cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Տուշման
Շուշիի ազատագրում
«Հայրենիքի անունէն սխրանքներ գործել եւ հաւատալ յաղթանակին - ահա այս է մեր ուժի աղբիւրը»: Եւ հայ զէնքի, հայ զինուորին իսկական սխրանքը դարձաւ հնամենի Շուշիի ազատագրումը ազրպէյճանաթրքական 72-ամեա օգուպացիայէն: Անառիկ բերդ յիշեցնող Շուշի մտած ստորաբաժանումներուն մէջ առաջիններէն էր Բեկոր Աշոտի գլխաւորած 1-ին դաշնակցական վաշտը, որուն մէջ կը մտնէր նաեւ Տուշման Վարդանի գլխաւորած խումբը: Մայիս 7-8-ի գիշերը Շուշիի ուղղութեամբ իրականացուց հրետանային զօրաւոր յարուած, որմէ ետք սկսաւ գրոհը: Տուշմանի կռուողները յարձակման սկսան քաղաքի արեւելեան կողմէն եւ արդեն առաւոտեան ազատագրած էին Շուշիի շրջանէն թաղամասերը: Շոշ գիւղի կողմէն սկսաւ գնդապէտ (այժմ՝ ճեներալ-մայոր) Արկադի Կարապետեանի գլխաւորած գումարտակի գրոհը: Հիւսիս-արեւմուտքէն գրոհին միացան նաեւ Բեկոր Աշոտի գլխաւորած ուժերու մնացած մասը: հարաւէն յարձակում գործեցին Նուէր Չախոեանի, այսպէս կոչուած «աֆղաններու» վաշտը, ինչպէս նաեւ Ժիրայր Սեֆիլեանի եւ Աշոտ Խաչատուրեանի գլխաւորած գումարտակները: Նոյն ժամանակ գնդապէտ Սեյրան Օհանեանի գլխաւորած ուժերը շրջանակեցին քաղաքը հարաւ արեւմուտքէն՝ ազատագրելով Քեսալար (Кесалар), Բաշքենդ (Башкенд), Ջաւադլար եւ ուրիշ բնակավայրեր՝ ընդհանուր առմամբ 17: Շուտով յարձակման միացաւ նաեւ Վալերի Չիտչեանի գումարտակը: Սամուէլ Պապաեանի գլխաւորած բանակը Բերձորի կողմէ փակեց ազրպէյճանցիներու հնարաւոր օգնութեան ճանապարհը: Առաւոտեան դէմ հայկական ուժերը իրականացուցին միասնական գրոհ: Շուշիի մէջ ձգուած էր մարդասիրական միջանցք՝ թշնամիին հեռանալու համար (Բերձորի (այն ժամանակ՝ Լաչին) կողմէն): Մայիս 9-ին կէսօրին մօտ քաղաքը ազատագրուեցաւ: Մարտին դաշտին մէջ բազմաթիւ զոհեր ձգելով, ձգուած մարդասիրական միջանցքով, թշնամին դիմեց փախուստի: Հայկական կողմը տուաւ 27 զոհ եւ շուրջ 180 վիրաւոր: Ազրպէյճանական կողմը տուաւ շուրջ 300 զոհ եւ 700 վիրաւոր: Որպէս ռազմավար հայկական կողմին մնաց թշնամիին ամբողջ հրետանին, զէնքերը եւ այլն: Շուշիի ազատագրումէն ետք ընկերները երկար բնտրեցին Վարդանին եւ գտան հայկական գերեզմանոցին մէջ։ Ան շամբէյն կը լեցնէր հին գերեզմանաքարերուն՝ «Մեր պապեր, Շուշին ազատագրուած է, հանգստացէք»:
Պատերազմի հետագայ ընթացքը
Մայիս 11-ին Տուշմանի խումբը Հայկի Էջմիածինի խումբին հետ շարժեցաւ Զարիսլու գիւղի ուղղութեամբ՝ պաշտպանելու ռազմական նշանակութիւն ունեցող ինքնաշարժի ճանապարհը: Այդ ժամանակ ազրպէյճանական ղեկավարութիւնը իր առաջ խնդիր դրած էր վերադարձնել Շուշին: Փախելով Տուշմանի գլխաւորած ուժերուն հետ, ազրպէյճանցիները կատաղի մարտերէն ետք կը դիմեն փախուստի՝ մարտի դաշտին մէջ ձգելով մեծ քանակութեամբ ռազմավար՝ այդ թիւին «T-72» դանկեր, ինչպէս նաեւ կրելով զգալի մարդկային կորուստներ: Այնուհետեւ տեղի ունեցաւ յաղթական մուտք դէպի Լիսագոր եւ Բերձոր (այն ժամանակ՝ Լաչին): Իրականացուեցաւ Տուշմանի երազանքը՝ տուն վերադառնալ Շուշի-Լաչին ճանապարհով: Պատերազմի օրերուն հերոսին մայրը՝ տիկին Զարուհին, անոր կողքին էր եւ կ՛օգնէր որդիին: Ծանր ու դաժան մարտերուն Վարդանը շատ անգամ վիրաւոդուած է: «Բուժուելու օրերուն ան կը տանջուէր անոր համար, որ այլեւս չի կրնար երթալ կռուելու», - կը պատմէ Վարդանի մայրը՝ տիկին Զարուհին: 1992 թուական Մայիսին հրամանատարութեան որոշմամբ ստեղծուեցաւ Շուշիի առանձին գումարտակ: Հրամանատարի փոխարինող դարձաւ Տուշմանը: 1992 թուական Յունիսին ազրնէյճանական զինուժը՝ հզորացած Կիրովաբադի մէջ գտնուող սովետական 4-րդ բանակի 23-րդ փաժանումի ուժերով, լայնածաւալ յարձակում սկսաւ Արցախի վրայ։ Շահումեանի շրջանի գրաւմամբ ոգեւորուած թշնամիին յաջողեցուց գրաւել նաեւ ԼՂՀ Ասկերանի շրջանի Դահրազ (Даграз) եւ Ակբուլագ (Акбулаг), ուրկէ բացուեցաւ ուղիղ ճանապարհ դէպի հարաւ՝ Միւրիշեն: Ստանալով այս տագնապալի լուրերը Յունիս 14-ին Վարդանը արդեն Արցախի մէջ էր, ուր Միւրիշենցի Ագո-ի հետ սկսաւ սահմանի այդ հատուածին մէջ թշնամիին հակայարուած տալու աշխատանքներ նախապատրաստել:
Հերոսի մահը
«Ես պատերազմին շատ պէտք եմ, ինծի գնդակ չի դպչիր, իսկ եթէ զոհուիմ, միայն դաւադիր ականէն կ՛ըլլայ»: Վարդանը զոհուեցաւ 1992 թուական Յուլիս 3-ին, երբ իր զինուորական ընկեր Երոի (Արմեն Երիցեան) եւ Արայիկի (Արա Աւագեան) հետ մարտական առաջադրանք կը կատարէր ԼՂՀ Մարտունիի շրջանի Միւրիշեն գիւղի մոտակայքին: «Եթէ զոհուիմ` զինուած, մաքուր հագած կու գաք թաղմանս ու գլուխիս տակ դաշոյն կդնէք, որ այդ աշխարհին մէջ ալ պայքարիմ»: Վարդանի մարմինը հանձնուեցաւ իր այդքան սիրելի հողին՝ Երեւանին, հայ զինուորներուն գերեզմանոցին՝ Եռաբլուրի մէջ:
Հերոսի յիշատակին
«Որքան մենք մեր ազգը կը սիրենք, գոնէ քիչ մըն ալ ազգը մեզ սիրէ:»
Ժողովուրդը մեծ յարգանքով ու հպարտութեամբ կը յիշէ ու կը գնահատէ այն, ինչ ըրած է իր համար Վարդանը: Վարդանը հետմահու պարգեւատրուած է «Մարտական խաչ» առաջին եւ երկրորդ աստիճանի շքանշաններով, «Շուշիի ազատագրման» եւ «Մօր երախտագիտութիւնը Արցախ աշխարհի հերոս զաւակներուն» մետալներով: Վարդանի անունով կը կոչուի ազատագրուած Շուշիի փողոցներէն մէկը, ինչպէս նաեւ ԵՊՀ ԱՄՆ-իոններէն մէկը, բազմաթիւ դպրոցներուն մէջ կան Վարդանի անունը կրող դասարաններ: Վարդանին նուիրուած է Դաւիթ Ամալեանի երգերէն մէկը, ինչպէս նաեւ Գագիկ Հայկազունու «Հպարտ գնացէք երգը»: Որդիին զոհուելէն ետք մայրը՝ տիկին Զարուհին, հակառակ ունեցած բոլոր դժուարութիւններուն, կրցաւ վերանորոգել բնակարանը եւ անոր տունը դարձնել տուն-թանգարան՝ ընդարձակ գրադարանով: Մուտքը այստեղ ազատ է եւ այցելութիւններու պակաս չ՛ըլլար: Այստեղ կու գան սփիւռքէն, ինչպէս նաեւ աշակերտներ, ուսանողներ, պատերազմի ընկերները: «Մեր Տուշմանը Տուշմաններէն-մեր Տուշման Վարդանը»-Այս վերնագիրը կը կրէ Տուշմանին նուիրուած Արամայիս Սահակեանի գիրքը, որ նուիրուած է տուն-թանգարանին: 2009 թուական մարտ 9-ին, Վարդանի ծննդեան 42-րդ տարեդարձին, անոր անուան գրադարան-տուն թանգարան առաջին այցելութիւնը կատարեց մարտական ընկերը՝ ՀՀ պաշտպանութեան նախարար Սեյրան Օհանեանը եւ թանգարանի յուշամատեանին մէջ հանպատրաստէն այսպիսի տողեր գրեց. «Ես կը խոնարհիմ մեր բոլոր հերոսներու յիշատակի առջեւ, որոնց շնորհիւ այսօր հայ ժողովուրդը իր խաղաղ կեանքով կ՛ապրը: Ես կը խոնարհիմ Վարդանի ոգիին առջեւ, որ այսօր ալ կը սփռուի Հայաստանով մէկ եւ կը դաստիարակուի մատաղ սերունդին, եւ կը խոնարհիմ մայրերուն առջեւ` մասնաւորապէս տիկին Զարուհիին, որ անոնք կը պահպանէ ու կը բազմապատկէ հերոսներուն սխրագործութիւնները»: 2009 թուական Յուլիս 3-ին ԼՂՀ Մարտունիի շրջանի Միւրիշեն գիւղին մէջ, այնտեղ, ուր զոհուած էր Վարդանը, կանգնեցուցին նոր յուշարձան:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ ֆետայիներ Ստորոգութիւն:Հայ ազատամարտիկներ Ստորոգութիւն:1966 ծնունդներ Ստորոգութիւն:9 Մարտի ծնածներ Ստորոգութիւն:Երեւան ծնածներ Ստորոգութիւն:1992 մահեր Ստորոգութիւն:3 Յուլիսի մահացածներ
Գրիգոր Շահինեան
Գրիգոր Շահինեան (ծնած է 1930-ին Դամասկոս, Սուրիա - մահացած 2009-ին Պէյրութ,Լիբանան), սփիւռքահայ գրականագէտ: Ուսուցիչ, հիմնադիր եւ խմբագիր՝ «Ահեկան» գրական հանդէսին:
Կենսագրութիւն
Ուսումը ստացած է Դամասկոս, հայկական եւ ֆրանսական վարժարաններու մէջ: 1945-ին Պէյրութ փոխադրուած է, ուր յաճախած եւ աւարտած է «Նշան Փալանճեան» ճեմարանը: Հոն դասաւանդած է նաեւ, նախքան բարձրագոյն ուսումի համար մեկնիլը Պելճիքա։ Պրիւքսէլի Ազատ համալսարանէն ստացած է Պսակաւոր արուեստներու վկայականը բանասիրութեան եւ մանկավարժութեան ճիւղերու մէջ, իսկ 1956-ին՝ ուսուցչական աստիճան:
Լիբանան դարձին շարունակած է ուսուցչական-դասախօսական ասպարէզը 1950-էն սկսեալ երկար տարիներ դասաւանդած է Ճեմարանի մէջ, նաեւ՝ Ֆրեռներու դպրոցին, Հայկազեան Գոլէճին եւ Զարեհեան դպրեվանքին մէջ:1970-1994-ին ֆրանսական գրականութիւն դասաւանդած է Լիբանանի պետական համալսարանը: 1990]-ականներուն արեւմտահայ գրականութեան եւ գլխաւորաբար [[Լեւոն Շանթի գրականութեան մասին կարճ դասընթացներ վարած է նաեւ Երեւանի պետական համալսարանին, Արցախի պետական համալսարանին եւ Հայաստանի Ամերիկեան համալսարանին մէջ, ինչպէս նաեւ հայերէնի դասեր՝ Վենետիկի ամառնային դասընթացներու ծիրէն ներս:
1987-ին հիմնադրած եւ մինչեւ 2007 ղեկավարած է Անթիլիասի Խաչեր Գալուստեան մանկավարժական կազմաւորումի կեդրոնը:
Զաւէն Խանճեան
Զաւէն Խանճեան ծնած ու հասակ նետած է Հալէպի մէջ։ Ամերիկայի հայ աւետարանչական ընկերակցութեան վարչութեան գործադիր տնօրէն: Գրող, հրապարակախօս, Սփիւռքահայ հասարակական, կրթական, եկեղեցական գործիչ եւ մեծ Հայրենասէր։
Գրիգոր Շահինեան
Կենսագրութիւն
Շահան Շահնուրի ստեղծագործութիւնը ուսումնասիրող տոքթորական աւարտաճառ պաշտպանած է 1979-ին, Փարիզի համալսարանի գրականութեան բաժնին մէջ, իսկ 1994-ին՝ Երեւանի պետական համալսարանին մէջ:
Զաւէն Խանճեան
Կենսագրութիւն
1979-ին, ան իր ընտանիքին հետ տեղափոխուած է Քալիֆորնիա՝ կալուծային առուծախի ասպարէզը նետուելով, եւ 1987-ին Կլենտէյլի մէջ հաստատած է իր «Խանճեան Ռիըլթի» ընկերութիւնը:
Զաւէն Խանճեան ամուսնացած է Սոնա Քելիկեանի հետ։ Ամոլը ունի 3 զաւակներ եւ 5 թոռներ։
Գրիգոր Շահինեան
Կենսագրութիւն
Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան գործունեայ անդամ էր: Իր ղեկավարած Շրջանային Վարչութեան կազմի օրով եւ իր նուիրուած ու խանդավառ ճիգերուն շնորհիւ հիմնադրուած է «Լեւոն Շանթ» մշակութային կեդրոնը: Իր մահկանացուն կնքած է Պէյրութի մէջ, 15 Փետրուար 2009ին, յետ կարճատեւ հիւանդութեան:
Զաւէն Խանճեան
Մամուլի Աշխատակցութիւններ
Վաղ տարիքին Զաւէն Խանճեան աշխատակցած է «Պատանեկան Արձագանգ», «Ջանասէր» ամսաթերթերուն եւ ամերիկահայ մամուլին:
«Նամակ խմբագրութեան» խորագրեալ իր գրութիւնները լոյս տեսած են արաբական, ամերիկեան եւ հայկական մամուլին մէջ:
Գրիգոր Շահինեան
Մենագրութիւններ եւ օտարալեզու գործեր, հատորներ եւ բառարան
Ունի գրաբանական-գրադատական ճոխ վաստակ,յատկապէս մենագրութիւններ՝ նուիրուած համաստեղի,Գ.Մահարիի, Լեւոն Շանթի: Արտադրած է նաեւ օտարալեզու գործեր՝ նուիրուած հայ գրականութեան եւ գրական դէմքերու:
Զաւէն Խանճեան
Հրատարակչական Աշխատութիւններ
Զաւէն Խանճեանի բազմաթիւ յօդուածները՝ հայերէնով եւ անգլերէնով, լոյս տեսած են ամերիկահայ մամուլին մէջ. ան հեղինակն է երեք հայերէն հատորներու։ Հեղինակն է հետեւեալ երկերու.
Զաւէն Խանճեանի «Այս տունը քո՞ւկդ է, թէ իմս» եւ «Հալէպ. առաջին կայարան» գիրքերու շնորհահանդէսը
ԵՐԵՒԱՆ, Յունիսի 12-ին, ժամը 17-ին, Հայ Աւետարանչական կեդրոնի սրահ (Բաղրամյան 18) Ամերիկայի Հայ Աւետարանչական ընկերակցութիւնը կազմակերպած է Ընկերակցութեան գործադիր տնօրէն Զաւէն Խանճեանի «Այս տունը քո՞ւկդ է, թէ իմս» եւ «Հալէպ. առաջին կայարան» գիրքերու շնորհահանդէսը: Հանդիսութեան ծրագիրը • Ողջոյնի եւ բացման խօսք՝ Յարութ Ներսէսեան, ԱՀԱԸ-ի Հայաստանի ներկայացուցիչ • Զաւէն Խանճեանի կենսագրութիւնը – Անդրանիկ Մարտոյեան Բանախօսներ՝ 1. Էդվարդ Միլիտոնյան - ՀԳՄ նախագահ, բանաստեղծ 2. Սուրէն Դանիէլեան - «Սփիւռք» գիտաուսումնական կեդրոնի տնօրէն 3. Էդիկ Մինասյան - ԵՊՀ պատմության բաժանմունքի  դեկան 4. Յակոբ Չոլաքեան - ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության եւ ազգագրության ինստիտուտ 5. Սոնա Խանջյան՝ թատերական  դրվագ 6. Անուշ Հովհաննիսյան - ՀՀ ԳԱԱ-ի Արեւելագիտության ինստիտուտի գիտաշխատող, ցեղասպանագետ 7. Նարինե Մարգարյան - Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի գիտնական քարտուղար 8. Անդրանիկ Մարդոյան - ԱՀԱԸ-ի մամուլի քարտուղար 9. Շնորհակալական խօսք՝  Զաւէն Խանճեան
Գրիգոր Շահինեան
Մենագրութիւններ եւ օտարալեզու գործեր, հատորներ եւ բառարան
ինչպէս նաեւ հայ գրականութիւնը Ֆրանսերէնով ներկայացնող «Panorama de la literature armenienne» ու «Oeuvres vives de la literature armenienne» եւ յուշերու հատընտիր «Վերաքաղ» հատորներուն:
Արղոլիքոս ծոց
Արղոլիքոս ծոց (յուն․՝ Αργολικός κόλπος), Էգէական ծովուն ծոց, Յունաստան․ կը տարածուի Պելոպոնեսի արեւելեան ափին, Արղոլիքի հրուանդանին եւ Արքատիայի ու մասամբ արեւելեան Լաքոնիայի ափերուն միջեւ։ Սարոնիքոս ծոցին հետ կը սահմանեն Արղոսարոնիքոսի շրջանը։
Զաւէն Խանճեան
Համայնքային Ղեկավար Պաշտօններ
Զաւէն Խանճեան եղած է Մեծն Լոս Անճելըսի համայնքին մէջ գործօն անդամ՝ ղեկավար պաշտօններ ստանձնելով հետեւեալ կազմակերպութեանց մէջ.
Ատենապետ՝ Սուրիոյ հայութեան օժանդակութեան մարմինին
Ան ստանձնած է ատենապետի պաշտօնը Սուրիոյ հայութեան օժանդակութեան մարմինին, որ կրցած է մարդասիրական նպատակներու համար աւելի քան մէկ միլիոն տոլար գոյացնել։
Արղոլիքոս ծոց
Աշխարհագրութիւն
Արղոլիքոս ծոցին երկայնքն է մօտաւորապէս 50 քլ․ եւ լայնքը 30 քլ․։  Անոր գլխաւոր նաւահանգիստը Նաֆփլիոն է։  Ամենախորունկ մասը 800 մեթր է։  Ծոցին մուտքին կը գտնուի Սփեցես կղզին։
Ծոցին ափերուն գլխաւոր քաղաքներն եւ բնակավայրերն են․ հարաւ-արեւմուտքէն դէպի հիւսիս եւ հարաւ-արեւելք կարգով՝ Լէոնիտիօ, Թիրոս, Արքատիքօ Հորիօ, Այիոս Անտրէաս, Փարալիօ Ասթրոս, Քսիրոփիղատօ, Քիվերի, Միլի, Նէա Քիոս, Նաֆփլիօ (ծոցին հիւսիս-կեդրոնը), Թոլօ, Վիվարի, Տրեփանօ, Քանտիա, Իրիա, Փորթոհելի, Էրմիոնի եւ Քիլատա։
Գրիգոր Շահինեան
=
Գրիգոր Շահինեանի հատորները կարելի է ձեռք ձգել Կաթողիկոսարանի Կիլիկիա գրատունէն =====
Աղբիւրներ
Ծաղկաքաղ Սփիւռքահայ Գրականութեան,Պէյրութ 2009 էջ(351):
Զաւէն Խանճեան
Պարգեւներ
28 Մայիս 2017-ին, Զաւէն Խանճեան պարգեւատրուեցաւ «Երախտագիտութեան Շքանշան»ով, Հայաստան-Սփիւռք կապերու ամրապնդման եւ զարգացման մէջ ներդրած իր աւանդին համար։
Զաւէն Խանճեան կ՚արժանանայ Հայաստանի Գրողներու Միութեան «Պատուոյ Անդամ» Կոչում
13 Սեպտեմբերի 2019-ին Հայաստանի Գրողներու Միութեան (ՀԳՄ) հերթական ժողովն էր։ Օրակարգի վրայ գտնուող հարցերու կարգին քննարկուեցաւ Ամերիկայի Հայ Աւետարանչական Ընկերակցութեան (ԱՀԱԸ) Գործադիր Տնօրէն Զաւէն Խանճեանի՝ Միութեան «Պատուոյ Անդամ»ի կոչումին արժանանալու հարցը։
Միութեան Նախագահ Էդվարդ Միլիտոնյանը ներկայացուց Զաւէն Խանճեանը որպէս գրող, հրապարակախօս, Սփիւռքահայ հասարակական, կրթական, եկեղեցական գործիչ եւ մեծ Հայրենասէր։ Ան ըսաւ թէ առիթը ունեցած էր հանդիպելու Պր. Խանճեանին եւ զրուցելու անոր հետ, եւ կարդացած անոր ստեղծագործութիւններէն «Այս Տունը Քո՞ւկդ է, թէ Իմս» եւ «Հալէպ. Առաջին Կայարան» գիրքերը եւ մասնակցած անոնց շնորհանդէսին։
Գրիգոր Շահինեան
Աղբիւրներ
Գրիգոր Շահինեան (1930-2009)
դիմանկարի համար․ Գրիգոր Շահինեան
Արղոլիքոս ծոց
Աշխարհագրութիւն
Արղոլիքոս ծոցին մէջ կան կղզիակներ եւ ժայռակղզիակներ։ Գլխաւորներն են՝ Փսիլի, Փլաթիա, Ռոմվի, Պուրծի եւ Քորոնիսի։
Գրիգոր Շահինեան
Աղբիւրներ
ԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆԵԱՆ
Զաւէն Խանճեան
Զաւէն Խանճեան կ՚արժանանայ Հայաստանի Գրողներու Միութեան «Պատուոյ Անդամ» Կոչում
Այնուհետեւ քանի մը հարց ու պատասխանէ ետք Միութեան անդամները միաձայնութեամբ ընտրեցին Զաւէն Խանճեանը որպէս Հայաստանի Գրողներու Միութեան Պատուոյ Անդամ։
Արղոլիքոս ծոց
Պատմական ակնարկ
Ծոցը Յունաստանի նախապատմական շրջանին մշակոյթի կեդրոն եղած է։ Անոր ափերուն բարգաւաճած են նախապատմական Յունաստանի ամենակարեւոր ընկերութիւններէն, ինչպէս օրինակ՝ Լերնա քաղաքը եւ Ֆրաղթի Քարայրի համայնքը։
Զաւէն Խանճեան
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:Հալէպ ծնածներ
Գրիգոր Շահինեան
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Պրիւքսէլի Պսակաւոր արուեստներու բանասիրութեան եւ մանկավարժութեան ճիւղը աւարտողներ Ստորոգութիւն:Փարիզի Սորպոն համալսարանի գրականութեան ճիւղը աւարտողներ Ստորոգութիւն:Հիմնադիր, վարիչ-խմբագիր՝ «Ահեակ» գրական հանդէսին Ստորոգութիւն:Դամասկոս ծնածներ Ստորոգութիւն:Պէյրութ մահացածներ Ստորոգութիւն:Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան անդամ
Արղոլիքոս ծոց
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Էգէականի ծոցեր Ստորոգութիւն:Յունաստանի ծոցեր Ստորոգութիւն:Միջերկրականի ծոցեր
Ժորժ Սարգիսեան
Ժորժ Սարգիսեան, հայ դերասան, բեմադրիչ, թատերական գործիչ, թարգմանիչ։
Կենսագրութիւն
Ժորժ Սարգիսեան ծնած է Մեծ Հայքի Ծոփք նահանգի Անձիտ գաւառի Խարբերդ քաղաքը։ Ուսանած է Հալէպի Ազգային Կիլիկեան վարժարանին եւ Պէյրութի Ս. Նշան վարժարանին մէջ։
Բեմական գործունէութիւնը սկսած է Պէյրութի մէջ, 1938-ին։ 1941-էն սկսեալ եղած է Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան Գասպար Իփէկեան թատերախումբի հիմնադիր դերասաններէն մէկը։ 1952-1980 տարիներուն եղած է նոյն թատերախումբին ղեկավարն ու բեմադրիչը ։
1980-1981 տարիներուն Արժանթինի, Ուրուկուէյի, Քանատայի եւ ԱՄՆ-ի հայ դերասաններուն ուժերով բեմադրած է թատրերգութիւններ։ 1984-ին Պուէնոս Այրես ի մէջ հիմնած է «Ժորժ Սարգիսեան» թատերախումբը ։
Հայերէնի թարգմանած է 17 թատերախաղեր։
Տիգրան Տէր Մեսրոպեան
Տիգրան Տէր Մեսրոպեան, Այնթապի հերոսամարտի կազմակերպողներէն, իրաւաբան
Կենսագրութիւն
Ծնած է Այնթապ,1895 թուականին։ Զաւակն է Տէր Մեսրոպ քահանայ Տէմիրճեանի։ Իր ուսումը ստացած է Ագենական դպրոցի եւ Ամերիկեան Գոլէճին մէջ, որմէ ետք ան Պոլսոյ Օսմանեան համալսարանը մտնելով շրջանաւարտ եղած է Իրաւաբանական ճիւղէն 1916-ին։ Ուսանողութեան շրջանին աշխատակցած է Պոլիս հրատարակուող «Ռահնիւմա» շաբաթաթերթին։
Առաջին Համաշխարհային պատերազմի շրջանին մատակարարութեան սպայ եղած է թրքական բանակին մէջ, Պոլիս եւ Գոնիայի շրջանները։ 1919-ին, Զինադադարէն վերջ վերադարձած է Այնթապ, ուր Ամերիկեան Կարմիր Խաչի եւ Նիյր Իսկ Ռիլիֆի մէջ պաշտօնավարած է։
Յունուար 1920-ին, Ազգ. Միութեան անդամ ընտրուած է եւ Այնթապի Հերոսամարտը կազմակերպողներէն մէկը եղած է։ 1920-ի Օգոստոսին ֆրանսական զինուորական ոյժերու հրամանատար Գոլոնէլ Անտրէային թարգմանը եղած է, եւ 15 Դեկտեմբեր 1921-ին վերջին կառաւանով Այնթապը ձգած է եւ թարգմանութիւնը շարունակած է մինչեւ 1923, Ճարապլուսի մէջ։
Աղբիւր
Պատմութիւն Այնթէպի Հայոց, Բ. հատոր
Աստուածաշունչ
Աստուածաշունչ (Աստուածաշունչ Մատեան, Սուրբ Գիրք, Գիրք Գրոց, Աստուծոյ Խօսք) Քրիստոնեաներու համար պաշտամունքի Սուրբ գիրք:
Անունի Ծագումը
Մեր Թարգմանիչ Հայրերը երբ թարգմանած են Սուրբ Գրութիւնները (Ե. Դարուն) Աստուածաշունչ կոչած են անոր ամբողջութիւնը: Պատահական կոչում մը չէ այս մէկը, այլ՝ այն բոլոր հեղինակները որոնք հեղինակած են Աստուածաշունչի գիրքերը իրենց հոգիին աշխարհին մէջ ունեցած են Աստուծոյ պատկերը, շունչը, Հոգին, ոգին: Անոնք ունեցած են խոր հաւատք եւ երկիւղածութիւն գերզօր Աստուծոյ հանդէպ եւ այն ջերմերանդ հաւատքով եւ երկիւղածութեամբ եւ Աստուածային ներշնչումով գրած են Աստուածաշունչը: Պօղոս Առաքեալ իր աշակերտին՝ Տիմոթէոսի ուղղած իր նամակին մէջ կ'ըսէ. «Աստուծոյ ներշնչումով գրուած բոլոր Սուրբ գիրքերը օգտակար են՝ թէ՛ ճշմարտութիւնը ուսուցանելու եւ թէ՛ սխալը հերքելու, մարդը ճիշդ ճամբուն մէջ դնելու եւ արդար կեանքի մը դաստիարակութիւնը տալու համար. որպէսզի Աստուծոյ նուիրուած մարդը կատարեալ ըլլայ, ամէն տեսակի բարի գործերու պատրաստ» (Բ. Տիմոթէոս 3, 16-17):
Աստուածաշունչը գրող անձերուն շնորհուած են յայտնութիւններ: Մարդիկ, որոնք ունեցած են անարատ Աստուածային շնորհները առանց սխալներու գրելու այդ Սուրբ Գիրքերը: Յովհան Ոսկեբերան ըսած է. «Բոլոր գիրքերը գրուած են ոչ թէ ծառաներուն այլ բոլորին Տիրոջ՝ Աստուծոյ կողմէ»:
Ուրիշ օտար քրիստոնեայ ազգեր Աստուածաշունչը, Սուրբ Գիրք (Holy Bible) կոչած են, որ կու գայ յունարէն (պիպլիա) բառէն: Աստուածաշունչ կոչումը միայն Հայոց կը պատկանի:
Բովանդակութիւն
Աստուածաշունչի բոլոր ձեռագիր գրութիւնները, բոլոր քրիստոնեայ եկեղեցիներուն կողմէ ճանչցուած է որպէս.-
Ուխտ՝ ընդհանուր իմաստը կը նշանակէ դաշինք, համաձայնագիր, պարտաւորութիւն: Իւրաքանչիւր ուխտ խոստումի մը վրայ կը հիմնուի եւ զոհի մը արիւնով կը կնքուի: Ուխտ բառը յունարէն լեզուին մէջ կը նշանակէ նաեւ կտակ կամ կտակարան, ուրկէ կու գան Հին Կտակարան եւ Նոր Կտակարան բացատրութիւնները:
Հին Կտակարանը կամ Հին Ուխտը, կը պատմէ այն ուխտին մասին որ կնքուած էր.-
Ա).-Աստուծոյ եւ իսրայէլի ժողովուրդին միջեւ (Ելից 19, 5-6)
Բ).-Նոյի անձին ընդմէջէն համայն մարդկութեան հետ (Ծննդոց 9, 9-17)
Գ).- Աբրահամի անձին հետ (Ծննդոց 15, 18)
Դ).-Դաւիթի հետ (Սաղմոսաց 89, 4-5)
Նոր Կտակարանը կամ Նոր Ուխտը կը խօսի այն նոր ուխտին մասին, որ կնքուեցաւ Քրիստոսի զոհագործական մահով:
Աստուածաշունչի Հայերէն Թարգմանութիւնը
Ե. Դարուն մեր Թարգմանիչները Աստուածաշունչի թարգմանութեան համար ո՞ր բնագիրները օգտագործեցին: Ասորական բնագիրները թէ յունական բնագիրները:	Առաջին փութանակի (աճապարանօք) թարգմանութենէն ետք անոնք մասնագիտական թարգմանութիւնը կատարեցին եօթանասնից յունարէն բնագրէն մանաւանդ Հին Կտակարանի պարագային: Եօթանասնից թարգմանութիւնը կատարուած է 285-240 Թուականներուն (Ք. Ա.): Եգիպտոսի Պտղոմէոս թագաւորը իր գրադարանապետ Տիմիթրիոս Փալերիոսի թելադրութեամբ, Երուսաղեմէն 70 ուսեալ հրեայ դպիրներ կանչել կու տայ Աղեքսանդրիա- Եգիպտոս եւ Հին Կտակարանը թարգմաներլ կու տայ եբրայերէնէ յունարէնի: Այս թարգմանութիւնն է ահաւասիկ որ է Եօթանասնիցը: Թարգմանչաց սերունդը այս թարգմանութեան մէջ ներառած է երկրորդական կամ պարականոն գիրքերը:
Աստուածաշունչի Առաջին Հայերէն Տպագրութիւնը
Տպագրութեան գիւտէն ետք, բազմաթին դժուարութիւններ յաղթահարելէ ետք Ոսկան Վրդ. Երեւանցի, Հոլանտայի Ամսթերտամ քաղաքին մէջ, 1666-ին կը յաջողի տպագրել տալ հայերէն Աստուածաշունչը:
Ստորոգութիւն:Քրիստոնէութիւն Ստորոգութիւն:Սուրբ գիրքեր Ստորոգութիւն:Հայ Առաքելական Եկեղեցի Ստորոգութիւն:Գրական ստեղծագործութիւններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Աստուածաշունչ
Սաքրամենթօ
Սաքրամենթօ (Sacramento), քաղաք ԱՄՆ-ի արեւմուտքին, Քալիֆորնիա նահանգի եւ Սաքրամենթօ շրջանի մայրաքաղաքը, հիմնադրուած է 1848 թուականի Դեկտեմբերին (John Sutter Jr.) Ճոն Սաթըր-կրտսերի կողմէ, որ Զուիցերիայէն ներգաղթողի որդի էր եւ առաջինն էր, որ այդ տարածաշրջանին հիմնած է սպիտակամորթներու առաջին բնակավայրը։
Պատմութիւն
Եւրոպական գաղութացումէն առաջ գետահովիտի տարածքը բնակեցուած եղած է հնդիկ ցեղերով, որոնք կը զբաղուէին որսորդութեամբ եւ հաւաքչութեամբ: (Wildcrafting) (Foraging) 1799 թուականին (այլ տեղեկութիւններով՝ 1808 թուականին) հովիտը հետազօտուեր է Սպանացի ճանապարհորդող (Gabriel Moraga) Գաբրիէլ Մորակայի կողմէ։ Հիացած ըլլալով բնութեան գեղեցկութեամբ եւ հարստութեամբ, Գաբրիէլ Մորական բացականչեր է «Es como el sagrado sacramento!» («Այս նման է սուրբ ընծայի»), այստեղէն ալ առաջացեր է բնակավայրի անուանումը :
Մեքսիքայի կառավարութիւնը, որուն ձեւականօրէն կը պատկանէր տարածքը, անոր զարգացմանը ուշադրութիւն չէր դարձներ։ 1839 թուականին Լիսթալէն ներգաղթած Ճոն Սաթըրը հիմնադրած է առաջին բնակավայրը։
Աշխարհագրական տուեալներ
ԱՄՆ-ի վիճակագրութեան բիւրոյի տուեալներուն համաձայն, Սաքրամենթօն կը զբաղեցնէ 259 քմ² տարածք, որմէ 97,81%-ը ցամաք է, իսկ 2,19%-ը՝ ջրային տարածքներ։
Կլիմայ
Սաքրամենթօն կը գտնուի բնատիպ (Mediterranean climate) միջերկրածովեան կլիմայական գօտիի մէջ (ըստ Քիւփփենի կլիմայի դասակարգման՝ (Köppen climate classification)Csa), հով, անձրեւոտ ձմեռներով եւ տաք, չոր ամառներով։ Ձմռրանը եւ գարնան սկիզբը յաճախակի կ'ըլլան մառախուղներ, մինչդեռ, Յունիսէն Սեպտեմբեր ինկած ժամանակահատուածին քաղաքը կը համարուի ԱՄՆ-ի ամենաարեւոտ քաղաքներէն մէկը։ Ամրանը, հակառակ սաստիկ տաքին, գիշերները միշտ զով կ'ըլլայ։ Տարուան ընթացքին երբեմն՝ մօտ 2-3 անգամ, ձիւն կը տեղայ։ Յաճախակի են ցրտահարութիւնները:
Բնակչութիւն
2014 թուականի դրութեամբ բնակչութիւնը կը կազմէր 485 199 մարդ (6-րդ խոշոր քաղաքը Քալիֆորնիոյ մէջ) : Բնակչութեան խտութիւնը կը կազմէր 1800 մարդ/քմ²:
Բնակչութեան ցեղային կազմը հետեւեալն է՝ Քաղաքի բնակչութեան գրեթէ ¼-րդը (22,6 %) կը կազմեն մեքսիքացիները: Սաքրամենթոյի չինական համայնքը կը համարուի ԱՄՆ-ի ամենահիներէն մէկը։ Անոր մեծ մասը կազմաւորուեր է Ափիոնային առաջին պատերազմի ժամանակ։
Քաղաքային կառավարում եւ քաղաքականութիւն
Քաղաքային կառավարումը կը ներառէ քաղաքապետին եւ Քաղաքապետական խորհուրդը։ Քաղաքապետը կ'ընտրուի համաքաղաքային ընտրութիւններու միջոցով։ Սաքրամենթոյի Քաղաքապետական Խորհուրդը բաղկացած է ութ անդամներէ, որոնք կ'ընտրուին ըստ քաղաքի շրջաններու։
Մշակոյթ եւ տեսարժան վայրեր
Սաքրամենթոյի մէջ կը գտնուի աշխարհի ամենամեծ երկաթուղային թանգարանը՝ «The California State Railroad Museum», ինչպէս նաեւ (The Crocker Art Museum) Քրոքըրի գեղարուեստական թանգարանը: Սաքրամենթօն ունի իր սեփական պալեթի խումբը, սիմֆոնիք նուագախումբ եւ քանի մը թատրոն: Քաղաքը ունի 80 զբօսայգի: Ատոնցմէ ամենամեծը «William Land Park» զբօսայգին է, որ ունի 96 հա տարածք եւ կը ներառէ կոլֆի համար դաշտեր եւ կենդանաբանական այգի, ուր հաւաքուած են 450 տեսակի զանազան կենդանիներ եւ թռչուններ:
Մարզական աշխարհ
Քաղաքի մէջ տեղակայուած է «Սաքրամենթօ Քինկս» պասքեթպոլային ակումբը, որ մաս կը կազմէ Պասքեթպոլի Ազգային Միութեան մէջ:
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ Ստորոգութիւն:Քաղաքներ ըստ երկրի
Զէյթունի Գրչութեան Օճախ
Զէյթունի գրչութեան օճախ, հայ մշակոյթի կեդրոն, գործած է 16-18-րդ դարերուն, հիմնականին Սուրբ Սարգիս եւ Սուրբ Աստուածածին եկեղեցիներուն կից գրչատներուն մէջ։
Պատմութիւն
Մեզ յայտնի առաջին մատեանը Մաշտոց է, որ ընդօրինակած է Գաբրիէլ դպիրը, 1534–ին։ Այս եւ 16-րդ դարու ընդօրինակուած եւս երեք մատեան կը պահուին Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանին մէջ (ձեռ․ №№ 956, 2504, 5956, 9289)։ Անոնցմէ են Վահան Սարկավագի Սաղմոսարանը (1582), Գրիգոր Տաթեւացիի «Գիրք հարցմանցը» (1596)։ Վահան Սարկավագ ընդօրինակած է նաեւ Շարակնոցներ (1616-1625), Աստուածաշունչ (1634), Գրիգոր Վարդապետը՝ Մաշտոց (1655)։ 17-րդ դարուն Յովհաննէս Խաչատուր, Եփրեմ, Ստեփանոս գրիչներու ընդօրինակած ձեռագիրների մէկ մասը կը պահուի Մաշտոցի անուան Մատենադարանին մէջ (ձեռ․ №№ 695, 1230, 1252, 2133, 2163, 2475, 3554, 6039, 10374)։
Զէյթունի գրչութեան օճախին մէջ պահպանուած են բացառիկ նշանակութիւն ունեցող մատեաններ (1256–ին Հռոմկլայի գրչատանը Թորոս Ռոսլինի ծաղկած «Զէյթունի Աւետարանը» եւ այլն)։ Գրչութեան այս օճախին մէջ սերունդներու հերթափոխը, գրիչներու պատրաստումը համակարգուած բնոյթ ունեցած է ։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Ուշ միջնադարու հայկական դպրոցներ Ստորոգութիւն:Նոր շրջանի հայկական դպրոցներ
Գառնիի Ամրոց
Գառնիի ամրոց, հնավայր Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքին մէջ։ Տեղակայուած է Կոտայքի մարզի համանուն գիւղի տարածքին մէջ՝ Երեւանէն 28 քմ արեւելք։ Ամրոցը կը գրաւէ է 3,5 հա տարածութիւն. անոր տարածքին կը գտնուին Գառնիի Հեթանոսական Տաճարը, արքունական բաղնիքը, 7-րդ դարուն կառուցուած Սուրբ Սիոն եկեղեցւոյ աւերակները ։
Ամրոցը կը գտնուի Գեղամայ Լեռնաշղթայի Գեղասար գագաթի հարաւային ստորոտին՝ ծովի մակերեւոյթէն շուրջ 1400 մ բարձրութեան վրայ։ Կը հանդիսանայ հայկական ճարտարապետութեան հին ժամանակաշրջանի ամրաշինութեան կառոյց ։ Անոր շուրջ կը տարածուի Ազատ գետի 100 մեթր խորութիւն ունեցող կիրճը, ուր կը գտնուի Քարերու Սիմֆոնիան՝ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի միակ բնութեան յուշարձանը Հայաստանի մէջ ։
Պատմութիւն
Գառնիի վերաբերեալ առաջին ստոյգ տեղեկութիւնը կու տայ Վանի թագաւոր Արգիշտի Ա.-ի (Ք.Ա. 786-764) արձանագրութիւնը «Գիառնիանի երկրի» նուաճման մասին։ Վիշապակերպ կոթողները յայտնաբերուած էին 1909-ի Գառնիի պեղումներու ժամանակ, Նիկողայոս Մառի եւ Յա. Սմիռնովի կողմէ։ Անոնք կապուած են ջուրի պաշտամունքի հետ ։ Հռոմէացի պատմագիր Քոռնելիոս Տակիտոսի համաձայն, Ք.Ե. 51-ին վրացի Փարասման թագաւորի որդի Հռատամիզդը, Հռոմի օժանդակութեամբ ցանկանալով տիրանալ հայկական գահին, կը յարձակի Հայաստանի վրայ։ Ռազմական գործողութիւններուն մէկ մասը տեղի կ'ունենայ Գառնի ամրոցին մէջ («in Costelium Gorneas»), որ «ապահով էր տեղադրութեան եւ հռոմէական կայազօրի պաշտպանութեան հետեւանքով» ։ 1949-ին ազգագրագէտ եւ պատմաբան Բաբգէն Առաքելեանի արշաւախումբը տեղի քառանկիւն յատակագիծով կացարաններէն յայտնաբերած է վանակատէ (օպսիտիան) գործիքներ, ոսկորէ բիզեր, սեւ փայլով զարդարուն խեցեղէն, պրոնզէ կացինի ձուլման կաղապար, պրոնզէ մանգաղ. ասիկա կը վկայէ տեղանքի պրոնզէ դարու պատկանելութեան մասին։ Պեղուած են նաեւ Ք.Ա. 2-րդ հազարամեակով թուագրուող դամբարաններ, ուրարտական եւ երուանդեան շրջանի խեցեղէն, բացուած են բնակելի շէնքեր, մառաններ, տարատեսակ զէնքեր եւ կենցաղային իրեր, ինչպէս նաեւ՝ սասանեան, բիւզանդական, վրացական, մոնկոլական եւ այլ երկիրներու դրամներ ։ Գառնիի դերը մեծ է յատկապէս հելլենիստական շրջանի (Ք.Ա. 3-1-ին դարեր) եւ անոր յաջորդած դարերու հայկական մշակոյթի էական գիծերը վեր հանելու տեսանկիւնէն։ Այս շրջանի քաղաքներու կառուցապատման, ճարտարապետական ու կենցաղային արժէքներու մասին հիացմունքի խօսքեր ձգած են Ստրաբոնը, Պլուտարքոսը եւ Ապպիանոսը։ Անոնց վկայութոիւններէն ակնյայտ է, որ հայերը, փոխառնելով Արեւելքի եւ Արեւմուտքի քաղաքակրթութեան լաւագոյն դրսեւորումները, յատկապէս քաղաքաշինական նուաճումները, իրենց երկրին մէջ ստեղծած են քաղաքներու եւ քաղաքային կեանքի նոր տիպ մը, որ օրինակ պէտք է ծառայէր դրացի երկիրներու համար։ Խօսելով հայկական մշակոյթի մասին, Նիկողայոս Մառ կը գրէ, որ հայ ժողովուրդը «գեղարուեստի ազնուացնող նմուշներ կու տայ իրենց բռնակալներուն, ամէն ազգի մատչելի ճարտարապետական գիծերու ներդաշնակ երաժշտութեամբ»։
Ամրոցը վերակառուցուած է հռոմ-պարթեւական պատերազմէն (54-64) ետք՝ 76-ին ։ Այդ ժամանակ Հայաստանի մէջ հաստատուած է Արշակունիներու արքայատոհմը։ Միեւնոյն ժամանակ կառուցուած է նաեւ Գառնիի Հեթանոսական Տաճարը (77) ։ 2-րդ դարու կիսուն եւ 3-րդ դարու սկիզբը Վաղարշ Բ. թագաւորի (186-198) որդին՝ Մեծ Հայքի թագաւորը Խոսրով Ա. (198-216), արամէական գրութեամբ Գառնիի մէջ ձգած է արձանագրութիւն ։
Քրիստոնէութեան ընդունումէն ետք ամրոցը եղած է Տրդատ Գ. թագաւորի քրոջ՝ Սրբուհի Խոսրովիդուխտի «ամառնային սենեակը»։ Արտաշիսեան եւ Արշակունեաց թագաւորներու օրերուն Գառնին եղած է նշանաւոր ամրոց, զօրակայան եւ ամառանոց, իսկ 4-րդ դարուն՝ եպիսկոպոսանիստ բնակավայր։ Բերդի շուրջ եղած է քաղաքատիպ բնակավայր։ Գիւղի հիւսիսը գտնուող բլրաշարքի վրայ կը գտնուի միջնադարեան գերեզմանոցը ։ Հայ Գիրերու Գիւտէն ետք մատենագիրներու մօտ կը հանդիպին հայերէն տեղեկութիւններ ամրոցի մասին. Գառնին կը յիշատակուի իբրեւ խիստ ամրացիւած արքունի ամրոց (Փաւստոս Բիւզանդ) կամ իբրեւ քաղաք իր անմատոյց ամրոցով, ուր կայանք զօրացն էին (Եղիշէ)։ Գառնին զօրակայան եղած է նաեւ պարսիկներու տիրապետութեան ժամանակ ։
10-13-րդ դարերու, Բագրատունիներու Թագաւորութեան եւ Զաքարեան իշխանապետութեան գոյութեան տարիներուն, Գառնին յաճախ կը կոչուի գիւղաքաղաք, հետագային աստիճանաբար կը կորսնցէ իր նշանակութիւնը։ Գառնիի Երկրաշարժէն ետք կործանուած տաճարի մասերը, սիւներու կտորները, պատերու քարերն ու խոյակները ինկած էին տաճարի շուրջը։ Գառնիի տաճարը վերականգնեցաւ 1969-75 թուականներուն։
Ճարտարապետութիւն
Գառնիի ամրոցի պատերու բարձրութիւնը կը հասնէր 12-14 մեթրի, սակայն Գառնիի Երկրաշարժէն ետք աւերուած է, եւ մնացած են 2-4 մեթր բարձրութեամբ պատեր։ Մուտքը պաշտպանուած է կիկլոպեան շարուածքի քարէ պարիսպով, հաստութիւնը 2 մեթր է, իսկ պարսպապատի երկարութիւնը՝ 180 մեթր ։ Կառուցուած է որձաքարէ, որոնք ամրացած են ոչ թէ շաղախով, այլ երկաթեայ գամերով։ Բերդը ունեցած է աշտարակներ։ Առաւել անմատչելի վայրերու մէջ՝ անդունդի վրայ, ատոնք կառուցուած էին 25-32 մեթր հեռաւորութեամբ, իսկ միւս մասերու մէջ իրարու աւելի մօտ են՝ 10-13,5 մեթր միջակայքով ։ Պարսպապատերր աշտարակներու գրեթէ միանման (5,90-6,70 մ) եզրագիծերով ստեղծուած ուղղանկիւնի յօրինուածքը իր խորութեան կէսին չափով (3,00-3,50 մ) պարսպապատի արտաքին մակերեսէն դուրս է, իսկ այդ դուրս եկած հատուածի մօտաւորապէս կիսուն չափով (1,54-1,78 մ)՝ անկէ ներս։ Իբրեւ երկարութեան միաւոր օգտագործուած է ուրարտական ճարտարապետութեան մէջ լայն կիրառում գտած հին Միջագետքի նիպոլրական կանգունը (51,8 սմ) ։ Պարիսպի մեծ մասը աւերուած է 7-րդ դարուն՝ արաբական արշաւանքներու ժամանակ։ 10-րդ դարուն բերդը վերականգնած է, համաձայն մուտքի քարերուն պահպանուած միջնադարեան արձանագրութիւններու ։ Վերականգնել է Աշոտ Բ Երկաթը (914-928) ։
Գառնիի ամրոցի ճարտարապետութիւնը կը համարուի կիկլոպեան, որովհետեւ կը համարուէր, որ միայն առասպելական Կիկլոպները կրնային տեղաշարժել չափազանց ծանր այս քարերը։ Պարիսպը ամրացնելու նպատակով քարերը կը շարուէին մէկընդմէջ երկար ու կարճ կողմերով՝ ատոնց տալով ամրութիւն եւ դիմացկունութիւն։ 1225-ին այստեղ տեղի ունեցած է Գառնիի ճակատամարտը՝ մէկ կողմէն հայ-վրացական բանակի, միւս կողմէն՝ Խորեզմշահերու զօրքերու միջեւ՝ աւարտելով Զաքարեաններու յաղթանակով ։ Ներկայիս պարիսպը մասամբ վերականգնուած է։ Հելլենիստական դարաշրջանին Հայաստանի մէջ կառուցուած են նմանատիպ բազմաթիւ ամրութիւններ՝ Սեւանի Աւազանին մէջ, Արագած լերան վրայ, Սիւնիքի մէջ եւ այլուր։ Առաւել յայտնի էին հելլենիստական Հայաստանի մայրաքաղաքի՝ Արտաշատի պարիսպները ։
Ամրոցի աջ կողմը, ուր կը գտնուի ցած բլուր, պահպանուած են 3-4-րդ դարերու արքայական կայազօրի կացարաններու հիմերը։ Գլխաւոր շինութիւնը նման է Գառնիի պալատական շէնքին, անոր ներքին մասին մէջ կան փայտէ մոյթեր եւ քառանկիւն հարթ որմնասիւն, որոնց վրայ գլանաձեւ թաղն է։ Կայազօրը արքունի ընտանիքի թիկնազօր գունդն էր ։
Պալատ Եւ Բաղնիք
Գառնիի ամրոցին մէջ գոյութիւն ունեցած է պալատական համալիր, որ բաղկացած եղած է քանի մը շէնքերէ։ Պալատական շէնքերն ու բաղնիքը կառուցուած են հարաւային հրապարակի շուրջ ։ Պեղումներու հետեւանքով առայժմ բացուած են պալատական շէնքի 40 x 15 մ տարածութիւն ընդգրկող նկուղային յարկի եւ հիմերու մնացորդները։ Նկուղային յարկի հարաւ-արեւելեան կէսին մէջ 20 x 12,5 մ մակերեսով կամարակապ դահլիճն է, իսկ միւս կէսին մէջ տնտեսական նպատակներու համար ծառայող բազմաթիւ սենեակներն են։ Ատոնց վրայ վերնայարկի սենեակներն են եւ արքայական ընդունելութեան սրահները ։ Այս շինութիւններու կառուցման նախաձեռնող Տրդատ Գ. թագաւորը, ինչպէս Մովսէս Խորենացին կը տեղեկացնէ, զարդարած տուած է «մահարձանոք, սքանչելի դրօշմուածովք, բարձր քանդակաւ …»։ Դահլիճի փոքր չափերը ենթադրել կու տան, որ ներսը դրուած եղած է արեւու աստուած Միհրի արձանը, որուն նուիրուած եղած է տաճարը ։ Ծիսակատարութիւնը տեղի ունեցած է դուրսը։ Միհրը յաճախակի պատկերուած է ցուլի դէմ մենամարտելու ժամանակ։ 659-ին պալատի մեծ մասը, մասնաւորապէս՝ դահլիճը, աւերուած եղած է ։ Ամրոցի այդ հատուածին մէջ կը գտնուի արքունական բաղնիքը՝ Գառնիի տաճարէն շուրջ 50 մ դէպի հիւսիս-արեւմուտք՝ բաղկացած միեւնոյն ուղղութեամբ, իրարու յաջորդող չորս սենեակէ։ Առաջին սենեակը (apoditerium), իր դիրքի եւ ներքին աւելի հարուստ ձեւաւորման շնորհիւ (խճանկարով յատակ, կորագիծ խորշի մէջ ստեղծուած ջրաւազան եւ այլն), եղած է բաղնիքի նախասրահ-յանդերձարանը։ Երկրորդ (frigidarium) եւ երրորդ (tepidarium) սենեակները, ունենալով յատակագծային միեւնոյն ձեւը եւ չափերը, եղած են լոգարաններ, երկրորդը՝ պաղ ջուրի համար, երրորդը՝ գոլ։ Չորրորդ սենեակի (caldarium) մեծ մասը, որ անմիջապէս կը յաջորդէ պաղ եւ գոլ լողասենեակներուն եւ ունի անոնց ձեւն ու չափերը, եղած է տաք ջուրի լողասենեակը եւ ջուրի տաքացման մասը։ Հռոմէական բաղնիքներուն բնորոշ շոգեսենեակը (sudatorium) կառուցուած է որմնախորշում՝ տաք ջուրի լողասենեակին կից ։ Բոլոր լոգարանները իրենց գլխաւոր ճակատներով ուղղուած են դէպի հարաւ-արեւելք, իսկ տաք ջուրով լողարանը, գլխաւոր ճակատով ուղղուած ըլլալով դէպի հարաւ-արեւելք, իր ամբողջ տարածական ծաւալային յօրինուածքով կը գտնուի բաղնիքի ամբողջ կառուցուածքի հարաւ-արեւմտեան հատուածին մէջ։ Խճանկարը ամբողջապէս պատրաստուած է Ազատ գետէն հաւաքուած եւ անոր ջուրով յղկուած 15 գոյնի բնական քարերէ ։
Բազմերանգ խճանկարի վրայ պատկերուած է ծով. ներկայացուած են տարբեր աստուածութիւններ, ջրահարսներ (ներեիդներ), իխտիոկենտավրներ՝ ձիու իրանով ձուկի վերջաւորութեամբ մարդ, ձկնորս, մեծ ու փոքր բազմապիսի ձուկեր եւ այլն։ Պատկերներու մէջ կան ծովի հետ կապուած զանազան արտայայտութիւններ՝ «Ծովի խորք» կամ «Ծովային անդորր», ու աստուածների անուններ (Գլավկոս, Թետիս, Էթոս, Արգիոս, Պոթոս եւ այլն) ։ Խճանկարի կեդրոնը՝ հիւսուածապատ շրջանակի մէջ, պատկերուած են տղամարդու եւ կնոջ կիսանդրիներ՝ յունարէնով համապատասխանաբար գրուած Ովկիանոս եւ Թալասսա ։ Ովկիանոսը, ըստ դիցաբանութեան, կը համարուի բոլոր աստուածներու հայրը, իսկ ծովը կը դիտարկուի իբրեւ գեղեցկութեան եւ սիրոյ աստուածուհի Ափրոտիդէի մայրը։ Շրջանակի վերը գրուած է՝ «Չստացանք անգամ սատկած (ձուկ) ոչ ծովէն, ոչ ովկիանոսէն» (Μηδεν Λαβοντεσ Ηριασαμεθα Κανενα Νεκρο Δε Μασ Εδωσε Η Θαλασσα Ουτε Ο Ωκεανοσ) արտայայտութիւնը ։
Հիւսիս-արեւմտեան հատուածին մէջ գտնուած է ջրամբարը, հարաւ-արեւմտեան մասի յատակի տակ՝ կրակարանը՝ ջուր տաքցնելու համար։ Ջուրը մատակարարուած է թրծուած կաւէ խողովակներով, իսկ բաղնիքը առհասարակ ջեռուցուած է յատակէն տաքցուելու եղանակով։ Ուշագրաւ է բաղնիքի լողասենեակներու՝ երկրի կողմերու նկատմամբ ունեցած կողմնորոշումը։ Տաճարէն ընդամէնը 50 մ հեռաւորութեան վրայ կառուցուած բաղնիքի շէնքը, որ տաճարի հետ կը դառնայ ատոնց միջեւ ստացուած հրապարակը ձեւաւորող հիմնական շէնքերից մէկը, ոչ թէ ճակատներով զուգահեռ է տաճարի պատերուն, այլ դրուած է անզոյգ։
Գառնիի տաճարէն շուրջ 20 մ դէպի հիւսիս գտնուած է սպիտակ մարմարէ մեծ վարպետութեամբ քանդակուած ցուլի կճղակ։ Հաւանաբար, անիկա պատկանած է տաճարի ներսը դրուած կուռքին, որ քրիստոնէական կրօնի ընդունումէն ետք հանուած է շէնքէն եւ ոչնչացուած ։ Որոշակի ժամանակ արեգակի ճառագայթները անկիւնի տակ տաճարի տանիքի քառակուսի անցքէն կ'իյնային տաճարի մուտքի առջեւ տեղադրուած՝ լաւ յղկուած քարէ կամ մետաղէ (պրոնզէ, արծաթէ) հայելիի վրայ, որոնք յայտնի եղած են Ք.Ա. 3-րդ հազարամեակէն։ Ապակիէ հայելիները՝ անագի կամ կապարի տակդիրով, երեւան եկած են հռոմէացիներու մօտ Ք.Ե. 1-ին դարուն, որոնք միջին դարերու սկիզբը անհետացած, ապա դարձեալ յայտնուած են միայն 13-րդ դարուն։ Ահա այդպիսի հայելի կրնար եղած ըլլալ նաեւ Տրդատին տրուած բազում թանկարժէք նուէրներու մէջ, որ նաեւ օգտագործուած է Գառնիի տաճարին մէջ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գառնիի ամրոց
Նորապսակները/Մահացած սիրեկանները (արեւմտահայերէն)
Նորապսակները (անգլ.՝ A Bridal Couple, գերմ.՝ Bildnis eines stehenden Brautpaares) / Մահացած սիրեկանները (ֆր.՝ Les amants trépassés), 1470-ին Շուապիայէն անյայտ նկարչի կողմէ նկարուած 2 կտաւ։ Տեմպերա՝ փայտի վրայ։ «Նորապսակները» կը ցուցադրուին Քլիւլենտի գեղարուեստի թանգարանէն ներս, իսկ «Մահացած սիրեկանները»՝ Ստասպուրկի տաճարի թանգարանէն ներս (Ֆրանսա)։ Կտաւներու այս համադրումը ի յայտ եկաւ 15-րդ դարու կէսերուն եւ պէտք է խորհրդանշէր մահուան առջեւ մարդկային կեանքի փխրունութիւնն ու ապարդիւնութիւնը   ։
«Սիրահարները» ազնուականներ են, որոնք կը հաստատեն անոնց վառ ժամանակակից հանդերձանքը (փեսացուն հագնուած է միպարտի ոճով)։ Պսակներն ու մատանիները կը յուշեն, որ անոնք նորապսակներ են։ Զոյգը ողջախոհ փաթաթուած է իրար։ Անոնց շրջապատող ծաղիկները կը խորհրդանշեն անոր մօտալուտ պտուղը։ Երիտասարդը աղջկան ծաղիկ կը նուիրէ, հաւանաբար եղերդակ՝ սիրոյ խորհրդանիշ։ Անոնց զգեստի վրայ պատկերուած ծաղիկները ցոյց կու տան միմեանց պատկանիլը։ Բացի այդ կանաչը կը խորհրդանշէ առաքինութիւնը, կարմիրը՝ սէրը, շագանակագոյնը՝ համեստութիւնը ։ Սիրահարները երիտասարդ են եւ առողջ, անոնք պատկերուած են անվրդով ։
«Մահացած սիրահարները» կանգնած են մթութեան մէջ։ Անոնք մերկ են, ուսերնուն միայն ճերմակ սաւան նետած։ Անոնց նեխած զզուելի մարմինները ընդգծուած իրական պատկերուած են։ Անոնք զրկուած են ատամներէ, ծածկուած են թարախային խոցերով եւ միջատներով։ Գալարուող օձերը դուրս կու գան անոնց վէրքերէն։ Կնոջ սեռական օրկաններուն դօդօշ պատկերուած է։ Այս ամէնը երիտասարդութեան, գեղեցկութեան եւ սիրոյ վաղանցիկութեան դաժան եւ հեգնական այլաբանութեան մասին է   ։ Ըստ փրոֆեսոր Չարլզ Ֆորքերի՝ կտաւը կը պատկերէ նաեւ սեքսուալութեան մութ կողմը ։
Կտաւները նկարուած են մահուան պատկերման գերմանական աւանդոյթի շրջանակներուն մէջ։ Կը զգացուի անանուն նկարչի ազդեցութիւնը, որ աշխատած է Գերմանիոյ հարաւը՝ 15-րդ դարու երկրորդ կիսուն եւ այժմ յայտնի է որպէս Տնային գիրքի վարպետ։ Աւելի վաղ կտաւը կը վերագրուի Մաթիաս Գրունէուալտին ։ Ներկայիս կը համարուի, որ կտաւները կը պատկանին Ուլմայէն վարպետի մը վրձինին ։
1737 թուական
1737 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 37րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1737 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1737 մահեր
Փաֆոս
Փաֆոս (Πάφος) Կիպրոսի խոշոր նաւահանգիստներէն մեկն է։ Կը գտնուի համանուն շրջանի վրայ՝ Փաֆոսի շրջանի մէջ։ Այն նաեւ Փաֆոսի շրջանի մայրաքաղաքն է։ Փաֆոսի մէջ կը գտնուի Կիպրոսի երկրորդ ամենախոշոր օդակայանը՝ Փաֆոսի Միջազգային Օդակայանը։
Կրթութիւն
Փաֆոսի քաղաքապետարանը ունի 38 գլխաւոր պետական ​​դպրոցներ,8 միջնակարգ պետական ​​դպրոց (յայտնի է որպէս Gymnasium կրթարան եւ երկրորդական λύκειο), 4 անհատական անգլիական դպրոցներ եւ մէկ մասնակի գործող ռուսական դպրոց:
Բարձրագոյն կրթութիւն
Փաֆոս քաղաքին մէջ կայ մէկ բարձրագոյն ուսումնական հիմնարկ, որ սկսաւ ուսանողներ ընդունիլ 2010 թուականի Յունիսին: Համալսարանի մէջ կը գործեն «Ընթացաւարտ» (undergraduate) եւ «Յետ-ընթացաւարտ» ուսումնառութեան լայն ծրագիրներ, ատենախոսութեան պաշտպանութիւն եւ գիտութիւններու թեկնածուի գիտական աստիճանի շնորհում  եւ բաղկացած է 4 դպրոցներէ:
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:Կիպրոսի քաղաքներ Ստորոգութիւն:Փաֆոսի շրջան Ստորոգութիւն:Մերձաւոր Արեւելքի պատմական պետութիւններ Ստորոգութիւն:Նոր Կտակարանի քաղաքներ
Արմաւ
Արմաւ, անգլերէն Palm իր պարունակած կենսանիւթերու եւ միքրօտարրերու շնորհիւ կը համարուի լման սնունդ ընտանիքի բոլոր անդամներու համար, անոնց պարգեւելով ուժ, աշխուժութիւն եւ կանխարգիլելով կարգ մը հիւանդութիւններ: Բուսակերներու եւ արեան տկարութիւն ունեցողներու համար ան անփոխարինելի է շնորհիւ իւրաքանչիւր 100  կրամի մէջ պարունակած 1.6մլկ. երկաթ ի, քանի որ հասուն մարդու պահանջը օրական 0.9մլկ. է: Պարունակած շաքարի տոկոսը կը հասնի 70-ի, իսկ 100կրամը ունի 250 ջերմուժ: Հարուստ ըլլալով բնաթելերով, ունի լուծողական յատկութիւն, կը պայքարի պնդութեան դէմ , ինչով եւ պայմանաւորուած է անոր դիւրամարս ըլլալը: Կը տարբերենք արմաւի 1500 տեսակ, դեղինէն ոսկեգոյն եւ մինչեւ մութ սրճագոյն: Արմաւը կը պարունակէ փրոթէին, ածխաջրատներ, երկաթ, ֆոսֆոր, քալսիում, բոլոր կենսանիւթ երը բացի Vit. Eէն: Պարունակած ամինաթթուներու քանակով ,ան կը գերազանցէ պանանը եւ խնձորը: կը պարունակէ ֆլիւոր, որ անհրաժեշտ է առողջ ակռաներ ունենալու համար, եւ սէլենիում օրկանիզմի դիմադրողականութիւնը բարձրացնելու համար: Արմաւը կը նպաստէ սիրտ-անօթային հիւանդութիւններու կանխարգիլմանը : Արմաւէն պէտք է զգուշնան սննդականոնի հետեւողները, սակայն բնական կշիռքի ժամանակ , զայն կարելի է օգտագործել քաղցրաւենիքի փոխարէն : Արմաւները կը համարուին հնագոյն բժշկութեան ամենալաւ միջոցը ստամոքս-աղիքային հիւանդութիւններու բուժման համար: Տեւական օգտագործման պարագային, աղիքներու մէջ կը ստեղծուի օգտակար մանրէներու կազմ: Աղիքներու աշխատանքը խթանելու համար կէս լիթր ջուրի մէջ եռացնել 5 արմաւ , խմել առտու եւ իրիկուն , կամ ուտել 5արմաւ, ապա խմել մէկ գաւաթ գաղջ ջուր : Արմաւը կ'օգնէ եւ կերակրափողի այրոցի պարագային եւ պարունակած կլութամինաթթուի շնորհիւ կը չէզոքացնէ աւելորդ ստամոքսահիւթը : Արմաւը ուղղակի ուժանիւթի աղբիւր է , բառացիօրէն կը լիցքաւորէ մարմինը: Օգտակար քաղցրաւենիք է , որ կ'ապահովէ մարմնի ֆրուքթոզ ը եւ կլուքոզ ը: Ան կը պարունակէ մեծ քանակով Vit.B5 ապահովելով մկաններու աշխատունակութիւնը,  մանաւանդ մարզիկներու մոտ: Ուղեղի մտային լարումներու ժամանակ անփոխարրինելի է շնորհիւ իր պարունակած կլուքոզի եւ B խումբի կենսանիւթերու : Երբ յղի կամ դիեցնող կինը իր սննդաբաժնի մէջ, արմաւ կը սպառէ, երեխան կը ստանայ աճի համար անհրաժեշտ լիարժէք կենսանիւթեր եւ միքրօտարրեր:
Աղբիւրներ
Առողջութիւնն Ու Սնունդը Գոհար Վարդանեան Քեշիշեան Պէյրութ 2007
Տարիէլ Բարսեղեան
Տարիէլ Բարսեղեան, իրաւաբան եւ պետական գործիչ։
Կենսագրական գիծեր
Աւարտած է Երեւանի Պետական համալսարանի իրաւաբանական կաճառը․ աւարտելէ ետք ան այնտեղ դարձած է դասախօս եւ տարիներու ընթացքին ստանձնած է զանազան պաշտօններ, վարելով նաեւ ամպիոններ։
1990-1998 թուականներուն եղած է Հայաստանի Գերագոյն դատարանի նախագահը։
2008 թուականին Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահի հրամանագիրով նշանակուած է Արդարադատութեան խորհուրդի իրաւաբան գիտնական անդամ։
Լրատուամիջոցներու համար պատրաստած է իր մասնագիտութեան վերաբերեալ ծրագիրներ։
Երանաշնորհ Տ.Տ. Գարեգին Ա. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի ընտրութեան ժամանակ, Տարիէլ Բարսեղեան 1995 թուականին գումարուած Ազգային-եկեղեցական ժողովի դիւանի ատենապետը եղած է ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ պետական գործիչներ Ստորոգութիւն:Իրաւաբաններ
Յովսէփ Արղութեան
Յովսէփ Արղութեան (Երկայնաբազուկ) (23 Մայիս 1743, Սանահին – 9 Մարտ 1801, Թիֆլիս), արքեպիսկոպոս, ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ։
Ծնած է Սանահին, սերած՝ Զաքարեաններու իշխանական տոհմէն։
Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ հայրենի Սանահին վանքի դպրոցին մէջ, ապա Էջմիածին ի Ժառանգաւորաց դպրոցին մէջ, ուր Սիմէոն Երեւանցի կաթողիկոս ը կ'որդեգրէ անոր եւ սարկաւագ կը ձեռնադրէ։ 1765-ին ան վարդապետ կը ձեռնադրուի, իսկ 1771 Դեկտեմբեր 25-ին՝ եպիսկոպոս եւ իբրեւ նուիրակ Թուրքիա կ՛ուղարկուի Էջմիածնայ նոր շինութիւններուն համար ժողովարարութիւն ընելու։ Անկէ վեռադառնալով՝ 1773-ին արքեպիսկոպոսութիւն կը ստանայ եւ կ՛ուղարկուի Աստրախան, իբրեւ առաջնորդ համայն ռուսիաբնակ հայոց։ Արղութեան սատար կը կանգնի շուրջ 12600 ղրիմահայեր ու արտագաղթին (1778) Ռուսաստան, անոնց համար կը հիմնէ հինգ գիւղ (Չալթըր, Մեծ Սալա, Սուլթան Սալա, Թոփթի եւ Նովիթա) ու քաղաք մը (1780), կ՛օրհնէ քաղաքին ծնունդն ու կ՛անուանէ՝ Նոր Նախիջեւան եւ 126 յօդուածներէ բաղկացած կանոնագրութիւն մը կը կը գրէ՝ քաղաքական օրէնքներու յաւելուածով։
Իբրեւ հմուտ քաղաքագէտ Արղութեան իւրաքանչիւր պատեհ առիթով, ըստ արժանւոյն, կը ներկայանայ հայ ժողովրդին։ Ան գործունեայ ըլլալով՝ սկիզբէն ցոյց կու տայ իր ընդունակութիւնները, կ՛այցելէ իր թեմի ցրուած հայերը, կը բանայ ուսումնարաններ, կ՛ուսումնասիրէ իր հօտի դրութիւնն ու ծրագիրներ կը պատրաստէ անոնց վիճակը բարւոքելու համար։
Արղութեան եղած է ռուսահայ առաջին տպարանի ստեղծման նախաձեռնողներէն, հրատարակչական գործի կազմակերպիչն ու ոգեշնչողը։ Անոր ջանքերով ռուսահայ կեդրոններուն մէջ (Փեթերսպուրկ, Նոր Նախիջեւան, Աստրախան) հրատարակուած է աւելի քան քառասուն գիրք։ Արղութեան նամակագրական կապեր ունեցած է Ռուսաստանի հայկական գաղթավայրերու ներկայացուցիչներու, Ամենայն հայոց կաթողիկոս Ղուկաս Ա․ Կարնեցի ի, Վրաստան ի եւ Հնդկաստան ի հայ համայնքներու, ռուսական պետական գործիչներու, Վրաց Հերակլ II եւ Գէորգի XII թագաւորներուն, Արցախի մելիքներուն եւ բազմաթիւ այլ գործիչներու հետ։
Պահպանուած են անոր առաքած նամակներուն պատճէնները, որոնք կարեւոր սկզբնաղբիւրներ են XVIII դարու վերջի պատմութեան ուսումնասիրման համար։
Արղութեան կը վախճանի 9 Մարտ 1801-ին, Թիֆլիս ի մէջ։
Յովսէփ Իզմիրեանց
Յովսէփ Իզմիրեանց (1817-1883),ծնած է Ղըզլար՝ Ղազախստան։
Մեծատուն, ազգային բարերար, հիմնադիր՝ համանուն մրցանակի։
Յետ մահու կտակակատարն է՝ բարեկամը, Կարապետ Եզեան։Ազգին թողած կտակին մաս կը կազմեն՝
1886-ին կտակի յանձնախումբը կ'ընտրուի Պոլսոյ Պատրիարքարանի մէջ,ատենապետն է՝ Գաբրիէլ Նորատունկեան,գանձապետը՝ Յովհանէս Էսաեան։Կարնոյ օրիորդաց ուսումնարանին մէջ կը բացուի ձեռագործի դասարան։
1887-ին կտակի յանձնաժողովը կը հրատարակէ մրցանակի առաջարկուող երկասիրութիւններու մասին պայմանները։Նոյն տարին Յուլիսին Ս.Թարգմանչաց տօնին որւ Պոլսոյ մէջ առաջին անգամ կը կատարուի Իզմիրեանցի Սահակ-Մեսրոպեան գրական մրցանակաբաշխութեան փառաւոր հանդէսը։
Զանազան հայ մտաւորականներ իրենց գործերով արժանացած են Իզմիրեանց մրցանակին։
Որոտնավանք
Որոտնավանք, կը գտնուի Սիսիանէն մօտ 14 քմ արեւելք, Որոտանի կիրճի ձախակողմեան բարձունքի վրայ, Աղուանքի փառաբանուած իշխան Սեւադայի դուստրը՝ Սիւնեաց թագաւոր Սմբատին կինը՝ Շահանդուխտ թագուհին, 1000 թուականին կը կառուցէ Վաղատին գիւղին մէջ գտնուող Որոտնավանքը:
Ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Եկեղեցին ունի կեդրոնագմբեթ, եռախորան, ներքուստ խաչաձև, չորս անկիւններուն մէջ աւանդատուներով յօրինուածք։ Ներսը զարդարուած է եղեր որմնանկարներով, որոնցմէ հիւսիսային խորանի պահպանուած հատուածը կը պատկերէ շրջանի մէջ աստղազարդ կապոյտ երկինք, կեդրոնը՝ հրեշտակ։ Եկեղեցիի հիւսիսային պատին կից, աստիճանաձև պատուանդանի վրայ XI դ. յուշասիւնն է կանգնեցուեր՝ գագաթին խոյակի վրայ դրուած խաչարձանով։ Շահանդուխտ թագուհին վանքի շրջակայքը կառուցեր է նաեւ աղօթարան, արհեստանոցներ, պահեստներ և վանքը շրջափակեր է պարսպով։
Քուալա
Քուալա (Phascolarctos cinereus), մագլցող պարկաւորներու ընտանիքի կաթնասուն կենդանի։ Մարմինի երկարութիւնը 60-82 սմ․ է, կշիռը՝ 5-16 քլ․։ Կը սնուի նուենիի տերեւներով։ Մորթը մոխրագոյն է, խիտ, փափուկ եւ արժէքաւոր։ Աւստրալիոյ ամենայատնի կենդանիներէն մէկն է։ Թէեւ իր տեսքով կը նմանի արջին, սակայն, կը պատկանի այն դասակարգին, ուր քանկուրուները արձանագրուած են։ Քուալա անունը յառաջ կու գայ gula բառէն, որ օգտագործուած է հին լեզուի մը մէջ (այժմ անհետացած լեզու մը, որ կը խօսուէր Աւստրալիոյ Սիտնի քաղաքի տարածքին ապրող բնիկներէն)։
Քուալան անհետացումի վտանգի տակ է եւ վերջին տասնամեակին, ծրագրուած ջանքեր կ՛ ըլլան, որպէսզի քուալաները փրկուին։
Որոտնավանք
Ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
1104 թ. Որոտնավանքը աւերուեր է սելճուկներու կողմէ եւ հետագային զարթօնք ապրեր Օրբելեաններու օրով։
Քուալա
Կենսաբանական Նկարագիր
Քուալաները երկար ականջներով եւ ոտքերով ամրակազմ կենդանիներ են։ Անոնց առջեւի երկու մատները աւելի զարգացած են։ Երկար եւ սուր ճանկերով մատները անոնց կ'օգնեն ծառերուն վրայ դիւրին բարձրանալ եւ շարժիլ։ Քուալայի մորթը շատ խիտ է եւ փափուկ, մոխրագոյն շականակագոյն երանգներով։ Որովայնը եւ ականջներուն աճող երկար մազերը սպիտակ են։
Որոտնավանք
Պատմութիւն
Ըստ պատմիչ Ստեփանոս Օրբելեանի՝ Որոտնավանքին հնագոյն՝ Ս.Գրիգոր միանաւ եկեղեցին (աւերուած է սելճուքներու յարձակումներէն ու երկրաշարժներէն), հիմնադրած է Գրիգոր Լուսաւորիչը, վերակառուցած՝ հայր Ստեփանոս ճգնաւորը։ Եկեղեցին միջնադարուն յայտնի եղած է օձի խայթոցը բուժելու իր զօրութեամբ եւ դարձած նշանաւոր ուխտատեղի։
Քուալա
Կենսակերպը եւ վերարտադրութիւնը
Էգ քուալան կը վարէ միայնակ կեանք եւ կը բնակի որոշ տարածքին մէջ, ուրկէ հազուադէպ կը հեռանայ։ Արուները որոշ տեղ չեն ապրիր, սակայն երբ իրարաու կը յարձակին երբ իրար կը հանդիպին։ Միայն բազմացումի շրջանին է որ կը հաւաքուին եւ խումբեր կը կազմեն․ իւրաքանչիւր խումբ կը բաղկանայ մէկ չափահաս արուէ եւ քանի մը էգէ։
Կը զուգաւորուին ծառերուն վրայ։ 30-35 օրուան յղիութիւնէ ետք կը ծնէ միայն մէկ ձագ, որ ծնած ժամանակ կ'ունենայ 15-18 մմ․ երկարութիւն եւ կը կշռէ մօտաւորապէս 5.5 կրամ։ Ձագը մօր պարկին մէջ կը մնայ վեց ամիս, իսկ յետոյ վեց ամիս եւս մօր մազերէն բռնուելով կը ճամբորդէ անոր շալակին։
Որոտնավանք
Պատմութիւն
Ս. Գրիգոր եկեղեցւոյ մօտ՝ անոր հիւսիս-արեւելեան կողմը, 1000 թուականին կառուցուած է թաղածածկ, հիւսիսային պատին կից երկու աւանդատունով, հարաւէն սիւնէ սրահով Ս. Ստեփանոս Նախավկայ եկեղեցին, անոր գաւիթը, տնտեսական շինութիւնները եւ հիմնուած է մեծաթիւ միաբանութեամբ վանք մը։ Շահանդուխտին կրտսեր որդին, Սիւնեաց Վասակ թագաւորին եղբայր՝ իշխան Սեւադան, Որոտնավանքին արեւելեան կողմը 1006 թուականին կառուցած է Ս. Կարապետ եկեղեցին եւ անոր կցուած (արեւմուտքէն) կամարակապ գաւիթ-սրահը։
Քուալա
Կենսակերպը եւ վերարտադրութիւնը
Քուալաները կը բազմանան տարուան մէջ 1-2 անգամ։ Էգերու սեռական հասունութիւնը 2-3 տարեկանին է, իսկ արուներունը՝ 3-4։ Կ'ապրին սովորաբար 12-13 (մինչեւ 20) տարի։
Որոտնավանք
Պատմութիւն
Շահանդուխտ թագուհին և իշխան Սևադան թաղուեր են Որոտնավանքի մէջ։
Քուալա
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Կենդանիներ
Որոտնավանք
Պատմութիւն
Որոտնավանքը մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբը գործօն էր։ Այժմ վանքը կը նորոգուի։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայաստան Ստորոգութիւն:Սիւնեաց թեմի վանքեր եւ եկեղեցիներ Ստորոգութիւն:Ժ․ դարու հայկական վանքեր եւ եկեղեցիներ
Ժան Գազանճեան
Ժան Գազանճեան, հայ գեղանկարիչ:
1962-ին տիրացած է Պէյրութի Սըրսոք թանգարանի մրցանակին : 1970-ին կը կայանայ անոր առաջին անհատական ցուցահանդէսը, որմէ ետք անոր գործերը կը ցուցադրուին Լիբանանի, ֆրանսայի, Միացեալ Նահանգներու, Գերմանիոյ, Անգլիոյ, Հայաստանի եւ այլ երկիրներու միջազգային համբաւ վայելող ցուցասրահներու մէջ:
Հաստատուած է Փարիզ տասնամեակներէ ի վեր եւ կը շարունակէ ստեղծագործել:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ