cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ստեփան Մալխասեանց
Ներդրումը Լեզուաբանութեան Ոլորտին Մէջ
Մեծ է Ստեփան Մալխասեանցի ներդրումը հին հայերէնի, հայոց լեզուի պատմութեան, համեմատական քերականութեան, ինչպէս նաեւ ժամանակակից հայերէնի քանի մը կնճռոտ ու բանավէճային հարցերու ուսումնասիրութեան մէջ։ Ան իր ծանրակշիռ խօսքը ըսած է հայոց լեզուի ցեղակցութեան, հայերէնի տաղաչափութեան եւ բազմաթիւ այլ հարցերու վերաբերեալ։ Անոր «Գրաբարի հոլովումը, խոնարհումը եւ նախդիրները» (Թիֆլիս, 1891 եւ 1910) եւ «Գրաբարի համաձայնութիւնը» (1892) գրաբարի հետագայ ուսումնասիրողներուն համար ուղեցոյց դարձած են։ Ընդունելով նախալեզուի գոյութիւնը՝ Ստեփան Մալխասեանց գրաբարէն առաջ հայ բարբառներու գոյութեան վարկածը կ'ընդունէր։ Յայտնի է, որ 10-ական թուականներուն բանավէճ ծաւալեցաւ աշխարհաբարի հոլովներու վերաբերեալ. բանավէճելով Մանուկ Աբեղեանի հետ՝ ան երկու յօդուած գրեց՝ ի պաշտպանութիւն հայցական հոլովի («Հայցական հոլովը աշխարհաբարի մէջ» եւ «Դարձեալ հայկական հոլովը») (Նոր դպրոց, 1908 եւ 1909)։ Նոյն թուականներուն հսկայական բանավէճ ծաւալած էր նաեւ հայերէնի ուղղագրութեան վերաբերեալ, որուն պարագլուխը նոյնպէս Մալխասեանցն էր, որ տարբեր պարբերականներու մէջ հանդէս եկաւ բազմաթիւ յօդուածներով՝ «Մէկ հնչիւնին մէկ գիր» նշանաբանով։ Բանավէճը տասը տարիէ աւելի տեւեց, ան միշտ մնաց Մանուկ Աբեղեանին հակառակորդը ։
Ներդրումը Բառարանագրութեան Ոլորտին Մէջ
Ստեփան Մալխասեանցի ստեղծագործութիւններու գլուխ գործոցը կը հանդիսանայ քառահատոր «Հայերէն բացատրական բառարանը», որ դարերու պատմութիւն ունեցող հայ հարուստ բառարանագրութեան մէջ նախորդը չունեցող կոթողային աշխատանք է։ Բառարանը, ըստ Մալխասեանցի, ազգի քաղաքակրթութեան վկայութիւնն է։ Մինչեւ իր քառահատորը կազմելը, ան բառարանագրութեան փորձ ունէր արդէն. թերեւս Թիֆլիսի մէջ աշխատած տարիներուն ան ռուսերէն-հայերէն իրաւաբանական առձեռն բառարանի կազմութեան աշխատանքներուն կը մասնակցէր, հեղինակակից եղած է նաեւ ռազմական, բժշկական, շինարարական, երկաթուղային, տնտեսագիտական եւ այլ մասնագիտական բառարաններու կազմութեան:
Խաչիկ Բադիկեան, Ստեփան Մալխասեանցին նուիրած իր յօդուածին մէջ բարձր գնահատած է ականաւոր հայագէտի կատարած աշխատանքը՝
Արտաքին Յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ Ստորոգութիւն:Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանի սաներ Ստորոգութիւն:Բանասիրական գիտութիւնների մասնագէտներ Ստորոգութիւն:1857 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1947 մահեր Ստորոգութիւն:21 Յուլիսի մահացածներ
Տիլոսի Հնաբանական Թանգարան
Տիլոսի Հնաբանական թանգարան (յուն․՝ Αρχαιολογικό Μουσείο Δήλου)․ կը գտնուի Տիլոսի հնավայրը եւ կը հիւրասիրէ կղզիին վրայ կատարուած հնագիտական պեղումներէն արժէքաւոր իրեր։
Պատմական ակնարկ
1872-ին Տիլոս կղզիին վրայ կը սկսին առաջին հնագիտական պեղումները, որոնք կը շարունակուին մինչեւ մեր օրերուն։
Թանգարանի շէնքը կը կառուցուի 1904-ին, որպէսզի հիւրասիրէ պեղումներէն յայտնաբերուած իրերը։ Կը ընդարձակուի նոր սրահներով 1931-ին եւ 1972-ին։  ԻԱ․ դարասկիզբին Տիլոսի Հնագիտական Թանգարանը ունի ցուցադրութեան 9 սրահներ։
1990-ին Տիլոսի հնագիտական վայրը կը յայտարարուի Եունեսքոյի Համաշխարհային Ժառանգութեան Յուշարձան։ Հնավայրին մէջ գտնուած իրերուն մեծ մասը կը հիւրասիրուի տեղւոյն թանգարանին մէջ, իսկ մաս մըն ալ Աթէնքի Հնաբանական Ազգային Թանգարանը։
Տե՛ս նաեւ
Աթէնքի Հնաբանական Ազգային թանգարան
Աքրոփոլիին թանգարան
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի թանգարաններ Ստորոգութիւն:Յունաստանի թանգարաններ Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Թանգարաններ ըստ երկրի Ստորոգութիւն:Թանգարաններ ըստ տեսակի Ստորոգութիւն:Թանգարաններ Ստորոգութիւն:Հնաբանական թանգարաններ Ստորոգութիւն:Հնաբանական վայրեր
Աղեքսանտրիոյ հայկական գաղութը (Եգիպտոս)
Աղեքսանտրիոյ հայկական գաղութը կազմուած է Ժ դարուն ընթացքին։ Անկէ առաջ հայութեան կամ հայու ներկայութեան համար արձանագրուած տուեալներ չկան․ 1611-ին հայ ճամբորդ մը, Սիմէոն Դպիր Լեհացի, Եգիպտոս եկած է եւ Աղեքսանտրիոյ մասին կ՛ըսէ թէ․- «Կայր եկեղեցի մի Հռոմի, խաններ մեծամեծք, կային հռոմք, խպտիք, Ֆրանք, բայն հայք եւ ոչ»։
Իսկ 1762-ին Հ․ Յովհաննէս Թոմաճան, Մխիթարեան Ուխտէն, իր Եթովպիա (գրութեան մէջ Հապեշիստան գրուած) ուղեւորութեան առթիւ, կը հանդիպի Աղեքսանտրիա ու կը պատմէ․ «Կացեալ ի Քանտիա, աւուրս 24, ելի նոյեմբեր 24-ին 1762 եւ 29 ին հասաւ ի յԱղեքսանդրիա, ընդ որդւոյն իւրոյ Պօղոսի եւ գնացեալ իջեւանեցաւ ի վանս Ֆրանչիսկան բաթերայից, որոյ մեծաւորին անունն էր Բատրէ Պօնավէնթուրա․․․․․»։ Ըստ Արտաշէս Գարտաշեանի (հեղինակ Նիւթեր Եգիպտոս ի հայոց Պատմութեան համար, գիրք Ա․ էջ՝ 115), եթէ հայեր գտնուէին Հ․ Յ․ Թոմաճան ապահովաբար անոնց պիտի դիմէր, ինչպէս ըրած էր Գահիրէ։  Սակայն հաւանական է որ 1796-1800 թուականներուն, Նափոլէոն ի Եգիպտոս արշաւանքին ատեն, քանի մը հայ վաճարականներ բնակած ըլլան Աղեքսանտրիա (այդ շրջանի նաւահանգիստ եւ առեւտուրի գլխաւոր կեդրոն)։ Մուհամէտ Ալի կառավարիչի իշխանութեան սկիզբէն, հայեր կը սկսին Աղեքսանտրիա հաստատուիլ, մանաւանդ Պօղոս Պէյ Եուսուֆեան՝ պետական թարգմանիչի պաշտօնին կոչուելէն ետք։ Կառավարիչը, Պօղոս Պէյ Եուսուֆեանի մահէն անմիջապէս ետք, պետութեան կողմէ հսկայ հողատարածք (որուն մէկ փոքր բաժինը արդէն Եուսուֆեան գնած է եւ իր տուն-ապարանքը, ինչպէս նաեւ Ս․ Պօղոս-Պետրոս եկեղեցին կառուցած է) հայ գաղութին կը շնորհէ եւ անոր մէկ մասի գնման Երուսաղէմի Պատրիարքութիւնը կը մասնակցի․ այս ուղղութեամբ տեղեկութիւնները գրեթէ նոյնն են, բացի փոքր տարբերութիւններէ՝ Վրդ․ Էփրիկեան (Բնաշխարհիկ Բառարան Ա․ հատորին մէջ, էջ 638-39), Թորգոմ Արք․ին յիշողութիւնները (Եգիպտոս ի Հայոց հին եւ արդի Եկեղեցիները, էջ 53-54) եւ Մաղաքիա Արք․ Օրմանեան (Ազգապատում)։
Իզմիրցի Պօղոս Պէյ Եուսուֆեան Boghos Yusufian կը սեպուի Աղեքսանտրիոյ հայկական գաղութին հիմնադիրը։ Ան, իր շուրջը կը հաւաքէ հայ հասարակութեան գլխաւոր դէմքերը, որոնցմէ են՝ Խավակա Աբրահամ Կիւլպէնկեան, Նուպար Փաշա*, Ղազարոս Տէր Գասպարեան, Ստեփան Աղա Ապրոյեան, Թագուոր Փաշա Յակոբեան․.․ եւ շատ ուրիշներ։
Աղեքսանտրիոյ Ս․ Պօղոս-Պետրոս եկեղեցին
Ս․ Պօղոս-Պետրոս եկեղեցին կը հիմնուի Պօղոս Պէյ Եուսուֆեանին կողմէ 1830-ին եւ կը գործէ մինչեւ 1880․ այնուհետեւ անոր շէնքին մէջ գործած է Մելգոնեան Մանկապարտէզը։ Պօղոս Եուսուֆեանի ժառանգորդները, իրենց սեփական կալուածը գաղութին կը նուիրեն։ Եկեղեցւոյ հարաւ արեւմուտքին կը հիմնուի հայկական գերեզմանատունը․ ծառազարդ եւ պարսպապատ։ 1881-ին թաղականութեան ջանքերով կը հիմնադրուի նոր եկեղեցին։ 1882-ի ռմբակոծումները անոր շինութեան աշխատանքները կը դանդաղեցնեն, սակայն 1884-ին շինութիւնը կ՛աւարտի։ Անոր բացման Նուպար Փաշան (Եգիպտոսի առաջին վարչապետը եղած է) ներկայ կը գտնուի։ Նոյն տարին, 9 Դեկտեմբեր ին տեղի կ՛ունենայ նորաշէն գոթական ոճով եկեղեցւոյ օծումը։ 1914-ին եկեղեցւոյ մայր դրան յառաջամասը կը վերաշինուի հայական ոճով, իսկ 1923-ին եկեղեցին կը նորոգուի։
Եկեղեցւոյ կից կը գործէ Ազգային Առաջնորդարանը, հիմնուած՝ 1839 թուականին, իսկ առաջին տոմարներուն արձանագրութիւնները կը սկսին 1843 թուականէն։
Ս․ Թաթէոս եւ Բարթողիմէոս մատուռը
Աղեքսանտրիոյ թեմին նաեւ կը պատկանի Տիսանիս գիւղին մէջ Ս․ Թաթէոս եւ Բարթողիմէոս մատուռը, կառուցուած՝ 1835-36 թուականներուն։
Հայկական կրթական Ազգային եւ անհատական վարժարաններ
Ներկայիս կը գործէ Պօղոսեան-Մելգոնեան վարժարանը, որուն աշակերտութեան թիւը 1950-ական թուականներուն 800 հոգիի հասած էր, իսկ 1960-ական թուականներէն ետք հայութեան զանգուածային արտագաղթին պատճառաւ գաղութին թիւը շատ կը նուազի եւ 2016-ի տուեալներով աշակերտութեան թիւը հազիւ 86 հոգի կը հաշուէ։
Աղեքսանտրիոյ մէջ գործած են հետեւեալ վարժարանները։
Հայ Կաթողիկէ համայնքը
1800-1840 թուականներուն կը սկսի կազմուիլ Հայ Կաթողիկէ Համայնքը։ 25 Մայիս 1880-ին կ՛օծուի Սուրբ Աստուածածնի Անարատ Յղութեան եկեղեցին։
Կաթողիկէ համայնքի գործած վարժարաններ
Հայ Աւետարանական համայնքը
Աւետարանական համայնքը կը ստեղծուի 1896 երբ նոյն թուականին Պատմական Հայաստանի գաւառներուն մէջ կատարուած ջարդերէն փրկուած հայ բողոքական ընտանիքներ Աղեքսանտրիա կը հաստատուին։ Անոնք իրենց կրօնական պաշտամունքը Ամերիկեան միսիոնարներուն եկեղեցիին մէջ կը կատարեն։
Գործած է «ԷՄԱՆՈՒԷԼ» Կիրակնօրեայ վարժարանը, 1947-1953։
Աղեքսանտրիոյ հայ գաղութին ընկերային-հասարակական կեանքը
Աղեքսանտրիոյ հայ գաղութը իր 200-է աւելի Միութիւններով եւ Ընկերութիւններով (Մշակութային, Բարեսիրական, Հայրենակցական, Սանուց-Շրջանաւարտից, Կանացի, Պատանեկան - Երիտասարդական, Մամուլի - Հրատարակչական, Խնայողական, Բժշկական) ունեցած է հարուստ հասարակական կեանք։
Նուագախումբեր, երգչախումբեր եւ թատերախումբեր
Աղեքսանտրիոյ հայերուն կեանքին մէջ, անպակաս եղած են տասնեակէ աւելի նուագախումբերը, նոյնքան երգչախումբերը եւ թատերախումբերը։
Մամուլի եւ հրատարակչատան ընկերութիւններ
Մինչեւ Բ․ Համաշխարհային պատերազմ, գործած են երկու հրատարակչական ընկերութիւններ։
Տպարաններ
Գաղութը ունեցած է 18 տպարաններ, որոնց կեանքը կ՛երկարի մինչեւ 1960-ական թուականները։
Գրադարաններ
Կազմուած եւ գործած են տասնեակէ աւելի գրադարաններ։
Մամուլ
Արժանի են յիշատակումի՝
«Նեղոս» 1889, «Նոր Կեանք» 1896, «Լրաբեր» 1897, «Ազատ Խօսք» 1902, «Փեթակ» 1903, «Հայելի» 1903, «Պարտէզ» 1903, «Սուրհանդակ Պարտէզի» 1904, «Գրասէր» 1904, «Սիսուան» 1905, «Օրէնք» 1905, «Թերթիկ» 1906, «Կրակ» 1906, «Մտրակ» 1908, «Արեւ» 1908, «Ոմանց Տարեցոյցը» 1909, «Կավրօշ Եգիպտոս» 1914, «Անիւ» 1915, «Արաքս» 1917, «Յառաջդիմասէր» 1917, «Պրիսմակ» 1917, «Որբունի» 1919, «Եգիպտահայ Տարեց. (ՈՄ)» 1919, «Ալեակներ եւ Խլեակներ» 1919, «Ասեղ» 1922, «Զեկուցում» 1923, «Հայ Բուժակ» 1923, «Կայծ» 1924, «Եգիպտահայ Տարեցոյցը (ԱԼ)» 1925, «Գրպանի Տարեցոյց» 1941, «Հայ Վարժարան, Տեղեկատուութիւ»ն 1946, «Արարա» 1926, «Զուարթնոց» 1953, «Ամէնուն Գիրքը» 1937, «Զարթօն»ք 1953, «Դալարի»ք 1939, «Փիւնիկ» 1899-1901, «Աւետարանի Ձայն» 1939-1945, «Եգիպտահայ Տարեցոյց (ՊՍ)» 1914-1917, «Բարի Լուր» 1948, «Ազատ Բեմ» 1903-1906,« Մասիս» 1923-1925, «Հորիզոն» 1904, «Փունջ» 1925-1940, «Շիրակ» 1905-1907, «Սֆինքս» 1925-1928, «Տարեկան Տեղեկագիր» 1907-1912, «Սարկաւագին Տրեց.» 1928-1933, «Արեւ» 1915-1950 եւ 1970 - մինչեւ այսօր, «Հայ Դպրոց» 1933-1935։
Մամուլը Ներկայիս
«ԱՐԵՒ» թերթ՝ 1915-1922․ երկօրեայ, հրատ.՝ Սահմանադիր Ռամկ. Կուսակցութիւն։ 1922-էն - 1950 իբրեւ օրաթերթ, հրատ.՝ Ռ.Ա.Կ. Եգիպտոս ի Կազմակերպութիւն։ 1970-էն ետք օրաթերթ, իսկ 2016-էն Շաբաթաթերթ, հրատ.՝ Հայ Ազգային Հիմնադրամ։
Մարզական միութիւններ
Մինչեւ 1961 թուական, պարբերաբար տեղի ունեցած են միջմարզական ախոյանական մրցումներ, հետեւեալ հայկական մարզական միութիւններուն եւ ակումբներուն միջեւ։
Աղեքսանտրիոյ գաղութը այսօր
20-րդ դարուն առաջին կիսուն, գաղութին թիւը կը սկսի դանդաղօրէն նուազիլ․ 1947-48ին եւ 1956-ի պատերազմին ներգաղթ դէպի Հայաստան։ Սակայն, 1960-ական թուականներէն ետք, հայութեան թիւը Եգիպտոսի գլխաւոր քաղաքներուն մէջ՝ մայրաքաղաք Գահիրէ եւ Աղեքսանտրիա արագ թափով կը նօսրանայ։ Այժմ Աղեքսանտրիոյ եւ Գահիրէ ի մէջ հայութեան թիւը մօտաւորապէս 400-500 հոգի է։ Համայնքին կեանքը համերաշխ է։ Գաղութը ունի եկեղեցի, դպրոց եւ կը գործեն հետեւեալ միութիւնները․- «Տիգրան Երկաթ» եւ «Յառաջադիմասէր» մշակ. միութիւնները, ՀԲԸՄ Նուպար եւ ՀՄԸՄ մարզական ակումբները, ուր երիտասարդները կը զբաղին հայկական պարով եւ երգով։ Վերեւ ընդգծուած երկու մարզական ակումբներուն մէջ հայ երիտասարդութիւնը նախընտրաբար կողովագնդակով կը զբաղի։  Գաղութը նիւթական դժուարութիւններ չունի եւ կալուածներուն նիւթական հասոյթը կը տրամադրուի հայ երիտասարդներուն ուսման եւ ամէն օգնութեան։
Տե՛ս նաեւ
Աղեքսանտրիոյ հայերը
Քոքինիոյ հայկական գաղութը
Արսէն Պալեան
Սելանիկի հայկական գաղութը
Քերքիրայի հայերը
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական գաղթօճախներ Ստորոգութիւն:Եգիպտոսի հայկական համայնքներ Ստորոգութիւն:Ափրիկէի հայկական գաղութներ
Ժասմեն
Ժասմեն (բուն անունով Մարիամ Գրիգորեան, ), հսյ դերասանուհի։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Թիֆլիս, աղքատ ընտանիքի մէջ եւ նիւթական պատճառներով չէ կրցած շարունակել ուսումը՝ ընդունուած է Հայ Բարեսիրական ընկերութեան ուսումնարան, ուր ի յայտ եկած են անոր դերասանական ու երգելու շնորհները:
Ան առաջին անգամ երգած է Ռոմանոս Մելիքեանի եւ ապա Կոմիտաս Վարդապետի քառաձայն երգչախումբէն ներս: Ընթացքին, Ժասմեն դերասանութեամբ սկսած է հանդէս գալ սիրողական ներկայացումներու։ Անոր առաջին ներկայացումը եղած է «Էտիպ Արքայ»ն, որուն մէջ դեր ստանձնած է նաեւ դերասան ու թատերական գործիչ Ամօ Խարազեան:
1909-1910 թուականներուն Ժասմեն սկսած է դերեր ստանձնել Թիֆլիսի արուեստի թատրոնէն ներս, բեմ բարձրանալով հայ անուանի դերասաններու հետ:
1912-1913 թուականներուն մեկնած է Մոսկուա, դառնալու Մոսկուայի Գեղարուեստական թատրոնի ազատ ունկնդիր: Վերադառնալով Թիֆլիս ընդունուած է «Հայոց Տրամաթիքական ընկերութեան թատերախումբ», ուր սկսած է ստանձնել առաջին կարգի դերեր. ինչպէս՝ Շիրվանզատէի «Պատուի համար»ի Մարգարիտի դերը, Շէյքսփիրի «Օթելլօ»ի Տեզտեմոնայի դերը եւ բազմաթիւ ուրիշներ: Ժասմեն առաւելաբար յիշուած է «Պատուի համար» ներկայացման Մարգարիտի դերով, որ ներկայացուցած է աւելի քան տասնամեակ մը:
Դերասանուհին 1925-1949 թուականներուն եղած է Պաքուի Հայկական թատրոնի առաջին դերասանուհին, որուն փակուելուն պատճառով որոշ ժամանակ Ժասմեն հեռացած է բեմերէն:
Թատրերգութեան կողքին Ժասմեն դերեր ստանձնած է նաեւ ժապաւէններու մէջ, մարմնաւորելով դերեր «Սեւիլ», «Կիմը հերթապահ» եւ «Մեքսիքական տիպլոմաներ» ժապաւէններուն մէջ:
Ի յիշատակ դերասանուհիին, թատերագէտ Վահրամ Թէրզիպաշեան 1959 թուականին հրատարակած է «Ժասմեն» աշխատութիւնը :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասանուհիներ
Վերի Պաղճաղազ
Վերի Պաղճաղազը Քեսապ շրջանի Էքիզօլուք-Պասիթ տանող ճամբուն վրայ գտնուող փոքր գիւղն մըն է ուր հաստատուած են հայերը 1850-ական թուականներէն իվեր։ Գիւղը ունի բարձր դիրք, ուրկէ կ՛երեւի Պասիթի հրուանդանը։
Հակիրճ պատմութիւն
Գիւղը կը գտնուի Էքիզօլուք գիւղէն մոտ 5 քմ. հարաւ-արեւմուտք։ 1850-ական թուականներուն Ղնեմիէ հայկական գիւղէն հայ ընտանիք մը կը հաստատուի Վերի Պաղճաղազ ուր կ՛զբաղուին գլխաւորաբար խաշնարածութեամբ։ Քեսապէն եւ Չինարճըգ գիւղերէն ուրիշ ընտանիքներ եւս հոս կը փոխադրուին 20-րդ դարու սկիզբը։
1915-ին Վերի Պաղճաղազի գիւղացիները կը տարագրուին Էքիզօլուքի բնակչութեան հետ։ 1920-ին գիւղ կը վերադառնան միայն 34 անձ. Յոյն ընտանիք մը կը հաստատուի հոս բնակչութեան թիւը հասցնելով 41 հոգիի։ Այսպէս գիւղի բնակչութեան մօտ 75 տոկոսը զոհուեցաւ տարագրութեան ժամանակ։
1947-ին հայրենիք կը ներգաղթեն 81 անձ, այսինքն գիւղի բնակչութեան մեծամասնութիւնը։
1955-ին գիւղը ուներ 41 բնակիչ։ 1993-ի տուեալներով գիւղը ուներ 17 բնակիչ կամ 4 տուն։
Բնորոշիչ Կառոյցներ
Գիւղին գլխաւոր կառոյցներն են՝
1843 թուական
1843 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 43րդ տարին
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1843 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1843 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1843
Մովսէս Կաղանկատուացի
Մովսէս Կաղանկատուացի, 7-րդ դարու հայ պատմիչ։
Հայերէն լեզուով գրուած պատմութիւններուն մէջ արժէքաւոր եւ ինքնուրոյն գործ մըն է «Աղուանից պատմութիւնը»։ Պատմութիւնը կը բաղկանայ երեք գրքերէ։ Ա. գիրքը ունի 30 գլուխներ, Բ.–ը 52, իսկ Գ.–ը 24։
Աղուանից պատմութեան մասին յայտնուած են բազմաթիւ կարծիքներ, զորս կրնանք երկուքի խմբել.- Հեղինակը ապրած է Ժ. դարուն եւ գրի առած հնագոյն շրջաններէն մինչեւ Ժ. դար պատահող դէպքերը աղուանից աշխարհի մէջ։ Հեղինակը ապրած է Է. դարուն եւ անոր կը պատկանին մի միայն առաջին երկու գրքերը, որոնք կը պարունակեն հնագոյն շրջանէն մինչեւ Է. դարու պատմութիւնը։ Իսկ Ժ. դարուն ուրիշ հեղինակ մը կամ խմբագրող մը շարունակած է զինք երրորդ գիրքով մը։ Այս երկու կարծիքներն ալ ճիշդ չեն։ Աղուանից Պատմութեան ուսումնասիրութեան համար ամէնէն ուղիղ միջոցն է անոր աղբիւրներուն քննութիւնը, որու միջոցաւ կարելի է եզրակացնել, թէ՝ ե՞րբ խմբագրուեցաւ «Աղուանից Պատմութիւն»ը եւ թէ՝ քանի՞ հեղինակներ ունեցած է։
ԱՂՈՒԱՆԻՑ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ԱՂԲԻՒՐՆԵՐԸ և ԱՆՈՐ ԽՄԲԱԳՐՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԸ Աղուանից Պատմութիւնը ներկայիս կը հասնի մինչեւ Ժ. դարու վերջաւորութիւնը, որով կրնանք եզրակացնել թէ անոր վերջին խմբագրութիւնը տեղի ունեցած պէտք է ըլլայ Ժ. դարու վերջաւորութեան։ Անոր Ա. գիրքի 30 գլուխները ամբողջութեամբ եւ բառացի կերպով ընդօրինակուած են հին հայ պատմիչներէն և յիշատակարաններէն։ Ժ. դարու խմբագրողը ուզած է Խորենացիի Հայոց Պատմութեան վրայ ձեւել Աղուանից Պատմութիւն մը։ Ա. գրքի երեք գլուխները ընդօրինակուած են Անդրիասի եւ Հիպողիտոսի ժամանակագրութեան հայերէն թարգմանութենէն, որ կը վերագրուի Անանիա Շիրակացիի, ծանօթ իբրեւ անանուն ժամանակագրութիւն։ Այս երեք գլուխներուն մէջ Խորենացիէն առնուած բաժիններ կան։ Դ. գլուխը առնուած է Խորենացիէն։ Ե. ը առնուած է Շիրակացիի «Աշխարհացոյց»էն Զ. եւ է. գլուխները, մեծ մասամբ, Աղուանից յիշատակարաններէն կը քաղեն իրենց բովանդակութիւնը, փոքր մաս մըն ալ կ'առնեն Խորենացիէն։ Ը. գլուխը դարձեալ Խորենացիէն է։ Թ. եւ Ժ. գլուխները Յայսմաւուրքէն (Տօնական)։ ԺԱ. գլուխը Գիւտ Կաթողիկոսի նամակն է ուղղուած Աղուանից Վաչէ իշխանին։ ԺԲ. եւ ԺԳ. գլուխները Խորենացիէն առնուած են։ ԺԴ. գլուխը, որ ընդարձակ է առնուած է Ագաթանգեղոսէն, բայց անոր ներկայ խմբագրութենէն տարբեր օրինակէ մը։ ԺԵ. գլուխը Խորենացիէն է։ ԺԶ., ԺԷ., ԺԸ., ԺԹ., Ի., ԻԱ., ԻԲ., ԻԳ. գլուխները հին յիշատակարաններէն եւ «Տօնական»ներէն վերցուած են։ ԻԴ., ԻԵ., ԻԶ. գլուխները «Գիրք Թղթոց»էն եւ կանոնագրէն են։ ԻԷ.–էն Լ. գլուխները դարձեալ «Տօնական»ներէն։
Ինչպէս կը տեսնուի գիրքը ամբողջ ընդօրինակութիւն մըն է բառացի կերպով, միայն թէ գլուխներու խորագիրները եւ տեղ տեղ շաղկապող տողերը կը պատկանին խմբագրողին։ Բ. գիրքի Ա.–Էն Ը. գլուխները առնուած են Պետրոս Սիւնեցիէն, Եղիշէէն, Խորենացիէն, Սեբիոսէն, Գիրք Թղթոցէն ու Տօնականէն։
Բ. գիրքի Թ. գլուխէն մինչեւ ԻԸ. գլուխը, մօտաւորապէս 90 էջ կամ 20 գլուխներ, չունին ոչ մէկ աղբիւր, այլ սկզբնագրի եւ տուեալ դէպքերու ժամանակակից մէկ գիրչի յօրինում են։ Դարձեալ այս մասին մէջ շատ ուշագրաւ է հետեւեալը․- Թ. գլուխը կը սկսի մուտքով մը, որ յատուկ է նոր գործի մը սկզբնաւորութեան, իսկ ԻԸ. գլուխի վերջաւորութիւնը ունի վերջացող գործի մը փակումը։ Այսպիսով Աղուանից պատմութեան Թ. էն մինչեւ ԻԸ. գլուխները առանձինն ամբողջութիւն մը կը կազմեն եւ Ժ. դարու խմբագրողը զայն ներմուծած է իր գործին մէջ։
Աղուանից Պատմութեան Բ. գիրքի ԻԸ. գլուխէն մինչեւ ԾԲ. գլուխը ընդօրինակութիւն է զանազան աղբիւներէ, զոր կարելի է որոշել։ Թերեւս քանի մը գլուխներ պատկանած ըլլան՝ Թ. գլուխէն մինչև ԻԸ. գլուխներու սկզբնագիր՝ հեղինակին։
Գ. գիրքը իր ամբողջութեան մէջ ընդօրինակուած է այլ եւ այլ աղբիւրներէ, միայն թէ այս գիրքին մէջ նկատելի կերպով անձնական աշխատանք եւ յօրինում ունի Ժ. դարու խմբագրողը, որ գործը մինչեւ Ժ. դարու վերջը բերած է։
ԵՕԹՆԵՐՈՐԴ ԴԱՐՈՒ ՍԿԶԲՆԱԳԻՐԸ – Բ. ԳԻՐՔ, Թ.–ԻԼ. ԳԼՈՒԽ.-
Աղուանից Պատմութեան մէջ Է. դարուն պէտք է տեղաւորենք Թ.– ԻԼ. գլուխները, որոնց հեղինակը պայմանական անունով կը կոչենք «ՍԿԶԲՆԱԳԻՐ»։ Այս մասը ինքնիր մէջ ամբողջութիւն մըն է իբրեւ բովանդակութիւն, իբրև լեզու եւ իբրեւ մէկ հեղինակի կնիքը կրող ստեղծագործութիւն։ Այս մասին մէջ պատմագրուած են Խոսրով Ապրուէզի արշաւանքները, Յունաց վրայ Խաչափայտին գերուիլը Հերակլեան արշաւանքները եւ անոնց համար Աղուանից բերած մասնակցութիւնը, Վիրոյ կաթողիկոսին պատմութիւնը, Ջուանշիր իշխանին մեծագործութիւնները, մօտաւորապէս 610-660 թուականի պատմութիւն մը։
ՍԿԶԲՆԱԳԻՐԻ ԱՐԺԷՔԸ։
Եօթներորդ դարու սկզբնագիրի այս գործը շահեկան է մէկէ աւելի տեսակէտներով։
1.- Անիկա ժամանակակից հեղինակ մըն է թաւալող եւ աշխարհասասան այդ դէպքերուն, ականատես եւ ականջալուր։
2.- Անիկա կը պատմագրէ կարեւոր եւ նոր դէպքերու մասին։ Իսկ երբ արդէն ծանօթ նիւթերու մասին պիտի արտայայտուի, բոլորովին նոր ձեւով կը պատմագրէ եւ կամ անոնց մասին կու տայ նոր եւ անտիպ տեղեկութիւններ։
3.- Անիկա կարող պատմիչ մըն է ու մեծ՝ գրեթէ անգերազանցելի գրագէտ մը, նկատի ունենալով մեր հին գրականութիւնը միայն։
ՍԿԶԲՆԱԳԻՐԸ ԻԲՐԵւ ԳՐԱԳԷՏ։
Ան բախտաւոր եղած է արտայայտելու շատ յուզիչ դէպքերու մասին ինչպէս Խաչափայտին գերուիլը, ամբողջ քրիստոնէութիւնը սրբազան յուզումով դղրդացնող Հերակլեան արշաւանքները, Խաչափայտին ազատագրուիլը՝ իր պատճառած հոգեցունց ուրախութեամբ, Աղուանից աշխարհին վրայ կատարուած հիւսիսային բարբարոս ազգերու համատարած արշաւանքներն ու գործած աղեխարշ անգթութիւնները, քաղաքներու կողոպտուիլը, բնակութեանց կոտորածը եւ մազապուրծ ազատագրուածներու ահռելի սարսափը, ասոնք սկզբնագիր հեղինակը տարած են բացառիկ յուզումներու։ Ասոնցմէ զատ սկզբնագիրը իբրեւ նոր նիւթ ունեցած է Արաբական արշաւանքներու ի Հայս եւ յԱղուանս և Ջուանշիր իշխանին յաղթանակներն ու փառաւորումը։
Այս նիւթերու պատմագրութեան ատեն «Սկզբնագիր»«»ը երեւան կու գայ իբրեւ պատմիչ եւ գրականագէտ։ Անիկա մեր մատենագրութեան մէջ լաւագոյն օրինակն է գրագէտ պատմիչ միացեալ տիպարին, Եղիշէին հետ։ Ուժեղ է իբրեւ գրագէտ երբ զօրաւոր ապրումներով կ'արտայայտուի։ Զինք իր ներկայացուցած յատկանիշներով կարելի է ենթարկել հետեւեալ ստորաբաժանումներուն։
1.- Անիկա այն եզական հեղինակն է, որ արտագին պատմագրութեան սահմանէն անդին կ'անցնի եւ կը մտնէ մարդոց հոգիներուն մէջ։ Ներկայացող դժբախտութեանց նկարագրութեան մէջ՝ այդ դժբախտութիւնը ապրող հոգեկան վիճակը մեզի կը ներկայացնէ, ապրուած սարսուռը և զգացուած սարսափը իբրեւ վիպասան մեզի կու տայ։ Ուրեմն իբրեւ գրագէտ ան վիպասանած է։ Կարդալ էջ 147, 151, 154, 157, 166, 169, 199, 204, Թիֆլիսի տպագրութիւն։
2.- «Սկզբնագիր»ը կը զգայ դէպքերը։ Ան ոչ մէկ տող գրած է, որուն մէջ գրած չըլլայ իր զգացածը։ Դէպքերը իր տեսողութենէն կ'անցնի, իր ոգիին մէջէն եւ իր բոլոր յուզումներով ջրդեղելէ վերջ միայն կը մատուցանէ մագաղաթին։ Անիկա գրած է հեւքով, արցունքով եւ արիւնով։ Մեզի նկարագրած է սարսափելի սովով մը՝ նկարագրութիւնը, որ պատահած է Աղուանից երկրին մէջ։ Կարդալ էջ 187, 188, 189, 194, 220։
3.- Ճարտար նկարագրող մըն է։ Սկզբնագիր հեղինակը մեծ կարողութիւն ունի դէպքերու եւ դէմքերու արտայայտութիւնը նկարագրելու։ Հանդարտօրէն եւ մանրամասնօրէն կը նկարագրէ ու այս նկարագրութեան ատեն՝ շնորհիւ իր մեծ նկարագրութեան, կը ստեղծէ պատկերներ։ Յատկապէս նկարագրած է Վիրոյ կաթողիկոսի եւ Ջուանշիր իշխանի կերպարները եւ իբրեւ մեծ նորութիւն պապղայ մը (թութակ) եւ փիղ մը։ Յաջող նկարագրական էջեր են 155, 162, 172, 174, 177, 178, 182, 188, 185, 193 եւ 228։
• • • Աղուանից Պատմութեան մնացեալ մասերը, որոնք կը գտնուին Բ. գիրքի Թ. գլուխէն առաջ եւ ԻԸ. գլուխէն ետք, կը պատկանին Ժ. դարու խմբագրողին՝ իբրեւ արտագրութիւն այլազան աղբիւրներէ ու շարայարութիւն, որով գործը կը հասնի մինչեւ Ժ. դարու վախճանը։ Ժ. դարու պատկանող այս մասերը ունին արժէքաւոր հատուածներ, որոնք այլ աղբիւրներու միջոցաւ չեն հասած մեզի։ Այսպէս Աղուան հին յիշատակարաններէ ընդօրինակուած գլուխներ, որոնց մէջ յատկապէս յիշելու է Վաչագան թագաւորի ժամանակ նշխարհաց գիւտը եւ մատնահատութեան հեթանոսական սովորութիւնը, Յետոյ Իսրայէլ եպիսկոպոսի բարբարոսներու մէջ առաքելական գործունէութիւնը (Բ.գիրք, գլուխներ՝ 19–33 եւ 33-50)։
Ստորոգութիւն:Հայ պատմիչներ Ստորոգութիւն:7-րդ դարու հայ պատմիչներ
Դաւիթ Քոբայրեցի
Դաւիթ Քոբայրեցի, հայ աստուածաբան եւ փիլիսոփայ, 12-րդ դարու ականաւոր եկեղեցական գործիչ :
Կենսագրութիւն
Ծնած է 12-րդ դարու կէսերուն Քոբայր գիւղին մէջ (այժմ Թումանեան քաղաքի վարչական տարածքին մէջ)։ Կրթութիւն ստացած է Հաղպատավանքի մէջ՝ Պետրոս եւ Վարդան վարդապետերու մօտ : Այնուհետեւ ինքը արժանացած է վարդապետի կոչման, դարձած է իր ժամանակի մշակոյթի ամենամեծ գործիչներէն մէկը : Ժամանակակիցները անոր կը մեծարէին «հարգարժան եւ իմաստուն վարդապետ»: 1198-1203-ններուն կը ճամբորդէ Կիլիկեան Հայաստան, ուր գաղափարական կռիւ կը մղէ կաթոլիկամետ հոգեւորականներու դէմ։ Մասնակցած է Լոռիի (1205) եւ Անիի (1207) եկեղեցական ժողովներուն։ Հարուստ գրական ժառանգութիւն ձգած է. անոր հեղինակած աշխատութիւններէն 17-ը մինչեւ մեր օրերը հասած են : Քոբայրեցիի շատ աշխատութիւններ իրենցմէ մեկնութիւններ կը ներկայացուին՝ յիշատակարաններ, որոնք այս կամ այն աշխատութեան գրելու անհրաժեշտութեան մասին կը բացայայտուին։ Քոբայրեցիի շատ յիշատակարաններ մեզ հասած են «Յիշատակարաններու գիրք» ժողովածուին մէջ՝ կազմուած Գրիգոր Որդի Աբասիոյ կողմէն († 1221) : Մեծ կարեւորութիւն ունի 1179-ին Դաւիթի գրած յիշատարականը, ուր մանրամասն կը նկարագրէ Անդրկովկասի մէջ իր ժամանակի իրադարձութիւնները։ Այս գրառումը կարեւոր աղբիւր է 1177-ին վրացական արքայ Գէորգի III-ի դէմ Օրբելի իշխաններու ապստամբութիւնը ուսումնասիրելէ ետք  :
Մահացածէ մօտաւորպէս 1220-ին եւ թաղուած է Հաղբատավանքի զանգակատան մօտ։ Տապանագիրը կը վկայակոչէ. «Աստ շիրիմն է մր հոգեւոր հօր, Դաւիթի, Քոբայրեցի վարդապետի» : Քոբարեցիի շիրիմը ներառուած է Հայաստանի Հանրապետութեան կողմէն պահպանուող պատմական յուշարձաններու ցանկին մէջ :
Ճանտան Պատեմ
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Արտահան։ Ռուսական բանասիրութեան եւ արեւելեան Եւրոպայի ուսումնասիրութիւններու ոլորտին մէջ մագիստրոսի իր կոչումը ստացած է Մեծն Բրիտանիոյ «Պիրմինկհամ» համալսարանէն 2001-ին :
2007-ին, Օսմանեան պատերազմներու պատմութեան ծիրին՝ Ղրիմի պատերազմի նիւթին մէջ իր դոկտորականը ստացած է Պոլսոյ Սապանճը համալսարանէն : Ութ տարի դասախօսած է սոյն համալսարանի մէջ, մշակոյթի պատմութեան, կեդրոնական Ասիոյ թրքական պատմութեան նիւթեր, ինչպէս նաեւ ռուսերէնի թարգմանութեան դասընթացքներ տուած է:
Ան մասնակցած է բազմաթիւ միջազգային գիտաժողովներու, հեղինակ է գիտական շարք մը յօդուածներու եւ հրատարակութիւններու՝ Օսմանեան կայսրութեան, Կովկասի եւ Թուրքիոյ պատմութեան մասին:
Պատեմ ուսումնասիրութիւններ կատարած է Մեծն Բրիտանիոյ, Հայաստանի, Վրաստանի եւ Գերմանիոյ պետական արխիւներուն մէջ, հանդիսանալով առաջին թուրք պատմաբանը, որ 2009-ին ընդունուած է Երեւանի մէջ՝ Հայաստանի ազգային արխիւի հաւաքածոյին ծանօթանալու եւ ուսումնասիրութիւններ կատարելու համար։
Ան կը տիրապետէ ռուսերէնին եւ անգլերէնին :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պատմաբաններ
Տանըլտ Թրամփ
Տանըլտ Ճոն Թրամփ (անգլ.՝ Donald John Trump, Sr., ծ.՝ Յունիս 14, 1946-ին), ամերիկացի առեւտրական, քաղաքական գործիչ եւ ԱՄՆ-ու 45-րդ նախագահ:
1971-էն ի վեր, կը նախագահէ իր շինարարական եւ այլ առեւտրական աշխատանքներու գլխաւոր կազմակերպութիւնը՝ «Տը Թրամփ Կազմակերպութիւն»-ը: Առեւտրական ասպարէզով զբաղելու ժամանակ, Թրամփ շինել տուած է գրասենեակներու աշտարակներ, պանդոկներ, բախտախաղի կեդրոններ, կոլֆի մրցադաշտեր եւ համաշխարհային այլ բարձրորակ կառոյցներ: 2016-ի ընտրութիւններուն, ընտրուած է ԱՄՆ-ի 45-րդ նախագահ Հանրապետական կուսակցութեան կողմէ, գերազանցելով Դեմոկրատ կուսակցութեան թեկնածու Հիլըրի Քլինթընը: Ան իր նախագահական պարտականութիւնը ստանձնած է 20 Յունուար 2017-ին:
Թրամփ ծնած ու մեծցած է Նիւ Եորքի մէջ։ 1968-ին, Փենսիլվանիոյ Համալսարանի «Ուարթըն Սքուլէն» վկայուած է քաղաքական տնտեսագիտութեան պսակաւոր գիտութեանց վկայականով (BS in Economics): 1971-ին, ստանձնած է իր հօր՝ Ֆրէտ Թրամփի շինարարական ընկերութիւնը: Թրամփ երեւցած է «Միսս USA»-ի գեղեցկութեան մրցանակին, որուն սեփականատէրն էր 1996-էն մինչեւ 2015: Ան նաեւ երեւցած է ֆիլմերու եւ պատկերասփիւռի հաղորդումներու մէջ։ 2000-ի նախագահական ընտրութիւններուն, Թրամփ ուզած է Վերակազմութիւն կուսակցութեան թեկնածու ըլլալ, բայց հրաժարած է քուէարկութենէն առաջ: 2004-էն 2015, ան վարած եւ արտադրած է «Էն.Պի.Սի» պատկերասփիւռի կայանի «Տը Ափրենթիս» հաղորդաշարը: 2016-ին, Ֆորպս-ի կողմէ արձանագրուած է աշխարհի 324-րդ ամէնէն հարուստ մարդը, 156-րդը՝ ԱՄՆ-ի, 3,7 միլիառ տոլարով Հոկտեմբեր 2016-ին:
Յունիս 2015-ին, Թրամփ նախագահական իր թեկնածութիւնը յայտնած է Հանրապետական կուսակցութեան կողմէ եւ շուտով բարձրացած է առաջնակարգ դիրքերու: Մայիս 2016-ին, անոր Հանրապետական մրցակիցները կը դադրեցնեն իրենց ընտրական պայքարը եւ Յուլիսին ան պաշտօնապէս կը նշանակուի նախագահական թեկնածու 2016-ի Հանրապետական Ազգային Համագումարի ժամանակ: Թրամփի ընտրական պայքարը արժանացաւ ընկերային ցանցերու եւ համաշխարհային ուշադրութեան: Թուիթըր ընկերային ցանցի բազմաթիւ հարցազրոյցներու եւ ընտրական պայքարներու ընթացքին կատարած է սխալ յայտարարութիւններ: Ցոյցեր տեղի ունեցած են անոր պայքարի նախնական շրջաններուն: 7 Հոկտեմբերին, յայտնաբերուած է 2005-էն ձայնային արձանագրութիւն մը, ուր Թրամփ խոստովանած է բռնութեամբ համբուրած եւ սիրաբանած ըլլալը կիներու հետ: Ան ներողութիւն խնդրած է եւ հերքած՝ լուրը, զայն նկարագրելով, իբրեւ աւելի լայն ընտրական պայքարի մաս: 70 տարեկանին, Թրամփ դարձած է նախագահական պաշտօնը ստացող ամէնէն տարեց անձը:
Թրամփի ծրագիրը կ'ընդգրկէ ԱՄՆ-Չինաստան վաճառականական բանակցութիւններ, շարք մը վաճառականական համաձայնութիւններու՝ ինչպէս «ՆԱՖԹԱ»-ի եւ «Թրանս-Փասիֆիք Փարթնըրշիփ»-ի ընդդիմութիւն, գաղթականութեան օրէնքներու զօրացումը՝ պատ մը կառուցելով ամերիկեան եւ մեքսիքական սահմանին վրայ, վեթերաններու հոգատարութեան բարեկարգում, «Ըֆորտըպլ Քէր Աքթ»ի վերահաստատում եւ տուգանքներու ջնջում: Նոյեմբեր 2015-ի Փարիզի յարձակումէն աւելի քան տարի մը ետք, Թրամփ ժամանակաւորապէս արգիլած է իսլամներու գաղթը դէպի ԱՄՆ, այնուհետեւ նշելով, թէ արգելք պէտք է հանդիսանալ այն երկիրներուն, որոնք զինեալ խմբաւորումներու պատմութիւն ունին:
Վաղ Կեանք
Թրամփ ծնած է 14 Յունիս 1946-ին, Ճամայքա, Քուինզ, Նիւ Եորք: Ան ընտանիքի հինգ երեխաներէն երկրորդ ամէնէն փոքրն է: Իր 4 քոյր-եղբայրներէն, երեքը՝ Մարիանը, Էլիզապէթը եւ Ռոպերթը ողջ են, իսկ մէկ եղբայրը՝ կրտսեր Ֆրէտը մահացած է 1981-ին, ալքոհոլի մոլութենէ: Եղբօրը մահը պատճառ դարձած է անոր երբեք ալքոհոլ չգործածելուն եւ չծխելուն:
Թրամփ իր հօրմէն ունի գերմանական արմատներ, իսկ իր մօրմէն՝ սկովտիական արմատներ: Իր 2 մեծ հայրերն ու մեծ մայրերը ծնած են Եւրոպայի մէջ։ Իր հայրը՝ Ֆրէտ Թրամփը (1905-1999) ծնած է Գերմանիոյ Քալլսթատ քաղաքէն եկած ծնողներէ Քուինզի մէջ, եւ դարձած է Նիւ Եորքի մեծագոյն շինարարներէն մէկը: Մայրը՝ Մէրի Թրամփ (ծնեալ՝ ՄաքԼէօտ, 1912-2000) ծնած է Թոնկի մէջ, Լէուիս, Սկովտիա: Ֆրէտ եւ Մէրի զիրար ծանօթացած են Նիւ Եորքի մէջ եւ ամուսնացած 1936-ին ու հաստատուած են Քուինզի մէջ: Հօրեղբայրը՝ Ճօն Թրամփ, որ Մասսաչուսէթսի Արուեստից Հիմնարկի դասախօս էր 1936-էն 1973, եւ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմին մաս կազմած է դաշնակիցներու ռատիոտեղեկայանքի բաժինին մէջ, շինած է «Էքս-Րէյ»-ի a3nbidi մեքենաներ, որոնք քաղցկեղէ տարապողներու աւելի երկար կեանք տուած են: 1943-ին, Հետազօտութեան Դաշնակցային Բիւրօն Ճ. Թրամփի առաջարկած է, որ վերատեսութեան ենթարկէ Նիքոլա Թէսլայի թուղթերն ու առարկաները, երբ Նիքոլա Թէսլա Նիւ Եորքըր պանդոկի իր սենեակին մէջ մահացաւ: Թրամփերուն մեծ հայրն էր Ֆրետերիք Թրամփ, որ շատ մեծ հարստութիւն մը շինած է Սիթըլի եւ Քանատայի Քոլնտայք քաղաքի մէջ իր ունեցած ճաշարաններէն եւ տուներէն:
Թրամփ ընտանիքը լիւթերաններ եղած են, բայց Թրամփի ընտանիքը պատկանած է Ամերիկայի Վերակազմուած եկեղեցւոյ: Ընտանիքի անունը նախապէս կոչուած է Տրամփֆ կամ Տրամֆթ եւ հետագային՝ 17-րդ դարու Երեսուն Տարիներու պատերազմին դարձած է Թրամփ: Թրամփ ըսած է, թէ հպարտ է իր գերմանացի ժառանգութեամբ: Ան, իբրեւ բարձր դատաւոր ոստիկան ծառայած է 1999-ի Գերմանական եւ Ամերիկեան Սթէուպէն փառատօնին, որ տեղի ունեցած է Նիւ Եորքի մէջ: Ընտանիքը երկու յարկանի տուն մը ունէր Ճամայքայի Միտլանտ Փարքուէյի մէջ, ուր Թրամփ ապրած էր «Տը Քիու-Ֆորեսթ Սքուլ» յաճախած ժամանակ: Թրամփ դպրոցը ձգած է 13 տարեկանին եւ մտած է Նիւ Եորքի Քորնուոլ քաղաքը գտնուող Նիւ Եորքի Զինուորական Ակադեմիա, ուր աւարտած է 8-րդ դասարանն ու երկրորդական վարժարանը: 1983-ին, Ֆրէտ Թրամփ հարցազրոյց վարողի մը ըսած է, թէ մանկութեան Թրամփ բաւական ծոյլ աշակերտ եղած է: Թրամփ մասնակցած է տողանցքներուն, հագած է տարազ, եւ աւարտական տարին ստացած է հրամանատարի աստիճան: Ան փոխանցուած է հրամատարութեան աշակերտի կարգէն հաստատուած իրմէ ստորադասի մը կողմէ կորսուած կրտսերի մը փաստէն ետք: Թրամփ այս փոխանցումը կ'եզրակացնէ իբրեւ «բարձրացում»: 2015-ին, ան կենսագրական գրողի մը ըսած է, թէ զինուորական ակադեմիան «զայն զինուորութեան գացողէ մը աւելի լաւ մարզած է»:
Թրամփ 2 տարի ուսանած է «տը Պրոնքս»-ի Ֆորտհամ Համալսարանին մէջ, Օգոստոս 1964-էն սկսեալ: Ապա, ան փոխանցուած է Փենսիլխանիոյ Համալսարանի «Ուորթըն Սքուլ», ուր կը դասաւանդուէր շինարարական ընկերութիւններու գիտութիւններ, զորս այդ օրերուն ԱՄՆ-ի մէջ ամէն տեղ գտնելը կարելի չէր: Ուսանած ժամանակ, ան կ'աշխատէր իր ընտանիքի հիմնած ընկերութեան՝ «Էլիզապէթ Թրամփ եւ որդիք» հաստատութեան մէջ, որ կոչուած է իր հօրենական մեծ մօր անունով: Մայիս 1968-ին, Թրամփ կը վկայուի Քաղաքական Տնտեսագիտութեան պսակաւոր գիտութեանց վկայականով:
Թրամփ չէ մասնակցած Վիէթնամի պատերազմին: Ուսանած տարիներուն՝ 1964-էն 1968, ան 4 անգամ յետաձգած է զինուորութիւնը, իբրեւ աշակերտ: 1966-ին, ան յարմար նկատուած է ծառայութեան, զինուորական բժշկական քննութիւններէ ուղղուած, եւ 1968-ին, ան նաեւ յարմար նկատուած է տեղական ծրագիրի յանձնախումբին կողմէ, բայց Հոկտեմբեր 1968-ին ստացած է բժշկական յետաձգում: 2015-ի կենսագրական հարցազրոյցի մը ընթացքին, Թրամփ բժշկական յետաձգումները վերագրած է ոտնաբիտի: Դեկտեմբեր 1969-ին, Թրամփ խումբի վիճակահանութեան բարձր թիւ մը ստացած է, որ զայն ազատած է ծառայութենէն:
Առեւտրական Ասպարէզ
«Տը Էքոնոմիսթ» 2016-ին Թրամփի առեւտրական ասպարէզին վրայ կայացած քննութեան մը կատարած է, եւ եզրակացուցած թէ «իր աշխատանքը (1985-էն 2016) եղած է միջին բաղդատած Նիւ Եորքի շուկային եւ ստացուածքներուն», նկատի ունենալով իր յաջողութիւններն ու ձախողութիւնները: Քննութիւն մը կատարած է նաեւ «Տը Ուաշինկթըն Փոսթ», որուն լրագրող Թրամփի ընտրական պայքարին կողմէ մերժուած մամլոյ յանձնարարականներ էին: Անոնք եզրակացուցած են, թէ «Թրամփ խառնուրդ մըն է սնապարծութեան, առեւտրական անկումներու եւ շինարարական յաջողութիւններու»:
Վաղ Ասպարէզ
Նախքան համալսարանը աւարտելը, Թրամփ իր շինարարական աշխատանքի ասպարէզը սկսած է իր հօր՝ Ֆրէտ Թրամփի Էլիզապէթ Թրամփ եւ որդիք հաստատութեան մէջ, որ կեդրոնացած էր միջին դասակարգի վարձու տուներու շինարարութեամբ Նիւ Եորք Սիթիի աւաններէն Պրուքլինի, Քուինզի եւ Սթէյթըն Այլընտի մէջ։ Իր նախավկայեալ ուսման ժամանակ, Ֆրէտ եւ Տանըլտ Թրամփ գործածած են $500.000-ի ներդրում, որպէսզի յաջողութեամբ բանան նախապէս փակուած «Սուիֆթըն Վիլէճ» յարկաբաժիններու աւանը, Սինսինաթիի մէջ, Օհայօ:
Թրամփի առաջին մեծ գործը կ'ըլլայ Մանհաթընի մէջ, 1978-ին: Հոն, ան կը վերաձեւաւորէ Քոմոտոր պանդոկի Կեդրոնական Մեծ Վերջակայանին մօտ գտնուող Կրանտ Հիաթ պանդոկը: Այս գործը հովանաւորուած է 70 միլիոն ամերիկեան տոլարի կառուցման մուրհակով, որ միասնաբար երաշխաւորուած էր Ֆրէտ Թրամփի եւ Հիաթ պանդոկի կողմէ:
Թրամփի Աշտարակ
1978-ին, Թրամփ համաձայնութիւններ կը գոյացնէ 58 յարկանի, 202 մեթրնոց (663 ոտք) աշտարակ մը կառուցելու Միտթաուն Մանհաթընի մէջ։ Այս աշտարակը կոչուեցաւ Թրամփի Աշտարակ: Այս աշխատանքը «Տը Նիու Եորք Թայմզ»-ը վերագրած է իր «յարատեւութեան» եւ «բանակցութեան ձիրքերուն»: Շինարարական աշխատանքները աւարտած են 1983-ին, ինչպէս նաեւ Տանըլտ Թրամփի բուն բնակարանը եւ «Տը Թրամփ» կազմակերպութեան կեդրոնը: Թրամփի Աշտարակէն կը սփռուի «Էն.Պի.Սի»-ի «Տը Ափրենթիս» յայտագիրը: Հոն նաեւ կը գտնուի պատկերասփիւռի արուեստանոց մը: Շինութիւնը կը գտնուի նախկին Պոնուիթ Թելլըր վաճառատան տեղը, որ նշանաւոր էր իր ճարտարապետութեամբ: Անոր կործանումը հակամարտ էր, անոր ճակատը գտնուող «Արթ Տեքօ» քանդակներու կործանման պատճառով, ինչպէս նաեւ յանձնառուի 200 անօրէն լեհ գործաւորներ աշխատցնելու պատճառով, որոնք ժամական 4-5 տոլար կը գանձէին, 12 ժամ աշխատանքով: 1990-ին, Թրամփ վկայած է, թէ ինք շատ հազուադէպ այցելած է վայրը եւ անտեղեակ էր անօրէն աշխատողներէն:
Ընդարձակում
1984-ին, տեղի ունեցած է «Հարրազ աթ Թրամփ Փլազա»յի բացումը, Աթլանթիք Սիթի, Նիւ Ճըրսիի մէջ։ Այս պանդոկը եւ բախտախաղի կեդրոնը կառուցուած է Թրամփի կողմէ, Հոլիտէյ Քորփի ֆինանսաւորումով ու գործուած Հոլիտէյ Քորփի բախտախաղի բաժանմունքին կողմէ: Բախտախաղի կեդրոնի անյաջողութիւնը խնդիրներ յառաջացուցին Թրամփի եւ Հոլիտէյ Քորփի միջեւ: Ինչպէս նաեւ, Թրամփ Հիլթըն Առեւտրական Ընկերութեան կողմէ Աթլանթիք Սիթիէն գնեց մասամբ շինուած շէնք մը, 320 միլիոն ամերիկեան տոլար արժողութեամբ: 1985-ին, երբ ամբողջացաւ շինութիւնը, զայն կոչուեցաւ Թրամփի Պալատ, որ կառավարուեցաւ Թրամփի առաջին կնոջ՝ Իւանայի կողմէ:
1985-ին, Փալմ Պիչ, Ֆլորիտայի մէջ, Թրամփ գնեց Մար-ա-Լակօ կալուածը, որ կ'արժէր 5 միլիոն ամերիկեան տոլար, ինչպէս նաեւ 3 միլիոն տոլար ծախուեցաւ կահաւորումի համար: Ձմեռնային հանգստեան տուն ծառայելէ անկախ, Թրամփ այդ կալուածը վերածած է անձնական ակումբի, որուն անդամակցութիւնը կ'արժէր 150.000 ամերիկեան տոլար: Մօտաւորապէս նոյն ժամանակին, ան Լի Այոքայի հետ Փալմ Պիչի մէջ գնեց տիրակցութեան աւան մը, որ դարձաւ Փալմ Պիչի Թրամփ Փլազան:
1980-ին, Սենթրըլ Փարքի մէջ գտնուող Ուլման Չմշկելու Կեդրոնի նորոգութեան աշխատանքները սկսան ընդհանուր շինարարի մը կողմէ, որ որեւէ մէկ կապ չունէր Թրամփի հետ: Այս նորոգութեան համար նախատեսուած էր երկու ու կէս, բայց 1986-ին, անիկա տակաւին իր աւարտին չէր հասած: Ապա, Թրամփ ստանձնեց այս գործը եւ զայն ամբողջացուց 3 ամիսէն, 1,95 միլիոն ամերիկեան տոլարի, որ 750.000 ամերիկեան տոլարով պակաս էր սկիզբի պիւտճէէն, ապա այս չմշկարանի մէկ տարուան հասոյթը նուիրեց բարեսիրական միութեան, փոխարէնը ստանալով անոր արտօնութեան իրաւունքը:
1988-ին, Թրամփ Մանհաթթանի Փլազա պանդոկը գնեց 400 միլիոն ամերիկեան տոլարի: Գործը եւ նորոգութեան աշխատանքները դարձեալ կառավարուեցան Իւանայի կողմէ:
Նոյն տարին, Թրամփ Թաժ Մահալի Բախտախաղի կեդրոնը գնեց Մըրվ Կրիֆինի եւ «Րիզօրց Ինթըրնաշընըլ»ի գործնառութեամբ: Ապրիլ 1990-ին կատարուած է բացումը կեդրոնին, որուն շինարարութեան ծախսերը արժած են 1,1 միլիառ ամերիկեան տոլար, որ այդ ժամանակուան ամենասուղ բախտախաղի կեդրոնի շինութեան ծախսերը եղած են:  Այս շինութեան կառուցման համար, 675 միլիոն ամերիկեան տոլար պարտքի դրամ առնուած է 14 առ հարիւր տոկոսով, ինչ որ պատճառ դարձաւ այս իրագործման սնանկութեան: Դրամատուներն ու արժէտէրերը, որոնք հարիւրաւոր միլիոն տոլարներու վնասներ կրեցին, ուզեցին վերատեսութեան ենթարկել այս մուրհակները:
Թաժ Մահալը սնանկանալու սկսաւ 5 Հոկտեմբեր 1991-ին, երբ Թրամփ կորսնցուց անոր սեփականութեան իրաւունքէն 50 առ հարիւրը, մուրհակներու տոկոսը նուազելու եւ ժամանակի երկարաձգումի պատճառներով: Ան նաեւ ծախեց իր Թրամփ Շաթըլ օդանաւային ընկերութիւնը եւ 86 մեթրանոց Մեկայախթը՝ տը Թրամփ Փրինսէսը:  Ան այս կալուածը դարձեալ գնեց 1996-ին եւ անիկա կոչուեցաւ Թրամփ Հոթըլզ էնտ Րիզօրց: Ասիկա դարձեալ սնանկութիւն ապրեցաւ,1,8 միլիառ ամերիկեան տոլար պարտքով 2004-ին: Այս մէկը պատճառ դարձաւ Թրամփի հինգ տարուան սնանկութեան 50 միլիոն ամերիկեան տոլար իր հարստութեամբ եւ 500 միլիոն ամերիկեան տոլար պարտքով: Վերատեսութեան ենթարկուելէ ետք, Թրամփի բաժին մնաց Թաժ Մահալի սեփականութեան միայն 10 առ հարիւրը, ինչպէս նաեւ ուրիշ այլ բախտախաղի կեդրոններ: 1995-ի կէսերէն մինչեւ 2009-ի սկիզբը, Թրամփ ատենապետն էր կազմակերպութեան, որուն անունը փոխուեցաւ «Թրամփ Ինթըրթէյնմընթ Րիզօրց»-ի, իսկ 2000-ի կէսէն մինչեւ 2005-ի կէսը՝ անոր տնօրէնը:
Գործի Սնանկութիւններ
Թրամփ երբեք անձնական սնանկութիւն չէ ունեցած, բայց բախտախաղի կեդրոններու եւ պանդոկներու գործերը ունեցած են 6 անգամ 1991-էն 2009 թուականներուն, դրամատուներու եւ արժատէրերու հետ մուրհակներ կարգադրելու համար: Այս գործերը կ'ապրէին 11 Գլուխի սնանկութիւն, այսինքն անոնք պարտքերու կարգադրութեան ժամանակ տակաւին կրնային գործել: 2011-ին, այս մասին «Նիուզուիք» հարցուցած է Թրամփի, որ ըսած է.- «Սնանկութեան օրէնքներո  հետ կը խաղամ. Այս մէկը շատ լաւ է ինծի» պարտերու զեղչելու համար:
Վեց սնանկութիւններուն պատճառներն ալ Աթլանթիք Սիթիի եւ Նիւ Եորքի մէջ իր կարողութենէն աւելի բարձր գործերու ձեռնարկումներն էին, որոնք են Թրամփի Թաժ Մահալը (1991), Թրամփի Փլազա Պանդոկն ու Բախտախաղի Կեդրոնը (1992), Փլազա Պանդոկը (1992), Փլազա Քասըլ Պանդոկն ու Բախտախաղի Կեդրոնը (1992),« Թրամփ Հոթըլզ էնտ Րիզօրց»-ը (2004), եւ «Թրամփ Ինթըրթէյնմընթ Րիզօրց»-ը (2009): Թրամփ ըսած է.- «Պարտքերէն զեղչելու համար, օգտագործած եմ այս երկրին օրէնքները... Պիտի ունենանք միութիւնը: Պիտի ձեռնարկենք նորերու: Դրամատուներու հետ բանակցութիւններ պիտի վառենք: Լաւ սակարկութիւն մը պիտի ընենք: «Աշկերտի» պէս է այս մէկը: Անձնական բան մը չէ: Պարզապէս գործ է»:
Կողմնակի Բախտաւորութիւններ
Երբ Թրամփ ստանձնեց իր ընտանիքին շինարարական ընկերութիւնը, զայն վերանուանեց «Տը Թրամփ Կազմակերպութիւն»: Ան շինարարական աշխատանքները ընդարձակելու կողքին, յանձն առաւ շարք մը այլ առեւտրական աշխատանքներ եւ հետզհետէ ընկերութիւնը հարիւրաւոր առանձին առեւտրական ընկերութիւններու եւ գործակիցներու մայր կազմակերպութիւնը դարձաւ։
Մարզական Նախաձեռնութիւններ
Սեպտեմբեր 1983-ին, Թրամփ գնած է Նիւ Ճըրսի Ճեներալզ ամերիկեան ֆութպոլի խումբը, որ խաղացած ԱՄՆ-ի ֆութպոլի լիկայի մէջ։ Այս լիկան գարնան եւ ամրան խաղացած է երեք շրջան: 1985-ի շրջանէն ետք, կազմակերպութիւնը նիւթական դժուարութիւններու պատճառով անկում ապրած է՝ հակառակ «Էն.Էֆ.Էլ»-ի դէմ դատը շահելուն:
Ան նաեւ եղած է Մայք Թայսընի նիւթական խորհրդատուն: 1989-ին եւ 1990-ին, Թրամփ հեծելարշաւի մրցաշարքի մը տուած է Թուր տը Թրամփ անունը, որուն նպատակն է ստեղծել Թուր տը Ֆրանսի կամ Ճիրօ տ՚Իթալիայի մակարդակի հասնող մրցաշարք մը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:14 Յունիսի ծնածներ
Սերպիոյ Հայերը
Սերպիոյ Հայերը բնակած են Ժէ.-Ժը. դարերուն, երբ հոն վերաբնակուած են մեծ թիւով պաւլիկեաններ, ապա հայ առաքելականներ ու քաղկեդոնականներ։ Կան տեղեկութիւններ Պիթոլի (Պիթոլյէ/Bitola) եւ Օվրիղի փոքրաթիւ հայ համայնքներուն վերաբերեալ, ուր կը յիշուի նաեւ Արմենոֆոր գիւղը։ Սերպիոյ Վիտովնիցա Վանքային համալիրի Ս. Յակոբ եկեղեցւոյ (կառուցուած է 1218-ին) պատին վրայ գոյութիւն ունին Ժբ. դարու վերջաւորութեան Ժգ. դարու սկիզբը սերպերէն եւ հայերէն շինարարական արձանագրութիւններ։ Յայտնի է, որ սերպ առաջին Արք. Ս. Սաւան Արեւելք ճամբորդած էր Հայաստան եւ շինարար-վարպետներ հրաւիրած էր սերպական եկեղեցիներ կառուցելու համար։ Ըստ սերպական աւանդութեան՝ հայերը, որոնք թրքական զօրքի մաս կը կազմէին 1389-ի Քոսովոյի ճակատամարտին (kosovo), չկարենալով կռուիլ քրիստոնեաներուն դէմ, թաքնուած են Սոկոբանիա քաղաքին մօտ գտնուող Օզրեն լերան վրայ, ուր կառուցած են Ցերմենչիչ վանքը (1392-ին, կանգուն է մինչեւ այսօր), եւ այնտեղի բնակիչներու շրջանը յայտնի է իբրեւ Հայկական վանք։ 1430-ին Խրուաթիոյ Տուպրովնիք քաղաք ժամանած է Հռոմ ուղեւորուող հայազգի եպիսկոպոս մը։ Ժգ.- Ժդ. դարերուն Տուպրովնիքի մէջ կար Կիլիկիացի հայ վաճառականներու փոքրաթիւ գաղութ մը։ Սերպիա Օսմանեան տիրապետութեան տակ անցնելէ ետք տեղի հայերուն թիւը աճած է առեւտրական ճամբաներու վրայ գտնուող Նիշ, Պիրոտ, Պելկրատ քաղաքներուն մէջ։ Հայ առեւտրականներ բնակութիւն հաստատած են Պոսնիա եւ Հերցեկովինա։ Ժէ. դարուն սկիզբը հայեր կային նաեւ Սքոպլէ (Սքոպէյ/Scobey ) եւ Սարանօ (Սարայհօ) քաղաքներուն մէջ։ 1611-ին ճամբորդ-ուղեգրող Սիմեռն Լեհացին Սքոպլէի մէջ հանդիպած է հայ այգեգործ երեք ընտանիքներու, իսկ Սարանոյի՝ չորս հայ վաճառականներու։ Հայերը ապրած են Նիշի մէջ, Օսյեկ քաղաքները եւ Խրուաթիոյ մայրաքաղաք Զակրէպ։ Աւստրիական հովանաւորութեան տարիներուն Պելկրատի հայ համայնքը արտօնութիւններ ստացած է եւ նոյնիսկ կառուցած՝ սեփական եկեղեցի։ Պելկրատահայերու հոգեւոր հովուութիւն ստանձնած է Վենետիկի Մխիթարեաններու Միաբանութիւնը: Սերպիա հաստատուած հայերը կառուցած են եկեղեցիներ գրեթէ բոլոր այն բնակավայրերուն մէջ, ուր եղած են  քիչ թէ շատ կազմակերպուած համայնքներ։ Սակայն իշխանութիւններու հրամանով (վերջին եկեղեցին քանդուած է Նովի Սադի մէջ՝ 1963-ին) եկեղեցիները ժամանակի ընթացքին աւերուած կամ քանդուած են։ Եկեղեցիներուն կից գործած են հայկական դպրոցներ։
Հայկական միութիւններ
1932-ին պելկրատահայերը հիմնած են միութիւն մը հայկական ակումբով, որ գործած է մինչեւ 1941 եւ ժամանակաւորապէս դադրեցուցած են գործունէութիւնը Բ. համաշխարհային պատերազմի տարիներուն, իսկ 1952-ին Սերպիոյ համայնավարական իշխանութիւնները փակած են զայն։ 1950-ական թուականներուն Հարաւսլավիոյ տարածքը բնակուած է շուրջ 2500-3000 հայերով։ Փետրուար 1990-ի  Պելկրատի հեռուստատեսութեան եւ ռատիոյի երաժշտական հաղորդումներու գլխաւոր խմբագիր, Սերպիոյ երաժշտութեան ակադեմիոյ փրոֆեսոր, երգահան Վարդգէս Պարոնեանի նախաձեռնութեամբ ստեղծուած է սերպ-հայկական մշակութային կեդրոնը։ Մեծամասնութեամբ կը բնակին  Պելկրատի մէջ, սակաւաթիւ հայ ընտանիքներ կան նաեւ Սերպիոյ Նովի Սատ (Novi sad) եւ Սրեպրենիցա ٍ(Srebrenitsa) քաղաքներուն մէջ։ Հայ համայնքին եւ Հայաստան էն գաղթած հայերու մասնակցութեամբ վերականգնած է Սերպիոյ Հայոց միութիւնը։
1955-ին Պելկրատի մէջ հիմնադրուած եւ պաշտօնապէս արձանագրուած է նոյնպէս նոր միութիւն մը իր ընտրովի մարմինով, որ կը ղեկավարէ միութեան աշխատանքները։ Միութեան նախագահն է նկարիչ Միոտրագ Վարդապետեան։ 1995-ին Սերպիոյ Հայոց միութեան նախաձեռնութեամբ Պելկրատի մէջ բացուած է կիրակնօրեայ դպրոց մը, ուր կը դասաւանդեն հայոց լեզու եւ պատմութիւն, հայ գրականութիւն եւ երաժշտութիւն։
27 Յունիս 1993-ին Հայկական Ժողովրդային շարժումին եւ Սերպ-հայկական ընկերութեան նախաձեռնութեամբ Սերպիոյ խորհրդարանը ընդունած է Հայոց Ցեղասպանութիւն ը դատապարտող բանաձեւը։
Հրակ Վարդանեան
Հրակ Վարդանեան Ամերիկահայ արուեստագէտ, արուեստի լրագրող, արուեստի քննադատ եւ յարդարող մըն է: Ան համահիմնադիրն ու գլխաւոր խմբագիրն է արուեստի Hyperallergic հրատարակչութեան:
Արուեստի յարդարումներ
Վարդանեան յարդարած է շատ մը ցուցահանդէսներ ուշ 1990ական թուականներէն ի վեր: Իր վերջին ցուցահանդէսը կոչուած էր «Fixed Point Perspective: Ottoman Studio Photography and its Contemporary Legacy», Minerva Projects-ի մէջ, Տենվըր, Քոլորատօ, ԱՄՆ: Ցուցահանդէսը խառնուրդ մըն էր արդի եւ պատմական արուեստի, եւ ցուցադրեց արուեստագէտներ ինչպէս Կարինէ Թորոսեան եւ Հրայր Սարգիսեան, ինչպէս նաեւ ուրիշներ:
Մատթէոս Ա. Կոստանդնուպոլսեցի
'''Մատթէոս Ա. Կոստանդնուպոլսեցի''' (Չուխաճեան, ), Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս 1858-1865 թուականներ։ Ներսէս Ե․ Աշտարակեցիի յաջորդը։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պոլիս: 1826-ին կուսակրօն քահանայ օծուած է: Պոլսոյ Ստեփանոս Աղաւնի պատրիարքի հրամանով աշխատակցած է Գրիգոր Փէշտիմալճեանի կողմէ իրականացուող «Յայսմաւուրք»-ի տպագրութեան` համաձայն Տէր Իսրայէլի ընտիր օրինակին:
1835-ին ընտրուած է Պրուսայի, իսկ 1841-ին` Զմիւռնիոյ առաջնորդ: 1838-ին եպիսկոպոս օծուած է: 1844-ին Պոլսոյ պատրիարք ընտրուած է եւ կարգաւորած Մայր աթոռ Սուրբ Էջմիածնի հետ յարաբերութիւնները:
1845-ին բացած է 1841-էն փակուած Սկիւտարի Ճեմարանը, ինչպէս նաեւ նոր դպրոցներ հիմնած է:
Ամիրաներու ճնշումով Մատթէոս պատրիարք 21 Սեպտեմբեր 1848-ին հրաժարական տուած է, որմէ ետք Օրթագիւղի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ քարոզիչը եղած է: 11 Մայիս 1853-ին Արմաշի վանահայր եւ Նիկոմիդիոյ առաջնորդ ընտրուած եւ այդ պաշտօնը վարած է մինչեւ 14 Դեկտեմբեր 1854:
Իբրեւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս
Ներսէս Ե. Աշտարակեցի կաթողիկոսի վախճանումէն ետք, 1857-ին, Էջմիածնի մէջ հրաւիրուած ազգային եկեղեցական ժողովը, Պոլսոյ պատրիարքութեան հետ կապերը աւելի ամրապնդելու  նպատակով որոշած է կաթողիկոս ընտրել Մատթէոս արքեպիսկոպոս Չուխաճեանը:
Էջմիածնի ազգային եկեղեցական ժողովը 17 մայիս 1858-ին Մատթէոս արքեպիսկոպոսը ամենայն հայոց կաթողիկոս ընտրած է: Կաթողիկոսական օծումը տեղի ունեցած է 15 Օգոստոս 1859-ին:
Մատթէոս Ա. կաթողիկոս Կոստանդնուպոլսեցի իր գործունէութիւնը սկսաած է մեծ ոգեւորութեամբ եւ զգալիօրէն աշխուժացուցած է ազգային-եկեղեցական կեանքը: Ան փորձած է բարեկարգել Մայր աթոռը եւ կարգաւորել վանական ներքին կեանքն ու կենցաղը:
Մատթէոս Ա. կաթողիկոս մեծ ուշադրութիւն կեդրոնացուցած է յատկապէս ծխական դպրոցներու գործունէութեան կարգաւորման եւ անոնց համար հոգաբարձուներու խորհուրդներ կազմած է, որոնք ընդհանրապէս աշխարհականներէ բաղկացած են: Այսպիսով ծխական ժողովուրդին փոխանցուած է իր դպրոցներուն կարիքները հոգալու եւ կառավարելու հոգը:
Ազատեան
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
1844 թուական
1844 թուական, նահանջ տարի, 19րդ դարու 44րդ տարին
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1844 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1844 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1844
Հրազդան գետ
Հրազդան, գետ Հայաստանի Արարատի եւ Կոտայքի մարզերուն մէջ, Արարատեան գոգաւորութեան, Արաքսի ձախ վտակը ։
Անուանում
Գետի անուանումին առաջին անգամ կը հանդիպինք հայ հին հեղինակներու՝ մասնաւորապէս Սեբէոսի (Հուրազդան տեսքով) եւ Մովսէս Խորենացիի մօտ (աւելի հին, Հրազդան) ։
Այլ անուանումներ՝ Բջնիի ջուր, Բջնիջուր, Բջնոյ գետ, Բջնու ջուր, Զանգա, Զանգագետ, Զանգի, Զենգի, Զենկի, Զենկիչայ, Իլդարու, Իլդարուն, Իլդարունի, Իլդարունիա, Իլտարունի:
Աշխարհագրութիւն
Հրազդան գետը ունի 141 քմ. երկարութիւն։ Աւազանի մակերեսը 2650 քմ.2 է (առանց Սեւանայ լիճի)։ Սկիզբ կ'առնէ Սեւանայ լիճէն, կը հոսի հարաւարեւմտեան ընդհանուր ուղղութեամբ, կ'անցնի Գեղարքունիքի, Կոտայքի մարզերով, Երեւան քաղաքով, Արարատի մարզով ու կը թափի Արաքս գետին մէջ։