cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Շարա Տալեան
Մանկութեան տարիներ Տարիներ
Շարա Տալեանը ծնած է 1893 թուականին Թիֆլիս, Տալեաններու նշանաւոր ընտանիքին մէջ։ Շարայի հօր հայրը եղել է նշանաւոր աշուղ Քամալին, հայրը նոյնպէս աշուղ էր, յայտնի էր աշուղ Ճամալ անունով: Իր հօր մօտիկ ազգականներէն էր նաեւ աշուղ Շերամը՝ Գրիգոր Տալեանը: Մանկութեանը միշտ ըլլալով աշուղական երգարուեստի մէջ, ստանալով երաժիշտական կրթութիւն եւ յաճախակի ներկայ ըլլալով աշուղական մրցումներուն, իր մօտ կանուխ տարիքէն ի յայտ կու գան երաժշտութեան հանդէպ սէրը եւ ունակութիւններ: Ութ տարեկանին կ'ընդունուի Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոց, ուր կը յաճախէ  մինչեւ 1913 թուականը, միաժամանակ աշակերտելով Գրիգոր Սիւնիին եւ Կոմիտասի աշակերտ Սպիրիտոն Մելիքեանին: Այդ ընթացքին ան կ'երգէ նաեւ դպրոցի երգչախումբի մէջ եւ 13 տարեկանէն խումբի  մեներգիչն է։ 1908 թուականին, երբ երգահան Արմէն Տիգրանեանը նոր սկսած էր աշխատիլ « Անուշ » օփերայի վրայ, ատոր արդէն քիչ թէ շատ աւարտի մասերը կը ներկայացուին Թիֆլիսի մէջ՝ Ներսիսեան դպրոցի սաներու ուժերով, որոնցմէ մէկն ալ Շարա Տալեանն էր։ Ատկից քանի մը տարի անց՝ 1911 թուականին՝ Շուլավերի մէջ, 1912 թուականին Թիֆլիսի մէջ տեղի կ'ունենայ Շարա Տալեանի առաջին մենահամերգները. ան աչքի կ'իյնայ կատարողական ոճի անհատականութեամբ եւ կ'արժանանայ երաժշտագէտներու ու երաժշտասէրներու ուշադրութեանը:
Հայկ Եազմաճեան
Կենսագրութիւն
Մահացած է 12 Փետրուար 1975-ին, Երեւան։
Շարա Տալեան
Մասնակցութիւնը «Անոյշ» Օփերային
Շարա Տալեանը դեռ չէր աւարտած դպրոցը, երբ 1912 թուականին Թիֆլիսի մէջ մասնակցեցաւ Տիգրան Չուխաճեանի «Լեպլեպիճի Հոր-հոր աղա» կատակերգական օփերայի բեմադրութեանը՝ ճանչցուելով Հոր-հոր աղայի դերերգով: Նոյն տարին երգահան Արմէն Տիգրանեանը կը պատրաստուէր հանրութեան ներկայացնել Յովհաննէս Թումանեանի «Անուշ» բանաստեղծութեանը հիման վրայ գրած իր համանուն օփերան՝ արդէն ամբողջութեամբ: Ներկայացումը տեղի ունեցաւ 1912 թուականի Օգոստոսի 4-ին երգահանի ծննդավայր Ալեքսանտրապոլի մէջ։ Սարոյի դերակատարն էր Շարա Տալեանը, իսկ Անուշը կը մարմնաւորէր Աստղիկ Մարիկեանը: Քաղաքի համերգային դահլիճը լեփ-լեցուն էր։ Անոնք, որոնք չէին կրցած դահլիճ մտնել, օփերան լսած էին բաց պատուհաններու քով կանգնած: Այդ տարիներուն գրեթէ միջոցներ չկային պատշաճ բեմադրութիւն ստեղծելու համար: Լաւ չէր ձայնաpանութիւնը (acoustics), 12 երաժիշտէ բաղկացած փոքրիկ նուագախումբ էր, հագուստն ու զարդարիչը խիստ համեստ էին: Նուագախումբի երաժիշտները շատ երիտասարդ էին, որոնք թէկուզ լաւ կը կատարէին, բայց չունէին համապատասխան մասնագիտական հմտութիւններ: Եւ հակառակ այս բոլոր բացթողումներուն, հանդիսատեսը կրցաւ զգալ օբերայի ուժն ու շքեղութիւնը: Իր խաղով Շարա Տալեանը հայ ժողովուրդի յիշողութեան մէջ մնաց որպէս Սարոի դերի չգերազանցուած կատարողը: Ներկայացումէն յետոյ մարդոց բազմութիւնը ջահերով փողոց ելան: Անոնք օփերայէն հատուածներ կ'երգէին եւ այնքան սրտանց կը կատարէին, որ կ'արտացոլուէր Թումանեանի հերոսներու բնաւորութիւնն ու Լոռուայ բնութիւնը: Ճշգրտապէս այդ ժամանակ պարզ դարձաւ, որ «Անոյշ» օփերան մեծ ապագայ կ'ունենայ:
Ծերոն Եաղճեան
Ծերոն Յաղճեան (Գայլյան) (մօտ 1890, Պալըքէսիր, Փոքր Ասիա), հայ բժիշկ։
Շարա Տալեան
Մանկավարժական եւ երաժշտական գործունէութիւն
Օփերայի ներկայացումի յաջորդ տարին՝ 1913-1916 թուականներուն, որպէս երգեցողութեան ուսուցիչ եւ խմբավար, Շարա Տալեանը կ'աշխատի Սուրբ Խաչ քաղաքին մէջ, որը կը գտնուի Հիւսիսային Կովկասի մէջ (այժմեան Պուտիոնովսկ քաղաքը ՌԴ Սթավրոպոլի երկրամասի վրայ): Ան մեծ ոգեւորութեամբ հայ մանուկներուն ու պատանիներուն կը սորվեցնէ երգ ու երաժշտութիւն, կը կազմակերպէ քառաձայն երգչախումբ, կը դասաւանդէ ու կը տարածէ Քրիստափոր Քարա-Մուրզայի, Մակար Եկմալեանի ու Կոմիտասի երգերը: Երիտասարդ երաժիշտ Շարան համոզուած էր, որ արուեստի բարձունքներուն հասնելու համար անհրաժեշտ է կատարելագործել սեփական արուեստը, ուսումնասիրել համաշխարհային երգարուեստի նուաճումները, ծանօթանալ տարբեր ժողովուրդներու երաժշտական ժառանգութեանը եւ դասական երաժշտութեան աւանդոյթներուն:
Այդ նպատակով 1916-17 թուականներուն ան կը յաճախէ Սան Փեթերսպուրսի երաժշտանոցը, ուր աշակերտած է Կապելին եւ Քլինովսքուն: Ատոր զուգահեռ հայկական եկեղեցիին մէջ երգչախումբի մենակատարն է: Այդ տարիներուն Շարա Տալեանը իր ստեղծած թատերական խումբերով Անդրկովկասի շատ քաղաքներու մէջ նուագած է որպէս երգիչ կատարող: 1923 թուականին կազմակերպած եւ ղեկավարած Գիւմրիի հայկական օփերա-օփերեթային խումբը, որու կազմին մէջ էին Հայկանուշ Դանիելեանը, Լեւոն Իսեցքի-Յովհաննիսեանը, Հայկ Տանզասը, Ալեքսանտր Մելիք-Փաշաեւը եւ ուրիշներ, որոնց հետ բեմադրած է Շառլ Կունոյի «Ֆաուսթ» (հայերէնով), Անթոն Ռուպինշթեյնի «Տեւը», Փիոտր Չայքովսքիի «Եւկենի Օնեկին» օփերաները, Իմրէ Քալմանի «Սիլվա» եւ այլ օփերեթներ: Շարա Տալեանը միայն երգիչ կատարող չէր: Օժտուած ըլլալով գիտական արուեստագէտի յատկանիշներով, պրպտած ու յայտնաբերած է բազմաթիւ հին երգեր եւ կենդանութիւն տալով ատոնց:
1927 թուականին բնակութիւն հաստատած է Երեւանի մէջ եւ այստեղ ալ կազմակերպած է «Հայ աշուղներ» ազգագրական խումբը եւ ամենուրէք տարածելով մեր տաղերգուներու ու գուսաններու երգերն ու տաղերը: 1936 թուականի Հոկտեմբերին Շարա Տալեանը կը կազմակերպէ գուսանական երգերու համոյթը, ուր որպէս մեներգիչ հանդէս կու գայ նաեւ Վաղարշակ Սահակեանը, որը հետագային կը դառնայ «Սայեաթ-Նովա» գուսանական համոյթի գեղարուեստական ղեկավարը: Շարա Տալեանն ազգային մեծ ոգեւորութեամբ ունկնդիրներուն կը հասցնէ Պաղդասար Դպիրի, Նաղաշ Յովնաթանի, Քիւրճի-Նավէի, Միսքին-Պուրճիի, Սայեաթ-Նովայի, Ճամալի, Շիրինի, Ճիվանի, Շերամի եւ շատ ուրիշներու դեռ անծանօթ երգերը: Ատոնք կը մատուցէ այնպիսի ինքնատիպ կառուցուածքով, որու շնորհիւ կ'արտայայտէ ոչ միայն զգացմունք եւ ապրումներ, այլեւ կը վերակենդանացնէ ժամանակի շունչն ու ոգին:
Ծերոն Եաղճեան
Կենսագրութիւն
Ծնած է մօտ 1890 թուականին Փոքր Ասիայի արեւմուտքում գտնվող Բալըքեսիր քաղաքում։ 1914 թուականին աւարտած է Կ. Պոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը։ Մահացած է Կարնոյ շրջակայքը, ժանտախտէ՝ 27 տարեկան հասակին։
Շարա Տալեան
Մանկավարժական եւ երաժշտական գործունէութիւն
1933 թուականը հայ ժողովուրդի երաժշտական կեանքին մէջ նշանաւոր դարձաւ այն բանով, որ այդ տարի հիմնադրուեցաւ ազգային օփերային թատրոնը, որու կազմակերպիչներէն ու անդամներէն մէկն ալ կը դառնայ Շարա Տալեանը: Մօտ քսան տարի ստեղծագործելով ազգային թատրոնին մէջ, ան կը ստեղծէ երեսունէն աւելի դերերգներ՝ ընդգրկելով տարբեր ժողովուրդներու երգահաններուն: Շարա Տալեանի օփերային արուեստը իր վառ ու ամբողջական արտայայտութիւնը ստացաւ ազգային կերպարներու մարմնաւորման բնագաւառին մէջ։ Ատոր փայլուն արտայայտութիւնն էր, ինչպէս տեսանք, Սարոյի մարմնաւորումը Արմէն Տիգրանեանի «Անուշ» օփերային մէջ։ Հետագային Շարա Տալեանը մեծ յաջողությամբ կերտեց նաեւ Արշակ թագաւորի կերպարը՝ Տիգրան Չուհաճեանի «Արշակ Բ» օփերային մէջ, Դաւիթ Բէկի կերպարը՝ Արմէն Տիգրանեանի համանուն օփերային մէջ եւ այլն: Որքան ալ արժէքաւոր ու բազմաբեղուն է Շարա Տալեանի երաժշտական- հասարակական գործունէութիւնը, այնուամենայնիւ իր ստեղծագործութեան գագաթնակէտը եւ տարերքը հայ աշուղական երգն է: Իր՝ դեռ 1911-15 թուականներու համերգային ծրագրերուն մէջ կը հանդիպին Կոմիտասի «Կռունկ», «Հով արէք, սարեր ջան» երգերը, Ալեքսանտր Սպենդիարեանի «Այ Վարդ», Ռոմանոս Մելիքեանի «Վարդ» ռոմանսները, ժողովրդական «Ծաղկոց մտայ», «Համեստ աղջիկ», «Մայր Արաքսի ափերով» եւ ուրիշ շատ երգեր: Համերգային այդ ծրագրերէն կ'իմանանք, որ այդ երգերու կողքին ան կատարեր է նաեւ ռուսական ու արեւմտաեւրոպական երգեր: Շարա Տալեանը տարիներ շարունակ մեծածաւալ աշխատանք կը կատարէր՝ մէկ կողմէն մշակելով իր կատարողական արուեստը, միւս կողմէն խորանալով ազգային երաժշտութեան բնոյթի ու առանձնայատկութիւններու ուսումնասիրութեան, ատոնց ընկալման մէջ:
Ծերոն Եաղճեան
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Շարա Տալեան
Մանկավարժական եւ երաժշտական գործունէութիւն
Շարա Տալեանը «Հայ երգի երեկոյ» խորագրով բազմաթիւ համերգներ ունեցեր է Հայաստանի ու արտասահմանի մէջ՝ հնչեցնելով հայկական անմոռաց մեղեդիները: Մուշեղ Աղայեանի հետ գրի առած է, կազմեր ու խմբագրեր Սայեաթ-Նովայի (1946 թ., 1963 թ.) եւ հաւաքեր ու կազմեր Ջիւանի (1955 թ.) երգերու առաջին նոթային ժողովածուները: Ջիւանի բոլոր երգերը կը պատկանին ժողովուրդին, բայց կային ունկնդրին անյայտ ու մոռացուած երգեր: Ու Շարա Տալեանն էր, որ մոռացութեան քողի տակէն դուրս բերաւ ատոնք՝ «Սպիտակ մազեր», «Պանդուխտի երգը», «Առ նազելին», «Խեղճ մարդը», «Ինչ կամենաս ընկերիդ», «Հոգսերով լի» երգերը:
44 (թիւ)
44 (քառասունչորս)՝ երկնիշ զոյգ բնական թիւ մըն է 43-ի եւ 45-ի միջեւ
Շարա Տալեան
Կատարողական արուեստ
Շարա Տալեանը հայ երգի կոմիտասեան երգեցողութեան ոճի լաւագոյն հետեւորդներէն է: Անոնք, որոնք լսեր են Կոմիտասի անմահ երգը, պահպանուած ձայնագրութիւնները, պիտի կարողանան նկատել, որ թէեւ Շարա Տալեանի երգեցողութեան ոճն ունի իր ուրոյն, միայն իրեն յատուկ ու եզակի երանգը, սակայն ան կը հիմնուի կոմիտասեան երգեցողութեան սկզբունքային դրոյթներու ու առանձնայատկութըւններու վրայ:Ան ինքն ալ զբաղուեր է հայ երգի կատարման տեսական հարցերով: Ան կարեւոր կը նկատէր երկար տեւողութեամբ հնչիւններու վրայ ձայնի սահումներն ու տատանումները, աւելորդ կը համարէր գեղգեղանքներն ու կլկլոցները, յիշեցնելով, որ երգեցողութեան չափէն դուրս երկարութիւնը խորթ է եւ օտար հայ երգի համար: Ան կը պնդէր, որ հայ երգը կատարելու ժամանակ պէտք է փոխել մտածելակերպն ու հոգեբանութիւնը, ելակէտ ունենալ ոչ թէ ռոմանսը կամ պայեաթին, այլ հայ երգի երանգներն ու ոլորտները: Ի դէպ, բարեկամներ, Շարա Տալեանն օժտուած էր լիրիկատրամաթիքական պարիտոնի իւրայատուկ ազգային երանգ ունեցող ձայնով: Առհասարակ, ձայնական տուեալներու մասին խօսելով կարելի չէ գտնել այնպիսի բնորոշումներ, որ երգիչին չլսած ունկնդիրները կարողանան մտովին լսել այդ ձայնի հզօրութիւնն ու երանգը, ելեւէջներու արտայայտչական նրբութիւնները: Այնուամենայնիւ, եթէ  քանի մը բնորոշում կարելի ըլլար տալ.
44 (թիւ)
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:44
Շարա Տալեան
Կատարողական արուեստ
իր ձայնին մասին, ապա ատոնք են՝ զարմանալի յստակութիւնը, քիչ մը փոքր խստութիւնն ու հնչեղութիւնը, հզօրութիւնն ու լայնայորդութիւնը: Այս բոլորը, միանալով լաւագոյն մարզուածութեան հետ, այնպիսի տուեալներ կը ստեղծեն երգիչի համար, որոնց շնորհիւ ալ իր երգը կը դառնայ յարատեւ:
Ցոյց տալու համար Շարա Տալեանի կատարողական արուեստը, պէտք է տեսնել, թէ ինչպէս է ան կեանքի կը կոչէ հայկական երգը, ինչպէս կ'արտայայտուի ամէն երգի մը ներքին իմաստը, ինչպէս կը կարողանայ  իմաստաւորել այդ երգի մեջ ներդրուած մանրամասները եւ ատով իսկ երգին հաղորդելով թարմ, ինքնատիպ ու խոր արտայայտչականութիւն: Շարա Տալեանի խոշոր արժանիքներէն մէկն ալ անոր յստակ ու անթերի արտասանութիւնն ու առոգանութիւնն է: Այն պէտք է անջատէր իր կատարողական տուեալներէն եւ միացնէր կատարման գեղարուեստական սկզբունքներուն, որովհետեւ իսկապէս անոր խօսքն իր իմաստով, յանգով ու շեշտով այնպիսի ինքնուրոյնութիւն ձեռք կը բերէ, որ այն ունկնդրելով միաձոյլ ու ներդաշնակ կ'ընկալես բառը մեղեդիի հետ, զգալով երգուող բառի բացառիկ նշանակութիւնը:
Կեանքի վերջին տարիներ
Շարա Տալեանը պարգեւատրուեր է պետական շատ պարգեւներով: Մեծ արուեստագէտը երկար տարիներ եղեր է Գերագոյն խորհուրդի պատգամաւոր: 1955 թ-ին Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգէն Ա Պալճեանի ընտրութեան ծիսակատարութիւններու ժամանակ Տալեանը երգչախումբի հետ կատարած է պատարագի մեներգները: 1956 թուականին Շարա Տալեանը կատարեր է Մակար Եկմալեանի եւ Նիկոլ Քալանտերեանի մինչ այդ չհնչած երգերէն: Վերջին անգամ ելոյթ ունեցեր է նոյն թուականին, Մոսկուայի Մեծ թատրոնին մէջ՝ հայկական արուեստի եւ գրականութեան երկրորդ տասնօրեակի եզրափակիչ համերգին:
Մեծանուն երգիչը ու սիրուած արուեստագէտը մահկանացուն կնքեց Երեւանի մէջ 1965 թուականի Յուլիսի 11-ին: Այսօր Շարա Տալեանի անունով կը կոչուի Վանաձորի երաժշտական դպրոցներէն մէկը, նաեւ կան փողոցներ Գիւմրիի եւ Երեւանի մէջ:
Հայկ Եազմաճեան
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայ հոգեբուժներ Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ Ստորոգութիւն:30 Յունուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:1898 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1975 մահեր Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս ծնածներ Ստորոգութիւն:12 Փետրուարի մահացածներ Ստորոգութիւն:Երեւան մահացածներ
Շարա Տալեան
Երգացանկ
Շարա Տալեանը հաւաքեր, կազմեր ու տպագրեր է Սայեաթ-Նովայի եւ Ջիւանի երգերու առաջին նոթագրուած ժողովածուները։ Ան կատարեր է աշուղական, գիւղական ու քաղաքային ժողովրդական, հայ երգահաններու երգեր, միջնադարեան տաղեր, որոնք նշանակալի տեղ ունեցեր են իր երգացանկին մէջ։ Գլխաւորապէս տիրապետեր է եւրոպական վոքալ արուեստին ու բեմական վարպետութեանը։
1933-54 թուականներուն եղեր է Երեւանի օփերայի եւ բալետի թատրոնի մեներգիչ, ունեցեր է նաեւ մենահամերգներ։
Դաւիթ Բէկի (Տիգրանեանի «Դաւիթ Բէկ»), Արշակի (Տիգրան Չուհաճեանի «Արշակ Բ»), Գրիգորի (Ստեփանեան, «Լուսաբաց»), Ֆաուսթի (Շառլ Կունո, «Ֆաուսթ», Տոն Խոսէի (Ժորժ Պիզէ, «Կարմէն»), Ալմավիւայի (Ռոսսինի, «Սեւիլեան սափրիչ»), Ժերմոնի, Ռիկոլեթթոյի, Ամոնասրոյի (Ճիւզեփփէ Վերտի, «Թրավիաթա», «Ռիկոլեթթօ», «Աիտա»), Օնեկինի, Ելեցկու (Փիոտր Չայքովսքի, «Եւկենի Օնեկին», «Փիկովայա տամա») եւ բազմաթիւ այլ դերերգներ։
1955 թուականին Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Վազգէն Վեհափառի ընտրութեան ծիսակատարութիւններու ժամանակ պատարագի մեներգները երգչախումբի հետ միասին կատարեր է Շարա Տալեանը։ 1956 թուականին կատարեր է Եկմալեանի եւ Քալանտերեանի՝ մինչ այդ չհնչած երգերէն :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:ՀԽՍՀ ժողովրդական արուեստագէտներ Ստորոգութիւն:Նոյեմբերի 7 մահեր Ստորոգութիւն:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Բիւրակն Հախվէրտեան
Բիւրակն Հախվէրտեան (4 Հոկտեմբեր, 1985, Լէյտըն), Նիտըրլենտի (Հոլանտայի) հաւաքականի կազմին մէջ, 2008-ի Բեքինի ամառնային ողիմպիական խաղերու ախոյեան։ Կենսագրութիւն ծնած է Հոլանտայի Լեյտըն քաղաքը Պարսկաստանէն գաղթած հայ ընտանիքի մէջ: Ջրագնդակի առաջին քայլերը առած է ծննդավայրին մէջ, ուր խաղացած է «ZVL» (Zwem Vereniging Leiden) խումբին մէջ։
Կենսագրութիւն
Բիւրակն Հախվէրտեան (4 Հոկտեմբեր, 1985, Լէյտըն), Նիտըրլենտի (Հոլանտայի) հաւաքականի կազմին մէջ, 2008-ի Բեքինի ամառնային ողիմպիական խաղերու ախոյեան։
Ծանօթագրութիւններ
http://www.hayary.org/wph/?p=5727 :
Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի (այլ կիրառումներ)
Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի անուանումը կրնայ ունենալ յետեւեալ կիրառումները՝
1994 թուական
1994 թուական, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 94րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1994 ծնունդներ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1994
11 Ապրիլ
11 Ապրիլ, տարուայ 101-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 102-րդ) օրն է 10 Ապրիլ 11 Ապրիլ  12 Ապրիլ
Ծնունդներ
Տես նաեւ՝ 11 Ապրիլի ծնածներ
Մահեր
Տես նաեւ՝ 11 Ապրիլի մահացածներ
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ապրիլ
Գլխացաւ
Գլխացաւը բժշկական այցելութիւններուն ամէնէն յաճախակի դրդապատճառն է։ Անիկա կը պատահի որեւէ տարիքի, առանց խտրութեան գոյնի եւ սեռի ։ Գլխացաւը ինքնին հիւանդութիւն մը չէ. անիկա դրսեւորումն է զանազան հիւանդութիւններու, ինչպէս նաեւ մեր մարմինի զանազան հիւսուածքներու եւ օրկաններու անբնական աշխատանքին։
Գլխացաւը նկարագրուած է զանազան ձեւերով եւ զանազան անուանումներով:
Ճնշումի գլխացաւ (pressure headache)
Անիկա գլխացաւի տարբերակներուն ամէնէն յաճախակին է։ Ճնշումի գլխացաւը կը պատահի այն անձերուն մօտ, որոնք կը տառապին մտահոգութենէ, անքնութենէ, ընտանեկան եւ ընկերային դժուարութիւններէ, հոգեկան ընկճուածութենէ, վհատութենէ, վախէ, ֆիզիքական, մտային եւ հոգեկան յոգնածութենէ, մկանային պրկումէ, գերյոգնութենէ, մարմնական սխալ նիստ ու կացէ, տեսողական խանգարումներէ, սուրճի, ալքոլի եւ ծխախոտի չափազանց գործածութենէ։ Անոնք յաճախ գլխու եւ կամ ուղեղային խլիրդէ կը կասկածին։ Տարեցներուն մեծամասնութիւնը՝ 70-90%ը, իր կեանքի որոշ մէկ շրջանին կ'ունենայ այս գլխացաւը։ Հիւանդը կը գանգատի ամբողջ գլխուն շուրջը նեղ երիզի մը ճնշումի գլխացաւէ, որ կը տարածուի դէպի վիզ, ճակատ, եւ ծոծրակ։ Ճնշումի գլխացաւը կը տեւէ տասնեակ մը վայրկեաններ եւ կամ ժամեր, բայց կրնայ ըլլալ մնայուն եւ երկարատեւ։ Անիկա կը դարմանուի հանդարտեցուցիչ, թմրեցուցիչ եւ ցաւամոք դեղերով, ինչպէս նաեւ ապրելակերպի, կենցաղի եւ նիստ ու կացի բարեփոխութեամբ, մարզանքով եւ երբեմն ալ հոգեբուժական միջամտութեամբ. ։
Անգար (migraine)
Անգարը միակողմանի գլխացաւ է. Անիկա կը պատահի ուղեղի զարկերակներու անակնկալ պրկումներով եւ ընդլայնումներով։ Զանազան ազդակներ դրդապատճառ նկատուած են զարկերակային այս փոփոխութիւններուն։ Այս ազդակներէն կարելի է նշել անքնութիւնը, ֆիզիքական տկարութիւնը, գերյոգնածութիւնը, անօթութիւնը, զօրաւոր եւ փայլուն լուսաւորումը, գրգռիչ հոտերը, բարձր ձայները եւ աղմուկը, եղանակի փոփոխութիւնը, կարմիր գինին, գարեջուրը, սուրճը, ծխախոտը, ընտանեկան եւ ընկերային զանազան դժուարութիւններ, ճնշուածութիւնը, վհատութիւնը, յուզում եւ ներազդակային խանգարումները։ Estrogen ներազդակը, մանաւանդ արբունքի, դաշտանի եւ դաշտանադադարի ընթացքին, որոշ չափով մեծ դերակատարութիւն կ'ունենան անգարի յայտնաբերման եւ սաստկացման։ Անգարէ տառապող կիներուն 60-70%ը գլխացաւ կ'ունենայ դաշտանի օրերուն։ Կիներ աւելի հակամէտ են անգար ունենալու։ Անգարը կը նուազի եւ կամ կ'անհետանայ յղութեամբ եւ անիկա կը զարգանայ հակայղութեան դեղերով։ Հիւանդներուն 60 տոկոսը ամիսը մէկ կ'ունենայ գլխացաւը, իսկ 25 տոկոսը՝ շաբաթը մէկ անգամ։ Անգարը ունի նախանշաններ՝ տեսողական խանգարումներ, ոտքի-ձեռքի թմրութիւն եւ անզգայութիւն (loss of sensation), նաեւ խօսելու անտրամադրութիւն. այս բոլորէն ետք կը սկսի գլխացաւը, որ սկիզբը կ'ըլլայ միջակ զօրութեամբ, ապա կամաց-կամաց կը սաստկանայ ու կը տեւէ 4-72 ժամ։
Դարմանում
Անգարը հանգրուանային է եւ ընդհանրապէս միակողմանի։ Այս գլխացաւին դարմանումը կը կարօտի երկու միջոցառումներու՝ Ժամանակաւոր դարմանամիջոցներն են յատուկ դեղերը, որոնք կ'արգիլեն զարկերակներու ընդլայնումը. ֆիզիքական հանգիստ, պառկիլ մութ եւ անձայն տեղ մը, կենցաղի բարելաւում, օրինաւոր քուն եւ առողջապահական սննդականոն: Իսկ երկարատեւ դարմանումի համար հիւանդը պէտք է գործածէ յատուկ դեղեր։
Ներազդակային (hormonal) գլխացաւ
Անիկա կը պատահի ամսական դրութեամբ կիներու մօտ, դաշտանէն քանի մը օրեր առաջ եւ կամ դաշտանի ընթացքին։ Գլխացաւէն առաջ, անգարի նման, անոնք կ'ունենան նախանշաններ՝ նախադաշտանային մկանային պրկումներ եւ յօդերու ու մկաններու ցաւ։ Գլխացաւը կը տեւէ 4-6 օր եւ կը մեղմանայ դաշտանադադարումով (menopausee)։ Անոր դարմանումը կ'ըլլայ ցաւամոք դեղերով, օրինաւոր քունով, մարզանքով եւ առողջապահական սննդականոնով։
Յղութեան գլխացաւ
Յղութեան շրջանին կիներու ամբողջ մարմինը կը մատնուի ֆիզիքական եւ հոգեբանական այլափոխութիւններու, որոնք հետեւանք են որոշ գեղձերու արտասովոր աշխատանքին եւ որոշ ներազդակներու անբնական քանակութեամբ արտադրութեան։ Այս ներազդակներու գերարտադրութիւնը կը յառաջացնէ այս տեսակի գլխացաւը, որ ժամանակաւոր է եւ կ'անհետանայ ծննդաբերութեամբ։ Յղի կիներ գլխացաւին հետ կրնան ունենալ նաեւ արեան ալպիւմինի բարձրացում, որ հետեւանք է արեան գերճնշման եւ երիկամներու խանգարումներուն։
Կարկառ գլխացաւ (cluster headache)
Կարկառ գլխացաւը կը պատահի յստակ յաճախականութեամբ, քանի մը շաբաթ, ամէն օր նոյն ժամուն, եւ կը տեւէ 15 վայրկեանէն 3 ժամ. անիկա կ'անհետանայ անակնկալօրէն եւ ամիսներ ետք կը վերադառնայ։ Կարկառ գլխացաւը կը սկսի գլխուն ետեւը եւ կամ աչքին շուրջը. գլխացաւը կ'ըլլայ՝ միակողմանի, սաստիկ, բաբախիչ, տրոփիչ, աչքերու կարմրութեամբ, քիթի հոսքով-խցումով, արցունքով եւ յօնքերու կախուածութեամբ։ Յաճախ հիւանդը քունէն կ'արթննայ սաստիկ գլխացաւով եւ կ'ունենայ անհանդարտ ու ջղագրգիռ վիճակ։ Կարկառ գլխացաւը աւելի կը պատահի տղամարդոց մօտ, մանաւանդ 20-40 տարիքի միջեւ։ Ալքոլը եւ ծխախոտը նկատուած են այս գլխացաւին դրդապատճառները։
Կարկառ գլխացաւին դարմանումը կ'ըլլայ ցաւամոք դեղերով. յաճախ շատ սաստիկ գլխացաւի պարագային, թթուածինի ներշնչումը կը դառնայ միակ դարմանամիջոցը։ Cortisone-ը արգելք կը հանդիսանայ անոր յաճախականութեան։
Քնքազարկերակատապի (temporal arteritis) գլխացաւ
Անիկա սուր եւ միակողմանի գլխացաւ մըն է, որ կը պատահի որեւէ տարիքի, ընդհանրապէս՝ տարեցներու մօտ։ Գլխացաւը կեդրոնացած կ'ըլլայ քնքազարկերակի բաժանմունքներուն վրայ եւ կը տարածուի գլխուն յետսամասը, ականջին վերը եւ ետեւը։ Տարեց հիւանդներ կը գանգատին նաեւ ֆիզիքական ընդհանուր տկարութենէ, գլխու մորթի եւ մազերու զգայնոտութենէ։ Քնքազարկերակատապը կրնայ յառաջացնել նոյնիսկ կուրութիւն։ Այս գլխացաւը կը դարմանուի cortisone-ով եւ ցաւամոք (pain killer) դեղերով։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Գիտութիւն Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ
Ամբողջ թիւ
Ամբողջ թիւ՝ այն թիւն է, որ կրնայ ներկայացուի առանց կոտորակային բաղադրիչի: Այսպէս, 37-ը, 5-ը, 0-ն, -161-ը ամբողջ թիւեր են, երբ 13.71-ը, 8 3⁄4-ը կամ \sqrt{2}-ը՝ ոչ: Ամբողջ թիւերու բազմութիւն իր մէջ կը ներառէ դրական բնական թիւերը՝ 1, 2, 3..., անոնց բացսական արժէքները՝ -1, -2, -3... եւ զերոն:
Նշանակում
Կը նշանակուէ թաւ Z-ով ("
Z
") կամ գրատախտակի թաւ տէսքով \mathbb{Z} (Unicode U+2124 ℤ) որ գերմաներէն Zahlen «թուեր» բառէն եկած է:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ամբողջ թիւեր
Ս․ Սարգիս (տօն)
'''Ս. Սարգիս Զօրավար''', ըստ աւանդութեան՝ քրիստոնէական հաւատքի համար նահատակուած եւ սրբադասուած մեծ վկայ։
Ս. Սարգիսը Հայ Ժողովուրդի Կեանքէն Ներս
Ս. Սարգիս իբրեւ պատմական եւ սրբազան առասպելական կերպար զանազան զրոյցներու, երգերու եւ առասպելներու հերոսն է:
Ներսէս Շնորհալիի կազմած վարքագրութեան մը մէջ Ս. Սարգիս (ծագումով՝ յոյն) կը համարուի Կեսարիոյ հռոմէական զօրավար :
Արիութեան համար Սարգիս Մեծն Կոստանդիանոս կայսրին (285-337) կողմէ կը կարգուի իշխան եւ սպարապետ` Հայաստանի սահմանակից Կապադովկիոյ մէջ: Ան ոչ միայն գերազանց սպարապետ էր, այլեւ հիանալի քարոզիչ: Օգտուելով կայսրին յօժարութենէն` իր իշխանութեան տակ գտնուող քաղաքներուն մէջ ան կը քանդէ մեհեանները, կը կառուցէ եկեղեցիներ, կը տարածէ քրիստոնէութիւնը: Երբ Յուլիանոս Ուրացողին թագաւորութեան օրով (360-363) կը սկսին Քրիստոսի եկեղեցւոյ հալածանքները, Ս. Սարգիս, աստուածային յայտնութեամբ հրաման կ'առնէ հեռանալու կայսրութեան սահմաններէն եւ իր որդիին՝ Մարտիրոսին հետ, կու գայ ու կ'ապաստանի քրիստոնեայ Հայաստան, ուր կը թագաւորէր Տիրան արքան՝ Մեծն Տրդատին թոռը եւ Խոսրովին որդին: Տեղեկանալով, որ Յուլիանոս մեծ զօրքով կը շարժի Պարսկաստանի վրայ, Հայոց արքան, ձգտելով իր երկիրը զերծ պահել յարձակման վտանգէն, կը յորդորէ, որ Սարգիս ծառայութեան անցնի պարսից Շապուհ արքային քով: Շապուհ սիրով կ'ընդունի Սարգիսը եւ զայն կը նշանակէ զօրագունդերու հրամանատար: Զօրականներէն շատեր, տեսնելով զօրավարին բարեպաշտութիւնն ու վարքով վկայուած նուիրումը առ Աստուած եւ անոր աղօթքներով Տիրոջ գործած հրաշքները, կը հրաժարին հեթանոսութենէն եւ կը դառնան քրիստոնեայ :
Նահատակութիւնը
Սարգիս զօրավար կը կործանէր հեթանոսական մեհեաններն ու փոխարէնը Աստուծոյ տաճարներ կը կառուցէր եւ իր զինուորներուն կը քարոզէր Աւետարանի ճշմարտութիւնը:
Չարախօսներ Շապուհ արքային առջեւ կ'ամբաստանեն Սարգիսը եւ կը յայտնեն անոր քրիստոնեայ ըլլալը: Թագաւորը սաստիկ կը տրտմի, որովհետեւ չէր ուզեր անոր նման քաջ մարդ մը կորսցնել եւ այդ բոլորէն դուրս գալու տրամաբանական ելքեր կը փնտռէր :
Կը ձերբակալուի պարսկական զինուորներուն մէջ քրիստոնէութիւն տարածելու մեղադրանքով: Շապուհ կը պահանջէ Ս. Սարգիսէն պաշտել կրակը եւ զոհ մատուցել: Զօրավարը անմիջապէս կը մերժէ ըսելով. «Երկրպագելի է մէկ Աստուած` Ամենասուրբ Երրորդութիւնը, Որ ստեղծած է երկինքն ու երկիրը: Իսկ կրակը կամ կուռքերը ի բնէ աստուածներ չեն, հողեղէն մարդը զանոնք կրնայ փճացնել»: Այդ խօսքերէն ետք, Ս. Սարգիս կը կործանէ բագինը:
Զայրացած ամբոխը կը յարձակի Ս. Սարգիսին եւ անոր որդիին վրայ: Առաջին նահատակութեան պսակը կ'ընդունի անոր որդին` Մարտիրոսը: Ս. Սարգիս կը բանտարկուի եւ աներեր մնալով իր հաւատքին վրայ` կը գլխատուի 31 Յունուար 363-ին։ Նահատակուելէն ետք Սարգիսին մարմինէն լոյս կը ծագի: Հաւատացեալներ անոր դիակը կ'առեւանգեն եւ կը տանին Ասորիք։ Մեսրոպ Մաշտոց Ս. Սարգիսին մասունքները կը տանի Հայաստան, կ'ամփոփԷ Կարբի (Աշտարակի շրջան) աւանին Դագա դաշտին մէջ, որուն վրայ ալ կը հիմնէ Ս. Սարգիս անունով եկեղեցի մը եւ Ուշիի Ս. Սարգիս եկեղեցին եւ համանուն վանքը։ Հետագայ դարերուն Ս. Սարգիսին անունով եկեղեցիներ կը հիմնուին Հայաստանի եւ սփիւռքի բազմաթիւ բնակավայրերուն մէջ, անոր պաշտամունքը մեծ տարածում կը ստանայ հայոց մէջ։ Ս. Սարգիսին կը վերագրուին նաեւ նախաքրիստոնէական կարգ մը պաշտամունքներ եւ հաւատալիքներ։ Արուեստի՝ յատկապէս մանրանկարչութեան մէջ Ս. Սարգիս պատկերուած է արագավազ եւ ճերմակ նժոյգի վրայ զինավառ ու գեղեցիկ տղամարդու կերպարանքով, յաճախ վիշապօձին (չարութեան մարմնաւորում) նիզակով շամփրելով։
«Արագահաս» Ս. Սարգիս
Ս. Սարգիս իր աղօթքներուն, խոնարհութեան եւ արիութեան շնորհիւ պատերազմներու ատեն միշտ յաղթանակներ տարած է: Բարեպաշտ Զօրավարը կ'օգնէր բոլոր կարիքաւորներուն, որուն համար ալ շարականագիրը զինք անուանած է «Արագահաս»` բոլորին արագ օգնութեան հասնող:
Ուժեղ եւ քաջարի զօրավար մը ըլլալով՝ ան ոչ թէ բռնութեամբ իր կամքը կը պարտադրէր, այլ կը փորձէր հնազանդութեամբ ու գթասրտութեամբ վերաբերիլ իր զինուորներուն ու նոյնիսկ իր թշնամիներուն հետ:
Ս. Սարգիս, բազմաթիւ անասուններ մորթել կու տար եւ առատօրէն կը բաժնէր աղքատներուն: Իր արարքով ան կը փորձէր օրինակ ծառայել իրեն ենթակայ զինուորներուն, որոնք կուռքերուն զոհ կը մատուցէին, փոխանակ աղքատներուն ողորմութիւն տալու:
Ս. Սարգիսի Մասին Հիւսուած Աւանդապատումներէն
Աղքատ Աշուղ Ղարիպն ու մեծահարուստի մը աղջիկը` Շահ-Սանամը զիրար կը սիրէին: Աղջկան հայրը կ'արգիլէ անոնց ամուսնութիւնը, քանի որ մտադրած էր աղջիկը կնութեան տալ մեծահարուստի մը: Աշուղ Ղարիպ կ'որոշէ օտարութեան երթալ` աշխատելու համար: Աշուղ Ղարիպ իր սիրած աղջիկէն խոստում կ'առնէ եօթը տարի սպասել իրեն: Ան պայման կը դնէ, որ եթէ նոյնիսկ մէկ օր ուշանայ, աղջիկը կրնայ ամուսնանալ հօր ցանկութեամբ:
Եօթը տարիները շատ դժուար կ'անցնին Աշուղ Ղարիպին համար: Ան զրկուած էր իր գեղեցկուհին տեսնելու հնարաւորութենէն, որեւէ լուր չունէր անոր մասին, սակայն չէր յուսահատեր, այլ կարօտով կը սպասէր այն օրուան, երբ անոնք պիտի հանդիպէին եւ ընտանիք կազմէին: Եօթը տարի գիշեր ցերեկ աշխատելէ ետք` Աշուղ Ղարիպ կը բռնէ տուն դարձի ճամբան: Ճամբան լի էր փորձանքերով եւ խոչընդոտներով: Ան ամբողջ սրտով կ'աղօթէ Ս. Սարգիսին` հայցելով արագահաս Սուրբին օգնութիւնը: Ս. Սարգիս, լսելով սիրահարած Աշուղին աղօթքը, իր արագահաս ճերմակ նժոյգով՝ մրրիկի մէջ իսկոյն կը յայտնուի, Աշուղ Ղարիպը կը նստեցնէ ձիուն վրայ եւ ակնթարթի մը մէջ զինք կը հասցնէ Շահ-Սանամէին մօտ: Աղջկան հայրը տեսնելով Աշուղ Ղարիպին կամքը եւ կատարուած հրաշքը, ինչպէս նաեւ անոնց անկեղծ սէրը, կ'օրհնէ երկուքին միութիւնը:
Ս. Սարգիսի Տօնը՝ Սիրահարներու Տօն
Ժողովրդական աւանդութեան մը համաձայն, Ս. Սարգիս կը սիրահարի յոյն թագաւորին աղջկան եւ կը փախցնէ զայն: Հետապնդողներէն ազատելու համար, ան զօրաւոր բուք կը բարձրացնէ եւ շատեր խեղդամահ կ'ըլլան: Ահա թէ ինչո՛ւ ամէն տարի տօնին օրերուն բուք կը բարձրանայ: Այս զրոյցին պատճառով ալ սիրահարները Ս. Սարգիսը ընտրած են իբրեւ իրենց բարեխօսը: Ան միշտ կ'օգնէ իրեն դիմող սիրահարներուն: Այդ օրը երիտասարդները կ'աղօթեն, որպէսզի սուրբը իրենց աղօթքները Աստուծոյ հասցնէ: Բայց մինչ այդ անոնք պէտք է հետեւին Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչի սահմանած առաջաւորաց պահքին :
Այս Տօնին Հետ Կապուած Սովորոյթներ Եւ Աւանդոյթներ
Կրօնականին զուգընթաց, պահպանուած են այս տօնին հետ կապուած ժողովրդական սովորութիւններ: Այսպէս, առաջաւորաց պահքի օրերուն մարդիկ ոչ միայն արգելքներ կը դնէին իրենց սնունդին, այլեւ աշխատանքի որոշ տեսակներուն եւ մարմինի խնամքին վրայ։ Արգիլուած էր լուացք ընել, ճախարակ մանել, գործ ունենալ բուրդի կամ մազի հետ, որովհետեւ կը հաւատային, որ մազ լուալու պարագային Ս. Սարգիսին ձիու ոտքերուն թնճուկ կը փաթթուի եւ իբրեւ պատիժ` իրենց մազերը կը թափին… : Սակայն ծոմ պահած երիտասարդները չէին ուտեր այդ փոխինդէն. անոնք այդ երեկոյ աղի կրկնեփ կ'ուտէին, որպէսզի տեսնէին, թէ երազին մէջ իրենց ո՞վ ջուր պիտի տար: Աղի կրկնեփ կերած աղջիկներն ու մանչերը կը պատմէին իրենց երազները, թէ ո՛վ իրենց ջուր տուաւ, ինչպիսի՞ գաւաթով, որքա՞ն ջուր կար գաւաթին մէջ եւ այլն… Ոսկեայ գաւաթը հարուստ ամուսին կը նշանակէր, փայտեայ գաւաթը` աղքատ, լեցուն գաւաթը երկար ամուսնական կեանք կը կանխագուշակէր, կիսով լեցունը` կարճ ամուսնական կեանք եւ այլն…
Ծոմին երրորդ օրը մասնակիցները Չորեքշաբթի առտու եկեղեցի կ'երթային «Խաչմէր» (օրհնուած ջուր) խմելով «կը բանային» պահքը։ Այնուհետեւ տուն վերադառնալով՝ «ալլա հոց» կոչուող հացը (առանց աղի եւ թթխմորի հաց) կ'ուտէին կամ «փէխանդը»։ Վերջինս կը պատրաստուէր բոված ալիւրէ եւ խաղողի ռուպէ։ Փոխինդը ընդունուած էր եփել մեծ քանակութեամբ եւ բաժնել դրացիներուն՝ Ս. Սարգիսին բարեգթութեան խնդրանքով։
Ըստ աւանդութեան, ծոմ պահող կանայք եւ աղջիկներ, եկեղեցիէն վերադառնալէ ետք պիտի «ըռպէվ շովրօ» (խաղողէ ստացուած քաղցուով ապուր) պատրաստէին եւ բաժնէին թաղի բոլոր տուներուն։ Եթէ տանտէրը աղքատ էր, ապա պիտի բաւարարուէր ապուրը եօթը ընտանիքներու բաժնելով։
Ընդունուած էր նաեւ երազանք պահել եւ մատաղ ընել։ Մատաղին միսը կը փաթթէին «ալլա հոցի» մէջ եւ դրացիներուն կը բաժնէին։
Հինգ օր պահք պահել փափաքողները Շաբաթ օրը եկեղեցի կ'երթային, հաղորդութիւն կը ստանային, պատարագէն ետք մատաղ կ'ընէին (եթէ ունեւոր էին) եւ քանի մը դգալ միսի ջուր խմելէ ետք կը բանային պահքի շրջանը։ Մեծերը մէկ շաբաթ, իսկ երիտասարդ աղջիկները երեք օր ծոմ կը պահէին։ Ծոմը կ'աւարտէին Շաբաթ օրը՝ ոչխար կամ այծ մատաղ ընելով եւ միսը աղքատներուն բաժնելով։
Ս. Սարգիսի Գաթան
Մուսա Լերան աւանդական խոհանոցին մէջ, մինչեւ օրս պահպանուած է «գումպա» անունով ծիսական հաց-քաղցրեղէնի պատրաստութիւնը։ Խմորը կը շաղեն երեկոյեան եւ անիկա ամբողջ գիշերը կ'եփի մարած թոնիրի տաքութեամբ։
«Գումպա»ն կը բաժնուի ընտանիքի անդամներուն թիւով։ Բաժիններէն մէկուն մէջ մետաղադրամ կը դրուի, եւ որո՛ւն որ ելլէ այդ դրամը, ան կը համարուի տարուան բախտաւորը։ :
Ս. Սարգիսի Տօնը Հայկական Տօնացոյցին Մէջ
Ս. Սարգիսի տօնը Հայ եկեղեցւոյ տօնացոյցին մէջ ունի իր պատուաւոր տեղը: Անոր յիշատակը Հայ եկեղեցին կը նշէ Ս. Զատիկէն ինը շաբաթ առաջ, Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչին կողմէ հաստատուած Առաջաւորաց պահքին (պահքը կը տեւէ հինգ օր) յաջորդող Շաբաթ օրը: Տօնը ունի 35 օրուան շարժականութիւն եւ կը տօնուի 18 Յունուարէն 23 Փետրուարի միջեւ ինկած ժամանակահատուածին ընթացքին:
Ս. Սարգիսի տօնին կը յաջորդէ Բարեկենդանը, ապա՝ քառասնօրեայ մեծ պահքը :
Ս. Սարգիսի Աղօթքը
Այն ատեն երկինքէն ձայն մը կու գայ եւ կ'ըսէ.
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Քրիստոնէութիւն Ստորոգութիւն:Տօներ Ստորոգութիւն:Տօներ այբբենական կարգով
45 (թիւ)
45 (քառասունհինգ)՝ կենտ երկնիշ բնական թիւ մըն է 44-ի եւ 46-ի միջեւ
Վագր
Վագր, կաթնասուն անասուն է։ Կատուազգիներու ընտանիքի այս անասունները՝ ներկայիս, ամենամեծ գիշատիչներէն կը համարուին։ Վագրի մարմինին երկարութիւնը մինչեւ երեք մ.-ի կը հասնի. կատուազգիներու ամենամեծն է, իսկ միւս ենթատեսակներուն չափերը իրարմէ շատ կը տարբերին։
Ցամաքային ենթատեսակները կղզիաբնակներէն մեծ են։ Ամենամեծ ենթատեսակներն են՝ պենկալական եւ ամուրեան վագրերը։ Ամուրեան արու վագրի մարմինին երկարութիւնը առանց պոչի կը հասնի 3.5 մեթրի, իսկ կշիռքը՝ 300 քիլօ։
Վագրը եղած է մարզական որսորդութեան եւ արդիւնագործութեան առարկայ (արժէքաւոր է մորթիը)։ Այժմ անոնց թիւը պակսած է։ Գրանցուած են Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութեան Կարմիր Գիրքին մէջ։ Վագրերը դիւրութեամբ կ'ընտելանան անազատ պայմաններուն։
Վագրը կը բազմանայ 2–3 տարին անգամ մը, կ'ունենայ 2–4 ձագ ու կ'ապրի 20 տարի եւ կամ աւելի երկար։
Արտաքին տեսք Վագրը ունի իւրայատուկ գունաւորում։ Արտաքին տեսքի գունաւորումը կը ներկայացուի՝ մուգ եւ կարմրանարնջագոյն ուղղաձիգ շերտերու յաջորդականութեամբ՝ իր ամբողջ մարմնին վրայ։ Փորի մասին վրայ անոնք կը վերանան եւ մորթին կը դառնայ սպիտակ։
Սովորաբար պենկալեան, սումաթրայի, հարաւ-չինական եւ հնդաչինական վագրերուն ստեւները աւելի մութ են քան ամուրեանինը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Կենդանիներ‏‎ Ստորոգութիւն:Կատուազգիներ Ստորոգութիւն:Գիշատիչ կենդանիներ‏‎
Պետրոս Քհնյ. Պապուճեան
'''Տ. Պետրոս Քհնյ. Պապուճեան''' (1859-1947), աւազանի անունով՝ Յովհաննէս, որեի Աբրահամի եւ Մանուծակի, ծնած է քեսապցի ծնոցքէ 1859-ին, Քեսապի մէջ։
Կենսագրութիւն
Յովհաննէսի մայրենի լէզուն Քեսապի բաբառը եղածէ։ Ան գրել կարդալ սորված է ինքնաշխատութեամբ։
Այս երկու քեսապցի երիտասարդները Սիսի դպրեվանքին մէջ կարճ ժամանակուայ մը համար հետեւած են կրօնական եւ քահանայական դասընթացքներու, եւ ապա քահանայական տարրական գիտելիքները սորվելէ ետք, 1890-ին, Սիսի Մայր Եկեղեցւոյ մէջ. Մկրտիչ Քէֆսիղեան Կաթողիկոսի ձեռամբ քահանայ ձեռնադրուած են, վերակոչուելով Տէր Պետրոս եւ Տէր Պօղոս, առաջինը՝ Գարատուրանի եւ երկրորդը՝ Քեսապի եկեղեցիներօւն համար։
Անոնք քահանայ ձեռնադրուելէ ետք, քառասնօրեայ պատրաստութեանշրջանը անցուցած են Սիսի դպրեվանքին մէջ, ուր սորված են քահանայագործութեան ու խորհրդակատարութեանց' գործնական գիտելիքներ։ Ապա, վերադարձած են իրենց ծննգավայրը եւ կոչուած՝ հովուական կեանքի։
1909-ի Ատանայի կոտորածին Սակայն Տէր Պետրոս, քանի մը քաջ երիտասարդներու ղեկավարութեամբ, ոտքի հանած է րոլոր երիտասարդ ուժերը, կազմակերպած է զանոնք ու դիմած՝ ինքնապաշտպանութեան միջոցներու։ երիտասարդներուն ու ժողովուրդին հետ, ան աւելի քան չորս ժամեր կռ֊իւ մղած է թուրք խուժանին դէմ եւ յաջողած՝ իր ժողովուրդին հետ թուրք թշնամին հեռացնել ու փախցնել գիւղի սահմաններէն դուրս։
1946|1946]]-ի ներգաղթի օրերուն, Քեսապի մէջ ալ աշխատանք տարուած է փափաքողները հայրենիք տանելու։ Տէր Պետրոս որոշած է վերջնականապէս հայրենիք գաղթել ու իր որոշումր գործադրած՝ 1947-ին։ Բայց ափսոս, որ ան երկար չէ ապրած հայրենիքի մէջ։ Ըստ ժողովուրդի վկայութեան եւ հայրենիքէն հասած լուրերուն, ան հայրենիք հաստատուելէ ետք, հազիւ վեց-եօթ ամիս ապրած է եւ նոյն տարին՝ 1947-ին ալ վախճանած ու մարմինը հայրենիքի մէջ ամփոփուած է ։
Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցի (այլ կիրառումներ)
Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցի անուանումը կրնայ ունենալ յետեւեալ կիրառումները՝
Վազգէն (անձնանուն)
Վազգէն, պարթեւական ծագումով հայկական արական տարածուած անուն։
Lego
LEGO (Լեկօ, Leg, Godt՝ «Խաղ, հաճոյք»), խաղալիքներու սերիա, որոնցով կարելի կազմել տարբեր առարկաներ։ Lego հաւաքածուները կ՚արտադրէ Lego Group ընկերութիւնը, որուն գլխաւոր գրասենեակը կը գտնուի Դանիոյ մէջ։ Lego ընկերութեան հիմնական արտադրանքը բլասդիք մասերէ փոքր աղիւսներն են, որոնցով կարելի է կազմել մարդատար ինքնաշարժներ, շէնքեր, տուներ, նաեւ քայլող ռոպոթներ։ Մնացորդներով կարելի է պատրաստել ուրիշ առարկաներ։ Lego ընկերութիւնը կը սկսի աղիւսներու արտադրանքը 1949 թուականէն։ Անկէ ետք Lego ընկերութիւնը մեծցուց իր գործանէութեան ոլորտը՝ ստեղծելով ֆիլմեր, խաղեր, մրցոյթներ։ Բայց կան արտադրողներ, որոնք կը կեղծեն Lego ընկերութեան արտադրանքը, ու կը շինեն սուտ Lego առարկաներ։
Աղիւսներ
Հաւաքածուի հիմնական դետալները Lego աղիւսներն են։ Աղիւսները իրար կը միանան բութակաւոր միացումներով։ Հաւաքածուի մէջ կը մտնեն նաեւ ուրիշ դետալներ՝ մարդկանց եւ կենդանիներու արձանիկներ, անիւներ եւ այլն։ Կան հաւաքածուներ որոնց մէջ կը մտնեն նաեւ ելեքտրական մարտկոցներ, սենսորներ, միգրոկառավարիչներ։ Հաւաքածուները թոյլ կու տան կազմել աղիւսներէն ինքնաշարժներ, ինքնաթիռներ, ուղղաթիռներ, նաւեր, տիեզերանաւեր, ռոպոթներ։
Պատմութիւն
Ընկերութիւնը կը հիմնադրուի 1932 թուականին։ Հիմնադիրն է դանիացի Օլէ Քիրք Քրիսթիանսէն, ով այն ժամանակ կը հանդիսանայ հիւսներու թիմի եւ ատաղձագործներիւ թիմի բրիգադաւարը ։ 1947 թուականին ընկերութիւնը մեծցուց արտադրանքը եւ սկսաւ արտադրել բլասդիք մասերէ խաղալիքներ ։
Արտադրութիւն
LEGO կոնստրուկտորի բոլոր դետալները կը պատրաստուին որոշ չափանիշով եւ բարձր ճշգրտութեան աստիճանով (2013 թուականին ստեղծուած աղիւսիկները կարելի է միացնել 1958 թուականին թողարկուած դետալներուն հետ), որ ազատ կը ձգէ միացնել առանց որեւէ ջանքի։ Բացի այդ, ամրակցելէ ետք մասնիկները պէտք է ամուր կպչեն իրար։ Սա պայմաններն ապահովելու համար տարրերի դրոշմաձեւերը կ'արտադրուին 10 մկմ ճշգրտութեամբ.
Ընկերութեան հիմնական արտադրական ուժերը տեղակայուած են Դանիոյ մէջ, Չէխիոյ մէջ, Մեքսիքոի մէջ եւ ՉԺՀ-ի մէջ։
Այժմեան Վիճակ
2014 թուականին Lego Group ընկերութիւնը դարձաւ խաղալիքներու արտադրութեան համաշխարհային առաջատարը՝ առաջ անցնելով ամերիկեան Mattel եւ Hasbro արտադրամասերէն։ Lego Group ընկերութիւնը կը տեղեկացնէ, որ 2014 թուականին կեսերուն անոր եկամուտը կը բարձրանայ 11%-ով, եւ անոնք կը ստանան 2.03 միլիար տոլար ։
ՊրիքԱրմզ
LEGO ընկերութիւնը չ'արտադրեր ռազմական հաւաքածուներ, այդ պատճառով ալ անոնք կ'արտադրեն BrickArms եւ Brickmania ընկերութիւնները։
LEGO Ninjago
Անգլերէն անուանումը․ LEGO Ninjago: Masters of Spinjitzu։ Սեզոն 1՝ 4 սերիյա, սեզոն 2 (Օձերու տարի)՝ 13 սերիյա, սեզոն 3 (Որոշիչ մարտ)՝ 13 սերիյա, սեզոն 4՝ 8 սերիյա, սեզոն 5 (Տարրերու մրցաշար)՝ 10 սերիյա։
Քննադատութիւն
2013 թուականին Յունուարին Lego ընկերութեան կը մեղադրեն ռէյսիզմի մէջ։ Անոնք կը պահանջէին հաւաքածուներէն մէկուն վաճառքէն հանել, նաեւ ժողովուրդին ներողութիւն խնդրել իսլամներուն՝ վիրաւորանք հասցնելու համար ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Տնտեսութիւն
Ամէր Շաֆի
Ամէր Շաֆի Մուհամետ Սապպահ (‎‎), Ամման, Յորդանան, յորդանանցի ֆութպոլիստ, Յորդանանի ֆութպոլի ազգային հաւաքականի եւ «Ալ- Վիխդատ» ֆութպոլային ակումբի դարպասապահ։
Վաղ տարիներ
Ամէր Շաֆի մեծցած է Ճապալ ալ-Հաշմի Ալ-Շամալիի մէջ, ուր ան յաճախած է դպրոց, ապրած է իր երիտասարդութեան տարիները, եւ ֆութպոլ խաղացած ֆութպոլիստներու հետ, ինչպիսին էր Ռամի Էլ-Հինտին։
Ակումբային աշխատանք
Ամեր Շաֆին սկսած է իր ֆութպոլային աշխատանքը որպէս կիսապաշտպան, իսկ յետոյ դարձած է դարպասապահ: «Ալ-Եարմուք» ակումբին մէջ քանի մը տարի խաղալէ ետք ընտրուած է Յորդանանի ֆութպոլի ազգային հաւաքականի դարպասապահ: 2004, 2011 եւ 2015 թուականներուն Ասիոյ բաժակի մրցաշարքերուն իր յաջող խաղերէն ետք ան կը ցանկար երթալ Եւրոպա, սակայն ընտանեկան պայմանները թոյլ չեն տուած հեռանալ Յորդանանէն։
Միջազգային աշխատանք
Ամեր Շաֆին իր առաջին միջազգային խաղը խաղացած է Յորդանանի Ազգային Հաւաքականին հետ, 17 Օգոստոս 2002-ին՝ Քենիայի ֆութպոլի ազգային հաւաքականի հետ եղած ընկերական հանդիպումին ժամանակ, որ աւարտած է սպիտակ հաւասարութեամբ: Յորդանանի ֆութպոլի ազգային հաւաքականի կազմին մէջ իր անցուցած խաղերուն (136 խաղ) քանակը կը համարուի մրցանիշ։
Նուաճումներ
«Ալ- Ֆայսալ»
«Ալ- Վիխդատ»
11 Դեկտեմբեր
11 Դեկտեմբեր, տարուան 345-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 346-րդ) օրն է
Տօներ
Ստորոգութիւն:Դեկտեմբեր
Բիւզանդական Կայսրութիւն
Բիւզանդական կայսրութիւն (Բիւզանդիա, երբեմն նաեւ Արեւելեան Հռոմէական կայսրութիւն), Հնագոյն ժամանակաշրջանին եւ Միջին դարերու ընթացքին գոյութիւն ունեցած է կայսրութիւնը։ Մայրաքաղաքը՝ Կոստանդնուպոլիս։ Հարեւանները եւ կայսրութեան բնակիչները կը կոչէին զայն նաեւ Հռոմէական կայսրութիւն (յունարէն՝, Basileia Rhōmaiōn) կամ Ռոմանիա ։ Բիւզանդական կայսրութիւնը բուն Հռոմէական կայսրութեան իրաւայաջորդն էր։ Սակայն ներկայիս Բիւզանդիան կ'առանձնացուի Հին Հռոմէն, քանի որ այնտեղ կը տիրապետէր յունական մշակոյթը հռոմէականի, Քրիստոնէութիւնը Հռոմէական հեթանոսութեան եւ յունարէնը լատիներէնի փոխարէն ։
Ուսումնասիրողները կը բաժնեն Բիւզանդական կայսրութեան պատմութիւնը հետեւեալ հիմնական շրջաններուն
Հռոմէական կայսրութիւն — Բիւզանդական կայսրութիւն տարանջատման տարեթիւը հնարաւոր չէ որոշել, սակայն այդ ճանապարհին կարեւոր քայլ էր Կոստանդիանոս Ա Մեծի կողմէ 324 թ-ին մայրաքաղաքը Նիքոմետիա քաղաքէն (Փոքր Ասիա) Բիւզանդիոն տեղափոխելը։ Վերջինս հետագային վերանուանուեցաւ Կոստանդնուպոլիս, «Կոստանդիանոսի քաղաք» («Նոր Հռոմ»)։
Հռոմէական կայսրութիւնը վերջնականապէս բաժնուեցաւ երկու մասի 395 թ․-ին Թէոդոսիոս I Մեծ-ի օրով (379—395)։ Սակայն «բուն» Բիւզանդական կայսրութեան պատմութիւնը կը սկսի Հերաքլիոս Ա-էն (610—641), որ վերակառուցեց պետական կառուցուածքը եւ բանակը, բաժնեց կայսրութիւնը բանակաթեմերի եւ փոխեց կայսրութեան պաշտոնական լեզուն լատիներէնէ հունարէնի ։
Բիւզանդական կայսրութիւնը գոյատեւեց աւելի քան հազար տարի՝ 4-րդ դարէն մինչեւ 1453 թ․։ Իր պատմութեան մեծ մասի ընթացքին Բիւզանդիան կը մնար իր ժամանակի հզորագոյն պետութիւններէն մէկը, չնայած տարածքային լուրջ կորուստներու Բիւզանդա-Սասանեան եւ Բիւզանդա-արաբական պատերազմներու հետեւանքով։ Արաբական նուաճումներէն ետք կայսրութիւնը 10-րդ դարու վերջաւորութեան Հայկական հարստութեան օրոք վերանուաճեց կորսնցուցած տարածքներուն մէկ մասը եւ դարձեալ վերածուեցաւ Մերձաւոր Արեւելքի հզորագոյն պետութիւններէն մէկը։
Չնայած 1261 թ․-ին Փալեոլոկոսներու հարստութեան օրերուն Կոստանդնուպոլիսը ետ նուաճեցաւ, Բիւզանդիան այլեւս երբեք չվերականգնեց երբեմնի հզորութիւնը։ Սակայն կայսրութեան վերջին 200 տարիները համընկան մշակութային վերելքի հետ ։
14-րդ դարուն պարբերաբար բռնկուող քաղաքացիական պատերազմներու պայմաններուն մէջ, կայսրութիւնը չկրցավ դիմագրաւել հզորացող Օսմանեան պետութեան։ Բիւզանդական կայսրութիւնը դադրեցաւ գոյութիւն ունենալ Կոստանդնուպոլսի եւ կայսրութեան մնացորդներու՝ 15-րդ դարին Օսմանեան կայսրութեան կողմէ նուաճելէն ետք։
Անուանում
Բիւզանդիա անուանումը առաջին անգամ օգտագործած է գերմանացի պատմաբան Հիերոնիոմուս Ուոլֆը 1557 թ-ին իր Corpus Historiæ Byzantinæ աշխատանքին մէջ։ Անուանումը կու գայ Բիւզանդիոն եզրույթէն, որ եղած է Կոստանդնուպոլիս քաղաքի նախկին անուանումը։
Բիւզանդական կայսրութիւնը իր բնակիչներուն կողմէ կ'անուանուէր Հռոմէական կայսրութիւն, Հոռոմներու կայսրութիւն (Լատիներեն։ Imperium Romanum, Imperium Romanorum, յունարէն։, Basileía tôn Rhōmaíōn,, Arche tôn Rhōmaíōn), Ռոմանիա (Լատիներեն։ Romania, յունարէն։ , Rhōmanía), Հռոմի Հանրապետություն (Լատիներեն։ Res Publica Romana, յունարէն։ , Politeίa tôn Rhōmaíōn), Graikía (Greek։ Γραικία), նաեւ Rhōmaís (յունարէն։ ) ։
Չնայած Բիւզանդական կայսրութիւնը ունէր խառն ազգաբնակչութիւն ան յայտնի դարձաւ իր յունական տարրի շնորհիվ։ Անոր հետեւանքով կայսրութեան երբեմն նաեւ կ'անուանէին Յոյներու կայսրութիւն (Լատիներեն։ Imperium Graecorum), իսկ կայսրին Imperator Graecorum (Յոյներու կայսր)
Պարսիկները, թուրքերը եւ սլաւոնները կայսրութիւնը կը համարէին Հռոմէական կայսրութեան ուղիղ իրաւայաջորդ եւ ուղղակի կ'անուանէին روم (Ռոմ, "Հռոմ")։
Ժամանակակից ուսումնասիրողները 395 - 610 թթ-ի միջեւ ինկած ժամանակահատուածի Բիւզանդիան սովորաբար կ'անուանեն Արեւելեան Հռոմէական կայսրութիւն, իսկ 610 թ-էն սկսեալ, երբ Հերաքլիոս Ա փոխեց պետութեան պաշտոնական լեզուն լատիներէնէ յունարէնի (որ արդէն կ'օգտագործուէր բնակչութեան մեծ մասի կողմէ), երկիրը կը կոչեն Բիւզանդական կայսրութիւն։
Նախապատմութիւն
Հռոմէական կայսրութիւնը յաջողած էր նուաճել Արեւմտեան Եւրոպան եւ Միջերկրածովեան շրջանը։ Այս տարածքներուն մէջ ապրող ազգերը կը տարբերէին միայն մշակոյթով եւ զարգացուածութեան աստիճանով։ Արեւելեան Միջերկրական ծովի նահանգները աւելի քաղաքայնացուած էին եւ ընկերականօրէն զարգացած, հին ժամանակ միաւորուած էին Մակեդոնական տերութեան իշխանութեան տակ եւ հելլենացուած էին։ Ի հակադրութիւն անոր, արեւմտեան նահանգները նուազ զարգացած էին։ Հելլենացուած Արեւելքի եւ լատինականացուած Արեւմուտքին միջեւ այս հակադրութիւնը դարերու ընթացքին աւելի կը խորանար եւ վերջիվերջոյ հանգեցուց կայսրութեան բաժանման։
Հռոմէական կայսրութեան բաժանումը
293 թ-ին Տիոքղեթիանոս կայսրը ստեղծեց նոր վարչական համակարգ (չորրորդապետութիւն)։ Ան իրեն նշանակեց կառավարչակից՝ «օգոստոս»։ Իւրաքանչիւր «օգոստոս» իր հերթին իրեն գահակից՝ «կեսար» կը նշանակէր, որ հետագային պէտք է յաջորդէր «օգոստոսին»։ Սակայն այդ համակարգը կայուն չգտնուեցաւ եւ շուտով Կոստանդիանոս Ա Մեծի կողմէ փոխարինուեցաւ թագաւորական ժառանգման համակարգով։
Կոստանդիանոսը փոփոխութիւններ կը կատարէր՝ հենելով Տիոքղեթիանոսի համակարգին վրայ։ Ան կարգաւորեց մետաղադրամներու հատումը (անոր կողմէ շրջանառութիւն մտցուած ոսկէ սոլիտուսը դարձաւ կայուն արժէք), եւ բարեփոխեց բանակը։ Կոստանդիանոսի օրով կայսրութիւնը վերականգնեց իր ռազմական հզորութիւնը եւ կը վայելէր կայունութեան եւ բարգաւաճման շրջան։
Չնայած Կոստանդիանոսի օրով Քրիստոնէութիւնը չհռչակուեցաւ պետական կրօն, սակայն անոր շնորհուեցաւ որոշ արտօնութիւններ։ Կոստանդիանոսը նաեւ ներմուծեց այդ կարգը, ըստ որուն կայսրը կրօնական հարցերը պէտք չէր լուծեր ինքնիրեն, այլ պէտք է հրաւիրէր եկեղեցական ժողովներ։ Անոր օրով տեղի ունեցավ Նիքիոյ Ա տիեզերական ժողովը։ Կոստանդիանոսի կողմէ սահմանուած թագաւորական ժառանգման կարգը այնքան ամուր հաստատուած էր, որ երբ 395 թ-ին Տէոդոսիոս Ա Մեծը մահացաւ, կայսրութիւնը ժառանգեցին անոր երկու որդիները՝ Արկադիոսը Արեւելք եւ Հոնորիոսը Արեւմուտքի մէջ։ Տէոդոսիոսը միասնական կայսրութեան վերջին կայսրն էր։
Արեւելեան Հռոմէական կայսրութիւնը ի վիճակի եղաւ դիմակայելու այն մարտահրաւէրներուն, որոնց հանդիպեցաւ Արեւմտեան Հռոմէական կայսրութեան հետ միասին 3-րդ եւ 4-րդ դարերու ընթացքին, շնորհիվ աւելի բարձր զարգացուածութեան եւ աւելի մեծ տնտեսական հնարաւորութիւններու։ Կաշառելով կամ հարկ վճարելով ներխուժող ցեղերուն, ինչպէս նաեւ իր բանակ ներգրաւելով օտարազգի վարձկաններու՝ Բիւզանդիոյ յաջողեցաւ զերծ պահել երկիրը հարձակումներէն։ Տէոդոսիոս Բ կայսրը աւելի ամրացուց Կոստանդնուպոլսի պարիսպները՝ դարձնելով քաղաքը անառիկ։ Քաղաքը չի նուաճեցաւ մինչեւ 1204 թ.։
Հոներէն եկող վտանգը չեզոքացնելու նպատակով Տէոդոսիոս Բ-ը համաձայնեցաւ վճարել խոշոր հարկ (տարեկան շուրջ 300 քկ ոսկի)։ Տէոդոսիոսի յաջորդը՝ Մարքիանոսը, հրաժարեցաւ հարկ վճարել հոներուն։ Բարեբախտաբար Աթթիլան արդէն ուղղած էր հայացքը դէպի Արեւմտեան Հռոմէական կայսրութիւն։ 453 թ-ին Աթթիլայի մահէն ետք Հոնական կայսրութիւնը փլուզուեցաւ, հետագային հոներէն շատերուն Բիւզանդիան կը վարձէր կայսրութեան սահմաններու պաշտպանութեան համար։
Աթթիլային մահէն ետք Արեւելահռոմէական կայսրութիւնը մտաւ կայունացման շրջան, իսկ Արեւմտահռոմէականը՝ վերջնականապէս կազմալուծուեցաւ (սովորաբար Արեւմտահռոմէական կայսրութեան աւարտը կը համարուէր 476 թ-ը, երբ գերմանացի վարձկաններու հրամանատար Օտոաքրը գահընկեց ըրաւ վերջին կայսրին՝ Հռումուլուս Աւգուտուլուսին)։
Իտալիան վերանուաճելու համար Զենոն կայսրը բանակցութիւններ սկսաւ ներխուժած օսթկոտերին հետ։ Ան Իտալիա ուղարկեց կոտերուն արքայ Տէոդորիք Մեծին որպէս magister militum per Italiam ("Իտալիոյ զորքերուն գերագոյն հրամանատար"), որպէսզի գահընկեց ընէ Օտոաքրին։ Դրդելով Տէոդորիքին նուաճելու Իտալիան՝ Զենոնը ազատեց կայսրութիւնը վտանգաւոր հակառակորդէն եւ ձեռք բերաւ ձեւական իշխանութիւն Իտալիոյ նկատմամաբ։ Օտոաքրի ջախջախումէն ետք՝ 493 թ-ին, Տէոդորիքը սկսաւ միանձնեայ կառավարել Իտալիան։
491 թ-ին գահ բարձրացաւ Անասթասիոս Ա կայսրը, որ 498 թ-ին ճնշեց Իսաւրեան ապստամբութիննը։ Անասթասիոսը կատարեց շարք մը կարեւոր եւ արմատական բարեփոխումներ։ Ան կատարելագործեց Կոստանդինի դրամային փոփոխութիւնները եւ վերականգնեց պղինձէ «ֆոլլիս» մետաղադրամը։ Կայսրը նաեւ վերցուց «խրիսարկիրոն» հարկը, որ կը գանձուէր առեւտուրով զբաղուող քաղաքացիներուն կողմէ։ Անասթասիոսի մահուան տարին՝ 518 թ-ին, պետական գանձարանին մէջ կը պահուէր 145,150 քկ ոսկի։
Արեւմտեան նահանգներու վերանուաճումը
527 թ-ին գալով իշխանութեան՝ Հուստինիանոս Ա կայսրը սկսաւ արեւմտեան նահանգներու վերանուաճումը։ Ծագումով գիւղացի Հուստինիանոսը արդէն իր հորեղբոր՝ Հուստինոս Ա-ի օրով (518–527) կը զբաղեցնէր կարեւոր պաշտոններ։ 532 թ-ին Հուստինիանոսը Սասանեան Պարսկաստանի շահ Խոսրով Ա Սասանեանին հետ ստորագրեց հաշտութեան պայմանագիր, որով կը պարտաւորուէր վճարել մեծ չափի տարեկան հարկ։ Հուստինիանոսը ճնշեց մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսի մէջ տեղի ունեցած «Նիքէ» ապստամբութիւնը, որուն հետեւանքով մահապատիժի ենթարկուեցան 30,000 - 35,000 մարդ։ Այդ յաղթանակը աւելի զօրացուց Հուստինիանոսին իշխանութիւնը։ Հուստինիանոսը նաեւ փորձեց վերականգնել Հռոմի Պապին հետ հարաբերութիւնները՝ Հռոմի Պապին միջնորդութեամբ Կոստանդնուպոլսի պատրիարքի պաշտոնէն հեռացնելով միաբնակ Անֆիմոս Ա-ին։
Արեւմտեան նուաճումները սկսան 533 թ-ին, երբ Հուստինիանոսը Ափրիկէ ուղարկեց իր նշանաւոր զորավարներէն մէկը՝ Պելիսարիոսին։ Նախկին հռոմէական Ափրիկէ նահանգը 429 թուականէն կը գտնուէր վանտալներու իշանութեան տակ։ Մի քանի տարուայ ընթացքին վանտալները ջախջախուեցան, սակայն տեղի ցեղային միութիւնները վերջնականապէս հնազանդեցան միայն 548 թ-ին։ Իտալիոյ օստգոթերի Տէոդորիք Մեծ արքայի, անոր ժառանգ Աթալարիքի եւ դստեր՝ Ամալասունթայի սպանութիւնը հնարաւորութիւն տուած էր գահին բազմելու հեղինակութիւն չվայելող Տէոդահադին։ 535 թ-ին բիւզանդական փոքրաթիվ ուժերը կրցան շարք մը փոքր յաջողութիւններու հասնիլ Սիցիլիոյ մէջ, սակայն գոթերը շուտով զօրացուցին դիմադրութիւնը։ Բիւզանդական զորքերը կրցան հասնիլ խոշոր յաջողութիւններու միայն 540 թ-ին, երբ Պելիսարիուսը մի քանի պաշարումներէն ետք գրաւեց Հռաւէննա, Նէափոլ եւ Հռոմ քաղաքները։
Շուտով օստգոթերը միացան Թոթիլա արքային շուրջ եւ 17 Դեկտեմբեր 546-ին ետ գրաւեցին Հռոմը։ Հուստինիանոսը 549 թ-ին ետ կանչեց Պելիսարիուսին։ Անոր փոխարէն Իտալիա ուղարկեց ուրիշ նշանաւոր զորավար՝ հայազգի Նարսէսը (551 թ.) 35,000 զորքով։ Նարսէսը մէկը միւսին ետեւէն յաղթանակներ կը տանէր գոթերի նկատմամբ, իսկ Պուսթա Գալորումի ճակատամարտին ան վերջնականապէս ջախջախեց գոթերու վերջին մնացորդներուն (Հոկտեմբեր 552 թուականին )։ Չնայած մի քանի գոթական կայազորներու դիմադրութեան, ֆրանքներու եւ ալէմաններու ցեղերուն երկու արշաւանքներուն, պատերազմը Իտալիոյ մէջ աւարտեց Բիւզանդիոյ լիակատար յաղթանակով։
551 թ-ին վեստգոթ ազնուական Աթանագիլտը Հուստինիանոս Ա-ի օգնութեամբ յաջողութեամբ ապստամբեց Սպանիոյ վեստգոթական թագաւորութեան արքային դէմ։ Ապստամբոթեան հետեւանքով Սպանիոյ հարաւ-արեւելեան հատուած մը անցաւ Բիւզանդիոյ՝ մնալով վերջիններս իշխանութեան տակ մինչեւ Հերաքլիոս Ա-ի գահակալումը։
Արեւելքի մէջ բիւզանդա-պարսկական պատերազմները շարունակուեցան մինչեւ 561 թ., երբ Հուստինիանոսը եւ Խոսրով Սասանեանը կնքեցին 50-ամեայ խաղաղութեան պայմանագիր։ Արդէն 550-ական թուականներուն Հուստինիանոսը յաջողութեան կը հասնէր բոլոր ճակատներուն մէջ, բացառութեամբ Պալքանի մէջ, որտեղ անընդհատ հարձակումներ կը գործէին սլաւոնական ցեղերը։ 559 թ-ին կայսրութիւն ներխուժեցին քութրիգուրներու եւ սքլաւեններու ցեղերը։ Հուստինիանոսը նորէն ծառայութեան կանչեց պաշտոնաթող Պելիսարիուսին, եւ վերջինս կրցավ յաջողութեամբ չեզոքացնել հոնական նոր ներխուժումը։ Տանուպ գետի նաւատորմի հզորացումը ստիպեց քութրիգեան հոներուն խաղաղութեան պայմանագիր կնքել եւ հեռանալ կայսրութեան սահմաններէն։