cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Շարոյր, Յետստամոքսային Գեղձ
Սուր բորբոքում
Շարոյրի սուր բորբոքումը լուրջ հիւանդութիւն մըն է, որ կրնայ մտահոգիչ հետեւանքներ ունենալ: Անիկա կը յառաջանայ ընդհանրապէս մաղձալեարդային բորբոքումէ մը ետք եւ մեծ քանակութեամբ ալքոլի սպառումով: Բորբոքումը կը հարուածէ շարոյրի երկու բաժիններն ալ՝ ներծորան եւ ծորանային բաժինները: Շարոյրի սուր բորբոքումը սկզբնաւորութեան կը յայտականշուի զօրաւոր եւ մնայուն փորի ցաւով, որ կը տարածուի դէպի կռնակ: Ցաւը կը մեղմանայ առջեւ ծռելով եւ փորին վրայ ճնշում բանեցնելով: Բորբոքումի զարգացումով ցաւը կը սաստկանայ ջերմով, նողկանքով եւ փսխունքով: Այս հանգրուանէն ետք կացութիւնը կրնայ բարելաւուիլ կամ վատթարանալ: Բարելաւուելու պարագային ախտանշանները կը մեղմանան քանի մը օրերու ընթացքին եւ հիւանդ բջիջները կը վերագտնեն իրենց բնական վիճակը: Վատթարացումի պարագային, նոր եւ արագ զարգացումներով, անհատը կ'ունենայ առատ քրտինք, սրտի արագ զարկ, արագ շնչառութիւն, ուշաթափութիւն, դեղնութիւն, նուաղում եւ նոյնիսկ կէս մահաքուն վիճակ (semicoma): Այս միջոցին շարոյրը կը սկսի հիւծելու եւ չի կրնար կատարել իր դերակատարութիւնները: Սուր բորբոքումի բարդութիւններէն կարելի է նշել՝ սրտա-անօթային եւ շնչառական համակարգերու աշխատանքի տկարացում, թարախակոյտի կազմութիւն եւ փորի ջրակալում (ascitis), որ կը յառաջանայ շարոյրի բորբոքած ծորանի բացուելով եւ անոր հիւթերուն հոսքով դէպի որովայն :
Շարոյրի սուր բորբոքումի ախտաճանաչումը կը կատարուի սովորական քննութիւններէ անկախ արեան տարրալուծարանային յատուկ քննութիւններով, մասնաւորաբար արեան amylase-ի եւ lipase-ի քննութիւնները, որոնք սկզբնաւորութեան բարձրացում կ'արձանագրեն եւ քանի մը օր ետք կը վերադառնան բնական կացութեան: Կը կատարուին նաեւ շարոյրի անդրձայնային (ultrasound), համակարգչային (CT Scan) եւ մաքնիսարձագանգային նկարահանում (MRI) :
Շարոյրի սուր բորբոքումի թեթեւ պարագաները յատուկ դարմանամիջոցներու չեն կարօտիր, սակայն հիւանդները կատարեալ հանգիստ պէտք է ընեն տան մէջ, ցաւաբեկ դեղեր պէտք է գործածեն եւ առատ հեղուկ պէտք է խմեն: Յառաջացած պարագաները պէտք է ըլլան բժշկական հիւանդանոցային խիստ հսկողութեան տակ, ուր անոնց կը կիրարկուի ներերակային հեղուկներ, հակամանրէական դեղեր, թթուածինի ներշնչում եւ ցաւաբեկ դեղեր: Յարակից բարդութիւնները կը դարմանուին ըստ պէտքի: Հիւանդը մինչ այդ կը շարունակէ ծոմապահութիւնը, այսինքն՝ ոչ մէկ բան կ'ուտէ մինչեւ ընդհանուր կացութեան բարելաւումը: Ապաքինման շրջանին հիւանդը կը մնայ գործէ դուրս, կը հետեւի սննդականոնի եւ կ'ունենայ համեմատաբար հանգիստ կեանք: Իսկ բարդութիւնները կը դարմանուին ըստ կարիքի, օրինակ՝ փորի ջրակալումը եւ թարախակոյտը կը կարօտին վիրաբուժական միջոցառումներու :
Մնայուն-երկարատեւ բորբոքում
Շարոյրի մնայուն-երկարատեւ բորբոքումը կը զարգանայ մասնաւորապէս երկարատեւ ալքոլի գործածութեամբ: Ալքոլի ազդեցութեան տակ շարոյրի բջիջներու երկու խմբաւորումներն ալ կը վնասուին եւ կ'ունենան յառաջընթաց (progressive), անվերադառնալի (irriversible) եւ մնայուն վնասներ, ինչպէս նաեւ ծորաններու խցում, որոնց պատճառով գեղձին բոլոր պաշտօնները կը դանդաղին կամ կը կորսուին: Այս բոլորին որպէս հետեւանք շարոյրի մարսողական խմորիչներու եւ insulin-ի արտադրութիւնները կը նուազին եւ տեղի կ'ունենան համապատասխան ախտանշաններ: Շարոյրի մնայուն բորբոքումին ախտանշաններն են՝ կրկնուող եւ երկարատեւ փորի ցաւ, մարսողական դժուարութիւններ, ախորժակի նուազում, շաքարի անհանդուրժողութիւն եւ նիհարնալ: Տարիներ ետք ենթակաները կ'ունենան ճարպակղկղանք (steatornhea) :
Այս բորբոքումի երկարատեւ ժամանակաշրջանին շարոյրը կրնայ ունենալ անակնկալ եւ սուր բորբոքումներ, որոնք կը վատթարացնեն հիւանդութեան ընթացքը: Ասոնց հետ միատեղ շարոյրին մէջ կրնան զարգանալ կեղծ տոպրակներ, որոնք պէտք է վիրահատուին:
Մնայուն բորբոքում ունեցողներ աւելի հակամէտ են շարոյրի խլիրդ ունենալու:
Շարոյրի քաղցկեղ
Շարոյրի քաղցկեղներուն մեծամասնութիւնը կը ծագի շարոյրի ծորաններուն մէջ, մանաւանդ՝ գլխու բաժինին մէջ։ Անոնք աւելի շատ կը պատահին տղամարդոց, ծխողներու եւ երկարատեւ շաքարախտաւորներու մօտ: Շարոյրի քաղցկեղներուն մէկ եր-րորդը հետեւանքն է ծխախոտի գործածութեան :
Քաղցկեղի ախտանշանները կը յայտնուին շատ ուշ, երբ արդէն ուռը մեծցած է եւ տարածուած է մօտակայ աւշագեղձերուն եւ հեռաւոր վայրեր՝ լեարդ եւ թոքեր: Առաջին եւ հիմնական ախտանշանը փորի վերի բաժինի ցաւն է, որ կը տարածուի դէպի կռնակ: Դեղնութիւն կը յառաջանայ, երբ ուռը մեծցած է եւ ճնշում կը բանեցնէ լեարդին, լեղուցին եւ անոնց ծորաններուն վրայ։ Ստամոքսի արիւնահոսում տեղի կ'ունենայ ստամոքսին մէջ անբնական անօթներու զարգացումով: Հիւանդներուն մեծամասնութիւնը զգալի կշիռք կը կորսնցնէ՝ ախորժակի նուազումով եւ չուտելով, իսկ 25-50 տոկոսը կ'ունենայ շաքարախտ :
Շաքարախտը առնչուած է շարոյր գեղձին ախտահարման հետ, վտանգաւոր հիւանդութիւն մը չէ, եթէ ենթական յանձն առնէ հետեւելու կեանքի իւրայատուկ եղանակի եւ ուտելիքներու որոշ ցանկի մը :
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Գիտութիւն
Զաւէն Թաշճեան
Զաւէն Թաշճեան (1944, Այնճար (Լիբանան) - 3 Մարտ 1986, Այնճար), դերակատար եւ հասարակական եւ քաղաքական գործիչ։
Կենսագրութիւն
Ընկեր Զաւէն Թաշճեան ծնած է Այնճար, 1944-ին։ Յաճախած է Ազգային «Յառաջ» վարժարանը, ուր ստացած է իր նախնական կրթութիւնը։ Պատանի հասակին անդամագրուած է Հ.Մ.Ը.Մ.ի Այնճարի մասնաճիւղին ու ապա ՝ Հ.Յ.Դ. «Յառաջ» պատանեկան միութեան, որուն գաղափարական հնոցին մէջ կուսակցականի իր դաստիարակութիւնը ստանալէ ետք փոխանցուած է Հ.Յ.Դաշնակցութեան շարքերը։
Մոլի ընթերցող էր ընկեր Զաւէն։ Մեծ ըմբոշխնումով կը կարդար մանաւանդ բանաստեղծական գործեր։ Ան բացառիկ տաղանդ ունէր ասմունքի եւ դերասանութեան։ Մաս կազմած է համազգայինի թատերական ներկայացումներուն եւ մեծ յաջողութեամբ մարմնաւորած է Պէպոյի կերպարը։
Լիբանանեան տագնապէն առաջ իսկ՝ ընկեր Զաւէն մաս կը կազմէր տեղւոյն Հ.Յ.Դ.«Կարմիր լեռ» կոմիտէին։ 1980-էն մինչեւ նահատակութիւնը, վեց տարի շարունակ կը վարէր անոր ներկայացուցիչի պատասխանատու պաշտօնը։
Մահը
3 Մարտ 1986-ին, ընկեր Զաւէն Թաշճեան զոհ գնաց դաւադիր ոճիրի մը իր վաճառատան մէջ։ Անծանօթ մը մուտք գործելով վաճառատուն, ձայնարգել զէնքով մը երկու փամփուշտ արձակեց այդ պահուն առանձին գտնուող ընկերոջ վրայ եւ յաջողեցաւ խոյս տալ ։
Ընկեր Զաւէն նահատակ ինկաւ հայանուն վարձկանի մը ձեռքով արձակուած փամփուշտէն ։
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:1944 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1986 մահեր Ստորոգութիւն:3 Մարտի մահացածներ Ստորոգութիւն:Այնճար ծնածներ Ստորոգութիւն:Այնճար մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Սար­­գիս Հաց­­պա­­­նեան
Սար­­գիս Հաց­­պա­­­նեան, հասարակական, քաղաքական գործիչ, Արցախեան ազատամարտի մասնակից, տարածաշրջանային հարցերով փորձագէտ-վերլուծաբան, նախկին քաղբանտարկեալ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Իսքանտարուն։ Ու­­սումը շա­­րու­­նա­­­կած էր Ֆրան­­սա։ Հա­­ւատա­­լով, որ հա­­յուն հայ­­րե­­­նիքը Հա­­յաս­­տանն է, բնա­­կու­­թիւն հաս­­տա­­­տած է Հա­­յաս­­տա­­­նի մէջ։
Մաս­­նակցած էրՂա­­րաբա­­ղի հե­­րոսա­­մար­­տին ։
Արմատներով  Պոլսեցի Հացպանեան ծաւալած է  հասարակական բեղուն գործունէութիւն: ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ Ստորոգութիւն:Արցախեան պատերազմի մասնակիցներ
Գաբրիէլ Եղիազարով
Գաբրիէլ Գէւորգիի Եղիազարով (Գաբրիէլ Եղիազարեան) (2 Մայիս 1916, Պաքու, Ռուսական կայսրութիւն – 22 Յուլիս 1988, Մոսկուա, ԽՍՀՄ), խորհրդային, ծագումով հայ ֆիլմի նկարիչ, բեմադրիչ եւ սենարիստ, ՌԽՖՍՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ (26 Նոյեմբեր, 1965), ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արուեստագէտ (7 Յունուար, 1977), Հայրենական Մեծ պատերազմի մասնակից, ԽՍՀՄ ԿԿ անդամ (1956-էն)։
Կենսագրութիւն
Գաբրիէլ Եղիազարով, ծնած է 1916 թուականին Պաքուի մէջ։ Դպրոցը աւարտելէն եսք՝ նախքան հիմնարկ ընդունուիլը, աշխատած է Պաքուի կինոստուդիայի մէջ՝ սկսելով լուսաւորողի պաշտոնով։ Աւելի ուշ կազմաւորուեցաւ մուլտիպլիկացիոն դասարան։
1941 թուականին աւարտած է ՎԳԻԿ-ի օբերադորական բաժինը, որպէս դիպլոմային աշխատանք բեմադրիչի առարկայէն նկարահանած է Տարաս Բուլբա ֆիլմը։ Առաւել յայտնի են բեմադրիչի այն աշխատանքները, ուր իրապէս պատկերուած են խորհրդային հասարակ մարդկանց կեանքը՝ «Տաք ձիւն»՝ Յու․ Բոնդարեւի զինուորական վէպի էկրանաւորումը եւ «Դիմանկար անձրեւով»։
Մահացած է 1988 թուականին, թաղուած է Վոստրեակովսկի գերեզմանոցի 103-րդ հատուածին մէջ ։
Սենարիստ
{| class="wikitable"
Ֆիլմի նկարիչ
!Տարեթիւ !Ֆիլմ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:2 Մայիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:1916 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Պաքու ծնածներ Ստորոգութիւն:22 Յուլիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:1988 մահեր Ստորոգութիւն:Մոսկուա մահացածներ Ստորոգութիւն:Խորհրդային սենարիստներ Ստորոգութիւն:Հայ սենարիստներ
Հայ Ժողովուրդի Մայիսեան Հերոսամարտեր
Հայ ժողովուրդի մայիսեան հերոսամարտեր, Մայիս 1918-ին տեղի ունեցած Ճակատամարտեր, որոնց յաղթական աւարտին շնորհիւ, հայ ժողովուրդը կը փրկուի ֆիզիքական բնաջնջումէն։ Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի ու Ղարաքիլիսէի մարտերէն ետք, կը վերականգնի հայոց պետականութիւնը։ 28 Մայիս 1918-ին, կը հռչակուի Հայաստանի Հանրապետութիւնը՝ Երեւան մայրաքաղաքով։
Մայիսեան հերոսամարտերուն շնորհիւ, հայ ժողովուրդը կը յաջողի թշնամիին արժանի հակահարուած տալ եւ վիժեցնել Արեւելեան Հայաստանը բռնագրաւելու եւ տեղի հայութիւնը ոչնչացնելու երիտթուրքերու ծրագիրը։ Անոնք ամբողջ հայ ժողովուրդի հաւաքական ուժի եւ ազգային միասնականութեան յաղթանակն էին։ Աւելին, եղեռն տեսած, կեանքի ու մահուան եզրին կանգնած հայ ժողովուրդը ոչ միայն կը պահպանէ իր ֆիզիքական գոյութիւնը, այլեւ կը ստիպէ թշնամիին հաշուի նստելու իրեն հետ եւ ճանչնալ իր անկախ ապրելու իրաւունքը։ Մայիսեան հերոսամարտերը հիմք կը հանդիսանան Հայաստանի անկախութեան, կը դառնան հայոց նոր ժամանակներու Աւարայրը, որոնք իրենց խաղացած դերով ու նշանակութեամբ հայ ժողովուրդի պատմութեան ամէնէն հերոսական դրուագներէն կ'ըլլան։ Այս դէպքերով, կարելի է ըսել, կը փակուի հայ ժողովուրդի ողբերգական պատմութեան շրջանը, եւ կը սկսի նորագոյն՝ հայկական պետականութիւններու պատմութեան ժամանակաշրջանը։
Հոկտեմբերեան յեղափոխութիւնը եւ Երզնկայի զինադադարը
Խորհրդային Ռուսաստանի օրինակով, Անդրկովկասեան կոմիսարիատը եւս, արձագանգելով հաշտութեան գաղափարին, կ'որոշէ զինադադար կայացնել թուրքերուն հետ։ Կողմերը կ'ընդառաջեն եւ 5 Դեկտեմբեր 1917-ին, Երզնկա յի մէջ, զինադադար կը ստորագրուի։ Անդրկովկասի համար առաւել կործանարար հետեւանք կ'ունենայ Կովկասեան ռազմաճակատին շուրջ կէս միլիոննոց բանակին քայքայումը։ Կը սկսի ռուսական բանակին քայքայումն ու կազմալուծումը։ Յատկապէս կը նպաստէ այն հանգամանքը, որ խորհրդային կառավարութիւնը հաշտութեան հրովարտակով կը յայտարարէ, թէ աւելի ուշ պիտի կնքուի արդարացի հաշտութեան պայմանագիրը։ 1917-ի վերջին հրահանգն էր՝ ռուսական զօրքերը դուրս բերել Աւստրօ - Հունգարիոյ, Թուրքիոյ եւ Պարսկաստանի գրաւեալ տարածքներէն։ Անոր հետեւանքով, Կովկասեան ռազմաճակատին զօրքերը կը սկսին զանգուածաբար լքել իրենց դիրքերը եւ վերադառնալ տուն։ Այդպիսով՝ գործնականին մէջ կը քայքայուի ու կը մերկանայ շուրջ 750 Քմ. երկարութեամբ ռազմաճակատը։ Հայ ժողովուրդը կրկին կը կանգնի թրքական ներխուժման սպառնալիքին առջեւ։ Թրքական զօրքերու յարձակումը չ'ուշանար ։
Թրքական յարձակումը
Հայկական զօրամասեր կազմակերպելու համար կը ներգրաւեն ցարական բանակի հայազգի զօրավարներ ու բարձրաստիճան սպաներ՝ Թովմաս Նազարբէկեան, Մովսէս Սիլիկեան, Դանիէլ Բէկ Փիրումեանը եւ ուրիշներ։ Մարտ 1918-ին, հայկական զօրամիաւորներէն կը կազմաւորուի Հայկական առանձին բանակային ջոկատը, որուն հրամանատար կը նշանակուի՝ զօրավար Թովմաս Նազարբէկեան, իսկ պատգամաւոր՝ ազատագրական շարժման նշանաւոր գործիչ՝ Դրաստամատ Կանայեան (Դրօ)։
Հայկական ջոկատին մէջ կը մտնէր նաեւ երկրապահ կամաւորական զօրաբաժինը, որուն հրամանատար կը նշանակուի սպարապետի կոչում ստացած՝ զօրավար Անդրանիկը։ Անդրանիկի կողքին կը կռուէին ֆետայիներ Սեբաստացի Մուրատը, Սեպուհը, Գարեգին Նժդեհը եւ ուրիշներ։
Հայկական զօրամիաւորները փաստօրէն կը ստեղծուէին թրքական զօրքերու յարձակման պայմաններուն մէջ եւ կոչուած էին պաշտպանելու ռազմաճակատին գիծը Տրապիզոնէն մինչեւ Վանայ լիճ։ Այդ զօրամիաւորները ապագային կը դառնան հայկական ազգային բանակին հիմքը։ Պրեսթ-Լիթովսքի հաշտութեան բանակցութիւններու օրերուն օսմանեան Թուրքիան, օգտուելով իր հզօր դաշնակից Գերմանիոյ աջակցութենէն, ինչպէս նաեւ Կովկասեան ճակատին կազմալուծումէն, 28 Յունուար 1918-ին խախտելով Երզնկայի զինադադարը, կ'անցնի յարձակման։ Արագօրէն հեռացող ռուսական զօրքը մեծաքանակ զինամթերք կը ձգէ Արեւմտեան Հայաստանի, մէջ։ Անդրանիկի նախաձեռնութեամբ Հայոց ազգային խորհուրդը կ'որոշէ ճակատը պահել եւ Անդրանիկը կը նշանակէ տեղի պաշտպան, շրջանի ղեկավար՝ հակառակ սպայակոյտի կարծիքին։ Հայ կամաւորները առանձին խումբերով կը փորձեն դիմադրութիւն կազմակերպել՝ Երզնկային մէջ՝ Սեբաստացի Մուրատը, Բաբերդի մէջ՝ Սեպուհը, Քղիի մէջ՝ Թուրիկեանը։ Կովկասեան բանակի հրամանատարութիւնը Յունուար 1918-ին Անդրանիկի կը շնորհէ զօրավարի կոչում եւ կը նշանակուի ռազմաճակատի հրամանատար։ Վերջինս կը ժամանէ Ալեքսանդրապոլ, ապա կ'անցնի Կարս, 10 Փետրուարին՝ Էրզրում (Կարին)։ Արիւնահեղ մարտեր մղելով՝ Մուրատ Երզնկա յէն գաղթականներուն հետ կը նահանջէ Դերջան, ապա՝ Էրզրում։ Անյաջող կ'ըլլան նաեւ Քղիի մէջ թուրքերն ու քիւրտերը կանգնեցնելու Թուրիկեանի ջանքերը։
Թուրքերու պահանջքով, Անդրկովկասի վրացական եւ ազրպէյճանական քաղաքական ուժերը կը կատարեն երկրամասը Ռուսաստանէն անջատելու նոր քայլ մը։ 10 Փետրուար 1918-ին Թիֆլիսի մէջ, կը կազմուի Անդրկովկասի խորհրդարանը՝ մենշեւիկ Միքոլոկ Չխեիձէի նախագահութեամբ։ Խորհրդարանը կը ներկայացուի 36 վրաց մենշեւիկ, 30 մուսաւաթական, 27 դաշնակցական, 19 ԷսԷռ եւ այլ կուսակցութիւններու պատուիրակներով։ Սէյմը կը դառնայ երկրամասին օրէնսդիր բարձրագոյն մարմինը, իսկ գործադիր մարմինին նորակազմ կառավարութեան նախագահ կը նշանակուի Եւգենի Քեքեչկորին։ Դաշնակցականները (Յովհաննէս Քաջազնունի, Ալեքսանտր Խատիսեան, Խաչատուր Կարճիկեան եւ ուրիշներ), դէմ կանգնելով Ռուսաստանէն անջատուելուն,կը մտնեն Սէյմի մէջ՝ թուրքերու դէմ միայնակ չմնալու ակնկալիքով։ Կը շարունակուի թրքական զօրքերու առաջընթացը։ Փետրուարին, անոնք կը գրաւեն Դերջանն ու Բաբերդը, Մարտի սկիզբ՝ Էրզրումը, ուրկէ Անդրանիկը կը հեռանայ Ալեքսանտրապոլ՝ չստանալով օգնական ոչ մէկ ուժ։ Հայկական ուժերը չեն կրնար առանձին պահել 400 քմ. երկարութեամբ ճակատային գիծը։
Պրեստ-Լիթովսկի պայմանագիրը
Պրեստին մէջ, 3 Մարտ 1918-ին Խորհրդային Ռուսաստանի եւ գերմանա-թրքական խմբաւորման միջեւ կը կնքուի պայմանագիրը, որմով Վլատիմիր Լենինի կառավարութիւնը կը հրաժարի Արեւմտեան Ուքրանիայէն, Արեւմտեան Պելառուսիայէն եւ Մերձպալթիքայէն՝ յօգուտ Գերմանիոյ, եւ Արեւմտեան Հայաստանէն՝ յօգուտ Թուրքիոյ։ Թուրքերուն կը տրուի նաեւ Կարսը, Արտահանը, ինչպէս նաեւ Վրաստանէն՝ Պաթումը, որոնք 1878-էն Ռուսական կայսրութեան մաս կը կազմէին։
Այսինքն՝ կը վերականգնէր այն սահմանագիծը, որ գոյութիւն ունեցած էր 1877-1878 ռուս-թրքական պատերազմին ։
Թուրքերու ապագայ յառաջխաղացքը դէպի Անդրկովկաս կանխելու եւ գոնէ 1914-ի նախապատերազմեան սահմանները պահպանելու նպատակով, Անդրկովկասեան կոմիսարիատը եւ Սէյմը 1918-ի Մարտի սկիզբէն Տրապիզոնի մէջ Թուրքիոյ հետ հաշտութեան բանակցութիւններ կը սկսին։ Պրեստի պայմանագիրը յաղթաթուղթ կը դառնայ Թուրքիոյ ձեռքին իր հետագայ հարստահարման ծրագիրներն իրականացնելու համար։ Թրքական պատուիրակութիւնը, գօտեպնդուած իր ռազմական յաջողութիւններով, կը պահանջէ Թուրքիոյ յանձնել Կարսը, Արտահանը եւ Պաթումը։ Միաժամանակ Թուրքիա կը պահանջէ, Անդրկովկասը անջատել Ռուսաստանէն, եւ ինքզինք անկախ հռչակել։ Ան նպատակ կը հետապնդէր լուծել իր Բան-թուրքական հարստահարման ծրագիրները։ Նման պայմաններու մէջ, Տրապիզոնի հաշտութեան խորհրդաժողովը կը մտնէ փակուղի, եւ Ապրիլի սկիզբը բանակցութիւնները կ'ընդհատուին։
Սէյմի պատուիրակութեան (նախագահ՝ Ակակի Չխենկելի) 12 անդամներէն 7-ն իսլամ էր։ Ազրպէյճանցի պատուիրակները, ընդառաջելով իրենց թուրք եղբայրներուն պահանջներուն, կողմ էին Պրեստ-Լիթովսկի պայմանագիրով նախատեսուած տարածքները Թուրքիոյ յանձնելուն։ Վրաց պատուիրակները, դէմ կանգնելով Արեւմտեան Հայաստանը եւ Տրապիզոնը Թուրքիոյ ձգելուն, իրականին մէջ ոչ մէկ քայլ կը կատարեն թուրքերու յառաջխաղացքը կանգնեցնելու ուղղութեամբ, աւելին՝ կը մերժեն հայկական կողմին առաջարկը՝ միասին պահելու ճակատը։ Թուրք-անդրկովկասեան անջատ բանակցութիւնները Տրապիզոնի մէջ արդիւնք չեն տար, եւ Սէյմի պատուիրակութիւնը կը վերադառնայ Թիֆլիս։
Իրավիճակի սրումն ու ռազմական բախումները
Տրապիզոնի հաշտութեան բանակցութիւններու ձախողութենէն ետք, թրքական զօրքերը կ'արշաւեն Արեւելեան Հայաստան։ Մարտ 1918-ի վերջը կ'իյնայ Սարիղամիշը։ Կովկասեան բանակի հրամանատար՝ վրացի զօրավար Իլիա Օտիշելիձէ, Ակակի Չխենկելիի հրամանով 11-12 Ապրիլ 1918-ին, գրեթէ առանց կռիւի, թշնամիին կը յանձնէ լաւ ամրացուած Կարսի բերդը, որուն պաշտպանութեան հրամանատարը նշանակուած էր զօրավար Թովմաս Նազարբէկեանը։
Թուրք կեղեքիչներու դէմ պայքարի հարցին մէջ, հայ քաղաքական բոլոր կուսակցութիւնները միակամ էին։ Ապրիլ 1918-ին Ալեքսանդրապոլին մէջ, Հայոց Ազգային Խորհուրդին նախաձեռնութեամբ, կը կայանայ հայ քաղաքական կուսակցութիւններու եւ անկուսակցական գործիչներու խորհրդակցութիւնը։ Խորհրդակցութիւնը կ'որոշէ «բոլոր հնարաւոր միջոցներով շարունակել երկիրի պաշտպանութիւնը»։ Սակայն հայութիւնը առանձին ի վիճակի չէր դիմադրելու թուրք կեղեքիչներուն։ Հայրենիքի պաշտպանութեան գործը կը ստանձնէ Արամ Մանուկեան, որ 1917-ին կը գլխաւորէր Երեւանի ազգային խորհուրդը։ Ան ստացած էր դիկտատորի լայն լիազօրութիւններ՝ իր ձեռքին մէջ կենդրոնացնելով Երեւանի նահանգի ռազմական եւ վարչական իշխանութիւնը, կարգ ու կանոն հաստատելու Երեւանի մէջ, սանձելու աւազակային խումբերու գործողութիւնները, կազմակերպելու զինուորական ուժեր եւ ուղարկելու ռազմաճակատ։ Թուրքիոյ ճնշմամբ, Անդրկովկասի Սէյմը 9 Ապրիլ 1918-ին, վրաց մենշեւիկներու եւ ազերի տաճիկներու ջանքերով որոշում մը կայացուցած է՝ երկրամասը Ռուսաստանէն անջատելու մասին։ Սէյմի հայ պատուիրակութիւնը, որ դէմ էր այդ որոշման, կը մնար փոքրամասնութեան մէջ։ Անդրկովկասի Սէյմը կը հռչակէ Անդրկովկասի Դաշնային Դեմոկրատական Հանրապետութեան անկախութիւնը։ Կը հաստատուի նոր կառավարութիւն՝ Ակակի Չխենկելիի գլխաւորութեամբ։
Սարդարապատի ճակատամարտը
Արարատեան դաշտ ներխուժած թուրք զինուորները 21 Մայիսին կը գրաւեն Սարդարապատ գիւղն ու կայարանը։ Հայ ժողովուրդը ազգային-ազատագրական պայքարի կը դիմէ, ուր պիտի վճռուէր անոր գոյութեան հարցը։ Վտանգուած էին Էջմիածինն ու Երեւանը, ուր բազմահազար արեւելահայերէն բացի, հաւաքուած էին հարիւր հազարաւոր արեւմտահայ գաղթականներ։ 22 Մայիսի առաւօտեան ժամը 6-ին, եկեղեցւոյ զանգերու ղօղանջներուն տակ կը սկսի Սարդարապատի պատմական ճակատամարտը։ Սարդարապատի զօրաջոկատը, որուն հրամանատարը՝ գնդապետ Դանիէլ Բէկ-Փիրումեան ն էր, հրետանային նախապատրաստութենէն ետք, կ'անցնի հակայարձակման։ Հայկական զինուժը հուժկու գրոհով ետ կ'առնէ թշնամիին կողմէ մէկ օր առաջ գրաւուած Սարդարապատը։ Թուրքերը, մեծ կորուստներ տալով, խուճապահար կը նահանջեն մինչեւ Արաքս կայարանի մօտակայ բարձունքները։ Իսկ քանի մը օր տեւած յամառ ու ծանր մարտերէն ետք, թրքական 15-հազարնոց զօրքը կը ջախջախուի եւ կը նահանջէ դէպի Գիւմրի։ Յաղթանակը կը բարձրացնէ զօրքին եւ ժողովուրդին տրամադրութիւնը։ Հայրենիքի պաշտպանութեան համար ոտքի կ'ելլէ Երեւանի ու Արարատեան դաշտի ողջ հայ բնակչութիւնը։ Հարիւրաւոր մարդիկ, անկախ կուսակցական պատկանելիութենէն, մասնագիտութենէն, քաղաքական համոզումներէն ու տարիքէն, կը ներկայանան զօրամաս եւ կամաւոր կը մեկնին ճակատ։ Գիւղացիները կը տրամադրեն փոխադրամիջոցներ, փամփուշտ, սննդամթերք եւ խրամատներ կը փորեն։ Հերոսամարտը կը ստանայ համաժողովրդական բնոյթ։ Արարատեան դաշտի ինքնապաշտպանութեան ոգին կը հանդիսանայ Երեւանի դիկտատոր՝ Արամ Մանուկեան (1879-1919):
Բաշ Ապարանի ճակատամարտը
23 Մայիսէն Սիլիկեան իր մարտակազմէն ջոկատ մը կ'ուղարկէ Բաշ Ապարանի ճակատ՝ Դրոյի գլխաւորութեամբ։ Սարդարապատի մէջ կը մնան Պօղոս Բէկ-Փիրումեանի՝ կամաւորներէն կազմուած 5-րդ մահապարտներու գունդը, երկու հեծեալ գունդ, Թռուցիկ Յովսէփի եւ Պանդուխտի (Միքայէլ Սերեան) հեծեալները (1000 ձիաւոր), աշխարհազօրայիններու նորակազմ վաշտերը (աւելի քան 1000 կռուող) եւ այլ զօրամասեր։
Ալեքսանտր Մանթաշեանց
Ալեքսանդր Մանթաշեանց (Александр Иванович Манташев, ), հայ նշանաւոր մեծահարուստ գործարար եւ բարեգործ։ Զբաղած է քարիւղի արտահանմամբ եւ ստացած է «քարիւղի արքայ» անունը։ Իր ժամանակի ամէնէն հարուստ մարդոցմէն մէկը համարուած է։
Կենսագրութիւն
Ալեքսանդր Մանթաշեանցը ծնած է Թիֆլիս, 1842 թուականի Մարտ 3-ին։ Հայրը եղած է բամպակի եւ հիւսուածեղէնի վաճառական։ Ուսանած է Թիֆլիսի Գալուստ Վարդապետ Փափազեանցի մասնաւոր դպրոցը։ Տիրապետած է քանի մը լեզուներու՝ հայերէն, ռուսերէն, վրացերէն, անգլերէն։ 1868 թուականին հօր՝ Յովհաննէս Մանթաշեանցի հետ կը շրջագայէ Եւրոպայի մէջ՝ առետրական կապեր հաստատելու նպատակով: Թեհրան վերադառնալէ ետք, Յովհաննէսը 1878 թուականին իր առեւտուրը կը տեղափոխէ Թիֆլիս: Հօր մահէն ետք ստացած 200 հազար ռուբլիի ժառանգութեամբ Ալեքսանտր Մանթաշեանցը կը տեղափոխուի Պաքու եւ կը սկսի զբաղիլ քարիւղի արդիւնահանումով, տարածելով իր առեւտրական տուները աշխարհով մէկ: Այդ շրջանին Մանթաշեանցի դրամագլուխը կանխիկ դրամով հասած էր մօտ 30 միլիոն ռուբլիի։ Ան ուներ հանքեր, գործատուներ, կալուածքներ, տուներ, հիւրանոցներ, ամառանոցներ ու շոգենաւեր։
Հայ Ժողովուրդի Մայիսեան Հերոսամարտեր
Բաշ Ապարանի ճակատամարտը
Սարդարապատի ճակատամարտի օրերուն թշնամին կու տայ 3500 զոհ եւ կը նահանջէ շուրջ 60 քմ։ Փոխգնդապետ՝ Կարապետ Հասան-Փաշաեանն ու ռազմաճակատ մեկնող զինուորները կ'օրհնէ Հայոց վեհափառ հայրապետը։ Ղազապաշեանի ղեկավարութեամբ ստեղծուած գունդը (800 հոգի) կը հարուածէ հակառակորդին թիկունքը։ Թուրքերը խուճապահար կ'անցնին Ախուրեանի արեւմտեան ափը։ 29 Մայիսին, թուրքերը կը յարձակին Արագած կայարանին վրայ. տեղի կ'ունենան թեժ կռիւներ։ Այդ օրը զօրավար Մովսէս Սիլիկեան կը հրամայէ յարձակումը շարունակել մինչեւ Ալեքսանտրապոլ, սակայն յաջորդ օրը զօրավար Նազարբէկեանի հրամանով կը կասեցուի, իսկ 2 Յունիսէն կը դադրին ռազմական գործողութիւնները ճակատային ողջ գիծին երկայնքով։ Սարդարապատի հերոսամարտը, ուր թշնամին առաջին մեծ պարտութիւնը կը կրէ, ճակատագրական նշանակութիւն կ'ունենայ հայ ժողովուրդի եւ Հայաստանի համար։ ճակատամարտին մէջ լաւագոյնս կը դրսեւորուին հայկական ռազմարուեստի աւանդոյթները։ Միւս վճռական մարտը տեղի կ'ունենայ Բաշ Ապարանի ճակատին մէջ։ 20 Մայիսին, գրաւելով Համամլուն (այժմ՝ Սպիտակ)՝ թրքական 39-րդ բաժանմունքը (9-10 հազար զինուոր) կը շարժի դէպի Բաշ Ապարան՝ Աշտարակ-Եղուարդ-Կոտայքի գիծ դուրս գալու եւ Քանաքեռի գրաւումով Երեւանը շրջափակելու նպատակով։ 24 Մայիսին, Դրոյի զօրաջոկատը (շուրջ 5 հազար հոգի) կը մտնէ Ալի Քուչակ՝ Էսադ փաշայի հրամանատարութեամբ դէպի Բաշ Ապարան գացող թուրքերը դիմակայելու նպատակով գաւառապետ՝ Սեդոյի (Սեդրակ Ջալալեան, 1884-1959) հաւաքագրած աշխարհազօրին (շուրջ 9000 հոգի եւ 3000 դրսեկ ու տեղացի քիւրտեր) օգնելու համար։ 26 Մայիսին թուրք, զօրամասերը կ'անցնին ընդհանուր յարձակման։ Կատաղի մարտերը կը շարունակուին մինչեւ 29 Մայիս։ Այդ օրը Բաշ Ապարանի ճակատամարտին, կը ջախջախուի հակառակորդին երկու գունդերը եւ կ'ոչնչանայ ծանր հրետանին։ Թշնամին, մարտադաշտին մէջ ձգելով 200-էն աւելի սպաննուած եւ մեծ թիւով ռազմավար, կը նահանջէ։ Դրոյի զօրքին մէջ, թուրքերուն դէմ կը կռուի եզիտիներու 1500-հոգինոց հեծեալ ջոկատը՝ Ջհանգիր աղայի գլխաւորութեամբ։ Ճակատամարտին մէջ կը զոհուի յայտնի հարիւրապետ՝ Զեմլեակը (Յարութիւն Նանումեան)։
Ալեքսանտր Մանթաշեանց
Առեւտրական Գործունէութիւն
Քարիւղ արդիւնահանելու նպատակով, Մանթաշեանց ձեռք բերած է Պաքուի հանքահորերը: Քարիւղի մշակման համար շինած է քերոսինի եւ քսաիւղերու գործատուն մը: Շուտով հորերը սկսան բերել վիթխարի եկամուտներ։ Մանթաշեանցը Անգլիայէն ձեռք բերաւ երկու բեռնանաւ, որոնցմով քարիւղ կ՚արտահանէր դէպի Հնդկաստան, Չինաստան, Ճափոն, նաեւ միջերկրածովեան երկիրներ:
Հայ Ժողովուրդի Մայիսեան Հերոսամարտեր
Ղարաքիլիսէի ճակատամարտը
Թուրք-հայկական պատերազմի վճռական տեղամասերէն էր նաեւ Ղարաքիլիսէի ճակատամարտը։ Ալեքսանդրապոլի անկումէն ետք, Ղարաքիլիսէի ուղղութեամբ շարժող թրքական զօրամասը 20 Մայիսին կը գրաւէ Ջաջուռը, Աղբուլաղը, Ղալթաղչին, 21 Մայիսին՝ Վորոնցովկան։ 22 Մայիսին, Հայկական ջոկատի հրամանատար՝ զօրավար՝ Թովմաս Նազարբէկան եւ բարձրագոյն հրամանատարութիւնը կը տեղափոխուին Դիլիջան։
Ալեքսանտր Մանթաշեանց
Առեւտրական Գործունէութիւն
1899 թուականին Մանթաշեանցը ստեղծած է «Ալեքսանդր Մանթաշեւ եւ Ընկ.» (Манташев и К°) ընկերութիւնը, որ 20րդ դարու սկիզբին կ'արդիւնահանէր Պաքուի քարիւղի կէսէն աւելին։ Ընկերութիւնը ֆինանսաւորած է Պաքու-Պաթում նաւթատարի շինարարութիւնը։ Շուտով Մանթաշեանցը ձեռք բերաւ քանի մը համաշխարհային քարիւղի ընկերութիւններ, որոնցմէ մեկը Նոպէլ եղբայրներու ընկերութիւնն էր։ Իր ընկերութեան մէջ կը կեդրոնանար Կասպիական ծովու քարիւղի պաշարներու 66 առ հարիւրը ։
1907 թուականին Մանթաշեանցի ֆինանսաւորումով կը կառուցուի Պաքու-Պաթում 835 քիլոմեթրանոց նաւթամուղը: Շնորհիւ անոր, գործարարը ստացաւ «Քարիւղի արքայ» անունը: 1899էն մինչեւ 1909 իր ընկերութիւնը 20 մլն. ռուպլի դրամագլուխով կը համարուէր ռուսական արդիւնաբերութեան պատմութեան ամենամեծը:
Հայ Ժողովուրդի Մայիսեան Հերոսամարտեր
Ղարաքիլիսէի ճակատամարտը
Ջալալօղլիի մօտ 21-22 Մայիսի մարտերէն ետք, Անդրանիկի ջոկատը կը կեդրոնանայ Դսեղ գիւղի մէջ եւ ապագայ գործողութիւններուն չի մասնակցիր։ Զօրավար Նազարբէկեանի հրամանով, ջոկատի առաջին զօրամասը եւ երկու լեռնային մարտկոցներ կը փոխադրուին Շահալի (Վահագնի), մնացածները կը կեդրոնանան Դիլիջանի մօտ։ Հայկական զօրքն ունէր 6 հազար զինուոր, 10 հրանօթ եւ շուրջ 20 գնդացիր, թրքական զօրքը (հրամանատար՝ Ջավադ պէյ)՝ 10 հազար զինուոր, 70 հրանօթ եւ 40 գնդացիր։ Ճակատամարտին կը մասնակի նաեւ Գարեգին Նժդեհ՝ իր հեծեալ գունդով (100 հեծեալ)։
Ալեքսանտր Մանթաշեանց
Մարդասիրական Գործունէութիւն
Իր առեւտուրային գործունէութիւնը Ալեքսանտր Մանթաշեանը կը զուգակցեր հասարակական եւ բարեգործական գործունէութեան հետ։ Մինչեւ 1895 թուականը Թիփղիսի բարեգործական ընկերութեան փոխնախագահը եղած է, այնուհետեւ ցմահ անոր պատուաւոր նախագահը դառած է։ Ան հովանաւորած է Կովկասի ամենախոշոր որբանոցը, անոր միջոցներով շէնքեր եւ հայկական եկեղեցիներ շինուած են Թիփղիսին մէջ, Երեւանին մէջ, Պաքուին, Մոսկուային, Փիթըրսպուրկին մէջ եւ Փարիզին մէջ։
Երբ ցարական կառավարութիւնը որոշում մը արձակեցաւ հայկական եկեղեցական ունեցուածքի առգրաւման մասին, ատորով իսկ նիւթական աջակցութիւնէ զրկելով հայկական դպրոցները, կիմնազիաները եւ մշակութային-լուսաւորական միւս օճախները, Մանթաշեանը ֆինանսաւորեցաւ Թիփղիսի Ներսիսեան հոգեւոր ճեմարանի նոր շէնքի կառուցումը։ Անոր նուիրական իղձը եղած էր՝ խոշոր նուիրաբերում մը կատարել Էջմիածինին։ Անոր առաջարկով կը կազմուէ նոր վեհարանի մը նախագիծ՝ ընդարձակ սրահներով եւ ընդունարաններով։ Այդ աշխատանքներուն համար Մանթաշեանցը տրամադրած է 250 000 ռուպլ։
Հայ Ժողովուրդի Մայիսեան Հերոսամարտեր
Ղարաքիլիսէի ճակատամարտը
Հայկական ուժերը հիմնական հարուածները թուրքերու գերակշիռ ուժերուն կը հասցնեն Ղշլաղ (Դարպաս) գիւղի մօտ, Բզովդալի (Բազում) մատոյցներուն մէջ եւ Մայմեխ լերան լանջերուն։ Մարտերուն մէջ աչքի կ'իյնան գնդապետ Նիկոլա Ղորղանեանի զօրամասը, հերոսաբար զոհուած հրամանատար՝ Գուրգէն Տէր-Մովսիսեանի հրետանաւորները եւ ուրիշներ։ Հայերը կը կրեն զգալի կորուստներ։ Մեծ կ'ըլլան նաեւ թուրքերու կորուստները, սակայն օգնութիւն ստանալով՝ անոնք կ'անցնին հակայարձակման եւ 30 Մայիսին, կը ներխուժեն Ղարաքիլիսէ։ Հայկական ուժերը հարկադրուած կը նահանջեն Դիլիջան։ Ղարաքիլիսէի եւ շրջակայ գիւղերուն մէջ թուրք ջարդարարները կը կոտորեն հայ բնակչութիւնը։
Ալեքսանտր Մանթաշեանց
Մարդասիրական Գործունէութիւն
Յաճախակի Փարիզ ըլլալով՝ անոր մէջ յղացած է հոն հայկական եկեղեցի մը կառուցելու միտքը։ Ատոր համար 450 000 ֆրանքով տարածք մը է գնած Փարիզի կեդրոնը։ Այնուհետեւ եկեղեցիի շինարարութեան համար տրամադրած է 1 540 000 ֆրանք, որը կառուցուելէն ետք կը նուիրաբերէ է հայ գաղութին՝ լրացուցիչ վճարելով 120 000 ֆրանք նոտարական ծախս։
Հայ Ժողովուրդի Մայիսեան Հերոսամարտեր
Ղարաքիլիսէի ճակատամարտը
Ղարաքիլիսէի ճակատամարտին մեծ կորուստներ պատճառելով թշնամիին՝ կը կասեցուի անոր գերակշիռ զօրքին յառաջխաղացքը դէպի Դիլիջան եւ Թիֆլիս։ Սարդարապատի մէջ աչքի կ'իյնան նաեւ հեծելազօրային հրամանատար՝ Յովհաննէս Բաղրամեանը, գնդապետ Դոլուխանեանը, գրագէտ՝ Ակսել Բակունցը, լեզուաբան՝ Գրիգոր Ղափանցեանը, ռուս զինուորականներ՝ Վասիլի Պերեկրեստովը, Սիլինը, յոյն Սակելարին, բազմաթիւ հոգեւորականներ՝ Գարեգին եպիսկոպոս Յովսէփեանի գլխաւորութեամբ, եւ ուրիշներ։
Ալեքսանտր Մանթաշեանց
Մարդասիրական Գործունէութիւն
Ալեքսանտր Մանթաշեանը նաեւ եղած է հայ մշակոյթի, գիտութեան, արուեստի եւ գրականութեան մեծ նուիրեալ եւ հովանաւոր։ Իմանալով, որ հայ մեծ երգահան Կոմիտասը չունէ սեպհական դաշնակ, ան կարգադրած է, որ Գերմանիայէն անոր համար բերուի այդ երաժշտական գործիքը։ Մանթաշեանի միջոցներով են Ռուսիոյ եւ Եւրոպայի լաւագոյն ուսումնական հաստատութիւններէն ներս սորված երկու հարիւրէն աւելի հայ պատանիներ եւ աղջիկներ, որոնցմէ շատերը յետագային դարձած են գիտութեան, մշակոյթի, արուեստի եւ գրականութեան յայտնի գործիչներ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:3 Մարտի ծնածներ Ստորոգութիւն:19 Ապրիլի մահացածներ
Հայ Ժողովուրդի Մայիսեան Հերոսամարտեր
Պաթումի պայմանագիրը
1918-ի Ապրիլին, Տրապիզոնի մէջ ընդհատուած թուրք-անդրկովկասեան բանակցութիւնները Մայիսի սկիզբներուն կը վերսկսին Պաթումի մէջ։ Թուրքերը, արբեցած իրենց ռազմական յաջողութիւններով, աւելի կողոպտիչ պայմաններ կը ներկայացնեն։ Անոնք 26 Մայիսին վերջնագիր մը կու տան անդրկովկասեան պատուիրակութեան։ Բայց նոյն օրը Անդրկովկասեան Հանրապետութիւնը կը կազմալուծուի եւ անոր իբրեւ հետեւանք՝ կ'որոշուի որ նորահռչակ հանրապետութիւններէն իւրաքանչիւրը ինք պէտք է լուծէ Թուրքիոյ հետ պատերազմի եւ խաղաղութեան հարցը։
Հայաստանի անկախութեան հռչակման օրը՝ 28 Մայիսին, Հայոց Ազգային խորհուրդը կ'որոշէ նոր պատուիրակութիւն ուղարկել Պաթում եւ հաշտութիւն կնքել թուրքերուն հետ։ Նորանկախ Հայաստանի պատուիրակութիւնը կը գլխաւորէ Ալեքսանտր Խատիսեան։ Հակառակ Մայիսեան հերոսամարտերուն, այսուհանդերձ, մահացու վտանգը արեւելահայութեան գլուխէն լիովին չէր վերացած։ Այդ իսկ պատճառով անհրաժեշտ էր հաշտութիւն կնքել եւ քիչ մը դադար առնել։
Մայիսի վերջը կը սկսին հայ-թրքական բանակցութիւնները։ 4 Յունիսին կը կնքուի Պաթումի հաշտութեան պայմանագիրը Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Օսմանեան Թուրքիոյ միջեւ։ Պայմանները չափազանց ծանր էին Հայաստանի համար։
Կնքուած պայմանագիրով հայ-թրքական սահմանագիծը այնպէս կը տարուէր, որ երկիրը կը մասնատուէր եւ չնչին տարածք կը մնար Հայաստանի։ Պայմանագիրին համաձայն, Հայաստան կ'ունենար սահմանափակ թիւով զօրք։ Երկաթուղիներու վերահսկողութիւնը պիտի անցնէր Թուրքիայէն, որպէսզի Հայաստանի ճամբով զօրք տեղափոխէր Ազրպէյճան։ Անոր նպատակն էր խորտակել Ստեփան Շահումեանի գլխաւորած Պաքուի գաւառակը եւ տիրանալ Պաքուի նաֆթին։ Ասոնցմէ բացի, Հայաստան պարտաւորուած էր կազմալուծել հայկական ազգային անկանոն զօրախումբերը եւ այլն։
Այսպիսով, Պաթումի պայմանագիրով թուրքիոյ կ'անցնէր ոչ միայն Արեւմտեան Հայաստան ը, այլեւ Արեւելեան Հայաստանի զգալի մասը՝ Կարսի մարզը եւ շուրջ հինգ գաւառ։ Հայաստանի Հանրապետութեան կը մնար ընդամէնը 12.000 քառ. քմ. տարածք, որ կ'ընդգրկէր Սեւանայ լիճի աւազանը եւ Արարատեան դաշտ ին մէկ մասը ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն Ստորոգութիւն:Հայ ազատագրական շարժում
1598 թուական
1598 թուական, ոչ նահանջ տարի, 16րդ դարու 98րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1598 ծնունդներ
Մահեր
Ստորոգութիւն:1598
Օսքար Մրցանակ
Օսքար (անգլ.՝ Oscar), շարժապատկերային արուեստի ամերիկեան ակադեմիայի ամենամեայ ազգային մրցանակ։ Ներկայիս Օսքար մրցանակը կը տրուի 24 հիմնական անուանակարգերու։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Պարգեւներ
Արթուն (անձնանուն)
Արթուն, հայկական արական անուն։ Յունարէն Գրիգոր (Γρηγόριος) անուան թարգմանութիւնն է ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Airbus A380
Airbus A380-ը երկու յարկանի չորս շարժիչով օդանաւ մըն է, որը կ'արտադրուի Airbus ընկերութեան կողմէ։ Առաջին անգամ Airbus A380-ը թռաւ 27 Ապրիլ 2005-ին, Թուլուզ քաղաք։ Մինչեւ, որ այս օդանաւին վերջնական անուն գտնուի, Airbus A380-ը կոչուած էր Airbus A3XX։
Առաջին ընկերությունը, որ Airbus A380-ը գործածած է, Singapore Airlines-ը եղած է, որ 10 հատ A380 ապսպրեց։
Airbus A380-ին մասին
A380-ը աշխարհի վրայ ամէնէ մեծ օդանաւն է, որ 73 մեթր երկայնք եւ 24,10 մեթր բարձրութիւն ունի։ Boeing 747-ին տեղը գրաւեց, որ ամէնէ մեծ ճամբորդական օդանաւն էր։
Այս սաւառնակը ունի չորս շարժիչ, որ Engine Alliance-ը կամ Rolls-Royce-ը կը շինեն։ Թռիչքային կշիռը 560 թօն է, դատարկ օդանաւի 280 քաշի պարագային։ Ներկայիս A380-ը նաեւ ամէնէ խոշոր օդանաւն է, եւ աւելի շատ ուղեւորներ փոխադրելու կարողութեամբ օժտուած է, քան Boeing 747-ը, որը 36 տարիներու ընթացքին խոշորագոյնը եղած է։ Այս շատ ծանր օդանաւը ունի քսան անիւ իր ծանրութիւնը շալակելու համար եւ երկու աւելորդ անիւներ, որ առջեւն են։
A380-ին մասերը բոլորը Եւրոպայի մէջ կը շինուին։ Մարմինը կը շինուի Ֆրանսա եւ Գերմանիա, պոչը՝ Սպանիա եւ թեւերը՝ Միացեալ Թագաւորութեան մէջ։ Ունի նաեւ բեռնատար ձեւատարբերակ մը՝ A380F, մինչեւ 150 թօն բեռները 10 370 ք.մ. հեռաւորութեան վրայ փոխադրելու կարողութեամբ։
A380-ը խոշոր օդանաւերու շարքին մէջ ամենախնայողականն է, մէկ ուղեւորին վրայ ծախսուող վառելիքի քանակը 100 ք.մ. ճամբու համար կը կազմէ երեք լիդր, որը, Airbus-ին խօսքով 17%-ով պակաս է, քան կը ծախսէ "այսօրուան ամէնէ մէծ օդանաւը" (ամէնայն հաւանականութեամբ նկատի ունեցած են Boeing 747-ը)։ Համապատասխանաբար, պակաս է նաեւ ածխաթթու կազի արտանետումը, որը մէկ ուղեւորին համար կը կազմե 75 կրամ՝ 100 ք.մ. ճամբային համար։ Այս մէկ կարեւոր արդիւնքնին ընկերութիւնը հասած է նաեւ համակցուած նիւթեր օգտագործելով օդանաւի ծանրութիւնը իջեցնելու միջոցաւ։ Ատոր համար լայնօրէն օգտագործած են բարելաւուած ալումինէ համաձուլուածքներ ու նաեւ՝ նոր նիւթեր։ Զորօրինակ, 11 թոն կշիռքով կեդրոնական շարժակայանը 40%-ով ածխածնային ճկազանգուածէն կազմուած է, իսկ ֆուզըլաժին վերի եւ կողերու ծածկոյթները GLARE բաղադրեալ նիւթերէն շինած են։ Գամերուն թիւը պակասեցուած է  ֆուզըլաժին վարի ծածկերու միացումները լէյզըրի եռակցումով ըրած են: А380-ին նախամշակելը մօտ տասը տարի տեւած է։ Ամբողջ ծրագիրին արժէքը մօտ 12 միլիար € կազմած է։ Airbus-ը կը հաւատացնէ, որ ընկերութեան ծախսերը հատուցանելու համար անհրաժեշտ է, որ վաճառուի 420 օդանաւ, սակայն, որոշ տեսաբաններու գնահատականներով այս քանակը պէտք է, որ շատ աւելի մէծ ըլլայ։.
Airbus A380-ին տեսակները
Երկու տեսակ Airbus A380 կայ՝
Airbus A380-ի շարժիչները
Airbus A380-ը ունի երկու տեսակ շարժիչ՝
General Electric, Patt & Whitney եւ Snecma ընկերութիւնները իրար միացան այս շարժիչը ընելու համար։
Ծանոթագրություններ
Ստորոգութիւն:Օդանաւեր
97 (թիւ)
97 (իննսունեօթ), բնական թիւ է
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:97
Պալխ
Պալխ (بلخ - Balx), աշխարհի ամենահին քաղաքներէն մէկը‌, կը գտնուի Աֆղանիստանի հիւսիսը, համանուն մարզին մէջ Պալխ գետի հովտիտին, մարզի կերդոն՝ Մազարի-Շարիֆ քաղաքէն 21 ք․մ․ հեռաւորութեան վրայ։ Բնակչութիւնը՝ ։ Աւանդութեան համաձայն քաղաքին հիմնադիրը ոմն՝ Քայոմուրն է։ Յիշատակուած է պարսկական հնագոյն գրաւոր աղբիւրներուն մէջ, մասնաւորապէս՝ Վետաներուն եւ Աւեսթային մէջ։ Հայկական պատմական երկերուն եւ մասնաւորապէս Խորենացիին մօտ յայտնի է «Պահլ Առաւօտին» անունով (Խորենացի, Բ, բ)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Աֆղանիստանի քաղաքներ
Արմաւիրի Պատմա-ազգագրական Թանգարան
Պատմութիւն
Թանգարանին մէջ կան քարէ դարէն մինչեւ ուշ միջնադար ինկած ժամանակաշրջանի հնագիտական յուշարձաններ։
Յատկանշական են հում աղիւսէ կառուցուած առանձին կլոր եւ ուղղանկիւն յատակագիծով ոչ մեծ կացարաններ, պարզունակ ոռոգման համակարգեր, բրչային հողագործութիւն, հացահատիկի խառն ցանքս։ Նեոլիթ-էնեոլիթեան ժամանակաշրջանի տնտեսութեան մէջ մեծ դեր կատարած են վանակատէ, կայծքարէ, գետաքարէ, հրաբխային խարամէ պատրաստուած գործիքները։ Յայտնաբերուած նիւթերը կը վկայեն խեցեգործութեան, ջուլհակութեան, կաշեգործութեան, խսիրագործութեան գոյութիւնը։
1970-ականներուն հնագէտ Ռաֆիկ Թորոսեանի կողմէ կատարուած ուշ նեոլիթ-էնեոլիթեան (Ն.Ք. 6-4-րդ հազ.) (Ակնաշէն, Ծաղկունք) բնակատեղիներու պեղումներու ընթացքին ձեռք բերուած են հնագիտական նիւթեր, որոնք առկայ են էջմիածնի պատմա-ազգագրական թանգարանին մէջ։
Թեղուտի վաղ երկրագործական բնակատեղի
Ռաֆիկ Թորոսեանը Թեղուտ բնակավայրը պեղած է 1965-1968-ականներուն։ Շուրջ 3,5 հեքթար տարածք զբաղեցնող յուշարձանը տեղակայուած է Քասախ գետի ձախ ափին՝ Էջմիածին-Մարգարա մայրուղիի աջ կողմը։ Բնակավայրը չէ ունեցած պարիսպ, բաղկացած եղած է կլոր յատակագիծով, աղիւսակերտ, ոչ մեծ տրամագիծով (2,6-3,6մ) կիսագետնափոր 14 առանձին կացարաններէ եւ անոնցմէ ոչ հեռու գտնուող փոքր (1-1, յմ) տրամագիծով տնտեսական պահեստահորերէ։ Տնտեսութեան մէջ առաջնային եղած է բրչային հողագործութիւնը, անասնապահութիւնը, զբաղուած են նաեւ որսորդութեամբ, խեցեգործութեամբ, կաշեգործութեամբ, ջուլհակութեամբ։
Աշխատանքային գործիքները ստեղծուած են վանակատէ, կայծքարէ, գետաքարէ, ոսկիէ ու մետաղէ։ Վայրին բնորոշ են յարդախառն ու աւազախառն, ձեռքով պատրաստուած, կարմիր, դեղնաւուն, դարչնագոյն խեցեղէն, որոնք զարդարուած են ելուստներով, միջանցիկ անցքերով, եղունգով շինուած կիսալուսնաձեւ զարդերով։ Յայտնաբերուած են նաեւ գունազարդ խեցեղէնի բեկորներ։
Վաղ պրոնզէ դարաշրջան (Ն.Ք.4-րդ հազ. երկրորդ կէս - 3-րդ հազ. առաջին կէս)
Վաղ պրոնզի դարաշրջանը աչքի կը զարնէ տնտեսութեան, նիւթական եւ հոգեւոր մշակոյթի վերելքով։ Զարգացած են արհեստները՝ մետաղագործութիւնը, խեցեգործութիւնը, որոնք հանգեցուցած են բնակավայրերի թիւի աճին, եւ Էնեոլիթեան բնակավայրերու տեղը առաջացած են հզօր պարիսպներով (Մեծամօր) եւ օղակուած արբանեակ բնակավայրեր, քաղաքատիպ կեդրոններ։ Զարգացած է ճարտարապետութիւնը։ Ի յայտ եկած է ճարտարապետական յօրինուածքով բնորոշուող տաճարական համալիրներ (Մոխրաբլուր), ճարտարապետութեան տարրեր՝ փողոցներ, հրապարակներ, առանձին թաղամասեր։
Տարածաշրջանին մէջ կը գտնուին հանգուցային յուշարձաններ՝ Մեծամօրը, Մոխրաբլուրը, Արագածը։ Թանգարանին մէջ ցուցադրուած պեղուած պրոնզեդարեան նիւթերը յայտնաբերուած են նաեւ այլ հնավայրերէ՝ Ֆռանգանոց, Ադաբլուր, Շրեշ բլուր, Ծաղկալանջ, Աղաւնատուն, Շահումեան, Թեղուտ, Մայր Տաճարի տարածք եւ այլն։
Ուշ պրոնզէ դարաշրջան (Ն.Ք.15-12 դդ.)
Պեղումներու ընթացքին յայտնաբերուած են ուշ պրոնզ - վաղ երկաթէ դարեան բազմաթիւ պաշտամունքային համալիրներ (Դուին, Մեծամօր, Գեղարօտ, Այգեշատէն յայտնաբերուած մահարձաններ)։ էջմիածնի պատմա-ազգագրական թանգարանի ուշ պրոնզէ դարեան նիւթերը յայտնաբերուած են Այգեշատի, Աղաւնատան, Գրամփայի, Ծաղկալանջի, Մեծամօրի, Օշականի դամբարանադաշտերէն։
Թանգարանին մէջ պահպանուող ժողովրդական արուեստի նմուշները
Թանգարանին մէջ ներկայացուած են վաղարշապատցիներու կենցաղին բնորոշ իրեր, գիւղատնտեսական եւ արհեստագործական մշակոյթին առնչուող նմուշներ։ Ներկայացուած լուսանկարները կ՚արտացոլեն 19-րդ 20-րդ դարերու Վաղարշապատի կեանքը, Ս. Կանայեանի գեղանկարներու շարքով ներկայացուած է հին Վաղարշապատը, դահլիճներուն մէջ վերստեղծուած են գիւղական թոնրատունը, ինչպէս նաեւ քաղաքաբնակ վաղարշապատցիի բնակելի սենեակը։ Այստեղ կարելի է տեսնել տպագրական առաջին մեքենան։ Առանձին ցուցադրութեամբ ներկայացուած են ձեռագրեր եւ հնատիպ գիրքեր։ Թանգարանը ունի 12 հազար իր։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Վաղարշապատի թանգարաններ Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութեան թանգարաններ Ստորոգութիւն:Թանգարաններ
Սմբատ (անձնանուն)
Սմբատ, հայկական արական տարածուած անուն։ Գործածական է նաեւ վրացիներու մէջ 90%
Քեմպրիճ
Քեմպրիճ (Cambridge), քաղաք Անգլիոյ արեւելեան մասը, Անգլիոյ կոմսութեան վարչական կեդրոն։
Հետաքրքրական փաստ
Քեմպրիճի փողոցներուն մէջ կարելի չէ թենիս խաղալ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Անգլիա Ստորոգութիւն:Մեծ Բրիտանիոյ քաղաքներ
Ալեքսանտր Միասնիկեանի կիսանդրի (Երեւան)
Ալեքսանտր Միասնիկեանի կիսանդրի, կը գտնուի Երեւանի Շէնգաւիթ համայնքին մէջ՝ Երեւանի Ալեքսանտր Միասնիկեանի անուան թիւ 66 հիմնական դպրոցի առջեւ։ Յուշարձանը տեղադրուած է 1959-ին։ Ընդգրկուած է Երեւանի Շէնգաւիթ վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Կիսադրիներ Ստորոգութիւն:Երեւան քաղաքի կիսանդրիներ
1599 թուական
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1599 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1599 մահեր
Ստորոգութիւն:1599
Համբիկ Մարտիրոսեան
Համբիկ Մարտիրոսեան ծնած է 4 Դեկտեմբեր, 1945-ին Սեբաստիա: Տեղափոխուած է Դամասկոս այնուհետեւ Լիբանան: Դիւանապետ, Ուսուցիչ, Վարժարանի Տնօրէն, Բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակագիր, «Խօսնակ» պաշտօնաթերթի գլխաւոր խմբագիր:
Կենսագրութիւն
Որպէս դիւանապետ պաշտօնավարած է Դամասկոսի Առաջնորդարանէն ներս՝ 25 տարի եւ Լիբանանի ՀԲԸ Միութեան Շրջանակային Յանձնախումբէն ներս՝ 8 տարի: Պաշտօնավարած է Բարեգործականի Սահակեան վարժարանին մէջ նախ ուսուցիչ, յետոյ նաեւ որպէս տնօրէն: Դասաւանդած է այլ դպրոցներուն մէջ:
Ղեկավարած է քառաձայն երգչախումբը։
1997-ին տեղափոխուած է Լիբանան։ Սկզբնական շրջանին ՀԲԸՄ շրջանակային յանձնաժողովի տնօրէն եղած է, իսկ յետոյ հայկական հարցերու պատասխանատու եւ 2007-էն ի վեր «Խօսնակ (Ամսագիր)» պաշտօնաթերթի գլխաւոր խմբագիրն է։
2007 թուականէն ի վեր, Համբիկ Մարտիրոսեան խմբագիրն է ՀԲԸՄ-ի Խօսնակ պաշտօնաթերթին:
Թէքէեան Մշակութային Միութեան Ակումբի հիմնադրութիւն
Կիլիկիա ակումբի հովանիին տակ ծնունդ առած է Թէքէեան մշակութային միութիւնը, որ ճանաչում գտած է Սուրիոյ պետութեան կողմէ 1971-ին: Համբիկ Մարտիրոսեան Դամասկոսի Թէքէեան Մշակութային Միութեան ակումբի հիմնադիրներէն է։
Հրատարակչական աշխատանք եւ գլխաւոր խմբագիր
Համբիկ Մարտիրոսեան 2007-էն ի վեր գլխաւոր խմբագիրն է «Խօսնակ» պաշտօնաթերթին՝ գրական, հասարակական եւ տեղեկատու ամսագիր, որ լոյս կը տեսնէ 1957-էն ի վեր: 2017-ին դարձաւ 60 տարեկան։
Խօսնակ (Ամսագիր)ը Լիբանանի Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան պաշտօնաթերթն է։ Այն լոյս տեսաւ 1957-ին։ Բնականաբար կը տպագրենք միութեան տարբեր մասնաճիւղերու եւ դպրոցներու հետ առնչուող լուրերը։ 2007-էն ի վեր, երբ ես դարձայ եմ խմբագիրը, ե՛ւ բովանդակութիւնը փոխած եմ, եւ տպագրութեան սեւ-սպիտակէն անցած ենք գունաւորի։ Ի հարկէ, մեծ տեղ կուտանք Հայաստանեան լրատուութեանը, Հայաստանի մէջ տեղի ունեցող յառաջադիմութիւններուն, արձանագրուած յաղթանակներուն, Արցախի ու սփիւռքի հայկական լրատուութեանըՙ միշտ ջանալով օգտագործել «գաղութային լուրեր» խորագիրը։ Տպաքանակը մօտ 1100 է, որմէ 600-ը կը սփռուի Լիբանանի մէջ, մնացեալ 500-ըՙ ամբողջ աշխարհը։
Մամուլի Աշխատակցութիւններ
Աշխատակցած է Լիբանանահայ Զարթօնք, Ազդակ, Արարատ, Նայիրի եւ սփիւռքահայ մամուլին: Ունի բազմաթիւ ազգային, ընկերային, երգիծական եւ քաղաքական յօդուածներ՝ հրատարակուած մամուլի մէջ, շատ յաճախ ծածկանուններով:
Քերականութեան Դասագիրքեր
Համբիկ Մարտիրոսեան պատրաստած է Քերականութեան դասագիրքեր նախակրթարանի Գ,Դ, եւ Ե կարգերու համար:
Դասախօսութիւններ
Համբիկ Մարտիրոսեան որպէս հրապարակախօս, դասախօսութիւններով հանդէս եկած է զանազան գաղութներէ ներս, այսպէս՝ Պէյրութ, Դամասկոս, Հալէպ, Ամման, Վալանս, Աթէնք, Փարիզ եւ Երեւան:
Համաժողովներ ու Համագումարներ
Մասնակցած է Հայաստան-Սփիւռք համաժողովներու, ինչպէս նաեւ Լրագրողներու եւ Գրողներու համագումարներուն:
Պարգեւներ եւ շքանշաններ
Համբիկ Մարտիրոսեան պարգեւատրուած է Հայաստանի Գրողներու Միութենէն, '''Հայաստանի Հ. Պաշտպանութեան նախարարէն, Հայաստանի Հ. Վարչապետէն եւ Հայաստանի Հ. Նախագահին կողմէ'''՝ Մովսէս Խորէնացի շքանշանով եւ Սփիւռքի Նախարարութեան բարձրագոյն շքանշանով:
Հայոց լեզուի եւ գրականութեան ուսուցիչներու հանդիպում
25 Սեպտեմբերի, 2014-ին (ՀԳՄ)- Հայաստանի Գրողներու Միութիւն Մեծ դահլիճին մէջ տեղի ունեցաւ Երեւանի դպրոցներու հայոց լեզուի եւ գրականութեան ուսուցիչներու հանդիպումը սփիւռքահայ գրող Համբիկ Մարտիրոսեանի (Լիբանան) հետ: ՀԳՄ քարտուղար, գրականագէտ Պետրոս Դեմիրճեանը բացման խօսքին մէջ անդրադարձաւ գրականութեանը յուզող խնդիրներուն` նշելով, որ հայ գրականութիւնն ասես մասնատուած է քանի մը հատուածներու` արեւելահայ, արեւմտահայ, սփիււռքահայ, վերջինս ալ իր կարգին` Լիբանանահայ, Սուրիահայ, Ամերիկահայ եւ այլն:
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:1945 ծնունդներ Ստորոգութիւն:4 Դեկտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:Սեբաստիա ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակագիրներ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ Ստորոգութիւն:Խօսնակ ամսագիրի գլխաւոր Խմբագիրներ
Օմանի ծոց
Օմանի ծոց (արաբերէն خليج عمان‎‎- Khalīj ‘Umān, պարսկերէն دریای عمان - Daryâ-ye ‘Omân), կը գտնուի Արաբական ծով ու հիւսիս-արեւմուտքին: Հորմուզի նեղուց ով կը միանայ Պարսից ծոց ին։ Ծոցի երկարութիւնը կը կազմէ 450 քմ., իսկ լայնութիւնը մինչեւ 330 քմ.։ Առաւելագոյն խորութիւնը՝ 3694 մ.։ Նաւահանգիստը՝ Մասքաթ քաղաքը (Օման) :
Ծոցի հիւսիսային ափը կը պատկանի Իրան ին, հարաւայինը՝ Օման ին եւ արեւմուտքինը՝ Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ ուն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հնդկական ովկիանոսի ծոցեր
Արսէն Քհնյ. Գաթարոյեան
Կենսագրութիւն
Տ. ԱՐՍԷՆ ՔՀՆՅ. ԳԱԹԱՐՈՅԵԱՆ (1900 - 1953) Աւազանի անունով՝ Գէորգ, որդի Կարապետի եււ Սողոմէի, ծնած է ուրֆացի ծնողքէ, Ուրֆայի մէջ, 1900-ին
Հայրը՝ պրն.Կարապետ Գաթարոյեան՝Ուրֆայի երեւելի ընտանիքներէն, Ռագգա ագսորուած ու ճըռ Թոսուն վայրին մէջ անխնայ կոտորուած ուրֆացի տասնվեւգ մեծամեւծներէն մէկը, ունեցած է հինգ զաւակնեը՝ Գիգոր, Ներսէս, Գէորգ, Հոիփսիմէ եւ Նուարդ։
Գէորգ իր նախնական կրթութիւնը ստացած է Ուրֆայի ծխական վարժարանը, զոր աւարտեւլէ ետք, նետուած է կեանքի ասպարէզ ել դարձած իր հօր արհեստակից։
Մեծ Եղեռնին երբ ընտանեօք կը գաղթեն Ռագգա, ճամբու ընթացքին կը մահանան Գէորգի երկու քոյրերը՝ Հոիփսիմէն ու Նուարդը։ 1916-ին, անոնք դարձեալ վերադարձած են Ուրֆա եւ անապահով պայմաններու մէջ ապրած մինչեւ 1921-1922 թուականը եւ ապա վերջնականապէս գաղթած են Հալէպ:
Շնորհիւ իր տոկուն նկարագրին, աննկուն կամքին ու աշխատասիրութեան, Գէորգ ընտելացած է կեանքի դաժան պայմաններուն եււ յարատեւութեամբ ժամանակի ընթացքին յաղթահարած է տնտեսական դժուարութիւնները եւ ինքզինք գտնելէ ետք, ձեռնարկած է անձնական գործի։ Հետագային յաջողութիւններ արձանագրելով դարձած է ինքնաբաւ։
Իր կեանքի ընկերը ընտրած է Կարապետ եւ Մարիամ Գոնտրաճեանի դուստրը՝ Ովսաննան որուն հետ պսակուած է Հալէպի մէջ 1929-ին։ Ունեցած է հինգ զաւակներ Հռիփսիմէ, Կաբապետ, Նուարդ, Աբրահամ եւ Յովհաննէս։
Տան մէջ իր գաղափարապաշտ ու նահատակ հօր ագգային կրթութիւնը եւ կրօնասէր ու բարեպաշտ մօր կբօնաբարոյական սկզբունքները կազմաւորած են Գէորգի նկարագիրը եւ անոր մանկական ու պատանեկան հոգին լեցուցած ազգային ու բարոյական արժէքներով։ Ան իր սրտի պարտքը կատարած է ագգային կեանքով հետաքրքրուելով ծանօթանալով ու յարաբերելով ագգայիններուն հետ։ Ժամանակ մը ետք ասիկա իրեն համար դարձած է մտասեւեռում եւ իր ժողովուրդին ծառայելը՝ հանապագօրեայ հացի չափ անհրաժեշտութիւն։ Ատոր համար ալ յաճախ իր անձնական գործը երեսի վրայ ձգած ու ագգային գործերու ետեւէ եղած է։
Նոյն եռանդով ու թափով հետաքրքրուած է նաեւ իր հայրենակիցներով։ Անոնց օգտակար դաոնալու միտումով կապուած է անոնց եւ հայրենակից համախոհներուն հետ համագործակցաբար, կազմակերպած է հայրենակցական միութեան ներքին կեանքը, իբ ջանքերով զօրացուցած է հայրենակիցներուն փոխադարձ կապուածութիւնը եւ անոնց մէջ արթնցուցած գիտակցութիւնը յաւելեալ զոհողութեամբ եւ առաւել չափով նիւթապէս ու բարոյապէս օգնելու կարօտեալ ու չքաւոր հայրենակիցներուն։ Եւ այս աշխատանքով ազնիւ վերաբերումով ու յաջող նախաձեոնութիւններով ժամանակի ընթացքին դարձած է համակրելի եւ յարգելի անձնաւորութիւն մը ե՛ւ ազգային ե՛ւ հայրենակցական միութեան շրջանակին մէջ։
Տարիներ ետք, կեանքի պայմաններու բերումով, ուրֆացիներու ծխատէր քահանան Տէր Աստուածատուր քՀնյ. Գասապեան կը տեղափոխուի այլ թեմ եւ հայրնակիցները կը մնան աոանց քահանայի։ Բոլորին աչքերը կր սեւեռին Գէորգ Գաթարոյեանին վրայ, որպէս քահանայութեան յարմարագոյն թեկնածու, որովհետեւ տարիներու փորձով զինք լաւ ճանչցած են ապրած ու տեսած անոր առաքինի կեանքը նկարագիրն ու ամուր Հաւատքը։
Ապա, Գէորգի փափաքով, Սրբազան Հօր տնօրինութեամբ ու հսկողութեամբ՝ քահանայական պատրաստութեան համար մէկ տարուան դասընթացք կր հաստատուի։ Ունեցած է երկու դասատուներ Տ, Գարեգին քհնյ, Քիրագեան կր դասաւանդէ շարական ու կրօնական գիտելիքներ, իսկ դպրեվանքի շրջանաւարտ եւ Հայկազեան Վարժարանի ուսուցիչ՝ պրն․ Կարապետ Նագգաշեան հայերէն լեզու, գրաբար եւ հայոց պատմութիւն։ Ան մանկութեան, տարիներով դպիր եղած է եւ շատ սիրած՝ եկեդեցին ու եկեղեցական կեանքը։
Բերիոյ Թեմի Առաջնորգ՝ Տ. Զարեհ եպս, Փայասլեանի ձեռամբ քահանայ ձեռնադրուած է Ս. Բառասնից Մանկանց Եկեղեցւոյ մէջ, 1950-ի ամրան, վերակոչուելով Տէր Արսէն եւ օծակից ունենալով Տէր Բաբգէն՝ Հասաքէի եւ Տէր Գուրգէն Գուտուլեան Մուսուլի համար։
Նորընծայ Տէր Արսէն նշանակուած է հոգեւոր հովիւ Ս, ՝Քառասնից Մանկանց Եկեղեցւոյ եւ ուրֆացի հայրենակիցներուն։
Սակայն ճամբու ընթացքին օր մր յանկարծ կը կտրի իր կեանքի թելը։ 23 Դեւկտ. 1953-ին, անակնկալ սրտի տագնապ մր, իր կեանքր կր խլէ ընտանիքէն, եկեղեցիէն եւ իր շատ սիրելի ծխական ժողովուրդէն ձգելով զաւակները եւ Հօտը որբ ու անտէր։
Թաղման կարզն ու վերջին օծումը տեղի կ՚ունենան Կիրակի, 25 Դեկտ. 1953-ին, Ս, Քաոասնից Մանկանց Եկեղեցւոյ մէջ, ձեոամբ Տ. ԶարեՀ եպս, Փայասլեանի (Հետագային կաթողիկոս), որ սրտաճրմլիկ դամբանականով կր դրուատէ Տէր Հօր արժանիքները։
Տուտուկ
Տուտուկ կամ Ծիրանափող, հայկական փողային գործիք, որ նաեւ տարածուած է Մերձաւոր Արեւելքի մէջ։
Պատմութիւն
Ըստ որոշ փաստերու տուտուկը կը գործածուի մ․թ.ա. 1200 թուականէն, սակայն կան տեսակէտներ, որ ան 1,500 տարուան պատմութիւն ունի։ Հայկական տուտուկի պատմութիւնը կը հասնի մինչեւ հայ արքայ Տիգրան Մեծ ի ժամանակները, որ կառավարեր է Ք․Ա․ 95–Ք․Ա․ 55 թուականները։ Ըստ էթնօ-երաժշտագէտ Եոնաթան ՄաքՔոլլումի՝