cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Տաւուշ (գիւղ)
Պատմութիւն
Տաւուշ գիւղը կը գտնուի բլուրի վրայ գտնուող հնադարեան բերդ-ամրոցին մօտ։ Այն լաւ պաշտպանուած դիրք ունեցած է, ունեցած է նաեւ՝ մինչեւ 3 քմ, ինքնահոս խմելու ջրատար, որ հնարաւորութիւն ընձեռած է շրջակայ բնակավայրերու բնակիչներուն երկար ժամանակով պաշտպանուիլ թշնամիներու պաշարումներէն։ 13-րդ դարուն գիւղը ասպատակուած է սուլթան Ճալալետտինի եւ մոնկոլներու հրոսակներու կողմէ, իսկ 14-րդ դարուն Լենկթիմուրի արշաւանքներու ժամանակ վերջնականապէս աւերուած եւ հողին հաւասարեցուած է։ Գիւղի վերածնունդը սկսած է 18-րդ դարէն, ուր սկսած են բնակուիլ Արցախէն, Լոռիի եւ Գեղարքունիքի մարզերէն, Արեւմտեան Հայաստանի Կարսի, Էրզրումի, Արտահանի նահանգներէն եկած հայեր։ Տաւուշեցիներուն մէկ մասը բնակութիւն հաստատած է գիւղէն դէպի վեր եւ հիմնած Չինչին գիւղը։
1788 թուականին Ղարաբաղի Ջրաբերդի մելիքութեան Մելիք Մեճլումի հպատակներէն շուրջ 1000 ընտանիք կը բնակեցուին Շամշատին, որուն մէկ մասն ալ Թովուզ գիւղին մէջ։ Անոնց կը միանան օտար լուծէն փախած սակաւաթիւ ընտանիքներ։ Այլ բնակավայրերէն ու շրջաններէն իրենց բարեկամներուն միանալու համար Թովուզ գալէ ու սակաւաթիւ ընտանիքներու հետ միանալէ ետք կը վերակազմաւորուի գիւղի բնակչութիւնը, որն այլեւս բռնութիւններու չ'ենթարկուիր, որովհետեւ 1801 թուականին ռուսական Ալեքսանտր Ա․ ցարի՝ Սեպտեմբեր 12-ի մանիֆեստով Արեւելեան Վրաստանը, Ղազախ-Շամշատինը պաշտօնապէս կը միանայ Ռուսաստանին։
Թովուզ գիւղը կը վերակենդանանայ եւ կը բռնէ զարգացման ուղին։ Դանդաղօրէն կ՛աճի բնակչութեան թիւը, կ՛աւելնան ժողովուրդի նիւթական միջոցները։
Բնակչութիւն
Տաւուշ գիւղի ազգաբնակչութեան փոփոխութիւնը ․
Տնտեսութիւն
Համայնքն ունի միջնակարգ դպրոց, որ վերաբացուած է 1888 թուականին, գրադարան, բուժկեդրոն, մշակոյթի տուն, մանկապարտէզ, կենցաղ սպասարկման արհեստանոցներ։
Գիւղի աղբիւրը կառուցուած է 1877 թուականին։ 2008 թուականի տուեալներով խմելու ջուրը գիւղ կը հասնի ջրմուղով՝ 80-10 քմ հեռաւորութենէն։
Պատմամշակութային Կառոյցներ
գիւղի տարածքին կան սրբավայրեր (Սուրբ Գէորգ), գիւղատեղիներ, խաչարձաններ, գերեզմաններ։ Տաւուշի մօտակայքը կը գտնուի նաեւ միջին դարերուն յայտնի Տաւուշ բերդը, որն այժմ ավերված է եւ Կածարեթ ամրոցը։ Պահպանվել են 1637 եւ 1640 թուականներուն այստեղ գրուած մի քանի հայերէն ձեռագիրներ ։ Գիւղէն ներս կը գտնուի նաեւ Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին, որ վերակառուցուած է 19-րդ դարուն։
Յայտնի Մարդիկ
Տաւուշ գիւղին մէջ ծնած են գիտութեան եւ կուսակցական գործիչներ՝ գիտութիւններու դոկտորներ Ալեքսանտր եւ Նորայր Խաչատրեանները, Գալուստ Պոօղոսեանը, Լեւոն Յարութիւնեանը, Հրայր Դարբինեանը, Կոնստանտին Դանիէլեանը, Սուրէն Դարբինեյանը, Լորիկ Գիւրջինեանը, Փառքի շքանշանի ասպետ Սեւան (Վլատիմիր) Դալլաքեանը, պետական գործիչներ Խաչիկ Յովակիմեանը, Թամար Պօողոսեանը, գրող Մաթէոս Դարբինեանը, արձակագիր Արտավազդ Յովակիմեանը, փրոֆէսոր Հրանդ Յովակիմեանը, արքեպիսկոպոս Գարեգին Մուրատեանը (Մելիքսեդեկ) (1836-1903), եպիսկոպոս Արտակ Սմբատեանը, թարգմանիչ Յարութիւն Յարութիւնեանը եւ ուրիշներ։
Տաւուշի արմատներ ունին բժշկութեան գիտութիւններու դոկտորներ Ռաֆայէլ Յարութիւնեանը, Սամուէլ Սուքիասեանը, բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր, փրոֆէսոր Անահիտ Յարութիւնեանը, իրաւաբանական գիտութիւններու դոկտոր Ալեքսանտր Յարութիւնեանը, տեխնիկական գիտութիւններու դոկտոր Սարիբեկ Խաչատրեանը, փրոֆէսոր Նաիրա Յովակիմեանը, ֆիզիկամաթեմատիկական գիտութիւններու դոկտոր Արտաշ Ալոյեանը, ՌԴ ժողովրդական արտիստ Կէորկի Գարանեանը, ՀՀ ժողովրդական արտիստ Գէորգ Տէեր Դաւթեանը, ՀՀ վաստակաւոր արտիստ Սօս Մայիլեանը, լեզուաբան Դաւիթ Կիւրճինեանը եւ ուրիշներ։
Տաւուշ ունի ընդհանուր առմամբ 17 գիտութիւններու դոկտոր եւ 32 գիտութիւններու թեկնածու։ Թովուզում ծնած են Պաքուի 26 կոմիսար Արմենակ Բորեանի, պետական գործիչ Բագրատ Բորեանի, բանաստեղծ Խորէն Բորեանի մայրը՝ Սոֆի Սաղումեանը՝ Եկոր Սաղումեանի (Ղրդունց) քոյրը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Տաւուշի մարզի բնակավայրեր Ստորոգութիւն:Տաւուշի մարզի գիւղեր Ստորոգութիւն:Տաւուշ (գիւղ) Ստորոգութիւն:Հայաստան
Արմէն Հախնազարեան
Արմէն Հախնազարեան, ճարտարապետութեան դոկտոր, Հայկական ճարտարապետութիւնը ուսումնասիրող հիմնադրամի հիմնադիր։
Կենսագրութիւն
1959-ին աւարտած է Թեհրանի Քուշէշ-Դաւիթեան դպրոցը, 1969-ին՝ Աախէնի Հռենոս-Վեսֆալիայի բարձրագոյն արուեստագիտական դպրոցի ճարտարապետութեան եւ քաղաքական ճարտարագիտութեան հիմնարկի ճարտարապետութեան բաժինը, իսկ 1973-ին՝ քաղաքաշինութեան բաժինը՝ որպէս Ճարտարապետութեան դոկտոր (Dr. Ing. Architekt-Planer)։
Ուսումնասիրական գործունէութիւնը սկսած է 1968-ին՝ չափագրելով Արտազ գաւառի Սուրբ Թադէոսի Վանքը։
1970-ական թուականներուն իրագործած է դէպի Արեւմտեան Հայաստան՝ թիւով վեց, իւրաքանչիւրը շուրջ երկամսեայ տեւողութեամբ գիտարշաւները ։
1973-ին ամուսնացած է ճարտարապետ Մարկրիթ Պունեմաննին (Margrit Bunemann) հետ եւ ունեցած է երկու դուստր՝ Թալին եւ Շահրիզ։
1974-ին Թեհրանի մէջ հիմնադրած եւ ղեկավարած է «Մոնիթ» (Monit) ճարտարապետական ընկերութիւնը։
1982-ին Աախէնի մէջ պաշտօնապէս կը հիմնէ Հայկական ճարտարապետութիւնը ուսումնասիրող հասարակական կազմակերպութիւնը (2010-էն՝ հիմնադրամ), որ 1996-ին կ'արձանագրուի ԱՄՆ-ի մէջ, իսկ 1998-ին՝ Հայաստանի մէջ։
1983-էն էտք երկար տարիներ դասաւանդած է Աախէնի համալսարանի քաղաքաշինութեան հիմնարկին մէջ։
Վախճանած է Աախէնի մէջ, իսկ աճիւնափոշին ամփոփուած է Աախէնի եւ Արտաշաւանի գերեզմանոցներուն մէջ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ
Հայկական շարժարուեստ
Հայկական շարժարուեստ, հայկական շարժարուեստը կամ շարժանկարչութիւնը՝ (սինեման) անշուշտ աւելի նոր՝ 1920-ական տարիներուն, ճամբայ ելաւ (միաժամանակ), Խորոհրդային Հայաստանի եւ Սփիւռքի տարածքին։
Բնականօրէն հայրենի շարժարուեստն է, որ առարկայական աւելի նպաստաւոր որոշ պայմաններու բերումով, աւելի ճամբայ պիտի կտրէր հետեւող երեք քառորդ դարուն։
Շարժարուեստի կապը գրականութեան հետ կր յիշեցնէ թատրոնի կապը, որոշ տարբերութեանբ։
Այդ կապին արագօրէն պիտի անդրադառնանք՝ ընտրուած մի քանի «պատուհան»ներու մէջէն, շարժանկարները ընտրելով առաջին յիսնամեակէն.-
Հայկական շարժարուեստի սկզբաւորութիւն կը նկատուի Համօ ԲեկՆազարեանի դարձուցած « Նամուս »ը 1925-ին, ներշնչուած Շիրվանզադէի նոյնանուն վէպէն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական շարժարուեստ
Ֆոլեղանտրոս
Ֆոլեղանտրոս(յուն․՝ Φολέγανδρος), Էգէական ծովու կղզի, Քիքլատես, Յունաստան։ Կը գտնուի Սիքինոս (արեւմուտք) եւ Միլոս (արեւելք) կղզիներուն միջեւ։ Տեղացիները Ֆոլեղանտրիթես եւ կամ Ֆոլեղանտրինի կը կոչուին, իսկ Հորային (մայրաքաղաքին) բնակիչները՝ Հորայիթես եւ Հորայիթիսես (իգական սեռին) համար։ Բնակչութեան թիւն է 780։
Աշխարհակագրական տեղեկութիւններ
Տարածութիւնն է 32,384 քլ․², իսկ ծովեզր 32 քլ․։ Միլոսէն հեռու է 15 ծովային մղոն, Սանթորինիէն՝ 22 ծ․մ․։ Կղզիին ունի բազմաթիւ հրուանդաններ եւ ծոցեր․ ինչպէս օրինակ՝ Քասթելի, Քիփարիսոս, Ասփրոփունտա, Վիցենծոս, Կրոթա, Լիվատի, Լիվատաքի, Այիոս Նիքոլաոս, Այիոս Եորղոս, Փլաթիա, Վաթի, Սքալես, Քեֆալես, Լիղարիա, եւայլն։
Բնակավայրեր
Ֆոլեղանտրոս ունի երկու մեծ բնակավայրեր․ մայրաքաղաքը Հորա* կամ Ֆոլեղանտրոս 316 բնակիչներով եւ Անօ Մերիա՝ 291 բնակիչ։ Հորա կը գտնուի 200 մ․ բարձրութեան վրայ։  Անօ Մերիա բնակավայրը աւանդական դիմագիծը պահած է․ մնացած է երկրագործական բնակավայր, որուն տուները իրարմէ փոքր հեռաւորութիւն ունին եւ կը ստեղծեն «Թեմոնիես»։
Հորա ․ յունական կղզիներու մայր գիւղին կամ քաղաքին տրուած անուն, որ կ՛ ընկերակցի տուեալ գիւղին կամ քաղաքին բուն անունին (մայրաքաղաքի իմաստ ունի)։
Ուրիշ բնակավայրեր են Փեթուսիս եւ կղզիին նաւահանգիստը՝ Քարավոսթասիս (կղզիին հարաւ-արեւելեան ծայրամասը), որուն հեռաւորութիւնը Նաքսոսէն 32 ծ․մ․ է եւ Փիրէայէն՝ 102 ծ․մ․։
Բնապահպանում
Կղզիին վրայ ահպանուած կենդանացուցակը կ՛ ընդգրկէ՝ լաֆիաթես (4 գիծով օձ), «Mediodactylus kotschyi» մողես, միջերկրականեան քարաթոթոշ, «սիլիվութի», օձեր, եւայլն։
Իսկ պահպանուած թեւաւորներուն ցանկը կ՛ ընդգրկէ՝ սեւ քարաբազէ, արծիւի գիշատիչ տեսակ, «ֆրիղանոցիհլոնօ», սեւուլիկ, հասարակ հաւկուլ, բազէարծիւ, «արտեմիս», «ղիտովիզիա», արագիլ, սպիտակածիծեռնակ, «լեֆքոցիքնիատա», «քիրքինեզա», սթավլոծիծեռնակ, էգէականի ճայ, լիմոզա, ծովագռաւ, «սքուֆովուդիհթարա», «մավրօվուդիհթարա», տատրակ, եւայլն։
Պատմական ակնարկ
Ըստ յունական առասպելին, կղզիին առաջին բնակիչները եղած են արեւմտեան Յունաստանէն հովիւներ եւ կղզին անուանուած է Փոլիանտրոս (Πολύανδρος=շատ տղամարդիկ)։ Կը յաջորդեն Մինոասցիները (Կրետէէն) որոնց առաջնորդն էր Մինոաս թագաւորին տղան՝ Ֆոլեղանտրոս․ ըստ հին արձանագրութիւններուն կղզին ապաստանը եղած է Կրետէէն հալածուած փախստականներուն։  Ուրիշ պատմական արձանագրութիւններէ, Ֆոլեղանտրոս անունը յառաջ եկած է փիւնիկեցի առեւտրականներէ, որոնք Ք․Ա․ առաջին հազարամեակին կղզին Միջերկրականի իրենց խարիսխ - կայանը «phelekgundari» (=քարոտ երկիր) դարձուցած էին։  Կղզիին վրայ յայտնաբերուած արձանագրութիւնները կը պատմեն թէ պատմական շրջանին կղզին բնակած են Դորիացիներ, որոնք Սանթորինիէն եկած են։
Ք․Ա․ 425-ին կղզին Աթէնքին կը հպատակի։ Հռոմէական շրջանին աքսորի վայր դարձած է։  Այնուհետեւ Ֆոլեղանտրոս կը հետեւի Քիքլատեսի պատմութեան ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Ճէյմս Ալճեան
Ճէյմս Ալճեան, ամերիկահայ բարերար եւ յայտնի գործարար, «Լինսի» հիմնարկի նախագահ ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Լոս Անճելըս, Քալիֆորնիա։ 1986-ին տեղափոխուած է Սանթա Ռոզա 1986:
Ուսումը ստացած է Հարաւային Քալիֆորնիոյ համալսարանին մէջ եւ աւարտած է 1973 թուականին՝ ստանալով տնտեսագիտութեան պսակաւոր արուեստի աստիճան: Ամուսնացած է 1973 թուականին, ունի երկու զաւակ եւ հինգ թոռ :
Արա Պապեան
Արա Արտուշի Պապեան , հայ իրաւաբան, պատմաբան եւ դիւանագէտ։ Գանատայի մօտ Հայաստանի դեսպան (2000-2006)։ «Մոտուս Վիվենտի» կեդրոնին նախկին ղեկավար :
Սկզբնական տարիներ
Ծնած է 6 Յունիս 1961-ին Երեւան, Հայկական ԽՍՀ։ Ծառայած է խորհրդային բանակի կազմին մէջ՝ Աֆղանիստան, իբրեւ ռազմական թարգմանիչ :
1984-ին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանը եւ նոյն թուականին ստացած է պսակաւոր արուեստի աստիճան։ 1989-ին ստացած է պատմութեան մագիստրոսի աստիճան։ 1994-ին աւարտած է Ռուսաստանի ԱԳՆ դիւանագիտական ակադեմիան, իսկ 1999-ին Հռոմի մէջ գտնուող ՆԱԹՕ-ի պաշտպանութեան քոլէճը :
Դասախօսութիւններով հանդէս եկած է Կիպրոսի Նիկոսիա քաղաքի Մելքոնեան կրթահամալիրի մէջ :
Հետագայ կեանք
Դիւանագիտական ասպարէզը ձգելէն ետք Արա Պապեանը կը սկսի ուսումնասիրել հայկական հարցի իրաւաբանական կողմերը՝ Արցախեան պատերազմ, Ուիլսընեան Հայաստան եւ այլն։ Այդ հարցերով բազմաթիւ ելոյթներ ունեցած է հայկական համայնքներուն աշխարհի տարածքին, ինչպէս՝ Լոս Անճելըսի մէջ :
Կը զբաղի ազգային փոքրամասնութիւններու իրաւունքներու հարցերով եւ իր հարցազրոյցներուն ընթացքին բազմիցս յայտարարած է, որ Հայաստանը պէտք է աջակցի Ազրպէյճան գտնուող ազգային պետականութենէն զրկուած ժողովուրդներուն (թալիշներուն, լեզգիներուն եւ այլն) սեփական պետութեան ստեղծման հարցով :
Հիմնած է եւ կը ղեկավարէ «Մոտուս Վիվենտի» կենդրոնը :
Անձնական
Արա Պապեան կը տիրապետէ շարք մը լեզուներու՝ հայերէն, անգլերէն, ռուսերէն, պարսկերէն եւ յունարէն։ Ամուսնացած է, ունի երկու զաւակ՝ Նարեկ եւ Տարօն :
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1961 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Հայ իրաւաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ դիւանագէտներ Ստորոգութիւն:Դիւանագէտներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Գանատայի Հայաստանի դեսպաններ Ստորոգութիւն:ԵՊՀ շրջանաւարտներ Ստորոգութիւն:Երեւան ծնածներ
Արաբերէնի Այբուբեն
Արաբերէնի այբուբեն արաբերէնի, ինչպէս նաեւ իսլամութեան դաւանող շարք մը այլ ժողովուրդներու լեզուներու, ինչպէս՝ պարսկերէնի, ուրտուի, աֆղաներէնի եւ որոշ թրքական լեզուներու գիր։ Կազմուած է 28 հարֆէն, կը գրուի աջէն ձախ։
Արաբերէնը, ինչպէս նաեւ եբրայերէնը, արամէերէնը, ամհարերէնն ու այլ լեզուներ, կը կազմեն սեմական լեզուաընտանիքը։ Այդ լեզուները ունին ընդհանուր նախալեզու՝ օժտուած կանոնակարգուած միասնական քերականական համակարգով։ Սեմական միւս լեզուներէն արաբերէնը կը տարբերի կայուն հնչիւնական համակարգով, յստակ քերականական կառուցուածքով ու հարուստ բառապաշարով, որ հանգեցուցած է բառաձեւերու զարգացման ու քերականութեան առանձին ճիւղի՝ բառարանագիտութեան զարգացման ։
արաբերէնի այբուբենը յառաջացած է նաբաթէական գիրէն, որ իր հերթին յառաջացած է արամէականէն, իսկ վերջինս ալ՝ փիւնիկեանէն։ Արաբական գիրը կը ներառէ արամէական բոլոր տառերը, եւ մի քանի լրացուցիչ տառեր՝ սատ, խա, զալ, տատ, զա եւ ղայն։
Արաբական Լեզուաբանութիւն
Լեզուաբանական դպրոցները կը կոչուէին այն քաղաքներու անուններով, ուր հիմնադրուած էին։ Առաջին կեդրոններէն էին Քուֆայի եւ Պասրայի քերականական դպրոցները։ Հարաւային Միջագէտքի այդ երկու դպրոցներու միջեւ կային որոշ տարաձայնութիւններ, որոնցմէ մէկն էր արմատի խնդիրը։ Հաւանաբար, միջնադարեան քերականները արմատ կոչած են այն միաւորը, որմէ կը յառաջանան բառաձեւերը։ Այս տեսանկիւնէն արաբ լեզուաբաններու հայեացքները մօտ են հնդեւրոպական լեզուներու քերականութեամբ զբաղողներու գաղափարներուն, որքան ալ հնդեւրոպական ու սեմական լեզուներու մէջ արմատները չունին ընդհանուր ձեւակերպում։
Քուֆայի լեզուաբանական դպրոցի հիմնադիրը կը համարուի Ապու Ճաֆար Մուհամմատ ալ-Ռուասին, որ հեղինակած էր արաբերէնի քուֆիական քերականութեան առաջին քերականութիւնը։ Քուֆիացիները բառի արմատը կը համարէին վաղակատար դերբայի երրորդ դէմքի արական տարբերակը, որ զուրկ էր «աւելորդ» մասնիկներէ եւ ունէր երեք մասնիկ։ Պասրացիները արմատ կը համարէին մաստարը՝ ձեւոյթ, որ թարգմանաբար կը նշանակէ աղբիւր։
Արաբական քերականութեան հիմնադիրներէն մէկը կը համարուի Պասրայի լեզուաբանական դպրոցի ներկայացուցիչ ալ-Խալիլ իպն Ահմատ ալ-Ֆարահիտին, որ յայտնի է իր ութհատորեայ բառարանով՝ «Քիթապ ալ-Այն» (كتاب العين) ։
Հարֆեր
Հարֆ եզրոյթի կիրառութեան առաջին անգամ կը հանդիպի ալ-Խալիլի աշխատանքին մէջ։ Կոնտեքստի համաձայն՝ ան օգտագործած է այդ եզրոյթը վանկաչափական նուազագոյն միաւոր իմաստով ։
Հարֆը կարելի է ձեւակերպել որպէս տառ, քանի որ ընդունուած է ըսել, որ արաբերէնի այբուբենը բաղկացած է 28 հարֆերէ։ Ալ-Խալիլին վերագրուող մէկ այլ աշխատանքի մէջ՝ «Քիթապ ալ-Արուտ» (كتاب العروض), որ կը վերաբերի արաբական վանկաչափական տաղաչափութեան, հարֆը կը բնութագրուի որպէս բաղաձայն ու ձայնաւոր հնչոյթներու միութիւն ։ Որոշ հեղինակներ զայն կ'անուանեն ամանակ՝ յունական քերականական եզրութաբանութեան համաձայն, միւսները՝ տառ ։ Վերջիններս արաբական վանկաչափական համակարգը կը բացատրեն յունական վանկաչափական համակարգի եզրոյթներով՝ եամբով ու քորէյով։ Այսինքն՝ ամանակը վերածելով տառի, անոնք կը կիրառեն այն բառակազմութեան մեջ։ Այդպիսով ստացած են միավանկ, երկվանկ ու եռավանկ բառեր։ Մինչդեռ արեւելեան դպրոցի ներկայացուցիչները չեն խախտեր հարֆի միասնականութիւնը։ Ալ-Խալիլը օգտագործած է հարֆը նաեւ որպէս խօսքի մաս։ Բացատրելով այս կամ այն բառը, ան կը խմբավորէ ատոնք անուններու, բայերու ու հարֆերու («մասնիկներու»)։ Մասնիկի ոչ ստոյգ ձեւակերպումը կարող էր իր մէջ ներառել բառերու հսկայական քանակութիւն։
Գրական արաբերէնին մէջ հարֆին կը վերագրուին հետեւեալ յատկանիշները՝
Դասակարգում
Գոյութիւն ունի երկու հիմնական դասակարգում՝ «ապժատ» (թուաբանական) եւ «հիժա» (այբբենական)։
Ապժատ տարբերակը (أَبْجَدِي), կը կիրառուի տառային նշումներու եւ թուագրման համար։ Անիկա առկայ է սեմալեզու բոլոր այբուբեններու, քանի որ ատոնք բոլորն ալ ունին մեկ նախահիմք՝ փիւնիկեան գիրը։ Հիժա տարբերակը (هِجَائِي) կը կիրառուի բառարաններու մէջ, ցուցակագրման ժամանակ, տառադարձման եւ այլ աղիւսակներու մէջ։
Ապժատ
Ապժատի հերթականութիւնը հասարակ տառային դասաւորութիւն չէ, քանի որ անոր սկզբնական հիմքը արամէական «սամեխ» տառը եղած է (ס)։ Դեռ ոչ մէկ արաբական տառ պատմականօրէն չի ծագիր այս տառէն։ Ատոր փոխարէն առաջ կը քաշուի «շին» տառը (ש), որ կը վերածուի երկու առանձին արաբական տառերու՝ «շին» (ش) եւ «սին» (ﺱ)։ Ատոնք գրաւած են սամեխի տեղը։ Եւս վեց տառեր, որոնք չեն հանդիպիր հիւսիսային սեմական լեզուներուն մէջ, կը դրուին ապժատի վերջը։
Այս հերթականութեան յիշման տարբերակը հետեւեալն է՝
Հիժա
Ժամանականից բառարանները եւ գիրքերը կ'օգտագործեն abjadī հերթականութիւնը՝ այբբենական դասակարգման համար։ Արաբերէնէն բառացի թարգմանած՝ այբուբեն կը նշանակէ հիժա։ Այստեղ տառերը կը խմբավորուին ըստ իրենց ձեւի ու չափի՝ ատոնց վրայ գծիկներու ու կետիկներու առկայութեամբ։ Հիժայի հերթականութիւնը երբեք կիրառելի չէ թուականներու համար։
Մէկ այլ տեսակ՝ hijā’ī հերթականութեամբ, կը կիրառուէր Մաղրեպի երկիրներուն մէջ մինչեւ 2014 թուականը, երբ կը փոխարինուի մաշրիքի հերթականութեամբ
Բաղաձայններ
28 հարֆերէն յուրաքանչիւրը, բացի ալիֆէն, բաղաձայն է։ Հարֆէն առաջ ալիֆին (ا) միշտ կը նախորդէ ա ձայնանիշը (ֆաթհա)։ Ինչպէս նաեւ, անիկա չի կրեր որեւէ ձայնանիշ, կամ` աւելի ստոյգ` կը կրէ զրոյական ձայնանիշ (սուքուն)։ Ալիֆին յաջորդող հարֆը նոյնպէս կարող է սուքուն կրել, սակայն արաբերէնի մէջ երկու սուքուն իրար կողքի չեն հանդիպիր։ Կը տտացուի, որ ալիֆը չի համապատասխաներ հարֆի` որպէս այբբենական գրոյթի կանոններուն, եւ որոշ հեղինակներ անոր տառ չեն համարեր։ Ատոր փոխարէն հարֆ կը համարուի համզան (ء), որ կարող է ընդունել ցանկացած ձայնանիշ։ Ալիֆը իրականին մէջ ա ձայնորդի երկար տարբերակն է, այլ կերպ ասած՝ երկար «ա» ձայնաւոր։
Տառերու գրութիւնը կարող է փոխուիլ՝ կապուած բառին մէջ անոնց ունեցած դիրքէն։ Տառերը կը գրուին աջէն ձախ։ Բոլոր տառերը՝ բացի վեցէն (ալիֆ, տալ, զալ, ռա, զայն, ուաու) կը միանան յաջորդին։ Օրինակ՝ أرارات (Արարատ) անունը կը գրուի իրարմէ անջատ հարֆերով։ Որոշ հարֆեր իրար կը միանան իւրայատուկ կցագիր տարբերակներով, մասնաւորապէս՝ լամը եւ ալիֆը, լամը եւ միմը, քաֆը եւ լամը ։ Հարֆերը կարող են ունենալ չորս հնարաւոր դիրք՝ առջեւը, մէջտեղը, սկիզբը եւ առանձին
Ձայնաւորներ
Ձայնանիշները, գրաւոր հատուածին մէջ կ'արտայայտուին խիստ հազուադէպ՝ բառարաններուն, Ղուրանի, եւ այնպիսի հատուածներու մէջ, ուր խիստ կարեւոր է նիւթի բառացի թարգմանութիւնը։ Այդ տեսանկիւնէն ատոնք կը նմանին շարք մը լեզուներու, որոնցմէ՝ հայերէնի շեշտին՝ գոյութիւն ունին, սակայն չեն գրուիր։ Ձայնանիշերը արաբերէնի մէջ յայտնի են որպէս «հարաքա» (حركة՝ շարժում) անունով, քանի որ կը շարժին բաղաձայնները։ Ատոնք են՝
Արաբերէնի՝ վերոնշեալ 28 հարֆերէն երեքը՝ «ալիֆ»-ը, «ուաու»-ն եւ «եա»-ն կը համարուին նաեւ «երկար» ձայնաւորներ եւ կ'արտայայտեն համապատասխանաբար ա, ու եւ ի։ Ատիկա տեղի կ'ունենայ միայն այն ժամանակ, երբ անոնց կը նախորդեն համապատասխանաբար ա, ու եւ ի ձայնանիշերը, եւ երկար ձայնաւորները ձայնանիշ չունին։
Բացի այս երեքէն՝ արաբերէնի որոշ բարբառներու մէջ կրնան հանդիպիլ հետեւեալ ձայնաւորները՝
Թուականներ
Ժամանակակից եւրոպական թիւերը, որոնք կիրառելի են հարիւրաւոր երկիրներու մէջ, ունին հնդկական ծագում, սակայն յայտնի են որպէս «արաբական թիւեր»։ Վաղ միջնադարուն՝ Արաբական խալիֆայութեան շնորհիւ տեղի ունեցած մշակութային ու գիտական յառաջընթացի, արեւելք կը ներմուծուին յունական, հնդկական ու պարսկական քաղաքակրթութիւններու լաւագոյն նմուշները։ Մինչ այդ Եւրոպայի մէջ (Հռոմէական կայսրութիւն) կը կիրառէին հռոմէական թիւերը, իսկ Հարաւային Ասիոյ մէջ՝ հնդկական թիւերը։ Հռոմէական թիւերը թուաբանութեան զարգացման համար կիրառելի չէին, եւ բազմաթիւ քաղաքակրթութիւններ չէին ընդուներ այդ համակարգը։ Վաղմիջնադարեան Հայաստանի մէջ թիւերու փոխարէն կը գործածէին հայերէնի այբուբենի տառերը։ Արաբները կը ներմուծեն հնդկական թիւերը (1-9), ատոնց կ'աւելացնեն 0-ն եւ կը սկսին զանոնք կիրառել։ Աւելի ուշ, մասնաւորապէս՝ Խաչակրաց արշաւանքներու դարաշրջանին՝ թուային նոր համակարգը կը մտնէ Եւրոպա, ուստի այսօր մենք այդ թիւերը կ'անուանենք «արաբական թիւեր»։
Արաբական հատուսծին համապատասխան՝ գոյութիւն ունին թուականներու երկու տարատեսակներ, որոնք յայտնի են «արեւմտեան» եւ «արեւելեան» անուններով։ Առաջինը հիմնականօրէն կ'անուանեն նաեւ արաբական, քանի որ կիրառելի է գերազանցապէս գրեթէ բոլոր արաբական երկիրներուն մէջ, իսկ արեւելեան թիւերը՝ Իրանի եւ Փաքիստանի մէջ։
Երկար ժամանակ, Ֆրանսայի ու Սպանիոյ ազդեցութեան հետեւանքով, Հիւսիսային Ափրիկէի արաբական երկիրներուն մէջ կիրառելի էին եւրոպական թիւերը, սակայն այժմ կրկին անցած են արաբական թիւերուն։ Արեւելեան ու արեւմտեան թիւերու միջեւ տարբերութիւնները մեծ չեն։
Տառերը՝ Որպէս Թուականներ
Արաբական այբուբենի տառերը նոյնպէս ի սկզբանէ, մինչեւ հնդկական թիւերու ներմուծումը, կիրառական էին թուաբանութեան մէջ։ Ատոնք յայտնի էին որպէս «Ապժատիայի թիւեր»։ Այդ թիւերը կը դրուէին ապժատ՝ սեմական հերթականութեամբ։ Ատոնցմէ էին՝ ا alif ՝ 1, ب bā’ ՝ 2, ج jīm ՝ 3, և այդպես մինչև ي yā’ ՝ 10, ك kāf = 20, ل lām = 30, …, ر rā’ = 200, …, غ ghayn = 1000:
Պատմութիւն
Նախաիսլամական շրջանին յայտնաբերուած գրաւոր յուշարձանները հիմնականօրէն մակագրային են։ Արամէերէնի այբուբենի տառերը աւելի քիչ են, քան արաբերէնի, ուստի որոշ հատուածներու մէջ, ուր կը հանդիպին արաբերէնի մի քանի տառերը, հասկանալի կը դառնայ, որ հատուածը ոչ թէ արամէական է, այլ՝ արաբական։ Յայտնաբերուաած են պապիրոսային գրառումներ, որոնք կը վերագրուին նախաիսլամական ու վաղ իսլամական շրջանին։ Յայտնի են նաեւ այդ դարաշրջանին գրուած բանաստեղծութիւն-քասիտաները, որոնք արաբական գրականութեան ամենավաղ նմուշներէն են։
Աւելի ուշ շրջանին արաբական հատուածներուն մէջ կ'աւելցուին ձայնանիշերը եւ համզան։ Ատոնք կը ներմուծուին Ղուրանի ստեղծման զուգընթաց, երբ անհրաժեշտ էր հատուածի ստոյգ գրառում։ Այդ համակարգը կը մշակուի Ապու Ասուատ ալ-Տուալիի շնորհիւ։ Կը գրառուի նաեւ թանուինը եւ միւս ձայնանիշերը։ Հնչիւնական համակարգը կը կատարելագործուի ալ-Խալիլ իպն Ահմատ ալ-Ֆարահիտիի կողմէ, որուն կը վերագրուի արաբական վանկաչափական տաղաչափութեանը վերաբերող «Քիթապ ալ-Արուտ» աշխատանքը։
Ձեռագիր Եւ Գեղագրութիւն
Արաբերէնի ձեռագիր եւ տպագիր տարբերակները ունին որոշակի տարբերութիւններ։ Ատոնց արմատները նոյնպէս կու գան վաղ միջնադարէն։ Իսլամութեան մէջ մարդկանց նկարչութիւնը արգիլուած էր, իսկ գեղանկարչութիւնը տարածուած չէր։ Նախաիսլամական շրջանին, արաբական դիցաբանութիւնը եւս մեծապէս չէր խրախուսեր կերպարուեստի զարգացումը։ Ուստի այլ լեզուներէն արաբերէն թարգմանութիւններ ընելու հեղինակները գիրքերը մանրանկարներով զարդարելու փոխարէն կը զբաղէին գեղագրութեամբ։
Տպագրութիւն
Արաբական տպագրութիւնը աւանդաբար կը համարուի 19-րդ դարու սկիզբը։ Ատիկա կապուած էր Ֆրանսայի կայսր Նափոլէոն Պոնափարտի` Եգիպտոս արշաւելու հետ (1798)։ Ատով սկիզբ կը դրուի արեւելքի առաւել մասնագիտացած ուսումնասիրութեան, արեւելագիտութեան` որպէս ազատական ինքնուրոյն ճիւղի զարգացման։ Եգիպտոսի մէջ, աւելի ուշ` Սուրիոյ եւ Լիբանանի մէջ, կը սկսի արաբական մշակութային զարթօնքը` Նահտան (نهضة` վերածնունդ)։ Արաբական մշակոյթի բոլոր ճիւղերու, առաջին հերթին` գրականութեան յառաջընթացը տեղի կ'ունենայ Եւրոպայի համալսարաններու բարձրագոյն կրթութիւն ստացած մտաւորականութեան շնորհիւ, որոնք կը վերադառնան այդ ժամանակ Օսմանեան տիրապետութեան տակ գտնուող արաբական նահանգներ եւ կը զարգացնեն իրենց հայրենի երկիրները։ Արաբական տպագրութիւնը բուն հայրենիքէն դուրս սկսած էր շատ աւելի վաղ։ Եոհան Կութենպըրկի կողմէ տպագրական մեքենայի յայտնագործումէն (1450) որոշ ժամանակ ետք` 1514 թուականին, վենետիկցի Կրեկորիօ տե Գրիգորին կը տպագրէ արաբերէն աղօթագիրք` արեւելեան քրիստոնեաներու համար։
16-րդ դարու վերջին` 1580-86 թուականներուն, Տոսկանայի դուքս Ֆերտինանտ տե Մետիչիի պալատական գրագիրներէն Ռոպերթ Կրանիոնը Ֆլորանսի մէջ կը ստեղծէ արաբերէն գեղեցիկ տառատեսակներ, ու կը հիմնէ «Մետիչի հրատարակչութիւնը»։ Լեռնային Լիբանանի մէջ բնակող քրիստոնեայ մարոնիները նոյնպէս կը զբաղէին տպագրութեամբ. անոնք կը կիրառէին արամէերէնի գիրը։
Լեռնալիբանանի մէջ ազգութեամբ յոյն Ապտալլահ Զախիրի կողմէ կը հիմնուի վանական տպագրատուն, ուր 1734 թուականին կը տպագրուի իր առաջին գիրքը։ Տպագրատունը գործէ մինչեւ 1899 թուականը։ 19-րդ դարուն տպագրատներ կը բացուին Քահիրէի, Ալեսքտանտրիոյ, Պէյ­րութի, Պաղտատի, Դամասկոսի, Հալէպի, Թունիզի մէջ։
Աստիճանաբար կը սկսի զարգանալ արաբական մամուլը։
Արհեստագիտական
Կապուած ստեղնաշարի տեսակէն` QWERTY կամ AZERTY, արաբական ստեղնաշարը կրնայ ըլլալ հետեւեալ երկու տարբերակով`
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Արաբերէնի այբուբեն
Թոմն ու Ճերին
«Մուլթֆիլմի» (այսինքն՝ Բազմաշարք շարժապատկեր - անգլ.՝ multifilm) առաջին շարքը ցուցադրուած է 20 Փետրուար 1940-ին։ «Մուլթֆիլմ»ի առաջին շարքերու հերոսներուն անունները եղած են ուրիշագրութիւ՝ Թոմը՝ Ճասփըր (Jasper) իսկ Ճերին՝ պարզապէս Մուկ կամ Ճինքս։ Բազմաշարք շարժապատկերը՝ «Մուլթֆիլմը», սկսած 1940 թուականէն մինչեւ 1958 թուականը արտադրած է MGM «սթուտիոն» (այսինքն՝ ձայնագրութեան արուեստանոցը 6 անգլ.՝ studio), որուն արտադրութեան տարիներուն «մուլթֆիլմը» համարուած է լաւագոյնը՝ ստանալով 7 Օսքար։ «Մուլթֆիլմ»ի արտադրման աշխատանքը դադրած է արուեստանոցի փակումին պատճառով։ 1961 թուականին «Rembrandt Films» ընկերութիւնը իրաւունք ստացաւ արտադրել բազմաշարք շարժապատկերը «մուլթֆիմը», որուն 13 արձանագրութիւնները ամենավատը համարուեցան բազմաշարք շարժապատկերի «մուլտֆիլմի» պատմութեան մէջ։ Այնուհետեւ բազմաշարք շարժապատկերը՝ 1963 թուականէն, սկսաւ արտադրել «Sib Tower 12 Productions» ընկերութիւնը մինչեւ 1967 թուականը։
Սիւժէ
Դրուագներու գործողութիւններուն մեծամասնութիւնը տեղի կ'ունենան փոքրիկ քաղաքի մը մէջ, Երկու-Հողաթափով-Մայրիկի (Mammy Two Shoes, երբեմն Mrs. Two Shoes) տունը (որ երբեմն կը փոխարինուի երիտասարդ կնոջմով  կամ ընդհանրապէս չի մասնակցիր)։ Սակայն շարք մը դրուագներու մէջ գործող անձեր կրնան  ապրիլ նաեւ անմարդաբնակ կղզի, լողալ, զբօսաշրջիլ  նաւով, հանգստանալ լողափը եւ այլն։ Ըստ «Սիւժէ»ի՝ Թոմը ճիգ չի խնայեր մկնիկին բռնելու համար, սակայն այդ մէկը գրեթէ կը ձախողի ։ Այնուամենայնիւ, որոշ մասերուն մէջ կերպարները բաւականին համերաշխ կեանք կը  վարեն եւ ամենադժուար պահերուն իսկ իրարու կ'օգնեն ։ Ինչպէս մարդիկ, այդպէս ալ գլխաւոր կերպարները ունին իրենց թշնամիներն ու ընկերները։ Օրինակ՝ Թոմին յաճախ կը ծաղրեն Պուչ Butch անունով կատուն եւ Սփայք (Spike) շունը, իսկ Ճերիին (Jerry) չարութիւններուն կ'օգնէ իր զարմիկը՝ փոքրիկ մկնիկ մը՝ Նիպլըս (Nibbles) անունով, եւ Քուէքըր (Quacker) բադիկը։ Դրուագներուն կերպարները մեծամասնութեամբ չեն խօսիր եւ բոլորը կը սահմանափակուին միայն ցաւի ճիչերով եւ ջղագրգիռ ձայներով, սակայն  շարք մը դրուագներու մէջ կերպարները ամբողջ տեւողութեան ընթացքին կ'ունենան երկխօսութիւն, բայց կարճ  ։
Մանկական շարժանկարը քաջ ծանօթ է իր դաժանութեամբ եւ բռնութեամբ ։ Յաճախ  կարճամեթրաժ բազմաշարքերը (series) կը ցուցադրուին պայթիւններով, կերպարներու «կտրատում»ով եւ  նոյնիսկ մահ, սակայն անոնց մեծամասնութիւնը  կը կատարուին առանց արիւնի, եւ գլխաւոր հերոսները արդէն յաջորդ դրուագին կը վերակենդանան ։
Կարճամեթրաժ ֆիլմերուն մէջ մեծ դեր կը կատարէ երաժշտական նուագակցութիւնը, որուն միջոցով փորձ կը կատարուի փոխանցել այս կամ այն հերոսի յոյզերը։ Յատկապէս կը զատորոշուի Սքոթ Պրետլի երաժիշտին դերը։ Ան, համատեղելով Ճազի եւ դասական երաժտութեան տարրերը, ստեղծած է բարդ եւ իւրօրինակ բազմաձայնաշարեր, որոնց հետ միասին յաճախ դրուագներուն մէջ ներկայացնելով այդ ժամանակուան յայտնի մեղեդիներու վերափոխուած ձեւերը։Հետագային բազմաշարք շարժապատկերներուն՝ «Մուլթֆիլմը»երուն մէջ երաժշտութիւնը կը հնչէ աւելի կարճ հատուածներով։
1940-1958 Թուականներ
1930-ականներու վերջերը Metro-Goldwyn-Mayer-ի շարժապատկերի բազմացման (multiplication) բաժինը անկում կ'ապրէր  բազմաշարք շարժապատկերներու (multifilm) վատ վարձատրութեան հետեւանքով։ Ստորաբաժանման արտադրող եւ ղեկավար Ռուտոլֆ Այզինկը (Rudolf Ising)  կերպարներ կը փնտռէր նոր նախագիծին համար, որոնք կրնային  մրցիլ Միքի Մաուսի եւ Պակս Պանիին հետ եւ  յանձնարարարեց  զայն շարժապատկեր ոգեւորողներուն՝ (animator) Ուիլիըմ Հաննային եւ Ճոզէֆ Պարպըրային (William Hanna and Joseph Barbera)։ Այս երկու պաշտօնեաներն ալ  բազմաշարք շարժապատկեր ստեղծելու մեծ փորձ ունէին. Հաննան աշխատած էր շարժապատկերի շնչաւորութեան «Ուրախ մեղեդիներ», «Լունի Թիւնզ»   բազմաշարքի (serials) վրայ, իսկ Պարպըրան եղած  էր «Van Beuren Studios» ընկերութեան նկարիչը։ Անոնք փափաքեցան ստեղծել  կարճ տեւողութեամբ ֆիլմ՝ կատուին եւ մուկին հակամարտութեան մասին, սակայն այդ մտապատկերը՝ «ոչ այնքան ինքնատիպ» համարող շատ մը պաշտօնեաներու համաձայնութեան չարժանացաւ ։ Բայց այնուամենայնիւ, խումբը 1940 թուականին ստեղծեց «Կատուն հարուած (jab) կը ստանայ » փորձական թողարկութիւնը, ուր կը ցուցադրուէր, թէ ինչպէս  Ճասպըր կատուն կը հալածէ փոքրիկ մկնիկը ։ Այդ դէպքը (episode) ներկայացուեցաւ Օսքարի, բայց մրցանակի չարժանացաւ ։
Այնուամենայնիւ, այդ թողարկութիւնը մեծ թիւով հանդիսատեսին ուշադրութիւնը գրաւեց, եւ արտադրող Ֆրետ Քուիմպին առաջարկեց Հաննային եւ Պարպըրային նոյն ոգիով շարունակել եւ բազմաշարք շարժապատկեր ստեղծել՝ անկէ առաջ արձակելով իրենց փոքր նշանակութիւն ունեցող նախագիծերու վարիչ պաշտօններէն։ Շարժապատկեր ոգեւորողները համաձայնեցան այդ որոշումին հետ, բայց սկիզբը MGM-ը իրենց աշխատակիցներուն հետ գլխաւոր հերոսներու նոր անուններու մրցոյթ կազմակերպեց ։ Յաղթեց Ճոն Քարրը, որ առաջարկեց կատուին եւ մուկին անուանել համապատասխանաբար Թոմ եւ Ճերի (house cat (Tom) and mouse (Jerry)) ։ 1941 թուականին սինեմաներու մէջ ցուցադրուեցաւ «Կէսգիշերային հացկերոյթ» (The Midnight Snack in 1941) դրուագը։ Ճոզէֆ Պարպըրան ստեղծեց պատմութիւններ յաջորդ բազմաշարքերուն համար, իսկ Ուիլիըմ Հաննան կը մասնակցէր արտադրութեան ստեղծագործական եւ ճարտարարուեստական գործերուն ։ Որպէս նկարիչ-(multiplicator) բազմապատկիչներ հանդէս կու գային Քեննեթ Միւսը, Էտ Պրիճը եւ Մայքըլ Լան։ Կերպարները կը հնչիւնաւորէին Ուիլիըմ Հաննան, Տոուզ Պաթլըրը, Լիլիան Ռենտոլֆը եւ Ռեճինըլտ Քոֆին։ Բազմաշարք շարժապատկերներու (անգլ.՝ multifilm) երկրպագուներու նամակներուն կը պատասխանէր այն ժամանակ տակաւին անյայտ դերասան Ճեք Նիքըլսընը ։ Կատուի եւ մկնիկի մասին իւրաքանչիւր դրուագ 40 000 տոլար ծախս կ'արժէր MGM-ին համար ։
Ցուցադրումներ ստեղծելու ժամանակ կատուին արտաքինը բազմաթիւ անգամ փոխուած է։ Սկիզբը  այն աւելի շատ կը նմանէր իրական կատուի. Կրնար մլաւել եւ յաճախ կը քայլէր չորս ոտքով, բայց Թեքս Էյվերիի՝ MGM գալէն ետք, ստեղծողները որոշեցին պարզացնել պատկերը եւ հերոսին աւելի ուժեղ դարձնել։ Ճերիի արտաքինը գործնականօրէն ո՛չ մէկ փոփոխութիւն կրեց։
Հաննա-Պարպըրա (William Hanna and Joseph Barbera) զոյգը 17 տարիներու ընթացքին կատուի եւ մկնիկի մասին ստեղծեցին 116 արձանագրութիւն (ներառեալ՝ Սփայք շունը եւ իրեն փոքրիկ որդի Թայքը (Spike and Tyke) մասին առանձին թողարկութիւններ, որոնցմէ 7-ը արժանացան Օսքար մրցանակի՝ «Լաւագոյն կարճամեթրաժ multifim» անուանակարգով ։ Պարգեւներու շնորհիւ «Թոմը եւ Ճերի»-ն դարձան հանրամատչելի եւ յայտնի։ Բայց 1950-ականի սկիզբները շարժապատկերին պիւտճէն սկսաւ կրճատուիլ, իսկ հանգանակութիւննրը՝ պակսիլ ։ Սակայն հին դրուագներու վերարտադրութիւնները (remake) եւ  հեռոատեսիլով սփռումը սկսան աւելի շատ եկամուտ բերել, քան նոր արձանագրութիւններու ստեղծումը։ Այդ պատճառով 1957 թուականին փակուեցաւ MGM-ի «multiplication» բաժինը, իսկ աշխատակիցներու մեծ մասը տեղափոխուեցաւ «Hanna-Barbera» ընկերութիւն ։
1961-1962 Թուականներ
Շարժապատկերի բազմացման բաժինը փակուելէ ետք MGM-ի ղեկավարները որոշեցին կրկին վերականգնել շարժանկարի բազմաշարքը եւ յանձնարարեցին չեքոսլովաքեան «Rembrandt Films» արուեստանոցին ստեղծել Թոմն ու Ճերիի մասին 13 դրուագ ։ Նշուած կարճամեթրաժ   բազմաշարք շարժապատկերու  արտադրող ընկերութեան հիմնադիրը՝ Ուիլիըմ Սնայտըր էր, որպէս շարժապատկերի ոգեւորող հանդէս կու գար ղեկավար տնօրէն՝ Ճին Տէյչը, թատերգութեան ամփոփում կը գրէր Էլի Պաուըրը։ Գլխաւոր ոգեւորողներն էին՝ Լիու Կարները եւ Հարի Մունը, երգահան դարձաւ Սթեֆըն Քոնիչեքը, դերասան՝ Ալեն Սուիֆթը կը հնչիւնաւորէր բոլոր հերոսները  ։
Ճին Տէյչի խօսքերով, նոր կարճամեթրաժ բազմաշարք շարժապատկերի «Շարժանկար»ի հիմնադրման կ'օգնէին նոյնիսկ MGM-ի նախկին Շարժապատկերի բազմացման բաժնի ոգեւորողները ։ Սակայն քանի որ «Rembrandt Films»-ը կը գտնուէր «երկաթեայ վարագոյր»է այն կողմ, ստեղծողները ֆիլմի վերնագիրները դիտաւորեալ կը փոխէին իրենց անուններն ու մականունները։ Օրինակ՝ երգահան Սթեֆըն Քոնիչեքի անունը փոխած էին Սթիւընի, իսկ Վացլաւ Լիտին կը նշուէր որպէս Վիքթոր Լիթըլ :
Ղեկավար տնօրէնի՝ Ռեժիսորի խօսքերով, «Metro-Goldwyn-Mayer»-ի ղեկավարութիւնը ցոյց տուած էր խումբին Ուիլիըմ Հաննայի եւ Ճոզեֆ Պարպըրայի ստեղծած բազմաշարք շարժանկարի  քանի մը դրուագ եւ իւրաքանչիւր դրուագի համար յատկացուած էր 10 000 ԱՄՆ տոլար ։ Փոքր պիւտճէն անդրադարձաւ բազմաշարքի որակի վրայ. Կերպարներու արտայայտիչ շարժումներով խօսիլը կը կատարուէր մեծ արագութեամբ, իսկ կոշտ ոգեւորութիւնը հանդիսատեսի աչքին աղօտ էր արտայայտիչ բիծերով։ Ձայնը կ'ուղեկցուէր ապագայապաշտական արտայայտութիւններով (futuristic effects) տարօրինակ երաժշտութեամբ։ Այդ բոլորը Բազմաշարք շարժապատկերին՝ շատ կողմերէն, տարօրինակութիւն եւ անսովորութիւն կը  հաղորդէին։ Բազմաթիւ քննադատներ եւ երկրպագուներ այդ  շարժանկարի շարքերը  կը համարէին՝ «շարժանկարի բազմաշարք պատմութեան մէջ յոռեգոյնը» ։
Սակայն «Rembrandt Films»-ի ստեղծած շարժանկարի բազմաշարքը յաջողած դուրս եկան եւ արձանագրուեցան մինչեւ 1962 թուական ։ Նոր շարքերու ստեղծման ընդհատման պատճառ դարձաւ MGM-ի առանձնաշնորհումը վերականգնելու համաձայնութեան որոշում հաստատած ղեկավար Ճոզեֆ Ֆոկըլի պաշտօնազրկութիւնը ։ Այդ շարքերը բազմաթիւ անգամներ ցուցադրուած են հեռուստատեսութեամբ եւ վերահրատարակուած տարբեր հաղորդիչներով (carriers) ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ամերիկեան մանկական շարժանկարներ
Հայոց Ցեղասպանութիւն
Հայոց Ցեղասպանութիւն կամ Մեծ Եղեռն (թուրք.՝ Ermeni Soykırımı, անգլ.՝ Armenian Genocide, Génocide arménien), Օսմանեան կայսրութեան իշխանութեան ղեկին կանգնած «Իթթիհատ վէ թերաքքը» (Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն) կուսակցութեան կողմէ կազմակերպուած ցեղասպանութիւն, որուն հետեւանքով 1915-1923 թուականներուն  զանգուածային տեղահանութեան ենթարկուած եւ բնաջնջուած է Օսմանեան կայսրութեան նահանգներուն, ներառեալ՝ Արեւմտեան Հայաստանի հայ բնակչութիւնը։ Պայմանականօրէն Ցեղասպանութեան օր կը համարուի 24 Ապրիլ 1915-ը, երբ շուրջ 600 հայ մտաւորականներ կը ձերբակալուին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։
Լայն առումով, Հայոց Ցեղասպանութիւնը կը ներառնէ 1894-1923 թուականներուն Օսմանեան կայսրութեան եւ Թուրքիոյ տարբեր վարչակարգերուն կողմէ ծրագրուած ու հայ ժողովուրդին դէմ շարունակաբար իրականացուած ցեղասպանական քայլերը, հայրենազրկումը, հայութեան ոչնչացման ուղղուած զանգուածային կոտորածները, ցեղային զտումները, հայկական մշակութային ժառանգութեան ոչնչացումը, ինչպէս նաեւ ցեղասպանութեան ժխտումը, պատասխանատուութենէն խուսափելու, կատարուած ոճիրներն ու անոնց հետեւանքները լռութեան մատնելու կամ արդարացնելու բոլոր փորձերը իբրեւ ոճիրի շարունակութիւն եւ նոր ցեղասպանութիւններ իրականացնելու խրախուսանքը:
Հայոց ցեղասպանութիւնը իրականացած է քանի մը հանգրուաններով՝ զինուորներու զինաթափում, ընտրողական տեղահանում սահմանամերձ շրջաններէն, տեղահանութեան մասին օրէնքի որդեգրում, զանգուածային տեղահանութիւն եւ սպանութիւն։ Կարգ մը պատմաբաններ անոր մէջ կը ներառեն 1890-ական թուականներու ջարդերը, Զմիւռնիոյ ջարդը եւ թրքական զօրքերու գործողութիւնները Անդրկովկասի մէջ։
Ցեղասպանութեան հիմնական կազմակերպիչները կը համարուին Երիտասարդ Թուրքերու (Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն կուսակցութեան) գլխաւոր առաջնորդները՝ Թալէաթ, Էնվեր եւ Ճեմալ, ինչպէս նաեւ «Յատուկ կազմակերպութեան» ղեկավար Պեհաէտտին Շաքիր: Հայոց ցեղասպանութեան զուգահեռ, Օսմանեան կայսրութեան մէջ տեղի ունեցած են ասորիներու եւ Պոնտոսի յոյներու ջարդերը։ Օսմանեան կայսրութենէն բռնագաղթած եւ Մեծ Եղեռնը վերապրած հայերը յառաջացուցած են Սփիւռքի մեծ մասը։
Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայոց  եւ նացիական Գերմանիոյ կողմէ հրեաներու զանգուածային ոչնչացումը բնութագրելու համար Ռաֆայէլ Լեմքին (Raphael Lemkin) ստեղծած է «ցեղասպանութիւն» եզրը: Հայոց ցեղասպանութիւնը ամէնէն աւելի ուսումնասիրուածը կը համարուի պատմագրութեան մէջ՝ Ողջակէզէն (Holocaust) ետք ։ 24 Մայիս 1915-ի համատեղ յայտարարութեամբ դաշնակից երկիրները (Մեծն Բրիտանիա, Ֆրանսա եւ Ռուսական կայսրութիւն) առաջին անգամ ըլլալով «մարդկութեան դէմ ոճիրներ» բանաձեւումը կը մուծեն՝ հայոց զանգուածային սպանութիւնները որակելու համար ։
Օսմանեան կայսրութեան Բնակչութիւն Եւ Եզրաբանութիւն
ԺԹ. դարու վերջերուն Օսմանեան կայսրութեան բնակչութիւնը ցեղային առումով բազմազգ էր։ Անոր մէջ կը մտնէին քանի մը իսլամ ժողովուրդներ՝ թուրքեր, քիւրտեր, արաբներ, չերքէզներ, եւ Հիւսիսային Կովկասէն ու այլ տեղերէ վերաբնակուածներ։ Քրիստոնեայ ժողովուրդներէն կ'առանձնանային հայերը, յոյները, պուլկարացիները եւ այլն։ Օսմանեան կայսրութեան մէջ կ'ապրէին նաեւ հրեաներ եւ այլ ժողովուրդներ։
Մինչեւ Ի. դարու սկիզբը «թուրք» (թուրք.՝ Türk) ազգանունը կ'օգտագործուէր նուաստացուցիչ իմաստով։ «Թուրքեր» կը կոչուէին Անատոլիոյ թրքալեզու բնակիչները՝ ակնյայտ արհամարհանքով անոր տգիտութեան հանդէպ (օրինակ՝ kaba türkler՝ «կոպիտ թուրքեր») ։ Ի. դարու սկիզբը, երիտթուրքերու իշխանութեան գալով, թրքական ազգայնամոլ քաղաքականութիւնը աւելի ակնյայտ կը դառնայ. փանթուրքիզմը կը դառնայ հիմնական գաղափարախօսութիւնը, իսկ «թուրք» ազգանունը կը կորսնցնէ բացասական իմաստը։ Բայց կարգ մը արաբներ կը շարունակէին իրենք զիրենք «օսմաններ» համարել մինչեւ կայսրութեան գոյութեան վերջը ։
Օսմանեան կայսրութեան անկման նախորդող ժամանակաշրջանին, Իսլամ բնակչութեան նոյնացման համար, անոնք կարգ մը ցեղային խումբերու համար (ինչպէս քրտական քոչուոր ցեղերը), կ'օգտագործէին «իսլամներ» կամ «օսմաններ» եզրերը, թէեւ աւելի խիստ դիտարկելու պարագային «օսմաններ» կարելի էր անուանել նաեւ հայերը։ Նախքան Ա. Համաշխարհային պատերազմին աւարտը, կայսրութեան պետական մարմինները բնութագրելու համար, հիմնականօրէն կ'օգտագործուէր «օսմանեան» եզրը, աւելի հազուադէպ՝ «թրքական», թէեւ այս ընդունուած անուանում է ռուսական պատմագրութեան մէջ (օրինակ՝ Ռուս-թրքական պատերազմ (1877-1878))։
Հայոց սպանութիւններուն մէջ մասնակցութիւն բերած են մեծ թիւով իսլամ ցեղեր, ինչպէս՝ քիւրտերը եւ չերքէզները, բայց այս գործողութիւնները կը կատարուէին հիմնականօրէն թուրք պաշտօնեաներու կարգադրութեամբ ։
Օսմանեան Կայսրութիւնը եւ Հայկական Հարցին Յառաջացումը
Օսմանեան կայսրութեան հայերը, մահմետականներ չըլլալով, կը համարուէին երկրորդ տեսակի քաղաքացիներ՝ զիմմիներ: Հայերուն արգիլուած էր զէնք կրել, անոնք պէտք է վճարէին աւելի բարձր հարկեր: Հայ քրիստոնեաները իրաւունք չունէին վկայելու դատարանին մէջ:
Հակառակ անոր, որ հայ բնակչութեան 70%-ը աղքատ էր, մահմետականներուն մօտ տարածուած էր «գործարար յաջողութիւններով խորամանկ ու յաջողակ» հայու կարծրատիպը: Հայերուն հանդէպ թշնամանքը կ'աւելնար քաղաքներուն մէջ չլուծուած ընկերային հարցերու եւ գիւղական տնտեսութիւններու մէջ միջոցներու համար պայքարի հետեւանքով: Իրադրութիւնը կը բարդանար մուհաժիրներու՝ Կովկասէն (Կովկասեան եւ 1877-78 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմէն ետք) եւ նոր կազմաւորուած պալքանեան պետութիւններէն փախստականներու ներգաղթին պատճառով: Քրիստոնեաներու կողմէ իրենց հողերէն վտարուած փախստականները իրենց ատելութիւնը կը թափէին տեղացի քրիստոնեաներուն վրայ։ Անձնական կեանքի եւ համընդհանուր անվտանգութեան դէմ ոտնձգութիւնները, ինչպէս նաեւ անոնց վիճակի միաժամանակեայ վատթարացումը Օսմանեան կայսրութեան մէջ կը յանգեցնեն այսպէս կոչուած «Հայկական Հարց»ի յառաջացման՝ իբրեւ աւելի ընդհանուր Արեւելեան հարցին մէկ մասը:
1882-ին Էրզրումի նահանգին մէջ կը ստեղծուի առաջին հայկական միաւորումներէն «գիւղատնտեսական միաւորումը», որ կոչուած էր պաշտպանելու հայերը, քիւրտերը եւ այլ քոչուոր ցեղերը՝ կողոպուտներէն: 1885-ին կը ստեղծուի առաջին հայկական քաղաքական կուսակցութիւնը՝ Արմենական կուսակցութիւնը, որուն գաղափարախօսութեան հիմքին մէջ տեղի հայերուն ինքնորոշման ձեռքբերումն էր լուսաւորականութեան եւ քարոզչութեան ճամբով, ինչպէս նաեւ ռազմական պատրաստութեան իրականացում՝ պետական ահաբեկումը դիմակայելու համար: 1887-ին կը հիմնուի Սոցիալ-Դեմոկրատական Հնչակեան Կուսակցութիւնը, որուն նպատակն էր բոլոր ժողովրդական խումբերու մասնակցութեամբ յեղափոխութեան ճամբով Թրքահայաստանի ազատագրումը եւ անկախ սոցիալիստական պետութեան ձեւաւորումը: Եւ վերջապէս, 1890-ին Թիֆլիսի մէջ կը կայանայ ամէնէն արմատական կուսակցութեան՝ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան առաջին համագումարը: Կուսակցութեան ծրագիրը կը նախատեսէր ինքնավարութիւն՝ Օսմանեան կայսրութեան կազմին մէջ, բնակչութեան բոլոր խումբերուն համար ազատութիւն եւ հաւասարութիւն, իսկ ընկերային դրոյթները կը հիմնուէին գիւղական համայնքներուն համար՝ նոր հասարակութեան հիմնական տարրերու ստեղծման վրայ:
Հայոց Զանգուածային Ջարդերը 1894-1896 Թուականներուն
Հարիւր հազարաւոր հայոց կեանք խլած 1894-1896 թուականներու զանգուածային կոտորածները, կ'ունենան երեք հիմնական հանգրուաններ՝
Ամէնէն արիւնալին եւ ամէնէն ուսումնասիրուածը երկրորդ հանգրուանն է։ Իշխանութիւններուն մասնակցութիւնը սպանութիւններու կազմակերպման գործին մէջ, մինչեւ օրս ամէնէն խիստ բանավէճերու առարկայ է ։
Սասունի մէջ, քրտական առաջնորդները հարկատու դարձած էին հայ բնակչութեան։ Միաժամանակ թրքական կառավարութիւնը կը պահանջէր պետական հարկերուն պարտքերը, որոնք կը բաշխուէին՝ առանց նկատի առնելու քրտական կողոպուտները։ Յաջորդ տարին, քիւրտերն ու օսմանցի պաշտօնեաները հայերէն կը պահանջեն հարկերու վճարում, բայց դիմադրութեան կը հանդիպին. այդ դիմադրութիւնը ճնշելու համար կ'ուղարկուի չորրորդ բանակային զօրաբանակը։ Կը սպաննուի աւելի քան 3,000 հոգի։ Մեծն Բրիտանիոյ, Ֆրանսայի եւ Ռուսական կայսրութեան դեսպանները կ'առաջարկեն համատեղ հետաքննող յանձնաժողով մը ստեղծել, բայց առաջարկը կը մերժուի Բարձր Դրան կողմէն  ։ Այս իրադարձութիւններուն մասին Էրզրումի Անգլիոյ հիւպատոս Քլիֆորտ Լոյտն ըսած է.
Հայերուն հարցերը չլուծուած մնալուն դէմ բողոքելով՝ Սեպտեմբեր 1895-ին հնչակեանները կ'որոշեն մեծ ցոյց մը կազմակերպել Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, բայց անոնց ճամբան կը փակէ ոստիկանութիւնը։ Ցոյցի ճնշման իբրեւ արդիւնք, կը սպաննուին տասնեակ եւ կը վիրաւորուին հարիւրաւոր հայեր։ Ոստիկանութիւնը կը բռնէր հայերը եւ կը յանձնէր սոֆթերուն՝ Իսթամպուլի իսլամական ուսումնական հաստատութիւններու ուսանողներուն։ Անոնք կը ծեծէին հայերը, մինչեւ, որ մահամերձ դառնային։ Ջարդերը կը շարունակուին մինչեւ՝ 3 Հոկտեմբեր ։ 8 Հոկտեմբերին Տրապիզոնի մէջ իսլամները կը սպաննեն եւ ողջ- ողջ խարոյկին մէջ կը հրկիզեն հազարաւոր հայեր։ Այս իրադարձութիւնները կ'ազդարարեն Փոքր Ասիոյ եւ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ՝ Երզնկայի, Էրզրումի, Գիւմուշխանէյի, Բաբերդի, Ուրֆայի եւ Պիթլիսի մէջ, Օսմանեան իշխանութիւններուն կողմէն կազմակերպուած հայոց զանգուածային սպանութիւններու մեկնարկը ։
Հակառակ անոր, որ դաշնակցականները վերապահ էին հանրային բողոքի միջոցառումներէն, 1895-ի ջարդերը կը յանգեցնեն Իսթամպուլի Օթոմանեան պանքի գրաւման որոշումը ընդունելուն։ 26 Օգոստոս 1896-ին խումբ մը զինուած դաշնակցականներ կը գրաւեն Օսմանեան դրամատան շէնքը, ողջ եւրոպական անձնակազմը գերի կը վերցնեն եւ դրամատունը պայթեցնելու սպառնալիքով՝ կը պահանջեն թրքական կառավարութենէն կատարել խոստացուած քաղաքական բարեփոխումները։ Բանակցութիւններուն իբրեւ արդիւնք, ռուսական դեսպանատան ներկայացուցիչը եւ դրամատան տնօրէն՝ Էտուար Վինսենթ անվտանգութեան սեփական երաշխիքներով կը համոզեն, որ անոնք լքեն դրամատան շէնքը։ Բայց իշխանութիւնները կը հրահանգեն հայերուն վրայ յարձակիլ, մինչ դաշնակցաններուն խումբը կը լքէ դրամատունը։ Երկու օրուան ընթացքին, թուրքերը ծեծելով կը սպաննեն մեծ թիւով հայեր, որոնց իբրեւ արդիւնք՝ կը մահանայ շուրջ 6,000 հոգի ։
Սպաննուածներուն ընդհանուր թիւը գնահատելով, Քինռոս կ'ըսէ՝ 50,000-100,000, Պլոքսհեմ՝ 80,000-100,000 , Յովհաննիսեան՝ շուրջ 100,000 , Ատալեան եւ Թոթէն՝ 100,000-էն 300,000 , Տատրեան՝ 250,000-300,000 , իսկ Սունի՝ 300, 000 հոգի ։
Երիտթուրքերու Իշխանութեան Անցնիլը՝ Կիլիկիոյ Ջարդեր
1907-ին, Թուրքիոյ սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ. գահընկեց կ'ըլլայ եւ կ'աքսորուի Սալոնիկ։ Կ'ընդունուին իսլամական՝ հայոց նկատմամբ իրաւասութիւններուն վերջ դնող նոր օրէքներ։ Բայց երբ Ապտիւլ Համիտի կողմնակիցները Իսթամպուլի մէջ խռովութիւն կը յառաջացնեն, պահպանողական իսլամները, Ատանայի մէջ, կը յարձակին հայերուն վրայ, որոնք կը կազմէին քաղաքին բնակչութեան մէկ քառորդը։ Իշխանութիւնները կը միջամտեն միայն երկու օր ետք, երբ արդէն սպաննուած էր 2000 հայ։ Քաղաք ժամանած բանակային ստորաբաժանումները ջարդարարներուն հետ, կը յարձակին քաղաքին հայկական մասին վրայ, որ ամբողջութեամբ կը հրկիզուի։ Ջարդերը կ'անցնին ամբողջ Կիլիկիայով՝ հասնելով Մարաշ եւ Քեսապ ։
1908-ի սահմանադրական յեղափոխութենէն ետք, երիտթուրքերը փաստացի կը ճանչնան Ապտիւլ Համիտի կողմէն հայկական բնակչութեան հողերու բռնագրաւումը, բայց անոնք նաեւ կը խրախուսէին այս տարածքներուն մէջ, մուժահիրներու վերաբնակեցումը։ Ռուս պատմաբան՝ Եւգենի Տառլէն նշած է, որ երիտթուրքերը իշխանութեան գլուխ կ'անցնին այն հաստատ համոզումով, որ «ազգային հարցերը կը լուծեն բոլոր ազգութիւններուն ֆիզիքական ոչնչացմամբ, բացի թուրքերէն եւ անոնցմէ, որոնք կը համաձայնին անյապաղ թրքանալ»։ Անոնք կը յայտարարեն, որ Օսմանեան կայսրութեան մէջ, այլեւս «չկան» հայ, յոյն, արաբ եւ այլն, որ հոն ապրող բոլոր ազգութիւնները «օթոմաններ են» եւ պէտք է դառնան թուրքեր, հակառակ պարագային «մենք զանոնք կը կոտորենք» ։ Իսթամպուլեան խռովութիւնը ճնշելէ ետք, երիտթուրքերը կը նախաձեռնեն բնակչութեան բռնի թրքացման գործընթացին եւ կ'արգիլեն ոչ թրքական ցեղային խումբերու հետ կապ ունեցող կազմակերպութիւնները։ 400,000 մուժահիրներ կը բնակին Անատոլիոյ մէջ, որ կը յանգեցնէ կայսրութեան մէջ իսլամներու ճնշող մեծամասնութեան, հակառակ անոր, որ ԺԹ. դարու կէսերուն ոչ իսլամները կը կազմէին բնակչութեան 56%-ը։ Թուրք պուրժուական յեղափոխականներու Իթթիհատ կուսակցութեան հետ համագործակցութիւնը դադրեցնելով՝ հայկական քաղաքական կուսակցութիւնները օգնութեան խնդրանքով կրկին կը դիմեն եւրոպական տէրութիւններուն։ Ռուսական կայսրութեան աջակցութեամբ՝ 1914-ին թոյլցած Օսմանեան կայսրութեան կը պարտադրուի նախագիծ մը, ըստ որուն կը նախատեսուէր հայկական վեց նահանգներէն եւ Տրապիզոն քաղաքէն ստեղծել երկու գօտի, որոնք պէտք է ղեկավարուէին Բարձր դրան հետ համաձայնուած եւրոպական տէրութիւններու ներկայացուցիչներուն կողմէն ։
Օսմանեան կայսրութեան հայ բնակչութեան թուաքանակը Մեծ Եղեռնի նախօրեակին
Կարգ մը հետազօտողներու կարծիքով, 1914-ին Թուրքիոյ մէջ կ'ապրէր շուրջ 2,5 միլիոն հայ ։ Բնակչութեան թուաքանակը խիստ կը պակսի նաեւ ստիպողական գաղթերու հետեւանքով, որոնք տեղի կ'ունենան 1894-1921 թուականներուն։ Հազարաւոր հայեր հարկադրուած կը գաղթեն իրենց հայրենիքէն՝ 100,000-ը՝ Ռուսական կայսրութիւն, իսկ 200,000-ը՝ Ամերիկայի, Եւրոպա յի, Ափրիկէի եւ Ասիոյ տարբեր երկիրներ։ Փաստեր եւ վկայութիւններ պահպանուած են նաեւ շուրջ 200,000 հայոց բռնի մահմետականացման մասին ։
Պատմական Նախադրեալներ
Մինչեւ Ա. Համաշխարհային պատերազմը երիտթուրքերու կառավարութիւնը կը ջանար պահպանել քայքայուող Օսմանեան կայսրութեան մնացորդները, ուստի կ'որդեգրէ փանթուրքիզմի եւ փանիսլամիզմի քաղաքականութիւնը։ Ան կը ծրագրէր հսկայածաւալ կայսրութեան մը ստեղծումը, որ պիտի տարածուէր մինչեւ Չինաստան՝ իր մէջ ներառելով Կովկաս ը եւ Միջին Ասիոյ բոլոր թրքախօս ժողովուրդները։ Ծրագիրը կը նախատեսէր բոլոր քրիստոնեայ ու իսլամացած եւ այլ ազգային փոքրամասնութիւններուն թրքացումը։ Այս բոլորէն մեկնելով՝ ծրագիրին իրականացման ճամբուն՝ հայ բնակչութիւնը կը դիտուէր իբրեւ հիմնական խոչընդոտ ։
1908-ին, երիտթուրքերու յեղափոխութեան եւ սուլթան Ապտիւլ Համիտի գահընկեցութեան իբրեւ արդիւնք, կը վերականգնի Սահմանադրութիւնը, որ հաւասար իրաւունքներ կը սահմանէր Օսմանեան կայսրութեան բոլոր քաղաքացիներուն համար: Հայերուն մեծ մասը կը հաւատայ երիտթուրքերու խոստումներուն՝ կարծելով, թէ վերջ կը տրուի իրենց տառապանքներուն։ Սկիզբը, երիտթուրք առաջնորդները հմտօրէն կը թաքցնէին իրենց ազգայնամոլ էութիւնը՝ ներկայանալով իբրեւ Օսմանեան կայսրութեան մէջ ապրող բոլոր ժողովուրդներու իրաւունքներու պաշտպաններ ։ Սակայն նախկինին մէջ, իրաւազուրկ հպատակներու կարգավիճակին հնարաւոր փոփոխութիւնը աւելի կը մեծցնէ թուրքերու թշնամանքը քրիստոնեաներուն հանդէպ։ Այդ թշնամանքը կը ձեւաւորուէր կանուխէն, որովհետեւ նոյնիսկ իրաւազուրկ պայմաններուն մէջ, կայսրութեան հայ բնակչութիւնը հասարակական, մշակութային եւ տնտեսական առումով՝ ապահով կը զարգանար։ Ցեղասպանութիւնը լաւագոյն միջոցն էր կասեցնելու ազգային այդ յառաջադիմութիւնն ու վերելքը, ինչպէս նաեւ տիրանալու տասնամեակներու աշխատանքով ստեղծուած հայկական հարստութեան։
Հայոց ցեղասպանութիւնը ծրագրուած էր 1910-1911 թուականներուն, Սալոնիկի մէջ տեղի ունեցած ժողովներու ընթացքին, որոնց որոշումներուն մէջ կարեւոր էր հայոց ֆիզիքական բնաջնջման ծրագիրը, որուն իրագործումն ալ կը լուծէր հետեւեալ հարցերը՝ Սակայն երիտթուրքերը իրենց ծրագիրները իրականացնելու համար իբրեւ յարմար առիթ կ'օգտագործէին Ա. Համաշխարհային Պատերազմը ։