cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Նայքի (Nike)
Պատմութիւնը
1985 թուականը ընկերութեան համար կը դառնայ ճգնաժամային, ընկերութիւնը կը կրճատէ աշխատողներուն ու արտադրանքի քանակը՝ ամբողջ ջանքն ու նիւթական հնարաւորութիւնները օգտագործելով գովազդներու համար :
Գնորդներուն ուշադրութիւնն ու մրցակիցներուն դէմ պայքարելու համար «Նայքի»ն կը ստեղծէ «AirMax» մարզական կօշիկները, որոնք մեծ յաջողութիւն կը բերեն ընկերութեան: «Nike Vaporfly»ը առաջին անգամ կը յայտնուի 2017-ին, եւ հանրաճանաչ կը դառնայ իր կատարողականութեամբ: Ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան, որ այս կօշիկները կրնան բարելաւել մարաթոնի մրցավազքի ժամանակը մինչեւ 4,2% :
Այսօր «Նայքի»ն կ'արտադրէ հագուստ ու կօշիկներ, բաճկոններ, գլխարկներ եւ այլ օգտակար իրեր՝ դառնալով մարզական ապրանքներ արտադրող լաւագոյն ընկերութիւններէն մէկը:
Նշանակը
Քարոլին Տէյվիտսըն «Նայքի»ի նշանակը յղացած է 1971-ին, երբ ան տիզայնի դասերուն կը հետեւէր Փորթլանտի համալսարանին մէջ, Միացեալ Նահանգներ: Այդ օրերուն մարզական ապրանքներ շինող նշանաւոր այս ընկերութիւնը անոր վճարած է 35 տոլար:
Սակայն 1983-ին ընկերութիւնը իր երախտագիտութիւնը յայտնելու համար Տէյվիտսընին նուիրած է խորհրդանիշի ձեւով ադամանդէ եւ ոսկիէ մատանի մը եւ պահարան մը, որուն պարունակած գումարը չէ հրապարակած ընկերութիւնը :
Հովանաւորութիւն
«Նայքի»ն կը հովանաւորէ բազմաթիւ մարզաձեւերու լաւագոյն մարզիկներուն զգեստաւորումը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մարզական հագուստ Ստորոգութիւն:Ընկերութիւններ այբբենական կարգով
Ջուր
Ջուրը աշխարհի վրայ ամէնէն տարածուած բաղադրութիւնն է։ Երկրագունդին մակերեսին 70 տոկոսը ծածկուած է ջուրով։ Զուտ ջուրը անգոյն, անհոտ եւ անհամ հեղուկ մըն է։ Մեր խմածը յաճախ թեթեւ համ մը ունի, որովհետեւ կը պարունակէ կարգ մը հանքային աղեր եւ լուծուած կազեր։ Ջուրը սքանչելի լուծիչ մըն է։
Ջուրին շրջանառութիւնը
Անձրեւին ջուրը կը թափանցէ հողին մէջ՝ սնուցանելով բոյսերը կամ հոսելով կը թափի առուակի կամ գետի մը մէջ։ Արեւուն ճառագայթներու ազդեցութեան տակ ջուրը կը շոգիանայ, մթնոլորտին մէջ կը խտանայ եւ կը կազմէ ամպերը, որոնցմէ կը ստացուի վերստին անձրեւ։ Ամպերու մէջ խտացած ջուրը կու գայ գետակներէն, լիճերէն, գետերէն, ծովերէն, ինչպէս նաեւ բոյսերէն եւ անասուններէն։
Ջուրը բնութեան մէջ
Կեանք գոյութիւն ունի միայն այնտեղ, ուր ջուր կայ։ Բոյսերը հողէն կ'իւրացնեն ջուրը եւ անոր մէջ լուծուած նիւթերը։ Ջուրի միջոցով կենդանի կազմուած մարմիններէն կը հեռանան ոչ պիտանի նիւթերը։ Ջրային կենդանիները ջուրի միջոցով կը ստանան նաեւ ցամաքը գտնուող իրենց անհրաժեշտ նիւթերը։
Աղբիւրներու, գետերու եւ լիճերու քաղցրահամ ջուրերու պաշարը կը կազմէ ջրոլորտի սոսկ 1/10000 մասը։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Նիւթեր __ԱՌԱՆՑ_ԲԱԺՆԻ_ԽՄԲԱԳՐՄԱՆ__ __DISAMBIG__
371 (թիւ)
371 (երեք հարիւր եօթանասունմեկ) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 370-ի եւ 372-ի միջեւ
Մովսէս Տէր Գալուստեան
Մովսէս Տէր Գալուստեան (Ա. Լէյլանի, )։ Երեսփոխան ու ազգային-հասարակական գործիչ։
Տէր Գալուստեան նախնական կրթութիւնը կը ստանայ հայրենի գիւղին մէջ, իր ուսումը կը շարունակէ Հալէպի մէջ։ Կը դառնայ ուսուցիչ։ Մաս կը կազմէ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան շարքերուն։ Մովսէս Տէր Գալուստեան կարեւոր դեր կը կատարէ մուսա լեռցիներուն լեռ բարձրանալուն ու մղած ինքնապաշտպանական կռիւներուն, հանդիսանալով անոր զինուորական ղեկավարը։
Փոր Սայիտի մէջ դարձած է հայկական լեգէոնի հիմնադիրներէն եւ շուտով բարձրացած տեղակալի աստիճանին։ Նշանակալից ներդրում ունեցած է Արարայի ճակատամարտի յաղթանակին մէջ։ Եգիպտոսի մէջ աշխատակցած է «Յուսաբեր»ին մէջ, Ա. Լէյլանի ծածկանունով։ 1928-ին, կը հրատարակէ իր առաջին գրքոյկը։ Ընտրուած է երեսփոխան՝ Իսկէնտէրուն-Սանճաքի հայութիւնը ներկայացնելու համար սուրիական խորհրդարանին մէջ։ 1939-ին, երբ մուսալեռցիները պարտադրաբար լքեցին իրենց հայրենի գիւղը, Մովսէս Տէր Գալուստեան աշխատանք կը տանի անոնց համար նոր ապաստան մը ապահովելու՝ Լիբանանի Այնճար աւանին մէջ։ 1943-1972 երեսփոխան է լիբանանեան խորհրդարանին մէջ։ Ան դերակատար եղած է նաեւ լիբանանահայ գաղութի կազմաւորման ու զարգացման մէջ, եղած է պաշտպան Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան ու Դաշնակցութեան ճամբով իր ամբողջ կեանքը ի սպաս դրած է հայութեան գերագոյն շահերուն համար։ Թաղուած է Պուրճ Համուտի Ազգային գերեզմանատունը։ 1998-ին, Մովսէս Տէր Գալուստեանի աճիւնները կը տեղափոխուին Այնճար եւ իրենց հանգիստը կը գտնեն Մուսա Լերան հերոսներուն նուիրուած յուշարձան-համալիրի կողքին։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1895 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1984 մահեր Ստորոգութիւն:Պէյրութ մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ Երեսփոխաններ
Էրմիթաժ (Ս․ Փեթերսպուրկ)
Էրմիթաժ կամ Պետական Էրմիթաժ (ռուսերէն Госуда́рственный Эрмита́ж) (ֆրանսերէն hermitage — մենատուն, ճգնարան) Ռուսաստանի ամենամեծ եւ աշխարհի նշանակալի թանգարաններէն մէկը ։
Ստեղծուած է Ռուսաստանի Եկատերինա Բ. թագուհիին անձնական աուեստի հաւաքածուի համար, իսկ 1852 թուականէն՝ հասարական այցելութիւններու համար։ Այժմեան Էրմիթաժ կը բաղկանայ 6 շէնքերէ, որոնք կը գտնուին գետի երկայնքով։ Էրմիթաժի կարեւորագոյն հանգոյցը Ձմեռային պալատն է։ Էրմիթաժի պատմութեան ընթացքին՝ մէկ ու կէս դար, հաւաքուած են շուրջ երեք միլիոն ցուցանմուշներ, որոնցմէ մշտական ցուցադրման կը ներկայացուին շուրջ 60 հազարը։
Էրմիթաժի բազմազան հաւաքածուն կ՛ընդգրկէ ցուցանմուշներ՝ քարէ դարէն մինչեւ մեր օրերը, իսկ դասական եւրոպական արուեստի հաւվաքածուով ՝ Փարիզի Լուվր եւ Մատրիտի Փրատօ թանգարաններու հետ մէկտեղ կը համարուի աշխարհի լաւագոյններէն։ Էրմիթաժի մէջ կը ցուցադրուին Լէոնարտօ տա Վինչիին երկու կտաւ եւ Միքելանճելոյի մէկ քանդակ։ Թանգարանն ունի շուրջ 2500 աշխատակից։ Էրմիթաժը կարեւորագոյն մասն է Ս․ Փեթերսպուրկի կեդրոնական մասը, որ Ներառուած Է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկի մէջ։
Սփիւռքահայ մտաւորական-մշակութային մթնոլորտը 1920-1945 տարիներուն
Սփիւռքահայ մտաւորական-մշակութային մթնոլորտը 1920-1945 տարիներուն, այս հինգ տասնամեակներու մթնոլորտը սփիւռքի մէջ կը բնորոշուի տիրական մտահոգութեամբ մը՝ հայութեան ազգային-մշակութային ինքնութեան պահպանումը ընդդէմ ալ ամբողջովին օտար շրջապատներու։ «Հայապահպանման» այս գործին կը լծուին ե՛ւ Եղեռնէն վերապրող արեւմտահայ եւ Հայաստանէն տարագիր արեւելահայ մտաւորականեր։ Առաջնահերթութիւնը կը գիտակցուի նաեւ քաղաքական կազմակերպութիւններուն կողմէ, որոնք կը տրամադրեն համապատասխան ճիգը, յատկապէս կրթութեան եւ մամուլի համար։
1925-էն արդէն՝ սփիւռքահայութեան մտաւոր գլխաւոր կեդրոնը ֆրանսան է։ բայց շուտով, տեղական մշակոյթի ճնշումին տակ, օտարախօսութիւնը կը ծաւալի զանգուածին մէջ։ Գործօն մամուլ մը՝ քաղաքական առօրեայ, թէ գրական մամուլ («Յաոաջ», «Մենք»...), կը յաջողի միայն սահմանափակել լեզուա-մշակութային նահանջը, երբեմն տիրական ներկայութիւն ըլլալով հանդերձ։ Մանաւանդ որ հոս, ինչպես միաց. նահանգներու մէջ, ամէնօրեայ դպրոցները անգոյ են՝ մինչեւ 60-ական տարիները։ Միօրեայ դպրոցներ կը գործեն քիչ մը ամէն տեղ, նուազ արդիւնաւէտութեամբ։
Աւելի արեւելք, մշակութապէս բաւական գործօն եղած է Պալքաններու հայութիւնը՝ Յունաստան, Պուլկարիա, Ռումանիա գոնէ մինչեւ 40-ակաները։
Աննպաստ պայմաններու մէջ մշակութային որոշ գործօնութիւն ցոյց կու տայ արեւելեան միաց. նահանգներու հայութեան կորիզը՝ «Հայրենիք» օրաթերթին ու ամսագրին, ինչպէս եւ «Պայքար»ի, «Հայ Գիր»ի պէս օրաթերթերու ու պարբերաթերթերու շուրջ։ Արդէն կ՝երեւին թերթերու տեղական լեզուով տարբերակներ կամ բաժիններ։
1940-ական տարիներէն՝ մշակութային ճիգի նոր կեդրոն կը դառնայ Մերձաւոր Արեւելքը՝ Գահիրէ, Պէյրութ, Հալէպ: Ուշացումը կը բացատրուի. անոնք կազմուած են որբանոցներու երեխաներէ, յաճախ նաեւ եկող՝ ոչ հայախօս ծննդավայրերէ։ Հոս հայախօսութիւն եւ մշակութիւն կառոյցներ՝ կը վերստեղծուին, կը պահպանուին հաւաքական ճիգերով. նոյնիսկ գրական նոր սերունդ կը հասնի, որ կը շարունակէ գործեր արտադրել մեծ մասով նախորդ սերունդի հետեւողութեամբ, մնալով միտքի եւ արուեստի համաշխարհային հոսանքներու հունէն դուրս տեղական պայմաններու եւ մեկուսացեալ վիճակի բերումով։
Հասկանալի դանդաղումով, եւ շատ մասնայատուկ պայմաններու մէջ, շարժումը կը շարունակուի նաեւ Պոլիս։
Այս շրջանները, բոլորն ալ աւելի կամ նուազ տէր են դպրոցական խիստ ցանցերու։ Մամուլը եւս կոչուած է դեր խաղալու. օրաթերթերը՝ արմատախիլ եւ անգլուխ-անմշակույթ մնացած համայնքի վերադաստիարակման համար կենսական են։ Մասնաւոր դեր ունին անոնց գրական յաւելուածները, կամ անջատ պարբերաթերթեր ուղղակի՝ իբր գրական սերունդ հասցնող ջերմանոցներ, Պոլիս՝ «Ազդարար»։
Ստորոգութիւն:Հայ կեանք
Ազգային Պալատ (Մեքսիքօ)
Մեքսիքոյի ազգային պալատ (Palacio Nacional), Կը գտնուի Մեքսիքօ քաղաքին գլխաւոր հրապարակին՝ Սահմանադրութեան հրապարակին վրայ՝ «Էլ Զոքալօ» (El Zócalo)։ Անիկա Մեքսիքոյի Ազթեք կայսրութենէն ( Aztec Empire) ի վեր, եղած է Մեքսիքոյի իշխող դասին պալատը եւ պահպանած է ԺԶ. դարէն Մոգթեզումա Բ.-ին (Moctezuma II.) պատկանող շէնքին շինանիւթերը։
Համալիրը ներկայիս
Ազգային պալատը պետական շէնք է, տարածութիւնը՝ Էլ Զոքալոյի արեւելեան բաժինէն 200 մեթր է2 : Այս շէնքին մէջ կը գտնուին նաեւ Մեքսիքոյի դաշնային գանձարանը եւ ազգային արխիւը :
Նկարագրութիւն
Շէնքին ճակատային հատուածը հիւսիսէն եւ հարաւէն եզրապատուած է երկու աշտարակներով, ունի երեք հիմնական դռներ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը շէնքին տարբեր մասերը կը տանի : Հարաւային դուռը դէպի Patio of Honor եւ նախագահական գրասենեակներ կը տանի (հանրութեան մուտքը արգիլուած է), հիւսիսային դուռը ծանօթ է իբրեւ Մարիանոյի դուռ, անուանուած է ի պատիւ մեքսիքացի ռազմական եւ քաղաքական գործիչ Մարիանօ Արիսթայի (Mariano Arista), որ այս մէկը կառուցած է 1850-ին։ Այս դրան կից կը գտնուի հին դատական բանտը՝ դատական եւ խոշտանգումներու սենեակներով։ Ներկայիս սենեակներէն մէկուն մէջ կը գործէ տնտեսութեան նախարարը։ Հոս կը գտնուի գանձապետարանը, զոր նախագծած են ճարտարապետ Մանուէլ Օրթիզ Մոնասթերիօն (Manuel Ortiz Monasterio) եւ Վիսենթէ Մենտիոլան (Vicente Mendiola)։ Երկաթէ եւ պրոնզէ դրան հեղինակը Օկիւսթօ Փեթրիչիոլին է (Augusto Petriccioli) :
Արսէն Ջուլֆալակեան
Արսէն Լեւոն Ճուլֆալակեան, հայ յունահռոմէական ոճի ըմբշամարտիկ, 2014 թուականի աշխարհի ախոյեան, 2012 թ. Ողիմպիականի արծաթէ մետալակիր։ Եւրոպայի ախոյեան (2009) եւ պրոնզե մետալակիր (2012), աշխարհի արծաթէ (2010) եւ պրոնզէ (2011) մետալակիր։ 2008 եւ 2012 թուականներու Ողիմպիականներու մասնակից։ Միջազգային կարգի Մարզախաղի վարպետ։
Ազգային Պալատ (Մեքսիքօ)
Նկարագրութիւն
Դէպի Էլ Զոքալօ հրապարակ նայող կեդրոնական դրան վերը կը գտնուի հիմնական պատշգամը, ուրկէ 15 Սեպտեմպերին մինչեւ ժամը 23.00 Մեքսիքոյի նախագահը «Տոլորէսի կանչը» արարողակարգը կը կատարէ՝ ի յիշատակ Մեքսիքոյի անկախութեան պատերազմին: Արարողակարգին մաս կը կազմէ պատշգամին վերը կախուած զանգերու ղօղանջը։ Ասիկա այն զանգն է, զոր հնչեցուցած է հայր Միկել Իտալկօն (Miguel Hidalgo)՝ Սպանիոյ դէմ ապստամբութեան կոչով։ Սկիզբը այդ զանգը Կուանաճուաթոյի (Guanajuato) Տոլորէս Իտալկօ եկեղեցւոյ մէջ տեղադրուած է, որմէ ետք պալատ տեղափոխուած է։ Զանգին գտնուած վայրը՝ Մեքսիքոյի զինանշանը պատկերուած է, որուն իւրաքանչիւր կողմին վրայ Ազթեքական արծիւ ասպետն է իր սպանական կրկնորդին հետ։ Այս մէկը Մանուէլ Սենտուրիօն (Manuel Centurion) հեղինակած է, որ մեքսիքական եւ սպանական մշակոյթներու համադրութիւնը կը խորհրդանշէ : Կեդրոնական դուռը դէպի հիմնական ներքին բակ կը տանի՝ շրջապատուած պարոք (Baroque) ոճի կամարներով։ Հոս ձեւափոխուած է ճաղաշարքը, պահպանուած են Տիէկօ Ռիւերայի (Diego Rivera) ստեղծած որմնանկարները, որոնք հիմնական սանդուխը եւ երկրորդ յարկի պատերը կը զարդարեն։ Սանդուխին մօտ պատկերուած է 1521-1930-ական թուականներու Մեքսիքոյի պատմութենէն որմնանկարներ, որոնք 450 մ2 տարածք կը գրաւեն : Որմնանկարները ստեղծուած են 1929 եւ 1935-ականներուն, որոնց ամբողջութիւնը «Մեքսիքացի ժողովուրդին դիւցազներգութիւնը» կը կոչուի : Աշխատանքներէն իւրաքանչիւրը առանձին գործ է։ Աջ կողմի պատին որմնանկարները նախասպանական Մեքսիքօն կ'արտացոլեն, եւ կը կեդրոնանան ուղղափառ Քուէթզալքոաթլ (Quetzalcóatl) աստուծոյ վրայ, որ որմնանկարին մէջ իբրեւ աստղ պատկերուած է, աստուած եւ մարդկային էակ։ Սողուններէն ստեղծուելով՝ ան տիեզերքին մէջ կը նաւարկէ իբրեւ գիշերով արեւին ուղեկցող աստղ։ Մարդկային կերպար ստանալով՝ ան հանդէս կու գայ իբրեւ Ազթեքներու թագաւոր, յետոյ՝ երբ ան իր արիւնը կը թափէ յանուն ժողովուրդին, երկինք կը վերադառնայ՝ իր երկրային շրջապտոյտը աւարտած ըլլալով։ Երկինքի մէջ՝ Քուէթզալքոաթլ առաւօտեան աստղի տեսք կը ստանայ եւ կը կոչուի Tlahuizcalpantecuhtli։ Անոր կատարած շրջապտոյտը կը խորհրդանշէ կեանքի շարունակական պտոյտը։ Ռիւերայի ստեղծած մեքսիքական ինքնութիւնը կ'օգնէ շարունակելու 1910-ի Մեքսիքոյի յեղափոխութեան ատեն սկսած բարեփոխումները :
Արսէն Ջուլֆալակեան
2014 թուականի ըմբշամարտի աշխարհի ախոյեան։
Ծնած է Գիւմրի։ Աշխարհի եւ ողիմպիականի ախոյեան, ըմբիշ Լեւոն Ճուլֆալակեանի որդին է։ Հօր ղեկավարութեամբ 1998 թուականէն սկսած է զբաղիլ ըմբշամարտով։ 2001, 2003, 2004 թուականներուբ դարձած է Հայաստանի պատանեկան առաջնութեան ախոյեան։ 2002 թուականին պատանեկան Ողիմպիական խաղերու պրոնզէ մետալակիր, Եւրոպայի պատանեկան առաջնութեան կրկնակի մետալակիր (2003, 2004 թթ.)։ 2004 թուականին Ճանչուած է Եւրոպայի լաւագոյն պատանի մարզիկ։ Եւրոպայի երիտասարդական առաջնութեան պրոնզէ (2005) եւ արծաթէ (2006) մետալակիր։ 2007 թուականին աշխարհի պատանեկան առաջնութեան յաղթող։ 2012 թուականին ճանաչուած է Հայաստանի լաւագոյն մարզիկ։
75 քկ քաշային Արսէն Ճուլֆալակեանի շնորհիւ, 13 տարուան ընդմիջումէն ետք, Հայաստան կրկին ունեցաւ յունահռոմէական ըմբշամարտի աշխարհի ախոյեան. 2014 թուականի Սեպտեմբեր 12-ին Ուզպեքստանի մայրաքաղաք՝ Թաշքենթի մէջ աշխարհի առաջնութեան եզրափակիչին 4։0 հաշուով պարտութեան մատնեց խրուաթ Նեւէն Զուկային եւ հռչակուեցաւ աշխարհի ախոյեան։ Եզրափակիչ հասնելէ առաջ Ճուլֆալակեան յաղթած էր ազրպէյճանցի Էլվին Մուրսալիեւին (9։0), աւստրիացի Ֆլորիան Մաչլիային (12։1), մեքսիքացի Լեւին Էսքոպարին (11։2) եւ վրացի Զուրապ Դաթունաշվիլիին (1։0) ։
2015 թուականի Ապրիլ 24-ին Պուլկարիոյ մայրաքաղաք՝ Սոֆիայի մէջ, տեղի ունեցած «Տան Քոլով – Նիքոլա Փեթրովի» անուան ամենամեայ միջազգային մրցաշարքին, 75 քկ քաշային կարգին վաստակած է ոսկէ մետալ :
Ազգային Պալատ (Մեքսիքօ)
Նկարագրութիւն
Վերնայարկը ժամանակին տեղակալներու թատրոնն էր, որ հետագային՝ 1829-էն մինչեւ 22 Օգոստոս, 1872 կը վերածուի խորհրդարանի, երբ սենեակը պատահաբար կ'աւերուի հրդեհի պատճառով: Այս խորհրդարանին մէջ գրուած է 1857-ի Բարեփոխումներու Սահմանադրութիւնը, ինչպէս նաեւ ցուցադրուած են այս եւ 1917-ի Սահմանադրութիւնը :
Արսէն Ջուլֆալակեան
Աշխարհի Ախոյեան
2014 թուականի Սեպտեմբերին Ուզպեքստանի մայրաքաղաք Թաշքենթի մէջ տեղի ունեցաւ յունահռոմէական ըմբշամարտի աշխարհի առաջնութիւնը։ Մինչեւ 75 քկ քաշային կարգով՝ Արսէն Ճուլֆալակեան Սեպտեմբեր 12-ին հինգ գօտեմարտ խաղալով եւ բոլոր մրցումներն ալ յաղթանակով աւարտելով՝ իր մարզական կենսագրութեան մէջ առաջին անգամ նուաճեց աշխարհի ախոյեանի կոչումը ։
Հայաստանի յունահռոմէական ըմբշամարտի հաւաքականի գլխաւոր մարզիչ Լեւոն Ջուլֆալակեանի սանը եզրափակիչին յաղթեց Խրուաթիոյ ներկայացուցիչ Նեւէն Ժուկային եւ Հայաստանին բերաւ առաջին ոսկէ մետալը։ Իրեն համար կը մնայ միայն մէկ, տակաւին չնուաճուած մարզական մէկ բարձրագոյն՝ Ողիմպիական ախոյեանի տիտղոսը։
Էւորա
Էւորա, (Évora) քաղաք Պորթուկալի արեւելեան հատուածէն ներս։ Գտնուած է Լիզպոնէն 120 քմ հեռաւորութեան վրայ։ Նոյնանուն շրջանի վարչական կենդրոնն է։
Արսէն Ջուլֆալակեան
Աշխարհի Ախոյեան
98 քկ քաշային կարգով հանդէս եկող Արթուր Ալեքսանեան Հայաստանին բերաւ երկրորդ ոսկէ մետալը ։
Էւորա
Բնակչութիւնը՝ 56 596 մարդ (2011) ։ Մակերեսը կը կազմէ 1307,04 քմ²։
Արսէն Ջուլֆալակեան
Պարգեւներ
«Հայրենիքին Մատուցած Ծառայութիւնների Համար» 2-րդ աստիճանի մետալ (2012)
Էւորա
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Պորթուկալի քաղաքներ
Արսէն Ջուլֆալակեան
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1987 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Հայ ըմբշամարտիկներ Ստորոգութիւն:Կիւմրի ծնածներ Ստորոգութիւն:8 Մայիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:ԵՊՀ շրջանաւարտներ
Ազգային Պալատ (Մեքսիքօ)
Նկարագրութիւն
Պալատը ունի տասնչորս բակ, բայց անոնցմէ մէկ քանին միայն, ինչպէս՝ Մեծ բակը բաց են հանրութեան համար: Ազգային պալատին մէջ տեղակայուած են նաեւ հիմնական պետական ​​արխիւները՝ բազմաթիւ պատմական փաստաթուղթերով եւ Միկել Լերտօ Տը Թեխատա գրադարանը (Biblioteca Miguel Lerdo de Tejada), որ երկիրին ամէնէն մեծ եւ ամէնէն կարեւոր գրադարաններէն մէկն է : Շէնքին հիւսիսային յաւելուածին մէջ կը գտնուին Գանձապետարանին սենեակը եւ Պենիթօ Խուարէզ (Benito Juárez) թանգարանը: Երկուքին մէջտեղ կը գտնուի կայսրուհիին աստիճանը, զոր կառուցած են Խուան եւ Ռամոն Աժէա եղբայրները (Juan and Ramón Agea): Գանձապետական ​​սենեակը ա՛լ չ'օգտագործուիր: Համալիրին թանգարան տանող մասը, որ նախապէս տնտեսութեան նախարարութիւնն էր, կը գտնուի Պենիթօ Խուարէզի արձանը: Տնտեսութեան նախարարութեան ներքնայարկը կը գտնուի Պենիթօ Խուարէզի սենեակը, ուր այս նախագահը կ'ապրէր իր գահակալութեան վերջին տարիներուն, ուր ալ մահացած է 18 Յուլիս 1872-ին: Ննջասենեակը, հիւրասենեակը եւ աշխատասենեակը, ինչպէս նաեւ նախագահին կարգ մը գոյքերը ամբողջութեամբ պահպանուած են :
Ճամայքա
Ճամայքա (Jamaica), կղզի-պետութիւն Կեդրոնական Ամերիկայի մէջ։ Մեծ Բրիտանիայի նախկին գաղութ։ Ընդգրկուած է բրիտանական համընկերութեան մեջ։ Մայրաքաղաքն է Քինկսթընը։
Ազգային Պալատ (Մեքսիքօ)
Շենքին ներկայացուցած արժէքը
Նախկին նախագահ Էռնեսթօ Զետիլյոյի (Ernesto Zedillo) կայքէջին մէջ Քարլոս Ֆուենթես (Carlos Fuentes) ազգային պալատը անուանած է «ճամբորդող եւ անշարժ շինութիւն» ։ «Ճամբորդող» բառը օգտագործած է, որովհետեւ շէնքին ճարտարապետական ոճը սպանական է եւ կը խորհրդանշէ սպանական քաղաքակրթութեան փոխպատուաստումը՝ Նոր Աշխարհ։ «Անշարժ» է այն առումով, որ Ազթեքներու ժամանակաշրջանէն եղած է երկրային քաղաքական իշխանութեան նստավայր, նախ իբրեւ Ազթեք Թլաթոանի (Aztec tlatoani) պալատ, այնուհետեւ՝ սպանական փոխարքաներու, ապա Մեքսիքոյի պետութեան ղեկավարներու ։
Շէնքը ինքնին մեքսիքացի ժողովուրդը կը ներկայացնէ իբրեւ սպանացիներու եւ ազթեքներու խառնուրդ։ Հին պալատը աւերուած է, որպէսզի նորը կառուցուի, բայց երկուքն ալ կառուցուած են նոյն քարէն։ Ըստ Զետիլիոյի (Zedillo)՝ այս քարերը ոչ ազթեքական են, ոչ ալ սպանական։ Այս նոյն քարերը գոյութիւն ունեցած են Մեքսիքոյի պատմական բոլոր մեծ իրադարձութիւններուն ատեն եւ տեսած են, թէ ինչպէս իրենց վրայ կը ծածանին օտարերկրեայ դրօշներ ։
Ճամայքա
Պետական կառուցուածք
Մինչեւ 1962 թուականը Ճամայքան կը գտնուէր Անգլիայի տիրապետութեան տակ։ 1962 թուականի Օգոստոսի 6-ին ձեռք կը բերէ անկախութիւն։ Կը գործէ Սահմանադրութիւն (1997 թուականի բարեկարգութիւնով եւ փոփոխութիւններով)։ Պետութեան պաշտօնական ղեկավարը կը համարուի բրիտանական միապետը՝ Մեծ Բրիտանիոյ թագուհի Էլիզապեթ II-ը, ներկայացուած զօրավար-նահանգապետի կողմէ, որ կը նշանակուի Ճամայքայի վարչապետի խորհուրդով։ զօրավար-նահանգապետը կը ստորագրէ բոլոր օրէնսդրութիւնները եւ կը նշանակէ վարչապետ։ զօրավար-նահանգապետին կից կը գործէ  խորհրդակցական հիմնարկ՝ բաղկացած 6 հոգիներէ - Գաղտնի խորհուրդ։ Զօրավար-նահանգապետը վարչապետի խորհուրդով կը նշանակէ նաեւ կառավարութեան անդամները։
Ազգային Պալատ (Մեքսիքօ)
Շենքին ներկայացուցած արժէքը
Մեքսիքոյի Անկախութեան օրուան նախօրեակին, Ազգային պալատը հիմնական իրադարձութեան կեդրոնը գտնուած է։ Հոս գտնուող հայր Իտալկոյի հնչեցուցած զանգով նախագահը պատշգամէն կը հնչեցնէ Grito de Dolores-ը։ Ան կը յիշեցնէ նաեւ, որ Անկախութեան օրուան նման նախօրեակներէն մէկուն ընթացքին, 1964-ին հրամանատար Շարլ տը Կոլ պալատէն ժողովուրդին հետ խօսած է սպաներէն։ Նախագահը կը նշէ, որ ասիկա կը հաստատէ, թէ պալատը նաեւ երկրին բարեկամները ողջունելու վայր մըն է ։
Ճամայքա
Բնակչութիւն
Ճամայքայի բնակչութիւնը 2004 թուականի Յուլիսի դրութեամբ կը կազմէր 2 միլիոն 713 հազ. 130 մարդ, բնակչութեան խտութիւնը 1 քառ. քմ. կը կազմէր 243 մարդ։ Ճամայքայի բնակչութեան միջին տարիքը 26,8-ն է, 28,2 %-ը կը կազմեն 14 տարեկանէն ցած, 65 %-ը՝ 14-ից մինչեւ 64 տարեկան, 6,9 %-ը 65 տարեկանէն բարձր բնակիչները։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ճամայքա Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ Ստորոգութիւն:Ազատական ժողովրդավարութիւններ Ստորոգութիւն:միապետութիւններ Ստորոգութիւն:Անգլիախօս երկիրներ եւ տարածքներ
Ազգային Պալատ (Մեքսիքօ)
Հնագիտական աշխատանքներ
Մեքսիքոյի մեթրոյին 2-րդ գիծին շինարարութեան աշխատանքներուն ընթացքին, պատմական կեդրոնին մեծ թիւով շէնքերուն խորտակման ընթացքին, պալատին հիմնական կառոյցը վնասուած է, որուն իբրեւ հետեւանք՝ հարկ եղած է շէնքին հիմքին ապահովման աշխատանքներ տանիլ, յատկապէս՝ երրորդ յարկին, կեդրոնական նախասրահին եւ Պատուոյ սրահին մէջ։ Կատարուող աշխատանքներուն ընթացքին յայտնաբերուած են փոխարքայական պալատին հին սիւներուն հիմքերը, որոնցմէ երկուքը վերականգնած են հոն, ուր անոնք գտնուած են։ Յայտնաբերուած են նաեւ հին մայրի ի գերաններ, որոնք օգտագործուած են առաջին յարկին հիմքը ձեւաւորելու համար ։
Պալատին ներսը եւ անոր կից վերջին պեղումներու ընթացքին յայտնաբերուած են Մոնթեսումայի «Նոր տուներու»ն մասերը։ Հիւսիսային հատուածին մէջ, պալատին կից ներկայիս մշակոյթի թանգարանին տարածքին վերանորոգման ատեն յայտնաբերուած են պատի հատուածներ եւ պազալթէ յատակ։ Կ'ենթադրուի, որ պատը եւ յատակը պատկանած են Քազա Տենեկրիտային (Casa Denegrida), կամ Սեւ տան, ուր սպանացի նուաճողները կը նկարագրուէին իբրեւ սեւ ներկուած առանց պատուհաններու տուներ։ Հոս Մոնթեսուման կը խորհրդածէր պայծառատեսներու եւ շամաններու պատմածներուն շուրջ ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Մեքսիքայի տեսարժան վայրեր Ստորոգութիւն:Մեքսիքայի թանգարաններ Ստորոգութիւն:Մեքսիքա քաղաքի շէնքեր եւ կառոյցներ
Անտրէ Շիւրլէ
Մայնց 05
Խաղցած է Լիւտվիկսհաֆեներ եւ Մայնց ոտնագնդակի ակումբներու երիտասարդական կազմերուն։ Մայնցի երիտասարդական թիմին հետ դարձած է Գերմանիոյ ախոյեան եւ հրաւիրուած է հիմնական թիմ։ Առաջին ատենը որպէս Մայնցի խաղացող, դաշտ ելած է 2009 թուականի Օգոստոս 8-ին՝ Պայերի դէմ խաղին, որուն արդիւնքը եղաւ 2։2։ Իր առաջին երկու կոլերը ուղարկած է Սեպտեմբեր 19-ին Պոխումի դարբասը, անոր տուպլի շնորհիւ Մայնցը 2։1 հաշիւով պարտուելիս կամային յաղթանակ տարաւ 3։2 հաշիւով։ Այդ շաբթուան վերջին Շիւրլեն ակումբին հետ կնքեց մասնագիտական պայմանագիր։ Մրցաշրջանի ամփոփիչ արդիւնքով Անտրէ Շիւրլէն զարկած էր 5 գնդակ եւ ըրած էր 3 կոլային փոխանցում։
Պայեր 04
2010 թուականի Սեպտեմբերին Անտրէն պայմանագիր կնքեց Լեւերքուզէնի Պայերի հետ մինչեւ 2016 թուականի Յուլիս 30-ը ժամկետով։ Տեղափոխումին ընդհանուր գինը կազմեցաւ 8 միլիոն եւրոյ։
Պորուսիա Տորթմունտ
2016 թուականի ամառուան Շիւրլէն տեղափոխուած է Տորթմունտի «Պորուսիա»՝ կնքելով 5 տարուայ պայմանագիր։ Գործարքի արժէքը կազմեցաւ 30 միլիոն եւրոյ ։ Թիմի կազմին իր նորամուտը նշած է 2016 թուականի Գերմանիոյ սիւփըրրգաւաթ խաղին՝ 68րդ վայրկեանին փոխարինելով Ուսման Տեմպելէն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:6 Նոյեմբերի ծնածներ
372 (թիւ)
372 (երեք հարիւր եօթանասուներկու) զոյգ եռանիշ բնական թիւ է 371-ի եւ 373-ի միջեւ
Սփլիթ
Սպլիտ (Split, Spalato), քաղաք Խորվաթիաիւմ, որը ունի ավէլի քան 1700-ամյա պատմութիւն։ Դալմացիաի խոշորագոյն քաղաքն է եւ Զագրեբէն յետոյ երկրորդը Խորվաթիաիւմ։ Հայտնի կուրորտային տարածաշրջանի կենտրոն է, որը կը գտնվէ Ադրիատիկ ծովի ափէն Զադար եւ Դուբրովնիկ քաղաքնէրի մեջտէղը։ Սպլիտի բնակչութիւնը կը կազմէ ավէլի քան 221,456 մարդ (2007)։
Արտաքին հղումնէր
Ստորոգութիւն:Խորվաթիա
Ազգանուշ (անձնանուն)
Ազգանուշ, հայկական իգական անուն։ Կազմուած է հայերէն ազգ եւ անոյշ բառերէն։ Յիշատակուած է Խորհրդային Հայաստան թերթի 1935 թուականի Հոկտեմբեր 14-ի թիւին մէջ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Էտկար Ալլան Փօ
Էտկար Ալլան Փօ, ամերիկացի գրող, բանաստեղծ, էսսէիստ, գրական քննադատ եւ խմբագիր, ամերիկեան ռոմանթիզմի ներկայացուցիչ, ժամանակակից տեթեքթիւի ձեւի եւ հոգեբանական արձակի ժանրի ստեղծողը :
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1809 թուականի Յունուար 19-ին, Պոսթըն՝ Միացեալ Նահանգներ։ Ան գրած ու հրատարակած է կարճ պատմութիւններ։
Էտկարի հայրն իր ծնունդին ընտանիքէն հեռացած է եւ Էտկար անոր երբեք չէ ծանօթացած։ Իսկ իր մայրը մահացաւ, երբ ան 3 տարեկան էր։ Էտկար ապրած է նշանաւոր վաճառական Ճոն Ալլանի հետ, բայց խումար խաղալով պարտքեր կ՛ունենայ։ Տեսնելով, որ իր սիրարահարուհին կ՛ամուսնանայ ուրիշի մը հետ, Ալլան ընտանիքէն կը հեռանայ 1830-ական թուականներուն, կը հրատարակէ «Կրոթէսքի պատուածքներ եւ Արապէսք» (Tales Of The Grotesque and Arabesque):
Ստեղծագործութիւններ
1841 թուականին կը հրատարակէ «Սպաննութիւն Մորկ փողոցին մէջ» (The Murders In The Rue Morgue) ու 1943 թուականին կը շահի գրականութեան նոպելեան մրցանակը «Ոսկէ բզէզ» (The Golden Rug) գրութեան համար։
Մահ
1849 թուականին կը մահանայ առողջութեան եւ նիւթական պատճառներով։ Իր վերջին խօսքերն էին. «Աստուած, օգնէ իմ յոգնած հոգիս»։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացի բանաստեղծներ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի արձակագիրներ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի գրականագէտներ Ստորոգութիւն:Ամերիկացի խմբագիրներ Ստորոգութիւն:19 Յունուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:7 Նոյեմբերի մահացածներ
Անտրէ Շտիտ
Անտրէ Շտիտ, ֆրանսացի բանաստեղծուհի, գրող եւ թատերագիր։ Ծագումով լիբանանցի։
Կենսագրութիւն
Անտրէ Շտիտ ծնած է 20 Մարտ 1920-ին, Գահիրէ (Եգիպտական սուլթանութիւն)։ Ծննդեան անունը՝ Անտրէ Սաապ։ Աւարտած է Գահիրէի ամերիկեան համալսարանը, իսկ 1942-ին ստացած է Պաքալորիայի վկայական։ 1942-ին ամուսնացած է ուսանող-բժիշկ Լուի Շտիտի հետ։ 1943-ին ամուսինին հետ ապրած է Լիբանան, ուր անգլերէնով հրատարակած է բանաստեղծութիւններու առաջին գիրքը։ 1946-ին ամուսինին հետ տեղափոխուած է Փարիզ, ուր սկսած է դասաւանդել է Փասթէօրի (Pasteur) ուսումնարանէն ներս։ Երկուքն ալ ստացած են ֆրանսայի քաղաքացիութիւն, որու իբրեւ արդիւնք Անտրէի ստեղծագործութիւնները սկսած են հրատարակուիլ միայն ֆրանսերէնով։
Մահացած է 6 Փետրուար 2011-ին, Փարիզ՝ 90 տարեկան հասակին՝ Ալզհայմըր հիւանդութենէն ։ Թաղուած է Մոնփարնասի (Montparnasse) գերեզմանոցին մէջ։
Ի պատիւ Անտրէ Շտիտի 2012-ին Փարիզի մէջ գրադարան բացուած է ։
Նանսի
Նանսի (Nancy [nɑ̃.si], պատմ. Nanzig, քաղաք եւ գաւառակ Ֆրանսայի մէջ։ Քաղաքին մէջ կը գործէ երկաթուղային հանգոյց դէպի Փարիզ, Սթրասպուրկ, Լիեժ: Բնակչութիւնը՝ : Քաղաքը կը զբաղեցնէ 15,01 քմ² տարածք։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի քաղաքներ
Ազգային Սահմանադրութիւն
1853-ի սկսած է Ազգային Սահմանադրութեան պատրաստութիւնը։ Համայնքին ղեկավարները զայն հաստատած են 1860-ին, իսկ Օսմանեան կառավարութեան վաւերացումէն ետք,1863-ին, գործադրութեան դրուած է։ Սահմանադրութեան մէջ նախատեսուած օրէնքները, որոնք օրուան ամէնէն յառաջադէմ գաղափարներուն վրայ հիմնուած էին, կը կարգաւորէին հայ եկեղեցւոյ եւ հայ Ժողովուրդին ներքին կեանքը։ Սահմանադրութիւնը Զարթօնքի կարեւոր մէկ արտայայտութիւնն էր, որ կ՚ապահովէր եւ կ՚ամրապնդէր Հայ Եկեղեցւոյ ժողովրդավար հիմքերը եւ աշխարհականներու դերը՝ եկեղեցւոյ եւ ժողովուրդի վարչական գործերուն մէջ։
Հաթթի Հումայունի (1856) կազմակերպութեան նպատակն էր հաւասարութիւն բերել ազգերու միջեւ, նաեւ դժգոհութիւն կը յայտնէր Հայոց պատրիարքարանին մէջ ։ Հաթթի Հումայունէն առաջ, Պատրիարքարանը ո՛չ միայն հոգեւոր համայնքի առաջնորդն էր, այլ նաեւ անոր աշխարհիկ առաջնորդը։ Պատրիարքը կրնար եպիսկոպոսները եւ անոնց իրաւասութիւնները երկարաձգել։ Յեղափոխականները կը ցանկային վերացնել ընկճուածութիւնը՝ ստեղծելով նոր «Ազգային կանոնակարգ» մը ։ Օրէնսգիրքին կանոնակարգը զօրակոչուած էր հայ մտաւորականներուն կողմէ (բժիշկ՝ Նահապետ Ռուսինեան, բժիշկ՝ Սերուիչէն, Նիկողոս Պալեան, Գրիգոր Օտեան եւ Գրիգոր Մարկոսեան)։ Անոնք կը ձգտէին սահմանել պատրիարքին լիազօրութիւնները։
Վերջապէս խորհուրդը 24 Մայիս 1860-ին, կ'ընդունի կարգաւորման նախագիծը եւ զայն կը ներկայացնէ Օսմանեան կայսրութեան Գերագոյն դատարանին (Պապը Ալի)։ Գերագոյն դատարանը հրովարտակով մը կը վաւերացնէ ու կարգ մը փոփոխութիւններ կը կատարէ 17 Մարտ 1863-ին: Անիկա կ'ըլլայ արդիւնաւէտ ։
Հայոց պատրիատքը կը սկսի կիսել իր լիազօրութիւնները հայկական սահմանադրութեան հետ, եւ Ազգային սահմանադրութիւնը կը սահմանէ զայն ։
Անիկա կը սահմանէ հայերուն վիճակը պետութեան մէջ, ինչպէս նաեւ ունէր կանոնակարգեր, որոնք կը սահմանէին պատրիարքին հեղինակութիւնը։ Ազգային Սահմանադրութիւնը յառաջադէմ հայերու կողմէ կը դիտուէր որպէս կարեւոր իրադարձութիւն։ Անիկա կը փորձէր սահմանել հայ ժողովուրդը որպէս ժամանակակից ազգ։ Այն բարեփոխումները, որոնք կը կատարուին՝ կը հասցնեն այն արդիւնքին, որ անհատ եւ խմբովին հայեր ցոյցեր կատարեն ընդդէմ քիւրտերու անարդարութիւններուն։ Սկիզբը յարաբերութիւնները լաւ ընթացած են մինչեւ 1860-ականներ, երբ օսմանեան կառավարութիւնը կը ճզմէ քրտական դիմադրութիւնը եւ ընդհանրապէս կարիքը չեն ունենար հայերու օգնութեան, եւ կայսրութիւնը կը դառնայ աւելի պատասխանատու հայկական պահանջատիրութեան առումով ։
Հայաստան
Հայաստանի Հանրապետութիւն, Անդրկովկաս ի շրջանի պետութիւն` Եւրոպա յի եւ Ասիոյ սահմանագլխուն, Հարաւային Կովկաս ի մէջ։
Հայաստանը ժողովրդավար պետութիւնն մըն է, մշակութային հարուստ ժառանգութեամբ։ Աշխարհի ամենահին քաղաքակրթութիւններէն մէկուն ժառանգորդն է եւ սակայն ներկայ տարածքը Պատմական Հայաստանի (Հայկական Բարձրաւանդակ) մէկ փոքր մասն է միայն։
Քաղաքական տեսանկիւնէն ընդունուած է իբրեւ եւրոպական երկիր․ բնօրրան հնդեւրոպական մշակոյթներու եւ քրիստոնէութեան։ Մեծ դեր ունեցած է անոնց տարածման։
Հիւսիսէն սահմանակից է Վրաստանին, արեւելքէն՝ Ատրպէյճանին, հարաւ-արեւելքէն՝ Արցախի Հանրապետութեան, հարաւէն՝ Իրան ին, հարաւ–արեւմուտքէն՝ Ատրպէյճանի սահմաններուն մէջ գտնուող Նախիջեւան ի Ինքնավար Հանրապետութեան, արեւմուտքէն՝ Թուրքիոյ։
373 (թիւ)
373 (երեք հարիւր եօթանասուներեք) կենտ եռանիշ բնական թիւ է 372-ի եւ 374-ի միջեւ
Հայաստան
Սեպտեմբեր 21-ը կը նշուի իբրեւ Ազգային Տօն։
Հայաստան Միջազգային եռեսունհինգէ աւելի կազմակերպութիւններու անդամ է, ինչպէս՝ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն (ՄԱԿ), Եւրոպական Խորհուրդ, Անկախ Պետութիւններու Համագործակցութիւ ն (ԱՊՀ), եւայլն։ 2015 թուականէն Եւրոպական Միութեան մէջ անոր թեկնածութիւնը նկատի առնուած է։
Անուան ստուգաբանութիւն
Հայոց անուանադիր նախնին Հայկն է։ Սերունդները հետագային անոր անունով ալ կոչուած են՝ հայկազունք, հայք, հայեր, հայերու երկիրը՝ Հայք, Հայոց աշխարհ։ Միջնադարին «Հայ» արմատին կ՛աւելնայ պարսկական «-ստան» վերջածանցը, որ ունի երկիր, տարածք իմաստը։ Այդպէս «Հայք» կամ «Մեծ Հայք» եզրոյթը Հայաստանի կը փոխուի։
Մովսէս Խորենացի ի եւ Միքայէլ Չամչեան ի համաձայն՝ «Արմենիա» անունը սկիզբ առած է Արամ անունէն, որ Հայկ Նահապետ ի ուղիղ ժառանգորդն էր։
Ըստ Սրապոնի, Արմենիա անունը ծագած է Արղոնաւթեան արշաւանքին Ոսկէ Գեղմը χρυσόμαλλο δέρας Յունաստան տանելու ընթացքին Սեւ ծովուն ափերուն շրջագայող Արմէն նաւավարէն։ Սակայն այս առասպելը աւելի նոր է քան Հայկ եւ Արամի անուններէն առաջացած բնիկ հայ-արմեն ցեղանունին։
Իսկ 20-րդ դարու հայ պատմաբան Լէօ ի համաձայն «Արմէն »անունը յունական առասպել ի հերոս Արմենիոսի անունէն առաջացած է, երբ ինք եւ իր ժողովուրդը գալով Թեսալիայէն՝ (Յունաստան ի մայր ցամաքամասին կեդրոնական նահանգ, ուր կը յղուի Արղոնաւթեան արշաւանքի գաղափարը) բնակած են Հայկական լեռնաշխարհին տարածքին եւ ձուլուած այնտեղ ապրող հայկական ծագումով ցեղերու ու ցեղային միութիւններու հետ։
Կայ նաեւ Հայաստան անուան ստուգաբանութեան վրացական տարբերակը, որուն համաձայն հայերու առաջնորդ Հայկ ը, վրացիներու առաջնորդ Քարթլոսը եւ կովկասեան տարբեր ցեղերու առաջնորդներ, եղբայրներ եղած են եւ սերած նոյն հօրմէն ու մօրմէն։ Թէպետեւ այժմ վրացիները հայկական պետական կազմաւորումներէն մէկուն՝ Սումխու երկրի (Ծոփք-Քոմմակենէ) անունով Հայաստանը կը կոչեն Սոմխեթի, ժողովուրդին՝ սոմեխներ։
Հայաստանը օտարները (աշխարհի գրեթէ բոլոր լեզուներով) կը կոչեն Արմենիա՝ յունարէն՝ Αρμενία Armenia, Армения, أرمينيا,, Armenien եւայլն։ Այդ անունը կու գայ հայկական «Արմէ(ն)» եւ «Ուրմէ» ցեղերու անուանումէն, առաջինը այդպէս անուանած են ասորեստանցիներ ն ու բաբելոնցիներ ը։ Այնուհետեւ այդ անունը տարածուած է յոյներ ու եւ փիւնիկեցիներ ու միջոցով։ Ասորեստանի Ք․Ա․ 1300 արձանագրութիւնները Հայաստանը «Նայիրի» կը կոչեն: Հայաստան անունը նշուած է Աքքատի թագաւոր Նարամ Սինի սեպագիր արձանագրութիւններէն մէկուն մէջ՝ Ք․Ա․ 2000, Արմանի երկիրը անունով, ինչպէս նաեւ Պեհիսթունի եռալեզու արձանագրութեան մէջ, Ք․Ա․ 515, Արմենի անունով։
Յունարէնով Արմենիա Αρμενία անունին կը հանդիպինք Միլիթեցի (Միլիթոս Μίλητος, Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափերուն յունական գաղթօճախ) Հեքաթէոսին (կամ Էքաթէոս) արձանագրութիւններուն մէջ, Ք․Ա․ 476։ Իրոտոթոս Ηρόδοτος պատմաբանը Ք․Ա․ 440 կը գրէ․- «Ἀρμένιοι δὲ κατά περ Φρύγες ἐσεσάχατο, ἐόντες Φρυγῶν ἄποικοι», այսինքն՝ հայերը զինուած էին Ֆրիքեացիներուն նման, ըլլալով անոնց գաղթօճախը․․․ (7.73)։ Քանի մը տասնեակ տարիներ ետք, յոյն պատմագէտ եւ զօրավար Քսենոֆոնը, իր Նահանջ Բիւրուն հատորին մէջ, մանրամասնօրէն կը նկարագրէ հայերուն կեանքը, սովորութիւնները, անոնց հիւրասիրութիւնը։ Կը նշէ թէ կը խօսին լեզու մը, որ իրեն համար աւելի մօտ է պարսկերէնին։
Աշխարհագրութիւն
Հայաստանը, ընդհանրապէս Հայկական Բարձրաւանդակը, շնորհիւ իր աշխարհագրական դիրքին առեւտուրի եւ մշակոյթի խաչմերուկ դարձած է, սակայն նաեւ պատերազմներու թատերաբեմ եղած է։ Բարձր լեռներով ու լեռնաշղթաներով պաշտպանուած տարածք է եւ լեռնակղզիի երեւոյթ ունի․ այդ իսկ պատճառով Հայկական Բարձրաւանդակ կամ Հայկական Լեռնաշխարհ կոչուած է։
Դիրք եւ տարածութիւն
Հայաստան կը գտնուի արեւմտեան Ասիոյ (Կովկաս եւ Միջին Արեւելք կամ՝ Եուրասիա) շրջանին մէջ։ Փոքր Ասիայէն մինչեւ Պարսկաստան երկարող լեռներու եւ բարձրաւանդակներու մէկ մասն է։
Հայկական Բարձրաւանդակ ի կամ լեռնաշխարհի տարածութիւնն է մօտաւորապէս 300․000 ք․ քմ․ եւ Կովկաս ի, Միջերկրական ի, Կեդրոնական Ասիոյ եւ Սեւ Ծովու միջեւ քարուղիի երեւոյթն ունի։
Հ․Հ․ սահմանակից երկիրներն են հիւսիսէն՝ Վրաստան ը, արեւելքէն՝ Ատրպէյճան ը եւ Արցախ ը, հարաւէն՝ Պարսկաստան ը, հարաւ-արեւմուտքէն՝ Նախիջեւան ը (Ատրպէյճան) եւ արեւմուտքէն՝ Թուրքիա ն։
Մակերեւոյթ
Հայաստան լեռնային երկիր է․ լեռները կը կազմեն անոր 90%-ը, իսկ ծովուն մակարդակէն միջին բարձրութիւնը՝ 1700 մեթր է։ Լեռնագագաթներուն պարագային, 3000 մեթրը սովորական բարձրութիւն է։  Հարուստ է նաեւ բլրաշարքերով եւ լեռնաշղթաներով։  Հայաստանի Հանրապետութեան ամենաբարձր լեռը Արագած ն է (4090 մ․) եւ ամենամեծ լիճը Սեւան ն է՝ 1417 քառ. ք․մ․։ Իսկ հայկական բարձրաւանդակի ամենաբարձր լեռը Արարատն է (Մեծ Մասիս գագաթով՝ 5165 մ․) եւ լիճերէն Վանայ լիճը ամենամեծը՝ 3760 ք․ քմ. մակերեսով (նախապէս Ուրմիոյ լիճ ն էր, սակայն լիճ թափուող գետերու ջուրն անխնայ օգտագործելու պատճառով անոր մակերեսը զգալիօրէն նահանջած է), իսկ Սեւանայ լիճ ը ծովու մակերեսէն աշխարհի ամենաբարձր լիճերէն է։
Հարթ տարածքները լեռնադաշտեր են, թիւով քիչ եւ ծովու մակերեսէն շատ բարձր։
Կլիմա եւ բուսականութիւն
Հայաստան կը գտնուի բարեխառն գօտիին մէջ եւ անոր կլիման ցամաքային է․ սաստիկ ձմեռ, իսկ ամառը կիզիչ եւ չոր։ Անձրեւները անբաւարար են ու այդ պատճառով բուսականութիւնը հարուստ չէ։ Սակայն Սեւ եւ Կասպից ծովերուն հետ դրացիութիւնն ու լեռնալանջերուն դիրքը կլիման կ՛այլազանեն։
Խոնաւ ու կանաչապատ շրջաններ
Սեւ Ծովուն ափամերձ Ճորոխ գետի աւազանը եւ Բիւրակնեան լեռները բաւարար անձրեւ կ՛ընդունին։ Նոյնպէս արեւմտեան Եփրատ ի հովիտը, Կուր գետ ի աւազանը, Հայկական Տաւրոս ի լեռնալանջերը, իսկ Հ․Հ․ մէջ՝ Սեւանի եւ Զանգեզուրի շրջանները։
Արեւով հարուստ, անձրեւով աղքատ շրջաններ
Արարատեան դաշտ ին, Վանայ լիճին աւազանին եւ Արածանի ի հովիտի մէջ անձրեւի քանակը անբաւարար է եւ այդ պատճառով կ՛օգտագործուին ոռոգման արուեստական միջոցներ։
Ցած ջերմաստիճաններով շրջաններ
Էրզրում ի եւ Կարս ի սարահարթերը ձմրան եղանակին ամէնէն ցած ջերմաստիճանները կ՛արձանագրեն ( -30° եւ -35° միջեւ)։
Բուսական եւ կենդանական աշխարհ
Տե՛ս Հայաստանի Բնապահպանման Տարածքներու Ցուցակ
Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը մեծ դեր խաղցած է անոր կենդանական աշխարհի հարստութեան։   Միջին հաշուով կան 523 ողնաւոր կենդանիներու եւ 17000 անողնաւոր կենդանիներու տեսակ։  Իսկ Հայկական բուսական աշխարհը ունի մօտաւորապէս 3600 տեսակ։
Բնապահպանում
Տե՛ս բուն յօդուած՝ Հայաստանի Բնապահպանման Տարածքներու Ցուցակ
Հ․Հ․ մէջ, 1986-էն սկսեալ կը հիմնուին առաջին յատուկ պահպանուող տարածքները։
Ըստ՝ Հայաստանի «Բնութեան յատուկ պահպանուող տարածքներու մասին»  օրէնքին (1991)՝ իբրեւ բնապահպանման տարածքներ արձանագրուած են ազգային պարտէզները, պուրակները, արգելավայրերը եւ բնութեան յուշարձանները : Անոնք (ներառեալ Սեւանայ լիճը) Հայաստանի տարածքին 12,5%-ը կը կազմեն․  չորս ազգային պուրակներ՝ Սեւան, Դիլիջան, Արփի լիճ եւ Արեւիկ, 26 պատսպարաններ,  երեք արգելարաններ՝ (Խոսրովի անտառ, Շիկահողի, Էրեբունի, 5 Բուսաբնական Պարտէզներ եւ  230 բնութեան յուշարձաններ:
Այս տարածքներուն վրայ, տնտեսական գործունէութիւնը սահմանափակելու կամ արգիլելու նպատակով Հայաստանի Կառավարութիւնը սահմանած է պահպանման գօտիներ։  Հոն կը պահպանուին եւ կ՛աճին Հ․Հ․ բուսական եւ կենդանական աշխարհներու տեսակին 60%-ը․  կ՛ ընդգրկեն հազուագիւտ, անհետացման վիճակի մէջ տեսակներ եւ կամ բնիկ տեսակներու գերակշռող մասը, ինչպէս նաեւ՝ վայրի բնիկ պաշարները։ Նշենք թէ, կովկասեան յովազը ենթարկուած էր հետապնդումներու եւ պահպանութեան տակ անցած է միայն 1987 թուականին․ իսկ 2013-ին իրականացուած է էջ յովազի մը նկարահանումը։  Այս ուղղութեամբ Հայաստանի «Վայրի բնութեան եւ մշակութային արժէքներու պահպանման հիմնադրամ»ը (FPWC), Յունուար 2021-ին կը յայտարարէ թէ Հայաստան կովկասեան յովազի բազմացող զոյգ մը պիտի ունենայ։
Գլխաւոր դաշտեր, հարթ տարածութիւններ
Հայաստանի հարթ տարածութիւնները ծովու մակերեսէն բաւական բարձր են։ Շատ շրջաններու մէջ անձրեւի անբաւարարութեան պատճառով արուեստական ոռոգման պէտքութիւնը կայ․ հին ժամանակներէն՝ ինչպէս օրինակ, Ուրարտուի Մենուա թագաւորի օրով կառուցուած 70 քմ․ երկարութեամբ ջրատարը, ծանօթ ալ իբրեւ «Շամիրամի ջրանցք» անունով։
Արարատեան դաշտ
Արարատեան դաշտ ը կը գտնուի Հայաստանի կեդրոնը եւ ամենակարեւոր հարթ տարածութիւնն է։ Շրջապատուած է լեռներով, կը տարածուի Արաքս գետի զոյգ ափերուն վրայ եւ երկրագործական հարուստ շրջան մըն է: Անոր մէկ մասը Հ․Հ․ սահմաններուն մէջն է, կ՛երկարի Արարատէն Արագած։
Հիւսիսային հրաբխային դաշտեր
Հիւսիսային հրաբխային բարձրաւանդակը օղակուած է լեռներով եւ անոր մաս կը կազմեն Արտահան ի, Ախալքալաք ի, Կարս ի, Շիրակ ի եւ Տեկոր ի դաշտերը։ Հողը հրաբխային ըլլալով, բերրի է։
Արցախի եւ Էրզրումի դաշտեր
Արցախ ի եւ էրզրում ի բարձրադիր սարահարթերը դաշտերու ամբողջութիւն մըն են։ Էրզրումի (Կարին) սարահարթին քանի մը տեղերուն ճահիճներ կան (գոյացած՝ արեւմտեան Եփրատի ջուրերով)։
Եփրատ գետի հովիտներ
Արածանի ի ընդարձակ եւ ջրարատ հովիտը, կ՛ընդգրկէ Ալաշկերտի, Մանազկերտի, Մուշի եւ Խարբերդի դաշտերը, ուր մինչեւ 20-րդ դարասկիզբին կը մշակուէին հացահատիկ, բամպակ, բիրնձ, խաղող եւայլն։
Արեւմտեան Եփրատի հովիտ
Արեւմտեան Եփրատի հովիտը կ՛ընդգրկէ Դերջանի եւ Երզնկայի հարուստ դաշտերը։
Վանայ լիճին աւազանը
Վանայ լիճին հարթ տարածութիւնը կ՛ընդարձակուի լիճին եւ զայն շրջապատող լեռներուն եռանկիւնաձեւ միջոցին միջեւ։
Հրաբխային ու յաճախակի երկրաշարժներու ենթակայ երկիր
Երկրաշարժները յաճախակի են․ անոնք կործանիչ եղած են ու են։ Մօտիկ անցեալին, անոնք աւերած են գիւղեր, քաղաքներ, մայրաքաղաքներ․ Անին՝ 1319, Ակոռի գիւղը՝ 1840, Տերսիմի (Թունջելի կամ՝ Քարաժայռ) շրջանը, յատկապէս Ճապաղջուրը (Պինկէօլ) յաջորդաբար՝ 2003, 2010, 2020 եւ Սպիտակն ու Կիւմրին՝ 1988 Դետեմբեր 7-ին։
Շրջապատի լեռնաշղթաներ
Ծրջապատի լեռնաշղթաները Հայկական Բարձրաւանդակին հարաւը եւ հիւսիս-արեւմուտքը կը գտնուին։ Անոնք են՝ լայնանիստ Հայկական Տաւրոս ը Ընձաքիարս եւ Արտոս (3554 մ․) բարձր գագաթներով, Կորդուաց ը, Կոտուր-Զագրոշ ը (Սուրովա գագաթով)՝ Զագրոշին վրայ կը գտնուի Խանասորի լեռնանցքը (ծանօթ՝ Խանասորի արշաւանքէն), Արսիան-Մեծրաց ը (Սողանլուղ)՝ հարուստ անտառներով եւ հանքային ջուրերով, Լազիստանի սահմանային լեռները (Սեւ Ծովուն ափերուն զուգահեռ)՝ Պարխարեան, Խաղտիաց, եւ Արեւելեան Պոնտական, հանածոներով հարուստ Անդիպոնտական լեռները՝ որոնց գլխաւոր գագաթն է ջուրի բազմաթիւ հոսանքներու աղբիւր Ծաղկաւէտը (3076 մ․)։
Կեդրոնի լեռնաշղթաներ
Կը գտնուին Հայկական Բարձրաւանդակին կեդրոնը։ Անոնք են՝ հրաբխային Հայկական Պարը Սինակ, Սուկաւէտ (3445 մ․) եւ Այծպտկունք (3174 մ․) գագաթներով, մինչեւ Թոնտուրէկ երկարող Շարիան-Ծաղկանցը եւ հրաբխային եւ ջրարատ Մնձուր-Բիւրակնեանը (Պինկէօլ) Սրմանց գագաթով (3250 մ․) որ ծնունդ կու տայ Արաքս գետին։
Հիւսիսային մաս
Աղդաւալար․ կը գտնուի Կարսին հիւսիսը։ Իսկ լեռները Աճառա-Իմերեթեան, Սուրամի եւ Թրիալէթի Հայկական Բարձրաւանդակին սահմանամերձ են։
Հարաւ-արեւելեան մաս
Արցախի լեռներն ալ մաս կը կազմեն Փոքր Կովկասին։ Արցախի լեռնաշղթային ամենաբարձր գագաթը Կուսանացն է (2832 մ․)։
Հայաստանի Հանրապետութեան սահմաններուն մէջ
Հ․Հ․ սահմաններուն մէջ կը գտնուին Փոքր Կովկասի կեդրոնի եւ հարաւի լեռնաշղթաները։
Կեդրոնի մաս
Աւելի բարձր են հիւսիսային մասի լեռներէն։ Անոնք են՝ Վիրահայոց եւ Խոնաւի լեռներ, Բազումի (ամենաբարձ գագաթը՝ Ուրասար 2992 մ․) եւ Ծաղկունեանց լեռներ ու Սեւանայ լիճ ը շրջապատող Փամբակի, Գանձակի, Վարդենիսի (ամենաբարձր գագաթը՝ Վարդենիս 3522 մ․) Գեղամայ (ամենաբարձ գագաթը՝ Աժտահակ 3597 մ․), Սեւանի (Փերեզակ գագաթով 3290 մ․) եւ Թեքսարի (ամենաբարձր գագաթը՝ Սեմասար 3379 մ․) լեռնաշղթաները։
Հարաւային մաս
Փոքր Կովկասի բարձրագոյն ծայրամասն է։ Կ՛ընդգրկէ Զանգեզուր ի կամ Սիւնաց լեռնաշղթան, ամենաբարձր գագաթներով՝ Զանգեզուրի․ Կապուտջուղ  (3906 մ․), Իշխանասար (3550 մ․), Ծղուկի լեռներ (Թրասար գագաթ՝ 3954 մ․), ինչպէս նաեւ Բարգուշատի լեռնաշղթան՝ ամենաբարձր Արամազդ գագաթով (3392 մ․)։  Օձասար (2415 մ.)՝ Նախիջեւանի շրջան։
Կարսի շրջան
Ալամ (2517 մ․), Ալաջա (2695 մ․), Աղադաւալար (2427 մ․), Զիարեթ (2782 մ․) եւ Ընկուզուտ (2800 մ․) լեռներ։
Արտահանի շրջան
Մենաբերդ, Բաշիւրդ (3230 մ․) եւ Մեծ Եղնախաղ (3042 մ․)՝ Եղնախաղի լեռնաշղթայի լեռնագագաթ, Հ․Հ․, Վրաստանի եւ Թուրքիոյ սահմանագծին։
Էրզրումի (Կարին) շրջան
Արսենեակ (2415 մ․), Աբուսարդաղ (2810 մ․), Ագրակ, Ասկերդաղ, Բուղաթափա (2741 մ․), Բուրուլ (2500 մ․), Զիւան։
Երզնկայի, Էլազիղի (Խարբերդ) եւ Տիարպեքիրի շրջաններ
Սեպուհ (3030 մ․), Արղանա, Զիչ, Էլիդաղ, Աւլաման (Էլամունի)։
Թունճելիի (Քառաժայռ կամ Տերսիմ) շրջան
Արջասար, Բերկրի, Զաւակատուր, Զիարեգ (2800 մ․), Օձուտ։
Մալաթիայի շրջան
Բերդաճահուկ եւ Գարագան լեռներ։
Մուշի շրջան
Անդոկ, Ֆռֆռքար եւ Զանգակ լեռներ։
Սասնոյ եւ Պիթլիսի շրջաններ
Մարաթուկ (Մարութայ սար), Օշուտ, Ֆարհանդա։
Վանայ լիճին աւազանի շրջանը
Վանայ լիճը կ՛եզերեն հիւսիսէն՝ Սիփան (4434 մ․) եւ արեւմուտքէն Նեմրութ կամ՝ Սարակն (3050 մ․) լեռները։
Արագած
Հ․Հ․ ամենաբարձր լեռը՝ Արագած․ կը կոչուի նաեւ «Արագած քառագագաթ» իր չորս գագաթներուն համար։ Կը գտնուի Հ․Հ․ Արագածոտն ի եւ Շիրակ ի մարզերուն միջեւ։  Բարձրագոյն գագաթն է՝ 4095 մ․։  Ջրառատ եւ կանաչագեղ լեռ է։  Անոր լանջին կը գտնուի Բիւրականի աստղադիտարանը։
Ուրիշ լեռներ
Կլոր Թառ, Ծղուկ լեռ, Մեծ Իշխանասար (3549 մ․), Ուղտասար, Պայտասար (3177 մ․, Կոտայքի մարզ) ։
Հայաստանի գետերը
Հայաստանը ջրարատ երկիր է։ Ջուրի հոսանքներուն մեծ մասը առուներ եւ գետակներ են, որոնց մեծամասնութիւնը կանոնաւոր ընթացք չունի։ Անոնք լեռնային են եւ հետեւաբար արագահոս եւ աղմկալի։  Երբեմն կը գահավիժին եւ ջրվէժներ կը ձեւացնեն։  Գետերուն մեծամասնութիւնը մեծ գետերուն հարկատուներն են։  Մեծ գետեր ը՝ Եփրատ, Տիգրիս, Ճորոխ, Ալիս, Արաքս եւ Կուր, Հայկական Բարձրաւանդակէն դուրս ելլելով կը թափին շուրջի ծովերուն մէջ։
Արաքս գետ եւ իր հարկատուները
Արաքս կամ Արազ․ կը կոչուի նաեւ «Մայր Արաքս», որովհետեւ Հայաստանի միակ մեծ գետն է, որ ամբողջութեամբ կը հոսի Հայկական Բարձրաւանդակին մէջ։ Երկարութիւնն է՝ 933 քմ․։  Արաքսը Բիւրակնեան լեռներէն բխող առուներու միացումէն ծնունդ կ՛առնէ։ Կը ճեղքէ Հայկական Պարը եւ կը մտնէ Արարատեան դաշտ։ Անոր կանոնաւոր ընթացքը աղմկալի կ՛ըլլայ Զանգեզուրի եւ Արցախի լեռներուն միջեւ, երբ ստիպուած հունը կը նեղցնէ, որպէսզի անցնի խոր կիրճերէն։ Ապա, կը մտնէ Ատրպէյճան, ուր կը միանայ Կուր գետին եւ կը թափի Կասպից Ծով։
Արաքս գետին գլխաւոր հարկատուները
Արաքսը Արարատեան դաշտին մէջ կ՛ընդունի իր գլխաւոր հարկատուները։
Արաքսի աջափնեայ հարկատուներ
Դեղին եւ Կարմիր գետեր։ Դեղին գետի աջակողմնեան հարկատուն Մակու (պատմական Տղմուտ) գետակն է։
Եփրատ գետ եւ իր հարկատուները
Արածանի ն կամ Արեւելեան Եփրատը ծնունդ կ՛առնէ Թոնտուրէկ լերան մօտէն։ Արագահոս եւ ջրառատ է։ Անոր գլխաւոր հարկատուներն են՝ Շարիան, Մանազկերտ, Խնուս, Բիւրակ եւ Մեղրագետ գետերը։ Մուշի դաշտը ոռոգելէ ետք, Խարբերդի դաշտին մէջ Արեւմտեան Եփրատին միանալով՝ կը կազմեն Եփրատ գետը։
Տիգրիս գետ եւ իր հարկատուները
Տիգրիսն ալ, Եփրատի նման, Միջին Արեւելքի մեծ գետերէն է։ Անոր երկարութիւնը՝ մինչեւ Եփրատին հետ միացումին, 1900 քմ․ է։ Ան ալ կազմուած է իր երկու ճիւղերուն միացումով՝ Արեւմտեան Տիգրիս եւ Արեւելեան Տիգրիս։
Արեւմտեան Տիգրիսը (կամ՝ Արղանա) Ծովք լիճէն եւ Տաւրոսեան լեռներէն բխող վտակներու միացումէն ծնունդ կ՛առնէ։ Անոր կարեւոր հարկատուներն են՝ Ամբար, Քաղիրդ (Պաթման)՝ Սասուն գետ, Արզան։ Հոսելով դէպի հարաւ եւ ապա արեւելք՝ կը հանդիպի ու կը միանայ Արեւելեան Տիգրիսին։
Արեւելեան Տիգրիսը (թրք․՝ Պոթան գետ) Հայկական Տաւրոս եւ Կորդուաց լեռներէն բխող վտակներու միացումն է։ Կը հոսի դէպի արեւմուտք եւ Սղերդ քաղաքին հարաւ-արեւմուտքը հասնելով կը միանայ Արեւմտեան Տիգրիսին։ Արեւելեան Տիգրիսին հարկատուներն են Մոկս, Խիզան, Բաղէշ (թրք․՝ Bitlis Çayı ) Խարզան։ Իսկ Արեւմտեան Տիգրիսին միանալէ ետք Տիգրիս գետի վտակներն են Խապուր, Մեծ Զաբ, Բարազգիր եւայլն։
Ազգային Սահմանադրութիւն
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Հայաստան
Ճորոխ գետ եւ իր հարկատուները
Ճորոխ գետ ը ջրառատ եւ արագահոս գետ է։ Կը բխի Ճորոխի լեռնաշղթայի Չորմայրի գագաթէն (Կարինէն 50 քմ․ հիւսիս)։ Լեռները ճեղքելով եւ 345 քմ․ հոսելէ ետք, Սեւ Ծով կը թափի։ Անոր կարեւոր հարկատուներն են՝ Օլթի, Թորթում, Բերտա եւ Աջարա։
Ալիս գետ
Ալիս գետը ծնունդ կ'առնէ Փոքր Ասիա, Հայկական Բարձրաւանդակին հիւսիս արեւմտեան մասի Անդիպոնտական լեռներու արեւմտեան հատուածներէն։ Կը հոսի երկու ուղղութեամբ։  Գետը՝ երկու ճիւղերը միանալէ ետք, Սեւ Ծով կը թափի։ Երկայնքը 1182 քմ․ է։
Կուր գետ եւ իր հարկատուները
Կուր գետ ը Անդրկովկասի մեծագոյն գետն է՝ 1500 քմ․ երկարութիւն ունի։ Սկիզբ կ՛առնէ Հայկական լեռնաշխարհի Փոքր Կովկաս ի հարաւ-հիւսիսային հրաբխային բարձրաւանդակէն՝ Մեծ Հայք ի Տայք նահանգի Արծիան (Արսիան) եւ անոր շարունակութիւնը կազմող Մեծրանց (այժմ Սողանլուղ) լեռներէն։ Հայկական Բարձրաւանդակին կը պատկանի անոր վերին հոսանքը։ Կ՛ոռոգէ Արտահանի դաշտ ը։ Արաքս գետին հետ միանալով, կը թափի Կասպից Ծով։ Անոր գլխաւոր հարկատուներն են՝ Խրամ (որուն գլխաւոր հարկատուն Հ․Հ․ մէջ հոսող Դեբետ (Ձորագետ) գետն է), Հ․Հ․ մէջ հոսող Աղստեւ եւ Արցախի Հանրապետութեան Թարթառ գետերը։
Ստորերկրեայ գետեր
Հայաստանի տարածքին կան 8000-է աւելի աղբիւրներ։ Հ․Հ․ հարուստ է ստորերկրեայ աղբիւրներով, որոնք ընդհանրապէս մեծ գետերուն՝ Ախուրեան, Մեծամօր, Աշոցք, Գաւառագետ, Մասրիկ, Գորիս եւ Ազատ, վտակներն են։  Ստորերկրեայ աղբիւրներուն 96% կ՛օգտագործուի խմելու համար, այդ պատճառով բնապահպանման խնդիր է անոնց ջուրերուն մաքրութեան պահպանումը։  Անոնց կարեւոր մասը նաեւ հանքային է՝ հարուստ քիմիական տարբեր բաղադրութիւններով, ինչպէս օրինակ՝ «Արարատ», «Արզնի», «Բջնի», «Դիլիջան», «Լիճք», «Լոռի», «Հանքաւան», «Ջերմուկ», «Սեւան» եւ ուրիշ հանքային ջուրեր։
Ջրվէժներ
Թորթումի ջրվէժ (Էրզրումի շրջան), Մենչունայի՝ Արդուին, Գուագուայ՝ Արածանիի աւազան (Տարօն), Գռլաւուկի՝ Սեբաստիայի նահանգ, Գոչանի՝ Ակն, Խարերդի նահանգ, Քասախի՝ Արագածոտն, Գեղարօտի՝ Արագածոտն, Թռչկանի՝ Լոռիի եւ Շիրակի սահման, Աղուանի՝ Մեղրագետ ի ձախ վտակին վրայ (Սիւնիք), Շաքիի՝ Սիւնիք, Շըռռանի՝ Գորիս գետի աւազանին վրայ (Քարահունջ, Սիւնիք), Ջերմուկի՝ (Արփա գետի աւազան, Վայոց Ձոր), Հերհերի՝ (Հերհեր, Վայոց Ձոր)։
Մեծ լիճեր
Ուրմիոյ լիճ (Կապուտան ծով)․ ան ամբողջութեամբ Հայաստանի չէ պատկանած։ Ընդարձակ է, սակայն ոչ խորունկ։ Անոր ջուրը չափազանց աղի է։ Ընդհանուր մակերեսը՝ 5800 ք․ քմ․ է։
Վանայ լիճ, պատմութեան ընթացքին կոչուած է նաեւ՝ Նայիրի երկրի ծով, Բզնունեանց ծով, Տոսպայ լիճ եւ Ռշտունեանց ծով․ մակերեսը 3760 ք․ քմ․ է։ Նաւարկելի լիճ է եւ հին տարիներէն նաւարկութեամբ իրարու կը կապէ լճափնեայ գիւղերն ու քաղաքները։ Լիճին մէջ կան չորս կղզիներ՝ Աղթամար, Լիմ, Կտուց եւ Առտեր։
Գլխաւոր փոքր լիճեր
Աղայի՝ Խարբերդ ի շրջան, Անհատակ՝ Տերսիմ ի (Քարաժայռ) շրջան, Արղնոյ ծովակ՝ Տիգրիս գետի հիւսիսը, Արճակ՝ Վասպուրական (Վանի արեւելքը եւ ծովու մակերեսէն 1890 մ․ բարձր), Բակօ՝ Ճորոխի աջ կողմը, Տիբսիզ Գիօլ՝ Պայազիտի շրջան, Դուռնագիօլ՝ Կարսի սարահարթ, Եղիգի՝ Տուրուբերան, Զինակեր՝ Ճորոխի աւազան, Ծովակ կամ Չըլտըր՝ Արտահանի շրջան, Ծովք կամ Խարբերդի ծով, Օրդակ՝ Արտահանի շրջան, Թոնրակ՝ Վասպուրական, Թոդորակ՝ Սեբաստիա, Էրհաջի՝ Սուրմալու, Էգրիդիր` Հայկական Տաւրոսին արեւմուտքը։
Հայաստանի Հանրապետութեան լիճերը
Հ․Հ․ լիճերուն եւ լճակներուն մեծամասնութիւնը բարձրադիր են եւ արձանագրուած՝ Հայաստանի Բնապահպանման Յուշարձաններու ցանկ ին մէջ։
Սեւանայ լիճ
Սեւանայ կամ Գեղամայ լիճ․ կը գտնուի Հ․Հ․ Գեղարքունիքի մարզին մէջ։ Աշխարհի ամենաբարձր մեծ լիճերէն է․ ծովուն մակերեսէն բարձրութիւնն է՝ 1900 մ․։ Լիճին մակերեսի տարածութիւնն է՝ 1260 ք․ քմ․։
Արարատի մարզ
Կապոյտ, Կարմրակ, Պղտոր, Վիշապալիճ։
Արմաւիրի մարզ
Ակնայ լիճ (Արմաւիր), Եղեգնուտ, Մեծամօր։
Գեղարքունիքի մարզ
Աբդուլհիսար, Աղի, Արմաղանի, Արտանիշ, Արփա, Գիլի (ջրաճահճային լիճ), Լայնաձոր։
Երեւան
Երեւանը ունի չորս արհեստական լիճեր՝ ջրամբարներ։
Երեւանեան, Վարդավառ, Երազանք եւ Քանաքերի։
Լոռիի մարզ
Դսեղի Ծովեր (լիճ), Մթնալիճ։
Կոտայքի մարզ
Ակնալիճ (ջրամբար), Ապրէի, Բազմալիճք, Բարձրունի, Լուսնալիճ, Ղազի, Սագերու։
Շիրակի մարզ
Անանուն, Արթիկ, Գիոլլի, Կեռլիճ, Շաքրոյ։
Սիւնիքի մարզ
Ալ լիճ, Բերդալիճ, Գազանալիճ (կամ՝ Ղազանի), Գոգիլիճ, Զարդովգիօլ, Խոտ, Ծաղկար, Ծանծաղ, Կապի, Կապոյտ, Կապուտան (լճակ, Սիւնիքի մարզ), Կապտաչ, Հայկալիճ, Ճանուտ, Շնհեր, Ոսկելիճ, Պելելիկ, Սեւ, Սեւտիրոջ։
Վայոց ձոր մարզ
Ալագիոզ, Ալակն, Եղէգնալիճ, Հայելի, Մայրադուրք, Սրբալիճ։
Տաւուշի մարզ
Գոշ, Պարզ լիճ։
Նախնադար
Հայ ժողովուրդը կազմաւորուած ու իր պատմական ուղին անցուցած է Հայկական լեռնաշխարհ ին մէջ։ Այդ հնագոյն մարդու նախնական բնակեցման այն տարածքներէն է, որ հարուստ է նախնադարի բոլոր հանգրուաններուն վերաբերող յուշարձաններով։
Քարէ դարը հնագէտները երեք ժամանակաշրջաններու բաժնած են՝ Հին Քարի Դար (Paleolithic, մինչեւ Ք․Ա․ 12-րդ հազարամեակ), Միջին Քարի Դար (Mesolithic, Ք․Ա․ 12-րդ հազարամեակին մինչեւ Ք․Ա․ 7-րդ հազարամեակին կէսերը) եւ Նոր Քարի Դար (Neolithic Ք․Ա․.7-րդ հազարամեակի կէսերէն մինչեւ 5-րդ հազարամեակի կէսեր), որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը բաժնուի առանձին շրջաններու։
Միջին Քարի Դարաշրջան
Միջին Քարի Դարուն յուշարձաններու թիւը լեռնաշխարհի սահմաններուն մէջ թերեւս չ'անցնիր 35-ը: Անոնք կը ներառնեն բացօթեայ կայաններ ու հնավայրեր եւ նաեւ՝ քարայր կացարաններ ու ժայռածածկեր։ Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքին այսպիսի յուշարձաններ կան Ապարան ի սարահարթին մէջ։