցինչներուն եւ ցոյց կու տայ անոնց բացասական դերը հայ հասարակական կեանքէն ։
Ստեղծագործութիւնները
Նազարեանը հեղինակ է շարք մը արժէքաւոր երկերու։ Մեծ արժէք ունի անոր Ֆիրտուսիի «Շահնամէ»ի վերաբերեալ աշխատութիւնը, «Հոգեբանութիւն» ձեռնարկը, «Առաջին հոգեղէն կերակուր» եւ «Հանդէս նոր հայախօսութեան» աշխարհաբար լեզուի ընթերցարանները եւ այլն։ Գրած է նաեւ չափածոյ երկեր, որոնցմէ նշանաւոր է հայրենասիրական ոգիով տոգորուած «Մայրենի լեզու» ոտանաւորը։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ռուսաստանի հայերը Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ Ստորոգութիւն:Հայ արեւելագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Գիտութիւններու թեկնածուներ Ստորոգութիւն:1812 ծնունդներ Ստորոգութիւն:15 Մայիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:Թիֆլիս ծնածներ Ստորոգութիւն:1879 մահեր Ստորոգութիւն:27 Ապրիլի մահացածներ
Խաչիկ Մուրատեան
Խաչիկ Մուրատեան լրագրող, պատմաբան, համալսարանի դասախօս, գրագէտ: Ան այժմ կը վարէ դասախօսի պաշտօն Քըլամպիա Համալսարանէն ներս, միջին արեւելեան, հարաւային Ասիական եւ Ափրիկեան ոլորտին մէջ:
Ասորական Ուղղափառ Եկեղեցի
Ասորի Ուղղափառ Եկեղեցի կամ Ասորական ուղղափառ եկեղեցին նաեւ կոչուած է Յակոբիկեան եկեղեցի, արեւելեան Անտիոքեան ուղղափառ եկեղեցի։ Պաշտօնապէս կը ներկայացնէ Ասորի միաբնակ եկեղեցւոյ հաւատացեալները։ Անիկա արեւելեան հնագոյն վեց եկեղեցիներէն մէկն է։
Պատմութիւն
Յառաջացած է 560-570 թուականներուն, երբ Ասորի միաբնակ եկեղեցին ներքին երկպառակութիւններու հետեւանքով երկփեղուած էր։ Առաջին մասը Անտիոքի Պօղոս պատրիարքին անունով կոչուած է Պօղոսեան եկեղեցի, իսկ երկրորդը՝ Եդեսիոյ եպիսկոպոս Յակոբ Բարադէոսի անունով կոչուած է Յակոբիկեան եկեղեցի։ Առաջինին հետեւորդները եկեղեցւոյ միասնութիւնը վերականգնելու նպատակով կողմ էին քաղկեդոնականութեան որոշ զիջումներ ընելու, իսկ Յակոբիկեաններն ալ անզիջող դիրք բռնած էին։ Յակոբիկեան եկեղեցին ունեցած է իր ինքնուրոյն պատրիարքը, որուն նստավայրը սկզբնական շրջանին եղած է Անտիոքի մէջ։ Ասորական ուղղափառ եկեղեցին մշտական բարեկամական յարաբերութիւններ պահած է Հայ եկեղեցւոյ հետ։
«Յակոբիկեան եկեղեցի» անուանումը վճռականապէս կը մերժէ Ասորական ուղղափառ եկեղեցին։
Ծագում
Ասորական ուղղափառ եկեղեցւոյ արմատները կ'երթան մինչեւ Առաջին դար, երբ Քրիստոսի առաքեալները առաջին անգամ կոչուեցան «Քրիստոնեայ»՝ Անտիոքի մէջ: Ենթադրութիւն մը կայ, թէ Պետրոս առաքեալ ինք եղած է հիմնադիրը Անտիոքի եկեղեցւոյ՝ մօտաւորապէս 37 թուականին: Պետրոս առաքեալին նահատակութենէն ետք, անոր յաջորդած են Սուրբ Եվոդիոսը եւ Սուրբ Իգնատիոսը: Սուրբ Իգնատիոսի գրածներուն մէջ կը գտնենք եկեղեցական կարգերու յառաջդիմութիւնը ձեռնադրուած առաքեալներուն կողմէ: Անոնց մէջ կը տեսնենք Տիրոջ կողմէ առաքեալներուն վերապահուած հոգեւոր իշխանութիւնը: Ան ստեղծած է յաջորդականութեան օրէնքներու շարք մը, որ կը շարունակուի մինչեւ այսօր Ասորի ուղղափառ Եկեղեցւոյ մէջ:
Քրիստոսի օրերուն, Անտիոքը եղած է հռոմէական կայսրութեան ենթակայ Ասորիներու մայրաքաղաքը եւ առեւտուրի կարեւոր կեդրոն մը: Անտիոքի եկեղեցին կարեւոր դեր ունեցած է առաջին երեք տիեզերական ժողովներու ընթացքին: Մինչեւ 451, որ տեղի ունեցաւ Քաղկեդոնի ժողովը, Անտիոքի եկեղեցին մէկ էր: Ժողովէն ետք, կը բաժնուի երկու մասի. Մէկը յայտնիէ որպէս Ասորի ուղղափառ եկեղեցի, իսկ միւսը՝ Անտիոքի արեւելեան ուղղափառ եկեղեցի:
Պարսկական նախկին տարածքներուն մէջ, յառաջացած է ասորի ուղղափառներու ուրիշ կեդրոն մը: Այս մէկը կը յառաջանայ, որովհետեւ Բիւզանդիոնի հետ հարցեր մէջտեղ կու գան եւ կռիւներ տեղի կ'ունենան:
Երբ 363-ին, պարսիկները կը գրաւեն Մծբին քաղաքը, ասորի քրիստոնեաները կը տեղափոխուին Եդեսիա՝ գլխաւորութեամբ Եփրեմ Ասորիի։ Մծբինը եւ Եդեսիան հռչակաւոր են իրենց ունեցած դպրոցներով եւ Ասորական Քրիստոնէութեան հոգեւոր զոյգ կեդրոններով։
410-ին Սելեւկիոյ ժողովը կ'ընդունի 325-ին բանաձեւուած Նիկիոյ հաւատոյ հանգանակը։ Ինչպէս նաեւ, կ'ընդունի եպիսկոպոսական ձեռնադրութեան համար ճշդուած կանոնները։ Պարսկաստանի մէջ գտնուող Ասորիները,  ուզելով ձերբազատիլ   Բիւզանդական Կայսրութեան մեղադրանքներէն եւ խուսափելու համար հալածանքներէն, 424-ին գումարուած Մարկաբդայի ժողովին կը յայտարարեն Պարսկական Ասորի եկեղեցւոյ անկախութիւնը բիւզանդական եկեղեցիէն։ Այս յայտարարութենէն ետք, Պարսկաստանի ասորիները հետզհետէ կը սկսին հեռանալ Հռոմէական կայսրութեան ենթակայ ասորիներէն։ Ի միջի այլոց, Տիզբոնի կաթողիկոսը կը համարուի արեւելեան ասորի եկեղեցւոյ գլուխը։ Անտիոքի եւ այլ աւանդական կեդրոններու հետ, հաղորդակցութիւնը կամաց-կամաց կը տկարանայ։
431-ին տեղի կ'ունենայ երրորդ Տիեզերական ժողովը՝ Եփեսոսի մէջ, որուն ընթացքին դատապարտութեան կ'ենթարկուի Նեստորի վարդապետութիւնը։ Այս ժողովէն ետք, անոր հետեւորդները կ'ենթարկուին հալածանքներու՝ Բիւզանդական Կայսրութենէն։ Փախստականները, իրենց ապաստանը կը գտնեն Պարսկաստանի մէջ, եւ կը բռնեն պարսիկներու կողմը եւ ամրապնդել իրենց դիրքերը երկրին մէջ։ Սակայն, 484-ին Բէթ Լափաթի մէջ ժողով մը տեղի կ'ունենայ, որ կու գայ դատապարտելու Եփեսոսի մէջ եղած ժողովին որոշումները։
Անտիոքի Ասորի ուղղափառ եկեղեցւոյ հնութիւնը Քրիստոնէական համայնքներուն ջնջին մաս մը միայն կ'ընդունի Անտիոքի Ասորի ուղղափառ եկեղեցւոյ հնութիւնը, որուն հիմքը արդէն կրնանք տեսնել քրիստոնէական հին ժամանակաշրջաններէն: Եկեղեցին արդար կերպով կը հպարտանայ, թէ ինք ամէնէն հին առաքելական եկեղեցիներէն մէկն է:
Եկեղեցական աւանդութեանց համաձայն, Անտիոքի եկեղեցին Երուսաղէմէն ետք, երրորդն է, որ հիմնուած է: Անոր առաքելական նշանաւորութիւնը արձանագրուած է: Անտիոքի առաջին եպիսկոպոս եղած է Պետրոս Առաքեալը: