cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հայկական Կերպարուեստ
Միջին Դարեր
Որմնանկարչութեան զարգացման յաջորդ փուլերուն կը պատկանին 10-րդ դարու՝ Աղթամարի Սուրբ Խաչ (921 թուական), Տաթեւի վանքի Ս. Պօղոս-Պետրոս (930 թուական) եկեղեցիներու, Գնդեվանքի (930-ական թուականներ), 13–14-րդ դարերուն՝ Անիի Տիգրան Հոնենցի եկեղեցւոյ, Բախտաղեկի եկեղեցւոյ, Քոպայրի վանքի, Թաթիվանքի, Ախթալայի, Հաղբատի վանքի որմնանկարները։
Ձեռագիր Մատեաններ
Հայկական ձեռագիրներու (մագաղաթէ, թուղթէ, աւելի քան 25 000՝ աշխարհի տարբեր թանգարաններուն եւ մասնաւոր հաւաքածոներուն մէջ, որոնցմէ շուրջ 14 000-ը՝ Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանին մէջ է) զգալի մասը պատկերազարդ է, հիմնականօրէն՝ Աւետարան, սակաւ՝ Աստուածաշունչ, Տօնական, Ճաշոց եւ այլն։
Մեզի հասած հնագոյն չորս բներգական (thematic) մանրանկար (6րդ –7-րդ դարերու) կցուած են «Էջմիածնի Աւետարան»-ին (989, Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարան, ձեռ. N 2374) եւ գեղարուեստական արժանիքներով, ինքնուրոյն պատկերային մտածողութեամբ) կը յիշեցնեն «Լմբատի եւ Արուճի» (6-րդ –7-րդ) դարերուն որմնանկարները՝ գաղափար տալով հին քրիստոնէական պատկերարուեստի մասին։
Լռիւ պատկերազարդ մատեաններ պահպանուած են 9-րդ դարէն։ Հին եւ փայլուն նմուշը «Մլքէ թագուհիի Աւետարան»-ն է (862, Վենետիկի Մխիթարեաններու մատենադարան, ձեռ N 1144/86), որ, ինչպէս եւ «Կարսի Աւետարանը», «Տրապիզոնի Աւետարանը», «Մողնու Աւետարանը» մանրանկարազարդուած է Արծրունիներու եւ Բագրատունիներու թագաւորութիւններու շրջանին՝ 9-րդ -11-րդ դարերուն։
Հայկական մանրանկարչութիւնը հարուստ է ոճերու եւ տեղական դպրոցներու, մատեաններու ձեւաւորման մէջ, ինչպէս նաեւ, խորաններու, գլխազարդերու, լուսանցազարդերու, սկզբնաթերթերու, տէրունական պատկերներու կիրառման ու կերպաւորման մէջ առաւել գոյնի եւ ռիթմի զգացողութեան բազմազանութեամբ։
Կիլիկիոյ Մանրանկարչութեան Դպրոց
12-րդ դարու մանրանկարչութիւնը, գիրքարուեստը աւելի շատ ծաղկման հասած են Կիլիկիոյ մանրանկարչութեան դպրոցը, որ ունեցած է նշանաւոր կեդրոններ՝ Դրազարկի, Սկեւռայի, Հռոմկլայի, Գռների, Բարձրբերդի եւ Ակների մէջ, ուր  գործած են ականաւոր մանրանկարիչներ Գրիգոր Մլիճեցին, Կիրակոսը, Կոստանդինը, Յովհաննէսը, Յովասափը, Յովհաննէս Արքաեղբայրը, Սարգիս Պիծակը, Թորոս Փիլիսոփան եւ ուրիշներ, ինչպէս եւ անանուն վարպետներ՝ ստեղծելով հայ մանրանկարչութեան, գիրքարուեստի գլուխ գործոցներ (նեռարեալ՝ «Հեթում Բ․ թագաւորի Ճաշոցը», «Ութ մանրանկարիչներու Աւետարանը», «Կեռան թագուհիի աւետարանը» եւ այլն), շարունակելով եւ զարգացնելով այդ դպրոցի պսակը հանդիսացող Թորոս Ռոսլինի արուեստը։ Անոնց հովանաւորած են Կոստանդին Ա․ Բարձրբերդցի կաթողիկոսը եւ Կիլիկեան Հայաստանի արքայական տան պատուիրատու անդամները։
Թորոս Ռոսլինը կերպաւորած է աւետարանական թեմաներու իր պատկերագրական համակարգը, դասականօրէն վսեմ եւ կոթողային յօրինուածքներ, որոնք ուշագրաւ են գոյներու աննախադէպ նրբերանգներով։
Մանրանկարչութիւնը ծաղկած է 13-րդ դարու եւ 14-րդ դարու 1-ին կէսին՝ բուն Հայաստանի որոշ շրջաններու մէջ, համեմատաբար կայուն քաղաքական վիճակին եւ գործած են, մինչեւ այդ կազմաւորուած Անիի, Գլաձորի եւ Վասպուրականի մանրանկարչութեան դպրոցներուն մէջ։
Անիի, Գլաձորի եւ Վասպուրականի Մանրանկարչութեան Դպրոցներ
Անիի մանրանկարչութեան դպրոցը, ապա՝ Գլաձորի մանրանկարչութեան դպրոցը, որուն աւանդոյթները շարունակուած են Տաթեւի մանրանկարչութեան դպրոցին մէջ մինչեւ 15-րդ դարու վերջը զարդարուած են հայկական մանրանկարչութեան առաջընթացի նոր էջեր բացող ինքնատիպ, բարձրարուեստ մատեաններ՝ «Թարգմանչաց Աւետարանը», «Հաղբաթի Աւետարանը», 1318 թուականի «Եսայի Նչեցու Աստուածաշունչը» եւ այլն:
Հակառակ 9-էն - 11-րդ դարերուն սկզբնաւորուած, 13-րդ դարու 70-ական թուականներէն մինչեւ 17–րդ դարու վերջը գոյատեւած Վասպուրականի մանրանկարչութեան դպրոցի գրչութեան եւ մանրանկարչութեան բազմաթիւ կեդրոններուն ստեղծագործած ժամանակի երեւելի վարպետներ՝ Սիմէոն Արճիշեցիի, Մելքիսեդեկի, Զաքարիա Աղթամարցիի, Ծերուն Ծաղկողի, Ռստակէսի եւ ուրիշներ, որոնք հետեւած են աւելի միասնական, «պահպանողական» գեղանկարչութեան աւանդոյթներու՝ համեմուած տեղական-ազգ. պատկերացումներուն բնորոշ «գեղանկարչական բանագիտութեան» տարրերով, կենցաղային շարժառիթներով։
Մանրանկարչութեան արուեստը նուաճումներ ունեցած է նաեւ Ուտիքի, Արցախի, Նախիջեւանի գրչատուներուն, Հայաստանէն դուրս՝ գաղթավայրերուն՝ Ղրիմ, Նոր Ջուղայ, Կոստանդնուպոլիս եւ այլուր, ձեւաւորելով իրենց դէմքն ունեցող Ղրիմի մանրանկարչութեան դպրոցը, Նոր Ջուղայի դպրոցը։
17-էն - 18-րդ դարերուն հայկական մանրանկարչութիւնը աստիճանաբար իր տեղը կը զիջի գիրքի պատկերազարդման տպագրական արուեստին։
Քանդակագործութիւն
Միջնադարեան Հայաստանի քանդակագործութիւնը, հիմնականօրէն, յայտնի է ճարտարապետական յուշարձաններու պատկերաքանդակներով, կոթողներով, յուշասիւներով, «թեւաւոր» խաչերով, խաչքարերով եւ վաղ միջնադարուն առաւելապէս հարթապատկերային, Գծանկարչական է։
4-րդ դարու սկիզբը, տեղական քանդակագործական աւանդոյթները ներհիւսուած են Հայաստանի վաղ քրիստոնէական քանդակագործութեան, առնչուելով շրջակայ երկերներւ քանդակային մշակոյթին, կազմաւորել 4-6րդ դարերուն կերպընկալ (փլասթիք) արուեսը՝ տեղական մի քանի դպրոցներով: Կոթողներուն եւ յուշարձաններուն քանդակուած են Հին եւ Նոր կտակարաններէն նիւթերէ, սուրբերու, Յիսուսի, Աստուածամօր, Գրիգոր Լուսաւորիչի, Տրդատ Ա. թագաւորի եւ այլոց, նաեւ խորհրդանշական (օր. Գառնիի հովիտի գարնան զարթօնքը աւետող յուշակոթողը) պատկերներ: 6-րդ դարու սկիզբը երեւան եկած են երկու մեթրանոց «թեւաւոր» խաչ-կոթողները՝ տիպարով կրկնելով Գողգոթայի խաչը, յետագային սկզբնաւորելով խաչքարերը, որոնք յատկանշական են միայն Հայաստանի 9-18-րդ դարերու արուեստին: Միայն հայկական խաչքարին յատուկ է ուղղաձիգ սալի տարածման ծաւալաձեւը, կեդրոնական խաչի (սովորաբար շրջանակուած կողային զարդաշերտերով) տակ քանդակուած վարդակը կամ գեղեցիկ զարդը, ծաւալի վերի մասին ելուստաւոր աւարտը: Վաղ խաչքարերը ձուաձեւ կամ պայտաձեւ էին, 9-18-րդ դարերուն՝ գերազանցապէս ուղղակիւն ուղղաձիգ: Ննջեցեալի յիշատակին, ի նշանաւորումն յաղթանակի եւ այլ տարբեր նպատակներով դրուող պատուանդանաւոր խաչքարերէն բացի, նման խաչաւոր յօրինուածքներ ստեղծուած են 9-18-րդ դարերու ճարտարապետական յուշարձաններուն որմերուն: Ճարտարապետութեան արտայայտչականութեան բաղադրիչներէն են զարդաքանդակային յարդարանքը, կերպարային եւ պատմողական քանդակները:
Վաղ նմուշները կը վերաբերին 5-6 դարերուն (Դուին, Տեկոր, Երերոյք, Պտղնավանք), 7-րդ դարուն՝ Զուարթնոց, Մրեն, 10-14-րդ դարերուն՝ Անիի յուշարձաններ, Աղթամար (ճարտ. եւ քանդ. Մանուէլ), Նորավանք (ճարտ. եւ քանդ. Մոմիկ), Սպիտակաւոր, Հաղբատ, Սանահին, Հաղարծին, Սաղմոսավանք, Յովհաննավանք, Գանձասար, Տաթեւ, Եղուարդ, Դադիվանք, Հառիճ եւ այլն:
Հայաստանի զարգացած միջնադարու մշակոյթի նոր առաջընթացը հաւաստող նմոյշ է Անիի պեղումներու ընթացքին գտնուած (այժմ տեղը անյայտ է) Գագիկ Բագրատունիի բոլորաքանդակը: Անոնք միջնադարեան Հայաստանի տարբեր շրջաններու՝ Այրարատի, Տաշիրի, Սիւնիքի, Շիրակի, Վասպուրականի մէջ ձեւաւորուած տեղային քանդակագործական դպրոցներու նշանաւոր վարպետներու ստեղծագործութիւններ են, որոնք կ'առանձնանան արտայայտչամիջոցներու, սիւժէներու, ոճերու բազմազանութեամբ, կատարման ձեւով, արուեստի համադրման տարբեր մօտեցումներով, յօրինուածքային լուծումներու իւրայատկութիւններով, պատկերագրութեամբ, բարձրարուեստ ստեղծագործութիւններ, որոնց մէջ նկատելի են շփումները Արլի եւ Արմի արուեստներու հետ: Ուշ միջնադարու քանդակարուեստը աչքի կը զարնէ համակարգային ընդհանրութեամբ, տեղային տարբերութիւններու համահարթեցման հակումով: Ստեղծուած են յուշարձաններ՝ նշանաւոր ճակատազարդերով (Թադէի եւ Ստեփանոս Նախավկայ վանքերու 17-րդ դարու քանդակները): Գոյութիւն ունեցող համակառոյցներուն կից կանգնուած են յուշարձաններ, որոնք 9-14-րդ դարերու համեմատութեամբ ունեցած են զարդարուն այլ լուծումներ:
Ստորոգութիւն:Հայկական կերպարուեստ
Գուրգէն Մահարի
Գուրգէն Մահարի (աւազանի անունով՝ Գուրգէն Աճէմեան․ ), բանաստեղծ եւ արձակագիր։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Վան։ Մանկութեան եւ պատանութեան տարիները կ՛անցընէ ծննդավայրը, ուր կը ստանայ նախնական կրթութիւնը Երամեան վարժարանին մէջ եւ հազիւ աւարտած՝ կը ճաշակէ Ա․ Համաշխարհային պատերազմի դառնութիւնները։ Կանուխէն հայրը կը կորսնցնէ։ Ցեղասպանութեան ժամանակ, «կ՛ապրի» Վանի ինքնապաշտպանական կռիւներ ը ու ռուսական բանակին նահանջով կը հետեւի գաղթին՝ դէպի Երեւան։ Գաղթի ճամբուն, մեծ մայրը կը մահանայ եւ կը կորսնցնէ մայրն ու հարազատները։ Կը պատսպարուի Թիֆլիս ի, Ալեքսանդրուպոլսոյ (այժմ՝ Կիւմրի) եւ Երեւանի որբանոցներուն մէջ։
Կը վերագտնէ մայրն ու հարազատները։
1918 թուականին, առաջին բանաստեղծութիւնները լոյս կը տեսնեն Երեւանի «Վան-Տոսպ» եւ «Աշխատանք» թերթերուն մէջ։
Կ՛աւարտէ Երեւանի համալսարանի լեզուագրական բաժինը։
Կ՛անդամակցի Հայաստանի Պրոլետարական Գրողներու Ընկերակցութեան մէջ։
1953-ին աք­սո­րէն Երեւան կը վե­րա­դառնայ․ առողջութիւնը քայքայուած է։ Մայրը արդէն մահացած է։ Սակայն կը վերսկսկի ստեղծագործել։ Կը հրատարակէ «­Ծաղ­կած փշա­լա­րեր» վի­պա­կը, որ կը թարգմանուի ռու­սե­րէնի, ֆրան­սե­րէնի եւ անգ­լե­րէնի․ կը վերաբերի աքսորի տարիներուն։
Կը մահանայ 1969 թուականի Յունիս 17-ին, Լիթուա կամ Լիթուանիա ու կը թաղուի Երեւան։
Գործեր
Բանաստեղծական ժողովածուներ
Արձակագրութիւններ (ինք­նա­կեն­սագ­րա­կան գոր­ծե­ր)
Վիպակ
«­Ծաղ­կած փշա­լա­րեր»
Աղբիւրներ
Հայ Հանրագիտակ (Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան,Պիւքրէշ, 1938)
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Բարսեղ Ռոստոմեանի Լուսանկարչական Տուն
Բարսեղ Ռոստոմեանի Լուսանկարչական Տունը, 19-րդ դարուն վերջը, 20-րդ դարուն սկիզբը, Պաքուու գործող լուսանկարչական տուներէն մեկը։
Ռոստոմեանը ազգութեամբ հայ էր՝ Պաքուի գործող ազգութեամբ հայ բազմաթիւ լուսանկարիչներէն մէկը։
Պատկերներ
Ստորոգութիւն:Հայեր
Լուի Տարթիժ Տիւ Ֆուռնէ
Լուի Ռընէ Չարլ Մարի Տարթիժ Տիւ Ֆուռնէ (Louis René Charles Marie Dartige du Fournet, ), Ֆրանսական ծովուժի սպայ, ծովակալ։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Ֆրանսայի Հիւսիս-Արեւմտեան Նորմանտիի Լ’Օռն շրջանի Փութանժ քաղաքին մէջ: 1872 թուականին ընդունուած է ֆրանսական բանակի ծովուժի սպայական վարժարան եւ աւարտած հազարապետի աստիճանով:
Սիամի արշաւանքի ընթացքին ան եղած է «Լա Կոմէ» մարտանաւի հրամանատարը: Իսկ 1893-ին, մասնակցած է Պանքոքի (Թայլանտ) ազատագրման մարտերուն: Յետագային, Լուի Տարթիժ կը ստանցնէ «Փոթօ» մեծ ռազմանաւի հրամանատարութիւնը, ապա Հիւսիսային ծովի ֆրանսական նաւատորմին մաս կազմող «Սուրքուֆ» մարտանաւի հրամանատարութիւն:
1909-ին ան Ենթածովակալ է: Պալքանեան պատերազմի ժամանակ (1912-1913), ան կը ղեկավարէ Միջերկրական ծովի դաշնակից ուժերու նաւատորմը եւ փոխ-ծովակալի պաշտօն կը ստանայ:
1915-ին կը ստանձնէ ֆրանսական նորաստեղծ երրորդ նաւատորմի հրամանատարութիւնը, նպատակ ունենալով ազատագրել թրքական տիրապետութեան տակ գտնուող Սուրիայի ծովեզերեայ շրջանը:
Տիւ Ֆուռնէն ու Մուսա Լերան ժառանգորդները
Տիւ Ֆուռնէ տեղեակ ըլլալով իրավիճակի ծանրութեան, անմիջապէս հեռագիր կ’ուղարկէ Ֆրանսա՝ ներկայացնելով կացութիւնը: Յստակ պատասխան մը չստանալով, իր անձնական պատասխանատուութեամբ՝ իր պաշտօնը կորսնցնելու վտանգն իսկ յանձն առնելով, Սեպտեմբեր 12-ին, 4080 հայեր, «Jeanne d’Arc» և այլ ռազմանաւերով կը տեղափոխէ դէպի Եգիպտոսի Պոր Սաիտ նաւահանգիստը:
Պատմական իրադարձութիւններուն ընթացքը
Երրորդ նաւատորմի առաքելութեան ընթացքին, 5 Սեպտեմբեր 1915-ին, «Կիշեն» յածանաւը (Թշնամին լրտեսող մարտանաւ) Ռա էլ Մինայէն Մուսա Լերան բարձրունքին կը նշմարէ կարմիր խաչի դրօշ կանգնեցուցած խումբ մը մարդիկ: Ծովակալ Ժան Ժոզէֆ Բրիսոն նաւ մը կ’ուղարկէ «Հայերու ափ» կոչուող ծովեզերքը եւ կապ կը հաստատէ հայ ղեկավար Փիէռ Տիմլաքեանին հետ: Համաձայնութեան գալով, ծովակալներ՝Տիւ Ֆուռնէն եւ Գաբրիէլ Տարիոսը կը միջամտեն ու խիզախ որոշումը կ’առնեն Կիպրոս տեղափոխելու հայերը, սակայն անգլիական ղեկավարութեան ժխտական տրամադրութեան հետեւանքով Եգիպտոսի Սաիտ նաւահանգիստ կը հասցնեն գաղթականները:
Միայն երեք ամիս յետոյ Տիւ Ֆուռնէ հեռագրով մը պատասխան կը ստանայ Ֆրանսայէն, թէ՝ «Ու՞ր կը գտնուի Մուսա Լեռը»: Այսպիսով, եթէ Տիւ Ֆուռնէն չանսար իր խղճի ձայնին, Մուսա Լերան ժառանգորդները այսօր գոյութիւն չէին ունենար:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ծովակալներ
Քնացած իշխանուհին
Քնացած իշխանուհին, ժողովրդական եւրոպական հեքիաթ: Քրիստոնէական դարձաւ հեքիաթի մէկ տարբերակը, որ հրատարակուած է 1697 թուականին Շարլ Փերրո-ի կողմէ: Յայտնի է նաեւ Կրիմ Եղբայրներու խմբագրած տարբերակը: Ըստ Արնէ Թոմսընի դասակարգումին` այս նիւթը կը զբաղեցնէ 410-րդ տեղը եւ կը դասուի հեքիաթներու շարքին, նիւթը կառուցուած է գերբնական հարազատներու յարաբերութեամբ (թագաւորին կինը խորթ մայրն էր գլխաւոր հերոսուհիին):
Նիւթ
Կը ծնի թագաւորին եւ թագուհիին շատ սպասուած դուստրը եւ անոնք կը հրաւիրեն բոլոր փէրիներուն պալատ խնճոյքի, բացի մէկ հոգիէ, քանի որ ան արդէն կէս տարի դուրս չէր եկած իր պալատէն, եւ բոլորը որոշած էին, որ ան մահացած է: Խնճոյքի ամենաթէժ պահուն կը յայտնուի չի հրաւիրուած փէրին որու հետ, ինչպէս ան կը կարծէր տգեղ վարուած էին, քանի որ իրեն համար չէր բաւականացնէր թանկարժէք սեղանի սպասարկութիւնը: Երբ բոլոր փէրիները, բացի մէկ հոգիէն, որ որոշած էր իր վերջին խօսքը ցգել, կախարդեց արքայադուստրը իր կախարդական շնորհով: Ծեր փէրի Քարապոսսը արտասանեց իր անէծքը. «արքայադուստրը իլիկով կը ծակէ իր մատը եւ կը մահանա»: Վերջին փէրին կը թեթեւցնէ անէծքը. «այո՛, արքայադուստրը կը ծակէ իր մատը իլիկով, բայց կը քնանայ հարիւր տարի»: Թագաւորը հրաման կու տայ վառել բոլոր իլիկները, բայց տասնվեց տարի յետոյ արքայադուստրը պալատին մէջ կը գտնէ ծեր կին մը, որ ոչինչ կը լսէր թագաւորական հրամանին մասին եւ ունէր իլիկ: Արքայադուստրը կը ծակէ իր մատը իլիկով եւ մահամերձ կ՛ինայ: Անոր արթնցնելը արդէն անհնար էր: Կը յայտնուի վերջին փէրին, որ թեթեւցուցած էր անէծքը եւ կը խնդրէ թագաւորէն եւ թագուհիէն երթալ պալատէն: Այդ ժամանակ ան ամբողջ պալատը կը քնացնէ հարիւր տարիով եւ պալատի շուրջը կ՛աճեցնէ անանցնելի անտառ, որ ոչ մէկը չի կրնայ մտնել պալատ հարիւր տարի: Կ՛անցնի հարիւր տարին կը յայտնուի իշխան մը կը մտնէ պալատ եւ արքայադուստրը կ՛արթննայ (ոչ մէկ համբոյր չի կար, արքայադուստրը կ՛արթննայ միայն քանի որ եկած էր ժամանակը): Յետոյ անոնք գաղտնի կը նշանուին: Անոնք կ՛ունենան երեխաներ` տղայ որու անունն էր Օր, եւ աղջիկ որու անունն էր Լուսաբաց: Բայց իշխանի մայրը կ՛իմանայ երկուքին սիրոյ մասին եւ կը խնդրէ բերել պալատ իր թոռնիկներուն եւ արքայադուստրը: Ապագայ մարդակերը հազիւ ինքնիրեն կը զսպէ, որ չ՛ուտէ իր թոռներուն: Բայց իշխանը կը մեկնի պատերազմի: Սկիզբը մարդակերը կը հրամայէ սպաննել թոռնուհիին յետոյ թոռան եւ վերջաւորութեան կնոջը, իսկ յետոյ պատրաստել համեղ ուտեստ: Բայց պալատականները կը թաքցնեն անոնց ախոռին մէջ, իսկ թագուհիին կու տան կենդանիներու միս: Օր մը մարդակեր թագուհին մօտենալով բակին կը լսէ ախոռէն ճչոցներ. արքայադուստրը կը ցանկանար թաքցնել հողի մէջ որդիին չարաճճիութիւններուն համար: Մարդակերը այնպէս բարկացաւ, որ հրամայեց բակին մէջ դնել կաթսայ եւ այնտեղ նետել թոռները եւ դշխուհին, բայց ի երջանկութիւն դշխուհիին, կը վերադառնայ իշխանը: Չի դիմանալով ամօթին մարդակերը ինքն իրեն կը նետէ կաթսային մէջ եւ կը մահանայ: Հեքիաթի վերջաւորութեան բարոյախօսութիւն կը տրուի. ոչ մէկ աղջիկ չի քնանար մէկ դար, որ սպասէ ամուսինին տիտղոսով եւ հարստութեամբ:
Նախորդ գրողները
Աւելի շուտ յայտնի նիւթի տարբերակը կը գտնուի ֆրանսական վէպին մէջ: Նախորդ հեքիաթներէն է Ճամբպաթթիսթի Պազիլէ «Արեւ, Լուսին եւ Թալիա» առաջին անգամ հրատարակուած 1634 թուականին: Պազիլի հեքիաթին մէջ պալատական աստղագուշակները կը գուշակեն եւ կ՛ըսեն թագաւորին, որն անոր դուստրը` արքայադուստր Թալիին վտանգ կը սպառնայ Լիոն ծաղիկէն: Թագաւորը կ՛արգիլէ բերել պալատ ցանկացած բոյսը, որ կը նմանի լիոն ծաղիկին, բայց տարիներ յետոյ Թալիան կը նայի պատուհանէն եւ կը տեսնէ ծեր կնոջ, որ կը ջրէր իր լիոն ծաղիկը: Թալիան կը ցանկանայ դպնալ ծաղիկին եւ վարակը կ՛անցնի եղունգներում միջոցով եւ անոր պատճառով ան մահամերձ կ՛ինայ: Ուժ չունենալով համակերպուիլ դստեր մահուան, արքան թագուհիին հետ չի թաղեր զայն եւ կը հրամայէ տանիլ մարմինը քաղաքէն դուրս գտնուող պալատը: Օր մը այնտեղ կ՛երթայ որսի ժամանակ կորսուած ուրիշ երկիրի թագաւոր մը, կը գտնէ Թալիա-ին եւ չի կրնար արթնցնել: Ինը ամիս ետք Թալիան երազին մէջ կ՛ունենայ երկուորեակ երեխաներ. Որ մը երկուորեակներէն մէկը փնտրելով մօր կուրծքը կը սկսի ուտել մատը եւ այդ պահին արքայադուստրը կ՛արթննայ: Աւելի ուշ, թագաւորը յիշելով իր արկածներու մասին կ՛երթայ տեսնելու քնած անծանօթը եւ անոր արթնցած կը գտնէ երկու երեխաներուն հետ որու ան կու տայ Արեւ եւ Լուսին անունները: Տունը ան երազին մէջ կը կանչէ Թալիան, Արեւը եւ Լուսինը եւ անոր կինը կը հասկնայ, որ թագաւորը ունի ուրիշ ընտանիք: Ան կը հրամայէ գտնել միւս ընտանիքը եւ իմանալով ամբողջ ճշմարտութիւնը, կը հրամայէ սպաննել Արեւը եւ Լուսինը եւ պատրաստել անոնցմէ համեղ ուտեստներ: Գթասիրտ խոհարարը կը փոխէ երեխաները այծերուն հետ, բայց թագուհին չի հասկնար այդ, վստահ էր, որ իր թշնամիին երեխաները այլեւս չկան եւ կը հրամայէ բերել անոր մօտ Թալիա-ին: Անոր հրամանով բակին մէջ կը վառեն մեծ խարոյկ, որու վրայ ան կը պատրաստուէր սպաննել Թալիան, բայց այդ ժամանակ կը յայտնուի թագաւորը, կ՛իմանայ, թէ ինչ կ՛ըլլայ, կը հրամայէ Թալիա-ի փոխարէն կրակին մէջ նետել թագուհիին: Խոհարարի շնորհիւ թագաւորը եւ Թալիան կը միանան իրենց երեխաներուն հետ եւ կ՛ամուսնանան: Փեռոն կը փոխէ նիւթի մի քանի հատուածներ եւ թագաւորին կնոջ կը դարձնէ իշխանի մայր, իսկ երազի պատճառը կը դարձնէ չար փէրիի կախարդանքը: Նման նիւթի կը հանդիպի Ճամպաթթիսթիի մէկ այլ հեքիաթին մէջ յայտնի «Երիտասարդ կինը» անուանումով: Այս հեքիաթին մէջ վերջին փէրին կը շտապէ արքայադուստրը ծնուելու խնճոյքին որուն անունը Լիզա էր, կ՛ինայ եւ ոտքը կը վնասէ եւ բարկութենէն դրթուած կը յայտարարէ, որ արքայադուստրը կը մահանայ եօթ տարեկանին այն պատճառով, որ անոր մայրը սանտրը կը մոռնայ մազերուն մէջ: Այդպէս ալ կ՛ըլլայ եւ աղջկան կը դնեն ապակիէ դագաղի մէջ: Այս դագաղը կը ներկայացուի նաեւ Կրիմ եղբայրներու «Ձիւնաթոյրը» եւ «Ապակիէ դագաղ» հեքիաթներուն մէջ:
Պատմական հիմքը
Քանի մը բանահաւաքներ կը մտածէին, որ նիւթին մէջ տասներեք փէրիներու հատուածը նման է Լուսինի օրացոյցին (ուր տարին կազմուած է տասներեք ամիսներէ) : Այսօր այս տարբերակը հինցած կը համարուի:
Պատկերաւորումի արուեստ
Կիւստաւ Տորէն ստեղծած է վեց փորագրանկարներ հեքիաթի վերնագրով:
Դրոշմահաւաքութիւն
Թղթատարական ընկերութիւնը ՖՌԳ հրատարակեց «հեքիաթային» նամականիշեր 1959-1967 թուականներուն, սկսելով հրատարակել միաձեւ նամականիշեր, անոնք նուիրուած էին Վիլկելմա Կրիմի մահուան 100-րդ տարուան: «Քնած իշխանուհի» հեքիաթին տրուած է առանձին հրատարակութիւն 1964 թուականէն: Հրատարակութիւնը կազմուած էր 4 հիմնական դրդումներէն: Այս նամականիշերը եղած են թղթատարական-բարեգործական, երբ սովորական գինը 10, 20 եւ մինչեւ 50 փֆենիկ էր, յաճախորդները յաւելեալ վճարում կը վճարէին օգնութիւն կարիքաւոր երեխաներուն:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հեքիաթներ Ստորոգութիւն:Շարլ Փերո-ի հեքիաթներ
Վիգէն (անձնանուն)
Վիգէն, հայկական արական տարածուած անուն։
Մէքս Ռիէմէլթ
Մէքս Ռիէմէլթ (, ծնած Արեւելեան Պերլին, Արեւելեան Գերմանիա, 7 Յունուար, 1984), գերմանացի դերասան մըն է: Ամէնէն շատ ճանչցուած է իր Ուոլֆկանկ Պոկտանո դերով Netflix համացանցային կապակցութեան Sense8 հեռուստաշարին մէջ, իբրեւ հեռուստաշարի գլխաւորներէն:
Գործի Ասպարեզ
Մէքս սկսաւ իր դերասանական ասպարեզը «սխալմամբ», որովհետեւ ան որեւէ դերասանական խումբի մաս չէ կազմակ պատանութեան տարիներուն: Իր կարծիքով, դատերական դպրոցներոն ու վարժարանները լաւ ձեւերով չեն մարզէր դերասան մը, այլ անոնք «կը շինեն իրենց ուզած կերպարը քու մէջդ, եւ երբ իրենց ուզածը լրանայ, կը կոտրեն քեզ», այդ պատճառաւ ալ ան չ'ուզէր այդ «վտանգին» ենթարկուիլ :
Ըստ Մէքսի, ան շատ աւելի ուրախ է լուսանկարչական գործիքի մը դիմաց, քան թէ բեմի մը վրայ։ Ան միշտ հետաքրքրուած է դերեր ունենալով հեռուստաշարներու մէջ, որոնց «հետաքրքրութիւն արթնցնող հեռուստաշարներ են, ունին լաւ թատերագրական գրութիւն եւ լաւ մտածուած կերպարներ»:
Ան նաեւ միշտ կ'ուզէ մաս կազմել աշակերտներու ֆիլմերու մէջ, որովհետեւ կը կարծէ, թէ մեր գիտցած ֆիլմերու գունդէն դուրս ելլելու համար պէտք է պատանիներու մտածած ձեւերը տեսնենք, եւ իր միջոցը իրենց ֆիլմերու մէջ դեր ունենալն է :
Ան գլխաւոր դեր ունեցած է Տէնիս Կանզըլի բոլոր ֆիլմերուն մէջ, ներառեալ Mädchen, Mädchen ֆիլմին մէջ:
Սուկաւէտ
Սուկաւէտ (Kösedağ ― Քէօշէտաղ, Mîrê Çiyaya), հրաբխային մէկուսի լեռ (3445 մ)։ Կը գտնուի Հայկական Պար լեռնաշղթային արեւմուտքը (լեռնաշղթային ամէնէն բարձր գագաթն է)։ Հիմքին շրջագիծը շուրջ 16 քմ է, յարաբերական բարձրութիւնը՝ 1200 մ։
Լանջերը զառիթափ են, տեղ-տեղ՝ քարակարկառներով։ Սուկաւէտէն սկիզբ կ'առնեն Շարիան գետին (Արածանիի վտակ) ձախափնեայ վտակները։ Բուսածածկոյթը լեռնատափաստանային է։ Գագաթին կը գտնուին ալպեան մարգագետիններ։
Սուկաւէտ լերան մասին աւանդավէպը
Սիրոյ պատմութիւն մը հիւսուած է Հայկական պար լեռնաշղթային երկու գագաթներուն՝ Սուկաւէտին եւ Ալատաղին մասին։ Սուկաւէտը եղած է գեղեցիկ հայ հովիւ մը, իսկ Ալատաղը՝ քիւրտի նոյնքան գեղեցիկ աղջիկ մը: Երկուքը լերան վրայ հանդիպելով՝ կը սիրահարին։ Սուկաւէտը Չանկլի գիւղին քահանային որդին էր, Ալատաղը՝ Մանտուր գիւղին շէյխին դուստրը։ Ծնողները կը մերժեն նման ամուսնութիւնը։ Սիրահարները անտեսելով ծնողներուն կամքը՝ Համբարձման տօնին գիշերը կը փախչին ամառանոցէն ու կը պահուըտին։ Ծնողները տեղեկանալով՝ կ'անիծեն անհնազանդները, որոնք իրարմէ հեռու լեռներու կը վերածուին. երիտասարդը՝ Հայկական պարին կեդրոնը, Ալաշկերտ եւ Բասէն գաւառներու սահմանագիծին, իսկ աղջիկը՝ Վանանդ եւ Բասէն գաւառներու միջեւ՝ կարօտալից հայեացքները միշտ իրարու յառած։ Երկուքին դէմքին ալ արցունքը կը սառի, կը վերածուի ձիւնի։ Սակայն ամէն Համբարձման տօնի գիշերը՝ լուսադէմին, Սուկաւէտ եւ Ալատաղ լեռները Չանկլի գիւղին մօտ կը հանդիպին իրարու, կը գրկախառնուին, ապա լալով կը բաժնուին։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Աղրըի մարզի լեռներ Ստորոգութիւն:Հայկական Պար
Յակոբ Մուդոեան
Հայր Յակոբ Մուդոեանը ծնւել է 1875 թ. Վան քաղաքում։ Նախնական եւ միջնակարգ կրթութիւնը ստացել է ծննդավայրի Ամերիկեան դպրոցում։ Յակոբ Մուդոեանը ողջ կեանքի ընթացքում եղել է ժողովրդի կողքին։ 1915 թ. Հայոց Մեծ եղեռնի օրերին, ժողովրդի մի հատւածի ինքնապաշտպանութեան գործն իր վրայ է վերցնում եւ ստեղծում ինքնապաշտպանական խմբեր։ 1924 թ. հաստատուում է Իրանի Համադան քաղաքում։ Մինչեւ 1952 թ. հոգեւորականի աստիճանով ծառայում է Համադամի ավետարանչական եկեղեցում եւ ապա տեղափոխուում Թեհրան։ Մահացել է 1960 թ.։
Քոթարի Պատրանք
Քոթարի պատրանքը (նաեւ կը կոչուի Քոթարի համախտանիշ կամ քալող դիակի համախտանիշ) հազուադէպ հանդիպող վիճակ մըն է, որուն բնորոշ է չգոյութեան պատրանքը, հիւանդը կը ժխտէ իր մարմնի մասերուն, օրկաններուն կամ ընդհանրապէս կենդանութեան փաստն ու իրականութիւնը ։ Հիմնականօրէն կը հանդիպի կեանքի երկրորդ կիսուն, աւելի յաճախ՝ կանանց մօտ։ Որպէս հիւանդութիւն ընդգրկուած չէ DSM-IV-TR եւ ICD-10 ձեռնարկներուն մէջ ։ Առկայութիւնը, որպէս առանձին համախտանիշ, կը վիճարկուի, իսկ ցնորքները կը դիտուին իբրեւ ախտանիշ։
Հիւանդութիւնը կը կոչուի ֆրանսացի ջիղաբան Ժուլ Քոթարի անունով, որ 1880 թուականին առաջին անգամ ըլլալով նկարագրած է վիճակը՝ 43-ամեայ կնոջ դէպքով ։
Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչին Նշխարներուն Գիւտին Տօնը
'''Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչին Նշխարներուն գիւտին տօնը,''' Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչին նուիրուած երեք տօներէն մէկն է:
Հայ Եկեղեցին Դ. դարէն սկսեալ, Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչին յիշատակը կը տօնախմբէ տարին երեք անգամ՝ Խոր Վիրապ Մուտքի, Խոր Վիրապէն Ելքի եւ Նշխարաց գիւտի առիթներով:
Նշխարաց գիւտը կը տօնուի Հոգեգալուստէն ետք, չորրորդ Շաբաթ օրը: Նշխարաց գիւտի տօնը ունի նաեւ իր նախատօնակը:
Աւանդութիւնը
Աւելի ուշ, այդ վայրին մէջ վկայարան մը կանգնեցնեն ու անիկա հիմքը կը դառնայ «Գիւտ նշխարաց» տօնին:
Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչի նշխարները բոլոր քրիստոնէական եկեղեցիներուն մեծագոյն սրբութիւններէն են։ Յայտնի չէ, թէ Լուսաւորիչի՝ Թորդանի մէջ ամփոփուած նշխարները ո՛ր ժամանակներէն սկսեալ կը բաժնուին զանազան տեղեր: Հայոց Հայրապետին նշխարները գտնուելէ ետք ատոնց մէկ մասը, իբրեւ սրբազան մասունք, կը տարուին Սիս, Վաղարշապատ, Բիւզանդիա եւ Իտալիա: Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածինի եւ Անթիլիասի մէջ պահուող Լուսաւորիչին Ս. Աջը Հայ Եկեղեցւոյ կարեւորագոյն սրբութիւններէն մէկն է, որմով կ'օրհնուի Ս. միւռոնը:
Նշխարներուն մասին վկայութիւններ
Գրիգոր Ա. Լուսաւորիչին լոյս նշխարները յիշատակած են նաեւ մատենագիրներ՝ Սեբէոսը, Մովսէս Կաղանկատուացին (Է. դար), Յովհաննէս Ե. Դրասխանակերտցին (Թ.-Ժ. դարեր), Ասողիկը (Ժ. դար), Վարդան Արեւելցին, Կիրակոս Գանձակեցին, Մխիթար Այրիվանեցին (ԺԳ. դար), Առաքել Դավրիժեցին (ԺԷ. դար) եւ այլք:
Իբրեւ կաթողիկոսարանի գլխաւոր սրբութիւններէն Աջը առաջին անգամ կը յիշատակուի Ներսէս Շնորհալիի ն «Թուղթ ընդհանրական»ին մէջ: Վարդան Վարդապետ կը գրէ, որ նշխարներուն քանիցս տեղափոխութիւններէն ետք (Բիւզանդիոնի Զենոն կայսրը տարած է Կ.Պոլիս, ապա զանոնք վերադարձուած եւ դրուած են Զուարթնոցի եւ այլ վայրերու մէջ), իր օրով մնացած էր միայն «Աջն լուսընկալ եւ շնորհաբաշխ» :
Արարատ (ամսագիր)
«Արարատ», Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածինի առաջին պաշտօնական հրատարակութիւնը: Լոյս է տեսած է 1868-1919 թուականներուն, Էջմիածին: Անիկա նաեւ հայագիտական առաջին հանդէսն է Կովկասի տարածքին։ Խմբագրած է միաբաններէն կազմուած յանձնախումբը՝ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի նշանակած խմբագիրի ղեկավարութեամբ  ։
«Արարատ» ամսագիրը մեծապէս նպաստած է գիտութեան այդ ճիւղի զարգացման: Հրատարակած է մատենագիտական բնագիրներ, վաւերագիրներ, միջնադարեան հայ տաղերգուներու երգեր:
Տպագրած է սեպագիր արձանագրութիւններու նկարներ եւ անոնց վերծանութիւնը: Ամսագիրին մէջ լուսաբանուած են մանկավարժական, երկրին մէջ դպրոցներու վիճակի մասին յօդուածներ:
2006-էն Մայր Աթոռը ««Արարատի» ժառանգութիւնը» խորագրով առանձին հատորներով շարունակաբար լոյս կ'ընծայէ հոգեւորականներու՝ հանդէսի էջերուն մէջ տեղ գտած գիտական, կրօնական հրապարակումները ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մամուլ Ստորոգութիւն:Թերթեր
Ուռհա
Հելլենիստական շրջանին մէջ եղած է Օսրոյենէի ասորական թագաւորութեան մայրաքաղաքը, այնուհետեւ՝ Հայոց Միջագետքի մայրաքաղաքը, անցած է հռոմէացիներու տիրապետութեան տակ, այնուհետեւ ընդգրկուած է Բիւզանդական կայսրութեան կազմի մեջ։ 641-ին քաղաքը նուաճած է արաբներու կողմէն: Բիւզանդացիներ յաջողած են կարճ ժամանակով վերանուաճել քաղաքը 1031-ին։ 10 տարի անց քաղաքը գրաւած են սելջուկները։ Ուռհան անցած է ձեռքէ ձեռք մինչեւ 1098 թ., երբ ան նուաճուած է խաչակիրներու կողմէ։ 1144-ին քաղաքը գրաւած է Մոսուլի տիրակալ Էմատ էտ-Տինը։ Այդ իրադարձութեան առթիւ Ներսէս Շնորհալին կը գրէ իր հռչակաւոր ստեղծագործութիւններէն մէկը՝ «Ողբ Եդեսիոյ» (1145-46) արտասանութիւնը, ուր հայրենասէր հեղինակը սրտի կսկիծով կը նկարագրէ ծաղկուն քաղաքի աւերումն ու բնակչութեան զանգուածային բնաջնջումը։ Քաղաքը հետագայ դարերուն մէջ անցած է յաջորդաբար Եգիպտոսի եւ Ասորիքի սուլթաններուն, մոնղոլներուն, թուրք ցեղերու տիրապետութեան տակ, մինչեւ որ 1637-ին վերջնականապէս մտած է Օսմանեան կայսրութեան տիրապետութեան տակ։
Ուռհայի հայ բնակչութիւնը
Որոշ աղբիւրներու համաձայն՝ Ուռհան հիմնովին վերաշինած է Հայոց կիսաաւանդական թագաւոր Աբգարը՝ Մծբինէն այստեղ տեղափոխելով իր արքունիքը։ Նոյն աղբիւրները կը վկայեն, որ Աբգարն այստեղ յունա-հռոմէական թատրոններու օրինակով շինած է թատրոնի շէնք, ինչպես նաեւ արքունական շքեղ պալատ ու հոյակապ եկեղեցիներ։ Իսկ Աբգարի յաջորդ Երուանդ թագաւորը, ըստ նոյն աւանդութիւններուն, Ուռհան թողած է Հռոմին, իսկ ինքը հաստատուած է նախ՝ Արմաւիրի մէջ, ապա՝ իր հիմնադրած Երուանդաշատին մէջ։ Ուռհան Օսրոէնի փոքրիկ թագաւորութեան մայրաքաղաքն էր (մ.թ.ա. II դարէն)։ Տիգրան Բ. ի օրոք (մ.թ.ա. 95-56 թ.) այդ թագաւորութիւնը միացաւ հայկական պետութեան, եւ անոր մայրաքաղաք դարձաւ հայկական մշակոյթի կեդրոններէն մէկը։ Սակայն հայկական պետութեան կազմին մէջ երկարատեւ չի մնար՝ Ք.Ա. 60-ական թուականներուն ան կ'անցնի Հռոմին։ Հին ժամանակ Ուռհան մշակոյթի մեծ կեդրոն էր։ Այստեղ կը գործէր բարձր օրինակի դպրոց՝ ճեմարան, որտեղ ուսանելու կու գային տարբեր տեղերէն։ Ուռհային մէջ կրթութիւն ստացած էին եւ բաւական թիւով հայ երիտասարդներ։ Այստեղ հնարուած է հայոց մեսրոպեան գիրը։ Քաղաքին մէջ ստեղծագործած է միջնադարի հայ նշանաւոր պատմիչներէն մէկը՝ Մատթէոս Ուռհայեցին։ Քաղաքը հինէն ի վեր ունեցած է հոծ հայ բնակչութիւն, որ պատմական որոշ ժամանակահատուածներուն մէջ կազմած է մեծամասնութիւն։ Քաղաքը 1071-1086 թ.-ին մտած է Փիլարտոս Վարաժնունու պետութեան կազմի մէջ։ Քաղաքը 1144 թ.-ին ունէր 47.000, իսկ 1914 թ.-ին 35.000 հայ բնակիչ։ Ուռհայի հայ բնակչութիւնը տուժած է 1894-96 թ. համիտեան կոտորածներուն։ Մեծ Եղեռնի ժամանակ քաղաքի հայ բնակչութիւնը 53 օր հերոսաբար մարտնչեց թրքական 18.000 բանակի դէմ։ Քեմալական հալածանքներու պայմաններուն մէջ հարկադրուած հեռացած են Սուրիա, Ֆրանսա, մէկ մասն ալ՝ Խորհրդային Հայաստան։
Ուռհայի Խոհանոցը
Ուռհայի խոհանոցը ճանչցուած է իր համեղ կերակուրներով, որոնցմէ գլխաւորները՝ հում կոլոլակ, լգլգուն կոլոլակ, հաւկիթով կոլոլակ, պահքի կոլոլակ, պորանի, սմբուկով խորոված, բանջարով ապուր, մանթը, քաղցր պամիա են:
Աւանդութիւններ
Ուռհացիները անհրաժեշտ կը զգային իրենց տուներէն ներս հիւրեր ընդունիլ: Բոլորը պէտք էր Կաղանդի գիշերը ուրախ անցընէին. վա՛յ անոր, որ այդ գիշեր տխուր ըլլար, որովհետեւ կը հաւատային, որ ան կրնար ամբողջ տարին անյաջողութիւններու հանդիպիլ: Ուռհացիները միայն հարսնցուներու կաղանդչէք կու տային (ոսկի, արծաթ, թաւիշ, զերտէ կամ հալվա): Վարդավառին իրարու վրայ ջուր կը թափէին: Ս. Ծննդեան եւ Ս. Զատկուան խթման գիշերը կը հաւաքուէին մեծ մօր տունը՝ ուտելու խթման յատուկ ճաշեր, ինչպէս բանջար, հաւկիթով ճաշեր եւ այլն: Համբարձման ատեն մեծ մայրը վիճակ մը կ'ըսէր, եւ այդ վիճակը առարկային տիրոջը բախտ կը բերէր: Մեծ մօր ըսած վիճակներուն կէսը հայերէնով, կէսը թրքերէնով, կէսն ալ Ուռհայի բարբառով կ'ըլլային:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ քաղաքներ
Մելանքթոն Արսլանեան
Կենսագրութիւն
Անդրանիկ զաւակն է Արմենակ եւ Պէաթրիս Արսլանեաններու։ Երկու տարեկանին կը սկսի գաղթականութիւնը եւ ութ տարեկանին աքսորէն ազատելով, իր ընտանիքին հետ կ'ապաստանի Հալէպ։
Տապկուած գետնախնձոր
Տապակած գետնախնձոր, ուտեստը պատրաստելու ժամանակ գետնախնձորը կը բաժնեք շերտերու՝ շրջանաձեւ կամ ձողիկերու տեսքով եւ կը տապակեն՝ ոչ մեծ քանակութեան ձէթի մէջ։ Այդ ընթացքին, գետնախնձորը կը ներծծէ ձէթը, ուստի ըստ պահանջի, հնարաւոր է կրկին աւելացնել, այնուհետեւ կ՛աւելացուի կտրտուած սոխը։
Մելանքթոն Արսլանեան
Կենսագրութիւն
Հալէպի մէջ կը յաճախէ Աւետարանական վարժարանի նախակրթարանը։ Երկրորդական ուսումը կը ստանայ «Ալէփփօ Գոլէճ»ի մէջ։ Կը դառնայ դպրոցի լաւագոյն աշակերտներէն մէկը եւ բարձր գնահատանքի ու մրցանակներու կ'արժանանայ։ Նիւթականի պատճառով Մելանքթոն չի կրնար ուսումը շարունակել եւ փոքր տարիքէն կը մտնէ կեանքի ասպարէզ, ստանձնելով Հալէպի Ազգային Սահակեան վարժարանի անգլերէն լեզուի դասաւանդութիւնը։
Տապկուած գետնախնձոր
Գետնախնձորի հետ կարելի է տապակել նաեւ միս, այդ պարագային, միսի իւղայնութեան հետ կապուած, կարելի է ձեթը քիչ օգտագործել։ Տապակած գետնախնձորը շատ յայտնի եւ տարածուած ուտեստ է։ Այս ուտեստի հետ կարելի է օգտագործել տարբեր տեսակի համեմունքներ եւ թանձրուկներ։
Մելանքթոն Արսլանեան
Ասպարեզ Եւ Գործունէութիւն
Ուսուցչական ասպարէզին նկատմամբ իր ցուցաբերած նուիրումով՝ կ'արժանանայ իր շրջապատին հիացմունքին։ Այս շրջանին իր շուրջ կը հաւաքէ ազգասէր եւ լրջախոհ պատանիներ եւ կը հիմնէ «Արեգ» միութիւնը, որուն նպատակը կ՛ըլլայ հայ պատանիներուն մէջ արթնցնել ազգային ոգին եւ ազգապահպանման տեսլականը։ Յիշեալ միութեան մէջ իր տուած ազգայնաշունչ դասախօսութիւններով, հայկական հարցերու նկատմամբ իր ունեցած հետաքրքրութեամբ եւ կազմակերպական կարողութեամբ Հ. Յ. Դաշնակցութեան ուշադրութեան առարկայ կը դառնայ եւ տեղւոյն կոմիտէն կը ծրագրէ իր հիմնած «Արեգ» միութեան երիտասարդներուն մեծամասնութիւնը ներգրաւել դաշնակցական շարքերուն մէջ։ Այսպիսով Մելանքթոն Արսլանեան իրականացած կը տեսնէ իր տեսլականները եւ կը դառնայ անդամ Հ. Յ. Դաշնակցութեան։
Տապկուած գետնախնձոր
Ստորոգութիւն:Ռուսական խոհանոց
Մելանքթոն Արսլանեան
Ասպարեզ Եւ Գործունէութիւն
Միեւնոյն շրջանին կ'աշխատակցի «Ազդակ» օրաթերթին։ 1940-ական թուականներուն Մելանքթոն կը հիմնէ հիւսուածեղէնի գործարան մը, որ յաջողութիւն կը գտնէ Ա. Աշխարհամարտի շրջանին, որմէ ետք, 1948-ին, կը ձգէ հիւսուածեղէնի գործը եւ կը հաստատուի Պէյրութ։ 1947-ին կ'ամուսնանայ հալէպաբնակ Վիոլէթ Կէօշլանեանի հետ, եւ կ'ունենան երեք զաւակներ՝ Արամ, Րաֆֆի եւ Միլվի, որոնց կը փոխանցէ իր ազգասիրութիւնը ։ Պէյրութի մէջ Մելանքթոն կը գործակցի Վահէ Սէթեանի հետ, դրամատնային եւ ձոյլ ոսկիի վաճառման գործով՝ Հնդկաստան գտնուող իր եղբօրը՝ Հայկին գործակցութեամբ։ 1954-էն ետք, երբ իր եղբայրը՝ Հայկ, կը հաստատուի Ափրիկէ սկսելու համար ադամանդի մեծաքանակ գործին, կը ստիպուի ընտանեօք Լիբանանէն գաղթել 1951-ին եւ հաստատուիլ Պելճիքայի Անվերս քաղաքը։
Ան յաճախ կ՛այցելէ Լիբանան, մօտէն կը հետաքրքրուի հայութեան կարիքներով եւ ազգային հարցերով։ Չի զլանար եղբօրը՝ Հայկին հետ իր օժանդակութիւնը բերել հայկական բոլոր հաստատութիւններուն, եկեղեցիներուն, մշակութային միութիւններուն, առանց յարանուանական խտրութեան։ Մելանքթոն Արսլանեանի, իսկ յետոյ նաեւ Հայկ Արսլանեանի իշխանական նուիրատուութիւններով կարելի կը դառնայ իրենց անունը կրող Համազգայինի ճեմարանի նոր համալիրին կառուցումը :
1986-ին, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Վազգէն Ա. զինք կը պարգեւատրէ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչի Առաջին Կարգի շքանշանով։ Նոյն տարին Կիլիկիոյ Գարեգին Բ. Կաթողիկոսը Մելանքթոնի կը շնորհէ Կիլիկիոյ Իշխանի շքանշանը։ Ազգանուէր եւ օգտակար կեանք մը վարելէ ետք, Մելանքթոն Արսլանեան իր մահկանացուն կը կնքէ Անվերսի մէջ, 26 Դեկտեմբեր 1986-ին։
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:1913 ծնունդներ Ստորոգութիւն:3 Յունիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:Այնթապ ծնածներ Ստորոգութիւն:1986 մահեր Ստորոգութիւն:26 Դեկտեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:Անվերս մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ ազգասէրներ Ստորոգութիւն:Հայ բարերարներ
Վէրք Հայաստանի
«Վէրք Հայաստանի», հայոց ազգային աւետարաններէն, որ կը դասուի այնպիսի յուշարձաններու շարքին մէջ, ինչպիսիք են Մովսէս Խորենացիի «Հայոց Պատմութիւնը» եւ Նարեկացիի «Մատեան Ողբերգութեան»-ը, հայ նշանաւոր գրող Խաչատուր Աբովեանի կողմէ 1841-ին գրուած պատմական վէպ է։
Կառուցուածքը
«Վէրք Հայաստանի» վէպը բաղկացած է 3 մասէ եւ «Զանգի» յաւելուածէ։ Առաջին մասը նահապետական հայ գիւղի բարքերու ու կենցաղի նկարագրութիւնն է։ Վէպի 2-րդ մասը կը սկսի Երեւանի բերդի նկարագրութեամբ, անիկա կը համարուի բռնութեան խորհրդանիշ։ Անոր կը յաջորդէ մահառլամի (իսլամական արարողութիւն) նկարագրութիւնը։ Այնտեղ հոգեկան հաճոյք կը պատճառեն դաժանութիւնը, չար ու անմարդկային կիրքը։ Վէպի 3-րդ մասին մէջ կը լուծուին նիւթական հանգոյցները, եւ կ'աւարտի գլխաւոր հերոսի՝ Աղասիի կեանքի պատմութիւնը։
Տաուը Պոպ
Տաուը Պոպ Փոսթումա (ծնած 12 Դեկտեմբեր, 1992-ին, Ամսթրտամ), հոլանտացի Քաունդրի երգիչ, ով 2016 թուականի Մայիսին պիտի ներկայացնէ Հոլանտան 2016-ի Եւրատեսիլ Երգի Մրցոյթին: Ան կրեց յաղթանակը Հոլանտական ցիրքի մրցոյթ De beste singer-songwriter van Nederland, ստեղծուած եւ ներկայացուած Կիէլ Պիլընի կողմէ: Ան կը մասնագիտանայ ժողովրդային քաունդրի երգերու մէջ :
Սեդրակ Աբդալեան
Սեդրակ Աբդելեան, փրոֆէսօր, Երկրաբան, հանքաբան եւ բնագէտ։
Տաուը Պոպ
Վաղ Կեանք
Տաուը Պոպ Փոսթումա ծնած է 12 Դեկտեմբեր, 1992-ին, Ամսթրտամ, Հոլանտա: Ֆրիզիական ընտանիքի մը մէջ ծնած է : Իր հայրը, Սիմոն Փոսթումա, գիտցուած է իբրեւ անդամ ձեւաւորիչ խումբ The Foolի մէջ:
Սեդրակ Աբդալեան
Կենսագրութիւն
Նախնական եւ երկրորդական ուսումը առած է Էսկի-Շէհիր, հետեւած Փարիզի «École Special des Travaux Publics»-ի դասընթացքներուն յետոյ մտած Sorbonneի համալսարանը ու աւարտած երկրաբանութեան, հանքաբանութեան եւ Ֆիզիքական աշխարհագրութեան բաժինները՝ «licencié es sciences & Docteur es sciences» աստիճաններով :
Վէրք Հայաստանի
Վէպի Գաղափարը
Այս կամ այն ազգի կենսունակութիւնը կ'որոշուի 3 յատկանիշներով՝ ֆիզիքական ուժ, հոգեւոր կարողութիւն եւ բարոյական միասնութիւն։ Արդեօք հայ ժողովուրդը ունի՞ այդ յատկանիշները։ Աբովեան այս հարցին միանգամայն դրական պատասխան կու տայ։ Ազգային գոյութեան առաջնային հիմունքներէ է հոգեւոր հարստութիւնը։ Այստեղ նոյնպէս Աբովեան բացառիկ կարողութիւններ կը վերագրէ հայ ժողովուրդին։ Ամէնէն աւելի անփոխարինելի արժէքներ են կրօնքը եւ լեզուն։ Ֆիզիքական, հոգեւոր ու բարոյական արժէքները չեն կրնար փրկութեան երաշխիքներ ելլալ, եթէ չդրուին գործողութեան մէջ։ Վէպին մէջ հեղինակը կոչ կ'ուղղէ հայ ժողովուրդին ապստամբութիւն կատարելու Օսմանեան Թուրքիոյ դէմ։ Կը նկարագրէ ռուս ժողովուրդի առաջին քայլերը հայկական հողերու վրայ, թէ ինչպէս անոնք օգնութեան ձեռք կը մեկնին անօգնական ժողովուրդին։ Շատ քննադատներ կ'եզրակացնեն, որ այս կարծիքները դարձան Աբովեանի խորհրդաւոր անհետացման բուն պատճառը ։
Տաուը Պոպ
Վաղ Կեանք
Տաուը Պոպ սկսաւ նուագել դաշնամուրը երբ ան 6 տարեկան էր, նուագելով մասնաւորապէս դասական երաժշտութիւն եւ ճազ : Ան նաեւ կիթառ սկսաւ նուագել երբ 14 տարեկան էր : Իբրեւ երգիչ ան ներշնչուած է քաունդրի, ժողովրդային եւ փոփ երգերէ որոնք թողարկուած էին 1950ականներէն մինչեւ միջ-1970ականները :
Սեդրակ Աբդալեան
Կենսագրութիւն
Վարած է երկրաչափի եւ հանքային խուզարկուի պաշտոններ՛ Թուրքիոյ Յունաստանի եւ Ֆրանսայի մէջ, 1925-ին Փարիզէն անցած է Հայաստան եւ պետական Համալսարանի Երկրաբանութեան եւ հանքաբանութեան ամպիոնի փրոֆէսօր եւ վարիչ եղած, կատարելով միաժամանակ երկրաբանական հանքաբանական հետազօտական աշխատանքներ Հայաստանի զանազան վայրերը:
Վէրք Հայաստանի
Բնաշխարհը Եւ Մարդիկ
«Վէրք Հայաստանի» վէպը կարելի է համարել Հայաստանի գեղարուեստական յայտնագործութիւնը։ Արարատեան դաշտի ամառը, Երեւանի տաքը, Քանաքեռի ձմեռը զուտ հայկական նկարագիրներ ունին, պատկերուած են հայկական գոյներով եւ բնաւորութեամբ։ Հին յուշեր կ'արթնցնէ նաեւ Ապարանի քանդած եկեղեցին, ուր Վաղարշսկի, Տրդատի, Տիգրանի ապարանքներն էին, եւ հայոց թագաւորները, իշխաններն ու պայազատները իրենց ամառնային օրերը կը գեղեցկացնէին «բիւրատեսակ ծաղիկներու» ու «պատուական աղբիւրներու» վայելքով եւ իրենց մաղթանքներն ու աղօթքը ծաղիկներու բոյրի ու թռչուններու հետ առաքում երկինք։
Տաուը Պոպ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1992 ծնունդներ Ստորոգութիւն:12 Դեկտեմբերի ծնածներ
Սեդրակ Աբդալեան
Գործեր
Աբդալեանի լոյս ընցայած կարեւոր գործերն են.
Վէրք Հայաստանի
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմավէպեր
Սեդրակ Աբդալեան
Գործեր
Ունի նաեւ անտիպ գործեր:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ երկրաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ հանքաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ բնագէտներ
Թարթառ գետ
Թարթառ (յայտնի է նաեւ իբրեւ Տերտեր կամ Տրտու), գետ Արցախի եւ Ազրպէճանի Հանրապետութիւններուն մէջ, Կուրի աջ վտակը։ Սկիզբ կ'առնէ Սիւնիքի բարձրաւանդակի ն 3100-3200 մ բարձրութիւններէն։Հանրապետութեան կարեւորագոյն ջրային շնչերակներէն մէկը: Գլխաւորաբար կը հոսի դէպի հիւսիս-արեւելք։ Երկայնքը 200 քմ է, ջրահաւաք աւազանին մակերեսը՝ 2650 քմ²։ Կուր կը թափի ծովու մակերեսէն 3 մ բարձրութեան վրայ։ Թարթառ գետին վրայ կառուցուած է Սարսանգի ջրամբարը, որ ունի աvելի քան 600 մլն.խ.մ ծաւալ: Ջրամբարին կից կառուցուած է համանուն ջրաելեկտրակայանը: Թարթառին վրայ է նաեւ Մատաղիսի ՀԷԿ-ը (Հիտրոելեկտրակայան) ։ Թարթառ գետին վերին աւազանին գտնուած է պատմական Ծար աւանը, գետին միջին հոսանքին՝ ձախ ափին կը գտնուի Դադիվանքը։ Թարթառի ափին կը գտնուի Քարվաճառ քաղաքը։ Թարթառ լեռնային գետ է, կ'անցնի հիասքանչ ձորի մը մէջէն: Թարթառ գետին ափին կը գտնուին նաեւ Ջերմաջուր եւ Զուար տաք ջուրերը:
Վիգէն Ադդարեան
Վիգէն Ադդարեան, որդին գրագէտ Արմէն Դարեանի եւ Արսինէ Փիլիկեանի, օժտուած է բանաստեղծի ձիրքերով. կու տայ զգայուն տաղեր Հայաստանի աղէտեալներուն եւ իր որդիին մասին, ինքնատիպ ու կենսունակ գրիչովը։
Ծնած է Պէյրութ, աւարտած է Հ.Բ.Ը.Մ. Երուանդ Տէմիրճեան եւ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանները։ Յաճախած է նաեւ Երուանդ Հիւսիսեան Հայագիտական Հիմնարկը։
Մասնագիտական ուսումը ստացած է Չեխոսլոխաքիոյ Պոնօ քաղաքի (այժմ Չեխական Հանրապետութեան երկրորդ մեծագոյն քաղաքը) բարձրագոյն փոլիթէքնիք համալսարանին մէջ։ Ապա մասնագիտութիւնը կատարելագործած Է Ֆրանսայի Կռընոպլ քաղաքի փոլիթէքնիքի կիրառական թուագիտութեան եւ համակարգիչներու բաժանմունքին մէջ, ուր կատարած է նաեւ գիտահետազօտական աշխատանք։ Տիրացած է ելեկտրական ճարտարագիտութեան մագիստրոսի տիտղոսին։
Հաստատուած է Մոնթրէալ եւ այժմ կը շարունակէ ուսումը, տիրանալու համար առեւտրական վարչագիտական ճիւղի մագիստրոսի աստիճանին։
Շնորհիւ չեխերէն լեզուի մէջ ունեցած հմտութեան, ծանօթացած է այդ ժողովուրդին դրական գլուխ-գործոցներուն, իրենց բնագրին ընդմէջէն։
Իր բանաստեղծութիւններէն ոմանք լոյս տեսած են Մոնթրէալ հրատարակւող «Ապագայ» շաբաթաթերթին մէջ եւ արտատպուած՝ սփիւրքահայ այլ պարբերականներու մէջ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ճոն Պոլթըն
Ճոն Պոլթըն, ամերիկացի քաղաքագէտ, փաստաբան։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Մերիլենտ նահանգը: Բարձր ուսումը ստացած է «Yale» համալսարանէն։ 1970-ին, Պսակաւոր արուեստից վկայականով, ապա՝ «Yale Law School»-էն, 1974-ին, «Juris Doctor» աստիճանին տիրանալով (Իրաւագիտութեան թեկնածութիւն):
Երկար տարիներով բարձր պաշտօններ վարած է եւ ակնառու դիրքերու հասած. ան իր ազդեցութիւնը ունեցած է նաեւ շատ մը որոշումներու վրայ, որոնցմէ է ներկայ տագնապը Իրանի հետ:
Իրաւաբան եւ քաղաքական վերլուծաբան Ճոն Պոլթըն նաեւ փորձառու դիւանագէտ է: Հանրապետական նախագահ Ճորճ Պուշ կրտսերի օրօք՝ 2005-2006 թուականներուն, ան զբաղեցուցած է ՄԱԿ-ի մէջ ԱՄՆ-ի դեսպանի պաշտօնը:
Ճոն Պոլթըն նկատուած է Ամերիկայի քաղաքագէտներէն ամենայարձակողական բազէն՝ իր կոշտ, բծախնդիր եւ ռազմատենչ անհատականութեամբ:
Ան յայտնի չէ իբրեւ ազնիւ դիւանագէտ: Հետեւաբար, Հայաստան կատարած իր այցելութենէն կարելի չէ անպայման լաւ բան ակնկալել :
ԵՒՐՈՊԱՅԻ ԱՄԵՆԱՀԻՆ ՍՐՃԱՐԱՆՆԵՐԸ
ԵՒՐՈՊԱՅԻ ԱՄԵՆԱՀԻՆ ՍՐՃԱՐԱՆՆԵՐԸ
Առաջին սրճարանները Եւրոպայի տարածքին յայտնուած են տակաւին 17-րդ դարու վերջին՝ առաջին անգամ Աւստրիոյ մայրաքաղաքը՝ Վիեննայի եւ Ֆրանսայի մայրաքաղաքը՝ Փարիզի մէջ, իսկ այնուհետեւ Վենետիկի մէջ։
Սրճարաններուն բացումը կապուած է Հին աշխարհի մէջ սուրճի յայտնուելուն հետ: Կ՚ենթադրուի, որ սուրճը բերած են Օսմանեան կայսրութեան զինուորները, որոնք 1683 թուականին երկու ամիս պաշարած էին Վիեննան: Կ՚ենթադրուի նաեւ, որ ամենաառաջին սրճարանը Վիեննայի մէջ բացուած է 1685 թուականին:
«Ֆլորիան» Սրճարանի Պատմութիւնը
Սկզբնական շրջանին սրճարանը կոչուած է «Յաղթական Վենետիկ»: Սակայն շուտով ան սեփականատիրոջ՝ Ֆլորիանօ Ֆրանչեսքոնիի անունով վերանուանած են «Ֆլորիան»: 19-րդ դարու կէսերուն սրճարանը զգալիօրէն ընդլայնուած եւ ամբողջովին վերափոխուած է: Այդ ժամանակէն ի վեր ներքին յարդարանքն ու իրեղէնները յատուկ փոփոխութիւններու չեն ենթարկուած։
«Ֆլորիան»ի մշտական յաճախորդները եղած են Ճաքոմօ Քազանովան, որ ծնած է սրճարանի բացուելէն հինգ տարի վերջ, լորտ Պայրընը եւ անոր ընկերը՝ Փերսի Շելլին, ինչպէս նաեւ Չարլզ Տիքընսընը եւ Կոտէնը։ 20-րդ դարուն անոր սեղաններու շուրջը նստած են Էրնեստ Հեմինկուէյ, Չարլի Չափլին եւ Էնտի Ուորհըլ։ Յոբելեանի առթիւ հանդիսութիւնները ծրագրուած են սեպտեմբերին եւ դեկտեմբերի վերջաւորութեան: Իսկ առայժմ «Ֆլորիան»ի մէջ կը սպասուի բարեկենդանին, որ պիտի սկսի փետրուարի 8-ին։ «Մեր մօտ աւանդաբար կը հաւաքուին ամենագեղեցիկ ու շքեղ դիմակներ կրող մարդիկ: Նստելով մեր սեղաններու շուրջը՝ հանրութիւնը կը դիտէ բարեկենդանի գլխաւոր խրախճանքները», ըսած են սրճարանին պատասխանատուները:
«Քաֆէ Կրեքօ» սրճարան Հռոմ - Իտալիա
Իտալիայի երկրորդ ամենահին սրճարանը կը գտնուի մայրաքաղաք Հռոմի մէջ: Ան նշանաւոր «Քաֆէ Կրեքօ»ն է, որ բացուած է 1760 թուականին (Իտալիայի միաւորուած թագաւորութեան կազմաւորումէն գրեթէ մէկ դար առաջ)՝ յոյն վտարանդիի մը կողմէ։ Այդ սրճարանը կը սիրէր այցելել նաեւ Նիքոլայ Կոկոլ (1809-1852), որ Հռոմի մէջ ապրած էր մի քանի տարի։
«Քուաթրի» սրճարան եւ «Լեւանա» սրճարան - Սուրբ Մարկոսի տաճարի դիմաց
Պատմական սրճարաններ են նաեւ «Քուաթրի»ն, որ բացուած է 1775 թուականին, եւ «Լեւանա»ն, որ կը գտնուի Սուրբ Մարկոսի տաճարի դիմաց. ան բացած են 1750 թուականին: Անոնք այսօր բաց են ու կը սպասարկեն այցելուներուն։ Վենետիկեան սրճարանները ամենահիներն են ներկայիս գործողներէն։
Էտկար Ակնունի
Էտկար Ակնունի (Խաչատուր Մալումեան, ), hայ ազատագրական պայքարի գործիչ։
Կեանք եւ գործունէութիւն
Հայ-թաթարական ընդհարումներէն ետք, կը սկսի գրել «Կովկասեան վէրքեր»ը, ապա առանձին հատոր կազմած եւ ֆրանսերէնի ալ վերածուած։ Անժխտելի են հրապարակագրի եւ բեմբասացի իր արժանիքները։ 1904-ին մասնակցած է Երիտասարդ Թուրքերու եւ հայոց համաժողովին Փարիզի մէջ։
1912–ին կը մեկնի Ամերիկա եւ հայ համայնքներու մէջ շրջան մը ընելէ ետք, Պոլիս կը վերադառնայ։
Հրատարակած է ուսումնասիրութիւն մը Գրիգոր Արծրունիի մասին, յետոյ գրած է «Դէպի կռիւ», «Դէպի երկիր» եւ «Մեծ Իտէալիստը»։ Ան կազմած է «Յարգանքի Պսակը» Փորթուգալեանի յոբելեանին եւ «Սգապսակը» գիրքերը։ «Ազատամարտ»ի անստորագիր խմբագրականներէն մէկ մասը Ակնունիի գրիչին կը պատկանին։
Մեծ Եղեռնի զոհերէն եղած է։
Հ․Օ․Մ․ի հիմնադրութիւն
Քսաներորդ դարուն առաջին տասնամեակին, երկու իրերամերժ կայսրութիւններու միջեւ բաժնուած հայութիւնը, Պոլիսէն Թիֆլիս, կ'ապրէր իր ազգային ինքնագիտակցութեան, մշակութային ու քաղաքական զարթօնքի նորագոյն շրջանը։ Գալիք դէպքերու լոյսին տակ, նախախնամական եղաւ երիտասարդ մտաւորական եւ դաշնակցութիւն կուսակցութեան ակնառու գործիչ՝ Խաչատուր Մալումեան «Է. Ակնունիի» կը հասնի Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու նորակազմ համայնքներէն ներս ի մի հաւաքելու եւ կազմակերպելու ազգային վերազարթնումով խանդավառ հայ կանանց անջատաբար գործող զանազան խումբերը։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ Ստորոգութիւն:Մեղրի ծնածներ
Թոբոլ Մ
Թոբոլ Մ, (ՆԱՏՕ զեկոյցի անուանումը SS-27 (Sickle B), այլ նշանակումներ։ RS-12M2.RS-12M2.RT-2PM2) միջմայրացամաքային Պալիստիկ հրթիռ է։ Արտադրուած է Ռուսաստան ի մէջ եւ առաջին միջմայրացամաքային հրթիռն է Խորհրդային Միութեան անկումէն յետոյ։ Ռուսերէն անունն է ракета твердотопливная," Raketa Tverdotoplivnaya (պինդ վառելանիւթով հրթիռ), իսկ ռուսերէն իմաստը (Սպիտակ Հռչակաւոր)։ Ան նախագծուած եւ արտադրուած է բացառապէս Մոսկուա յի ջերմային տեխնոլոգիաների ինստուտի եւ Վոտկինսկի հաստոցաշինական գործարանի մէջ։
Բնութագիր
Թոբոլ Մ-ը երեք փուլի կոշտ վարելանիւթով աշխատող հրթիռ է։ Գետնի տակ գտնուող արձակման կայաններ ունի եւ ճանապարհային բջջային պալիստիկական հրթիռ է։ Երկարութիւնն է 22.7 մ., մարմինի տրամագիծն է 1.9 մ., ծանրութիւնն է 47.200 Քկ., իսկ իրեն ծանրաբեռնութիւնը 1200 Քկ.։ Թոբոլ Մ-ի ամէն մէկ մարտագլխիկը կը կշռէ 800 Քթ., սակայն նախագծողները կ՝ըսեն թէ MIRV մարտագլխիկներ կրնան շալկել ըստ գլխաւոր նախագործող Yury Solomonov։ Թոբոլը կրնայ շալկել վեց մարտագլխիկներ. իրենցմէ չորս հատը իսկական են, իսկ երկու հատը թակարդ են, որպէսզի թշնամի հակահրթիռային զէնքերը անցնին իրենց նուազագոյն միջակայքը 2000 Քմ. իսկ առաւելագոյն միջակայքը 10500 Քմ.: Ան ունի երեք պինդ հրթիռային փուլերու շարժիչներ իսկ ինքնակառավարման թռիչքի համար կ՝օգտագործէ GLONASS Ռուսական առաջնորդութեան համակարգը։ GLONASS-ը յայտնի է որ ամենաճշգրիտ Ռուսական առաջնորդութեան համակարգն է. իրեն սխալելու միջուկը 200 մեթր է։ Թոբոլ Մ-ը կարելի է արձակել գետնի տակ գտնուող արձակման կայաններէն։ Թոբոլ Մ-ը կրնայ շալկել միջուկային զէնքեր եւ հաղորդել իրէն դիրախներուն APU 15U168 կամ անուաւոր բջիջային MZKT-79221 արձակման կայաններէն: Այս ճանապարհային բջիջային արձաման կայանը կրնայ շարժիլ ամենաճանպարհային տեղեր եւ ցանկացած կէտէն կրնայ իր հրթիռը արձակել: Թոբոլ Մ-ի գետնի տակ գտնուող արձակման կայանները կը կոչուին RS-12MS իսկ բջիջային տարբերակը կը կոչուի RS-12M1։
Առաջին փուլը բաղկացած է երեք հրթիռային շարժիչներէ: Պատրաստուած է Սույուզ դաշնային կեդրոնի կրկնակի օգտագործման տեխնոլոգիաներով: Այս տեխնոլոգիան առիթ կու տայ իրականացնել մինչեւ 7320 մեթր մէկ երկվայրկեանի մէջ եւ հասնիլ մինչեւ 10000 Քմ. հերաւորութեան։
Զարգացում եւ տեղակայումը
Հակահրթիռային զարգացումը սկսաւ 1980-ի վերջին: Յայտարարուեցաւ RS-12M Topol (SS-25 Sickle) իսկ հրթիռը կրկին նախագծուեցաւ 1992 թուականին։ Առաջին փորձի թռիչքը տեղի ունեցաւ Դեկտեմբեր 1994-ին իսկ երկրորդ փորձը տեղի ունեցաւ 1997-ին, որ 2 հրթիռ արձակեցին, իսկ գետնի տակ գտնուող արձակման կայանները ծառայութեան սկսան 2000-ին նախագահի հրամանագրով: Երրորդ, չորրորդ եւ հինգերորդ գունդերը մնացին ծառայութեան մէջ 2000, 2003 եւ 2005-ի վերջին: Գունդը մտաւ ծառայութեան 12 Դեկտեմբեր 2012-ին: 2006-ին առաջին երեք բջիջային Թոբոլ Մ հրթիռներու համակարգերը մտան ծառայութեան Թեյքովօ (Teykovo) քաղաքին մօտ։
Ըստ 2010 Ռուսական ռազմավարական հրթիռային ուժերու 70 Թոբոլ Մ համակարգը կայ ծառայութեան մէջ։ 52 գետնի տակ գտնուող արձակման կայաններ եւ 18 բջիջային համակարգեր։ 8 հրթիռ մտաւ ծառայութեան 2012-ին, իսկ 2020-ին ամենայն հաւանութեամբ հրթիռներու քանակը կը հասնի 177 Թոբոլ Մ բջիջայինի եւ տակը գտնուող արձակման կայաններու, ինչպէս նաեւ 30 հատ UR-100NUTTKh (SS-19) եւ 108 RS-24 «Yars» (SS-29) կը մտնեն ծառայութեան։
Հրթիռային պաշտպանութեան խուսափելու առիթները
Ըստ Ռուսաստանի՝ հրթիռային ուժերու նախատեսուած է ամերիկեան հակահրթիռային պաշտպանութեան համակարգերը անցնիլ։ Թոբոլ Մ-ը մեծ կարողութիւն ունի ճկուն շարժումներ ընել եւ թակարդներ օգտագործել իրեն թիրախներուն ճամբին վրայ։ Թոբոլ Մ-ը պաշտպանուած է լէյզրային, EMP, միջուկային պայթումներէն եւ ազդեցութիւններէն նաեւ առաւել եւս առանձնայատկութիւն ունի որ ինքը կրնայ կարճ ժամանակի մէջ իրեն շարժիչը այրել եւ արձակում գործել։ Այս յատկութեան նպատակն է նուազագոյն ժամանակի մէջ հասնիլ երկրագունդէն դուրս եւ այսպիսով ինքը պաշտպանուած կ՝ըլլայ հակահրթիռային պաշտպանութեան համակարգերէն։ Իսկ թշնամի պաշտպանութիւնները խթանելու փուլի մէջ հրթիռը ունի բարդ պալիստիկ հետագիծ եւ բազմաթիւ թակարդներ այսպիսով իրեն արգիլելը շատ բարդ կ՛ըլլայ։
Ըստ The Washington Times, Ռուսաստանը իրականացուցած է յաջող փորձ որ իր մարտագլխիկը փոխուեցաւ եւ իր արձակման կայանը զարգացաւ, նաեւ շարժիչը մեծ ձեւով զարգացաւ այսպիսով Թոբիլ Մ-ի արգիլել շատ աւելի բարդացաւ սարքաւորումներ Թոպոլ Մ եւ MIRV-ը:
Նոր Թոբոլ Մ-ը հիմնուած է բազմաթիւ առաջնորդութեան մեքենաներ (MIRV) տեսակէն, որ կը կոչուի RS-24։ Ռուսական աղբիւրները կ՝ըսեն թէ Թոբոլ Մ-ի բջիջային տեսակի արտադրութիւնը պէտք է փակուի 2009-ին, որ նոր տեսակի MIRV եւ RS-24 տարբերակներով պիտի փոխարինուի։
Օգտագործողներ
Ռուսաստանը միակ օգտագործողն է։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Զէնք