cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մաթեմաթիկական ապացոյց
Պատմութիւն եւ ստուգաբանութիւն
Ժամանակակից ապացուցներու տեսութիւնը ապացոյցները կը դիտարկէ որպէս մակածութեան (induction) սահմանուած տուեալներու կառուցուածք, որոնք չեն պահանջեր աքսիոմներու ճշմարիտ լինելը որեւէ իմաստով։ Այս թոյլ կու տայ զուգահեռ օգտագործել զուգահեռ մաթեմաթիկական տեսութիւններ որպէս տուած մտատեսութիւն (intuition) հասկացութեան ֆորմալ մոտելներ, որոնք հիմնուած են աքսիոմաներու (alternative) փոխընտրութիւն բազմութեան վրայ, օրինակ, բազմութիւններու աքսիոմաթիկ տեսութիւն եւ Ոչ-եւկլիտեան (Euclidian) երկրաչափութիւն։
Էութիւն եւ նպատակ
Գործնականի ապացոյցը կ'արտայայտուի բնական լեզուով եւ պնդման ճշմարտութեան մէջ համոզելու համար խիստ փաստարկ է։ Խստութեան չափանիշը standard չէ եւ պատմութեան ընթացքին փոփոխութիւններու ենթարկուեր է։ Կախուած ենթադրուող լսարանէն ապացոյց տարբեր կերպ կարող է ներկայացուիլ։ Որպէսզի լսարանի կողմէն ապացոյցն ընդունուի, այն պէտք է համապատասխանէ խստութեան ընդունուած չափանիշներուն, անորոշ կամ ոչ լրիւ փաստարկները հնարաւոր է մերժուին։
Ապացոյց հասկացութիւնը ձեւաւորուեր է մաթեմաթիկական տրամաբանութեան ոլորտի մէջ։ Ֆորմալ ապացոյցը կը գրուի ֆորմալ լեզուով։ Ֆորմալ ապացոյցը այդ ֆորմալ լեզուով գրուած բանաձեւերու յաջորդականութիւն է, որ կը սկսի ենթադրութիւնէն, եւ իւրաքանչիւր յաջորդ բանաձեւը նախորդներու տրամաբանական հետեւութիւնն է։ Այս սահմանումը ապացոյցը կը դարձնէ ուսումնասիրութեան առարկայ: Իսկապէս, ապացոյցներու տեսութեան ոլորտը կ'ուսումնասիրէէ ձեւական ապացոյցները եւ ատոնց յատկութիւնները, որոնցմէ ամենայայտնի եւ զարմանալին այն է, որ համարեայ բոլոր աքսիոմաթիք համակարգերը կարող են առաջացնել որոշակի չհիմնաւորուած պնդումներ, որոնք համակարգէն ներս ապացուցելի չեն:
Ապացոյցները կարող են հիացնել իրենց մաթեմաթիկական գեղեցկութեամբ։ Մաթեմաթիկոս Փոլ Էրտիոսը յայտնի էր յատկապես էլեկանթ ապացոյցները նկարագրելու համար, որ կը վերցնէր վարկածական կամ ենթադրական (hypothetic) "The Book" հատորէն, որ իւրաքանչիւր օրէնքի (theorem) ամենագեղեցիկ ապացոյցը կը պարունակէր։ Proofs from THE BOOK գիրքը, հրապարակուերէ 2003 թուականին եւ նուիրուած է 32 ապացոյցներու ներկայացմանը, որոնք անոնց խմբագիրները յատկապես գեղեցիկ կը համարեն:
Ուղիղ ապացույց
Ուղիղ ապացոյցի մէջ եզրակացութիւնը դուրս կը բերէ տրամաբանօրէն զուգակցելով աքսիոմները, սահմանումները եւ վաղ օրէնքները։ Օրինակ, ուղիղ ապացոյցը կարող է օգտագործուիլ ապացուցելու որ երկու զոյգ թիւերու գումարը միշտ զոյգ է։
Ենթադրենք x եւ y զոյգ թիւեր են։ Քանի որ անոնք զոյգ են, ապա կարող են ներկայացուիլ x = 2a եւ y = 2b, ուր a եւ b ամբողջ թիւեր են։ Ուստի x + y = 2a + 2b = 2(a+b). Այսպիսով x+y ունի 2 գործակից եւ ըստ սահմանման զոյգ է։ Հետեւաբար երկու զոյգ թիւերու գումարը զոյգ է։ Այս ապացոյցը կ'օգտագործէ զոյգ թիւերու սահմանումը, գումարման, բազմապատկման եւ բաշխելիութեան նկատմամբ ամբողջ թիւերու բազմութեան փակ ըլլալը։
Ապացոյց մաթեմաթիկական մակածութեանի (induction) միջոցով
Հիմնական յօդուած՝ Մաթեմաթիկական մակածութիւն (induction)
Հակառակ անուանումին, մաթեմաթիկական մակածութիւնը (induction) deduction մեթոտ է, ոչ թէ մակածութեան (induction) մտահանգման ձեւ։ Մաթեմաթիկական մակածութեանի (induction) միջոցով կ'ապացուցուին "եզակի դէպքը" կ'ապացուցուի եւ "մակածութեան (induction) կանոնը", որ կը հաստատէ իւրաքանչիւր պատահական դէպքի իրաւացիութիւնը կ'ենթադրէ յաջորդի իրաւացիութիւնը։ Քանի որ մակածութեան (induction) կանոնը կարելի է կիրառել բազմակի, ուստի բոլոր անվերջ դէպքերը ապացուցելի են։ Այսպէսով կը խուսափինք իւրաքանչիւր դէպքն առանձին ապացուցելու անհրաժեշտութիւնէն։ Մաթեմաթիկական մակածութեան (induction) տարբերակ է անվերջ նուազման եղանակով ապացոյցը, որ կարող է օգտագործուիլ, օրինակ, երկուքի քառակուսի արմատի (irrationalism) անտրամաբանական տեսութիւնը ապացուցելու համար։
Մաթեմաթիկական մակածութեան (induction) միջոցով ապացոյցի յաճախ հանդիպող կիրառումը այն է՝ ապացուցել, որեւէ բնական թիւի համար յայտնի որեւէ յատկութիւն, ճշմարիտ է նաեւ բոլոր բնական թիւերու համար։ Թիւի մը։ Ենթադրենք
N = {1,2,3,4,...}
բնական թիւերու բազմութիւն է, եւ
P(n)
բնական թիւի համար
N
բազմութիւնէն, այնպէս որ such that
P(1)
ճիշտ է, այսինքն,
ճիշտ է
n = 1
-ի համար։
P(n+1)
ճիշտ է, երբ
ճիշտ ըլլալէն հետեւութիւն կ'ընենք, որ
ճիշտ է։
ճիշտ է բոլոր բնական թիւերու համար
n
։'''
Օրինակ, մենք մակածութիւնով (induction) կարող ենք ապացուցել, որ
2n − 1
տեսքի բոլոր դրական ամբողջ թիւերը կենտ են։
կը ներկայացուի այս տեսքով "
-ի համար,
2n − 1 = 2(1) − 1 = 1
, և
1
կենտ է, քանի որ այն
2
-ի բաժանելով
-ի համար, եթե
-ը կենտ է (
), ապա
նոյնպէս պետք է կենտ ըլլայ, կենտ թիւին
գումարելով, կը ստանանք կենտ թիւ։ Սակայն
(2n − 1) + 2 = 2n + 1 = 2(n+1) − 1
, ուստի
2(n+1) − 1
կենտ է (
). So
implies
.
-ը կենտ է բոլոր
դրական ամբողջ թիւերու համար։
Յաճախ "մաթեմաթիկական մակածութեանի (induction) միջոցով ապացոյց" արտայայտութեան փոխարէն կ'օգտագործուի աւելի կարճ "մակածութեանի միջոցով ապացոյց" արտայայտութիւնը։
Յովհաննէս Ինճիկեան
Յովհաննէս Գրիգոր Ինճիկեան (25 Սեպտեմբեր 1913, Ախալցիխէ- 5 Ապրիլ, 1990, Երեւան), պատմաբան, արեւելագէտ, պատմական գիտութիւններու մասնագէտ (1974), մասնագէտ (1984)։
Կենսագրութիւն
Յովհաննէս Ինճիկեան, ծնած է Ախալցխայի մէջ 1913-ին, տոհմիկ էրզրումցիներու ընտանիքի մէջ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Ախալցխայի հայկական դպրոցին մէջ։ 1925-1926-ններուն, աւարտելով եօթներորդ դասարանը՝ մեկնած է Թիֆլիս, ընդունուած է տեղի մանկավարժական ուսումնարանը, աւարտելէ ետք վերադարած է ծննդավայր եւ աշխատած է Ախալցխայի շրջանի գիւղերու հայկական դպրոցներուն մէջ։ 1934-1939-ններուն սորված է Մոսկուայի պատմութեան, փիլիսոփայութեան եւ գրականութեան հիմնարկներուն մէջ, որ աւարտելէ ետք աշխատանքի նշանակուած է Մոսկուայի Լենինի անուան ռազմա-քաղաքական ակադեմիոյ մէջ՝ որպէս դասախօս։ 1941-ին զինուորագրուած է խորհրդային բանակի շարքերուն մէջ եւ 50-րդ բանակի կազմին մէջ մասնակցած է Մոսկուայի պաշտպանութեան։ 1942-ին 89-րդ Թամանեան բաժինի մէջ հրամանատարութեան կողմէ 390-րդ հրաձգային գունդի ռազմական պատուիրակ նշանակուած է։
Աշխատութիւններ
Ուսումնասիրութիւնները կը վերաբերին Օսմանեան կայսրութեան սոցիալ-տնտեսական խնդիրներուն, դրամատիրուեան զարգացման առանձնայատկութիւններուն։
Հեղինակ է Թուրքիոյ պատմութեան նոր շրջանին վերաբերող աշխատութիւններու։ «Օսմանեան կայսրութեան քաղքենիք» (1977, ռուսերէն) մենագրութեան մէջ վերլուծած է Օսմանեան կայսրութեան բազմազգ քաղքենի զարգացման ուղիները, ցոյց տուած այդ ընթացքի առանձնայատկութիւնները, նշած է, որ այլազգի, ոչ թուրք քաղքենը (հատկապէս հայ, յոյն եւ այլն) նշանակալի տեսակարար կշիռ ունեցած է երկրի տնտեսութեան զարգացման մէջ, իր քաղաքական դիրքորոշմամբ եղած է պակաս պահպանողական, քան թուրք քաղքենը։ Ձեւաւորուող թուրք ազգային քաղքենը հակամարտութեան մէջ մտած է այլազգի քաղքենի խումբերու հետ եւ, ի վիճակի չըլլալով դուրս մղած է անոնց տնտեսական մրցակցութեամբ, հաճախակի կերպով գրաւած է այդ ազգերու, առաջինը հայ քաղքենի, հարստութիւնը, արգիլած եւ խոչընդոտած է անոր գործունէութիւնը՝ ընդհուպ մինչեւ ֆիզիքական ոչնչացումը։ «Օսմանեան կայսրութեան անկումը» (1984) աշխատութեան մէջ արծարծած է 20-րդ դարու սկզբի Օսմանեան կայսրութեան քայքայման եւ անկման սոցիալ-տնտեսական պատճառները, ցոյց տուած է, որ 1908-ի երիտթրքական յեղաշրջումը չկեցուց քայքայման ընթացքը եւ կայսրութեան փլուզումը, որովհետեւ երկրին մէջ սոցիալ-տնտեսական քիչ թէ շատ շոշափելի վերափոխութիւններ չէին կատարուած։ Երիտթուրքերը, շարունակելով ոչ թուրք, միջին դասակարգային տնտեսութենէն դուրս մղելու քաղաքականութիւնը, ան հասցրուն ընդհուպ մինչեւ քրիստոնիայ բնակչութեան, հատկապէս հայերու, զանգուածային ոչնչացման։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1913 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1990 մահեր Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ Ստորոգութիւն:Պատմական Գիտութիւններու Մասնագէտ Ստորոգութիւն:ԵՊՀ դասախոսներ Ստորոգութիւն:Հայ Արեւելագէտներ Ստորոգութիւն:Ախալցխա ծնածներ Ստորոգութիւն:Երեւան մահացածներ Ստորոգութիւն:Հայ Մասնագէտներ
1799 թուական
1799 թուական, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 99րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1799 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1799 մահեր
Ստորոգութիւն:1799
Ճուզէփփէ Պէոթթի
Հայր Ճուզէփփէ Պէոթթի, Նացիական տիրապետութեան ժամանակ սպաննուած իտալացի քահանայ ։ 20 Մայիս 2023-ին, Ֆրանչիսկոս Պապի արտօնութեամնբ հրապարակուած , իսկ 30 Սեպտեմբեր 2023-ին՝ դասուած է երանելիներու շարքին ։
Երանարարութիւն
Պէոթթի երանարարութեան առաջարկը ներկայացուած է 21 Նոյերմբեր 2010-ին: Թեմական մակարդակով պաշտօնական աւարտը տեղի ունեցած է 7 Նոյեմբեր 2014-ին, երբ վկայութիւնները յանձնուած են սուրբերու դատի վերատեսչութեան : 2023 թուականի Մայիսի 20-ին Հռոմի Ֆրանչիսկոս Պապը պաշտօնականացուցած է անոր նահատակութիւնը ճանաչելու հրամանագիրը. ։ Անոր երանացման արարողութիւնը տեղի ունեցած է 2023 թուականի Սեպտեմբեր 30-ին Փիասենզա տաճարին մէջ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Քահանաներ
Սուրբ Նշան Եկեղեցի (Պէյրութ)
Պատմութիւն
Սուրբ Նշան եկեղեցի հիմնադրութիւնը կայ Իսքէնտէր Աբգարիոսի կենսագրութեան մէջ ուր եկեղեցիին պատմականը կայ։
Նախապէս այս վայրը եղած էր կարգաթող Յակոբ Եպիսկոպոս Ագշէհիրցիին բնակարանը։ Իր մահէն ետք, Երուսաղէմի Սուրբ Յակոբեանց միաբանութիւնը կը գնէ զայն եւ ուխտաւորներու համար մատուռի կը վերածէ։ Այս հողին վրայ կը կառուցուի եկեղեցի մը։ Ահա այս եկեղեցին է որ Համաշխարհային Ա.պատերազմին (1916 Դեկտ.) թուրքերու կողմէ կը փլցուի ճամբան լայնցնելու եւ բանտ մը շինելու պատրուակով։ Բարեբախտաբար այս փլցուած եկեղեցիին մէկ նկարը քաղած է Յովհաննէս Սարկաւագ Թոմարզացի:
Պէյրութահայ նախապատերազմեան (1914) գաղութի ջանքերով այս եկեղեցին կը վերակառուցուի եւ կ'ըլլայ 1920-էն ետք, երբ Պէյրութի հայութիւնը կը բազմանայ։
Ալէքս Էպըրթ
Ալէքսանտր Մայքըլ Թահքիզ Էպըրթ (անգլ.՝ Alexander Michael Tahquitz Ebert, ծնած 12 Մայիս, 1978) Ամերիկացի երգիչ, երգահան եւ յորինող է: Ան ծանօթ է իբր գլխաւոր երգիչը Ամերիկեան երկու երաժշտական խումբերու՝ Ima Robot եւ Edward Sharpe and the Magnetic Zeros: 12 Յունուար, 2014 թուականին, Էպըրթ արժանացաւ Ոսկէ Երկրագունդ մը Լաւագոյն Երաժշտութեան բաժանմուքին մէջ, All Is Lost (2013) ֆիլմին իր պատրաստած երաժշտութեան համար:
Վաղ կեանք
Էպըրթ ծնած է Լոս Անճելըս, Քալիֆորնիա, 1978 թուականին, զաւակ հոգեբան Մայքըլ Էպըրթի եւ դերասանուհի Լիսա Ռիչըրտծի: Իր հայրը յաճախ Ամերիկեան անապատներուն մէջէն կը քշէր ընտանիքին հետ, եւ մայրն ալ կը նկարահանէր. նկարահանուած ֆիլմերէն մէկը Edward Sharpe and the Magnetic Zeros երաժշտական խումբի ֆիլմերէն մէկուն մէջ կը գործածուի (Desert Song երգին):
Մարլըն Պրանտոյի մասին դպրոցական տնային աշխատանքէ մը ետք, Էպըրթ սկսաւ հետաքրքրութիւն ցուցաբերել ֆիլմի հանդէպ, որ քաջալերուած էր մօր կողմէ: Օքուուտ Դպրոց յաճախելէ ետք, ան կը յաճախէ Էմըրսըն Քոլէճ համալսարանը, բայց ուսումը կը մնայ անաւարտ: Համալսարանը ձգելէ ետք, Էպըրթ բեմադրեց կարճ ֆիլմ մը եւ գրեց տարբեր թատերագիրներ: Իր մանկութեան բարեկամներուն եւ դմրամոլութեան արդիւնքով, կը հետաքրքրուի երաժշտութեամբ:
Էտմոնտ Աւետեան
Էտմոնտ Աւետեան, հայ լեզուաբան եւ փիլիսոփայ։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Ուզպեքիստանի Անտիժան քաղաքին մէջ: Բարձրագոյն ուսումը ստացած է Երեւանի Պետական համալսարանի բանասիրական բաժնին մէջ, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1956 թուականին:
Ուսումը աւարտելէ ետք 1956-1961 թուականներուն Երեւանի Պետական համալսարանի մէջ ստանձնած է ռուսաց լեզուի եւ գրականութեան ուսուցչութեան պաշտօն:
Ձերբակալութիւն
1982 թուականին ձերբակալուած է իբրեւ այլախոհ եւ մեղադրուած՝ ռուս գրող Ալեքսանդր Սոլժենիցինի հետ ունեցած նամակագրութեան եւ արգիլուած գրականութիւն պահելու մեղադրանքով։ Ձերբակալութեան տարիները անցուցած է հոգեբուժարանի մէջ, ուրկէ ազատ արձակուած է 1984 թուականին:
Ազատ արձակուելէ ետք շարունակած է ուսուցչութեան պաշտօնը Երեւանի Պետական համալսարանէն ներս, իսկ 1994 թուականին եղած է նոյն համալսարանի ընդհանուր լեզուաբանութեան ամպիոնի վարիչ:
Աշխատութիւններ
Աւետեանի ստեղծագործական աշխատութիւնները կը վերաբերին լեզուաբանութեան, իմաստի եւ արտայայտութեան, որոնց մասին կատարած է բազմաթիւ ուսումնասիրութիւններ․
Լեզուաբանը իր առաջին աշխատութիւնով իսկ յաջողած է հետաքրքրութիւն յառաջացնել թէ՛ Հայաստանի եւ թէ Խորհրդային Միութեան սահմաններէն ներս։
Երկար տարիներ տուած է լեզուաբանութեան, լեզուի փիլիսոփայութեան պատմութեան, գեղարուեստական թարգմանութեան տեսութեան եւ այլ առարկաներու մասին դասախօսութիւններ: Ան իր գործերուն մեծամասնութիւնը գրած է ռուսերէն լեզուով :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ
Սուրբ Պօղոս Մատուռ (Նիկոսիա)
Սուրբ Պօղոս Մատուռ (Նիկոսիա)
Պատմութիւն
Սուրբ Պօղոս մատուռը կառուցուած է 1892 թուականին: Գործած է Նիկոսիայի հին հայկական գերեզմանատանը կից։ Ան նուիրուած է բարերար Պօղոս Օդադջեանի յիշատակին։
2005 թուականին անոր մէկ մասը ոչնչացուած է։
2008 թուականի Յունիսին գերեզմանատան վերականգնողական աշխատանքները շրջանակուած է 2009 թուականին Ապրիլին նաեւ վերականգնուած է Սուրբ Պօղոս մատուռը՝ Վարդգէս Մահտեսեանի ջանքերով։ 2010 թուականին սկսած տարին մէկ անգամ մատուռի պատարագ մատուցուած է ։
2010 թուականի Մարտին տեղադրուած է յուշատախտակ, ուր յիշատակուած են այն 419 անձերու անուները, որոնք թաղուած են գերեզմանատան մէջ։
Մատուռի մուտքի ճակատամասին մարմարէ յուշատախտակին վրայ կայ հայերէն արձանագրութիւն. «Կառուցուեցաւ Ս. տաճարս հիմանց յանուն Առաքելոցն Պօղոսի արդեամբ բարեպաշտ Ոտաճեան Պօղոսի Կ. Պոլսեցւոյ. Յամիտեառն 1892:»
Թթուածին
Թթուածին (Oxygenium), կարգահամարը՝ 8, հիւլէական զանգուածը՝ 15.9994։ Սովորական պայմաններուն (0 °C, 760 մմ սնդիկի սիւն) թթուածինը անգոյն, անհոտ եւ անհամ կազ մըն է։
Թթվածինը ամենատարածուած քիմիական տարրն է Երկրին վրայ։ Կապուած թթուածինը կը կազմէ Երկրի ջրային շերտի զանգուածի 6/7 մասը (85,82 % ըստ զանգուածի), մթնոլորտին մէջ, ուրտեղ ան կը գտնուէ ազատ վիճակին, պարունակութեամբ երկրորդն է (23,15 % ըստ զանգուածի) բորակածինէն յետոյ։ Օդին մէջ փոփոխութիւնը 0,1 % -էն չ'անցնիր։ Մթնոլորտին մէջ թթուածինի օքսիտացման, այրման, նեխման եւ շնչառութեան պատճառաւ կորուստը կը լրացուի ֆոթոսինթէզով։ Թթուածինը առաջին տեղը կը գրաւէ իր յառաջացուցած նիւթերու թիւով (1364), որոնց մէջ թթուածինի պարունակութեամբ կը գերակշռեն սիլիկատները, քուարզը, երկաթի օքսիտները, քարպոնաթները եւ սուլֆաթները։
Թթուածինը կը մտնէ բոլոր այն նիւթերու բաղադրութեան մէջ, որոնցմէ կազմուած են կենդանի օրկանիզմները, զորօրինակ, մարդուն օրկանիզմը կը պարունակէ մօտաւորապէս 65 % թթուածին։ Ունի երեք կայուն իզոթոփ՝ Օ16 (99,75 %), Օ17 (0,037 %) եւ Օ18 (0,204 %)։ Արհեստականօրէն 14, 15 եւ 19 զանգուածի թիւերով ռատիոաշխոյժ իզոթոփներ։ Թթուածինի բոլոր իզոթոփներու միջուկները կազմուած են 8 պրոտոնէ եւ համապատասխանաբար 6, 7, 8, 9, 10 եւ 11 նէյտրոնէ, իսկ ելեկդրոնային թաղանթը՝ երկու ներքին եւ վեց արտաքին ելեկդրոններէ։
Պատմութիւն
Առաջին անգամ իրարմէ անկախ թթուածինը ստացած են շուէտացի գիտնական Շեէլէն (1970 թուականին՝ մակնէզիւմի նիթրաթի, թորակներու տաքութեամբ քայքայումէն) եւ անգլիացի գիտնական Փրիսթելին (1774 թուականին՝ սնդիկի օքսիտի եւ սուսրի տաքացնելէն).
Անուան Ծագում
1775 թուականին Անթուան Լորան Լաւուազիէն հաստատելով օդի բաղադրութիւնը, ցոյց տուաւ, որ թթուածինը կը համարուի թթուներու բաղադրիչ մասը եւ անուանեց զայն oxygene՝ «թթու յառաջացնող» (ὀξύς «թթու» եւ γεννάω՝ «կը ծնիմ»), հոստեղէն ալ հայերէն «թթուածին» անուանումը։
Քիմիական Յատկութիւններ
Պարբերական համակարգի 2րդ պարբերութեան, 6րդ խումբի քիմիական տարր է: Հիւլէի ելեկտրոնային թաղանթներու կառուցուածքը 1s22s22p4 է։
Ատա Կոպեթթի
Ատա Կոպեթթի, իտալացի ուսուցիչ, լրագրող, հակաֆաշիստական առաջնորդ։ Օրիորդական ազգանունը Փրոսփերօ, այնուհետեւ Մարչեզինի՝ երկրորդ ամուսնութիւնէն ետք ։
Կենսագրութիւն
Իր ամուսինին՝ Փիերօ Կոպեթթիի հետ, որ նոյնպէս լրագրող էր, թղթակցած է քանի մը հակաֆաշիստական ամսագրերուն, օրինակ՝ «La Rivoluzione Liberale»-ին, որու տպագրութիւնն ու թողարկումը արգելուեցաւ 1925-ին ֆաշիստական բռնապետութեան կողմէ։ Անոր ամուսինը ծեծի ենթարկուած էր ֆաշիստական ջոկատի կողմէ եւ ստիպողաբար աքսորուած Փարիզ, որտեղ եւ մահացած էր 1926-ին, ցնցղատապէ ։
Իտալացի փիլիսոփա, պատմաբան Րենետէտտօ Քրոչէն խրախուսեց անոր վերսկսիլ աշխատանքը։ 1828-էն Ատա Կոպեթթին սկսաւ սորվիլ անգլերէն լեզու եւ գրականութիւն եւ կը թարգմանէր բնագիրեր։
1937-ին Ատա Կոպեթթին կ'ամուսնանայ Էտտոր Մարչեզինի հետ։
Աշխատանքներ
Իտալերէն լեզուով
Անգլերէն լեզուով
Պիծինա Իվանիշվիլի
Պիծինա Իվանիշվիլի  վրացի պիլիոնատէր եւ քաղաքական գործիչ։
Ան Ապրիլ 21, 2012-ին հիմնեց Վրացական Երազ (վրացերէն՝ ქართული ოცნება անգլերէն՝ Georgian Dream) քաղաքական կուսակցութիւններու դաշինքը: Յաղթանակ տանելով 2012-ի Վրաստանի խորհրդարանական ընտրութիւններուն, Հոկտեմբեր 25-ին Իվանիշվիլի իշխանութեան գլուխ հասաւ իբր Վրաստանի վարչապետ: Ան Նոյեմբեր 20, 2013-ին կամաւորապէս հրաժարեցաւ վարչապետի պաշտօնէն:
Յուլիս 2021-ին, Ամերիկեան Ֆօրպզ պարբերաթերթի համաձայն, Իվանիշվիլի աշխարհի 589-րդ ամենահարուստ անձն էր 4,8 միլիառ տոլար դրամագլխով. եւ մինչեւ այսօր Վրաստանի ամենահարուստ անձը:
Ունի երեք զաւակներ որոնցմէ մէկը երգիչ եւ արուեստագէտ Պերա Իվանիշվիլին է:
Նորվեկիա
Նորվեկիա (նորվեկերէն՝ (խորհրդարարութիւն) կամ, պաշտօնական անուանում՝ Նորվեկիայի Թագաւորութիւն (Kongeriket Norge), ինքնիշխան եւ միասնական (միութական) միապետութիւն, որ կը գրաւէ Սկանդինավեան թերակղզիի արեւմտեան բաժինը, Յան Մայէն կղզին եւ Շպիցբերգէն կղզիի խումբը (արշիպեղագոս) ։ Անդարդիքայի մէջ գտնուող Պետրոս I-ի կղզին եւ ցեղային Բուվէ կղզին կախյալ տարածքներ են, ուստի թագավորության կազմի մեջ չեն մտնում։ Նորվեկիան հավակնում է նաեւ Անտարկտիդայի մաս կազմող Մոդ թագուհու երկրին։ Մինչեւ 1814, Թագաւորութեան կազմի մէջ կը մտնէին Ֆարերեան կղզիները (1035-էն), Գրենլանտիան (1261-էն) եւ Իսլանտիան (1262-էն), իսկ մինչեւ 1468՝ նաեւ Շետլանդեան եւ Օրկնեան կղզիները։
Նորվեկիան ունի 385,252 քմ² տարածք եւ Մայիս 2016-ի տուեալներով՝ 5,488,984 բնակչութիւն ։ Ամենաերկարը Շուետիայի հետ սահմանն է՝ 1,619 քմ։ Հիւսիս-արեւելքէն կը սահմանակցի Ֆինլանտային եւ Ռուսաստանին, հարաւէն՝ Սկագերակ նեղուցին եւ Դանիային։ Նորվեկիան երկարաձիգ գետափ ունի Ատլանտեան օվկիանոսով եւ Բարենցի ծովով։
Հարալտ V-ը՝ Կլիւքսպուրկներու գերմանա-դանիական հարստութեան մէջ, Նորվեկիայի ներկայիս միապետն է։ 2013-ին վարչապետ դարձաւ Էռնա Սօլպերկ, որ փոխարինեց Յենս Ստոլտենպերկին։ Սահմանադրական միապետութիւն համարուող Նորվեկիայի մէջ՝ 1814-ի Սահմանադրութեան համաձայն՝ պետական իշխանութիւնը բաժանուած է խորհրդարանի, կառավարութեան եւ Գերագոյն դատարանի միջեւ։ Նորվեկիայի Թագաւորութիւնը ստեղծուած է քանի մը փոքր թագաւորութիւններու միաձուլման պատճառով։ Աանդական ժամանակագրութեան համաձայն՝ Թագաւորութիւնը շարունակաբար գոյութիւն ունի սկսած 872-էն, այսինքն՝ արդէն 1144 տարի։ Այս երկիրը յաջորդաբար ղեկավարուած է աւելի քան 60 թագաւորներու եւ կոմսերու կողմէ։
Նորվեկիայի տարածքը ենթարկուած է թէ՛ վարչական եւ թէ՛ քաղաքական բաժանումի: Այս մէկին համաձայն, վարչական ու քաղաքական բաժանումի միաւորները 2 մակարդակով են՝ կոմսութիւններ (շրջաններ) եւ թաղաբետութիւններ (տեղական ինքնակառավարման մարմիններ)։ Սաամի ժողովուրդը որոշակի ինքնորոշում (self-determination) եւ ազդեցութիւն ունի իր բնակութեան աւանդական տարածքներուն մէջ՝ Սաամի խորհրդարանի եւ Ֆինմարկի համաձայնագիրի միջոցով։ Նորվեկիան սերտ կապեր ունի Եւրամիութեան եւ Միացեալ Նահանգներու հետ։ ՄԱԿ-ի, ՆԱՏՕ-ի, Եւրախորհրդի, Անթարթիքայի պայմանագիրի եւ Հիւսիսային Խորհուրդի հիմնադիր անդամ է, Եւրոպական տնտեսական գօտիի, Առեւտուրի համաշխարհային կազմակերպութեան եւ Տնտեսական համագործակցութեան եւ զարգացման կազմակերպութեան անդամ է, ինչպէս նաեւ Շենկենեան գօտիի մաս կը կազմէ։
Երկիրը կը պահպանէ շուկայական տնտեսութեան եւ Սքանտինաւեան բարեկեցութեան ձեւի համադրումը համընդհանուր առողջապահական եւ սոցիալական ապահովութեան համակարգի հետ։ Ունի նաւթի, բնական կազի, հանածոներու, անտառանոյթի, ծովամթերքի եւ քաղցրահամ ջուրի մեծ պաշարներ։ Նաւթի արդիւնահանումը կը կազմէ երկիրի ՀՆԱ-ի մօտ քառորդ մասը ։ Մերձաւոր Արեւելքէն դուրս նաւթի եւ բնական կազի ամենամեծ արդիւնահանողն է ։
Նորվեկիան Համաշխարհային դրամատան եւ Արժոյթի միջազգային հիմնադրամի ցանկին մէջ 4-րդը կը հանդիսանայ՝ որպէս ամենաբարձր եկամուտ ունեցող երկիր ։ Կեդրոնական հետախուզական վարչութեան ՀՆԱ-ի ցանկին մէջ (2015-ի տուեալներ), ուր բացի ինքնիշխան պետութիւններէն, ներառուած են նաեւ որոշ տարածքներ եւ տարածաշրջաններ, Նորվեկիան կը գրաւէ 11-րդ հորիզոնականը ։ 2001-2006 թվականներին, իսկ ապա՝ 2009-2015-ններուն, Նորվեկիան աշխարհի մէջ մարդկային զարգացման ամենաբարձր գործակիցը ունեցած է ։ 7 տարի շարունակ՝ մինչեւ 2015, Legatum բարեկեցութեան ամենաբարձր գործակիցը ունեցած է ։ Երկրին մէջ ոկայ նաեւ Տնտեսական համագործակցութեան եւ զարգացման կազմակերպութեան «Աւելի լաւ կեանք» գործակիցի, Համաշխարհային ամբողջականութեան եւ Ժողովրդավարութեան ամենաբարձր գործակիցը ։
Ծագում
Նորվեկիա անուանումը ծագած է հին անգլերէն Norðrveg(r) բառէն, որ առաջին անգամ յիշուած է 880-ին եւ «հիւսիսային ճանապարհ» կամ «դէպի հիւսիս տանող» կը նշանակէ, ըստ որուն անգլոսաքսերը անուանած են Նորվեկիայի անտլանտեան ափեզերքը ։ Նոյն ձեւով կառուցուած են նաեւ suðrvegar «հարաւային ճանապարհ»-ը՝ Գերմանիոյ եւ austrvegr «արեւելեան ճանապարհ»-ը՝ Պալքանեան ծովու համար։ Անգլիոյ հոգեւոր մինորդները Նորվեկիայի թագաւարութիւնը, 880-ին, անուանած են նաեւ Norðmanna land  ։
Լեզուաբան Միքայէլ Շուլթեն կը նշէ, որ հին նորվեկերէն Nuruiak, Nuriki (Nur- :նեղուց, -riki :թագաւորութիւն) անուանումները եւ աւելի ուշ՝ Noregr (Nore- :նեղուց -gr :ուղի) անուանումը, որ Նորվեկիայի բնակիչներու ինքնանվանումն էր, ներարշիպելագեան հարաւարեւմտեան Նորվեկիայի նաւագնացութեան ուղիին կը վերաբերէր ։ Այս մէկը Նորվեկիայի առաջին թագաւոր՝ Հարալդ Շիկահերի կառավարման տարածքն էր, որուն պատճառով ալ անուանումը տարածուեցաւ ամբողջ երկրի վրայ։ Աւելի նոր մեկնաբանութեան համաձայն՝ Norvegr բառին մէջ, nor(ve),  կը նշանակէ նեղ (norve) եւ -(ve)gr (veg) կը նշանակէ նաւարկման ուղի  ։ Բառի ամենահին նշանակութիւնը կը մեկնապանուի «նեղուցով նեղ ուղի»  ։ Nore բառը տակաւին տեղանուններու մէջ կ՛օգտագործուի եւ ունի նոյն նշանակութիւնը  ։
849-ի լատիներեն ձեռագիրի մը մէջ նշուած է Northuagia անուանումը, այս բարագային, երբ մօտ 900-ններուն թուագրուող ֆրանսերէն ժամանակագրութեան մէջ օգտագործուած են Northwegia եւ Norwegia անուանումները ։ Օտտար Հալոգալանցին 9-րդ դարու վերջը, Անգլիոյ մէջ կ՛այցելէ Ալֆրետ Մեծին, երկիրը Norðwegr եւ norðmanna land կ՛անուանուէր ։
Պատմութիւն
Կաղապար:Նորվեկիայի Պատմութիւն
Նախնադար
Առաջին բնակիչները պատկանած են Արենսպուրկեան մշակոյթին (մ․թ․ա․ 11-10-րդ հազարամեակ), որ վաղ Դրիասի (Վաքսելեան սառցէ շրջանի վերջին փուլ) վերի հին քարէդարեան մշակոյթ էր։ Մշակոյթը կոչուած է Արենսպուրկ գիւղի անունով, որ Գերմանիոյ Համպուրկ քաղաքէն 25 քմ հիւսիս-արեւելք կը գտնուի, ուր պեղուած են նետերու փայտէ ձողեր եւ սայրեր ։ Նորվեկիայի մէջ մարդկութեան բնակութեան առաջին հետքերը յայտնաբերուած են ափամերձ շրջաններու մէջ, ուր մ․թ․ա․ 11000 - 8000-ններուն հալած է վերջին սառէ դարաշրջանի հսկայական ծանծաղուտային սառցադաշտը։ Ամենահին գտածոները թուագրուած են մ․թ․ա․ 9500-6000-ններուն եւ յայտնաբերուած են հիւսիսի մէջ՝ Ֆինմարկի (Կոմսա մշակոյթ) եւ հարաւ-արեւմուտքի մէջ՝ Ռոգալանտի (Ֆոսնա մշակոյթ)։ Երկու տարբեր մշակոյթներու մասին տեսութիւնները 1970-ականներուն մերժուեցան։
Ափամերձ շրջանին մէջ հնագէտներու յայտնաբերած վերջին գտածոներու հիման վրայ կ՛ենթադրուի, որ տարբերութիւնները կրնան ծագիլ տարբեր գործիքներ օգտագործելու պատճառով եւ ոչ թէ այն պատճառով, որ անոնք տարբեր մշակոյթներու կը պատկանին։ Ծովային կենդանական աշխարհը հնարաւոր դարձուցած է ձկնորսներու եւ որսորդներու բնակութիւնը, որոնք ենթադրաբար ապրած են տակաւին մ․թ․ա․ 10,000-ին, երբ ցամաքը տակաւին սառոյցով պատուած էր։
Երկրի հարաւային հատուածին մէջ յայտնապերուած են մ․թ․ա․ 5,000-ին թուագրուող բնակատեղիներ։ Այս բնակատեղիներէն յայտնաբերուած գտածոները թոյլ կու տան ենթադրել, որ անոնք որսորդութեամբ եւ ձկնորսութեամբ զպաղած են։ Գործիքները կը տարպերին չափերով եւ սովորաբար պատրաստուած են տարբեկէտր տեսակի քարերէ։ Ուշ շրջանի գործիքները աւելի լաւ պատրաստուած են։ Որսորդութեան եւ ձկնորսութեան շրջաններուն մէջ յայտնաբերուած են ժայռապատկերներ, ուր պատկերուած են եղնիկներ, արջեր, թռչուններ, որմզդեղներ, հիւսիսային եղջերուներ, փոկեր, կէտեր եւ ձուկեր (հատկապէս՝ սաղմոն ու վահանձուկ), որոնք բոլորը կարեւոր էին այստեղ բնակող մարդոց կեանքին համար։ Ֆինմարկի Ալտայի փորագրութիւնները, որոնք Սքանտինաւեան երկրներուն մէջ ամենամեծն են, ստեղծուած են ծովու մակարդակի վրայ, մ․թ․ա․ 4,200-500-ններուն եւ ցոյց կու տան ջուրի մակարդակի բարձրացումը վերջիին սառէ դարաշրջանի աւարտէն ետք։
Պրոնզէ Դար
Մ․թ․ա․ 3000-2500-ններուն Արեւելեան Նորվեկիա թափանցեցին նոր բնակիչներ (ռազմական կացիններու մշակոյթ): Անոնք հնդեւրոպական հողագործներ էին, որոնք հացահատիկ կ՛աճեցնէին եւ կովեր ու ոչխարներ կը պահէին։ Արեւմտեան ափի ձկնորս-որսորդներու պոպուլեացիները նոյնպէս հետզհետէ փոխարինուեցան հողագործներու ժողովուրդներով, չնայած այն իրողութեան, որ որսորդութիւնն ու ձկնորսութիւնը որպէս կեանքի պահպանման երկրորդական միջոցներ կը մնային։
Մ․թ․ա․ 15000-ին հետզհետէ պրոնզը յայտնաբերուեցաւ, բայց քարը տակաւին կը շարունակուէին օգտագործուիլ։ Նորվեկիայի տարածէն քիչ քանակով պրոնզէ իրեր յայտնաբերուած են, եւ գտածոները հիմանականին զէնքեր են եւ ապարանջաններ, որ կրնան իրեն միայն առաջնորդը թոյլ տալ։ Հսկայ դամբարաններ պատրաստուած են ծովափին՝ հիւսիսի վրայէն ձգուելով մինչեւ Հարստադ, ինչպէս նաեւ հարաւի վրայ՝ ցամաքի վրայ։ Ժայռապատկերները կը տարբերուէին քարէդարեան ժայռապատկերներէն։ Արեւի, կենդանիներու, ծառերու, զէնքերու, նաւերու եւ մարդոց պատկերները յատուկ ոճ ունէին։
Այս շրջանի հազարաւոր ժայռապատկերները կը պարունակեն նաւերու պատկերներ, հսկայ քարէ դամբարանային յուշարձանները, որոնք յայտնի են քարէ նաւեր անուանումով, ցոյց կու տան, որ նաւագնացութիւնն ու նաւերը մեծ դեր խաղցած է այս մշակոյթին մէջ ։
Նորվեկիայի տարածքին մարդիկ բնակութիւն հաստատած են հաւանաբար մ․թ․ա․ VI հազարամեակէն սկսեալ։ Հետագային, բնիկները խառնուած են գերմանական ցեղերուն, որոնք եկած են Սքանտինաւիոյ հարաւէն մօտ մ․ թ․ ա․ XVII դարուն։ Բնակիչները զբաղվել են որսորդութեամբ ու ձկնորսութեամբ, մ․ թ․ սկզպը ապրած են նահապետական-տոհմատիրական կարգով, որ քայքայուած է VIII-IX դարերուն: Հիմնական սոցիալական խաւը կազմած են ազատ համայնականները եւ տոհմացեղային աւագանին, ռազմական առաջնորդները՝ կոնաձեւները, իրենց նշանակութիւնը մեծապէս պահպանած են ժողովրդական ժողովները (թինգի)։ IX-XI դարերու մեծ չափերու հասած են նորմաններու (վիքինկներու) առեւտրակողոպտչական արշաւանքները դէպի Իրլանտա եւ այլ երկիրներ։ IX-X դարերու սահմանագիծին մէջ սկսած է Նորվեկիայի քաղաքական միաւորումը (կոնունգ Հարալդ Գեղեցկածամը իր իշխանութեան ենթարկած է շարք մմը մարզեր եւ ստեղծած է թագաւորութիւն), որ աւարտած է XI դարուն Օլաֆ II (1016-1028) թագաւորի օրով։ X դարու վերջէն սկսած է Նորվեկիայի քրիստոնէացումը։ Ստեղծուած վաղ աւատական պետութեան պայմաններուն մէջ ուժեղացած է շահագործումը, որուն հետեւանքներն էին գիւղացիական ապստամբութիւններն ու ժողովրդական շարժումները, XII դարու 2-րդ կեսին, եւ XIII դարուն: Նորվեկիայի գիւղացիները յաջողած են անձնապէս ազատ մնալ։ 1262-ին Նորվեկիան իր իշխանութեան տակ առած է Իրլանտան։ 1319-ին կնքուած է Նորվեկիայի անձնական ունիան Շուետիայի հետ, 1380-ին՝ Դանիայի, որուն հետեւանքով Նորվեկիան տնտեսապէս եւ քաղաքականապէս ենթարկուած է Դանիային, իսկ 1397-ին կնքուած է Կալմարեան ունիան Դանիայի, Շուետիայի եւ Նորվեկիայի (Իրլանտայի հետ) միջեւ։ 1536-ին Նորվեկիայի մէջ բռնի բարեկարգութիւն եղած է՝ Լիւթերականութեան ձեւով, որ նպաստած է դանիական տիրապետութեան ամրապնդմանը։ Ուժեղացած է դանիական լուծը եւ նորվեկացիներու բարեկարգութեան շահագործումը, որուն իպրեւ հետեւանք գիւղացիական մեծ ապստամբութիւններ տեղի ունեցած են (XV դար կէս-XVI դարու սկիզբ)։ XVII-XVIII դարերուն Նորվեկիան Դանիայի մղած աւերիչ պատերազմներու ներքաշուեցաւ։ Նորվեկական քաղքենիքը, որ սկսած էր ձեւաւորուիլ XVII դարու վերջը, կը պայքարէր Դանիայէն Նորվեկիան անջատելու համար։ Դանիան պարտութիւն կրելով Շուետիայէն, 1814-ին անոր հանձնեց Նորվեկիան։ Շուետիան հզօրութեամպ Նորվեկիային պարտադրեց շուետա-նորվեկական ունիա (1814-1905)։ Նորվեկական ժողովուրդը պայքար ծաւալեց հանուն անկախութեան։ 1887-ին հիմնադրուեցաւ նորվեկական բանուորական կուսակցութիւնը (ՆԲԿ)։ 1905-1907-ի ռուսական յեղափոխութեան ազդեցութեամբ, Եւրոպայի մէջ բանուորական շարժման աշխուժացումը մէկ կողմէն, կայսերական հակասութիւններու աճը՝ միւս կողմէն, Նորվեկիայի հնարաւորութիւն տուին 1905-ին խզել Շուետիայի հետ ունիան:
Աշխարհագրութիւն
Կաղապար:Նորվեկիոյ Աշխարհագրութիւն Տարածքը 385,2 հզ. քմ² է, հարաւ-արեւմուտքէն հիւսիս-արեւելք 1750 քմ երկարութեամբ եւ 7–430 քմ լայնութեամբ։
Նորվեկիոյ ափերը կը ողողեն Պարենցեան ծովը՝ հիւսիս-արեւելքէն, Նորվեկեան ծովը արեւմուտքէն եւ Հիւսիսային ծովը հարաւ-արեւմուտքէն : Անոր մաս կը համարուի նաեւ Արքիպելագ Շպիցբերգենը (Սուալբարտ) եւ Յան-Մայէն կղզին, որ կը գտնուի Հիւսիսային Սառուցեալ ովկիանոսին մէջ։ Նորվեկիային մաս կը համարուի նաեւ Աթլանթեան ովկիանոսի հարաւը գտնուող Բուվէ կղզին:
Ծանօթագրոթիւներ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Նորվեկիա
Գրիգոր Բակուրան
Բակուրան, հայ իշխանմ, Կ. Պոլսոյ Ալէքս Ա. կայսեր արքունիքին մէջ, զօրաւոր եւ ճարտար անձ, որ Ալէքսի օգնած էր երբ դեռ ան Բիւզանդիոնի գահը չէր բարձրացած: Ալէքս իր խոստման համաձայն մեծ պատիւներու կը բարձրացնէ Բակարանը։ Երբ Սկիւթացիք շուրջ 1085-ին Յունաց վէայ յարձակեցան՝ զիրենք ընկճելու համար Բակուրանը ղրկեց Ալէքս՝ Վարազ անուն հայ կտրիճ իշխանին հետ, այդ ճակատամարտին մէջ երկու հայ իշխաններն ալ կը սպաննուին։
Տիգրան Չիթունի
Տիգրան Յարութիւնի Չիթունի (Չիթչեան, Չթչեան), հայ բանահաւաք-բանասէր, գրող: Մամուլի մէջ  ծանօթ է որպէս՝ Վրոյր, Ես, Հեռագէտ, Այգեցի, Շեմիր եւ այլ ծածկանուններով։
Կենսագրութիւն
Տիգրան Չիթունին ծնած է 22 Ապրիլ 1881-ին, Արեւմտեան Հայաստանի Վան քաղաքը: Նախնական կրթութիւնը ստացած է Վանի Ս. Անանեան եւ Հիսուսեան վարժարաններուն մէջ։ 1898 թուականին աւարտած է Վանի Երամեան վարժարանը: 3 տարի ուսանած է Կարինի Սանասարեան դպրոցը: 1910 թուականին Կոստանդնուպոլիսի մէջ հիմնած է «Հայագիտում» հրատարակչութիւնը: 1940-ական թուականներուն տեղափոխուած է Փարիզ: Աշխատակցած է Կոստանդնուպոլիսի եւ սփիւռքի պարբերականներուն մէջ։ Թարգմանած եւ հրատարակած է «Լէյլի եւ Մեջնուն» (1911) սիրերգը, «Մայրենի աշխարհ» (գիրք 1, 1913) գիրքը: Ազգագրական-բանահիւսական աշխատութիւններէն աւելի ուշագրաւ է տոհմիկ խաղերու եւ ժամանցի «Արեւելեան խաղաշխարհ» (հ. 1-2, 1919, Հ. Իզմիրեան մրցանակ՝ 1907) ժողովածուն : Գրի առած է «Սասնայ ծռերու» 4 տարբերակ, որոնք համադրած եւ հրատարակած է «Սասունական» (հ. 1, 1943) խորագրով: Չիթունիէն Վանի ժողովրդական երգեր գրի առած է Կոմիտասը :
Մահացած է 1960 թուականին, Փարիզի մէջ :
Աշկալայի դաշտ
Աշկալա (Աշկալէ, Աշխալի, Աղջակալա, թուրք.` Aşkale), քաղաք Արեւմտեան Հայաստանի Էրզրում քաղաքէն շուրջ 40 քմ. արեւմուտք, Երզնկա-Բաբերդ խճուղիին վրայ։
Պատմութիւն
Ա. համաշխարհային պատերազմի տարիներուն Աշկալայի հայ բնակչութեան մէկ մասը գաղթած է Արեւելեան Հայաստան, միւս մասը զոհուած է ջարդերու ընթացքին։
Բնակչութիւն
ԺԹ. դարուն սկիզբը ունէր 1800, իսկ 1909-ին՝ շուրջ 800 հայ եւ թուրք բնակիչ։
Տնտեսութիւն
Կը զբաղէին երկրագործութեամբ, անասնապահութեամբ, այգեգործութեամբ, արհեստներով եւ առեւտուրով։
Օգտակար հանածոներ
Գիւղին մօտակայքը կար քարաղի պաշարներ։
Պատմամշակութային կառոյցներ
Աշկալան ունէր երկու եկեղեցի։ Գիւղին մօտ, բարձունքի վրայ, ուր գերեզմանոցն էր, պահպանուած էին հին բերդի աւերակներ։
Կրթութիւն
Գիւղին մէջ կը գործէր դպրոց մը ։
Տես նաեւ
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ քաղաքներ Ստորոգութիւն:Էրզրումի նահանգի շրջաններ
Էտուարտ Ութուճեան
Էտուարտ Ութուճեան (Édouard Utudjian, 12 Նոյեմբեր 1905, Կ. Պոլիս - 28 Յուլիս 1975, Շարթրը, Ֆրանսա), ֆրանսահայ քաղաքաշինարար, ճարտարապետ:
Կենսագրութիւն
Քաղաքացիական ճարտարագէտի կրթութիւն ստացած է ամերիկեան Ռոպերթ գոլէճին մէջ: 1934 թուականին աւարտած է Փարիզի համալսարանի քաղաքաշինական ճարտարապետութեան հիմնարկը, 1934-1936 թուականներուն ուսանած է յուշարձաններու վերականգման դասընթացքներուն:
Ութուճեանի նախաձեռնութեամբ, 1933 թուականին Փարիզի մէջ կազմակերպուած է ստորգետնեայ քաղաքաշինութեան ընկերութիւն, որ 1937 թուականին վերածուած է միջազգայինի, ընդգրկելով շուրջ 90 երկիր: Ընկերութեան 1937, 1948 եւ 1959 թուականին համագումարներուն, Ութուճեան ընտրուած է քարտուղար: 1936 թուականին հիմնած է «Լը Մոնտ Սութերեն» («Le monde souterrain») մասնագիտական հանդէսը, որուն պատասխանատու տնօրէնն ու խմբագիրը եղած է մինչեւ կեանքին վերջը:
Ութունճեան նախագծերով՝ Փարիզի եւ Ֆրանայի այլ քաղաքներու մէջ, կառուցուած են շուրջ 250 կառոյցներ: Ութուճեան հեղինակակից է Փարիզի, Պորտոյի, Վերսայլի, Ռուանի կոյուղիի ջուրերու մաքրման կայաններուն, Պաղտատ եւ Պասրա քաղաքներուն յատակագծման նախագիծերու: Դասաւանդած է Փարիզի տարբեր բարձրագոյն դպրոցներու մէջ, զբաղած է գիտահետազօտական գործունէութեամբ: Հեղինակ է բազմաթիւ գիտական յօդուածներու եւ «Հայաստանի 9—17-րդ դարերու յուշարձանները» (1967, ֆրանսերէն) գիրքին:
Անոր մասնակցութեամբ ու նախագիծերով վերականգնուած են որոշ յուշարձաններու, որոնց շարքին՝ Երուսաղէմի մայրավանքի Սուրբ Յակոբ եկեղեցին: Ութուճեան Փարիզի ստորգետնեայ տնտեսութեան նախագիծին համար, համաշխարհային ցուցահանդէսին (Փարիզ 1937) արժանացած է «Մեծ պարգեւ» (Grand prix) մրցանակին։ Պարգեւատրուած է Ֆրանսայի «Պատուոյ լեգէոն»-ի շքանշանով: 1957, 1958, 1959, 1961 եւ1964 թուականներուն Հայաստան այցելած է:
Ստորոգութիւն:Ֆրանսահայ ճարտարապետներ Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի հայերը Ստորոգութիւն:1905 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1975 մահեր Ստորոգութիւն:12 Նոյեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:28 Յուլիսի մահացածներ
Վարուն Տաուան
Վարուն Տաուան (ծնած` 24 Ապրիլ 1987), հնդիկ դերասան: Կը նկատուի աշխարհի ամենաբարձր վաստակող աստղերէն մէկը:
Կենսագրութիւն
Վարուն Տաուան ծնած է 24 Ապրիլ, 1987-ին: Հայրը՝ Տէյուիտ Տաուան, շարժանկարի բեմադրիչ է, իսկ մայրը՝ Գարունա Տաուանն է: Անոր աւագ եղբայր Ռոհիթը բեմադրիչ է, իսկ հօրեղբայր Անիլը՝ դերասան: Վարուն իր երկրորդական ուսումը աւարտած է H.R. College-ի մէջ՝ մասնագիտանալով տնտեսագիտութեան մէջ եւ շարունկած է իր ուսումը Nottingham Trent University-ի մէջ՝ աւարտելով գործընկերական բաժինը։ Ուսումը աւարտելէ ետք աշխատած է իբրեւ օգնական բեմադրիչ Գարան Ճոհարի «My Name Is Khan» ֆիլմին մէջ:
Սկզբնական շրջան (2012-2014)
2012-ին Վարուն իր դերասանական ասպարէզի առաջին քայլը առաւ։ Ան մաս կազմեց Գարան Ճոհարի արտադրած «Student of the Year» ֆիլմին, որուն դերակատարութեան մաս կազմեցին Ալիա Պահաթը եւ Սիտհարդ Մալհոդրան, հետեւեալ ֆիլմը համաշխարհային մեծ ընդունելութիւն գտաւ եւ ապահովեց 13 միլիոն Ամերիկեան Տոլարի մուտք: "2014-ին Վարուն ունեցաւ երկու ֆիլմ: Առաջինը «Main Tera Hero» որ կը նկատուէր վիպային կատակերգութիւն, իսկ երկրորդ ֆիլմը՝ «Humpty Sharma Ki Dulhania» ֆիլմը նկարահանուեցաւ իբրեւ տարբեր օրինակ մը `Ռոհիթ Շէթիի «Dilwali Dulhania Le Jayenge» (1995) ֆիլմին որ Գարան Ճոհարի-ի կողմէ էր, որ կ'աշխատէր իբրեւ արտադրող հետեւեալ ֆիլմին, անոր դերակատարութեան իբրեւ իգական հերոս մաս կազմեց Ալիա Պահաթը: «Humpty Sharma Ki Dulhania»-ն շահեցաւ 15 միլիոն ամերիկեան տոլար:"
Դերասանական հռչակ (2015էն մինչեւ օրս)
"2015-ին ան նկարահանեց ոճրագործական ֆիլմ՝ «Badlapur» եւ ստացաւ Filmfare-ի մրցանակ իբրեւ տարուան ամենալաւ դերասան: Անոր յաջորդ դերակատարութիւնը եղաւ «ABCD2: Any Body Can Dance 2» ֆիլմին մէջ, որ ապահովեց 22 միլիոն Ամերիկեան Տոլար: Նոյն տարուան իր վերջին ֆիլմը եղաւ «Dilwale» ֆիլմը,որուն դերակատարներն էին Շահ Ռոխ Խանը, Քրիթի Սանոն եւ Քաճուլը որ մեծ ընդունելիութիւն գտաւ հանդիսատեսին կողմէ:"2016-ին ան ձեռք բերաւ իր այդ տարուան առաջին ֆիլմը՝ «Dishoom»-ը, որուն արտադրիչն էր իր եղբայրը՝ Ռոհիթը, անոր դերակատարման մաս կազմեցին Ճագլին Ֆերնանտեզ եւ Ճոն Աբրահամ, այս ֆիլմի մէջ անոր դերակատարած անձնաւորութիւնը լրտես մըն էր որ կ'ապրէր Սուէտ Արապիայի մէջ, երբ կը լսէն թէ հռչակաւոր Քրիքիթ խաղցող մը կ'արեուանգուի եւ համագործակցելով Ճոն Աբրահամի դերակատարած անձնաւորութեան հետ կը սկսին փնտռել անոր: Ֆիլմը շատ մեծ յաջողութիւններ ձեռք բերաւ:
2017-ին ան նկարահնեց «Badrinath Ki Dulhania» ֆիլմը, ի դիմաց Ալիա Պահաթին։ Ան շահեցաւ իր երկրորդ Filmfare-ի մրցանակը, իբրեւ ամենալաւ դերասան: Նոյն տարուան ընթացքին ան հանդէս եկաւ իր նոր ֆիլմով՝ «Judwaa 2», այս ֆիլմի մէջ ան դերակատեց զոյգ դերեր,եւ անոր ընկերակցեցան Ճագլին Ֆերնանտեզը եւ Դափսին: 2017-ի իր երկու ֆիլմերը մեծ առեւտրային յաջողութիւն ձեռք բերին եւ մեծ ընդունելիութիւն գտան ժողովուրդին կողմէ: Judwaa 2-ին եկամուտը արձանագրուեցաւ 28 միլիոն ամերիկեան տոլար:
2018-ին ան հանդէս եկաւ իր նոր ֆիլմով՝ Սուճիդ Շիրքարի արտադրած «October»-ով եւ Շարափ Գաթարիայի արտադրած «Sui Dhaaga» ֆիլմով: «Sui Dhaaga» ֆիլմին մէջ անոր հետ դերակատարման մաս կազմեց Անուշքա Շարման:
Գրիգոր Է. Անաւարզեցի
'''Գրիգոր Է. Անաւարզեցի''', կաթողիկոս, կոչուած է նաեւ «Ջրող», «Երգեցող», «Երկրորդ Վկայասէր», «Մեծքարեցի»։
Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կիլիկիոյ Անաւարզա քաղաքը: Կրթութիւնը ստացած է Մեծ Քարի Մեծ Այրի վանքը, տիրապետած է ասորերէնի, յունարէնի եւ լատիներէնի, հմտացած է երաժշտութեան եւ բանաստեղծութեան մէջ: Հետագային ստանձնած է Մեծ Քարի ուխտի առաջնորդութիւնը:
1263-էն մինչեւ Կաթողիկոս դառնալը Անաւարզայի արքեպիսկոպոսը եղած է: 1292-ին, երբ Հայոց կաթողիկոսանիստ հանդիսացող Հռոմկլան կ'իյնայ եւ Հայոց Կաթողիկոսը Եգիպտոս կը տարուի, նորընտիր Կիլիկիոյ Հայոց Վեհափառ՝ Գրիգոր Է. Անաւարզեցին, կաթողիկոսական աթոռը 1293-ին կը տեղափոխէ Սիս եւ երկրի փրկութեան համար յոյսերը կը կապէ Հռոմի Պապին: Կաթողիկոսի եւ Հեթում Բ. թագաւորի ջանքերով կաթողիկոսանիստ Հռոմկլայէն Եգիպտոս տարուած Սրբազան Մասունքները կը վերադառնան Սիսի վեհարանը 1301 թուին:
Գրիգոր Է. Անաւարզեցի Կաթողիկոսը իր գահակալութեան ողջ տեւողութեան, երկրի արտաքին բոլոր յարաբերութիւնները ինք վարած է, ինչպէս եւ պետական-քաղաքական խնդիրներու լուծման համար աջակցութիւն ստացած է Հռոմէն:
Կիլիկիոյ Հայոց Կաթողիկոս՝ Գրիգոր Է. Անաւարզեցիի վախճանումէն ետք, Կոստանդին Գ. Կեսարացին Կաթողիկոս ընտրուած է, որ դարձեալ Կաթողիկէ դաւանանքին հաւատացող Հայրապետ մը եղած է :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկոսներ
Հենրիկ Անասեան
Հենրիկ Անասեան (10 Ապրիլ, 1937) Երեւան: Հայ երաժշտահան, գրող, հասարակական գործիչ, պատմաբան, բանասէր, աղբիւրագէտ, մատենագէտ, ձեռագրագէտ, Յակոբ Անասեանի որդին։
Կենսագրութիւն
Միջնակարգ կրթութիւնը ստացած է Երեւանի Շիրվանզադէ ի անուան դպրոցին մէջ։
20 տարեկանին ինքնաշխատութեամբ նորագրութիւն սորված է եւ իբրեւ բացառութիւն 1957-ին իրաւունք ստացած է մասնակցելու Երեւանի Ռոմանոս Մելիքիան ի անուան Երաժշտական վարժարանի մուտքի քննութիւններուն եւ հետեւած խմբավարական մասնագիտութեան։
Ուսանողութեան տարիներուն Յ. Անասեան կը ղեկավարէ երգչախումբեր Երեւանի մէջ։ Միեւնոյն ատեն կը սկսի երգեր յօրինել։
Առաջին ստեղծագործութիւնները երեւան կու գան 1959-60 թուականներուն: 1960-ին իր «Գովք Հայրենիքիս» խմբեգրին շնորհիւ կը դառնայ Հայաստանի Ռատիոյի դափնեկիր։
1961-ին կ'աւարտէ վարժարանը, նոյն տարին կը դառնայ Երեւանի Կոմիտասի անուան Պետական Երաժշտանոցի ուսանող եւ կ'աշակերտէ նշանաւոր խմբավար Միքայէլ Մալունցեանի։
1962-էն սկսեալ Հայաստանի Ռատիոյի եւ Հեռատեսիլի Պետական կոմիտէին մէջ վարած է զանազան պատանասխատու պաշտօններ: Նոյն Հաստատութեան մէջ եղած է նաեւ սեմֆոնիք նուագախումբի եւ ժողովրդական գործիքներու անսամպլի ղեկավար։
1974-1977 ստանձած է Թ. Ալթունեանի անուան Հայկական ժողովրդական երգի եւ պարի անսամպլի ղեկավարի կարեւոր պաշտօնը։ Իր գործունէութեան առաջին քսան տարին անցած է Մայր Հայրենիքի մէջ տուած է Համերգներ տարբեր Երաժշտախումբերով, Հայաստանի եւ Խորհրդային Միութեան տարածքին։
Փանցիր հրթիռային համակարգ
Փանցիր Ս1 (Панцирь-С1, ՆԱԹՕ-ի դասակարգումով՝ SA-22 Greyhound (նշանակութիւնը՝ քերծէ)՝ ռուսական ինքնաշարժ զէնիթային հրթիռա-հրանոթային համակարգ ցամաքային եւ ծովային տեղակայումով:
Հենրիկ Անասեան
Կենսագրութիւն
Իր գրական գործերը Հրատարակուիլ սկսած են 1955-ին
Փանցիր հրթիռային համակարգ
Նշանակութիւն
Համակարգը նախատեսուած է ժամանակէն եւ հեռանկարային միջոցներու օդային յարձակումներէն քաղաքացիական եւ ռազմական առարկաներու (այդ թիւին՝ մեծ հեռահարութեան հակաօդային պաշտպանութեան համալիրներու) մոտակայ ծածկոյթի համար: Նաեւ կրնայ իրագործել առարկայի պաշտպանութիւնը ցամաքային եւ վերջուրեայ սպառնալիքներէն:
Հենրիկ Անասեան
Կենսագրութիւն
1978-ին Լոս Անճելըս հաստատուելէ ետք կը հիմնէ «Սիփան» երգչախումբը։
Փանցիր հրթիռային համակարգ
Նշանակութիւն
Համակարգի ստեղծման աշխատանքներն աւարտուած են 1994 թուականին, առաջին անգամ ցուցադրուած է Մոսքուայի միջազգային օդային-տիեզերական սալոնին:
Հենրիկ Անասեան
Կենսագրութիւն
1982-ին Լոս Անճելըս ի մէջ կը ղեկավարէ Հ.Բ.Ը.Մ. «Արտարապա» երգի եւ պարի անսամպլի Համերգը։ 1985-էն սկսեալ խումբեր ղեկավարելով Համերգներ կու տայ գլխաւոր քաղաքներու մէջ։
1987-ին Աւստրալիոյ Սիտնի քաղաքին Համազգային Մշակութային Ընկերակցութեան հրաւէրով տեղւոյն խումբերը մարզելով աննախընթաց Համերգ մը կը սարքէ։
Փանցիր հրթիռային համակարգ
Ուքրայինա
Տարբեր անկախ փորձագետներ կը հաւատան, որ Փանցիր-21-ը գործարկած են անջատողական ոյժերը Տոնպասի պատերազմին: Զեկոյցներու համաձայն հիմնական սպառազինման առարկաները Ուքրայինային մէջ նկատուած են 2014-ի Նոյեմբերին: Նաեւ կը զեկուցուի, որ ատոնք նկարահանուած են Լուհանսք եւ լուսանկարուած՝ Մաքիիվքա ապստամբող տարածքներուն մէջ 2015-ի սկիզբներուն:
Հենրիկ Անասեան
Կենսագրութիւն
1990-1991 տարիներուն Հայաստան կը հրաւիրուի իր «Սիփան» երգչախումբին հետ համերգներ տալու, ընկերակցութեամբ Հայաստանի Ռատիոյի եւ Պետական Երաժշտանոցի սեմֆոնիք նուագախումբերուն։
Փանցիր հրթիռային համակարգ
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հրթիռային զէնք
Հենրիկ Անասեան
Կենսագրութիւն
Հ. Անասեան իր իսկ յօրինած եւ մշակած խմբերգներն է, որ կը հրամցնէ հանրութեան։
Իր երգչուհի տիկինը՝ Մարիեթա Անասեան նոյնպէս եղած է ուսանող Կոմիտասի անուան Պետական Երաժշտանոցի։ Անոնք բախտաւորուած են երկու որդիներով՝ Արմէն եւ Արամ։
Անասեան ստեղծած է «Սրբազան համերգ» շարքը՝ նուիրուած Մեծ եղեռն ի զոհերու յիշատակին, գրած «Հայրենիք եւ սէր», «Սայեաթ-Նովա», «Ճանապարհ» սեմֆոնիք պոեմը, տուտուկի եւ նուագախումբի համար, խմբերգներ, երգեր («Սիրում եմ», «Երազ աղջիկ» եւ այլն)։
Հեղինակ է երաժշտական գործերու («Իմ հայրենիք», «Կռունկ, բարով դառնաս», 1997), գրական, երաժշտագիտական, հրապարակախօսական յօդուածներու ժողովածուներու՝ «Լուռ ցաւեր» (1990), «Այս եմ ես...» (հ. 1-4, 1993-2004), եւ այլ գիրքերու։
Ստեղծագործութիւններ
Հենրիկ Անասեանի 35-ամեայ գործունէութեան գնահատականը՝ բազմաթիւ մտաւորականներու, արուեստագէտներու գնահատմամբ։
Հենրիկ Անասեան կը մշակէ մարդկայնական գրականութիւն մը։ Գիտէ իր պատմուածքները շահեկան դարձնել նորանոր յղացումներով նուրբ հեգնանքով եւ զգացումով վերակենդացնելով դէպքերը :
USB Ցայտիչ
USB ցայտիչ շարժական արտաքին յիշողութեան սարք մը (պահեստանոց), որ հիմնուած է NAND տիպի flash յիշողութեան վրայ։ Անիկա փոքրիկ, թեթեւ, շարժական եւ բազմաթիւ անգամներ գրել-կարդալու ունակութեամբ՝ տեղեկութիւն կրող սարք մըն է, որ կրնայ կրել մինչեւ 64 ԿՊ տեղեկութիւն։ Ցայտիչը, արագ տիպի յիշողութեամբ սարք մըն է, որ աւելի արդիւնաւէտ է, քան ճկուն մագնիսական սկաւառակը (floppy)։ Ցայտիչներուն մէջ կ'օգտագործուի շարժական յիշողութեան սարքերու՝ USB Mass Storage չափանիշը։
Սարքը օգտագործելու համար, համակարգիչը պէտք է ունենայ USB Mass Storage։ Mac OS X  համակարգի գործող բոլոր տարբերակները ունին USB Mass Storage սարքաւորումներու ապահովում։ Microsoft Windows XP, 2000 եւ ME եւս ունին այսպիսի սարքերու ապահովութիւն, սակայն Windows-ի բոլոր նախկին տարբերակները կը պահանջեն driver, որ, սովորաբար, կը տրամադրէ արտադրողը։
Պատմութիւն
Ցայտիչը ստեղծուած է 1998-ին IBM-ի կողմէ, որպէսզի փոխարինէ ճկուն մագնիսական սկաւառակները՝ ThinkPad գիծի արտադրանքներուն համար։ Հակառակ անոր, որ IBM-ն է որ առաջին անգամ յայտարարած է այս սարքին մասին, սակայն հրապարակելու արտօնագիր չէ ստացած եւ հետագային, M-Systems-ի հետ պայմանագիր կնքած է, որպէսզի անոնք զարգացնեն եւ արտադրեն այդ սարքերը։ Այս սարքին եւ  այլ նոր սարքերու հետ կապուած  քանի մը  այլ արտօնագիրներ, այժմ կը պատկանին M-Systems ընկերութեան։
Թիլպուրկ
Թիլպուրկ, համայնք եւ քաղաք Հոլանտա յի Հիւսիսային Պրապանթ մարզին մէջ։ Տարածքը 116,69 քմ² է, բնակչութիւնը՝ 204.924 (2011)։ Թիլպուրկ քաղաքէն բացի։ Ուսանողական քաղաք է, յայտնի է Հոլանտայի Թիլպուրկ համալսարանը։
USB Ցայտիչ
Պատմութիւն
Ժամանակի ցայտիչներուն մէջ կը կիրարկուի USB 2.0 միացում։ Սակայն, տուեալ պահին, անոնք չեն օգտագործեր այդ միացման ամբողջ 480 ՄՊիթ/վ արագութիւնը՝ բուն ֆլէշ յիշողութեան անգամներ աւելի փոքր արագութեան պատճառով։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւններ:Համակարգիչի յիշողութեան սարքեր Ստորոգութիւններ:Տեղեկութիւն կրողներ
Մեսրոպ Նուպարեան
Մեսրոպ Նուպարեան (3 Դեկտեմբեր, 1842, Զմիւռնիա - 4 Ապրիլ 1929, Մարսել), թարգմանիչ, բառարանագիր, հրապարակագիր։
Կենսագրութիւն
Առաջին թարգմանութիւնները տպագրած է «Արշալոյս Արարատեան» թերթին մէջ եւ մասնակցած է «Երկասէր» մանկական հանդէսի հիմնադրութեան (1855)։ Հրապարակախօսական եւ գիտական հոդուածներով աշխատակցած է արեւելահայ եւ սփիւռքահայ մամուլին։ «Ծաղիկ», «Արեւելեան մամուլ», «Մետիորա», «Հայ գրականութիւն», «Հայաստանի կոչնակ» եւ այլ պարբերականներու մէջ առաջ քաշած է հայ ժողովուրդի ազգ․ զարթոնքի եւ առաջադիմութեան հարցեր։
Եոհան Սեպասթիան Պախ
Եոհան Սեպասթիան Պախ (գերմաներէն՝ Jóhann Sebástian Bach, 21 Մարտ, 1685 կամ 31 Մարտ, 1685, Այզէնախ, (Գերմանիա) - 28 Յուլիս, 1750, Լայփզիք, (Գերմանիա)։ Գերմանացի երգեհոնահար եւ ջութակահար։ Պախը դասական երաժշտութեան պատմութեան մէջ մեծագոյն երգահաններ էն մէկն է, կեանքի ընթացքին գրած է 1000-էն աւելի ստեղծագործութիւններ։
Պախի մահէն յետոյ անոր երաժշտութիւնը գրեթէ մոռցուած էր, նորէն կը բացայայտուի 19-րդ դարուն ռոմանթիկ երգահաններու, մասնաւորապէս՝ Ֆելիքս Մենտըլսընի կողմէ, եւ այսօր իր երաժշտութիւնը եւ կարողութիւնը կը նկատուի աշխարհի լաւագոյներէն մէկը :
Կենսագրութիւն
Պախի կենսագրութիւնը պայմանականօրէն կը բաժանուի երեք շրջանի, առաջին՝ ուսման տարիներ (1695-1700 թուականներուն՝ Օրտրուֆի մէջ, եւ 1700-1703 թուականներուն՝ Լիւնեպուրկի մէջ)։