cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Քեսապ
Ի. դար եւ Սուրիոյ քաղաքացիական պատերազմը
Երեք օր տեւող պատերազմէն ետք, շրջանը ամբողջովին կ'անցնի «Սուրիական ազատ բանակ»ին զինեալ ուժերուն ձեռքը։ Մօտաւորապէս երեք ամիս ետք՝ 15 Յունիս, 2014-ին սուրիական բանակը կ'ազատագրէ Քեսապը եւ գիւղացիք կը վերադառնան քանդուած, կողոպտուած եւ կամ այրած իրենց տուները։ Եկեղեցիներ, մշակութային կեդրոններ հրոյ ճարակ դարձած, գերեզմաններ պղծուած, գործատեղիներ, պանդոկներ կողոպտուած եւ անգործածելի դարձած էին։
Շնորհիւ սփիւռքի հայութեան շտապ օգնութեան եւ գիւղացիներու համագործակցութեան ելեկտրական հոսանքը, հեռաձայնային կապերը շուտով կը վերահաստատուին։ Գիւղացին առիթը կ'ունենայ 2014-ի խնձորի բերքը հաւաքելու եւ անոր հասոյթով անմիջական ծախսերը հոգալու։ Շուրջ 250 ընտանիքներ վերջնականապէս կը վերադառնան իրենց բնակարանները։
2014-2017-էն ետք, համեմատաբար խաղաղ շրջան մը կ'ապրի Քեսապի եւ իր գիւղերու հայութիւնը։ Վերաշինական աշխատանքը տարիներու ընթացքին կ'աշխուժանայ եւ շնորհիւ գիւղատնտեսութեան վնասները հատուցում կը ստանան։
Տնտեսութիւն
Քեսապի տնտեսութիւնը մինչեւ Ի. դարու կէսերը կեդրոնացած էր հողագործութեան, պարտիզպանութեան եւ անասնապահութեան վրայ։ Գիւղացին ունէր արտեր, ուր ամրան ամիսներուն ցորենը կը հնձէին. կար նաեւ ծխախոտի հողագործութիւնը, որ պետութեան կողմէ ծանր տուրքերու հարկադրուած էր։
Պարտիզիպանութեան մէջ հիմնական տեղ ունէին ձիթենին, թզենին, թթենին եւ մանաւանդ որթատունկը։ Կային նաեւ այլ տեսակի ծառեր, օրինակ՝ տանձենի, ընկուզենի եւ խնձորենի։ Թութէն օղի կը պատրաստէին, թուզը կը չորցնէին եւ չիրը ձմրան հողագործը իբր պաշար հետը գործի կը տանէր։ Շրջանը հարուստ էր ընտիր զանազան տեսակի խաղողներով։ Խաղողէն եւ թուզէն կը պատրաստէին պաստեղը, խաղողի հիւթէն կը պատրաստուէր նաեւ ռուպը (պէքմէզ)։
Անասնապահութիւնը տարածուած էր բոլոր գիւղերուն մէջ՝ ամէն ընտանիք ունէր քանի մը կով, ոչխար եւ էշ: Ձմրան քեսապցին կաքաւի, նապաստակի եւ վայրի խոզի որսորդութեամբ կը զբաղէր։ Որսորդութիւնը գլխաւոր ժամանցն էր։
Քսաներորդ դարու կիսուն, տնտեսութիւնը հետզհետէ կը փոխուի եւ կը կեդրոնանայ խնձորի պարտիզպանութեան շուրջ. քսաներրորդ դարու վերջաւորութեան չկար քեսապցի ընտանիք մը, որ խնձորի պարտէզ չունէր. Քեսապի շատ յարգի խնձորը կ'առաքուէր մինչեւ Հալէպ, Դամասկոս եւ Լաթաքիա, ուր կը ծախուէր բարձր գինով։ Տնտեսական այս վերելքը ծաղկ կու տայ շինարարական աշխատանքի եւ ելեկտրական, հեռաձայնային ցանցերու տարածման Քեսապի եւ բոլոր գիւղերուն մէջ։ Կը կառուցուին պանդոկներ, ճաշարաններ զբօսավայրեր, ընդունելու համար յիսուն հազարի հասնող ամառանոց եկող զբօսաշրջիկները։
Քեսապ աւանը
Ի. դարու սկիզբը, Քեսապ կը բաղկանար 3 թաղերէ՝ Արեւմտեան, կեդրոնական եւ արեւելեան պատսպարուած 3 կողմէ լեռներով։ Շինարարական մեծ թափ մը կը սկսի Ատանայի ջարդէն ետք սակայն կանգ կ'առնէ 6 տարի ետք (1915)։ Այս շրջանին է, որ կը շինուի գրադարանը, Սահակեան դպրոցը եւ Աւետարանական համայնքին դպրոցը։
Ուսումնասիրաց վարժարանին, Լատին եկեղեցւոյ եւ դպրոցին, երկյարկանի բնակարաններու շինութիւնը եւ վերանորոգումը կը սկսի 1920 թուականներուն։ Կը բարեկարգուին նաեւ փողոցներն ու գիւղին հրապարակը։
1952-ին քեսապ կ'ունենայ ելեկտրականութիւն, ջուրի ցանց եւ կոյուղի։ Քաղաքապետարանը կ'ունենայ մնայուն եւ բաւարար պաշտօնէութիւն։
ԻԱ. դարու սկիզբը, Քեսապ բոլորովին կը կերպարանափոխուի, դեռ կը մնան քանի մը կարմիր կղմինտրաւոր տուներ, սակայն անոնց կողքին կը բարձրանան 5-էն 6 յարկանի շէնքեր, տասնեակ մը պանդոկներ, ճաշարաններ, զբօսավայրեր եւ այլն։ Պահելու համար գիւղի հին տուներուն ոճը «Երկիր եւ Մշակոյթ» միութիւնը կեդրոնական թաղին տուներէն մէկը կը գնէ Ի. դարու վերջաւորութեան եւ կը նորոգէ կարելի եղածին չափ պահելով իր նախատիպը։
Ներկայիս Քեսապ օժտուած է հեռաձայնային ցանցով։ Արհեստագիտութիւնը հասանելի է բոլորին։ Քեսապ համացանցով կապուած է աշխարհի բոլոր երկրամասերուն հետ։
Դպրոցներ
Քեսապի մէջ տարիներու ընթացքին գործած են առնուազն 3 տարբեր տեսակի դպրոցներ համապատասխանելով 3 համայնքներուն բնակչութեան աճին։ Այսպէս՝
Շրջանին գիւղերը
Շրջանը ունի 11 բնակելի գիւղեր եւ 1 ձմրան ամայի գիւղ՝ Պաշօրտը։ Բնակուող գիւղերն են՝
Գիւղական սարքեր
ԻԱ. դարուն այս սարքաւորումները տեղ-տեղ կը մնան, սակայն չեն գործածուիր, որովհետեւ ելեկտրականութիւն կայ բոլոր գիւղերուն մէջ, տեսակ-տեսակի փուռեր կան Քեսապի եւ մեծ գիւղերուն մէջ, ճամբաները ասֆալթապատ են եւ գրեթէ ամէն ընտանիք ունի անձնական փոխադրամիջոց։ Նախկին գիւղական դժուար կեանքը կը փոխարինուի արդիական միջոցներով հարուստ միջավայրով մը եւ այսպէս կալերը, թոնիրները, սանտերը, աղբիւրները, եւ այլն կը դառնան աւելորդ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Սուրիոյ քաղաքներ Ստորոգութիւն:Սուրիա
Յովհաննէս Ադամեան
Աւելի քան 20 յայտնագործութիւններու (հիմնականին մէջ հեռուստատեսութեան եւ լուսահեռագրման բնագաւառներու ծիրէն ներս) եւ լուսահեռագրման համակարգի հեղինակ :
Կենսագրութիւն
Ճարտարագէտ-գիւտարար Յովհաննէս Ադամեանը ծնած է Պաքուի մէջ` խոշոր նաֆթային ընկերություն ունեցող ընտանիքի մը մէջ։ Դեռ աշակերտական նստարանէն Յովհաննէսի մէջ նկատելի էր պրպտելու եւ ուսումնասիրելու ձգտումը: Ուսանելով Միւնիխնի եւ Պեռլինի համալսարաններուն մէջ` ան կը մասնագիտանայ թեքնիքն գիտութիւններու բնագաւառէն ներս:
Որոշ ժամանակ ետք Ադամեանը կը մեկնի Փարիզ եւ դասախօսութիւններու կը հետեւի Սորպոնի համալսարանին մէջ։ Ուսումնառութենէն ետք ան կը սկսի զբաղիլ պատկերները հեռաւորութեան վրայ հաղորդելու խնդիրով եւ սերտ կապեր կը հաստատէ եւրոպական շարք մը երկիրներու գիտական ու բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւններու եւ նշանաւոր գիտնականներու հետ:
Գերմանիոյ մէջ Ադամեանը սեփական միջոցներով ստեղծած էր տարրալուծարան մը եւ կատարած էր շարք մը գիւտեր (1908 թուականին առաջին անգամ հիմնաւորած էր էլեկտրականութեան միջոցով պատկերի հաղորդման ու վերարտադրման հնարաւորութիւնը, իրագործել գունաւոր պատկերը հաղորդալարերով 600 քմ հեռաւորութեան վրայ հաղորդելու առաջին փորձը): 1913 թուականի վերջերուն Ադամեանը տեղափոխուած է Ռուսաստան եւ մշտական բնակութիւն հաստատած Փեփրոքրատ (Լենինկրատ) մինչեւ 1932 թուականը: Այստեղ նոյնպէս սեփական միջոցներով ստեղծած է տարրալուծարան մը եւ շարունակած է գիտական փորձերը: Այս ժամանակահատուածին մէջ ան ստացած է 21 արտօնագիր, որոնցմէ երկուքը` հեռուստատեսութեան բնագաւառին մէջ։ 1918 թուականին ան ստեղծեց Ռուսաստանի մէջ առաջին սարքը, որ կը ցուցադրէր սեւ եւ սպիտակ պատկերներ (ստատիկ պատկերներ), ինչ որ մեծ քայլ էր հեռուստատեսութեան զարգացման բնագաւառին մէջ :
1619 թուական
1619 թուական, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 19րդ տարին է
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1619 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1619 մահեր
Ստորոգութիւն:1619
Օրեր (ամսագիր)
{{Տեղեկաքարտ Պարբերական }} «Օրեր» համաեւրոպական անկախ ամսագիր, լոյս տեսած է Փրակայի մէջ, 1999 Հոկտեմբերին։ Հրատարակիչը ոչ պետական Կովկաս-Արեւելեան Եւրոպա լրատուական կեդրոնն է՝ Յակոբ Ասատրեանի խմբագրութեամբ։ Երկամսեայ պարբերականը Հայաստանի իրադարձութիւններէն զատ, կը լուսաբանէ ոչ միայն Չեխիոյ մէջ բնակող հայերու գործունէութիւնը, այլեւ կ՛անդրադառնայ եւրոպական 30-էն աւելի հայ համայնքներու մշակութային, քաղաքական ու հասարակական, մարզական ու համայնքային կեանքին:
«Օրեր»–ը մեծ տեղ կը յատկացնէ Հայաստան-Եւրոպա յարաբերութիւններու, երկու կողմէ դիւանագիտական ու քաղաքական կապերուն, տնտեսական համատեղ ծրագիրերներուն։ Լայնօրէն կը լուսաբանեն հայ-չեխական բոլոր ձեռնարկները, կը տպագրուին հարցազրոյցներ ու յօդուածներ Չեխիոյ նշանաւոր մարդոց, պետական անդամներուն ու հասարակական գործիչներու հետ։
Տե՛ս նաեւ
Ստորոգութիւն:Հայ մամուլ Ստորոգութիւն:Չեխիոյ հայերը
Յակոբավանք
Պատմութիւն
Վանքին հիմանդրման եւ առաջին շէնքերու կառուցման թուականները յայտնի չեն: Արձանագրութիւններէն ամենահինը փորագրուած է խաչքարի մը պատուանդանին վրայ, որ հետագային տեղադրուած է եկեղեցւոյ  պատին մէջ իբրեւ  շինաքար եւ կը վերաբերի  853-ին : Միւս գրաւոր  տեղեկութիւնը կը գտնուի Երեւանի Մաշտոցի անուան Մատենադարան ի  յիշատակարաններէն մէկուն մէջ: Հոս, մագաղաթին մէջ գրուած է, թէ  Ս. Յակոբայ վանքին եկեղեցւոյ կառուցողները եղած են Հասան-Ջալալի ծնողները՝  Վախթանգն ու Խորիշահը:
Խորիշահն իր արձանագրութեամբ կը պատմէ. .
Յակոբավանքը Խոխանաբերդի ճիւղի հոգեւոր կեդրոններէն եղած է: «Վերստին շինեցի» արտայայտութիւնը օգտագործուած է վերակառուցման եւ նորոգման իմաստով: Նորոգողները նախկին շինութիւններու քարերը ցաքուցրիւ տեղադրած են. գերեզմանաքարերը՝ պատերու մէջ, խաչքարերը առաստաղին: Արձանագրութիւն պարունակող, յղկուած քարերը՝ անկիւնները: Շինութիւնները կարկտանի տպաւորութիւն կը ձգեն: Յակոբավանքը, բացի 1212-ի վերակառուցումէն, հետագային, մօտաւորապէս ԺԷ.-ԺԸ. դարերուն, նոյնպէս նորոգուած է: Այդ մէկը կը հաստատէ արձանագրութիւններէն մէկը.
Վանքին հարաւային եկեղեցւոյ արեւելքին կից բնակելի շինութիւնը ըստ արձանագրութեան կառուցուած է 1725-ին (ՌՃՀԴ): Յակոբավանքին կառուցման հիմնական ժամանակագրական փուլերը իրարու կը յաջորդեն Թ.(թերեւս եւ Է.) դարու սկիզբներէն մինչեւ ԺԸ. դարու վերջը: Վանական համալիրին կառոյցներուն մեծ մասը ստեղծուած է ԺԲ.- ԺԳ. դարերուն:
Ճարտարապետութիւն
Եկեղեցւոյ արեւմտեան ճակատը եռակամար սրահ-գաւիթին յարդարանքին կեդրոնն է: Դադիվանքի ն եւ Տաթեւի համանման սրահներուն պէս առջեւի պատին փոխարէն ունի եռակամար բացուածք մը, ընդ որում երկու սիւները եւ անոնք զիրար ու պատերուն հետ կապող կամարները սրբատաշ են, հետաքրքրական, եւ ընդհանուրին մէջ հաճելի տպաւորութիւն մը կը ձգեն:
Գաւիթին սրահը աչքի կը զարնէ բազմաթիւ խաչքարերու, աւելի քան երկու մեթր մեծութեամբ գերեզմանաքարերու եւ վիմագիր սալաքարերու օգտագործումով: Հոս խաչքարերը վարդագոյն են, տապանաքարերը՝ մոխրագոյն պատերը՝ կապտաւուն, վիմագիր սալերը՝ կաթնագոյն, իսկ արեւու ժամացոյցը քանդակուած է բաց նարնջագոյն քարին վրայ:
Եռակամար սրահին հիւսիսային ամբողջ երկարութեամբ կ'երկարի երկրորդ եկեղեցին: Անիկա նոյնպէս պարզ, միանաւ, ուղղանկիւն (8,00 մ X 3,4 մ) դահլիճ մըն է:
Եկեղեցին հարաւային մուտքով կապուած է եռակամար սրահին, իսկ արեւմտեան բացուածքով միացած է գաւիթ-ժամատան: Եռակամար սրահը ընդհանուր է երկու եկեղեցիներուն համար եւ իր բարձրութեամբ հաւասար է անոնց: Գաւիթ-սրահը եկեղեցիներու ծաւալային յօրինուածքին բնութեան էութիւնը կազմող մասն է, իսկ սրահին եռակամար ճակատը՝ եկեղեցիներուն գլխաւոր ճակատը: Այդ տեսակէտէն Ս. Յակոբայ վանքը ճարտարապետական որոշ հետաքրքրութիւն ներկայացնող յուշարձան մըն է:
Համալիրին մէջ, յատուկ տեղ կը գրաւէ գաւիթ-ժամատունը: Յայտնի է, որ հայկական ճարտարապետութեան մէջ գաւիթները սկսած են հանդէս գալ Ժ. դարէն: Կարելի է վստահ ըսել, որ Յակոբավանքին գաւիթ-ժամատունը հնագոյններէն մէկն է: Սովորաբար գաւիթները, որոնք գոյութիւն ունին բոլոր վանքերուն մէջ, գլխաւոր եկեղեցւոյ արեւմտեան ճակատին կից կը գտնուին: Սակայն այս գաւիթը կից է փոքր եկեղեցւոյ եւ անոր միացած է երկուքուկէս մեթր երկարութեամբ միջանցքով մը: Եկեղեցւոյ եւ գաւիթին միջեւ գտնուող միջանցքը եզակի կառոյց մըն է: Ինչպէս գաւիթը, նոյնպէս ալ միջանցքը եկեղեցւոյ հետ կ'օգտագործուէր ծիսակատարութիւններու համար, քանի որ աղօթասրահը փոքր էր: Ուստի միջանցքն ու գաւիթը կը դառնային այդ տարածութեան շարունակութիւնը: Գաւիթը ծառայած է իբրեւ ժողովատեղի, դամբարան: Ատիկա կը վկայեն գաւիթին տապանաքարերը: Գերեզմանաքարեր կան նաեւ եռակամար սրահ-գաւիթին մէջ: Մեծ, կանոնաւոր յարդարուած մահարձաններու տապանագիրերէն կ'երեւի, որ հոն թաղուած են «Ոհանէս… Առըստակէս… Սիմէոն» կաթողիկոսները եւ «Սիմէոն, Վարդան » եպիսկոպոսները:
Պատմական գրականութենէն, ձեռագիր աղբիւրներէն յայտնի է, որ Յակոբավանքը Հայոց հեղինակաւոր ուխտատեղիներէն էր, եղած է եպիսկոպոսանիստ եւ երբեմն ալ կաթողիկոսանիստ (որու փաստը գերեզմանաքարերն են): Անիկա եղած է նաեւ Խաչէնի ուսումնական ու գրչական կարեւոր կեդրոններէն մէկը:
Գաւիթը անսիւն, խաչուող կամարներով կառոյց մըն է՝ գրեթէ քառակուսի (7,00 մ X 7,6 մ) սրահով: Բացի արեւելեան լայն բացուածքէն գաւիթը հարաւարեւմտեան մասին մէջ ալ մուտք մը ունի: Լուսամուտերը թիւով երեք են, երկուքը՝ հարաւային, մէկը՝ արեւմտեան կողապատերուն մէջ: Հիւսիսային պատը խուլ է, անիկա միաժամանակ պարսպապատին յաւելուածը կը հանդիսանայ: Գաւիթին պատին մէջ ագուցուած մէկ խաչքարին արձանագրութիւնը կը կրէ 1212 թուականը, իսկ երկրորդ եկեղեցւոյ հարաւային մուտքի ճակատին վիմագիրը՝ 1293 թուականը:
Սակայն վանքը միայն եկեղեցիներէ ու գաւիթներէ չէ բաղկացած: Պարսպապատերուն պարագիծին մէջ ներառուած վանական տարածքին մէջ գտնուած են զգեստներ, մագաղաթեայ ձեռագիրներ պահող մատենադարան, բուխերիկներով տաքցող բնակարաններ եւ ինչպէս Տաթեւի վանքին մէջ՝ դէպի անդունդ կախուած պատշգամներով մեկուսարաններ: Գոյութիւն ունեցած է սեղանատուն, խոհանոցով հանդերձ, ձիթհանք՝ քնջութի իւղ ստանալու համար, բազմաթիւ մթերանոցներ, ախոռներ, ջրաւազաններ եւ թոնիրներ: Այսօր այդ շինութիւնները կարելի է կանգուն տեսնել, խաթարուած եւ աւերուած վիճակի մէջ: Տնտեսական եւ բնակելի կառոյցները կը վկայեն Ս. Յակոբայ վանքին մեծաթիւ միաբանութեան մասին:
Վանականներու կացարանները ըստ արձանագրութիւններու եւ ոճական առանձնայատկութիւններու կառուցուած են ԺԷ.-Ժը. դարերուն: Բնակելի մասը բաղկացած է շարք մը սենեակներէ, որոնք համախմբուած են մէկ ընդհանուր միջանցքի մը շուրջը: Վերջինիս դիմաց, պարսպապատին հարաւարեւելեան անկիւնը կը գտնուի սեղանատունը: Անիկա արդէն փլած է, բայց կողապատերը դեռ կը պահպանուին: Սեղանատան հարաւային մուտքը միաժամանակ ծառայած է իբրեւ պարիսպի երկրորդ՝ օժանդակ դարպաս: Երկյարկ սենեակներու յաջորդ խումբը, որոնց մէկ մասը ամբողջական տեսքով կը պահպանուի, կառուցուած է գլխաւոր դարպասին աջ եւ ձախ կողմերուն մէջ:
Վանքին հիւսիսարեւմտեան կողմը, թաւուտ անտառին մէջ կը գտնուի վանքին աղբիւրը: Միւս՝ «Թթու ջուր» հանքային աղբիւրը վանքին բլուրին ստորոտը կը գտնուի՝ Թբլղու գիւղին քով: Հոն կը գտնուի նաեւ Նատարին բերդը:
Մարիամ Շահինեան
Մարիամ Շահինեան, անուանի հայ լուսանկարիչ, Թուրքիոյ առաջին կին լուսանկարիչը։
Կենսագրութիւն
1915 թուականի Մեծ Եղեռնէն յետոյ, 4 տարեկան Մարիամին ընտանիքը փախած է Իսթանպուլ ձգելով անձնական տուն, 5 ալիւրի գործարաններ եւ մեծաքանակ անշարժ գոյքեր։
Եղեռնի օրերուն ընտանիքը հանգրուանած է Իսթանպուլ։ Մարիամը սկսած է յաճախել տեղի հայկական Եսայեան Սանուց վարժարանը։
Անոր հայրը՝ Միհրանը, չափազանց հետաքրքրուած է լուսանկարչութեամբ։
1936-ին, Մարիամի մայրը՝ Տիգրանուհին, յանկարծակի մահացած է, ընտանիքը նիւթական դժուար վիճակի մէջ ձգելով։ Այս պայմաններով առաջնորդուած, Մարիամը ստիպուած ֆրանսական դպրոցը ձգած եւ սկսած է հօր հետեւիլ, որպէս անոր արուետանոցի գործերուն օգնական։
1937-ին, ան սկսած է արուետանոցը ինքնուրոյն ղեկավարել եւ այդպէս ալ շարունակած է մինչեւ 1985 թուական։
Ան մահացած է 1996 թուականին, Իսթանպուլի իր տան մէջ ու թաղուած է Շիշլիի հայկական գերեզմանոցը:
Լուսանկարներուն պատմական արժէքը
Առաջին Աշխարհամարտի տարիներուն նկարուած, մօտ 200,000 լուսանկարներէ բաղկացած հարուստ արխիւը, պատմական այդ ժամանակաշրջանի Թուրքիոյ ընկերային իրաւացի վկան է։
Այնտեղ առկայ են յիշատակի համար նկարուող զինուորականներու, ընտանիքներու, կաթոլիկ կրօնաւորներու, օտար պաշտօնեաներու, հայ կղերականներու, կանանց, հրեայ մանուկներու, յոյն աղջիկներու, Պոլշէվիկեան Յեղափոխութենէն փախելով Իսթանպուլ հաստատուած ռուսերու, օպերային երգիչներու, երաժիշտներու եւ այլ բազմաթիւ նկարներ։
Մարիամի լուսանկարներուն մէջ նկատելի է նկարուող կանանց զգեստներու ոճը, անոնց գլխարկները, նոյն տան մէջ բնակող կանանց, քոյրերուն, մանուկներուն, նոյնանման կտորներով պատրաստուած հագուստները. երեւոյթ մը որ հաւանաբար հաւասարութեան եւ սիրոյ նշան էր այն ատեն։
Լուսանկարներու դասակարգումը
Երկար տարիներ ետք, թուրք հետազօտող Թայֆուն Սերթաշի ջանքերով կայացած է Շահինեանի արխիւին մէջ գտնուող լուսանկարներու դասակարգման, մաքրման, թուայնացման, թուային վերականգնման եւ դասակարգման երկար աշխատանքը, որուն արդիւնքով կարելի դարձած է  լուսանկարները ցուցադրել  2012 թուականին, «Բաց արխիւ» նախագիծի շրջանակէն ներս։
2016 թուականին, « Արաս » հրատարակչութիւնը լոյս ընծայած է Թայֆուն Սէրթաշի “Foto Galatasaray” գիրքը, որուն մէջ զետեղուած են Մարիամ Շահինեանի լուսանկարչական արխիւէն մօտ հազար լուսանկար։
Մարիամ Շահինեանի սեւ ու սպիտակ, ապակեայ նէկաթիվներով լուսանկարները, Թուրքիոյ վերջին ժամանակաշրջանի մեզի հասած ամբողջական եւ անթերի լուսանկարներու հազուագիւտ օրինակ է։
Յակոբավանք
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Արցախի թեմի վանքեր եւ եկեղեցիներ Ստորոգութիւն:Մարտակերտ Ստորոգութիւն:Վանքեր
Վանքասարի Եկեղեցի
Վանքասարի Եկեղեցի, կրօնական կառոյց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Մարտակերտի շրջանի տարածքին, Ստեփանակերտէն Մարտակերտ տանող մայրուղիի ձախ կողմը, Վանքասար կոչուող ժայռի գագաթներէն ամենաբարձրին վրայ։ Եկեղեցւոյ այս դիրքը անոր հնարաւորութիւն տուած է ստանձնել Խաչենագետի ներքին հովիտէն հարաւ ինկած այս հատուածի ծաւալային իշխող դերը, ուրկէ ընդարձակ տեսարան կը բացուի դէպի Կուր-արաքսեան հարթավայր եւ Կովկասեան լեռնաշղթայ։ Նախապէս այս պատմական Ուտիք նահանգէն ներս եղած է ։
Յիշատակում
Եկեղեցւոյ մասին առաջին հպանցիկ յիշատակութիւնը ձգած է Ս. Ջալալեանցը.
Մակար Բարխուդարեանն ալ իր «Արցախ» գիրքին մէջ գրած է աւանդութիւններ, եւ ըստ անոնց մէկու՝ եկեղեցւոյ կառուցումը վերագրուած է Վաչէ Բ. իշխանին.
Ուսումնասիրութիւններ
Յուշարձանը միւս հետազօտողները (Մ. Հասրաթեան, Վ. Գրիգորեան , Շ. Մկրտչեան , Ս. Կարապետեան , Հ. Սիմոնեան, Հ. Սանամեան ) Վանքասարի եկեղեցին հայ մշակոյթեն օտարացնելու Եամփոլսքիի հրապարակման գնահատական եւ պատասխան տուած են։ Սակայն մինչեւ այսօր յուշարձանին ու անոր «վերականգնման» մանրամասն քննութիւնը չէ կատարուած։
Ճարտարապետութիւն
Եկեղեցին ունի խաչաձեւ յատակագծային յօրինուածք եւ կը պատկանի վաղմիջնադարեան փոքր խաչաձեւ կեդրոնագմբէթ եկեղեցիներու եռախորան կերպարին։ Յօրինուածքին հիմքը կազմող գմբէթատակ քառակուսին ամփոփուած է արեւմուտքէն ուղղանկիւն, միւս կողմերէն կիսաշրջանաձեւ խաչաթեւերով, որոնք արտաքինէն ուղղանկիւն են։ Յատակագծային այս յօրինուածքին արեւելք-արեւմուտք առանցքն ունի 10 մ երկարութիւն, իսկ հիւսիս-հարաւը՝ 9,15 մ, որուն հետեւանքով արեւմտեան խաչաթեւը փոքր (0,85 մ) երկարած է։ Մուտքերը բացուած են երեք կողմերու (արեւելեանէն բացի) խաչաթեւերուն մէջ, ուր զետեղուած են նաեւ պատուհաններ։ Մուտքերու առկայութիւնը երեք խաչաթեւերուն մէջ Վանքասարի եկեղեցւոյ յատակագծային յօրինուածքին առանձնայատկութիւնն է իր խումբի միւս յուշարձաններուն համեմատ։ Միւս բոլոր կառոյցներուն մուտքերուն մէջ այդպիսի առատութիւն չի դիտարկուիր։ Մուտքերու ուղղանկիւն բացուածքները ծածկուած են բարաւորի կամարաձեւ քարերով, որոնք պատի հարթութեան մէջ են եւ անոր որմածքի օրգանական մասը կը կազմեն։ Բոլոր մուտքերու բացուածքներն իրար հաւասար են (1,05 մ)։ Արեւմտեան մուտքի բարավորը ունեցած է խաչաքանդակ ։
Այսօր այդ յօրինուածքէն նոյնպէս միայն հետքեր մնացած են, քանզի այն եւս միտումնաւոր եղծուած, հարթեցուած է։ Արեւմտեան ճակատի վրայ նշմարելի են շքամուտքի դրօշմուած հետքերը, որոնք կը խօսին ժամանակին վերջինիս գոյութեան մասին։ Այն սիւնազարդ յօրինուածք եղած է, ուր սիւները հպած են եկեղեցւոյ պատին՝ ատկէ առաջ գալով, եւ հէնած եղած են որմնախարսխի աստիճաններուն։ Կամարը նստած է այդ սիւներուն վրայ, որոնք պսակուած են խոյակներով։ Ամէն կողմ զոյգ որմնասիւներ եղած են։ Շքամուտքերը մէկական որմնասիւներով հազուադէպ իրականացուած են (Աւանի տաճար), քանզի այս պարագային անոնց համապատասխանող խոյակները չէին կարնար շքամուտքը պսակող կամարին կրունկի քարի եւ երկթեք ծածկի համար անհրաժեշտ լայնութեան հենարան ապահովել։ Այդ պատճառով հիմնականօրէն մշակուած եւ իրականացուած են երկու որմնասիւն ունեցող տարբերակները։
Վաղ միջնադարուն ճակատներու ձեւաւորման համար շքամուտքերը կարեւոր դեր կատարած են։ Անոնք հիմնականին մէջ կառոյցներուն հարաւային ու արեւմտեան ճակատներուն մէջ տեղաւորուած են եւ կը կրկնեն վաղ շրջանի բազիլիկատիպ յօրինուածքներուն մէջ հանդիպող ձեւերը։ Այսպիսի շքամուտքերը բնորոշ են 5-7-րդ դարերու եկեղեցիներուն (Թալինի Սուրբ Աստուածածին, Քարաշամբի Սուրբ Գէորգ, Այլաբերի ու Մաստարայի Սուրբ Յովհաննսս եկեղեցիներ եւ այլն) ։
Վերանորոգում
Վանքասարի եկեղեցւոյ բոլոր քարերը կը կրեն հայերէն տառերու տեսքով վարպետներու նշաններ՝ նման Սիսիանի 7-րդ դարու տաճարի նշաններուն ։ Յատակի նախնական վիճակի մասին խօսելը անհնար է, քանզի նորոգումէն ետք այն ամբողջովին պատուած է վաղմիջնադարուն անհարիր փոքր, քառակուսի սալերով (0,4 x 0,4 մ)։ Որպէս արդիւնք՝ արեւմտեան կողմը ստորին նշագծումը հաւասարեցուած է յատակի մակերեւոյթին եւ կը բացակային շեմերը։ Շեմերու առկայութիւնը եկեղեցիներուն մէջ կ՛ամրապնդէր պատերու կապերը հիմքերու հետ դռներու խոռոչներու տեղերը եւ կ՛ապահովէ գետնի մակարդակին վրայ գտնուող շէնքը մթնոլորտային տեղումներու ներթափանցումէն։
Կառոյցի ծաւալատարածական յօրինուածքն ու համաչափական համակարգը նոյնպէս տուժած են։ Որպէս արդիւնք աղճատուած է եկեղեցւոյ նախնական յօրինուածքը։ Վանքասարի եկեղեցւոյ ոճական եւ շինարարական առանձնայատկութիւններու հետ առնչուող վաղ միջնադարեան բոլոր յուշարձանները կառուցուած են այլ կերպ։
Ճակատներուն վրայ շարուած է քիւերը։ Մինչդեռ հայկական յուշարձաններու, մասնաւորապէս, վաղ միջնադարեաններու համար ինչպէս շինարարական, այնպէս ալ ճարտարապետական մշակման գործին մէջ խիստ կարեւոր են այս տարրերը։ Ատոնք առկայ են Վանքասարի եկեղեցւոյ հետ առնչուող բոլոր կառոյցներուն մէջ ։ Բացի այդ, Տիգրանակերտի վաղ քրիստոնէական եկեղեցւոյ պեղումներու ժամանակ գտնուած են ատամնաշարերով քիւերու բազմաթիւ օրինակներ, որոնք կը վկայեն այն մասին, որ Վանքասարի եկեղեցւոյ կառուցումէն ալ առաջ այստեղ եղած են տաճարներ, որոնք ունեցած են վաղ միջնադարեան կառոյցներուն բնորոշ բաւական զանգուածեղ քիւեր։ Վանքասարի եկեղեցւոյ մէջ ձեւափոխուած են նաեւ պատուհաններու բացուածքները. դրանք բոլորը շարուածլ են ուղղանկիւնաձեւ՝ մինչդեռ վաղ քրիստոնէական բոլոր զուգահեռներուն՝ կամարաձեւ վերջաւորութեամբ լուսամուտներ են։
«Նորոգուած» գմբէթարդներն իրականացուած են հարթ քարերով, մինչդեռ վաղ միջնադարեան հայ քարագործ վարպետներն ու ճարտարապետները կատարելապէս կը տիրապետէին այդ շինարարական հանգոյցն իրականացնելու թեքնիքին եւ ատոնք շարած են միակոր՝ ոչ թէ հարթ քարերով։ Հարթ քարերով իրականացուած թաղը, գմբէթարդներն ու գմբէթը խաթարած են կառոյցի նախնական տեսքը, որ վայել չէ վաղ միջնադարեան կառուցողական արուեստին։ գմբէթատակ քառակուսին պահող կամարակիր որմնասիւներու խոյակները շատ փոքր ցցուածք ունեցող ճակատնոց են եւ ունին քանդակազարդ քիւեր։ Վանքասարի եկեղեցւոյ մէջ անկիւնային փոխանցումը տրոմպային է եղել, որ վերականգնուած է որպէս առագաստային, այն ալ սխալ իրականացմամբ։ Նախնական տարբերակին մէջ գմբէթատակ տարածութիւնը կազմուած է խաչի թեւերու պարզ հպման միջոցով, որոնց եզրային երկշերտ կամարներն իրենց վրայ կրած են գմբէթատակ քառակուսին։ Տրոմպները տեղադրուրած են գմբէթակիր կամարներու վերի հարթութիւններուն համապատասխանող որմնադրութեան հորիզոնական շարքի վրայ եւ ատոնց թռիչքը մօտաւորապէս բոլոր ժամանակակից նոյնատիպ կառոյցներուն մէջ փոքր է գմբէթակիր քառակուսիին ներգծուած ութանիստի կողէն։ Որպէս արդիւնք՝ թմբուկի անկիւնային նիստերն աւելի նեղ եղած են, իսկ հիմնական ուղղութիւններուն համապատասխանողներն՝ աւելի լայն։
Վանքասարի եկեղեցւոյ մէջ նոյնպէս այդպէս է եւ, այս տեղը «վերականգնողները» հարազատ մնացած են յօրինուածքային համակարգին։
Ներկայ Վիճակ
2011 թուականի աշնան ԼՂՀ Զբօսաշրջութեան վարչութիւնը մաքրման, ամրակայման եւ բարեկարգման աշխատանքներ իրականացուցած է այստեղ։ Մասնակի ամրակայման աշխատանքներն աւարտած են 2012 թուականի Յունուարին, եւ եկեղեցւոյ գմբէթին տեղադրուած է խաչ։ Վերաշարուած է արեւմտեան ճակատի քանդուած մասը։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական վանքեր եւ եկեղեցիներ Ստորոգութիւն:Արցախի կրօնական կառոյցներ
Վաչէ (անձնանուն)
Վաչէ, պարթեւական ծագումով հայկական արական անուն։
Կը գործածեն նաեւ վրացիները (ვაჩე), որմէ ստեղծուած է Վաչէիշվիլի (ვაჩეიშვილი) ազգանունը
Արշակ Ալթունեան
Արշակ Ալթունեան, հայ արձակագիր։
Ծնած է Կ. Պոլիս։ Կ'ուսանի Պէզճեան վարժարան եւ կը սկսի ծառայել հայ փաշաներուն՝ իբրեւեւ գանձապահ։ 1870-ական թուականներուն կը ճամբորդէ Մոլտովա, Հունգարիա եւ Լեհաստան ու կը ծանօթանայ տեղի հայոց ներքին կեանքին։ 1895-ին, իբրեւեւ վտարանդի, կը թողու Տաճկաստանը եւ կ'անցնի Եգիպտոս։
Ունեցած է գրական վաստակ։ Գրած է.
Աղբիւր
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ Ստորոգութիւն:3 Յունուարի ծնածներ
Սայաթ-Նովա Աշուղական Երգի Համոյթ
Սայեաթ-Նովա Աշուղական Երգի Համոյթ, հիմնադրուած է 1927-ին երգիչ Շարա Տալեանի կողմէ:
Պատմութիւն
1942-1972 թուականներուն համոյթը ղեկավարած է ՀՀ ժողովրդական արուեստագէտ Վաղարշակ Սահակեանը: 1972-ին համոյթը դադրեցուցած է գործունէութիւնը: 1992-ին Թովմաս Պօղոսեանը իր շուրջը համախմբած է խումբ մը արհեստավարժ երգիչներու ու երաժիշտներու եւ վերստեղծած համոյթը:
Համոյթի երգացանկը կ՛ընդգրկէ տարբեր ժամանակներու ստեղծագործող աշուղներու շուրջ 400 եւ աւելի երգեր: 2005-ին համոյթի երգացանկը համալրուած է իրանահայ (փերիահայ) աշուղներու 24 ստեղծագործութիւններով, որոնց հիմնական մասը ունկնդրին անյայտ եղած է: Բացի համերգը, նոյն ծրագիրը թողարկուած է ԱՄՆ-ի մէջ՝ ձայնասկաւառակով (CD) եւ տեսասկաւառակներով (DVD): Ձայնագրուած եւ թողարկուած են նաեւ Սայեաթ-Նովայի 31 ստեղծագործութիւններ` 2 ձայնասկաւառակով: ԱՄՆ-ի մէջ Սայեաթ-Նովա աշուղական երգի վաստակաւոր համոյթի կատարմամբ թողարկուած է «Հայ աշուղներու ազգային հայրենասիրական երգեր» ձայնասկաւառակը: Սայեաթ-Նովա համոյթը համերգներով հանդէս եկած է Հայաստանի եւ սփիւռքի տարբեր բնակավայրերու մէջ` Ռուսաստան, Վրաստան, Իրան, Սուրիա, Լիբանան, ԱՄՆ եւ այլուր : 2012-ին Սայեաթ-Նովայի ծննդեան 300-ամեայ յոբելեանի առթիւ համոյթը բարեգործական համերգներով հանդէս եկած է Արցախի մէջ[3]:
Համոյթի գեղարուեստական ղեկավարն է ՀՀ ժողովրդական արուեստագէտ, փրոֆեսոր Թովմաս Պօղոսեանը, գործիքային մասի ղեկավարը ՀՀ վաստակաւոր արուեստագէտ Վարդան Պաղտասարեանն է:
Մոնաքօ
Մոնաքօ կամ Մոնաքոյի իշխանապետութիւն․ Լազուր ափի երկայնքին (Եւրոպայի հարաւ-արեւմտեան մաս) փոքր Իշխանապետութիւն, ինչպէս  նաեւ՝ քաղաք-պետութիւն։  Իշխանապետութիւնը 1861-էն պարփակուած է Ֆրանսայի Հանրապետութեան տարածքին։
Դիրք
Մոնաքոյի Խշխանապետութիւնը կը գտնուի Ֆրանսայի հարաւ-արեւելեան ծովեզերիայ մասին՝ Լազուր ափին (ֆրանսական Ռիվիերա Côte d'Azur) երկայնքին․ 4 100 մեթր ( 350 – 1 050 մեթր լայնութիւն) եւ ծովեզերեան Ալպեան լեռնաշղթայի հարաւային ծայրամասին։ Հիւսիսէն, արեւելքէն եւ արեւմուտքէն սահմանակից է Ֆրանսայի, իսկ անոր ափերը կը ջրեն Միջերկրական ծովուն ջուրերը։ Վարչակարգը սահմանադրական թագաւորութեան մէկ օրինակն է։ 2․1 քռ․քլ․ տարածութեամբ, աշխարհի երկրորդ փոքր պետութիւնն է Վատիկանէն ետք։
Կլիմա
Մոնաքոյին կլիման Միջերկրականեան է․ մեղմ եւ խոնաւ ձմեռներով եւ տաք ու չոր ամառներով։
Նախապատմական շրջան
Լիկուրեան ցեղեր Մոնաքօ կը հաստատուին մօտաւորապէս 2000 տարի առաջ ըստ Տիոտորոս Սիցիլեացիին եւ Ստրապոնին։
Փիւնիկեցիներ, Յոյներ, Հռոմէացիներ
Մոնիքոս (Μόνοικος) անունը հաւանաբար յառաջացած է փիւնիկեցի Մոնիքոս առեւտրականի անունէն։ Անոր տաճարը փիւնիկեան աստուած Մելքարթին նուիրուած է։
Ք․Ա․ 800 - 500 թուականներուն, Մարսէյլի յոյն գաղթաբնակները Մոնաքոյի ափերուն հիմնած են նոր գաղթօճախ մը Մոնիքոս անունով Մոնիքոս․ μόνοικος (μόνοs + οἶκος)` յուն․ μόνοs կը նշանակէ միայնակ, առանձին, իսկ οἶκος՝ տուն, կալուածին տէրը։
Ք․Ա․ 60 թուականէն մինչեւ 476 կը մնայ Հռոմէացիներուն ձեռքը։ Ապա զանազան բարբարոս ցեղերու յարձակումներուն պատճառով, բնակիչները կը լքեն շրջանը։
Միջնադարէն մինչեւ ԺԹ․ դար
1814-ին Փարիզի դաշինքով, Կրիմալտի ընտանիքը կրկին իշխանապետութեան գլուխը կը գտնուի:
1861-ի Ֆրանսայի եւ Մոնաքոյի միջեւ կնքուած դաշինքով, Ֆրանսա կը ճանչնայ Մոնաքոյի իշխանապետութիւնը եւ Մոնաքօն Մանթոն Menton եւ Ռոքպրիւն Քափ Մարթան Roquebrune-Cap-Martin շրջանները Ֆրանսային կը յանձնէ 4 միլիոն ֆրանքի դիմաց։
Նորագոյն եւ ժամանակակից շրջաններ
1949-ին Ռենիէ Գ․ իշխանապետ կը դառնայ։ Անոր իշխանապետութեան ընթացքին Մոնաքօ հանրածանօթ կը դառնայ։ Զբօսաշրջիկութիւնը թափ կ՛ առնէ․ երկրին գլխաւոր եկամուտն է։  Կը զարգանայ քիմիական արտադրութիւններու, մեքենական, հիւսուածքի եւ սննդեղէնի ճարտարարուեստը։  Աշխարհի չորս ծագերէն գործատէրեր կը նախընտրեն Մոնաքոյի դրամատուները․ այս քայլին կը նպաստէ դրամավարական առանձնութիւնն ու գաղտնապահութիւնը, ինչպէս նաեւ ցած հարկերու դրութիւնը։
1993-ին Մոնաքօն Մ․Ա․Կ․ լիարժան անդամ կը դառնայ։
24 Հոկտեմբեր 2002-ի դաշինքով, Սահմանադրութիւնը փոփոխութեան կ՛ ենթարկուի․ Կրիմալտի գերդաստանի պատկանող զաւակ միայն կրնայ Մոնաքոյի իշխանապետ դառնալ։ Այս դաշինքը կը լուծէ 1918-ի ժառանգութեան վերաբերեալ ծագած հարցը՝ Կրիմալտի գերդաստանի մէջ որեւէ ամուսնութիւն, որդեգրութիւն պարտաւոր էր ունենալ Ֆրանսայի հաւանութիւնը։
2002-ին իշխանապետութիւնը կ՛ որդեգրէ եւրօ դրամանիշը։
Տնտեսութիւն
Տնտեսութիւնը յենուած է գլխաւորաբար զբօսաշրջիկութեան վրայ։ 1862-ին հիմնուած Մոնթէ Քարլօ խաղատունը իշխանապետութեան գլխաւոր եկամուտներէ է։  Նաւահանգիստը տարուան բոլոր ամիսներուն կը հիւրասիրէ զբօսանաւեր։
Բնակչութիւն
Մոնաքոյի բնակչութեան թիւն է 38 682, որոնցմէ 9 486 ազգութեամբ Մոնեկասք են (Մոնեկասք=Մոնաքոյի բնիկ)։ Մեծամասնութիւնը ֆրանսացի են։
Լեզու
Մոնաքոյի պաշտօնական լեզուն ֆրանսերէնն է, իսկ բնակիչներուն մեծ մասը կը խօսի նաեւ մոնեկասքերէն, իտալերէն եւ անգլերէն։
Կրօնք
Մոնաքոյի սահմանադրութիւնը կը շնորհէ կրօնքի ազատութիւն։ Բնակչութեան 86% քրիստոնեայ է։
Այլ
Կրթական համակարգը կը ներբակէ նախակրթութեան, միջնակարգի եւ երկրորդական կրթութեան բոլոր բաժինները, համալսարաններ եւ քոլէճներ։
Ինքնաշարժներու գլխաւոր մրցաշարքներ
Մոնաքոյի մէջ կը կազմակերպուին միջազգային ծաւալով հետեւեալ մրցաշարքները․-
Մոնթէ Քարլոյի ինքնաշարժներու մրցաշարք
Ամէն տարի կը կազմակերպուի «Մոնթէ Քարլոյի ինքնաշարժներու մրցաշարք»ը (Rallye Automobile de Monte-Carlo), որ կը դրոշմէ «Ինքնաշարժներու Համաշխարհային Ախոյանութեան» շրջանի սկիզբը։
Մոնաքոյի Պատանի Վարորդներու Բաժակի մրցաշարք
Մոնաքոյի Ինքնաշարժներու Ակումբը Automobile Club de Monaco կը կազմակերպէ նաեւ «Մոնաքոյի Պատանի Վարորդներու Բաժակի մրցաշարք»ը Junior Monaco Kart Cup։
Ոտնագնդակ
Մոնաքոն կը հիւրասիրէ երկու մեծ ոտնագնդակի ակումբներ․ տղոց AS Monaco FC եւ կիներու OS Monaco խումբերը, որոնք կը մասնակցին Ֆրանսայի ոտնագնդակի Ա․ դասակարգի ախոյանութեան։  AS Monacoն կը խաղայ «Stade Louis II» մարզադաշտին մէջ։
Դասական մարմնամարզ
Դասական մարզանքի մարզիկները կը գործածեն «Stade Louis II» մարզադաշտը։ 1993-էն Մարմնամարզի Դաշնակցութեան Միջազգային Միութիւնը (International Association of Athletics Federations - IAAF), Մոնաքօն ընտրած է իբրեւ կեդրոնատեղ։
Այլ
Մոնաքոյի մէջ կը գործեն նաեւ «rugby»-ի, կողովագնդակի, վոլէյի, կռմբամարտի, Ճիւտոյի եւ արեւելեան տարբեր մարզաձեւերու խումբեր։ Լա Քոնտամին շրջանը, Հերքիւլիս նաւամատոյցին կը գտնուի «Rainier III Nautical Stadium» ողիմպիական չափի լողաւազանը, որուն ջուրը ծովու աղի ջուրն է։ Լողաւազանը Դեկտեմբերէն մինչեւ Մարտ ամիսներուն սառնամարզարանի կը վերածուի։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկրներ Ստորոգութիւն:Իշխանապետութիւններ Ստորոգութիւն:Միջերկրականի աւազանի երկիրներ
Զաւէն Տէր Եղիայեան
Զավէն Տէր-Եղիայեան (Մոսուլ, Օսմանեան Իրաք 1868 - Պաղտատ, Իրաք 1947), Կոստանդունպոլսոյ Հայոց Պատրիարք 1913-22-ին ։ Աքսորուած է Մոսուլ Հայոց ցեղասպանութեան ժամանակ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայեր
162 (թիւ)
162 (հարիւր վաթսուներկու)՝ զոյգ եռանիշ բնական թիւ մըն է 161-ի և 163-ի միջեւ
Ամսթերտամի Սխիփհոլ Օդակայան
Ամսթերտամի Սխիփհոլ Օդակայան (Luchthaven Schiphol, ԻԱԹԱ AMS ԻՍԱՕ EHAM), Նեթերլանտներու գլխաւոր օդակայանն է: Տեղակայուած Ամսթերտամէն դէպի հարաւ-արեւմուտք ինը քիլոմեթրի վրայ, Հարլեմմերմեր տարածքին: Եւրոպայի երրորդ ամենազբաղած օդակայանն է: Օդակայանը կառուցուած է մեկ թերմինալի սկզբունքով՝ մեկ մեծ թերմինալը երեք ընդարձակ սպասասրահներու բաժնուած է:
Սխիփհոլը KLM-ի գործունէութեան կեդրոնն է: Բացուած է 16 Սեպտեմբեր 1916-ին որպէս ռազմական հենակայան: Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի վերջին Սխիփհոլը նաեւ սկսաւ օգտագործուիլ քաղաքացիական նպատակներով: 1940-ին մօտ օդակայանն ուներ չորս ասփաղտեայ վազքուղիներ: Յոյն թուականին օդակայանը զաւթեցին գերմանացի զօրայինները: Օդակայանը աւերած էր ռմբահարութենէ, սակայն պատերազմի աւարտին արագ կերպով վերակառուցուած է: 1949-ին որոշուած է, որ Սխիփհոլը պիտի դառնայ Նեթերլանտներու առաջնային օդակայանը:
Բնութագրող Ցուցանիշները
Սխիփհոլ օդակայանը կարեւոր եւրոպական օդակայան մըն է, աշխարհամասի երրորդն է իր զբաղուածութեամբ եւ աշխարհիս տասներկուերորդը՝ 2016-ին (14րդը՝ 2015-ին, 2014-ին եւ 2013-ին եւ 16րդը՝ 2012-ին): Անիկա նաեւ կը դասուէ որպէս աշխարհիս հինգերորդը ըստ ուղեւորներու հոսքի եւ տանվեցերորդը բեռնափախադրումներու թոննաժով: 63 625 664 ուղեւորներ հատած են օդակայանը 2016-ին: 2010-ին, ճամբորդներու 65.9%-ը օդակայանն օգտագործած են դէպի Եւրոպա կամ հոնկէ թռչելու համար,11.7%-ը՝ դէպի Ամերիկա կամ հոնկէ եւ 8.8%-ը՝ դէպի Ասիա կամ հոնկէ: Բեռնափախադրումներու ծաւալը գլխաւորապէս (45%) եղած է Սխիփհոլի եւ Ասիոյ միջեւ եւ Հիւսիսային Ամերիկայի (17%).
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ամսթերտամ
Վոյտոմաթիս
Վոյտոմաթիս (յուն․՝ Βοϊδομάτης)․ Եւրոպայի ամենէն մաքուր գետերէն։ Անոր գլխաւոր ակերը կը գտնուին Վիքոս գիւղին հարաւը։ Վոյտոմաթիս կը հոսի Յունաստանի ամենէն գեղեցիկ լեռնային վայրերուն ընդմէջէն՝ Վիքոս-Աո՛ոս ազգային պուրակէն եւ Վիքոս կիրճէն եւ յայտարարուած է «բնութեան յուշարձան»։
Աո՛ոս գետին գլխաւոր հարկատուն է։
Հոսքին ընթացքին կ՛ընդունի բազմաթիւ ջուրի հոսանքներ, որոնք կը կազմուին Թիմֆի լերան լանջերուն եւ կամ ալ Վիքոս կիրճին մէջ։
Գետին երկարութիւնը 15 քլ․ է։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի գետեր Ստորոգութիւն:Եւրոպայի գետեր Ստորոգութիւն:Գետեր այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Գետեր
Քերէփեշի
Քերեփեշի հանգստարան ՝ Պուտափեշտի ամէնայայտնի գերեզմանատունն է: Հունկարիոյ ամէնահին գերեզմանատուներէն մեկն է, որ գրեթէ ամբողջութեամբ պահպանուած է:
Նկարագրութիւն
Հիմնուած է 1847-ին, մօտ է Արեւելեան Երկաթուղային կայարանին եւ անոր կարելի է հասնիլ Պուտափեշտի Մեթրոյի 2րդ գիծով, քանի որ կեդրոնէն ընդամենը երկու քիլոմեթրի վրայ է: Քերեփեշին Եւրոպայի ամէնամեծ Ազգային դամբարանոցային կառոյցներէն մեկն է իր շուրջ 56 հեքթար տարածքով: Երբեմն անոր կ'ըսեն Պուտափեշտի Փէր Լաշէզ: Գերեզմանատունին մէջ առաջին յուղարկաւորութիւնը կատարուած է բացումէն երկու տարի անց՝ 1849-ին, որմէ ետք հոս ամփոփուած են շատ նշանաւոր մարդոց աճիւնները՝ պետական այրերու, գրագէտներու, ճարտարապետներու, դերասաններու, երգահաններու, գիտնականներու եւ այլն, անոնցմէ որոշներուն կառուցուած են յատուկ շիրիմներ կամ դամբարաններ: 1952-ին գերեզմանատունը յուղարկաւորութիւններու համար գոց յայտարարուած էր։ Մասնաւորաբար, պատճառաւ, որ անիկա ԵՀՊ-ին ատենը աւերուած էր, նաեւ, մասնաւորաբար, քաղաքական պատճառներով, քանի որ համայնաւարներու կառաւարութիւնը կը ձգտեր նսեմացնել «աշխատաւոր դասի» շիրիմներու օգտագործումը:
Նշանաւոր Ամփոփուածներ
Քերեփեշի հանգստարանը կը պարունակէ Հունկարիոյ երեք առաջատար պետական գործիչներու դամբարաններ՝ Այլ նշանաւոր անձերն են՝
Երուանդ Ոսկան
Երուանդ Յակոբ Ոսկան, հայ քանդակագործ։
Քերէփեշի
Արտաքին Jղումներ
Ստորոգութիւն:Գերեզմանատուներ
Երուանդ Ոսկան
Կենսագրութիւն
1872 թուականին աւարտած է Վենետիկի Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանը, 1877 թուականին՝ Հռոմի գեղարուեստի ակադեմիան։
1878 թուականին մեկնած է Փարիզ` կատարելագործուելու, ուր նոյն տարին մասնակցած է միջազգային ցուցահանդէսի մը, արժանանալով երկու արծաթէ մետալներու):
1881 թուականին վերադարձած է Կոստանդնուպոլիս ։
Ստեղծագործական գործունէութիւն
Ստեղծագործած է հիմնականին քանդակագործութեան բնագաւառի մէջ, թեմաթիք քանդակի («Դափնիէ», «Ռազմիկներ ու աստուածուհիներ», «Աղախինը», «Թուրք մուրացիկը» (1882, Հայաստանի ազգային պատկերասրահ, ՀԱՊ), «Զէյպէկ կնոջ պարը», «Զէյպէկի թուրով պարը») եւ դիմաքանդակի սեռերու մէջ՝ «Օսման Համտի պէյ» (Գեղեցիկ արուեստներու պետական ակադեմիա, Իսթամպուլ), «Տիգրան Չուխաճեան» (ԳԱԹ), «Ինքնադիմաքանդակ» (1882, ՀԱՊ)։ Ոսկանի ստեղծած իրապաշտ կերպարներուն բնորոշ է հոգեբանական խորութիւնը։ Անոր գեղանկարչական գործերէն յայտնի են «Հօր դիմանկարը» (1889), «Թուրը սրել տուող զէյբէկ» (երկուքն ալ՝ ՀԱՊ)։ Ոսկանը թուրք հնագէտ եւ նկարիչ Օսման Համտի պէյի հետ 1883 թուականին հիմնադրած է Կ. Պոլսոյ գեղարուեստի ուսումնարանը (այժմ՝ Գեղեցիկ արուեստներու պետական ակադեմիան), ուր եղած է տեսուչ եւ քանդակագործութեան դասախօս, ինչպէս նաեւ հնագիտական թանգարանը, որուն համար վերականգնած է շարք մը բարձրարժէք ստեղծագործութիւններ, ինչպէս Սիտոնի մէջ (այժմ՝ Սայտա, Լիբանան) իր իսկ պեղած սարքոֆակը, որ կը վերագրուի Ալեքսանտր Մակեդոնացիին)։
Միասին պեղած են Նեմրութ լեռը եւ գրած առաջին ուսումնասիրութիւնը Կոմմագենէի թագաւորութեան կեդրոնին մասին։
Ոսկանը Կ. Պոլսոյ, նաեւ հայ իրականութեան նոր ժամանակներու առաջին արհեստավարժ քանդակագործն էր, որուն աշակերտած են թուրք քանդակագործներ Օ. Մ. Իհսանը (1867-1944) եւ Մ. Թոմրուկը (1884-1949)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ Ստորոգութիւն:10 Յունիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ հայերը
Կեդրոն (Երեւանի վարչական շրջան)
Կեդրոն, Հայաստանի Հանրապետութեան մայրաքաղաք Երեւանի վարչական շրջաններէն մէկը։ Ան կ'ընդգրկէ քաղաքի կեդրոնական մասը, ուր մեծամասնութեամբ կը գտնուին առեւտրական կեդրոններ, զուարճանքի համար նախատեսուած վայրեր եւ այլն։
1 Յունուար 2013-ի տուեալներով վարչական շրջանի բնակչութիւնը կը կազմէ 126.000 մարդ ։
Կեդրոն վարչական շրջանը ընդհանուր սահմաններ ունի՝ Աջափնեակ, Արաբկիր, Էրեբունի, Մալաթիա-Սեբաստիա, Նոր Նորք, Նորք-Մարաշ, Շէնգաւիթ եւ Քանաքեռ-Զէյթուն վարչական շրջաններու հետ ։
Շրջանը բաժնուած է 6 թաղամասերէ՝ Փոքր Կեդրոն, Նորագիւղ, Նոր Կիլիկիա, Այգեստան, Կոնտ եւ Ձորագիւղ։ Հոս տեղակայուած է ՀՀ Ազգային ժողովը (Խորհրդարանը), ՀՀ Կեդրոնական պանքը, ՀՀ նախագահի նստավայրը եւ բազմաթիւ նախարարութիւններ։
Տե՛ս նաեւ
Երեւանի վարչական բաժանում
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երեւանի վարչական շրջաններ
Կարապետ Տէր-Սահակեան
'''Հ. Կարապետ Վրդ. Տէր-Սահակեան''' (1882, Մուշ - 1915, Մեծ Եղեռնի զոհ) Հայ պատմաբան, բանասէր, բանաստեղծ եւ խմբագիր: Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան անդամ։
Կենսագրութիւն
Վարդապետ ձեռնադրուած է 1901 թուականին:
Վանքին ու Մ. Ռափայէլեանի մէջ ուսուցչական պաշտօն վարելէ ետք՝ Ֆրիպուրկ կ'անցնի եւ Համալսարանէն Դպրութեանց պսակաւոր, կը դառնայ Ս. Ղազար, վարելով «Բազմավէպ»ի խմբագրութիւնը (1906-1908) եւ հրատարակելով գողտրիկ քերթուածներ եւ բանասիրականներ:
Ուսուցչական պաշտօնով 1914-ին կը մեկնի Տրապիզոն՝ մինչեւ տեղահանութեան տարին, բախտակից ըլլալով իր տարաբախտ կարգակից եղբօր՝ Սարեան Վ.ի:
Ինտիրա Կանտի
Ինտիրա Կանտի, հնդիկ քաղաքական գործիչ, Հնդկաստանի երրորդ վարչապետը, ծառայած է՝ 1966-1977)։
Կեանքը
Ինտիրա Կանտիի «քաղաքական գործունէութիւնը» կը սկսի շատ կանուխ, երեք տարեկանին, երբ յաճախ առանձին կը մնար իրենց հսկայ ապարանքին մէջ: Ան իր շուրջ կը հաւաքէր տան ծառաները, երբեմն ալ` իր պուպրիկները եւ աշխուժ ու խանդավառ, հայրենասիրական ճառեր կը խօսէր անոնց:
Ինտիրա Կանտի կը մեծնայ հայրենասիրութիւն եւ անկախութիւն բուրող մթնոլոտի մը մէջ եւ կը սիրէ ու կը «ներշնչուի» այդ մթնոլորտէն: Ազգայնականներու օճախ դարձած իրենց տունը ինքնաբերաբար կը ստիպէ, որ ան հետաքրքրուի քաղաքականութեամբ, ժողովուրդով եւ զանգուածով:
Տասներկու տարեկանին`1929-ին, Կանտի կը հիմնէ մանուկներու կազմակերպութիւն մը՝ «Ման քի Պրիկէյտ» անունով, որուն վեց հազար անդամներուն պարտականութիւնն էր լուր հաղորդել կամաւորներուն եւ ճաշերու պատրաստութեան ու վիրաւորներու խնամքին օգնել:
Ֆերոզ Կանտիի հետ կ'ամուսնանայ 1942-ին: Հազիւ վեց ամիս անցած` քաղաքական խնդիրներով կը ձերբակալուին եւ բանտ կը մնան: Կանտի կը ճաշակէ բանտն ու «լաթիս»-ը (գաւազան): Համբերութեամբ կը տոկայ եւ իր բանտարկութեան տասներեք ամիսներու ընթացքին գրել-կարդալ կը սորվեցնէ անուս բանտարկեալներու :
Անկախութենէն ետք, առանց ուղղակի քաղաքական գործունէութիւն ունենալու, ընկերային կեանքի մէջ մեծ դեր կը խաղայ, մանաւանդ` երեխաներու պաշտպանութեան գործին մէջ: Աւելի ետք կ'ըլլայ անդամ Միացեալ ազգերու գործադիր մարմինին եւ կարեւոր դեր կը խաղայ համաշխարհային գետնի վրայ:
Կանտի Քոնկրես փարթիի նախագահ կ'ընտրուի 1959-ին:
1964-ին` հօր մահէն ետք, կը դառնայ տեղեկատուութեան եւ ձայնասփռումի նախարար :
Կանտի՝ Վարչապետ
26 Յունուար, 1966-ին Ինտիրա Կանտի կը ստանձնէ վարչապետի պաշտօնը:
Ծանօթագրութիւն
Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ ըստ երկրի
Մկրտիչ Պուլտուքեան
Մկրտիչ Յակոբ Պուլտուքեան (ծնած է 1937-ին Պէյրութ, Լիբանան), լիբանանահայ ծանօթ տնտեսագէտ, տնտեսական հարցերու մեկնաբան, տնտեսական բազմաթիւ գիրքերու եւ ուսումնասիրութիւններու հեղինակ, դասախօս: Հրապարակախօս, ազգային հասարակական գործիչ:
Կենսագրութիւն
1977-էն ի վեր, Մկրտիչ Յակոբ Պուլտուքեան դասախօսութեամբ ելոյթներ կ՛ունենայ դրամավարկային եւ ֆինանսական հարցերու մասին եւ միջազգային տնտեսական յարաբերութիւններու խոշոր միջազգային համաժողովներուն, մասնաւորապէս Լոնտոն, Փարիզ, Հռոմ, Մալթա, Թրիփոլի-Լիպիա, Պէյրութ, Պահրէյն, Ապու Տապի եւ Երեւան:
1985-1990 տարիներուն Մկրտիչ Յակոբ Պուլտուքեան վարած է Լիբանանի Կեդրոնական դրամատան փոխկառավարիչի խիստ պատասխանատու պաշտօնը լիբանանեան եւ միջազգային դրամատնային: Ան վարած է ղեկավար պաշտօններ Լիբանանի եւ Մերձաւոր Արեւելքի դրամատան հաստատութիւններու մէջ։ Ան Լիբանանը ներկայացուցած է Միջազգային Ելեւմտական Հիմնարկին մէջ (IMF ), մասնակցած է միջազգային տնտեսական բազմաթիւ խորհրդաժողովներու, ինչպէս ` Եւրոպական յանձնաժողովը (TACIS ծրագիրը) նախկին Խորհրդային Միութեան երկրներու ֆինանսական վերակազմաւորման համար, արժանանալով տուեալ հաստատութեանց բարձր գնահատանքին:
Մկրտիչ Յակոբ Պուլտուքեան ամուսնացած է Քանդակագործ Նիքօլ Պերժօնի հետ եւ ունին Երեք երեխաներ, Շողիկ, Թալին եւ Ծովիկ:
Հրատարակութիւններ՝ Ուսումնասիրութիւններ
Մկրտիչ Յակոբ Պուլտուքեան՝ Տնտեսագիտական գիրքերու եւ ուսումնասիրութիւններու հեղինակ:
1991-ին, լոյս կը տեսնէ Մկրտիչ Յակոբ Պուլտուքեանի «Ակնարկներ ու նշմարներ տնտեսագիտական այժմու հարցերու մասին», Կաթողիկոսութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս:
Մկրտիչ Յակոբ Պուլտուքեան – Զրոյց – «Տնտեսութեան զօրութիւնը Սահմաններից Չի Կախուած» – «Ազգ» եռօրեայ – 18 Դեկտեմբեր 1991, Երեւան:
Մկրտիչ Յակոբ Պուլտուքեան – «Ընկերային Նոր Պայմանագրութեան Մը Կարիքը», «Զարթօնք» Նոր Տարուան բացառիկ՝ 1994:
2012-ին, ընթերցողներու սեղանին վրայ դրաւ «Հայ Սեղանաւորներ Միջին Արեւելքի Տարածքին, Պոլիսէն մինչեւ Պէյրութ» արժէքաւոր ուսումնասիրութեան անգլերէն հատորը` (Armenian Bankers In The Ottoman Empire): Սոյն գիրքին արաբերէն թարգմանութիւնը՝ «Ալ Սայարիֆա Էրմէն Ֆի Իմփերաթորիաթ Օսմանիէ» լոյս տեսաւ 2015-ին:
Գիրքի նախաբանին մէջ Մկրտիչ Յակոբ Պուլտուքեան հայ նոր սերունդին կը թելադրէ խոր գիտակցութեամբ ուսումնասիրել թուրքերու կողմէ հայ ժողովուրդէն յափշտակուած դրամագլուխը եւ աննահանջ շարունակել պահանջատիրական պայքարը:
Արխիւային նիւթերով հարուստ, բծախնդրութեամբ պատրաստուած այս ուսումնասիրութիւնը կը ներկայացնէ Թուրքիոյ տնտեսութեան մէջ հայ սեղանաւորներու դերակատարութիւնը, անոնց նախաձեռնութիւնները, ներդրումները, հայ ժողովուրդին հանդէպ թուրք իշխանութիւններու աւազակաբարոյ արարքները,ֆիզիքական հաշուեյարդարին զուգահեռ, յափշտակուած դրամագլուխը:
Մկրտիչ Յակոբ Պուլտուքեան ընթերցասէր հասարակութեան սեղանին վրայ կը դնէ «Հայաստանի դրամատնային համակարգը» գիրքը: Մկրտիչ Պուլտուքեան մանրակրկիտ ու յամառ պրպտումներու, փաստագրական աղբիւրներու լոյսին տակ հայ ընթերցողին կը ներկայացնէ Հայաստանի դրամատնային համակարգը` սկսելով առաջին հանրապետութեան ժամանակաշրջանէն, անցնելով Խորհրդային Հայաստանի դրամատնային համակարգ եւ, վերջապէս, հասնելով երկրորդ հանրապետութեան ժամանակաշրջանի դրամատնային համակարգի կազմաւորումը, իրագործած նուաճումները եւ հեռանկարները:
Գիրքի յաւելուածին մէջ Մկրտիչ Յ. Պուլտուքեան 1992-էն ի վեր կատարած իր դասախօսութիւններուն, հարցազրոյցներուն եւ յօդուածներուն ընդմէջէն կը փոխանցէ ներկայ շուկայական տնտեսութեան մէջ գործող Հայաստանի մէջ մնայուն դրամատնային համակարգ ստեղծելու կարելիութիւններուն մասին իր թելադրութիւնները:
Պարգեւներ
1 Յուլիս, 2015-ին, Հայ մշակույթին ու գիտութեանը մատուցած ծառայութիւններու, ազգային հասարակական, մշակութային կյանքին ունեցած աւանդի համար Հայաստանի ազգային գրադարանի տնօրէն Տիգրան Զարգարեանը հայ առաջին տպագրիչ ‹‹Յակոբ Մեղապարտ›› շքամետալով պարգեւատրեց Փրոֆէսոր, տնտեսագէտ, հրապարակախօս, ազգային հասարակական գործիչ Մկրտիչ Յակոբ Պուլտուքեանին:
Հովանաւորութիւն «Զուարթնոց» կեդրոնին
18 Դեկտեմբեր, 2014-ին, տեղի ունեցաւ աւանդական դարձած ուտեստեղէնի եւ ձեռային աշխատանքներու տօնավաճառը ` «Զուարթնոց» կեդրոնին մէջ, Պուրճ Համուտ, կազմակերպութեամբ հայ համայնքի ընկերային ծառայողներու միութեան եւ մտքով թերաճ հայ մանուկներու «Զուարթնոց» կեդրոնին: Մկրտիչ Յակոբ Պուլտուքեան սիրայօժար ստանձնած էր ձեռնարկին հովանաւորութիւնը:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1937 ծնունդներ Ստորոգութիւն:Պէյրութ ծնածներ Ստորոգութիւն:Հայ տնտեսագէտներ Ստորոգութիւն:Միջազգային տնտեսական Հայ խորհրդատուներ Ստորոգութիւն:Տնտեսական հարցերու մեկնաբան Ստորոգութիւն:Հայ դասախօսներ
Մեզիրէ
Մոզիրէ, Մեզերէ, Մեզրէ (արաբական միզիրա-ցանքատեղ, ցանքադաշտ). քաղաք Արեւմտեան Հայաստանի՝ Խարբերդ քաղաքէն 5 քմ հարաւ-արեւմուտք, 1878 թուականին Խարբերդ նահանգի վարչական կեդրոնը:
Պատմութիւն
Մեզիրէն հիմնադրած են խարբերդցի հայերը 1617 թուականին: Հիմնականօրէն զբաղած են արհեստներով եւ առեւտուրով, եղած են նաեւ արտադրական ձեռնարկութիւններ: Ֆապրիքաթորեան եղբայրներու հիմնադրած (1869) մետաքսի գործարանի արտադրանքն արտահանուած է Մերձաւոր Արեւելքի շատ մը քաղաքներ:
1895-ի հակահայկական կոտորածներուն ժամանակ Մեզիրէի հայութիւնը զերծ կը մնայ զանգուածային բռնութեան այս արարքներէն։ Այս մէկը ապահովութեան գրաւական մը կը համարուի շրջակայ եւ մանաւանդ Խարբերդ քաղաքի հայութեան համար, ինչ որ թափ կու տայ հայերու նոր հոսքի մը Մեզիրէ։ Ասոնց շարքին կան մանաւանդ արհեստաւոր եւ առեւտրական հայեր։
Մեզիրէի մէջ գործած են Ս. Սարգիս, Ս. Աստուածածին, հայ բողոքականներու եւ հայ կաթոլիկներու եկեղեցիները:
Մօտ 12 հազար հայ հաշուող Մեզիրէի մէջ եղած են գոլէճներ, երեք հատ երկրորդական վարժարան եւ տասէ աւելի նախակրթարաններ ։ Մեզիրէի ազգային կեդրոնական վարժարանը, Աղջկանց վարժարանը, ֆրանսական գոլէճը (հիմնադրուած՝ 1895-ին), Գերմանական գոլէճը (հիմնադրուած՝ 1897-ին), Քափուցիներու միաբանութեան հիմնարկութիւնը, նախակրթարաններ ու մանկապարտէզներ:
1914 թուականին Մեզիրէի հայերը բնակիչներուն (16 հազար) կէսը կը կազմէին, սակայն տեղահանուած են 1915-ին, Մեծ եղեռնի ժամանակ: Մեծ մասը զոհուած է, իսկ փրկուածները բնակութիւն հաստատած են տարբեր երկրներու մէջ:
Մեզիրէ ծնած է գրող Վահան Թոթովենցը:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Սնունդի Թունաւորումը
Սնունդի թունաւորումը շատ հին նիւթ է, եւ եթէ նիւթին փոխանցումը լաւապէսն կազմակերպուած ըլլայ, ապա դիւրութեամբ հասկնալի կը դառնայ հասարակութեան կողմէ։
Փոխադրութիւն եւ պատրաստութիւն
Երկրորդը կը սկսի սնունդի փոխադրութենէն մինչեւ պատրաստութիւնը։ Այստեղ հիմնական հարցը առնչուած է մսեղէնին։ Փոխադրութիւնը պէտք է կատարուի յատուկ սառնարաններով եւ սարքերով օժտուած բեռնատարով։ Մսեղէնին մէջ մանրէները կազմուելու եւ բազմանալու բոլոր տուեալները ունին, ու 40 եւ վեր ջերմաստիճանը այաւել եւս կը նպաստէ այդ գործընթացին։ Խոհանոցին մէջ պատրաստութեան եղանակն ալ իր դերը ունի, որովհեսեւ պատրաստող անհատներուն բազմաթիւ մանրէներ կրնան փոխանցուիլ սնունդին։ Մնայուն կերպով ձեռնոցներուն գործածութիւնե կարեւոր է, մինչ ճաշարանները պէտք է տարրալուծարանի նուազագոյն քննութիւնները հերթաբար կատարեն՝ ստուգելու թէ իրենց պաշտօնեաներէն մանրէներ չեն փոխանցուիր պատրաստուած ճաշին։
Սառնարաններու մէջ մթերում
Մսեղէնը, կաթնեղէնն ու հաւկիթը սառնարանին մէջ տեղադրելով ուշացուցած կ'ըլլանք անոնց մանրէներուն բազմացումը եւ երկարաձգած անոնց գործածութեան ժամկէտը։ Սառնարաններուն մէջ ջերմաստիճանը պէտք է ըլլայ 0-4 աստիճան։ Վերջապէս, կանխարգիլումը կը մնայ հիւանդութիւններու դէմ պայգարելու լաւագոյն միջոցը...
Աղբիւներ
«Զգոյշ» Առողջապահական-նախազգուշական պարբերաթերթ,Ա.Տարի,թիւ 2,Մայիս 2015,էջ 6-7։
Աքքայի Պաշարում (1189-1191)
Աքքայի պաշարում (28 Օգոստոս 1189 - 21 Յուլիս 1191, Խաչակիրներու երրորդ արշաւանքին ընթացքին տեղի ունեցած ռազմական բախում։ Երկամեայ պաշարումէն ետք, խաչակիրները կը յաջողին գրաւել Աքքա ն, քաղաքը հետագայ 100 տարիներու ընթացքին կը մնայ խաչակիրներու գլխաւոր յենարանը, մինչեւ 1291-ին վերանուաճումը։
Պատմութիւն
4 Յուլիս 1187-ի Հաթթինի ճակատամարտ էն ետք Սալահ ալ-Տին առանց մարտի կը յաջողի գրաւել Աքքա քաղաքը։ Այդ օրերուն խաչակիրներ ը կը վերահսկէին` Տիւրոս ը (Սուր), Թրիփոլին եւ Անտիոք ը, որոնք նոյնպէս պաշարուած էին  Սալահ Ալ-Տինի կողմէն։ Մերձաւոր Արեւելք էն հասած լուրերը մեծ խառնաշփոթի կը մատնեն եւրոպացիները, իսկ Հռոմի Պապ Գրիգոր Ը. կոչ կ'ուղղէ 3-րդ Խաչակիրներու արշաւանքի։
Իրավիճակը Տիւրոսի մէջ
1187-ի վերջը Քոնրատ Մոնֆերացի (Conrad of Montferrat) ամրապնդուելով Տիւրոսի մէջ կը դիմադրէ   Սալահ Ալ-Տինի յարձակումներուն : 1188-ի կէսերուն պայմանագիր մը կը կնքեն, ըստ որուն  Սալահ Ալ-Տին, ի միջի այլոց Հաթթինի ճակատամարտ ի ընթացքին ջախջախուած եւ գերեվարուած Կի տը Լուսինեանը ազատ կ'արձակէ: Վերջինս կնոջ՝ Սիպիլ Անժուաց իին հետ կ'իշխէր Երուսաղէմ ի գահին: Իբրեւ հետեւանք՝ Կիի եւ Քոնրատի միջեւ բախումը կը սաստկանայ, որովհետեւ վերջինս կը մեղադրէր Կին՝ Հաթթինի աղէտին իբրեւ պատասխանատու, մինչ ինք կը պարծենար, թէ յաջողութեամբ պաշտպանած էր Տիւրոսը հետագայ արշաւանքներէ: