Օրբելի_Եղբայրներ
Յովսէփ
Յովսեփ Օրբելին ծնած է 1887 թ.-ի Մարտ 20-ին Քութասիա։ Աշխարհահռչակ հայ արեւելագետ, հնագետ եւ հասարակական գործիչ է։ Ան հանդիսացած է ՍՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1935), ՀՍՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս։ Հ. Օրբելին հիմնադրած է Հայաստանի ազգային ակադեմիան եւ եղած է առաջին նախագահը (1943-1947)։ Ռուբէն եւ Լեւոն Օրբելիներու եղբայրն է։ Հ. Օրբելին 1904 թ.-ին աւարտած է Թիֆլիսի արական III գիմնազիան, 1911 թ.-ին՝ Սանկտ Պետերպուրկի համալսարանի պատմաբանասիրական բաժինը՝ զուգահեռ յաճախելով նաեւ արեւելագիտութեան բաժինի հայերէն-վրացերէն-պարսկերէն բաժինի դասընթացներուն։ Աշակերտած է ականաւոր գիտնականներ Նիկողայոս Մառին, Ն. Ատոնցին, Ի. Ա. Ջաւախիշուիլին, Յա. Ի. Սմիռնովին եւ ուրիշներու։ Ան դեռեւս ուսանողական տարիներէն սկսեալ զբաղուած է գիտական գործունեութեամբ, Պրոկհաուզի եւ Եֆրոնի նոր հանրագիտական բառարանի համար գրած է հայկական, վրացական եւ իսլամական արուեստին վերաբերող յօդուածներ։ Հ. Օրբելին 1906-1917 թթ.-ին Ն. Մառի ղեկավարութեամբ մասնակցած է Անիի պեղումներուն եւ այլ հնագիտական արշաւախումբերուն։ 1909 թ.-ին ուսումնասիրած է Լեռնային Ղարաբաղի հայկական արձանագրութիւները։ Համալսարանը աւարտելէ ետք աշխատած է հայ-վրացական բանասիրութեան ամպիոնին մէջ։ 1911-1912 թթ.-ին Սանկտ Պետերպուրկի գիտութիւններու ակադեմիայի գործուղմամբ ուսումնասիրած է Մոկսի հայերու եւ քրտերու բարբառն ու բանահիւսութիւնը, Էրզրումի, Բայազետի, Վանի, Աղթամարի, Բագաւանի ճարտարապետական յուշարձանները, հնագիտական պեղումներ կատարած է Թոփրակկալէիի եւ Հայկաբերդի մէջ։ 1912 թ.-ին ընտրուած է Սանկտ Պետերպուրկի ռուսական հնագիտական ընկերութեան անդամ։ Սկսած 1914 թ.-էն Պետերպուրկի համալսարանի արեւելագիտութեան բաժնին մէջ դասաւանդած է հնագիտութիւն եւ Հայաստանի պատմութիւն, հայկական արձանագրագիտութիւն, քրտերէն։ 1916 թ.-ին Վանի մէջ Ն. Մառի հետ պեղումներ կատարելով՝ յայտնաբերած է Ուրարտու թագաւոր Սարդուրի Բ-ի մեծածաւալ սեպաձեւ արձանագրութիւնը։ 1917-1918 թթ.-ին շարունակած է աշխատանքը Պետրոկրատի համալսարանին մէջ, դասաւանդած է նաեւ Հնագիտութեան ուսումնարանին, Մոսկուայի Լազարեան ճեմարանին մէջ, ընտրուած է Պետական հնագիտական յանձնաժողովի խորհուրդի անդամ, Մոսկովեան հնագիտական ընկերութեան իսկական անդամ։ 1919 թ.-ին Հ. Օրբելին նշանակուած է Լուսժողկոմատի թանգարաններու գործերով կոլեկիայի գիտական քարտուղար, մեծ աշխատանք կատարած է մասնաւոր հաւաքածուներու թանգարանային նմուշները պետական սեփականութիւն դարձնելու ուղղութեամբ։ Ան մասնակցած է նիւթական մշակոյթի պատմութեան Ռուսաստանեան (յետագային՝ Պետական) ակադեմիայի հիմնադրմանը, 1919 թ.-ի Օգոստոսին ընտրուած է այդ ակադեմիայի անդամ, գլխաւորած է Հայաստանի եւ Վրաստանի հնագիտութեան ու արուեստի բաժինը, 1920 թ.-ից՝ ակադեմիայի հրատարակչութիւնը, 1921-1922 թթ.-ին՝ տպարանը։ 1920 թ.-ին ընտրուած է Լենինկրատի Էրմիտաժի աւանդապահ, 1926 թ.-ին հիմնադրած եւ գլխաւորած է Արեւելքի բաժինը, 1934 թ.-ին նշանակուած է Էրմիտաժի տնօրէն եւ ղեկավարած է այն մինչեւ 1951 թ.-ը։ 1928-1929 թթ.-ին եւ 1936 թ.-ին Հ. Օրբելին, որպէս գիտական արշաւախումբի ղեկավար, աշխատած է Դաղստանի, Հայաստանի մէջ եւ ուսումնասիրած է Գառնիի, Պտղնիի, Փարպիի, Աշտարակի, Ամբերդի յուշարձանները։ 1931 թ.-ին Լոնդոնի մէջ մասնակցած է Իրանական արուեստի եւ հնագիտութեան միջազգային II, 1935 թ.-ին Լենինկրատի-Մոսկուայի՝ III համաժողովներուն եւ կարդացած է զեկուցումներ։ 1937-1938 թթ.-ին համատեղութեան կարգով եղած է ՍՍՀՄ ԳԱ Նիւթական մշակոյթի պատմութեան ուսումնարանի տնօրէնը, 1938 թ.-ին ընտրուած է ՍՍՀՄ ԳԱ հայկական բաժանմունքի (Արմֆան) նախագահութեան նախագահ։ Հայրենական պատերազմի սկզբին կազմակերպած է Էրմիտաժի գեղարուեստական արժէքներու էվակուացիան Սուերդլովսկ, այնուհետեւ, մնալով պաշարուած Լենինկրատի մէջ, ապահոված է Էրմիտաժի եւ շարք մը այլ հաւաքածուներու՝ քաղաքին մէջ գտնուող թանգարանային նմուշներու պահպանումը։ 1942 թ.-ին հիւանդ վիճակի մէջ Լենինկրատէն տեղափոխուած է Երեւան, 1943 թ.-ին ընտրուած է ՀՍՍՀ նորաստեղծ ԳԱ իսկական անդամ եւ նախագահ։ 1944 թ.-ի Յունիսին վերադարձած է Լենինկրատ, ղեկավարած է Էրմիտաժի վերականգնման աշխատանքը։ Հ. Օրբելին 1946 թ.-ին Նիւրնպերկի դատավարութեան մասնակցած է որպէս մեղադրութեան վկայ, մերկացուցած է ֆաշիստական բարբարոսներու յանցագործութիւնները Լենինկրատի նկատմամբ։ 1951-1953 թթ.-ին եղած է ՀՍՍՀ ԳԱ հնագիտական արշաւախումբերու կոնսուլտանտ-ղեկավարը։ 1955 թ.-ի Նոյեմբերին նշանակուած է Լենինկրատի պետական համալսարանի արեւելագիտութեան ուսումնարանի դեկան, 1956 թ.-ի Յուլիսին՝ նաեւ Մերձաւոր եւ Միջին Արեւելքի պատմութեան ամպիոնի վարիչ։ 1956 թ.-ին հիմնադրած եւ մինչեւ կեանքի վերջը ղեկավարած է ՍՍՀՄ ԳԱ Արեւելագիտութեան ուսումնարանի Լենինկրատի բաժանմունքը։ Հ. Օրբելիի ուսումնասիրութիւնները կը վերաբերին հայագիտութեան («Հայագիտական հետազօտութիւններ», պր. 1, 1974 թ.), հնագիտութեան (կազմած է Անիի հնադարանին մէջ պահուող եւ այժմ մեծամասամբ կորսուած հնագիտական գտածոների գիտական նկարագրութիւնը եւ այլն)։ Նա հանդիսանում է ժամանակակից հայ վիմագրութեան հիմնադիրը։ Դեռեւս 1914-1917 թթ.-ին, հիմնականին «Խրիստեանսկի Վոստոկ» («Христянский Восток») հանդէսի մէջ տպագրած է Անիի արձանագրութիւններու իր ուսումնասիրութիւնները (յետ մահու լոյս տեսած են «Դիւան հայ վիմագրութեան», պր. 1, 1966 թ.)։ Հ. Օրբելին պատուիրած է յատուկ տառատեսակ, որ հնարաւորութիւն տուած է վերարտադրել արձանագրութիւնները՝ պահպանելով անոնց ձեւը։ Ան զբաղուած է նաեւ բանահաւաքութեամբ, բարբառագիտութեամբ, կազմած է հայկական եւ քրտական բարբառներու բառարաններ։ Ան խմբագրած է «Սասունցի Դաւիթ» դիւցազնավէպի համահաւաք բնագիրը եւ ռուսէրէն թարգմանութիւնը, հրատարակած է անոր նուիրուած յատուկ ուսումնասիրութիւն («Հայկական հերոսական էպոսը», 1956 թ., ռուսէրէն եւ հայերէն)։ Հ. Օրբելին ուսումնասիրած եւ ռուսէրէն թարգմանած է հայկական միջնադարեան առակները («Միջնադարեան Հայաստանի առակներ»-ը, 1956 թ., ռուս.)։ Ան ռուսէրէն թարգմանած է նաեւ հայ պատմիչներու՝ Եղիշէի, Ղազար Փարպեցիի, Թովմա Արծրունիի երկերը, (Եղիշէ, «Վարդանի եւ հայոց պատերազմի մասին», 1971 թ., ռուս.), մեծ մասը՝ անտիպ։ Ճարտարապետութեան բնագավառին մէջ արժէքաւոր է Աղթամարի տաճարի անոր ուսումնասիրութիւնը։ Հ. Օրբելին կազմած է Անիի եւ շրջակայքի ճարտարապետական եւ հնագիտական յուշարձաններու հաւաստի ուղեցոյց, զբաղուած է հին եւ միջնադարեան իրանական արուեստի պատմութեամբ, Կ. Վ. Տրեւերի հետ ուսումնասիրած է Էրմիտաժի մէջ պահուող Սասանեան ժամանակաշրջանի մետաղէ անօթները («Սասանեան մետաղը։ Գեղարուեստական առարկաներ ոսկիէ, արծաթէ եւ պրոնզէ», 1935 թ., ռուս.)։ Հ. Օրբելին 1944 թ.-ին ընտրուած է Լոնտոնի հնագիտական ընկերութեան պատուաւոր անդամ, 1935 թ.-ին՝ Թեհրանի համալսարանի պատուաւոր փրոֆեսոր, 1945 թ.-ին՝ Իրանի գիտութիւններու ակադեմիայի թղթակից անդամ։ Ան պարգեւատրուած է Լենինի 2 եւ Աշխատանքային կարմիր դրօշի 2 շքանշաններով։ Հ. Օրբելին մահացած է 1961 թ.-ի փետրուար 02-ին Լենինկրատի մէջ եւ թաղուած է Լենինկրատի Պոգոսլովսկոյէ գերեզմանատան մէջ։