cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Նշան Արծրունի
Կենսագրութիւն
Նշան Արծրունին ծնած է 1849 թուականին, Սեբաստիոյ նահանգի Սե­բաս­տիոյ գաւա­ռի Ակն գաւառակի Ապու Շէյխ (Ապուշէխ) աւանին մէջ՝ վանեցիի ընտանիքի մէջ։ Աւարտած է ծննդավայրի վարժարանի վեցամեայ դասընթացը։ 1867 թուականին մօր հետ տեղափոխուած է Կ. Պոլիս եւ վերցուած զինուորական բժիշկ հօրեղբօր՝ Մինասի խնամքին։ 1867-1871 թթ. սորված է Կ. Պոլսոյ Կայսերական զինուորական բժշկական վարժարանին մէջ եւ ստացած դեղագործի, ապա նաեւ վիրաբոյժի վկայականներ։ 1871 թուականին արաբական ապստամբութեան ժամանակ օսմանեան բանակի կազմին մէջ, որպէս զինուորական բժիշկ, ուղարկուած է Հիճազ եւ Եմէն։ 1871-1876 թթ., ծառայութեան բերումով, հինգ տարի թափառած է արաբական անապատներուն մէջ եւ դարմանած մալարիայով հիւանդ զինուորներին ու տեղացիներին։ Օսմանեան պետութիւնը գնահատած է Արաբիաիւմ նրա ծառաիւթիւնը եւ նրան պարգեւատրած «Մե­ջի­դիե»-ի Ա կարգի պատվանշանով եւ հարիւրապետի զինուորական աստիճանով։ 1876 թուականին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ հրատարակած է Արաբիա կատարած իր ուղեւորութեան մասին հայերէն գրած «Ու­ղե­ւո­րու­թիւն դէ­պի Արա­բիա» ուսումնասիրութեան թուրքերէն թարգմանութիւնը։ Մէկ այլ աղբիւրի մէջ ըսուած է, որ գիրքի բնագիրը եղած է թուրքերէն, իսկ 1911 թուականին՝ թարգմանուած եւ հրատարակուած է նաեւ հայերէն։ 1877-1878 թթ. Ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ կրկին զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ, որպէս զինուորական բժիշկ, Կարսի ռազմաճակատ ուղարկուած։ Կարսի մէջ Օսմանեան բանակի պարտութիւնէն ետք, հազարաւոր թուրք զինուորներու հետ գերի ինկած է, քաղաքը գրաւած ռուսական զօրքին, տեղափոխուած Երեւան, ապա՝ Թիֆլիս, ուր, որպէս հմուտ բժիշկ եւ բարձրաստիճան զինուորական, արժանացած է Կովկասեան բանակի երկու բարձրաստիճան հայ հրամանատարներու՝ կեներալներ Միքայէլ Լոռիս-Մածիքովի եւ Արշակ Տէր-Ղուկասեանի համակրանքին եւ շնորհներուն։ Լոռիս-Մածիքովը, որպէս խորին յարգանքի նշան, նրան նուիրած է արծաթէ շքադրամ եւ իր լուսանկարը։
Թիֆլիսի մէջ ծանօթացած է անւանի մշակութային գործիչ, «Մշակ» թերթի խմբագիր Գրի­գոր Արծ­րու­նիի հետ, որուն խնդրանքով պատերազմական յուշեր ու զանազան յօդուածներ տպագրած է «Մշա­կ»ի մէջ` «Պլէ­օ­խան» ծածկանունով։ Վերադառնալով ռուսական հսկողութեան տակ գտնուող Կարս, հրատարակած է Թրքահայաստանի ազատագրութեան նուիրուած «Կարս Հա­յաս­տա­նի» (նման անունով պարբերական մատենագիտական որեւէ ցուցակին մէջ կամ որեւէ աղբիւրի մէջ չկայ - խմբ.) եռօրեայ հայրենաշունչ թերթը, զոր, սակայն, 2-3 թիւ հրատարակուելէ ետք, քաղաքական նկատառումներով եւ բարեկամներու խորհրդով ընդհատուած է, քանի որ կարնար վնաս հասցնել Թուրքիա բնակող իր հարազատներուն։ 1880 թուականի Հոկտեմբեր 16-ին, Կարսի Ազգային առաջնորդարանն ու կրթական մարմինները, անոր շնորհած են «Գնա­հա­տա­կան վկա­յա­գիր»` անձն­ուէր ծա­ռա­յու­թեան հա­մար։ 1881 թուականին, Կ. Պո­լիս վե­րա­դար­ձած է եւ զա­նա­զան պաշ­տօն­ներ վա­րած։ 1881-1888 թուականներուն, բնակ­ած է Սե­բաս­տիոյ նա­հան­գի, Սե­բաս­տիոյ գա­ւա­ռի, Ակն գա­ւա­ռա­կի կեդրոն՝ Ակն քա­ղա­քի մէջ, ապա` Խարբերդի նահանգի Տերսիմի գաւառի Չմշկածագ աւանին մէջ եւ քաղաքապետական դեղագործի ու վիրաբոյժի պաշտօններ վարած։ Այդ ընթացքին բազմիցս այցելած է Տերսիմ եւ իր համակրելի բնաւորութեամբ դարձած՝ տեղի քիւրտ ցեղապետերու սիրածին։
Կազմած է Հայաստանի ազատագրութեան համար ապստամբութեան ծրագիր, սակայն գտնելով, որ այդ դժուարին եւ կանխահաս է, հրաժարած է այդ միտքէն։ 1889 թ. Յունուարին, Երզնկայի մէջ կազմուած Հայ տնտեսական միութեան հրաւէրով մեկնած է Երզն­կա` վի­րա­բոյժ եւ դե­ղա­գործ աշ­խա­տե­լու։ 1889 թուականին, Երզն­կա­յի Օս­մա­նեան իշ­խա­նու­թիւ­նը անոր ամ­բաս­տա­նած է իբ­րեւ ռու­սա­կան լրտես, որ 1877-1878 թուականներուն՝ Ռուս-թուր­քա­կան պա­տե­րազ­մի ժա­մա­նակ, որպէս թէ՝ նպաս­տած է Կարս բեր­դա­քա­ղա­քի անկ­մա­ն, քա­նի որ Կար­սի զին­ուո­րա­կան յա­տա­կա­գի­ծը, որպէս թէ՝ ու­ղար­կած է ռու­սա­կան բա­նա­կի կե­նե­րալ Ար­շակ Տէր-Ղու­կա­սո­վին։ Տու­նը խու­զար­կե­լու ընթացքին, Անիի մէջ՝ Կարսի առաջ­նոր­դի,Գամառ Քաթիպայի (Ռափայէլ Պատկանեան) եւ ու­սու­ցիչ­նե­րու հետ լու­սան­կար­ուած պատ­կե­րը եւ մի քա­նի նոր հե­ղի­նա­կած եր­գեր յայտ­նա­բե­րած են։ 1889 թուականին 5 տար­ուան տա­ժա­նա­կիր բան­տար­կու­թեան դա­տա­պարտ­ուած է։ 1894 թուականին, Լիպիոյ (Ափ­րի­կէի հիւ­սի­սը) Թրի­պո­լիս քա­ղաք աք­սոր­ուած է։ 1895 թուականին Յունուա­ր 1-ին, ֆի­զի­կա­պէս քայ­քայ­ուած ու հո­գե­պէս ջլատ­ուած վի­ճա­կի մէջ մա­հա­ցած է Թրի­պո­լի­սի իտա­լա­կան հի­ւան­դա­նո­ցին մէջ` 46 տարեկան հասակին։ Թաղուած է Թրիպոլիի յունական գերեզմանոցում։ Թողած է մի քանի թատերական եւ բժշկական գործեր, որոնցմէ մի քանին՝ խարդախաբար, հրատարակած են ուրիշներ (Վ. Արծրունի, «Արեւ», 1932, Յունուար)։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ժան Ալմուխեան
Ժան Ալմուխեան (ծն.` 1932, Յունաստան - մահ.՝ 14 Մայիս, 2021, Պուէնոս Այրէս), յայտնի երգահան ու խմբավար:
Կենսագրութիւն
Ալմուխեան ծնած է 1932-ին, Յունաստան: 1947-ին ընտանիքով հաստատուած է Արժանթին։ Ուսած է Արժանթինի ականաւոր վարպետներուն մօտ: 1957-ին խումբ մը արուեստասէր ընկերներու հետ հիմնած է «Հայ երաժշտութեան բարեկամներ» ընկերակցութիւնը եւ «Արաքս» երգչախումբը, որուն գեղարուեստական ղեկավարը եղած է մինչեւ օրս:
Ժան Ալմուխեանը հեղինակած է նշանակալի թիւով երաժշտական ստեղծագործութիւններ` երգչախմբային, սենեկային, սիմֆոնիկ, դաշնամուրային, մեներգներ, որոնք բազմիցս կատարուած են ինչպէս Արժանթին, այնպէս ալ` այլ երկիրներ, ինչպէս` Իտալիա, Պոլիվիա, Զուիցերիա, Ուրուկուէյ եւ այլն:
10 Հոկտեմբեր, 2012-ին, Հայաստանի սփիւռքի նախարարութեան «Իմ Հայաստան» համահայկական փառատօնի ծիրին մէջ տեղի ունեցած է Ժան Ալմուխեանի 80-ամեակին եւ 55-ամեայ երաժշտական գործունէութեան մեծարման նուիրուած երեկոն՝ «Արամ Խաչատրեան» համերգասրահին մէջ :
Ժան Ալմուխեանի վաստակը գնահատած է Հայաստանի Սփիւռքի նախարար Հրանոյշ Յակոբեան, որ զայն պարգեւատրած է նախարարութեան ոսկի մետալով:
2011-ին, Հայաստանի անկախութեան 20-ամեակի առիթով, սփիւռքի նախարարութիւնը Ժան Ալմուխեանին պարգեւատրած էր «Կոմիտաս» շքանշանով:
18 Մարտին 2014-ին Հայաստանի անկախութեան 22-րդ ամեակին առիթով, Պուէնոս Այրէսի Հայ կեդրոնի «Սիրանոյշ» սրահին մէջ տեղի ունեցաւ արժանթինահայ նշանաւոր երգահան եւ խմբավար Ժան Ալմուխեանի մեծարման երեկոն, ուր յանձնուեցաւ Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսեանի հրամանագիրը եւ մաէսթրօ Ժան Ալմուխեանը պարգեւատրուեցաւ «Մովսէս Խորենացի» մետալով:
Ալմուխեանը անդամ է «Սատաիք»-ի (Արժանթինի յօրինողներու ընկերութեան):
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:22 Մայիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ
Քիթիրա (կղզի)
Քիթիրա (Κύθηρα), մայրաքաղաքը՝ Քիթիրա. Յոնիական կղզիներ, Յունաստա ն: Կղզին ծանօթ է նաեւ հին անունով (տրուած Վենետիկցիներուն կողմէ)՝ Ցիրիղօ Τσιρίγο Cerigo: Ըստ դիցաբանութեան, Երկնային Աֆրոտիթիին եւ Սէրին կղզին է: Կը գտնուի հարաւային Յունաստան, Պելոպոնեսին արեւելեան ոտքին հարաւը, Էլաֆոնիսիին եւ Քաւօ Մալէա հրուանդանին դիմացը  (դէպի հարաւ)։
Աշխարհագրութիւն
Երկարաձեւ կղզի,  29 քլմ․ երկարութեամբ եւ 18 քլմ․լայնքով։ Տարածութիւնն է՝ 277,746 քռ. քլմ։ Ծովափնիայ գօտիին երկարութիւնն է՝ 90 քլմ․։
Լեռնային կղզի է․ զայն կը ճեղքեն երկու մեծ լեռնաշղթաներ, որոնք աւելի փոքր լեռներու կը ճիւղաւորուին իրենց միջեւ ձորեր գոյացնելով։
Միլոփոթամոս գիւղին բնական ջրվէժներուն կից կան ջրաղացներ: Կղզիին բերրի շրջանն է։ Քիթիրա կղզին աշխարհագրականօրէն Յոնիական Կղզիներուն կը պատկանի, իսկ վարչականօրէն՝ Աթէնք-Փիրէա Քաղաքային Տարածաշրջանին: Տարածքովը, Յունատանի 15-րդ մեծ կղզին է եւ ունի 64 համայնքներ։
Կլիմա
Կղզիին կլիման մեղմ Միջերկրականեան է: Յաճախ, գարնան եղանակին արեւմտեան-հարաւարեւմտեան հովը՝ փրովենծա անունով προβέντζα, ցած ամպեր կը հաւաքէ եւ մշուշ կը ստեղծուի․  նաւաստիներէն բացառիկ ուշադրութիւն կը պահանջուի։
Անուանում
Հոմերոսը, Իլիատա դիւցազներգութեան մէջ, կը նշէ Քիթիրա անունը: Իսկ Աֆրոտիթի՝ սէրի աստուածուհին, կը նոյնանայ կղզիին հետ եւ կ'առնէ Քիթերիա Κυθέρεια անունը․ Աքիթիրոս Ακύθηρος (ա-α՝ ժխտական նախածանց + քիթիրոս) կը կոչուէր հրապոյրներէ զրկուած անձ: Հնադարի ուրիշ հեղինակներ ալ կը մէջբերեն Քիթիրա անունը․ Իրոտոթոս Ἡρόδοτος  Hérodote, Արիստոթելիս Αριστοτέλης եւ Քսենոֆոն Ξενοφών։
Իսիտորոս աշխարհագէտը՝ Ա. դար, ունի հակառակ, յեղաշրջող կարծիք․ կղզին կ'առնէ անունը Քիթերիա Աֆրոտիթիէն Κυθέρεια Αφροδίτη: Կը մեկնաբանէ հետեւեալ ձեւով․ κεύθω բայը կը նշանակէ կը պահեմ, իսկ անոնք որոնք կղզիին վրայ կը սիրաբանին (այսինքն հոն ուր՝ Քիթիրա) երեւան կը հանեն պահուած սէրային կիրքը։
Կղզիին անունը յոգնակիի կը հանդիպինք հաւանաբար դրացի Անդիքիթիրա կղզիին պատճառով։
Դիցաբանութիւն
Ըստ Իսիտորոսի Թէողոնիա Θεογονία բանաստեղծութեան, Աֆրոտիթին կը ծնի Քիթիրայի ծովուն փրփուրներուն վրայ․ հոն թափած էին Երկինքի՝ Ուրանոսին մարմնի ծննդական անդամները, կտրուած Քրոնոս զաւկէն: Ալիքները աստուածուհին մինչեւ Կիպրոս կղզիին Փաֆոս ծովափնիայ շրջանը կը տանին: Այդ իսկ պատճառով ալ աստուածուհին Կիպրոսի բնակիչներէն կը պաշտուի եւ կղզիին պահապան աստուածուհին կը նկատուի։
Նախապատմական շրջան
Քիթիրա կղզիին Սուրբ Սօֆիա քարայրին մէջ հնաբանական պեղումներէն գտնուած կառաս մը կը վկայէ, թէ կղզին բնակուած է Ք․Ա․ 6-րդ հազարամեակէն: Իսկ Տիաքոֆթի շրջանին մօտակայ Հուստի քարայրին մէջ Ք․Ա․ 3800 թուականէն բնակավայրերու հետքեր գտնուած են: Բնակավայրերը կը բազմանան Ք․Ա․ 3-րդ հազարամեակին, Մինոասեան քաղաքակրթութեան ժամանակաշրջանին։ Առաւել, հնաբանական պեղումներէն ի յայտ կու գայ թէ կղզին շարունակ բնակուած է մինչեւ  Միկինեան քաղաքակրթութեան վերջաւորութեան Ք․Ա․ 2-րդ հազարամեակ։
1960-ական թուականներուն Քասթրի շրջանին մէջ եղած  հնաբանական պեղումներէն, կ'ենթադրուի թէ շրջանը Մինոասեան գաղթօճախ էր, բնակարաններով եւ գերեզմաններով, իսկ Այիոս Եորղոս լերան վրայ, 350 մ․ բարձրութեան, գտնուած է մինոասեան տաճարը եւ անոր շրջակայքին կոտրուած խեցեգործական զանազան իրեր, 80-ի մօտ պատկերիկներ, զանազան ուխտանուէրներ եւայլն: Գտնուած է նաեւ օճառաքարէ փոքրիկ կառաս մը, որուն վրայ փորագրուած է Գծային Ա․ Γραμμική Α (մինոասեան յունանախնագիրը): Տաճարին բարձր դիրքը կ'օգտագործուի իբրեւ դիտարան, հսկելու համար Թենարօ (Պելոպոնեսի երկրորդ ոտքի հարաւային հրուանդանը) եւ Մալեա հրուանդաններէն մինչեւ Կրետէ երկարող տարածքը։ Երբ երկինքը պայծառ է Կրետէի Լեֆքա լեռները կը տեսնուին, իսկ տեսանելիութիւնը կը հասնի մինչեւ Միլոս եւ Սանթորինի կղզիները: Այսպէս կը հսկէին ծովային ճամբան․ հիւսիսէն հարաւ, արեւելքէն արեւմուտք։
Հոմերոսի շրջան
Ք․Ա․ 15-րդ դարուն, փիւնիկեցիները Քիթիրային մէջ գաղթօճախ կը հիմնեն․ անոնք կղզիէն կ'արտադրեն կարմրամանիշակագոյն πορφύρα Phoenician red ,Tyrian purple  երանգը․ այդ պատճառով ալ կղզին հնադարեան ժամանակին կը կոչուէր նաեւ Փորֆիրուսա Πορφυρούσα: Նաեւ Քիթիրան առեւտուրի կարեւոր կայան մըն է իրենց գաղթօճախներուն համար։
Հնադարեան Քիթիրա քաղաքը Աւլեմոնաս շրջանին Սքատէան է: Հնագիտական պեղումներու ժամանակ անոր աւերակները կը գտնուին․ միջնաբերդը,  հետագային Բիւզանդական Փալէոքասթրօ, ունէր Ուրանիա Աֆրոտիթիին տաճարը, որ կ'ենթադրուի փիւնիկեան համապատասխան Ասթարթէ աստուածուհիին նուիրուած ըլլար։
Մինոասեան քաղաքակրթութեան կը յաջորդէ Ք․Ա․1400 Միկինեան քաղաքակրթութիւնը: Ք․Ա․12-րդ դարուն Դորիացիները կամ «Յունական ցեղերը» կղզին կը գրաւեն: Անոնց կը յաջորդէ Արղոս քաղաք-պետութիւնը, իսկ Ք․Ա․ 6-րդ դարուն Սպարտացիները։
Հին Յունաստան
Դասական շրջանին, Քիթիրա կղզին զանազան յունական քաղաք-պետութիւններու հպատակ կը դառնայ․ Արղոս, Սպարտա, Աթէնք (3 անգամ կղզիին կը տիրանայ Սպարտային դէմ պատերազմներուն ընթացքին եւ կղզին խարիսխ կը դարձնէ Սպարտայի (Լաքոնիա, հարաւային Պելոպոնես) վրան յարձակելու)։
Ք․Ա․ 195 թուականին, Սպարտայի պարտութեամբ, Քիթիրա կղզին կ'անկախանայ եւ իր դրամը կը տպէ: Կը յաջորդէ Հռոմէական գերիշխանութեան շրջանը եւ Քիթիրան Ախայիայի (Պելոպոնեսի հիւսիս-արեւմտեան շրջան) նահանգ կը դառնայ։
Բիւզանդական Կայսրութեան շրջան
Հռոմէական Կայսրութեան բաժանումով, Քիթիրան Բիւզանդական կայսրութեա ն մաս կը կազմէ․ քրիստոնէութիւնը կ'ընդունի Դ. դարուն: Բիւզանդիոնի Մեծն Կոստանտինոս կայսրին մայրը՝ Սուրբ Հելլենը Քիթիրա կ'ապաստանի եւ միանձնուհի կը դառնայ։
365 թուականի կործանիչ երկրաշարժը հիմնովին կը փոխէ կղզիին ափերուն երեւոյթը։
Խաչակիրներու Դ․ արշաւանքէն ետք, 1238 թուականէն սկսեալ Յոնիական կղզիները եւ Էգէական Ծովուն կղզիներուն մեծամասնութիւնը յաջորդաբար կը միանան Վենետիկի Հանրապետութեան․ Քիթիրա կղզին ալ՝ 1238: Քիթիրան պիտի մնայ Վենետիկի իշխանութեան տակ մինչեւ անոր անկման՝ 1797:
Այս հինգ դարերու երկար ժամանակաշրջանին, կղզին գրաւելու փորձեր պիտի ըլլան, սակայն ապարդիւն․ օսմանեան աշրաւանքները ծովահէն Խայրետին Պարպարոսայի առաջնորդութեամբ պիտի չյաջողին կղզին գրաւել, սակայն մեծ աւերներ պիտի գործեն։ 1537-ին, Փալիոհորան կ'աւերեն, կը կողոպտեն եւ կը հրկիզեն:  Բնակիչներուն մէկ մասը կը սպաննուի, ուրիշ մաս մը իբրեւ ստրուկ կը ծախուի․  անոնք որոնք կը յաջողին փրկուիլ կը թաքնուի կղզիին ներքնամասի գիւղերուն մէջ։
Վենետիկի Հանրապետութեան իշխանութեան ընթացքին, առեւտուրը կը զարգանայ։ Յոնիական կղզիներուն նաւահանգիստները կարեւոր դեր կը խաղան Վենետիկէն մինչեւ Լեւանդի Levant (միջին Արեւելքի ափամերձ՝ Միջերկրական Ծովուն արեւելեան եւ հարաւ արեւելեան շրջաններ) տարածքաշրջանին մէջ: ԺԷ. դարուն, Կրետէ կղզիէն գաղթականներ Քիթիրա կը հաստատուին։
18-րդ եւ 19-րդ դարաշրջան
1797-ին, երբ Նափոլէոն Պոնափարթը Վենետիկը կը գրաւէ, Յոնիական կղզինե րը եւ Քիթիրան ալ Քամփօ Ֆորմիօ դաշինքով traité de Campo-Formio ֆրանսական գերիշխանութեան տակ կը գտնուին: Ֆրանսացիները ժողովրդավարական իշխանութիւնը կը պարտադրեն: Մայրաքաղաքին Էսթաւրոմենու հրապարակին վրայ Ազատութեան ծառը կը տնկեն։
21-3-1800 մինչեւ 8-6-1807 տարիներում Յոնիական կղզիները «Եօթը կղզիներու Հանրապետութիւն» անուանումով կը գտնուին Ռուսիո յ եւ Օսմանեան լուծին տակ. անոնք ետ կը բերեն ազատականներու իրաւունքները: Սակայն Քիթիրա կղզիին բնակիչները կ'ապստամբին, ռուս եւ թուրք պահակագունդը կը նահանջէ: Մայրաքաղաքը Միլոփոթամօ կը տեղափոխուի եւ ետքը Առօնիատիքա։ Այս ժամանակաշրջանը կը կոչուի «անարհիայի (կամ՝ անարքիա=անիշխանութեան) շրջան»  περίοδος της αναρχίας:
1807-1809 կղզիները կրկին կը գտնուին ֆրանսական տիրապետութեան տակ։
Անգլիական տիրապետութեան շրջան
Անգլիական տիրապետութեան շրջանին, կղզին կը վերածնի: Կը կառուցուին գիւղերը իրարու միացնոց ճամբաներ, Քաթունի տպաւորիչ քարաշէն կամուրջը եւ նոյնանման կամուրջներ՝ Փոթամօ, Քափսալի եւ Միրթիտիա  շրջանները, Անգլիական դպրոցներ եւ Մուտարիի ու Քափսալիի փարոսները: Կը կատարուին ջրամատակարարման աշխատանքներ: Կը զարգանայ ձէթի, արմտիքի եւ գինիի արտադրութիւնը։
Բնակչութեան աճին պատճառաւ (1864՝ 14 500 հոգի), կը սկսի արտագաղթի հոսք մը դէպի՝ Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ծովափնիայ հոծ յոյն եւ հայ բնակչութեամբ Զմիւռնիա (Զմիռնի) քաղաքը, Ամերիկա եւ Աւստրալիա։
Յունաստանի հետ միացում
Յունաստանի Անկախութենէն տասնամեակներ ետք է որ Յոնիական կղզիները մայր Յունաստանին կը միանան 21 Մայիս 1864-ին՝ 17-29 Մարտ 1864 թուականին Անգլիոյ, Ֆրանսայի, Ռուսիոյ եւ Յունաստանի միջեւ ստորագրուած դաշինքով: Քիթիրան՝ 28 Մայիս, 1864-ին։
Նորագոյն եւ ժամանակակից շրջան
1903 զօրաւոր երկրաշարժը կը ցնցէ ամբող կղզին: Միթաթա գիւղը գետնի հաւասար կը դառնայ: Կղզիին շէնքերուն մեծ մասը կը քանդուի։
Փոքր Ասիոյ Աղետէն առաջ, Զմիւռնիա 14 000 Քիթիրացիներ կը բնակէին (քաղաքին յոյներուն ամենամեծ համայնքը): 1922 աշնան Յունական բանակին պարտութեամբ եւ նահանջին հետ, քաղաքին Քիթիրացիները կ'արտագաղթեն Յունաստան (Ատտիկէ՝ Աթէնքի Քաղաքային Տարածաշրջան, Սելանիկ եւ էգէականի կղզիները, Եգիպտոս եւ ապա Աւստրալիա եւ կամ Ամերիկա): Քիչ է թիւը Քիթիրա ներգաղթողներուն։ 1916 թուականին, Յունաստանի վարչամեքենային մէջ, թագաւոր Կոստանտինոս Ա․ի եւ վարչապետ Էլեֆթերիոս Վենիզելոսին միջեւ, երկճակատում կայ ինչ կը վերաբերի Յունաստանի մուտքը Ա․ Համաշխարհային Պատերազմին եւ նաեւ թագաւորին մխրճումը երկրի արտաքին քաղաքականութեան։ Այս Ազգային Պառակտում-ի (այդպէս կոչուեցաւ այս կարճ ժամանակաշրջանը) հետեւանքը կ'ըլլայ Յունաստանը բաժնուի երկու կառավարութիւններու միջեւ․ երկրորդ կառավարութիւնը՝ Ազգային Պաշտպանութեան Առժամիայ Կառավարութիւն, կեդրոն կ'ունենայ Սելանիկը եւ կը ներառնէ՝ հիւս․ Յունաստանի մեծամասնութիւնը, նոր կցուած յունական Մակետոնիան, հարաւային էգէականի կղզիները, Քիթիրան ու Կրետէն․ վարչապետն է Էլեֆթերիոս Վենիզելոս։ Մայրաքաղաք Աթէնքին մէջ, կառավարութիւնը կը կառավարուի թագաւորէն։ Փետրուար 17, 1917 Քիթիրա կղզին կը յայտարարէ «Քիթիրայի Ինքնանկախ Վարչակառքը» եւ Գերմանիոյ դէմ պատերազմ կը յայտարարէ: Սակայն արագ, երկու կողմերը միջեզր կը գտնեն եւ կը միանան։ Թագաւորը երկրէն կը մեկնի։
Բ․ Համաշխարհային Պատերազմ
Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին, կղզիին բնակչութիւնը 15 000 է: Քիթիրան նախ Իտալացիները կը գրաւեն եւ ապա Գերմանացիները: Վերջիններուն բիրտ եւ քանդիչ ներկայութեան հետեւանքը կ'ըլլայ բնակչութեան ընդիմութեան պայքարը:  Կղզիին Ընդդիմութեան Պայքարը կը կազմակերպուի եւ կը սկսի Փոթամօ գիւղաքաղաքէն (կղզիին կեդրոնը գտնուող լեռնային շրջան): Սեպտեմբեր 4, 1944 թուականին գերանացիները կը վռնտուին։ Քիթիրա կղզին Յունաստանի տարածքին առաջին շրջանն է որ կ'ազատագրուի գերմանական լուծէն։
Սակայն, գերմանական գրաւման շրջանի (անգործութիւն, սով, մահ) հետեւանքները ծանր են կղզիին համար: Պատերազմի աւարտին գաղթի (դէպի Յունաստանի մեծ քաղաքները, մանաւանդ Աթէնք եւ Փիրէա) մեծ ալիք մը կը սկսի (1950 – 1990)․ կղզին գրեթէ կ'ամայանայ։ Դէպի օտար երկիրներ արտագաղթը կը դադրի 1970-ական թուականներուն։
Զբօսաշրջիկութեան զարգացում
1990-ական թուականներուն կը սկսի զբօսաշրջիկութեան զարգացումը: Հակառակ անոր թէ կղզին հեռու է Յունաստանի գլխաւոր քաղաքներէն եւ նաւահանգիստներէն, այսուհանդերձ տարիէ տարի զբօսաշրջիկներուն թիւը աճ կ'արձանագրէ։ Կղզին կը համակերպի․ մեծ թիւով բնակարաններ, առանձնատուներ կը կառուցուին․   Աւլեմոնաս, Տիաքոֆթի եւ Քափսալի գիւղերը այս զարգացման պատկերացումն են։
Տնտեսութիւն
Կղզիին բնակչութեան թիւը հեռու է անոր ԺԹ. դարու պատկերէն: Զբօսաշրջիկութիւնն ու գիւղատնտեսութիւնը՝ ձէթ եւ մեղրաբուծութիւն, գլխաւոր ճարտարարուեստներն են: Զբօսաշրջիկութեան բնագաւառը մշտապէս զարգացման ընքացքի մէջ է, սակայն առանց վնաս հացնելու կղզիին բնականոնութեան ու բնական գեղեցկութեամբ օժտուած շրջաններուն։
Օդակայան
Քիթիրա կղզիի «Ալեքսանտրոս Օնասիս» Պետական օդակայանը, Ֆրիլիղիանիքա եւ Տիաքոֆթի գիւղերուն միջեւ կը գտնուի, Հորա (Քիթիրա) մայրաքաղաքէն 24 քլմ․ հեռաւորութեամբ։ Կապուած է Աթէնքի Միջազգային Օդակայանին հետ եւ թռիչքները կը կատարուին Olympic եւ Aegean Airlines ընկերութիւններուն միջոցաւ։
Առողջապահական
Կղզին ունի պզտիկ հիւանդանոց / Առողջութեան Կեդրոն մը՝  «Թրիֆիլիօ» Τριφύλλειο  (նուէր Քիթիրացի Նիքոլաոս Թրիֆիլիս բարերարի) գոհացնելու բնակիչներուն կարիքները։
Մշակոյթ
Կղզիին Հնաբանական Թանգարանին մէջ կը ցուցադրուին ընդհանրապէս Մինոասեան քաղաքակրթուեան շրջանէն գտնուած իրեր։
Եկեղեցիներ, վանքեր
Կղզին հարուստ է բիւզանդական եւ վենետիկեան յուշարձաններով: Նաեւ կան մեծ թիւով հին եկեղեցիներ, վանքեր՝ ԺԳ. դարէն ետք։ Երեք վանքեր՝  Փանայիա Միրթիտիոթիսա Παναγία η Μυρτιδιώτισσα կղզիին սուրբ պահապանը, Այիա Մոնի Αγία Μόνη եւ Այիա Էլեսա Αγία Ελέσσα կառուցուած են իրարու դիմաց գտնուող լեռներու գագաթներուն վրայ: Երեք տարբեր վայրերու մէջ գտնուող քարայրներու մէջ կան եկեղեցիներ։
Ժողովրդական Արուեստ
Քիթիրա կղզիէն ներշրչուած են եւ ստեղծած են հետեւեալ հեղինակները, նկարիչները․-
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Յոնիական կղզիներ Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ Ստորոգութիւն:Յունաստան Ստորոգութիւն:Եւրոպա
Ճորտան Կավարիս
Ճորտան Ճէյմզ Կավարիս (Jordan James Gavaris, ծն․՝ 25 Սեպտեմբեր 1989, Օնթարիօ (Քանատա)), Քանատացի դերասան է, առաւել ծանօթ է Ֆիլիքս Տօքինզի (Felix Dawkins) մրցանակ շահած իր դերով, քննադատներու կողմէ բարձր դրուատանքի արժանացած «Սեւ Որբը» (Orphan Black) BBC America-ի եւ Space-ի հեռատեսիլային դրուագաշարին մէջ։
Մանկութիւն եւ պատանեկութիւն
Կավարիս ծնած է Քալէտոն՝ Օնթարիօ, Քանատա։ Հայրը յոյն գաղթական էր, իսկ մայրը՝ հիւսիս-եւրոպական արմատներով գանատացի։ Կավարիս երեք զաւակներէն կրտսերն է։
Գործունէութիւն
Կավարիս գեղարուեստական իր առաջին դերը խաղաց գանատական անկախ ֆիլմի մը մէջ՝ «45 Պտոյտ Վայրկեանի Ընթացքին» (45 R.P.M), ուր իր խաղընկերներն էին Մայքլ Մէտսէն (Michael Madsen), Քիմ Քօաթս (Kim Coates) եւ Ամանտա Փլամմէր (Amanda Plummer) ։ 2010-ին ան խաղաց Cartoon Network-ի «Անբնական Պատմութիւն» (Unnatural History) խաղարկային դրուագաշարին մէջ ։ Ատկէ զատ Կավարիս սկսաւ խաղալ գլխաւոր դերերէն մէկը BBC America-ի եւ գանատական Space-ի նոր «Սեւ Որբը» (Orphan Black) դրուագաշարին մէջ ։
2010-ին Playback հանդէսին, Panavision Canada ընկերութեան եւ Շարժանկարի ու Հեռատեսիլի Գանատական Փառքի Սրահ-ին կողմէ Կավարիս ներառուեցաւ «Դիտելու Լաւագոյն Տասնեակ 2010» ցանկին մէջ։ Անցեալին այս ցանկին մէջ ներառուած էին նաեւ Նինա Տոպրեւ (Nina Dobrev) եւ Քսավիէ Տօլան (Xavier Dolan) ։
«Սեւ Որբը» դրուագաշարին մէջ խաղացած Ֆիլիքս Տօքինզի դերին համար Կավարիս 2014-ին շահեցաւ Canadian Screen Award մրցանակը՝ իբր Լաւագոյն Աջակցող Դերասան, ինչպէս նաեւ Constellation Award մրցանակը՝ դրուագի մը մէջ լաւագոյն դերակատարումի համար։ Օգոստոս 18, 2014-ին «EWwy Award» մրցանակաբաշխութեան ատեն Կավարիս ճանչցուեցաւ Լաւագոյն Աջակցող Դերասան՝ տրամաթիք դրուագաշարի մէջ ։
Նշան Գրիգորեան
Նշան Գրիգորեան (Neshan Krekorian, ), խորտակուած «Թայթընիք» շոգենաւին ուղեւոր, 711 փրկուած մարդկութենէ մէկը։ Ընդհանուր առմամբ նաւին մէջ կար 6 հայ, որոնցէն երկուքը՝ Նշան Գրիգորեանը եւ Դաւիթ Վարդանեանը կը փրկուին։
Ճորտան Կավարիս
Մամուլի մէջ
Անգլիական շեշտը, որ Կավարիս կը գործածէ Ֆիլիքս Տօքինզի դերին համար, այնչափ բնական կը թուի, որ Entertainment Weekly հանդէսին լրագրող Տալթօն Ռոսս (Dalton Ross), գիտնալով իսկ որ Կավարիս բրիտանացի չէ, «ամբողջապէս վստահ չէ թէ ատիկա իր (Կավարիսի) բնական շեշտը չէ, այլ՝ կեղծուած»։ Կավարիս կը պատմէ Ռոսսին, որ իր խաղընկերներ Միխիլ Հէօյսման (Michiel Huisman), Ճէրօմ Ֆլինն (Jerome Flynn) եւ Մարիա Տօյլ Քէննետի (Maria Doyle Kennedy) կը կարծէին թէ ինք անգլիացի է․
Նշան Գրիգորեան
Կենսագրութիւն
Նշան Գրիգորեանը ծնած է 1886 Մայիս 12-ին Օսմանեան կայսրութեան կազմին մէջ գտնուող Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, Էրզրումի մօտ գտնուող Քղի Գիւղին մէջ։ Թուրքերու կողմէն քրիստոնեաներու դէմ տեղի ունեցած ջարդերէն ետք Նշան Գրիգորեանը, իր համագիւղացիներ Արսեն Սիրքանեանի, Հարութիւն Տէր-Զաքարեանի, Մամփրի Տէր-Զաքարեանի եւ Դաւիթ Վարդանեանի ետք կը լքէ հայրենիքը եւ անոնք կը որոշեն մեկնիլ Կանադա։ Ան կը պատրաստուէր կանգ առնել Կանադայի Օնտարիո նահանգի Համիլթոն քաղաքին մէջ, ոմն Փօլ Մարտինի տանը (Mr Paul Martin, 108 Princess Street, Hamilton, Ontario)։
Ճորտան Կավարիս
Անձնական կեանք
Կավարիս բաց միասեռական է․ 2012-ի Սեպտեմբերէն կը հանդիպի դերասան Տէվըն Կրայի (Devon Graye) հետ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1989 ծնունդներ Ստորոգութիւն:25 Սեպտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:Օնթարիօ ծնածներ Ստորոգութիւն:Քանատացի դերասաններ
Նշան Գրիգորեան
Կենսագրութիւն
1912 ապրիլ 14-ի երեկոեան, Գրիգորեանը խաղաթուղթ կը խաղար, եւ ժամը 11-ի շուրջ ան հանեց կոշիկները եւ պառկեց իր մահճակալին։ Քիչ անց ան լսեց տագնապի ձայնը, քանի որ այդ պահին իր լուսանցոյցը բաց էր։ Ան վեր կացաւ, որ երթայ փակէ լուսանցոյցը, սակայն հատակին սառոյցի կտորներ գտաւ։ Խորտակումէն ետք Գրիգորեանը ըսաւ, «Չնայած ես այդ պահուն առաջին անգամ այսբերգ/սառցաբեկոր տեսայ, ես շատ չէի անհանգստանար այդ պատճառով, քանի որ կտորները շատ փոքր էին» ։
Նաւի եւ այսբերգի հարուածէն ետք Գրիգորեանը որոշեց բարձրանալ A-տախտակամած, քանի որ ձախ կողմին մէջ կը պատրաստուէին 10 փրկանաւակ իջեցնել։ Գրիգորեանը բարձրացաւ A-տախտակամած եւ նստեցաւ փրկանաւակին մէջ։ Հետագային նաւաստի Ֆրենք Էվանսը (Frank Evans) ըսաւ, որ Գրիգորեանը «իրեն փրկելու համար գիտակցաբար փրկանաւակ ցատկեց» ։ Գրիգորեանը փրկուեցաւ, բայց թոքերի բորբոքում ստացաւ։ Անոր տեղափոխեցին Նիւ Յորքի հիւանդանոց, եւ երբ ան վերջնականապես հասաւ կանադական Օնտարիո նահանգի Բրենթֆորդ քաղաք, անոր մի քանի շաբաթով նորէն պառկեցուցին հիւանդանոցին մէջ։ 1918 թուականին Գրիգորեանը կը տեղափոխուի նոյն Օնտարիոյ նահանգի Սենթ Քաթարինս քաղաք, որտեղ կ'ամուստանայ Պերսա Վարդանեանի (Persa Vartanian) հետ եւ արդեն 1924 հուլիս 12-ին կը ծնի անոնց չորրորդ զաւակը։ Ամբողջ կեանքը Նշան Գրիգորեանը կ'աշխատէր «Ջեներալ Մոթորս» ընկերութեան աֆտոմոբիլներու գործարանին մէջ։
Տիտանիկը Գրիգորեանի համար դարձաւ առաջին եւ վերջին նաւը իր կեանքին մէջ։ Գրիգորեանի դուստրը կը պատմէր, որ երբ հայրը ինչ-որ տեղ կը գնէր եւ մոտակայքին կար որեւէ լայն ջրամբար, «անոր երեսը կը դաւաճանէր իր մտքերը, ան ջուրին կը նայէր, եւ անհապաղ դուք կ'իյմանայիք, որ ան կենդանի մնացած է այդ գիշեր» ։
Նշան Գրիգորեանը կը մահուան 1978 մայիս 21-ին Սենթ Քաթարինս քաղաքին մէջ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:12 Մայիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:21 Մայիսի մահացածներ
Ժան Գում
Ժան Գում կյանքի պատմությունը կը վերահաստատէ համոզմունքը Ամերիկյան երազանքի, ծնած է Քիեւ, մեծցած է Քիեւէն դուրս՝ Ֆասդիւ, ինչպես նաեւ մայրը տնային տնտեսուհի եւ հայրը շինարարության բանվոր, Գում եւ անոր մայրը գաղթած Գալիֆորնիայի Մաունթին Վյու։ Երբ ան եղած է 16 տարեկան, անոր մայրը լեցնելով իրենց ճամպրուկները գրիչներով, եւ տեղ մը 20 խորհրդային տրված նոութբուքերէն խուսափելու համար վճարելու դպրոցական պարագաներ է ԱՄՆ ան աշխատելով Babysitting եւ Գում ծածկի հատակը մթերային խանութի մը իրենց օրինագծեր ծածկված. Անոնք կրցած են ստանալ բնակարան միջոցով կառավարական օժանդակության եւ անոր ընտանիքը, որ ապաքային օգտագործուած է հավաքել սննդի նամականիշները շուրջ անկյունը շե, որը նքի որ հետագային դարձել է գրասենյակ WhatsApp-ի։
Մնջախաղ
Մնջախաղ (յուն.՝ παντόμῑμος), բեմարուեստի տեսակ մըն է, որուն գերակշռող դերը կը կատարէ միմիքան (դիմախաղը) ու ճեսդըրը (մարմնի շարժումները):
Հին Յունաստան եւ Հռոմ
Առաջին անգամ մնջախաղը նկարագրած է Քսենոֆոնն իր խնճոյքի ժամանակ։ Հին Յունաստանի մէջ մնջախաղն սկզբնապէս ունեցած է ծիսախաղային բնոյթ, յետագային բայց, յատկապէս հելլէնիզմի դարաշրջանի ժամանակ, կատարելագործուած է իբրեւ ինքնուրոյն արուեստ (յայտնի են Բաֆիլոս Ալեքսանտրացու եւ Պիլատես Կիլիկեցու անունները, I դար): Հին Հռոմի մէջ մնջախաղի արուեստը կ'առտացոլայ դիցաբանական իրենց նիւթերն ու կերպարնէրը («Վեներաէ», «Մարս», «Հերքուլիս» եւ այլն): Մնջախաղը տարածուած է նաեւ առաջաւորասիական երկիրներու մէջ. IV–VII դարերու ընթացքին Կապադովկիոյ մէջ, Բիւզանդիոնի, Ասորիքի եւ Հայաստանումի մէջ դարձած է բարձր մակարդակով թատրոնի տեսակ։ Հին Արեւելքի երկիրներու մէջ, յատկապէս Հնդկաստանի մէջ, Չինաստանի եւ Ճաբոնի, մնջախաղը դրսեւորուած է խիստ իւրայատուկ եւ խորհրդանշական ձեւերով։ Բոլոր ժողովուրդներու հին թատրոնները եւ առհասարակ թատերական բանահիւսութիւնը հարուստ են մնջախաղի տարրերով։ XVI–XVIII դարերու կէսերուն մնջախաղը վերածնուած է իտալական ծիծաղական թատրոնի ասպարեզին մէջ։ XIX դարու ընթացին այն, իբրեւ ինքնուրոյն թատերաձեւ, զարգացուցած են Ժոզեֆ Կրիմալտին (Մեծ Բրիտանիա), Ժան-Պադիսդ Տեբիւրոն (Ֆրանսա):
Նոր ժամանակաշրջան
Նոր ժամանակաշրջաններու ընթացքին մնջախաղը թատերական եւ կրկէսային ժանր է, որու արտայայտչամիջոցներէն կ'օգտուին նաեւ պալէն եւ ֆիլմերը (հիմնականում՝ համր): XX դարի սկիզբը մնջախաղի տարրերը թափանցծած են նաեւ տրամաթիք թատրոն (Մաքս Ռայնյարտ, Վսեւոլոդ Մեյերհոլդ, եւ ուրիշներ): 1930–70-ական թուականներու մնջախաղի վարպետներէն են Ժան-Լուի Պառոն, Մարսել Մարսոն (Ֆրանսա, 1966 թուականին հիւրախաղերով հանդէս եկած է Երեւանի մէջ), Լատիսլաւ Ֆիալկան (Չեխոսլովակիայ), Հենրիկ Տոմաշեւսկին (Լեհաստան), Մոտրիս Տենիսոնը (Լիտուայ) եւ ուրիշներ։
Ժամանակի ընթացքին մնջախաղի տարրերը կը թափանցեն պալէ, կրկէս, Ֆիլմարուեստ (Չառլի Չաբլին) եւ թատրոն։ Մնջախաղի հայ խոշորագոյն վարպետը կը համարուի Լէոնիտ Ենգիբարեանը:
Ժամանակակից եւրոպական շարժման թատրոնի վառ ներկայացուցիչներէն մէկն է ֆրանսացի ժամանակակից մնջախաղաց, պարող, բեմադրիչ եւ պարուսոյց Վահրամ Զարեանը՝ ծագումով հայ, ով իր ասպարեզի ընթացքին իր մեծ ներդնումը ունեցած է արդի թատերական արուեստի եւ ժամանակակից մնջախաղի զարգացման մէջ։ Վահրամ Զարեանը Մարսել Մարսոյի վերջին աշակերտն է, անոր արուեստի արժանի ժառանգորդն ու նորովի շարունակողը։ Հայաստանի Հանրապետութեան մայրաքաղաք Երեւանի մէջ կայ Երեւանի Մնջախաղի Պետական Թատրոն, այն մնջախաղի ժանրի պետական թատրոնն է։ Թատրոնը ստեղծուած է 1974 թ․ եւ պետական թատրոնի կարգավիճակ ստացած է 1983 թ․:
Արտաքին Յղումներ
Ստորոգութիւն:Թատրոն
Հայկ Պէրպէրեան
Հայկ Պէրպէրեան, հայագէտ, թարգմանիչ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 17 Ապրիլ 1887-ին, Պոլիս (Օրթագիւղ)։ Նախակրթութիւնը ստացած է թաղային դպրոցին մէջ։ Յետոյ աշակերտած է Պոլսոյ Ազգային Կեդրոնական Վարժարանի մէջ, իրեն նախորդած Հրաչեայ Աճառեանի պէս այստեղ հմտանալով գրաբառին, հայոց պատմութեան ու ֆրանսերէնին։ 1915 թուականին կ՚անցնի Յունաստան, իսկ յետոյ՝ Եգիպտոս, աշխատելով իբրեւ թարգմանիչ եւ Ազգային Պատուիրակութեան քարտուղար։
Սողոմոն Թեհլիրեան
Սողոմոն Թեհլիրեան, Հայոց ցեղասպանութեան վերապրող եւ ազգային հերոս, որ գնդակահարած է երիտթուրքերու ներքին գործոց նախարար եւ Հայոց ցեղասպանութեան գլխաւոր կազմակերպիչ՝ Թալէաթ Փաշան։
Կենսագրութիւն
Սողոմոն Թեհլիրեան ծնած է 1896-ին Արեւմտեան Հայաստանի Դա­րա­նա­ղեաց (­Կա­մախ) գա­ւա­ռի ­Վա­րի ­Բա­գա­ռիճ գիւ­ղը, Երզն­կա­յի մեր­ձա­կայ­քը­։
­Հօր ճա­կա­տագի­րին կա­պո­ւած այս դրո­ւա­գը բախ­տո­րոշ նշա­նա­կու­թիւն կ'ու­նե­նայ ­Սո­ղո­մո­նի կեան­քին վրայ, ո­րով­հե­տեւ ­Թեհ­լի­րեան­նե­րու բազ­ման­դամ տոհ­մէն ա­կա­մայ հե­ռա­ցո­ւած ­Խա­չա­տուր ­Սեր­պիա­յէն կը դա­սա­ւո­րէ այն­պէս, որ կինն ու զա­ւակ­նե­րը տե­ղա­փո­խո­ւին Երզն­կա, ուր ­Սո­ղո­մոն իր ու­սու­մը կը ստա­նայ նախ ­Բո­ղո­քա­կա­նաց, ա­պա՝ Եզ­նի­կեան վար­ժա­րան­նե­րուն մէջ, իսկ 1912-ին կ'ա­ւար­տէ տեղ­ւոյն ­Կեդ­րո­նա­կան վար­ժա­րա­նը, ուր իր ա­ռա­ջին ծա­նօ­թու­թիւ­նը կ'ու­նե­նայ դաշ­նակ­ցա­կան գոր­ծիչ­նե­րու հետ եւ հա­զիւ ե­րի­տա­սարդ դար­ձած՝ կը փա­րի ­Դաշ­նակ­ցու­թեան։
Ապա ուսումը կը շարունակէ Երզնկայի Կեդրոնական ուսումնարանը, որուն շրջանը կ'աւարտէ 1912-ին, որմէ ետք 1913-ին, կը փոխադրուի Սերպիա իր հօր մօտ, ­որ­պէս­զի տա­րի մը ետք անց­նի ­ Գեր­մա­նիա՝ բարձ­րա­գոյն ուս­ման հե­տե­ւե­լու հա­մար։
1914-ին սկսած Ա. Համաշխարհային պատերազմը լրիւ կը փոխէ 18-ամեայ Սողոմոնին կեանքին ուղին։ 1914-ի աշնան, ծնողքէն գաղտնի, կ'անցնի Սոֆիա (Պուլկարիա), ուր կը հաւաքագրուէին Կովկաս կամաւոր երթալու պատրաստ Պալքանեան թերակղզիին պանդուխտ թէ ուսանող հայ երիտասարդները։ Սկիզբը ընթացք չի տրուիր Սողոմոնի կամաւոր արձանագրուելու դիմումին, տարիքին պատճառով (17 տարեկան էր): Աւելի՛ն, կը յայտնուի, որ այդ դիմումը կատարած էր ծնողքէն գաղտնի: Թեհլիրեան չի յուսահատիր: Իր հօրը կ'ուղարկէ մէկէ աւելի նամակներ մինչեւ որ կը յաջողի ձեռք բերել անոր գրաւոր թոյլտուութիւը` ի խնդիր իր կամաւոր արձանագրուելուն:
Հոկտեմբեր 1914-ին, Սողոմոն կը հասնի Թիֆլիս եւ կը միանայ Սեպուհին վաշտին, որ մաս կը կազմէր Անդրանիկ ի հրամանատարութեան տակ գործող Կամաւորական Առաջին Գունդ ին։ Երեք տարուան կամաւորական ծառայութիւնը ամբողջապէս կը թրծէ Սողոմոն Թեհլիրեան դաշնակցական մարտիկին տիպարը։
Արեւմտահայաստանի ժամանակաւոր ազատագրութեան հետ, Սողոմոն հնարաւորութիւնը կ'ունենայ այցելելու նաեւ Երզնկա, որուն քարուքանդ վիճակն ու ամայութիւնը խորապէս կը ցնցեն զինք, որ իր կենսագիրներէն Կարօ Գէորգեան ի վկայութեամբ՝ «ուշաթափ կ'իյնայ գետին»։ Արդարեւ, Երզնկայի եւ շրջակայքի ամբողջ հայութեան հետ, նաեւ իր գերդաստանին 85 անդամները՝ մայրը, երկու եղբայրներուն կիներն ու զաւակները եւ մօտիկ ազգականները սպաննուած էին 1915-ին։ Իսկ իրենց տունը դարձած էր թրքական «հանրակացարան»։
Ընտանիքին, հարազատներուն եւ ամբողջ հայութեան սպանդն ու հայրենի օճախին եւ Արեւմտահայաստան ի աւերումը անհուն ցասումով ու վրէժխնդրութեամբ կը համակեն Սողոմոն Թեհլիրեանին ողջ էութիւնը։ Խորապէս ցնցիչ այդ փորձառութիւնը հետագային հիմք կը ծառայէ, Թալէաթի ահաբեկումէն ետք, Թեհլիրեանի դատավարութեան ընթացքին դատապաշտան կառուցած պաշտպանողականին։
1917-ին, Կովկասեան ճակատին փլուզումէն եւ ռուսական զօրքերուն նահանջէն ետք, Թեհլիրեան կ'անցնի Կովկաս։ Կը շրջի հիւսիսային Կովկասի եւ Խրիմ ի քաղաքներուն մէջ՝ նուիրուելով արեւմտահայ գաղթականութեան հետ այդ ափերը ինկած որբերու հաւաքման ու պատսպարման աշխատանքին։ Այդ պայմաններուն մէջ, ժամանակի թաւալումին հետ փոխանակ սպիանալու, Թեհլիրեանին սիրտն ու հոգին խոցած վէրքերը աւելիով կը բորբոքին։ Ան կ'ուղարկուի Պոլիս, ուր Հ.Յ.Դ.Կ. Կոմիտէի որոշումով Ապրիլ 1920-ին կը կատարէ ահաբեկչական իր առաջին գործողութիւնը՝ մահապատիժի ենթարկելով Պէշիկթաշ ի տխրահռչակ թաղապետ ու մատնիչ՝ Յարութիւն Մկրտիչեանը, որ գլխաւոր մեղսակիցը եղած էր 24 Ապրիլ 1915-ի հայ մտաւորականութեան ձերբակալութեան։
Ահաբեկումէն ետք ան կը պարտաւորուի անցնիլ Փարիզ, ուր ապրուստի ապահովման համար կօշկակարութիւն կը սորվի։ Բայց քանի մը ամիս ետք կը կանչուի Ուաշինկթըն, Մ. Նահանգներ, Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպան Արմէն Գարո յին կողմէ, որ կը ղեկավարէր «Նեմեսիս» գործադրութիւնը։
Ուշագրաւ մանրամասնութիւն է եւ «Նեմեսիս»ի արխիւին հրապարակումէն ետք ծանօթ փաստ է, որ իթթիհատական պարագլուխներու ահաբեկիչներուն ճշդումը կատարուած էր վիճակաձգութեամբ եւ այդպէս էր, որ 1921-ին,Դաշնակցութեան որոշումով Սողոմոն Թեհլիրեանի կը վստահուի Թալէաթ ի ահաբեկման գործադրութիւնը։
Արմէն Գարոյի յանձնարարականով՝ Թեհլիրեան Դեկտեմբեր 1920-ին կ'ուղեւորուի Ժընեւ, ուրկէ կ'անցնի Պերլին (Գերմանիա), ի գործ դնելու համար Թալէաթի ահաբեկման մանրամասնօրէն մշակուած ու կազմակերպուած ծրագիրը։
Թալէաթի ահաբեկման գործադրութիւնը
Ջարդարար պարագլուխը, Ալի Սալէհ Պէյ անունով անցագիր հանած ու ծպտուած, կ'ապրէր Պերլին ի Հայտէնպէրկ փողոցին վրայ։ Թեհլիրեան, իբրեւ ուսանող, սենեակ մը կը վարձէ Թալէաթի տան ճիշդ դիմացը, ուրկէ տեւական հսկողութեան տակ կ'առնէ ցեղասպան ճիւաղին շարժումներն ու կենցաղը՝ իրենց յետին մանրամասնութեամբ։ Եւ 15 Մարտ 1921-ի առաւօտեան ժամը 10-ին, երբ Թալէաթ իր բնակարանէն դուրս գալով կը յառաջանար մայթէն, Թեհլիրեան հանդիպակաց մայթէն փողոցը կը կտրէ, դէմ առ դէմ գալով ջարդարարին հետ եւ ատրճանակի մէկ գնդակով գետին կը փռէ հայասպան հրէշը։
Թիհլիրեանի դատավարութիւնը
Շահան Նաթալի կը վկայէ, որ Սողոմոն Թեհլիրեանի յանձնարարած էր ահաբեկումէն ետք փախուստ չտալ եւ յանձնուիլ գերմանական իշխանութեանց, որպէսզի աշխարհով մէկ դատուէր եւ իր հետ դատավարութեան ենթարկէր Թուրքիոյ ցեղասպանական ոճիրը։
Այսօր արդէն հանրայայտ ճշմարտութիւն է, որ ցեղասպանութիւն բառը իր ժամանակակից իմաստով գործածութեան յանձնած Ռաֆայէլ Լեմքին կը ներշնչուի Թեհլիրեանի դատավարութենէն եւ կը հիմնուի այն մեծ հարցականին վրայ, թէ ինչո՞ւ մէկ մարդու ահաբեկման համար կը դատուէր Սողոմոն Թեհլիրեան անունով հայ երիտասարդը, մինչ անդին դատ ու դատաստանի չէր ենթարկուած մէկուկէս միլիոն անմեղ հայերու ցեղասպանութեան գլխաւոր պատասխանատու Թալէաթը…:
Գերմանական դատարանին կողմէ ազատ արձակուելէ ետք
3 ­Յու­նիս 1921ին ­Սո­ղո­մոն ­Թեհ­լի­րեան ան­պարտ հռչա­կո­ւե­լէ եւ ա­զատ ար­ձա­կո­ւելէ ետք, կը մեկ­նի Մ.­Նա­հանգ­ներ, ուր երկար չի մնար սակայն։ Կը վե­րա­դառնայ Եւ­րո­պա՝ ­ Պելկ­րատ (Եուկոսլաւիոյ մայրաքաղաքը) ապ­րող իր հօր եւ հօ­րեղ­բայր­նե­րուն միա­նա­լու։ Կ'ամուս­նա­նայ երզն­կա­ցի Ն­շան ­Թա­թի­կեա­նի դստեր Ա­նա­հի­տի հետ, ո­րուն ծա­նօ­թա­ցած էր ­Կով­կա­սի մէջ, որ­բա­հա­ւա­քի իր գոր­ծու­նէու­թեան շրջա­նին։ Կ'ունենան եր­կու զա­ւակ­ներ՝ ­Զա­ւէն ու ­Շա­հէն։ ­Թեհ­լի­րեան ­Պելկ­րա­տի մէջ կ'ապ­րի ­Սա­րօ ­Մե­լի­քեան ան­ցագ­րով, Տալմատինսկա փողոցի թիւ 78 տունը, ուր աշխուժ գործունէութիւն կը ծաւալէ Հ.Յ.Դ. Պալքանեան Կ. Կոմիտէութեան կազմէն ներս։ 1945-էն ետք բնակութիւն կը հաստատէ նախ Քազապլանքա (Մարոք), ապա կը տեղափոխուի Մ. Նահանգներու Սան Ֆրանսիսքօ քաղաքը, ուր կը շարունակէ կուսակցական իր գործունէութիւնը Արեւմտեան Շրջանին մէջ ։
Մահը
Կը մահանայ 23 Մայիս 1960-ին Սան Ֆրանսիսքօ։ Կը թաղուի Ֆրէզնոյի «Արարատ» գերեզմանատան մէջ։ Ի յիշատակ Թեհլիրեանի՝ Ֆրէզնոյի, Թալին շրջանին Մաստարա գիւղին եւ Երեւանի մէջ կառուցուած են յուշարձաններ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:2 Ապրիլի ծնածներ Ստորոգութիւն:23 Մայիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան ականատեսներ Ստորոգութիւն:Նեմեսիս գործողութեան մասնակիցներ
Օսմիոն
Ոսմիոն՝ քիմիական տարր է, որուն նշանն է Os (Osmium-էն), կարգահամարը՝ 76, ատոմական զանգուածը՝ 190,2։ Արծաթափայլ կապտավուն մետաղ է։
Պատմութիւն
Ոսմիոնը յայտնաբերած են իրիտիւմին հետ միաժամանակ Լոնտոն տեղ 1803 թուականին անգլիացի քիմիագէտներ Սմիթսըն Թենանթը (Smithson Tennant) եւ Ուիլիըմ Ուոլասթընը ՝ արքայաջուրին մէջ բնածին սպիտակ ոսկին լուծելէն հետո մնացած սեւ փոշիին մէջ։
Յայտնաբերուած նոր տարրը փաստագրուած եղած է Թենանթի Լոնտոնի թագաւորական հասարակութեան նամակին մէջ, Յունիս 21-ին, 1804 թուական :
Անուանում
Անուանումն ստացած է քառօքսիտի՝ OsO4 սուր հոտի պատճառաւ՝ ὀσμή՝ «հոտ» բառէն։ Պատճառը ոսմիոնի ցնդող OsO4 օքսիտի՝ օզոնի սուր հոտ հիշեցնող հոտն է։
Բնութեան մեջ
Երկրակեղեւին քիչ տարածուած տարր է (5•10−6 զանգուած %)։ Կը հանդիպէ ոսմիոնիրիտիւմային հանքանիւթերու ձեով։
Բնագիտական Յատկութիւններ
Բոլոր նիւթերու մէջ ունի ամէնամեծ խտութիւնը՝ 22.59 կ/սմ3։ Այդ ցուցանիշով անոր հետ կրնայ համեմատուիլ միայն իրիտիւմը ։
Քիմիական Յատկութիւններ
Տարրերի պարբերական համակարգի VI պարբերութեան, VIII խումբի քիմիական տարր է, d -տարր է, կը պատկանի պղատինային մետաղներու շարքին։ Աթոմի արտաքին ելեքտրոնային թաղանթներու կառուցուածքն է 5s2 5p6 5d6 6s2։ К, L, M եւ N թաղանթները լրացուած են։
17 Հոկտեմբեր
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:17 Հոկտեմբերի ծնածներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:17 Հոկտեմբերի մահացածներ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հոկտեմբեր
Յակոբ Պայրամեան
Կենսագրութիւն
Ծնած է Հալէպի նահանգի Քիլիսի գաւառակի կեդրոն Քիլիս քաղաքին մէջ։ Աւարտած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանի բժշկական բաժինը։
1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած։ 1917 թուականին Պաղեստինի ռազմաճակատի վրայ, գերի ինկած է անգլիացիներու ձեռքը։ 1918 թուականին թուրքերու պարտութենէն եւ պատերազմի աւարտէն ետք, ազատած է գերութենէ ու վերադարձած՝ Քիլիս։ 1918-22 թուականներուն, Քիլիսի մէջ զբաղած է բժշկութեամբ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կոստանդնուպոլսոյ Պաշարում (1203)
Կոստանդնուպոլսոյ պաշարում, ռազմական ընդհարում Բիւզանդական կայսր Ալեքսիոս III Անգելոսի (1195-1203) եւ Վենետիկի հանրապետութեան դոժ Էնրիկո Դանդոլոյի (1192-1205) միջեւ։ Տեղի ունեցած է Չորրորդ Խաչակրաց արշաւանքի ընթացքին՝ 11 յուլիսէն 18 յուլիս 1203-ին՝ Բիւզանդիոնի մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսոյ մատոյցներուն մէջ։
Պատմութիւն
1189-1192 թուականներուն երեք խաչակիր միապետներու՝ Ռիչարդ I Առիւծասիրտի (Անգլիա), Ֆիլիփ II Օգոստոսի (Ֆրանսա) եւ Ֆրիդրիխ I Շիկամորուսի (Գերմանիա) կազմակերպած խաչակրաց երրորդ արշաւանքը չի հասնիր իր հիմնական նպատակին. Երուսաղէմ քաղաքը կը շարունակէ մնալ Սալահ ալ-Տինի պետութեան սահմաններուն մէջ։ Կաթոլիկ քրիստոնեաներու առաջնորդ ընտրուելէ ետք Հռոմի պապ Ինոկենտիոս III-ը 1198-ին քանի մը հրովարտակ կը հրապարակէ՝ խաչակրաց նոր արշաւանք կազմակերպելու կոչով։ Պապի կոչը սկզբնական շրջանին չընդունուիր եւրոպական ազնուականութեան շրջանին, սակայն երկու տարի ետք 35, 000 զինուոր կը հապաքուի։
1201-ին Վենետիկի իննիսունչորսամեայ դոժ Էնրիկո Դանդոլոն խաչակիրներու հետ համաձայնութիւն կնքեց, ըստ որուն հանրապետութիւնը արշաւանքին կը միանայ եւ կը պարտաւորուի արեւելք տեղափոխել խաչակիրներուն՝ 85, 000 արծաթէ դրամի փոխարէն : 1202-ին նաւերը պատրաստ էին, սակայն խաչակիրներու զօրքերէն միայն 12 հազարը Վենետիկ հասած էին, քանզի մնացածներն այլ ճամբուն ընթացքին նախընտրած էին հետաձգել իրենց մասնակցութիւնը։ Ըստ պայմանաւորուածութեան գումարը պէտք էր ամբողջութեամբ վճարուէր, իսկ Վենետիկի մէջ գտնուող բանակը կարողացած էր հաւաքել միայն 51 հազար արծաթ, աւելին՝ ոմանք նաեւ հասցուցած էին մեծ պարտքեր կուտակելու։ Դոժը առաջարկեց հետաձգել պարտքի մարումը եւ արշաւանքը սկսիլ՝ Վենետիկի գլխաւոր առեւտրային մրցակից Դալմաթիայի մէչ գտնուող Զառա (Զադար) քաղաքի գրաւման պայմանով։ Խաչակիրները կ՛ընդունեն պայմանը։ Հաշուի չառնելով Հռոմի Պապի՝ քրիստոնէական քաղաքները գրոհելու արգելանքը, ինչպէս նաեւ շարք մը նշանաւոր ասպետներու բողոքը՝ խաչակիրները 1202-ին պատարաստուեցան նոր արշաւանքի։
23 նոյեմբեր 1202-ին խաչակիրները կը պաշարեն եւ կը գրաւեն Զառա քաղաքը: Որոշ ժամանակ ետք Դանդոլոյին եւ խաչակիրներուն առաջնորդներուն օգնութեան խնդրանքով դիմեց բիւզանդական գահընկեց եղած կայսր Իսահակ II-ի որդի Ալեքսիոս IV-ը։ Վէրջինիս կը յաջողի խաչակիրներուն համոզել գրաւելու Կոստանդնուպոլիսը՝ ըսելով, որ միայն անոր ներկայութիւնը Կոստանդնուպոլսոյ մատոյցներուն մէջ կը ստիպէ քաղաքի պաշտպաններուն հանձնել քաղաքը։ Այսպիսով, խաչակրաց արշաւանքի սկզբնական նպատակները փոխուեցան ի նպաստ Դանդոլոյի։ Միացեալ բանակի հրամանատարները Ալեքսիոսին կայսր կը հռչակեն, սակայն, մօտենալով արդէն Կորֆու կղզիին, բնակիչներու «ջերմ» ընդունելութենէն խաչակիրները կը հասկնան, որ Ալեքսիոսի ներկայութիւնը աւելի կը զայրանան միայն բիւզանդացիներուն։ Կղզիի բնակիչները քարեր եւ այրող հեղուկներ կը նետէին խաչակրաց նաւատորմի վրայ, ի պատասխան խաչակիրները կ՛աւերէին եւ կը թալանէին կղզին։
Ոսփորի ափհանում
24-25 մայիս 1203-ին նաւատորմը լքեց Կորնթոսը եւ ժամանեց Աթենքէն ոչ հեռու գտնուող Նեգրոպոնտոս (Եվբեա) կղզի, այնուհետեւ խարիսխ միացնելով Անդրոս կղզիին։ Տեղացիները մեծ փրկագին վճարեցին խաչակիրներուն, 1 յունիսին առաջին նաւերը հասան Աբիդոս կղզի, մէկ շաբաթ ետք ժամանեց նաւատորմի մնացած մասը։ Հելլեսպոնտոսը անցնելէ ետք խաչակրաց նաւատորմը կայանեց մայրաքաղաքէն երեք քիլոմեթր հարաւ գտնուող Սուրբ Ստեփանի վանքի մօտ։ Այդտեղէն արդէն շատ լաւ կ՛երեւէր Կոստանդնուպոլիսը, որ մեծ տպաւորութիւն ձգեց խաչակիրներու վրայ։ Ըստ Ժոֆրուա դը Վիլլարդուենի խաչակիրները՝ հատկապէս անոնք, որոնք առաջին անգամ կը տեսնէին Կոստանդնուպոլիսը, երկար ժամանակ քաղաքը կ՛ուսումնասիրէին։ Մասնակիցներէն շատերը կեանքի ընթացքին տակաւին երբէք չէին տեսած այսքան հարուստ քաղաք՝ բարձր պատերով, եկեղեցիներով եւ պալատներով։ Հեղինակը նաեւ կը նշէ որ չկար այնպիսի խիզախ, որ տեսնելով քաղաքը՝ երկմտութիւն չունենար քաղաքը գրաւելու մասին։
24 յունիս-ին արշաւանքի առաջնորդները նաւերով մօտեցան Քաղկեդոն քաղաքին եւ պալատը գրաւեցին։ Երկու օր ետք խաչակիրները գրաւեցին հիւսիսային շրջանին մէջ տեղակայուած Սկիւտարը, իսկ նաւերը կայանեցին Դիպլոկիոնիայի (ներկայիս Ստամպուլի Պեշիկթաշ թաղամաս) մօտակայքին։ Կայսր Ալեքսիոս III-ն իր բանակը դիրքաւորեց Ոսփորի հակադարձ ափին։
Բիւզանդական պաշտպանութեան դրութիւնը
Չնայած բիւզանդական բանակի թուաքանակը քանի մը անգամ կը գերազանցէր խաչակիրներուն, սակայն այդ մէկը բաւական չէր նման մեծ քաղաքը պաշտպանելու համար։ Գլխաւոր խնդիրը մեծ նաւատորմի բացակայութիւնն էր, քանի որ ըստ 1187-ին Վենետիկի հանրապետութեան հետ կնքուած պայմանագիրի կայսրութիւնը կը պարտաւորուէր հասցնել նաւատորմի քանակը նուազագոյնի, իսկ հիմա, երբ դաշնակիցները կայսրութեան դաւաճանեցին, վէրջինս անպաշտպան մնաց։
Այսպիսով վենետիկեան նաւատորմը կարող էր խափանել ցանկացած վայրին մէջ, քանզի բիւզանդացիները կարողութիւն չունէին ծովէն դիմակայել անոնց։ Բիւզանդացիներուն միայն կը մնար յուսալ քաղաքի պարիսպներու ամրութեան եւ ծովու կողմէն անմատչելիութեան վրա{յ{sfn|Ուսպենսկի|1997|էջ=287}}:
Բանակցութեան փորձեր
Ալեքսիոս III-ը քայլեր ձեռնարկեց հակամարտութեան խաղաղ լուծման համար եւ իր լոմպարտացի դեսպան Նիկոլո Ռոսսիին ուղարկեց վենետիկցիներու ճամբար։ Դեսպանը առաջարկեց մեծ գումար վճարել եւ սննդամթերք մատակարարել դէպի Սուրբ Երկիր արշաւանքը շարունակելու համար։ Խաչակիրներու ներկայացուցիչ Քոնոն դը Բեթյուն պատասխանեց, որ խաչակիրները չեն լքեր Ոսփորը մինչեւ բռնակալը չվերադարձնէ գահը օրինական տիրոջը։ Միեւնոյն ժամանակ խաչակիրները զարմացած էին, որ ոչ մէկ յոյն ճամբար չր ներկայացներ եւ գահի օրինական տեր Ալեքսիոս IV-ին չի ողջուներ։
Էնրիկո Դանդոլոյի առաջարկով յաջորդ օրը Բոնիֆացիոս Մոնֆերացին Ալեքսիոսի հետ մօտեցան քաղաքի պարիսպներուն, սակայն միեւնոյնն է բնակիչները չէին ոգեւորուած Ալեքսիոսի ներկայութենէն, ընհակառակը պաշարողական մեքենաներէն կրակ կ՛արձակէին վենետիկեան նաւատորմի վրայ :
Գալաթիայի գրաւումը
Վենետիկ-խաչակրաց ուժերու ղեկավարները որոշեած էին «կամ յաղթել, կամ մեռնիլ» : 5 յուլիս-ին խաչակիրները խափանեցին Գալաթիա շրջանը։ Առջեւէն կը շարժէին նետաձիգներու նաւերը, ապա ռազմական նաւերը քարշ կու տային իրենց կցուած բեռնատար նաւերուն։ Բիւզանդացիները չհամարձակեցան դիմակայել խաչակիրներուն եւ փախուստի մատնեցին։
Հուգո դը Սեն-Պոլը Լուվենցի կոմսին ուղղուած նամակին մէջ քմծիծաղով կը յայտնէ, որ յոյները այնքան արագ կը փախչէին, որ նոյնիսկ անոնց նետերը չէին դիպչեր։
Գիշերը խաչակիրները կանգնեցուցին Գալաթի աշտարակի եւ իրենից «շատ գեղեցիկ եւ շատ հարուստ ամբողջ քաղաք մը» ներկայացնող հրէական թաղամասի դիմաց :
Գալաթիան գրաւելու եւ քաղաքի մատոյցներուն հասնելու համար անհրաժեշտ էր կտրել քաղաքը պաշտպանող երկաթեայ շղթաները։ Նման շղթաները հնարաւոր կ՛ըլլար կտրել միայն յատուկ հարմարանքներով զինուած նաւէն : Գալաթիայի կայազօրը անգլո-դանիական ջոկատներէ կը նկատուէր ինչպէս նաեւ վենետիկցիներու թշնամիներ՝ ջենովացիներէն եւ պիզացիներէն: Քաղաքի պաշտպանները պարբերաբար արտագրոհներ կը կազմակերպէին եւ լուրջ վնասներ էական արդիւնքի չհասնելով աշտարակ կը վերադառնար։ Վենետիկեան նաւատորմի «Արծիւը» կ՛րցաւ կտրել շղթան, իսկ նաւատորմը կարողացաւ խորտակել շատ բիւզանդական նաւեր :
7 յուլիս-ին խաչակիրներու նաւերը նաւահանգիստ մտան, իսկ ափին տեղի ունեցաւ խորհրդաժողով, որուն ընթացքին որոշուեցաւ, որ խաչակիրները պէտք է գրոհեն քաղաքը ցամաքէն, իսկ վենետիկցիները ծովէն :
Պաշարում եւ գրոհ
10 յուլիս-ին խաչակրաց ջոկատները ըստ մարտական ծրագրի դէպի ափի երկայնքով շարժեցան, իսկ վենետիկեան նաւատորմը ուղեւորուեցաւ դէպի հարաւ-արեւմուտք։ Խաչակիրները գրաւեցին Բոհեմունդի պալատի շրջակայ տարածքը, սակայն անոնց ուժերը բաւարար էին միայն Վլահերնի դարպասի պաշարման համար. , սուր էր նաեւ սննդամթերքի խնդիրը։ Պաշարուածները արքայի փեսա Թորոս I Լասկարիսի հրամանատարութեամբ կազմակերպեցին երկու մեծ արտագրոհ ըստ որուն ապացուցեցին, որ «հռոմէացիները» դեռ չեն կորսնցուցած կռուելու ունակութւնը : 17 յուլիս-ին տեղի ունեցաւ Կոստանդնուպոլսոյ ծովային եւ ցամաքային գրոհը։ Ճամբարը պաշտպանելու համար մնացին երեք մարտական ջոկատ։
Ֆլանդրիայի կոմս Բալդուին ղեկավարեց գրոհը։ Պատերը կայսերական գուարդիան կը պաշտպանէին։ Ծանր մարտէ ետք երկու ասպետի եւ երկու զինակիր կը յաջողին պարիսպի մէկ հատուածը գրաւել եւ անոնց կը միանան եւս 15 ասպետներ, քաղաքի պաշտպանները կը յաջողէին դուրս շպրտել ասպետներուն, իսկ երկուքը կը յաջողէին գերեվարել եւ հասցնել Ալեքսիոս կայսրին։ Մեծաքանակ կորուստներ ստանալով խաչակիրները կը նահանջեն։
Ի տարբերութիւն խաչակիրներու՝ վենետիկցիները աւելի յաջող ձեւով կը գործէին։ Անոնք քանի մը շարքով կանգնեցուցած էին նաւերը որոնց վրայ տեղադրուած պաշարողական մեքենաները անդադար կը գնդակոծէին քաղաքը։
Քանի որ վենետիկցիները չէին համարձակեր խափանել, կոյր դոժ Դանդոլոն հրամայեց իրեն առաջինը իջեցնել։ Անոր ուղեկիցները դոժի առջեւ կը պահէին Սուրբ Մարկոսի դրօշը։ Անոր օրինակը ոգեշնչեց մնացածին եւ վենետիկցիները հետեւեցան դոժին։ Անոնք պատի մէջ ճեղք բացին եւ գրոհի նետուեցան, սակայն պիզացիները դուրս վտարեցին անոնց։
Այդ ժամանակ նաւերէն նոր իջած նաւաստիները նոր գրոհի նետուեցան, պիզացիներու ուժերը արդէն բաւարար չէին գրոհը կասեցնելու համար։ Վենետիկցիները յաջողեցան 25 աշտարակ գրաւել եւ քաղաքի մէջ երկու քիլոմեթր խորանալ, իսկ հակագրոհէն խուսափելու համար վենետիկցիները այրեցին հարակից թաղամասերը։ Դոժը ֆրանկերուն հաղորդեց, որ կ՛րցած է ներխուժել քաղաք որպէս ապացոյց ուղարկելով 200 բիւզանդական ձի։
Ալեքսիոս III կայսեր փախուստ: Բանակցութիւններ
Վենետիկցիներու յաջողութեան մասին լուրերը եւ ժողովուրդի հորդորները վէրջապէս ատիպեցին Ալեքսիոսին զէնք վերցնել եւ դուրս գալ քաղաքէն մարտնչելու։ Ըստ Վիլլարդուենի, քաղաքէն դուրս եկած բիւզանդական բանակը տաս անգամ կը գերազանցէր խաչակիրներու ջակատներուն։ Սակայն խաչակիրները ճամբարի շուրջ պարիսպ կառուցած էին, այնպէս որ անոնց հնարաւոր էր գրոհել միայն ճակատէն։
Բիւզանդացի նետաձիգները մօտեցան ճամբարին եւ սկսան փոխհրաձգութիւնը։ Վենետիկցիները անհապաղ օգնութեան հասան։ Յոյն պատմիչ Քոնիաթը հավաստիացնում է, որ բիւզանդացիները կը յաղթէին ճակատամարտի ընլացքին, եթէ արքան անձամբ գլխաւորէր գրոհը կամ ան հանձնարարէր Թորոս Լասկարիսին։ Բիւզանդական զօրքերը քանի մը ժամ խաչակիրներու դիմաց կանքնած էին, իսկ արքան չհամարձակելով գրոհել ամոթալի որոշում կայացուց՝ վերադառնալ քաղաք։
Յաջորդ օրը՝ լուսաբացին, արքան իր դստեր Իրինային տարաւ, տասը տարա ոսկի եւ լքելով կնոջը նաւով փախուստի մատնեց։ Իսահակ II-ն ազատ արձակուեցաւ դարձեալ գահը գրաւեց։ Խաչակիրները անոր մօտ ուղարկեցին պատուիրակութիւն, վէրջինիս որդիի տուած խոստումները կատարելու պահանջով։ Բանակցութիւնները շարունակուեցան մինչեւ 1 օգոստոս, որմէ ետք Իսահակի որդին՝ Ալեքսիոսը, կայսր հռչակուեցաւ:
Հետեւանքներ
19 յուլիս-ին անկարգութիւններ սկսան. պիզացիները դժգոհելով բիւզանդացիներու եւ Վենետիկի համաձայնութենէն, խաչակիրներուն համոզեցին մուսուլմանական թաղամասը թալանել։ Մտնելով թաղամաս՝ խաչակիրները եւ պիզացիները մզկիթ ներխուժեցաին եւ զայն թալանեցին։ Մուսուլմանները, հարեւան յոյներու օգնութեամբ հետեւեցան կողոպտիչներուն, սակայն չկարողացան վերադարձնել թալանուած հարստութիւնները, քանի որ հետագային յոյները լքեցին զանոնք։ Զայրանալով յոյներու դաւաճանութենէն՝ անոնք հարակից թաղամասը կ՛այրեն, հրդեհը երկու օր շարունակուեցաւ, այրեցան նաեւ քաղաքի գլխաւոր ձիարշաւարանը եւ շուկան։