cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մեքսիքա
Կրթութիւն
Մեքսիքայի ազգային ինքնավար համալսարանը համաձայն 2009 թուականին հրատարակուած Թայմզ-ի բարձրագոյն կրթութեան չափանիշներու աշխարհի 200 առաջնակարգ համալսարաններու շարքը կը զբաղեցնէ 190-րդ տեղը :
Մասնաւոր պիզնես դպրոցները նոյնպես կը համապատասխանեն միջազգային չափանիշներուն։ PADE եւ EGADE պիզնես դպրոցները, Փանամերիկեան համալսարանը եւ Մոնթերեյի արուեստագիտական եւ բարձրագոյն կրթութեան հիմնարկը համաձայն «Ուոլ սթրիթ ճըրնըլի» տուեալներուն կը գտնուին գլխաւոր տասնեակին մէջ :
Կառավարութիւն
Ըստ կառավարման համակարգի՝ Մեքսիքան (Federal Republic) Դաշնային հանրապետութիւն է, որ կը կառավարուի Մեքսիքայի ժողովուրդի կողմէ ընտրուած պաշտօնական թեկնածուն՝ նախագահի անունէն։ Նախագահի կառավարութիւնը հիմնուած է 1917 թուականին ընդունուած Սահմանադրութեան եւ օրէնքներու հիման վրայ։ Սահմանադրութիւնը կը ներառէ երեք բաժիններ՝ ժողովրդավարութիւն եւ հանրապետութիւն, պետական եւ քաղաքական կառավարութիւններ : Ըստ սահմանադրութեան Մեքսիքայի իւրաքանչիւր նահանգ ունի ինքնավարութիւն, սակայն պէտք է առաջնորդուի սահմանադրութեան դրոյթներով։ Մեքսիաքայի ենթակայ իւրաքանչիւր տարածք ունի հանրապետական կառավարման համակարգ եւ կը կառավարուի գործադիր մարմնի՝ նահանգապետի կամ Մեքսիքայի նախագահի կողմէ նշանակուած այլ պաշտօնեայի կողմէ :
Մեքսիքայի նախագահը Մեքսիքայի բարձրագոյն պետական պաշտօնեան է ։ Մեքսիքայի նախագահը կ'ընտրուի 6 տարի ժամկէտով, իսկ ընտրութիւնները տեղի կ'ունենան մէկ փուլով։ Յաղթողը կը որոշուի հաւաքած ձայներու մեծամասնութեամբ։ 2012 թուականին Մեքսիքայի մէջ տեղի ունեցած նախագահական ընտրութիւններու շնորհիւ Մեքսիքայի նախագահ ընտրուեցաւ Էնրիքէ Փենիա Նիէթօն։
Մեքսիկայի իշխանութեան օրէնսդիր ճիւղը Երկպալատ խորհրդարանն է, որ կազմուած է հանրապետական կառավարմամբ ծերակոյտէ եւ պատգամաւորներու պալատէ։ Մեքսիքայի ծերակոյտի կամ երեսփոխաններու ժողովը congress կրնայ ընդունիլ օրէնքներ, յայտարարել պատերազմ, հաւաքել հարկեր եւ տուրքեր, հաստատել միջազգային պայմանագրեր այլ երկիրներու հետ եւ վաւերացնել դիւանագիտական նշանակումները։
Մեքսիքայի իշխանութեան օրէնսդիր մարմնի՝ խորհրդարանին վերաբերուող փոփոխութիւնները կը կատարուին քուէարկութիւններու միջոցով։ Մեքսիքայի մէջ կը գործէ ազատ ընտրական իրաւունքը եւ քուէարկութեանը կրնան մասնակցիլ 18 տարին լրացած բոլոր անձինք։ Սեռական եւ տարիքային սահմանափակումներ չկան։ Պատգամաւորներու պալատը կազմուած է 500 պատգամաւորներէ, որոնք կը կազմեն խորհրդարանի մէկ մասը։
500 պատգամաւորներէն 300-ը կ'ընտրուին դաշնային ընտրատարածքին կատարուող մեծամասնական ընտրութիւններու շնորհիւ։ Մնացած 200-ը միայն կ'ընտրուին համամասնական ընտրութիւններուն։ Մեքսիքայի ստորին միւս պալատը՝ ծերակոյտը կազմուած է 128 ծերակուտականներէ։ Անոնցմէ 64-ը կ'ընտրուին մեծամասնական, իսկ մնացած 64-ը համամասնական եւ առանձին քուէարկութիւններու միջոցով։
Մեքսիքայի արդարադատութեան գերագոյն մարմինը եւ հանրապետական կառավարման իշխանութեան երրորդ ճիւղը Մեքսիքայի Միացեալ Նահանգներու դատական մարմինն է։ Մեքսիքայի գլխաւոր դատարանը արդարադատութեան օրէնսդիր դատարաններն են։ Այն կազմուած է Ուսումնական, միութիւններու եւ մարզային դատարաններէ, ինչպէս նաեւ դատական դաշնային խորհուրդէ։
Ոստիկանութիւն
Մեքսիքայի դաշնային ոստիկանութիւնը Մեքսիքայի ոստիկանական գերագոյն մարմինը, որ բաժանուած է տարբեր գործակալութիւնների։ Այն յաճախ կը կոչուի նաեւ ոչ այնքան տարածուած եւ ոչ գրական "Federales" եզրով։ որպէս կանոն, Մեքսիքայի դաշնային ոստիկանութեան աշխատակիցները զինուած են ատրճանակով եւ կը կրեն մութ կապոյտ կամ մոխրագոյն մարտական համազգեստ։
Մեքսիքայի դաշնային ոստիկանութիւնը ստեղծուեր է չորս տարբեր դաշնային կանխարգելիչ կազմակերպութիւններու 1998-1999 թուականներու միաձուլուէն յետոյ։ Այս մարմինը ստեղծուեր է Մեքսիքայի Միացեալ Նահանգներու մէջ թմրադեղեր աճող սպառնալիքը կանխելու նպատակով։ Մեքսիքայի դաշնային ոստիկանութիւնը կը ներառէ դաշնային ճանապարհային ոստիկանական եւ ֆինանսական ոստիկանութեան բաժիններ, որոնք կը կոչուին նաեւ քննչական եւ ազգային անվտանգութեան կեդրոններ։
Մեքսիքայի դաշնային ոստիկանութեան զինուած ուժերը կը համարուի Մեքսիքական բանակի 3-րդ ռազմական ոստիկանութեան գումարտակը (brigade)։ Մեքսիքայի Դաշնային ոստիկանութիւնը կը ներառէ նաեւ քննչական բաժանմունք։ Մեքսիքայի զինուած ուժերու գերագոյն գլխաւոր հրամանատարը Մեքսիքայի նախագահն է։
Արտաքին յարաբերութիւններ
Մեքսիքայի արտաքին քաղաքականութեան մեջ կարեւոր նշանակութիւն ունին Մեքսիքայի նախագահը եւ Արտաքին գործերու նախարարութիւնը : Մեքսիքայի սահմանադրութեան 89-րդ յօդուածի 10-րդ կէտի դրոյթները կը սահմանեն, որ Մեքսիքայի կառավարութիւնը եւ բնակչութիւնը կը պարտաւորուի յարգել այլ պետություններու Միջազգային օրէնքը, պետութիւններու իրաւական հաւասարութիւնը, անոնց ինքնիշխանութեան ու անկախութեան։ Մեքսիքացիները կը պարտաւորուին չմիջամտել այլ երկրներու ներքին եւ արտաքին գործերուն, հակամարտութիւններուն տալ խաղաղ կարգաւորում եւ խթանել միջազագային տարբեր կազմակերպութիւններու հետ համագործակցութեան զարգացումը :
Մեքսիքան շարք մը միջազգային կազմակերպութիւններու եւ միութիւններու աշխոյժ մասնակից եւ հիմնադիր է։ Այս երկիրը կը համարուի Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան (ՄԱԿ), Իպերօ-ամերիկեան պետութիւններու համագործակցութեան եւ Ռիօ խումբի աշխոյժ մասնակից-անդամ : 2008 թուականին Մեքսիքան ստացեր է 40 մլն տոլար ՄԱԿ-ի ընդհանուր պիւտճէէն : Պետութիւնը եղեր է Լատինա-ամերիկեան տնտեսական Կազմակերպութեան անդամ :
Զինուած ուժեր
Մեքսիքայի զինուած ուժերը կազմուած են երկու տարբեր ստորաբաժանումներու միջեւ : Առաջին բաժինը Մեքսիքայի ցամաքային ուժերն են, որոնք իրենց մէջ կը ներառեն Մեքսիքայի ռազմաօդային ուժերը։ Երկրորդ բաժինը Մեքսիքայի ռազմածովային ուժերն են, որուն մէջ կը մտնէ Մեքսիքայի ծովային նաւատորմը : Մեքսիքայի Զինուած ուժերը կը պահպանեն զգալի ենթակառուցուածքներ, որուն մէջ կը մտնեն առարկաներու նախագծման, հետազօտական ​​եւ փորձարկման զէնքերը, փոխադրական միջոցները, օդանաւերը, նաւատորմի նաւերու մեծ մասը, պաշտպանական համակարգեր եւ տարբեր տեսակի էլեկտրոնիկա :
Հայերը Մեքսիքայի մէջ
Մեքսիքայի հայ գաղութը կազմաւորուեր է 1920-ական թուականներէն յետոյ։ Հայերը կեդրոնացած են գլխաւորապէս Մեքսիքոյի մէջ, մասամբ ալ՝ Փուեպլա քաղաքին մէջ։ Ներկայիս անոնց թիւը մօտ 400 է, սակայն համայնքը դեռ կազմաւորուած չէ. չունի հաւաքատեղի կամ ազգային որեւէ կազմակերպութիւն։
Մեքսիքայի նշանաւոր հայ գործարարներէն են՝ Ս. Փալունեանը եւ Շ. Քրտիկեանը, ճարտարագետ Ճ. Նշանեանը, ֆիզիկոս Շ. Հաճեանը, աստղագէտ դոկտոր Պ. Փիշմիշը եւ այլք։ Մեքսիքոյի մէջ ապրեր ու ստեղծագործեր բանաստեղծ եւ թատերագիր Մկրտիչ Հաճեանը, Մեքսիքայի կառավարութեան կազմի մէջ աշխատեր է հայազգի Խոսէ Սարուխանը (Սարուխանեան)։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Մեքսիքա Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Ստորոգութիւն:Ազատական liberal ժողովրդավարութիւններ Ստորոգութիւն:Մեծ քսանեակի անդամ երկրներ
Քիմոլոս
Քիմոլոս (յուն․՝ Κίμωλος),   Էգէական Ծովու ն Քիքլատես կղզեխումբին հարաւ-արեւմտեան կողմը գտնուող կղզի, Միլոս կղզիին հիւսիսը, Յունաստան։  Նաւահանգիստն է՝ Փսաթիս։
Աշխարհագրութիւն
«Ամոն նեղուց»ը (լայնք՝ 1 քլմ․ կամ՝ 0,54 ծովային մղոն) կը բաժնէ Քիմոլոսը Միլոս կղզիէ։ Քիմոլոսին հիւսիս-արեւելքը կը գտնուի Սիֆնոս կղզին (7,45 ծովային մղոն հեռաւորութիւն), իսկ հարաւ-արերեւլքը՝ 1,07 ծովային մղոն հեռաւորութեամբ կը գտնուի Փոլիէղոս կղզին։ Միլոս եւ Փոլիէղոս կղզիներուն միջեւ կը գտնուին Քասելես, Այիոս Եորղոս, Փիթէ, Մանոլոնիսի եւ Այիոս Էֆստաթիոս (կամ Փիրղի) կղզիկաները․ վերջինին վրայ կայ փարոս մը որ կը ծառայէ նաւարկութեան՝ ապահով ճեղքելու համար «Փիրղի նեղուց»ը։
Քիմոլոս հնկանկիւն կղզի է, 7 մղոն տրամագիծով եւ 40 քլմ․ ծովեզրով։ Փիրէայէն Փսաթիս հեռաւորութիւնն է 89 ծովային մղոն (165 քլմ․)։
Անուանում
Կղզին անունը յառաջացած է ճերմակ քարէն՝ քիմոլիա․ գրատախտակներուն վրայ գրելու համար կաւիճը։
Բնակավայրեր
Քիմոլոսի (մեծամասնութիւնը բնակուած մինակ ամառուան՝ զբօսաշրջիկութեան շրջանին) բնակավյրերն են Փսաթի, Ղուփա, Րեմա, Քարաս, Փրասա, Ալիքի եւ Պոնացա։
Հնագոյն տարիներ
Քիմոլոս բնակուած է հնագոյն ժամանակներէն։ Ծանօթ էր նաեւ Էհինուսա անունով․ հաւանաբար կղզիին վրայ բազմաթիւ օձերուն համար։  Հին ժամանակներուն նաւակայքին հետքերը կը գտնուին Էլինիքա կոչուած վայրը։ Յունապարսկական պատերազմին ընթացքին մաս կազմած է Աթէնքի դաշինքին։
Միջնադար - նորագոյն շրջան
Այս ժամանակաշրջանի պատմութիւնը հար ու նման է Քիքլատեսի պատմութեան ։
Վարչական
Կղզիին մայրաքաղաքն է Քիմոլոս Κίμωλος կամ Հորիօ Քիմոլուή Χωριό Κιμώλου։
Մնայուն բնակչութեան թիւն է՝ 911։
Կղզին մաս կը կազմէ Միլոս Շրջանային միաւորին։ Ունի առողջապահական կեդրոն, ոստիկանատուն, Նախակրթարան, Միջնակարգ եւ Երկրորդկան վարժարաններ, ինչպէս նաեւ դրամատուներ, նամկատուն։
Բնակիչներուն ապրուստը գլխաւորաբար զբօսաշրջիկութիւնն է (Զատիկի նախօրեակէն մինչեւ աշնան վերջը)՝ պանդոկներ, վարձու սենեակներ, ճաշարաններ, փոքր նաւերով պտոյտներ․․․։ Նաեւ կ՛ աշխատին իբրեւ նաւաստի, ձկնորս, առեւտրական եւ կղզիին ու Միլոսի  մետաղահանքերուն մէջ։
Թանգարաններ
Կղզին ունի Հնագիտական եւ Ժողովրդակագրական թանգարանները։
Յուզական Բարեկեցութիւն
Յուզական Բարեկեցութիւնը, գոյական մըն է, որ վերջին քանի մը տարիներուն, շատ ձեւերով գործածուած է։ Հետեւանքը որ անձ մը ըլլայ դիւրայոյզ եւ կապուած է հոգեկան առողջութեան, օրինակ։ Ըլլալ ճնշուած, ընկճուած եւ նեղութեան մէջ։ Այս հետեւանքները կարողութիւնը ունին ազդելու ֆիզիքապէս, օրինակ։ Մարսողական անկարգութեան, եւ կը պատճառ է քունի խանգարում եւ ուժգնութիւնի պակաս : Բայց դրական կողմէ, յուզական բարեկեցութիւնը կը նպաստէ քիւածածք կարողութիւնը, անձնահաճութիւնը, գործադրութիւնը եւ արգասաբերութիւնը գործի ժամանակ, եւ նոյնիսկ երկայնակեցութիւն : Յուզական բարեկեցութիւնը մէկն է երկու երեւույթներուն որ կը նշանակ է ըլլալ անձնական վիճակով լաւ, որ կը չափուի քանակական կեանքի որակով։ Երկրորդ երեւոյթը կեանքի գնարկութիւնն է։ Գնարկութիւն որպէս մարդուն ընդհանուր կեանքին : Այդ գոյականը կը ստանայ մեծ թիւով ուշադրութիւն մանաւանդ նոր դարու հոգեբուժներէ որպէսզ կառավարիչ բժիշկ, սկսելով դուրսի զուարճանք է, մինչեւ հոգացնելու տարիքով աւելի մեծերուն: Այս մէկը նաեւ մեծ հետաքրքութիւն մըն է ծնողքներու, պատանի աշխատաւորներու, ուսուցիչներու, սպառնալու դէմ պայքարներու եւ մեծ տարիքով մարդոց որոնց կը մտածեն հրաժարելու մասին, ինչպէս նաեւ հոգեբաններու եւ ուրիշ հոգեկան առողջութեան բժիշներ:
Ծանօթագրութիուններ
Ստորոգութիւն:Հոգեբանութիւն
Անագ
Անագ ` քիմիական տարր է, քիմիական նշանը՝ Sn (Stannum-էն), կարգահամարը՝ 50, ատոմական զանգվածը՝ 118.69։
Պատմութիւն
Ստոյգ յայտնի չէ, թէ մարդն առաջին անգամ երբ ծանոթցած է անագին։ Անագը եւ ատոր համաձուլուածքները յայտնի են մարդկութեանը հնագոյն ժամանակներէն։ Անագի մասին կը յիշատակուէ Հին Կտակարանին մէջ։ Անագը պղինձի հետ միասին եղած է պրոնզի բաղադրիչ, որը կ'ենթադրուէ, որ օգտագործուած է մեր թւարկութիւնէն աւելի քան 4000 տարի առաջ։ Իսկ հենց անագ մետաղի հետ մարդը ծանոթցած է շատ աւելի ուշ՝ մեր թվարկութեան 800-ականներուն։ Մաքուր անագէն հնին կը պատրաստէին սպասք եւ զարդեր, լայն կիրառություն ունէին պրոնզե իրերը։
Պրոնզը դեղին էր, շատ ամուր եւ գեղեցիկ։ Ատկէ կը ձուլէին արձանիկներ, կը կռէին սուրեր, կը պատրաստէին աշխատանքային գործիքներ ու ամանեղէն, կը հատէին դրամ։ Մարդկութեան պատմութեան մի ամբողջ դարաշրջան ստացած է «Պրոնզի դար» անունը
Բնութեան Մէջ
Անագը քիչ տարածուած մետաղ է։ Երկրակեղեւին տարածուածութեամբ ան կը զբաղեցնէ 47րդ տեղը: Պարունակութիւնը երկրակեղեւին մէջ կը կազմէ 4.10-3% (ըստ զանգուածի)։ Բնութեան մէջ անագը կը հանդիպէ միացութիւններու ձեւով, որոնցմէ կարեւորներն են անագաքարը (քասիտերիթ) եւ անագակրակաքարը (սթանին)։ Անագը գոյութիւն ունի 3 բիւրեղական ձեւերով։ Ամէնակայունը սպիտակ կամ b-անագն է. 13, 2օC-ից ցածր ջերմաստիճաններին այն կը փոխակերպուէ մոխրագոյն փոշիի կամ I-անագի։ Որքան ցածր է ջերմաստիճանը, այնքան մեծ է այդ փոխարկման (յայտնի է «անագի ժանտախտ» անունով) արագութիւնը։ 161օC-էն բարձր ջերմաստիճաններուն անագը կը փոխարկուէ փխրուն կամ g-անագի։
Բնագիտական Յատկութիւններ
Անագը սպիտակ, արծաթափայլ, կռելի, փափուկ արծաթափայլ մետաղ մըն է։ Հալման ջերմաստիճանը՝ 231, 9 °C, եռմանը՝ 2362 °C։ Յայտնի են անագի α (խտութիւնը՝ 5846.6 քկ/մ3) եւ β (խտութիւնը՝ 7298.4 քկ/մ3) ալոտրոպային ձեւափոխութիւնները։ 13.2 °C-էն ցածր ջերմաստիճաններին β անագը կը փոխակերպուէ մոխրագոյն փոշիի, որը կիսահաղորդչային յատկութիւններ ունեցող α անագն է։
Անագը սովորական պայմաններին քիմիապէս կայուն Է, օդին մէջ դանդաղ կը խամրէ օքսիտի բարակ թաղանթով պատուելու պատճառաւ։ Քիմիական միացութիւններուն մէջ անագը կ'ըլլայ քառարժէք եւ երկարժէք։ Երկարժէք անագը դիւրութեամբ կ'օքսիտանայ՝ վերածուելով քառարժէք անագի։
Անագին յատկանիշներն են՝
Քիմիական յատկութիւններ
Տարրերու պարբերական համակարգի 4րդ խումբի քիմիական տարր է: Արտաքին ելեկտրոնային մակերեւոյթի համաձեւութիւնն է 5s²5p²։ Միացութիւններուն մէջ անագը կը դրսեւորէ +2 եւ +4 օքսիտացման աստիճաններ (արժէքականութիւները համապատասխանաբար՝ II եւ IV)։ Փոլինկի սանդղակով անագի էլեկտրաբացասականութիւնը կը կազմէ 1.96, այսինքն ան կը գտնուէ մետաղներու եւ ոչ մետաղներու միջեւ պայմանական սահմանին։ Վերջինս β-ճառագայթող է, կիսատրոհման պարբերութիւնը շատ մեծ է՝ T1/2 = 1016•1017 տարի։ Անագը սպիտակ, արծաթափայլ, կռելի, փափուկ մետաղ մըն է։
Մոնզա
Մոնզա (Monza), քաղաք Իտալիոյ մէջ, կը գտնուի Միլան քաղաքին մօտակայքը, Լամպրօ գետի վրայ։
Կը հանդիսանայ Մոնզա եւ Պրիանզա նահանգներուն վարչական կեդրոնը։ Բնակչութիւնը կը կազմէ մօտ 121 000 մարդ (ըստ 2009-ի մարդահամարի տուեալներու)։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Իտալիոյ քաղաքներ
1773 թուական
1773 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 73րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1773 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1773 մահեր
Ստորոգութիւն:1773
Արամ Վարժապետեան
Կենսաքրութիւն
Արամ Վարժապետեան, ծնած է Պոլիս 1891 թուականին։ Նախնական ուսումը ստացած Պէյրութի Սբ. Նշան վարժարանը եւ յետոյ յաճախած Յիսուսեաններու Համալսարանը Պէյրութ, կանուխէն ի յայտ կը բերէ նկարչական ու գեղարուեստական տաղանդ մը զօր յետոյ կը զարգացնէ մասնաւոր դասընթացքներով եւ ինքնաշխատութեամբ։ Ունի բազմաթիւ իւղանկար թապլօներ, որոնք ճշգրտօրէն կը ներկայացնեն Լիբանան, որովհետեւ իր բուն միչավայրը եղած է Լիբանան, հոն ապրած եւ անոր գեղատեսլի բնակարաններէն ներշնչուած։
Արամ Վարժապետեան նաեւ կարող լուսանկարիչ է, մասնակցած է Փարիզի 1931 թուականի ցուցահանդէսին որպէս լուսանկարիչ, եւ վարձատրուած՝ պատւոյ վկայականով եւ Կրան ՄՈւտիւլ (Ա.Կարգ) շքանշանով, 1932 թուականին նմանապէս մասնակցած է Փարիզի լուսանկարչական ցուցահանդէսին եւ ստացած՝ Ա. կարգի նշան։ Իր մասնակցութիւնը բերած է 1934 թուականի Զուիցերիոյ, 1935 թուականի Պելճիքայի ու զանազան եւրոպական նկարչական եւ լուսանկարչական ցուցահանդէսներուն, միշտ արժանանալով բացառիկ վարձատրութեանց։ Ամուսնացած Օր. Վրէժին Հասրաճեանի հետ։ Ունի մանչ զաւակ մը՝ Վարուժան :
Լեւոն Փանոսեան
Լեւոն Փանոսեան, հայ բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է 1870 թուականին, Ան­գա­րա­յի նահանգի, Կեսարիոյ գաւառի կեդրոն՝ Կե­սա­րիա քաղաքին մէջ։ Մասնագիտական կրթութիւն չէ ունեցած, կամ ալ վկայականը ետ վերցուցած են։ Եղած է դեղագործ կամ բժիշկ։ Եղած է Կիւմուշեան վարժարանի հոգաբարձու, հնչակեան կուսակցութեան պատասխանատու գործիչ։ Ըլլալով ամուրի՝ բոլոր ազգային օգտակար գործերուն համար, առատ նուիրատուութիւններ կատարած է։ 1915 թուականին ձերբակալուած եւ բանտարկուած է՝ ի թիւս 38 յեղափոխականներու։ Իրենց 12 ընկերներուն կախաղան հանելնէն երկու շաբաթ ետք, միւս 26 բանտարկեալները աքսորուած են Սեբաստիոյ ճամբով։ 1915 թուականին, տարագրութեան ճամբուն վրայ, Թոմարզայի մէջ կամ Կեմերեկէն հիւսիս ընկած Ղըչալարի Մուտարասըն կոչուած ձորամիջին՝ սպանուած է հողագործ թուրքերուեւ թրքուհիներու մանգաղներով՝ 45 տարեկան հասակին։
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Մեծն Տիգրան
Տիգրան Մեծ (Տիգրան Բ․ Մեծ), (հին յունարէն՝ Τιγράνης ὁ Μέγας, լատիներէն՝ Tigranes Magnus) (Ք․ա 140 - Ք․ա․ 55), Մեծ Հայքի արքայ Ք․ա․ 95-էն մինչեւ մահը, Ասորիքի եւ Փիւնիկիոյ արքայ (Ք․ա․ 83 - Ք․ա․ 69), Ք․ա․ 85-էն ունի արքայից արքայ տիտղոսը։ Կը հանդիսանայ Արտաշէսեան հարստութեան հզօրագոյն ներկայացուցիչը, յաջորդած է հօրը՝ Տիգրան Ա․-ին։
Տիգրան Մեծի ժամանակ Մեծ Հայքի թագաւորութիւնը հասաւ իր հզօրութեան գագաթնակէտին։ Պարտութեան մատնելով Պարթեւական թագաւորութիւնը եւ ստանալով Սելեւկեան գահը՝ Հայաստանը կարճ ժամանակով դարձաւ Առաջաւոր Ասիոյ հզօրագոյն պետութիւնը. Տիգրան Մեծի տէրութիւնը կը տարածուէր Կասպից ծովէն մինչեւ Միջերկրական ծով, Կովկասեան լեռներէն մինչեւ Միջագետքի անապատները։ Տիգրանը, սակայն, կորսնցուց նուաճումներու մեծագոյն մասը Պարթեւական թագաւորութեան եւ ուժեղացող Հռոմէական հանրապետութեան դէմ պայքարի ժամանակ։ Տիգրան Մեծին կարելի է նկատել Առաջաւոր Ասիոյ մէջ վերջին մեծ հելլենիստական տէրութեան հիմնադիրը։ Անոր տիրութեան քայքայումէն ետք յաջորդող եօթ դարերու ընթացքին (մինչեւ արաբական արշաւանքները) Առաջաւոր Ասիան, եւ, մասնաւորապէս, Հայաստանը, կը դառնայ մէկ կողմէն Հռոմի (եւ անոր յաջորդած Բիւզանդական կայսրութեան), միւս կողմէն՝ Պարթեւական թագաւորութեան (եւ ապա անոր յաջորդած Սասանեան Պարսկաստանի) միջեւ մղուած անհաշտ պայքարի թատերաբեմ։
Սկզբնական տարիներ
Արտաշէս Բարեպաշտն իր յաջորդներուն ձգեց տնտեսապէս հարուստ ու բարգաւաճ եւ ռազմապէս հզօր երկիր։ Անոր յաջորդեց իր աւագ որդին՝ Արտաւազդ Ա․-ը, որ թագաւորեց խաղաղութեամբ։ Միայն կառավարման վերջին տարիներուն բռնկեցաւ հայ-պարթեւական կարճատեւ պատերազմ մը, ուր Հայոց թագաւորութիւնը պարտութիւն կրեց։ Ք.ա. 115 թուականին եւ անժառանգ Արտաւազդ Ա․ ստիպուած էր եղբօրորդուն՝ Տիգրանին, որպէս պատանդ յանձնել պարթեւներուն։
Արտաւազդ Ա․-ի մահէն ետք թագաւորեց անոր կրտսեր եղբայր Տիրանը (Տիգրան Ա․, Ք.ա. 115-95)։ Պատանդութեան մէջ թագաժառանգ Տիգրան մնացած է շուրջ 20 տարի եւ հայրենիք վերադարձած է հօր՝ Տիգրան Ա․-ի մահէն ետք։ Իր ազատութեան դիմաց ան ստիպուած եղաւ Պարթեւաստանի Միհրդատ Բ․ թագաւորին զիջիլ Մեծ Հայքի հարաւ-արեւելքը գտնուող «Եօթանասուն հովիտներ» կոչուած տարածքը։
Տիգրանի սկզբնական տարիները համընկնած են Պարթեւական թագաւորութեան հզօրացման հետ։ Ք.ա. 2-րդ դարու երկրորդ կէսերուն՝ մղուած բազմաթիւ պատերազմներու արդիւնքով, Պարթեւները յաղթած են Սելեւկեան թագաւորութեան՝ գրաւելով Մարաստանը, Ատրպատականը եւ Միջագետքը։ Հաւանաբար Ք.ա. 113 - 112 թուականներուն Պարթեւական Միհրդատ Բ․ թագաւորը կռուած է նաեւ հայոց թագաւոր Արտաւազդ Ա․-ի դէմ. թէեւ, ըստ Ստրաբոնի վկայութեան, Պարթեւները չեն կարցած իրենց ենթարկել Հայաստանը, կնքուած հաշտութեան պայմանագիրով Արտաւազդը ստիպուած եղած է, բազմաթիւ պատանդներու հետ մէկտեղ, Միհրդատ Բ․-ին յանձնել իր եղբօրորդի Տիգրանը։
Տիգրան Ա․-ի մահէն ետք՝ Ք.ա. 95-ին, զիջելով Միհրդատ Բ․-ին Մեծ Հայքի հարաւ-արեւելեան շրջանները՝ 70 հովիտները, Տիգրան Բ․ կ’ազատի գերութենէ եւ կը ժառանգէ հայոց գահը ։
Հայրենիք վերադառնալէ ետք Տիգրան Բ․ թագադրուեցաւ Աղձնիքի նշանաւոր սրբավայրերէն մէկուն մէջ, ուր հետագային կառուցուեցաւ Տիգրանակերտ մայրաքաղաքը։ Տիգրան Բ․ (Ք.ա. 95-55) գահ բարձրացաւ 45 տարեկան հասակին։ Իր առաջնահերթ խնդիրը հայկական բոլոր տարածքները մէկ ընդհանուր պետութեան մէջ միաւորելն էր։ Արտաշէս Ա․՝ հիմնականին մէջ, լուծեց այդ կարեւոր խնդիրը, բացառութեամբ Ծոփքի եւ Փոքր Հայքի թագաւորութիւններուն։ Այժմ Տիգրան Բ․ եռանդուն գործունէութիւն ծաւալեց շարունակելու իր հօր միաւորիչ քաղաքականութիւնը։ 94 թուականին Տիգրանի բանակները մտան Ծոփք եւ այն միացուցին Մեծ Հայքի թագաւորութեան։ Ծոփքի թագաւոր Արտանէսը (Զարեհի սերունդէն ) սպաննուեցաւ. Մեծ Հայքի թագաւորութիւնը դուրս եկաւ Եփրատի ափերը։ Գետին այն կողմը կը տարածուէր Կապադովկիոյ թագաւորութիւնը, որ շուտով գրաւեց Տիգրան Բ․-ի ուշադրութեան կեդրոնը ։
Տիգրանի թագաւորութեան սահմաններէն դուրս կը մնայ Փոքր Հայքը, որ մաս կը կազմէր դաշնակից Պոնտոսի թագաւորութեան։ Աւելին՝ Պոնտոսի արքայ Միհրդատ Եւպատոր աւելի կանուխ բարձրացած է Փոքր Հայքի գահին, քան բուն Պոնտոսին եւ կը համարուէր Փոքր Հայքի Արքայ։ Ճիշտ այդ աւանդական տեսակէտէն ալ, Միհրդատ 6-րդ Եւպատոր, Տիգրան Մեծի հետ միասին կը համարուէր Հայոց Արքաներից մէկը։ Ահա ինչո՞ւ, թէ՛ հայերը, թէ՛ նոյնիսկ օտարներէն շատերը Տիգրանի եւ Միհրդատի դաշինքը դիտած են, որպէս՝ Հայկական միութեան կամ ալ նոյնիսկ համարած են «Արիական Համադաշնութեան» վերականգնման փորձերէն մէկը։
Դաշինք Պոնտոսի Հետ
Ք.ա. 2-րդ դարու վերջաւորութեան, Միհրդատ Զ․ Եւպատորի (Mithridates VI or Mithradates VI Eupator) օրօք, խիստ հզօրացաւ Պոնտոսի (Pontus) թագաւորութիւնը։ Միհրդատ Պոնտոսին միացուց Կողքիսը, այսինքն՝ Կոլխիտայի թագաւորութիւնը, Վոսփորի թագաւորութիւնը (The Bosporan Kingdom), որ կ’ընդգրկէր Ղրիմի (Crimea) թերակղզին եւ Ազովի (The Sea of Azov) ու Սեւ ծովերու առափնեայ՝ ներկայիս Ուքրանիոյ հարաւային մարզերը, ինչպէս նաեւ ներկայիս Ռուսաստանի Տոնի Ռոսթովի (Rostov-on-Don) մարզի եւ Հիւսիսային Կովկասի Ազովի ու Սեւ ծովու ափամերձ տարածքները։ Բացի այդ Միհրդատն Զ. իր տիրութեան միացուց նաեւ Սեւ ծովու հիւսիսային ափերուն գտնուող բազմաթիւ հարուստ յունական գաղութ-քաղաքները, ներառեալ՝ Ազովի ծովու հիւսիսային ափին գտնուող նշանաւոր Թանայիս (յունարէն Tauatg, Tdvatg հին քաղաք Տանաիսի այժմ՝ Տոն) քաղաք-պետութիւնը՝ Տոնի գետաբերանի մօտ եւ Սեւ ծովու ափին գտնուող ոչ նուազ նշանաւոր Քերսոնես կամ Խերսոնեսոս (Խերսոնես) (The Khersones or Chersones) քաղաք-պետութիւնը։ Որպէս արդիւնք կամ հետեւանք. համեմատաբար, փոքր թագաւորութիւնէն Փոքր Հայքն ու Պոնտոսը վերածուեցան մեծ տիրութեան, բաւականաչափ ազդեցիկ ռազմա-քաղաքական ուժի, որուն առաջնակարգ նպատակը պայքարն էր ընդդէմ Հռոմի տարածման Փոքր Ասիոյ մէջ։
Ք.ա. 94-91 թուականներուն Տիգրան ռազմաքաղաքական դաշինք կը կնքէ Միհրդատի հետ՝ ամուսնանալով վերջինիս դուստր Կղէոպատրայի հետ ։ Մեծ Հայքի եւ Պոնտոսի արքաները կը կատարեն աշխարհի բաժանումը. Միհրդատին կը տրուի հիւսիսային եւ արեւմտեան երկիրներուն տիրելու իրաւունքը, իսկ Տիգրանին՝ հարաւային եւ արեւելեան ուղղութիւնը։ Ասկէ զատ՝ Տիգրան, Պարթեւներուն յաղթելու պարագային, կամ աւելի ճիշդ պէտք է անոնցմէ խլէր՝ մինչեւ Աղեքսանդրիան (մինչեւ Ք.ա. 330 թուականին գոյութիւն ունեցած) Արիական Համադաշնութեան (Ք.ա. 550-330) ամբողջովին երեք անդամներէն մէկուն, տուեալ պարագային՝ Հայաստանին, վերադարձնէր Արքայից Արքայի տիտղոսը։ Թէպետեւ երկու դաշնակից արքաներէն իւրաքանչիւրին կողմէն իր ուղղութեան ստանձման պայմանաւորուածութեան, արքաները վճռական պահուն կը միաւորէին իրենց ուժերը՝ սպառնալիքի պարագային զիրար օգնելու համար։ Ք.ա. 93-91 թուականներուն երկու արքաները վճռականօրէն պայքարած են Կապադովկիոյ (Գամիրք կամ Կապադովկիա յուն.՝ Καππαδοκα, անգլ.՝ Cappadocia) մէջ հռոմէական տիրապետութեան դէմ, որ կրնար լուրջ սպառնալիք ստեղծել Հայաստանի համար՝ արեւմուտքէն, իսկ Պոնտոսի համար՝ հարաւէն։
Ք.ա. 93 թուականին հայ-պոնտական զօրքերը կը ներխուժեն Կապադովկիա։ Տեղական արքայ, Հռոմի դաշնակից Արիոպարզան Ա.-ն իր ունեցուածքով եւ արքունիքով կը փախչի Հռոմ ։ Տիգրան Կապադովկիոյ գահ կը բարձրացնէ Կորտէոսին։ Ի պատասխան՝ Հռոմէական Սենաթը (The Roman Senate) արեւելք կ'ուղարկէ Լուքիոս Քոռնելիուս Սուլլային (Lucius Cornelius Sulla Felix)։
Ք.ա. 92 թուականին Սուլլան, աւելի շատ գործի դնելով հռոմէական յայտնի հետախուզական-խոտորման կամ շեղման եւ վնասակար ծառայութիւններն ու դիւանագիտական-քաղաքական դաւերը ապա՝ նաեւ իր լաւ մարզուած եւ յոյժ մարտունակ բանակի հետեւակները եւ ձիաւորները, պարտութեան կը մատնէ հայկական կողմը եւ Տիգրանի զօրքերը ստիպուած կ’ըլլան դուրս գալ Կապադովկիայէն, որուն գահին՝ հռոմէացիները, այսպէսով, կը վերականգնեն իրենց կողմնակից Արիոպարզանին ։ Կապադովկիական կռիւներուն, ըստ նախօրօք կայացուած համաձայնութեան, Տիգրան կը ստանայ ողջ շարժական աւարը եւ գերիները, որոնց կը բնակեցնեն Հայաստանի քաղաքներուն մէջ ։
Նուաճումներ
Տիգրան Բ.-ի նուաճողական ծրագիրներու իրականացման կը խանգարէր յատկապէս Պարթեւաստանը, որուն թագաւոր Միհրդատ Բ.-ն կ’ուզէր գերիշխանութիւն հաստատել Հայկական թագաւորութեան նկատմամբ։ Սակայն Միհրդատ Բ.-ի կեանքի վերջին տարիներուն սկսած ներքաղաքական պայքարի հետեւանքով թագաւորական իշխանութիւնը Պարթեւաստանի մէջ զգալիօրէն թուլացաւ։ Իրեն մահեն յետոյ Տիգրանն անմիջապես յարձակեցաւ Պարթեւաստանի վրայ եւ առաջին հերթին հետ վերադարձուց հայկական «Եօթանասուն հովիտներ»-ը։ Այնուհետեւ հայկական զօրքերը մտան Պարթեւաստանին ենթակայ Ատրպատականի թագաւորութիւն եւ գրաւեցին զայն։ Շարժուելով հարաւ-արեւելք՝ հայկական բանակը գլխովին ջախջախեց պարթեւներու զօրքը եւ պաշարեց պարթեւական թագաւորներու ամառային նստավայր Էկբատանը։ Պարթեւական թագաւոր Գոդերձ Բ.-ն ստիպված հաշտութիւն խնդրեց։ Հաշտութեան պայմանագրի համաձայն, պարթեւները յօգուտ Մեծ Հայքի կը հրաժարին Մարաստանէն եւ Հիւսիսային Միջագետքէն՝ պահելով միայն Էկբատան մայրաքաղաքը։ Պարթեւաց արքան կը հրաժարէր նաեւ «արքայից արքայ» տիտղոսէն, որն այսուհետեւ պիտի կրէին Տիգրանն ու անոր յաջորդները։ Անով պարթեւները փաստօրէն կը ճանաչնային Հայոց թագաւորութեան գերիշխանութիւնը։
Այնուհետեւ, հայկական բանակը գրաւեց Հիւսիսային Միջագետքը՝ Կորդուքը, Ադիաբենեն, Միգդոնիան, Օսրոյենեն ։ Տիգրան Բ.-ի տերութիւնը սահմանակից էր Սելեւկեան պետութեանը։ Իրենց կը բաժանէր միայն Եփրատ գետը։ Երբեմնի հզօր Սելեւկեան թագաւորութիւնը կ'ապրէր խոր ճգնաժամ։ Միմեանց յաջորդող ու անընդհատ կրկնուող ներքին պատերազմները ծայր աստիճան տկարացուցած էին երկիրը, որտեղ հանդէս էին եկած 3-4 գահակալներ։ Չկրնալով յաղթահարել այդ ճգնաժամը՝ երկրի աւագանին ելքը կը տեսնէր արտաքին որեւէ տիրակալի իշխանութիւնը ընդունելու մէջ։ Ի վերջոյ ընտրութիւնը կանգ առաւ Հայոց թագաւոր Տիգրան Բ.-ի թեկնածութեան վրայ, որու առաւելութիւնը, պատմիչի խօսքերով՝ «ռազմական հզօր ուժ ունենալն էր»։
Ք․ա․ 84 թուականին հայկական բանակները առանց մէկ նետ արձակելու մտան Ասորիք։ Տիգրանը Անտիոքին մէջ բազմեցաւ Սելեւկեաններու գահին ու այստեղ խաղաղութեամբ իշխեց 17 տարի։
Ասորիքի (Սուրիոյ) միացումը հնարաւորութիւն ստեղծեց գրաւելու Կոմմագենեն եւ Կիլիկիան, եւ ապա՝ նաեւ Փիւնիկեն։ Ի վիճակի չըլլալով դիմադրելու Հայոց թագաւորի բանակներուն՝ Մեծ Հայքի գերիշխանութիւնն ընդունեցին Հրէաստանը եւ քանի մը այլ երկիրներ։ Տիգրանին յամառ դիմադրութիւն ցոյց տուին միայն Միջերկրականի ծովափնեայ քաղաքները, որոնցմէ վերջինը՝ Պտղոմայիսը, այն գրաւեց միայն Ք.ա. 71 թուականին։ Այստեղ գերի վերցուեցաւ Սելենէ-Կլեոպաատրա թագուհին, որ հետագային մահապատժի ենթարկուեց Տիգրանի կարգադրութեամբ։
Հայկական տիրութեան սահմանները հասան Եգիպտոս, իսկ Պտղոմէոս XII-ը գահ բարձրացաւ հայոց թագաւորի օգնութեամբ։ Դժուար չէ տեսնել, որ Տիգրանն այդ երկրի նկատմամբ ունէր որոշակի ծրագրեր, որոնք սակայն չիրականացան քաղաքական իրադրութեան կտրուկ փոփոխութեան պատճառով ։
Տիգրան Մեծի նուաճումներու հետեւանքով Առաջաւոր Ասիաոյ մէջ ստեղծուեցաւ աշխարհակալ նոր տէրութիւն մը։ Այն կը տարածուէր Եգիպտոսեն մինչեւ Կովկասեան լեռներ եւ Միջերկրական ծովէն մինչեւ Կասպից ծով։ Իրեն գերիշխանութիւնն կ'ընդունէին մինչեւ Միջին Ասիա եւ Հնդկաստան ինկած երկիրներն ու ցեղերը։ Այդ տէրութեան մէջ կը մտնէր Աղուանքը, Վիրքը, Ատրպատականը, Ադիաբենեն, Օսրոենեն, Կոմագենեն, Ասորիքը, Փիւնիկեն, Դաշտային Կիլիկիան եւ այլ երկրներ։ Տիգրան Մեծի գերիշխանութիւնն կ'ընդունէր մէկ շարք այլ թագաւորութիւններ՝ Պարթեւաստանը, Հրէաստանը, Անդրկասպեան սկիւթներն ու Պարսից ծոցի ու Արաբական թերակղզիո ցեղերը։ Ինչպէս յոյն պատմիչը կը հաւաստիէցնէ, Տիգրան Բ.-ի տերութեան մեջ կը խօսէին 15-էն աւելի լեզուներով։
Տիգրան Մեծի տէրութիւնը հելլենիստական պետութիւն էր՝ յիշեցնելով Ալեքսանդր Մակեդոնացիի եւ Սելեւկեաններու տէրութիւնները։ Հայկական տէրութիւնը բազմազգ եւ զարգացման ամենատարբեր աստիճաններու վրայ գտնուող երկիրներու ամբողջութիւն մըն էր։ Բնականաբար, տէրութեան միջուկը կը կազմէր Մեծ Հայքը, ուր կը բնակէր հայ ժողովրդի հիմնական զանգուածը։ Այստեղ կը գտնուէին տէրութեան քաղաքական ու տնտեսական նշանաւոր կենդրոնները։
Տէրութեան տնտեսապէս ամենազարգացած շրջանը Ասորիքն էր՝ իր աշխարհահռչակ Անտիոք մայրաքաղաքով։ Միջազգային տարանցիկ առեւտուրի կարեւոր կենդրոններ էին Փիւնիկէի վաճառաշահ Տիւրոս, Պիպլոս, Պէյրութ, Սիդոն քաղաքները։ Հարուստ ու հռչակաւոր էին նաեւ Դաշտային Կիլիկիոյ Տարսոն, Ատանա եւ այլ քաղաքները։ Ասորիքի կառավարչապետ նշանակուեցաւ Տիգրան Բ.-ի մերձաւոր զինակից Բագարատը, որուն նստավայրը Անտիոքն էր։
Երկրագործութեան եւ արհեստագործութեան նշանաւոր կեդրոնն էր Հիւսիսային Միջագետքը, որուն կառավարիչն էր Տիգրանի կրտսեր եղբայր Գուրասը։ Վերջինիս նստավայրն էր Մծբինը։ Թուարկուած երկրները հայկական տէրութեան կազմին մէջ ունէին տարբեր կարգավիճակներ։ Տիգրան Մեծը գրաւած երկրներու մէկ մասը վերածեց ենթակայ թագաւորութիւններու։ Սուրիոյ թագաւորութիւնը եւս չգրաւուեցաւ։ Տիգրանը միաժամանակ իրեն հռչակեց Սուրիոյ թագաւոր։ Միւս երկիրները վերածուեցան նահանգներու, որոնք կը կառավարուէին արքայից արքայի կողմէն նշանակուած փոխարքաներու կամ կուսակալներու կողմէ։
Այսպիսով, Տիգրան Բ․ դարձաւ Առաջաւոր Ասիոյ մեծագոյն մասի տիրակալը։ Հայոց տէրութեան մէջ անմիջականօրէն մտնող եւ իրեն քաղաքական ազդեցութեան ու գերիշխանութեան ներքոյ գտնուող տարածքը կը կազմէր շուրջ 3 միլիոն քմ², որ կը գերազանցէր Մեծ Հայքի տարածքը (300 000 քմ²) տասն անգամ։ Իսկ Տիգրանի գերտէրութեան միջուկը կը կազմէր 1 000 000 քմ² տարածքով տէրութիւնը, որուն մէջ կը մտնէր Մեծ Հայքի թագաւորութիւնն ու իրեն հարեւան կովկասեան, միջագետքեան եւ միջերկրածովեան երկիրները ։
Ք․ա․ 80-ական թուականներուն Տիգրան Մեծը ձեռնարկեց նոր մայրաքաղաքի՝ Տիգրանակերտի, շինարարութեան։ Բանն այն է, որ Արտաշատը մնացեր էր հայոց տէրութեան հիւսիսային ծայրամասին, իսկ երկրորդ մայրաքաղաք Անտիոքը բուն Հայաստանէն դուրս էր։ Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգին մէջ Սասնայ լեռներու հարաւային ստորոտին։ Ժամանակին Տիգրան Մեծ թագադրուեր էր այստեղ։
Հայկական աշխարհակալ տէրութիւնը, նուաճումներու հետեւանքով, կարիք ունէր նոր մայրաքաղաքի։ Արտաշատն արդէն չէր կրնար կատարել այդ դերը, քանզի մնացեր էր տէրութեան ծայրը հիւսիսի մէջ, իսկ Անտիոք կը գտնուէր բուն հայկական հողերէն դուրս եւ ունէր օտարազգի բնակչութիւն։ Նոր մայրաքաղաքը հիմնադրուեցաւ Աղձնիք նահանգին մէջ, Տիգրիսի ձախակողմեան վտակներէն մէկուն ափին։
Յոյն պատմիչ Պլուտարքոսի խօսքերով Տիգրանակերտը հարուստ էր գանձերով եւ աստուածներուն նուիրաբերուած թանկարժէք ընծաներով, քանզի մասնաւոր անձինք եւ մեծատոհմիկներ, ցանկալով հաճոյանալ թագաւորին, իրարու հետ կը մրցէին քաղաքի շէնութեան ու ընդարձակման համար։ «...Ինքը այստեղ կը հրաւիրուին հայերէն լաւագոյնները եւ կը սպառնար բռնագրաւել այն ամէնը, ինչ իրենց հետ Տիգրանակերտ պիտի չտանէին»։ Այսպիսով, կարճ ժամանակամիջոցի մէջ կառուցուեցաւ մեծ ու շքեղ քաղաք մը։ Քաղաքը շրջապատուած եղեր է 25 մեթր բարձրութեամբ պարիսպներով, ունեցեր է անառիկ միջնաբերդ։ Հետաքրքիր է, որ թագաւորական պալատը կառուցուած է քաղաքէն դուրս, որ շրջապատուած եղեր է պարտէզներով, այգիներով եւ որսատեղիներով։ Տիգրանակերտն Արեւելքի նշանաւոր քաղաքներէն էր, արհեստագործութեան, առեւտուրի ու մշակոյթի խոշոր կեդրոն։ Քաղաքն ունեցեր է իր թատրոնը, ուր յոյն դերասանները ողբերգութիւններ եւ թատերգութիւններ բեմադրած են։
Բացի Տիգրանակերտ մայրաքաղաքէն, Տիգրանակերտ անուանումով քաղաքներ հիմնադրեր են նաեւ տէրութեան այլ վայրերու մէջ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայոց արքաներ
Ալպանիոյ Հայերը
Ալպանիոյ Հայերը յայտնուած են ԽՍՀՄ-ի ժամանակաշրջանէն։ Հայերը միակ ազգն էին, որ ունէին քոմունիստական Ալբանիա մուտք գործելու արտոնութիւն։ Մօտաւոր հաշուարկներով Ալպանիոյ մէջ կ՝ ապրին 400-500 հայեր, հիմնականին կ՝ ապրին մայրաքաղաք Տիրանայի մէջ, Դուրրասի, Վլորայի, Շկոդերի մէջ։ Հայերը ունին երկու եկեղեցի Շկոդերի մէջ։ Դիւանագիտական յարաբերութիւններ Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Ալպանիոյ միջեւ հաստատուած են 1993 թուականին։
Համայնքի կազմաւորումը
Ալպանիոյ հայ համայնքը կազմաւորուած է 1920-1930-ական թուականներուն։ Առաջին հայ բնակիչները՝ թրքական բանակի դասալիք զինուորներ Հայկ Բալջեանը եւ Լեւոն Բոդիկեանը, Ալպանիա եկած են 1912 թուականին՝ առաջին բալկանեան պատերազմին Թուրքիոյ մէջ պարտութիւնէն ետք, երբ Ալպանիան հռչակուած էր անկախ պետութիւն։ Հայերու թիւը երկրին մէջ աւելացած է Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն՝ Մեծ եղեռնէն փրկուած գաղթականներու հաշուին։ 1920-1930-ական թուականներուն հայեր գաղթած են Ալպանիա նաեւ եւրոպական երկրներէն՝ Յունաստանէն, Գերմանիայէն, Իտալիայէն, Ֆրանսայէն եւ Անգլիայէն։ Հիմնականին բարձրագոյն կրթութեամբ մասնագէտներ էին՝ բժիշկներ, ատամնաբոյժներ, գործարարներ։ 1940-ական թուականներուն Ալպանիոյ մէջ 15 ատամնաբոյժէ 5-ը հայ էր։ Մինչեւ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը ալպանահայերը կարողացած են ստեղծել բարեկեցիկ կեանք, իրենց զաւակներուն կրթութեան ուղարկել Վիեննայի Մխիթարեան դպրոց։ Պատերազմը, ապա քոմունիստական վարչակարգի հաստատումը (1945) ընդհատած են համայնքի զարգացման ընթացքը. ազգայնացուած է Ապանիոյ բնակչութեան, այդ թիւին մէջ եւ հայերու ողջ սեփականութիւնը։ Հայերուն նոյնիսկ արգիլուած է հայկական անուններ տալ իրենց երեխաներուն։ Աւելի քան 45 տարի, քոմունիստական վարչակարգի պայմաններուն մէջ, Ալպանիոյ հայ համայնքը գոյատեւած է ամբողջական մեկուսացման մէջ. իրաւունք չէ ունեցած կապեր հաստատելու սփիւռքահայ միւս համայնքներուն եւ Հայաստանի հետ, ստեղծելու ազգապահպան կառոյցներ։ Հայերը բնակած են միմեանց հարեւանութեամբ, ազգային արժէքներուն հաղորդակցուած ընտանեկան պայմաններուն մէջ։
1990-ական թուականներ
1990-ական թուականներու սկիզբը Ալպանիոյ մէջ համայնաւարական վարչակարգի փլուզման եւ ժողովրդաւարական գործընթացներու ծաւալման շնորհիւ համայնքի ազգային կեանքը սկսած է վերականգնուիլ։ Ապրիլ 1990-ին Ալպանիոյ կառավարութեան թոյլտուութեամբ Տիրանայի կաթոլիկ եկեղեցւոյ մէջ պատարագ մատուցած է ի յիշատակ Մեծ եղեռնի 4 զոհերուն։ Ալպանահայ համայնքի հոգեւոր մատակարարութիւնը սկսած է իրականացնել Հայաստանեանց Առաքելական եկեղեցւոյ Արեւմտեան Եւրոպայի հայրապետական պատուիրակութեան Իտալիոյ հոգեւոր հուուութիւնը։ 1991 թուականին Տիրանայիոյ մէջ հիմնուած է Հայկական մշակութային ընկերութիւնը։ 1997 թուականին գրանցուած է հայ համայնքը ներկայացնող կազմակերպութիւն՝ Ալպանիոյ հայ միութիւնը։ Համայնքային վարչութիւնը կազմուած է յոթ հոգիէ (քարտուղարն է վիրաբոյժ Էմիլ Ասատուրեանը)։ Համայնքի ազդեցիկ գործիչներէն է Վահրամ Փիրանեանը։ ՀԲԸՄ-ի հովանաւորութեամբ վեց հայ երիտասարդներ սորուած են Կիպրոսի Մելգոնեան կրթական հաստատութեան։
2000-ական թուականներ
2003 թուականի տուեալներով Ալպանիոյ մէջ, հիմնականին Տիրանաիոյ մէջ, նաեւ Վլյորա ու Դուրրաս քաղաքներուն մէջ կը բնակի մօտ 400 հայ. մեծ մասամբ Յունաստանէն են եւ Հարաւսլավիայէն։ Առաւելապէս մանր առեւտրականներ են, կան նաեւ բժիշկներ, տնտեսագէտներ։ Ալպանիայոյ մէջ յայտնի է բժիշկ Վ. Պոտրուլեանը. ծառայած է Տիրանայի գլխաւոր հիւանդանոցին մէջ, մինչեւ 1983 թուականը եղած է ախտաբանութեան գծով գլխաւոր բժիշկ։ Համայնքին մէջ յայտնի դէմքեր են նաեւ Ալպանիոյ Ապահովագրութեան հիմնարկի զարգացման դեպարտամենտի տնօրէն Վարուժան Փիրանեանը, քիմիկոս մասնագէտ Ծ. Չաքմաքչեանը, բազմաթիւ մրցանակներու արժանացած երգահան Հ. Զաքարեանը։
Աղբիրներ
Ստորոգութիւն:Հայկական սփիւռք Ստորոգութիւն:Ալպանիա
Քոնչոլեփոս քոնչոլեփա
Քոնչոլեփոս քոնչոլեփա (սպան․՝ Concholepas concholepas), կաղկամորթ (Չիլիի միապատեան խխունջ կամ Փերուի խխունջ)։ Կը պատկանի «Muricidae» ընտանիքին (զմիւռնեան խեցեմորթ)՝ կաղկամորթներու ընտանիքի ծովու խխունջ։ Տարածուած է Փերուի եւ Չիլիի ափերուն, ներառեալ Խուան Ֆերնանտես կղզիները։ Ճանչցուած է նաեւ Լոքօ անունով։
Կ՛ապրի Չիլիի եւ Փերուի ափերուն, խաղաղական Ովկիանոսին չափաւոր ջուրերու՝ ծովի մակերեսէն մինչեւ 40 մեթր խորութեան, ժայռերուն վրայ։ Անոր կերն են ուլականջը (Semimytilus algosus, Perumytilus purpuratus ) եւ բեղոտանին (Chthamalus scabrosus)։
1989-ին Քոնչոլեփոս քոնչոլեփա կաղկամորթը յայտարարուած է որպէս վտանգուած տեսակ ու անոր հունձքը օրէնքով սահմանուած է։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հարաւային Ամերիկայի կաղկամորթի տեսակներ Ստորոգութիւն:Խաղաղական Ովկիանոսին մէջ ապրող խեցեմորթեր Ստորոգութիւն:Կաղկամորթի տեսակներ Ստորոգութիւն:Խեցեմորթի տեսակներ Ստորոգութիւն:Կաղկամորթեր այբենական կարգով Ստորոգութիւն:Խեցեմորթեր այբենական կարգով
Ալպանիա
Ալպանիան Իտալիայէն կ'առանձնանայ Ոթրանթոյի Նեղուցով: Հիւսիս-արեւելքի բաժնին մէջ սահմանակից է մասամբ ճանչցուած Քոսովոյին, հիւսիս-արեւմուտքէն՝ Մոնդենեկրոյին, արեւելքէն՝ Մակեդոնիոյ, հարաւ-արեւելքէն՝ Յունաստանին:
Անուան Ստուգաբանութիւնը
Անուանումը կը ծագի իլլիրիական olba բառէն, որ կը նշանակէ լեռ կամ լեռնային երկիր։ Միւս մեկնաբանումը լատիներէն է ալպիս-ը կը նշանակէ սպիտակ, 12-րդ 12-13-րդ դարերու ընթացքին երբ վենետիկցիները ափ դուրս եկան այս երկրին մէջ բնակիչները անոնց դիմաւորեցին իրենց սպիտակ ազգային տարազով։ Shqipսria ինքնանուանումը կը նշանակէ «արծուի երկիր» (ալբաներէն արծիւ՝ shqiponjս)։ Ըստ այլ վարկածի, այդ անուանումը կը ծագի ալբաներէն shqip` «խօսիլ հասկնալի» բառէն։
Մշակոյթ
Ալպանիոյ մշակոյթ, տարիներու ընթացքին Ալպանիան եղած է տարբեր տիրակալներու, սոցիալական համակարգերու ազդեցութեան տակ, ինչն ալ իր ազդեցութիւնը ձգած է Ալպանական մշակոյթին վրայ, սակայն Ալպանացիները կրցած են պահպանել իրենց մշակութային ինքնութիւնը։
Հինէն ի վեր Ալպանիոյ մէջ տարածուած եղած են արհեստները, որոնցմէ ամենայատկանշականը արծաթի գեղարուեստական մշակումն է։ Զարգացած է նաեւ գորգագործութիւնը։ Երկրին մէջ պահպանուած են թրքական խոհանոցի սովորութիւնները, միսէ պատրաստուած ճաշատեսակներ՝ կծու համեմունքներով։ Ընդունուած է արեւելեան սուրճը։ Կը պահպանուի ազգային տարազը, որու հիմնական գոյներն են ճերմակը, սեւն ու կարմիրը:
Մամուլ, Ձայնասփիւռ, Հեռուստատեսութիւն
1967 թուականին Ալպանիոյ մէջ կը հրատարակուէր աւելի քան 50 կեդրոնական թերթեր եւ հանդէսներ։
Կարեւորագոյն թերթերն են՝ «Զերի ի Փոփուլիթ» («Zսri i popullit», 1942-թուականէն)` Ալպանիոյ աշխատանքի կուսակցութեան Քենթքոմի օրկանը,. «Բաշկիմի» («Bashkimi», 1943 - թուականէն)` տեմոքրաթական ճակատի օրկանը, «Փունա» («Puna», 1945- թուականէն)` Ալպանիոյ արհմիութիւններու կեդրոնական խորհուրդի օրկանը, «Զերի ի Ռինիսէ» («Zսri i rinisս», 1952- թուականէն)` Ալպանիոյ Աշխատաւոր երիտասարդութեան միութեան օրկանը:
Հանդէսներից են` «Ռուկա է Փարթիզու» («Rruga e partisս», 1954-թուականէն)` Ալպանիոյ աշխատանքի կուսակցութեան Քենթքոմի օրկանը, «Շքիփթարհա Է Ռէ» («Shqiptarja e re», 1943-թուականէն)` Ալպանացի կանանց միութեան օրկանը, «Հոսթենի» («Hosteni», 1945-թուականէն)` Ալպանիոյ Լրագրողներու միութեան օրկանը, «Նենտորի» («Nendori», 1954- թուականէն)` Ալպանիոյ Գրողներու եւ արուեստի աշխատողներու միութեան օրկանը:
Ալպանական հեռագրական գործակալութիւնը հիմնադրուած է 1944 թուականին: Կըործում է «Ալպանիոյ Ռատիօհաղորդումներ եւ Հեռուստատեսութիւն» պետական կազմակերպութիւնը։
Գրականութիւն
Ալպաներէն առաջին գրաւոր յուշարձանը Պ. Էնկըլիի «Մկրտութեան Բանաձեւ»-ն է (1462)։ 1555 թուականին հրատարակուած է Ալպաներէն առաջին գիրքը (Գ. Պուզուկու, «Մեշարի»)։ Ալպանիոյ նոր գրականութեան հիմնադիրներէն է Ֆրաշըրին («Սկանտերպէկի Պատմութիւնը», 1898)։ Թուրքերու դէմ հայրենասիրական գաղափարներու քարոզներով հանդիսացած են բանագէտ Տ. Միտքըն, հրապարակախօս Ս. Ֆրաշըրին, իրականաբան բանաստեղծներ ԱՅ. Ճայուբին, Ն. Միետան, արձակագիր Մ. Քրամենըն։ 1930–ական թուականներուն Ալպանիոյ գրականութեան մէջ մուտք գործած են սոցիալական շարժառիթները։ Երկրի ազատագրումէն ետք Ալպանիոյ գրականութեան հիմնական թեման շարունակած է մնալ ժողովրդական պատերազմը Իտալա–Գերմանական ֆաշիստներու դէմ (Ֆ. Քեաթա, «Երգ Փարթիզան Պենքոյի Մասին», 1950, Դ. Շուտերիչի, «Ազատարարները», 1952–1955)։ 1950–1960-ական թուականներու վերջերուն կը ստեղծուին Ալպանիոյ պատմութեան տարբեր դէպքեր նկարագրող գիրքեր (Վ. Քոքոնայի «Կեանքի Ալիքներուն Մէջ», 1961, Չու. Զոձայի «Մեռեալ Գետը», 1965 վէպերը եւ այլն)։
Ճարտարապետութիւն
Ալպանիոյ ճարտարապետական հնագոյն յուշարձանները կը վերաբերում են Ք.Ա. 1 հազարամեակին (խոշոր անմշակ քարերով շարուած իլլիրիական ամրութիւններ)։ Հին շրջանէն (սկսած Ք.Ա. 7-րդ դարէն) պահպանուած են պաշտպանական կառոյցներու, հասարակական եւ բնակելի տուներու հետքեր՝ յունական գաղութներու (Պութրինթ, Տուրես) եւ հռոմէական քաղաքներու տեղերուն մէջ։ Իսլամի տարածմանը զուգընթաց (15–17-րդ դարերուն) Ալպանիոյ քաղաքներուն մէջ կը սկսին երեւիլ պալատներ, ծածկած շուկաներ, մզկիթներ։ Մինչեւ 20-րդ դարու կէսերը Ալպանիոյ քաղաքներուն մէջ կը գերակշռէին երկյարկանի քարէ տուները՝ կղմինտրէ ծածկով։ ժամանակակից կառոյցները 3–5 յարկանի տուներ են պատշգամբներով։
Կերպարուեստ
Ալպանիոյ տարածքին պահպանուած են Պրոնզի Դարու գեղարուեստական մշակոյթի նմուշներ, հին քանդակներ, խճանկարներ, խեցեղէն: Միջնադարեան գեղանկարչութեան բարձրարուեստ գործերէն են՝ Օնուֆրի Նէոքասթրացիի, անոր որդի Նիքոլայի (16-րդ դար), Դաւիթ Սելենիցացիի (18-րդ դար) որմնանկարները, Կոստանդին Շպատարակուի, եղբայրներ Ատանաս եւ Կոստանդին Կորչացիներու (18-րդ դար) սրբապատկերները։
Աշխարհիկ գեղանկարչութիւնը սկզբնաւորուած է 19-րդ դարուն (Կ. Իտրոմենի, Ն. Մարթինի)։ Ալպանիոյ 20-րդ դարու կերպարուեստագէտներէն են՝ գեղանկարիչներ Ս. Զեկան, ԱՅ. Ռոթան, Վ. Միոն, Ն. Զայմին, Ս. Քացելին, քանդակագործներ Օ. Փասքալին, Եա. Փաչօն, Բ. Յօշին, ԱՅ. Մանոն եւ ուրիշներ։
Երաժշտութիւն
Ալպանիոյ ժողովրդական երաժշտութեանը բնորոշ է տեղական ոճերու բազմազանութիւնը։ Արուեստաւոր երաժշտական մշակոյթը սկսած է զարգանալ 1944 թուականէն։ Ալպանական առաջին օփերան («Մրիքա», բեմադրուած է 1954-ին) գրած է Պ. Եաքովան, իսկ առաջին պալեն («Հալիլ եւ Հայրիա», բեմադրուած է 1963-ին)` Տ. Դային:
Յայտնի երաժիշտներէն են` յօրինողներ Ք. Քոնոն, Դ. Լեքին, Կ. Տրակոն, Զ. Զատէին, դիրիժոր Մ. Կրանայեան։ Դիրանայի մէջ կը գործեն՝ ֆիլհարմոնիայ (1950), Օփերայի եւ Պալեյի Թատրոն (1956), սիմֆոնիկ եւ փողային նուագախմբեր, երգչախմբեր, անսամպլներ։
Թատրոն
Ալպանիոյ մէջ թատերասէրներու տուած առաջին ներկայացումը տեղի ունեցած է 1874 թուականին։ Ալպանական դրամատուրգիայի հիմնադիրն է Ս. Ֆրաշերին («Հաւատարմութեան Երդում», 1880)։ Թրքական լուծի դէմ ուղղուած հայրենասիրական գործեր գրած են նաեւ ԱՅ. Չայուբին, Ֆ. Փոսթոլին եւ ուրիշներ։ Ալպանական առաջին արուեստաւոր թատրոնը կազմաւորուած է 1944 թուականին, Դիրանայի մէջ (այժմ՝ ժողովրդական թատրոն)։ Արուեստաւոր թատրոններ բացուած են նաեւ Շքոտըր (1949), Քորչա (1950), Տուրրաս (1953) քաղաքներուն մէջ։ Բեմադրուած են Ալպանացի դրամատուրգերու (Ս. Պիթարկայ, Բ. Լեւնեայ, Ֆ. Պաչրամի, Ի. Ուրուչի եւ ուրիշներ) գործերը, համաշխարհային դասական եւ ժամանակակից կտորներ։
Ֆիլմ
Փաստագրական ֆիլմեր նկարահանուած են 1946 թուականէն ետք։ «Նոր Ալպանիա» ֆիլմի գրասենեակ/արուեստանոցները (studios) կառուցուած է Դիրանայի մէջ, 1952 թուականին։ Խորհրդային ֆիլմի գործիչներու հետ համատեղ նկարահանուած է «Ալպանիոյ Մեծ Զօրավար Սկանտերպէկը» (1954, բեմադրիչ՝ Ս. Ի. Իւտկեւիչ, գլխաւոր դերերէն մէկը՝ Վահրամ Փափազեան)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Եւրոպական երկիրներ Ստորոգութիւն:Երկիրներ Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ
Ռոզ եւ Ալեք Փիլիպոս Վարժարան
Ռոզ եւ Ալեք Փիլիպոս Վարժարան, ամէնօրեայ վարժարան։ Հիմնուած է 1969-ին, Լոս Անճելըս ի մէջ՝ Հայաստանեայց Հայ առաքելական եկեղեցւոյ Հոլիուուտի  հոգաբարձութեան նախաձեռնութեամբ եւ Փիլիպոս ամուսիններու նուիրատուութեամբ։ Ունի ՀՕՄ-ի Մարի Փոստոեանի անուան մանկապարտէզ, նախակրթարան, տարրական, միջնակարգ բաժիններ, երգչախումբ, մարզական խումբեր (կողովագնդակի (պասքէթպոլ), արկագունդի (վոլիպոլ) եւ հոքէյի)։ Կը դասաւանդուին հայոց լեզու, պատմութիւն, Հայ դատ, կրօն, երգ-երաժշտութիւն։ Աշակերտութեան թիւը կը հասնի 1002-ի։ Կը հրատարակուի տարեգիրք եւ պարբերաթերթ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Դպրոցներ Ստորոգութիւն:Դպրոցներ այբբենական կարգով
Արշալոյս Արարատեան (թերթ)
Ունեցած է ներքին տեսութիւններու, արտաքին, առեւտրական, ազգային եւ լուրերու բաժիններ։ Տպագրած է բանասիրական նիւթեր, ուսումնական եւ բարոյախօսական յօդուածներ, վէպեր, գրական այլ ստեղծագործութիւններ, գրախօսականներ։ Արժէքաւոր են ազգային բաժինի նիւթերը։
Հայկական գաղթավայրերու վերաբերեալ յօդուածները ու բազմազան լուրերը, սկզբնաղբիւրի նշանակութիւն ձեռք բերած որոշ հրապարակումներ (Խաչատուր Աբովեանի «Աշխարհիկ բարբառ երեւանցի հայոց», 1850, № 360, Գաբրիէլ Պատկանեանի ուշ շրջանի բանաստեղծութիւնները եւ այլն)։ Լեզուն աշխարհաբար էր։
Թերթը լայնօրէն տարածուած է Կովկասի եւ հայկական գաղթավայրերու մէջ։ Ընդհատուած է 1886-ին, երբ թուրքական կառավարութիւնը բանտարկած է Յարութիւն Սվաճեանը։ Ծանր հիւանդ վիճակի մէջ բանտէն ազատած խմբագիրը վերսկսած է թերթի լոյս ընծայումը, սակայն շուտով, անոր մահէն ետք, լոյս տեսնելէ դադրած է ։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Մամուլ Ստորոգութիւն:Թերթեր
Նիկողայոս Նիկողոսեան
Նիկողայոս Նիկողոսեան, հայ քանդակագործ եւ գեղանկարիչ։ Խորհրդային Հայաստանի վաստակաւոր նկարիչ (1965), Ռուսաստանի Գեղարուեստի ակամդեմիայի ակադեմիկոս (1970) , Խորհրդային Հայաստանի ժողովրդական նկարիչ (1977), ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ (1982)։ Ամուսնացած է Թամարա Ասլամազեանին հետ ։
Ապրելած է Մոսկուա։ Կը համարուի Ռուսիոյ ամենամեծ քանդակագործ-նկարիչներէն մէկը: Ըլլալով բազմակողմանի տաղանդի տէր, Նիկողոսեան, բացի քանդակէ, գեղանկարէ եւ գծանկարէ, զբաղած է նաեւ գրական գործունէութեամբ :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
Արմինէ Կալենց
Արմինէ Կալենց, հայ նկարչուհի, ՀԽՍՀ վաստակաւոր նկարիչ (1967 թ.), ԽՍՀՄ Ժողովուրդներու բարեկամութեան շքանշանի դափնեկիր (1986 )։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Ատաբազարէն ուսուցիչներու՝ Սարգիս եւ Տիգրանուհի Պարոնեաններու ընտանիքին մէջ։
1926-1935-ականներուն ուսանած է Հալէպի Հայկազեան եւ Սէն-Ժոզէֆ վարժարաններուն մէջ եւ Երուսաղէմի Սբ. Թարգմանչաց վանքի վարժարանին մէջ։ 1938-1939-ականներուն Պէյրութի մէջ ուսում առած է Յարութիւն Կալենցի արուեստանոցին մէջ։
1939-ին Հալէպի «Պարոն» հիւրանոցին մէջ տեղի ունեցած է իր առաջին անհատական ցուցահանդէսը։ 1939-էն ի վեր մասնակցած է ցուցահանդէսներու Նիւ Եորքի, Հալէպի, Պէյրութի մէջ։ Այնուհետեւ 1946-ին ընտանիքին հետ հայրենադարձած է Հայաստան։ Յետագային դարձած է Նկարիչներու միութեան անդամ։ 1962-էն ի վեր կազմակերպուած են անոր անհատական ցուցահանդէսները Երեւանի, Հալէպի, Փարիզի, Մոնրէալի, Թիֆլիսի մէջ։ 1991-1992-ականներուն կատարած է ստեղծագործական այց ԱՄՆ։ 1993-ին Լոս Անճելըսի մէջ տեղի ունեցած է նկարչուհու անհատական ցուցահանդէսը։ 1994-1996-ականներուն կատարած է երկրորդ երկարաժամկէտ այցը ԱՄՆ։ 1996-էն ի վեր կրկին ստեղծագործած է Երեւանի մէջ, ուր 2000 եւ 2004-ականներուն ունեցած է անհատական ցուցահանդէսներ ։
2000-ին հրապարակած է «ներուր ինձ, Յարութիւն» յուշագրութիւնը ամուսնի մասին, 2004-ին՝ «Մտորումներ» գիրքերը։
Մեջբերումներ Արմինէ Կալենցէն
Դիմանկարներու մէջ ես կը փորձեմ պահպանել այն, ինչ տեսնում է իմ ներքին աչքը։ Յաճախ կարելի է մարդու մէջ տեսնել այն գոյներն ու գծերը, որոնք ոչ մի լուսանկարչական եղանակով չի արտայայտուում։ Միայն հոգին է հոգուն տեսնում, եւ հաւատով լուսաւորուած աչքն է, որ ճառագայթի նման թափանցում է սրտերից ներս....
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ Ստորոգութիւն:18 Օգոստոսի ծնունդներ Ստորոգութիւն:22 Նոյեմբերի մահեր
Յուսիկ Ա. Քհնյ. Սեդրակեան
'''Յուսիկ Ա. Քհնյ. Սեդրակեան''' (1948) աւազանի անունով Վազգէն, որդի Խոսրովի եւ Էլիզի ծնած է Հալէպ 1948-ին։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Ազգ. Սահակեան վարժարանէն ներս աւարտած է, 1962-էն։ Ապա գործի լծուած է արհեստի ասպարէզը ընտրելով։ Ընտանեկան յարկը յատկանշուած էր հօր յանձնառու հոգածութեամր եւ մօր ազդու դաստիարակութեամբ։ Բարեպաշտ զոյգը միախոհ ու միասիրտ ըլլալով իրենց զաւակներուն սրտերուն մէջ սերմանած են հաւատքի հունտերը, զանոնք զինելով քրիստոնէական եւ ազգային արժէքներով։ Ահա թէ ինչու մայրը աոաջնորդած է Վազգէնը Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեղի, ուր դպրութեամր իր ծաոայութիւնր մատուցած է։
Կենսագրութիւն
1966 տարին անոր համար քրիստոնէական կեանքի անկիւնադարձային թուական մը կ'ըլլայ։ Ան վերանորոգուած մտքով եւ հոգիով կ'որոշէ Աստուծոյ ծաոայել՝ նշանակէտ ունենալով աստուածահաճոյ ապրելակերպի եւ եկեղեցանուէր ծաոայութեան նուիրական նպատակը։
Մոնթենեկրօ
Մոնթէնեկրօ (, կը նշանակէ՝ «Սեւ Լեռ»), երկիր հարաւ արեւելեան Եւրոպա յի մէջ։ Մայրաքաղաք Փոտկորիցան մեծագոյն քաղաքն է։ Հիւսիսէն սահմանակից է Սերպիոյ եւ Պոսնիա եւ Հերցեկովինա յին, արեւելքէն՝ Ալպանիոյ եւ Քոսովոյին, իսկ արեւմուտքէն՝ Խորուաթիոյ եւ Ատրիաթիկ ծովուն։
Յուսիկ Ա. Քհնյ. Սեդրակեան
Կենսագրութիւն
Աշխարհիկ կեանքր իր ետին ձգելով իր էութեան մէջ կ'ընունի աստուածագիտութեան լոյսը, անոր համար եկեղեղւոյ ծաոայելու ձգտումը կր վերածուի «սիրով գործի դրուած» Հաւատքի։ Չափանիշ մը, որ եկեղեցական դառնալու բուռն փափաքին որոշադրիչ ցուցանիշներէն է։
Վազգէնը եկեղեցւոյ կողքին կը հետեւի Հայ Եկեղեցասիրաց Եղբայրակցութեան աղօթքի հաւատքներուն, կը մասնակցի Ս. Գրոց սերտողութիւններուն։ 1967-ին ուսուցչութեան պաշտօնին կը կոչուի Նոր Գիւղի Կիրակնօրեայ դպրոցէն ներս ծառայելով։ 1968-ին կ'որոշէ հոգեւորական ըլլալ։ Ան կը յղէ իր դիմումնագիրը Մեծի Տանն Կիլիկիոյ դպրեվանքի տեսչութեան, ամբողջութեամբ գործէ կը դադրի եւ տեսուչ Հայր Սուրբին թելադրութեան անսալով, շուրջ մէկ տարի դասընթացքներու կը հետեւի ի խնդիր հոգեմտաւոր կազմաւորական։ Այս հանգրուանը կարեւոր կը համարուէր, որով դպրեվանքի լուսաւոր ուղիէն ընթանալու ճանապարհը կը հարթուէր։ 1969-ին Յուլիս 19-ին, դպրեվանքի տեսուչ Գիրպ. Տ. Մեսրոպ Ծ. Վրդ. Աշճեանի նամակով Անթիլիասի դպրեվանք մուտք կը գործէ։
Մոնթենեկրօ
Տնտեսութիւն
Արդիւնաբերութեան յառաջատար ճիւղը հանքարդիւնահանութիւնն է։ Կան մանածագործական, սնունդի, նաւանորոգման, մետաղամշակման եւ ծխախոտի արդիւնաբերութեան արտադրութիւններ։ Գիւղատնտեսութեան յառաջատար ճիւղը անասնապահութիւնն է։ Կը մշակուին ձիթենի, եգիպտացորեն, գարի, ծխախոտ եւ գետնախնձոր։ Կը զբաղին նաեւ պտղաբուծութեամբ (սալոր, թուզ, նուռ, նուշ, նարինջ, նումայ, լեմոն)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Յուսիկ Ա. Քհնյ. Սեդրակեան
Ընտանիք
Հալէպ վերադառնալէ ետք կ'ընտրէ իր կեանքի ընկերը՝ Վարդուհի Տէմիրճեանը, որուն հետ կր պսակուի 15 Յուլիս 1973-ին, Ս. Քառասնից Մանկանց Մայր եկեղեցւոյ մէջ, Տ. Տաթեւ Ծ. Վրդ. Սարգիսեանի ձեռամբ եւ մասնացութեամբ Քահանայ հայրերու։ Հետագային կ՚ունենայ երեք զաւակ՝ Արա, Տաթեւիկ եւ Շաղիկ։
Քահանայութեան Շրջանը
Վազգէնին քահանայական ձեոնագրութիւնն ու օծումը տեղի կ՚ունենան Ս. Քաոասնից Մանկանց եկեղեցւոյ մէջ, 23 Սեպտեմբեր 1973-ին, ձեոամբ Անթիլիասի դպրեվանքի տեսուչ՝ Գերշ. Տ. Արտաւազդ Արք. Թրթոեանի, խարտաւիլակութեամբ Բերիոյ Հայոց Թեմի Աոաջնորդ Գերպ. Տ. Տաթեւ Ծ. Վրդ. Սարգիսեանի եւ մասնակցութեամբ այժմ արքեպիսկոպոս հոգշ. Տ. Օշական Արք. Չօլոյեանի եւ կր վերակոչուի Տ. Յուսիկ, օծակից ունենալով Տ. Մինաս քհնյ. Տէր Մինասեանը։
Իր քաոասնօրեայ քահանայական պատրաստութեան շրջանը կ'անցընէ թաղականութեան գրասենեակին վրայ գտուող ընդարձակ սենեակը, զոր աւարտելէ ետք Աոաջնորդ Հայր Սուրբին տնօրինութեամբ հոգեւոր հովիւ կր նշանակուի Քեսապի եւ շրջակայքի հօտին, ինչպէս նաեւ Աոաջնորդին եւ Քաղաքական Ժողովին որոշումով Տէր Յուսիկ կր կոչուի Քեսապի Ուսամնասիրաց Միացեալ վարժարանի տնօրէնի եւ Կրօնքի դասատուի զոյգ պաշտօններուն։
Քեսապի հայ գաղութը ներքին տարակարծութեան մատնուած էր, ժողովուրդին կենցաղային տուեալները կը պարզէին տիրող իրավիճակը, տեղ գտած էին պաոակտումներ եւ գոյացած՝ տարակարծութիւններ։ Նորընծայ քահանան համագործակցութեան հոգիով շրջանի լայնախոհ ազգայիններուն հետ կը խորհրդակցի եւ կ'աջակցի հաշտութիւն եւ համերաշխութիւն տարածել, քրիստոնէական սէր խնկարկելով։