cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Գուրգէն Դալիբալթայեան
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ պետական գործիչներ Ստորոգութիւն:Հայ ռազմական գործիչներ
Սուրիոյ պատմական քաղաք Պուսրա
Պուսրա պատմական քաղաքը հնաբանական վայր մըն է եւ կը գտնուի Սուրիոյ Պուսրա քաղաքը։ Կը պատկերացնէ Հռոմէական, Բիւզանդական եւ Մահմետական մշակոյթները։ 1980-ին յայտարարուած է Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան։
Պատմական ակնարկ
Պուսրա եղած է Հռոմէական Արապիա նահանգին մայրաքաղաքը եւ դէպի Մեքա ուղղուող կարաւաններու կարեւոր կայան։ Անոր բարձր պարիսպներէն ներս յայտնաբերուած են Բ․ դարու հռոմէական թատրոն մը, Քրիստոնէութեան սկզբնական շրջանի աւերակներ եւ բաւական մզկիթներ։
Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան
Պուսրա պատմական քաղաքը 1980-ին յայտարարուած է Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան։ Իսկ 2017-ին արձանագրուած է որպէս Եունեսքոյի Համաշխարհային Ժառանագութեան Վտանգուած Յուշարձան։ Պահպանուած հնաբանական վայրի տարածութիւնն է 1,16քլ²։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հնաբանական վայրեր Ստորոգութիւն:Սուրիոյ յուշարձաններ Ստորոգութիւն:Սուրիոյ պատմական քաղաքներ Ստորոգութիւն:Միջին Արեւելքի պատմական քաղաքներ Ստորոգութիւն:Ասիոյ պատմական քաղաքներ
Մկրտիչ Մուսինեանց
Մկրտիչ Մուսինեանց, հայ քաղաքական, հասարակական գործիչ, բարերար, Երեւանի նահանգապետ , Հայաստանի հողագործութեան, գինեգործութեան զարգացման նուիրեալ, ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ:
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Երեւան, հին Երեւանի յայտնի եւ յարգուած ընտանիքներէն մէկուն մէջ: 6 տարեկան հասակին կորսնցուցած է հայրը: Գերազանց աւարտած է թեմական դպրոցը, ընդունուած է Թիֆլիսի Ներսիսեան հոգեւոր դպրոցը, որմէ ետք մեկնած է Մոսկուա` հետեւելու ֆրանսերէնի դասընթացքներու: Ապա ընդունուած է Ֆրանսայի Մոնփըլիէ քաղաքի շերամապահութեան դպրոցը:
Այնուհետեւ վերադարձած է Երեւան, ուսումնասիրած է Երեւանի գինեգործութեան հեռանկարները, կազմած է Երեւանի գինեգործութեան դպրոց ստեղծելու նախագիծ, դիմած է պետական մարմիններուն աջակցութեան համար, սակայն մերժում ստացած է:
Գործունէութիւն
1892 թուականի Հոկտեմբերին աշխատանքի անցած է Երեւանի գինիի եւ քոնեակի գործարանին մէջ` իբրեւ գինեգործ եւ քոնեակի մասնագէտ, 1894-ին նշանակուած է գործարանի կառավարիչ: Գործարանը կառավարած է 21 տարի: Միաժամանակ զբաղած է ինքնակրթութեամբ, ուսումնասիրած է` ապրանքագիտութիւն, հողագործութիւն, հաշուապահութիւն, օրէնսդրութիւն, քաղաքագիտութիւն:
Ա. Համաշխարհային պատերազմի տարիներուն քոնեակի արտադրութեան մէջ կրցած է պահպանել օգտագործուող սփիրթի պաշարները, որոնք Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան մեծ քանակութեամբ արտարժոյթ բերած են:
Մուսինեան իր մասնագիտական գործունէութիւնը դրած է Հայաստանի վերելքի տրամադրութեան տակ: Այդ աշխատանքի զուգընթաց` աշխուժօրէն մասնակցած է հին Երեւանի Քաղաքական եւ հասարակական կեանքին:
Ան 15 տարի եղած է Քաղաքային խորհուրդի անդամ, Հայոց բարեգործական ընկերութեան Երեւանի մասնաճիւղի անդամ, Գաղթականական եղբայրական օգնութեան փոխնախագահ, հայկական լազարեթի նախագահ, Երեւանի թեմական դպրոցի հոգաբարձու, Երեւանի նահանգի  Պարենաւորման կոմիտէի նախագահ:
1918-ին, երբ Հայաստանի կառավարութիւնը, Թիֆլիսէն փոխադրուած է Երեւան, Մկրտիչ Մուսինեան 9 Յունուար 1919-ին նշանակուած է Հայաստանի մայրաքաղաքին առաջին նահանգապետը եւ այդ պաշտօնը զբաղեցուցած է մինչեւ 27 Նոյեմբեր 1920:
Պոլշեւիկեան իշխանութեան օրով Մ. Մուսինեան, այլ դէմքերու կողքին, ինք եւս բանտարկուած է, ապա ազատ արձակուած է Փետրուարեան ապստամբութեան շնորհիւ:
Մնալով Հայաստան, ժամանակ մը թաքնուած ապրելէ ետք, «լոյս աշխարհ» կեկած է ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Իվան Պունին
Իվան Պունին (Ива́н Алексе́евич Бу́нин, ), ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, Փեթերսպուրկի Գիտութիւններու ակադեմիայի ակադեմիկոս, Նոպէլեան մրցանակի դափնեկիր՝ գրականութեան գծով (1933)։
Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Վորոնեժ, որ ռուսական գաւառի գլխաւոր կեդրոն էր։ Ան ունեցած է երջանիկ մանկութիւն։ Շրջապատուած է խելացի եւ բարի մարդոցմով։ Անոր տնային առաջին ուսուցիչը եղած է Ռոմաշքովը։ Այնուհետեւ Պունինին հոգեբանութիւն, փիլիսոփայութիւն եւ հասարակական գիտութիւններ սորվեցուցած է իր աւագ քոյրը՝ Եուլիան ։
Աշխատութիւններ
1891-ին Օրիոլի մէջ լոյս տեսած է իր երախայրիքը՝ «Բանաստեղծութիւններ» ժողովածուն, ապա՝ «Բաց երկնքի ներքոյ» (1898) եւ պուշկինեան մրցանակի արժանացած «Տերեւաթափ» (1901) ժողովածուները, որոնք կը յատկանշուէին բանաստեղծական դասական ձեւերու կատարելագործման որոնումներով եւ գիւտերով։
1899-ին ծանօթացած է Մաքսիմ Գորկիի հետ եւ գործակիցներ դարձած են երկար տարիներ։
Պուինինի հռչակը առաւել տարածուած է անոր «Գիւղը» (1910) վիպակուվ, ուր պատկերուած է Ռուսաստանի գիւղացիութեան վիճակը։
Թշնամաբար դիրքորոշուելուն հետեւանքով՝ 1917-ին ռուս պոլշեւիկներու կատարած Հոկտեմբերեան յեղաշրջումին դէմ, ան երկու տարի Մոսկուայէն հեռու եւ գիւղական շրջաններու մէջ ապրելէ ետք, 1920-ին խորհրդայիններու կողմէ վտարուած է Ֆրանսա, ուրմ մնացած եւ ստեղծագործած է աւելի քան 30 տարի, մինչեւ իր մահը՝ 1953։
Վտարանդի կեանքի այդ տասնամեակներուն արգասիքը եղած են․
Թարգմանութիւնները
Մեծարժէք է նաեւ Պուինինի թարգմանական ժառանգութիւնը. մանաւանդ անգլերէնէ՝ Հենրի Լոնկֆելլոյի եւ Ճորճ Պայրընի գործերէն իր կատարած թարգմանութիւններով, Պուինին կարեւոր տեղ գրաւած է ռուս գրականութիւնը եւրոպական աւանդներով հարստացնելու բնագաւառին մէջ։
1939-ին Գերմանիոյ մէջ եւ 1956-ին Մոսկուա, աւելի քան 12 հատորներով լոյս տեսած են Իվան Պուինինի երկերու լիակատար ժողովածուները ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Արձակագիրներ Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ
Երուանդ Քասունի
Երուանդ Քասունի, հայ պատմաբան, լեզուաբան, մանկավարժ ։ Պատմական գիտութիւններու դոկտոր (1974):
Կենսագրութիւն
Ծնած է Հալէպ։ Աւարտած է Պէյրութի Հայկազեան գոլէճը (համալսարանը), միաժամանակ հետեւած է Պէյրութի Սեն ժոզէֆ համալսարանի հայագիտական ամբիոնի դասընթացներուն։
1978-1994 թուականներուն եղած է գոլէճի հայագիտական ուսման կեդրոնի տնօրէն, 1994-1995  թուականներուն՝ ՀԲԸՄ «Երուանդ Հիւսիսեան» հայագիտական ամբիոնի վարիչ, 1970  թվականին հիմնած է «Հայկազեան հայագիտական հանդէսը», 1991–էն եղած է «Պատանեկան արձագանգ» և «Ջանասէր» ամսաթերթերու պատասխանատու խմբագիր։
Աշխատութիւնները կը վերաբերին Հայաստանի հին շրջանի եւ Կիլիկեան Հայաստանի պատմութեան հարցերուն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Սոթք
Սոթք (նախկին անուանումը` Զոդ), գիւղ Հայաստանի Հանրապետութեան Գեղարքունիքի մարզիՎարդենիսիտարածաշրջման։ Գիւղը կայ երկաթէ կայարան, եկեղեցի։ Անուանուած է Սոթք 1991 թուականին երեք Ապրիլ-ին։
Բնակչութիւն
Ըստ 2011 թուականին մարդահամարի արդիւնքներու` Սոթքի մշտական բնակչութիւնը կազմեր է 824, բուն բնակչութիւնը` 811 մարդ։ Մինչեւ 1989 թուականի սկիզբը հիմնականած  բնակեցված է ատրպեճանցիներով, այնուհետ` Ատրպեճանի Խանլարի շրջանի Ոսկանապատ գիւղին բռնագաղթած հայերով։
Սոթքի բնակչութեան փոփոխութիւնը ժամանակի ընթացքին նուազած է։
Տնտեսութիւն
Բնակչութիւնը կը զբաղի անասնապահութեամբ, կերային և հողկիթի մշակութեամբ։ Գիւղին մօտ կըպգտնուի Սոթքի ոսկիի հանքավայրը։
Աղբիւրներ
Հայաստանի եւ հարակից շրաջանների տեղանունների բառարան հտ. 2, էջ 225
Օֆէլիա Ներկարարեան
Օֆէլիա Ներկարարեան-Գասապեան, (10 Ապրիլ 1882, Ատաբազար - 12 Դեկտեմբեր 1952, Լոս Անճելըս) հայ կին բժիշկ։
Կենսագրութիւն
Օֆէլիա Ներկարարեան ծնած է 1882 թուականին՝ Ատաբազարի մէջ։ Ամերիկեան Պորտ Ընկերութեան Աղջկանց վարժարանէն շրջանաւարտ ըլլալէն յետոյ 1898ին Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու Ֆիլետելֆիա քաղաքին Greater Women's Medical Collegeին մէջ բժշկական ուսում կ՛առնէ։ 1903ին բժշկականէն շրջանաւարտ կ՛ ըլլայ ու կը վերադառնայ ծննդավայրին։ Կ՛ ամուսնանայ բժիշկ Տիգրան Պետրոս Գասապեան ի հետ։ Միասին բժշկութիւն կ՛ ընեն Զմիւռնիոյ եւ Պոլսոյ մէջ։
Տիգրան Պ․ Գասապեան 1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմը սկսելէ ետք, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ, ուղարկուած՝ Կալիցիոյ ռազմաճակատ եւ ծառայած՝ 11-րդ զօրագունդի 2-րդ գումարտակի զինուորական բժիշկ։ 3 Սեպտեմբեր 1915 թուականին կամ 27 Դեկտեմբերին, Կալիցիոյ ռազմաճակատի վրայ զոհուած է, կամ Տիգրանակերտի մէջ մահացած է ժանտախտէ՝ մօտ 32 տարեկան հասակին։ Իսկ Օֆէլիան, իր երկու դուստրը՝ Սիրարբի եւ Վերժինով բնակութիւն հաստատած է Նիւ-Եորքի մէջ, ապա փոխադրուած են Լոս Անճելըս։ Ունի բեմադրուած թատրերգութիւններ։ Օֆէլիա Ներկարարեան-Գասապեան երկարաշունչ հիւանդութենէն յետոյ մահացած է 1952ին։
Ազունիէի Հայ Ազգային Բուժարան
Ազունիէի Հայ Ազգային Բուժարան, Միջին Արեւելքի մէջ տարեցներու, հիւանդներու Եւ թոքախտաւորներու կեդրոն: Կը գտնուի Լիբանանի Ազունիէի շրջանին մէջ, ծովու մակերեսէն 1000 մեթր  բարձրութեան վրայ եւ Պէյրութէն 35 քմ հեռաւորութեամբ : Հաստատութիւնը կը պատկանի Հայ Առաքելական եւ Հայ Աւետարանական Յարանուանութեանց :
Հայ Ազգային Բուժարան մը Հիմնելու Անհրաժեշտութիւնը
1 Յուլիս 1923-ին, հիմը կը դրուի Հայ ազգային բուժարանին` փրկելու համար հազարաւոր հայորդիներու կեանքը թոքախտէն, որ այդ տարիներուն աւերներ կը գործէր պատշաճ դարմանումի պակասի, ինչպէս նաեւ անբաւարար սնունդի պատճառով:
Պատմութիւնը
Նախ Մաամըլթէյն շրջանին մէջ կը սկսի գործել բուժարանը, բայց իր ունեցած սահմանափակ տարածքին պատճառով անհրաժեշտ կը դառնայ զայն ընդարձակելու մասին մտածել:
Հետագային կը գնուի Ազունիէի հողաշերտը:
1932-1938 տարիներուն խնամակալութեան ձեռնարկած դրամահաւաքին հասոյթով կը գնուին նոր հողաշերտեր` մայր շէնքի զոյգ հողաշերտերու կողքին:
Բուժարանին մէջ հայերուն կողքին կը դարմանուէին նաեւ օտար, յատկապէս ափրիկեան եւ միջինարեւելեան երկիրներու քաղաքացիներ: Ժամանակի ընթացքին բուժարանը կ'օժտուի առողջապահական նոր սարքերով ու կազմածներով, կը հաստատուին նոր բաժանումներ եւ կը կատարուին զանազան նախաձեռնութիւններ, արդարեւ, Ճափոնի դեսպանատան նուիրատուութեամբ կը հիմնուի բուժարանին շտապ օգնութեան միաւորը, բուժարանին ենթակառոյցին նորոգութիւնը եւ մայր շէնքին զանազան մասերուն բարեզարդումը: Բուժարանը կ'օժտուի նաեւ կեդրոնական համակարգիչի արդիական ծրագիրով:
Բանտերու մէջ կրծքային հիւանդութիւններէ վարակուած բանտարկեալներ, հոս կը բերուին բուժումի համար:
Ծաւալած գործունէութիւններ
Ա.- Հիմնադրութեան շրջան` 1923-1931.- Նախաձեռնութեամբ վերապատուելի Ենովք Հատիտեանի եւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Սահակ Բ. կաթողիկոսին, Հայ ազգային բուժարանը կը հիմնուի Մաամըլթէյնի մէջ եւ կը կառավարուի երեք հոգեւոր պետերու կամ անոնց ներկայացուցիչներէն կազմուած «Հայ թոքախտաւորներու խնամակալութիւն» անունը  կրած մարմինի մը կողմէ:
Բ.- Կազմաւորման շրջան` 1931-1938.- Մաամըլթէյնի բուժարանին հոգատարութիւնը կը ստանձնեն` առաքելական եւ աւետարանական հոգեւորական ներկայացուցիչներու կողքին, աշխարհական անձնաւորութիւններ, ինչպէս` Փափա Քիւնցլէր եւ ուրիշներ:  Այս կազմը կը կոչուի «Խնամակալ վարչութիւն Հայ ազգային բուժարանի»:
Գ.- Ազունիէի փոխադրութեան շրջան` 1938-1959.- Բուժարանի Ազունիէի փոխադրութեան, հաստատման եւ ընդարձակման ճիգերով յատկանշուող շրջան:  Այս փուլին ուշագրաւ է, խնամակալ մարմինի կողքին, «Բժշկական խորհուրդ»ի կազմութիւնը, հսկելու համար բուժարանին մէջ կատարուող բժշկական գործողութեանց եւ բուժարանի առողջապահական, գիտական կազմուսարքին:
Դ.-  Ծաղկումի շրջան` 1960.- Բուժարանին ծաղկումի եւ արդիականացման շրջանը:  Այս շրջանին բուժարանը կ'ունենայ իր յատուկ կանոնագիրը, որուն անդրանիկ օրինակը վաւերացուած է հոգեւոր պետերուն կողմէ, Դեկտեմբեր 1959-ին:  Բուժարանը ունի նաեւ վիրաբուժական եւ շողանկարումի սենեակներ, դեղարան եւ յատուկ մարձումի կազդուրման (ֆիզիոթերափի) դարմանատուներ: Կառոյցէն ներս կը գործէ նաեւ տարեցներու պատսպարման բաժանմունքը:
Հրատարակութիւններ
Պարբերաբար կը հրատարակէ բացառիկ հատորներ, ինչպէս` 1948-ին, Բուժարանի 25-ամեակի (1923-1948) յատուկ բացառիկը, 1960-ի տարեգիրքը, գունաւոր բացիկը կամ ծանօթացման-քարոզչական պրոշիւրը եւ այլն: Նոյն ծիրին մէջ, Ազունիէի Հայ ազգային բուժարանը` քայլ պահելով արդիական արհեստագիտական միջոցներուն, ունի համացանցային իր յատուկ կայքը եւ Դիմատետրի էջը:
Հայ Ազգային Բուժարանի Օր
Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Սահակ կաթողիկոս Խապայեանի (1902-1939) կաթողիկոսական կոնդակով` իւրաքանչիւր  տարուան Բուն բարեկենդանը կը նշուի իբրեւ «Հայ ազգային բուժարանի օր»:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Բուժարաններ
Պուկանտա թագաւորներու դամբաններ, Քասուպի
Պուկանտա թագաւորներու դամբաններ կամ Քասուպի դամբաններ․ կը գտնուին Ուկանտայի Քամփալա մայրաքաղաքը եւ Պուկանտա ցեղախումբին չորս թագաւորներու թաղման վայրն է։ 2001 Դեկտեմբերին յայտարարուած է Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան։
Դամբաններ
Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձանը Պուկանտա թագաւորութեան* մէջ տարածուած 31 թագաւորական դամբաններէն մէկն է եւ կ՛ընդգրկէ 0.26քլ² մը Քամփալա քաղաքի Քասուպի բլուրին վրայ քաղաքի կեդրոնէն 5քլ․ դէպի հարաւ-արեւմուտք։ Վայրին մէկ մասը կը ներփակէ 1882-ին Մութիսա Ա․-ին (Պուկանտայի 35-րդ թագաւորը) կողմէ կառուցուած արքունիք մը, որ փոխարինած է հօրը՝ Սիունա Բ․-ին արքունիքը կառուցուած 1820-ին։
Պուկանտա թագաւորութիւն ․ Ուկանտայի սահմաններուն մէջ Պականտա ցեղախումբին թագաւորութիւն հիմնուած ԺԳ․ դարուն, ուր կը գտնուի նաեւ Քամփալա մայրաքաղաքը։
Քասուպի դամբաններու վայրը կը պարունակէ Պուկանտայի չորս Քապաքասներու թագաւորական դամբաններ (Քապաքաս․ Պուկանտայի թագաւորներ)։
Դամբանները կը գտնուին բոլորաձեւ շինութիւններու մէջ յարդահարկ տանիքով։ Մինչեւ այսօր Պականտա ցեղախումբին համար մշակութային եւ քաղաքական յուշարձան մըն է։ 2001-ին յայտարարուած են Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձաններ։ Մեծ թիւով զբօսաշրջիկներ կը ներգրաւէ։
Կործանում
16 Մարտ 2010-ին, հրդեհ մը Քասուպի դամբանները կը կործանէ։ Պուկանտայի թագաւորութիւնը երդում տուած է դամբանները վերականգնել, իսկ Ուկանտայի նախագահը խոստովանած է օժանդակել վերակառուցման գործը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Քասուպի դամբաններ Ստորոգութիւն:Ուկանտայի թագաւորական դամբաններ Ստորոգութիւն:Դամբարաններ Ստորոգութիւն:Թագաւորներու գերեզմաններ
Խորէն Ա. Տփղիսեցի
'''Խորէն Ա. Տփղիսեցի''' (աւազանի անունը` Ալեքսանդր Մուրատբէկեան, ), Ամենայն Հայոց կաթողիկոս:
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Թիֆլիս: 1892-ին աւարտած է Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցը, ապա ուսումը շարունակած է Զուիցերիոյ համալսարաններուն մէջ:
Գործունէութիւն
Յունիս 1903-ին, եկեղեցական կալուածներու եւ ունեցուածքի բռնագրաւման ժամանակ ցարական իշխանութիւններուն դիմադրութիւն ցոյց տալով` ձերբակալուած եւ աքսորուած է Ռուսիոյ Օրէոլ (կամ Օրել) քաղաք:
Յունիս 1907-ին նշանակուած է Նոր Պայազիտի եւ Տարաչիչակի (այժմ` Ծաղկաձոր) եկեղեցիներու բարեկարգիչ:
Դեկտեմբեր 1909-ին ձեռնադրուած է եպիսկոպոս: Ա. Համաշխարհային պատերազմի տարիներուն Երեւանի թեմի Եղբայրական օգնութեան յանձնաժողովի նախագահն էր, կազմակերպած է վիրաւոր հայ զինուորներու եւ գաղթականներու օգնութեան գործը:
1917-ին անոր նախաձեռնութեամբ հիմնադրուած է Հայոց ազգային խորհուրդը:
1918-ին հայ զօրքին հետ մեկնած է Ալակէօզի ռազմաճակատ:
1919-ին Գէորգ Ե. Սուրէնեանցի կարգադրութեամբ եւ Հայաստանի կառավարութեան հրահանգով, իբրեւ հայրապետական պատուիրակ, մեկնած է Փարիզ` համերաշխութիւն հաստատելու Փարիզի խաղաղութեան համաժողովին մասնակցող հայկական ազգային երկու պատուիրակութիւններուն միջեւ:
1920-ին Փարիզէն մեկնած է Ամերիկա` կարգաւորելու պառակտուած թեմական կեանքը: Այստեղ կազմակերպած է հանգանակութիւն` Հայաստանի պաշտպանութեան եւ վերաշինութեան համար:
11 Դեկտեմբեր 1920-ին Գէորգ Ե. Սուրէնեանցի կոնդակով անոր շնորհուած է արքութեան տիտղոս եւ պատիւ: 4 մարտ 1923-ին կարգուած է Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի տեղապահ եւ Գերագոյն հոգեւոր խորհուրդի նախագահող: Այս պաշտօնի վրայ ան պայքար ծաւալած է «Ազատ եկեղեցական եղբայրութեան» խմբաւորման դէմ:
Գէորգ Ե. Սուրէնեանցի վախճանումէն ետք, 1930-1932 թուականներուն ղեկավարած է Հայ եկեղեցւոյ գործերը: 12 Նոյեմբեր 1932-ին ընտրուած, իսկ 13-ին օծուած է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս:
Ան պայքար ծաւալած է փակուած եկեղեցիները վերաբանալու օգտին, հանդէս եկած է եկեղեցիները քանդելու եւ ոչ իրենց նպատակին օգտագործելու, խորհրդային իշխանութիւններու` հայ հոգեւորականներուն բռնութիւններու ենթարկելու քաղաքականութեան դէմ:
Զբաղած է եկեղեցւոյ սահմանադրական, ծիսական, կազմակերպչական համակողմանի քննութեան ու բարեկարգման, մայր տաճարի վերանորոգման, Հայ եկեղեցւոյ նուիրապետական աթոռներուն միջեւ սերտ յարաբերութիւններու ստեղծման հարցերով:
Գլխաւորած է Աստուածաշունչի հայերէն թարգմանութեան 1500-ամեակին նուիրուած շարք մը ձեռնարկներ: Զգալի աշխատանք կատարած է սփիւռքահայութեան ազգային-հայրենասիրական ոգին պահպանելու, սփիւռքահայութիւնը Հայ եկեղեցւոյ շուրջ համախմբելու եւ հայրենիքին` Հայաստանի հետ սերտ կապ պահպանելու ուղղութեամբ:
Խորհրդային Հայաստանի չեկիստները 6 Ապրիլ 1938-ին Խորէն Ա. կաթողիկոսը խեղդամահ ըրած են վեհարանի իր բնակարանին մէջ, երբ ան մերժած է իրենց յանձնել Էջմիածնի գանձարանին բանալիները, իր վախճանումը յայտարարած են` իբրեւ «սրտի տագնապ»:
Անոր մարմինը ամփոփուած է նախ սուրբ Գայեանէ եկեղեցւոյ գաւիթը, ապա 1996 Սեպտեմբերին աճիւնը տեղափոխուած է Էջմիածնի մայր տաճարի բակը :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսներ
Շամփայն
Պատրաստութեան Ձեւը
Համափակ անօթներու մէջ, խմորման միջոցով գինին կը պատրաստուի ածխաթթու կազով։ Կը մշակուի խաղողի յատուկ տեսակներէ։ Երկրորդային խմորմամբ ածխաթթու կազով յագեցման գործողութիւնը կը կոչուի շամփայնացում, որ կը կատարուի շիշերու մէջ (դասական եղանակ, երբ շամփայնացումը կը կատարուի 0․8 լիթր տարողութեամբ համափակ շիշերու մէջ, եւ կը հիննայ երեք տարուան ընթացքին) կամ պահամաններու մէջ (ընդհատումով եւ անընդհատ) ։
Պատմութիւնը
Խմիչքը շամփայն կը կոչուի Ֆրանսայի Շամփայն նահանգին հետեւողութեամբ։
Շամփայնի շրջանի գինիները նշանաւոր էին միջնադարեան ժամանակներէն: Հռոմէացիները առաջիններն էին, որոնք խաղողի այգիներ տնկած են Ֆրանսայի հիւսիս-արեւելեան այս տարածքին մէջ:
Սակայն, մշակումը ի սկզբանէ դանդաղ կ'ընթանար Տոմիթիանոս կայսեր հրամանին պատճառով, ըստ որուն, բոլոր գաղութներուն որթատունկերը արմատախիլ կ'ըլլան: Երբ այգեպանի որդի Փրոպուս կայսրը կը բեկանէ այդ հրամանը, Պախոսի տաճարը կը կառուցուի, եւ տարածաշրջանը կը սկսի արտադրել թեթեւ, մրգային, կարմիր գինի, որ կը հակադրուէր աւելի ծանր իտալական եփուկներուն, որոնք յաճախ հարուստ էին խէժով եւ խոտաբոյսերով։
Ֆրանսայի մէջ պատահաբար ստեղծուած է առաջին փրփրացող շամփայնը, որ յառաջացած է շիշին ճնշումէն եւ խցաններուն պայթումէն, անոր համար ալ զայն կոչած են «սատանայի գինի» (le vin du diable) : Միջնադարեան գինեգործները գինիին «փրփրուն ըլլալը» մեծ թերութիւն կը համարէին եւ կը փորձէին այդ հարցին լուծում գտնել։ Նկուղին մէջ գինիի շիշերէն մէկուն «ժայթքումը» յաճախ պատճառ կը դառնար, որ գինեգործները կորսնցնէին իրենց գինիի պաշարին մինչեւ 20%-ը։ Շամփայնի շրջանի գինիին փրփրուն ըլլալը առաջին գնահատողները կ'ըլլան անգլիացիները, որոնք Խցանը շիշին մէջ պահելու համար, կը ստեղծեն յատուկ մետաղալարէ պահունակ մը՝ «միւզլէն»։ Անոնք գիտական ձեւով կը սկսին բացատրել «սատանայի գինի»ին բնոյթը։
Դեկտեմբեր 1662-ին անգլիացի բժիշկ Քրիստոֆըր Մերրեթ Լոնտոնի թագաւորական ընկերութեան առջեւ հանդէս կու գայ գինիի փրփրուն յատկութիւններուն մասին զեկոյցով մը։ «Գինիի խաղը» ան կը բացատրէ շաքարի առկայութեամբ եւ կը պնդէ, որ որեւէ մէկ գինի կը փրփրի, եթէ անոր մէջ շուտ շաքար աւելնայ։
ԺԸ. դարուն Շամփայն շրջանը թոներով փրփրուն գինի կ'արտահանէ անգլիացի պատուիրատուներուն։
ԺԸ. դարու կէսերուն փրփրուն գինին Շամփայն շրջանին մէջ կը գերազանցէ աւանդական գինին։
1870-ական թուականներուն, եւրոպական այլ երկիրներու գինեգործները, Շամփայնի մէջ վերապատրաստման աշխատանոցներու հետեւելով, կը փորձեն իրենց հայրենիքին մէջ հիմնել փրփրուն գինիի արտադրութիւն։
ԺԹ. դարուն, Մեծն Բրիտանիոյ մէջ վերջապէս հիմը կը դրուի բարձրորակ փրփրուն գինիներու արտադրութեան, որ դարեր շարունակ կը մնայ գինի սպառողներուն գլխաւորը։ Հետագային Անգլիոյ հարաւը կը սկսին գինի արտադրել։
Տեսակները
Ընդհանրապէս «Pinot noir», «Pinot meunier» եւ «Chardonnay» խաղողները կ'օգտագործուին շամփայն արտադրելու համար, բայց փոքր քանակութեամբ «Pinot blanc», «Pinot gris» «Arbane» եւ «Petit Meslier» տեսակները եւս նոյն նպատակին կը ծառայեն:
Ըստ շաքարի պարունակութեան կը տարբերին «բրիւտ» (մինչեւ 0, 3%), ամէնէն անապակ (0, 8%), անապակ (3%), կիսաանապակ (5%), կիսաքաղցր (8%) եւ քաղցր (10%) տեսակները։
Լէ Շանզելիզէ (Les Champs-Élysées), երգ
Լէ Շանզելիզէ (ֆրան․՝ Les Champs-Élysées), 1969-ի երգ, մեկնաբանող Ժօ Տասան։  Անգլերէն «Ուոթըրլու Ռոտ» (Waterloo Road) երգին`1968, ֆրանսերէնի պատշաճեցումն է։
Երգագրութիւն
Երգին անգլերէնի տարբերակը կ՛ակնարկէ Լոնտոնի Ուոթըրլու Ռոտ ճամբան․ խօսք՝ Միքայէլ Անթոնի Տէյկըն, երաժշտութիւն՝ Միքայէլ Ուիլշօ եւ մեկնաբանութիւն՝ Բրիտանական Ճէյսըն Քրեսթ ռոք խումբ։ Իսկ ֆրնասական տարբերակը կ՛ակնարկէ Փարիզի Շանզելիզէ պողոտան՝ խօսքերը ֆրանսերէնի յարմարցուած են Փիեռ Տըլանոյի կողմէ։
Ասք
Երգը կ՛ակնարկէ Փարիզի Շանզելիզէ պողոտան 1960-ական թուականներուն, երբ վայելչութեան եւ շիքութեան պատկերացումն էր։  Պատմողը անփոյթ, պողոտան կը ճեղքէ եւ յանկերգը կը հաստատէ․- «Կէսօր թէ կէս գիշեր, ինչ որ կ՛ ուզէք Շանզելիզէ կը գտնէք» (À midi ou à minuit, il y a tout ce que vous voulez aux Champs-Élysées)։ Ան հոն անծանօթի մը կը հանդիպի, որ վայրկենական սէրի կը վերածուի՝ «Երէկ իրիկուն երկու անծանօթներ, իսկ այս առտու պողոտային վրայ / Երկու սիրահարներ գինովցած երկար գիշերէն» (Hier soir deux inconnus et ce matin, sur l'avenue / Deux amoureux tout étourdis par la longue nuit)։
Երգին ընդունելութիւն
Ֆրանսայի մէջ երգը մեծ ընդունելութիւն կը գտնէ, ինչպէս նաեւ Եւրոպայի զանազան երկիրներու մէջ, ֆրանսախօս երկիրներու մէջ, նոյնիսկ Խորհրդային Միութեան մէջ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսերէն երգեր Ստորոգութիւն:Երգեր ըստ լեզուի Ստորոգութիւն:Երգեր ըստ երկրի Ստորոգութիւն:Երգեր այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Երգեր
Արարատ Աղասեան
Արարատ Աղասեան, արուեստի պատմաբան, արուեստագիտութեան դոկտոր, փրոֆէսօր։ Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի թղթակից անդամ՝ արուեստագիտութեան գծով (2014)։ Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի արուեստի հիմնարկի տնօրէն (2003) , Հայաստանի Հանրապետութեան արուեստի վաստակաւոր գործիչ ։
Աշխատութիւններ
Հրապարակած է 150-է աւելի գիտական յօդուածներ եւ 14 գիրքեր, որոնց շարքին՝
Ան թարգմանական գրականութեան մէջ եւս ունի շօշափելի աւանդ, որոնց մէջ գուցէ ամենայատկանշական գործը «Հայոց Ցեղասպանութեան Արձագանքները Ռուսական Պոեզիայում» հաւաքածոն է:
Տարբեր լեզուներով հրատարակուած անոր գիրքերն ու յօդուածները լոյս տեսած են տարբեր երկիրներու մէջ, ինչպէս. Ռուսաստան, ԱՄՆ, Գերմանիա, Անգլիա, Վրաստան, Լիբանան, Լեհաստան, եւ այլուր:
Գործունէութիւն
Աղասեանը ունեցած է հարուստ եւ բեղուն ստեղծագործական, մանկավարժական եւ հասարակական կեանք:
2003-էն մինչեւ 2020 վարած է ՀՀ ԳԱԱ Արուեստի բարձրագոյն հիմնարկի տնօրէնութեան պաշտօնը:
2013-ին նշանակուած է Գիտական Խորհուրդի նախագահ։
2014-ին ՀՀ ԳԱԱ Թղթակից Անդամ, 2016-ին Սփիւռքահայ Արուեստի եւ Միջազգային Կապերու Բաժնի Վարիչ եւ այլ պաշտօններ:
Պարգեւներ
Աղասեան արժանացած է նաեւ շարք մը պարգեւներու եւ պատուոգրերու, որոնց շարքին՝ 2009-ին Գարեգին Նժդեհի Ոսկէ Մետալ եւ  2012-ին ՀՀ Պետական Մրցանակ «Հայ Արուեստի Պատմութիւն» աշխատութեան համար :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ արուեստաբաններ
Կարտեսական Փիլիսոփայութեան Սկզբունքները (Սպինոզա)
Կարտեսական Փիլիսոփայութեան Սկզբունքները (Լատիներէն՝ Principia philosophiae cartesianae) կամ ամբողջական անուանումով՝ «Ռընէ Տեքարթին Փիլիսոփայութիւնը, Ցուցադրուած Երկրաչափական Կարգով» (Լատիներէն՝ Renati Descartes principia philosophiae, more geometrico demonstrata) Պարուխ Սփինոզային գրիչով գրուած փիլիսոփայական գործ մըն է, հրատարակուած Ամսթրտամի մէջ 1663 թուականին։
Այս գիրքին իր թարգմանութեան նախաբանին մէջ, Սփինոզային ընկերը՝ Նետրլանտացի (Հոլանտացի) գիտնական Լօտըվէյք Մեյըրը (Lodewijk Meyer) կը բացատրէ թէ վերաշինութիւն մըն է Ռընէ Տեքարթին Փիլիսոփայութեան Սկզբունքներ գիրքին Եւկլիտեան (Եւկլիտ Ուսողագիր-երկրաչափը) կամ «երկրաչափական» ձեւով գրուած։
Յաւելուածին մէջ (Ոչ-երկրաչափական արձակ հատուածներու շարք մը՝ "Cogitata Metaphisica" «Բնազանցական Մտքեր» վերնագիրով), Սփինոզան կը պարզաբանէ Տեքարթին տեսակետները աւանդական բնացանցական մտքերուն մասին (ներառեալ էութիւն, գոյութիւն, գաղափար, կարողականութիւն, հարկ, պատահականութիւն, տեւողութիւն եւ ժամանակ) միաժամանակ գաղտուկ կերպով մը եղանծելով ու ներքաշելով իր մտքերէն մի քանի հատը։
Գեղամայ լեռներ
Գեղամայ լեռներ, հրաբխային լեռնաշղթայ Հայկական լեռնաշխարհ ի՝ Հայաստանի կենդրոնական հատուածին մէջ՝ Կոտայք ի, Գեղարքունիքի, Արարատ ի մարզերու սահմանագլուխին,
կ'երկարին Սեւանայ եւ Արարատեան լեռնաշղթա ներուն միջեւ՝ Հրազդան գետ ի վերին հոսանքէն սկսած գրեթէ միջօրէականի ուղղութեամբ մինչեւ Վարդենիսի լեռներ ուն աեւմտեան ծայրամասը, որուն կը հանգուցուի Գնդասար գագաթ ը։ Երկարութիւնը՝ շուրջ 70 քմ։
Առաւելագոյն բարձրութիւնը՝ 3597 մ (Աժդահակ լեռ) ։
Անուանում
Լեռնահամակարգը ունեցած է տարբեր անուանումներ, որոնք տրուած են տեղաբնիկ հայերու եւ հետագային Հայաստանի մէջ բնակութիւն հաստատած ժողովուրդներուն կողմէն։ Առաւել յայտնի եւ հին անուանումը Գեղամայ լեռներ ն է։ Յայտնի եղած է նաեւ Գեղամի լեռներ, Գեղամայ լեռնաշղթայ, Գեղարքունեաց լեռներ անուններով։ Հետագային թուրքալեզու ազգերու կողմէ տրուած է Ահմանգան, Ահմանական եւ Ղանլը Կէոլ անունները։
Աշխարհագրութիւն
Լեռնաշղթան կեդրոնական մասին բարձրացած հիմքով լեռնավահան է, մօտ 65 քմ երկարութեամբ եւ 35 քմ լայնութեամբ, որուն վրայ շարուած են բազմաթիւ հրաբխային գագաթներ, անոնցմէ ամենաբարձրը Աժդահակ գագաթը՝ 3597,3 մ բարձրութեամբ ինչպէս նաեւ Սեւկատար ը 3225,1 մ, Սպիտակասար ը 3555,7 մ, Նազելին 3312 մ, Վիշապասարը 3157,7 մ, Եռակատարը 2589,6 մ, Գեղասար ը 3443 մ, Ծաղկաւէտը 3076 մ, Մանկունքը (Մանկուվ) 2932,1 մ։ Յաճախ Գեղամայ լեռնաշղթայ ին մաս կը կազմեն նաեւ Հատիս 2529,4 մ, Գութանասար 2299,6 մ, Մենակսար 2399,4 մ, Մեծ Լճասար 2393,8 մ, Փոքր Լճասար 2334,2 մ, Արմաղան 2829,1 մ եւ այլ հրաբխային լեռնագագաթները, որոնք բաւական հեռու տեղադրուած են բուն լեռնաշղթայէն։ Գեղամայ լեռնաշղթայէն դէպի արեւմուտք կը ձգուի Ողջաբերդի լեռնաբազուկ ը։ Գեղամայ լեռնաշղթային մէջ կան շարք մը լեռնային ոչ մեծ լիճեր, որոնք խառնարանային կը թուին։ Լիճերէն մէկը Աժդահակ լերան խառնարանէն է, որը կը սնուցուի ձիւնհալով ։
Ռելիեֆ
Հիմքով կաւիճ ի ու պալեոգենի տարասեռ է, մակերեւոյթով պլիոցենի ու անթրոպոգենի հրաբխային այրեր են։ Ունի անհամաչափ կառուցուածք։ Արեւելեան լանջերը, մեղմաթէք իջնելով, աստիճանաբար կը ձուլուին մերձսեւանեան լաւային սարաւանդներէն։ Արեւմտեան զառիկող լանջերը կ'իջնեն Հրազդանի հովիտը՝ առաջացնելով նախալեռնային գօտի՝ Հատիս, Գութանասար, Մենակսար եւ այլ հրաբուխներով։ Ջրբաժան գօտին 2800-3000մ. բարձր, ալիքաւոր սարաւանդ է՝ հրաբխային գլուվներով (Աժդահակ, Մազազ, Սեւկատար) եւ ժայթքման մնացորդային գմբեթներով (Սպիտակասար, Գեղասար, Գնդասար եւ այլն)։ Հարաւ-արեւմուտքին կ'անջատուի Ողջաբերդի սեղանաձեւ լեռնաճիւղը։ Հարաւը գտնուող բարձրադիր մասը մասնատուած է գետահովիտներով ու կիրճերով։ Պահպանուած են անթրոպոգենի թարմ հրաբխային ձեւերը։ Լաւային հոսքերը 15-20 քմ. լեզուակներով կը տարածուին Ազատ ի, Հրազդանի, Արգիճի ի գետահովիտներուն մէջ՝ առաջացնելով բազմանկիւն, սիւնաձեւ առանձնացումներ։ Լանջերուն մէջ կան աղբիւրներու ելքեր (Քառասունակն, Ակունք, Լիճք եւ այլն)։ Գութանասարի, Սպիտակասարի, Գեղասարի, Հատիսի շրջակայքին մէջ կան վանակատի եւ պեռլիտի պաշարներ։ Որոշ հրաբխային գլուխներու խառնարաններ վերածուած են լճակներու։ Անթրոպոգենի սառցապատումներու հետքերը կառերու, տրոգներու և մորեններու ձեւերով պահպանուած են գետահովիտներու վերին մասերուն մէջ։ Կլիման բարեխառն եւ ցուրտ լեռնային է, ամառը՝ կարճատեւ, զով, ձմեռը՝ ցուրտ (240-250 օր), տարեկան միջին ջերմաստիճանը նախալեռներուն մէջ՝ 6-4 °C, սարաւանդներուն մէջ՝ 2-0 °C, գագաթին՝ -2 °C, տարեկան տեղումները՝ 500-900 մմ, ձիւնածածկոյթի հզօրութիւնը՝ 30-100 սմ։ Լանջերէն սկիզբ կ'առնեն Ազատ, Վեդի, Արգիճի, Գաւառագետ, Բախտակ եւ այլ գետեր։ Նշանաւոր է Ակնայ լիճ ը. Գեղամայ լեռնահաւանի հարաւ-արեւմուտքին լանջերը ներառուած են Խոսրովի անտառ արգելոցին մէջ։
Կենդանի բնութիւն
Հողաբուսային ծածկոյթը ենթակայ է վերընթաց գօտիականութեան։ Մինչեւ 2800 մ լեռնատափաստաններ են, աւելի բարձր՝ մերձալպեան եւ ճահճացած մարգագետիններ։ Արեւմուտքի լանջերու մէջ կան արեւելեան կաղնիի եւ գիհի փոքր անտառներ։ Կենդանիներէն կը հանդիպին ճագարամուկ, նապաստակ, գայլ, աղուէս, հազուադէպ՝ արջ, սողուններէն՝ մողէսներ, օձեր։ Շատ են թռչունները։ Անուանումը կը կապուի Հայկ Նահապետի ծոռ Ամասիայի որդի Գեղամի անուան հետ։
Գեղամայ լեռնաշղթային մէջ կարելի է հանդիպիլ թռչուններու մօտ 250 տեսակ, ինչը կը կազմէ Հայաստանի մէջ հանդիպող թռչնատեսակներէն 70 %-ը։ Լեռնաշղթայի հարաւային լանջերուն որոշ հատուածներ կը մտնեն Խոսրովի անտառ պետական արգելոցի տարածքին մէջ։
Փաթրիք Ֆիորի
Կենսագրութիւն
Ծնած է Մարսէյ: Հայրը հայազգի Ժագ Շուշայեանն է, մայրը՝ քորսիքացի․ ծնողները տեղափոխուած Քորսիքա։ Ֆիորին խոստովանած է, որ իր գործունէութեան սկզբը ընտանիքին մէջ միշտ ունեցած է նիւթական խնդիր, ծնողները ստիպուած ողած ոն շատ աշխատելու, իրենց երեխաները խնամելու համար։ Ինք նոյնպէս կատարած է տարբեր աշխատանքներ, որպէսզի ձեւով մը օգնէ հարազատներուն՝ փորձելով իր ուժերը որպես պիցցայի վաճառող, էլեկտրիկ, դեկորատոր։ Ֆիորին նշում է.
Հիմա իր սիրելի կատարողներուն շարքին մէջ Փաթրիք կը նշէ Շարլ Ազնաւուրին, Ժաք Պրելին, Էտիթ Փիաֆին, Թոթօ Քութունիոյին։ Առաջին ալպոմը ան թողարկած է 17 տարեկանին։ Ապագայ աստղի նախաքայլը կայացած է 12 տարեկան հասակին, յայտնի արուեստագէտ Ֆրանք Ֆեռնանտելի հրաւէրով՝ մասնակցելու անոր երաժշտական կատակերգութեան ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսահայեր Ստորոգութիւն:Հայ երգիչներ
Կապիկներու նպարակի փառատօն
Կապիկներու նպարակի փառատօն․ Կապիկներու կերուխումի փառատօն, որ տեղի կ'ունենայ ամէն տարի Թայլանտի Լոփպուրի շրջանին մէջ։ Փառատօնը բնիկ կարմրադէմ մակաք կապիկներուն համար է եւ անոնց մօտաւորապէս 3․5 թոն պտուղ կը մեծարուի։
Լոփպուրի շրջանի մակաք կարմրադէմ կապիկներու կամ երկար պոչով մակաքներու թիւը 2,000 է եւ ամէն տարի Նոյեմբերի վերջին Կիրակին կը կազմակերպուի փառատօն ուր կապիկներուն 3․500 քիլօ պտուղ կը մեծարուի։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Անսովոր փառատօներ Ստորոգութիւն:Փառատօներ Ստորոգութիւն:Տարօրինակ սովորութիւններ Ստորոգութիւն:Սովորութիւններ
Տիգրան Տէրոյեան
Տիգրան Տէրոյեան , (1873, Վան, Թուրքիա - 1898, Կուռուբաշ, առաւել յայտնի է Վազգէն անունով), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, խմբապետ, հայդուկապետ, բանաստեղծ, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն կուսակցութեան անդամ։
Կենսագրութիւն:
Սկզբնապէս անդամագրուած է Արմենական կուսակցութեան, ապա ՀՅԴ-ը։ Քոյրը Զարուհին (Ժենիա) եւ կրտսեր եղբայրը Վարազդատը (Վազրիկ) նմանապէս եղած են ՀՅԴի անդամներ և աշխոյժ ձեւով օժանդակած են Վան-Վասպուրական ին հայ ազատագրական շարժում ին ժամանակ։
ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ։ Ուսանած է Վանի Հայկազեան կենդրոնական վարժարան ը։ 1893 թուականին ազատագրական գործունէութեան համար ձերբակալուած է։ Բանտէն ազատելէ ետք՝ 1895 թուականին անցած է Սալմաստ։ Այնտեղէն Նիկոլ Դուման ի 60-հոգինոց խումբին հետ, ճանապարհին կռիւներ մղելով, անցած է Վան։ Անոր ջոկատին մէջ գործած է Անդրանիկը (Օզանեան)։ 1896 թուականի Յունիսին Վազգէնը մասնակցած է Վանի ինքնապաշտպանութեանը։ Դէմ եղած է Խանասորի արշաւանք ին (1897 թ. Յուլիսի 25)։ Գուրգէնի խումբին մէջ կռուած է Սպահան լիճ ին մօտ։ Խուսափած է մասնակի և վաղաժամ ընդհարումներէն, ձգտած է գաղտնօրէն զինելով ժողովուրդին՝ նախապատրաստել ընդհանուր ապստամբութեան։ Կազմած է ընդհանուր ապստամբութեան առաջին հրահանգը։ Կողմ եղած է հայ-ասորական մարտական զինակցութեանը։
Զոհուած է 1898 թուականի Յունուարի 2-ին Վանէն ոչ հեռու գտնուող Կուռուբաշ գիւղի ջրաղացին ընթացքին, երբ թուրքերը պաշարած էին անոր եւ իր զինակից ընկեր Շատախցի Միքո յին (Արշակ Չալկադրեան)։
Յիշատակ
1906 թուականին Ժնեւ ի մէջ լոյս կը տեսնէ Անդրանիկ Օզանեանի « Մարտական հրահանգներ »-ը, որը նշանաւոր հայդուկը ի թիւս միւս ֆիտայիներուն, կը նուիրուի նաեւ Վազգէնի յիշատակին։ 1943 թուականին Աթենք ի մէջ վարդապետ կը ձեռնադրուի Կարապէտ Լեւոն Պալճեան ը, որը յետագային յայտնի կը դառնայ որպէս Վազգէն Առաջին Ամենայն Հայոց կաթողիկոս, կ'ընդունի Վազգէնի անունը։ Վասպուրականի հետ կապուած անձեր իւրօրինակ կերպով պահպանած են հայդուկի յիշատակը՝ իրենց զաւակներուն կոչելով Վազգէնի անունով։
Արփի (թերթ)
«Արփի», պատկերազարդ շաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է 1913-1914 թթ., Թիֆլիսի մէջ։ Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Հ.Տէր-Աստուածատրեանց։ Պարբերականի էջերուն մէջ քննարկուած են ժամանակի հայկական ու միջազգային հասարակական քաղաքական կարեւոր համարուող խնդիրները, Պալքանեան պատերազմի իրադարձութիւնները եւ այլն։ Յօդուածներ նուիրած է արեւմտահայութեան եւ անոր ապագան, ռուսամետական դիրքերէն, առնչած է Ռուսաստանի արեւելեան քաղաքականութեան հետ։ Արտայայտած է Անդրկովկասի մէջ կապիտալիստական յարաբերութիւններու զարգացման օգտին, խրախուսած տեղական արդիւնաբերութեան զօրեղացումը՝ ի հակակշիռ օտար կապիտալի։
«Թատրոն», «Երաժշտութիւն», «Ծիծաղ», «Խելքի աշխարհ» եւ այլ խորագրերով նիւթերուն մէջ լուսաբանած է Թիֆլիսի եւ ընդհանրապէս հայ մշակութային իրադարձութիւնները, տպագրած երգիծական մանրապատումներ եւ ծաղրանկարներ։ «Արփի»-ի մէջ հրատարակուած են հայ գրողներու ստեղծագործութիւններ, թարգմանութիւններ ռուս եւ եւրոպական գրականութենէն։
Քիլոկրամ
Քիլոկրամը սահմանուած է ըստ Բլանքի հաստատման h, որ հաւասար է 6,626 070 15 × 10–34 երբ արտայայտուած kg m2 s–1 միաւորներով:
Սահմանում, ըստ Միջազգային Համակարգին
Քիլոկրամը սահմանուած է ըստ Բլանքի հաստատունին h, հաւասար 6,626 070 15 × 10–34 kg m2 s–1, ուր m մեթր միաւորի նշանն է, եւ s երկվայրկեանուան նշանն է: Այսպէս,
Միջազգային Հիմնական Միաւորներու չորս միաւորներ սահմանուած են քիլոկրամի հիման վրայ, ուրեմն քիլոկրամի հաստատուն սահմանումն ու արժէքը կարեւոր են:
Այսպէս, հնարաւորութիւն կը տրուի սահմանել kg m2 s−1 միաւորը, եւ «ազդեցութեան » (Action) ու «անկիւնային միտաչափի» (Moment cinétique), Angular momentum) միաւորները: Երկվայրկեանի եւ մեթրի սահմանումներուն հետ, զանգուածի միաւորը կ՛արտայայտուի ըստ Բլանքի h հաստատունին։
Ապու Մինա
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Ապու Մենա Բ․ դարէն մինչեւ Ը․ դար քրիստոնէական սրբավայր մը եղած է։ Անունը առած է Գ․ դարավերջին եւ Դ․ դարասկիզբին Աղեքսանտրիա գործած եւ հաւատքին համար նահատակուած Սուրբ Մինասէն։
Է․ դարու ընթացքին մահմետականները կը քանդեն Ապու Մինա սրբավայրը։ Հին քաղաքը երեւան եկած է Ի․ դարասկիզբին՝ 1905 – 1909։ Կատարուած պեղումներուն ընթացքին յայտնաբերուած են երկար քառանկիւնաձեւ եկեղեցիներ, մկրտարաններ, վանքեր, պետական շէնքեր, հնձան եւ ննջարաններ։
Հնաբանական վայրը վտանգի մէջ
Վերջին տասնամեակներուն ընթացքին կատարուած երկրագործական աշխատանքներուն պատճառով բարձրացած է ջուրի մակարդակը։ Հետեւանքը եղած է շէնքեր փլին եւ հնաբանական աւերակներով շրջանը անկայուն դառնայ, մանաւանդ անոր հիւսիս-արեւմտեան մասը։ 2001-ին արձանագրուած է Եունեսքոյի Համաշխարհային Վտանգուած Ժառանգութեան Ցանկին մէջ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Հնաբանական վայրեր Ստորոգութիւն:Եգիպտոսի հնաբանական վայրեր Ստորոգութիւն:Եգիպտոսի պատմական քաղաքներ Ստորոգութիւն:Ափրիկէի հնաբանական վայրեր
Նուր (Եուսէֆ Զէյտան)
Ուրուագիծ (համառօտ նկարագրութիւն)
Գիրքը Եուսուֆ Զէյտանի ամէնանշանաւոր վէպերէն կամ անգամ գործերէն է:
Կանգառ մը անցեալի յուշերուն վրան
«Նուր»-ը մենաթատերգութիւններու (մոնոտրամա) շարքէն կը դասուի, այստեղ պատմասանը «Նուրա» կերպարն է (Արաբերէն՝ نورا), վէպի հերոսուհին, որուն ընթերցողը առաչին անգամ կը հանդիպի ու կը ծանօթանայ եռաաբանութեան նախորդ երկու վէպերուն մէջ, ուր Աղեքսանդրիացի ցնծալի, վառվռուն եւ ազատաբարոյ համալսարանական աղջիկ մըն էր։ Իսկ «Նուր» վէպին մէջ, գրողը զանոր կը վերաներկայացնէ ընթերցողին երբ արդէն մայրացած էր՝ «Նուր» անունով աղջնակի մը։ Նուրան կը պատմէ անցեալի իր յիշատակներու մասին, եւ այն ժամանակներուն մասին որ անցուց Մուհամմատ կոչուած երիտասարդին հետ, երբ կը սիրահարուի անոր հետ եւ անոր կը նուիրէ իր ունեցածներէն ամէնաթանկարժէք բանը։
Արաբ Կնոջ Տառապանքը
Վէպին մէջ Եուսուֆ Զէյտանը նաեւ վեր կը բերէ կնոջ տառապանքները Արաբական հասարակութեանց մէջ ընդհանուր արմամբ, եւ Եգիպտական հասարակութեան մէջ մասնաւոր առմամբ։ Քանզի այս ընկերութեանց մէջ կինը իր շրջապատին գերին կը մնայ, այն շրջապատը որ անոր կը ձեւաւորէ ինչպէս որ կը կամենայ, եւ անոր կը դարձնէ դիւրամատչելի որս մը տղամարդոց հեշտանքներուն եւ նայուածքներուն։ Այստէղ Զէյտան նաեւ կը ներկայացնէ թէ ինչպէս կինը կը մնայ իր վրան մշտապէս ծախսող անձին պատանդը։
Եռաբանութիւնը
Եուսէֆ Զիտանը կը խօսի իր եռաբանութեան (Արաբերէն՝ ثلاثيّة), (Անգլերէն՝ Trilogy) մասին, արուեստական եւ գրական պատճառներուն մասին որոնք մղեցին իրեն որ եռաբանութեան ձեւով գրէ այս վէպերը ու կ՚ըսէ․ «Գրական ստեղծագործութեանց ձեւը, այն գործիքներէն մէկն է, զոր կը գործածէ հեղինակը, որպէսզի աւանդէ յարմար բնագիր մը, այն ինչով որ կ՚ուզէ ըսել։ Ոչ միայն վիպական քերթողութեան մէջ, այլ մնացած բոլոր ստեղծագործական ձեւերուն եւ գրական գործերուն մէջ»։ Եուսէֆ Զէյտանի եռաբանութեան մէջ չկան իրար յաջորդող սերունդներ, ոչ ալ ընթարձակ ժամանակաշրջան մը, այլ անոր դէպքերը կը տարածուին ինիսուկաններու սկիզբէն մինչեւ այժմու հազարամեակի (ԻԱ /21-րդ դար) սկիզբները։
Արեւելեան Հայաստանը Ռուսական կայսրութեան կազմին մէջ
Արեւելեան Հայաստանը Ռուսական կայսրութեան կազմին մէջ,(
) եղեր է մօտաւոր մէկ դար։ Գաւառներու հիմնական մասը Ռուսական կայսրութեան միացեր են երեք փուլով՝ 1804-1813 եւ 1826-1828 թուականներուն ռուս-պարսկական, ինչպէս նաև 1877-1878 թուականներուն ռուս-թուրքական պատերազմներու արդիւնքով։ Թուրք-պարսկական լուծի թօթափումը թէեւ չէր նշանակեր լիակատար ազատագրում, այդուհանդերձ առավել բարւոք պայմաններ էր ստեղծեր հայ ժողովուրդի հասարակական-քաղաքական, մշակութային ու տնտեսական առաջընթացքի համար։ Համաշխարհային առաջին պատերազմ ի ընթացքին՝ 1918 թուականին, Արևելեան Հայաստանի մէջ վերականգնուեր էր հայկական պետականութիւնը՝ Հայաստանի Հանրապետութիւն ը։
Հայաստանը ուշ միջնադարեան շրջանին
Հիմնական յոդուած՝ Հայաստանը ուշ միջնադարեան շրջանին
16-րդ դարու սկիզբներուն Հայկական լեռնաշխարհը յայտնուած էր իսլամական երկու տերութիւններու՝ Օսմանեան կայսրութեան եւ Սէֆեան Պարսկաստանի միջև։ Տասնամեակներ շարունակ տեղի ունեցած էին բազմաթիւ պատերազմներ (1532-1555, 1578-1590, 1603-1618, 1623-1639), իբրեւ արդիւնք՝ Հայաստանը երկու անգամ (1555, 1639) բաժնուած է անոնց միջեւ։ Թէեւ հայ բնակչութիւնը կը շարունակեր ստուեր մնալ օսմանահպատակ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, սակայն քաղաքական տեսանկիւնով առաւել աշխոյժ էր արեւելահայութիւնը. այստեղ կը շարունակէին իշխել Սիւնիքի և Արցախի մելիքները, ազդեցիկ էին Էջմիածնի ու Գանձասարի կաթողիկոսները։ Արեւելահայերը սերտ կապեր ունէին նաեւ վրացական Քարթլիի, ապա՝ Քարթլի-Կախեթի թագաւորութիււններու հետ։
Պարսկա-թուրքական հերթական պատերազմի ժամանակ՝ 1603-1604 թուականներուն, պարսից շահ Ապպասը Կարսի, Արարատեան դաշտի եւ Նախիջեւանի հայութեան մեծ մասին՝ մօտ 300 հազար մարդ, գաղթել տուաւ երկրի խորքը։ Հայաստանի քաղաքներու եւ գիւղերու աւերակներու վրայ պարսից արքունիքը սկսեցաւ բնակեցնել մուսուլմանները՝ թուրքական և քիւրտական քոչւոր ցեղերը։ Երեւանի կուսակալութեան մէջ հայկական բնակավայրերը աստիճանաբար նոսրացան, իսկ Ղարաբաղ-Զանգեզուրի մէջ շարունակուեցաւ պայքարը պարսիկներու դէմ։ 1677 թուականին հայ ժողովուրդի առաջնորդները գաղտնի հաուաքուեցան Վաղարշապատի մէջ։ Ժողովին որոշուեցաւ սկսիլ պայքարը հայերու արտաքին ճնշումէն ազատագրելու համար։ Կոստանդնուպոլիս մեկնած կաթողիկոս Յակոբ Ջուխայեցիի պատուիրակութիւնը անոր մահէն ետք վերադարձաւ, իսկ սիւնեցի իշխանազուն Իսրայէլ Օրին ճամբորդութիւնը շարունակեց, այցելելով եուրոպական կարգ մը քաղաքներ։ Ի վերջոյ անոր ընտրութիւնը կանգ առաւ հզօրացող Ռուսական կայսրութեան վրայ։ Հայաստանի ազատագրութեան համար կազմուած էին տարբեր ծրագիրներ (Պֆալցեան, Մոսկոֆեան)։ 1720-ական թուականներուն, աւղաններու ներխուժման պատճառով, վերջ տրուեցաւ Սէֆեաններու իշխանութեանը Պարսկաստանի մէջ։ Օգտուելով առիթէն՝ Քարթլիի թագաւոր Վախթանգ Զ-ը, օգնութեան համար դիմեց Ռուսաստանին։ Շուէտացիներու դեմ մղուող հիւսիսային պատերազմը յաղթութեամբ աուարտելէ ետք Պետրոս Ա-ը կազմակերպեց Կասպիական արշաւանք (1722-1723) Պարսկաստանի դեմ։ Հայերը ազատագրական կռիւներ մղեցին Սիւնիքի (1722-1730) և Արցախի մէջ (1724-1731)՝ նախ պարսկական լուծը թօթափելու, ապա թուլացած Պարսկաստանի վրայ հարձակած օսմանցիներուն դիմակայելու համար։ Մինչդեռ թուրքերու դէմ պատերազմիլ չցանկանալով՝ ռուսաստանի կայսրը դադարեցուց արշաւանքը՝ բաւարարուելով Կասպից ծովի առափնեայ շրջաններով. ռուսերը արդէն մէկ անգամ (1710-1713) անյաջող պատերազմ մղեր էին Օսմանեան կայսրութեան դէմ։ Թուրք-պարսկական պատերազմը (1723-1727) աւարտեցաւ օսմանցիներու յաղթանակով եւ ամբողջ Արեւելեան Հայաստանի ժամանակաւոր գրաւումով։
Պարսկաստանի մէջ իշխանութեան եկած Նատիր շահը կարճ ժամանակ մը ետք կարողացաւ վտարել օսմանցիներուն։ 1730-1736 թուականներուն երկիրը մաքրելով թուրքերէն՝ ան վերականգնեց Պարսկաստանի սահմանները։ Սակայն 1747 թուականին շահի սպանութէնէն ետք երկրին մէջ հաստատուեցաւ երկիշխանութիւն։ Արեւելեան Հայաստանի տարածքին ստեղծուած խանութիւններու գլուխը կանգնեցան թուրքալեզու ցեղերու առաջնորդներ, որոնք յաճախ չէին ենթարկուեր կեդրոնական իշխանութեանը։ Երեւանի, Գանձակի ու Նախիջեւանի խանութիւնները յաճախ վասալական կախման մէջ կ'իյնային վրաց թագաւորիի կողմէ, իսկ Ղարաբաղի խանութիւնը՝ կը շարունակէին ազդեցիկ մնալ Արցախի և Սիւնիքի մելիքները։ 18-րդ դարի վերջին իրավիճակը նպաստաւոր էր Ռուսաստանի համար՝ կրկին Կովկաս արշաւելու և զայն պարսիկներէն ու թուրքերէն գրաւելու համար։ Այս մէկը ռուսական արքունիքին համար համոզիչ կ'երեւեր, քանի որ անոնք մինչ այդ կարողացեր էին յաղթանակներ տանիլ թէ՛ Օսմանեան կայսրութեան (1768-1774, 1787-1792), թէ՛ Ղաջարական Պարսկաստանի դէմ (1796): Հայ հոգեւոր և քաղաքական վերնախաւը երկրի ազատագրութեան համար նոր ծրագիրներ նախապատրաստած էր (Հիւսիսային, Հարաւային)։
Արեւելեան Հայաստանի նուաճում
Հիմնական յօդուածներ՝ Ռուս-պարսկական պատերազմ (1804-1813), Ռուս-թուրքական պատերազմ (1806-1812), Ռուս-պարսկական պատերազմ (1826-1828), Ռուս-թուրքական պատերազմ (1828-1829), եւ Ռուս-թուրքական պատերազմ (1877-1878) 1804-1813 թուականներու ռուս-պարսկական առաջին պատերազմէն ետք կը կնքուի Կիւլիստանի պայմանագիրը, որով Ռուսական կայսրութեան կ'անցնի Արեւելեան Վրաստանը (Շորագեալ-Շիրակի, Լոռի-Փամբակի ու Ղազախ-Շամշադինի հետ), ինչպէս նաեւ շարք մը խանութիւններ՝ Գանձակի (Շակաշէն եւ Գարդման), Ղարաբաղի (Արցախ, հարաւային Ուտիք, Զանգեզուր), Շաքիի, Շատախ ի, Շիրվանի, Պաքուի, Ղուպայի, Դերբենդի և Ջավադի։ Պայմանագրին մէջ առանձին նշուած էին նաեւ Արցախի մելիքներու կնիքները։ Հայ մելիքներուն կը տրուէր ռուսահպատակ ազնուականներու իրաւունքներ, անոնք իրաւասութիւն կ'ստանան տիրանալ բարձրաստիճան զինուորական ծառայութեան։ Ռուսաստանը զուգահեռ կը մղեր նաեւ երկու պատերազմ՝ Օսմանեան կայսրութեան եւ Ֆրանսայի դէմ։
1877-1878 թուականներուն ռուս-թուրքական պատերազմի արդիւնքով Ռուսաստանին միացած են հայկական և վրացական տարածքներ, որոնցմով ձևաւորուած են Պաթումի և Կարսի մարզերը։
Նահանգներ և մարզեր
Հիմնական յօդուած՝ Կովկասի փոխարքայութիւն
Արեւելեան Հայաստանը Ռուսաստանին միացնելու ժամանակ մայրաքաղաք Փեդերսպուրգի մէջ ստեղծուած էր յատուկ կոմիտէ, որ զբաղելու էր տարածաշրջանի մէջ վարչական բաժանումներ հիմնելու խնդիրով։ Միաժամանակ Հայաստանի ինքնավարութիւնը ստեղծելու՝ «Հայոց թագաւորութիւն» նախագիծը ներկայացուցեր է Խաչատուր Լազարեանը, որը մերժուած է կառավարութեան կողմէ։ 1801 թուականին ստեղծուած Վրացական նահանգի օրինակով 1828 թուականի մարտին Արեւելեան Հայաստանի նորագրաւ տարածքներէն կը կազմաւորուի վարչական նոր միաւոր՝ Հայկական մարզ անունով։ Անոր զուգահեռ, ռուսական արքունիքը կը ցանկանար հայ հոգեւորականութեան հեղինակութիւնը օգտագործել, իր իշխանութիւնը հայ ժողովուրդի վրայ ամրապնդելու համար։ Եկեղեցին բարեփոխելու նպատակով 1833 թուականին ստեղծուեցաւ յատուկ յանձնաժողովներ, իսկ 1836 թուականի մարտ 11-ին ընդունուեցաւ կանոնադրութիւն (ռուս.՝ положение), որով կը սահմանէին հայ եկեղեցիի իրաւունքներն ու պարտականութիւնները։
1840 թուականին Անդրկովկասը ենթարկուած էր վարչական նոր բաժանումի։ Ստեղծուած էր երկու միաւոր՝ Վրացա-Իմերեթական նահանգ և Կասպիական մարզ։ Երկրորդին մէջ էին միայն Զանգեզուրն ու Ղարաբաղը՝ որպէս Ղարաբաղի գաւառ, իսկ մնացած ամբողջ երկիրը, գաւառներու վերածուած, դարձաւ Վրացա-Իմերեթական նահանգի մաս։ Չորս տարի ետք կը հիմնուի Կովկասի փոխարքայութիւնը։ 1846 թուականին երկրամասը կրկին կ'ենթարկուի վարչաքաղաքական բաժանումի. այս անգամ ստեղծուեցան Թիֆլիսի (1846-1918), Քութայիսի (1846-1918), Շատախի (1846-1859) և Դերբենդի (1846-1860) նահանգները։
1849 թուականին յատուկ հրամանագրով Թիֆիլիսէն անջատուէր է Երեւանի նահանգը։ Անոր մեջ ժամանակաւորապէս ընդգրկուած էին Մեղրին եւ Տաշիրը։ 1859-1860 թուականներուն ստեղծուած են Պաքուի նահանգը (1859-1918) եւ Տաղսդանի մարզը (1860-1918)։ Որոշ ժամանակ ետք ձեւաւորուեցաւ նոր՝ Էլիզապէթփոլի նահանգը (1868-1918), որուն մէջ միաւորուէր էր Ղազախի և Էլիզապէթփոլի գավառները Թիֆլիսը, Շուշին և Զանգեզուրը՝ Պաքուի նահանգէն։
Հայկական գաւառներ
19-րդ դարու ընթացքին Ռուսական կայսրութեան գերազանցօրէն միացած էին Արեւելեան Հայաստանի գաւառները։ Թէեւ ռուսերը 1828-29 եւ 1877-78 թուականներուն յաջող յաղթանակներ կարողացան տանիլ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, սակայն Էրզրումը, Վանը, Մուշը և Պայազիտը շարունակեցին մնալ Օսմանեան կայսրութեան տարածքին մէջ։ Էրզրումի վիլայէթը մասամբ կ'ընդգրկէր Արարատ նահանգի որոշ գաւառներ։
Պատմական Հայաստանի արեւելեան նահանգներն էին՝ Գուգարքը, Ուտիքը, Արցախը, Սիւնիքը, Արարատը, Վասպուրականը, Փայտակարանը, Պարսկահայքը։ Վերջին երկուքը Մեծ Հայքէն վերջնականապէս անջատուած էին 387 թուականի բաժանումի ժամանակ, եւ այլեւս չէին ընդգրկուէր հայկական պետականութիւններու կազմին մէջ. պատճառը՝ այդ շրջաններուն մէջ խիստ սակաուաթիւ հայ բնակչութիւն ըլլալն էր։ 17-րդ դարու ընթացքին հայերու մեծ զանգուած մը Արարատեան դաշտէն վերաբնակեցաւ Պարսկահայքի տարածքի՝ Ուրմիոյ լիճի արեւմտեան ափերուն, սակայն այդ մինչեւ օրս կը մնայ Իրանի կազմին մէջ։ Փայտակարանի մեծագոյն մասը ամփոփուած էր Պաքուի նահանգին մէջ։ Վասպուրականը բաժնուած էր երեք տերութիւններու մէջ, թէեւ գերակշիռ մասը օսմանահպատակ Վանի նահանգի մէջ էր։ Ռուսական կայսրութեան տարածքի մէջ էր միայն Նախիջեւանը՝ Վասպուրականի Գողթն գաւառը։ Աւելի ուշ ռուսերը գրաուեցին նաեւ մէկ նահանգ-աշխարհ արեւմտեան Հայաստանէն՝ Տայքը։ Ռուսահպատակ հայկական տարածքները տեղաբաշխուած էին վարչաքաղաքական հետեւեալ միաւորներու միջեւ՝ Տայքը և Գուգարքի հիւսիսային հատուածները 387 թուականի բաժանումէն ետք անջատուեր են Մեծ Հայքէն, մտեր են Բիւզանդիոնի կազմին մէջ։ Անոնք համարուած են Բագրատունիներու հայրենի տարածքները, սակայն յաճախ և պարբերաբար բնակացուած են ուղղափառ յոյներու, վրացիներու կողմէ, երբեմն ուղղափառութիւն են ընդուներ տեղի հայերը։ Բագրատունիներու իշխանութեան տակ են յայտնուեր վրացական և աբխազական շարք մը իշխանութիւններ, Անոնցմէ ճիւղ մը Վրաստանի մէջ հասնելով արքունի իշխանութեան՝ յայտնի դառնալով որպէս «Բագրատունիներ»։ Տարածքները վիճելի համարուած են Վրաստանի և Հայաստանի միջև՝ 1918 թուականէն ի վեր. Արտուինի, Արտահանի, Ախալցխայի և Ախալքալաքի գաւառները չեն մտեր Հայաստանի առաջին հանրապետութեան կազմին մէջ, իսկ Պորչալուի եւ Օլթիի գաւառներու մեծ մասը մասնակիօրէն եղեր են ՀՀ կազմին մէջ։
Բնակչութիւն
1897 թուականին Ռուսական կայսրութիւնը կատարեց մարդահամար, արդիւնքները տպագրուեցան 1905 թուականին։
Գիւղատնտեսութիւն
Հիմնական յօդուած՝ Գիւղացիական վերակազմաւորում Հայաստանի մէջ (1870)
1830-ական թուականներուն Արեւելեան Հայաստանի մեծ մասի ազատագրումով և հայ բնակչութեան ներգաղթով նպաստաւոր պայմաններ ու հեռանկարներ ստեղծուեցան տնտեսական, քաղաքական ու մշակոյթային զարգացման համար։ Վարչաքաղաքական բաժանումներու հետեւանքով սկսեցան ուրուագծել Հայաստանի սահմանները։ Առաջին 30 տարիներու ընթացքին ցանքատարածութիւնները աւելցան 2.5 անգամով, կրկնապատկուեցաւ անասուններու գլխաքանակը։ Արարատեան դաշտի եւ լեռնային գոգաւորութիւններու ցորենի ու գարիի արտադրութիւնը հնգապատկուեցաւ, բրինձինը՝ աւելցաւ 2.5 անգամ, բամպակինը եւ վուշինը՝ գրեթէ 4 անգամ։ Միայն 3 տարուայ մէջ՝ 1861-1864 թուականներուն, բամպակի արտադրութիւնը տասնապատկուեցաւ՝ հասնելով 300 հազար փութի (4900 տոննա) ։ Զգալի առաջընթաց ապրեցաւ այգեգործութիւնը եւ խաղողագործութիւնը։ Շուկային համապատասխան՝ փոփոխութիւններ կրեցին իւղատու բոյսերու արտադրութիւնը, շերամապահութիւնը, բանջարաբուծութիւնը։