cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Փոքր Հայք
Ծոփք (Ծոփաց աշխարհ, Չորրորդ հայք, Յունարէն՝ Sophene), Մեծ Հայքի երկրորդ նահանգը։ Հիւսիսէն սահմանակից էր Բարձր Հայք, հարաւէն՝ Աղձնիք, արեւելքէն՝ Տուրուբերան նահանգներուն, իսկ արեւմուտքէն՝ Փոքր Հայքին։ Արածանի գետով կը բաժնուէր երկու մասի՝ հարաւայինը կը կոչուէր Մեծ Ծոփք, հիւսիսայինը՝ Փոքր Ծոփք ։
Վարչական բաժանում
Ծոփքը բաղկացած էր հետեւեալ 8 գաւառներէն.
Պատմութիւն
Ք.Ա. 2-րդ հազարամեակին Ծոփքի տարածքին ձեւաւորուած են առաջին ցեղային միաւորումները։ Խեթական թագաւոր Սուպիլուլի Ա.-ի արձանագրութիւններուն մէջ կը յիշուի Ծոփքի միասնական իշխանութեան մասին, որ ընդդիմացած է խեթական հզօր պետութեան եւ ապաստան տուած խեթ դժգոհ տարրերուն։ Ք.Ա. 13-9 դարերուն պարբերաբար ենթարկուելով Ասորեստանի կողոպտչական արշաւանքներուն՝ դադրած է Ծոփքի զարգացումը։ Ք.Ա. 9-րդ դարու վերջին քարորդէն ետք Ծոփքը, ներառուելով Վանի թագաւորութեան կազմին մէջ, նոր վերելք ապրած է։ Ք.Ա. 4-րդ դարու սկիզբէն Ծոփքը եղած է Երուանդունիներու հայկական պետականութեան կազմին մէջ ։ Աշխարհագրականօրէն հելլենիստական կեդրոններուն մօտ ըլլալով՝ Ծոփք ապրած է տնտեսական եւ մշակութային նոր յառաջընթաց մը։ Սակայն Ք.Ա. 3-րդ դարու կիսուն Ծոփքը Սելեւկեան պետութեան միջամտութեամբ անջատուած է Մեծ Հայքէն եւ կազմած անկախ թագաւորութիւն մը։ Ք.Ա. 3-րդ դարու վերջը Անտիոքոս Գ. Մեծ նուաճած է Ծոփքը եւ դարձած Սելեւկեան պետութեան նահանգ՝ զօրահրամանատար նշանակելով Զարեհը։ Հռոմի դէմ Մակնեզիոյ ճակատամարտին, Անտիոքոս Գ. Մեծի պարտութենէն ետք, Զարեհ Ծոփքը դարձեալ անկախ թագաւորութիւն հռչակած է։ Արտաքին քաղաքականութեան հարցերուն մէջ Զարեհ դաշնակցած է Մեծ Հայքի թագաւորին՝ Արտաշէս Ա.-ի հետ։ Զարեհին յաջորդած է Արկաթիաս, որ հիմնած է նոր մայրաքաղաք մը՝ Արկաթիակերտը։ Արկաթիոս սպաննուած է Սելեւկեան Անտիոքոս Դ. թագաւորին դէմ կռիւի ընթացքին։ Ծոփքի գահը անցած է Արկաթիոսի եղբօր՝ Մեհրուժանին, իսկ անկէ ետք՝ Արտանեսին։
Ք.Ա. 94-ին Տիգրան Բ. Մեծ տապալած է Արտանեսը եւ Ծոփքը վերամիաւորած Մեծ Հայքին։ Է.- Թ. դարերուն Ծոփքը դարձած է արաբա-բիւզանդական պատերազմներու ասպարէզ եւ ձեռքէ ձեռք անցած։ Թ. դարուն Ծոփքի արեւելեան գաւառները անցած են հայ Բագրատունիներ ուն, իսկ արեւմտեան գաւառները մտած են Բիւզանդիոնի Միջագետք բանակաթեմին մէջ։ 1555-ին եւ 1639-ին Սեֆեան Իրանի եւ օսմանեան Թուրքիոյ միջեւ կնքուած պայմանագիրով Ծոփքը գրաւած են օսմանեան թուրքերը։ Ծոփքի հոծ հայութիւնը բնաջնջուած է 1915–ին, Մեծ եղեռնի ատեն, փրկուածները տարագրուած են զանազան երկիրներ։
Սիրուշօ
Սիրանուշ Հարութիւնեան (ծնած է 7 Յունուար 1987-ին, Երեւան), յայտնի է որպէս Սիրուշօ, հայ փոփ երգչուհի-երգահան, ՀՀ վաստակաւոր արուեստագետ։
ասպարէզ եւ մրցանակներ
Ան սկսած է իր ասպարէզը 7 տարեկանին երգելով Հայաստանի եւ Գանատայի բեմերուն վրայ։ 9 տարեկանին ստացած է իր առաջին երաժշտական մրցանակը «Լուսաբաց» երգին համար։ «Սիրուշոյ» կոչուող առաջին խտասալիկը լոյս տեսած է 2000 թուականին, որուն յաջորդեց «Շերամ» ձայնասկաւառակը 2005 թուականին։ Նոյն տարին ան ստացաւ 3 մրցանակ Հայկական ազգային երաժշտական մրցանակաբաշխութեան ընթացքին։ 2007 թուականին լոյս տեսաւ երգչուհիին «Հիմա» կոչուող երրորդ խտասալիկը։
2008 թուականի Մայիսին Սիրուշօն իր «Քելէ Քելէ» երգով ներկայացուց Հայաստանը Եւրատեսիլ 2008 երգի մրցոյթին եւ գրաւեց 4-րդ հորիզոնականը։ 2009 թուականին ան հրապարակեց իր «Erotas» կոչուող յունալեզու երգը, որ բաւական մեծ արձագանք ունեցաւ Յունաստանի եւ Կիպրոսի մէջ։ Նոյն թուականին երգչուհի Էլէնա Տոմաշնիչի եւ իսրայէլցի երգիչ Բոազ Մաուդայի հետ Սիրուշօն ձայնագրած է «Time to pray» երգը։ Յաջորդ տարի երգչուհին հրապարակած է իր չորրորդ խտասալիկը, որ կոչուած է «Հաւատում եմ։
1987-2004: Մանկութիւնը եւ ասպարէզի սկիզբը
Սիրանուշ Յարութիւնեանը ծնած է 7 Յունուար 1987-ին Երեւան ։ Անոր հայրը՝ Հրաչեայ Յարութիւնեանը անուանի դերասան խմբաՎար է Հայկական Տրամայի Թատրոնին մէջ, ՀՀ Ազգային արուեստագէտ Է։ Մայրը՝ Սիւզան Մարգարեանը, երգչուհի է, ՀՀ վաստակաւոր արուեստագիտուհի։
Սիրուշօն մանկութենէն իր առաջին քայլերը առած է դէպի երգ եւ երաժշտութիւն ։ 7 տարեկանին ան սկսաւ գրել իր առաջին երգերը, իսկ արդէն 9 տարեկանին ան «Լուսաբաց» երգի համար ստացաւ Հայկական ազգային երաժշտական մրցանակ։ Ան իր առաջին խտասալիկը որ կոչուած է «Սիրուշո» հրապարակած է 13 տարեկանին։
2008-2009: Եւրատեսիլ երգի մրցոյթ
2009 թուականի Ապրիլին երգչուհին ներկայացուց իր յունալեզու «Erotas» երգը։ Երգի երաժշտութիւնը գրած է երգիչ Հայկօն, իսկ խօսքերու հեղինակն է՝ Նաթալիա Գերմանուն։ Երգը յայտնի դարձաւ ոչ միայն Հայաստանի մէջ, այլ նաեւ Յունաստանի եւ Կիպրոսի մէջ։ 2009-ին Սիրուշօն ձայնագրեց երգ մը Եւրատեսիլ 2008-ի մասնակիցներ Բոազ Մաուդայի եւ Էլէնա Տոմաշնիչի հետ միասին։ Երգին անունն է “Time to pray”, որուն խօսքերու հեղինակն է Իսրայէլի նախագահ Շիմոն Պերեսը։
2010-2012: «Հաւատում եմ» Եւ «ՊռեԳոմեշ»
2010 թուականի Փետրուարին Սիրուշօն հրաւիրուած էր Մալթա՝ որպէս յատուկ հիւր, ուր իր այցելութեան ընթացքին մասնակցեցաւ Եւրատեսիլ 2010 երգի մրցոյթին Մալթայի ազգային ընտրութեան։ 2010-ի Մայիս ամսուն կայացաւ երգչուհիին «Հաւատում եմ» կոչուող չորրորդ խտասալիկէն մաս մը ։ Խտասալիկը փոփ եւ R&B ժանրերուն մեջ է, որ ներառուած է «Erotas», «Հաւատում եմ», «Time to pray» եւ քանի մը այլ մեծ յաջողութիւն ունեցած երգեր։
2010-ին Սիրուշօն գրեց «Судьба Зима» կոչուող երգը յայտնի ռուս երգիչ Գրիգորի Լեպսի համար։
2011 թուականին երգչուհին ձայնագրեց իր «I like it» երգը ։ Նոյն տարուան Դեկտեմբերին ան յատուկ հիւր էր Երեւանի մէջ տեղի ունեցած Մանկական Եւրատեսիլ երգի մրցոյթին։
2012 թուականի Դեկտեմբերին երգչուհին ոգեշնչուելով Կոմիտասի «Լոռուա գութան» ստեղծագործութեամբ, ներկայացուց իր «ՊռեԳոմեշ» երգը, որ դարձաւ շատ յայտնի եւ երկար ժամանակ գրաւեց առաջնակարգ երգաշարքերուն առաջին հորիզոնականները։
2013-էն ետք՝ Ասպարէզի շարունակութիւն
2013 թուականի Հոկտեմբերին ամերիկեան «W» ամսագիրը Սիրուշոյին ընդգրկեց իր «6 ոչ-ամերիկացի տաղանդներ» ցանկին մէջ ։ Նոյն տարուան Դեկտեմբերին յոյն երգիչ Սաքիս Ռուվասի հետ ան հրապարակեց «See» երգը ։
2014 թուականի Նոյեմբեր 9-ին Լոս Անճելոսի NOKIA թատրոնին մէջ տեղի ունեցաւ Սիրուշոյի մենահամերգը։
Նոյն թուականին տեղի ունեցաւ Սիրուշոյին եւ մէկ այլ հայազգի երգիչ Յարութ Փամպուքճեանի «Տարիներ» երգի եւ տեսահոլովակի նախաբանը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:7 Յունուարի ծնածներ Ստորոգութիւն:1987 ծնունդներ
Գուգարք
Գուգարք, Մեծ Հայքի տասներրորդ նահանգը։
Պատմական ակնարկ
Յոյն պատմիչները կը յիշատակեն Գոգարեն՝ անուանաձեւով։ Ունի հեթանոսական ծագում։ Արեւելքէն սահմանակից եղած է Ուտիքին, հարաւէն՝ Այրարատին, արեւմուտքէն՝ Տայք նահանգներուն, հիւսիսէն՝ Վիրքին։ Գուգարքը Ք․Ա․ VIII դ․ մտած է Ուրարտական, Ք․Ա․ IV-II դդ․՝ Երուանդունիներու հայկական պետութեան կազմին մէջ։ Արտաշեսեան եւ Արշակունի թագաւորներու ժամանակ Գուգարքը Մեծ Հայքի չորս սահմանապահ բդեշխութիւններէն մէկն էր։ 387–ին, Բիւզանդիոյ եւ Իրանի միջեւ Մեծ Հայքի բաժանմամբ՝ Գուգարքը, բացառութեամբ Տաշիր գաւառի, միացուեցաւ Վիրքին։
652–ի հայ–արաբական համաձայնագրով [[Թէոդորոս Ռշտունի]]ն վերամիաւորած է նաեւ Գուգարքը։ VIII դ․ Գուգարքի արեւմտեան գաւառները մտած են Տփղիսի (Թիֆլիս) արաբական ամիրայութեան, IX դ․ կէսէն՝ վրաց Բագրատունիների տիրույթների մեջ, իսկ արեւելյան գավառները՝ հայ Բագրատունիների։ 969-970–ին արեւելեան Գուգարքի՝ Հայոց թագաւոր Աշոտ Գ․ Ողորմածի որդի Գուրգէնը, հիմնած է թագաւորութիւն՝ Շամշուլտէ կեդրոնով։ 1065–ին այս թագաւորութեան կեդրոնը տեղափոխուած է Լոռի բերդաքաղաքը, որուն հետեւանքով այն կոչուած է նաեւ Լոռիի թագաւորութիււն։ XI դ․ վերջին եւ XII դ․ սկզբին, Լոռիի թագաւորութեան տիրած են սելճուք նուաճողները։ Իսկ 1118 - 1123–ին այն սելճուքներէն գրաւած է՝ Դաւիթ Շինարար թագաւորը եւ տուած վրաց Օրբելիներուն։ Ճնշելով Օրբելիներու խռովութիւնը 1177–ին՝ վրաց Գէորգի III թագաւորը Լոռի բերդաքաղաքը յանձնած է ղփչաղներուն, իսկ 1185–էն՝ Զաքարեաններուն։ XII-XIII դդ․ Գուգարքի մէջ կալուածներ ունեցած են նաեւ Մամիկոնեանները եւ Արծրունիները։ Կիւրիկեաններու եւ Զաքարեաններու օրոք, արեւելեան Գուգարքը եղած է հայ մշակոյթի ու գիտութեան կեդրոն։ Զարգացած էր գորգագործութիւնը, փայտամշակութիւնը, մետաղագործութիւնը։ Արեւելեան Գուգարքի մէջ ապրած եւ ստեղծագործած են միջնադարեան ականաւոր գիտնականներ՝ Յովհաննէս Սարկաւագը, Գրիգոր Տուտեորդին եւ Մխիթար Գոշը։
Ստորոգութիւն:Գուգարքի նահանգ
Գութեր
Գութեր, Քութի կամ Գութի, երբեմն բազմահայ քաղաք Լեհաստանի, եւ ներկայիս փոքրիկ քաղաք Կալիցիոյ արեւելեան անկիւնը: Մօտէն կ’անցնի Ջէրէմուշ գետը, որ Լեհաստանը Պուքովինայէն կը բաժնէ: Տեղւոյ դիրքը անկիւնաձեւ լինելուն՝ Լեհաց լեզուով կոչուած է Գութի՝ այսինքն անկիւն: Այս երկիրը նախ անտառավայր էր. յետոյ Ռումանիայէն 20 տուն Հայեր եկան հոս, Օգոստոս Բ. Լեհաց թագաւորի հրաւիրելով, որ եւ յատուկ արտօնութեանց պարգեւագիր տուաւ իրենց 18 Յուլիս 1715-ին։ Այնուհետեւ սկսան Հայերը կառուցանել քաղաքս, եւ առաջին հիմնարկողն եղաւ Շատպէյ անուն հայ վաճառականը, որ եկաւ Մոլտավիայէն: Հ. Մինաս Բժշկեանի քաղաքս այցելած միջոցին, քաղաքս ունէր 3000 բնակիչ. զանազան ազգերէ: Իսկ այժմ (1902)ին ունի մօտ 7000 բնակիչ: Տեղւոյս Հայք Կաթողիկէութիւնը ընդունած են եւ այժմ կը հաշուին 1200 հոգի: Ի հնումն խիստ անուանի էին հայ վաճառականները, որոնցմէ ոմանք գիւղերը կը բնակէին եւ շատերը խաղախորդ էին, որովհետեւ ընտիր է այս կողմանց կաշին: Լեհաց տէրութեան միջոց Հայք շատ արտօնութիւններ ունէին, առանձին դատարան եւ դատաւորներ: Քաղաքիս մէջ Հրեաները սկսան բազմանալ, Հայոց ձեռքէն մասամբ մը վաճառականութիւնը գնաց եւ սկսան աղքատանալ: Հայերը գրեթէ առհասարակ վաճառականներ են եւ միանգամայն ձեռագէտք. ինչպէս կ’ըսէ վերջին գրող մը, կը ջանան միջին տեղի մը գրաւել ի մէջ առտնին եւ մեծավաճառ գործոց, եւ միանգամայն ըլլալ միջնորդք, վաճառողք եւ իրենց սեփական ճարտարագործութեանց փոխադրողներ: Արդի ժամանակները նպաստաւոր չեն Հայոց, եւ զարմանալու չէ՝ որ Գութիի գործերն խեղճ կերպարանք մ’առին՝ մանաւանդ 1887էն ի վեր, յորում ռումանական սահմանաց փակուելովն՝ արջառոց վաճառականութիւնն եւս Հայոց ձեռքէն ելաւ, որոնք հառաչանօք կը խօսին անցեալ դարու ճարպեղէն մոմերու հին լաւ ժամանակաց վրայ: Տեղւոյս Հրեպները երբեմն կը խօսէին հայերէն:
Հայերը ունէին մեծ եւ փառաւոր եկեղեցի մը, հիմնուած 1756-ին Լեհաց Օգոգտոս Գ. թագաւորի ժամանակ եւ կոմսուհի Պոտոկիի նուիրատուութեամբ 1797-ին Լեմպերկի հայ արքեպիսկոպոս Յակոբ Թումանովիչի ձեռքով օծուած է՝ Ս. Աստուածածին Անարատ յղութեան անուամբ: Եկեղեցւոյն մէկ կողմը քարաշէն վանատուն մը կայ՝ մեծ պարտէզով շրջապատեալ: Հայերը ունին դպրոց մը, ուր տղայք հայերէն հասարակ ընթերցումն կ’ուսանին: Հին եկեղեցին 1870-ին այրեցաւ, բայց 1875-ին նորէն շինուեցաւ: Քաղաքս ունի նաեւ հայկական մատուռ մը գերեքմանատան մէջ, զոր կանդնած է իւր ծախքով Հռիփսիմէ Ռոմաշկան, ուրիշ մատուռ մ’ալ կայ Պանելով գղ.ի մէջ՝ Աննա Պօղոսովիչի արդեամբ կառուցուած:
Մարտիրոս Մնակեան
Մարտիրոս Մնակեան (1837-1920), պոլսահայ թատերական գործիչ, բեմադրիչ, դերասան։
Կենսագրութիւն
Ծնած է ­Պո­լիս, 1837-ին։ ­Հաս­գիւ­ղի (­Խաս­գէոյ) «­Ներ­սէ­սեան» վար­ժա­րա­նի շրջանաւարտներէն էր, որ հա­զիւ ու­սու­մը ա­ւար­տած՝ օգ­նա­կան ու­սու­ցի­չի պաշ­տօ­նին կո­չո­ւած էր միեւ­նոյն դպրո­ցին մէջ ։
Թատերական գործունէութիւն
Հայ ժո­ղո­վուր­դի ար­դի ժա­մա­նակ­ներ մուտ­քը եւ Ազ­գա­յին Զար­թօն­քի շար­ժու­մը թափ ա­ռին յատ­կա­պէս հայ թատ­րո­նի ծաղ­կու­մով, որ հա­ւա­սա­րա­պէս թէ՛ ­Պոլ­սոյ եւ թէ ­Թիֆլիսի մէջ ի մի բե­րաւ հայ գրա­կա­նու­թեան, բե­մա­րո­ւես­տի, կեր­պա­րո­ւես­տի եւ գե­ղան­կար­չու­թեան ե­րի­տա­սարդ նո­ւի­րեալ­նե­րը։
Ընդ­հա­նուր այդ հո­սան­քին սի­րո­ղա­բար միա­ցաւ Մ­նա­կեան 1857-ին։ ­Հայ­ ուսուցիչի նիւ­թա­կան ան­ձուկ պայ­ման­նե­րուն մէջ ապ­րող ե­րի­տա­սարդ Մ­նա­կեա­նին առ­ջեւ թատ­րո­նը բա­ցաւ ինք­նադր­սե­ւորման ու կեան­քի մե­ծա­պէս խոստմ­նա­լից աս­պա­րէզ մը եւ ան շու­տով հե­ռա­ցաւ ու­սուց­չու­թե­նէն ու ամ­բող­ջա­պէս նո­ւի­րո­ւե­ցաւ բե­մա­կան գոր­ծու­նէու­թեան։
Հայ թատ­րո­նի պատ­մու­թեան նո­ւի­րո­ւած իր յու­շե­րուն մէջ, Հ­րանտ Ա­սա­տուր հե­տե­ւեալ հե­տաքրք­րա­կան տե­ղե­կու­թիւն­նե­րը կը փո­խան­ցէ ­Մար­տի­րոս Մ­նա­կեա­նի բե­մա­կան աշ­խարհ մուտ­քին մա­սին.
Հաս­գիւ­ղի ներ­կա­յա­ցում­նե­րէն ետ­ք մաս­նակ­ցած էր ­Բե­րա­յի ա­ռա­ջին ներ­կա­յաց­ման՝ Ա­րիս­տո­տէ­մի, որ­մէ Մ­նա­կեա­նի բաժ­նին 500 ղրուշ գո­յա­ցած էր։ Մ­նա­կեան այն­չափ եր­ջա­նիկ էր, որ այդ օ­րը ա՛լ կ­’ո­րո­շէր թո­ղուլ ու­սուց­չու­թիւ­նը եւ ինք­զին­քը տալ դե­րա­սա­նու­թեան։
«Իր յա­ջո­ղու­թիւ­նը քա­ջա­լե­րիչ ե­ղած էր եւ փայ­լուն ա­պա­գայ մը կը պսպղաց­նէր իր հմա­յո­ւած աչ­քե­րուն առ­ջեւ։ Ուս­տի իս­կոյն գա­ցեր էր միա­նայ ա­ռա­ջին օ­րէն Ա­րե­ւե­լեան Թատ­րո­նի խում­բին եւ «­Մե­ղու» կը յի­շէ զայն ա­ռանց մա­կա­նու­նի՝ «Պ. ­Մար­տի­րոս»ի վրայ խօ­սե­լով ա­ռա­ջին ներ­կա­յաց­ման առ­թիւ իսկ։ Ետ­քէն թեր­թե­րը կը խօ­սին «Մ­նա­կեան»ի վրայ, մա­նա­ւանդ երբ ­Վար­դո­վեա­նի հետ Իզմիր կ­’եր­թայ, ուր մեծ յա­ջո­ղու­թիւն կը գտնէ 1862-ին։ Այս­պէս, Ա­րե­ւե­լեան ­Թատ­րո­նի երկ­րորդ տա­րեշր­ջա­նին Մ­նա­կեանն ալ, Վար­դո­վեա­նի պէս, կը հե­ռա­նայ Ա­րե­ւե­լեան ­Թատ­րո­նի խում­բէն, հա­ւա­նա­բար չկրնա­լով հան­դուր­ժել այն ա­ռաջ­նա­կարգ դիր­քին, զոր ձեռք բե­րած էր Էք­շեան, նիւ­թա­պէս վա­յե­լե­լով ա­ռիւ­ծի բա­ժի­նը թա­տե­րա­կան հայսոյթներէն եւ ա­ռա­ջին դե­րե­րուն մէջ, գրա­ւե­լով միշտ թա­տե­րա­բե­մը, ուր կ՛ար­ժա­նա­նար ժո­ղո­վուր­դին ջերմ ծա­փե­րուն» ։
Զ­միւռ­նիոյ մէջ իր գտած ջերմ ըն­դու­նե­լու­թե­նէն խան­դա­վառ, Մ­նա­կեան քա­նի մը հայ, յոյն եւ թուրք դե­րա­սան ըն­կեր­նե­րով կը հիմ­նէ «­Վաս­պու­րա­կան» թա­տե­րա­խում­բը, որ յատ­կա­պէս ֆրան­սա­կան ե­րաժշ­տա­խառն կա­տա­կեր­գու­թիւն­նե­րով լայն հա­սա­րա­կու­թիւն կը գրա­ւէ։ Այս շրջա­նին կ­՛ա­մուս­նա­նայ եւ բե­մա­կան իր գոր­ծու­նէու­թեան կող­քին կը վե­րա­դառ­նայ ուսուցչութեան՝ նախ Ադ­րիա­նա­պոլ­սոյ (Է­տիր­նէ) մէջ, ա­պա՝ վերս­տին ­Պո­լիս։ Ու­սուց­չու­թիւ­նը բնաւ ար­գելք մը չե­ղաւ, որ­պէս­զի Մ­նա­կեան՝ ար­դէն իբ­րեւ հան­րա­ծա­նօթ դե­րա­սան եւ թատ­րո­նի ղե­կա­վար, նոր թա­փով լծո­ւի բե­մա­կան գոր­ծու­նէու­թեան։ ­Կը գոր­ծակ­ցի «­Մա­ղա­քեան ­Թատ­րոն»ին, ­Կէ­տիկ Փա­շա­յի ­Թատ­րո­նին եւ, թուրք դե­րա­սան իր ըն­կեր­նե­րու հրաւէրով, Օս­մա­նեան Թա­տե­րա­կան Ըն­կե­րակ­ցու­թեան հետ։
Մար­տի­րոս Մ­նա­կեան ա­նու­րա­նա­լիօ­րէն մեծ ներդ­րում ու­նե­ցաւ նաեւ թրքա­կան թատ­րո­նի ծաղ­կու­մին մէջ։ ­Նոյ­նինքն թրքա­կան աղ­բիւր­նե­րը յա­տուկ կարեւորութեամբ ու գնա­հա­տան­քով կ­՛անդ­րա­դառ­նան հայ բե­մի վար­պե­տին ա­ւան­դին՝ իբ­րեւ օս­մա­նեան թատ­րո­նի զար­գաց­ման նա­խա­կա­րա­պետ­նե­րէն մէ­կը։
1900ա­կան­նե­րուն Մ­նա­կեան ղե­կա­վար գոր­ծու­նէու­թիւն ու­նե­ցաւ թրքա­կան մե­ծա­գոյն թատ­րոն­նե­րուն մէջ, յատ­կա­պէս Օս­ման­լը Տ­ռամ ­Քոմ­փա­նիա­սիի (Օս­մա­նեան Թատերական Ըն­կե­րակ­ցու­թիւն) հետ, որ Մ­նա­կեա­նի եւ ըն­կեր­նե­րու իբեմադրած ա­ւե­լի քան 250 գոր­ծե­րու բե­մա­կա­նա­ցու­մով՝ կը նկա­տո­ւի 20-րդ ­դա­րաս­կիզ­բի թրքա­կան թատ­րո­նի մե­ծա­գոյն ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը։ Իր այդ վաս­տա­կին հա­մար Մ­նա­կեան թա­տե­րա­կան դա­սա­ւան­դու­թեան հրա­ւի­րո­ւե­ցաւ Օս­մա­նեան ­Պե­տա­կան Ե­րաժշ­տա­նո­ցին մէջ։
1912-ին, պե­տա­կան շու­քով տօ­նո­ւե­ցաւ Մ­նա­կեա­նի թա­տե­րա­կան գոր­ծու­նէու­թեան յիս­նա­մեա­կը եւ հայ թատ­րո­նի վար­պե­տը ար­ժա­նա­ցաւ ­Սուլ­թա­նի յա­տուկ շքան­շա­նին։
Մարտիրոս Մնակեան կը մահանայ 1916-ին, երբ ա­ռող­ջա­կան վի­ճակն ու սե­փա­կան ժո­ղո­վուր­դին ազ­գա­յին մեծ ող­բեր­գու­թիւ­նը՝ թրքա­կան պե­տու­թեան գոր­ծադ­րած ցեղասպանական ո­ճի­րը ամ­բող­ջա­պէս ինք­նամ­փոփ դար­ձու­ցին կեն­սու­րախ եւ կեն­սա­յորդ հայ դե­րա­սա­նա­պե­տը։
Կուժով աղջիկը ( քանդակ , Երեւան )
«Կուժով աղջիկը» բարձրաքանդակ, կը գտնուի Երեւանի` Աբովեան պուրակի Քանաքեռ տանող ճանապարհի սկզբնամասին: Տեղադրուած է 1939 թուականին։ Ընդգրկուած է Երեւանի «Կեդրոն վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկ»-ին։
Տուեալներ
Քանդակը կառուցուած է պազալդէ «երկաթաքար», բարձրութիւնը 1,8 մեթռ է։
Պատմութիւն
«Կուժով աղջիկը» բարձրաքանդակը տեղադրուած է 1939 թուականին Աբովեան պուրակի Քանաքեռ տանող ճանապարհի սկզբնամասին։ Ըստ նշանակութեան աղբիւր-յուշարձան է. աղջկան թեւին տակ դրուած կուժէն ջուր պիտի հոսէր. «...Պէտք է պատկերացնել, թէ ինչպիսի հաճոյք կրնայ պատճառել ծարաւ անցորդի մը խմելու այդ կենսուրախ աղջկան գրկած կուժէն հոսող աղբիւրի սառնորակ, զուլալ ջուրը»։ Երկար տարիներ յուշարձանը անուշադրութեան մատնուած է եւ վերականգնման կարիքը ունի, աղբիւրը չի գործեր։
Աղբիւրներ
Ե. Մարտիկեան «Այծեմիկ Ուրարտու», Ե., 1967, էջ 18
Արա Յարութիւնեան
Արա Արմէն Յարութիւնեան՝, հայ քանդակագործ, ՀՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ (1972), ՀՀ ժողովրդական նկարիչ (1977)։
Կենսագրութիւն
Կրաֆիքական եւ բլաստիկ արտայայտչամիջոցներով Արա Յարութիւնեանը ստեղծած է յուշարձանի ձեւերու մէջ ընդհանրացած կերպարներ։
Արա Յարութիւնեանը առաջիններէն է Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ ստեղծել քանդակագործութեան, ճարտարապետութեան, բնապատկերի տարածական համալիրներ (Գաբրիէլ Սունդուկեանի անուան ակադեմիական թատրոնի մուտքի հարթաքանդակները, 1966, Գաբրիէլ Աունդուկեան ի յուշարձանը, 1972, «Ծովահարս» բարձրաքանդակը, 1976, երեքն էլ՝ տուֆ, Երեւան), Սարդարապատի հերոսամարտի յուշահամալիր (1968, տուֆ, բազալտ, Արմաւիր ի մարզ)։
Արա Յարութիւնեանի գործերէն կը պահուին Հայաստանի ազգային պատկերասրահին մէջ, Տրետյակովեան պատկերասրահին մէջ, Արեւելքի ժողովուրդներու արուեստի (Մոսկուա), Ռուսական արուեստի (Սան Բետերբուրգ) թանգարաններուն մէջ։
Անհատական ցուցահանդէսներ ունեցած է Երեւանի մէջ (1963, 1982), Մոսկուայի մէջ (1983, 1995) :
2014 թուականի Նոյեմբեր 3-ին Երեւանի Գեղարուեստի պետական ակադեմիա յին մէջ բացուած է քանդակագործ, կրաֆիք, ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ, ԽՍՀՄ ՌՖ Գեղարուեստի ակադիա յի թղթակից անդամ, փրոֆ. Արա Յարութիւնեանի անուան արուեստանոցը ։
Քանդակներ
• «Կոմիտասի մահարձան» (1955, պրոնզ, կրանիտ, Երեւան, Կոմիտասի անուան զբօսայգիի պանթէոն)
• «Առիւծ» (1958, Գեղարդ), կոփածոյ պղինձ, ճարտարապետ՝ Ռաֆայէլ Իսրայէլեան)
• «Մայր Հայաստան» (1967, Երեւան, կոփածոյ պղինձ, ճարտարապետ՝ Ռաֆայէլ Իսրայէլեան)
• 89-րդ հայկական Թամանեան դիվիզիայի մարտիկներուն նուիրուած յուշակոթող Սեւաստոպոլի մէջ (1961, կոփածոյ պղինձ, գրանիտ, ճարտարապետ՝ Ջիմ Թորոսեան)
• Սայեաթ-Նովայի աղբիւր-յուշարձան, (1963, Երեւան, մարմար, ճարտարապետ՝ էդուարդ Սարապեան)
• «Երեւան-Կարրարա» (1964, Կարրարա, 1965, Երեւան, տուֆ)
• «Խաչքար-յուշարձան աղօթքի եւ ուխտի» (1965, Էջմիածին)
• «Պտղաբերութիւն» տեկորատիւ քանդակ (1974, Քիշնեւի «Բարեկամութիւն» զբօսայգի)
• «Մուսալեռ» յուշակոթող-թանգարան, (1975, տուֆ, ճարտարապետ՝ Ռաֆայէլ Իսրայէլեան)
• Միսաք Մանուշեան ի յուշարձան (1977-1978, Ֆրանսա, Փարիզ)
• Հրազդանի մշակոյթի տան շէնքի ճակատային քանդակներու ձեւաւորում
• Բանուորի արձան (1982, Երեւան) (1990-ական թուականներուն)
• Յովհաննէս Թումանեան ի կիսանդրի (1982, Պաթում, Վրաստան)
• «Կոմիտասի յուշարձան» (1988, պրոնզ, կրանիտ, Երեւան)
Երեւանի հիւսիսային եւ հարաւային մուտքերը
• «Վահագն Վիշապաքաղ» (1965, տուֆ, պազալտ)
• «Արծիւ շինարար» (1966, տուֆ, կոփածոյ պղինձ)
Դիմաքանդակներ
• «Կոմիտաս», 1972, պրոնզ
• «Վարդան Աճեմեան», 1974, պրոնզ»
• «Մհեր Մկրտչեան», 1979, պրոնզ, Տրետյակովեան պատկերասրահ, Մոսկուա)
• «Յովհաննէս Թումանեան», 1981, պրոնզ
• «Զարեհ Սահակեանց»
Սիրտ
Սիրտը (լատ.` cor, յուն.` καρδιά, kardia) մկաններու ամբողջութիւն մըն է: Անոր կծկումները առիթ կու տան քաշելու արիւնը եւ զայն շրջելու մարմինին մէջ: Այս ձեւով սիրտը կը քաշէ իր թթուածինէն պարպուած արիւնը եւ զայն դէպի թոքեր կ'ուղարկէ, որպէսզի անիկա դարձեալ լեցուի թթուածինով: Ապա, արիւնը դարձեալ կ'երթայ դէպի սիրտ` հոնկէ դարձեալ դէպի մարմին ուղարկուելու համար: Սիրտին կծկումները տրոփումներն են:
Մարդկային սիրտը կը սկսի կազմուիլ մարմինին կազմուելուն 16-րդ օրը: Մօտաւորապէս մէկ շաբաթ ետք առաջին տրոփումները կը սկսին: Անշուշտ այս փուլին մարմինը տակաւին ամբողջովին չէ կազմուած:
Անօթներուն փակ համակարգի արեան անընդհատ շարժումը կը կոչուի արեան շրջանառութիւն։ Վերջինւ կազմուած է սիրտէն եւ արիւնատար անօթներէն։ Անոր հիմնական դերն է մարմնին մէջ արեան մատակարարման եւ աշխատանքի իրականացման։
Սիրտը արեան շրջանառութեան կեդրոնական գործարանն է, որ արիւնը կը մղէ անօթներուն, կ'ապահովէ անոր շարժումը եւ վերադարձը դէպի սիրտ։ Սիրտը երբ դադրի աշխատիլ, մարդը պիտի մեռնի, որովհետեւ կ'ընդհատուի դէպի գործարաններն ու հիւսուածքները թթուածինի ու սնունդի մատակարարումը եւ ոչ պիտանի նիւթերու հեռացումը: ,
Սիրտին կառոյցը
Սիրտը կը գտնուի մարմնին կուրծքին մէջ։ Ան կոնաձեւ, մկանային գործարան է, որուն մեծ մասը կը գտնուի կրծքավանդակի ձախ կողմը։ Սրտի մեծութիւնը մօտաւորապէս տուեալ անձին բռունցքին չափ է։ Չափահաս մարդու սրտի ծանրութիւնը 250-300 քիլօ է։ Ան կը պարունակէ քիչ քանակով հեղուկ, որ կը խոնաւցնէ սիրտին մակերեսը եւ կծկման ժամանակ կը փոքրացնէ շփումը: Մարդու սիրտը քառախորշ է։ Ան միջամատի չաբով բաժնուած է իրարու հետ չհաղորդակցող աջ եւ ձախ կէսերու։ Իւրաքանչիւր կէս իր հերթին կազմուած է իրարու հետ հաղորդակցող 2 խոռոչներով՝ նախասրտէն եւ փորոքէն։ Փորոքներու մկանային պատը նախասրտերու համեմատութեամբ զգալիօրէն հաստ է, հատկապէս ձախ փորոքի մկանապատը, քանի որ ան մեծ աշխատանք կը կատարէ։ Նախասրտերուն եւ փողոքներուն միջեւ կան անցքեր, որոնց եզրերուն կը գտնուին փեղկաւոր փականներ։ Ատոնք ջլային թելերով ամրացուած են փորոքներու պատերուն պտկաձեւ մկաններուն։ Սրտի աջ նախասիրտին եւ աջ փորոքի սահմաններուն կը գտնուին եռափեղկ փականներ (կազմուած 3 փեղկերէ), իսկ ձախ նախասիրտին ու ձախ փորոքի բացուածքի սահմաններուն՝ երկփեղկ փականները։ Սրտէն դուրս եկող թոքային զարկերակին կան կիսալուսնաձեւ փականներ։ Իւրաքանչիւր կիսալուսնաձեւ փական կազմուած է երեք թերթերէ,  որոնք գրպաններու տեսք ունին։ Գրպաններու ազատ եզրերն ուղղուած են դէպի անօթներու լուսանցքը։ Եռափեղկ եւ երկփեղկ փականները կը խոչընդոտեն արեան ետդարձ շարժումը ՝փորոքներէն նախասիրտ։ Առոտային կիսալուսնաձեւ փականներէն վեր դուրս կու գան սիրտին սնունդ տուող պսակաձեւ 2 զարկերակներ։
Սիրտին գործունէութեան ուսումնասիրական ձեւեր
Սրտամկանի թրթռումը ու կծկումը կ'ուղեկցին ձայնով, մեքենական եւ ելեկտրական երեւոյթներով, որոնց արձանագրումը կ'օգտագործուի դարմանատան մէջ։ Ան ախտորոշիչ նշանակութիւն ունի եւ հնարաւորութիւն կու տայ սիրտի գործունէութեան խանգարումներու արանձնայատկութիւններուն մէջ։
Կծկուած սիրտին դիրքը որոշակիօրէն կախեալ է կրծքավանդակէն։ Ան կը դառնայ ամուր, կարծր եւ որոշ չափով կը թեքի իր շուրջը՝ ձախէն աջ եւ կը հարուածէ կրծքավանդակը։ Հինգերորդ միջկողային տարածութեան մէջ, 1 սմ ձախ ան կը փոխուի եւ կը կոչուի սրտային հրոց: Անոր արձանագրումը կը կոչուի գագաթնասրտագրութիւն:
Սիրտի գործունէութեան հետեւանքով կը յառաջանան թոյլ կենսաելեքտրական ազդակներ։ Քանի որ մարմինը օժտուած է բարձր ելեկտրահաղորդելիութեամբ ։
Փոքրերու Սիրտին Արագ Տրոփումները
Բազկերակը քննելու ատեն մարդիկ կը հաշուեն, թէ սիրտը քանի՛ անգամ կը զարնէ մէկ վայրկեանի մէջ: Բազկերակը կարելի է զգալ տարբեր կէտերու վրայ` դաստակին վրայ, վիզին ձախ կողմը յատուկ կէտի մը վրայ:
Որքան մարդ մը տարիքով փոքր է, այնքան անոր սիրտին զարկերուն կշռոյթը արագ կ'ըլլայ: Մարդիկ կ'անդրադառնան, թէ շատ մեծ տարբերութիւն կայ նորածինի մը, երեխայի մը եւ չափահասի մը բազկերակին կշռոյթին միջեւ:
Առողջ չափահասի մը սիրտը կը զարնէ վայրկեանին մէջ 60-80 անգամ: Մինչ նորածինինը 130-140 է- իսկ երեխայինը` 90-110:
Սակայն ճիգ թափելու պարագային սրտին զարկերը կ'արագանան:
Բազմաթիւ Թշնամիներ
Սիրտը ունի բազմաթիւ թշնամիներ, որոնք զայն վտանգի տակ կը դնեն: Սիրտը եւ երակները վնասող հիւանդութիւններու պատճառներէն են նաեւ առօրեայ ապրելակերպի մօտեցումները, շատ աղի կամ շատ շաքարոտ ուտելիքները, շատ իւղոտ ուտելիքներ ուտելը, ծխախոտը, ոգելից ըմպելիները, սթրեսը, անշարժութիւնը…
Այս հիւանդութիւններուն դէմ պայքարելու ամէնէն լաւ միջոցներն են շարժիլը եւ հաւասարակշռուած, սննդարար կերպով ուտելը :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մարմնի մասեր
Լուսաւորչական ընկերութիւն
Լուսաւորչական ընկերութիւնը հիմնուած է 1852-ին Եոզկատի Առաջնորդ Մկրտիչ Վրդ. Տիգրանեանի կողմէ։ Կ՚ենթադրուի ըլլալ Եոզկատ քաղաքի ամէնէն հին կրթական ընկերութիւնը։ Բացի տղոց կրթութիւնը քաջալերելէ, ընկերութիւնը ճիգ կը թափէ նաեւ աղջկանց վարժարան մը հիմնելու։ Թէեւ ընկերութիւնը յաջողութիւն կ՚արձանագրէ այս մարզին մէջ, բայց կը նշուի որ աղջկանց վարժարանը կարճ ժամանակ ետք վերստին կը փակուի։ Պէտք էր սպասել մինչեւ 1908 Թավատառ տեքստի Օսմնեան Սահմանադրութեան վերահաստատումը, Եոզկատի մէջ աղջկանց յատկացուած իսկական վարժարանի մը հիմնումը իրականացուած տեսնելու համար ։
Զարա
Զարա՝ հագուստի եւ զարդարանքի ընկերութիւն մըն է, հաստատուած Արդէխիօ, Կալիցիայի մէջ։ Ընկերութիւնը հիմնած է Ամանջիոյ Օրդեկան եւ Ռոզալիա Մերան 1975-ին։ Զարան անդամ է Ինտիդէգս համաշխարհային ընկերութեան մէջ, որ կը նախատեսուի որպէս աշխարհի ամենամեծ հագուստի ընկերութիւններէն մէկը։ Ինտիդէգսը կ'ընդգրկէ նաեւ՝ Մասսիմօ Տուդդին, Փուլ Անտ Պէրը, Եուդէրգը, Սդրատիվարիոսը, Օյշօն եւ Պըրշգան։
Կ'ըսուի որ Զարան կ'ուզէ մէկ շաբթուայ ժամանակամիջոց որպէսզի ըստեղծէ նոր հագուստի ձեւաւորումներ, բաղդատելով միւս ընկերութիւններուն որոնք կ'ուզեն մոտ 6 ամիս։ Ան ամէն տարի կ'իջեցնէ 12,000 նորաձեւութիւններ ամբողջ աշխարհի վրայ ։ Ան իր արտադրութիւնները կ'ընէ աղքատ երկիրներու մէջ։ Ան կեդրոնացած է նոր խանութներ բանալու աշխարհի վրայ գան՝ գովազդներու վրայ ծախսել։
Խանութները աշխարհի վրայ
Աշխարհի վրայ կան աւելի քան 2000 Զարայի խանութներ, որոնք կը գնտուին 88 երկիրներու մէջ։
Զարան կը գտնուի գնումի զբոսավայրերու մէջ եւ աշխարհի ամենայայտնի թաղերուն մէջ։ Զարան ունի խանութներ Նիու Եորքի Ֆիֆդ Աւենիու թաղին մէջ, Օգսֆորտ թաղին մէջ՝ Լոնտոն, Գալ Սէրանօ Մատրիտի մէջ, Վիա Տէլ Գորզո Հռոմի մէջ, Շան-Էլիզէ Փարիզի մէջ եւ ուրիշ այլ շրջաններու մէջ։
144 (թիւ)
144 (հարիւր քառասունչորս)՝ զոյգ եռանիշ բնական թիւ մըն է 143-ի եւ 145-ի միջեւ
Կանանց՝ ինքնաշարժ վարելու արգելքը Սէուտական Արաբիայի մէջ
Կանանց՝ ինքնաշարժ վարելու արգելքը Սէուտական Արաբիայի մէջ գործի դրուած է 1957-ին ։ Ներկայիս Սէուտական Արաբիան միակ երկիրն է աշխարհի մէջ, որտեղ կանանց չի թոյլատրուիր ինքնաշարժ եւ այլ փոխադրամիջոց վարել ։ 1990-ականներուն շարժում ստեղծուեցաւ, որ կը պահանջէր կանանց՝ ինքնաշարժ վարելու իրաւունք վերապահել։ Տասնեակ կանայք Ռիատի մէջ նստան ինքնաշարժի ղեկին եւ ձերբակալուեցան ու զրկուեցան անձնագիրէ ։ 2007-ին Ուաճիհա ալ-Խուվայտիրը եւ այլ կանայք դիմեցին այն ժամանակուայ արքայ Ապտուլլահ իպն Ապտուլ-Ազիզ ալ-Սաուտ՝ ինքնաշարժ վարելու արգելքը հանելու խնդրանքով ։ 2008-ին Կանանց միջազգային օրը ալ-Խուվայդիրը նկարահանեց իր՝ մեքենայ վարելը, որ գրաւեց միջազգային ԶԼՄ-ներու ուշադրութիւնը ։ Կանայք՝ ալ-Խուվայտիրը եւ Մանալ ալ-Շարիֆը՝ ոգեւորուած 2011 թուականի Արաբական գարնան իրադարձութիւններով , կազմակերպեցին աւելի եռուն քարոզարշաւ՝ կանանց վարելու իրաւունքի համար։ 17 Յունիսէն մինչեւ ամսուայ վերջ փաստաթուղթերով գրանցուեցաւ կանանց ինքնաշարժ վարելու մօտ 70 դէպք  ։ Սեպտեմբերի վերջը Շայմա Ճաստանիան դատապարտուեցաւ մտրակի 10 հարուածի Ճիտտայի մէջ ինքնաշարժ վարելու համար, սակայն դատավճիռը չեղեալ համարուեցաւ ։
Երկու տարի ետք կանանց՝ ինքնաշարժ վարելու իրաւունքի քարոզարշաւը վերսկսաւ եւ 26 Հոկտեմբեր 2013-ը ընտրուեցաւ այն օրը, երբ կանայք պէտք է ղեկին նստին։ Նշուած ամսաթուէն 3 օր առաջ Սէուտեան Արաբիայի Ներքին գործերու նախարարութեան ներկայացուցիչը նախազգուշացուց, որ բոլոր անոնք, որոնք կը խախտեն արգելքը, ինչպէս նաեւ անոնք, որոնք կ՛աջակցին վերջիններուս, անոնց նկատմամբ կը կիրառուին օրէնքի համապատասխան յօդուածները։ Քարոզարշաւի ղեկավարներուն զգուշացուցին 26 Հոկտեմբերին չնստիլ ղեկին, իսկ Ռիատի ճանապարհներուն blockbusters դրուեցան՝ կին վարորդներուն բացայայտելու նպատակով ։
26 Սեպտեմբեր 2017—ին Սէուտական Արաբիայի թագաւոր Սալմանը հրաման արձակեց, որով կանանց թոյլ տուաւ ինքնաշարժ վարել ։
Մեհմեթ Թալէաթ փաշա
Թալէաթ Փաշա, թուրք պետական գործիչ։ Երիտթուրքական «Միութիւն եւ յառաջադիմութիւն» (օսման.` اتحاد وترقي جمعيتى, الاتّحاد والتّرقّي حزب) կուսակցութեան պարագլուխներէն։ 1913-1918 թուականներուն ստանցնած է Օսմանեան Թուրքիոյ ներքին գործոց նախարարի պաշտօնը։
Թալէաթը Հայոց Մեծ Եղեռնի գլխաւոր կազմակերպիչներէն մէկն է։ Եղած է հայերու տեղահանումն ու ցեղասպանութիւնը կազմակերպող «եռապետութեան» (Թալէաթ, Էնուէր, Ճեմալ) անդամ։
15 Մարտ 1921-ին՝ Պերլինի մէջ, գնդակահարուած է Սողոմոն Թեհլիրեանի կողմէ՝ Նեմեսիս գործողութեան շրջանակներուն մէջ։
Կենսագրութիւն
Թալէաթ Փաշա ծնած է 1874 թուականին Ատրիանուպոլիս Ատրիանուպոլիս (Էտիրնէ) նահանգի Քրճալի քաղաքին մէջ (այժմ՝ Պուլկարիոյ Քրճալիի մարզ)՝ հետաքննիչի ընտանիքի մէջ։ Թուխ մաշկ ունենալուն պատճառով քաղաքական հակառակորդներն երբեմն անոր Թալէաթ գնչու կ'անուանէին ։ Աւարտած է Ատրիանուպոլիսոյ բարձրագոյն դպրոցը։ Աշխատանքային գործունէութիւնն սկսած է որպէս ծառայող Հեռագրատան մէջ, ուր որպէս ապտուլհամիտեան բռնապետութեան դէմ պայքարի ապագայ մասնակից՝ միացաւ երիտթուրքերուն։ 1893 թուականին ձերբակալուեցաւ քաղաքական աշխոյժ գործունէութիւն ծաւալելուն համար։ Երկու տարի ետք ազատ արձակուեցաւ եւ աքսորուեցաւ Սալոնիկ, ուր կը ղեկավարէր երիտթուրքերու կուսակցութեան տեղի բաժանմունքը եւ մտաւ Էմանուէլ Քարասոյի հիմնած «Ռիզորտ Մակեդոնիա» մասոնական ժողովարան։ 1898-1908 թուականներուն Սալոնիկի մէջ կ'աշխատէր նամակատար՝ հետագային դառնալով տեղի Նամակատարութեան ծառայութեան ղեկավարը։
1908 թուականի երիտթրքական յեղափոխութենէն ետք, Թալէաթ ընտրուեցաւ Օսմանեան խորհրդարանի՝ Մեճլիսի պատգամաւոր։ 1909 թուականին Կոստանդնուպոլսոյ (Իսթամպուլ) մէջ հիմնեց «Հիւր վէ Քապուլ Էտիլմիշ» մասոնական ժողովարանը եւ երկու տարի կը ստանցնէ Մեծ մագիստրոսի պաշտօն ։
1909-1912 թուականին Թալէաթ Օսմանեան կայսրութեան Ներքին գործոոց նախարարն էր։ 1910 թուականին սմանեան խորհրդարանին մէջ չեղարկեց «Ընկերակցութեան օրէնքը» եւ արգիլեց ըստ ազգային պատկանելութեան ընկերակցութեանց հիմնումը։ Ողջ կայսրութեան տարածքով մէկ փակուեցան բոլոր ազգային ակումբները, իսկ Մանասթրի նահանգին մէջ տեղի սատրապ Շեւքեթ Թուրկութ փաշան զինաթափման հրէշային գործողութիւն կազմակերպեց ։ Խաղաղ բնաակչութիւնը ծաղրանքի կ'ենթարկուէր, պուլկարական սահմանադրական ակումբներու միութեան ղեկավարներուն մէկ մասը բանտարկուեցաւ Փոքր Ասիոյ բանտերուն մէջ, իսկ միւսները՝ սպաննուեցան։
1911 թուականին Թալէաթ կը դառնայ «Միաբանութիւն եւ Յառաջադիմութիւն» կուսակցութեան անդամ։ Յետագային՝ 1912 թուականին, կը ստանցնէ է Նամակատարութեան եւ հեռագրութեան նախարարի պաշտօնը, Պալքանեան պատերազմներու ժամանակ (1912-1913) կը ծառայէր բանակին մէջ։
Թալէաթ 23 Յունուար 1913-ի պետական յեղաշրջման գլխաւոր կազմակերպիչներէն էր, երբ Էնուէր փաշան անձամբ գնդակահարեց ռազմական նախարար Նազմ փաշան, որպէսզի մէկ տարի ետք ստանցնէ անոր պաշտօնը, իսկ Թալէաթ փաշա երկրորդ անգամ ստանցնեց Ներքին գործոց նախարարի պաշտօնը՝ միաժամանակ ըլլալով երիտթուրքերու կուսակցութեան կեդրոնական կոմիտէի նախագահ։ Թալէաթ փաշա կեանքի կը կոչէր օսմանականութեան քաղաքական գաղափարախօսութիւնը՝ կայսրութեան ոչ-թուրք ժողովուրդներու բռնի թրքացումը․ համիսլամական եւ աւելի շատ համաթուրանական մոլեգին հետեւորդ էր։ Ունենալով հեռուն գացող նկրտումներ Կովկասի, Ղրիմի եւ Թուրքիստանի հաշուով, Թալէաթ մասնակցեցաւ «Թուրան եոլու» (Ճանապարհ դէպի Թուրան) ռազմաքաղաքական նախագիծի մշակման։
1914 թուականին, Թալէաթ, Էնուէր եւ Ճեմալ փաշաներուն հետ մտաւ երիտթրքական «եռապետութեան» կազմին մեջ, որոնք շուտով իրականացուցին հայ ժողովրդի տարհանումն ու եղեռնը։ Ըստ Մշոյ մէջ գտնուող գերմանացի պաշտօնեայի վկայութեան՝
Ցեղասպանութեան հաստատումը տրուեցաւ 27 Փետրուար 1915-ին՝ Էնուէր փաշայի կողմէ ուղարկուած քողարկուած հեռագրին մէջ, իսկ հայերուն «վերջնական բնաջնջման» յստակ քայլերը գրի առնուած էին 15 Ապրիլ 1915-ին Թալէաթ եւ Էնուէր փաշաներուն գաղտնի հրահանգին մէջ։ Հայոց ցեղասպանութիւնն սկսաւ Զէյթուն քաղաքին մէջ 24 Ապրիլ 1915-ին։
1946 թուականին հրատարակուած իր յուշերուն մէջ, Թալէաթ փաշա կը խոստովանէր հայոց բռնի տարհանումն ու ոչնչացումը, սակայն անիկա կը բացատրէր թուրքերու բացառապէս «ազգային հետաքրքրութիւններու» պաշտպանութեամբ եւ «նահանգներուն մէջ՝ Ռուսիոյ հետ սահմանին հայկական պետութիւն ստեղծելուն խոչընդոտելու» նպատակով։ 7 Հոկտեմբեր 1918-ին, Թալէաթ փաշա ընդունեց երիտթուրքերու քաղաքականութեան տապալումն ու հրաժարելու իշխանութենէն, այնուհետեւ փախաւ Գերմանիա, ուր կ'ապրէր «Ալի Սալի պէյ» անուան տակ։ 1919 թուականին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ կայացած զինուորական արտակարգ դատարանը հեռակայ կերպով Թալէաթը դատապարտեց մահապատիժի զինվուորական յանցագործութիւններու եւ «կայսրութեան հայ բնակչութեան ոչնչացման» համար։
15 Մարտ 1921-ին Սողոմոն Թեհլիրեանը գնդակահարեց Թալէաթը՝ Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւն կուսակցութեան «Նեմեսիս» գործողութեան շրջանակներուն մէջ, որուն էութիւնը հայոց ցեղասպանութեան մեղաւորները պատժելն էր, ընդ որում, Թալէաթի անունը ցանկին վրայ առաջինն էր։ Պերլինի դատարանն արդարացուց Թեհլիրեանը որպէս անձ, որ գործած էր բաղձանքի վիճակի մէջ։ Դատական նիստին Թեհլիրեանի գերմանացի փաստաբանը, մասնաւորապէս ըսաւ․
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Թուրք պետական գործիչներ Ստորոգութիւն:15 Մարտի մահացածներ
Ռաւեննայի էկզարքութիւն
Ռաւեննայի կամ Իտալիոյ էկզարխութիւն, Իտալիոյ Արեւելեան Հռոմէական կայսրութեան իշխանութեան կեդրոնը։ Ան գոյատեւեց 6-րդ դարու վերջէն մինչեւ 751 թուականը, երբ վերջին եկսարքոսը սպաննուեցաւ լոմբարդներու կողմէն։
Ձեւաւորում
402 թուականին, Հոնորիոս կայսին օրով Ռավեննան դարձած էր Արեւմտեան Հռոմէական կայսրութեան մայրաքաղաք եւ մնաց այդ կարգավիճակին մէջ մինչեւ կայսրութեան կործանումը,476 թուականին։ Ան ընտրուած էր որպէս կայսրին նստավայր, որովհետեւ ունէր ելք դէպի Ադրիատիկ ծով եւ, ի շնորհիւ շրջապատող ճահիճներու, լաւ պաշտպանուած էր։
Հետագային Ռավեննան դարձաւ Օդոակրի եւ օստգոթերի թագաւորութիւններու մայրաքաղաք։
7 Փետրուար
7 Փետրուար, տարուան 38-րդ օրն է։ 6 Փետրուար 7 Փետրուար  8 Փետրուար
Ռաւեննայի էկզարքութիւն
Լոմբարդներու ներխուժումը
568 թուականին լոմբարդներն ու անոնց դաշնակից այլ գերմանական ցեղեր Ալբոին արքայի ղեկավարութեամբ ներխուժեցին հիւսիսային Իտալիա։ Տարածաշրջանը ընդամենը քանի մը տարի առաջ խաղաղացած էր եւ բաւականին տուժած էր Գոթական պատերազմի հետեւանքով։ Տեղական հռոմէական զօրքերը փոքրաքանակ էին եւ քանի մը քաղաք գրաւելէ ետք, 569 թ-ին լոմբարդները գրաւեցին Միլանը։ 572 թուականին, 3 տարուայ պաշարումէն ետք, ինկաւ Պաւիան, որ դարձաւ լոմբարդներու մայրաքաղաքը։ ։ Հետագայ տարիներու ընթացքին գրաւեց Տոսկանիան։ Լոմբարդներու այլ խումբ մը ներխուժեց կեդրոնական եւ հարաւային Իտալիա, ուր ստեղծուեցաւ Սպոլետոյի եւ Բենեվենտոյի դքսութիւնները ։573 թուականին Ալբոինի սպանութեան հետեւանքով, լոմբարդական կեդրոնական պետութիւնը տրոհեց շարք մը դքսութիւններու։
Առողջապահութեան Համաշխարհային Օր
Առողջապահութեան Համաշխարհային Օր (անգլերէն՝ World Health Day), Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութեան (ԱՀԿ, (World Health Organization (WHO)) բոլոր անդամ երկրները Ապրիլ 7-ը կը նշեն որպէս Առողջութեան համաշխարհային օր։
Արեւելեան Հարցը
Քանի որ Ֆրանսիս տը Փրեսանսէի բացատրութեան համաձայն Հայկական Հարցը բազմաթիւ երեսներէն մէկն է միայն Արեւելեան մեծ եւ ահաւոր հարցին, տեղին է ուրեմն նախ համառօտակի ամփոփել Արեւելեան Հարցի պատմութիւնը, զայն նկատի առնելով յատկապէս հայկական հարցին վրայ ունեցած իր ազդեցութեան տեսակէտէն։
Թուրանցիներու Տեղատուութիւնը
Եղաւ ժամանակ մը երբ Ասիոյ եւ Եւրոպայի ամբողջութիւնը Մոնկոլ-Թուրանեան ցեղերու տիրապետութեան տակ պիտի իյնար կարծես։ Բայց Արեւմուտքի եւ Ծայրագոյն Արեւելքի ուժերը ի վերջոյ կրցան զսպել վաչկատուն ցեղերու այս փոթորիկը եւ զանոնք ետ մղել դէպի իրենց բնավայրի ուղղութեամբ։ Արեւելեան Ասիոյ մէջ անոնց ուժի անկումը սկսած էր արդէն ԺԴ. դարուն, երբ չինացիք ազատագրութեան Եուաններու մոնկոլական հարստութեան վաղանցիկ տիրապետութենէն։ Շատ չանցած, Միջին Արեւելքի արեւելեան կողմը, Հնդկաստանի մէջ, Մոնկոլ-Թուրանեան զօրութենէն մնաց միայն այսպէս կոչուած Մեծն Մոնկոլի կայսրութիւնը, որ գոյաատեւեց մինջեւ ԺԸ. դար, երբ անգլիացիք եկան եւ ջնջեցին զայն։
Առողջապահութեան Համաշխարհային Օր
Պատմութիւն
Միաւորուած ազգերու կազմակերպութիւնը (ՄԱԿ) հիմնադրուած է 1945 թուականին: Պետութիւններու ղեկավարներու 1945 թուականի հանդիպման օրակարգին մաս կը կազմէր նաեւ առողջապահութեան ոլորտի համաշխարհային կազմակերպութիւն ստեղծելու հարցը: Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութեան (ԱՀԿ) սահմանադրութիւնը ոյժի մէջ մտած է 1948 թուականի Ապրիլ 7-ին, եւ այդ օր ամէն տարի կը նշուի որպէս՝ Առողջութեան համաշխարհային օր :
Արեւելեան Հարցը
Թուրանցիներու Տեղատուութիւնը
Ռուսիոյ մէջ, Մոսկովիան ԺԵ. դարու վերջը ազատագրուեցաւ թաթարներու լուծէն եւ ձեռնարկեց այն յաղթական հակայարձակումին, որ ԺԶ. դարուն առաջ բերաւ Գազանի եւ Աստրախանի խանոութիւներուն ջանջախումը եւ որ շարունակուելով ԺԷ. եւ ԺԸ. դարերուն՝ թուրանեան այդ գերդաստանի ճիւղը ոչնչացուց իբրեւեւ քաղաքական ազդակ։
Գալով թուրանական ցեղի թուրքերով ներկայացուած ճիւղին՝ անոր յառաջխաղացքը Եւրոպայի սրտին ուղղութեամբ կասեցուցին Հունգարիան եւ Հապսպուրկներու Աւստրիան, որոնք ԺԶ. եւ ԺԷ. դարերուն դարձան Եւրոպայի պատուարները։ Այսուհանդերձ, թրքական նահանջը ԺԸ. դարէն սկսեալ միայն վերջնական բնոյթ ստացաւ, այսինքն այն շրջանին երբ Ռուսիան ասպարէզ իջաւ։
Առողջապահութեան Համաշխարհային Օր
Պատմութիւն
Հիմնադրման օրէն մինչեւ այսօր՝ աշխարհի մօտ երկու հարիւր պետութիւն, Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութեան (ԱՀԿ) անդամ դարձած է :
Ռաւեննայի էկզարքութիւն
Լոմբարդներու ներխուժումը
576 թուականին Հուստին Բ-ը, օգտուելով լոմբարդներու մասնատուածութիւնէն, զօրք ուղարկեց Իտալիա վերագրաւելու կորսնցուցած տարածքները։ Սակայն տեղի ունեցած ճակատամարտին հռոմէական զորքը պարտուեցաւ, իսկ հրամանատարը սպաննուեցաւ։ ։ Պալքաններուն եւ արեւելքի մէջ շարունակուող հակամարտութիւնները հնարաւորութիւն չտուին կրկին փորձելու վերագրաւել հիւսիսային Իտալիան։
Առողջապահութեան Համաշխարհային Օր
Պատմութիւն
Ամէն տարի Առողջութեան համաշխարհային օրը կը նուիրուի աշխարհի առողջապահութեան առջեւ ծառացած համընդհանուր խնդիրներուն եւ կ՛ուղեկցուի կարգախօսներով՝ "Աշխուժութիւնը երկարակեցութեան գրաւական", "Յղութիւնը կեանքի առանձնայատուկ իրադարձութիւն է: Դարձնենք այն անվտանգ", "Պաշպանենք առողջութիւնը կլիմայական փոփոխութիւններէ": Առողջապահութեան համաշխարհային օրը ընդունուած օր է տարբեր կառավարութիւններու եւ ոչ կառավարական կազմակերպութիւններու կողմէ, որոնք հետաքրքրուած եւ մտահոգ են հանրային առողջապահական խնդիրներով։ Անոնք ձեռնարկներ կը կազմակերպեն եւ լրատուամիջոցներու ընդմէջէն լուսարձակի տակ կ'առնեն իրենց աջակցութիւնը, զորօրինակ Համաշխարհային առողջապահութեան խորհրդը ։
Օրուան Թեմաներ
Ամէն տարի Առողջութեան համաշխարհային օրը կը նուիրուի մոլորակի առողջապահութեան առաջ կանգնած խնդիրներուն ՝ սահմանուած տարբեր կարգախօսներով։
2011 թուականի կարգախօս
Օրուան թեման էր «Հակամանրէային դեղամիջոցներու նկատմամբ դիմադրողականութիւն»։
2012 թուականի կարգախօս
Օրուան թեման էր «Քաջառողջութիւնը կ'աւելացնէ մեր կեանքի տարիները»։
2013 թուականի կարգախօս
Օրուան թեման էր «Առողջ սիրտի տրոփում, առողջ արեան ճնշում»։
2014 թուականի կարգախօս
Օրուան թեման էր «Փոխանցիկ հիւանդութիւնները», որոնց մշտական սպառնալիքին տակ է են աշխարհի բնակչութեան կէսէն աւելին։
2015 թուականի կարգախօս
Օրուան թեման էր «Սնունդի անվտանգութիւնը»։
2016 թուականի կարգախօս
Օրուան թեման էր «Դադրեցնել աճը: Յաղթահարել շաքարախտը»։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Համաշխարհային տօներ
Ռաւեննայի էկզարքութիւն
Լոմբարդներու ներխուժումը
580 թուականին Տիբերիոս Բ. կայսրը հռոմական մասնատուած տիրոյթներէն ձեւաւորեց հինգ նահանագ կամ եպարքիա. Աննոնարիան, որ կ՝ ընդգրկէր Ռավեննան, Կալաբրիան, Կամպանիան, Եմիլիան ու Լիգուրիան եւ Հռոմն ընդգրկող Ուրբիկարիան։ Այսպիոսվ 6-րդ դարու վերջը ձեւաւորուցաւ շատ թէ քիչ կայուն իրավիճակ։ Հիմնական դեր ունէր քաղաքացիական, ռազմական ու նաեւ եկեղեցական իշխանութիւն ունեցող եկսարքոսը, որ կը կառավարէր Ռավեննան իր արուարձաններով հիւսիսի մէջ մինչեւ Պո գետը, որուն կողմը կը գտնուէր Վենետիկի դքսութեան տարածքը, եւ հարաւը մինչեւ Մարեքիա գետը, ուրկէ կ՝ ըսկսէր Պենտապոլիսի դքսութիւնը։ Երկու դքսութիւններն ալ անուանապէս կ՝ ենթարկուէին Արեւելեան Հռոմէական կայսրութեանը։ ։
Էկզարխութիւն
Էկզարխութիւնը կազմուած էր շարք մը դքսութիւններէ (օրինակ - Հռոմի, Վենեցիայի, Կալաբրիայի, Նեապոլի, Պերուգիայի, Պենտապոլիսոյ, Լուկանիայի եւ այլն), որոնք հիմնականին կ՝ ընդգրկէին Ապենինեան թերակղզիի ծովափնեայ շրջանները, քանի որ Իտալիոյ խորքը կը գտնուէր լոմբարդներու կայուն ենթակայութեան տակ։
Կայսերական այս տիրույթներու քաղաքացիական եւ ռազմական ղեկավար եկսարքոսը, որ կը նստէր Հռավեննայի մէջ, կը ներկայացնէր Կոստանդնուպոլսոյ մէջ գտնուող կայսրին։ Շրջապատող տարածքը, որ հիւսիս կը հասնէր մինչեւ Պո գետ, բաժնելով զայն Վենետիկէն եւ մինչեւ Պենտապոլիս Ռիմինի հարաւը, կը գտնուէր եկսարքոսի ուղիղ ղեկավարութեան տակ։ Նեղ իմաստով երբ այդ տարածքը կ՝ ընդգրկէր Ռավեննայի էկզարխութիւնը։ Կայսրութեան միւս իշխանութիւնները Իտալիոյ մէջ կը կառավարէին դքսերու եւ magistri militium-ներու կողմէն, որոնք շատ թէ քիչ ենթակայ էին եկսարքոսին։ Կոստանդնուպոլսոյ տեսակիւնէն էկզարխութիւնը կազմուած էր Իտալիոյ նահանգով։
Ռավեննայի էկզարխութիւնը արեւելահռոմէական միակ նահանգը չէր Իտալիոյ մէջ։ Սիցիլիան կը ղեկավարէր առանձին ադմինիստրացիայի կողմէն, իսկ Կորսիկան եւ Սարդինիան ընդգրկուած էին Ափիկայի էկզարխութեան կազմին մէջ։
Լոմբարդներու մայրաքաղաքը Պաւիան էր եւ անոնց կը պատկանէր նաեւ Պո գետի մեծ հովիտը։ Լոմբարդական սեպը կը տարածուէր մինչեւ հարաւ, ուր կը գտնուէին Սպոլետոյի եւ Բենեվանտոյի դքսութիւնները; անոնց ձեռքին մէջ ը գտնուէր Իտալիոյ խորքային շրջանները, իսկ ծովեզրեայ տարածքները կը գտնուէին Արեւելեան Հռոմէական կայսրութեան հսկողութեան տակ։
Պյեմոնտը, Լոմբարդիան, Տոսկանիան, Վենետոյի եւ Կամպանիայի ներքին շրջանները կը պատկանէին լոմբարդներուն, եւ քիչ-քիչ կայսերական ներկայացուցիչը Իտալիոյ մէջ այդ շրջաններու նկատմամբ կորսնցուց ամբողջ իշխանութիւնը։ Ան դեռեւս կը կառավարէր (640 թ-ին ամբողջութեամբ նուաճուած լոմբարդների կողմէն), Նեապոլը եւ Կալաբրիան (կը մտնէին լոմբարդական Բենեուենտոյի դքսութեան կազմին մէջ)։ Իսկ Հռոմի մէջ իրական տերն ու տիրակալը Հռոմի Պապն էր։
Վերջիվերջոյ, 740 թ-ին, էկզարխութիւնը կազմուած էր Իստրիայով, Վենետոյով, Ֆեռերայով, Ռավեննայով (էկզարխութիւնը նեղ իմաստով), նաեւ Պենտապոլիսով եւ Պերուջիայով։
Այս տարածքներու մէկ մասը կորսուած էր արդէն 751 թուականին, երբ լոմբարդները գրաւեցին Ռավեննան, իսկ միւսը դուրս եկաւ կայսրութեան վերահսկողութենէն Հռոմի Պապի ապստամբութեան հետեւանքով։
Իր գոյութեան ընթացքին էկզարխութեան մէջ, ինչպէս եւ ամբողջ Եւրոպայիմէջ, աւելի ու աւելի ուժեղ կ՝ արտայայտուէր ֆերոդալիզմը։ Չնայած բիւզանդական կայսրերու ջանքերուն, քայլ առ քայլ կայսերական պաշտօնեաները կը վերածուէին խոշոր հողատերերու, իսկ անոնց բարեկամները՝ մանր հողատերերու։ Առաւել եւս լոմբարդներու դեմ պայքարելու համար, կը հաւաքուէին տեղական միլիցիաներ, որոնք երթալով աւելի կ՝ անկախանային կայսերական իշխանութիւենէն։ Այդ զօրաջոկատները հետագային հիմք հանդիսացան իտալական շատ քաղաք-պետութիւններու զօրաջոկատներու հիմքը։
Արեւելեան Հարցը
Թուրանցիներու Տեղատուութիւնը
ԺԷ. դարու վերջաւորութեան արդէն Թուրքիան կը ստիպուէր Ռուսիոյ ձգելու Սեւ Ծովու վրայ առաջին պատուհանը՝ Ազովը, Հունգարիան յանձնելու Աւստրիոյ եւ հրաժարելու Թրանսիլվանիոյ իր պահանջներէն։ Գարլովիցի (1699) հաշտութիւնը Օսմանեան կայսրութեան առաջին տեւական ընկրկումը կը նուիրագործէ եւրոպական ցամաքասին վրայ։
Ռուսիոյ եւ Օսմանեան կայսրութեան միջեւ մղուող կռիւներուն վերջ տուող այլազան դաշնագիրներէն պետք է յիշատակել մասնաւորաբար Քայնարճիի դաշնագիրը պարտադրուած Կատարինէ Բ. կայսրուհիին կողմէ։ Այդ դաշինքը իրականին մէջ կը նշէ Օսմանեան կայսրութեան վախճանը իբրեւեւ մեծ տէրութիւն։
Արեւելեան Հարցը Մինջեւ 1877
Արեւելեան հարցը, այնպէս ինչպէս սկսաւ ներկայանալ ԺԸ. դարուն եւ ԺԹ. դարուն գրաւեց եւրոպական դիւանագիտութեան ուշադրութեան խոշոր մէկ մասը, կը ծագի օսմանեան թուրքերու զօրութեան անկումին հետ. այդ պետութեան տկարացումին յաջորդեց Ռուսիոյ եւ Աւստրիոյ պետական ուժին ծաւալումը։ Այս վերջին երկու երկիրները, դարեր շարունակ թուրանական ցեղերու գլխաւոր զոհերը ելլալէ ետք, անոնց պարտութեան մէջ խաղացին գլխաւոր դերը։
Ինչպէս որ շեշտած է Ալպէր Սորել, արդի Ռուսիոյ ստեղծումն է մասնաւորապէս, որ նոր ազդակ մը դառնալով՝ խոր ազդեցութիւն գործեց եւրոպական ընդհանուր քաղաքականութեան վրայ եւ փոփոխութեան ենթարկեց Արեւելեան հարցին տուեալները։
ԺԸ. դարուն է, որ այս նոր մեծ պետութիւնը ստեղծուեցաւ իրապէս նախաձեռնութեամբը երկու հանճարեղ վեհապետներու՝ Մեծն Պետրոս եւ Կատարինէ Բ.: Մեծն Պետրոսի օրով Ռուսիան հաստետուեցաւ Սեւ ծովէն մինչեւ Պալթիկ ծով։
Շեշտած ենք արդէն, թէ Ռուսիոյ ասպարէզ գալը գլխաւոր պատճառը հանդիսացաւ օսմանեան թուրքերու շարունակական նահանջին ԺԸ. դարու ընթացքին։
ԺԸ. դարու վերջերուն, այսինքն այն շրջանին երբ ֆրանսական յեղափոխութիւնը պայթեցաւ, Ռուսիոյ եւ Աւստրիոյ կը պատրաստուէին արդէն հաշւեյարդարի ենթարկելու Օսմանեան կայսրութիւնը եւ Կատարինէ Բ. կ'երազէր Ռուսիոյ հովանաւորութեան տակ վերականգնել յունական նոր պետութիւն մը, որ իր մէջ առնէր Պալքաններու մէկ մասը եւ Նեղուցներու շրջանը։
Ինչպէս դիտել տուած են բազմաթիւ պատմաբաններ, Օսմ. կայսրութիւնը, դատապարտուած Ռուսիոյ եւ Աւստրիոյ միջեւ բաժնուելու, իրականութեան մէջ փրկուեցաւ Ֆրանս. յեղափոխութեամբ, ինչպէս որ 1917-ի Ռուսական յեղափոխութիւնը փրկեց ինչ որ մնացած էր Օսմ. կայսրութենէն, թոյլ տալով որ թուրքերը իրենց ձեռքը պահեն Նեղուցները եւ Հայաստանի ու Քիւրտիստնաի մեծագոյն մասը։
Ֆրանսական յեղափոխութեան եւ կայսրութեան պատերազմները Ռուսիոյ եւ Աւստրիոյ ուժերը շեղեցին իրենց նպատակէն եւ թուրքերուն ընծայեցին քսանհինգ տարուան թանկագին դադար մը (1790-1815):
Արդ, այս դադարէն ետք, Օսմ. կայսրութիւնը խուսափեցաւ իր ճակատագրէն, այսինքն անդամահատումէն, որովհետեւ մեծարժէք դաշնակից մը գտաւ յանձին Անգլիոյ։ Արդարեւ անգլիացիք Հնդկաստան հաստատուելէ ետք հետեւեցան Հնդկաստանի ճամբէն մեծ տէրութիւնները հեռացնելու սկզբունքին։
Հնդկաստանի ճամբան ազատ պահելու համար, մօտ մէկ դար Անգլիա նեցուկ կանգնեցաւ անկումի մէջ եղող Օսմ. կայսրութեան, որ իր աչքին կ'երեւէր իբրեւեւ իտէալ պահակ, բաւականաչափ զօրեղ՝ պաշտպանելու համար այդ ճամբան, բայց եւ չափազանց տկար՝ ինքն իսկ այդ ճամբուն սպառնալ կարենալու համար։
Արեւելեան Միջերկրականը աստիճանաբար դարձաւ Բրիտանական կայսրութեան պաշտպանութեան գլխաւոր գօտին։
Անզլիացիներու աչքին՝ Հնդկաստանի ճամբուն պաշտպանութիւնը ռուսական սպառնալիքին դէմ պէտք է դառնար երեք գլխաւոր կէտերու շուրջ.- Նեղուցները, Ալեքսանտրէթի Ծոցը եւ Պարսից Ծոցը։ Եւ որովհետեւ հայկական բարձրաւանդակի գրաւումը ռուսերուն հնարաւորութիւն կու տար սպառնալու այս երեք կէտերուն, Անգլիա ժԹ. դարու ընթացքին ջանաց արգիլել եւ յապեղեցնել Ռուսիոյ տարածումը Փոքր Ասիոյ մէջ։
Ռաւեննայի էկզարքութիւն
Էկզարխութեան կործանումը
6-րդ եւ 7-րդ դարերուն լոմբարդներէն եւ ֆրանկներէն եկող վտանգն ու քրիստոնէութեան արեւելեան եւ արեւմտեան ճիւղերու հակակրանքի աճը պատկերամարտութեան պատճառով եկսարքոսի վիճակը կը դառնար օրհասական։
Ռավեննան մնաց եկսարքոսի նստավայրը մինչեւ 727 թուականի ապստամբութիւնը, պատկերամարտութեան պատճառով։ Ռավեննայի վերջին եկսարքոսը սպաննուեցաւ լոմբարդներու կողմէն 751 թուականին։ Էկզարխութիւնը վերածուեցաւ Իտալիոյ կատեպանութեան, որուն գլխաւոր քաղաքն էր Բարին։ Վերջինս գրաւեց արաբներու կողմէն 847 թիւականին եւ ետ վերադարձուց միայն 871 թուականին։
756 թուականին, երբ ֆրանկները քշեցին լոմբարդներուն, Հռոմի Պապը համարեց, որ էկզարխութեան մէջ նախկին տարածքը իրեն կը պատկանի։ 774 թուականին Պապի դաշնակից Պիպին կարճահասակի տղան՝ Կառլոս Մեծը Պապին յանձնեց այդ տարածքները։ Այս կը համարուի Հռոմի Պապի աշխարհիկ իշխանութեան սկիզբը։ Սակայն քանի որ արքեպիսկոպոսները սորուած էին տեղական աշխարհիկ ինքնիշխանութեան, տարածաշրջանը մնաց խիստ տրոհուած։
Երբ էկզարխութիւնը վերացաւ, Նապոլին եւ Կալաբրիան մտան Իտալիոյ կատապանութեան կազմին մէջ։ Սիցիլիոյ գրաւմամբ 9-րդ դարուն արաբներուն կողմէն, կատապանութիւնը տրոհուեցաւ Կալաբրիոյ եւ Լանգոբարդիոյ բանակաթեմերու։ Իսկ Իստրիան մտաւ Դալմաթիոյի կազմի մէջ։
Ծանօագրութիններ
Ստորոգութիւն:Պատմութիւն Ստորոգութիւն:Իտալիա (արւմտ)
Արեւելեան Հարցը
Արեւելեան Հարցը Մինջեւ 1877
Այս քաղաքականութիւնը պատճառ դարձաւ, որ Անգլիա աչք գոցէ Կ. Պոլսոյ կառավարութեան անիրաւութիւններուն, կեղեքումներուն եւ վայրագութիւններուն, մինչ ԺԹ. դարուն աշխարհի այլ մասերուն մէջ անոր քաղաքականութիւնը կը ձգտէր, ընդհակառակն, զօրավիգ կանգնիլ անկախութեան շարժումերուն (ինչպէս օրինակ՝ Հարաւային Ամերիկայի, Իտալիոյ եւ Լեհաստանի մէջ) եւ ազատական գաղափարներուն։
Արդ, Նեղուցներու շրջանին տիրապետութիւնը, որուն ամէն գնով Անգլիա կ'ուզէր արգելք հանդիսանալ, կենսական նշանակութիւն ունէր Ռուսիոյ համար։
Ռուսիոյ դէպի Վոսփորի եւ Սեւ ծովու ափերը կը մղուէր նախ պատմական դրդապատճառներով։ Բիւզանդական կայսրութեան ժառանգորդ՝ կոչում կը զգար թրքական տիրակալութենէն ազատագրելու այն վայրերը, որոնք մշակոյթին օրրանն էին հանդիսացած։ Երեւակայել անգամ մը կաթոլիկ պետութեանց հոգեվիճակը՝ եթէ Հռոմը, իրենց հաւատքին օճախը, թուրքերու ձեռքը գտնուէր։ Այս իմաստով, Ռուսիա աւանդապահն էր ամբողջ քրիստոնէութեան, որ Վերածնունդի շրջանին կարօտախտը։ Իրականութեան մէջ, դարեր շարունակ Պալքանները նկատուեցան քրիստոնէական ազատագրելի հողամաս մը։