cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հայկական Ցեղասպանութեան Արդարութեան Մարտիկներ
Կազմակերպութեան այլ անուանումներ
1983-ին, «Հ.Ց.Ա.Մ.» անուանումը փոփոխութեան ենթարկուած է եւ կրած՝ Հայ Յեղափոխական Բանակ (ՀՅԲ) անունը: Հ.Յ.Դ. նոյն ձեւով օժանդակած Հ.Յ.Բ.-ի՝ հրապարակելով հաղորդագրութիւններ եւ այլ յօդուածներ:
Ամէն տարի, աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը ոգեկոչման ձեռնարկներ եւ հոգեհանգստեան արարողութիւններ կը կազմակերպէ՝ ի յիշատակ 1983-ի Փորթուկալ ի մայրաքաղաք՝ Լիզպոն ի մէջ թրքական դեսպանատունը պայթեցուցած լիբանանահայ հինգ անձնուրաց տղոց՝ Սեդրակ Աճեմեանի, Արա Գըրճլեանի, Սիմոն Եահնիեանի, Վաչէ Տաղլեանի եւ Սարգիս Աբրահամեանի:
«Յունական-Պուլկարական-Հայկական Ճակատ»ի անունով «Հ.Ց.Ա.Մ.» իրագործած է Մելպուռն ի թրքական հիւպատոսարանի եւ 19 Յունուար 1987-ին Պրիսպանի նամակատան ռմբակոծումը: and the bombing of Brisbane's mail sorting facility, on January 19, 1987.
Զինեալ ահաբեկչական գործողութիւններ՝ աշխարհի չորս կողմերը
Ստորեւ նշուած են «Հ.Ց.Ա.Մ.»-ի յարձակումներու ամբողջական ցանկը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութիւն
Էջմիածինի Գէորգեան Հոգեւոր Ճեմարան
Պատմութիւն
Հակառակ գործադրուած ջանքերուն, Գէորգ Դ. Կոստանդնուպոլսեցիի օրով շրջանաւարտներէն ոչ մէկը կուսակրօն հոգեւորական կը դառնայ։ Ճեմարանին մէջ աւելի շատ կ'իշխէր աշխարհիկ ոգին։ Ճեմարանի առաքելութիւնը նպատակաուղղելու գործին մէջ կարեւոր դեր կը խաղայ Մակար Ա. Թեղուտցին, որ կը կազմակերպէ ուսուցչական կազմը, հրաւիրելով Ա. Նահապետեանը, Ա. Մանտինեանը, Փ. Վարդանեանը, Ստեփան Պալասանեանը, Մ. Պալեանը եւ Մաղաքիա Օրմանեանը, որ աստուածաբանական նիւթերու ուսուցիչ կը նշանակուի։ Անոր ջանքերով, 1888-ին, չորս շրջանաւարտներ առաջին անգամ կը ձեռնադրուին կուսակրօն հոգեւորականներ։
Ճեմարանը կը ջամբէ բազմակողմանի ընդհանուր կրթութիւն։ Դպրոցական բաժնին մէջ կը դասաւանդուին հայոց պատմութիւն եւ աշխարհագրութիւն, ընդհանուր պատմութիւն եւ աշխարհագրութիւն, հայ մատենագրութիւն, հայոց եւ օտար լեզուներ (ռուսերէն, ֆրանսերէն եւ գերմաներէն), բնագիտութիւն, տիեզերագիտութիւն, թուաբանութիւն, Ս. Գիրք, եկեղեցական երաժշտութիւն, տրամաբանութիւն եւ այլն։ Լսարանական բաժնին մէջ կը դասաւանդուին հայոց լեզու (աշխարհաբար եւ գրաբար՝ քննական), հայոց պատմութիւն, եկեղեցական մատենագրութիւն, հայ գրականութիւն, ընդհանուր եւրոպական գրականութիւն, փիլիսոփայութիւն, հոգեբանութիւն, մանկավարժութիւն, քաղաքատնտեսութիւն, Հայ եկեղեցւոյ պատմութիւն, հայ եկեղեցական իրաւունք, ծիսագիտութիւն, հին յունարէն եւայլն։ Նախապէս, շրջանաւարտները կը ներկայացնէին աւարտաճառ մը, զոր կը պաշտպանէին քննական յանձնաժողովին առջեւ, այնուհետեւ անոնք կը ձեռնադրուէին կամ ալ իրենց ուսումը կը շարունակէին՝ ռուսական եւ եւրոպական բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւններուն մէջ։
Տարբեր տարիներ Ճեմարանի մէջ դասախօսած են Մանուկ Աբեղեան, Հրաչեայ Աճառեան, Եղիշէ Թադէոսեան, Լէօ, Ստեփան Լիսիցեան, Քրիստափոր Կարա-Մուրզա, Կոմիտաս, Կարապետ Կոստանեանց, Սէթ Յարութիւնեան, Աշոտ Յովհաննիսեան, Յովհաննէս Յովհաննիսեան, Յակոբ Մանանդեան, Մեսրոպ արք. Տէր Մովսիսեան (Մագիստրոս) եւ ուրիշներ։ Դասախօսներու մէկ մասը Ճեմարանի նախկին սաներն էին։
Ճեմարանին մէջ մշակուած են հայկական դպրոցներու ուսումնական ծրագիրները, կազմուած՝ դասագիրքեր ու ձեռնարկներ, գրուած՝ պատմագիտական, բանասիրական, մանկավարժական ու աստուածաբանական բնոյթի բազմաթիւ երկեր, որոնցմէ շատերը հայագիտութեան մնայուն արժէքներ են։ Աւելի քան 50 տարի Անդրկովկասի հայկական դպրոցներու ուսուցչական կազմը համալրուած է ճեմարանի շրջանաւարտներով։
Ճեմարանի տեսուչներ եղած են՝ Խորէն եպս. Գալֆայեան, Գաբրիէլ եպս. Այվազովսկի, Արշակ վրդ. Նահապետեանց, Սարգիս եպս. Գասպարեանը, Կարապետ Կոստանեանց, Կարապետ վրդ. Տէր Մկրտչեան, Գարեգին վրդ. Յովսէփեան, Մեսրոպ արք. Տէր Մովսիսեան, Մ. Պէրպէրեան, Բագրատ եպս. Վարդազարեան եւ ուրիշներ։
Կ'աւելնայ նոր ընդունուող սաներու թիւը՝ միաժամանակ բարձրացնելով տեսչութեան ու դասախօսական կազմին պատասխանատուութիւնը։ Գարեգին Բ. Կաթողիկոսի հրամանով եւ անմիջական մասնակցութեամբ հիմնարար փոփոխութիւններ կը կատարուին ուսումնական ծրագիրներուն մէջ։ Լաւագոյն եւ բարձր մակարդակով դասաւանդումը ապահովելու համար ճեմարան կը հրաւիրուին քանի մը մասնագէտներ՝ դոկտոր-դասախօսներ եւ գիտութեան թեկնածուներ։
Նկատի առնելով ուսումնական ծրագիրներու թարմացումն ու հարստացումը, ՀՀ Կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութիւնը Գէորգեան հոգեւոր ճեմարանին շնորհած է աստուածաբանական համալսարանի կարգավիճակ։ Անոր համակարգին մէջ բացի ճեմարանէն կը ներառնուին Սեւանի Վազգէնեան հոգեւոր դպրանոցը եւ Հառիճի ընծայարանը:
Գէորգեան հոգեւոր ճեմարանին առաքելութիւնը
Ճեմարանը իւրայատուկ հաստատութիւն մըն է, որու սաները ամէն օր հնարաւորութիւն ունին առնչուելու Մայր Աթոռի հոգեւոր զօրութեան ու ոգեշնչուելով մեր եկեղեցւոյ հայրերու ժառանգութեամբ, կերտուելու որպէս ապագայ սպասաւորներ Տիրոջ անդաստանին: Իւրաքանչիւր սան կը դառնայ զաւակը այն տեսիլքին, որմով հիմնուած է Միածնաէջ լուսոյ խորանը, եւ, միախառնուելով հոնկէ ճառագայթող լոյսին, կը լուսաւորուի` սպասաւորելու Մայր Եկեղեցւոյ ու հայ ազգին : Հոգեւոր ճեմարանի գործունէութիւնը կը նպատակադրէ արժանաւոր հոգեւորականներ դաստիարակել: Գիտելիքներու կողքին, սաներուն մէջ կամք եւ տեսիլք կը ցանէ, որպէսզի եկեղեցական կեանքէն ներս մուտք գործելով, պատրաստ ըլլան շարունակելու առաքելաշաւիղ հայրերու նուիրեալ ու լուսաւոր առաքելութիւնը եւ փառքի նոր էջեր աւելցնեն Հայոց եկեղեցւոյ պատմութեան մէջ:
Գէորգեան հոգեւոր ճեմարանի սաներուն համար ստեղծուած պայմաններ
«Գէորգեան ճեմարանէն ներս ուսումը անվճար է, սաներուն ծախսերն ու կարիքներն կը հոգայ Մայր աթոռը՝ ապագային ազգային գաղափարներուն նուիրեալ զինուորներ ունենալու համար»: Ուսուցման ընթացքը վանական սկզբունքով է, ուսանողները կ'ապրին կացարանային ընտիր պայմաններու մէջ, ներառելով սնունդ, հագուստ, բուժսպասարկում: Սաները կ'ապրին մշակութային բուռն կեանք մը, յարաբերութիւններ կը հաստատեն վաստակաշատ արուեստագէտներու հետ եւ այս բոլորին նպատակը մէկ է՝ հայեցի, ազգային կրթութիւն ստանալը : Ճեմարանը լծուած է մեծ առաքելութեան մը՝ պատրաստելու ուսեալ, հոգեւոր ու հաւատքով ուժեղ հոգեւորականներ:
Ճեմարանի շրջափակը
Ճեմարանի շրջափակին մաս կը կազմէ Սրբոց Հրեշտակապետաց եկեղեցին: Մինչեւ այս եկեղեցւոյ կառուցումը ճեմարանցիները պատարագներու եւ ժամերգութիւններու կը մասնկացէին Մայր Տաճարին մէջ եւ հնարաւորութիւն չէին ունենար ամբողջութեամբ ներգրաւուելու ծիսական կեանքին մէջ։ Այդ ամէնը պատճառ կը դառնար որ անոնք ծէսին քաջատեղեակ չըլլային: Այս խնդիրները կը մտահոգէին Հայրապետը: Վերջինս կ'որոշէ Ճեմարանի տարածքին մէջ կառուցել եկեղեցի մը, որ հիմք ծառայէր ճեմարանցիներու ծիսական կեանքի դաստիարակութեան: Շրջափակին մէջ կը գտնուի նաեւ Գէորգեան հոգեւոր ճեմարանի հանրակացարանային մասնաշէնքը, ուր ճեմարանցիները կ'անցընեն իրենց օրուան մեծ մասը: Այս շէնքն անոնց տունը կը դառնայ տարուան շուրջ տասը ամիսներու ընթացքին: Ճեմարանի շրջափակին երրորդ մեծ կառոյցը հանդիսութիւններու սրահն է, որու առաջին յարկը ունի մարզասրահ մը: Այս սրահը ճեմարանցիները կ'օգտագործեն նաեւ կարգ մը միջոցառումներու, ինչպէս նաեւ հոն երգչախումբի փորձեր կը կատարեն: Շրջափակին մէջ տեղադրուած են Նոր Ջուղայի խաչքարերու օրինակով վերականգնած խաչքարեր, կրթական մասնաշէնքին առջեւ տեղադրուած է Ռաֆայէլ Պատկանեանի կիսանդրին, ինչպէս նաեւ 2014-ին տեղադրուած է Սահակ Պարթեւի յուշարձանը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայաստան
Ներսէս Շնորհալի (Ներսէս Դ․ Կլայեցի)
'''Ս. Ներսէս Շնորհալի (Ներսէս Դ.' (Կլայեցի, Երգեցող)) (1102-Օգոստոս 13, 1173), հայ եկեղեցական գործիչ, աստուածաբան, բանաստեղծ, երաժշտագէտ, երգահան, պատմիչ, 1166-էն՝ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս։ Իր բազմատաղանդութեան շնորհիւ ժամանակակիցներուն կողմէ կոչուած է Շնորհալի''։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Հայոց Միջագետքի Տլուք գաւառի Ծովք_(բերդ) դղեակին մէջ, հօր՝ իշխան Ապիրատ Պահլաւունի ազնուական ընտանիքին մէջ։ Ներսէս Շնորհալի Գրիգոր Մագիստրոս Պահլաւունի ի ծոռն է եւ Գրիգոր Գ. (Փոքր Վկայասէր) Պահլաւունիի կրտսեր եղբայրը։ Իր ժամանակի ամենակիրթ մարդոցմէ մէկը եղած է։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Կարմիր վանքի դպրոցին մէջ՝ եպիսկոպոս Ստեփանոս Մանուկի քով։
1166-էն Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս։ Վախճանած է 13 Օգոստոս 1173-ին, Հռոմկլայի մէջ։
Վախճանած է 1173-ին եւ թաղոած Հռոմկլա ամրոցին մէջ։ Հայ եկեղեցին զինք դասած է սուրբերու շարքին եւ անոր յիշատակը կը նշէ ամէն տարի Թարգմանչաց տօնին։
Գրական ժառանգութիւն
Ներսէս Շնորհալի ձգած է հարուստ գրական եւ երաժշտական ժառանգութիւն մը (վիպերգեր, երգեր, հանելուկներ՝ հիմնուած հայ բանահիւսութեան շարժառիթներու եւ պատմական փաստերու վրայ)։ 1166-ին գրած է «Վանքային ուղերձ» դիմումը ժողովուրդին, որ կը պարունակէ շարք մը կրօնական հարցերու բացատրութիւններ, ամէնօրեայ կեանքի ուսուցումներ։
Հայ միջնադարեան մտածողութեան վրայ մեծ ազդեցութիւն ձգած է 1166-ին Շնորհալիի գրած «Թուղթ ընդհանրական» արձակ գործը։
Ներսէս Շնորհալի մշակած եւ լրացուցած է Շարակնոցը, Պատարագամատոյցը, կանոնաւորած է հայկական եկեղեցական երգերու տարուան իրադարձութիւնները՝ ամբողջացնելով իր սեփական ստեղծագործութիւններով։ Յատկապէս երաժշտական ասպարէզին մէջ ունեցած յաջողութիւններուն համար Ներսէսին շնորհուած է Երգեցող պատուանունը, որուն հազուագիւտ գործիչներ արժանացած են։
Շնորհալիի կը պատկանի նաեւ Աստուածաշունչի թեմաներու վրայ հիմնուած «Յիսուս որդի» (1152) վիթխարի բանաստեղծութիւնը, «Վիպասանութիւն», «Ողբ Եդեսիոյ» 1145-46)՝ հայ միջնադարեան բանաստեղծութիւններու լաւագոյն նմոյշներէն մէկը, հոգեւոր երգեր, շուրջ 300 հանելուկներ ՝ բանաստեղծութեան ձեւով, վերցուած բանահիւսութենէն։ «Յաղագս երկնի եւ զարդուց նորա» տիեզերագիտական բանաստեղծութիւնը ստեղծուած է Մխիթար Հերացիի խնդրանքով։
Անոր շարականներուն, տաղերուն եւ գանձերուն թիւը կ'անցնի 100-ը։ Անոր լաւագոյն շարականներէն մէկ կը սկսի «Առաւօտ լուսոյ» տողով։ Շնորհալի գրած է պարզ ու մատչելի լեզուով, որպէսզի հասկնալի ըլլայ բոլորին։ Այս տեսակէտէն կարեւոր են նաեւ անոր հանելուկները, որոնց թիւը կը հասնի 300-ի։
Մեծ սիրով եւ յարգանքով կը գրէ Շնորհալին հայ ազգային հերոսներու, հայրենասէր թագաւորներու մասին. անոր ստեղծագործութեան միջուկը կը հանդիսանան հայրենասիրական մղումները եւ գաղափարները, իսկ հայրենիքի ազատումը՝ առաջնահերթ խնդիրը։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ սուրբեր‏‎ Ներսէս Դ Ստորոգութիւն:Հայ պատմիչներ Ստորոգութիւն:Միջնադարեան հայ բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ Ստորոգութիւն:Պահլավունիներ
39 (թիւ)
39 (երեսունինը)՝ կենտ երկնիշ բնական թիւ մըն է 38-ի եւ 40-ի միջեւ
Ախպար (այլ կիրառումներ)
Ախպար կամ Ալ Ախպար անուանումը (արաբերէն أخبار կամ الأخبار) կրնայ ունենալ յետեւեալ կիրառումները՝
Հայկանուշ (անձնանուն)
Հայկանուշ, հայկական իգական անուն։ Յառաջացած է Հայկ անունէն եւ անուշ բառէն, որ կը նշանակէ «աղջիկ»։ Գործածուած է 19-րդ դարուն։ Տարածուած անձնանուն է։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
390 (թիւ)
390 (երեք հարիւր իննսուն) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 389-ի եւ 391-ի միջեւ
Մկրտիչ էֆենտի
Մկրտիչ էֆենտի (1860, Կ.Պոլիս - 22 Մարտ 1916, Երուսաղէմ), հայ բժիշկ, դեղագործ։
Կենսագրութիւն
Մկրտիչ էֆենտի ծնած է 1860 թուականին։ 1914 թուականին, Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ որպէս զինուորական դեղագործ ծառայած է՝ Կար­միր մա­հի­կի, Երուսաղէմի Էմրազը Սարիէ (համաճարակներու) հիւանդանոցէն ներս՝ տեղակալի աստիճանով։
Աշխատանքի ընթացքին վարակուած է ժանտախտով։
Մահացած է 1916 թուականի Մարտ 22-ին, Երուսաղէմ, ժանտախտէ՝ 46 տարեկան հասակին։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:1860 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1916 մահեր Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս ծնածներ Ստորոգութիւն:22 Մարտի մահացածներ Ստորոգութիւն:Ժանտախտէ մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ Ստորոգութիւն:Երուսաղէմ մահացածներ
Հայաստանի Աշխարհագրութիւն
Հայաստանի աշխարհագրութիւն,Հայաստանը ծով ելք չունեցող երկիր է Հարաւ Արեւմտեան Ասիայի մէջ եւ Արեւելեան Եւրոպայի մէջ։ Կը գտնուի Հայկական լեռնաշխարհի հիւսիս-արեւելքը (որ նաեւ կը կոչուի Պատմական Հայաստան), Սեւ և Կասպից ծովու մէջտեղը, հիւսիսէն եւ արեւելքէն շրջապատուած է Փոքր Կովկասի լեռնաշղթաներով։ Կը սահմանակացնէ Վրաստան ի, Ազրպէյճանի, Իրան ի, Թուրքիոյ եւ չճանչցուած Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան հետ։
391 (թիւ)
391 (երեք հարիւր իննսունմեկ) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 390-ի եւ 392-ի միջեւ
Հայաստանի Աշխարհագրութիւն
Հայկական Պար
Հայկական Պար լեռնաշղթան կը գտնուի Հայկական հրաբխային բարձրավանդակի կերոնը՝ Բիւրակն ու Մասիս լեռնազանգվածներու միջեւ: Ունի աղեղնաձեւ կառուցուածք, ուռած մասով՝ դէպի հիւսիս։ Երկարութիւնը մօտ 250 քմ է, լայնութիւնը՝ 30-35 քմ։ Առավելագոյն բարձրութիւնը կը հասնի 3445 մ։ Ջրբաժան է Սեւ, Կասպից ծովերու եւ Պարսից ծոցի աւազաններու միջեւ։
Հայկական Տաւրոս
Հայկական Տաւրոս (թուրք.՝ Toros Dağları), լեռնային համակարգ Հայկական լեռնաշխարհին, ներկայիս Թուրքիաի մէջ։ Ձգուած է Կիլիկեան Դրունք կիրճէն մինչեւ Բոհտան գետը։ Երկարութիւնը 650 քմ է, լայնութիւնը՝ 35-100 քմ, միջին բարձրութիւնը՝ 1800-2300 մ։ Իշխանասար, Սիմսար, Մարութասար գագաթները ունին 3000 մ բարձրութիւն ։
Արարատ կամ Մասիս
Արարատ կամ Մասիս՝ կոնաձեւ, մեկուսացած հսկայ լեռնազանգուած մըն է, կը բարձրանայ Արարատեան դաշտի հարաւը։ Մարած հրաբուխ մըն է։ Ունի երկու գագաթ՝ Մեծ Մասիս (5165 մ.) եւ Փոքր Մասիս (3925 մ.)։ Մեծ Մասիսը 4000 մեթրէն վեր ծածկուած է մշտնջենական ձիւնով։ Ոչ մէկ գետ կամ գետակ կը բխի անկէ։ Բուսականութիւնը աղքատ է։ Հայկական լեռնաշխարհի ամենաբարձր գագաթն է։ Արարատը խորհրդաւոր ազդեցութիւն ունեցած է հայ ժողովուրդին վրայ, որ կը հաւատայ, թէ Մասիսը քաջաց ոգիներու դիցարանն էր։
Արագած
Արագած՝ հայկական լեռնաշխարհի մէջ վիթխարի լեռնազանգուած մըն է։ Կը բարձրանայ Սեւանայ լիճին արեւմտեան կողմը, Մասիսի հիւսիսը։ Բարձրութիւնն է 4035 մեթր։ Մարած հրաբուխ մըն է, որուն կատարը ծածկուած է մշտնջենական ձիւնով։ Ունի չորս կոնաձեւ գագաթներ. այդ պատճառով ալ կը կոչուի քառագագաթ Արագած։ Հայաստանի երրորդ բարձր լեռն է։ Անոր վերին լանջերը ջրառատ են. կողերէն կը բխին բազմաթիւ աղբիւրներ, որոնցմէ կը գոյանան լճակներ եւ գետակներ։ Բուսականութիւնը ճոխ է։
Սիփան
Սիփանը կը գտնուի Վանայ լիճին հիւսիս արեւմուտքը։ Բարձրութիւնն է 4434 մեթր։ Հայաստանի երկրորդ բարձրագոյն գագաթն է։ Հայկական Բարձրաւանդակի միւս գլխաւոր սարերուն մէջ յիշատակութեան արժանի են հետեւեալ գագաթները՝ Կապատջուղ՝ 3904 մ., Սրմանց՝ 3650 մ., Թոնտուրեկ՝ 3584 մ., Արտոս՝ 3550 մ., Նեմրութ՝ 3050 մ., Սուկաւէտ՝ 3445 մ.։
Արարատեան դաշտ
Արարատեան Դաշտ, Արարատեան գոգաւորութեան (փոս կամարաձեւ, գոգաձեւ - անգլ.՝concave) յատակն է՝ լի լճագետային, հեղեղաբերուկ նստուածքներով եւ լաւաներով։ Հայկական լեռնաշխարհի ընդարձակ հարթավայրերէն մէկը՝ Միջին Արաքսեան գոգաւորութեան ամէնէն ցած մասը (բարձրութիւնը 800 - 1000 մ)։Պէտք է ըսել եւ գրել Արարատեան դաշտ եւ ոչ թէ դաշտավայր։ Աւանդաբար դաշտավայր անունը կը տրուի այն հարթավայրերուն, որոնք ծովու մակարդակէն բարձր են ոչ աւելի քան 200 մեթր, ինչպիսին են Ամազոնի, արեւմտեան-սիպերական, Մերձկասպեան եւ այլ դաշտավայրերը : Ամբողջ դաշտը կ'ոռոգուի Արաքս գետէն, որուն շնորհիւ այս դաշտը Հայաստանի ամէնէն բերքառատ շրջաններէն մէկն է։ Ունի խիտ բնակչութիւն եւ դարձած հայ քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային կեանքի կեդրոնը։ Հայաստանի մայրաքաղաքներէն մեծ մասը, ինչպէս՝ Արմաւիրը, Երուանդաշատը, Արտաշատը, Վաղարշապատը, Դուինը կառուցուած էին Արարատեան դաշտին մէջ։ Հոն կը գտնուի նաեւ Արդի Հայաստանի մայրաքաղաք Երեւանը։
Շիրակի դաշտ
Շիրակի դաշտը կը գտնուի Արարատեան դաշտէն դէպի հիւսիս, Ախուրեան գետի աջ եւ ձախ ափերուն վրայ։ Բարձրութիւնն է 1200-1500 մ.։ Ախուրեան գետը կ՚ոռոգէ Շիրակի դաշտը։ Հին ժամանակ, Շիրակի դաշտը եղած է Հայաստանի ցորենի շտեմարանը։
Հայաստանի գետեր
1) Արաքս, պատմական Երասխ գետը, կը կոչուի նաեւ Արազ։ Արաքսը եղած է զուտ հայկական. որովհետեւ իր ամբողջ ընթացքով հոսած է Հայաստանի մէջէն։ Այդ պատճառով ալ, կոչուած է Մայր Արաքս։ Դարձած է հայ ժողովուրդի ուժի, ըմբոստութեան եւ ազատութեան խորհրդանիշը։ Սկիզբ կ'առնէ Բիւրակնեան լեռներու Սրմանց գագաթէն, կը հոսի դէպի հիւսիս արեւելք, Հայկական Պարը ճեղքելէ ետք կ'անցնի Բասէնի, Արարատեան Շարուրի եւ Նախիջեւանի դաշտերէն եւ Մուղանի դաշտին մէջ Կուր գետին միանալով՝ կը թափի Կասպից ծով։ Իր ճամբուն ընթացքին Արաքս կ'ընդունի բազմաթիւ հարկատուներ, որոնցմէ են՝ Ախուրեան, Հրազդան, Քասախ, Ազատ, Արփա, Մեղրի, Որոտան գետերը։ Արաքսի երկարութիւնն է 933 քլմ.։ 2) Կուր, որ թէեւ հայկական ծագում ունի, բայց Անդրկովկասեան գետ է։ Երկարութիւնն է 1500 քմ.։ Կը բխի Հայաստանի Արծիան լեռներէն, կը մտնէ Վրաստան եւ Ատրպէյճան, ապա, Արտահանի դաշտը։ 1) Եփրատ գետը Մերձաւոր Արեւելքի մեծագոյն գետն է։ Երկարութիւնն է 2700 քմ.։ Եփրատ ունի երկու ճիւղ՝ ա) Արեւմտեան, բ) Արեւելեան Եփրատ կամ Արածանի։ Երկու Եփրատները Խարբերդի դաշտին մէջ միանալով կը կազմեն Եփրատ գետը։ Եփրատ կը շարունակէ իջնել դէպի հարաւ եւ կտրելով Տաւրոսեան լեռները կը մտնէ Միջագետք, Իրանի մէջ կը միանայ Տիգրիսին կազմելով Շաթ Էլ Արապ գետը, կը թափի Պարսից ծոց։
2) Տիգրիս գետ, որու երկարութիւնն է 1900 քմ., ունի երկու ճիւղ՝ ա) Արեւմտեան եւ բ) Արեւելեան։ Երկու Տիգրիսները Սղերդ քաղաքի մօտերը միանալով կը կազմեն Տիգրիս գետը։ Տիգրիս Կորդուաց լեռները ճեղքելէ ետք կը հասնի Միջագետք եւ կը թափի Պարսից ծոց։ Գ) Սեւ ծով կը թափին Ճորոխ, Ալիս եւ Իրիս գետերը։ Դ) Ներքին գետակները, որոնք մեծ գետերու օժանդակներն են, անոնց հոսքը ամբողջութեամբ կը գտնուի Հայաստանի մէջ։
Հայաստանի Լիճեր
Հայաստանի փոքր լիճերէն են՝ Չըլտըր, Արփի, Արջակ եւ Ծովք լիճերը։
Հայաստանի կլիման եւ բուսականութիւնը
Հայաստանի կլիման ցամաքային եւ խիստ է։ Ամառը սաստիկ տաք կ'ընէ, իսկ ձմեռը՝ սաստիկ ցուրտ։ Ցած վայրերու մէջ կլիման տաք է։ Այդտեղ հիանալի կերպով կ'աճին խաղող, բամպակ, բրինձ եւ պտուղներ։ Լեռնային շրջաններուն մէջ կլիման բարեխառն է։ Ծովամերձ շրջաններուն մէջ, կլիման բարեխառն զով է։ Լեռները անտառածածկ են, իսկ հովիտները կ'ընծայեն երկրագործական յարմարութիւններ։
Հայկական բարձրաւանդակ
Հայկական Բարձրաւանդակ, պատմաաշխարհագրական տարածք, հայ ժողովուրդի բնօրրան։ Կը գտնուի Առաջաւոր Ասիոյ տարածքին՝ իրանական եւ փոքրասիական բարձրավանդակներուն միջեւ։ Հիւսիսէն Կովկասեան լեռներն են եւ Սեւ ծովը, հարաւէն՝ Միջագետքի դաշտավայրը։ Հայկական բարձրաւանդակը նկատելիօրէն կը տարբերի շրջակայ տարածքներէն. այն ունի 1 500 - 1 800 մեթր միջին բարձրութիւն, իսկ առանձին գագաթները ունին աւելի քան 3 000 - 4 000 մեթր բացարձակ բարձրութիւն։ Գերմանացի աշխարհագէտ Քարլ Ռիթթերը (Carl Ritter) Հայկական լեռնաշխարհը անուանած է օդով եւ ջուրով հարուստ «լեռնային կղզի»։ Հայկական լեռնաշխարհի ամենաբարձր կէտը Մեծ Մասիսն է (Արարատ, 5 165 մ)։ Բարձրութեամբ լեռնաշխարհի երկրորդն է Սաւալանը (Հայկական կամ Ղարատաղի լեռները, Իրան, բարձրութիւնը՝ 4 811 մեթր), երրորդը՝ Սիփանը (Վանայ լիճի արեւմտեան ափին մօտ, բարձրութիւնը՝ 4 434 մ), չորրորդը՝ Ճիլոն (Կորդուաց լեռներ, 4 168 մ), հինգերորդը՝ Արագածը (Հայաստանի Հանրապետութիւն, 4 090 մ)։ Լեռնաշխարհի տարածքը մօտ 400 000 քառակուսի քիլոմեթր է։ Այդ տարածքին գոյութիւն ունին հայկական երկու պետութիւններ՝ Հայաստանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետութիւնները, որոնք միասին (մօտ 42 000 քմ²) կը կազմեն լեռնաշխարհի տարածքի մօտ 11 տոկոսը։ Գրեթէ նոյնքան տարածք կը զբաղեցնէ լեռնաշխարհի այն հատուածը, որ կը պատկանի Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան։ Ազրպէյճանի տարածքին կը գտնուին լեռնաշխարհի գաւառներէն Գարդմանը եւ Գողթանը (Նախիջեւան), Վրաստանէն՝ Ջաւախքը։ Հայկական բարձրաւանդակի մօտ երկու երրորդը այժմ կը գտնուի Թուրքիոյ Հանրապետութեան կազմին մէջ։Հայկական Բարձրաւանդակը հարուստ է բնական հարստութիւններով. նշանաւոր են աղի, պղինձի եւ երկաթի հանքերը։ Հայաստան մասնաւորաբար հարուստ է իր շինանիւթերով։ Շինութեան համար ամէնէն շատ օգտագործուած քարը տուֆն է։ Կան նաեւ պազալթն ու կրանիթը։ Հայաստանի լեռնաշխարհին մէջ կը գտնուին նաեւ հանքային բաղադրութիւններով տաք եւ պաղ ջուրի աղբիւրներ:
Հայկանոյշ Մառք
Հայկանոյշ Մառք, հայ գրագիտուհի։
Կենսագրութիւն
Ծնած եւ մահացած է Իսթանպուլ։ Յաճախած է Այասբաշայի վարպետ-տուտու վարժանոցը, Սէօրերու եւ էսայեան վարժարանները։ Ոսուցչագործած է Ազգային Հիւանդանոց եւ Նիկողոսեան Աղջկանց բարձրագոյն վարժարաններուն մէջ։ Աշխատակցած է Իսթանպուլահայ եւ Զմիւռնիայ մամուլին, բանաստեղծութիւններով, պատմուածքներով, նորավէպերով, դիմաստուերներով եւ թարգմանութիւններով։ Իր ամուսնոյն՝ գրագէտ Վահան Թոշիկեանի հետ հիմնած եւ խմբագրած է «Ծաղիկ Կանանց» յատուկ կնոջական թերթը (1905-08), եւ ապա մաս կազմած է «Լոյս Կանանց Յատուկ» շաբաթաթերթի խմբագրական կազմին (1907-11)։ 1919-33 թուականներուն կը հրատարակէ եւ կը խմբագրէ «Հայ Կին» կնոջական կիսամեայ հանդէսը։ Ամուսնոյն հրատարակած Նոր լուրի մէջ կը հաստատէ եւ կը խմբագրէ կնոջական էջ մը։ Ունի անտիպ թարգմանութիւններ Միւսէյէ, Հիւկոյէ, Բրիւտոմէ, ժերալտիէ եւ Թրիկվէէ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ գրագիտուհիներ
Արեւմտահայերէն Ուիքիփետիա
Արեւմտահայերէն Ուիքիփետիա, Ուիքիփետիա բազմալեզու եւ ազատ հանրագիտարանի հայալեզու երկու տարբերակներէն մէկն է։ Հիմնուած է 1 Ապրիլ 2019-ին։ Միւսը Արեւելահայերէն Ուիքիփետիան է, որ կը կոչուի հայերէն Վիքիպեդիա։ Հիմնուած է Յունուար 2001-ին։ Ինչպէս բոլոր այլ Ուիքիմետիա-նախագիծերը, Արեւմտահայերէն Ուիքիփետիայի բովանդակութիւնը կը գտնուի ազատ արտոնագիրի տակ, եւ իւրաքանչիւր անձ կրնայ օգտագործել, խմբագրել ու տարածել այդ բովանդակութիւնը։ Յետագայ բոլոր տարբերակներն ալ կը տարածուին նոյն սկզբունքներով։
Ստորոգութիւն:Կայքէջեր
Ճանիկ Արամեան
Արամեան Ճանիկ, արհեստաւոր հայ գրագէտ, վիմգրող, գրաձուլիչ, փորագրիչ ու նշանաւոր տպագրիչ։
Ծնած՝ Նիքոմիտիա քաղաքին մէջ 1820 թուականին։ Հայրը, որ հասարակ արհեստաւոր մըն էր, որդիին ուղարկեց Կ․Պոլիս արհեստ սովորելու, ան ալ իր կարգին մտաւ դերձակի մօտ, իբրեւ աշակերտ։ Պոլսոյ մէջ արհեստի հետ զուգընթացաբար ան սկսաւ մայրենի լեզուն սովորել, իսկ ազատ ժամերը նուիրեց տպագրական գործին, որու համար ե՛ւ տպարան կը յաճախէր ե՛ւ կը սորվէր։
1846 թուականին Փարիզ կ՛երթայ ու կը սկսի դերձակութեամբ զբաղիել, իսկ փոքր-ինչ նիւթապէս ապահովուելէ յետոյ, հայերէն տառեր ձուլել կու տայ եւ Վալտերի տպարանին մէջ կը սկսի հայերէն գիրքեր տպագրել։ Շուտով կը կարողանայ սեփական տպարան բանալ եւ 1859 թուականէն սկսած անոր տպարանին մէջ կը սկսի տպագրուիլ՝ Ստեփան Ոսկանի, «Արեւմուտք» կիսամսեայ հանդէսը։ 1862 թուականին ան տպարանը կը ծախէ եւ Կ․ Պոլիս կը տեղափոխուի, այնտեղ ալ տպարան կը բանայ։ Ինչպէ՛ս Փարիզի, այնպէս ալ Կ․ Պոլսոյ մէջ ան բաւական օգտակար գիրքեր կը տպագրէ՝ մեծ մասամբ դասագիրքեր։ 1879 թուականի Ապրիլ 16-ին կը մահանայ եւ կը թաղուի Կ․ Պոլսոյ՝ «Խասգիւղի», գերեզմանատան մէջ։ Ճանիկ Արամեանը եղած է հազուագիւտ աշխատասէր ու գործունեայ մարդ մը։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ Ստորոգութիւն:Հայ տպագրիչներ
392 (թիւ)
392 (երեք հարիւր իննսուներկու) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 391-ի եւ 393-ի միջեւ
Արփենիկ (անձնանուն)
Արփենիկ, հայկական իգական անուն։ Յառաջացած է հայերէն արփի՝ «արեգակ» բառէն։ Նոր անձնանուն է, կարճ ձեւն է Արփիկ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
393 (թիւ)
393 (երեք հարիւր իննսուներկու) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 392-ի եւ 394-ի միջեւ
Բժշկութիւն
Բժշկութիւն (լատ.` medicina), գիտական եւ կիրառական գործունէութեան ասպարէզ, որ կը զբաղի մարդու օրկանիզմ ի բնականոն եւ բաթոլոժիկ գործընթացներու, տարբեր հիւանդութիւն ներու կամ բաթոլոժիկ իրավիճակներու հետազօտութեամբ, ատոնց բուժմամբ եւ մարդկանց առողջութեան պահպանմամբ ու ամրապնդմամբ։
Աշխադար
Աշխադար (ծն. եւ մահուան թթ. անյայտ), Հայոց թագաւոր՝ 110-113–ին։ Յաջորդը՝ Տրդատ Ա.–ի, որդին՝ Պարթեւաստանի Բակուր II թագաւորի։ Գահ բարձրացաւ Հռոմի եւ Պարթեւաստանի փոխհամաձայնութեամբ։ Պարթեւաց Խոսրով Ա. թագաւորը 113–ին Աշխադարին կը գահազրկէ եւ փոխարէնը զայն կը նշանակէ եղբայր Պարթամասիրին։ Այս փոփոխութիւնը դիտելով պայմանախախտութիւն՝ Տրայանոս կայսրը 114–ին կ'արշաւէ Արեւելք, կը նուաճէ Պաթեւաստանը, գահընկեց կ՛ընէ Պարթամասիրին։
Բժշկութիւն
Դարմանական Գործնական
Քլինիկական պրակտիկայի մէջ, բժիշկները կը զննեն հիւանդներուն, անոնք քլինիկական մտածելակերպի միջոցով ախտորոշի մէջ, կը բուժեն եւ կը կանխարգիլեն հիւանդութիւնը։ Բժիշկ-հիւանդ փոխյարաբերութիւնը սովորաբար կը սկսի հիւանդի անամնեզի (լատ. anamnesis` վերյուշ) հաւաքմամբ եւ անոր ֆիզիկալ զննմամբ։ Նշաններու զննման եւ ախտանիշներու վերաբերեալ հարցումներէն յետոյ բժիշկը կը նշանակէ անհրաժեշտ լրացուցիչ հետազօտութիւնները։ Ստացուած տուեալներու ամբողջութիւնը բժշկին թոյլ կու տայ ձեւակերպած ախտորոշումը եւ սկսած է համապատասխան բուժումը։
Աշխադար
Ստորոգութիւն:Արշակունիներ Ստորոգութիւն:Հայոց արքաներ (արւմտ.)
Բժշկութիւն
Դարմանական Գործնական
Անամնեզի մէջ կը ներառեն՝
Բժշկութիւնը Հին Աշխարհին Մէջ
Նախապատմական ժամանակաշրջանին, մարդիկ կը հաւատային, որ առողջութեան փոփոխութիւններ կամ հիւանդութիւններ կ'առաջանան զայրացած աստուածներու կամ չար ոգիներու պատճառով։ Հիւանդութիւնը բուժելու համար անհրաժեշտ էր խաղաղեցնել աստուածներուն կամ դուրս հանել չար ոգիներուն։ Այդ աշխատանքը իրենց վրայ կը վերցնէին բուժակները եւ ցեղային քուրմերը։ Անոնք այդ կ'ընէին հմայիլներու, դիւթաբառերու օգնութեամբ։ Կան ապացոյցներ նաեւ վիրաբուժական բուժման գոյութեան մասին։ Տրեպանացիան (գանգատուփահատում) կը կատարուէր քարէ գործիքներու օգնութեամբ՝ հիւանդ մարդու գանկի շրջանաձեւ բացուացք կատարելով։ Ենթադրուած է, որ այդ կը կատարուէր հիւանդութիւն առաջացած ոգիներուն ազատ արձակելու համար։ Նախապատմական բուժակները նաեւ յայտնաբերած էին, որ շատ բոյսեր կրնան որպէս դեղ կիրարկուիլ։ Համայնքը, որպէս ամբողջութիւն, նոյնպէս ընդգրկած էր մարդոց առողջութեան պահպանումը։ Անոնք, որոնք կը համարուէին հիւանդ, կը խնամուէին համայնքի կողմէ։ Ասոր որոշ ապացոյցները գտնուած են Հին Քարի դարու մէկ քարանձաւին մէջ՝ Ռիպարօ տել Ռոմիոյի մէջ՝ հարաւային Իտալիա։ Այնտեղ գտնուած են դեռահաս թզուկի մնացորդներ։ Չնայած իր ծանր առողջական վիճակին, որ պէտք է սահմանափակեր անոր որսորդական կամ հաւաքական կարողութիւնները, ան կրցած է ապրիլ 17 տարի։ Ան պէտք է որ ստացած ըլլայ համայնքի մնացած անդամներու կարեկցանքը իր ամբողջ կեանքի ընթացքին մէջ. վերջինս կը մարմնաւորէ տուեալ կրօնական համակարգին մէջ, առկայ միջանձային բարի դրացիական փոխյարաբերութիւնները։ Թերեւս այս համայնքի պէս եղած են նաեւ այլ համայնքներ, որոնք չունենալով կապեր միւսներու հետ, կը փորձէին ապահովել իրենց անդամներու առողջութիւնը՝ ապաւինելով բուսական ծագման դեղերուն եւ խմբային տարբեր գործողութիւններու։
Հին Յունաստանի մէջ, սկիզբ դրուեցան անատոմիայի, ֆիզիոլոգիայի, ախտաբանութեան գիտական արմատները։ Առաջինը հենց յոյները կրցան տարբերակել հիւանդութեան արտաքին ու ներքին պատճառները։ Բժշկութեան քլինիկական սկզբունքներու եւ բժշկական էթիկայի հիմնադրման համար մենք պարտական ենք Հիպոկրատին եւ անոր հետեւորդներուն։
Հիպոկրատը (Մ.թ.ա. 460-377) իր խառնուածքով կը մարմնաւորէր գիտնականի եւ արուեստագէտի միասնութիւն։ Ան հաւատացած էր, որ հիւանդութիւնը կ'առաջանայ, երբ օրկանիզմի չորս հեղուկները՝ արիւնը, դեղին լեղին, սեւ լեղին եւ լորձը, դուրս կու գան հաւասարակշռութենէն։ Ան նաեւ համոզուած էր, որ այս չորս հեղուկներով պայմանաւորուած է մարդու խառնուածքը՝ ֆլեգմատիկ, սանգվինիկ, խոլերիկ եւ մելանխոլիկ։ Այս համոզմունքը կը զուգակցուի աւելի հին չինական աւանդութեան հետ, որ հիմնուած է Ինի (կանացի սկիզբ) եւ Յանի (տղամարդկային սկիզբ) միմեանց լրացնող սկզբունքի վրայ, որոնց ճիշդ համամասնութիւնը կարեւոր է առողջութեան համար։ Հիպոկրատի մօտեցումը առողջութեան շատ իւրովի էր։ Ան կը բուժէր՝ խորհուրդ տալով շատ առողջարար ֆիզիքական վարժանքներ, հիւանդութեան ժամանակ հանգիստ եւ չափաւոր, հաւասարակշռուած սննդակարգ։
Արիստոտելը (Մ.թ.ա. 384-322), փոքր կենդանիներուն հերձելով եւ տալով անոնց ներքին գործարաններու անատոմիայի նկարագրութիւնը, հիմք դրաւ մարդու մարմնի հետագայ ուսումնասիրութիւններուն։ Անոր համար ամենակարեւոր օրկանը սիրտն էր։ Ան հաւատացած էր, որ ան ոչ միայն արիւնատար համակարգի, այլեւ յոյզերու կեդրոնն է։ Թերեւս Արիստոտելի հիմնական ներդրումը եղած է գիտութեան մէջ։
Յաջորդ մեծ քայլը կատարեց Կալենը (129-199)` կայսրերու ու կլատիաթորներու բժիշկը Հին Հռոմի մէջ։ Կալենն ընդլայնեց հիպոկրատեան գիտութիւնները եւ բժշկագիտութեան մէջ ներդրեց փորձը` որպէս ստոյգ գիտելիքներու աղբիւր։ Անոր աշխատանքները դարձան անատոմիայի եւ ֆիզիոլոկիայի հանրագիտարաններ։ Ան ուղեղը կը համարէր զգացմունքներու եւ մտքերու կեդրոն։ Ան նկարագրած է զարկերակներն ու երակները. ըստ անոր՝ լէարդը հիմնականին մէջ, երակային արեան համար է։ Ան անգամ ցոյց տուած է նեարդային համակարգի գործունէութեան մեխանիզմը՝ կատարելով խոզի ողնուղեղի հատումներ տարբեր մակարդակներու մէջ եւ ցուցադրելով մարմնի համապատասխան մասերու պարալիզի զարգացումը։ Ըստ Կալենի՝ մարմնով կը հոսի 3 տեսակի արիւն. լէարդէն երակներով դուրս կու գայ «բնական ոգին», թոքերէն զարկերակներով կը հոսի "կենաց ոգին", իսկ "կենդանական ոգին"՝ ուղեղէն։ Սիրտը ընդամէնը կը տաքացնէ արիւնը։ Անոր մահէն ետք, անատոմիական հետազօտութիւնները դադրեցուցին. անոր աշխատանքները կը համարուէին անսխալական համարեայ 1400 տարի։
Միջին Դարեր
Եւրոպայի մէջ, Գարլոս Մեծի հրամանով եկեղեցիներուն ու վանքերուն կից կը ստեղծուին հիւանդանոցներ։ Եկեղեցւոյ հիմնադրած կրօնական դպրոցներուն մէջ, կ'ուսուցանուէր բժշկութիւն։
Եւրոպական լաւագոյն համալսարաններու բժշկութեան դպրոցները վաղ 1500-ականներուն կը կատարեն արմատական բարեփոխումներ անատոմիայի` որպէս ինտեգրացուած բժշկագիտական ուսումնառութեան անբաժանելի մաս, ուսուցման ոլորտին մէջ։ Ի յայտ կու գայ, որ կալենեան անատոմիայի մէջ առկայ են բազմաթիւ կոպիտ սխալներ, որովհետեւ Կալենի անատոմիական գիտելիքները հիմնուած էին շուներու, խոզերու ու կապիկներու դիահերձումներու վրայ։
Անդրէաս Վեզալիուսի (1514-1564) աշխատանքներու շնորհիւ Կալենի սխալները սկսան երեւան գալ։ Վեզալիուսը Իտալիոյ Բատովայի համալսարանի անատոմիայի եւ վիրաբուժութեան բրոֆէօսոր էր։ Իտալացի բժիշկը իր ամբողջ կեանքը կը նուիրէ մարդու անատոմիայի ուսումնասիրութիւններուն։ Վեզալիուսը կ'իրականացնէ շարք մը աննախադէպ մանրակրկիտ դիահերձումներ եւ իր աշխատանքները կ'անմահացնէ De Humani Corporis Fabrica («Մարդու մարմնի կառուցուածքի մասին») աշխատութեան մէջ։ Անոր աշխատութեան մէջ բացի գործարաններու արտաքին նկարագրութիւններէն առկայ են նաեւ անոնց գործառոյթներու վերաբերեալ տեղեկութիւններ։ Գիրքը, որ հրատարակուած է 1543-ին, կը դառնայ մարդու անատոմիայի ուսուցանման նոր չափանիշ։ Պատմականօրէն նշանակալի յայտնագործութիւններէն մէկը կատարած է Ուիլիամ Հարվեյը (1578-1657), անգլիացի բժիշկ եւ ֆիզիոլոկ։ Ան կը հաստատոէ, որ արիւնը կը շրջանառէ փակ համակարգին մէջ եւ մեխանիկօրէն կը մղուի «պոմպանման» սրտի միջոցով։ Ան նաեւ չափին մէջ, կը շրջի արեան ծաւալը ժամանակի ցանկացած միաւորին մէջ։ Հարվեյի ուսումնասիրութիւնները կը հրատարակուին «Կենդանիներու սրտի եւ արեան շարժման մասին» (On the motion of the Heart and Blood in Animals) (1628)։
Անտոն վան Լեւենհուկը (1632-1723), որ ոսպնեակներ պատրաստող էր, կը կատարելագործէ մանրադիտակը։ Ուստի հիմք կը դրուի բջջային կենսաբանութեան դարաշրջանին։ Իսկ անգլիացի գիտնական Ռոպերթ Հուկը (1635-1703) կը գրէ «Micrographia» աշխատութիւնը 1655 թուին, ուր ան մանրամասն կը նկարագրէ բուսական բջիջը եւ միջատներու անատոմիայի մասին իր ուսումնասիրութիւնները։ Անոր գիրքը կը ներկայացնէ մանրադիտակի՝ կենսաբանական հետազօտութիւններ իրագործելու մեծ կարողութիւնը։ Ան հիմք կը դնէ բջիջ (անգլ.` cell) բառի կիրառութեան կենսաբանութեան մէջ։
Խորհրդանշաններ
Բժշկութեան մէջ խորհրդանշական են երեք նշան։
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:Բժշկութիւն Ստորոգութիւն:Բնական գիտութիւններ
Սոնա Խտըշեան
Սօնա Խտըշեան-Ծառուկեան (1928), ծնած է Պէյրութ: Նախնական ուսումը ստացած է տեղւոյն Սահակեան Ազգային վարժարանը: Յետոյ աւարտած է Պէյրութի Անգլիական Գոլէճը: Երկու տարի հետեւած է Հայկազեան գոլէճի մանկաուարժական դասընթացքներուն։ Ուսուցչական պաշտօն վարած է, դասաւանդելով հայերէն եւ անգլերէն լեզուները։
Կանուխէն սկսած է գրել, բայց իր պատմուածքները առաջին անգամ լոյս տեսած են վաթսունական թուականներուն, Պէյրութ հրատարակուող «Նայիրի» գրական շաբաթաթերթին մէջ։
Կ'ամուսնանայ «Նայիրի»ի խմբագիր եւ գրագէտ Անդրանիկ Ծառուկեանի հետ եւ միատեղ կը շարունակեն հրատարակել զայն, մինչեւ 1983: Լիբանանի ողբեգական դէպքերուն պատճառով կը փոխադրուին Փարիզ, միշտ վերադառնալու յոյսով:
Փարիզ հաստատուելէ ետք, Սօնա Ծառուկեան կ'աշխատակցի Լոս Անճելըս հրատարակուող «Նոր Կեանք» շաբաթաթերթին, ստորագրելով պատմուածքներ եւ տոմսեր։
Այժմ կ՚ապրի Փարիզ, իր միակ դստեր Նայիրիին հետ։
Սօնա Ծառուկեան օժտուած է դէպքերը բնականօրէն եւ համով-հոտով պատմելու ձիրքով։ իր տիպարները իրենց անհատականութեամբ եւ գործածած հարազատ բարբառով համակրելի կը դառնան ընթերցողին։
Խռկալ Եւ Խռկոց
Խռկոցը (snoring) քունի մէջ քթային կամ բերանային շնչառութեան ընթացքին արտադրուած անբնական ձայնն է: Այս խռկոցին արտադրութեան գործողութիւնը կը կոչուի խռկալ (snore): Խռկալ բառին հայերէն հոմանիշներն են՝ խռնչել, խռմփալ, խռալ եւ խռլտալ: Իսկ խռկոց բառին հոմանիշներն են՝ խռնչոց, խռմփոց, խռոց եւ խռլտոց:
Խռկոցին սկզբնաղբիւրները
Խռկոցը ունի երկու սկզբնաղբիւրներ (origin).
Խռկոցին հիմնական ախտապատճառները կը գտնուին այս երկու կեդրոններուն մէջ:
Քթային ախտապատճառները
Քթային ախտապատճառները կրնան ըլլալ միակողմանի կամ երկկողմանի: Այս ախտապատճառներն են.
Վերոյիշեալ ախտապատճառները կը խցեն քիթի խոռոչը մասնակիօրէն: Ներշնչուող օդը դժուարութեամբ կ՛անցնի քիթի խոռոչէն եւ կը յառաջացնէ տեսակաւոր սուլոցային ձայներ, որոնց ուժգնութիւնը կախեալ է խցումի տարողութենէն:
Ըմբանային-բերանային ախտապատճառները
Ըմբանային-բերանային ախտապատճառներն են.
Վերոյիշեալ հինգ ախտապատճառները մասնակիօրէն կը խցեն կոկորդը: Ուստի ներշնչուած օդը հանգստօրէն չուղուիր դէպի խռչափող եւ կ՛արտադրուի անբնական շնչառական ձայն մը՝ խռկոցը:
Խռկոցին երկրորդական ախտապատճառները
խռկալը անբնական երեւոյթ է: Անիկա հիւանդագին բնոյթ կը ստանայ, երբ քիթի եւ կոկորդի խցումը աւելի զարգանայ, շնչահեղձութիւնը սաստկանայ, ուղեղին թթուածինով յագեցումը զգալիօրէն նուազի եւ տեղի ունենայ քունի շնչադադար:
Just Give Me a Reason
«Just Give Me a Reason», ամերիկեան երգչուհի Փինք-ին երգը։ Երգը կը համարուի անոր վեցերորդ սդուտիանական «The Truth About Love» ալպոմի երրորդ երգը։ Ձայնագրուած է «Fun» խումբին վոգալիսդ՝ Նէյթ Ռիւսին հետ։ Երգը գլխաւորած է շարք մը շարքեր տարբեր երկիրներու մէջ։ Տեսահոլովակը նկարահանուած է 2012 թուականի Նոյեմբերին ։ «Just Give Me a Reason» դարձած է Փինքի 40-րդ երգը, որ Billboard Hot 100-ի մէջ յայտնուած է առաջին տասնեակին մէջ։ Իսկ մէկ շաբաթ ետք դարձած է Փինքի երրորդ երգը, որ գրաւած է առաջին տեղը, այսպիսի նման էին «So What» (2008) եւ «F**kin’ Perfect» (2011) երգերը ։ ԱՄՆ-ի մէջ երգին աւելի քան 3 միլիոն պատճէն վաճառուած է։
Արցունքոտութիւն
Արցունքը ջրանման թափանցիկ հեղուկ մըն է։ Անիկա կ'արտադրուի արցունքաբեր գեղձերու մէջ։ Ամէն անհատ ունի արցունքաբեր երկու գեղձ։ Անոնցմէ իւրաքանչիւրը կը գտնուի աչքին արտաքին ծայրամասի վերի բաժնին մէջ։ Կը ծառայէ աչքին մակերեսը իւղոտելու եւ մաքրելու օտար մարմիններէ։ Արցունքը կ'արտադրուի շարունակ։ Բնականօրէն օրական կ'արտադրուի 0,75-1,1 կրամ արցունք։ Անոր արտադրութիւնը կը նուազի ծերութեան ժամանակ։ Կը պարունակէ՝ ջուր, լորձանիւթ (mucin), ճարպ, շաքար, նատրիոմ (sodium, Na), կալիոմ (potassium, K) եւ այլ քիմիական նիւթեր, օրինակ՝ լայսոզայմ (lysozyme), որ խմորիչ նիւթ մըն է եւ կը պայքարի մանրէներուն դէմ։
Արտադրում
Արցունքը արտադրուելէ ետք արցունքաբեր գեղձերու մէջ, դուրս կը հոսի արտաթորիչ ծորաններէ (excretory ducts) եւ կը հասնի աչքին մակերեսը՝ ծածկելով ամբողջ ակնագունդը եւ կը տարածուի ակնագունդին եւ կոպերուն միջեւ։ Անիկա կ'ուղղուի դէպի արցունքի լիճը (lacrimal lake), որ կը գտնուի աչքին ներքին անկիւնը։ Հոնկէ կ'ուղղուի դէպի արցունքի ծորանիկները (lacrimal canaliculi), որոնք կը բացուին արցունքապարկին (lacrimal sac) մէջ եւ վերջապէս կը հասնի արտասուաքթային ծորան (nasolacrimal duct) եւ հոնկէ՝ քթախորշ։
Աչքի մակերեսի գրգռութիւն, որ կը յառաջանայ`
Վերոյիշեալ ազդակներէն որեւէ մէկուն գոյութեան պարագային արցունքաբեր գեղձերը կը հակազդեն եւ կ'արտադրեն ոչ բնախօսական արցունքը։
Յաւելեալ
Արցունքը կը կազմէ երկրորդ շերտը այն ջրանման թափանցիկ թաղանթին, որ կազմուած է երեք շերտերէ, եւ որ կը ծածկէ եղջերիկը բնական պայմաններու մէջ։ այս երեք շերտերուն մանրամասնութիւններն են՝
Ինչո՞ւ Մեր Աչքերը Կ'արցունքոտին
Ոչ բնախօսական արցունքի արտադրութիւն, որուն մանրամասնութիւնները յիշուեցան վերեւ եւ կամ արտասուաքթային խողովակի (nasolacrimal duct) խցում, որ կը պատահի երկու ձեւերով.
Այս պարագային արտասուաքթային խողովակի վերջաւորութիւնը խցուած կ'ըլլայ թաղանթով մը, ուստի արցունքը կը կուտակուի խողովակին մէջ եւ կը յառաջանայ արտասուաքթային խողովակի թարախոտ բորբոքում։ Թարախի ետհոսքը աչքին մէջ կը յառաջացնէ մնայուն ակնազօդաբորբ։
Արցունքոտութեան հետ միատեղ կրնան պատահիլ աչքի քերուըտուք, ցաւ եւ օտար մարմնի զգացում քիթին կամ աչքին մէջ։
Արցունքոտութեան ախտաճանաչումին համար կատարուելու է՝ արտասուաքթային խողովակի նկարում (dacryocystography), համակարգչային շերտագրական նկարում (CT Scan) եւ քիթի դիտում (rhinoscopy).
Իսկ անբաւարար արցունքի արտադրութեամբ կը յառաջանայ եղջերիկի եւ շաղկապենի բորբոքում (keratoconjunctivitis), որ կը կոչուի նաեւ աչքի մակերեսի չորութիւն։
Արամէ
Արամէ (ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ), Վանի թագաւորութեան արքայ՝ 860-840 թուականներուն։
Արամէի մասին տեղեկութիւններ պահուած են Ասորեստանի Սալմանասար Գ. թագաւորի (859-824) արձանագրութիւններուն մէջ։ Ան ետ մղած է Սալմանասար Գ.-ի յարձակումները, պահպանած է երկիրի ռազմաքաղաքական հզօրութիւնը, ընդարձակած է թագաւորութեան սահմանները։ Արամէի մասին կը յիշուի Արամ թագաւորի մասին գրուած ժողովրդական աւանդավէպին մէջ։ Սալմանասար Գ. քանի մը անգամ արշաւանքներ կը կազմակերպէ Ուրարտուի դէմ, որոնցմէ 857-ին Արամէ դուրս կու գայ ասորեստանցիներուն դէմ, սակայն պարտութիւն կը կրէ։ Արամէի գործունէութիւնը ենթահող մը կը պատրաստէ  իր յաջորդներուն արտաքին քաղաքականութեան ի նպաստ։ Արամէ  պետութեան սահմանները կը տարածէ հայկական լեռնաշխարհի հիւսիսային եւ արեւմտեան ուղղութիւններով։ 845-ին Ասորեստանի թագաւորը կրկին կը վերադառնայ եւ Տիգրիսի ակունքին մէջ քանդակել կու տայ իր պատկերը, ուր կը ձգէ նաեւ հսկայ արձանագրութիւն մը։ Այդ արձանագրութեան մէջ ան Ուրարտուի թագաւոր կ'անուանէ Արամէն ։
Մատթէոս Չուխաճեան
Մատթէոս Չուխաճեան (1802-1865 թթ.), հայ եպիսկոպոս եւ պատրիարք։
Ծնած է Պոլսոյ «Օրթագիւղ» թաղին մէջ 1802-ին, աշակերտն ու ձեռնասունն էր Յովհաննէս Ջամաշըրճեան եպիսկոպոսին։ 1835-ին ընտրուած է Պուրսայի, 1841–ին՝ Զմիւռնիոյ (Իզմիր) առաջնորդ։ 1838-ին օծուած է եպիսկոպոս՝ Յովհաննէս կարբեցի կաթողիկոսէն։ 1844 թուականի Յունիս 24-ին Պատրիարքարանի մէջ ժողով գումարուելով Աստուածատուր Պատրիարք կը հրաժարի, որուն կը յաջորդէ Մատթէոս եպիսկոպոս, զոր 1844 Յուլիս 17-ին Զմիւռնիայէն Պոլիս հասնելով իր պաշտօնին գլուխը կ՛անցնի։ Իր առաջին գործը կ՛ըլլայ հաշտեցնել ամիրաներն ու արհեստապետները. ժողով մը կը կազմէ, որ Սեպտեմբեր 14-ին կ՛որոշէ յիշատակել Ներսէս Ե. Աշտարակեցի կաթողիկոսին անունը՝ Թուրքիոյ հայ եկեղեցիներուն մէջ,1828֊էն ի վեր Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին անունը չէր յիշատակուած՝ ռուս-թուրք պատերազմին պատճառաւ։
Բարեյիշատակ Ապտիւլ Մեճիտ կայսրը իֆթիխարի ականակուռ պատուանշան տուաւ Մատթէոս Պատրիարքի։
Խիստ միջոցներ ձեռք առաւ բողոքականութեան դէմ, քննութիւն մը երեւան հանեց թէ հազարաւոր հայ բողոքականներ կան Պօլսոյ մէջ, Մաթէոս զանազան միջոցներով մեծ մասը յաջողեցաւ դարձնել նորէն Հայ. Եկեղեցւոյ գիրկը։
Բանադրեց բողոքականութիւնը ընդունած բոլոր հայերը 1846 Յունուար 20֊ին։ Այս խստութեանց պատճառով յունիսի մէջ 40 հայ բողոքականներ միանալով կազմեցին «Պոլսոյ առաջին Աւետարանական Եկեղեցին և հովիւ ընտրեցին իրենց Արիսողոմ Տէր Խաչատուրեանը»։ 1847 նոյ. 3-ին բողոքականները իբր անջատ հասարակութիւն ճանչցուեցան կառավարութենէն։ 1846 մարտ 27-ին Ներսէս Կաթողիկոս գնահատելով Մատթէոսի գործունէութիւնը, ադամանդազարդ պնակէ մը ղրկեց։
1847 մայիս 7-ին կայսերական հրովարտակ մը հրամայեց որ հայոց Պատրիարքարանին գործերը վարելու համար հաստատուի 14 եկեղեցականներէ բաղկացած հոգեւոր եւ 20 աշխարհականներէ բաղկացած գերագոյն ժողով մը Պատրիարքին նախագահութեամբ։
Գերագոյն եւ հոգեւոր ժողովները տեւեցին մինչեւ 1860՝ Սահմանադրութեան հաստատման թուական։
Այս միջոցին ամիրաները «ծուռ աչք»ով նայիլ սկսան Մատթէոսի, որովհետեւ ան՝ ինքնագլուխ կը գործէր եւ Ամիրաներն ալ վշտանալու առիթներ կ՝ ունենային այդ պատճառաւ։ Քիչ ետքը 1848 Ապրիլ 1֊ին Մատթէոսի պատրիարք հրաժարեցաւ՝ չկարենալով հանդուրժել Ամիրաներու արարքներուն։
Մատթէոսի պատրիարքութեան միջոցին Պոլսոյ հայոց կրթական եւ բարոյական վիճակը զգալի բարւոքում կրած է։
Իր պատրիարքութեան օրով Պոլսոյ մէջ շինուած եկեղեցիներն են՝
1848 Հոկտ. 7֊ին Յակոբոս Սերոբեան պատրիարք ընտրուեցաւ եւ Մատթէոս քաշուեցաւ Օրթագիւղ, ուր քարոզիչ եղաւ 5 տարիի չափ, 1851-ին Սուլթան Ապտիւլ Մեճիտ բարեհաճեցաւ նոր պատուանշան մը շնորհել անոր։
Ստորոգութիւն:Հայ եպիսկոպոսներ Ստորոգութիւն:Հայ պատրիարքներ
394 (թիւ)
394 (երեք հարիւր իննսունչորս) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 393-ի եւ 395-ի միջեւ
Հայրենիք
Հայրենիք, իւրաքանչիւր ժողովուրդ գոյատեւելու եւ բնականոն կեանքով ապրելու համար պէտք է ունենայ իր ազատ եւ անկախ Հայրենիքը։
Հայրենիքը ժողովուրդի մը պատմական ապրելատարածքն է։ Հայրենիքի գաղափարի ակունքները սկիզբ կ՛առնեն դարերու խորքէն եւ ունին պատմաէթնիկական բնոյթ ։
Սակայն ամէն մէկ տարածք դեռ Հայրենիք չէ։ Հողը Հայրենիք կը դառնայ դարերու ընթացքին՝
Հայրենիք կոչուող ապրելատարածքին մէջ իւրաքանչիւր ժողովուրդ անպայման պէտք է ունենայ ազատ, անկախ պետականութիւն, որովհետեւ միայն ան ի վիճակի է ապահովելու ժողովուրդի գոյատեւման եւ բազմակողմանի զարգացումին հնարաւորութիւնը։ Ազատ Հայրենիքն ու անկախ պետականութիւնը այն հզօր գործօններն են, որոնք կ՛ապահովեն ժողովուրդի բնականոն զարգացումը։
Այդ է պատճառը, որ պայքարը Հայրենիքի ու անկախ պետականութեան համար կը վերածուի գոյատեւման, կենաց ու մահուան կռիւի։
Աշխապատ
Աշխապատ (նաեւ՝ Աշկապաթ) (թուրքմն.՝ Aşgabat), Թուրքմենիստանի մայրաքաղաքն է， որ կը գտնուի Ահալի վիլայէթին մէջ։ 2011-ի տուեալներով՝ Աշխապատի մէջ կը բնակին Թուրքմենիստանի բնակչութեան 12.7 %-ը։ Քաղաքը հիմնադրուած է 1881 թուականին։ Ան սահմանակից է Իրանին, եւ կը գտնուի անկէ 25 ք.մ. հեռաւորութեան վրայ։ Բնակչութիւնը՝ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Թուրքմենիստանի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Ասիոյ մայրաքաղաքներ
Արփինէ (անձնանուն)
Արփինէ, հայկական իգական անուն։ Կազմուած է հայերէն արփի ՝ «արեգակ» բառէն եւ -ինէ իգական վերջաւորութեամբ։ Նորակերտ անուն է։ Տարածուած անձնանուն եղած է նաեւ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։ Նման ծագումով անուններ են՝ Արփենիկ, Արեւիկ, Արեւհատ եւ Շողեր: Նոյն ծագումը ունէ նաեւ Արեւշատ արական անունը:
Այլ Լեզուները
Արեւէն ծագած անուն մը կայ նաեւ վրացիներու քով՝ მზია Մզիա որ կը ծագէ վրացերէն მზე [մզէ] (արեւ)-էն եւ կը նշանակէ՝ «արեւային»
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Տիրան Աճէմեան
Պոլսոյ մէջ շուտով երեւան կու գայ Տիրանի ուրիշ մէկ շնորհքը – թատերական արուեստը։ Այս առումով ան կը դրսեւորուի իբրեւ ամբողջական արուեստագէտ, որուն ներսիդին գծագրութեան հանդէպ ջերմ սիրոյն համազօր է փարումը թատրոնին։ Պոլսոյ մէջ Մատաթեան զինք 16 տարեկանին բեմ կը հանէ։ Հալէպ դարձին՝ կը կազմէ Երիտասարդաց Միութեան Թատերախումբը։ Հալէպի մէջ իր թատերական կեանքին մաս կը կազմէ Լեւոն Շանթի «Հին Աստուածներ»-ուն բեմադրութիւնը։ Վերջին անգամ Պէյրութի մէջ, արդէն 55 տարեկան, կը բեմադրէ Ալեքսանտր Տիւմայի (Հայր) «Քին» գործը։ Իր մէկ ինքնաերգիծանկարը զինք կը պատկերէ փութկոտ՝ իր աշխատանքի ճամբուն վրայ, բայց նաեւ կլանուած՝ Եակոյի դերը սորվելով։ Խորքի պատին՝ Օթէլլոյի ներկայացման որմազդը։ Իր թատերական կեանքին մէկ բնական դրսեւորումն է իր «Քաջ Նազար»ի հրատարակութեան առթիւ Պէյրութի մէջ կազմակերպուած ձեռնարկին, իբրեւ շնորհակալական խօսք Թումանեանի «Անոյշ»էն հատուածի մը արտասանութիւնը։
Կը բեմադրէ զանազան թատերախաղեր՝«Կործանուածը», «Աւերակներու վրայ», «Պատուի համար», «Արցունքի հովիտը», եւ այլն:
Աճէմեան օժանդակած է Հալէպ այցելող դերասաններուն. 1922-ին՝ Շահան Սարեանին եւ Օննիկ Վոլգէրի, 1924-ին՝ «Եգիպտահայ Գոմէտիի խումբ»ին: 1923-ին կը կազմէ «Հալէպի Ամադէօրներու Տրամադիկ թատերախումբ»ը եւ ներկայացումներ կու տայ մինչեւ Բարսեղ Աբովեանի Հալէպ ժամանումը, որուն հետ եւս կը խաղայ պատասխանատու դերեր ստանձնելով: Ֆիլիփ Արփիարեան դերասան-ծաղրանկարիչը կը թելադրէ Տիրանին ամբողջովին նուիրուիլ ծաղրանկարչութեան :
1925-ին տեղափոխուած է Պէյրութ ու ծաղրանկարներով հանդէս եկած է հայկական, ֆրանսական եւ արաբական մամուլին մէջ ։ Իր գծագրութիւնները ներկայ են տեղական երգիծաթերթերու մէջ, ինչպէս՝ «Ատ-Տապպուր», «Աս-Սայատ», կամ ֆրանսատառ օրաթերթերու մէջ, ի միջի այլոց՝ «Լ՛Օրիան», «Լը Սուար»։ Լիբանանի անկախութենէն ասդին (1943), իր երգիծանկարները պատմութիւնն են այդ երկրին եւ քաղաքական ղեկավարներու բարքերուն եւ դէմքերուն։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:21 Յուլիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:10 Սեպտեմբերի մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ Ստորոգութիւն:Հայ ծաղրանկարիչներ
Հայ Ազգային Քոնկրես
Հայ ազգային քոնկրէս (ՀԱԿ)
2008-2013 թթ. գոյութիւն ունեցած Հայաստանի ընդդիմադիր քաղաքական կոալիցիոն միաւորում՝ Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի գլխաւորութեամբ, Հայ Ազգային Կոնգրէսին մաս կը կազմեն Հայոց Համազգային Շարժում (ՀՀՇ) կուսակցութեան անդամներ եւ զանազան ընդդիմադիր կուսակցութիւններ, շարժումներ եւ անձնաւորութիւններ։
Նախկին անդամներ
«Հայաստանի Լիպերալ» կուսակցութիւն - հիմնուած է 2009 թ. - Կուսակցութեան նախագահ՝ Յովհաննէս Յովհաննիսեան (2008-ից մինչեւ 2012)
նախաձեռնութիւն - Նախաձեռնութեան համակարգող՝ Ժիրայր Սեֆիլեան (2008-էն մինչեւ 2009)
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Կուսակցութիւններ
Հայկական Կաւ
Հայկական Կաւ, կաւի տեսակ, որ կոչուած է նաեւ հայոց կաւ:
Մութ կարմիր գոյնով կաւաքար (ocre) մը, որ կը գործածուէր հին բժշկութեան մէջ՝ վէրքերը ցամքեցնելու կամ սպիացնելու նպատակով, ինչպէս նաեւ՝ իբրեւ արիւնարգել, զօրացուցիչ եւ պորոմիչ (astrigent)։
Գոյնը պայմանաւորուած է բաղադրութեան մէջ «Fe2O3»ի քանակով։
Ժամանակին հայկաւը կ'արտադրուէր Հայաստանի եւ Պարսկաստանի մէջ։ Ներկայիս անիկա առկայ է Իտալիոյ Թոսքանա գաւառին եւ Ֆրանսայի Սոմիւռ եւ Բլուա քաղաքներուն շրջակայքը։ Ֆրանսայի մէջ հայկաւով պատրաստուած դեղահատերը ժամանակին ծանօթ եղած են հայկաւի դեղահատերը (pilules de bol d'Armenie) անունով։
Հայկական կաւի բարձրորակ տեսակները հինէն ծանօթ եղած են Հայաստանի սահմաններէն ալ դուրս։ ԺԲ. դարու արաբ աշխարհագիր Իտրիսին կը պատմէ, որ Հայաստանի լիճերէն մէկուն ափին հանուած է կաւի տեսակ մը, որմէ ջուրի կուժեր շինած են։ Այդ գեղակերտ կաւէ սափորները Հայաստանէն ուղարկուած են Իրաք, Սուրիա եւ Եգիպտոս, ուր վաճառուած են բարձր գիներով։ Իսլամական աշխարհին մէջ բարձր գնահատուած է «Հայկաւ» հայկական կաւի տեսակը ։
Հայ միջնադարեան մատենագրութեան մէջ հայկական կաւը կը յիշատակվուի նաեւ «հայհող» եւ «հայկաւակ» անուններով։
Բուժիչ յատկութիւններ
Կաւաբուժութիւնը կը համարուի հին հայկական աւանդական բուժիչ ձեւերէն մէկը : Կաւը հարուստ է հանքային աղերով, որոնք խիստ անհրաժեշտ են մարդու կառուցուածքին: Հայկական կաւի՝ իբրեւ ոսկրախտի բուժման միջոցի, մաղձաբերի եւ հակաթոյնի մասին կը վկայեն Մխիթար Հերացիին եւ Ամիրտովլաթ Ամասիացիին աշխատութիւնները։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Երկրաբանութիւն
Շնչարգելք
Շնչարգելքը (asthma) զանազան պատճառներով յառաջացած եւ պարբերաբար կրկնուող շնչահեղձութիւն (dyspnea) է: Յաճախ անիկա կը կոչուի ծանրաշունչ եւ ազմ:
Շնչարգելքը երկարատեւ եւ անհակակշռելի (irriversible) թոքային հիւանդութիւն մըն է, որ կը յատկանշուի շնչահեղձութեամբ եւ շնչասլոցով (wheeze):
Երկու թոքերը կ'ախտահարուին եւ անոնց ցնցուղներուն (bronchi) եւ ցնցղիկներուն (bronchioles) կծկումով կը յառաջանայ շնչարգելքը: Անիկա կը պատահի ընդհանրապէս որեւէ մէկ տարիքի, բայց եւ այնպէս հազուադէպ է մանուկներու մօտ: Անիկա առաւելաբար կը յայտնուի քաղաքներու մէջ ապրող հաւաքականութիւններու մէջ:
Ախտապատճառներ
Շնչարգելքը ունի հիմնական եւ երկրորդական ախտապատճառներ:
Երկրորդական ախտապատճառները
Երկրորդական ախտապատճառները առանձնաբար՝ հիմնական ախտապատճառներու բացակայութեան, չեն կրնար շնչարգելք յառաջացնել: Սակայն անոնք կը զօրակցին հիմնական ախտապատճառներուն կամ կը գրգռեն զանոնք ու կը պատճառեն կանխահաս շնչարգելք:
Ախտանշաններ
Շնչարգելքի յատկանշական ախտանշանները հետեւեալներն են.
Այս ախտանշանները՝ բոլորը նոյն ձեւով եւ նոյն ուժգնութեամբ չեն պատահիր շնչարգելքէ տառապող անհատներուն: Բազմաթիւ հիւանդներ, որոշ ժամանակաշրջան մը, առանց որեւէ մէկ ախտանշանի կ'ապրին, սակայն յանկարծ որոշ գրգռիչ պատճառով մը կը սկսին մնայուն շնչարգելքի ուժգին ախտանշանները յայտնուիլ: Ուրիշներ ամէնօրեայ ախտանշաններով կ'ապրին, բայց մնայուն տառապանքով: Յաճախ ախտանշանները երեւան կու գան մարմնամարզանքի ընթացքին եւ կամ ժահրային շնչառական պարզ հիւանդութեամբ մը եւ նոյնիսկ պարզ հարբուխի հետ միասին:
Շնչարգելքէ տառապող անհատներուն մեծամասնութիւնը դեղադարմանումներով կ'ապրի եւ կը գործէ գրեթէ բնական պայմաններու մէջ։ Սակայն անակնկալ որոշ գրգռիչ ազդակներու յայտնաբերումով անոնցմէ շատերը կ'ունենան շնչարգելքի ուժգին նոպա-ախտաժամ (asthmatic attack) եւ կը մատնուին ամբողջական անգործութեան: Շնչարգելքի ուժգին նոպայի ախտաբանական պատճառները հետեւեալներն են.
Զատորոշում
Շնչարգելքը պէտք է զատորոշուի կարգ մը այլ հիւանդութիւններէ.
Չափահասներու պարագայ
Յաճախ շնչարգելքին կ'ուղեկցին վարի շնչառական համակարգին մանրէական բորբոքումները, որոնք կը յայտնուին ջերմով, դողով, քրտինքով եւ խուխով հարուստ հազով:
Շնչարգելքին ախտանշանները կը դիւրացնեն անոր ախտաճանաչումը: Բժիշկը կը կատարէ բժշկական մանրակրկիտ ընդհանուր քննութիւն մը, թոքերը կը լսէ ընկալուչով (stethoscope) եւ կը կատարէ թոքերու Ք (K) ճառագայթային նկարահանում:
Բուժում
Շնչարգելքը հիմնական դարմանում չունի: Սակայն անոր ախտանշանները եւ մանաւանդ շնչարգելութիւնը մեղմացնելու միտումով կը գործածուին կարգ մը դեղեր, որոնցմէ կարեւորագոյններն են.