Անի
Անիի Թաղամասերը
Անի խիտ բնակչութիւն ունեցող քաղաք էր: Մայրաքաղաքին բաղկացուցիչ մասերն էին արուարձանները. ամէնէն աւելի ընդարձակ էին հիւսիս-արեւելեան արուարձանները: Անի ունէր մօտաւորապէս 25-էն 30 քառ. քիլոմեթր տարածութիւն, որուն մեծագոյն մասը կը գրաւէին արուարձանները` Արտաքին պարիսպէն դուրս տարածուող թաղամասերը` Ախուրեանի ձորը եւ Ծաղկոցաձորի, Գլիձորի, Իգաձորի եւ հիւսիս-արեւելեան սարահարթին վրայ գտնուող շրջանները: Միջնաբերդը, որ գոյութիւն ունէր հին ժամանակներէն, կը գտնուէր մայրաքաղաքին հարաւ-արեւմտեան կողմը: Միջնաբերդին եւ Աշոտեան կամ Ներքին պարիսպին միջեւ տարածուած էր Հին քաղաքը, իսկ Հին քաղաքէն մինչեւ Սմբատեան կամ Արտաքին պարիսպ տարածուող գօտին կ՛ընդգրկէր Նոր քաղաքը: Հին եւ Նոր քաղաքը միասին կը կազմէին բուն քաղաքը կամ Շահաստանը: Արտաքին պարիսպէն դուրս տարածուած էին արուարձանները, որոնք կազմուած էին առանձին թաղամասերէ: Միջնաբերդը ունէր 2,7 հեկտար տարածութիւն, Հին քաղաքը ունէր հիւսիսէն հարաւ 400 մեթր երկարութիւն եւ արեւելքէն արեւմուտք 120-էն 150 մ. լայնութիւն, մօտաւորապէս 6,5 հեկտար տարածութիւն, իսկ Նոր քաղաքը ունէր մօտաւորապէս 42 հեկտար տարածութիւն: Նոր քաղաքի բաղկացուցիչ մասերը կը նկատուէին նաեւ Ծաղկոցաձորը եւ Ախուրեանի կիրճին մէկ մասը, որ պարսպապատ բուն քաղաքին հետ ունէր 150-էն 170 հեկտար տարածութիւն: Արուարձանները կ՛ընդգրկէին Հիւսիսային, Հարաւային, Քարանձաւային եւ Ստորերկրեայ Անին: Միջնաբերդը, քաղաքի հարաւ-արեւմտեան բլուրին վրայ, բուն քաղաքէն 80-էն 100 մեթր բարձր, քաղաքէն բաժնուած էր հաստ պարիսպներով եւ Բագրատունիներուն աթոռանիստն էր։ Հոն կը գտնուէին թագաւորական պալատը, զինանոցը, գանձարանը, ամբարանոցը եւ բերդապահ զինուորներու, պալատական պաշտօնեաներու ու հոգեւորականներու բնակարաններ, պալատական եւ ուրիշ վեց եկեղեցիներ, արքայական գրադարանը եւ թագաւորական գերեզմանոցը: Միջնաբերդը ունէր իր բաղնիքը եւ ջրմուղը: Արքունիքի բլուրը ամբողջ ծառաստաններով ու ծաղկանոցներով ծածկուած էր: Բուն քաղաքին մէջ կը գտնուէին ճարտարապետական յուշարձաններուն մեծագոյն մասը` Մայր եկեղեցին, Գագկաշէն եկեղեցին, Առաքելոց եկեղեցին, Ս. Խաչ եկեղեցին, ինչպէս նաեւ հիւրանոցներ, բաղնիքներ, իշխանական ապարանքներ եւայլն: Հոն կեդրոնացած էր քաղաքին տնտեսական ու մշակութային կեանքը: Ամէնէն ընդարձակ եւ բազմամարդ Հիւսիսային արուարձանը մասամբ երկրագործական գօտի էր եւ շնորհիւ հոնկէ անցնող վտակին պարգեւած առատ ջուրերուն, ծառաստաններով ու մրգաստաններով ծածկուած էր: Հարաւի արուարձանը կը տարածուէր Միջնաբերդին եւ Աղջկաբերդին դիմացը, Ախուրեան գետի ձախ ափի երկայնքին, եւ Միջնաբերդին ու քաղաքին հետ կապուած էր կամուրջներով: Քարանձաւային կամ Այրային Անին կ՛ընդգրկէր մայրաքաղաքը երեք կողմէն շրջափակող ձորերու կողերուն տարածուող եւ քարանձաւ-տուներէ կամ քարտուներէ բաղկացած գօտին: Ամէնէն աւելի մեծ թիւով քարայրները կը գտնուէին Ծաղկոցաձորի կողերուն, ինչպէս նաեւ Իգաձորի, Գլիձորի եւ Ախուրեանի աջակողմեան կողերուն: Բնակելի քարայրներուն մեծ մասը մէկ սենեակէ բաղկացած բնակարաններ էին, որոնք իրենց պատերուն ունէին որմնախորշեր: Կային նաեւ քարանձաւային եկեղեցիներ: Քարանձաւներուն միջեւ կային անցքեր, աստիճաններ, նեղ փողոցներ, ինչպէս նաեւ գաղտնի անցքեր: Ստորերկրեայ Անին բաղկացած էր ստորգետնեայ երկար, նեղ եւ ոլորապտոյտ անցքէ մը եւ անոր վրայ փորուած երկու ընդարձակ սրահներէ, ռազմագիտական կարեւոր նշանակութիւն ունէր եւ կապուած էր Կարսի եւ այլ քաղաքներու հետ: Գաղտնուղիին գլխաւոր մուտքը հաւանաբար կը գտնուէր Ծաղկոցաձորի մէջ, Արտաքին պարիսպին մօտ: Անիի անմիջական շրջակայքը կը գտնուէին Հոռոմոսի վանքը, Բագնայրը եւ փոքր թաղամասեր` Ձորք, Իգաձոր, Բովաձոր, Կարմնջի ձոր, Աբէլի ակն եւ Ապրունց ձոր: