cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Թրքերէն
Օսմանեան թրքերէն
950-ին իսլամութիւնը կ'ընդունին Քարախանեան պետութիւնը եւ սելճուք թուրքերը, որոնք կը նկատուին օսմանցիներու արմատները եւ մշակութային նախնիները։ Այս պետութիւններու վարչական լեզուն բազմաթիւ բառեր փոխ առած է արաբերէնէն եւ պարսկերէնէն։ Օսմանեան ժամանակաշրջանի Թրքական գրականութիւնը՝ մասնաւորապէս Տիւանի գրականութիւնը, մեծապէս կը կրեն պարսկերէնի ազդեցութիւն՝ ներառեալ բանաստեղծական չափերը եւ մեծաքանակ փոխառութիւնները։ Օսմանեան կայսրութեան (1299-1922) գրական եւ պաշտօնական լեզուն՝ օսմաներէնը, որ կը ներկայացնէ թրքերէնի, արաբերէնի եւ պարսկերէնի խառնուրդ, զգալիօրէն կը տարբերի այսօրուան թրքերէնէն։ Առօրեայ խօսակցական թրքերէնով, որ յայտնի իբրեւ «կոպիտ թրքերէն» (kaba Türkçe), կը խօսուի հիմնականին ցած կրթական մակարդակի տէր մարդոց եւ գիւղաբնակներուն կողմէ։ Անոնց խօսակցական լեզուն կը ներառէ մայրենի լեզուի բառապաշարի մեծ մասը եւ հիմք կը ծառայէ ժամանակակից թրքերէնին ։
Լեզուական բարեփոխումներ եւ ժամանակակից թրքերէն
Թրքական ժամանակակից պետութեան հիմնադրութենէն եւ գրային բարեփոխումէն ետք՝ 1932-ն, Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի գլխաւորութեամբ կը հիմնուի Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւնը, որուն նպատակն էր հետազօտութեան ենթարկել թրքերէնը։ Նոր հիմնուած կազմակերպութեան խնդիրներէն էր նախաձեռնել լեզուական բարեփոխում՝ փոխարինելով արաբական եւ պարսկական փոխառութիւնները թրքերէն համարժէքներով ։ Մամուլին մէջ փոխառեալ բառերու կիրարկումը արգիլելով՝ Ընկերութիւնը կը յաջողի լեզուէն դուրս մղել քանի մը հարիւր օտար բառ։ Բառերուն մեծ մասը, որ ԹԼԸ-ի կողմէ կը ներառուին լեզուին մէջ, նոր կազմուած էին թրքական արմատներով եւ յատուկ ընտրուած էին, որպէսզի վերակենդանացնէին հին թրքերէն բառերը, որոնք դարերէ ի վեր չէին կիրարկուած ։
Լեզուական այսպիսի արագ փոփոխութեամբ, տարիքով աւելի մեծերու եւ երիտասարդներու բառապաշարը կը սկսի չհամապատասխանել եւ իրարմէ տարբերիլ։ Մինչեւ 1940-ականները ծնած սերունդը աւելի կը հակէր արաբա-պարսկական ծագում ունեցող բառերը կիրարկելու, մինչդեռ երիտասարդ սերունդը կը նախընտրէր նոր արտայայտութիւնները։ Հետաքրքրականը այն է, որ 1927-ին խորհրդարանին մէջ իր յայտնի երկար ելոյթին (Ճառ, Nutuk) ժամանակ Աթաթուրքի օգտագործած օսմաներէնի ոճական ձեւերը, չնայած որ ժամանակակից թրքերէն «թարգմանուած էին» շուրջ 3 անգամ՝ 1963, 1986 եւ 1995-ին, խորթ են ներկայ սերունդի ընթերցողներուն համար ։
Անցեալ քանի մը տասնամեակներու ընթացքին Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւնը շարունակական աշխատանք կը տանի թրքերէն այնպիսի բառեր մշակելու, որոնք պիտի արտայայտէին նոր գաղափարներ ու արհեստագիտական եզրեր։ Անոնք հիմնականօրէն կը փոխառուէին անգլերէնէն։ Այդ բառերուն մեծ մասը, յատկապէս տեղեկատուական արհեստագիտութեան վերաբերեալ եզրերը, համընդհանուր կիրարկութիւն կը գտնեն։ Այնուամենայնիւ, ԹԼԸ-ն երբեմն կը քննադատէ արհեստական եւ յօրինուած բառերու ստեղծումը։ Որոշ փոփոխութիւններ, որ եղած էին աւելի կանուխ, օրինակ bölem-ի փոխարինումը fırka -ով (կուսակցութիւն), չարժանացան համընդհանուր հաւանութեան (fırka-ն կը փոխարինուի ֆրանսերէնէ փոխառեալ parti-ով)։ Որոշ բառեր ալ կը վերադարձուին հին թրքերէնէն եւ կը ստանան յատուկ իմաստներ։ Օրինակ, betik -ը (սկզբնական իմաստը՝ գիրք) այժմ կը կիրարկուի «ձեռագիր» (ձեռագրային լեզու) համակարգչային գիտութեան մարզին մէջ ։ Բառերուն մեծ մասը, որոնք գործածութեան մէջ դրուած են ԹԼԸ-ի կողմէ, ունին նաեւ իրենց հին համարժէքները։ Ասիկա սովորաբար կը պատահի այն ժամանակ, երբ փոխառեալ բառը կը փոխէ իր իմաստը։ Օրինակ, dert բառը, որ կը ծագի պարսկերէն dard (درد, «ցաւ») բառէն, թրքերէնի մէջ կը նշանակէ «հոգ, մտածում», մինչդեռ բուն թրքական ağrı բառը կ'օգտագործուի «ֆիզիքական ցաւը» արտայայտելու համար։ Երբեմն փոխառութիւնը իր նշանակութեամբ քիչ մը կը տարբերի բուն թրքական բառէն, ինչպէս գերմանական եւ ռոմանական բառերը անգլերէնի մէջ։ Ժամանակակից թրքերէն բառերու եւ հին փոխառութիւններու օրինակները ստորեւ․
Թրքերէնի բարբառներ
Ժամանակակից թրքերէնի հիմքը Պոլսոյ խօսակցական լեզուն է ։ «Պոլսոյ թրքերէնը» ("İstanbul Türkçesi") գրաւոր եւ խօսակցական թրքերէնի այն օրինակն է, որ կ'առաջարկէին Զիա Գէոքալփը, Օմեր Սէյֆետտինը եւ այլք ։ Շարք մը բարբառներ գոյութիւն ունին 1930-ականներէն սկսած թրքական զանգուածային լրատուամիջոցներու եւ կրթական համակարգի կողմէ բարբառներու կարգաւորման (որոշակի բարբառներու՝ իրարու հետ ձուլման, միախառնման գործընթաց, որ յաճախ կ'ուղեկցուի լեզուի պարզացումով) շնորհիւ ։ Գիտական շրջանակներու մէջ թուրք ուսումնասիրողները թրքական բարբառները կ'ընդունին իբրեւ բերանացի խօսք (ağız) կամ ճիւղ (şive)՝ առաջնորդուելով անորոշ լեզուական բառբառներով։ Թրքական բարբառները ուսումնասիրելու ծրագիրներ կ'իրականացուին քանի մը համալսարաններու մէջ։ Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւնը նոյնպէս նուիրուած է այս գործին։ Աշխատանքները տակաւին ընթացքի մէջ են եւ կը նախատեսուի կազմել ու հրատարակել թրքական բարբառներու համապարփակ աթլաս  ։
Ռումելիերէնը (Rumelice), որ կը խօսին Ռումելիայէն (Թուրքիոյ եւրոպական հատուած) ներգաղթածները կը ներառոէ Լուտոկորիվի, Տինլերի, Ատաքալէի առանձին բարբառներ, որոնց մէջ նկատելի է պալքանեան լեզուական միջավայրի ազդեցութիւնը։ Kıbrıs Türkçesi-ն Կիպրոսի թրքերէնն է, որ կը խօսին Կիպրոսի թուրքերը։ Էտիրնէի բարբառը կը կրէ Edirne անունը։ Ege-ով կը խօսին Էգէական ծովուն տարածաշրջանի բնակիչները։ Այս բարբառը կը տարածուի ընդհուպ մինչեւ Անթալիա։ Քոչուոր եուրեուքները, որոնք կը բնակին Միջերկրական ծովուն թրքական ափին վրայ, նոյնպէս ունին իրենց ուրոյն բարբառը Անոնք պէտք չէ շփոթել Հիւսիսային Մակեդոնիոյ Հանրապետութիւն, Յունաստանի եւ Թուրքիոյ եւրոպական շրջաններուն մէջ բնակող եուրեուքներու հետ, որոնք կը խօսին պալքանեան կակաուզերէն։ Հարաւ-արեւելեան շրջաններէն մինչեւ Մերսինի արեւելեան շրջաններ կը խօսին Güneydoğu բարբառը։ Doğu  բարբառը, որ կը խօսուի Թուրքիոյ արեւելեան շրջաններուն մէջ, ունի բարբառներու շղթայ։ Մեսխեթցի թուրքերը, որոնք կ'ապրին Ղազախիստանի, Ազրպէյճանի, Ռուսաստանի, ինչպէս նաեւ Կեդրոնական Ասիոյ որոշ շրջաններու մէջ, կը խօսին Թուրքիոյ արեւելեան շրջաններու Doğu բարբառը, որ կը ծագի Կարսի, Արտահանի եւ Արդուինի շրջաններէն եւ նմանութիւններ ունի ազրպէյճաներէնի ։ Թուրքիոյ կեդրոնական շրջաններու բարբառը կը կոչուի Orta Anadolu։ Karadeniz-ը Սեւ ծովեան արեւելեան տարածաշրջանի բարբառն է, որ կը կոչուի նաեւ Տրապիզոնի բարբառ։ Այս բարբառին մէջ յստակօրէն կ'երեւի յունարէնի հնչիւնական համակարգի եւ շարահիւսութեան հիմնարար ազդեցութիւնը ։ Անիկա ծանօթ է նաեւ լազական բարբառ (չշփոթե՛լ լազերէնի հետ) անունով։ Քաստամոնուն Քասթամոնուի եւ յարակից տարածքներու բարբառն է։ Քարամանեան թրքերէն կը խօսին Յունաստանի մէջ, ուր անիկա կը կոչուի քարամանլիտիքա։ Վերջինս քարամաններու գրական լեզուն է ։
Բաղաձայններ
Աղբիւրներէն մէկուն համաձայն, ինչպէս հայերէնի, նոյնպէս թրքերէնի բաղաձայնները կը սահմանուին իբրեւ եռաշարք ուժեղ-թոյլ հնչիւններ (շնչեղ, ռնգային, ձայնեղ) ։ Հնչոյթը, որ սովորաբար կը նշուի իբրեւ yumuşak g (փափուկ կ) թրքերէնի ուղղագրութեան մէջ կը գրուի ⟨ğ⟩։ Անիկա կլոր ձայնաւորներուն միջեւ կը ներկայանայ իբրեւ ձայնային յաջորդականութիւն կամ աւելի թոյլ երկշրթնային առաջնալեզուային հնչիւն, իսկ ոչ կլոր առաջնային ձայնաւորներուն միջեւ՝ թոյլ քիմքային առաջնալեզուային հնչիւն եւ որեւէ այլ տեղ ձայնային յաջորդականութիւն։ Ğ-ն երբեք չի յայտնուիր բառի կամ վանկի սկիզբը. միշտ կը յաջորդէ ձայնաւորին։ Երբ բառին վերջաւորութեան է կամ կը նախորդէ այլ բաղաձայնի մը, կ'երկարէ բաղաձայնը ։
Բուն թրքական բառերուն մէջ [c], [ɟ] եւ [l] հնչիւնները լրացուցիչ դասակարգման մէջ կը գտնուին [k], [ɡ] եւ [ɫ] հնչիւններուն հետ․ մէյ մը կը յայտնուին առաջնային ձայնաւորներու կողքին, մէյ մըն ալ՝ յետնային ձայնաւորներու։ Սովորաբար այս հնչոյթներու դասաւորումը անկանխատեսելի է, յատկապես փոխառեալ բառերու եւ յատուկ անուններու պարագային։ Որոշ բառերու մէջ [c], [ɟ] եւ [l] հնչիւնները հանդէս կու գան յետնային ձայնաւորներու հետ ։
Բաղաձայններու առնմանութիւն
Թրքերէնի ուղղագրութիւնը ունի բաղաձայններու առնմանութիւն, երբ բաղաձայնները կը դառնան ձայնեղ աղմկային։ Ինչպէս օրինակ՝ b, d, c, ɡ ձայնաւորները կը դառնան համապատասխանաբար p, t, ç, k, երբ բառին վերջաւորութեան են կամ բաղաձայնէն առաջ, բայց կը պահպանեն ձայնեղութիւնը ձայնաւորէն առաջ։ Փոխառեալ բառերուն մէջ /k/-ի ձայնեղ համարժէքը /g/-ն է, իսկ թրքական ծագումով բառերուն՝ /ğ/-ն ։ Ասիկա կը նմանի ռուսերէնին եւ գերմաներէնին, բայց թրքերէնի պարագային արտասանութիւնը սովորաբար կը ստիպէ համապատասխանեցնել հնչիւնները։ Մինչդեռ կարգ մը պարագաներու, ինչպես ad /at/ («անուն») գոյականի պարագային (տրականը՝ada) հոլովելու ժամանակ հիմնական ձեւը պահպանուի (կամ at /at/ «ձի», տրականը՝ata)։ Բացառութիւն են նաեւ od «կրակ» եւ ot «խոտ», sac «թիթեղ» եւ  saç «մազ» բառերը։ Շատ փոխառեալ բառեր, ինչպէս kitap-ը կ'արտասանուին ինչպէս որ կը գրուին, բայց շատ բառեր, ինչպէս, hac («հաջ»), şad («ուրախ»), yad(«օտար, օտարական») կը պահպանեն իրենց հիմնական ձեւը։
Բուն թրքական գոյականները, որ կազմուած են 2 կամ աւելի վանկէ եւ կը վերջանան /k/ հնչիւնով, գրեթէ բոլորը ձեւափոխուած տարբերակներուն մէջ հիմնական բառին վերջաւորութեան կ'ունենան /ğ/։ Իսկ բայերու եւ միավանկ գոյականներու պարագային հիմնական /k/-ն կը պահպանուի ։
Ձայնաւորներ
Թրքերէնի ձայնաւորներն են՝ ⟨a⟩, ⟨e⟩, ⟨ı⟩, ⟨i⟩, ⟨o⟩, ⟨ö⟩, ⟨u⟩, ⟨ü⟩ ։ Թրքերէնի ձայնաւորներու համակարգը կրնայ համարուիլ եռաչափ, ուր ձայնաւորները կը բնութագրուին ըստ իրենց արտայայտուած ձեւին եւ տեղին՝ առջնային եւ յետնային, կլոր եւ ոչ կլոր, ինչպէս նաեւ ձայնի բարձրութեամբ։ Ձայնաւորները կը դասակարգուին հետեւեալ կերպով՝  [±յետնային], [±կլոր] եւ [±բարձր] ։ Երկբարբառներ կան միայն փոխառեալ բառերու մէջ կրնան դասակարգուիլ իբրեւ իջնող երկբարբառներ, որ սովորաբար կ'ուսումնասիրուին իբրեւ  /j/ -ին կամ ձայնաւորին յաջորդող ։
Ձայնաւորներու ներդաշնակութիւն
Թրքերէնը կցական լեզու է, ուր վերջածանցներու շարքը կը կցուի բառի արմատին։ Ձայնաւորներու ներդաշնակութիւնը հնչիւնաբանական գործընթացք մըն է, որ կ'ապահովէ հնչիւնների հարթ հոսք՝ պահանջելով նուազագոյն բերանի շարժումներ։ Ձայնաւորներու ներդաշնակութիւնը կարելի է դիտարկել իբրեւ ձուլման գործընթացք, երբ յաջորդ ձայնաւորները կը վերցնեն նախորդ ձայնաւորի առանձնայատկութիւնները ։ Թրքերէնի ձայնաւորները կարելի է դիտարկել նաեւ երկու համադրական համակարգերու մէջ՝ a-առանց կէտերու (a, ı, o, u), ուր յետնային ձայնաւորները բերանի յետնային մասով կ'արտասանուին, եւ e-կէտերով (e, i, ö, ü)՝ բերանի առաջնային մասով արտասանուող։ Ձայնաւորներու արտասանութեան տեղը եւ ձեւը կ'որոշեն, թէ որ տեսակի ձայնաւորի ներդաշնակութեան պիտի ենթարկուի բառը ։ Քերականական ածանցները ունին «քամելէոնի ազդեցութիւն» եւ կ'ենթարկուին ձայնաւորներու ներդաշնակութեան հետեւալ ձեւերուն․
Մայիս Թ․Աւդալբեգեան
'''Մայիս Թ. Աւդալբեգեան''', (1918-1983), բնագրագէտ եւ գրականագէտ։
Թրքերէն
Ձայնաւորներու ներդաշնակութիւն
Գործնականին մէջ երկկողմ տարբերակը (յայտնի է նաեւ e տիպի ձնկ (ձայնաւորներու ներդաշնակութեան կանոն) նշանակէ, որ եթէ միջավայրը, ուր ձայնաւորը ձեւաւորուած է բառի արմատին մէջ, բերանի առաջնային մասն է, ածանցը պէտք է լինի e-ով, իսկ եթէ յետնային է՝ ապա a-ով։ Քառաստիճան օրինակին մէջ (յայտնի է իբրեւ i տիպի ձնկ) կը հաւասարակշռէ կլորները այնպէս, ինչպէս յետնայինի ու առաջնայինի պարագային։ Հետեւեալ օրինակները, որ հիմնուած են dir4 մասնիկի վրայ, կը ներկայացնեն i տիպի ձնկ-ն The following examples, based on the copula -dir4 ("[it] is"), illustrate the principles of i-type vowel harmony in practice: Türkiye'dir ("it is Turkey"), kapıdır ("it is the door"), but gündür ("it is the day"), paltodur ("it is the coat"). ։
Ձայնաւորներու ներդաշնակութեան կանոնին մէջ կան նաեւ որոշակի բացառութիւններ․
Մայիս Թ․Աւդալբեգեան
Մայիս Թադեւոսի Աւդաբեգեան ծնած է Իգդիր (Երեւանի նահանգ), 5 Ապրիլ 1918-ին: Դուստրը ականաւոր գիտնական-հայագէտ Թադեւոս Աւդալբեգեանի։ Ան իր նախակրթութիւնն ու միջնակարգ ուսումը աւարտելէ ետք մուտք կը գործէ Երեւանի Պետական Համալսարան, որուն Լեզուագիտական Բաժանմունքի ընթացքը կ'աւարտէ 1940-ին: Ապա՝ ուսուցչական պաշտօնով կը մեկնի Փարպի գիւղ, որուն միջնակարգ դպրոցին մէջ հայերէն լեզու եւ հայ գրականութիւն կը դասաւանդէ: 1942-ին կը վերադառնայ համալսարան՝ իբրեւ ասպիրանդականի ուսանող, ու մեծանուն հայագէտ Մանուկ Աբեղեանի ղեկավարութեամբ կը մասնագիտանայ հայ հին եւ միջնադարեան գրականութեան: 1944-1947-ներուն կը պաշտօնավարէ Գրականութեան Հիմնարկէն ներս :1946-ին կը պաշտպանէ «Խաչատուր Կեչառեցի» խորագրով աւարտաճառը, ապա կը ստանայ Բանասիրական Գիտութիւններու թեկնածու աստիճանը: 1947-1953-ներուն՝ Լենինականի Մ. Նալբանդեանի անուան Մանկավարժարան կը դասաւանդէ հայ հին գրականութեան  պատմութիւն: 1953թ. ին կը վերադառնայ Երեւան ու կրկին պաշտօնի կը կոչուի Մ.Աբեղեանի անուան Գրականութեան Հիմնարկէն ներս: 1972-ին, «Հայ Գեղարուեստական Արձակի Սկզբնաւորումը» վերնագիրով իր աւարտաճառը պաշտպանելէ ետք, կ'արժանանայ Բանասիրական Գիտութիւններու Դոկտոր աստիճանին: 1977-ին կը ստանձնէ նոյն հիմնարկին Հայ Հին եւ Միջնադարեան Գրականութեան Բաժնի վարիչի պաշտօնը, զոր կը վարէ մինչեւ իր կեանքի վերջը:
Թրքերէն
Ձայնաւորներու ներդաշնակութիւն
Գիւղական որոշ բարբառներու մէջ կը բացակային նշեալ բացառութիւնները․
Ձայնաւորներու ներդաշնակութեան կանոնները կրնան փոխուիլ ըստ տարածաշրջանային բարբառի։ Թրքերէնի տրապիզոնեան բարբառին մէջ, որ տարածուած Թուրքիոյ հիւսիս-արեւմտեան շրջանին մէջ, կ'ենթարկուի հին անատոլիական թրքերէնի կրճատուած ձայնաւորներու ներդաշնակութեան, որ 2 ձայնաւորներու (ü եւ ı) կորուստին պատճառով լրացուցիչ բարդացած է, հակառակ որ կը բացակայի նաեւ յետվերատամնային ներդաշնակութիւնը։ Օրինակ, elün կը նշանակէ «քու ձեռքդ»։ Մինչ երկրորդ դէմքի եզակի պատկանելիութեան վերջածանցը կը փոխուի առաջնային եւ յետնային ձայնաւորներու միջեւ, կը դառնայ -ün կամ -un, ինչպէս elün կամ kitabun։ Տրապիզոնի բարբառին մէջ ü ձայնաւորի պակասութեան պատճառով 2 պարագաներուն ալ կ'օգտագործուի -un տարբերակը՝ elun, kitabun ։
Բառի շեշտադրութիւնը թրքերէնի մէջ
Բառերուն մեծ մասին մէջ շեշտը կ'իյնայ վերջին վանկին վրայ։ Կան քանի մը բացառութիւններ, որոնց մէջ կը մտնեն որոշակի փոխառութիւններ, մասնաւորապէս, իտալերէն եւ յունարէն փոխառութիւնները, որոնք ձայնարկութիւններ են, որոշ հարցական բառեր, մակբայներ (բայց ոչ ածականներ, որոնք կը կատարեն նաեւ մակբայի գործառոյթ) եւ շարք մը յատուկ անուններ։ Փոխառութիւններուն մէջ հիմնականին կը շեշտուի նախավերջին վանկը՝ [ɫoˈkanta] lokanta- ճաշարան կամ [isˈcele] iskele -նաւահանգիստ։ Յատուկ անուններուն մէջ եւս սովորաբար կը շեշտուի նախավերջին վանկը՝ [isˈtanbuɫ] İstanbul, սակայն երբեմն կը շեշտուի վերջաւորութենէն երրորդ վանկը, եթէ բառը կը վերջանայ կրետացի չափով՝ [ˈaŋkaɾa] Ankara։
Մայիս Թ․Աւդալբեգեան
Բնագէտ եւ գրականագէտ Մայիս Աւդալբեգեանի գիտական ստեղծագործութիւնը նշանակալից է միջնադարեան գրական յուշարձաններու քննական բնագրերու պատրաստութեամբ ու հրատարակութեամբ, ինչպէս եւ անոնց գրականագիտական ուսումնասիրութեամբ: Անկախ հայագիտական մամուլին մէջ լոյս տեսած իր սերտողութիւններէն, առանձին հատորներով ան հրատարակած է՝ «Խաչատուր Կեչարեցի» (Երեւան, 1958), «Գրիգորիս Աղթամարցի» ( Երեւան, 1963),« Հայ Գեղարուեստական Արձակի Սկզբնաւորումը»  (երեւան,1971), «Յայսմաւուրք» ժողովածուներ եւ անոնց պատմագրական արժէքը (երեւան, 1982), աշխատասիրութիւնները: Ան հեղինակակից է նաեւ «Էջեր Հայ Միջնադարեան Արձակից» (Երեւան, 1957) երկին:
Թրքերէն
Բառի շեշտադրութիւնը թրքերէնի մէջ
Ի յաւելումն, որոշ վերջածանցներու պարագային, ինչպէս -le «հետ» եւ բայի ժխտական ածանցը -me-/-ma-, շեշտը կ'իյնայ անոնց նախորդող վանկին վրայ՝ kitáp-la «գիրքով», dé-me-mek «չասել» ։
Որոշ պարագաներու մէջ (օրինակ, բարդ բառերու երկրորդ մասին մէջ կամ, երբ բային կը նախորդէ անորոշ խնդիր) բառին շեշտը կը ճնշուի եւ չի լսուիր։
Նախադասութիւններու խումբեր
Թրքերէնի մէջ կան նախադասութիւններու երկու խումբեր՝ բայական եւ անուանական։ Վարը նշուած բայական նախադասութեան օրինակին մէջ ստորոգեալը սահմանական բայ է, մինչդեռ անուանական նախադասութեան մէջ պէտք է ունենայ կամ ոչ բացայայտ բայ, կամ կապող բայ՝ ol կամ -y- («ըլլալ» բայի տարբերակներն են) ։
Ժխտում
Նախադասութեան երկու տիպերը ունին ժխտման տարբեր ձեւեր։ Անուանական նախադասութեան ժխտումը կը կատարուի değil բառի յաւելումով։ Օրինակ, վերի նախադասութեան ժխտականը կ'ըլլայ «Necla oğretmen değil» (Նեճլան ուսուցիչ չէ)։ Բայական նախադասութիւնը կը պահանջէ բային ժխտական վերջածանցի՝ -me-ի յաւելում (կը դրուի բայի արմատէն ետք եւ ժամանակ ցոյց տուող ածանցէն առաջ)։ Necla okula gitmedi (Նեճլան դպրոց չի գնաց) ։
Հարցական նախադասութիւն
Բայական նախադասութիւններուն մէջ -mi հարցական ձեւը առանց որեւէ այլ մասնիկի կը դրուի նախադասութեան վերջաւորութեան, ինչպէս՝ Necla okula gitti mi? (Նեճլան գնա՞ց դպրոց)։ Անուանական նախադասութիւններուն մէջ -mi-ն կը դրուի ստորոգեալէն ետք, բայց նախքան անձնական վերջածանցը․ Necla, siz oğretmen misiniz? (Նեճլա՛, դուք ուսուցի՞չ էք)։
Բառի կարգ
Պարզ թրքերէն նախադասութեան մէջ բառի կարգը, ինչպէս քորիերէնի եւ լատիներէնի մէջ, հիմնականին մէջ հետեւեալ կերպ ձեւով է՝ ենթակայ-խնդիր-բայ։ Թրքերէնը ունի իրադարձութեան կամ դէպքի ընդգծման համակարգ եւ շարք մը քերականական ձեւեր կը մատնանշուին ձեւաբանական նշումներու օգտագործման միջոցով։ ԵԽԲ կառուցուածքը կրնայ խախտուիլ եւ ասիկա կրնայ նկատուիլ լեզուի «գործնական բառային կարգ»՝ երբ քերականական տեսանկիւնէն կարելի չէ վստահիլ բառային կարգին ։ Ընդհանրապէս, բառային կարգը կրնայ փոխուիլ որոշակի պատճառներով։
Ստորոգեալէն ետք
Ստորոգեալէն ետք գտնուիլը կը մատնանշէ կարեւոր տեղեկութիւն ըլլալը փաստը․ տեղեկութիւն մը, որ յայտնի է թէ՛ խօսողին, թէ՛ լսողին, կամ տեղեկութիւն մը, որ արդէն իսկ առկայ է բնագիրին մէջ։
Թրքերէնի քերականութիւն
Թրքերէնը կցական լեզու է, յաճախ կ'օգտագործէ ածանցներ, յատկապէս վերջածանցներ կամ վերջաւորութիւններ ։ Բառ մը կրնայ ունենալ շարք մը ածանցներ, ինչ որ կրնայ օգտագործուիլ նաեւ նոր բառեր կազմելու, ինչպէս օրինակ որեւէ անուն խօսքի մասէն բայ կամ ալ բայի արմատէն անուն կազմելու համար։ Ոորշ ածանցներ բառին մէջ ունին քերականական գործառոյթ ։ Միակ բուն թրքական նախամասնիկները բաղաձայնոյթը զօրացնող վանկերն են, որ կը կիրարկուին ածականներու եւ մակբայներու հետ՝ sımsıcak «շատ տաք, եռացող»< sıcak, masmavi -կաս-կապույտ< mavi ։
Շատ ածանցներու կիրարկութիւնը երկար բառեր առաջ կը բերէ, օրինակ, Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdanmışsınızcasına «Հաւանաբար դուք անոնցմէ էք, որոնցմէ մենք ձեզի չկրցանք չեխոսլովաք դարձնել»։ Երկար բառերը յաճախ կը կիրարկուին թրքերէնի մէջ, ինչպիսին է նաեւ թրքական թերթերու յօդուածներէն մէկուն հետեւեալ վերնագիրը Bayramlaşamadıklarımız «Անոնք, որոնց չկրցանք շնորհաւորել տօնական օրերու առիթով» ։
Գոյականներ
Թրքերէնի մէջ չկայ որոշիչ յօդ, առարկայի որոշակիութիւնը կ'արտայայտուի հայցական հոլովի կիրարկումով։ Թրքերէնի գոյականները կը հոլովուին վերջաւորութիւններ ստանալով։ Թրքերէնի մէջ գոյականը ունի 6 հոլով, որոնց բոլոր վերջածանցները կ'ենթարկուին ձայնաւորներու ներդաշնակութեան կանոնին ։ Յոգնակիակերտ մասնիկը՝ -ler ²-ը կը յաջորդէ անմիջապէս բառի արմատին։ Անկէ ետք նորէն կը դրուին միւս ածանցները՝ köylerin «գիւղերու»։
Բառը կը դրուի հայցական հոլովով այն պարագային, երբ յայտնի է առարկան որուն մասին խօսքը կ'ըլլայ․ համեմատենք հետեւեալ նախադասութիւնները․ (bir) ağaç gördük «ծառ մը տեսանք» եւ ağacı gördük «ծառը տեսանք»։ Յոգնակիակերտ -ler ² մասնիկը չի կիրարկուիր, երբ բառը դասակարգ կամ ինչ հանգամանք ցոյց կու տայ։ Օրինակ, ağaç gördük-ը հաւասարապէս կրնայ նշանակել թէ՛ «ծառ տեսանք», թէ՛ «ծառեր տեսանք»։ ağaç բառի թեքումները ցոյց կու տան թրքերէնի հնչիւնական համակարգի կարեւոր յատկութիւնները՝ բաղաձայններու առնմանութիւնը վերջածանցներուն մէջ (ağaçtan, ağaçta) եւ վերջին բաղաձայններու հնչեղացումը ձայնաւորներէն ետք (ağacın, ağaca, ağacı)։
Աւելցնենք, որ գոյականները կը ստանան նաեւ անձնական վերջածանցներ, օրինակ, -imiz 4 («մեր»)։ Այս մասնիկններու կցումով աւարտին կրնան կազմուիլ նախադասութիւններ։ Ժխտական  mi 4 մասնիկը անմիջապէս կը յաջորդէ բառին հարցական նախադասութեան մէջ՝ köye mi? («Գյո՞ւղ (ես գնում)»), ağaç mı? («Ծա՞ռ է»)։
Անձնական դերանուններ
Թրքերէնի անձնական դերանուններն են՝ ben (ես), sen (դուն), o (ան), biz (մենք), siz (դուք), onlar (անոնք)։ Անոնք կը հոլովուին որոշակի բացառութիւններով․ benim (իմ), bizim (մեր), bana (ինծի), sana (քեզի)։ Երրորդ դէմքի դերանուն o-ն հոլովուելու ժամանակ կը դառնայ on եւ նոր միայն կը ստանայ հոլովական վերջածանցներ։
Կապակցման եղանակներ (tamlama)
Ներքոբերյալ աղյուսակը ցուցադրում է վերոնշյալ սկզբունքները ։
Վերջին օրինակը ցոյց կու տայ, որ որակող նախադասութիւնը կրնայ ըլլալ աւարտուն։
Գոյականներու կապակցութեան ձեւ մը եւս գոյութիւն ունի՝ անվերջածանց կապակցութիւն (takısız tamlama)։ Այս կապակցութեան մէջ առաջին գոյականը հանդէս կու գայ իբրեւ ածական․ Demir kapı (երկաթեայ դուռ), elma yanak (խնձոր թշներ, նկատի ունի կարմիր թշներ), kömür göz (սեւ աչքեր)։
Ածականներ
Թրքերէնի մէջ ածականները չեն հոլովուիր։ Սակայն շարք մը ածականներ, որ կրնան կիրարկուիլ իբրեւ գոյական, կը հոլովուին գոյականի նման։ Օրինակ, güzel («գեղեցիկ») → güzeller («գեղեցիկ մարդիկ, սիրուններ»)։ var (գոյութիւն ունեցող, կայ) and yok (գոյութիւն չունեցող, չկայ) ածականները կը կիրարկուին «կայ» եւ «չկայ», «ունի» եւ «չունի» իմաստներով՝ süt yok-կաթ չկայ, imparatorun elbisesi yok- Կայսրը հագուստ չունի, kedimin ayakkabıları yoktu -կատուս կօշիկներ չունէր։
Բայ
Թրքերէնի բայերը ունին դէմքեր։ Անոնք կրնան կազմել ժխտական, կարելիութեան եւ անկարելիութեան ձեւեր։ Բայերը ունին ժամանակներ (ներկայ, անցեալ, ապառնի եւ ընդարձակ), եղանակներ (պայմանական, հրամայական, հարկադրական, ըղձական, ենթադրական)։ Ժխտականը կը կազմուի -me²- մասնիկի միջոցով, որ անմիջապէս արմատին կը կցուի։
Թրքերէնի գրեթէ բոլոր բայերը խոնարհուին նոյն ձեւով։ Ամէնէն նշանաւոր բացառութիւնը անկանոն եւ անկատար բայ i-ն է, որ կրնայ օգտագործուիլ բաղադրեալ կառոյցներու մէջ․ Gelememişti = Gelememiş idi = Gelememiş + i- + -di։
Բայի ժամանակ
Թրքերէնի մէջ կայ բայի 9 պարզ եւ 20 բաղադրեալ ժամանակ։ 9 պարզ ժամանակներն են.- անցեալ կատարեալ (di'li geçmiş), անցեալ անկատար (miş'li geçmiş), ներկայ շարունակական, ընդարձակ ներկայ, ապառնի, ըղձական, ենթադրական, պայմանական եւ հրամայական ։ Բաղադրեալ ձեւերը կը միաւորուին 3 խումբերու մէջ, որոնք են պատմական (hikaye), ենթադրական (rivayet), պայմանական (koşul) ։
Կան նաեւ կապակցուած բայեր, որոնք կը կազմուին բայարմատին այնպիսի վերջածանցներու կցումով ինչպիսիք են bil կամ ver-ը։ Bil-ը (կարենաթ, ի վիճակի ըլլալ) կարելիութեան վերջածանցն է։ Ver-ը արագութեան ցուցիչն է, kal-ը՝ անժամկետութեան, yaz-ը՝ բանի մը մօտ ըլլալու (գրեթէ) ։ Այսպէս, եթէ gittin կը նշանակէ «դուն գացիր», ապա gidebildin կը նշանակէ «կրցար երթալ», իսկ gidiverdin կը նշանակէ «արագ գացիր»։ Փաստօրէն, կապակցուած բայերը կը կազմուին այնպէս ինչպէս պարզ բայերը։
Դերբայներ (ածականական դերբայներ)
Թրքերէնի բայերը ունին յատկորոշիչ ձեւեր, ներառեալ ներկայ ժամանակի բայերը ։ Անոնք կը նմանին անգլերէնի դերբայներուն։ Կ'ունենան -en2, -ecek2,  miş4,-er2 կամ ir4  վերջածանցները։ Անոնք կրնան կատարել ինչպէս ածականի, այնպէս ալ գոյականի գործառոյթներ, օրինակ, oynamayan çocuklar- երեխաներ, որոնք չեն խաղար, oynamayanlar-չխաղացողներ,  okur yazar -կրթուած, okur yazarlar- կրթուածներ։
-en2 -ով կազմուող դերբայը չի համաձայնիր թըւով։ -ecek2 -ով դրված բառերը ցոյց կու տան ապառնի ժամանակ, իսկ -dik4 -ով դրուածները՝ ներկայ եւ անցեալ ։ Վերջին 2 ածանցները կը ստանան անձնական վերջածանցներ, օրինակ, yediğim - կերածս, yediğin-կերածդ եւ այսպէս շարունակաբար ։
Թորքերէնի բառապաշար
2010-ին Թրքական լեզուաբանական ընկերութեան կողմէ վերահրատարակուած Büyük Türkçe Sözlük (Թրքերէնի մեծ բառարան)-ը թրքերէնի պաշտօնական բառարանն է: Անիկա կը պարունակէ 616,767 բառ, արտայայտութիւն, եզր եւ անուն ։ 2005-ին հրատարակուած Güncel Türkçe Sözlük-ն ալ Թրկական լեզուաբանական ընկերութեան կողմէ լոյս տեսած թրքերէնի պաշտօնական բառարան է, որ կը պարունակէ 104,481 բառ, որոնց 86%-ը թրքական, իսկ 14%-ը օտար ծագում ունին Among the most significant foreign contributors to Turkish vocabulary are Arabic, French, Persian, Italian, English, and Greek. ։ Թրքերէնի բառապաշարին մէջ շատ են արաբական, պարսկական, ֆրանսական, իտալական, անգլիական եւ յունական փոխառութիւններն ու լեզուական ազդեցութիւնները։
Բառերու կառուցուածք
Թրքերէնը լայնօրէն կը կիրարկէ կցականութիւնը՝ բայական արմատներէ եւ անուն խօսքի մասերէ նոր բառեր կազմելու համար։ Թրքերէնի բառերուն մեծամասնութիւնը կը կազմուին ածանցեալ վերջածանցներով ։ Վերջածանցներուն կցման հետ կապուած թրքերէնը ունի որոշակի սկզբունքներ։ Թրքերէնի մէջ վերջածանցներուն մեծ մասը ունին քանի մը տարբերակ՝ ենթարկուելով ձայնաւորներու ներդաշնակութեան ու բաղաձայններու առնմանութեան կանոններուն։
Այլ օրինակ մը՝ բայական հիմքով․ Նոր բառերը յաճախ կը կազմուին երկու բառերու միաւորումէ, ինչպէս գերմաներէնի մէջ։ Բառակազմութիւնը կ'ըլլայ երկու տեսակի՝ պարզ եւ (s)I-ով կազմուող։ Պարզ բառակազմութիւնը տեղի կ'ունենայ հետեւեալ ձդւով․ թէ՛ գոյականը, թէ՛ ածականը իրարու հետ կը կցուին առանց որեւէ վերջածանցի, ինչպէս օրինակ kızarkadaş՝ kız+arkadaş (ընկերուհի), կամ karabiber՝ kara+biber (սեւ պղպեղ)։ Թրքերէնի մէջ բառերուն մեծ մասը կը կազմուի (s)I- միջոցով, որ կը նշանակէ, թէ երկրորդ բառը կը ստանայ երրորդ դէմքի պատկանելիութեան վերջածանց․
Թրքերէնի գրային համակարգ
1928-ին Աթաթուրքի կատարած լեզուական բարեփոխումներուն պատճառով թրքերէնը օսմաներէնի այբուբէնէն, որ արաբ-պարսկական այբուբեններու խառնուրդն էր, անցաւ լատինատառ այբուբենի։ Օսմանեան այբուբենը կը նշէր միայն երեք տարբեր ձայնաւորներ՝ ā, ū և ī եւ ունէր քանի մը չօգտագործուող բաղաձայն, ինչպես z-ի քանի մը տարբերակ, որոնք բնորոշ էին արաբերենին, ոչ թէ թրքերէնին։ Արաբական գրային համակարգին մէջ կարճ ձայնաւորներու բացթողումը անհամատեղելի էր թրքերէնի հետ, որ ունէր 8 ձայնաւոր։
Գրային բարեփոխումը ընթացիկ մշակութային բարեփոխումներու մէջ կարեւոր քայլ մըն էր։ Նոր այբուբենի պատրաստութիւնը եւ թրքերէնի հնչիւններուն համապատասխան փոփոխութիւններու իրականացումը վստահուած էր Լեզուաբանական ընկերութեան, որ իր անձնակազմին մէջ կը ներառէր ականաւոր լեզուաբաններ, գիտնականներ եւ գրողներ։ Երկրի բոլոր ծայրերուն բացուած հասարակական դպրոցները պարտաւոր էին սորվեցնելու թրքերէնի նոր այբուբենը, շարք մը հասարակական կազմակերպութիւններ, ինչպէս նաեւ Աթաթուրքը անձամբ կը շրջէին ամբողջ երկիրը եւ կը սորվեցնէին նոր այբուբենը As a result, there was a dramatic increase in literacy from its original Third World levels. ։ Այդ պատճառով ալ կ'արձանագրուի գրագիտութեան աճ։ Այժմ թրքերէնը ունի իր հնչիւններուն համապատասխանող այբուբեն մը. կը գրուի այնպէս ինչպէս կ'արտասանուի, ամէն մէկ տառին կը համապատասխանէ մէկ հնչիւն ։ Հնչիւններէն ⟨ö⟩ եւ ⟨ü⟩ -ն կ'արտասնաուին «էօ» եւ «իւ»։ ⟨ş⟩ եւ ⟨ç⟩ տառերը կ'արտասանուին համապատասխանաբար «շ» եւ «չ»։
Թրքերէնի այբուբենը ունի 29 տառ (q, x, w տառերը վերցուած են եւ աւելցած են  ç, ş, ğ, ı, ö, ü տառերը)՝
a, b, c, ç, d, e, f, g, ğ, h, ı, i, j, k, l, m, n, o, ö, p, r, s, ş, t, u, ü, v, y, z ( i -ի գլխագիրը İ-ն է, իսկ ı-ի գլխագիրը՝ I)։
Օրինակ
Աշըք Վէյսել Սաթըրօղլու (1894–1973) Dostlar Beni Hatırlasın (Ընկերներս թող զիս յիշեն)
Թրքերէն սուլոցներու լեզուն
Թրքական Գիրեսունի մարզի Քիւշքիէօ գիւղի բնակիչները արդէն մօտաւորապէս 400 տարիէ ի վեր կը հաղորդակցին թրքերէնի սուլող տարբերակով («սուլող» լեզուները մատներու, լեզուի, ակռաներու, շրթունքերու եւ թուշերուն միջոցով ստեղծուող սուլոցին բառի արժէք տուող եւ այդ բառերէն բաղկացած լեզուներն են)։ Այս արածաշրջանը բաղկացած է շարք մը անդնդախոր ձորերէ եւ հաղորդակցութեան այս ոչ սովորական ձեւը կարելիութիւն կու տայ նոյնիսկ մինչեւ 5 քմ հեռաւորութենէ հաղորդակցելու։ Թրքական իշխանութիւններու հաշուարկներուն համաձայն, մօտաւորապէս 10․000 մարդ կը հաղորդակցի սուլոցներու լեզուով։ 2011-ին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն «սուլող» թրքերէնը կը դասէ մեռնող լեզուներու շարքին՝ անիկա ներառելով ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան ցուցակներու մէջ։ Անկէ ետք տեղական կրթութեան վարչութիւնը լեզուն ներառած է դպրոցական ծրագրին մէջ՝ զայն վերակենդանացնելու նպատակով։ Ուսուցումը կ'իրականացուի թրքական արմատներով գերմանացի գիտնական Օնուր Գյո''Կիւնթիւրքիւնի կողմէ, որ ուսումնասիրելով լեզուն, կը նշէ, թէ անիկա թրքերէնի բառապաշարի եւ շարահիւսության արտացոլումն է ։
Մայիս Թ․Աւդալբեգեան
Մայիս Աւդալբեգեան կը մահանայ 5 Փետրուար 1983-ին, Երեւան:
Թրքերէն
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Լեզու Ստորոգութիւն:Լեզուներ Ստորոգութիւն:Լեզուաբանութիւն Ստորոգութիւն:Թրքական մշակոյթ
Եուրի Աբովեան
Եուրի Աբովեան, հայ անասնաբոյժ։ 1993՝ կենսաբանական գիտութիւններու դոկտոր (1993), մասնագէտ (1994), ՀԳԳԱ թղթակից անդամ (1998):
Կենսագրութիւն
1965 թուականին աւարտած է Երեւանի անասնաբուծական-անասնաբուժական հիմնարկը: 1965 թուականէն աշխատած է Երեւանի անասնաբուծական-անասնաբուժական հիմնարկին մէջ, 1974-1978 թուականներուն եղած է ԳՀ բաժանմունքի ղեկավար, 1994-2002 թուականներուն՝ ՀԳԱ անասնաբուժական առողջապահական փորձաքննութեան, զոոհիկիենայի եւ անասնաբուժութեան ամպիոնի վարիչ, 2002-2005 թուականներուն՝ անասնաբուժական բժշկագիտութեան եւ անասնաբուծութեան բաժինի վարիչ։
Աշխատանքները կը վերաբերին գիւղատնտեսական կենդանիներու բնական դիմադրողականութեան բարձրացման հարցերուն։ Ուսումնասիրած է միջավայր-ծնատիպ փոխազդեցութեան դերը տաւարի կազմուածքի բնական դիմադրողականութեան վրայ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ անասնաբուժներ Ստորոգութիւն:1 Նոյեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:3 Դեկտեմբերի մահացածներ
Բզնունիներ
Բզնունիներ—հնագոյն իշխանական, նախարարական տոհմ Հայաստանի մէջ։
Ծագումնաբանութիւն
Համաձայն տոհմական աւանդութեան, որ մեզ փոխանցած է Մովսէս Խորենացին, Բզնունիներու տոհմը կը սեռի Բազ նահպետէն։
Բազը Մանաւազ Հայկազունիի թոռն էր։ Ան հաստատուեցաւ Վանայ ծովու հիւսիս-արեւմտեան կողմին մէջ։ Անոր անունով ծովը կոչուեցաւ Բզնունեաց, իսկ գաւառը՝ Բզնունիք:
Այլ պատմական վկայութեան համաձայն Հայաստանի Լոռիի հիւսիսային շրջանին մէջ եւս Բազ նահապետը հիմնադրած է Բազակերտ աւանը Բազաբերդ ամրոցով, որուն մասին բազմաթիւ յիշատակումներ կան միջնադարեան հայ պատմիչներու մօտ։
Պատմութիւն
Բզնունիներու տոհմը նախնական շրջանին վարած է արքունի որսապետութիւնը, այնուհետեւ զօրահրամանատարութեան պաշտօնները։
Բզնունիներու տոհմական տոտեմը եղած է Բազէն, որ հետագային դարձած է տոհմի զինանշանը։
Տրդատ Գ. Մեծի ժամանակ անոնց վստահուած է Ձորայ պահակ սահմանային լեռնանցքը։ Բզնունեաց նախարարները եղած են զօրահրամանտարներ եւ սահմանային կ'ուսակալներ։ Բզնունիները կը յիշատակուին Գահնամակի եւ Զօրանամակի մէջ։ Զօրանամակի համաձայն Բզնունիները Հայոց արքունիքին տուած են 3000 հեծեալ։
Խոսրով Կոտակի ժամանակ տոհմի տանուտէր Դատաբեն Բզնունին, չենթարկուելով կեդրոնաձիգ իշխանութեանը, ապստամբեցաւ արքայի դէմ։ վաչէ Մամոկոնեանը Առեստի ճակատամարտին կը ջարդէ ապստամբներու մէկ մասը, իսկ մնացած մասը փախուստի կը դիմէ։ Դատաբեն Բզնունին շղթայակապ կը բերեն արքայի մօտ, եւ ըստ ժամանակի պատժական միջոցներու, անոր մահուամբ կը դատապարտեն դաւաճանի նման՝ քարկոծելով։ Սակայն Բզնունեաց աւատատիրական վերնախաւը դեռ գոյութիւն ունէր եւ նահապետական կարգերուն հաւատարիմ այդ տունը դեռ կը պահպանէր նախկին անհնազանդ ու ինքնիշխան կացութաձեւը, ուստի Վաչէ Մամիկոնեանին հրաման տրուեցաւ՝ ոչնչացնել դաւադրութեան մասնակից ամբողջ տանուտիրական աւագանին, որմէ ետք Բզնունեաց տիրոյթները կը բռնագրաւուին եւ կը միացուին արքայական կալուածներուն։ Հետագային, որպէս բռնագրաւուած գաւառ, շնորհման կարգով զայն կը յանձնեն Աղբիանոս եպիսկոպոսին, քանզի եկեղեցին կը սահմանափակուէր հեթանոսական տաճարապատկան հողերով եւ բռնագրաւուած տիրոյթներու ստացմամբ։ Չնայած տոհմի տանուտիրական վերնախաւի վերացմանը, Բզնունեաց տոհմը կրցաւ պահպանել իր գոյութիւնը աւատատիրական կարգի մէջ։ 6-7-րդ դարերուն կը յիշատակուին Բզնունեաց եպիսկոպոսներ, տարբեր ձեռագրերու յիշատակարաններուն մէջ կը հանդիպինք պատուիրատու եւ ստացող Բզնունի վարդապետներու, ուր կը խօսի անոնց աւատատիրական եւ ազնուական աստիճանի պահպանման մասին։ Մշտապէս յիշողութիւնը վառ էր տեղանուններու նկարագրութեան ժամանակ։ Օրինակ 13-րդ դարուն Խլաթը կը յիշատակուի որպէս «քաղաք Բզնունեաց Խլաթն» : Տոհմի ոչնչացում ըսելով միանշանակ կը հասկացուի տոհմական աւագանի ու տանուտիրական իշխանութեան վերացումը, քանզի տոհմի հազարաւոր անդամներ խնամիական ու պաշտօնակատար բազմաթիւ կապերով կապուած ու սերտաճած էին պետութեան բոլոր տարածքներուն ու բնագաւառներուն մէջ, ան ալ դեռեւս դարաւոր հեռաւորութենէն։
Հետագային Բզնունի նախարարական տոհմի ներկայացուցիչներէն հազուադէպօրէն կը յիշատակուին ։ 16-17-րդ դարերուն կը յիշատակուին ձեռագիրներու յիշատակարաններուն մէջ որպէս պատուիրատու, ստացող կամ վարդապետ։
Բզնունի նախարարական տոհմէն կը սեռին Ներսէս Վրդ. Բզնունին (Ծն. 1839-ին Կարինի մէջ (Էրզրում)), Սուրբ Թադեւոսի վանքի վանահայր Սիմէոն Բզնունի եպիսկոպոսը, Բալուի գաւառի 19-րդ դարավերջի հոգեւոր առաջնորդ Ներսէս վրդ. Բզնունին եւ Յովհաննէս վրդ. Բզնունին։ 21-29 Մայիս 1918-ին Սարդարապատի հերոսամարտի մասնակից՝ դաշնակցական Յարութիւն Բզնունին, 20-րդ դարու պարսկահայ բանաաստեղծ Լեւոն Բզնունին եւ այլք։ Տոհմի ներկայացուցիչներ կան նաեւ մեր օրերուն։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Բզնունիներ
Քրիստիան Բատիկեան
Քրիստիան Բատիկեան (ծնած Պոլիս, Թուրքիա) Ֆրանսահայ վիպագիր եւ թարգմանիչ է: Ան հրատարակած է երկու գիրքեր, եւ բազմաթիւ կարճ պատմուածքներ, արեւմտահայերէնով: Ան այժմ կ'ապրի Փարիզ, Ֆրանսա:
1886 թուական
1886 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 86րդ տարին
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1886 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1886
Փլասիտօ Տոմինկօ
Փլասիտօ Տոմինկօ (Սպաներէն՝ José Plácido Domingo Embil, ), սպանացի օփերային (թենոր), երգիչ, դաշնակահար, ղեկավար։
Կենսագրութիւն
Առ այսօր Փլասիտօ Տոմինկօն կատարած է 128 օփերային դեր իտալերէն, ֆրանսերէն, գերմաներէն, անգլերեն, Սպաներէն եւ ռուսերէն լեզուներով։ Իր առաւել յայտնի դերերէն են Օթելլօն ու Տոն Գարլոսը (Վերտիի համանուն օփերա), Ռատամեսը (Վերտիի «Աիտա» օփերա) Գավարատոսսին, տը Կրիեն եւ Ռիգ Ճոնսոնը ինիի «Թոսքա», «Մանոն Լեսքօ» եւ «Աղջիկը Արեւմուտքէն» օփերաներ), Ֆաուսթը (Կունոյի «Ֆաուսթ» օփերա), Վերտերը (Մասնէի «Վերտեր» օփերա), տոն Խոզեն (Պիզէի «Կարմեն» օփերա), Սամսոնը (Սեն-Սանսի «Սամսոն եւ Տալիլա» օփերա), Լոհենկրինը Պարսիֆալը եւ Զիգմունտը (Ռիխարտ Վակների «Լոհենկրին», «Պարսիֆալ» եւ «Վալկիրիա» օփերաներ)։
Փլասիտօ Տոմինկօի երգացանկը ծաւալուն է՝ օփերաներ եւ երաժշտական-բեմական ստեղծագործութիւններ «միւզիքլներ», նեոփոլիթանական երգեր ու փոփ ստեղծագործութիւններ։ Տոմինկօն 16 տարեկանին գաղտնի կ'ամուսնանայ իր դաշնակահարուհի ընկերուհիին հետ, որը մէկ տարի յետոյ իրեն որդի կը պարգեւէ։ Երկու տարի յետոյ անոնք կը բաժանուին։
Փլասիտօն երգիչի առաջին քայլերը կատարած է պարիթոն ձայնով (արական ձայնի տեսակ թենորի եւ պասի միջեւ)։ Մեքսիքայի ազգային օփերա ընդունուած ժամանակ իրմէ կը խնդրեն թենորային արիաներ կատարել, եւ այս իր համար կը դառնայ բախտորոշ։ Փլասիտօ Տոմինկօն նաեւ դաշնակահար է եւ ղեկավար: Երաժշտանոցի մէջ ուսանելու տարիներուն Փլասիտօն կը  հանդիպի  սոփրանօ Մարթա Օրնելասին։ Անոնք միասին հանդէս կու գան շուրջ երեք տարի։ Տօմինկոն 21 տարեկանին կ'ամուսնանայ երկրորդ անգամ եւ կ'ունենան երկու որդի։
Պատրանք
Պատրանք, արտաքին աշխարհի առարկաններու եւ երեւոյթներու աղճատուած արտացոլման տեսակներէն մէկը :
Պատրանքները զառանցանքներէն (hallucinations) (զգայապատրանքներէն, զգայախաբկանքներէն) կը տարբերին անով, որ այս դէպքին ընկալուող առարկաները իսկապէս կան եւ կը գտնուին մարդու առջեւ : Պատրանքները ամէնէն առաջ կ'ըլլան ընկալման գործընթացքներուն մէջ։
Ընդհանուր Նկարագիր
Պատրանքները հոգեկան այն պատկերներն են, որոնք առաջ կու գան որոշակի առարկաներ ընկալելէ եւ անոնց պատկերներու աղճատումներն են։ Պատրանքային պատկերները կը տեղորոշուին անձէն դուրս, շատ ցայտուն են եւ մարդիկ առանց յատուկ բացատրութիւններու եւ զննումներու չեն կրնար գիտակցիլ, իրենց ունեցած հոգեկան պատկերը իրականութեան ճիշդ արտացոլումը չէ։ (Օրինակ, գիշերը ճամբու մը վրայ հեռուէն հազիւ նշմարուող ծառը կրնայ մարդ թուիլ) :
Տեսակները
Որոշ պատրանքներ, օրինակ օդացլութիւնը (միրաժ), պայմանաւորուած են ֆիզիքական պատճառներով, միւսները, օրինակ տեսողական պատրանքներու խումբը, բնախօսական (physiological) եւ հոգեբանական պատճառներով, որոնք կապուած են քննարկողներու կառուցուածքի եւ աշխատանքի իւրայատկութիւններու հետ։
Գետաշէն
Գետաշէն, Գուսան Հայկազունի կողմէ 1992 թուականին գրուած երգ։
Պատմութիւն
Գուսան Հայկազունը մասնակցած է Արցախեան պատերազմին Արտաշատի «Երկրապահ» ջոկատոին մէջ Մհեր Սաղաթէլեանի հրամանատարութեան տակ։ Մարտական գործողութիւնները սկսած է Երասխ գիւղէն, եղած է նաեւ Գետաշենէն, Կապանէն, Գորիսէն, Բերձորէն։ Ինչպէս կը պատմեն Գուսանը, ամէն ինչ սկսաւ անորմէ, որ 1990 թուականին 20-25 զինուած տղաներէ բաղկացած կամաւորական ջոկատը ժամանեց Երեւան՝ Գետաշէն մեկնելու և զայն պաշտպանելու համար։ Հրամանատարը Լաերտ Սաղաթէլեանն էր։ Եկողներուն մեջ Գուսան Հայկազունին տեսնելուն պէս ան վերջինիս արգիլեց մեկնիլ՝ ըսելով. «Մի պատահական գնդակ քեզ որ կպնի, ի՞նչ ենք անելու։ Քեզ այնտեղ գնալ չի կարելի»։ Գուսանը հաստատակամ էր և փորձեց թաքուն ինքնաթիռ մտնել, սակայն հրամանատարը նկատեց եւ ըսաւ. «Դէ´, հիմա իջի´ր, էս ո՞ւր ես թռչում։ Ես քեզ չասացի՞, որ չես մեկնելու։ Աւելի լաւ է՝ մնաս այստեղ ու մի երգ գրես Գետաշէնի մասին»։ Գուսանն այդպէս ալ ըրաւ. մնաց Երևանի մէջ եւ երեք օրուան ընթացքին Գետաշէնի մասին երգ գրեց։ Չորրորդ օրն ուղղաթիռով, որով զէնք ու սննդամթերք էին տեղափոխում, Գուսանը գնաց Գետաշէն ու միացաւ ջոկատին։ Այնտեղ ալ տեղի ունեցաւ երգի առաջին կատարումը։
Հետաքրքրական փաստեր
Ինչպէս կը պատմէ Գուսան Հայկազունը, 1992 թուականին հայկական ջոկատներէն մէկը Արամայիս Մկրտչեանի հրամանատարութեամբ դիրքեր էր գրաւած Շահումեանի եւ Մարտակերտի անտառներուն մէջ՝ ապահովելու անվտանգ գաղթը Շահումեանի շրջանէն։ Զինուորները կու գան եւ հրամանատարին կ'ըսեն, որ անտառներուն մէջ հայ երեխաներու ձայներ կը լսեն, սակայն ոչ ոք զինուորներուն կ'արձագանքէ։ Հրամանատարը կը շարէ ամբողջ գունդը եւ կը պատուիրէ երգել «Գետաշէն» երգը։ Ջոկատը կ'երգէ «Գետաշէնը», և խոտերուն մէջէն 80 տարեկան ծերունի մը դուրս կու գայ հրացանով՝ հետը 43 որբ երեխաներ, որոնց կը հասցնեն Ստեփանակերտ։
Երգը
Բազմել ես լեռներին, ունես հազար շէն, Արծիւների բոյն ես, չքնաղ Գետաշէն, Բարբարոս ցեղերին անդադար սանձող, Դու քաջերի օրրան, իմ քաջ Գետաշէն։ Բարբարոս ցեղերին անդադար սանձող, Դու քաջերի օրրան, իմ քաջ Գետաշէն։
Չորս կողմդ անդունդ է, ճամբեքդ՝ փակուած, Երկնքում սև ու մութ ամպեր կուտակուած։ Կողքիդ հայկական շէներն են լքուած, Դու կա՛ս ու կմնա՛ս յավերժ Գետաշէն։
Ջահել տղերք դու քիչ ունես, Գետաշէն, Բայց ծերերն էլ ոչ մի բանով պակաս չեն։ Ամէն մի կին՝ մի ֆիտայի տնաշէն, Քեզ յաղթել չի լինի, իմ քաջ Գետաշէն։ Ամէն մի կին՝ մի ֆիտայի տնաշէն, Քեզ յաղթել չի լինի, իմ քաջ Գետաշէն։
Դու պիտի դիմանաս ու կանգուն մնաս, Հակառակ թշնամուն պիտի շենանաս։ Մայր Հայաստանին պիտի միանաս, Արցախի դարպասն ես ամրոց Գետաշէն։ Մայր Հայաստանին պիտի միանաս, Արցախի դարպասն ես ամրոց Գետաշէն։
Չորս կողմդ անդունդ է, ճամբէքդ՝ փակուած, Երկնքում սեւ ու մութ ամպեր կուտակուած։ Կողքիդ հայկական շէներն են լքուած, Դու կա՛ս ու կը մնա՛ս յաւէրժ Գետաշէն։ Դու կա՛ս ու կը մնա՛ս յաւէրժ Գետաշէն։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երգեր այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հայկական երաժշտութիւն Ստորոգութիւն:Հայկական երգեր
Գետնախնձորով աղցան
Գետնախնձորով Աղցան, եւրոպական խոհանոցի ամենայայտնի ճաշատեսակներէն մէկը ։ Կ'օգտագործուի եփած գետնախնձոր, որուն կ'աւելցնեն նրբերշիկ (Hot Dog), թթուաշ եւ սոխ։ Կը համեմուի մայոնէզով։ Կան նաեւ գետնախնձորով աղցանի տարբեր շատ բաղադրատոմսեր, որոնց պատրաստութեան ժամանակ կ'օգտագործուի ոչ փխրուն գետնախնձորը, որպէսզի խառնելու ժամանակ չփշրուի եւ պահպանէ իր տեսքը։ Երբեմն գետնախնձորները կ'եփեն նախօրոք, որպէսզի պաղի եւ ամրութիւն ստանայ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ուտեստներ Ստորոգութիւն:Աղցաններ
Աւետիս Պաղսարեան
Աւետիս Պաղսարեանարուեստագէտՙ նկարիչ, քանդակագործ եւ լուսանկարիչ:
Կենսագրութիւն
Աւետիսի ընտանիքը Երուսաղէմի մէջ ապրած է 1600-ականներէն սկսած: Հայրըՙ Թարգմանչաց վարժարանի հիմնադիրներէն է: 1955-ին ան տեղափոխուած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ եւ հաստատուած (Manhattan) Մանհաթընի մէջ: Վերացական կամ ցնորական ոճով ստեղծուած անոր ծաղկամանները, մոմակալները, աղամանները եւ միւս քանդակները արժանացած են «Միջազգային գծագրական արուեստ» ամսաթերթի մրցանակին : Իր իրերը կը վաճառուին (Guggenheim) Կուկենհայմի, Մոմայի, Քոպայի (Ճափոն) ճանչցուած թանգարաններու յուշանուէրներու խանութներու մէջ: Ան հրատարակած է է 12 լուսանկարչական ալպոմներ, որոնց մէջ ներբողած է բնութեան անգերազանցելի գեղեցկութիւնը :
«Հայ Օգնութեան ֆոնտի եւ Աւետիս եւ Արշօ Պաղսարեան կրթաթոշակի հիմնադրամ»
Ի նշանաւորումն հայկական պետականութեան վերահաստատման 100-ամեակի, 2018 թուականին, Մայիս 17-էն 19-ը Նիւ Եորքի Սուրբ Վարդան եկեղեցւոյ մեծ դահլիճին մէջ կը գործէ միջազգային ճանաչման արժանացած արուեստագէտՙ նկարիչ, քանդակագործ եւ լուսանկարիչ Աւետիս Պաղսարեանի եզակի ստեղծագործութիւններու ցուցահանդէսը, հովանաւորութեամբ ՀՀ մշակոյթի նախարարութեան, ՄԱԿ-ի մէջ ՀՀ մշտական ներկայացուցչութեան եւ Հայ Օգնութեան ֆոնտին :
Բարեգործական ցուցահանդէսի խնամակալներ նշանակուած են՝ Վիքի Շողակ Յովհաննէսեանը (ՀՀ մշակոյթի նախ.էն) ու Սանտրա Շահինեանը (Fund For Armenian Relief) (ՀՕՖ-էն) եւ որ ցուցահանդէսի ամբողջ հասոյթը պիտի տրամադրուի Հայաստանի ուսանողներունՙ «ՀՕՖ-ի եւ Աւետիս եւ Արշօ Պաղսարեան կրթաթոշակի հիմնադրամի» միջոցով :
Եուդուպ հարթակի վրայ կարելի է դիտել Avedis Baghsarian Exhibit May 17, 2018-ի խորագրի տակ:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:նկարիչ Ստորոգութիւն:քանդակագործ Ստորոգութիւն:լուսանկարիչ Ստորոգութիւն:Հայ Օգնութեան ֆոնտի եւ Աւետիս եւ Արշօ Պաղսարեան կրթաթոշակի հիմնադրամ Ստորոգութիւն:Երուսաղէմ ծնածներ Ստորոգութիւն:ԱՄՆ հաստատուածներ
Քոնիա
Գոնիան (Konya), քաղաք Թուրքիոյ հարաւ-արեւմտեան մասին մէջ, Գոնիա վարչաշրջանին մէջ։ Քաղաքը կը գտնուի Անատոլիոյ կեդրոնական մասին մէջ։ Յայտնի է իր պատմութեամբ եւ մշակոյթով։
Աբրահամ Աթթարեան
Աբրահամ Աթթարյան, հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ատացած է դեղագործական կրթութիւն։ 1915 թուականի դրութեամբ, Եդեսիոյ մէջ դեղագործ աշխատած է։ 1915 թուականին, Եդեսիոյ մէջ թուրքական ոստիկանութիւնը ձերբակալած է զայն։ Նոյն տարին նահատակուած է Եդեսիսյ մէջ։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ահարոն (անձնանուն)
Ահարոն, հայկական արական անուն։ Ըստ «Հայկազեան բառարան»ի առաջացած է եբրայերէն՝ լեռնական, ուսուցանող կամ գիտցող բառերէն, որմէ եկած է Ահարոնեան մականունը։ Իսկ կրճատ ձեւն է Հարոնը։ Այսօր եւս օգտագործուող անուն է ։
Եսայի Եաղուպեան
Եսայի Եաղուպեան, Մուսա լերան ինքնապաշտպանական հերոսամարտի չէթէեական երեք խումբերէն մէկուն խմբապետը ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Սուէտիոյ Եօղուն Օլուք գիւղը: Դեռ պատանի մասնակցած է հայդուկային կեանքի: Թրքական կառավարութեան կողմէ հալածուելով, 1902-ին մեկնած է Ամերիկայի Միացեալ նահանգներ :
Թրքական սահմանադրութենէն ետք, կարճ ժամանակով մը վերադարձած է ծննդավայր, ապա կրկին մեկնած է Ամերիկա՝ իր եղբօր քով: Ամերիկեան քաղքենի միջավայրը նեղ կու գար իրեն սակայն։ Նորէն կը վերադառնայ իր ծննդավայրը:
Սոնա Սէֆէրեան
Սոնա Սարգիս Սէֆէրեան (1 Յուլիս, 1940, Հալէպ - 8 Յունիս, 2017, Երեւան), հայ լեզուաբան, թարգմանիչ: Բանասիրական գիտութիւններու մասնագէտ (2003), Ուսուցիչ (2006): ՀՀ վաստակաւոր մանկավարժ:
Կենսագրութիւն
Սոնա Սէֆէրեան, ծնած է 1940-ին Հալէպի մէջ։ 1960-ին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական հիմնարկի ռոմանեան լեզուներու բաժինը: 1963-1965-ններուն բարձրագոյն մանկավարժական դասընթացքներու հետեւած է Լենինգրատի պետական համալսարանին մէջ։ 1965-ին կը դասաւանդէ Երեւանի պետական համալսարանին մէջ, 1990-էն միաժամանակ` «Սահակ Պարթեւ» հրատարակչութեան հիմնադիր-տնօրէն: Սէֆէրեանի նախաձեռնութեամբ հիմնադրուած է ԵՊՀ թարգմանչաց դպրոցը (1970), կը հրատարակէ «Աստղիկ» (1988) տարեգիրքը : Շեքսպիրագիտութեան կեդրոնի ղեկավարն է, Երիտասարդ թարգմանիչներու միութեան պատուաւոր անդամ կը հանդիսանայ :
Կազմած է «Իմաստախօս Շեքսպիրը» (անգլերէն-հայերէն շեքսպիրեան իմաստախօսութիւններու բառարան, 1986), «Շեքսպիրը հայ իրականութեան մէջ (1850-1950) » (2002), «Իմաստախօս ժողովուրդը» (անգլերէն-հայերէն, հայերէն-անգլերէն ասացուածքներու բառարան, 2005 ) : Թարգմանել է անգլիացի, ամերիկացի գրողների (Լուիս Քերոլ, Ռադյարդ Կիպլինգ, Ք. Մենսֆիլդ, Սքոթ Ֆիցջերալդ) վեպեր, պատմուածքներ :
Եսայի Եաղուպեան
Կենսագրութիւն
Ան 1947-ին ներգաղթած է հայրենիք, եւ հոն իր մահկանացուն կնքած՝ 1957-ին:
Սոնա Սէֆէրեան
Կենսագրութիւն
Միջազգային գիտաժողովներու մասնակցած էՀայաստանի Հանրապետութեանմէջ, Անգլիոյ, Արգենտիոյ, Պրազիլիոյ, Իտալիոյ, Յունաստանի մէջ:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ Ստորոգութիւն:Բանասիրական գիտութիւններու մասնագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ մասնագէտներ Ստորոգութիւն:ՀՀ վաստակաւոր մանկավարժներ Ստորոգութիւն:ԵՊՀ շրջանաւարտներ Ստորոգութիւն:1940 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1 Յուլիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:2017 մահեր Ստորոգութիւն:8 Յունիսի մահացածներ
Պրազիլիոյ Հայկական Մամուլ
Պրազիլիոյ Հայկական Մամուլ,Պրազիլիոյ մէջ, ցարդ հրատարակուած են շուրջ տասնհինգ հայկական պարբերականներ, մեծ մասը՝ Սան Փաուլոյի մէջ։ Առաջինը՝ հնչակեան ուսանող, միութեան պաշտօնական «Կայծ» (1933-1937) ազգային, գրական-գեղարուեստական, մարզական, երկշաբաթաթերթն է։ Հետագայ տարիներուն հրատարակուած են «Հայկական միութիւն» մշակութային ընկերութեան «Վերելք» (1946-1947), հնչակեաններու «Հայաստանի ձայն» (1947-1950) հասարակական-քաղաքական, գրական պարբերաթերթերը, ազգային, գրական, քաղաքական «Հայաստան» (1965-1967, հայերէն, փորթուկալերէն) ամսաթերթը, «Թրիպունա Արմենիա» (փորթուկալերէն) պարբերականները եւ այլն։ Ներկայիս, Սան Փաուլոյի մէջ լոյս կը տեսնէ Հ.Բ.Ը.Մ.-ի «Նոր Անի» (1980 թուականէն, հայերէն եւ փորթուկալերէն) գրական-գեղարուեստական, Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ Պրազիլիոյ թեմի «Սիփան» (1983-1987, 1995 թվականներէն) երկամսեայ պաշտօնաթերթը, «Իրիս» («Ծիածան»), «Մասիս», «Լրատու» (բոլորն ալ՝ հայերէն, փորթուկալերէն) պարբերականները։
Ասպարէզ (օրաթերթ)
Ասպարէզ (օրաթերթ) ազգային, քաղաքական եւ գրական օրաթերթ։ 1908ին Ֆրեզնոյի մէջ ծնունդ առած թերթը 1970ականներու սկիզբը Լոս Անճելըս փոխադրուած է, գլխաւորապէս սպասարկելով Արեւմտեան Միացեալ Նահանգներու առնուազն 500,000 հայութեան, իբրեւ միակ երկլեզու օրաթերթը, հայերէնով լոյս տեսնելով շաբաթը հինգ օր՝ Երեքշաբթիէն Շաբաթ, իսկ Շաբաթ օրերը նաեւ անգլերէնով։
Հետեւելով իր հիմնադիրներուն սկզբունքներուն՝ «Ասպարէզ»ը կը շարունակէ ըլլալ համայնքին համար լուրերու եւ տեղեկութեանց կարեւոր աղբիւրը, վայելելով համայնքին վստահութիւնը։
Ասպարէզի կայքէջի յղումը՝ www.asbarez.com
Ասպարէզի անգլերէն տարբերակը առաջին անգամ 1 Մայիս 1970ին լոյս տեսած էր, իսկ 1997էն ի վեր թերթը նաեւ համացանցի միջոցաւ հասանելի է աշխարհի տարածքին:
Կլենտէյլի Հայ Դատի յանձնախումբը իր տարեկան մրցանակաբաշխութեան եւ գնահատանքի ձեռնարկը պիտի իրականացնէ Կիրակի, 25 Օգոստոսի երեկոյեան, քաղաքին «Ռենըսանս» սրահին մէջ:
Ձեռնարկը առիթ մըն է մեծարելու շարք մը անձնաւորութիւններ եւ տեղական կազմակերպութիւններ, որոնք նպաստած են հայ համայնքին եւ Կլենտէյլ քաղաքին:
Այս տարուան մեծարեալներու շարքին է Ասպարէզը, որուն պիտի շնորհուի Կլենտէյլի Հայ Դատի յանձնախումբին «Հայ Դատ» մրցանակը, լուսարձակի տակ առնելու եւ գնահատելու համար Հայկական Հարցին եւ համայնքի հայութեան բարգաւաճման ջանքերուն անոր օրինակելի եւ աննկուն նուիրումը։
Ասպարէզի խմբագրութիւնը Կիրակի, 21 Հոկտեմբեր 2018-ի երեկոյեան, Մոնթեպելլոյի Ս. Խաչ Մայր Տաճարի «Բաղրամեան» սրահին մէջ պաշտօնական հանդիսութեամբ եւ ճաշի հիւրընկալութեամբ տօնեց թերթին հիմնադրութեան 110-րդ տարեդարձը։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ մամուլ
Արտանուջ
Արտանուջ (Ardanuç), քաղաք եւ շրջան ներկայիս Թուրքիոյ Հանրապետութեան Արտուինի նահանգի կազմի մէջ։
Անուանում
Արտանուջը կը յիշատակուի իր անուան մի քանի տարբերակներով՝ Արտանույշ, Արտանուչ, Արտանուշ, ինչպէս նաեւ թուրքական Էրդենուջ աղաւաղուած ձեւով։ Թուրքերը, պաշտօնապէս, ան այժմ կը կոչեն Արդանուչ։ Ըստ աւանդութեան, այստեղ թաղուած է թագաւորի մը դուստրը՝ Արտանուշը, կամ Վարդանուշը, որուն անունով ալ՝ որպէս թէ, կոչուած է քաղաքը։
Աշխարհագրութիւն
Կը գտնուի Ճորոխ գետի աջակողմեան վտակ Արտանուշ գետի ձախ եզրին, Արտուին քաղաքէն 21—22 ք․մ․ հարաւ-արեւելք, լերան զառիթափին։ Բնականէն՝ ունի ամուր դիրք, պատուած է ժայռերով ու անմատչելի դարձած է պաշտպանական ամրակուռ պարիսպներով։ Ջրառատ, մեղմ կլիմայով ու առողջարար օդով քաղաք է։
Պատմութիւն
Ըստ Սեն Մարթենի, Արտանուջը ան կը նոյնացնէ Ղազար Փարպեցիի յիշատակած «Ողջնհազ» գիւղին, որտեղ Ե. դարուն՝ Վարդանանց պատերազմի ժամանակ, զոհուած ու թաղուած է Վարդանի եղբայրը՝ Հմայակ Մամիկոնեանը։ Կը Պատկանէր Բագրատունիներուն։ Ը դարուն նուաճած ու ավերած է արաբական ոստիկան Ամիր (էմիր) Մրուանը, բայց շատ չանցած Աշոտ Կիւրապաղատը ան նորէն ետ վերձուցած է։ Թ—ԺԱ դարերուն ան առեւտրական ճանապարհներով կապուած էր Վրաստանի, Ապխազիոյ, Դրապիզոնի, Բիւզանդիոյ եւ Անի-Շիրակի թագաւորութեան կեդրոններուն հետ։ ԺԱ դարուն Արտանուջը Բագրատունիներու այն ճիւղին բնակատեղին էր, ինչ որ յետոյ հաստատուեցաւ Վրաց գահի վրայ։ Այդ ժամանակներուն Արտանուջը սովորական բերդ էր, որուն մասին յիշատակութիւն ունի Կոստանդին Ծիրանածինը (905—958 թթ.)։ Անոր բերդ ըլլալուն վերաբերեալ տեղեկութիւններ կը հաղորդէ նաեւ թուրք պատմագիր Քյաթիպ Չելեպին, բայց աւանդութեամբ եւ զրոյցներով զուգորդուած, որ իրենք կը դարձնեն քիչ արժանահաւատ։ Հետագային Արտանուջը կը մտնէ վրաց Բագրատունիներու թագաւորութեան, իսկ ԺԶ դարէն՝ Օսմանեան պետութեան կազմի մէջ։
1878 — 1921 թթ., Ռուսական կայսրութեան տիրապետութեան ժամանակ, կը մտնէ Պաթումի մարզի Արտուինի օկրուգի մէջ։ Արտանուջը նաեւ Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ հոգեւոր թեմի կեդրոն էր։
Բնակչութիւն
Արտանուջը սակաւամարդ քաղաք էր։ ԺԹ դարու վերջերուն ունէր 1000 բնակիչ, որոնցմէ 960—ը հայեր էին, իսկ մնացածը՝ թուրքեր, 1907 թ.՝ 1214 բնակիչ, մեծագոյն մասը՝ դարձեալ հայեր։
Բնակչութիւնը կը զբաղէր արուեստներով, առեւտուրվ նաեւ գիւղատնտեսութեամբ։ Կարեւոր դեր կը խաղար յատկապէս խաղողագործութիւնը։ Արտանուջը կ'արտահանէր ընտիր գինի, որուն շնորհիւ մեծ համբաւ ունէր զանազան շուկաներու մէջ։ Արհեստներէն տարածուած էին դերձակութիւնը, ներկարարութիւնը, կօշկակարութիւնը, դարբնութիւնը, ասեղնագործութիւնը, կերպասագործութիւնը, մետաքսագործութիւնը։ Բաւական աշխոյժ բնոյթ ունէր անոր ներքին ու արտաքին առեւտուրը։ Գինիէն բացի կ'արտահանէր մորթիներ, բուրդ եւ այլ ապրանքներ։ Մեծ Եղեռնի ժամանակ տեղի հայ բնակչութենէն 1276 մարդ սպանուած է, մնացածը յաջողած է փախչիլ, գաղթելով այլ երկրներ։
Ներկայիս քաղաքին մէջ կը բնակի 6,332 մարդ (ըստ 2012 թուականին կատարուած մարդահամարի տուեալներուն), քիւրտեր եւ թուրքեր։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ քաղաքներ Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Եոհաննէս Լեփսիուս
Եոհաննէս Լեփսիուս, գերմանացի հասարակական գործիչ, հոգեւորական, արեւելագէտ, մարդասէր, որ կը փորձէր կանխել Հայոց ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ։ = Կենսագրութիւն= Եոհաննէս Լեփսիուս  ծնած է 1858-ին, գերմանական Փոթստամ (Potsdam) քաղաքին մէջ՝ բողոքական հոգեւորականի մը ընտանիքին մէջ։