cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ղուրնիա
Պատմութիւն
Առաջին անգամ բնակուած է Վաղ Մինոասեան Գ․ ժամանակաշրջանին՝ Ք․Ա․2300-ին։ Բնակիչներուն գլխաւոր զբաղումները եղած են ձկնորսութիւնը, հողագործութիւնը, անասնապահութիւնն եւ կաւագործութիւնը։
Մեսրոպ Մաշտոցի Յուշարձան (Երեւան)
Մեսրոպ Մաշտոցի յուշարձան, կը գտնուի Երեւանի կեդրոնը՝ Մեսրոպ Մաշտոցի պողոտայի վերջնամասին՝ Մատենադարանի հարակին հրապարակը, տեղադրուած է 1962-ին։ Յիշուած է Երեւանի Կեդրոն վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։
Տուեալներ
Յուշարձանը կառուցուած է բազալտով, բարձրութիւնը 5,6 մեթր է։
Պատմութիւն
Հայոց գիրերը ստեղծող Մեսրոպ Մաշտոցի արձանի հանդիսաւոր բացումը տեղի ունեցած է 26 Մայիս 1962-ին Մաշտոցի ծննդեան 1600-ամեակի տոնակատարութիւններու օրերուն։ Մատենադարանին հարող հրապարակին մէջ կայացած հանդիսաւոր արարողութիւնը ներածական խօսքով բացած է Երեւանի քաղխորհրդի գործկոմի նախագահ Սուրէն Վարդանեանը։ Այնուհետեւ խօսք ըսած են գրող Ստեփան Զորեանը, ԽՍՀՄ գերագոյն խորհրդի պատգամաւոր, լիբանանահայ բանաստեղծ, մանկավարժ Վահէ Վահեանը,Մատենադարանի տնօրէն Լեւոն Խաչիկեանը, Միքայէլ Նալպանդեանի անուան դպրոցի աշակերտուհի, հետագային՝ բանաստեղծուհի, թարգմանիչ, ՀԳՄ անդամ Անահիտ Պարսամեանը, բանուորներ, ուսուցիչներ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ Ստորոգութիւն:Երեւան
Վարդերես Գարակէօզեան
Վարդերես Գարակէօզեան, մաս կը կազմէ Պոլսահայ արդի բանաստեղծներու խմբակին որ բեղուն շրջան մը կ՛արձանագրէ գրականութեան պատմութեան մէջ։
Կենսագրութիւն
Վարդերես Գարակէօզեան ծնած է Պոլիս, 18 Օգոստոս 1939-ին, սեբաստացի ընտանիքի մէջ: Պօղոսեան-Վառվարեան վարժարան յաճախելէ յետոյ, իր գիտելիքները հիմնաւորած է Կեդրոնական վարժարանէն ներս, ուր ունեցած է հանրածանօթ դաստիարակներ – Վարդան Կոմիկեանՙ հայերէնի, Հրանդ Անդրէասեանՙ գրաբառի եւ Հայր Ներսէս Սեթեանՙ մատենագրութեան: 1958-ին աւարտած է կեդրոնական լիսէն:
Վարդերես Գարակէօզեան Պոլիսէն ետք հաստատուած է Հայաստան, ուր երկար ժամանակ տարած է մշակութային գործունէութիւն, հիմնած «Էրեբունի» հրատարակչատունը, ու հրատարակեց թանկարժէք հատորներ, ապա անցած է Ամերիկա ու բնակութիւն հաստատած Լոս Անճելըսի մէջ, ուր իր մահկանացուն կը կնքէ 31 Դեկտոմբեր 2012-ին ։
Գարակէօզեանի «Թօ» ամսագիրը եւ «Թօ» հրատարակչութիւնը
Այդ տարիներուն, 1959-ին, Մկրտիչ Մարկոսեանի հետ կը հիմնէր, կը խմբագրէր եւ կը հրատարակէր «Թօ» ամսագիրը, որ այդ շրջանի պոլսահայ նոր գրականութեան ամբիոնը պիտի ըլլարՙ առիթ ընծայելով նոր գրողներուն որ փարին նոր կազմաւորուող գրական շարժումին, յանդուգն տեսակէտներ պարզելով ու մանաւանդ գրական դասական կապանքներէն ձերբազատՙ նոր ոճ ու գրական նոր լեզու գործածելով, նոր գաղափարներ, նոր միտքեր, նոր ըսելիքներ արտայայտելու: Նոր խօսք ըսելու պատեհութիւն մը: Յանդուգն ու դժուարին առաքելութիւն մը արդարեւ, որ հազիւ տարի մը դիմացաւ, սակայն թողուց իր կնիքը: Բանաստեղծ Զարեհ Խրախունիի համար առիթը ներկայացած էր բացատրելու եւ մեկնաբանելու իր ստեղծած «Առարկայական խորհրդանշապաշտութիւն» շարժումը:
Գարակէօզեանի «Թօ» հրատարակչութիւնը անվեհեր կերպով լոյս կ՛ընծայէր աւելի քան 50 մանկապատանեկան գրքոյկներ, առիթ ընծայելով նորահաս սերունդին հայերէն կարդալու, հայ լեզուին հետ մտերմանալու կարելի եղածին չափ, ճոխացնելով հայ մշակոյթի ու գրականութեան գանձարանըՙ երբ Գարակէօզեան տակաւին 23 տարիքը չէր բոլորած: Հայակերտումը երկարաձգելու կարեւոր աշխատանք մը արդարեւ:
Գարակէօզեանի ուսումը Հայաստանի մէջ
Անկիւնադարձ մը եղաւ Գարակէօզեանի կեանքին մէջ, երբ 1963-ին մեկնեցաւ Երեւան ուսանելու եւ 1967-ին աւարտեց Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական բաժինըՙ աշակերտելով Մկր Մկրեանի, Էդուարդ Ջրբաշեանի, Հրանդ Թամրազեանի եւ ուրիշներուՙ աւելի խորացնելով իր գրական գիտելիքները, զօրացնելով իր ստեղծագործական կիրքը, մինչ իր երրորդ հատորըՙ «Շատ լաւ», լոյս կը տեսնէր Փարիզի մէջ 1965ին:
Գարակէօզեանի «Էրեբունի» հրատարակչութիւն-մատենաշարը
Ապա 1967-ին ստեղծելով «Էրեբունի» հրատարակչութիւն-մատենաշարը, լոյս ընծայեց սփիւռքահայ ժամանակակից բանաստեղծներու հատընտիրներ – Արսէն Ճանեանէն, Բիւզանդ Թօփալեանէն, Զահրատէն, Զարեհ Խրախունիէն, Մուշեղ Իշխանէն եւ այլ բանաստեղծներէ, իւրաքանչիւր գրքոյկը 1500 տողովՙ ընտրուած հեղինակներուն կողմէ:
Նաեւ իր նախաձեռնութեամբ Գարակէօզեան յարաժամ եւ մեծ եռանդով ու նուիրումով փարեցաւ հայ արուեստը տարածելուՙ ըլլալով հրատարակիչը նախանձելի որակով հատորներու: Այսպէս.
Գարակէօզեան արուեստի սիրահար մը ըլլալով՝ «Էրեբունի» հրատարակչութենէն, ծրագրած եւ հրատարակած է փոքրատիպ գունաւոր «Մանրանկարիչներ» շարքը (Թորոս Տարօնացի – 1984, Ծերուն -1984, Սարգիս Պիծակ – 1986, Գրիգոր – 1986, Թորոս Ռոսլին – 1986, Աւագ եւ ուրիշներ): Լոյս ընծայած է նաեւ «Վրձնի հայ վարպետներ» շարքը` Վարդգէս Սուրէնեան, Բաշինջաղեան, Յովհաննէս Այվազովսկի, Մարտիրոս Սարեան, Յակոբ Յակոբեան, Մինաս Աւետիսեան եւ ուրիշներ):
Հրատարակած է գեղարուեստական գրքոյկներ նուիրուած հանրածանօթ գեղանկարիչներ Ռուտոլֆ Խաչատրեանի (1985), Գրիգոր Խանճեանի (1998) եւայլն:
Իր «էրեբունի» Հրատարակչատունը, որ Երեւան-Պէյրութ-Փարիզ շրջագիծի իր 10-ամեայ գործունէութենէն վերջը, 1981-ին շարունակուեցաւ երեւան-Հելսիքին-Լոս Անճելըս՝ նոր ծիրին մէջ։ Սոյն հրատարակչութիւնը 1981-ին հրատարակած է պատկերազարդ ու գունատիպ երկու մանկական գրքոյկնե։
Գարակէօզեանի ուսումը Փարիզի մէջ
(1967-1971) Գարակէօզեան 1967ին մեկնեցաւ Փարիզՙ հետեւելու Սորպոնի գրականութեան եւ գրականագիտութեան բաժինի դասընթացքներունՙ ուսումնասիրելու Անատոլուի հայ աշուղներու, քրտական բանահիւսութեան եւ ընդհանրապէս ժողովրդական մշակոյթներու հանգիտութիւններն ու մասնայատկութիւնները: Այս յաւելեալ գիտութիւնը անտարակոյս կարեւոր դեր ունեցաւ իր բանաստեղծութեան իւրայատուկ արգասիքին մէջ:
Գարակէօզեան կարեւոր ներդրում ունի նաեւ մանկապատանեկան հայ գրականութեան մէջ: Վաղ ժամանակէն ինքնագիր գործեր հրատարակած է, ինչպէս «Շնիկիս հետ» Իսթանպուլ 1961ին, ապա Փարիզ, 1970ին: «Կենդանիներս խաղերով» Իսթանպուլ 1962ին, իսկ երկրորդ տպագրութիւնըՙ Փարիզ 1970ին, «Վարդերես Գարակէօզեանի հանելուկները» 1981ին եւայլն, իսկ Զարեհ Խրախունիի հետ արեւմտահայերէնի վերածած է Յովհաննէս Թումանեանի պատմուածքներըՙ յատկապէս մանկական աշխարհին համար, եւ զայն հրատարակած է:
Իր առաջին բանաստեղծութիւնը Պոլսոյ «Մարմարա» օրաթերթին մէջ
Իր առաջին բանաստեղծութիւններէ լոյս տեսած են Պոլսոյ «Մարմարա» օրաթերթին մէջ։ Ահաւասիկ նմոյշ մը տակաւին 21 տարեկանը չաւարտած Գարակէօզեանի այդ երախայրիքէն.
ԵՐԳ ՄԱՐԴԿՈՒԹԵԱՆ
Անգոյն ես ծովի նման Գոյն ես փոխեր դարերով Արքաներու թագերու շուկաներէն յամրընթաց Անցեր ես գառի նման Անգոյն ես հզօր խրոխտ Մեծ վանքի քարի նման Աղէկ ու գէշ նորն ալ կ՛անցնի կը մնաս ծովի նման:
Հրատարակած է բանաստեղծութեանց հետեւեալ գիրգերը
Իմ Մասիս (Պոլսոյ,1960), Զոյգ Աչքերէս (Պոլիս, 1962, Երեւան 1967), Շատ լաւ (Փարիզ, 1965), մատենաշար ժամանակակից սփիւռքահայ բանաստեղծութեան (Պէյրութ, 1971)
Գարակէօզեան 1981ին լոյս ընծայեց «Կեանքին զուգահեռ» բանաստեղծութեան հատորը Լոս Անճելըսի «Ապրիլ» գրատան հովանաւորութեամբ եւ Էրեբունի հրատարակչութեամբՙ 144 էջերու վրայ տարածուող, 6 բաժիններով: Այս քերթուածները երկնուած են Փարիզ, Մարսէյ, Հելսինքի եւ Պէյրութ. 1974-1980 շրջանին: Ձեւաւորում եւ գծանկարներՙ Վիգէն Թադեւոսեանի: Գարակէօզեանի ուրիշ հատորներն ալ Թադեւոսեանի կողմէ ձեւաւորուած են: Այստեղ եւս Գարակէօզեանի խոհերն ու մտորումները հիմնուած են կեանքի փորձառութեան վրայ, միշտ թելադրական ճանապարհով կեանքի այլազան վիճակներու ստեղծած հաճելի կամ խոտելի երեւոյթները իր պրիսմակէն անցընելով իր իսկ համոզումներուն վրայ հիմնուածՙ նոր ճանապարհ ցոյց կու տայ: Թէեւ անձնական մտածումներ են, սակայն իր մասին չեն այնքան, որքան ընկերութեան եւ մարդկութեան
Գարակէօզեան 1989ին լոյս ընծայեց «Վերցրէք Մի Պուտ երկնքի Մովից» հատորը (Լոս անճելըս: հատորը դարձեալ Էրեբունի հրատարակչականի կողմէ լոյս ընծայուածՙ 135 էջերով եւ 5 բաժիններով: Բանաստեղծութիւնները գրուած են տարբեր վայրերու մէջ, 1979-1986 տարիներուն:
Հեղինակն է նաեւ մանկական գրքոյկնըրու
Վ. Գարակէօզեանի՝ հանելուկները (նկարեց՝ Ալ. Բաղրամեան). Յովհաննէս Թումանեանի՝ Սուտլիկ Որսկանը (նկ.Ռ. Մանուկեան. արեւմտահայերէնով վերապատմեց՝ Զ. Մելքոնեան):
«Էրեբունի» հրատարակչութիւնը լոյս ընծայած է նաեւ Ս. Էջմիածին գունատիպ ալպոմը, ուր աւելի քան 100 գունաւոր վերատպութիւններով կը ներկայացուին մայր աթոռը Ս. Էջմիածինն ու իր հարստութիւնները։
Համակրելի բանաստեղծը արտադրած է մարդասիրական ու հայրենասիրական տաղեր։ Իր ոճը առոյգ է ու կենսունակ, միեւնոյն ատեն ջերմ ու սրտայոյզ :
Խաչակիրներու Ը․ Արշաւանք
Խաչակիրներու ութերորդ արշաւանք, Անգլիական խաչակրաց արշաւանք, խաչակրաց արշաւանք՝ սկսած է 1270–ին Ֆրանսայի թագաւոր Լուիս IX-ի կողմէն՝ ընդդէմ Թունիս քաղաքի։ Անգլիական խաչակրաց արշաւանքը միաժամանակ կը համարուի որպէս եօթներորդ, եթէ Ֆրետերիկ II-ի հինգերորդ եւ վեցերորդ արշաւանքները որպէս առանձին խաչակրաց արշաւանքներ կը համարուի։ Խաչակիրներու իններորդ արշաւանքը նոյնպէս անգլիական խաչակրաց արշաւանքի մասը կը համարուի։ Խաչակրաց արշաւանքը անյաջողութեան կը մանտէ Լուիսի մահէն ետք։ Հետագային՝ կարճ ժամանակ աետք, անոր բանակը Եւրոպայի մէջ կը ցրուի ։
Նախաբան
Կ՛ըսուի, թէ Լուիս IX-ը ափսոսացած է այն բանի համար, որ արշաւանքը անոր միացուցած է մամլուքներու ձեռքը։ 20 տարի ետք՝ իր գահակալութեան վերջը՝ 56 տարեկանին, ծրագրեր կը հորինէ, եւրոպական կարգավիճակը Սուրբ Երկրին մէջ պարտադրելու համար ։
Լուիսը անհանգստացած էր Սուրիոյ մէջ տիրող իրավիճակէն, ուր սուլթան Բեյբարսը յարձակումեր կը գործէր խաչակիրներու տարածքներու մնացորդներու վրայ։ Բեյբարսը Սենթ Սաբաթի պատերազմէն ետք առիթը կ՛օգտագործէ իրար դէմ հանելու Վենեցիա եւ Ճենովա քաղաքները 1256-1270 թուականներուն, այս մէկը ուժասպառ կ՛ընէր մարդկային եւ նիիւթական աղոիւրները, սուրիական նաւահանգիստներուն մէջ, որոնք երկու քաղաքներուն կողմէն կը վերահսկուէին։ 1265–ին Բեյբարսը կը տիրապետէ Նազարէթի, Հայֆայի, Տորոնի եւ Արսուֆի վրայ։ Կիպրոսի Հուգո III-ը՝ Երուսաղէմ թագաւորութեան անուանական թագաւորը, Ակրա կու գայ` քաղաքը պաշտպանելու համար, այդ ընթացքին Բեյբարսը կը շարժի դէպի Հայաստանի հիւսիսային շրջանը, որ այդ ժամանակ Մոնկոլի վերահսկողութեան տակ կը գտնուէր։ 1268–ին հնամեայ քաղաք Անտիոքը կ՛իինայ Բեյբարսի տիրապետութեան տակ, բնակիչները սուրէ կ՛անցնին։
Թունիսի պաշարում
Այս Իրադարձութիւններով առաջնորդուելով` 1267–ին, Լուիսը խաչակիրներու նոր արշաւանքի կոչ կ՛ընէ եւ աւելի ուշ, չնայած որ փոքէ աջակցուիւն ունէր։ Ճին տը Ջուինվիլլը՝ ժամանակագիրը, որ Լուիսին կ՛ուղղեկցէր խաչակիրներու եօթներորդ արշաւանքի ժամանակ, կը հրաժարի անոր հետ երթալէ։ Սկզբը, ինչպէս բոլոր խաչակրաց արշաւանքներու ժամանակ, անոնք որպէս թիրախ ունէին ծովափնեայ շրջանները՝ Երուսաղէմը գրաւելու վերջնական նպատակով։ Սակայն եղբայրը՝ Չարլ Անժուացին, շուտով Լուիսին կը համոզէ առաջինը նախ Թունիս արշաւել, որ անոնց մեծ հնարաւորութիւն կու տար Եգիպտոս արշաւելու համար։ Լուիսի կեդրոնանալը նախորդ խաչակրաց արշաւանքի վրայ նոյնպէս բարենպաստ էր, որքան անոնցմէ առաջ եղած խաչակիրներու հինգերորդ արշաւանքը։ Երկուքն աթ հաղթած էին։ Չարլ, որպէս Սիցիլիոյ թագաւոր, սեփական հետաքրքրութիւնները ունէր Միջերկրածովեան տարածաշրջանին մէջ։ Թունիսի խալիֆը` Մուամմատ ալ-Մուստանսիրը, նոյնպէս կապեր ունէր Իսպանիոյ քրիստոնեաներու հետ։ Ան երկմտումներ ունէր, որ Չարլի հետաքրքրութիւնը աւելի շատ տնտեսական բնոյթ ունի, քան կրօնական։ 1268–ին, Չարլ կրցաւ իր տիրապետութիւնը ապահովել Սիցիլիոյ վրայ։ Հոհենշտաուֆէններէն Կոնրադին յաղթելէ ետք, Լուիսը հսկայական նաւատորմով հեռացաւ Հարաւային Ֆրանսայէն։ Ան ափ իջաւ Ափրիկեան կղզիին մէջ յունիս 1270–ին. եղանակը շատ անբարենպաստ էր ափ իջնելու համար։ Բանակի մեծ մասը հիւանդացաւ խմելիք ջուրի պակասէն։ Լուիսը մահացաւ 25 օգոստոս 1270-ին` Չարլի ժամանումէն մէկ օր առաջ։ Անոր վերջին բառը Երուսաղէմ էր ։ Չարլը Լուիսի որդուն Ֆիլիպ III-ին, հռչակեց նոր թագավոր։
Յղումներ
Al-Maqrizi, Al Selouk Leme'refatt Dewall al-Melouk, Dar al-kotob, Cairo 1997. Idem in English: Bohn, Henry G., The Road to Knowledge of the Return of Kings, Chronicles of the Crusades, AMS Press, 1969. Richard, Jean: The Crusades, C.1071-c.1291, Cambridge University Press, 1999. ISBN 0-521-62566-1 Throop, Palmer A., "Criticism of Papal Crusade Policy in Old French and Provençal." Speculum, Vol. 13, No. 4. (October, 1938), pp. 379–412. Lyric allusions to the crusades and the Holy Land Beebe, Bruce, "The English Baronage and the Crusade of 1270," in Bulletin of the Institute of Historical Research, vol. xlviii (118), November 1975, pp. 127–148.
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Խաչակիրներու Արշաւանքներ
Տատեան Վարժարան
Տատեան Վարժարան, Պոլսոյ մէջ հայկական երկսեռ վարժարան։ ՀԻմնուած է 1844ին։
Պատմականը
Արքունի վառօդապետ Յովհաննէս Պէյ Տատեան 1844ին Պոլիս՝ Պաքըրգիւղի եկեղեցւոյ կից «Արծրունեան» անունով փայտաշէն վարժարան մը շինել կու տայ։ Առաջին վարժապետը կ՚ըլլայ Նիկողոս անուն անձ մը, որ մինչեւ 1870 իր պաշտօնը կը վարէ։
1892-ին ժողովուրդին ալ օժանդակութեամբ եկեղեցւոյ յարակից գետնին վրայ կը կառուցուի արդի քարուկիր շէնքը եւ ի յարգանս Տատեան բարեհամբաւ գերդաստանի, վարժարանը կը կոչուի «Տատեան երկսեռ վարժարան»։ 1892-1894 թուականներու միջեւ Կրօն Միքայէլեանի տնօրէնութեան օրով մանկապարտէզի դրութիւնը կը հաստատուի վարժարանին մէջ։ 1958-59 տարեշրջանին ալ նախակրթարանը, թաղեցիներու, թաղային խորհուրդի եւ հոգաբարձուներու փափաքով միջնակարգի կը վերածուի։
2013-2014 ուսումնական տարեշրջանին վարժարանը տեղափոխուած է այժմու նորակարոյց շէնքին, որ կը գտնուի պատմական շէնքին դիմացը։ Ներկայիս մանկապարտէզի եւ նախակրթութեան բաժիններով կը գործէ։
Փիրկոս
Փիրկոս (Πύργος՝ «աշտարակ»), Փելոփոնես թերակղզու հարաւը գտնուող յունական քաղաք, համանուն համայնքի վարչական կեդրոն եւ Արեւմտեան Յունաստանի ծայրամասային միաւոր: Կը գտնուի ծովի մակարդակէն 15 մեթր բարձրութեան վրայ, Քիփարիսիաքոս ծովածոցի (Ionian Sea) Յոնիական ծովի ափէն 4 քմ, Հին Օլիմփիայէն (Olympia) 19 քմ դեպի արեւմուտք, Աթէնքէն 315 քմ դէպի արեւմուտք հեռաւորութեան վրայ: Քաղաքի նաւահանգիստը Քաթաքոլոնն է: Ըստ 2011 թուականի մարդահամարի՝ քաղաքը կը կազմուէր 24359 բնակիչ, մինչդեռ քաղաքային ընդհանուր բնակչութիւնը կը կազմէր 47955 մարդ։ Քաթաքոլոն նաւահանգիստի առկայութիւնը Փիրկոսը դարձուցած է տարածաշրջանի զարգացած առեւտրային կեդրոն:
Պատմութիւն
Փիրկոսը առաջին անգամ յիշատակուեր է 1778 թուականին: Կը համարուի, որ այն իր անունը ստացեր է 1512 թուականին Կիորկիոս (Յովհաննէս) Ցերնոթասի կառուցած աշտարակէն (Γεώργιος ή Ιωάννης Τσερνωτάς, ум. 1535(, ум. 1535 ) :) 1821 թուականի յեղափոխութեան ժամանակ Փիրկոսը կարեւոր դեր խաղցեր է Յունաստանի անկախութեան համար մղուող ազգային պայքարին մէջ։ Այս առաջին յունական քաղաքն էր, որը աւերուած էր Օսմանեան զաւթիչներէն։
Տեսարժան վայրեր
«Փիրկոս» երկաթուղային կայանի շէնքը կառուցուեր է 1880-1890 թուականներուն նիոդասականութեան ոճով, կղմինտրեայ տանիքով :
Քաղաքի կենդրոնը 1890 թուականին Էռնսթ Զիլերի նախագիծով կառուցուած նիոդասականութեան շէնքին մէջ կը գտնուի հնագիտական թանգարանը : Նախապէս շէնքին մէջ կը գտնուէր Քաղաքային շուկան : Թանգարանը բացուեր է 2005 թուականին : Քաղաքի կեդրոնը կը գտնուի նաեւ նիոդասականութեան ոճով «Ափալոն» հանրային թատրոնը, որը կառուցուեր է 19-րդ դարու վերջին քառորդը :
Փիրկոս համայնք
Փիրկոսի տեղական համայնքին մէջ կը մտնէ հինգ բնակավայր։ Ըստ 2011 թուականի մարդահամարի՝ բնակչութեան թիւը կը կազմէ 25180 բնակիչ: Տարածքը 45,483 քմ²:
Գրականութիւն
Բրոքհաուզի եւ Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր եւ 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանթ Փեթերսպուրկ։ 1890–1907
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի քաղաքներ
Մարք Շակալ
Մարք Շակալ, ֆրանսացի նկարիչ։ Ազգութեամբ հրեայ։
Կենսագրութիւն
1907-09 թուականներուն սորված է Փիթըրսպուրկի մէջ։ 1910-14 թուականներուն ապրած է Փարիզի մէջ, ուր կրած է ֆօրմալիստական ուղղութեան ազդեցութիւնը, մասնակցած է «Անկախներու» եւ «Աշնանային» սալոններուն, ապա Պերլինի մէջ բացած է անհատական մեծ ցուցահանդէս։ 1914-22 թուականներուն Շակալը Ռուսաստանի մէջ էր, 1917-էն՝ Վիթեպսկի Արուեստի դպրոցի ղեկավար։ 1922-23 թուականներուն արտագաղթած է նախ Պերլին, ապա՝ Փարիզ։ Մոտեռնիզմի նշանաւոր ներկայացուցիչ Շակալի արուեստին բնորոշ է իրականութեան ստեղծած ենթակայական ընկալումը։ Անոր ստեղծագործութիւններու մեծ մասի սկզբնաղբիւրը իր մանկութիւնն է, հրէական կենցաղը, որոնցմէ քաղուած պատկերները կը մեկնաբանէ խորհրդանշական եւ խորհրդապաշտ ոգիով։ Շակալի նկարներուն առարկաները անիրական տարածութեան մէջ ոչ տրամաբանական դասաւորութիւն ունին, գծանկարը թերի է ու անորոշ, գունաշարը վառ ու ֆանտաստիկ ("Ես եւ գիւղը", 1911, Ժամանակակից արուեստի թանգարան (Երեւան), Նիւ Եորք)։ Շակալը նկարազարդած է Կոկոլի "Մեռած հոգիները" (օֆորտ, 1923-27), Աստուածաշունչը (վիմագրութիւն, 1931-36)։ Հեղինակ է շարք մը զարդարուն աշխատանքներու՝ Ստրաւինսկիի "Հազարան բլբուլ" պալէթի ձեւաւորումը (1944-45), Մեցի տաճարի վիտրաժներու ուրուագիծները (1958)։
1973-ին, իր անհատական ցուցահանդէսի առիթով այցելած է ԽՍՀՄ։ Շակալի աշխատանքները կը գտնուին աշխարհի տարբեր երկիրներու թանգարաններուն մէջ, ինչպէս՝ Հայաստանի ազգային պատկերասրահին մէջ։
Ստեղծագործութիւններ
1907–09 թուականներուն Շակալը Սանթ Փիթըրսպուրկի մէջ աշակերտած է յայտնի բեմանկարիչ Լէօն Պակստին, ստեղծած է «Ննջեցեալ» (1908), «Սեւ ձեռնոցներով հարսնացուն» (1909) նկարները։ 1910–14 թուականներուն Փարիզի մէջ մասնակցած է «Անկախներու» եւ «Աշնանային» սալոններու ցուցահանդէսներուն, շփուած է աւանգարդիստ արուեստագէտներու հետ, կատարելագործած է իր ինքնատիպ գեղարուեստական գաղտնիքը, ստեղծած է «Ես եւ գիւղը» (1911), «Ինքնանկար», «Ջութակահար» (երկուքն ալ՝ 1912) եւ այլ գործեր։
1914-ին Պերլինի մէջ բացած է իր առաջին անհատական ցուցահանդէսը, արժանացած է մեծ ճանաչման։ Նոյն թուականին Շագկլը Վիթեպսկի մէջ կազմակերպած է ցուցահանդէսներ, բացած է թանգարան, իսկ 1917-էն ղեկավարած է Վիթեպսկի արուեստի դպրոցը։ Այս շրջանի լաւագոյն գործերէն են «Րաբբին Վիթեպսկէն» (1914), «Կրկնակի դիմանկար՝ մէկ բաժակ գինիով» (1917), «Ծննդեան օրը» (1913–23) եւ այլն։
1922-ին նկարիչը ապրած է Պերլինի մէջ, 1923-էն՝ Փարիզի մէջ, ուր հրատարակիչ Ամպրուազ Վոլլարի պատուէրով պատկերազարդած է Նիքոլայ Կոկոլի «Մեռած հոգիներ» վէպը, Ժան տը Լաֆոնթենի «Առակները», նաեւ Աստուածաշունչը։ 1941–48 թուականներուն Շակալը բնակուած է ԱՄՆ-ու մէջ, ուր ստեղծած է «Փետուրներ եւ ծաղիկներ» (1943), «Անոր շուրջը» (1945), «Հարսանեկան մոմեր» (1945), «Նոկտիւռն» (1947) եւ այլ գործեր։ 1945-ին Նիւ Եորքի մէջ ձեւաւորած է Իկոր Ստրաւինսկիի «Հրեղէն հաւք» պալէթի բեմադրութիւնը։
1948-ին Շակալը վերադարձած է Ֆրանսա, հաստատուած է Ռիւերայի մէջ։ 1953–56 թուականներու ստեղծագործութեան մէջ կը գերակշռեն Փարիզը եւ Վիթեպսկը պատկերող կտաւները։ 1958-ին նկարիչը ձեւաւորած է Մորիս Ռաւելի «Դափնիս եւ Քլօէ» պալէթի բեմադրութիւնը։ Շակալը հեղինակ է նաեւ շարք մը զարդարուն գործերու (Մոսկուայի հրէական կամերային թատրոնի պաննոն, Մեցի կաթողիկէական տաճարի եւ Երուսաղէմի բժշկական կեդրոնի մի քանի խճանկարներ ու վիտրաժներ)։
1964-ին Շակալը մշակած է Նիւ Եորքի մէջ ՄԱԿ-ի շէնքի ճակատի ապակեպատ հատուածը եւ Փարիզի «Կրանտ օփերա» թատրոնի ներքին ձեւաւորման նոր նախագիծը, 1966-ին աւարտած է Նիւ Եորքի «Մետրոպոլիթէն» օփերային թատրոնի որմնանկարները։ 1967-ին «Մետրոպոլիթէն»ի մէջ ձեւաւորած է Վոլֆկանգ Ամատէուս Մոցարտի «Կախարդական սրինգ» օփերայի բեմադրութիւնը։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի նկարիչներ Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի հրեաներ Ստորոգութիւն:7 Յուլիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:28 Մարտի մահացածներ
Անարատ Յղութեան Հայ Քոյրերու Միաբանութիւն
Անարատ Յղութեան Հայ Քոյրերու Միաբանութիւն, հիմնուած Կ. Պոլիս 5 Յունիս, 1847, հիմնադիր՝ Անտոն-Պետրոս Թ. Հասունեան:
Պատմություն
Միաբանութիւնը ճանչցուած, վաւերացուած եւ հաստատուած է Հայ Կաթողիկէ Պատրիարքական Կոնդակով՝ 5 Յունիս, 1847-ին, իսկ Քահանայապետական Կոնդակով՝ 11 Յունիս, 1932-ին, միաբանութիւնը ենթարկուած է Հռոմի Սրբազան Պապին, իբրեւ իր Գերագոյն Մեծաւորին:
Սկզբնական շրջանին, Մայր Տունը շատ համեստ, փայտաշէն տնակ մըն էր: Տարիներ ետք, Հիմնադիր Հօր ջանքերով կը կառուցուին Մայր Տունն ու Նորընծայարանը Բերայի Վալիտէ Զէօշմէ փողոցին վրայ: Յաջորդաբար Պոլսոյ մէջ կը հիմնուին կրթական օճախներ՝ մանկապարտէզ, նախակրթարան, մինչեւ բարձրագոյն վարժարաններ: Պոլսէն ետք, առաքելութեան դաշտը կը տարածուի Արեւմտեան Հայաստանի եւ Կիլիկիոյ աւելի քան քսան քաղաքներու ու գիւղերու մէջ:
Գործունէութիւն
Մեծ Եղեռնը, որ դառնօրէն կը հարուածէ, կը քանդէ հայուն ստեղծագործ, բարգաւաճ կեանքը, կը քանդէ նաեւ վանքերն ու գործօն հաստատութիւնները՝ Հայ Քոյրերուն: Կը նահատակուին տասներեք միաբան քոյրեր, յիսունհինգ ուրիշներ կը տեղահանուին, կ’աքսորուին:
Զինադադարի վաղորդայնին, Հայ Մայրապետը հրատապ պատասխանատուութիւն մը կը ստանձնէ. «Տէր կանգնիլ՝ վերապրած հայու բեկորներուն, հոգատար մայր դառնալ՝ ծնողազուրկ հայորդիներուն»:
Լիբանանի մէջ, 1923-ին, արդէն հիմը կը դրուի Հռիփսիմեանց Վարժարանին, այնուհետեւ՝ Սուրիա, Եգիպտոս, Յորդանան, Իրաք, Իրան, Ֆրանսա եւ այլ վայրեր: Հայ քոյրերը իրենց գաղթական ժողովուրդին հետ կը հասնին մինչեւ Միացեալ Նահանգներ: 1965-ին, Փենսիլվանիա Նահանգին Ֆիլատելֆիա քաղաքի մէջ կը հիմնեն առաջին հայ վարժարանը, որմէ ետք՝ 1980-ին եւ 1983-ին Պոսթոնի եւ Լոս-Անճելըսի վարժարանները:
1988-ի Դեկտեմբեր եօթի ահաւոր երկրաշարժը իսկական ահազանգ մը կ’ըլլայ Հայ Քոյրերուն: Անոնք կը փութան Սպիտակ եւ Կիւմրի ամոքելու ցաւատանջ մեր ժողովուրդին անդարմանելի վիշտը:
1991-ին, մեր Հայրենիքի անկախութեամբ կ’իրականանայ դարաւոր երազը Հայ Քոյրերուն:
1992-ին, Հիւսիսային Հայաստանի Ախուրեան շրջանի, Կիւմրիէն 20 քմ. հեռու, Արեւիկ գիւղին մէջ, համեստ ու ցուրտ տուն մը կը դառնայ հայ քոյրերուն առաջին վանքը, առաքելավայրը՝ երեք կամաւոր քոյրերու: Անշուք այս վայրէն կը ճառագայթէ հաւատքի լոյս ու աւետարանի հանդէպ սէր՝ հայրենի մեր ժողովուրդին, որ աւելի քան 70 տարիներ Աստուծոյ Խօսքէն զուրկ մնացած էր: Քրիստոնեայ Հայուն վերածնունդն էր: Արեւիկէն ետք, Կիւմրիի մէջ, ապա Կալինինոյի շրջանի՝ Տաշիր գիւղաքաղաքը, յարակից գիւղերով, աւաններով, յետոյ Ջաւախքի տարածքին Հեշտեան՝ իր տասնեակ գիւղերով կը դառնայ քոյրերուն համար քրիստոնէական դաստիարակութեան եւ մարդասիրական գործունէութուններու կայաններ: Բարեսիրական մեծ Հաստատութիւններ, ի մասնաւորի Արեւմտեան Եւրոպայի Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ՝ միութիւնները զօրավիգ կը կանգնին քոյրերու առաքելութեան: Ներկայիս, Կիւմրիի մէջ, «Տիրամայր Հայաստանի»՝ Ռոպերտ Պօղոսեան եւ Որդիներ Համալիրը, իբրեւ կրթարան, ուսումնարան, ընծայարան եւ ընկերային ծառայութեան վայր, արդէն կը գործէ վեց տարիներէ ի վեր: Մեծաթիւ կարօտեալ, որբ երեխաներ, աղջիկներ դպրոցական ու համալսարանական ծրագրին առընթեր՝ կը ստանան առողջ սնունդ, կրօնական, մշակութային, գեղարուեստական ու մարդկային դաստիարակութիւն:
Հայաստանի հիմնական ու դաստիարակչական գործունէութիւններէն է՝ ամառնային եռամսեայ ճամբարային ծրագրին իրականացումը: Միայն Ծաղկաձորի մէջ, ամէն տարի մինչեւ 800 երկսեռ աղքատ երեխաներ հոգեպէս եւ ֆիզիքապէս կը կազդուրուին:
Հռոմի մայրավանքը գլխաւոր կեդրոնն է Ընդհանուր Վարչութեան: Ընդհանուր Մեծաւորուհին չորս խորհրդատուներով օրինաւոր հեղինակութիւնն է Միաբանութեան, օրինական ձեւով ընտրուած՝ Միաբանութեան իւրաքանչիւր վեցամեայ Ընտրական Ընդհանուր Ժողովի ընթացքին: Նորընծայարանը՝ նոր անդամներու կազմաւորուման վայրն է, ուր նոր թեկնածուներ կը ստանան կրօնական եւ գիտական լուրջ պատրաստութիւն: Միաբանութիւնը ունի նաեւ նախապատրաստական կեդրոններ, փոքր ընծայարաններ՝ Կիւմրիի եւ Հալէպի մէջ:
Նպատակ
Միաբանութիւնը ցայսօր կը շարունակէ իր գործունէութիւնը անշեղ ուղիով, կը պայքարի ու կը ջանայ անայլայլ պահել Հիմնադիր Հօր լուսաշող հոգին: Անարատ Յղութեան Հայ Քոյրերու Միաբանութիւնը կը կրէ Աստուածամօր ամէնէն գեղեցիկ մէկ տիտղոսը՝ նպատակակէտ ունենալով իրագործել Աստուծոյ կամքը եւ փնտռել միայն Աստուծոյ փառքը ծառայելով հայ ժողովուրդի զաւակներուն, բարոյական ու ազգային դաստիարակութեամբ»:
Սէր՝ Աստուծոյ, Սէր Հայ Եկեղեցւոյ եւ Ազգին հանդէպ՝ Հայ մայրապետին եռեակ մղիչ ուժն ու գերագոյն գաղափարականն է:
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայ քոյրերու միաբանութիւն Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկէ միաբանութիւն
Սասունցի Դաւիթ (յուշարձան)
«Սասունցի Դաւիթ» արձան, ձիարձան «Սասունցի Դաւիթ» հրապարակին վրայ։ Հեղինակը Երուանդ Քոչար ն է։   Յուշարձանը տեղադրուած է 1959–նին։ Ընդգրկուած է «Երեւանի Էրեբունի վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկ»ին մէջ։
Տուեալներ
Քանդակը կառուցուած է կոփածոյ պղնձէ եւ պազալտէ, չափերն են՝ 6,5x2,2x9,3 մ․։
Պատմութիւն
1939–ին Երեւան կը պատրաստէին տօնել « Սասնայ ծռեր » դիւցազնավէպի 1000-ամեակը։ Տօնակատարութիւններուն նախօրէին որոշուեցաւ կայարանամերձ հրապարակին կանգնեցնել դիւցազնավէպի հերոսին քանդակը։ Քանդակին վրայ աշխատանքներն սկսած են 1939–ին՝ հայկական դիւցազնավէպի գծագրեալ նկարաշարին զուգընթաց։
Յայտարարուած մրցոյթին, առարկեցին քանդակագործներու մէկ մասը․ պնդեց, որ արձանը ստեղծելու համար հարկաւոր է մէկ-երկու տարի, իսկ մնացեալները այլ պատուէրներով զբաղուած էին։ Միայն նկարիչ-արձանագործ Երուանդ Քոչարը, որ նոր վերադարձած էր Ֆրանսիայէն յանձն առաւ կարճ ժամանակամիջոցին իրականացնել այդ աշխատանքը։
Արձանի բացումը տեղի ունեցաւ 1959 թուականի 3 Դեկտեմբերին կայարանամերձ հրապարակին մէջ (այժմ՝ Սասունցի Դաւիթ ի հրապարակ)։ Իշխանութիւնները ամէն ջանք թափած էին, որպէսզի արարողութիւնը աննկատելի անցնի, սակայն ժողովուրդը արձանի բացումը կը վերածէ համազգային տօնախմբութեան, ինչպէս գրած է ականատեսը՝ «կատարուածը հնարաւոր չէ նկարագրել....»։
1805 թուական
1805 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու հինգերորդ տարին
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1805 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1805 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1805
Մինաս Վերածին
Մինաս Վերածին (աւազանի անունով՝ Գասապեան Մինաս, ), ուսուցիչ, խմբագիր, գրող եւ ազգային գործիչ։
Կենսագրութիւն
Կանուխ տարիքէն դրսեւորած է ուսումնատենչ, միաժամանակ՝ ընկերային եւ յանդուգն խառնուածքի տէր անհատականութիւն մը։ 15 տարեկանին արդէն կը փարի յեղափոխական գաղափարներուն եւ կը դառնայ Պարտիզակի երիտասարդական խմորումներուն մասնակից։ Թուրք ոստիկանութեան հետապնդումներէն զինք հեռացնելու մտօք, ծնողքը պատանի Մինասը կը հանեն դպրոցէն եւ Պուլկարիա կ՛ուղարկեն, մօրեղբօր՝ Լեւոն Թորոսեանին մօտ, որպէսզի Թուրքիայէն հեռու շարունակէ իր ուսումը։
Մինասի առջեւ կը բացուի յեղափոխական գործունէութեան աւելի լայն ասպարէզ։ Մօտէն շփում կ՛ունենայ Պուլկարիոյ դաշնակցական գործիչներուն հետ եւ 1900-ի սկիզբը, Ժընեւ անցնելով, «Դրօշակ»-ի յարկին տակ կ՛անդամագրուի Դաշնակցութեան։ Եւրոպայի հայ ուսանողական շարժումներուն մասնակիցը եւ Հայ Դատի քարոզիչը կը դառնայ՝ յատկապէս Լոնտոնի մէջ աշխատելու եւ ուսումը շարունակելու տարիներուն։ Կը ծանօթանայ եւ սերտ կապեր կը հաստատէ Լոնտոնի մամլոյ եւ քաղաքական շրջանակներուն հետ, որոնք հիմք կը ծառայեն հետագայ իր քարոզչական աշխատանքներուն եւ գործակցութիւններուն։
1908-ին, Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումէն ետք, Մինաս Վերածին կը վերադառնայ իր ծննդավայրը եւ կը լծուի ուսուցչական եւ կազմակերպչական եռուն աշխատանքի։ Կը դառնայ սերտ գործակիցը Սիմոն Զաւարեանին, որ այդ շրջանին թրքահայոց պատրիարքութեան հայ ազգային վարժարաններու կրթական քննիչի առաքելութեամբ Պարտիզակ այցելած էր։ Զաւարեանի յորդորներով՝ 1909-ին, անգլիական «Լոնտոն Թայմզ»-ի թղթակիցին հետ, Մ. Վերածին կը ձեռնարկէ ուսումնասիրական շրջագայութեան մը դէպի Կովկասեան Հայաստան, Արեւմտահայաստանի տարբեր շրջանները, Լազիստան եւ Սեւ ծովու ափի հայաշատ կեդրոնները։
Այդ ուղեւորութեան ընթացքին իր հաւաքած տեղեկութիւններէն պատառիկներ, Ֆարհատ գրչանունով, Մինաս Վերածին լոյս ընծայած է ժամանակի դաշնակցական մամուլին մէջ։ Սիմոն Զաւարեանի կողքին Յարութիւն Շահրիկեան եւս իր հոգածութեան կ՛արժանացնէ երիտասարդ գործիչը եւ կը մղէ Մինասը, որպէսզի աւելի սպառիչ ուսումնասիրութեան արժանացնէ Փոքր Ասիոյ հայաշատ կեդրոնները։ Մինաս լաւագոյնս կը կատարէ այդ աշխատանքը։ Կը շրջի քաղաքէ քաղաք, մօտէն կը ծանօթանայ ցիրուցան հայութեան կեանքի պայմաններուն, տնտեսական ձեռներէցութեան, մշակութային արարումներուն եւ իր հաւաքած հարուստ տեղեկութիւնները լոյս կը ընծայէ արժէքաւոր ուսումնասիրութեամբ մը՝ «Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ» խորագրով ։
Ուսուցչական Եւ Գրական Ասպարէզ
Մինաս կը գործէ Փոքր Ասիոյ հայաշատ տարբեր կեդրոններու վարժարաններուն մէջ՝ ուսուցչական պաշտօնով։ 1915-ի Ապրիլին, երբ Էսկի Շէհիրի հայկական վարժարանին տնօրէնը եղած է, ձերբակալուած եւ բանտարկուած է։ Մինչեւ Ա. Աշխարհամարտի աւարտն ու զինադադարի կնքումով բանտ մնալով, Մինաս կ՛ապրի դժոխային կեանք մը, ենթարկուելով տաժանքի. կը քայքայուի առողջութիւնը։ Բայց թրքերէնի եւ անգլերէնի իր հմտութիւնն ու հաշուապահի ուսումը կ՛օգնեն, որ բանտային իշխանութիւնները իրեն վստահին գրասենեկային աշխատանք։ Իբրեւ բանտային հաշուապահ, մօտէն կը հետեւի օսմանեան բանակի հայ զինուորներուն վերապահուած դաժան ճակատագրին եւ այդ բոլորին մասին հետագային գրի կ՛առնէ իր յուշերը։
Երկարատեւ բանտային կեանքը Մինաս կը ծառայեցնէ գրական-ստեղծագործական եւ թարգմանչական իր կարողութիւններու զարգացումին։ Եւ երբ ազատ կ՛արձակուի, կ՛որոշէ կենդանի վկայութեան վերածել արհաւիրքը՝ Վերածին գրչանունը ընտրելով։
Եղեռնէն վերապրած հայութիւնը կը խմբուի ու կը կեդրոնանայ Կիլիկիա, ուր Մինաս Վերածին կ՛ուղարկուի իբրեւ գործիչ՝ ստանձնելով «Կիլիկիա» թերթի խմբագրութիւնը։ Կ՛ընտրուի Կիլիկիոյ դաշնակցական շրջանէն պատգամաւոր եւ կը մասնակցի 1919-ի ամառը Երեւան գումարուած Հ.Յ.Դ. 9-րդ Ընդհանուր Ժողովին։ Ժողովէն ետք կարճ ժամանակ մը կը մնայ Երեւան, իր աշխատակցութիւնը կը բերէ «Յառաջ»ին։ Բայց Դաշնակցութիւնը իրեն պէտք ունէր Կիլիկիոյ մէջ, ուր ֆրանսական հոգատարութիւնը քաղաքական-դիւանագիտական իր տխուր խաղերը կը բեմադրէր։ Վերածինի գլխաւորութեամբ հայկական իշխանութիւն մը կը հռչակուի Կիլիկիոյ մէջ, բայց ֆրանսական իշխանութիւնները ամէն քայլի կը դիմեն անոր ձախողեցման համար, որովհետեւ Ֆրանսա արդէն ընտրած էր քեմալականներու հետ «սիրաբանութեան» ուղին։
Հոկտեմբեր 1921-ին կնքուած է թուրքեւֆրանսական համաձայնագիրը, որ պատճառ դարձաւ Կիլիկիոյ հայութեան երկրորդ եւ վերջնական հեռացումին պապենական իր հողերէն։
Վերածին կ՛անցնի Մ. Նահանգներ՝ Պոսթընի «Հայրենիք»ի խմբագրութեան մաս կազմելու եւ գործիչային առաքելութեան լծուելու կուսակցական յանձնարարութեամբ։ Այդ շրջանին «Հայրենիք»ի էջերուն հանդէս կու գայ Մեղու Շնորհալի ստորագրութեամբ երգիծական-քննադատական տոմսերով։ Կը հրատարակէ նաեւ Չարլզ եւ Մէրի Լէմի «Շէյքսպիրեան Աւանդավէպերը», որուն հայերէն թարգմանութիւնը կատարած էր Գոնիայի բանտին մէջ իր արգելափակման տարիներուն։ Լոյս կ՛ընծայէ նաեւ առեւտրական պարբերաթերթ մը, ուր կը ներկայացնէ վաճառականութեան եւ արհեստներու մէջ յաջողած՝ ձեռներէց հայերը ։
1939-ի վերջերուն, Մինաս Վերածին կ՛անցնի Միացեալ Նահանգներու արեւմտեան ափը՝ իբրեւ Հ.Յ.Դ. պաշտօնաթերթ «Ասպարէզ»ի խմբագիր։ Իր այդ պաշտօնին վրայ կը մնայ մինչեւ մահ՝ 1945-ի Մայիս 26-ը, սրտի հիւանդութեան պատճառաւ:
Հեռու ապրած է Մեծ Եղեռնէն վերապրած իր միակ հարազատներէն՝ մօրմէն եւ քրոջմէ, որոնք Սուրիա տարագրուած էին։ Վերջին անգամ 1938-ին տեսած է զանոնք՝ Սուրիա այցելելով։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1882 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Պարտիզակ ծնածներ Ստորոգութիւն:1945 մահեր Ստորոգութիւն:26 Մայիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Սան Ֆրանսիսքօ մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
20 Սեպտեմբեր
18 Սեպտեմբեր, տարուան 263-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 264-րդ) օրն է։
Աւետիս Ռազմիկ
Աւետիս Ռազմիկ (ՓՈՇՕՂԼԵԱՆ) ծնած է 15 Մարտ-ին, Պէյրութ: Շառաւիղն եմ հօրենական կողմէ այնթապցի եւ մօրենական կողմէ՝ պախչէցի ընտանիքներու: Պատմաբան, լրագրող, խմբագիր, դասատու: Որդին է բանաստեղծ եւ հրապարակագիր Սարգիս Արմէնի (Փոշօղլեան), որ հեղինակ է հինգ բանաստեղծական հատորներու:
Կրթութիւն
Աւետիս Ռազմիկ Նախակրթութիւնը ստացած է Պէյրութի Ազգ. Ռուբինեան վարժարանէն ներս:
1978 - 1981 Միջնակարգ եւ երկրորդական կրթութիւնը՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Դպրեվանք եւ Սահակեան-Լեւոն Մկրտիչեան գոլէճ:
1984-1990 թ. ուսանող Երեւանի Պետական Համալսարանի պատմութեան բաժանմունքին, զորս աւարտելէ ետք վերադարձած է ծննդավայր:
Գործունէութիւն
Լիբանանի մէջ Աւետիս Ռազմիկ վարած է խմբագրական աշխատանքներ եւ 1993-էն 2002 պաշտօնավարած Սահակեան-Լեւոն Մկրտիչեան գոլէճէն ներս՝ դասաւանդելով հայոց պատմութիւն, հայերէն լեզու եւ գրականութիւն, մատենագրութիւն եւ Հայաստանի աշխարհագրութիւն:
2002-ին փոխադրուած է Կիպրոս (Նիկոսիա) եւ պաշտօնավարած Հ.Բ.Ը.Մ. Մելգոնեան Կրթական Հաստատութենէն ներս՝ դասաւանդելով հայոց պատմութիւն, մինչեւ հաստատութեան տխրահռչակ փակումը՝ 2005 թուականին:
Ս.Դ.Հնչակեան Կուսակցութեան անդամ
1983-ին Աւետիս Ռազմիկ անդամագրուած է Ս.Դ.Հնչակեան Կուսակցութեան:
1991-1998 թ. ատենապետ Ս.Դ.Հ.Կ. Տխրունի Ուս. Երիտ. Միութեան:
1994-2000 թ. պատասխանատու խմբագիր Ս.Դ.Հ.Կ. Լիբանանի պաշտօնաթերթ «Արարատ» օրաթերթի, որուն աշխատակցելու սկսած է 1983-էն ի վեր:
Անդամ եղած նաեւ խմբագրական կազմին:
2005-էն Ս.Դ.Հ.Կ. Կիպրոսի Վարիչ Մարմնի անդամ, 2011-էն ի վեր՝ ատենապետ:
Կիպրոսի Ազգային Երեսփոխանական Ժողովի անդամ
2013-ին Աւետիս Ռազմիկ ընտրուած է Կիպրոսի Ազգային Երեսփոխանական Ժողովի անդամ, մինչեւ օրս վարելով անոր ատենադպրութեան պաշտօնը:
Որոշ շրջան մը «Հայաստան» Համահայկական Հիմնադրամի Կիպրոսի յանձնախումբի անդամ:
Մամուլի աշխատակից եւ խմբագիր
«Արարատ» օրաթերթին առընթեր, կարճ շրջան մը խմբագրած է «Արարատ» երիտասարդական եւ մարզական յաւելուածները: Նաեւ աշխատակցած «Ազգային Մշակոյթ» եւ «Կանչ» շաբաթաթերթերուն (Լիբանան), «Փարոս» եւ «Ազատ Ձայն» ամսաթերթերուն (Կիպրոս) եւ «Պայքար» շաբաթաթերթին:
Աւետիս Ռազմիկ Օգտագործած է Կորիւն, Մոծակ, Վարազ Դեւեան եւ այլ ծածկանուններ:
Հրատարակութիւններ
2017-ին Երեւանի մէջ լոյս տեսած է իր հրապարակագրական էջերէն ընտրանի մը «Կեանքի Կարուսել» խորագրով (360 էջ) (Յովսէփ եւ Գարոլին Նալպանտեան մատենաշար, թիւ 28):
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:խմբագիր Ստորոգութիւն:լրագրող Ստորոգութիւն:հայերէնի դասատու Ստորոգութիւն:պատմաբան Ստորոգութիւն:հրապարակագիր
1806 թուական
1806 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու վեցերորդ տարին
Դէպքեր
30 Նոյեմբեր․ Պելկրատի պաշարումը
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1806 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1806
Կուսթաֆ Ռէթսիւս
Մակնուս Կուսթաֆ Ռէթսիւս ՝ շուէտացի բնագէտ եւ կազմաբանագէտ, կարեւոր ներդրում ունեցած է նեարդային համակարգի հիւսուածքաբանութեան մէջ:
Կենսագրութիւն
Ռէթսիւս ծնած է Սթոքհոլմ, զաւակն է կազմաբանագէտ Անտերս Ռէթսիւսի եւ թոռը՝ քիմիագէտ Անտերս Եահան Ռէթսիւսի: Ան Ուփսալայի Համալսարանն ընդունուած է 1860-ին, եւ հոն իր բժշկութեան թեկնածուական աստիճանն ստացած է 1866-ին, 1871-ին հասած է տոքթորականի Լունտի Համալսարանէն ներս:
Ան 1877-ին ստացած է հիւսուածքաբանութեան փրոֆեսորութիւն Շուէտի Թագաւորական հաստատութենէն Karolinska Institute ներս, սակայն երեք տարի անց՝ 1890-ին հոնկէ ազատուած է այլ անդամներու հետ ունեցած տարաձայնութիւններու պատճառաւ:
Լրատուական Դաշտ
Քանի որ ամուսնացած էր ֆեմինիստ Աննա Հիէրթայի հետ՝ Aftonbladet լրագիրի հիմնադիր Լարս Եոհան Հիէրթայի դստեր, անոր կարողութիւն թոյլ կուտար անոր կատարել հետազոտութիւններ եւ գրել առանց կայուն աշխատանք մը ունենալու: Աւելին, Ռէթսիւս կ'աշխատեր որպէս «Աֆթոնպլատեթի» խմբագիր (1884–87) ու նաեւ՝ որպէս լրագրող:
Գիտական Գործունէութիւն
Մակնուս Ռէթսիւս հրատարակած է 300-էն աւելի գիտական աշխատանքներ կազմաբանութեան, սաղմնաբանութեան, եւկենիքայի, գանգաբանութեան, կենդանաբանութեան եւ բուսաբանութեան բնագաւառներուն: Ան իր անունը շնորհած է բժշկական տզրուկներու կեդրոնական նեարդային համակարգի 60 միկրոմեթր տրամագիծով Ռէթսիւսի բջիջները: Թագաւորական հաստատութեան ներս եղած ատենը կարեւոր ներդրուներ ըրած է միջին ականջի ոսկորներու, ականջի թմբկաթաղանթի մկաններու նկարագրութեան գործին: Անոր 1896-ի երկհատոր Das Menschenhirn (Մարդու Ուղեղը) աշխատութիւնը եղած է մարդու ուղեղի մանրամասն կազմաբանութեան 19րդ դարու թէրեւս ամէնակարդացուող գիտական աշխատութիւնը: Ան նաեւ ուսումնասիրած է հնագոյն շուէտական եւ ֆիննական գանգեր, ընթանալով իր հօր Անտերս Ռէթսիւսի հետքերով, որ ուսումնասիրած էր մարդոց տարբեր ռասաներու գանգերը, ներդրումներ ընելով կեղծ գիտական գանգագուշակոււթան մէջ։ Իրաւամբ, Ռեթսիւսը եղած է հայրը կեղծ գիտական ռասայեական տեսութեան, որ կը փորձեր փառաբանել «Նորտական ռասան» որպէս մարդկութեան գերագոյն ռասա:
Պատիւ
Բուսաբանական անուններու մեջբերումներուն Կուսթաֆ Ռէթսիւսին անունը կը նշուի G.Retz. հապաւումով:
Մահ
Ան վախճանած է 1919-ին Սթոքհոլմին մէջ, վերապրելով իր կինը: Նոյն տարուան Շուէտի Աքատեմիոյ իր աթոռը զբաղացուցած է Ատոլֆ Նորեէնը Adolf Noreen:
Մալթայի Պաշարում
Մալթայի մեծ պաշարում, 1565-ին Մալթայի միաբանութեան տիրապետութեան տակ գտնուող Մալթա կղզիի պաշարում Օսմանեան կայսրութեան կողմէն։
Հիւանդախնամներու մուտքը Մալթա
1522-ին Սուլեյման I-ը կը գրաւէ հիւանդախնամներու վերջին հենակետ Հռոդոս կղզին, ողջ մնացած ասպետներուն թոյլատրուեցաւ դուրս գալ կղզիէն անոնք նախ Կիպրոս գացին, իսկ այն բանէն ետք, երբ Սրբազան Հռոմէական կայսրութեան կայսր Կառլոս V-ը անոնց նուիրեց Մալթա կղզին եւ անոնք այստեղ հաստատուեցան։ Տեղափոխուելէ ետք անոնք «Մալթայի միաբանութիւն» վերանուանուեցան։
Նախապատմութիւն
1551-ին թուրքերը կ՛րցան Դրիբոլին գրաւել։ Միաբանութեան առաջնորդ Խուան դը Օմեդեսը հրամայեց ամրացնել Բիրգու քաղաքին մէջ Սան-Անջելո կողմըեւ կառուցել Սան-Միքայէլ եւ Սուրբ Էրազմի կողմերը։ Ընդամէնը վեց ամսուայ ընթացքին խումբերը պատրաստ էին։ 1557-ին Մալթայի միաբանութեան նոր առաջնորդ Ժան դը լա Վալետտը շարունակեց մուսուլմաններու նաւերու վրայ յարձակման քաղաքականութիւնը, իսկ թուրքերը որոշեցին վերացնել վտանգը։ 1560-ին թրքական նաւատորմը ջախջախեց ասպետներուն Ջերբայի ճակատամարտի ընթացքին։ Լա Վալետտը հասկցաւ, որ շուտով յարձակում տեղի կ՛ունենւայ կղզիի վրայ եւ հրամայեց արագ պատրաստուիլ քաղաքի պաշարմանը, նաեւ օգնութեան կոչ ուղարկեց ամբողջ Եւրոպայի մէջ ցրուած միաբանութեան հրամանատարութիւններուն։
Պաշարում
Թշնամիի ժամանման պահուն կղզիին մէջ 540 ասպետ կար, իրենց զինակիրներով մօտ 1000 սպանացի հետեւակային եւ առկեբուզեռ ինչպէս նաեւ մալթացի 4000 աշխարհազօրային։ Անհապաղ ցորենի ներկրում կազմակերպուեցաւ Սիցիլիայէն, բոլոր տակառները մինչեւ ծայրը ջուրով լեցուած էին եւ լա Վալետտը հրամայեց Մարսան՝ Մեծ նաւահանգիստէն վեր ցածրադիր գոտին, որ պէտք է դառնար պաշարողներու ջուրի միակ աղբիւրը լեցնել սատկած կենդանիներու դիակներով։
Թուրքերու ափանումը
18 մայիս 1565-ին թրքական նաւատորմը մօտեցաւ Մալթա։ Նաւերը Փիալէ-փաշան կը ղեկավարէր, իսկ ցամաքային զօրքերը Լալա Մուստաֆա-փաշան։ 40 հազարանոց բանակը հասաւ աւելի քան 200 նաւերով։ Այս երկու հրամանատարներու նշանակումը հանդիսացաւ սուլթան Սուլեյման I-ի սխալը՝ Լալա Մուստաֆա-փաշան եւ Փիալէ-փաշան միմեանց կ՛ատէին։
Մարտեր Սուրբ Էրազմի ֆորտի համար
23 մայիս-ին Սուրբ Էրազմի խումբը ռմբակոծումը սկսաւ։ Քանի մը օրէն ժամանեց 80-ամեայ Թուրգուտ-ռեյիսը, որ անձամբ հրամանատարութիւնը պաշարող զօրքերը ընդունեց։ Ան նոր թնդանոթային մարտկոցներ տեղադրեց խումբէն դէպի հիւսիս ու հարաւ. խումբը սկսաւ երկու կողմէն անդադար ռմբակոծուիլ երկու կողմէն։ Ամսուայ վերջը պարզ դարձաւ, որ ամրոցի պատերը անխուսափելիօրէն կը քանդուէին։ Ֆորտը միայն անոր շնորհիւ կը դիմանար, որ ամէն գիշեր նաւակներով Սան-Անջելոյէն թարմ ուժեր ու մթերք կը բերէին եւ վիրաւորները կը տեղափոխէին։
Խումբը 31 օր դիմացաւ։ Երբ թուրքերը 23 յունիս-ին վերջապէս կ՛ցան ներս ներխուժել, ողջ մնացած էր ընդամէնը 60 մարտիկ նախնական 600-էն։ Անոնցմէ բոլորին, բացի իննէն անմիջապէս գլխատեցին, իսկ մարմինները փայտին խաջեցին եւ ցուցադրեցին նաւահանգիստի մուտքէն Սան-Անջելոյի մօտ։ Այս դէպքին իրբրեւ պատասխան ի պատասխան, լա Վալետտը հրահանգեց անմիջապէս մահապատիժի ենթարկել բոլոր թուրք գերիներուն, իսկ անոնց գլուխներով թնդանոթները լեցուց եւ սկսաւ ռմբակոծել նոր գրաւուած խումբի փլատակները։ Այս պահէն սկսած պաշարման ժամանակ ոչ մէկը գթութիւն կու տար կամ կը խնդրէր։
Չնայած անոր, որ թուրքերը իրենց նպատակին հասան, անոնք անոր ծախսերուն հոգացին մէկ ամիս եւ 8 հազար փորձառու զինուոր կորսնցուցին՝ զօրքի քառորդ մասը։ Զոհուեցաւ նաեւ Թուրգուտ-ռեյիսը, ան սպաննուեցաւ թնդանոթային արկի հարուածէ ֆորտի պաշարման վերջնական փուլերուն մէջ։ Ըստ աւանդութեան, Մուստաֆա-փաշան աւերակներու կեդրոնը կանգնելով ըսաւ՝ «Եթէ նման փոքր որդին մեզ առԺեցաւ այսքան տաք, ապա ինչքա±ն մենք պէտք է վճարենք հօր համար»:
Պայքար՝ Սենգլեա թերակղզիի համար
Մալթայի միաբանութեան գոյատեւումը արդէն կախված էր այն իրականութեան վրայ թէ եթէ անոնք կը յաջողին երկու թերակղզիները զուգահեռ պաշտպանել՝ Սենգլեան եւ Բիրգուն։ Որպէսզի նոր դիրքերը հարաւ տեղափոխել, թուրքերը ստիպուած եղան քաշ տալ ծանր թնդանոթները եւ պաշարները ետ Շիբերրաս լերան երկայնքով, իսկ ետ նաւահանգիստի շուրջ այս ամէնուն գումարած Մալթայի տաք եղանակը եւ Մալթացիներուն օգնութեան հասած 1000 մարտիկները որոնցմէ էին նաեւ 42 ասպետ։
Յուլիսի վերջին կիսուն թուրքերը լայնածաւալ գրոհի ձեռնարկեցին Սենգլեաի վրայ ծովէն, սակայն անոնց դիմաց արգելք կ՛եցան տեղաբնիկները, որինք հոյակապ լողորդներ ըլլալով դուրս կը նետէին թուրքերը նաւակներէն եւ անոնց դէմ ձեռնամարտ կը կազմակերպէին անմիջապէս ջուրին մէջ։ Ջախջախում եզրափակեց քողարկուած թնդանոթէն կրակը։ 7 օգոստոսին-ին գլխաւոր գրոհը տեղի ունեցաւ, որ ընդհանուր առմամբ 9 ժամ տեւեց, բայց ամէն դէպքի ընթացքին դուրս մղուեցաւ։ Օգոստոսի վերջը օսմանցիներու ճամբարի ընթացքին տարածուեցաւ դիզինթերիա։
Պաշարման հանումը
Յայտնի էր, որ աշնանային գիշերահաւասարէն ետ կու գայ փոթորիկներու ժամանակը։ Մուստաֆա-փաշան պատրաստ էր անհրաժեշտութեան դէպքի ընլացքին նաեւ ձմեռել կղզիին վրայ, յուսլով սովամահ ընել պաշարուածներուն, սակայն Փիալէ-փաշան պատճառաբանելով, որ չկայ հարմար տարածք նաւերը կայանելու եւ վերանորոգելու համար յայտարարեց, որ սեպտեմբերէն ոչ ուշ պոտո մեկնի, իսկ բանակը, եթէ կը ցանկանայ, կ՛րնայ կղզիին վրայ մնալ։ 7 սեպտեմբերին ասպետներուն ժամանեց 9 հազարանոց օգնութիւն Սիցիլիայի մէջ իսպանական փոխարքայի կողմէն։ Ասկէ ետք թուրքերը կեցուցին պաշարումը եւ Մալթայէն դուրս ելան։
Արդիւնքներ
Կղզիէն վերադարձաւ թրքական բանակի միայն քառորդ մասը։ Քրիստոնեաները 250 ասպետ կորսնցուցին, փաստացի բոլոր փրկուածները վիրաւորուած եւ հիւծուած էին։ միայն 600-ը կ՛րնար զէնք կրել։ Քար քարի վրայ չմնաց Բիրգու քաղաքին մէջ, իսկ նոր քաղաք Վալետան կառուցուեցաւ նոր վայրի մը մէջ։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Մալթայի պատմութիւն Ստորոգութիւն:Իսպանիոյ ճակատամարտեր Ստորոգութիւն:Հիւանդախնամներու միաբանութեան ճակատամարտեր Ստորոգութիւն:1565 ճակատամարտեր Ստորոգութիւն:Իսլամը Մալթայի մէջ Ստորոգութիւն:Օսմանեան կայսրութեան ճակատամարտեր
Մոնսէն
Մոնսէն (ֆր.՝ Monsin) Լիէժի տարածաշրջանին մէջ գտնուող կղզի, որ ստեղծուած է Ալպէրթ ջրանցքին եւ անոր զուգահեռ փոքրիկ Մոնսէնի ջրանցքին կառուցման ժամանակ։
Կղզին ունի կիսաձուաձեւ է: Տարածքը 1,19 կմ² է, երկարութիւնը 2,2 կմ է, լայնքը` 750 մ:
Տեսարժան վայրեր
Կղզիին հարաւային ծայրամասին մէջ տեղակայուած է յուշարձան մը, որ ստեղծած է Մարսէլ Ռաուն՝ ի պատիւ Պելճիքայի թագաւոր Ալպէրթ Ա.-ի:
Արդիւնաբերութիւն
1937-ին կղզիին մէջ կառուցած էին նաւ նորոգելու արհեստանոցներ, որոնքը դարձան հիմքը Լիէժի նաւահանգիստին կառուցման ։ Երկաթուղային կապուղին կը կապէ նաւահանգիստը Լիժ կղզիին հիւսիսային մասին՝ Շերտալի հետ, ուր կը գտնուին մետաղագործական գործարաններ, որոնք հիմա կը պատկանին ArcelorMittal-ին։ Կղզիին հարաւ-արեւմուտքը կը գտնուին երկու ելեկտրակայաններ, 1973-ին կառուցուած ու 2015-ին փակուած տիզելային ելեկտրակայանը եւ մինչեւ օրս օգտագործուող ջրաելեկտրակայանը, որ կառուցուած է 1954-ին ։
Մուհարրաք (կղզի)
Մուհարրաք կղզի (جزيرة المحرق‎‎), Պահրէյն պետութեան երկրորդ մեծ կղզին, Պահրէյն կղզիէն յետոյ: Վարչականօրէն կը պատկանի մուհաֆազէ նահանգին:
Նկարագրութիւն
Հին ժամանակ կղզին անուանուած էր Մուհարրաք: 19-րդ դարէն մինչեւ 1923 թուականը կղզին եղեր է Ալ Խալիֆա հարստութեան կամ թագաւորութեան նստավայրը:
Կղզիին երկարութիւնը 18 քմ, լայնութիւնը 5,5 քմ, մակերեսը կը կազմէ մօտաւոր 56 քմ քառակուսի եւ կը շարունակէ մեծնալ: Ափամերձ գօտիին երկարութիւնը մօտաւոր 50 քմ, բարձր կէտը կը գտնուի ծովի մակերեսէն 10 մեթր բարձրութեան վրայ: Բնակչութիւնը 120 000 մարդ: Կղզիին մէջ տեղակայուած է երկրի գլխաւոր օդանաւակայանը, որուն մօտ կը գտնուի ռազմաբազան: Կղզիիէն քիչ մը հեռու հիւսիս-արեւելք կը գտնուի արհեստական «Ամուաճ արշիպեղագոսը» կամ կղզեխումբը: Աւելի դէպի հիւսիս  կը գտնուի  նոյնպէս արհեստական «արշիպեղագոս Տիար-ալ-Մուհարրաք»ը: «Մեծ կղզի»ին կը միանայ երեք կամուրջներով, որոնցմէ մեծը՝ Shaikh Isa Causeway է:
Կղզիի բնակավայրերը
Արշակ Բ.
Արշակ Բ. (անյայտ – մօտ 368), Հայոց Արշակունի թագաւոր 350 թուականէն։ Տիրան թագաւորի որդին եւ յաջորդը։
Գահակալման սկիզբ
350 թուականին Ոսխայի ճակատամարտին հայ–հռոմէական ուժերը յաղթած են պարսից Սասանեան արքայ Շապուհ Բ. Երկարակեացին (309-379) եւ հարկադրած գերութենէն ազատել հայոց թագաւոր Տիրանին: Քանի որ Տիրանը կուրացուած էր, գահաժառանգ Արտաշէսը մահացած, իսկ միւս որդին՝ Տրդատը, պատանդ էր Բիւզանդիոնի մէջ, ուստի Հռոմի եւ Պարսկաստանի համաձայնութեամբ թագաւորած է Արշակ Բ-ը:
Արշակը անոնց կամակատարը չէ դարձած. վարած է ինքնուրոյն քաղաքականութիւն, որմէ վրդովուած, Վալենտինիանոս I կայսրը սպաննած է անոր պատանդ եղբօրը՝ Տրդատին եւ մեծ ուժերով յարձակած է Մեծ Հայքի վրայ։ Արշակը հաշտութիւն խնդրած եւ ճանաչցած է Հռոմի գերիշխանութիւնը: Կայսրը իր սպաննուած եղբօր հարսնացու Օլիմպիային կնութեան տուած Արշակին՝ իբրեւ երաշխիք երկու երկիրներու փոխհաւատարմութիւն: Միաժամանակ ան պատանդութենէն արձակած է Տրդատի Տիրիթ եւ Գնել որդիներուն:
Մէկ այլ վարկածի համաձայն՝ երբ Արշակը գահ բարձրացած է, սկսած է վարել հաւասարակշռման քաղաքականութիւն, ուստի տասը հոգիէ բաղկացած պատգամաւորութիւն ուղարկած է Հռոմէական կայսրութիւն, որոնք դաշինք կնքած են եւ Հայաստան բերած Արշակի հարսնացու Օլիմպիային: Վերջինս Կոստանդիանոս ԱՅ Մեծ կայսեր մահացած եղբօր Կոստասի նշանածն էր։ Կը համարուի, որ այս պատգամաւորութեան մէջ եղած է նաեւ Ներսէսը, որ այդ ժամանակ արքունի սենեկապետն էր։ Վերջինս, մինչ այդ, զինուորական էր։ Արշակի գահակալութեան առաջին շրջանին Ներսէսը թագաւորի մերձաւոր գործակիցն էր ու խորհրդատուն: Ան կաթողիկոս ձեռնադրուած է 353 թուականին, հետեւաբար այս դէպքերը տեղի ունեցած են մինչ այդ: Այս մէկը կը վկայէ այն մասին, որ Արշակի գահակալութենէն անմիջապէս ետք պատգամաւորութիւն ուղարկած է Հռոմ:
Գնելը, խախտելով հայրենի աւանդական կարգը, բնակած է Այրարատ նահանգի արագածոտն գաւառի Կվաշ աւանին մէջ, կուրացուած պապի՝ Տիրանի մօտ, ամուսնացած Սիւնիքի նախարար Անդովկի դստեր՝ Փառանձեմի հետ, զանազան միջոցներով իր շուրջը համախմբած նախարարներուն եւ սեպուհներուն: Գնելի կողմը եղած է նաեւ Արշակի հօր՝ Տիրանի եւ Հայոց կաթողիկոս Ներսէս ԱՅ Մեծի համակրանքը: Զգուշանալով դաւադրութիւնէն՝ Արշակը ասպարէզէն հեռացուցած է թէ՛ հօրը, թէ՛ եղբօրորդիներուն: Ազատելով իր վտանգաւոր մրցակիցներէն՝ թագաւորը կ'ամուսնանայ Գնելի այրի Փառանձեմին հետ՝ փորձելով սիրաշահիլ անոր հօրը՝ Անդովկ իշխանին: Շատ չանցած՝ կը ծնի թագաժառանգ Պապը:
Նախարարական դաս
Արշակ Բ.-ի գահակալութեան առաջին տարիները խաղաղութեամբ կ'անցնին: Յարաբերական այս խաղաղութիւնը հետեւանք էր, առաջին հերթին, պարսից արքունիքի եւ Հռոմի կայսրութեան միջեւ տեղի ունեցած պատերազմներու ժամանակաւոր դադարի, իսկ Հայաստանը, որ կռվախնձոր էր այդ երկող պետութիւններու միջեւ, կ՛օգտուի ստեղծուած խաղաղութենէն: Կարճատեւ այդ խաղաղ շրջանը օգտակար էր երկրի ռազմական ուժերը հաւաքելու, տնտեսութիւնը վերականգնելու եւ շինարարական նոր աշխատանքներ ծաւալելու համար:
Ներքին քաղաքականութեան հարցերուն մէջ Արշակը կ'աշխատէր առաջին հերթին համախմբել պառակտուած աւատատիրական շրջանը՝ պաշտօններ տալով եւ սիրաշահելով իր հօր օրով՝ արքունիքէն դժգոհ եւ պաշտօններէն հեռացած նախարարներուն: Ան պաշտօնի կը կանչէ Տայքի եւ Սպերի Մամիկոնեաններուն, որոնք իր դայակները եղած էին. Վասակ Մամիկոնեանին կը նշանակէ զօրքի սպարապետ, իսկ անոր աւագ եղբօրը՝ Վարդանին, նահապետ: գնունեաց նախարարական տան կը յանձնէ հազարապետութիւնը: Արքունիքի միւս կարեւոր պաշտօններուն մէջ եւս կը նշանակէ աչք մտնող նախարարներուն: Արշակ կը յաջողի կարճ ժամանակամիջոցի ընթացքին համախմբել գրեթէ բոլոր դժգոհ իշխանները:
Պայքար սկսաւ նախարարական տուներու ներսը: Վասակ սպարապետը դարձաւ թագաւորի հաւատարիմ զինակիցը, իսկ անոր եղբայր վահան Մամիկոնեանը անցաւ պարսկամէտներու ճամբարը: Յետագային Վահան Մամիկոնեանը դաւաճանութեան եւ ուրացութեան համար սպաննուեցաւ իր որդիին՝ Սամուէլի ձեռքով (այս դէպքերը գեղարուեստօրէն նկարագրած է Րաֆֆին իր «սամուէլ» պատմավէպին մէջ):
Արշակը կը կազմակերպէ եւ կ՚ուժեղացնէ բանակը` համալրելով զայն թարմ ուժերով: Ան ուշադրութիւն կը դարձնէ յատկապէս ծանր զրահաւոր հեծելազօրի վրայ, որ հայկական բանակի մարտական ուժեղագոյն զօրամասերէն մէկն էր: