cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Աստղակենսաբանութիւն
Ծագումնաբանութիւն
Աստղակենսաբանութիւն հասկացողութիւնը յառաջացած է հին յունարէն` ἄστρον, աստրոն` աստղ, βίος պիոս` կեանք եւ λογία, լոկիա` գիտութիւն բառերէն: «Աստղակենսաբանութիւն» հասկացողութեան տարբեր հոմանիշներ կան, բայց անոնք բոլորն ալ իրենց մէջ կը ներառեն կենսաբանութիւնը եւ աստղագիտութիւնը բառերը: «Էքզոկենսաբանութիւնը» հոմանիշ հասկացողութիւնը յառաջացած է հին յունարէն` Έξω, էքզօ` արտաքին, βίος, պիոս` կեանք եւ λογία, լոկիա` գիտութիւն բառերէն: Անցեալին օգտագործուած է նաեւ մէկ այլ հասկացողութիւն՝ քսենոկենսաբանութիւնը (այսինքն այլմոլորակայիններու կենսաբանութիւն): Այդ բառը յօրինած է ֆանտաստ գրող Ռոպերթ Հայնլայնը իր «Աստղային գազան» վէպին մէջ :
Նկարագրութիւն
21-րդ դարու աստղակենսաբանութիւնը դարձաւ NASA-ի եւ Եւրոպական տիեզերական գործակալութեան մէջ աճող հետազօտական առաքելութիւններու կեդրոն(Արեգակնային համակարգի ուսումնասիրութիւն): 2001 թուականին Իտալիոյ մէջ տեղի ունեցաւ առաջին եւրոպական սեմինարը աստղակենսաբանութեան թեմայով, որուն արդիւնքը եղաւ Աւրորա ծրագիրը: Ներկայիս NASA-ն կը վերահսկէ NASA-ի աստղակենսաբանութեան ինստիտուտը: Ամբողջ աշխարհին վրայ երթալով աւելի շատ համալսարաններ կը սկսին իրենց կրթական ծրագիրներուն մէջ մտցնել աստղակենսաբանութիւնը։ ԱՄՆ-ու Արիզոնայի համալսարանն է, Փենսիլուանիայի համալսարանը, Ուոշինկթընի եւ Մոնթանա նահանգի համալսարանները, Մեծ Բրիտանիոյ Քարտիֆֆի համալսարանը (ստեղծուած է աստղակենսաբանութեան կեդրոն) , Աւստրալիոյ մէջ Նոր Հարաւային Ուելսի համալսարանը : Ռուսաստանի մէջ 2010 թուականէն ՌԳԱ-յի նախաձեռնութեամբ կազմաւորուեցաւ աստղակենսաբանութեան գիտական խորհուրդ :
Աստղակենսաբանութեան եւ հետեւող աստղագիտութեան նուաճումներու ինչպէս նաեւ մեծ քանակութեամբ էքստրեմոֆիլներու յայտնաբերումը, որոնք օժտուած էին մեծ դիմացկունութեամբ բերին այն եզրակացութեան, որ կեանքը կրնայ ծաղկիլ եւ զարգանալ շատ մոլորակներու վրայ եւ իրենց արբանեակներուն մէջ: Ներկայիս մեծ ուշադրութեան արժանացած է Մարս մոլորակը, իր երկրին մօտ ըլլալու եւ երկրաբանական պատմութեան պատճառով: Կան բազմաթիւ ապացոյցներ, որ նախկինին Մարսի վրայ գոյութիւն ունեցած է զգալի քանակութեամբ ջուր, որ կը դիտարկուի որպէս կեանքի գոյութեան որոշիչ նախապայման ածխածինի հիման վրայ :
Կեանքի յայտնաբերման ուղղուած առաքելութիւններէն էին՝ Վիքինկ եւ Պիկլ 2 մոտուլները, որոնք ուղարկուած էին դէպի Մարս: Վիքինկներու աշխատանքներէն կարելի է ենթադրել, որ անոնց վայրէջքի տեղամասին վրայ միքրօօրկանիզմներու քանակը շատ փոքր է կամ ընդհանրապէս չկայ: Պիկլ 2 մոտուլը ըստ երեւոյթի յաջողութեամբ վայրէջք կատարա է, բայց կապ չէ հաստատած Երկրի հետ: Աստղակենսաբանութեան մէջ մեծ դեր պէտք է խաղար Jupiter Icy Moons Orbiter առաքելութիւնը, որ նախատեսուած էր Երեւակ սառոյցէ արբանեակներու ուսումնասիրման համար, բայց այս օրագիրը չիրականացուեցաւ: 2008 թուականին Ֆենիքս վայրէջքային մոտուլը կ'ուսումնասիրէր Մարսի ապարաշերտը մանրէային հետքերու յայտնաբերումին, ինչպէս նաեւ ջուրի յայտնաբերման նպատակով: Այս առաքելութեան գլխաւոր ձեռքբերում կարելի է համարել սառոյցի յայտնաբերումը ապարներու հաստ շերտի տակ եւ անոր քիմիական վերլուծումը:
2011 թուականի Նոյեմբերին NASA-ն արձակեց Curiosity մարսագնացը, որ կը շարունակէ կեանք փնտռել Մարսի վրայ: Եւրոպական տիեզերական գործակալութիւնը կը կառուցէ ExoMars մարսագնացը, որ կը ծրագրուի մեկնարկել 2018 թուականին:
Միջազգային տիեզերական միութիւնը (MAC) պարբերաբար կ'իրականացնէ մեծ միջազգային խորհրդաժողովներ: 51-րդ յանձնաժողովի միջոցով «Կենսատիեզերագնացութիւն, ոչ երկրային կեանքի փնտռտուք» թեմայով, որ ստեղծուած է 1982 թուականին MAC-ի կողմէ այլմոլորակային կեանքի եւ բանականութեան յայտնաբերման աշխատանքներու դասաւորութեան համար եւ ներկայիս կ'աշխատի Հաուայեան աստղագիտութեան ինստիտուտի պազայի հիման վրայ:
Խնդիրի Նեղացում
Այլ մոլորակներու վրայ կեանք յայտնաբերելու համար անհրաժեշտ է փոքրացնել խնդիրի ծաւալը, որուն համար տարատեսակ ենթադրութիւններ կ'ըլլան: Առաջինը կը կայանայ, թէ մեր կալաքթիկայի մէջ կենդանի օրկանիզմներու ճնշող մեծամասնութիւնը հիմնուած է ածխածինի վրայ, բայց նաեւ չի բացառուիր ոչ ածխածնային կեանքի ձեւերու գոյութիւնը: Այս եզրակացութիւնը կը հիմնուի այն փաստին վրայ, որ ածխածինը տարածուածութեամբ չորրորդ տարրն է տիեզերքի մէջ եւ ան թոյլ կու տայ իր շուրջը յառաջացնել ամենաբազմազան մոլեքուլներ: Ածխածինի աթոմներու իրար հեշտութեամբ միանալու ունակութիւնը թոյլ կու տայ ստեղծել ցանկացած երկարութեան եւ բարդութեան մոլեքուլներ: Յաջորդ ենթադրութիւնը ջուրի առկայութիւնն է հեղուկ վիճակի մէջ: Ջուրը տարածուած նիւթ է, որ պարտադիր պայման է բարդ ածխածնային միացութիւններու յառաջացման համար, որոնք վերջնական ելքով կը բերեն կեանքի յառաջացումը: Խումբ մը հետազօտողներ կ'առաջարկեն նաեւ դիտարկել ամոնիակային միջավայրը կամ ջրա-ամոնիակային խառնուրդները, քանի որ ատիկա կ'ապահովէ կեանքի համար ջերմաստիճանային մեծ միջակայք եւ այդ ձեւով կը մեծցնէ թաքուն աշխարհներու քանակը: Այդ միջավայրը կը համարեն նպաստակոր ինչպէս ածխածնային, այնպէս ալ ոչ ածխածնային կեանքի համար: Երրորդ ենթադրութիւնը արեւին նման աստղերու փնտռտուքն է: Շատ մեծ աստղերը ունին յարաբերակաօրէն կարճ կեանքի տեւողութիւն, եւ ատիկա կեանքին չի տար բաւարար ժամանակահատուած զարգանալու համար: Շատ փոքր աստղերը կ'անջատեն այնքան քիչ ջերմություն, որ մոլորակները շատ մօտ պէտք է գտնուին բաւարար քանակութեամբ ջերմութիւն ստանալու համար, որ իր հերթին կը նշանակէ, որ մոլորակը կրնայ բռնուիլ աստղի մակընթացային ուժերու կողմէ : Առանց մթնոլորտի հաստ շերտի մոլորակի մէկ մասը միշտ կ'ըլլայ տաք, իսկ հակառակ կողմը` պաղ: Բայց 2005 թուականին կեանքի առկայութեան հարցը կարմիր թզուկներու շուրջը դարձեալ բարձրացաւ, քանի որ անոնք ունին կեանքի շատ երկար տեւողութիւն (մօտ 10 թրիլիոն տարի), եւ խիտ մթնոլորտի առկայութիւնը կը թոյլատրէ կեանքի գոյութիւնը: Ատիկա ունի մեծ նշանակութիւն, քանի որ կարմիր թզուկները շատ տարածուած են տիեզերքի մէջ: Գիտնականներու գնահատականներով մեր կալաքթիկայի աստղերու 10%-ը իրենց յատկանիշներով նման են Արեւին, իսկ մեզմէ 100 լոյսի տարի շառաւիղով կան այդպիսի մօտ հազար աստղեր: Այդ աստղերը կ'ըլլան կեանքի որոնման ճանապարհին հիմնական թիրախները: Քանի որ երկիրը կը հանդիսանայ միակ յայտնի մոլորակը, որուն վրայ կայ կեանք, ապա անյայտ է, թէ արդեօք ճիշդ են եղած եզրահանգումները:
Աստղագիտութիւն
Աստղագիտութեան հետ կապուած բոլոր աստղակենսաբանութեան հետազօտութիւնները կապուած են Արեգակնային համակարգի սահմաններէն դուրս մոլորակներու յայտնաբերմանը (էքզօմոլորակ): Փնտռտուքներու հիմնական պատճառը այն է, որ եթէ կյանքը յառաջացած է Երկրի վրայ, ապա անիկա կարող էր յառաջանալ նաեւ այլ, բայց նման պայմաններ ապահովուող մոլորակներու վրայ: Ատոր հետ կապուած կազմակերպման շրջանին մէջ կը գտնուին բազմաթիւ նախագիծեր, որոնք ուղղուած են Երկրին նման էքզօմոլորակներու յայտնաբերման համար: Առաջին հերթին ատոնք NASA-ի օրագիրներն են Terrestrial Planet Finder-ը (TPF) եւ ATLAST-ը, ինչպէս նաեւ Եւրոպական տիեզերական գործակալութեան Darwin ծրագիրը: Գոյութիւն ունին աւելի դրամի կարօտօղ օրագիրներ, որոնք կը սահմանափակուին Երկրի վրայ տեղակայուած աստղադիտակներու օգտագործմամբ: Բացի ատկէ NASA-ն արդէն մեկնարկած է Քեփլեր առաքելութիւնը թուականի Մարտին, իսկ Ֆրանսական տիեզերական գործակալութիւնը COROT արբանեակը 2006 թուականին: Ծրագրուած առաքելութիւններու նպատակը ոչ միայն Երկրի չափերով մոլորակներու յայտնաբերումն է, այլ նաեւ անկէ եկող լոյսի դիտարկումը լուսապատկերացոյց հետազօտման համար: Մոլորակի լուսապատկերը հետազօտելով կարելի է որոշել անոր մթնոլորտի հիմնական բաղադրութիւնը եւ հետեւաբար գնահատած է անոր վրայ կեանքի գոյութեան հաւանականութիւնը: Իսկական մոլորակներու NASA-ի հետազօտական խումբը կ'օգտագործէ համակարգչային մոտելաւորումը տարատեսակ մոլորակներու մոտելաւորման համար, որպէսզի պարզաբանուի թէ ատոնք ինչ տեսք կ'ունենան եթէ դիտուին Տարուինի կամ TPF-ի միջոցով : Երբ այդ առաքելութիւնները սկսին տեղեկութիւններու հաւաքումը, մոլորակներէն ստացուած լուսապատկերները կը համեմատուին ստացուած իսկական մոլորակներու լուսապատկերներու հետ եւ կ'առանձնացուին այն յատկութիւնները, որոնք նպաստաւոր կ'ըլլան կեանքի զարգացման համար: Էքզօմոլորակի ֆոթօմեթրիայի փոփոխութիւնը նոյնպէս կարող է տալ լրացուցիչ տեղեկութիւններ մոլորակի մակերեսի եւ մթնոլորտի բաղադրութեան մասին:
Տրեյքի հաւասարման միջոցով կարելի է գնահատել բանական կեանքով մոլորակներու քանակի մասին: Հաւասարումը որոշում է բանական կեանքի առկայութեան հաւանականութիւնը որպէս այնպիսի յարաչափերու արտադրեալ, ինչպիսիք են մոլորակներու թիւը, որոնք կրնան ըլլալ բնակեցուած եւ այն մոլորակներու քանակը, որոնց վրայ կարող է յառաջանալ կեանք :
Ուր N-ը -- բանական հասարակութիւններու քանակն է, որոնք պատրաստ են կապ հաստատել,
R*-ը -- ամէն տարի յառաջացող աստղերու քանակն է(Արեւին նման աստղերու),
fp-ն - աստղերու քանակը, որոնք ունին իրենց շուրջը պտտող մոլորակներ,
ne-ն - մոլորակներու միջին քանակը (նաեւ արբանեակներու), որոնք ունին նպաստաւոր պայմաններ կեանքի յառաջացման համար,
fl-ը -նպաստաւոր պայմաններով մոլորակի վրա կեանքի յառաջացման հաւանականութիւնը,
fi-ն - մոլորակի վրայ բանական կեանքի ձեւերու յառաջացման հաւանականութիւնը, ուր կայ կեանք,
fc-ն - մոլորակներու քանակի յարաբերութիւնը (որուն բանական էակները ունակ են կապ հաստատել եւ կը փնտռեն զայն) այն մոլորակներու քանակին որոնց վրայ կայ բանական կեանք:
Կենսաբանութիւն
Կենսաբանութիւնը եւ քիմիագիտութիւնը, ի տարբերութիւն բնագիտութեան չեն թոյլատրեր հաւանականութիւններ եւ եզրակացութիւններ: Այսինքն կամ կենսաբանական երեւոյթները հնարաւոր են կամ ոչ: Կենսաբանները չեն կրնար ըսել, որ գործողութիւնը կամ երեւոյթը թուաբանականօրէն ապացուցուած ըլլալով պէտք է անպայման գոյութիւն ունենան իրական կեանքին մէջ: Կենսաբաններու համար եզրակացութիւններու հիմքը ակնյայտ է եւ անոնք ճշգրտօրէն կ'որոշեն, թէ ինչն է տեսական եւ ինչն է իրական: Մինչեւ 1970-ական թուականները գիտնականները կը կարծէին, որ կեանքը ամբողջութեամբ կախուած է Արեւի ուժէն: Բոյսերը Երկրի վրայ կ'օգտագործեն Արեւի ուժը ֆոթռսինթեզ իրականացնելու համար, որուն արդիւնքով ածխաթթու կազէն եւ ջուրէն կ'առաջանան օրկանական նիւթեր ու թթուածին: Հետագային կենդանիները կ'ուտեն բոյսերը՝ իրականացնելով ուժիի շրջապտոյտ սնունդի շղթայով: Նախկինին կ'ենթադրուէր, որ կեանքը ովկիանոսի խորքերուն, ուր չի հասնիր արեւի լոյսը կը գոյատեւէ միայն այն սննդանիւթերուն շնորհիւ, որոնք կը յառաջանան օրկանական մնացորդներու օգտագործման հաշիւին(ովկիանոսի վերի շերտերէն իջած սննդանիւթերէն կամ մեռած կենդանիներէ): Այսինքն ամէն պարագայի անիկա կախեալ է Արեւային ուժէն:
1977 թուականին Կալապակոսեան կղզիների մօտ խորջրեայ հետազօտութեան ժամանակ Ալուին ապարատի միջոցով գիտնականները յայտնաբերեցին հսկայական օզակաձեւ որդերու, փափկամարմիններու, խեցգետնակերպերու, միտիաներու եւ այլ օրկանիզմներու գաղութներ, որոնք խմբաւորուած էին ստորջրեայ հրաբխային գոյացոնմներու մօտ, որոնք անուանուեցան սեւ ծխողներ: Այդ օրկանիզմները կը ծաղկէին ու կ'ապրէին, հակառակ արեգակնային ուժի բացակայութիւնը: Աւելի ուշ հաստատուեցաւ, որ անոնք կը կազմեն լրիւ անկախ սննդային շղթայ: Բոյսերու փոխարէն այստեղ կայ պակտերիայի ձեւ մը, որ կը ստանայ ուժ ջրածինի կամ ծծմբաջրածինի օքսիտացումէն (ատոնք դուրս կու գան Երկրի ընդերքէն): Այս քիմոսինթեզը յեղաշրջում կատարեց կենսաբանութեան հետազօտման բնագաւառին մէջ՝ ապացուցելով, որ կեանքի գոյութիւնը Արեւային ուժի բացակայութեամբ չի սահմանափակուիր:
Էքստրեմոֆիլներ Էքստրոմեֆիլները (օրկանիզմներ, որոնք ունակ են ապրիլ սաստիկ պայմաններու մէջ) կը հանդիսանան աստղակենսաբաններու ուսումնասիրութիւններու որոշիչ տարր: Այդպիսի օրկանիզմներու օրինակ կը հանդիսանան պիոտան, որոնք ունակ են գոյատեւել մի քանի քիլոմեթր հաստութեամբ ջրային շերտի տակ՝ կէոթերմալ աղբիւրներու մօտ եւ ի հարկին պակտերիաներու, որոնք կ'ապրին ուժեղ թթուային միջավայրերու մէջ : Ներկայիս յայտնի է, որ էքստրեմոֆիլները կ'ապրին սառոյցի, եռացող ջուրի, թթուի, միջուկային ռէակտորներու ջուրի, աղերի բիւրեղներու, թունաւոր արտանետումներու եւ այլ դժնդակ միջավայրերու մէջ, որոնք նախքան կը համարուէին կեանքը բացառող միջավայրեր : Անոնք բացին հետազօտութիւններու համար նոր ուղղութիւն ասղտակենսաբանութեան մէջ՝ մեծցնելով կեանքի գոյութեան համար նպաստաւոր միջավայրերու քանակը Երկիր մոլորակի սահմաններէն դուրս: Այս օրկանիզմներու յատկանիշներու, բնակութեան միջավայրերու, ինչպէս նաեւ պարզումի զարգացման ուղղութեան ուսումնասիրութիւնները թոյլ կու տան հասկնալ, թէ կեանքը ինչպիսին կրնայ ըլլալ եւ զարգանալ տիեզերքի մէջ: Ահա նմանատիպ օրկանիզմներու օրինակներ, որոնք ունակ են դիմանալ տիեզերական ճառագայթման եւ վաքուումի ներգործութենէն: Քարաքոսեր՝ Ռիզոկարպոն աշխարհագրական - լատիներէն, Rhizocarpon geographicum եւ Քսանտորիա էլեկանտը - լատիներէն, Xanthoria elegans, բակտերիաներ՝ Bacillus safensis , Deinococcus radiodurans , Bacillus subtilis , դրոժ՝ Saccharomyces cerevisiae , սերմ՝ Arabidopsis thaliana , ինչպես նաեւ անողնաշար Tardigrada : 2 Դեկտեմբեր 2010-ին գիտնականներու կողմէ յայտարարուեցաւ, որ էքստրեմոֆիլ պակտերիաները (GFAJ-1) ֆոսֆորի պակասի պարագային կրնան ԴՆԹ-ի մոլեկուլին մէջ մտցնել մկնդեղ : Այս յայտնագործութիւնը հին գաղափարին տուաւ կարեւորութիւն, ըստ որուն կեանքը այլ մոլորակներուն վրայ կրնայ ունենալ այլ քիմիական կազմութիւն եւ ատիկա կրնայ օգնել այլմոլորակային կեանքի փնտռտուքներու ճանապարհին : Ավելի ուշ հայտնի դարձավ, որ դա այդպես չէ : Հետազօտութիւններու միւս բաժինը, որ կ'իրականացուի ներկայիս կեանքի ծագման ուսումնասիրումն է, որ կը տարբերի պարզումի ուղղութենէն: Ալեքսանդր Օփարինը եւ Ճոն Հոլտեյնը կ'եզրակացնէին, որ նոր Երկրին մէջ պայմանները նպաստաւոր էին անօրկանական միացութումներէ օրկանական միացումներու սինթեզի համար եւ այս ձեւով այնպիսի նիւթերու սինթեզի համար, որոնք բնորոշ են կեանքի տարբեր ձեւերուն (որոնք ներկայիս կան Երկրի վրայ): Այս գործողութեան ուսումնասիրման ժամանակ, որ ներկայիս կը կոչուի փրեպիոտիկ քիմիագիտութիւն, գիտնականները հասած են որոշակի յառաջընթացի: Բայց ներկայիս յայտնի չէ, թէ կրնայ արդեօք կեանքը յառաջանալ Երկրի վրայ այդ ճանապարհով: Կայ նաեւ փոխընտրական փանսփերմիայի տեսութիւնը: Այս տեսութեան հիմքին վրայ ինկած է այն ենթադրութիւնը, որ կեանքի առաջին տարրերը յառաջացած են մէկ այլ՝ աւելի բարենպաստ պայմաններ ունեցող մոլորակի վրայ կամ նոյնիսկ միջաստղային տարածութեան մէջ երկնաքարերու եւ այլ մարմիններու վրայ, իսկ ետքը ինչ որ ձեւով տեղափոխուած են Երկրի վրայ: Եւրոպան՝ Երեւակի արբանեակը ներկայիս Արեգակնային համակարգին մէջ ամենահաւանական երկնային մարմինը կը համարուի, ուր կեանք կրնայ ըլլալ   :
Աստղաերկրաբանութիւն
Աստղաերկրաբանութիւն - գիտական ձաղկանգ, որուն ուսումնասիրման առարկան մոլորակներու եւ անոնց արբանեակներու, երկնաքարերու, գիսաստղերու եւ այլ տիեզերական մարմիններու երկրաբանութիւնն է: Գիտական այս ոլորտի կողմէ հաւաքուող տեղեկութիւնը թոյլ կու տայ մօտաւոր որոշել տուեալ տիեզերական առարկայի վրայ կեանքի գոյութեան հաւանականութիւնը:
Երկրաքիմիագիտութիւն - աստղաերկրաբանութեան յաւելեալ գիտակարգ, որ իր մէջ կը ներառէ Երկրի եւեւ այլ մոլորակներու քիմիական բաղադրութեան ուսումնասիրումը, որոնց մէջ ընթացող քիմիական գործողութիւնները, որոնք կը կարգաւորեն ապարներու եւ հողի բաղադրութիւնը, ուժի եւ նիւթի շրջանակները եւ անոնց փոխազդեցութիւնը ջրոլորտի եւ մթնոլորտի հետ: Մասնագիտացումները իրենց մէջ կը ներառեն աստղաքիմիագիտութիւնը, կենսաքիմիագիտութիւնը եւ օրկանական երկրաքիմիագիտութիւնը:
Բրածոյ մնացորդները կը հանդիսանան Երկրի վրայ կեանքի առկայութեան ամենահին ապացոյցները : Զանոնք ուսումնասիրելով` հնէաբանները կրնան աւելի լաւ հասկնալ այն օրկանիզմներու կառուցուածքը, որոնք ապրած են շատ հին ժամանակներուն: Երկրի որոշ հատուածներ, օրինակ` Փալիպարանը, որ կը գտնուի արեւմտեան Աւստրալիոյ եւ Անթարքթիքայի չոր արահետները, կը հանդիսանան Մարսի որոշ տեղամասերու երկրաբանական նմանութիւններ (ատոնք կ'օգնեն աւելի արդիւնաւէտ ձեւով կեանք փնտռել Մարսի վրայ):
Կեանքը Արեգակնային Համակարգին Մէջ
Երկրի սահմաններէն դուրս շատ յաճախ քիչ ուշադրութիւն կը դարձուի կենսաքիմիագիտկան սահմանափակումներուն : Այն բանի հաւանականութիւնը, որ կեանքը տիեզերքի մէջ հիմնուած է ածխածինի վրայ, կը մեծնայ ածխածինի մեծ տարածուածութեան հաշիւին: Միայն երկու տարրեր` ածխածինը եւ սիլիցիումը, կրնան կազմել բաւականաչափ մեծ մոլեկուլներ, որոնք կը կրեն կենսաբանական տեղեկութիւնը: Որպէս կեանքի կառուցուածքային հիմք` ածխածինի կարեւոր յատկութիւն կը հանդիսանայ հեշտութեամբ քիմիական կապերու յառաջացումը (ի տարբերութիւն սիլիցիումի), որ կը նպաստէ քիմիական բազմակողմանիութեան եւ մեթապոլիզմի հեշտ ընթացքի: Տարբեր օրկանական աշխատող խումբեր, որոնք կազմուած են ջրածինէն, թթուածինէն, ազոտէ, ֆոսֆորէ, ծծումբէ եւ բազմաթիւ մետաղներէ (երկաթ, մակնեզիում եւ զինք), որոնք կ'ապահովեն քիմիական շարժումներու հսկայական բազմազանութիւն: Սիլիցիումը չունի նման յատկութիւններ եւ անոնցմէ կազմուած մաքրօմոլեքուլները ունին միանման յատկանիշներ եւ բազմազանութըւն չեն ապահովեր : Ամէն պարագայի հնարաւոր է, որ կեանքի հիմնական կառուցուածքային աղիւսները անկախ գտնուելու վայրէն նման կ'ըլլան մեր աղիւսներուն: Հակառակ անոր, որ երկրային եւ ոչ երկրային կեանքերը, իրարմէ անկախ զարգանալով, կ'ունենան նմանութիւններ (եթէ ոչ լրիւ), այնուամենայնիւ կ'ըլլան նաեւ իւրայատուկ կենսաքիմիական յատկանիշներ: Եթէ կեանքը ունի համադրուող ազդեցութիւն միջավայրի վրայ Արեգակնային համակարգի այլ մասերուն մէջ, ապա քիմիական տարրերու յարաբերական պարունակութիւնը կարող է ցոյց տալ անոր առկայութիւնը : Միտքը այն մասին, թէ Արեգակնային համակարգին մէջ, ուր կեանք կրնայ ըլլալ, պատմականօրէն միշտ սահմանափակուած է այն համոզումով, թէ կեանքը, կախեալ ըլլալով Արեւի ջերմութենէն եւ լոյսէն, պէտք է անպայման յառաջանայ մոլորակի մակերեսին: Երեք ամենահաւանական կեանք պարունակող թեկնածուներն են Մարսը, Երեւակի արբանեակ Եւրոպան եւ Լուսընթակի արբանեակ Թիթանը  : Այդ եզրակացութիւնը առաջին հերթին կը հիմնուի այն բանին վրայ, որ տիեզերական մարմինները կրնան պարունակել հեղուկ ջուր եւ որ իր հերթին որոշիչ եւ կարեւոր պայման է կեանքի գոյութեան համար: Ջուրը Մարսի վրայ կը գտնուի բեւեռային հատուածներուն մէջ եպ վերջերս գոյացող ձորերուն մէջ, որոնց առկայութիւնը թոյլ կու տայ եզրակացնել, որ ջուրը Մարսի վրայ կրնայ ըլլալ ժամանակաւոր եւ կուտակուիլ կէոթերմալ ազբիւրներու մէջ  : Մարսի ցած ջերմաստիճանային եւ ճնշման պայմաններուն մէջ հնարաւոր է, որ ջուրը շատ աղի ըլլայ : Ինչ կը վերաբերի Եւրոպային, ապա այստեղ հեղուկ ջուր ենթարաբար կայ սառցաշերտի տակ : Այդ ջուրը կարող է տաքնալ ովկիանոսի յատակին հրաբխային աշխուժութեան շնորհիւ, բայց աւելի հաւանական է, որ տաքնալու աղբիւր հանդիսանան մակնթացային ուժերը : Միւս տիեզերական առարկան, որ կարող է կեանք կրել, Լուսընթակի ամենամեծ արբանեակ Թիթանն է : Կ'ենթադրուի, որ Թիթանի պայմանները նման են վաղ Երկրային պայմաններուն : Անոր մակերեսին գիտնականները առաջին անգամ յայտնաբերեցին լիճեր, բայց հաւանական է, որ ատոնք կազմուած են էթանէ կամ մեթանէ : Կասինի զոնդի տեղեկութիւններու ուսումնասիրումէն ետք 2008 թուականին յայտարարուեցաւ, որ Թիթանը նոյնպէս կարող է ունենալ ստորգետնեայ ովկիանոս՝ կազմուած հեղուկ ջուրէ եւ ամոնիակէ : Հնարաւոր է նաեւ, որ Լուսընթակի միւս արբանեակ՝ Էնցելատը կարող է իր սառցաշերտի տակ ունենալ ովկիանոս :
Իւրայատուկ Երկրի Տեսութիւնը
Անթրոպային սկզբունքը կը պնդէ, որ Տիեզերքի հիմնարար օրէնքները յատուկ կերպով կազմակերպուած են կեանքի գոյատեւման համար: Անթրոպային սկզբունքը կ'աջակցի ունիկալ Երկրի տեսութիւնը` պնդելով, թէ տարրերը, որոնք անհրաժեշտ են Երկրի վրայ կյանքի պահպանման համար, շատ նուրբ կարգաւորուած են, եւ նմանատիպ պայմաններու առկայութիւնը շատ քիչ հաւանական է :
Հետազօտութիւններ
հակառակ ոչ երկրային կեանքի նկարագրումը չորոշուած խնդիր է եւ անոր վերաբերեալ տեսութիւններն ու կանխսատեսումները լայն տարածում ունին, այնուամենայնիւ ներկայիս տեսութեան զարգացումը աստղակենսաբանութեան ամենամիաձոյլ գործնական կիրառումն է: Կենսաբան Ճեք Քոենը եւ թուաբանագէտ Եան Ստիւարտը կը դիտարկեն քսենոկենսաբանութիւնը աստղակենսաբանութենէն անկախ: Քոենը եւ Ստիւարտը կը կարծեն, որ աստղակենսաբանութիւնը Երկրային կեանքին նմանատիպ կեանքի փնտռտուքն է, իսկ քսենոկենսաբանութիւնը կը դիտարկէ նաեւ կեանքի այնպիսի հաւանական ձեւեր, որոնք հիմնուած չեն ածխածինի կամ թթուածինային շնչառութեան վրայ, բայց ունին կեանքի որոշիչ յատկութիւններ:
Հեազօտութիւններու Արդիւնքները
2011 թուականի դրութեամբ ոչ երկրային կեանքի ապացոյցներ յայտնաբերուած չեն: Բայց 1996 թուականի Օգոստոս ամսուն NASA-ի գիտնականները ALH84001 երկնաքարի ուսումնասիրումէն ետք յայտարարեցին, որ այդ երկնաքարը կարող է իր մէջ պարուկանել Մարսի վրայ կեանքի գոյութեան ապացոյցներ: Երկնաքարի կառուցուածքի ուսումնասիրումը ելեկտրոնային մանրադիտակի օգնութեամբ յայտնաբերեց քարացած մնացորդներ, որոնք կը յիշեցնէին Երկրի վրայ յայտնաբերուած բրածոյ մնացորդները (մագնիսատակտիկ պակտերիաները): Գիտնականները կը պնդէին, որ այդպիսի յատուկ հետքեր պակտերիաները կը ձգեն Երկրի վրայ, եւ նմանատիպ հետքերու յայտնաբերումը երկնաքարի վրայ թոյլ կու տայ եզրակացնել, որ պակտերիաներ կան նաեւ այլ մոլորակներու վրայ: Ատոր հետ միասին կառուցուածքները, որոնք յայտնաբերուած են ALH84001-ի վրայ, ունեն մօտ 20-էն 100 նմ չափեր, որը մօտ է նանօպակտերիաներու չափերուն, եւ փոքր են գիտութեան յայտնի բոլոր բջիջային ձեւերէն: Կը մնայ անյայտ, թէ կ'ապացուցէ ատիկա այն տեսակետը, որ Մարսի վրայ կայ կեանք կամ եղած է ընդհանրապէս: Հնարաւոր է նաեւ, որ այդ պակտերիաները յայտնուէին երկնաքարի վրայ անոր իյնալէն ետք  : Վեներայի վրայ կենդանի օրկանիզմներու հաւանական գոյութեան մասին 2012 թուականի Յունուար ամսուն յայտարարեց Ռուսաստանի գիտութիւններու ակադեմիայի Տիեզերական ուսումնասիրութիւններու ինստիտուսի գլխաւոր գիտաշխատող Լեօնիտ Քսանֆոմալիտին: 1970-1980-ական թուականներուն խորհրդային կայաններու կողմէ ուղարկուած լուսանկարներու ուսումնասիրումէն ետք ան յայտնաբերեց առարկաներ, որոնք կը յայտնուէին եւ կ'անհետանային նկարներու յաջորդական սերիաներ դիտելէն: Օրինակ` «կարիճ» կոչուող առարկան կը յայտնուի տեսախցիկը միացնելէն 90 վայրկեան ետք եւ կ'անհետանան 26 վայրկեան ետք` իրմէ ետք ձգելով հետք գետնի վրայ: Քսանֆոմալիտին կը կարծէ, որ վայրէջքի ժամանակ մոտուլը ուժեղ աղմուկ յառաջացուցած եւ վախցուցած է «բնակիչները», որոնք տուեալ պահին գտնուած են մօտակայքը եւ որոշ ժամանակ ետք, երբ ամէն ինչ հանդարտած է վերադարձել են :
Մեթան
2004 թուականին երկրային աստղադիտակներու եւ Mars Express զոնդի միջոցով յայտնաբերուեցաւ մեթանի լուսապատկերային մարկեր Մարսի մթնոլոլորտին մէջ: Արեգակնային ռատիացիայի եւ տիեզերական ճառագայթման պատճառով գիտնականներու կանխատեսմամբ մեթանը պէտք է անհետանար մոլորակի մթնոլորտէն մի քանի տարուան ընթացքին: Այս պարագային կազը պէտք է անընդհատ լրացուի, որպէսզի պահպանուի ընթացիկ կեդրոնացումը : 25 Նոյեմբեր 2011-ին Mars Science Laboratory մարսագնացի փորձերէն մէկն էր Մարսի մթնոլորտի ածխաթթու կազի եւ մեթանի մէջ գտնուող թթուածինի եւ ածխածինի իզոթոփներու յարաբերակցութեան ուսումնասիրումը, որ թոյլ կու տայ որոշել մեթանի ծագման աղբիւրը (կենսաբանական կամ երկրաքիմիական)  :
Մոլորակային Համակարգեր
Հնարաւոր է, որ Արեգակնային համակարգին մէջ որոշակի մոլորակներու, օրինակ՝ Երեւակի արբանեակները ունենան պինդ մակերես կամ հեղուկ ովկիանոսներ, որոնք կեանքի համար բարենպաստ են: Մոլորակներէն շատերը, որոնք յայտնաբերուած են 2011 թուականին Արեգակնային համակարգի սահմաններէն դուրս իրենցմէ կը ներկայացնեն տաք կազային հսկաներ եւ կյանքի համար բարենպաստ չեն: Այդ պատճառով յստակ յայտնի չէ, թէ Արեգակնային համակարգը Երկրի հետ եզակի են թէ ոչ: Աւելի կատարելագործուած մեթոտներու շնորհիւ հնարաւոր կ'ըլլայ յայտնաբերել նոր մոլորակներու համակարգեր, որոնց մէջ կարող են Երկրին նման մոլորակներ ըլլալ: Քեփլեր առաքելութիւնը նախատեսուած է Երկրի չափերուն մօտ մոլարակներու աստղերու շուրջ յայտնաբերման համար (աստղի փայլատակման չնչին փոփոխութիւններու վրայ հիմնուելով, երբ մոլորակը կ'անցնի աստղի եւ աստղադիտակի միջեւ): Սուպմիլիմեթրային եւ ինֆրակարմիր աստղագիտութեան զարգացման շնորհիւ բացուեցան աստղային համակարգերու նոր բաղադրամասեր: Ինֆրակարմիր հետազօտութիւնները թոյլ տուին յայտնաբերել երկնաքարերու եւ փոշիի օղակներ աստղերու շուրջ, որոնք մոլորակներու յառաջացման համար հիմք կը հանդիսանան:
Մոլորակի Բարենպաստութիւնը Կեանքի Համար
Ջանքերը, որոնք ուղղուած են «Ինչպիսի՞ն է կեանքի համար երկբայական բարենպաստ մոլորակներու տարածուածութիւնը» հարցի պազաբանմանը, ունեցան որոշակի յաջողութիւն: 2 Փետրուար 2011-ին Քեփլեր աստղադիտակէն ստացուած տեղեկութիւնները ուսումնասիրող գիտնականները յայտարարեցին, որ կան 54 թեկնածու մոլորակներ, որոնք կը գտնուին իրենց աստղէն կեանքի համար բարենպաստ հեռաւորութեան տարածքին մէջ եւ իրենցմէ 5-ը ունին Երկրին համապատասխան չափեր : Նաեւ կը տարուի հետազօտութիւն շրջակայ միջավայրի յարաբերական սահմանափակումներու վերաբերեալ, որոնք բնորոշ են էքստրեմալ էքօհամակարգերուն` գիտնականներուն թոյլ տալով կանխատեսել, թէ որ մոլորակային համակարգը աւելի բարենպաստ կրնայ ըլլալ կեանքի համար: Այնպիսի առաքելութիւններ, ինչպիսիք են իջնող ապարատ Ֆենիքսը, Mars Science Laboratory-ն եւ ExoMars-ը դէպի Մարս, «Կասսինի» զոնդը դէպի Լուսընթակի արբանյակ Թիթան, «Ice Clipper»-ը դէպի Երեւակի արբանեակ Եւրոպա, նոր յոյսեր կու տան մեր համակարգի կեանքի գոյութեան ապացուցման համար նոր հետազօտութիւններ իրականացնելու համար:
Գիտահանրամատչելի Ֆիլմեր
«Տիեզերք.Աստղակենսաբանութիւն» (անգլերէն - The Universe. Astrobiology) - գիտահանրամատչելի ֆիլմ, որ նկարահանուած է History Channel-ի կողմէ 2008 թուականին:
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Կենսաբանութեան բաժիններ
Սեպուհ Արք. Չուլճեան
Տէր Սեպուհ արքեպիսկոպոս Չուլճեան, Հայաստանեաց Առաքելական եկեղեցւոյ Գուգարաց թեմի առաջնորդ։ Եղած է Հրանդ Տինքի ամենամօտ ընկերը։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 24 Մարտ 1959-ին, Թուրքիայի Մալաթիա քաղաք։ Նախնական կրթութիւնը ստացեր է Կ. Պոլսոյ Ներսէսեան վարժարան (Թուրքիա)|Ներսէսեան վարժարան]]։ 1969 թուականին ընտանիքով հայրենադարձեր է Հայաստան եւ բնակութիւն հաստատեր Գիւմրի քաղաք, ուր շարունակեր եւ աւարտեր է միջնակարգ կրթութիւնը։
1978 թուականին ընդունուեր է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Հոգեւոր ճեմարան։ 1979 թուականին զօրակոչուեր է խորհրդային բանակ եւ զօրացրուելէն յետոյ շարունակեր ուսումը Հոգեւոր ճեմարանին մէջ։ 1985 թուականի դեկտեմբերին սարկաւագ ձեռնադրուեր է՝ ձեռամբ Մայր Աթոռի Լուսարարապետ Տէր Յուսիկ արքեպիսկոպոս Սանթուրեանի։ 1986 թուականի մարտին պաշտպաներ է աւարտաճառ՝ Ղուկաս Խարբերդցու թարգմանչական գործունէութիւնը թեմայով։ Հոգեւոր ճեմարանը աւարտելէն յետոյ ծառայութեան անցեր է Վեհարան Վազգէն Ա Հայրապետի մօտ՝ որպէս քարտուղար։ 1987 թուականի Յունիս 7-ին, Հոգեգալստեան տօնին, ձեռամբ Տէր Ներսէս արքեպիսկոպոս Պոզապալեանի, ձեռնադրուեր է կուսակրօն քահանայ (աբեղայ)։ Յետ ձեռնադրութեան շարունակեր է ծառայութիւնը Վեհարանին մէջ։ 1987 թուականի սեպտեմբերին Վազգէն Ա Վեհափառ Հայրապետի կարգադրութեամբ նշանակուեր է Գէորգեան Հոգեւոր ճեմարանի փոխտեսուչ։
1989 թուականի նոյեմբերին պաշտպաներ է վարդապետական աւարտաճառ՝ «Պահքը Հայաստանեաց Առաքելական Եկեղեցւոյ մէջ» թեմայով։ 1990 թուականին Վազգեն Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի կողմէ նշանակուեր է Զուիցերիայի Ժընեւ քաղաքի հայ համայնքի հոգեւոր հովիւ։ 1991 թուականին հրաւիրուեր է Մայր Աթոռ եւ նշանակուեր Շիրակի թեմի փոխառաջնորդ։ 1995 թուականի Յունիս ամիսէն Գարեգին Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի կողմէ զբաղեցուցեր է Մայր Աթոռի պահեստային տնտեսութեան գոյքագրման յանձնաժողովի նախագահի պաշտօնը։ Նոյն թուականի հոկտեմբեր ամիսէն նշանակուեր է կառավարութեան կողմէ Մայր Աթոռին վերադարձուող շէնքերու, շինութիւններու ու հողատարածութիւններու ընդունման յանձնաժողովի նախագահ։ 1996 թուականին ընդգրկուեր է որպէս Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի ներկայացուցիչ Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութեան մարդասիրական օգնութեան կեդրոնական յանձնաժողովին մէջ։
15 Յունիս 1997-ին ձեռնադրուեր եւ Օծուեր եպիսկոպոս՝ ձեռամբ Ն.Ս.Տ. Տ. Գարեգին Ա. Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի։ 2000 թուականի նոյեմբերին նշանակուեր է Գերագոյն հոգեւոր խորհուրդի անդամ։ 2002 թուականին հիմնադրեր է Ծիծեռնակ ճամբարը։ 2002 թուականի հոկտեմբերին ընտրուեր է Բնութեան եւ հասարակութեան մասին գիտութիւններու միջազգային ակադեմիայի հայկական մասնաճիւղի իսկական անդամ։ 2004 թուականի դեկտեմբերին պարգեւատրուեր Է Վանաձորի պետական մանկավարժական հիմնարկի յուշամետալով։ 2005 թուականի Յունուարին պարգեւատրուեր է հայ ժողովուրդի բարեկամ եւ մեծ մարդասէր Ֆրիտիֆ Նանսէնի անուան ոսկի յուշամետալով։ 2006 թուականին վարչապետ Անդրանիկ Մարգարեանի կողմէ պարգեւատրուեր է ՀՀ վարչապետի յուշամետալով՝ «Պետութիւն-Եկեղեցի» փոխյարաբերութեան ամրապնդման գործին մէջ ունեցած աւանդի համար։ 2007 թուականին դադրեր է անդամակցութիւնը Գերագոյն Հոգեւոր խորհուրդին մէջ։ 2010 թուականի Դեկտեմբերի 26-ին «Լոռուայ ձոր» հայրենակցական միութեան կողմէ «Յովհան Օձնեցի իմաստասէր կաթողիկոսի հետեւորդ» կոչում շնորհուեր է։ 2012 թուականի Մայիսի 17-ին Գարեգին Բ Հայրապետի սրբատառ կոնդակով շնորհուեր է «Արքութեան» պատիւ Սեպուհ Սրբազանի քահանայագործութեան 25-ամեակի եւ առաջնորդութեան 15-ամեակի առթիւ: 2015 թուականի Փետրուար 24-ին՝ Զօրավար Անդրանիկ Օզանեանի ծննդեան 150-ամեակին ընդառաջ՝ ՀՀ ՊՆ նախարար Սեյրան Օհանեանը Սեպուհ արք. Չուլճեանին պարգեւատրեց «Անդրանիկ Օզանեան» մետալով զինծառայողներու հոգեւոր եւ հայրենասիրական դաստիարակութեան գործին մէջ ունեցած անուրանալի աւանդին համար, ինչպէս նաեւ ՀՀ Զինուած Ուժերու կազմաւորման 23-րդ տարեդարձի առթիւ: 2016 թուականին Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի մէջ նշանակուեր է Կարգապահական յանձնախումբի անդամ: 2017 թուականին լրացաւ Տեր Սեպուհ արքեպիսկոպոս Չուլճեանի քահանայական ձեռնադրութեան 30, եպիսկոպոսութեան 20 եւ առաջնորդութեան 21 տարին: 2017 թուականի Յունիսին ընտրուեր է Գերագոյն Հոգեւոր Խորհուրդի անդամ: 2018թ. Սեպուհ արք. Չուլճեանը որպէս առաջնորդ կը շարունակէ ծառայութիւնը Գուգարաց թեմին մէջ:
Աւանդը Գուգարաց Թեմի մէջ
1996 թուականի Յունիս 3-ին Հայրապետական Սրբատառ Կոնդակով նշանակուեր է Գուգարաց թեմի (Լոռու եւ Տավուշի մարզեր) առաջնորդ։
1996 թուականէն Սեպուհ Սրբազանի առաջնորդութեամբ՝ հասարակութիւն-եկեղեցի կապը Լոռու մարզի մէջ աննախընթաց ձեռքբերումներ ունեցաւ. այդ պայմանաւորուած էր առաջնորդի որդեգրած հոգեւոր իմաստուն քաղաքականութեամբ: Հայ հասարակութեան մեջ Սովետական անաստուածութեան եւ Սովետական արժէքային համակարգի ու գաղափարաբանութեան դուրս մղումով՝ հայ ժողովուրդն ու եկեղեցին որդեգրեցին նոր մօտեցումներ, նոր հայեցակարգ ազգային, մշակութային, բարոյական ու կենցաղավարման հարցերու մէջ:
Ստեղծուած հիմնարար եւ մնայուն արժէքներէն յատկապես յիշատակութեան արժանի են ազգային, հոգեւոր-եկեղեցական մշակոյթի ու աւանդոյթներու մատչելի մեկնաբանութեամբ մատուցուող եւ հասարակութեան հոգեւոր կեանքը բարելաւող քարոզչական ու հոգեմտաւոր աշխատանքները:
Անցնող տարիներուն թեմի առաջնորդի եւ մարզային իշխանութիւններու միջեւ ձեւաւորուեցաւ եկեղեցական եւ պետական հանդիսութիւններն ու միջոցառումները կանոնակարգող մշակոյթ` յարգանքի, վստահութեան, փոխադարձ համագործակցութեան եւ սիրոյ մթնոլորտի մէջ:
Լոռու մարզի մէջ Սրբազանը, իբրեւ տիպար հոգեւորական, իր հայրենաշունչ խօսքով ու արդար գործերով երիտասարդութեան, դպրոցականներու եւ ժողովուդի սիրտին ու միտքին մէջ ձգած է եկեղեցասիրութեան ու ազգասիրութեան խորհրդանիշ առաջնորդի համբաւ:
Առաջնորդի նախաձեռնութեամբ, ինչպէս նաեւ հայաստանաբնակ եւ սփիւռքահայ բարերարներու նիւթական ու բարոյական աջակցութեամբ` Գուգարաց թեմի մէջ առաջնորդարանի, հովուատներու, եկեղեցիների, մատուռներու ու ճամբարային համալիրներու կառուցումն ու բարեկարգչական լայնածաւալ աշխատանքները տեղական իշխանութիւններու ու լոռեցի բարեպաշտ ազգաբնակչութեան կողմէ առանձնայատուկ վերաբերմունքի, օրհնութեան, արդար գնահատականի եւ պատուի արժանացեր են:
Վանաձորի մէջ Թաիրովներու պատմական շէնքի` իբրեւ առաջնորդարան վերակառուցումն ու տարածքի բարեկարգումը առանձնակի շքեղութիւն պարգեւեց հնամենի քաղաքին: Դեռ խորհրդային շրջանէն թեմի մէջ կը գործէին միայն Վանաձորի Սբ. Աստուածածին եւ Ստեփանաւանի Սբ. Սարգիս եկեղեցիները:
1996-2018թթ. Սեպուհ Սրբազանի անմիջական նախաձեռնութեամբ անցնող 21 տարիներուն նորովի կառուցուեցաւ եւ վերանորոգուեցաւ 45 վանք ու եկեղեցի, եւ 25 մատուռ: Այժմ թեմի մէջ իրենց հոգեւոր ծառայութիւնը կը մատուցեն  17 հոգեւոր հայրեր:
Կրթադաստիարակչական ծառայութիւններու շարքին արժանի է մատնանշել Վանաձորի մէջ «Ծիծեռնակ» եւ Հրանտ Տինքի անուան «Կռունկ» թեմապատկան ճամբարներու հիմնական վերակառուցումը, կահաւորման դժուարին աշխատանքներու իրականացումը:
Ճամբարներուն տասներեք տարի շարունակ անվճար կը կազմակերպուէին 1000-1500 դպրոցականներու հանգիստն ու ռազմահայրենասիրական դաստիարակութեան աշխատանքները: Հրանտ Տինքը առանձնակի ուրախութիւն եւ մեծ գոհունակութիւն ապրեր է, իբրեւ Սեպուհ Սրբազանի համերկրացի ու բարեկամ, երբ այցելեր է Վանաձոր, այցելելով  «Ծիծեռնակ» ճամբար եւ  գրկախառնուեր ու արտայայտուեր է.- «Դուն ալ ինձի նման խենթ ես...»:
Տարիներ ի վեր թեմի մէջ իրականացուած է մարդասիրական, հասարակական, աղքատախնամ, սնունդի ու հագուստի բաշխման «Ձեռք մեկնիր»  ծրագիրը, որմով օգներ են 1000-աւոր ընտանիքներու, եւ բնակարաններու յատկացման «Ձեռք մեկնիր եղբօրդ» ծրագիրը, որմով բնակարաններ բաշխուեր են երկու տասնեակէն աւելի ընտանիքներու:
Որպէս թեմակալ առաջնորդ՝ Սեպուհ սրբազանը հաստատակամ ու իր ժողովուրդի պայծառ տեսլականով առլեցուն, աննահանջ գաղափարի տէր անհատականութիւն էր: Ան յանուն Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ եւ հայոց պետականութեան հզօրացման` անմնացորդ սիրով կը շարունակէ իր ծառայութիւնը Գուգարաց թեմին մէջ` հաւատարիմ իր ուխտին եւ ի սէր ժողովուրդի ու հայրենիքի:
2018 թուականին Հրանտ Դինքի անուան «Կռունկ» եւ «Ծիծեռնակ» ճամբարները սկսան գործել նաեւ ներառական սկզբունքով, իրենց յարկի տակ ընդունելով ֆիզիքական սահամանափակ միջոցներով եւ այլ խնդիրներ ունեցող կամ առանձնայատուկ պայմաններու կարիք ունեցող պատանիներու եւ երեխաներու:
Արքութեան պատիւ
17 Մայիս 2012-ին Գարեգին Բ Հայրապետի սրբատառ կոնդակով շնորհուեր է Արքութեան պատիւ Սեպուհ Սրբազանի քահանայագործութեան 25-ամեակի եւ առաջնորդութեան 15-ամեակի առթիւ։
Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքի ընտրութիւններու թեկնածու  (2010)
2010 թուականին Տէր Սեպուհ արքեպիսկոպոս Չուլճեանը  Պոլսոյ Հայոց  աթոռակից- պատրիարքական ընտրութիւններուն Հայաստանի Հանրապետութիւնէն միակ թեկանածուն է։ Ան, ծնած ըլլալով Թուրքիայի Մալաթիա քաղաքը, կը հանդիսանայ Թուրքիոյ Հայոց Պատրիարքութեան չորս թեկնածուներէն մէկը:
Սեպուհ արքեպիսկոպոս Չուլճեան պոլսահայութեանը կը խոստանար. Կոստանդնուպոլսոյ Հայկական պատրիարքարանը դարձնել հոգեւոր եւ մշակութային կամուրջ Երեւանի, Անկարայի եւ հայկական սփիւռքի միջեւ՝ յատկապես կարեւորելով հայերու եւ թուրքերու միջեւ երկխօսութիւնը։ Փրկել արեւմտահայերէնը եւ այն զօրացնել Ստամբուլի հայկական դպրոցներում, պատրաստել հայերէնի ուսուցիչներ եւ հոգեւորականներ:
2010 թուականի Փետրուար 10-17 Սեպուհ Սրբազանը, Պոլսոյ Պատրիարքական Աթոռի փոխանորդ Շահան արքեպիսկոպոս Սվաճեանի հրաւէրով ՝ իբրեւ պատրիարքութեան թեկնածու, Ստամբուլ ի տարբեր եկեղեցիներուն  եւ բազմամարդ դահլիճներուն համայնքի հետ հետաքրքիր հանդիպումներ ունեցեր է։ Սրբազանը, շարունակելով Հրանդ Տինքի ուղին, կը պնդէր, որ Հայոց Պատրիարքարանը պէտք է մեծ քաղաքականութիւնէն զերծ մնայ եւ սահմանափակուի հոգեւոր-եկեղեցական, մշակութային ու բարեսիրական գործունէութեան շրջագիծին մէջ։ Ստամբուլի հայկական համայնքին մէջ լուրջ ոգեւորութիւն առաջացացուր էր, հայաստանցի թեկնածուի ի յայտ գալը, որ այդ օրերուն դարձաւ ընտրութիւններու հաւանական նախասիրուածը ։ Համայնքային եւ թրքական օրաթերթերը եւս իրենց էջերուն արձագանգեցին եւ անդրադարձան Սրբազանի հանդիպումներուն, կենսագրութեանն ու վաստակին: Սակայն 2010 թուականի Յունիսի 29-ին թրքական կառավարութիւնը արգիլեց պատրիարքական ընտրութիւնները:
Պոլսոյ աթոռի ամենատարեց հոգեւորական Շահան արքեպիսկոպոս Սվաճեանը, որ Մեսրոպ Պատրիարքի կողմէ նշանակուած էր փոխանորդ, անհասկանալի պատճառով շուտափոյթ հրաժարական տուաւ, եւ քանի մը ժամ անց պատրիարքութեան Կրօնական ժողովը  նոյն թուականի Յուլիս 1-ին՝ ուշ գիշերին հապշտապ պատրիարքական փոխանորդ ընտրեց Արամ արքեպիսկոպոս Աթեշեանին։
15 Յուլիս 2010-ին Թուրքիայի հայ համայնքին ուղղուած նամակին արքեպիսկոպոս Սեպուհ Չուլճեանը նշեր է, որ թրքական կառավարութեան միջամտութիւնը կը հակասէր ազգային փոքրամասնութիւններու վերաբերեալ իր իսկ ընդունուած նոր սահմանադրական քաղաքականութեանը։ Մինչդեռ, Հայոց պատրիարքի ընտրութիւնը հայ-թրքական յարաբերութիւններու շրջագիծին մէջ, թէ´ թրքական եւ թէ´ հայկական կողմին համար առանց երրորդ պետութիւններու միջնորդութեան եւ երկու պետութիւններու միջեւ բարի կամքի արտահայտութեան լաւագոյն միջոցն էր կողմերու համար:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւորականներ
Մատակասքար
Մատակասքար․ (Madagasikara), պաշտօնապէս՝ Մատակասքարի Հանրապետութիւն ( Repoblikan'i Madagasikara, République de Madagascar), նախապէս կը կոչուէր Մալակասի Հանրապետութիւն (Repoblika Malagasy,  République malgache)։  Ափրիկէի պետութիւն Հնդկական Ովկիանոսին մէջ։  Բնակչութեան թիւն է՝ 26 923 353  ըստ պետական գնահատումին։ Կը գտնուի Ափրիկէի հարաւ-արեւելքը, Մոզամպիքի գօտեզերքին դիմացը, համանուն՝ Մատակասքար, կղզիին վրայ ստեղծելով Մոզամպիքի  ջրանցքը (երկայնք՝ 980 մղոն)։  Մայրաքաղաքն է Աթանանարիվօ։  Նախկին ֆրանսական գաղթօճախ, կ՛ անկախանայ 1960, 26 Յունիսին։  Տարածքներուն 10% բնապահպանման շրջաններ են եւ արձանագրուած են Եունեսքոյի Անշօշափելի Ժառանգութեան Ցանկին մէջ։
Աշխարհագրութիւն
Մատակասքարի պետութիւնը կը կազմեն Մատակասքար կղզին (Մեծ կղզին) եւ շրջակայ փոքրիկ կղզիները (որոնց միջեւ, հրաբխային Նոզի Պէ կղզին`հիւսիս-արեւմտեան մաս)։  Մեծ կղզին, հսկայ ապառաժի մը երեւոյթն ունի եւ կեդրոնական մասի բարձրութիւնը կը հասնի 2․000 մ․։  Աշխարհի հինգերորդ ամենամեծ կղզին է։  Կղզին կը բաժնուի աշխարհագրական հինգ մասերու․ արեւելան ափեր, Ցարաթանանա լեռնազանգուած Tsaratanana Massif, կեդրոնական լեռնազանգուած ու լեռնադաշտեր, արեւմտեան ափեր եւ հարաւ-արեւմտեան շրջան։  Մոզամպիք ջրանցքը զայն կը բաժնէ Ափրիկէէն։  Շրջապատուած է՝
Կղզիին արեւելեան հողատարածքներուն՝ սուրճ, շաքարեղէգ եւ համեմներու տեսակներ կը մշակուին։  Նաեւ այս շրջանին բնապահպանման գօտեզերքը կը պատսպարէ մանգլենի mangrove ծառի անտառները։
Հարաւ-արեւմտեան տարածքը, մասնաւորաբար Ս․ Վիգէնտօ հրուանդանէն մինչեւ Ս․ Մարիա հրուանդանը երկարող գօտեզերքը անբերի է՝ անապատ եւ փշանման ծառերով անտառներ։
Հիւսիսային շրջանը (Մարոմոքոթրօ լեռան շրջան) բարձրադիր է։  Անոր բարձր դիրքը, ինչպէս նաեւ  կլիման, կը նպաստեն բուսեղէնի բազմաթիւ տեսակներու աճման․ կը սկսի մշտականանչ ծառերով անտառներէն եւ կը հասնի մինչեւ դիւրաթափ ծառերով անտառները եւ բաբենիի Baobab արօտադաշտերը։
Բազմաթիւ գետեր կը ճեղքեն արեւելեան եւ արեւմտեան շրջանները, ինչպէս օրինակ՝ Մանանարա, Մանկորօ, Մանիկորի, Մահավավի, Պեցիպոքա, Ցիրիպիհինա, Օնիլահի, Մանիա եւ Մանկոքի (ամէնէն երկար գետը)։
Կղզին ունի բազմաթիւ լիճեր՝ բնական թէ արուեստական։  Ամենամեծ լիճն է Ալաոթրա։
Կլիմա
Կլիման ըստ աշխարհագրական ազդակներուն եւ օդերեւութաբանական բներեւոյթներուն կը զանազանուի հետեւեալ տեսակներով․-
Սակայն Մատակասքարը ընդհանրապէս երկու եղանակներ ունի․ չոր՝ Մայիսէն մինչեւ Հոկտեմբեր եւ տաք՝ Հոկտեմբերէն մինչեւ Մայիս։
Կիկլոնները cyclone Մատակասքարէն յաճախ կ՛անցնին մեծ աւերներ գործելով։  Յունուար 2009-ին, կղզիին արեւմտեան մասը մեծ վնասներ կը կրէ «Ֆանելէ» անունով կիկլոնէն․ 2 800 հոգի անտուն կը մնան։  Իսկ նոյն տարին արեւադարձային «Էրիք» եւ նամանաւանդ «Ճէյտ» մրրիկները (երկրին արեւելեան կողմը) իրենց ետին 36 000 հոգի անտուն կը ձգեն։
Բուսական եւ կենդանական աշխարհ
Կենսաբազմազանութեամբ, Մատակասքարը աշխարհի ամենահարուստ երկիրներէն է։  Կղզիին վրայ կը հանդիպինք 12 000 բոյսերու, որոնցմէ 70% – 80% տեղայատուկ են։  Սակայն այս հարստութիւնը անտառազրկումի (անտառները կտրել), հրդեհներու եւ հողի փաղաղութեան պատճառներով կը վտանգուի։
Կղզիին կենդանացուցակը հարուստ եւ հազուագիւտ է։  Կենդանիներուն մեծ մասը կապուած են (ազգական են) հնդկական թերակղզիին տեսակներուն հետ քան՝ Ափրիկէի։  Շատ կենդանիներ տեղայատուկ են եւ անհետանալու վտանգի տակ են, ինչպէս օրինակ՝ աղուէսակապիկը lemur, երկայնաթաթ աղուէսակապիկը Prosimian, կարմիր գետախոզը Potamochoerus porcus, իսկ Էփիորնիս Epiornis հսկայ թռչունը դարեր առաջ անհետացած է։
Բնապահպանում
Մատակասքար երկար տարիներ մեկուսացած ըլլալուն պատճառով,  բազմաթիւ բոյսերու եւ կենդանիներու պատսպարան դարձած է։ Շարք մը բնապահպաններ Մատակասքարը կ՛ անուանեն նաեւ՝ «ութներորդ ցամաքամասը»։
Սակայն, Մատակասքարի կենսաբազմազանութիւնը վտանգուած է մարդուն գործունէութենէն։  1970-ական թուականներէն իսկ, կղզիին բուսականութեան մէկ երրորդը ոչնչացած է եւ միայն 18% անեղծ մնացած է։
Կղզիին արեւելեան մասին կը գտնուին արեւադարձային անտառները։  Տարածուած փայտահատութիւնը աղէտներ գործած է․ անտառազրկում եւ ժայռոտ տարածքներու ստեղծում, որոնք փաղաղութեան տրամադրուած են։
2003-ին, կառավարութիւնը կը սկսի գործադրել «Տերպընի Տեսութիւն» Durban Vision ծրագիրը․ եռապատկել Մատակասքարի ազգային պուրակներու ցանկը։
«Տերպընի Տեսութիւնը» ․ 2003-Հարաւային Ափրիկէ Տերպըն քաղաքին մէջ տեղի կ՛ ունենայ «Աշխարհի Պուրակներու Համաժողով»ը World Parks Congress, ուր Մատակասքարի նախագահը՝ Մարք Րավալոմանանա Marc Ravalomanana հանդէս կու գայ յայատարարութեամբ մը թէ իր երկրին մէջ 17․000 քռ․քմ․ գրաւող պահպանուած տարածքները պիտի եռապատկուին ու հասնին 60․000քռ․քմ․ 3%-էն 10%։  Այս ուղղութեամբ, համաշխարհային ուշադրութիւնը գրաւելու համար, «Վայրի Կեանքի Պահպանման Ընկերութիւն»ը Wildlife Conservation Society (WCS) Յունիս 2008-ին Նիու Եորքի Պրոնքս Կենդաբանական Պարտէզին մէջ Bronx Zoo, ցուցահանդէս կ՛իրագործէ «Մատակասքար» խորագրով։
Ժողովրդագրութիւն
Կղզիին արեւմտեան կողմը կան ձկնորսներու գիւղեր, որոնք կառուցուած են բաբենիներուն եւ արմաւէնիներուն տակ։ Հիւսիսային բարձրադիր շրջաններուն կ՛ապրին Ցիմիհեթիները, որոնք երկրագործութեամբ եւ անասնապահութեամբ կը զբաղին։  Մալակասի ցեղախումբը կը կազմէ կղզիին բնակչութեան 90% եւ պաշտօնապէս բաժնուած է 18 ենթացեղախումբերու։  Ստորեւ ցուցակը․-
Լեզու
Մատակասքարի լեզուն՝ Մալակասի, Մալայափոլինեզեան ծագում ունի եւ տարածուած է ամբողջ երկրին մէջ։   Ուսեալները ֆրանսերէն կը խօսին։  2003-ին դպրոցներուն մէջ կը սկսի անգլերէն լեզուի դասաւանդումը։
1958-ին առաջին սահմադրութեան մէջ, մալակասի եւ ֆրանսերէն լեզուները անուանուած են իբրեւ «Մալակասի Հանրապետութեան պաշտօնական լեզուներ»։   Իսկ 1992-ի սահմանադրութեան մէջ, պաշտօնական լեզուի մասին որեւէ արձանագրութիւն չկայ։
2007-ի սահմանադրութեան մէջ իբրեւ պաշտօնական լեզու արձանագրուած է Մալակասին։  Իսկ, իբրեւ պաշտօնական օտար լեզուներ արձանագրուած են ֆրանսերէնն ու անգլերէնը։
Կրօն
Ըստ Ա․Մ․Ն․ Ափրիկեան հարցերու Բիւրոյին տեղեկագրութեան(2011), Մատակասքարի բնակչութեան 41%  քրիստոնիայ է եւ 52% կը յարի ուրիշ կրօներու։  Իսկ ըստ «Փիու Հետազօտական Կեդրոն»ին Pew Research Center ՝ բնակչութեան 85% քրիստոնիայ է եւ մնացեալը կը դաւանի ուրիշ հաւատքներ։
Քաղաքներ
Վերջին տասնամեակներուն կը նկատուի բնակչութեան լուրջ թիւի մը քաղաքայնացնումը։  Գլխաւոր քաղաքներն են, մայրաքաղաք Աթանանարիվօ եւ Ֆիանարանցոա։ Առեւտուրի կեդրոն են նաեւ՝
Առաջին բնակիչները
Մատակասքարի կղզին, Ափրիկէէն կ՛ անջատուի մօտաւորապէս 80 միլիոն տարի առաջ։  Ըստ եղած պեղումներուն, հնագէտները կը հաշուեն թէ մարդու ներկայութիւնը կղզիին վրայ կը սկսի 200 թուականէն,  իսկ հարաւ-արեւելեան Ասիայէն՝ հաւանաբար Պորնէօ կամ Սուլաուեզի կղզիներէն, նաւաստիներ կուրի canoe միջոցով կղզին հասած են։  Կ՛ ենթադրուի թէ նոյն թուականներուն (200 – 500) Պանտու ցեղեր, Ափրիկէէն Մատակասքար կը հասնին ճեղքելով Մոզամպիքի Ջրանցքը։ Կը հետեւին՝ Մերինա, Պեցիմիսարաք եւ ուրիշ ցեղեր։
Մատակասքարի գրաւոր պատմութիւնը կը սկսի Է․ դարուն, երբ արաբները երկրին տարածքին բնակութիւն կը հաստատեն։
Միջնադար
Միջնադարի ժամանակաշրջանին, զանազան ցեղեր (օրինակ՝ Սաքալավա), առեւտուրի միջոցով իրենց տէրութիւնը կը տարածեն Հնդկաց Ովկիանոսէն մինչեւ Արեւելեան Ափրիկէ, Միջին Արեւելք եւ Հնդկաստան։
Առաջին շփում եւրոպացիներու հետ
1500-ական թուականներուն, փորթուկալացի նաւաստի Տիոկօ Տիազ Diogo Dias, առաջին եւրոպացին է որ ոտք կը կոխէ Մատակասքար (երբ իր նաւը կ՛ անջատուի Հնդկաստան ուղուող մնացեալ նաւախումբէն)։  Փորթուկալացիները կղզին կ՛անուանեն Սուրբ Լորենսօ (կը հնչուի Սաու Լորենսօ) Sāo Lourenço եւ կը շարունակեն առեւտուրը կղզիին բնակիչներուն հետ։
1665-ին, նոր հիմնուած Արեւելեան Հնդկաստանի Ֆրանսական Ընկերութեան տնօրէնը՝ Ֆրանսուա Քարոն, Մատակասքար կը հասնի։  Դրացի կղզիներուն մէջ նաւահանգիստներ կը կառուցէ (այսօրուան Լա Ռէունիոն եւ Մաւրիքիոս)։   17-րդ դարավերջին կղզիին արեւելեան ափերուն ֆրանսացիներուն կողմէ կը ստեղծուին առեւտրական բնոյթով գաղթօճախներ։
1774 – 1824 երկարող ժամանակաշրջանին, կղզին ծովահէններու կեդրոնը կը դառնայ։
1817-ին Մերինա ցեղախումբին առաջնորդին եւ Մաւրիքիոս անգլիացի կառավարիչին միջեւ ստորագրուած համաձայնագրով մը, ստրկութիւնը կը ջնջուի։  Այս համաձայնագրին հետեւանքն է կղզին ճանչնայ տնտեսական զարգացում եւ ունենայ Անգլիոյ տնտեսական եւ ռազմական հովանաւորութիւնը։
Ֆրանսական գաղութատէրութիւն
1883-ին ֆրանսացիները Մատակասքար կը ներխուժեն։  Անոնց բուռն դիմադրութիւն ցոյց կու տայ ռամիկ դասակարքը՝ Հովա։  Կռիւները երբ կ՛աւարտին, Մատակասքարը ֆրանսացիներուն կը ձգէ Անցիրանանա շրջանը եւ կը վճարէ 560․000 ֆրանք։  1890-ին, անգլիացիները կ՛ընդունին որ Մատակասքարը Ֆրանսական խնամակալութեան տակ գտնուի։
1895-ին, կը ծագի երկրորդ պատերազմը Մատակասքարի եւ Ֆրանսայի միջեւ։  Մեծ թիւով ֆրանսացի զինուորներ կը մեռնին հիւանդութիւններու պատճառով։
1896-ին, Ֆրանսայի Խորհրդարանը կ՛ ընդունի Մատակասքարի կցումը։  103 տարուան Մերինա ցեղախումբի թագաւորութիւնը վերջ կը գտնէ եւ թագաւորական ընտանիքը Ալճերիա կ՛ աքսորուի։
1904-ին, ռուս-ճափոնական պատերազմի նախօրեակին, ռուսական նաւատորմիղը կայգ կը հաստատէ Անցիրանարա, որպէսզի մատակարարուի ածուխով եւ ուրիշ պաշարներով։  Չմեկնած, ռուս նաւաստիները կղզիին ափերուն կ՛արձակեն կենդանիները որ իրենց հետը ունէին՝ կապիկներ, կարմիր պոչով պոա եւ մէկ կոկորդիլոս։
Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմին, Մատակասքարի զինեալ ուժերը կը կռուին Ֆրանսայի, Մարոքի եւ Սուրիոյ մէջ։ 1942-ին, կղզին Անգլիացիները կը գրաւեն, որպէսզի չիյնայ Նացիներուն ձեռքը եւ ապա կը յանձնեն Ազատ Ֆրանսացիներու կառավարութեան, Շարլ Տը Կոլի գլխաւորութեամբ։
1947-ին ծագած եւ ամիսներ տեւած ապստամբութիւնը, արիւնի մէջ կը խեղթուի։  90 000 Մալակասիներ կը սպաննուին։  Ֆրանսացիները կը ստիպուին օրէնսդրել բարենորոգումներու ծրագիրներ։  14 Հոկտեմբեր 1959-ին, Մատակասքարը կը հռչակուի ինքնիշխան Մալակասի Հանրապետութիւն, Ֆրանսական Համայնքնին մէջ commune de France։  Եւ վերջապէս 26 Յունիս 1960-ին Մատակասքարը կ՛ անկախանայ (1959-ին կը քուէարկուի Սահմանադրութիւնը)։
Ժամանակակից եւ նորագոյն պատմութիւն
Մատակասքար իր անկախութենէն ետք, կ՛ ապրի տակնապալի տարիներ՝ իրարայաջորդ յեղաշրջումներ, հանրաքուէներ, եւայն։ 1998-ին, հանրաքուէով կ՛ որոշուի Սահմանադրական փոփոխութիւններ կատարուին եւ պետութիւնը կը դառնայ Դաշնակցային Հանրապետութիւն։
2001-ին տեղի կ՛ ունենան Ծերակոյտի առաջին ընտրութիւնները եւ պետութեան նախագահի ընտրութիւնը։  Սակայն նախագահի ընտրութիւններուն կը յաջորդեն ներքին ընդհարումներ։ 2006-ին կը կատարուին նախագահի նոր ընտրութիւններ, կը յաջորդեն ընդհարումներ, որոնք կը շարունակուին եւ 2009-ին ծաւալ առած փախումներուն ւնթացքին իրենց կեանքը կը կորսնցնեն 139 հոգի։  2013-էն ետք, երկիրը կը բոլորէ համեմատաբար խաղաղ շրջան մը։
Տնտեսութիւն
Մատակասքարը գիւղատնտեսական երկիր է։  Տնտեսութիւնը յենուած է նաեւ ձկնորսութեան եւ փայտահարութեան վրայ։  Արտածման գլխաւոր ապրանքներն են՝ սուրճ, վանիլի համեմուկ vanilla, շաքարեղէգ, մեխակի գամիկ, քաքաու, բրինձ, մանիհոտ, լուբիա, պանան, պիստակ,  արաբական պիստաք, կորեկ, շաքարաբեր սորեակ, արմաւ  եւ անասնաբուծութեան հետ կապուած արտադրութիւններ։
Եկրին արօտադաշտերուն կը բուծանին որոճացող կենդանիներ, խոզեր։  Անտառներէն կ՛արտադրուին զանազան փայտի տեսակներ եբենոսէ, մաոնի, ինչպէս նաեւ՝ աղաղ, եթերային իւղ, բնական ձգախէժ, եւայլն։
Կղզին նաեւ հարուստ է հանքերով։  Կ՛արտադրէ քրոմ, փայլար, ուրուաքար (գրաքար), ուրանիոն, պերիլիոմ, կպրածուխ, պաղլեղածին aluminium, իլմենաքար, ոսկի եւ մանգան։
1980-ին, Մատակասքար կ՛ անցընէ տնտեսական ծանր վիճակ եւ տասնամեակի վերջաւորութեան կը սկսիսեփականաշնորհման եւ իրերու արտածման ծրագիր մը (1988-1993)։  Հակառակ եղած փոփոխութիւններուն, որոնք բարելաւած են եկրին տնտեսական վիճակը, մինչեւ 21-րդ դարասկիզբին, բնակչութեան 70% կ՛ապրի աղքատութեան մէջ եւ քաղաքականութեան մէջ կաշակեռութիւնը բաւական տարածուած է։ Երկրին դրմանիշը «արիարի»ն է ariary։ Համախառն ներքին արդիւնքն է (ՀՆԱ)՝ 7,5% (2008)։
Վարչական բաժանում
2004-ին Մատակասքար կը բաժնուի 6 ինքնիշխան նահանգներու, 22 ենթաբաժանումներով՝ ֆարիթրա faritra։  Իսկ 2007-ի հանրաքուէն կ՛որոշէ շրջաններու ջնջումը եւ կը հաստատէ 6 ինքնիշխան նահանգներու դրութիւնը։
Վեց նահանգներն են (օգտուիլ քովի նկարէն)
Վարչակարգ
Պետութեան ղեկավարը Հանրապետութեան Նախագահն է։  Ան կը նշանակէ պետութեան վարչապետը։  Օրէնսդիր իշխանութիւնը Խորհրդարանը կը գործադրէ։  Քուէրկութեան իրաւունք ունին 18 տարեկանը բոլորած անձերը։
Փոխադրակամիջոցներ
Մատակասքարը ունի բազմաթիւ նաւահանգիստներ։  Գլխաւորներն են՝ Մահաճանկա, Թոամասինա եւ Անցիրանանա։ Ճամբաներուն ցանցը գոհացուցիչ է, ինչպէս նաեւ երկաթուղիներուն ցանցը։
Օդային ճամբորդութիւնները կը կատարուին օդային պետական ընկերութեան կողմէն՝  «Air Madagascar»։  2008-ին, երկրին մէջ կը գործեն 90 օդակայնններ։ Միջազգային թռիչքները կը կատարուին Անթանանարիվոյի օդակայանէն «Ivato International Airport» (IATA: TNR, ICAO: FMMI)։
Գրականութիւն
Մատակասքարի մէջ զարգացած են բանաւոր եւ գրաւոր գրականութեան հետեւալ բնագաւառները․ բանաստեղծութիւն՝ հայնթենի Hainteny, հանրային ճառախօսութիւն՝ քապարի kabary եւ առակներ՝ օհապոլանա ohabolana։ Դիւցազնավէպ մը՝ Իպոնիա ibonia կը բացայայտէ այս սովորութիւնները։ Մատակասքարի մէջ ապրող իւրաքանչիւր ժողովուրդ կը պահէ իր կենցաղը՝ սովորութիւններ, հաւատք եւ ծեսեր։ Սակայն, կղզիին մէջ տարածուած է զօրաւոր հոսանք մը, որ կը փորձէ միաւորել եւ ստեղծել Մալակասի ինքնուրոյն մշակոյթը։