cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Born This Way
Նախապատմութիւն, Շապիկ Եւ Լոյս Ընծայում
Սկիզբը լոյս ընծայումը պիտի կայանար Կիրակի օր՝ 13 Փետրուար-ին, սակայն Կական որոշած է զայն հանրութեան ներկայացնել Ուրբաթ օրը՝ 11 Փետրուար-ին։ Իր թուիթըրեան էջին վրայ ան գրած է․ «Այլեւս չեմ կրնար սպասել։ Սինկլը լոյս պիտի տեսնէ Ուրբաթ օր» :
Քննադատութիւն
Երգը հիմանկանին ստացած է դրական արձագանգներ, սակայն «The Hollywood Reporter» հրատարակութեան մէջ ըսած են, որ առաջին տպաւորութիւնը երգի մասին եղած է «խառը» : Երկրպագուները եւ քննադատները նշած են երգի նմանութիւնը Մատոննայի «Express Yourself» երգին, սակայն Կակա ինքը խոստովանած է, որ հնչողութեամբ «ատիկա Մատոննայի երգն է՝ խառնուած „Bronski Beat“ հիթի հետ, եւ այդ պատճառով վերածուած է Լէյտի Կակայի անկրկնելի երգի :
«The Guardian»-ի մէջ գրած են, որ երգը «պարային է եւ ամբողջությամբ դիսկոտեկային, սկիզբը մարշային, իսկ ապա անոր մէջ կը մտնեն պայթիւնոտ կրկներգեր» : Ռիք Ֆլորինօ «Artistdirect»-էն երգին տուած է 5 հաւանականներէն 5 բալ եւ երգը համարած «փոփ-երաժշտութեան դաս»՝ ըսելով, որ «ոչ ոք կրնայ գրել այդպիսի հուք, ինչպէս Լէյտի Կական, եւ „Born This Way“-ի կրկներգը եթէ հրէշ չէ, ապա ուրիշ բան ալ չէ» : «People» ամսագիրին մէջ գրած են, թէ «ակումբային թեման, որ լեցուած է ակապելլայի հնչիւններով եւ իտալական բառատեսակով, ցոյց կու տայ Կակայի հրաշալի, ուժեղ երգեցողութիւնը եւ անոր ուժը իբրեւ երգի հեղինակ» : Նաեւ «Billboard» ամսագիրին մէջ երգին տուած են դրական գնահատական՝ նշելով, որ «ատիկա առաջին հերթին պարային երգ է, որ ունի ծանր զարկեր եւ Կակայի ուժեղ, վայրի ձայնը պրովոկացիոն բառերով ազգութեան եւ սիրաբանութեան մասին» : Նիք Լեւայն «Digital Spy»-էն երգին տուած է 5 միաւոր 5 հնարաւորէն՝ բնութագրելով զայն իբրեւ «կենսահաստատ ստեղծագործութիւն հաւասար իրաւունքներ ունենալու մասին, ուղղագիծ ակումբային մարտ եւ ընդգծուած առասպելական փոփ երգ» : Սէլ Չինկուամանի «Slant Magazine»-էն նշած է, թէ «զգացողութիւն կայ, որ Կական արտայայտած է ինչ-որ իսկական, կարելի է նոյնիսկ կարեւոր թեմայ։ Հաղորդագրութիւնը, որ կը պարունակէ երգը, անկասկած, հիմա աւելի քան երբեք պէտք է լսեն աշխարհի բոլոր երիտասարդները։ Եւ ես չեմ կրնար մտածել աւելի լաւ հասցէատէր» : Էլթըն Ճոն նոյնպէս մեկնաբանած է երգը՝ բնութագրելով զայն իբրեւ «հիմ, որ պիտի մաքրէ յիշղութենէ „I Will Survive“»-ը» :
Մեկան Քեսսերլին «Forbes»-էն դրական գնահատած է երգը՝ նշելով, որ «„Born This Way“-ը ամպայման պիտի ըլլայ երբեւիցէ գրուած ամենամեծ, ամենալաւ… հիմը, որ ուղղուած է մոլորակի ցանկացած բնակիչի» : «Popjustice» դրական գնահատած է երգը եւ նշած ամոր մէջ որոշ տարրեր, որ վերցուած են «Deeper and Deeper», «Express Yourself» եւ «Vogue» երգերէն : Ռոպ Շեֆֆիլտ «Rolling Stone» ամսագիրէն ցոյց տուած է, որ կայ Մատոննայի ազդեցութիւնը երգին մէջ եւ տուած է երգին 5 հնարաւորէն 4 բալ։ Ան նաեւ գրած է, որ «„Born This Way“-ը համագումարի կը բերէ Կակայի ամբողջ խաղաքարտերը, ամբողջ քաղաքականութիւնը, անոր հակամարտութիւնը կաթողիկէ եկեղեցւոյ նկատմամբ… հրաշք փոփ կռիւ մը» :
«Amplifier»-ը «Yahoo! Music»-էն քննադատած է երգը՝ ըսելով, որ անիկա «շատ յոգնեցնող, աղմկոտ եւ շատ-շատ երկրորդական է», եւ յատկապէս նշելով նմանութիւնը «When Love Takes Over», «Waterfalls» եւ Մատոննայի երեք երգերու՝ «Express Yourself», «Ray of Light» եւ «Vogue»-ի հետ : Նիլ Մաքքորմիկ «Daily Telegraph»-էն նշած է, որ երգի կեղծ բնոյթը պիտի ազդէ Կակայի արուեստականութեան վրայ՝ ըսելով, որ երգը «[հիմնականին] կը հանդիսանայ Մադոննայի „Express Yourself“ երգի վերամշակումը, „Vogue“-ի տարրերով, որ չափէ շատ կի փոխառէ անոր համար, որ կը փորձէ հաստատել իր սեփական ոճը, նոյնիսկ իբրեւ նոր Մատոննա» : «MSN»-ը նաեւ համեմատած է «Born this Way»-ը Մաֆոննայի երգերու հետ, որոնցմէ են՝ «Express Yourself» «Ray of Light» եւ «Like a Prayer» : «Afisha.ru»-ի մէջ դրական արձագանգած են երգի մասին՝ գրելով, որ երգին մէջ չկայ յատուկ էպատաժ, բայց Կական այստեղ առաջին անգամ կ'ընէ այն, ինչ որ «ան նախքան ըսած է երգի շրջանակներէն դուրս, իր անվերապահ աջակցութիւնը սեռական փոքրամասնութիւններուն եւ բնակչութեան միւս տարօրինակ հատուածներուն»: Կայքին մէջ կը նշեն. «„Born This Way“-ը շատ կը նմանի անգլերէնով կոչուած instant classic-ին, այսինքն՝ անասելի փոփ հիթ այլասերուածութեան մասին, դասական կալիբրի բան մը, որ դժուար է չդնել կրկնութեան վրայ» : «Muz.ru» կայքին վրայ երգին տուած են դրական գնահատական (4 բալ 5-էն): Գէորգի Հարեբաւան կը գրէ, որ էպիկական ԷՌ «The Fame Monster»-էն ետք բոլորը Կակայէն կը սպասէին «հերթական մռայլ պատմութիւնը հրէշներու եւ ոչ երջանիկ սիրոյ մասին», բայց «…ստացել են շատ հետաքրքիր եւ կենսահաստատ երգ»: Հեղինակը նշած է. «Ֆիրմային պրոդաքշնը (այսինքն իտէալականի հասցուածը), փոքր ինձ աբսուրդ տեքստ և դրականի ծով… „Born This Way“-ն նոր Կակա-դարաշրջանի արժանի սկիզբն է» :
Սինկլի Առեւտրական Յաջողութիւնները
«Billboard» ամսագիրին մէջ յայտնուած է կարծիք մը, թէ կարելի է, որ սինկլը գլխաւորէ ԱՄՆ-ի «Hot 100» հիթ-շքերթը եւ դառնայ հազարերորդ № 1 սինկլը այդ հիթ-շքերթի 52-ամեայ պատմութեան մէջ : Այս պատճառով ստեղծագործութիւնը գլխաւորած է հիթ-շքերթը՝ դառնալով հազարերորդ յառաջատարը։ Կական ըսած է․ «„Billboard“ հիթ-շքերթի հազարերորդ յառաջատար ըլլալը ինծի համար մեծ պատիւ է։ Յիմարութիւն պիտի ըլլար չխոստովանիլ, որ անիկա լաւագոյնն է, որ կատարուած է ինծի հետ իմ ամբողջ ասպարէզի ընթացքին» : Առաջին երեք օրուան ընթացքին վաճառուած է սինկլի 448 հազար օրինակ, եւ սինկլը գլխաւորած է «Hot Digital Songs» հիթ-շքերթը՝ իր վաճառքի ցուցանիշով դառնալով երրորդ լաւագոյն սինկլը այդ հիթ-շքերթի պատմութեան մէջ։ Նաեւ ստեղծագործութիւնը դարձած է առաջինը վաճառուած օրինակներու թիւով՝ գերազանցելով Պրիթնի Սփիրսի «Hold It Against Me» ստեղծագործութեան մրցանիշը : Երկրորդ շաբթուան ընթացքին սինկլը կրկին եղած է առաջին դիրքի վրայ 509 հազար օրինակ վաճառքով՝ 2003-էն սկսեալ դառնալով երկրորդ սինկլը Clay Aiken-ի «This Is The Night» երգէն ետք, որ կրցաւ հիթ-շքերթին մէջ ընդգրկուիլ առաջին դիրքին վրայ եւ զայն պահպանել երկու շաբաթ : Այս պատճառով երգը առաջին դիրքի վրայ մնացած 5 շաբաթ, տասնամեակներու ընդմիջումէ ետք դառնալով առաջին սինկլը, որ հիթ-շքերթին մէջ ընդգրկուելու առաջին շաբաթէն գրաւած է առաջին տեղը եւ գլխաւորած հիթ-շքերթը մէկ ամիսէն աւելի․ նման արդիւնքի հասած էր «Aerosmith» խումբի «I Don't Want to Miss a Thing» երգը 1998-ին : «Nielsen Soundscan»-ի տուեալներով, սինկլի ընդհանուր վաճառքները կազմած են աւելի քան 2 107 000 օրինակ ԱՄՆ-ի մէջ։ CD սինկլը վաճառուած է 24 հազար օրինակով առաջին շաբաթէն եւ 40 հազարով մինչեւ 2011-ի Մարտ : 2016-ի Ապրիլի տուեալներով, ԱՄՆ-ի մէջ վաճառուած է սինկլի 4, 100, 000 օրինակ
Սինկլը «Mainstream Top 40» հիթ-շքերթին մէջ ընդգրկուելու առաջին շաբաթը գրաւած է 14-րդ դիրքը (քանի որ երգը հնչած է փոփ-ռատիոկայաններէն 4 հազար 602 անգամ)՝ դառնալով այդ հիթ-շքերթի պատմութեան մէջ երկրորդ լաւագոյն շնորհահանդէսը Մարիա Քերիի «Dreamlover» երգէն ետք : 13 Փետրուար 2011-ին երգը գտնուած է Մեծ Բրիտանիոյ հիթ-շքերթի 3-րդ դիրքին վրայ՝ ունենալով 60 հազար վաճառուած օրինակ լոյս տեսնելէն 34 ժամ ետք : Նոր Զելանտայի եւ Սպանիոյ մէջ նոյնպէս երգը գլխաւորած է հիթ-շքերթները առաջին շաբաթէն :
20 Փետրուարին սինկլը տեղ գտած է աւստրալիական «ARIA Singles Chart» հիթ-շքերթին մէջ՝ դառնալով երգչուհիի երրորդ սինկլը, որ բարձրացած է հիթ-շքերթի գագաթնակէտին։ Սինկլը հաւաստագրուած է իբրեւ փլատինէ Աւստրալիոյ մէջ՝ ունենալով 70 հազար վաճառուած օրինակ ։
15 Դեկտեմբերին սինկլը զբաղեցուցած է առաջին տեղը 2011-ի «E!» օնլայն քբւէարկութեան 10 լաւագոյն երգերու ցանկին վրայ։ Զայն մեկնաբանա են այսպէս. «Այն ժամանակ քննադատները կը ճչային այն, որ „Born This Way“-ը ոչ մէկ բան է, քան Մատոննայի „Express Yourself“ երգի ձեւափոխուած տարբերակը։ Բայց չնայած անոր, ստեղծագործութիւնը ընդգրկուած է „Billboard“ ամսագիրի „Hot 100“-ի մէջ»։
Նկարահանում
Երգի տեսահոլովակը նկարահանուած է երեք օրուան ընթացքին` 22 Յունուար 2011-էն մինչեւ 24 Յունուար : Բեմադրիչը եղած է Նիք Նայթը : Երգչուհիի ոճաբան Նիքոլա Ֆորմիչետտի իր թուիթըրեան էջին վրայ գրուած է. «ОК, փոքրիկներ, պատրաստ եղէք BTW-ի։ Մենք նոր ստեղծած ենք զարմանահրաշ բան մը»։ «Billboard»-ի հետ տուած հարցազրոյցի ժամանակ Կակա պատմած է տեսահոլովակի մասին՝ ըսելով, որ անիկա «շատ տարբեր է այն ամէնէն, որ ինք շատոնց ըրած էր։ […] Ատիկա պիտի ըլլայի նոր ռասսայի ծնունդը։ Անիկա իսկականէն խորիմաստ նիւթ է» : Տեսահոլովակի պարուսոյց Լորիէն Կիպսեն MTV-ին ըսած է, որ տեսահոլովակը «կեանք փոխելու փորձ է»: Ան նաեւ աւելցուցած է․ «Դուք, ի հարկին, կրնաք սպասել աւելի բարձր մակարդակի երգեցողութիւն եւ երաժշտական արուեստ ու պար… Բայց միեւնոյնն է, դուք պիտի զարմանաք» :
Երաժշտական տեսահոլովակը հանրութեան ներկայացուած է 28 Փետրուարին Vevo հեռուստաալիքով։
Նիւթ
Տեսահոլովակը կը սկսի փոքր էպիզոտէ, որուն մէջ վարդագոյն եռանկիւնի մէջ կը ցուցադրուի միաեղջիւրի սիլուետ։ Ապա կը յայտնուի Լէյտի Կական, որ նստած է ապակեայ գահի վրայ տիեզերական տարածութեան մէջ։ Կը կատարուի Պերնարտ Հերմանի ստեղծագործութիւնը Վերթիկօ ֆիլմէն, եւ այդ պահուն Կական կ'ըսէ․ «Ասիկա Մայր Հրէշի մանիֆեստն է»։ Ան կը սկսի պատմել ոչ երկրային ռասսայի ստեղծման պատմութիւնը, որ «չունի նախապաշարմունքներ, քննադատութիւն, սակայն բոլորը ունին անսահման ազատութիւն» (անգլ․՝ «bears no prejudice, no judgment, but boundless freedom»): Մայր Հրէշը կը ցուցադրուի մոլորակի վերը՝ գահի վրայ նստած, ոտքերը լայն դրած՝ ան կը ծննդաբերէ նոր ռասսայի ներկայացուցիչ, որոնք պիտի փոխարինեն մարդկութիւնը (անգլ. «new race within the race of humanity»): Բայց պատմութիւնը կը շարունակուի, եւ Կակա կը պատմէ, որ այդ օր, երբ ծնաւ նոր ռասսան, ծնաւ նաեւ չարը։ Չարի ծնունդի պատճառով Լէյտի Կական կը բաժնուի երկու հակադիր մասերու՝ բարիի եւ չարի։ Անոր բարի մասը կը ծնի զէնք եւ կրակի «չարի» վրայ։ Մենախօսութիւնը կ'աւարտի հետեւեալ տողերով․ «Ես ինչպէ՞ս կրնամ պաշտպանել այսքան կատարեալը առանց չարի» (անգլ․՝ «How can I protect something so perfect, without evil?»)
Երգը կը սկսի մեծ խումբով մարդոց ցուցադրութեամբ․ անոնք կանգնած են չորս վերջոյթներու վրայ անսահմանութեան մէջ։ Կակա հագած է սեւ ներքնազգեստ, դէմքին եւ ուսերուն սրած ելուստներ են։ Ան խանդավառութեամբ կ'անցնի անոնց մէջէն, ապա կը բարձրացնէ «թաթիկը» եւ կը միանայ խումբին՝ նոյնպէս կանգնելով վերջոյթներու վրայ։ Երբ կը հնչէ առաջին քառատողը, Լէյտի Կական եւ անոր պարողները կը սկսին պարել։ Ապա տեսարանները կը խառնուին. կը ցուցադրուի Լէյտի Կական պարախումբի հետ եւ երգող Կական գահի վրայ։ Երկրորդ քառատողի սկիզբը երգչուհին կը յայտնուի մոտել Ռիք Ճենեստի հետ («Զոմպի տղու» կերպարով), անոնք երկուքի հագին ալ ձգած սմոքինկներ են, Կակայի դէմքին վրայ դաջուածքներ նկարած են, ինչպիսիք կային նաեւ Ռիքի դէմքին վրայ․ անոնք կը պատկերեն մարդու կմախքը։ Կական կը փորձէ խաղալ «Զոմպիի» հետ, կը փորձէ պարել անոր հետ, բայց Ճենեստ կը մնայ անշարժ։ Երբ կը սկսի երկրորդ քառատողը, երգչուհին կը ցուցադրուի ապակեայ սենեակին մէջ մորթի գոյն տարազով, կուրծքի փոխարէն եւ ոտքերու արանքին մէջ կայծակ տեղադրուած է։ Երգի վերջաւորութեան երգչուհին եւ անոր հետ պարողները կը հաւաքուին իրարու շուրջ եւ կը գրկեն զիրար։
Քաղաքային փողոցներուն մէջ կը յայտնուի կերպար մը, որ քիչ մը կը նմանի Մայքլ Ճէքսոնին եւ հագած անոր ձեռնոցներէն : Ապա մեծ ծրագիրով կը ցուցադրուի Լէյտի Կակայի դէմքը, որ շատ նման է Մատոննային. սուր «եղջըւրիկներ» աչքերու եւ այտոսկրերու վերը, փայլող աչքեր, տարբեր կողմեր ծածանուող մազեր եւ նկատելի անցք առջեւի ատամներու միջեւ․ անոր աչքէն կը հոսի կաթիլ մը արցունք։ Դարձեալ կը յայտնուի վարդագոյն եռանկիւնի մէջ միաեղջիւրին հեծնած Լէյտի Կակայի սիլուետը, որուն վերը կը փայլի ծիածան, իսկ ետեւը կ'երեւին քաղաքային փողոցները։ Եզրափակիչ տեսարանին երգչուհին արդէն ծանօթ զոմպիի կերպարով է (նկարուած ոսկորներ ամբողջ մարմնով, նոյնանման թաթուով, ինչպէս Ռիք Կենեստը): Փչելով փուչիկ ծամօնէն, ան լայն կը բանայ աչքերը։
Ակնարկներ
Ճէյմս Մոնթկոմերին MTV-էն դրական գնահատած է տեսահոլովակի ընդհանուր կառուցուածքը. «„Born This Way“-ը․․․ աւելի նման է ներկայացման։ Մասնակի տիեզերական ոդիսական, մասամբ ստեղծագործական էպոպեա, ուր տեղի կ'ունենայ ոչ միայն տիեզերքի ստեղծումը, այլ նաեւ նոր մարդկային ռասսայի ստեղծումը» : «Afisha.ru» կայքին վրայ երգը նոյնպէս դրական գնահատուած է։ «Կական, ընդհանուր առմամբ, միշտ եղած է այդպիսի շինարար փոփ-մշակութի լաւագոյն էպիզոդներէն, որ կը հասցուին մինչեւ ապոֆեոզ, այստեղ անիկա լրացուցիչ կը կատարուի, յաջորդաբար քաղուածքներ կը մէջբերուին […] Մայքըլ Ճէքսոնէն (բնականաբար), Քայլի, Պիորքէն, կրկին Մայքըլ Ճէքսոնից եւ համարեայ Մայայի „Empire of the Sun“-էն», - կը նշուի հրատարկութեան մէջ։ Ամբողջութեամբ ըսուած է, որ «այստեղ մշակութային իմաստը, կ'երեւի, որ էսթետիկայի մէջ անկերպար է, եւ երգչուհին ինքնիրեն պահած է ոչ սիրաբանական… Հետևաբար ըստ դրամատուգրիայի բոլորը տիպիկ են պարզութեամբ» : Արտիոմ Աւտիուշին «Starland.ru»-էն գրած է, որ դատելով տեսանիւթէն, «կը ստեղծուի տպաւորութիւն մը, որ երգչուհիի առաքելութիւնը այն է, որ իր իւրաքանչիւր յաջորդ երգը դարձնէ աւելի զզուելի նախորդէն» : Ռուսական «Rolling Stone»-ի մէջ նշած են․ «Չստեղծելով ոչ մէկ սկզբունքային նոր բան երաժշտական ծրագիրին մէջ, երգչուհին ջանք չի խնայեր ստեղծագործական իրացման համար, կարճ ու պարզ երգերու համար նկարահանելով երկար եւ բարդ նիւթերով տեսահոլովակներ ընդարձակ ինտրո-մենախօսութիւններով, որոնց դիտումը Լէյտի Կակայի ռուսալեզու երկրպագուներէն կը պահանջէ ներդնել անգլերէն լեզուի իրենց իմացութիւնը» : «DirecTrix.ru» կայքին մէջ դրական գնահատած են տեսահոլովակը. «Եթէ երգը Ձեզ (եւ շատ ուրիշներու, բացի, Կակայի ամենավառ երկրպագուներուն) այդքան ալ չէ տպաւորած, այդ տեսահոլովակը կարելի կը ստիպէ փշաքաղուիլ մարդոց։ Քիչ մը առաջ անցնելով յայտնենք, որ տեսահոլովակի առաջին երկու վայրկեանները ինքնատիպ… ծննդաբերութիւններն են։ Սակայն ետքը Կական շատ պիտի պարէ ներքնազգեստով եւ պիտի փորձէ տղամարդու հագուստ» : Աարոն Փարսլին «People.com»-էն գրած է, որ «չնայելով անոր, որ երգը յաճախ համեմատուած է Մատոննայի „Express Yourself“-ի հետ, տեսահոլովակը միանշանակ իւրայատուկ է։ Սակայն ընթացքին յիշողութեան դիտման մէջ եւ կ'առաջանայ Փոփ երաժշտութեան Թագուհիի տեսահոլովակը „Bedtime Story“» երգին մէջ : «Billboard»-ի մէջ ցոյց տուած են, որ տեսահոլովակը ունի նմանութիւն Մատոննայի «Vogue» եւ «Borderline» երգերու հետ, բայց միեւնոյն ժամանակ նշած են, որ անիկա «աւելի նման է կարճ ֆիլմի բարձրակարգ մոտայի ոճին մէջ, քան երաժշտական տեսահոլովակի» : Նաեւ նշուած է, որ տեսահոլովակը կը պարունակէ գեղարուեստական համագործակցութիւն եւ մշակութային կապեր ոչ միայն այնպիսի արուեստագէտներու հետ, ինչպիսիք են Մայքըլ Ճէքսոնը, Մատոննան, ինչպէս նաեւ յունական դիցաբանութեան, սիւրռեալիզմի եւ յարդարող Ալեքսանդր ՄաքՔուինի աշխատանքներու : Մատոննան The MDNA Tour-ի ծիրին մէջ «Express Yourself»-ի կատարման ժամանակ երրորդ քառատողը կատարած է «Born This Way»-ի տողերով՝ անով իսկ ընդգծելով այդ երգերու չափազանց նմանութիւնը։
Կատարում
9 Փետրուար 2011-ին, «The Ellen DeGeneres Show»-ի ժամանակ, հաղորդավար Էլլենը Ճասթին Պիբըրի եւ Ճէյմս Պլանթի հետ համատեղ կատարեց երգի իր տարբերակը : Կական շոուի ժամանակ հեռաձայնով յայտնած է, որ մօտիկ ապագային կը պատրաստուի կատարել երգը :
Կակա ստեղծագործութիւնը առաջին անգամ կատարած է 13 Փետրուար 2011-ին՝ «Կրեմմի»-ի 53-րդ մրցանակաբաշխութեան ժամանակ։ Ան մրցանակաբաշխութեան եկած է մեծ կառոյցի մէջ, որ նման եղած է ձուի․ անիկա կարմիր գորգին հասցուցած է մոտելներու խումբի օգնութեամբ։ Ապա, ան բեմի վրայ յայտնուած է ուրիշ՝ աւելի մեծ շինուածքի մէջ, որ կը խորհրդանշէր ճտահանութեան շրջանի աւարտը եւ ծնունդը։ Իր ելոյթի առաջին վայրկեաններուն Կակա դուրս կու գալ այդ շինուածքէն եւ կը սկսի երգի կատարումը («It doesn’t matter if you love Him, or capital H-I-M» բառերը արտասանելէ ետք): Այս մէկը խորհրդանշած է անոր «վերածնունդը»: Կակայի հագին մարմնագոյն անձրանոց է եւ գլխարկ, որոնք ան կը շպրտէ մէկ կողմ՝ շարունակելով կատարումը նոյն մարմնագոյն գոյնի փէշով, որ կողքի հատուածին մէջ կտրուածքներ ունի։ Բրիճի կատարումէն առաջ Կակա երգեհոնի վրայ կը կատարէ փոքրիկ իմպրովազացիա՝ հիմնուած Սեպաստիան Պախի «Փասաքալյա ը ֆուկա տո մինոր երգեհոնի համար»: Այդ ընթացքին Կակա կը շարժէ գլուխը Ուիլլօ Սմիթի օրինակով։ Ճէյ Լենոյի հետ տրուած հարցազրոյցի ընթացքին Կական խոստովանած է, որ մասամբ ներշնչուած է Ուիլլոյէն :
19 Փետրուար 2011-ին՝ «The Monster Ball Tour»-ի ժամանակ տեղի ունեցած համերգներու ընթացքին «Bad Romance» երգէն ետք Կական ամբոխին յայտնած է․ «Լաւ կ'ըլլայ, որ այս երգէն ետք չերթաք դահլիճէն, կարելի անակնկալ մը կայ»: Անկէ ետք Կակա կատարած է երգը՝ օգտագործելով նոյն հիմնադրոյթը, ինչպէս ըրաւ «Կրեմմիի» ժամանակ, սակայն առանց «ձու»-ի : Կատարումէն ետք երգը մտցուած է համերգային շրջագայութեան հիմնական երգացանկի մէջ : Երգը նաեւ կը կատարուի երգչուհիի երրորդ համերգային շրջագայութեան՝ The Born This Way Ball Tour ժամանակ։ Կատարումը կը սկսի Կակայի ծննդաբերութեան աղմուկէն, բեմին վրայ կը գտնուի շատ մեծ տիկնիկ վագինայի տեսքով։ Երգչուհիի հագին դեղին կիսաթափանցիկ լատեքսային զգեստ է։ Որոշ համերգներու մէջ օգտագործուած են թափանցիկ թելեր, որոցմէ կախուած եղած է զգեստը։ Բոլոր պարողները պատուած եղած են գելով (որ յիշեցուցած է նորածին երեխայի տեսք):
Ձայնագրման Մասնակիցներ
CD սինկլի բուկլետի տուեալներով, ստեղծագործութեան ստեղծման եւ ձայնագրման մասնակցած են հետեւեալ երաժիշտները.
Ծանօթագրութիւններ
}}
Ես, Տատիկը, Իլիկոն եւ Իլարիոնը (վէպ)
«Ես, տատիկը, Իլիկոն եւ Իլարիոնը» (მე, ბებია, ილიკო და ილარიონი), Նոտար Դումբաձէի վէպը տպագրուած 1960 թուականին վրացերէնով,
1964 թուականին, Թիֆլիսի «Լիտերատուրա այդ խելովնեպայ» հրատարակչութեան մէջ, հրատարակուած է ռուսերէն թարգմանութիւնը՝ Զուրաբ Ախվլետիանիի կողմէն, որմէ ետք վէպը ոչ միայն Վրաստանի մէջ ճանչցուած է, այլեւ ամբողջ ԽՍՀՄ-ի մէջ։ 1966 թուականին, Դումբաձէն ստացած է Լենինեան կոմսոմոլի մրցանակը «Ես կե տեսնեմ արեւը» եւ «Ես, տատիկը, Իլիկոն եւ Իլարիոնը» ստեղծագործութիւններու համար :
Սիւժէ
Վէպը կը պատմէ Զուրիկոյի՝ վրացի տղուն եւ անոր գիւղական  կեանքին մասին։ Գործողութիւնները տեղի կ'ունենան նախապատերազմական Վրաստանի մէջ, ուր Զուրիկօն կը սորվի դպրոցի մը մէջ, առաջին անգամ կը սիրահարուի, ապա պատերազմի ընթացքին համագիւղացիներուն եւ յաղթանակի կը հանդիպի։ Զուրիկօն կ'աւարտէ դպրոցը կը մեկնի սորվելու Թիֆլիս, սակայն ուսումը աւարտելէն ետք կրկին կը վերադառնայ իր գիւղը՝ առաջին սիրոյ եւ ընկերներու մօտ։
Վերամշակումներ
1963 թուականին, վէպի հիման վրայ բեմադրիչ Թենգիզ Աբուլաձէն կը նկարահանէ «Ես, տատիկը, Իլիկոն եւ Իլարիոնը» վրացական ֆիլմը: :
Վէպի հիման վրայ ներկայացումներ կը բեմադրուին, մասնաւորապէս՝ Մոսովետի անունով թատրոնին մէջ, ուր Իլիկոյի դերը խաղցած՝ է Սերգէյ Յուրսկին եւ Ալեքսանդր Լենկովը, իսկ տատիկի դերը՝ Օլգա Օստրումովան : Ստեղծագործութիւնը ներկայացուած ու բեմադրուած է նաեւ բնագրի հիման վրայ Մոսկուայի ՏՅՈՒԶ-ի մէջ, ուր տատիկի դերը կը կատարէր՝ Լիա Ախեջակովան (1973 թուականին) :
Եղիշէ Այվազեան
Եղիշէ Այվազեան ծնած է Արարատեան դաշտավայրին մէջ 1890 թուականին։ Աշակերտած է Թիֆլիսի Ներսիսեան Վարժարանը՝ 1907-1910 Թուականներուն։ Գրաբարի ուսուցիչին՝ յայտնի լեզուաբան Ստեփան Մալխասեանի հետ մէկ անհասկացողութեան եւ անարդար դիտքաւորումի հետեւանքով, Թողեց Ներսիսեանը եւ փոխադրուեցաւ Երեւանի թեմական դպրոցը։ 1912 թուականին, թեմական վարժարանէ ընդարձաւարտ ընդունուած է Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանի լսարանական բաժինը եւ այդտեղ ալ շրջանաւարտ եղած է 1914 թուականին։ 1922 թուականին Պարսկաստանի Թաւրիզ քաղաքը մեկնեցաւ Փարիզ, անկէ անցնելու համար պրագա՝ ուր կ'առաջադրէր հետեւիլ տեղւոյն համալսարանական դասնդացքներուն. սակայն Փարիզի մէջ, մեծանուն գրագէտ Աւետիս Ահարոնեանի պնդումին վրայ, հրաժարուեցաւ Պրագայի եւ արձանագրուեցաւ Սորբենի հոգեբանական եւ փիլիսոփայական դասընթացքներուն։ «Սորբոնէն վերջ, 1926 թուականին, վկայուած է Էպինալի (վոժ) հիւսուածեղէնի բարձրագոյն Վարժարանին, ճարտարագիտական տիտղոսով։ 1928 թուականին ամուսնացաւ եւ հաստատուեցաւ Պոլիս :
Շփայերի տաճար
Շփայերի տաճար (Speyerer Dom), կայսերական տաճար Գերմանիոյ Շփայեր քաղաքի մէջ (Ռայնլանտ Փֆալցի երկրամաս): Ռոմանական ոճի պահպանուած եկեղեցիներէն ամենամեծն է : Ըլլալով արքաներու եւ կայսրերու յուղարկաւորման վայր` տաճարը խորհրդանշեր է կայսերական իշխանութիւնը : Այն եւրոպական ճարտարապետութեան ամենանշանաւոր կառոյցներէն է, ռոմանական ամենագեղեցիկ տաճարներէն մէկը  : 1981 թուականին հռչակուեր է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային մշակութային ժառանգութեան կոթող:
Պատմութիւն
Տաճարին մէջ տեղադրուած է երգեհոն, որուն հետ կապուած է գերմանացի նշանաւոր երգեհոնահարներու` Լիուտվիկ Տիորի եւ Լէո Քրամերի գործունէութիւնը:
Յուղարկաւորութիւններ
Խորանին կից դամբարանին մէջ թաղուած են գերմանական կայսրեր ու թագաւորներ: Անոնցմէ են.
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Համաշխարհային ժառանգութիւնը Գերմանիոյ մէջ Ստորոգութիւն:Ռոմանական ճարտարապետութիւն
Հայ Պատմութեան Ժամանակագրութիւն
Հայ Պատմութեան Ժամանակագրութիւն, Հայաստանի ժամանակագրութեան տախտակ է։
Մարդկային հասարակութեան կազմաւորումն ու զարգացումը հարիւր հազարաւոր տարիներու պատմութիւն ունի։
Ըստ հնագիտական եւ երկրաբանական տուեալներու, մարդը երեւան եկած է մեր երկրագունդի պատմութեան չորրորդական ժամանակաշրջանի սկիզբները, այն տեղերուն մէջ, ուր անոր համար գոյութիւն ունեցած են բնական նպաստաւոր պայմաններ, աշխարհագրական միջավայր։
Նախնադարեան պատմութիւնը ըստ աշխատանքային գործիքներու կը բաժնուի.-
Պալիոլիթը կամ հին քարէ դարը տեւած է քանի մը հարիւր հազար տարի։
Այս շրջանէն կենդանիներու կմախքներ եւ ոսկորներ հանուած են Լենինականի, Ախուրեան գետի ափին, Երեւանի, Լոռիի, Խնուսի շրջաններէն եւ պահուած են Հայաստանի երկրաբանական, բրիտանական եւ այլ թանգարաններու մէջ։
Նոր քարի շրջանը տեւած է մօտ 8 հազար տարի, մարդը այլ երկիրներու կարգին նաեւ Հայաստանի մէջ, հնարած է նետն ու աղեղը։ Հայաստանի մէջ այս շրջանէն գտնուած են մշակուած ու յղկուած, մասնագիտական դարձած գործիքներ եւ զէնքեր, կացիններ, մուրճեր, նետի սլաքներ, նիզակի ծայրեր։ Այս շրջանին մէջ կը սկսի նաեւ երկրագործութիւնը եւ անասնապահութիւնը։ Պեղումները եւ հնագիտական տուեալները ցոյց կու տան, որ երկրագործութիւնը սկսած է Ք.Ա. Դ. Հազարամեակի կէսին։ Երկրագործութեան առաջին կեդրոնները եղած են Արարատեան դաշտը, Արածանի գետին ստորին հովիտը,Վասպուրականի Հայոց Ձորը։
Այս շրջանին կը սկսի եւս բրուտագործութիւնը, Հայաստանի մէջ, նոր քարէ դարէն, գտնուած են սեւ եւ բաց կարմրաւուն ամաններ՝ ձեռքով պատրաստուած։
Պղինձի դարու Հայաստանի բնակավայրէն եւ դամբարաններէն գտնուած են պղինձէ կացիններ, ուրագներ, դանակներ, դաշոյններ, ասեղներ, նիզակի ծայրեր, եւ այլն։ Գառնիի մօտերը գտնուած է նոյնիսկ պղինձէ կացին ձուլելու քարէ կաղապարը, որ ցոյց կու տայ, որ Հայաստանի պղինձէ իրերը ձուլուած ու պատրաստուած են հոն եւ ոչ թէ դուրսէն բերուած։ Այս շրջանին մէջ զգալիօրէն կը զարգանան անասնապահութիւնը եւ բրուտագործութիւնը։ Այս շրջանէն գտնուած սեւ եւ բաց կարմաւուն կաւեղէնները զարդարուած են երկրաչափական, բուսական եւ կենդանական զարդանկարներով։ Շինուած են նոյնիսկ արձանիկներ։
Էնիոլիթին կը յաջորդէ պրոնզի դարը, որ կը տեւէ Բ. համազարմեակի կէսէն մինչեւ Ժ. դարը։ Զուտ պղինձը փափուկ ըլլալուն մէկ կողմ նետուեցաւ եւ սկսաւ պրոնզի գործածութիւնը։ Այսպիսի իրերու առատութիւնով յայտնի են Ալլավերտիի, Նոյեմբերեանի, Կիրովականի, Ղափանի, Գորիսի, Վանի, Խարբերդի շրջանները։ Կան կացիններ, դանակներ, մարգաղներ, սանձեր, ասեղներ եւ այլն։
Պրոնզեդարեան մարդը բազմաթիւ լեռներու մէջ, մասնաւորաբար Արագածի եւ Գեղամայ լեռներու լանջին կը շինէ ջրանցքներու եւ առուներու լրիւ ցանցեր, լեռնային աղբիւրներէ սկսեալ, խմելու, անասունները ջրելու եւ արօտավայրերը ոռոջելու համար։ Այս շրջանին կը սկսին նաեւ խողողի եւ պտղատու ծառերու մշակութիւնները։ Հայաստանի մէջ եղած պեղումները ցոյց կու տան նաեւ, թէ այս շրջանին Հայկական Լեռնաշխարհին մէջ ապրող մարդը ունեցած է նաեւ արօր եւ կամ։
Պրոնզէ դարու մէջ է դարձեալ, որ տեղի կ՛ունենայ առշատանքի առաջին կարեւոր հասարակական բաժանումը՝ երկրագործութեան եւ անասնապահութեան բաժանումը։ Նաեւ, աւելի եւս կը զարգանան բրուտագործութիւնն ու մետաղաշինութիւնը։ Երկրագործական մարզի մէջ կը սկսին եւ արագօրէն կը զարգանան փայտամշակութիւնը, քարակոփութիւնը, կաշեգործութիւնը, ջուլհակալագործութիւնը, եւ այլն։
Երկաթէ դարը Հայաստանի մէջ սկսած է Ժ. դարուն, շնորհիւ Հայկական Տաւրոսի, Վասպուրականի, Չորրորդ Հայքի, Սասունի, Գողթնի, Լոռիի եւ Գեղարքունիքի երկաթի հանքերուն։
Երկաթէ դարուն մէջ արհեստները այն աստիճան կը զարգանան, որ կը սկսին ենթարկուիլ մասնագիտացման, եւ յառաջ կու գայ աշխատանքի հասարակական Բ. կարեւոր բաժանումը՝ արհեստներու բաժանումը երկրագործութենէն։
Քրիստոսէ քանի մը դար առաջ իսկ մեր երկիրը Հայաստան կը կոչուէր, եւ այդ երկրի բուն պատմական շատ դարեր առաջ հոն հաստատուած են այլ ժողովուրդներ։
ԺԴ – ԺԳ (Ք.Ա.) դարերուն Վանայ լճի շրջանի եւ անկէ հարաւ եւ արեւմուտք ինկած ընդարձակ տարածութեան վրայ կ՛ապրէին բազմաթիւ ցեղեր, որոնց գրաւած հողամասը կը կոչուէին Նայիրի երկիր։ Այս կոչումը առաջին անգամ յիշատակուած է Ասորեստանի Սալմանասար Ա. թագաւորի (1280-1261) արձանագրութիւններէն մէկուն մէջ։ Այս շրջանին ցեղապետ – թագաւորի պաշտօնը ժառանգական էր։
Նոյն հողամասը աւելի ետք կը կոչուի Ուրարտու։
Թ. դարու (Ք.Ա.) կէսերուն դարձեալ Վանայ լճի շրջանին մէջ կը կազմաւորուի եւ պատմութեան թատերաբեմ կ՛իջնէ Հայկական Լեռնաշխարհի ամենահին պետութիւնը, որ ասորեստանեան արձանագրուծեանց մէջ կը կոչուի Ուրարտու։ Այս անունը շատ տարածուած եղեր է Արեւմտեան Ասիոյ մէջ եւ Աստուածաշունչի մէջ փոխուած է Արարատի, իսկ Հերոդոտոսի մէջ՝ Ալարոդի։
Յիշեալ հողամասերուն վրայ բնակող ժողովուրդները, Նայիրացիք կամ Ուրարտացիք, միեւնոյն ազգին պատկանող բազմաթիւ ցեղերէ կը բաղկանային, բայց թագաւորները Վանեան կամ Տոսպեան արձանագրութեանց մէջ իրենց բնագաւառը «Խալտիս» եւ ժողովուրդները «Խալտի» կը կոչէին։ Ասոնք ազգական էին Վրացիներուն եւ Հիթիթներուն։
Ժամանակի ընթացքին այս երկիրը գաղթած են բազմաթիւ ցեղեր, որոնցմէ կարելի է յիշել.
Այս բոլորը սակայն տակաւ ձուլուած եւ հայացած են։
Հայաստան, Նայիրի-Ուրարտու, պետութիւն մը չէր կազմեր, երբեք ազգայնական միութիւն մը գոյութիւն չէ ունեցած Արարատեան հողին վրայ, այլ դաշնակցային պետութիւն մը, բաղկացած եօթ թագաւորութիւններէ, տարածուած Ալաշկերտի հովիտէն մինչեւ Ճորոխ գետը.-
բ- Բիանայ (Վան) համանուն լճակին արեւելեան շրջանը.
գ- Միննի (կամ Մանա) Ուրմիոյ լիճին հարաւը.
դ- Մուսասիր Վանայ եւ Ուրմիոյ լիճերուն միջեւ.
ե- Միլտիս՝ Բարձ Հայքի համազօր.
զ- Նայիրի՝ Վանայ լճին հարաւակողմը.
է- Մելիտ Եփրատի Վերին հոսանքներու աջ ափը։
Սակայն պատերազմներու եւ յեղափոխութիւններու պատճառով ասոնմէ ոմանք երբեմն կը բաժնուէին միւսներէն։ Բաց աստի, ասոնցմէ իւրաքանչիւրը ինքնին բաժնուած էր բազմաթիւ անկախ ցեղերու եւ իշխանութեանց։
Ք.Ա. 1410-էն սկսեալ այս երկիրները (Հայաստանը) թիրախ եղան Ասորեստանի յարձակումներուն (թիւով մօտ 10 գլխաւոր յարձակումներ), երբ հիմնուեցաւ Արամէական կամ Արամեան հարստութիւնը, որ տեւեց մինչեւ 590 թ., նախ (մինչեւ 719 թ. երբ Ռուսաս Ա. մեռաւ) ուժեղ եւ ազգային միութեան գաղափարներով, ապա տկար եւ լոկ անուանական թագաւորներով։
Ապա եկան Սկիւթացիները եւ Կիմմերները, որոնք ջախջախեցին եւ աւերեցին ոչ միայն Նայիր-Ուրարտուն, այլ նաեւ ասոնց տիրող երկիրը՝ Ասորեստանը։
Մօտ 640-ին արիական կամ Հնդեւրոպական մեծ եւ ազնուական ընտանիքին մէկ ճիւղը՝ Արմէնները, Հայկ Նահապետի առաջնորդութեամբ մտան Խալտիս կամ Ուրարտու, ժամանակի ընթացքին զօրացան եւ աճեցան ու երկրին տուին իրենց առաջնորդին անունը, լեզուն, կրօնքը եւ աւանդութիւնները՝ բնականաբար շատ յաճախ ուժի զօրութեամբ։ Բնիկ, տեղացի ժողովուրդէն խոշոր խումբ մը ձուլուեցաւ նոր, եկուոր ժողովուրդին մէջ, բայց այլ մաս մը չկարենալով հանդուրժել, գաղթեց դէպի հիւսիս, Կովկասեան լեռնաշղթային եւ Սեւ ծովու միջեւ գտնուող հողամասը, այսօրուան Տրապիզոնի եւ Պաթումի շրջանները։
Ուրարտուի կործանումէն (590) ետք Է-Զ (Ք.Ա.) դարերուն է, որ երեւան եկած է Հայ ժողովուրդը։
Նինուէի անկումով, Մարական կայսութիւնը, ունեցաւ գեղիշխան դիրք Առաջաւոր Ասիոյ մէջ։ Ան իր ազդեցութիւնը եւ տիրապետութիւնը տարածեց Ասորեստանի, Կապադովկիոյ եւ Հին Ուրարտուի վրայ, որ վերածուած էր Հայաստանի։
Սակայն Մարաստանի տիրապետութիւնը Հայաստանի վրայ լոկ թեւարկութիւն մըն էր, որովհետեւ Հայերը Մարերուն հետ աւելի զինակից էին քան իսկական հպատակ, ունէին ազգային անկախութիւն, ինչպէս կը վկայէ Քսենոփոն։
Առաջին հայ թագաւորը եղաւ Պարոյր Հայկազն, որ շատ աւելի ենթակայ էր Մարերուն, քան Երուանդ Ա., զոր պէտք է նկատել առաջին հայ իսկական թագաւորը։
Մինչեւ 70 թուականը Մեծն Տիգրան կը մղէ 8 յաղթական պատերազմներ կը եւ գրաւէ Կապադովկիան, Կիլիկիան, Ասորիքը, Փիւնիկէն, Միջագետքը, Մարաստանը եւ Ծոփաց Աշխարհը։ այս շրջանին շինել կու տայ եւ մայրաքաղաք կ՛ընէ Տիգրանակերտը՝ վաճառականական, քաղաքակրթական եւ ռազմական շատ կարեւոր եւ բարգաւաճման ձեռնտու դիրքի մը վրայ։
Աշխարհակալական թաքուն իղձերը պատերազմի փոխուեցան գլխաւորաբար Հայաստանի պատճառաւ։
Շատ կարճ դադարներով իրարմէ բաժնուած այս պատերազմները մղուած են չորս հայ թագաւորներու.- Արշակ Բ.ի, Պապի, Վարազդատի, Մանուէլի շրջաններուն։
ա) Յունական կամ Բիւզանդական Հայաստան, փոքր բայց ծաղկեալ, բարգաւաճ եւ ռազմագիտական կարեւոր դիրքով։
բ) Արեւելեան կամ Պարսկական Հայաստան։
Իւրաքանչիւրը ունէր թագաւոր մը, որ անշուշտ աւելի ձեւական էր, քան գործօն։
Մարզպանութեան շրջանին տեղի ունեցան ապստամբական երեք շարժումներ։
-Փիլարտոս հիմը կը դնէ Կիլիկիոյ հայկական իշխանութեան։
-Սելճուքեան էմիրութիւններու հաստատումը Հայաստանի մէջ։
-Իր փոխարէն Լեւոնի եւ Հեթումի գահին կը տիարանայ ֆրանսացի (մօր կողմէ հայ) Կի կամ Գուիտոն Լուսինեան։
Կիլիկիոյ թագաւորութեան շրջանին բուն, պատմական Հայաստանը 1236-էն սկսեալ ինկած էր մոնկոլ-թաթարներու իշխանութեան տակ, մինչեւ 1387, թէեւ բաժնուած պարսիկ, քիւրտ եւ թիւրքմէն ազդեցութեան շրջաններու։
Քաղաքական այս գրութիւնը շրջուեցաւ թիւրքմէն Լենկթիմուրի գրաւումներով։
ԺԳ. եւ ԺԴ. Դարերուն (մոնկոլ-թաթարներու տիրապետութեան ժամանակ) Հայաստանի զանազան շրջաններու մէջ կ՛իշխէին քանի մը հայկական պետութիւններ։
Այդ մանր իշխանութիւններն էին.-
-Կարսը, Արտահանը եւ Պաթումը կը կցուին Ռուսիոյ։
-Սեպտեմբեր 18-ին հնչակեանները Կ. Պոլսոյ մէջ կը կազմակերպեն Պապը Ալիի նշանաւոր ցոյցը, որուն կը մասնակցին 4000 անձ։
-Կը վերահաստատուի պարսկական սահմանադրութիւնը՝ Եփրեմ Խանի գործնական օժանդակութեամբ։ Յաղթական պատերազմի մը մէջ կը սպաննուի Եփրեմ Խան 1912-ին։
-Յունիս 14-ին կը սկսի Շապին Գարահիսարի հերոսամարտը։
-Սեպտեմբեր 14-ին ծագած յաջող ընդդիմութեամբ կը փրկուին նաեւ Սուէտիոյ հայերը, որոնք 40 օրուան դիմադրութենէ ետք Ֆրանսական նաւերով Եգիպտոս կը փոխադրուին։
-Սեպտեմբեր 15-ին կը սկսի նաեւ Ուրֆայի հերոսամասրտը։ Քաղաքի հայութիւնը բուռն դիմադրութենէ ետք կը ստիպուի նահանջել։
-Սեպտեմբեր 29 – Հոկտեմբեր 13 Թիֆլիսի մէջ կը գումարուի Ազգային Համախորհուրդի ժողովը, մասնակցութեամբ 210 պատգամաւորներու։ Կ՛ընտրուի Հայոց Ազգային Ժողով՝ 35 հոգիէ, որպէս օրէնսդիր մարմին եւ Հայոց Ազգային Խորհուրդ՝ 15 հոգիէ, որպէս գործադիր մարմին։
-Ապրիլ 22-ին կազմուած էր Անդրկովկասեան Սէյմը, որ յայտարարած էր Անդրկովկասի անկախութիւնը։
-Մայիս 15-ին թուրքերը կը գրաւեն Ալեքսանդրապոլ քաղաքը ու կը յառաջանան դէպի Երեւան ու Արարատեան դաշտ։
-Մայիս 22-28 կը մղուին երեք բուռն եւ գլխաւոր ճակատամարտեր Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի եւ Ղարաքիլիսայի մէջ ու հայ բանակներն ու ամէն ինչով զինուած ժողովուրդը կը յաջողին կասեցնել թրքական յառաջխաղացումը։
-Մայիս 28-ին կը յայտարարուի ծնունդը Հայաստանի Անկախ Հանրապետութեան, 12.000 քառ.քմ. տարածութեամբ։
-Ամերիկայի մէջ կը կազմուի «Ազգային Ռամկավարական կուսակցութիւն»ը՝ Հ.Ս. Ռամկավարներու եւ չէզոքներու միացումով։
-Օգոստոս 1-ին Երեւանի մէջ կը բացուի Հայկական առաջին խորհրդարանը։
-Հայկական խորհրդարանը անկախ եւ միացել Հայաստանի որոշում կու տայ։
-Դեկտեմբեր 26-ին յատուկ օրէնքով հայերէնը կը յայտարարուի պետական լեզու։
-Մայիսի 1-ին Հայաստանի բազմաթիւ քաղաքներու եւ գիւղերու մէջ տեղի կ՛ունենան հակակառավարական զօրաւոր ցոյցեր։
-Մայիս 7-ին Համայնավար կուսակցութիւնը – Արմենկոմ – կ՛որոշէ զինեալ ապստամբութիւն կատարել եւ կը կազմէ յատուկ յանձնախումբ։
-Մայիս 31-ին Մոսկուայի մէջ կը սկսին Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Սովետական Ռուսիոյ միջեւ բանակցութիւններ։
-Օգոստոս 10-ին կը կնքուի Սեւրի դաշնակիցներու զինակից ազգ կը ճանչցուի։ Միացեալ նահանգներու նախագահ Ուիլսընի կը յանձնուի Հայաստանի սահմանները գծելու պաշտօնը։ Այս դաշնագրի 6-րդ յօդուածի 88-91 տրամադրութիւնները կը վերաբերին Հայաստանին։
-Սեպտեմբեր 24-ին թուրքերը կը յարձակին Հայաստանի վրայ, առանց պատերազմ յայտարարելու։
-Նոյեմբեր 24-ին կը կազմուի նոր կառավարութիւն Ս. Վրացեանի նախագահութեամբ, յաջորդելով Հ. Օհանջանեանի դահլիճին։ -Նոյեմբեր 29-ին Հայաստան կը ներխուժեն սովետական բանակները, հակառակ կատարուող բանակցութեանց։
-Դեկտեմբեր 2-ին իշխանութիւնը պաշտօնապէս եւ մասնաւոր դաշնագրով կը յանձնուի համայնավարներուն։
-Դեկտեմբեր 10 յատուկ հրամանագրով կ՛ազգայնացուին բոլոր դրամատուները, իսկ 17-ին կը պետականացուին բոլոր մշակութային եւ կրթական հիմնարկութիւնները։
-Դեկտեմբեր 25-ին կը կազմուի Ինքնավար Սիւնիքի կառավարութիւնը՝ Զօրավար Նժդեհի ղեկավարութեամբ։ 1921-ի Ապրիլ 26-ին ան կը վերակազմուի եւ կ՛անուանուի «Լեռնահայաստանի Կառավարութիւն»։
-Դեկտեմբեր 28-ին Հայաստանի մէջ կ՛ազգայնացուին բոլոր հողերը։
-Ապրիլ 2-ին համայնավարները վերստին կը գրաւեն Երեւանը եւ Հայաստան վերստին կը խորհրդայնանայ։
-Ապրիլ 8-ին Պերլինի մէջ կ՛ահաբեկուին հայկական ջարդերու գլխաւոր կազմակերպիչներէն Ճեմալ Ազմի եւ Պեհաէտտին Շաքիր։
-Ապրիլ 22-ին Հայաստան կ՛ազատագրէ Ալեքսանդրապոլ քաղաքը՝ թուրք յափշտակիչներէն։
-Յունիսին կը ստեղծուին Հայաստանի առաջին սովխոզները։
-Յուլիս 13-ին Հայաստանի խորհրդային բանակները կը գրաւեն Լեռնահայաստանը՝ Զանգեզուրը, որուն ժողովուրդը կ՛ընդդիմանար Երեւանի խորհրդ. Իշխանութեանց։
-Դեկտեմբերին որոշ թիւով հայեր արտասահմանի զանազան երկիրներէ կը վերադառնան Ս. Հայաստան։
-Յունուար 4-ին Հ.Ս.Ս.Հ. սովետներու առաջին համագումարը կը հաստատէ սահմանդրութիւն մը։
TechHaus Volantis
TechHaus Volantis-ը Ամերիկեան ելեկտրոնային եւ օդային մեքենայ մըն է նախաձեռնուած աշխարհահռչակ երգչուհի Լէյտի Կակայի կողմէ: Նաեւ կը կոչուի «թռչող զգեստը»:
Հայ Պատմութեան Ժամանակագրութիւն
-Մարտ 4-ին Հ.Ս.Ս.Հ. ժողկոմսովետը յատուկ օրէնքով կը յայտարարէ ուղղագրական «բարեկարգութիւն»։ Կ՛ընդունուի Աբեղեան «ուղղագրութիւնը»։
TechHaus Volantis
Ձեւաւորումը եւ Մշակումը
Volantis-ը կրնայ պարունակել միայն մէկ անձ իր վրայ: Ձեւաւորուած է անգլիական Studio XO ընկերութեան կողմէ եւ շինուած է TechHaus-ի կողմէ 2 տարուայ ընթացքին:
Հայ Պատմութեան Ժամանակագրութիւն
-Յուլիս 24-ին կը ստորագրուի Լօզանի դաշնագիրը։ Քեմալական կառավարութիւնը այսպէսով կը փորձէ թաղել Հայկական Հարցը, շնորհիւ եւրոպական պետութեանց քաղաքական մրցակցութեանց։ Միացեալ Նահանգներ կը մերժէ ճանչնալ դաշնագիրը՝ Հայկական Հարցին կապակցաբար։
TechHaus Volantis
Ձեւաւորումը եւ Մշակումը
Volantis-ի ետեւ կայ փոքր տուփիկ մը, որմէ կ’ելլեն ապահովական գոտիները եւ կը պարունակեն պէտք եղած բարդերը: Առջեւէն կը տեսնենք ճերմակ «հագուստը»:
Հայ Պատմութեան Ժամանակագրութիւն
-Հոկտեմբեր 22-ին զօրաւոր երկրաշարժ Լենինականի մէջ։ Աւելի քան 700 մեռեալ եւ 300 վիրաւոր եւ նիւթական ահագին վնաս։
TechHaus Volantis
Ձեւաւորումը եւ Մշակումը
6 հովահարներ իրար կապուած են հեքսակոնային ձեւով՝ որոնք «ծաղկած» են փոքր տութիկին ընդմէջէն, տալով մեքենային շուրջ մէկ մեթր գետնէն բարձր թռչելու կարելիութիւնը: Ամէն մէկ հովահար ունի 2 հատ յայթայթող մեքենայ՝ մէկը քարպոնով լեցուն, վերի բաժինը, իսկ մոյսը՝ վարի. խողովակ մը կը միացնէ երկուքը: Բարդերուն պարունակութիւնը առաւելագոյնը 250 Ah է:
Հայ Պատմութեան Ժամանակագրութիւն
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
TechHaus Volantis
Ձեւաւորումը եւ Մշակումը
Հագնողը կը կենայ տափակ ճերմակ կտորի մը վրայ եւ կարողութիւնը չ’ունի մեքենան վարելու, տեղը՝ օդային կապերով կը վարէ մեքենան:
Պատմութիւնը
Իր ArtRave-ի ժամանակ 2013-ին, «Brooklyn Navy Yard» սրահին մէջ Կական վարեց մամլոյ ասուլիս մը եւ առաջին անգամ ըլլալով ներկայացուց Volantis-ը իբրեւ աշխարհի առաջին թռչող հագուստը:. It has been described by Entertainment Weekly as a "hover dress". Երբ փորձեցին՝ Volantis օդը բարձրացաւ 1.778 մեթր:
Կական մանրամասութիւնները ետքը յայտնեց Twitter-ի վրայ այդ օրուայ առաւօտուն, գրելով.- «Ժամը 18:00-ին EST այսօր պիտի փորձենք VOLANTIS-ը աշխարհին դիմաց: Կը հրաւիրենք բոլորդ մասնակից դառնալու այս դէպքին»: ("At 6pm EST today we will beta test VOLANTIS with the world. We invite you into our creative process during her initial stages of lift off.") :
Կեղծմաշկ
Կեղծմաշկը (diphteria) վարակիչ, լուրջ եւ մտահոգիչ հիւանդութիւն մըն է: Անիկա նաեւ կը կոչուի Քլեպս-Լոֆլեր պասիլըս (Klebs-Loffler bacillus), որովհետեւ գտնուած է 1884-ին գերմանացի մանրէագէտներ Էտուին Քլեպսի եւ Ֆրիտրիխ Լոֆլերի կողմէ:
Յառաջացում
Կեղծմաշկի յարուցիչը Գորինեպաքթիրիւմ տիֆթերի մանրէն է (Corynebacterium diphtheriae): Այս մանրէները մուտք կը գործեն վերին շնչառական համակարգի խողովակներէն ներս եւ կը կպչին անոնց խլնաթաղանթին ու կ՛արտադրեն յատուկ թունաւոր նիւթ (toxin) մը, որ կ'առաջացնէ կեղծմաշկի նախնական ախտանշանները: Թունաւոր նիւթը կը հիւծէ շնչառական խողովակներու խլնաթաղանթը եւ 2-3 օրուան ընթացքին ըմբանին, խռչափողին, նշիկներուն, կոկորդին եւ քիթին առողջ խլնաթաղանթին վրայ կը յայտնուի հաստ, ճերմակ-մոխրագոյն ծածկոյթ-թաղանթ մը (coating-membrane): Այս ծածկոյթը կը կոչուի կեղծթաղանթ (pseudomembrane): Այս փուլին կը սկսին կեղծմաշկի իսկական ախտանշանները, որոնց պատճառով հիւանդը կը մատնուի ձայնի խռպոտութեան, շնչահեղձութեան եւ շնչադադարի (respiratory arrest):
Կեղծմաշկի թունաւոր նիւթը կրնայ մտնել արեան շրջագայութեան մէջ եւ յառաջացնել զանազան տեսակի հիւանդութիւններ` սրտամկանաբորբ (myocarditis), բազմաջղատապ (polyneuropathy), երիկամներու բորբոքում եւ թոքատապ:
Փոխանցման ձեւեր
Այս հիւանդութիւնը կը փոխանցուի երկու ձեւերով.-
Յայտման ձեւեր
Կեղծմաշկը կը յայտնուի երկու ձեւերով.-
Ախտաճանաչում
Կեղծմաշկի ախտաճանաչումը կը կատարուի` հիմնուելով հիւանդին ախտանշաններուն եւ բժշկական քննութեան արդիւնքներուն վրայ ու փաստարկելով կեղծմաշկի յարուցիչ մանրէին ներկայութիւնը կոկորդի խլնաթաղանթի քսուկի (swab) ախտաբանական քննութեան վրայ:
Նախնական նշաններն են մարմնական ընդհանուր տկարութիւն, անտրամադրութիւն, կոկորդացաւ եւ մեղմ ջերմութիւն:
Կեղծմաշկի իսկական աշխտանշաններն են բարձր ջերմութիւն, խեղդող հազ, սուր կոկորդացաւ եւ կլլելու դժուարութիւն, վիզի աւշագեղձերու ծաւալում, շնչառական խողովակներու ջրուռեցք (edema), նեղացում եւ խցում:
Դարմանում
Հակամանրէական դեղերու գործածութենէն 48 ժամ ետք հիւանդը վարակիչ ըլլալէ կը դադրի:
Դարմանումը պէտք է ըլլայ կատարեալ եւ ամբողջական, որմէ ետք կոկորդի քսուկի ախտաբանական քննութիւնը դարձեալ կը կատարուի փաստելու համար կեշծմաշկի մանրէներու ամբողջական չէզոքացումը:
Կեղծմաշկի դարմանումէն ետք հիւանդներէն ոմանք կրնան դառնալ մանրէակիր (bacterium carrier), այսինք անոնք կատարեալ ապաքինումէն ետք կը շարունակեն ունենալ կեղծմաշկի մանրէներ իրենց մարմնին մէջ: Այս մանրէակիր անհատները կրնան կեղծմաշկի մանրէները տարածել իրենց շրջապատին մէջ եւ պատճառ դառնալ կեղծմաշկի պարագաներու յայտնաբերման:
Վարակուած անձին մօտ գտնուող առողջ անձեր պէտք է ենթարկուին բժշկական քննութեան եւ ունենան կոկորդի քսուկի ախտաբանական քննութիւն:
Կանխարգիլման ձեւեր
Կեղծմաշկը կանխարգիլելի հիւանդութիւն մըն է:  Այս մէկը կարելի է պարզապէս պատուաստելով մանուկները կանուխէն կեղծմաշկի պատուաստով: Կեղծմաշկի պատուաստը կը գործածուի պրկախտի (tetanus) եւ խեղդահազի (whooping cough) պատուաստներուն հետ` որպէս եռեակ պատուաստ: Մանուկներուն կը տրուի հինգ պատուաստներ: Առաջին  երեք պատուաստումները  կը կատարուին, երբ մանուկը 2, 4 եւ 6 ամսու է: Չորրորդ եւ հինգերորդ պատուաստումները կը կատարուին, երբ մանուկը 4 եւ 6 տարեկան է: 7 տարեկանէն վեր պատանիներուն կը տրուի մէկ պատուաստ` 11 կամ 12 տարեկանին:
Կեղծմաշկի պատուաստը անվնաս է եւ ապահով: Ընդհանրապէս ոչ մէկ բարդութիւն կը պատահի պատուաստումէն ետք:
Պատուաստը կրկնուելու է ամէն տասը տարին մէյ մը, որովհետեւ պատուաստին ուժականութիւնը կը նուազի, եւ հիւանդին դիմադրողականութիւնը կը տկարանայ:
Կեղծմաշկը Հայաստանի մէջ
2007-էն ի վեր, Հայաստանի մէջ կեղծմաշկով վարակուող պարագայ չէ արձանագրուած:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Համաճարակներ Ստորոգութիւն:Բժշկութիւն Ստորոգութիւն:Բժշկագիտութիւն
Ժիրայր Դանիէլեան
Ժիրայր Դանիէլեան ,հայագէտ-բանասէր, մշակութային գործիչ, գրադարանագէտ, խմբագիր եւ հրատարակիչ, լրագրութեան պատմաբան, մատենագէտ, մանկավարժ: Հայաստանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի պատուաւոր դոկտորի կոչում` հայագիտութեան մարզին մէջ,
Կենսագրութիւն
Դոկտոր Ժիրայր Դանիէլեան կը յաճախէ նախ Պէյրութի Վիեննական Մխիթարեան վարժարանը: Ապա կը ստանայ իր միջնակարգ կրթութիւնը` ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանին մէջ։ Իսկ բարձրագոյն կրթութիւնը կը շարունակէ Պէյրութի Հայկազեան քոլեճին մէջ (այժմ` համալսարան), ուր կը հետեւի պատմութեան եւ մանկավարժութեան դասընթացքներուն: Վաղ տարիքին կը ցուցաբերէ հետաքրքրութիւն` հայագիտութեան վերաբերեալ նիւթերու շուրջ:
Քսաներեք տարի կը պաշտօնավարէ Հայկազեան Համալսարանին մէջ` իբրեւ Հայագիտական գրադարանի վարիչ եւ, ապա, իբրեւ գրադարանապետ:
Հայկազեան համալսարանին գրադարանը կը դառնայ այն իտէալ միջավայրը, ուր Ժիրայր Դանիէլեան կը լծուի բանասիրական պրպտումներու եւ շնորհիւ յարատեւ որոնումներու` կը կատարէ ուսումնասիրութիւններ արժէքաւոր երկերու մասին:
Կը ստանձնէ տնօրէնի պաշտօն` Յովակիմեան-Մանուկեան եւ Դարուհի Յակոբեան երկրորդական վարժարաններուն մէջ:
Գրականագէտ եւ խմբագիր՝ Երուանդ Տէր-Խաչատուրեան իր մասին կ՜ըսէ՝Ժիրայր Դանիէլեան որոնողը, հմուտ բանասէրը, լրագրութեան պատմաբանն ու մատենագէտը, մանկավարժը, խմբագիրն ու հրատարակիչը», ինչպէս նաեւ` «Սփիւռքի հայ մամուլի ու գրական գործի լաւագոյն գիտակներից մէկը…»
Պէյրութի մէջ 4 Օգոստոս 2020-ին պատահած ահաւոր պայթումներուն հետեւանքով իր աչքերը վիրաւորուած են: Ան իր մէկ աչքը գրեթէ կորսնցուցած է, միւս աչքն ալ լրջօրէն վնասուած է:
Խմբագրական աշխատակցութիւններ եւ յօդուածներ
Ժիրայր Դանիէլեան Կը վարէ խմբագրութիւնը գրական այլազան հանդէսներու եւ պարբերաթերթերու, ինչպէս` «Հայկազեան հայագիտական հանդէս»ին, «Հիւսիսեան հայագիտական տարեգիրք»ին, «Հասկ հայագիտական տարեգիրք»ին, «Երիտասարդ հայ» երկշաբաթաթերթին, ՀԲԸՄ-ի «Խօսնակ» պաշտօնաթերթին եւ «Շիրակ» ամսագրին:
Ստորագրած է բազմաթիւ յօդուածներ «Զարթօնք» եւ «Արարատ» օրաթերթերուն, «Սփիւռք» եւ «Նայիրի» շաբաթաթերթերուն մէջ:
Ժիրայր Դանիէլեան պատասխանատու խմբագիրն է 2005-ին իր հիմնադրած «Կամար» գրական պարբերաթերթին:
Ուսումնասիրական աշխատանքներ եւ դասախօսութիւններ
Ան կը փոխանցէ ուշագրաւ տեղեկութիւններ հայ պարբերական մամուլի մասին` ներկայացնելով լիբանանահայ մամուլին պատմութիւնը: Կը պատկերացնէ «Հասկ» ամսագիրի 50 տարուան գործունէութիւնը եւ Հայաստանի առաջին տպարանին շուրջ կը կատարէ շահեկան յայտնաբերումներ: Կը բնութագրէ, անհրաժեշտ մանրամասնութեամբ, գրական գործունէութիւնը 19-րդ դարու անուանի լրագրող, վիպագիր, խմբագիր եւ հրատարակիչ Յովսէփ Վարդանեանի` ծանրանալով անոր «Ագապի» հայատառ թուրքերէն վէպին վրայ:
Ժիրայր Դանիէլեան կը ներկայացնէ նաեւ Զարթօնքի սերունդի յայտնի հրապարակագիրներէն Ստեփան Ոսկանը եւ «Ճիհան» հայատառ թուրքերէն շաբաթաթերթի հրատարակիչ Տիրան Քելեկեանը: Իր բազմերանգ ուսումնասիրութիւններուն մաս կը կազմեն նաեւ` Երուխանը, Յակոբ Օշականը, Շահան Շահնուրը, Երուանդ Օտեանը, Վազգէն Շուշանեանը, Արշակ Չօպանեանը, Սիմոն Սիմոնեանը, Սեզան եւ ուրիշներ:
Հրատարակութիւններ
1980-էն մինչեւ այսօր Ժիրայր Դանիէլեան հրատարակած է բանասիրական հարցեր ընդգրկող հետեւեալ գիրքերն ու ուսումնասիրութիւնները.
Գրականութիւն
«Բանասիրութեան բաւիղներու մէջ» գիրքի հեղինակ Ժիրայր Դանիէլեան գրական լայն հորիզոնով եզակի հետազօտող մըն է, որ իր ինքնատիպ վերլուծումները կը կատարէ: Բանասիրական բնագաւառին մէջ անխոնջ պեղումներով նորութիւններ յայտնաբերել, սխալներ մատնանշել, բաղդատականները հիմնաւորել փաստական տուեալներով, իսկ բանավիճային բնոյթի գրութիւններուն տալ առարկայականութիւն, սկզբունքայնութիւն եւ տրամաբանական եզրակացութիւն: Հատորին մէջ տեղ գտած բոլոր ուսումնասիրութիւնները համապարփակ ընդգրկում ունին ու բծախնդրօրէն հետազօտուած են:
Յակոբ Մանուկեան կ'ըսէ՝ «Բանասիրութեան բաւիղներուն մէջ» խորագրեալ հատորին մէջ, հեղինակ՝ Ժիրայր Դանիէլեան անխոնջ տքնութեամբ համախմբած եւ դասաւորած է մամուլի էջերուն մէջ ցրուած բանասիրական իր այլազան յօդուածներն ու ուսումնասիրութիւնները: Իսկ Միհրան Քիւրտօղլեան կ'ըսէ՝ Կ'արժէ կարդալ` ըմբոշխնելու համար վճիտ հայերէնը, սքանչելի ոճը եւ մտածումի յստակութիւնը։
Մատենագիտութիւնն ու մամուլի պատմութիւն
Դոկտոր Ժիրայր Դանիէլեան 1980 թուականէն ի վեր, շուրջ երեսուն տարի, թէեւ գրած է գրական եւ բանասիրական բազմաբնոյթ յօդուածներ, այսուհանդերձ, իր նախասիրութեան առարկան կը հանդիսանան մատենագիտութիւնն ու մամուլի պատմութիւնը:
Գրականագէտ եւ խմբագիր Երուանդ Տէր Խաչատրեանի համոզմամբ՝ «Ժիրայր Դանիէլեան տիրապետած ըլլալով իր նախասիրած նիւթերուն` իր ուշադրութենէն երբեք չեն վրիպիր մատենագիտական բացթողումներ եւ վրիպանքներ: Այս կապակցութեամբ, կատարած է անհրաժեշտ ճշդումներ, օրինակ, «Հայկական սովետական հանրագիտարան»ի կարգ մը հատորներուն մէջ»:
Շքանշաններ, Պատուոյ գիր եւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Շնորհաւորական կոնդակ
2011 թուականին, իր ծննդեան 70 եւ գործունէութեան 50-ամեակներու առիթով Ժիրայր Դանիէլեան պարգեւատրուեցաւ ադամանդակուռ եւ բարձրագոյն շքանշանով, ոսկի մետալով, պատուոյ գիրերով եւ ստացաւ նաեւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. կաթողիկոսին ուղարկած շնորհաւորական կոնդակը:
21 Յունիս,2017-ին, Հայաստանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի նախագահութեան նիստին որոշուեցաւ հայագէտ-բանասէր, մշակութային գործիչ, գրադարանագէտ եւ խմբագիր Ժիրայր Դանիէլեանին շնորհել ակադեմիայի պատուաւոր դոկտորի կոչում` հայագիտութեան մարզին մէջ անոր ունեցած վաստակաշատ գործունէութեան համար:
14 Յուլիս, 2017-ին, Լիբանանի մէջ Հայաստանի դեսպանատան մէջ այդ դոկտորականը Ժիրայր Դանիէլեանին յանձնեց եւ անոր վաստակաշատ ուղիին մասին խօսեցաւ Հայաստանի սփիւռքի նախարար Հրանուշ Յակոբեան, որ դրուատեց անոր ունեցած ներդրումը թէ՛ սփիւռքի եւ թէ՛ Հայաստան-սփիւռք յարաբերութիւններու ամրապնդման մէջ:
2011 տարուան գարնան, Հայաստանի Թէքէեան մշակութային միութեան կեդրոնին մէջ նշուեցաւ դոկտոր Ժիրայր Դանիէլեանի ծննդեան 70 եւ գործունէութեան 50-ամեակները:
Հայկական Աստղագիտութիւն
Հայկական աստղագիտութիւն, ըստ պատմական ու հնագիտական տուեալներու՝ մ. թ. ա I հազարամեակի կէսերէն Հայկական լեռնաշխարհին մէջ օգտուած են լուսնային, ապա՝ արեգակնային օրացոյցէ։ Դեռ վաղ միջնադարուն հայերէն թարգմանուած են յոյն գիտնականներու աստղագիտական բնոյթի աշխատութիւններ, իսկ մոլորակներու հայկական անուանումները (Փայլածու, Լուսաստղ կամ Լուսաբեր, Հրատ, Լուսնթագ, Երեւակ) գրեթէ ճշգրտօրէն կը համընկեն անոնց հին հուն, (մինչեւ մ. թ. ա. VI-IV դարերուն գործածուած) իմաստային անուանումներուն։
Աստղագիտութեան ձեւաւորումը Հայաստանի մէջ
Աստղագիտութիւնը՝ որպէս գիտութիւն, Հայաստանի մէջ ձեւաւորուած է VII դարերուն՝ Անանիա Շիրակացիի տիեզերագիտական ու տոմարագիտական աշխատութիւններով։ Շիրակացին ընդած է Երկրի գնդաձեւութիւնը, ճիշտ բացատրած Արեգակի եւ Լուսնի խաւարումները, Ծիր կաթինին վերագրած է աստղային բնոյթ։ Աստղագիտութեան եւ տոմարագիտութեան հարցերը XI դարերուն լրջօրէն քննարկած է Յովհաննէս Սարկավագը «Պատճեն տոմարի» աշխատութեան մեջ, ուր տուած է տոմարագիտութեան հարցերու լրիւ շարադրանքը եւ հայկական օրացոյցը համեմատած այլ ժողովուրդներու օրացոյցներու հետ։ Միջին դարերուն Հայաստանի վանական բարձրագոյն դպրոցներուն մէջ (Գլաձոր, Տաթեւ) դասաւանդուած են «Տիեզերագիտութիւն» եւ «Տոմարագիտութիւն» առարկաները։
Մխիթարեաններու ներդրումը
Աստղագիտական գիտելիքներու տարածման գործին մէջ զգալի ներդրում ունեցած են Սբ. Ղազար կղզիի (Գենետիկ) Մխիթարեան միաբանութեան հրատները։ Մասնաւորապէս, Մխիթար Սեբաստացիի «Բառգիրք հայկագեան լեզուի» (1749) գիրքին մէջ, որպէս ներդիր, զետեղուած է «Աստղալից երկինք» հայկական առաջին աստղագիտական տպագիր քարտեսը։ XIX դարու կէսերուն Սուրբ Ղազարի մէջ Մխիթարեանները հիմնադրած են աստղադիտարան, ուր 17 սմ տրամագծով աստղադիտակով կատարուած են դիտումներ։ Այդ դիտումներու եւ անոնց հետազոտութիւններու արդիւնքները, նաեւ աստղագիտական բնոյթի այլ յօդուածներ տեղ գտած են Մխիթարեաններու՝ 1843-էն հրատարակուող «Բազմավէպ» հանդէսին մէջ։