cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Անժելիքա Քաուֆման
Ստեղծագործութիւն
Քաուֆմանի կտաւները (դիմանկարներ, աստուածաշնչեան, պատմական, գրական եւ անթիք դիցաբանական սիւժէներով) կը պատկանին գլասիցիզմի ոճին:
Ճանաչում
Անժելիքա Քաուֆմանը եւրոպական ճանաչում ձեռք բերած է շատ վաղ: 1762-ին դարձած է Ֆլորենցիայի գեղարուեստի ակադեմիայի անդամ, 1765-ին՝ Հռոմի մէջ Սուրբ Լուքայի ակադեմիայի անդամ, 1768-էն՝ Ֆրանսայի եւ Բրիտանիայի թագաւորական ակադեմիայի անդամ: 1810-ին իտալացի յայտնի պատմաբան Ճովաննի Բատիստա տէ Ռոսսին գրած է Քաուֆմանի կենսագրութիւնը, այդ պահէն սկսած անոր կեանքը մէկ անգամ չէ, որ դարձած է վէպերու սիւժէ: Փորագրանկարիչներ Ֆ. Պարտոլոցցին եւ Գ. Սքորոտումովը Քաուֆմանի աշխատանքները տիրաժաւորած ու, այդպիսով, Եւրոպայի մէջ հանրամատչելի դարձրած կէտագծման արհեստավարժութեամբ (կտաւի նրբերանքները առաւել յարմար փոխանցելու համար): Նկարչուհիի երկրպագուն էր Ֆալքոնէն (Ռէյնոլտսի նախկին ընկերը ու ստեղծագործութիւններու երկրպագուն): Ֆալքոնէն 1774-ին՝ Փեթերպուրկի մէջ Պետրոս Ա-ի արձանի վրայ աշխատելէն, անգլիացի ճանապարորդ Ռեքսելլի հետ կիսուած է նկարչուհիի աշխատանքներէն ստացած տպաւորութիւններով եւ հաղորդած, որ «սեփականատէրն է անոր գրեթէ բոլոր ստեղծագործութիւններուն» : Մեծ կոմսուհի, այնուհետեւ կայսրուհի Մարիա Ֆիոտորովնան՝ Պետրոս Ա-ի կինը, ապակիի վրայ նկարած է Քաուֆմանի աշխատանքներու մանրանկարները:
Քաուֆմանի ստեղծագործութիւններու փորագրանկարները նմուշ ծառայած են քանդակներու ստեղծման համար: Մասնաւորապէս, անոնք օգտագործած է քանդակագործ Ֆ. Շուպինը Փեթերպուրկի Մարմարէ պալատի Մարմարէ սրահի մետալիոններու շարքի վրայ աշխատելուն: Անժելիքա Քաուֆմանի պատուին անուանուած է Վեներայի հրաբխային խառնարաններէն մէկը:
Գեղամ Վանիկեան
Գեղամ Վանիկեան (կամ՝ Վանիկ, ) Հայ քաղաքական գործօն եւ թերթի խմբագիր: Վանիկեան ծանօթ էր իբր Հնչակեան Կուսակցութեան ամսաթերթ « Կայծ »-ի հիմնադիր: Վանիկեան սպաննուած էր Թրքական կառավարութեան կողմէ 1915 թուականին, հայոց ցեղասպանութեան ընթացքին, իր քաղաքական գործողութիւններուն պատճառաւ:
Կենսագրութիւն
Գեղամ Վանիկեան ծնած էր Վան, Օսմանեան Հայաստան, Օսմանեան Կայսրութեան մէջ, 1889 թուականին:
Խաչատուր Աբովեան
Խաչատուր Աբովեան, արեւելահայ աշխարհաբար գրականութեան հիմնադիր։
Պատմողական հոգեբանական նոր արձակ
Պատմողական հոգեբանական նոր արձակ, կարեւոր երկերը, հոս բնորոշուած իբր «Պատմողական-հոգեբանական արձակ», մաս կը կազմեն արձակի ծանօթ տեսակներու, բայց որակով նոր են։ Հոգեբանական վերլուծումի լրջութեամբ՝ անոնք յաճախ կը միացնեն մտածողական խորութիւնը՝ ինչպէս Զապէլ Եսայեանի, Յակոբ Օշականի, Ռուբէն Զարդարեանի, Աւետիս Ահարոնեանի պարագային։
Խաչատուր Աբովեան
Ծնած է Երեւանի Քանաքեռ գիւղը։ Աւարտած է Թիֆլիս Ներսիսեան դպրոցը։ Աբովեանի ստեղծագործութեամբ սկիզբ կ՛առնէ հայ գրականութեան զարգացման նոր փուլը, որ նախորդէն կը տարբերի՝ իր թեմայով, լեզուով, հերոսի ընտրութեամբ եւ այլն։ 1829-ին, որպէս թարգմանիչ՝ կ'ընկերակցի Դորպատի համալսարանի դասախօս Ֆրիտրիք Պարրոտին եւ անոր հետ կը բարձրանայ Արարատի գագաթը։ Յաջորդ տարի Պարրոտի միջնորդութեանբ կ'ընդունուի Դորպատի համալսարանը, ուր կ'ուսանի վեց տարի։ Վերադարձին տեսչական պաշտօններ կը վարէ Թիֆլիսի եւ Երեւանի մէջ։ 1848-ի Ապրիլին կը մեկնի տունէն ու այլեւս չի վերադառնար։ Իր մահուան պատճառները առ այսօր կը մնան անյայտ։
Պատմողական հոգեբանական նոր արձակ
Այս արձակագիրները, նոյն սերունդի բանաստեղծներուն հետ միասնաբար, յաճախ կոչուած են «գեղապաշտ»։ Այս բնորոշումը ճիշդ է, պայմանաւ, որ յատկապէս արձակագիրներու պարագային, չհակագրուի իրապաշտութեան, քանի անոնք յաճախ կը մնան խորապէս իրապաշտ։
Ասիկա՝ ըլլայ հոգեբանական իրապաշտութեան, ըլլայ հաւաքական յանձնառութեան իմաստով՝ յատկապէս ազգային է, ինչպէս «Հայաստանեայց Գրականութեան» առաջադրանքը։
Խաչատուր Աբովեան
Գլխաւոր գործեր
Աբովեանի գլխաւոր գործն է «Վէրք Հայաստանի, Ողբ Հայրենասէրի» վէպը, որ իր հայրենասիրական ջերմ շունչով եւ ազգային ազատագրական գաղափարներով՝ մեծ ազդեցութիւն գործած է հետագայ սերունդներուն վրայ։ Իր միւս գործերէն են՝ «Պարապ Վախտի Խաղալիկ», «Ովսաննա», «Թուրքի Աղջիկը», որոնց մէջ պարզ ու հասկնալի լեզուով պատկերացուցած է հայ ժողովուրդի կեանքն ու ազգային աւանդութիւնները։
Պատմողական հոգեբանական նոր արձակ
Այս արձակագիրներէն՝ հոս կը տեսնենք Զ․ Եսայեանը, Յակոբ Օշականը, Ռուբէն Զարդարեանը եւ Աւ․ Ահարոնեանը։ Իսկ մեծաթիւ կրտսեր արձակագիրներէն՝ ասոնց կողքին տեղ կը տրուի Տիգրան Չէօկիւրեանի ն։
Խաչատուր Աբովեան
Երկեր
Շրջան մը, Աբովեանի երկերը  Խորհրդային Հայաստանի մէջ կը հրատարակուին տասը հատորով: Ասոնց մէկ մասը գրուած է շատ ընտիր գրաբարով, ուրիշներ, ինչպէս` «Վէրք Հայաստանի»ն եւ «Պարապ վախտի խաղալիք»ը, գրուած են Քանաքեռի բարբառով:
Պատմողական հոգեբանական նոր արձակ
Միւս կողմէ սակայն, կ'երկարաձգուի նաեւ իրապաշտ արձակի աւանդութիւնը, իբր գլխաւոր ներկայացուցիչ ունենալով Երուանդ Օտեանն ու իր երգիծական գործը։
Խաչատուր Աբովեան
Երկեր
Ձգած է գերմաներէն գրութիւններ  եւս: Իր ողջութեան Աբովեան ոչ մէկ գործ կրցած է հրատարակել, ենթադրելի է` խոր աղքատութեան պատճառով, որովհետեւ ան շատ աղքատ էր: Միայն մէկ վտիտ գրքոյկ` մանկավարժական բովանդակութեամբ,  կրցած է լոյս ընծայել Կովկասի փոխարքային մանկավարժական հիմնադրամին օժանդակութեամբ, ան ալ  շուտով ետ կը հաւաքուի ու կը փճացուի: Իսկ «Վէրք Հայաստանի»ն, առաջին գեղարուեստական երկը` կարգ մը յապաւումներով (գրաքննութեան բերումով) կը հրատարակուի գրելէն  շուրջ քսան, իսկ մահէն տասը տարի ետք միայն: Հետագայ հրատարակութեանց մէջ կամաց-կամաց կը նուազին ու իսպառ կը չքանան յապաւումները: Խորհրդային կարգերու ամբողջ տեւողութեան յամառօրէն կը շրջի շշուկ մը, որ «Վէրք Հայաստանի»ին  հրատարակութիւններէն զեղչուած են հակառուս տողերը. այս  ենթադրութեան աննկուն քարոզիչը կը դառնայ Կարէն Սիմոնեան` յատկապէս  Ֆրանսա հաստատուելէն ետք ու կեղծ այլախոհի իր դիրքերէն, մինչեւ որ 2004-ին, Գուրգէն Գասպարեան  վէպը կը հրատարակէ Աբովեանի ինքնագիրին հիմամբ, յորում, ինչպէս օրին կը վկայեն  աբովեանագէտներ, ոչ մէկ հակառուս տող կը գտնուի :
Պատմողական հոգեբանական նոր արձակ
Ստորոգութիւն:Գրականութիւն Ստորոգութիւն:Գրական սեռեր
Խաչատուր Աբովեան
Աբովեանի Հայրենասիրութիւնը
Հայրենասէր Աբովեանին հիասթափութիւնը եւ յուսահատութիւնը շատ յստակ է իր հետեւեալ տողերուն մէջ.
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ Ստորոգութիւն:19-րդ դարու արեւելահայ արձակագիրներ Ստորոգութիւն:Անյայտ կորած անձինք Ստորոգութիւն:Անձինք նամականիշերու վրայ Ստորոգութիւն:15 Հոկտեմբերի ծնածներ
Շահան Արծրունի
Շահան Արծրունի, հայ դաշնակահար։ Երեք ու կէս տարեկանէն Պոլսոյ մէջ երգահան-երաժիշտ մօրաքրոջ՝ Սիրվարդ Գալբագեան- Գարամանուկին շունչին տակ Շահանին փոքրիկ մատները մտերմութիւն մը կը ստեղծեն դաշնամուրին ստեղներուն հետ եւ զինք կը հասցնեն Նիւ Եորքի համաբաւաւոր Ճուլիարտ երաժշտանոցը:
Կենսագրութիւն
Շահան Արծրունի ծնած է Ստամբուլ` 1943 թուականին, կ'ապրի ԱՄՆ: Ան Երգահան-երաժիշտ Սիրվարդ Գարամանուկի քրոջ որդին է:
Շահան Արծրունին Ստամպուլի երաժշտանոցը աւարտելէն  յետոյ 1964 թուականին Կիւլպէնկեան  կրթաթոշակով յաճախած է Նիւ Եորքի «Juilliard» երաժշտանոցը։ Համերգային գործունէութենէն բացի, Շահան Արծրունին յայտնի է նաեւ՝ իբրեւ ազգային ազգագրական երաժշտութեան մեկնաբան, մանկավարժ, գրող եւ արտադրող։ Իր ձայնագրութիուններով ու կատարումներով դաշնակահարը մասնակցած է ամերիկեան հեռուստատեսութեան PBS կայանի «Around the World in 82», «Gala of Stars» եւ «A Place of Dreams: Carnegie Hall at 100» նշանաւոր հաղորդումներուն, ձայնագրուած է եւրոպական ձայնասփիւռ կայաններով, անոր կատարումները ընդգրկուած են BBC-ի երաժշտական ֆոնտին մէջ։  Ան  համերգներով ելոյթ ունեցեր է  նշանաւոր բեմերուն վրայ, նուագած է Սպիտակ տունը, Անգլիայի, Դանիայի, Շուէտի եւ Իսլանտայ ի թագաւորական պալատներուն մէջ։
Դասախօսած է Հարվըրտի, Գոլոմպիայի եւ Միչիկընի համալսարաններուն մէջ, իսկ հայկական շարականներու մասին դասախօսութեամբ հանդէս եկած է Քոնգրեսի գրադարանին մէջ։
Տարեցներու տան հիմնական հովանաւոր
Դաշնակահարը կ'աջակցի Հայաստանի մէջ իրականացուող տարբեր ծրագիրներու։ Ան Արամ Խաչատրեանի տուն-թանգարանի ու Վանաձորի Տարեցներու տան հիմնական հովանաւորներէն է։
Ստեղծագործութիւններ
Ունի 24 ձայնասկաւառակ ։
Շահան Արծրունի տարիներու երազը իրականացնող երկար ճամբորդութեան մը սկիզբին է: Երազն է ծիածանի գոյներով իրար ետեւէ լոյս ընծայել ութը խտասալիկներու շարք մը, Չուխաճեանէն սկսելով մինչեւ այս օրերը- որ պիտի ընդգրկէ հետեւեալները-
Առաջին եօթը խտասալիկները պիտի ներկայանան ծիրանի գօտիի եօթը գոյներով, ամբողջացնելէ ետք, այդ գոյները իրար խառնելով կը ստանաս ութերորդը ճերմակ գոյնը՝ որ խորհրդանիշն է մեր ապագայ մանուկներու սպիտակ, պայծառ եւ յուսատու ապագային:
Ալան Յովհաննէսի ստեղծագործութիւններու ձայնագրումը
Ամերիկահայ երգահան Ալան Յովհաննէսը կեանքի վերջին տարիներուն խնդրած է Շահան Արծրունիէն, որ ան ձայնագրէ իր ստեղծագործութիւնները։ Շահան Արծրունին ոչ միայն ձայնագրած է ստեղծագործութիւնները, այլ նաեւ իր համերգներու ժամանակ կը տարածէ Ալան Յովհաննէսի արուեստը :
Բարեգործական համերգներ
2017 թուականի Մայիս ամսուն Շահան Արծրունին բարեգործական համերգներով ելոյթ ունեցեր է Գյումրի, Վանաձոր, Բերդ, Աշտարակ, Գորիս եւ Ստեփանակերտ քաղաքներուն մէջ։ Համերգներէն բացի նաեւ վարպետաց դասեր անցկացուցած են, որոնց ընթացքին Շահան Արծրունին խորհուրդներ տուած ապագայ երաժիշտ-կատարողներուն ։
Պարգեւներ
Առ ի գնահատութիւն իր մշակութային անխոնջ ծառայութեան 2015 թ. 5 Սեպտեմբերին ՀՀ Նախագահի հրամանագիրով պարգեւատրուած է Մովսէս Խորենացիի մետալով ։
Հայաստանի մշակութային նախարարութեան ներկայացուցիչ
2003 թուականին, Արամ Խաչատուրեանի ծննդեան 100-ամեակին առթիւ, ան նշանակուած է Հայաստանի մշակութային նախարարութեան ներկայացուցիչը։
Ծննդեան 75-ամեակ
Շահան Արծրունիին ծննդեան 75-ամեակին նուիրուած համերգը, որ Ապրիլ 5-ին տեղի ունեցաւ Նիւ Եորք ի Alliance Francaise Florence Gould սրահին մէջ, ողջունուեցաւ ներկայ երաժշտասէր հոծ բազմութեան բուռն ծափահարութիւններով։ Նուագահանդէսը կազմակերպուած էր Հայկական բարեգործական ընդհանուր միութեան, ինչպէս նաեւ Ամերիկայի արեւելեան թեմի առաջնորդարաններու, Հայ օգնութեան ֆոնտի, Հայ ժողովուրդի անմիջական օգնութեան եւ Հայկական ռատիոժամի կողմէ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ դաշնակահարներ Ստորոգութիւն:Մովսէս Խորենացու մետալակիրներ Ստորոգութիւն:Ամերիկահայեր Ստորոգութիւն:Թրքահայեր
Պատմողական սեռ
Պատմողական սեռ, արձակի նոր նուաճումներէն գլխաւորը այն է, որ պատմողականը կը հարստանայ ներքին եզրով՝ հոգեբանական խորութեամբ։ Զ․ Եսայեանի գործը հաւանօրէն յարակագոյն օրինակները կու տայ մեզի այս տիպի հարստացման։ «Նկարագիր մը» խորագրեալ առաջին հատուածը կը նկարէ գրագիտուհիին Երանիկ մօրաքրոջ հոգեբանական կերպարը՝ հարուստ երկուութիւններով, դրուած՝ անցեալ ու ներկայ բարքերու եւ իր մանկութեան վայրերուն խորքին վրայ։ «Հոգիներու Աքսորը» կը խորացնէ դէպի վերլուծում անիկա երկու արուեստագէտ կիներու հանդիպումը կը դարանէ առիթ՝ կարդալու ճակատագիրը փոքրամասնական համայնքի մը՝ Պոլսոյ հայութեան, անոր մտաւորականներուն եւ արուեստագէտներուն ընդմէջէն։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Գրականութիւն Ստորոգութիւն:Գրական սեռեր
Տասնվեցային համակարգ
Գրութիւնը
Այս համակարգի թիւերու գրառման համար որպէս նիշեր կը հանդիսանան տասնային համակարգի 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9 թվանշաններն ու լատինական այբուբենի առաջին վեց գլխատառերը` A, B, C, D, E, F կամ որոշ պարագաներուն տողատառերը՝ a, b, c. d, e, f։
Միւս հաշուարկային համակարգերով գրառուած թիւերէն տարբերակելու համար կը գրուի համապատասխան ցուցիչով, օրինակ՝ 144310=5A316
Կիրառումը
Քոտաւորման այս ձեւը անորով յարմար է, որ իւրաքանչիւր հիմնական գոյնի պարունակութիւնը կրնայ ներկայացուիլ մինչեւ FF16=255 հատ մակարդակներով։
Այլ Համակարգերու Անցումը
Տասնվեցորդային թիւի տասնային գրառմանն անցումը կ'արուի նոյն սկզբունքով, ինչպէս ատիկա կը կատարուի հաշուարկման միւս համակարգերուն մէջ, այսինքն՝ թիւը կը ներկայացուի հաշուարկման համակարգի հիմքի, տվեալ պարագային՝ 16-ի աճողական աստիճաններու եւ թիւի թուանշաններու արտադրեալի գումարի տեսքով, զորօրինակ, 2AF316 թիւի համար անհրաժեշտ է կատարել հետեւեալ գործողութիւնները՝
Երկնիշայինին Անցումը
Համակարգիչներու մեծ մասը կը ձեռնածեն երկնիշային տուեալներով, սակայն ատիկա մարդուն համար դժուարութիւններ կը ստեղծէ անգամ համեմատաբար փոքր թիւի երկուային նիշերու մեծաքանակութիւնը: Քանի որ մարդոց մեծ մասին համար սովորական է տասնային համակարգը, առաւել դիւրին է երկնիշայինը տասնվեցայինի, քան տասնայինի փոխարկելը, քանի որ իւրաքանչիւր տասնվեցային նշանը կը փոխարկուի պիտերու ամբողջական քանակութեան (410): Այս օրինակով 11112-ը կ'այլաւորուէ տասնայինի: Քանի որ երկնիշային թիւի իւրաքանչիւր դիրքին կրնայ ըլլայ 1 կամ 0, անոր արժէքը աւելի դիւրին է որոշել աջէն՝ Հետեւաբար՝
Վարին օրինակը կը ցուցնէ երկնիշային թիւի փոխարկումը տասնայինի իւրաքանրիւր նիշը տասնային փոխարկելով եւ արդիւնքները գումարելով՝ Ասոր հետ համեմատած, երկնիշայինէն անցումը կը կատարուի յուրաքանչիւր չորսական նիշերու փոխկերպումով եւ արդիւնքներու գոմարումով՝ Տասնվեցայինէ դէպի երկնիշայինի անցումը կը կատարուի նոյն եղանակով:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հաշուարկման համակարգեր
Ժագ Գոճեան
Կենսագրութիւն
Ժագ Գոճեան ծնած է 9 Փետրուար 1930-ին երաժշտասէր ընտանիքի մը մէջ, Պէյրութ, Լիբանան, Հայրը՝ Հայկ Գոճեան քլարինէթ նուագող էր, եղբայրը՝ Վարուժան հայկ Գոճեանը հանրաճանաչ ղեկեվար էր, իսկ կրտսեր եղբայրը ՝ Միհրան Գոճեանը, միջազգային շրջանակներու մէջ յայտնի ջութակահար է :
Ժագ Գոճեան ապրած է Լիբանան մինչեւ 1970-ականներու կէսերը, այնուհետեւ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի հետեւանքով, ան հաստատուած է Քալիֆորնիա, ուր շարունակած է իր մշակութային գործունէութիւնը քանի մը տասնամեակներ։
Ժագ Գոճեանի ներդրումը երաժշտութեան մէջ
Ժագ Գոճեան յատկանշական ներդրում ունեցած է սփիւռքի արդի հայկական ժողովրդային երաժշտութեան, որ յաճախ կը կոչուի «էսթրատային» զարգացման ջանքերուն մէջ։ Ան ելոյթներ ունեցած է Միջին Արեւելքի, Եւրոպայի, Ամերիկաներու, Աւստրալիոյ եւ Հայաստանի մէջ, ընկերակցելով յայտնի երգիչներու, ինչպէս՝ Մանուէլ Մենենկիչեանին, Ատիս Հարմանտեանին, Փօլ Պաղտատլեանին եւ Գառնիկ Սարգիսեանին։ Ան նաեւ շատ մը երգիչներու համար երաժշտական մշակումներ կատարած է եւ աջակցած է կազմակերպելու անոնց կենդանի կատարումներու։
Ժագ Գոճեանի գործերէն ամենայայտնին է՝ Թաթուլ Այնէճեանի բանաստեղծութեան հիման վրայ յօրինուած «Վերջին Կիրակին», որ կատարուած է քանի մը երգիչներու կողմէ։
Միապետութիւն
Միապետութիւն, պետութեան կառավարման համակարգ է, երբ իշխանութեան գլուխ կանգնած է մէկ անձնաւորութիւն՝ միապետը։ Յաճախ միապետութիւնը ժառանգական է, հետեւաբար տուեալ պետութեան իշխանութիւնը կը պատկանի մէկ գահատոհմի։ Կը զատորոշուին միապետական եւ սահմանադրական միապետական կարգեր։
Հին եւ Միջնադարեան Հայաստանի մէջ
Ըստ Մովսէս Խորենացիի հայոց առաջին միապետը եղած է Հայկեան տոհմէն Պարոյր Սկայորդին։ Հայոց միապետը կրածէ արքայ կամ արքայից-արքայ տիտղոսը, զոր շատ դէպքերու մէջ եղած է հաւասարազօր հռոմեական կեսարին կամ կայսրին։ Հին Հայաստանի արքայատոհմերն են՝ Հայկազունիները, Երուանդունիները,Արտաշէսեանները, Արշակունիները, իսկ Միջնադարեան Հայաստանի մէջ՝ Բագրատունիները եւ Ռուբինեաններ,Հեթումեաններ,Լուսինեանները (Կիլիկիան Հայաստանի մէջ)։ Բացի այդ, հայոց պատմութեան տարբեր ժամանակահատուածներուն եղած են նաեւ տեղական թագաւորական տոհմեր, որոնցմէ են Առանշահիկները, Արծրունիները, Սիւնիները, Կիւրիկեանները եւ այլն։
5 - 9 դդ. պետականութեան բացակայութեան պայմաններուն, հայոց միապետի դերի որոշ մասը, իրենց վրայ կը վերցնէին՝ Հայոց Մարզպանը, Հայոց Իշխանը, Հայոց Իշխանաց իշխանը։ Հայոց միապետը (արքայն) Հայաստանի միահեծան տիրակալն էր զօրքերու գլխաւոր հրամանատարը։ Ան կը նշանակէր եւ պաշտօնազուրկ կ՛ընէր պետական գործակալութիւններու ղեկավարներուն, քրիստոնէութեան ընդունելէն ետք, կը միջամտէր կաթողիկոսի ընտրութիւններուն, կը յայտարարէր պատերազմ, կը կնքէր դաշինք՝ օտար պետութիւններու եւ ցեղերու հետ։ Հայոց Միապետի իշխանութիւնը ժառանգական էր, սովորաբար իշխանութիւնն կ՛անցնէր հօրմէն աւագ որդիին։ Եթէ չկար արու ժառանգ, ապա գահը կարելի էր անցնիլ նաեւ տոհմի իգական ներկայացուցիչներուն։
Ուշ միջնադարուն՝ հայոց միապետութեան կորստէն ետք, միապետի որոշ գործառոյթներ իր վրայ վերցուց հայոց կաթողիկոսը։ Սակայն հայոց միապետի տիտղոսը՝ Հայոց Արքայի տիտղոսը Լուսինեաններէն ժառանգաբար անցաւ Իտալիոյ Սավոեան Արքայատան եւ պահպանուեցաւ մինչեւ մեր օրերը։
Ստորոգութիւն:Միապետութիւն
Վերա Յակոբեան
Վերա Յակոբեան, անուանի ասմուքող եւ հաղորդավար: Ան 89 տարեկան էր:
Կենսագրութիւն եւ գործունէութիւն
Յակոբեան ծնած է Փարաքար: 1946-1951 ուսանած է Երեւանի թատերական  հիմնարկի դերասանական բաժանմունքի Արմէն Գուլակեանի արուեստանոցին մէջ: Ուսումնառութեան տարիներուն մասնագիտական դասընթացքներ ստացած է բեմական խօսքի վարպետներ Հրաչուհի Ջինանեանէն եւ Հայկուհի Գարագաշէն :
1951-ին կը սկսած է աշխատիլ Հայաստանի ռատիոյի եւ հեռատեսիլի պետական խորհուրդի կազմին մէջ: Հաղորդավարական աշխատանքին զուգահեռ զբաղած է ասմունքով:
Անոր անուան հետ կապուած են հայկական հեռատեսիլէն հեռարձակուած առաջին բանաստեղծութիւնները: Բարեկամութիւն հաստատած է հայ մեծերու՝ Սիլվա Կապուտիկեանի, Յովհաննէս Շիրազի, Պարոյր Սեւակի եւ այլոց հետ, դառնալով անոնց բանաստեղծութիւնները առաջին ներկայացնողը:
Հայաստանի ազգային ձայնասփիւռը իր երկրորդ տունը եղած է: Իրեն հետ կապուած է «Երեւանն է խօսում» բառակապակցութիւնը:
1980-ականներուն ասմունքած է սփիւռքահայ բանաստեղծ Մուշեղ Իշխանի բանաստեղծութիւնները: 1972-էն Պելլա Դարբինեանի հետ Լիբանան մենահամերգի երթալէ ետք պարբերաբար ելոյթներով հանդէս եկած է  հայաշատ գաղութներու մէջ` տարածելով հայ քնարերգութեան շունչն ու բարձր արուեստը:
Յօդեր
Յօդ, երկու կամ աւելի ոսկորներու շփման վայր, կը կազմուի ոսկորներու ծայրամասներուն հանդիպումով եւ միացոմով:
Կազմաւորուած աղմը մօտաւորապէս կ'ունենայ 300 ոսկորներ: Մէկ մասը իրար կը միանան ծնունդէ առաջ, իսկ մնացեալը՝ ծնունդէն ետք:
Այս յօդերուն օգնութեամբ մենք կը քալենք, կը շարժինք, կը նստինք, կը կայնինք, կը վազենք, կը գրենք, կը բռնենք, կը նետենք եւ կը ցատկրտենք:
Յօդերը կը դասակարգուին իրենց կառուցուածքային (structural) եւ կատարողական (functional) յատկութիւններուն համաձայն:
Կառուցուածքային Դասակարգում
Կառուցուածքային դասակարգումով կան երեք տեսակ յօդեր՝
Ոսկորներուն ծայրամասերը ծածկուած են աճառային հիւսուածքէ, իսկ յօդապատեանը կազմուած է երկու շերտերէ՝
Յօդաւշային յօդերու շարժումներու տարողութիւնը յօդերու շուրջ գտնուող մկաններու եւ կապաններու պրկուածութենէն եւ թուլութենէն կախեալ է: Այս կապանները եւ մկաններու ձգանները (tendon) ուժգնօրէն կապուած են յօդերուն:
Յօդերու աճառային հիւսուածքը յօդերը կը պաշտպանէ արտաքին զանազան տեսակի հարուածներէ եւ վնասներէ եւ յօդերու շարժումը սահուն կը դարձնէ: Երբ աճառը վնասուի եւ կամ հիւծի՝ յօդերու ոսկորնեը իրար քսուելով կը մաշին եւ յօդաբորբ, յօդացաւ, յօդի ուռեցք եւ անշարժութիւն կը յառաջացնեն:
Կատարողական Դասակարգում
Կատրողական դասակարգումով ունինք՝
Բենիամին Ժամկոչեան
Բենիամին Ժամկոչեան (8 Յուլիս 1895, Հայնի, Արեւմտեան Հայաստան - 13 Յունուար 1984, Պէյրութ, Լիբանան), հայ կրթական գործիչ, մանկագիր, հրապարակախօս։
Ծնած է Տիգրանակերտ շրջանի Հայնի աւանին մէջ (Արեւմտեան Հայաստան)։ Կրթութիւնը ստացած է Խարբերդ ի գերմանական որբանոցին մէջ։ Զօրավար Անդրանիկ ի հրամանատարութեամբ մասնակցած է հայերու ազատագրական պայքարին։ 1919 թուական էն որպէս ուսուցիչ կամ տնօրէն աշխատած է Արեւմտեան Հայաստան ի եւ Լիբանան ի հայկական տարբեր վարժարաններուն մէջ։ 1930-1974 թուական ներուն եղած է Պէյրութ ի Սահակեան Վարժարան ի տնօրէն։ Մանկական երկերով, դաստիարակչական յօդուածներով աշխատակցած է սփիւռքահայ, մասնաւորապէս՝ պէյրութահայ մամուլին հետ։
Անոր «Մանուկը Բնութեան Մէջ» թատերախաղը օփերայի վերածած է Համբարձում Պէրպէրեան ը։ Գրած է Սահակեան վարժարան ի ընդարձակ պատմութիւնը։ Լոյս ընծայած է աշխատութիւն մը իր ծննդավայրի մասին։
Արժանացած է Մեսրոպ Մաշտոց ի անուան մրցանակին, եւ եղած է Լոս Անճելըս ի «Կոլտըն Կէյթ» համալսարանի (Golden Gate University) գրականութեան պատուաւոր տոքթոր ։
Կենսագրութիւն
Բենիամին Ժամկոչեանը ծնած է 1895 թուականին Արեւմտեան Հայաստան ի Տիգրանակերտ շրջանի Հայնի գիւղի, Կարապետ եւ Եսթեր Ժամկոչեաններու ընտանիքին մէջ։ Հազիւ 40 օրուան՝ կորսնցուցած է հայրը։ Մայրը գերդաստանի մեծերուն ստիպմամբ երկրորդ անգամ ամուսնացած է եւ հեռացած իր երկու զաւակներէն։
Երեք տարեկան Բենիամինը եւ իր մեծ եղբայրը կ'աւարտեն Գերմանիայէն եկած, բայց հայերէն լեզուին քաջածանօթ բարեգործականներու հիմնած եւ կառավարած դպրոցը, ապա կ'ուսանին նոյն բարեգործականներուն հիմնած ուսուցչանոցին մէջ (բարձրագոյն մանկավարժական կրթօճախ)։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:8 Յուլիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:13 Յունուարի մահացածներ
Ալեքսանդր Խատիսեան
Ալեքսանդր Խատիսեան (17 Փետրուար 1874, Թիֆլիս, - 10 Մարտ 1945, Փարիզ)՝ հայ քաղաքական գործիչ եւ լրագրող, Հայաստանի առաջին հանրապետութեան առաջին արտաքին գործոց նախարար եւ երկրորդ վարչապետ, շուրջ եօթը տարի եղած է Թիֆլիսի քաղաքապետ։
Ինքնակառավարման, բժշկութեան, տնտեսութեան ու մշակոյթի մասին բազմաթիւ յօդուածներու եւ հայերէնի թարգմանութիւններու հեղինակ։
Երիտասարդ տարիները
Ծնած է 1874-ին, Թիֆլիս, ազնուական ընտանիքի մը մէջ, չորս եղ­բայր­նե­րու երկ­րորդն էր։
1891-ին աւարտած է Թիֆլիսի պետական գիտութիւններու հիմնարկը։ Բժշկութիւն ուսանած է Մոսկուայի եւ Խարկովի համալսարաններուն մէջ։ 1897-ին, գերազանցութեամբ աւարտած է, ստանալով բժիշկի մասնագիտութիւն։
1898-ին մեկնած է արտասահման՝ վերապատրաստուելու լաւագոյն բուժարաններու մէջ։ Այցելած է Իտալիա, Ֆրանսա, Գերմանիա, Լոնտոն, Հռոմ եւ Պալքաններ, խանդավառութիւն ստեղծելով ամէն տեղ եւ ուսուցանած՝ առողջաբանական եւ իրաւական գիտութիւններ, ինչպէս նաեւ՝ քաղաքապետական գործեր վարած է, ինչպէս՝ սպանդանոցներ, հիւանդանոցներ, ջրամատակարարում։
Փարիզի ու Պերլինի մէջ հրապարակած է քանի մը գրքոյկ ու գիրք նուիրուած ջրամատակարարման, քարէ սալարկներու, ժողովրդական տուներու եւ այլն։
Խատիսեան հմուտ էր հայերէնի, ռուսերէնի, անգլերէնի, ֆրանսերէնի, գերմաներէնի ու վրացերէնի։
Կենսագրութիւն
Ինչ կը վերաբերէր արտաքին քաղաքականութեան, կառավարութիւնը կ'որոշէ հարեւան պետութիւններուն հետ սահմանային վէճերը երբեք չլուծել զէնքի միջոցով:
Պետութիւնը կը զարգանար ու կը կատարելագործուէր. շատ բան կը փոխուէր Հայաստանի մէջ. պետական միջոցներով կը կազմակերպուէր աղի արտադրութիւնն ու վաճառքը, բացուած էր Կարս-Պաթում խճուղին, ստեղծուած էր ժողովրդական տնտեսութեան նախարարութիւնը, որուն պաշտօնն էր անմիջականօրէն զբաղիլ տնտեսութեան զարգացմամբ, լուրջ միջոցառումներ կը ձեռնարկուէին կրթական-մշակութային ոլորտներու զարգացման ուղղութեամբ:
Խատիսեանի կառավարութեան օրով էր, որ կը բացուի Հայաստանի համալսարանը: Յովհաննէս Թումանեանի /հայ գրողներու միութեան նախագահ/ դիմումի հիման վրայ հայ գրողներուն, որպէս նպաստ, կը յատկացուի 100 հազար ռուբլի: Կառավարութիւնը մեծ գումարներ կը ծախսէ ներգաղթի վրայ։
Խատիսեանի կառավարութիւնը ձեռնամուխ կ'ըլլայ Լոնտոնի մէջ հայկական դրամներու տպագրութեան:
Կը բացուի երդուեալ դատաւորներու դատարանը:
Խատիսեանի պաշտօնավարութեան վերջին շրջանին Հայաստանի իրավիճակը կրկին անկայուն կը դառնայ, Ատրպէյճանը խորհրդային կը դառնայ, Մայիսին տեղի կ'ունենան ցոյցեր, եւ պոլշեւիկները կ'օգտագործեն այդ ցոյցերը, որուն հետեւանքով կը ստեղծուի կառավարական ճգնաժամ:
Այն ատեն, երբ Վրաստանի մէջ, Ազրպէյճանի պոլշեւիկները կ'ենթարկուէին անողոք հալածանքի, Խատիսեանի կառավարութիւնը անոնց ազատ աշխատելու եւ ապրելու հնարաւորութիւնը կու տայ:
Ինչպէս առաջին հանրապետութեան շատ ղեկավարներ, Խատիսեան եւս, Հայա ստանի խորհրդայնացումէն ետք կը լքէ հայրենիքը:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:17 Փետրուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:10 Մարտի մահացածներ
1880 թուական
1880 թուական, նահանջ տարի, 19րդ դարու 80րդ տարին
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1880 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1880 մահեր
Հոգեբանութիւն
Հոգեբանութիւն, (յունարէն՝ ψυχή՝ հոգի, λόγος՝ միտք, գիտութիւն) գիտական եւ կիրառական գիտութիւն հոգեկանի` որպէս կենսագործունէութեան յատուկ ձեւի զարգացման եւ գործունէութեան մասին :
Գիտական մեկնաբանութեամբ «հոգեբանութիւն» հասկացողութիւնը առաջացած է 16–րդ դարուն: Սկզբնապէս այն կը վերաբերէր յատուկ գիտութեան, որ կը զբաղէր հոգեւոր կամ հոգեկան երեւոյթներու ուսումնասիրութեամբ, այսինքն այնպիսի երեւոյթներու, որոնք մարդը հեշտութեամբ իր գիտակցութեան մէջ կրնան գտնել ինքնադիտման արդիւնքին մէջ։ Աւելի ուշ հետազօտութիւններու ոլորտը նշանակալիօրէն ընդլայնուեցաւ՝ իր մէջ ներառելով անգիտակցական հոգեկան գործընթացները եւ մարդու գործունէութիւնը: 20-րդ դարէն սկսած հոգեբանական հետազօտութիւնները յարմարած են այն երեւոյթներու սահմաններէն, որոնց շուրջ դարեր շարունակ կեդրոնացած էին: Ասոր հետ կապուած «հոգեբանութիւն» հասկացողութիւնը կորսնցուցած է իր սկզբնական, բաւական նեղ իմաստը, երբ այն կը վերաբերէր միայն, մարդու կողմը անմիջականօրէն ընկալուող եւ ապրուող գիտակցութեան երեւոյթներով : «Հոգեբանութիւն» հասկացողութիւնը, համաձայն որոշ տուեալներու, 1590 թուականին առաջադրած է Քոգլենիուսը, իսկ այլ աղբիւրներու համաձայն իմաստին թափանցումը ներմուծած է Քրիսթիան Ուոլֆ 1732 թուականին :
Պատմութիւն
Հոգեբանութեան զարգացման պատմութիւնը պայմանականօրէն կարելի է բաժնել չորս փուլի :
Հոգեբանութեան նախապատմութիւնը կը սկսի հին ժամանակներէն, երբ փիլիսոփաները իրենց աշխատութիւններուն մէջ կը փորձէին պարզել հոգւոյ բնոյթը: Հոգեբանութեան ուսումնասիրումը փիլիսոփայական համահատուածին մէջ կու գայ Եգիպտոսի, Յունաստանի, Չինաստանի, Հնդկաստանի եւ Պարսկաստանի հնագոյն քաղաքակրթութիւններէն : Կ'առաջանայ 17-րդ դարուն՝ կապուած Բնական Գիտութիւններու զարգացման հետ: Մտածելու, զգալու ունակութիւնները կ'անուանէին գիտակցութիւն: Ուսումնասիրման հիմնական մեթոտը կը համարուի ինքնադիտումը եւ փաստերու նկարագրութիւնը: Կ'առաջանայ 20-րդ դարուն: Այս փուլին մէջ կեդրոնական խնդիր կը հանդիսանայ փորձարարական հետազօտութիւններ իրականացնելը եւ այն ամէնուն հետեւիլը, ինչ որ կարելի է դիտել անմիջականօրէն (վարքը, արարքները, մարդոց արտայայտութիւնները):
Կամքը Հոգեբանութեան Տեսանկիւնէն
Կամքը գիտակցութեան կենսագործունէութեան աշխոյժ կողմն է եւ կը բնութագրուի իբրեւ մղում, որ կ'ուղղեկցուի ցանկալի նպատակի հասնելու գիտակցմամբ: Կամքի շնորհիւ, անձը կրնայ նպատակներ առաջադրել, վճիռներ կայացնել եւ անոնց իրականացման համար անհրաժէշտ ջանքեր թափել: Այլ կերպով՝ կամքը որեւէ գործողութեան հանդէպ անձի գիտակցուած պատրաստականութիւնն ու նպատակաուղղուածութիւնն է: Այն անմիջականօրէն կապուած է մտածողութեան եւ սրտաշարժ ոլորտի հետ: Կամքի արտաքին անմիջական դրսեւորումները շարժումներն են, որոնք միաւորուելով՝  գործողութիւններ կը դառնան, իսկ գործողութիւններն ալ կը ձեւաւորեն նպատակաուղղուած գործունէութիւն: Կամքի ներքին դրսեւորումները ամփոփուած են զուտ հոգեկան երեւոյթի՝ կամածին ուշադրութեան մէջ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հոգեբանութիւն
Տարբերական հաւասարումներ
Մաթեմաթիքայի մէջ տարբերական հաւասարումը հաւասարութիւն է, որը կը վերաբերի մէկ կամ քանի մը գործառնութիւններուն կամ կախարկութիւններուն եւ ատոնց ածանցեալներուն: Կիրառութիւններու մէջ գործառնութիւնները գլխաւորապէս կը ներկայացնեն ֆիզիքական մեծութիւններ, ածանցեալները կը ներկայացնեն փոփոխման արագութիւնը եւ տարբերական հաւասարումը կը սահմանէ երկուքին միջեւ յարաբերութիւնները։ Քանի որ այդպիսի յարաբերութիւնները չափազանց տարածուած են, այդ է պատճառը, որ տարբերական հաւասարումները կարեւոր դեր կը խաղան բազմաթիւ բնագաւառներուն մէջ՝ ներառեալ ճարտարագիտութիւն, ֆիզիքա, տնտեսագիտութիւն եւ կենսաբանութիւն: Տարբերական հաւասարման կարգ կը կոչուի տուեալ հաւասարման մէջ մասնակցող ածանցեալներու ամենաբարձր կարգը:
Տարբերական հաւասարումներու ուսումնասիրութիւնը գլխաւորապէս բաղկացած է ատոնց լուծումներու ուսումնասիրութիւնէն (հաւասարմանը բաւարարող գործառնութիւններու բազմութիւնը), եւ ատոնց լուծումներու յատկութիւնները։ Միայն պարզագոյն բանաձեւերն են լուծելի որոշակի բանաձեւերով։ Այնուամենայնիւ տուած հաւասարման լուծումներու շատ յատկութիւններ կարող են որոշուիլ, առանց ատոնք ճշգրիտ հաշուարկելու։ Եթէ լուծումներու համար վերջնական արտայայտութեան ձեւը անիրականալի է, ապա լուծումները կարող են թուային դարձնել կամ մօտեցնել համակարգիչներու օգնութեամբ։ Տինամիք համակարգերու տեսութիւնը շեշտը կը դնէ տարբերական հաւասարումներով նկարագրուած համակարգերու որակական վերլուծութեան վրայ, մինչդեռ մշակուեր են բազմաթիւ թուային մեթոտներ՝ տուեալ ճշգրտութեամբ լուծումներ գտնելու համար:
Պատմութիւն
Տարբերական հաւասարումները առաջին անգամ ի յայտ եկան Իսահակ Նիւթոնի եւ Լայպնից Գոթֆրիտ կողմէն հաշուարկներու կիրառման հետ։ Իր 1671 թուականին գրած «Methodus fluxionum et Serierum Infinitarum» բաժնի 2-րդ գլխուն մէջ Իսահակ Նիւթոնը թուարկեր է երեք տիպի Տարբերական հաւասարումներ։
Այս բոլոր հաւասարումներուն մէջ, y-ը անյայտ գործառնութիւն է x-էն (կամ x_1 եւ x_2-էն), իսկ f-ը տուած գործառնութիւն է։
1695 թուականին Պերնուլին առաջարկեց Պերնուլիի Տարբերական հաւասարումը։ Այն սովորական Տարբերական հաւասարում է՝
այն պարզեցնելով Լայպնիցը յաջորդ տարի գտաւ լուծումները։f
1822 թուականին, Ֆուրիէն հրապարակեց ջերմութեան հոսքի վերաբերեալ իր աշխատանքը Théorie analytique de la chaleur (Ջերմութեան վերլուծական տեսութիւն), որուն մէջ ան Նիւթոնի սառեցման օրէնքի իր հիմնաւորումը տուաւ, այն է, որ ջերմութեան հոսքը երկու յարակից մասնիկներու (molecules) միջեւ, համամասն է անոնց ջերմաստիճանի ծայրայեղ փոքր տարբերութեանը: Այս գիրքին մէջ ներառուած է ջերմութեան հաղորդիչ տարածումի (diffusion) համար Ֆուրիէի ջերմահաղորդակցութեան հաւասարման առաջադրանքը։ Այս մասնակի Տարբերական հաւասարումը այժմ կը դասաւանդուի մաթեմաթիքական ֆիզիքա ուսումնասիրող իւրաքանչիւր ուսանողի։
Օրինակ
Որոշ դէպքերուն, այս տարբերական հաւասարումը (շարժման հաւասարում) կարող է բացայայտ լուծում ունենալ։
Իրական աշխարհի խնդրի կաղապարման մէջ տարբերական հաւասարման օգտագործման օրինակը՝ կը ներկայացնէ օդի մէջ գնդակի անկման աարագութեան որոշումը, հաշուի առնելով միայն ծանրութիւնը եւ օդի դիմադրութիւնը: Գնդակի ծանրութեան ուժի արագացումը դէպի երկիր այդ ձգողականութեան ուժի արագացումն է հանած օդի դիմադրութեան ուժը։ Ձգողականութիւնը կը համարուի հաստատուն, իսկ օդի դիմադրութիւնը կարելի է կաղապարել որպէս գնդակի արագութեանը համեմատական։ Այս կը նշանակէ որ գնդակի արագացումը, ինչ որ անոր արագութեան ածանցեալն է, կախուած է արագութիւնէն (իսկ արագութիւնը կախուած է ժամանակէն)։ Արագութիւնը որպէս ժամանակի գործառնութիւն ներկայացնելը կը ներառէ դիֆերենցիալ տարբերական հաւասարման լուծման եւ անոր ստոյգ ըլլալուն։
Տեսակներ
Տարբերական հաւասարումներ կարելի է բաժնել քանի մը տեսակներու։ Բացի ինքնին տարբերական հաւասարման յատկութիւններու նկարագրութիւնէն, Տարբերական հաւասարումներու այս դասակարգումը կարող է օգնել լուծման ընտրութեան հարցի մէջ։ Սովորաբար օգտագործուող տարբերակներն են՝ սովորական/մասնակի, գծային/ոչ գծային եւ համասեռ/տարասեռ: Այս ցուցակը հեռու է սպառիչ ըլլալէն, կան Տարբերական հաւասարումներու շատ այլ յատկութիւններ եւ ենթադասեր, որոնք կարող են շատ օգտակար ըլլալ յատուկ բնագիրներուն մէջ։
Սովորական Տարբերական հաւասարումներ
Սովորական Տարբերական հաւասարումները, հաւասարումներ են, ուր անյայտները մէկ փոփոխականի գործառնութիւններ են, ընդ որում հաւասարման մէջ կը մասնակցին ոչ միայն անյայտ ֆունկցիաները այլեւ այդ գործառնութիւններու ածանցեալները։
Սովորական Տարբերական հաւասարման տեսքը ընդհանուր դէպքի մէջ հետեւեալն է՝ որտեղ ~y=y(x) անյայտ գործառնութիւնն է, ~x անկախ փոփոխականը, ~n կը կոչուի տարբերական հաւասարման կարգ։
Սովորական Տարբերական հաւասարումներու առաջին հետազօտութիւնները կատարուեր են 17 դարու վերջաւորութեան Ի. Նյուտոնի եւ Գ. Լեյբնիցի կողմէն։
Սովորական Տարբերական հաւասարումները լայն կիրառական նշանակութիւն ունին մեքենագիտութեան մէջ, աստղագիտութեան, ֆիզիքայի մէջ, քիմիայի եւ կենսաբանութեան շատ խնդիրներու մէջ։ Այս կը բացատրուի այն բանով, որ շատ յաճախ բնական երեւոյթները կ'ենթարկուին օրէնքներու, որոնք կը գրուին սովորական տարբերական  հաւասարումներու տեսքով։ Օրինակ, Նյուտոնյան մեքենագիտութեան օրէնքները թոյլ կու տան նիւթական կէտերու համակարգի շարժման նկարագրման մեքենական խնդիրը բերել սովորական տարբերական հաւասարման լուծումները գտնելու մաթեմաթիքական խնդրին։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գիտութիւն
Մատթէոս Մամուրեան
Մատթէոս Մամուրեան, արեւմտահայ հրապարակագիր, մանկավարժ, վիպասան եւ լրագրող։
Կենսագրութիւն
Մատթէոս Մամուրեան ծնած է Իզմիր (Զմիւռնիա)։ Նախնական ուսումը ստացած է տեղւոյն Մեսրոպեան դպրոցը, իսկ միջնակարգ ուսումը՝ Փարիզի Մուրատեան վարժարանին մէջ։ Կը վերադառնայ Իզմիր, ուր դպրոց մը հիմնելու իր ճիգերը կը ձախողին հակառակորդներու պատճառաւ։ Կ'անցնի՝ որպէս տնօրէն, Հասգիւղի Ներսէսեան վարժարան եւ կ'աշխատակցի «Մասիս»ին։ 1857–ին կը մեկնի Լոնտոն, ուր կը գրէ «Անգլիական Նամականի»ն։
Ունեցած է ազգային եւ հանրային ծաւալուն գործունէութիւն։ 1861–էն մինչեւ 1868 թուական կը վարէ Պոլսոյ հայոց պատրիարքարանի դիւանապետի պաշտօնը։ Ապա զինք կը գտնենք Իզմիր, որպէս Ս. Մեսրոպեան դպրոցի տեսուչ։ 1871–ին կը հիմնէ «Արեւելեան Մամուլ»ը ։, որ մեծ դեր կ՛ունենայ արեւմտահայոց մտաւորական կեանքին մէջ եւ զոր կը խմբագրէ մինչեւ իր մահը։
1899–ին մեծ շուքով կը տօնուի իր գրական գործունէութեան յիսնամեայ յոբելեանը։ Մամուրեան կը մահանայ 1901–ին։
Գրական ոճ
Մամուրեանի լեզուն չէ՛ թօթափած գրաբարի ազդեցութիւնը, ինչ որ կը ցոլացնէ իր ժամանակը։ Սակայն իր ոճին մէջ ակնյայտ է գրական ճաշակն ու արտայայտութիւններու բծախնդրութիւնը։ Ան կը հանդիսանայ «արեւմտահայ վէպ»ի՝ ընդհանրապէս, եւ «հայ ռոմանթիք վէպ»ի՝ մասնաւորապէս, հիմնադիրներէն ու լաւագոյն ներկայացուցիչներէն՝ Աբովեանի, Պռօշեանցի, Րաֆֆիի, Ծերենցի եւ այլոց կողքին։
Թարգմանութիւն
Անթուան Ֆրանսուա Փրեւու Աբբա Փրեւու «Անիծեալն» վէպի հեղինակ: Հայերէնի թարգմանած է Մատթէոս Մամուրեան,Հրատարակութիւն՝ Տիգրան Յարութիւն Տէտէեան 1875, Զմիւռնիա: )
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1830 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1901 մահեր Ստորոգութիւն:17 Հոկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:2 Յունուարի մահացածներ Ստորոգութիւն:Զմիւռնիա ծնածներ Ստորոգութիւն:Զմիւռնիա մահացածներ Ստորոգութիւն:Արեւմտահայ արձակագիրներ Ստորոգութիւն:Արեւմտահայ վիպասաններ Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ազնիւ Հրաչեայ
Ազնիւ Հրաչեայ (բուն անունով Ազնիւ Մինասեան, ), պոլսահայ դերասանուհի։
Կենսագրութիւն
Մինասեան՝ 1869 թուականին բեմ բարձրանալով, իբրեւ բեմական անուն ընտրած է «Հրաչեայ» մականունը ։ Ան խաղցած է նշանաւոր թատրոններու մէջ, ինչպէս՝ Կ.Պոլսոյ «Արեւելեան թատրոն»ը, Պետրոս Մաղաքեանի գլխաւորած «Արեւելեան», ապա՝ Յակոբ Վարդովեանի «Օսմանեան» թատերախումբերը: Խաղցած է պատմահայրենասիրական ողբերգութիւններու, իտալական, ֆրանսական ներկայացումներու մէջ, իսկ 1880-ական թուականներուն բեմ բարձրացած է Թիֆլիսի հայկական թատերախումբին հետ։
1896 թուականին իր զաւակներով գաղթած է Թիֆլիս։ Այնուհետեւ, նիւթական ծանր վիճակին պատճառով տեղափոխուած է Պաքու՝ Պերճուհի դստեր քով, որ հոն ամուսնացած էր: Ազնիւ Հրաչեայ իր յուշերը գրած է Պաքուի մէջ:
Մահ
Ծանր հիւանդութեան պատճառով տեղափոխուած է Դիլիջան, ուր իշխանուհի Մարիամ Թումանեանի ամարանոցին մէջ դերասանուհին խնամած են Դիլիջանի համքարական ընկերութեան կողմէ երկու բուժքոյր՝ Անահիտ Աղաջանեանը եւ Վարսենիկ Զաքարեանը ։
Մահացած է Դիլիջան, նոյն համքարական ընկերութիւնը կազմակերպած է անոր յուղարկաւորութիւնը, իսկ տեղւոյն դարբինները, իրենց իսկ նախաձեռնութեամբ, անոր գերեզմանին շուրջը երկաթեայ ցանկապատ մը սարքած եւ վրան փակցուցած են երկաթատառ տապանագիրը.
Յետագային, Դիլիջանի թատերական ընկերութիւնը դերասանուհիի գերեզմանին վրայ կանգնեցուցած է սեւ մարմարեայ յուշաքար մը, ուր զետեղուած է Ազնիւ Հրաչեայի կիսադէմը՝ կերտուած ճերմակ մարմարով :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասանուհիներ
Մամոնա
Մամօնան (Մամոնա), Նոր Կտակարանի մէջ նկարագրուած հարստութեան և ագահութեան դևն է որ կը յիշուի Մատթէոսի Աւետարանի 6-րդ գլխու 19-21 և 24 համարներուն մէջ, իսկ Ղուկասու Աւետարանի 16-րդ գլխու 3 համարին մէջ։
Սլաւ դիցաբանութեան մէջ Մամօնան կը ներկայացուի վայրի կնոջ կերպարաքով, որ մարդկանց կը մոլորեցնէ թէ բառացիօրէն և թէ փոխաբերաբար։ Ան օգնական է Ծիեվոնա աստուածուհիին։
Ներկայիս, մամօնա բառը կը գործածուի տարբեր լեզուներու մէջ, ինչպէս Լեհերէնի մէջ՝ ուր կը գործածուի բացասական կերպով նկարագրելու դրամը։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Նոր Կտակարան
Արաբական Խալիֆայութիւն
Արաբական խալիֆայութիւն (արաբերէն՝ الدولة العربية` արաբական պետութիւն), իսլամադաւան պետութիւն՝ միջնադարուն (632-1258)։ Յառաջացած է իսլամական նուաճումներուն իբրեւ արդիւնք՝ Է. դարու առաջին կիսուն։ Կը ղեկավարէին իսլամութեան հիմնադիր Մուհամմէտ մարգարէին (570-632) յաջորդները կամ փոխանորդները (արաբերէն՝ خليفة՝ խալիֆա)։ 762-ին հիմնուած է մայրաքաղաք Պաղտատը, որուն անունով պետութիւնը կոչուած է նաեւ Պաղտատի խալիֆայութիւն։
Արաբական խալիֆայութիւնը ունեցած է երեք հիմնական շրջաններ՝ Բարեպաշտ խալիֆաներու պետութիւն (արաբերէն՝ الخلافة الرشيدون՝ ալ-խիլաֆա ալ-ռաշիտուն, 632-661), Օմայեան խալիֆայութիւն (արաբերէն՝ الدولة الأموية, ալ-տաուլա ալ-ումաուիյյա, 661-750) եւ Աբասեան խալիֆայութիւն (արաբերէն՝ الدولة العباسية, ալ-տաուլա ալ-աբասիյյա, 750-1258)։
Խալիֆայութեան տարածութիւնը ներառած է երեք ցամաքամասերէն մեծ հատուածներ։ Հիւսիսէն՝ անոր սահմանները հասած են Կովկասեան լեռներուն ու Միջին Ասիոյ, հարաւէն՝ Հնդկական ովկիանոսին ու Սահարա անապատին: Արեւմուտքէն պետութեան մէջ ընդգրկուած էին Իպերական թերակղզին ու Մարոքը, արեւելքէն՝ Ինտոս գետ ին հովիտն ու Աֆղանիստանը։ Այսպիսով՝ ան կը ներառէր հսկայական տարածութիւն մը՝ Հայկական լեռնաշխարհը, Իրանական բարձրաւանդակը, Միջին Ասիան (Կեդրոնական Ասիա), արեւմտեան Հնդկաստանը, Արաբական թերակղզին, Հիւսիսային Ափրիկէն եւ մասամբ՝ Հարաւային Եւրոպան։ Այսօր այդ տարածքներուն մէջ գոյութիւն ունին շուրջ 4 տասնեակ ազգային պետութիւններ։
Մատինայական Համայնքը
Արաբական խալիֆայութեան պատմութիւնը կը սկսի Մատինայէն՝ (արաբերէն՝ المدينة المنورة` լուսաւորեալ քաղաք) ձեւաւորուած իսլամադաւան համայնքէն։ 610-ին քառասունամեայ Մուհամմէտ կը սկսի քարոզել իսլամութիւնը, որուն համար տարիներ ետք կը ստիպուի լքել հայրենի Մեքքա (արաբերէն՝ مكة المكرمة՝ պատուարժան Մեքքէ), իսկ 622-ին, գաղափարակիցներուն հետ վերջնականապէս կը հաստատուի Մատինայի մէջ։ Այդ թուականը ծանօթ է իբրեւ Հիժրա յի թուարկութեան սկիզբ։
Մատինայական համայնքը կը դառնայ իսլամական պետութեան կորիզը, ուր հաստատուելով՝ Մուհամմէտ մարգարէ իր ազդեցութիւնը կը տարածէ Արաբական թերակղզիին վրայ։ Մեքքեցիներուն դէմ քանի մը յաղթանակ տանելէ ետք՝ 630-ին ան կը վերադառնայ հայրենի քաղաք։ Երկու տարի ետք մարգարէն կը մահանայ, եւ իրեն կը յաջորդէ առաջին բարեպաշտ խալիֆան, իր զինակիցը՝ Ապու Պաքրը։ Ան իսլամութիւնը ընդունող առաջին անձն էր եւ մարգարէին կենդանութեան երբեմն ինք կը կատարէր Ուրբաթօրեայ աղօթքները։ Ապու Պաքրի դուստրը՝ Այիշան, մարգարէին երկրորդ կինն էր։
632-ին Մատինայի մէջ խալիֆա կը հռչակուի Ապու Պաքրը ու կը սկսի Բարեպաշտ խալիֆաներու ժամանակաշրջանը։
Բարեպաշտ Խալիֆաները
Իսլամական առաջին պետութեան պատմութեան առաջին շրջանին կառավարած են չորս «բարեպաշտ» խալիֆաներ (արաբերէն՝ الخلفاء الرشيدون՝ ալ-խուլաֆա ալ-ռաշիտուն)։ Անոնք էին՝ Մուհամմէտ մարգարէին զինակիցները եւ բարեկամները Ապու Պաքր (632-634), Օմար իպն ալ Խաթթապ (634-644), Օսման իպն Աֆֆան (644-656) եւ Ալի իպն Ապի Թալեպ (656-661)։ Առաջին երեքին օրերուն, մայրաքաղաքը կը շարունակէր մնալ Մատինան, իսկ Ալիի օրերուն՝ Մեքքա. թէեւ քաղաքական կեդրոնը կը համարուէր Միջագետքը (Իրաք)։
Բարեպաշտ խալիֆաները մարգարէին յաջորդներն էին։ Անոնք կ'ընտրուէին իսլամական համայնքին կողմէն եւ կը հանդիսանային համայնքին հոգեւոր եւ աշխարհիկ առաջնորդները։ Անոնց իշխանութեան տարիներուն Արաբական խալիֆայութիւնը դուրս կու գայ թերակղզիին սահմաններէն եւ կը ներառէ հարեւան ու հեռաւոր տասնեակ երկիրներ։ Արաբները կը յաջողին յաղթել Մերձաւոր Արեւելքի երկու կայսրութիւններուն՝ պատերազմէն թուլցած Բիւզանդական կայսրութեան եւ Սասանեան Պարսկաստանին։ Անոնցմէ առաջինին տարածութիւնը կը կրճատուի չորս անգամ՝ արաբներուն զիջելով Արեւելեան Միջերկրականը եւ Հիւսիսային Ափրիկէն, իսկ երկրորդը կը վերանայ աշխարհի քաղաքական քարտէսէն։ Արաբներուն կ'ենթարկուին նաեւ Հնդկաստանի որոշ նահանգներ՝ Ինտոս գետին ափը, Միջին Ասիան, Հայկական լեռնաշխարհն ու Կովկասը, աւելի ուշ՝ Ը. դարու սկիզբը՝ Սպանիան։
Առաջին բարեպաշտ խալիֆան՝ Ապու Պաքր, մարգարէին երկրորդ կնոջ՝ Այիշային հայրն էր, եւ անոր հաւատարիմ զինակիցը։ Ան ծնունդով Մեքքէէն էր։ Մուհամմէտի մահէն ետք հիասթափուած արաբական ցեղերը վերստին կը վերադառնան հեթանոսութեան։ Կարեւոր էր Ապու Պաքրի տարած աշխատանքը՝ վերստին միաւորելու Արաբական թերակղզին, եւ ստեղծելու արաբական պետութիւն մը՝ իսլամութեան կանաչ դրօշին ներքեւ։ Անոր մահէն ետք, արաբական իսլամադաւան համայնքը իր ղեկավար մարգարէին յաջորդ կ'ընտրէ Օմար իպն ալ Խաթթապը, որ կ'իշխէ 10 տարի (634-644)։ Ան եւս Մուհամմէտի զինակիցներէն էր եւ սերած էր Ալ Քուրէյշ ցեղէն։ Անոր իշխանութեան տարիներուն արաբները բազմաթիւ արշաւանքներ կատարած են հարեւան ու հեռաւոր երկիրներու վրայ։ Կարեւոր էր 638-ին Երուսաղէմի գրաւումը, ապա՝ Բիւզանդական կայսրութենէն ասիական ու հիւսիս-ափրիկեան տարածքներու գրաւումը։ 642-ին Նեհավենտի ճակատամարտին արաբները կը կործանեն Սասանեան պետութիւնը եւ կը նուաճեն Իրանը եւ Իրաքը։ Այդ ընթացքին անոնք երկու անգամ (640, 642) կ'արշաւեն Հայաստան։
644-ին, Օմարի մահէն ետք, խալիֆա կ'ընտրուի Օսմանը։ Ան Մուհամմէտի առաջին զինակիցներէն էր, եւ իր չորս դուստրերէն երկուքին ամուսինը։ Պատմութեան մէջ ծանօթ է նաեւ «Երկու լոյսերու տիրակալ» (արաբերէն՝ ذو النّورين՝ զու ան-նուրէյն) անունով։ Շարունակուած են նուաճողական արշաւանքները դէպի Միջին Ասիա եւ Հնդկաստան եւ դրուած՝ նորաստեղծ կայսրութեան կառավարման հիմքերը։ Նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ Ղուրանը անգիր յիշող եւ Մուհամմէտը ճանչցող մարդոց թիւը հետզհետէ կը նուազէր, եւ նոր կրօնը կրնար վտանգի ենթարկուիլ, Օսման կը հրամայէ գրի առնել Ղուրանի սուրբ գիրքը։ Օսման խալիֆ բնական մահով չի մահանար. յառաջացած տարիքին զինք կը սպաննեն իր տան մօտ՝ 656-ին։
656-ին խալիֆա կ'ընտրուի Ալի իպն Ապի Թալէպ։ Ան Մուհամմէտի հօրեղբօր՝ Ապու Թալէպի որդին էր. երեք տարեկանէն կ'ապրէր անոր տունը։ Մուհամմէտ տղայ զաւակ չունէր, եւ Ալին կը սիրէր իր հարազատ զաւկին պէս։ Ալի առաջիններէն էր, որ իսլամութիւնը ընդունած էր, եւ բազմիցս մարտի դաշտ գացած։ Ան ամուսնացած էր մարգարէին ամէնէն կրտսեր աղջկան՝ Ֆաթիմային հետ, շարունակելով մարգարէին սերունդը։ Շատեր Ալիին ընտրութիւնը կը համարէին ճիշդ եւ արդարացի։ Սակայն Ալի եւս երկար կեանք մը չ'ունենար, եւ 661-ին կը սպաննուի։ Ալիին մահէն ետք, իսլամութիւնը կը ճիւղաւորուի երկու մասի. անոր սատարողները կը փափաքին խալիֆա ընտրել իր որդիները՝ Հուսէյնն ու Հասանը, սակայն խալիֆա կը դառնայ Ասորիքի արաբ կառավարիչ Մուաւիան։ Միւսները կը հաստատեն չորս խալիֆաներուն ընտրութիւնը եւ Մուաւիային՝ խալիֆա դառնալն ու Օմայեան տոհմին հիմնումը (661-750)։ Առաջինները կը ճանչցուին իբրեւ Ալիին կուսակիցները (արաբերէն՝ شيعة علي՝ շիաթ Ալի) կամ Շիաներ, իսկ միւսները՝ Սիւննիներ՝ Մուհամմէտ մարգարէին եւ զինակիցներուն վարքը լուսաբանող գիրքին՝ Սիւննայի անունով (արաբերէն՝ سنة)։
Օմայեան Խալիֆայութիւնը
Օմայեան տոհմը Արաբական խալիֆայութեան մէջ իշխած է շուրջ մէկ դար (661-750)։ Անիկա առաջին ժառանգական ազնուատոհմն էր, որ ստեղծուած էր վերջին բարեպաշտ խալիֆային՝ Ալի իպն Ապի Թալէպի եւ Դամասկոսի արաբ կառավարիչ Մուաւիայի միջեւ տեղի ունեցող պայքարին իբրեւ արդիւնք։ Մուհամմէտի զինակիցներէն Տալհան, ալ-Զուպէյրը, սպաննուած խալիֆա Օսմանին հօրեղբօրորդին, Սուրիոյ կառավարիչ Մուաւիան, Այիշան՝ Ապու Պաքրին դուստրը եւ Մուհամմէտին ամէնէն սիրելի կինը կը հրաժարէին Ալին ճանչնալ իբրեւ օրինական խալիֆա։ Այս երեւոյթը աւելի կը շեշտէ Մուաւիային ազդեցութիւնը իսլամական տարածքին մէջ։ Սկզբնական շրջանին յաջողութիւնը Ալիին կողմն էր, սակայն Մուաւիա եւս զգալի ռազմական ուժ ունէր եւ չէր պատրաստուած յանձնուելու։ Ալի իր նստավայրը կը տեղափոխէ Իրաք՝ Քուֆա, ուրկէ կը սկսի պայքարիլ սուրիացիներուն դէմ։
Մուաւիա իրեն ժառանգորդ կը նշանակէ իր որդին՝ Եազիտ Ա.-ը (680-683)։ Ազնուատոհմական-ժառանգական սկզբունքը կը դառնայ արաբական բոլոր պետութիւններուն կառավարման միակ ձեւը։ Մուաւիա կը յաջողի հնազանդեցնել ոչ միայն շիաներն ու խարիժիները, այլեւ Արաբիոյ վերնախաւը։ Եազիտին կը յաջորդէ Մուաւիա Բ., որ սակայն ժանտախտի զոհ կը դառնայ։ Յաջորդ խալիֆան կ'ընտրուի Մրուան իպն ալ-Հաքիմը եւ գահը Օմայեաններու Ապու Սուֆեանի ճիւղէն կ'անցնի Մրուանեան ճիւղին։ Մրուանի որդին՝ Ապտ ալ-Մալիք (685-705), կը շարունակէ նախորդներուն նուաճողական քաղաքականութիւնը։ Ապտ ալ-Մալիքի օրով կը սկսի նաեւ Հայաստանի նուաճումը։ Արաբները կը գրաւեն Հայաստանը, ապա Վիրքը, Աղուանքը եւ մերձակայ տարածքները։ Նուաճուած տարածքներուն մէջ 701-ին անոնք կը ստեղծեն նոր վարչական տարածք մը՝ Արմինիա կուսակալութիւնը՝ Դուին կեդրոնով։ Մինչ այդ Հայաստան կ'ընդունէր արաբներուն գերիշխանութիւնը՝ Դամասկոսի պայմանագիրով (652), սակայն կը պահպանէր իր ինքնուրոյնութիւնը։ Ապտ ալ-Մալիքի որդին եւ յաջորդը՝ Ուալիտ 711-716 թուականներուն կը նուաճէ Սպանիան, որմէ ետք, արաբական նուաճումները Եւրոպայի մէջ կանգ կ'առնեն։ Արեւելքի մէջ 713-715 թուականներուն արաբական իշխանութեան կ'ենթարկուի Միջին Ասիան։
Ը. դարու 20-30-ականներէն կը սկսի տնտեսական վիճակին վատթարացումը՝ պետական գանձարանին եկամուտին չգոյութեան պատճառով։ Արաբները արդէն նուաճած էին այն, ինչ որ հնարաւոր էր եւ այլեւս եկամուտի աղբիւր չկար։ Օմայեաններէն վերջնականապէս երես կը դարձնէ Մեքքէի եւ Մատինայի արաբական վերնախաւը։ Միայն 744-ին գահ կը բարձրանայ չորս խալիֆա՝ Ուալիտ Բ. (743-744), Եազիտ Գ.(744), Իպրահիմ (744) եւ վերջապէս Օմայեան վերջին խալիֆա՝ Մրուան Բ. (744-750)։ Օգտուելով խալիֆայութեան ներքին դժուարութիւններէն, շիաները կ'աշխուժանան, կ'ապստամբին Միջին Ասիոյ (721-728) եւ Սուրիոյ բնակիչները (744-745), Իրաքի խարիժիները եւ Արմինիան (748-750)։
Այսպիսով ամբողջ խալիֆայութիւնը կը համակուէր ապստամբական շարժումներով եւ Օմայեանները տապալելու համար անհրաժեշտ էր վճռական հարուած մը, զոր կը հասցնեն Աբասեանները՝ Մուհամմէտ մարգարէի հօրեղբօր՝ աբասի ժառանգները։ Օմայեաններուն իրաւունքները ժխտելով, կը յայտարարեն, որ իրենք են միակ օրինական կառավարիչները եւ 747-ին ապստամբութեան դրօշ կը պարզէ Մերվի Ովասիսը։ Ան կը ղեկավարէր ծագումով պարսիկ Ապու Մուսլիմը։ Անոր հրամանով սեւ հագուստներ հագած ապստամբները 9 Յունիսի վաղ առաւօտեան խարոյկ կը վառեն եւ սեւ դրօշներ կը բարձրացնեն։ Սեւը այդ օրերէն կը դառնայ Աբասեաններուն պաշտօնական գոյնը։ Անոնք կը գրաւեն ամբողջ Իրանը եւ կը շարժին դէպի Իրաք եւ կը գրաւեն Քուֆան։ Օմայեաններու եւ Աբասեաններու միջեւ վճռական ճակատամարտը տեղի կ'ունենայ 750-ին Միջագետքի մէջ՝ Մեծ Զաբ գետի ափին, ուր Օմայեանները պարտութիւն կը կրեն եւ Մրուան կը փախչի Եգիպտոս։ Օմայեան տոհմը, որ 90 տարուան պատմութիւն ունէր, կը տապալի։
Աբասեան Խալիֆայութիւն
Աբասեան խալիֆայութեան հիմնադիրն է Ապու ալ-Աբաս (750-754), որ սերած է Մուհամմէտ մարգարէի հօրեղբայր Աբասի գերդաստանէն։ Ան այս տոհմին ամէնէն երկարակեացն էր (750-1258)։ Ապու ալ-Աբաս խալիֆա կը հռչակուի 749-ին, երբ ապստամբները մուտք կը գործեն Իրաքի Քուֆա քաղաքը։ Ան ինքզինք կը կոչէ «առատաձեռն» (արաբերէն՝ السفّاح՝ ալ-սաֆահ)։ Օմայեաններէն միայն մէկը, որ յաջողած էր կենդանի մնալ՝ Ապտ ալ-Ռահման իպն Մուաւիա, կը փախչի Սպանիա, ուր 756-ին կը հիմնէ Քորտոպա յի Օմայեան խալիֆայութիւնը։
Օմայեաններու տոհմին բնաջնջումէն ետք Սուրիա ընդվզում կը յայտնէ, որ պետութեան կեդրոնը Իրաք տեղափոխուելէն ետք վերածուած էր սովորական նահանգի մը։ Յարաբերութիւնները կը լարուին նաեւ շիաներուն հետ, որոնք կ'օգնէին Աբասեաններուն՝ Օմայեաններու դէմ պայքարին։ Թշնամիներուն յաղթելով՝ Ապու ալ-Աբաս յաջողութեամբ գահը կը ժառանգէ եղբօրը՝ Ապու Ժահֆար ալ-Մանսուրին (754-775)։ Անոր անուան հետ կապուած է նաեւ Պաղտատի կառուցումը 762-ին։ Նոր մայրաքաղաքը կը կոչուի «Մատինաթ ալ-Սալամ» (արաբերէն՝ مدينة السلام)՝ «խաղաղութեան քաղաք»։ 786-ին գահ կը բարձրանայ ալ-Մանսուրի յայտնի թոռը՝ Հարուն ալ-Ռաշիտ (786-809)։ Նոր խալիֆային օրով պետութիւնը կը հասնի հզօրութեան գագաթնակէտին։ Ան առաջին խալիֆան էր, որ կը փարի իսլամ հոգեւոր առաջնորդներու աջակցութեան եւ քաղաքական օժանդակութեան՝ անոնց մեծ հողաբաժիններ եւ կալուածներ տալով։ Ան ունէր երկու որդի՝ Մամունն ու Ամինը։ Առաջինին մայրը պարսկուհի հարճ էր, միւսինը՝ արաբ ազնուական։ 799-ին գահաժառանգ կը նշանակուին զոյգ որդիները. Ամին՝ Իրաքի, Սուրիոյ, Արաբիոյ, Եգիպտոսի եւ Հիւսիսային Ափրիկէի կառավարիչ, իսկ Մամուն՝ Իրանի, Միջին Ասիոյ, Աֆղանիստանի ու արեւմտեան Հնդկաստանի։ Ամին իրաւունք չունէր Մամունը զրկելու այդ պաշտօնէն, վերջինս ալ պէտք էր հաւատարիմ մնար Ամինի։ Այսպիսով ան խալիֆայութիւնը կը բաժնէ երկու մասի, որոնցմէ իւրաքանչիւրը ունէր իր կառավարիչն ու մայրաքաղաքը՝ Պաղտատը եւ Մերվը։ Հարուն ալ-Ռաշիտ կը զոհուի 809-ին՝ Թուս քաղաքին մօտ, որ ուղեւորուած էր՝ ճնշելու միջինասիական ապստամբութիւնը։
Մամուն Ամինը կ'ընդունի իբրեւ խալիֆա եւ անոր հաւատարմութեան երդում կու տայ։ Ամին 810-ին գահաժառանգ կը նշանակէ ոչ թէ Մամունը, այլ իր որդին։ Մամուն կը յայտնէ իր անհամաձայնութիւնը, որուն համար Ամին հրովարտակով մը կը յայտարարէ անոր արեւելեան շրջաններու փոխարքայի պաշտօնէն զրկելը։ Մամուն չ'ընդունիր անոր որոշումը։ Եղբայրներու միջեւ պատերազմի ընթացքին Մամունի զօրքերը կը շրջապատեն Պաղտատը։ Ամին կը յայտարարէ, որ պատրաստ է հրաժարիլ գահէն յօգուտ Մամունի։ 813-ին Պաղտատ կը գրաւուի, իսկ Ամին կը սպաննուի։ Գահը կ'անցնի Մամունի (813-833)։
Պետութեան թուլացում եւ անկում
Թ.-Ժ. դարերուն խռովութեան ալիք մը կը բարձրացնեն Եգիպտոսի արաբ եւ ղպտի բնակիչները։ 816-837 թուականներուն խալիֆայութիւնը հիմնայատակ կը ցնցէ Բաբեկի ապստամբութիւնը Ատրպատականի մէջ, որ արագ կը տարածուի։ Հերթական գիւղացիական ընդվզումներուն մէջ յատկապէս աչքի կը զարնէ ստրուկ-սեւամորթերու ապստամբութիւնը, որ կը տեւէ շուրջ 15 տարի (869-883)։