cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Արեւելեան Հայաստանը Ռուսական կայսրութեան կազմին մէջ
Գիւղատնտեսութիւն
Ռուսերը կը շարունակէին պատերազմներ մղել Օսմանեան կայսրութեան դէմ՝ Մերձաւոր Աեւելքի մէջ նոր տարածքներ գրաւելու նպատակով։ Ռուս-թուրքական հերթական՝ 1853-56 թուականներու Խրիմի պատերազմի ընթացքին մահացած էր Նիկոլայ I կայսրը, որուն 1855 թուականին կը փոխարինէ Ալեքսանտր II-ը։ Ան 1861 թուականին փետրուար 16-ի հռչակագրով վերցուց միջնադարեան պետութիւններուն յարիր ճորտատիրութիւնը։ Այդ բարեփոխումը վճռական նշանակութիւն ունեցաւ երկրի առաջընթացքին, պուրժուական յարաբերութիւններու ուղիով ընթանալու համար։ Անոր մեծապէս նպաստեցին նաեւ կատարուած վարչական, դատական, զինւորական բարեփոխումները։ Կովկասի մէջ այդ կանոնադրութիւնը օրէնքի ուժ ստացաւ 1870 թուականի մայիս 14-ին՝ կայսրի ստորագրութեամբ։ Թէպէտեւ գիւղացիական բարեփոխումները կը վերաբերէին միայն կալուածատիրական գիւղացիներուն, ոչ՝ պետական եւ վանքապատկան հողատիրութիւններու բնակչութեանը։ Անոնք արդէն իսկ իրաւունք ունէին փրկագնման կամ ետգնման միջոցով ձեռք բերել հող, անոնցմէ որոնք ի վիճակի չէին վճարելու։ Միայն 1877 թուականի Սեպտեմբեր 5-ի եւ 1883 թուականի Մարտ 15-ի լրացուցիչ հրամանագիրերով 1870 թուականի օրէնքը տարածուեցաւ նաեւ կալուածատիրական այն գիւղացիներու վրայ, որոնք դուրս մնացեր էին վերակազմաւորման գործադրութեան շրջանակներէն։
Արդիւնաբերութիւն
Հիմնական յօդուած՝ Դրամատիրութեան զարգացումը Անդրկովկասի մէջ Ալեքսանտր II կայսրի իշխանութեան շրջանին (1855-1881) սկսեցան զարգանալ պուրժուական յարաբերութիւնները։ Դրամատիրութիւնը կը զարգանար նաեւ Անդրկովկասի մէջ։ Ձեռքի աշխատանքը աստիճանաբար սկսեր էր մեքենայացուիլ, կարգաւորուէր էին խճուղային ճանապարհներ, նորոյթ էր երկաթուղիներու կառուցումը։ 1883 թուականին սկսեցաւ գործել Պաքու-Թիֆլիս-Պաթում, իսկ 1899 թուականին՝ Թիֆլիս-Աղեքսանտրափոլ-Կարս երկաթուղին։ 1901 թուականին Աղեքսանտրափոլը կապուեցաւ Երեւանի հետ։ Անոր շնորհիւ Ռուսաստանէն ներմուծուեցաւ արդիւնաբերական արտադրանք, իսկ Անդրկովկասէն ու Հայաստանէն կը փոխադրուէր գիւղատնտեսական ապրանք. Երեւան եւ Աղեքսանտրափոլ քաղաքներու առեւտրական շրջանառութիւնը դարու վերջին տասնամեակներուն 1860-ական թուականներու համեմատութեամբ բազմապատկուեցաւ աւելի քան երեք անգամ։ Բազմապատկուեցաւ նաեւ ցորենի, բամպակի, գինիի, գոնյակի, մետաքսի, ծխախոտի, բուրդի, չոր միրգի առեւտուրն ու արտահանումը։
Լեռնային տառածք ունեցող Հայաստանի արդիւնաբերութեան գլխաւոր ճիւղը պղինձի եւ աղի արտադրութիւնն էր։ Առաջինին կեդրոններն էին Լոռիի հիւսիսը (Բորչալուի գաւառ) ու Սիւնիքի հարաւը (Զանգեզուրի գաւառ)։ Միայն վերջինին եթէ 1870-1900 թուականներուն պղինձի արտադրութիւնը 13 000 փութէն հասաւ 71 000-ի։ Յետագային՝ առաջին աշխարհամարտի նախօրեակին, այդ թիւը հասաւ համառուսաստանեան պղինձի պահանջքի 17 տոկոսը (մոտ 350 հազար փութ)։ Բազմացաւ նաեւ աղի արտադրութիւնը. կը մշակուէին նաեւ Երեւանի նահանգի (Կողբ-Սուրմալու, Նախիջեւան) եւ Կարսի մարզի (Կաղզուանի) աղահանքերը։ Արարատեան դաշտի մէջ բացուեցան բամպակի, Շուշիի եւ Նախիջեւանի մետաքսի, Երեւանի մէջ՝ գինիի, գոնյակի, Աղեքսանտրափոլի մէջ՝ կաշիի մշակման եւ այլ արդիւնաբերական ձեռնարկութիւններ։ Թիֆլիսի թեթեւ եւ սնունդի արդիւնաբերութեան մէջ մեծ էր հայ ձեռնարկատերերու տեսակարար կշիռը։
Անդրկովկասի հայաշատ եւ հայկական քաղաքներ (1897 թուական). հայերու թիւը այս քաղաքներու մէջ կը հասներ մինչև 200 հազարի, կամ ընդհանուր բնակչութեան 1/3-ը։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեակին ընդլայնեցան հայկական քաղաքները. Երեւանի բնակչութիւնը հասաւ 32 հազարի, Աղեքսանտրափոլի մէջ՝ 35 հազարի, Շուշիի մէջ՝ 43 հազարի, Կարսի մէջ՝ 30 հազարի։ 1920-ական թուականներուն Թիֆլիսի բնակչութիւնը անցաւ 300 հազարը (այդ թիւին՝ 100 հազար հայ), Պաքուի մէջ՝ 450 հազարը (այդ թիւին՝ 167 հազար հայ) , իսկ Երեւանինը՝ 67121, (այդ թիւին՝ 59838 հայ) ։
Իրավիճակը 19-րդ դարու վերջաւորութեան
19-րդ դարու երկրորդ կէսին Հայաստանի մէջ կրթութեան մակարդակը բարձրացած էր. բացուած էին ծխական դպրոցներ, ուսուցիչները կը վերապատրաստուէին ինչպէս Կովկասի մէջ, նոյնպէս ալ՝ Ռուսաստանի և Եւրոպայի ուսումնական կեդրոններուն մէջ ։ Ճեմարան-վարժարաններէն էին Աստրախանի Աղապապեան, Երեւանի Աբովեան, Թիֆլիսի Ներսէսեան, Մոսկուայի Լազարեան, Խրիմի Խալիպեան կեդրոնները։ Ծխական դպրոցներ կային գրեթէ բոլոր քաղաքներու, նաեւ մեծ գիւղերու մէջ, առանձնացուած էին յատուկ արական հոգեւոր (Ախալքալաքի Մեսրոպեան, Ախալցխայի Կարապետեան, Բաքուի Գրիգոր Լուսաւորիչի, Թիֆլիսի Սուրբ Նշան եկեղեցիի, Նոր Նախիջեւանի Սուրբ Խաչ վանքի, Շուշիի թեմական, Մեղրեցոց Ս. Աստուածածին եկեղեցիի) եւ իգական (Աղեքսանպրափոլի Արղութեան, Ախալցխայի Եղիսաբեթեան, Բաքուի Հռիփսիմեան, Գանձակի Հռիփսիմեան, Գաւառի Հռիփսիմեան, Երեւանի Հռիփսիմեան, Թիֆլիսի Գայանեան, Յովնանեան եւ Մարիամեան, Նոր Նախիջեւանի Կոկոեան եւ Հռիփսիմեան, Շուշիի Հռիփսիմեան, Վաղարշապատի Հռիփսիմեան) դպրոցները։ Կրթութեան մակարդակի բարձրացումով պայմանաուորուած էր նաեւ հասարակական-քաղաքական կեանքի աշխուժացումը։ Այդ նպատակով 1869 թուականին Աղեքսանտրափոլի մէջ (Գիւմրի) ստեղծուեցաւ «Բարենպատակ ընկերութիւնը» ուսուցիչ Արսէն Կրիտեանի ղեկավարութեամբ, իսկ 1874 թուականին Ղարաքիլիսայի մէջ (Վանաձոր) ստեղծուեցաւ «Հայրենիքի սիրոյ գրասենեակ» խմբակը։ Այսպիսի հասարակական աշխուժութիւնը վառ արտայայտուեցաւ 1877-78 թուականներու ռուս-թուրքական պատերազմի տարիներուն։ 1881 թուականի Մարտ 1-ին բարեփոխիչ կայսր Աղեքսանտր II-ը սպանուեցաւ մայրաքաղաք Փեդերսբուրգի մէջ։ Անոր որդին՝ Աղեքսանտր III-ը (1881-1894), խստացուց երկրի կառավարումը, խստացուց ազգային հալածանքները Ռուսաստանի ժողովուրդներու նկատմամբ։ Կովկասի փոխարքայութեան մէջ նոյնպէս զգալի դարձան ժողովրդական ճնշումները. արգիլուեցան հայ ֆիդայիներու անցքը Անդրկովկասէն դէպի Արեւտմեան Հայաստան։ Պատճառը Պեռլինի երեսփոխանական համաժողովին հայերուն սիրաշահելու արդիւնքն էր. Արեւմտեան Հայաստանի մէջ ձգտում և ցանկութիւն կար ինքնավարութիւն ստեղծելու։ Այդ երեւոյթը վարակիչ կարող էր դառնալ կովկասեան ժողովուրդներու համար։ Անոր զուգահեռ՝ սահմանափակուեցան Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի եւ Էջմիածնի Մայր աթոռի իրաւունքները. ռուսական իշխանութիւնները գաղտնի հսկողութիւն սահմանեցին Էջմիածնի վրայ։ Հայկական դպրոցներու վրայ սահմանուեցաւ խիստ յսկողութիւն։ Լոռիի, Սեւանի աւազանի, Կարսի մարզի, Զանգեզուրի ու Ղազախի գավառներու մէջ բնակութիւն հաստատեցին հարիւրաւոր ռուսական ընտանիքներ։ Հասարակական-քաղաքական աշխուժութիւնը անով չմարեցաւ. ստեղծուեցան խմբակներ ու կազմակերպութիւններ (Երիտասարդ Հայաստան), այնպէս ալ կուսակցութիւններ՝ ինչպէս Արեւելեան Հայաստանի նաեւ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, նոյնպէս ալ գաղթավայրերու մէջ։ Ռուսահայ իրականութեան մեջ մեծագոյն եւ ամենաազդեցիկ քաղաքական միաւորումը Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնն էր։
Ազգային ճնշումները աւելի խստացան Նիկոլայ II-ի օրով (1894-1917)։ Կովկասի փոխարքա իշխան Գ.Գոլիցինիի սադրանքով կայսրը 1903 թուականի Յունիս 12-ին ստորագրեց յատուկ օրէնք, որով պետութեան կ'անցներ հայկական հոգևոր հաստատութիւններուն պատկանած ամբողջ շարժական եւ անշարժ գոյքը։ Որոշ վայրերու մէջ անոնք կը դիմագրուէին եւ արիւնալի բախումներ տեղի ունեցան։ Յիշարժան էին Էլիզապէթփոլ քաղաքի մէջ տեղի ունեցած դէպքերը։
Ռուսական Յեղափոխութիւն
Հիմնական յօդուածներ՝ Ռուսական Յեղափոխութիւն (1905-1907) եւ Հայ-թաթարական ընդհարումներ
1905 թուականի Յունուար 9-ին Բեդերսպուրգի մէջ կը գնդակահարեն խաղաղ ցոյցի ելած (22) բանւորներ։ Այդ օրը յիշատակելի կը դառնայ որպէս «Արիւնոտ կիրակի»։ Անով սկսեցաւ Ռուսաստանի պուրժուայ-տեմոգրադական առաջին յեղափոխութիւնը։ Այն նպատակ ունէր տապալել ցարիզմը եւ երկրին մէջ հաստատել ժողովրդավարական կարգեր։ Պայքարին մէջ ընդգրկուեցաւ նաեւ Անդրկովկասը. սկսեցան գործադուլներ Թիֆլիսի և Պաքուի շրջանները։ Հայաստանի մէջ սկզբնական շրջանին գործադուլներ կատարուեցան Ալաւերտի հանքային աշխատանքներու շրջանի բանւորներու կողմէ, Դսեղի եւ Մարցի գիւղացիները։ Յեղափոխութեան աշխուժացումը կասեցնելու նպատակով իշխանութիւնները սկսեցան կրօնական եւ ազգային թշնամութիւնները բորբոքեցնել տարբեր ժողովուրդներու միջև։ Անդրկովկասի մէջ այս քաղաքականութիւնը ուղղուած էր հայերու եւ կովկասեան թաթարներու (ազրպէյճանցիներու) դէմ։ Առաջին ընդհարումները տեղի ունեցան Փետրուար 6-ին Պաքուի՝ նահանգապետ Միխայէլ Նակաշիձէի հրահրումով։ Արիւնոտ բախում մը տեղի ունեցաւ հայերու եւ թաթարներու միջև. կ'սպանէին թաթար դպրոցական մը, խանութպան մը ։ Որու հետեւանքով զոհ կ'երդային 126 թաթար եւ 218 հայ։ Այս վարկածը կրկնուեցաւ Անդրկովկասի մնացեալ վայրերու մէջ նոյնպէս։ Բախումները ընդգրկեցին հայաբնակ, բայց եւ թուրքաշատ Էլիզապէդփոլի նահանգը։ Բախումներ տեղի ունեցան Բանանց, Գետաբէկ եւ այլ գիւղերու մէջ, Գանձակ եւ Շուշի քաղաքներուն մեջ։ Հայ ժողովուրդին ինքնապաշտպանութիւնը իր վրայ ստանցնած էր նորաստեղծ Դաշնակցութիւն կուսակցութիւնը։ Նշանաւոր հայդուկներ Նիկոլ Դումանը, Վարդանը (Խանասորի Վարդան), Քեռին (Արշակ Գաւաֆեան) եւ միւսները կը ղեկավարէին դիմադրական մարտերը։ Շուշիի մէջ տեղի ունեցան արիւնալի բախումներ, որոնցմէ ետք քաղաքէն հեռացան ինչպէս հայ, այնպէս ալ իսլամադավան բնակչութեան զգալի մէկ հատուածը։ Ազգային բախումները հասան մինչեւ Երեւանի նահանգ. Նախիջեւանի գաւառի 52 խառն բնակչութեամբ գիւղերէն 47-ը ենթարկուեցան հարձակումներու, որոնցմէ 19-ը դատարկուեցաւ իբրեւ արդիւնք պատահարին։ Նախիջեւանի մէջ սպանուածներու թիւը հասաւ 239-ի։ Յետագային հայերը յարձակեցան թաթարական գիւղի մը վրայ եւ սպաննեցին 39 մարդ ։ Աւելի ուշ Պաքուի մէջ հրդեհուեցան հայերուն պատկանող նաւթահորեր եւ նաւթագործարաններ։ 1905 թուականի աշնանը ընդհարումներու ալիքը հասաւ հայաշատ Թիֆլիս քաղաք. հայկական ինքնապաշտպանութիւնը գլխաւորեց Արմէն Գարոն (Գարեգին Փաստրմաճեան)։ Հայ-թաթարական կռիւներու ժամանակ համերաշխութեան կոչերով հանդէս եկան Յովհաննէս Թումանեանը ու ազրպէյճանցի գրող Միրզա Սաբիրը։
1905 թուականի Հոկտեմբեր 17-ին կայսրը հռչակագիր մը հրապարակեց, որով կ'ազդարարեր «քաղաքական ազատութիւններու անխախտ հիմքերը» եւ օրէնսդիր Դումայի (Խորհրդարանի) կը հրավիրէ։ 1906 թուականի Սեպտեմբերին ցարական իշխանութիւնները դադարեցուցին երկրին մէջ բռնկուած ընդհարումները, քանի որ այլեւս կարիք չկար ապակայունացնելու իրադարձութիւնները:
Առաջին աշխարհամարտ
Հիմնական յօդուածներ՝ Հայկական կամաւորական շարժում (1914-1918) եւ Կովկասեան ճակատ
1914 թուականի Օգոստոս 1-ին սկսած առաջին համաշխարհային պատերազմը կը մղուէր մի քանի մեծ ճակատներու վրայ։ Պատերազմի ընթացքին սուլթանական Թուրքիան կը ձգտէր գրաուել Կովկասը, Խրիմը, Իրանական Ատրպատականը եւ Միջին Ասիան։ Ցարական Ռուսաստանի նպատակն էր գրաուել Արեւմտեան Հայաստանը, Կոստանդնուպոլիսը, ֆոսֆորի եւ Տարտանելի նեղուցները։ Օսմանեան կայսրութեան դէմ ռուսերը բացեր էին Կովկասեան ճակատը (Սև ծովէն մինչև Ուրմիոյ լիճ՝ 720 քմ երկարութեամբ), ուր մարտական գործողութիւնները սկսելու վրայ էին 1914 թուականի Հոկտեմբեր 29-30-ին։ Թուրքերը կեդրոնացած էին 300 հազար, իսկ ռուսերը՝ շուրջ 200 հազար զինուոր։ Սկիզբը թուրքերը գրաուեցին մի քանի շրջաններ եւ կոտորեցին տեղի քրիստոնեայ բնակչութիւնը։ Կարճ ժամանակէ մը ետք ռուսերը Սարիղամիշ քաղաքի շրջանը հակահարուած տալով կ'անցնին հարձակումի։ Ռուսական կայսրութեան մէջ բնակող շուրջ 2 միլիոն 54 հազար հայերէն ռուսական բանակ կը զորակոչուին մօտ 200 հազար հոգի։ Անոնցմէ բացի՝ կը ստեղծուին նաեւ կամաւորական ջոկատներ՝ Արեւմտեան Հայաստանը ազատագրելու համար։ Կազմակերպման աշխատանքները իր վրայ ստանցնած էր Թիֆլիսի մէջ գործող Հայկական ազգային Պիւրօն՝ Դաշնակցութեան գլխաւորութեամբ։ Կը կազմակերպուին  չորս ջոկատներ, հրամանատարներն էին՝ Անդրանիկը, Դրօն, Համազասպը, Քեռին։ Անոնք կ'ուղղուին համապատասխանաբար Խոյ-Դիլման-Վան, Իգտիր-Պայազիտ-Բերկրի-Վան, Կաղզուան-Ալաշկերտ-Մանազկերտ-Բաղեշ, Սարիղամիշ-էրզրում ուղղութիւններով։
1915 թուականին ռուսական զորքերը եւ հայ կամաւորները, կը մտնեն Հիւսիսային Իրան, այնտեղէն՝ Արեւմտեան Հայաստան՝ Վանի վիլայէթ։ Ոգեւորւելով այս իրադարձութիւններէն՝ հայերու նոր խումբեր կ'անցնին կամաւորներու շարքը. կը կազմուին նաեւ երեք ջոկատ՝ Վարդանի (Սարգիս Մեհրաբեան), Իշխանի (Յովսէփ Արղութեան), Գայի (Հայկ Բժշկեան) գլխաւորութեամբ։ Յաջորդ տարին թուրքերէն կը գրաուեն Էրզրումը, Տրապիզոնը եւ այլ քաղաքներ։ Այս ընթացքին 500 կամաւորականներ պարգեւատրուեցան ռուսական Գէորգիեւեան խաչերով եւ շքանշաններով։ Կասեցնելով առաջընթացը՝ ռուսական զինուորական հրամանատարութիւնը ուժերը կենտրոնացուց եւրոպական ճակատ՝ Գերմանիայի եւ Ավստրիա-Հունկարիայի դէմ։ Արեւմտեան Հայաստանի ազատագրումը վերջնականապէս կասեցուեցաւ 1917 թուականի հոկտեմբերեան յեղափոխութեամբ. Դեկտեմբերին կը ստորագրուի Երզնկայի զինադադարը։
1917 թուականի Սեպտեմբեր-Հոկտեմբեր ամիսներուն Թիֆլիսի մէջ կայացաւ Արեւելահայերու առաջին համագումարը, ուր քննարկուեցաւ արտաքին եւ ներքին բնոյթի շարք մը կարեւոր խնդիրներ, բազմակուսակցական սկզբունքով ստեղծուեցաւ 15 հոգիէ բաղկացած Հայոց ազգային խորհուրդ՝ Աւետիս Ահարոնյանի գլխաւորութեամբ։ Այն ունէր զինուորական, գաղթականութեան, դպրոցական, պարենաւորման, բժշկական եւ այլ բաժիններ։ Նման խորհուրդներ եւս ստեղծուեցան Պաքու, Երեւան, Շուշիի եւ այլուր։ Անոնք ազգային իշխանութեան մարմիններ էին, որոնք ստեղծուած էին Անդրկովկասեան յատուկ կոմիտէի եւ դասակարգային հիմքով ստեղծուած բանւորներու, զինւորներու եւ գւղացիներու խորհուրդներու կողքին։ Հոկտեմբերեան յեղափոխութիւնը Հայաստանի մէջ ունեցաւ իր արձագանքը. վրաց մենշեւիկները, հայ դաշնակցականները եւ ազրպէյճանական մուսաֆաթականները, հեղինակազրկուած ՕԶաԿոմի փոխարէն ստեղծեցին իշխանութեան նոր մարմին՝ Անդրկովկասեան քաղաքավարութիւն։ 1918 թուականի Փետրուարին բազմակուսակցական սկզբունքով ձեւակերպուեցաւ Անդրկովկասեան սէյմը (խորհրդարանը)։ Ըստ որուն, Անդրկովկասը, այդ թուին՝ հայկական գաւառները, կ'անկախանային խորհրդային Ռուսաստանից։
Առաջին աշխարհամարտը տակաւին կը շարունակուէր։ Թուրքերը կարողացած էին ետ գրաւել ամբողջ Արեւմտեան Հայաստանը, մտեր էին Արեւելեան Հայաստան եւ Վրաստան։ Երկար ժամանակ չկարողանալով իրենց դիմադրել՝ հայերը կեդրոնացած էին Երեւանի ու Էջմիածինի շուրջ։ 1918 թուականին հայերը հաւաքագրուեցան թուրքական յարձակումին դէմ. մայիսեան հերոսամարտերուն ստեղծուեցաւ Հայաստանի Հանրապետութիւնը։ Նոյն տարուան վերջին՝ առաջին համաշխարհային պատերազմի աւարտին, անգլիական բանակը վերականգնեց 1914 թուականի սահմանը եւ դուրս վանեց թուրքական զորքերը ՀՀ տարածքէն։
Հայկական մշակոյթ
Հիմնական յօդուած՝ Նոր շրջանի հայկական մշակոյթ
Գիտութիւն, գրականութիւն և մամուլ
Հիմնական յօդուածներ՝ Նոր շրջանի հայկական դպրոց, Նոր շրջանի հայ գրականութիւն, եւ Հայկական մամուլ
Ժամանակաշրջանի հայ գրականութիւնը աստիճանաբար սկսեցաւ զարգանալ եւրոպական չափանիշներուն համապատասխան։ Հայ քաղաքական գրականութեան մէջ առանձնայատուկ է Միքայէլ Նալպանտեանի ազատասիրական-հայրենասիրական, Ռաֆայէլ Պատկանեանի քաղաքական, Րաֆֆիի պատմական, Գաբրիէլ Սունդուկեանի թատերական ստեղծագործութիւնները։ 20-րդ դարու սկիզբին յառաջ եկաւ բանաստեղծներու և արձակագիրներու նոր սերունդ մը, որոնց ներկայացուցիչներէն էին Աւետիք Իսահակեանը, Ալեքսանտր Շիրվանզատէն, Յովհաննէս Յովհաննիսեանը, Ղազարոս Աղաեանը, Մուրացանը, Պերճ Պռօշեանը, Վահան Տէրեանը, Նար-Դոսը եւ շատ ուրիշներ։ Հայաստանը լաւագոյնս նկարագրած է «ամենայն հայոց բանաստեղծ» Յովհաննէս Թումանեանը։ Ռուսական եւ եւրոպական համալսարաններու մէջ ուսանած երիտասարդ գիտնականները ու գիւտարարները լուրջ փոփոխութիւններ կատարեցին բնական գիտութիւններու մեջ։ Գունաւոր հեռուստատեսութեան եւ այլ յայտնագործութիւններու հեղինակ է Յովհաննէս Ադամեանը։ Երկրաբան և քիմիագէտ Անդրէաս Արծրունին ուսումնասիրեր է Կովկաս ի եւ Ուրալի օգտակար հանածոներու հանքավայրերը, անոր համար ընտրուեցաւ Ռուսաստանի գիտութիւններու ակադէմիայի թղթակից անդամ։ Նոյնպիսի պատիւի արժանացաւ նաեւ արեւելագէտ եւ լեզուաբան Քերովբէ Պատկանեանը։ Աստրախանի մէջ 1893 թուականին բռնկուած եւ համաընդհանուր տագնապ առաջացուցած Գոլերայի ախտին դէմ կարողացաւ պայքարիլ բժշկական գիտութիւններու դոկտոր Մարգար Առուստամեանը, որը փրկեց հազարաւոր մարդոց կեանքը։
Զարգացում ապրեցաւ նաեւ հայկական մամուլը, որու կեդրոնները դառձած էին ոչ միայն Շուշին, Աղեքսանտրափոլը, Երեւանը և Կարսը, այլ Թիֆլիսն ու Մոսկուան նոյնպէս։ 19-րդ դարու երկրորդ կէսին հրատարակուեր էր 246 անուն թերթ ու ամսագիր՝ դարասկիզբի 30-ին դիմաց։ 20-րդ դարի սկիզբին հայկական պարբերականներու թիւը հասաւ շուրջ 600-ի։ Դարավերջին ի յայտ եկաւ նաեւ հայ քաղաքական մամուլը, որը կ'արտայայտեր հասարակական խմբակներու և կուսակցութիւններու պաշտօնական գաղափարախօսութիւնը։
Արուեստ
Հիմնական յօդուածներ՝ Նոր շրջանի հայկական ճարտարապետութիւն, Նոր շրջանի հայկական կերպարուեստ, Նոր շրջանի հայկական երաժշտութիւն, եւ Նոր շրջանի հայկական թատրոն Ռուսական կայսրութեան գոյութեան վերջին տասնամեակներուն Անդրկովկասի եւ Արեւելեան Հայաստանի մէջ այդ թիւին, աշխուժացած էր քաղաքաշինութիւնը։ 19-րդ դարու վերջին Անդրկովկասի քաղաքներուն մէջ կը բնակէին աւելի քան 200 հազար հայեր՝ կազմելով ամբողջ քաղաքային բնակչութեան աւելի քան 1/3-ը։ Միայն Թիֆլիս եւ Պաքու քաղաքներուն հայ բնակչութեան թիւը անցած էր 70 հազարէն՝ հինգ անգամ գերազանցելով Երեւանի հայկական բնակչութեանը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեակին քաղաքաբնակ հայերու թիւը գրեթէ կրկնապատկուած էր։ Այս ամէնը խթան կը հանդիսանար հասարակական, կրօնական եւ վարչական կառոյցներու յառաջացումին։ Հայկական ճարտարապետութիւնը կը կրէր ժամանակի եւրոպական մշակոյթի կնիքը։ Երեւանի, Վաղարշապատի, Շուշիի, Կարսի, Աղեքսանտրափոլի եւ ուրիշ քաղաքներ կը կառուցուէին քարէ շինութիւններ, որոնք նման էին Բեդերսպուրգի եւ Մոսկուայի կառոյցներու ոճին։ Քաղաքային բնակավայրեր կը դառնան Նոր Պայազիտը, Կորիսը, Ախալցխան եւ այլն։ Նոր եկեղեցիներու, ինչպէս նաեւ՝ գործարաններու կառուցումը կը թարմացներ հայկական միջնադարեան քաղաքները։ Թիֆլիսի ու Պաքուի մէջ ստեղծագործեր են Սան Բեդերսպուրգի կայսերական գեղարուեստական ակադեմիայի եւ քաղաքացիական ճարտարագէտներու հիմնադրութեան սաներ Յովհաննէս Քաջազնունին, Գաբրիէլ Տէր-Միքելեանը, Ղազարոս Սարգսեանը, Դաւիթ Չիսլեանը եւ ուրիշներ։ Ռուսաստանի եւ Եւրոպայի համալսարաններուն մէջ ուսանած հայ արուեստագէտներէն շատերը աշխարհահռչակ համբաւ ձեռք բերին։ Այդ առումով յատկապէս աչքի ինկաւ ծովանկարիչ Յովհաննէս Այվազովսկին, ինչպէս նաեւ նկարիչներ Գէորգ Բաշինճաղեանը, Վարդգէս Սուրէնեանցը, Փանոս Թերլեմեզեանը, քանդակագործներ Յակոբ Գյուրճեանը, Անդրէաս Տէր-Մարուքեանը։ Նիւթական մշակոյթին զուգահեռ նոր նուաճումներ եղան նաեւ հոգեւոր արուեստի ոլորտին մէջ։ Եթէ քրիստոնէութեան ընդունումէն ետք հայկական թատրոնը զգալիօրէն անկում ապրած էր, եւ կը ներկայացուէր գլխաւորապէս շուկաներու մէջ երգիչ-գուսաններու միջոցով, ապա սիրողական այս մակարդակէն բարձրացում արձանագրելով դարձաւ մասնագիտացուած ճիւղ։ Հայ և օտարազգի թատերագիրներու ներկայացումները սկիզբէն ի վեր կը  բեմադրուէին Թիֆլիսի, Պաքուի, ապա նաեւ՝ հայկական քաղաքներուն մէջ։ Թիֆլիսի մէջ 1824 թուականէն սկսած հայկական Ներսէսեան դպրոցին մէջ ներկայացումներ կը բեմադրուէին հայերէն լեզուով, իսկ արդէն 1856 թուականին ստեղծուեցաւ Գէորգ Չմշկեան ի ղեկաուարած առաջին արհեստավարժ թատերախումբը։ Հայ թատերագիրներէն յայտնի էին Գաբրիէլ Սունդուկեանը, Յակոբ Պարոնեանը, Երուանդ Օտեանը, դերասաններէն՝ Պետրոս Ադամեանը, Յովհաննէս Աբելեանը, Սիրանոյշը եւ ուրիշներ։ Հիմք դրուեցաւ հայկական օբերայի թատրոնին. յայտնի դառձած են երաժիշտական համադրողներ՝ Տիգրան Չուխաճեանը, Մակար Եկմալեանը, Քրիստափոր Կարա-Մուրզան, Արմէն Տիգրանեանը, Ռոմանոս Մելիքեան եւ ուրիշներ։ Ժողովրդական հազարաւոր երգերու մշակումով եւ հայ երաժշտութեան զարգացումով ու տարածումով զբաղուած է երգահան -երաժշտագէտ Կոմիտաս Վարդապետը։
Հայկական գաղթավայրեր
Ժամանակակից Ռուսաստանի տարածքին մէջ ձեւաւորուած հնագոյն հայկական գաղութը Խրիմն էր՝ Թէոտոսիա, Հին Խրիմ (Սուրհաթ), Եւբադորիա, Ղարասուբազար եւ այլն։ Հայերը այնտեղ հաստատուեր էին Անիի թագաւորութեան, ապա՝ Զաքարեան իշխանապետութեան անկումէն ետք, երբ Խրիմը բնակեցուած էր թաթարներով եւ յաճախ կ'ենթարկուէր իսլամադավան հզօր տերութիւններու, այդ թիւին՝ Օսմանեան կայսրութեանը։ Թէպէտեւ, հայերը ստացած էին դաւանանքի ազատութիւն, արտոնութիւններ՝ առեւտուրով, արհեստներով եւ գիւղատնտեսութեամբ զբաղելու համար։ Հայ եկեղեցին եւս կը տիրէր ընդարձակ կալուածքներու։ 18-րդ դարու վերջին Խրիմի հայութեան ստուար հատուած մը, թերակղզիի համար ընթացող պատերազմներու (1768-1774, 1787-1792) հետեւանքով անցած են Ազովի ծովը ու Կերչի նեղուցը եւ բնակութիւն հաստատած ռուսական արքունի նուիրավեուած հողին վրայ՝ կառուցելով Արմավիր, Նոր Նախիջեւան, Չալտիր եւ այլ բնակավայրեր։ Միեւնոյն ժամանակ հայերը հաստատուած են նաեւ Կովկասի նոր գրաուեալ տարածքներու վրայ՝ Ղզլարուի, Մոզդոկուի, Մայկոպուի, Ստավրոպոլուի և այլուր։
Բացի վերոնշեալ տարածքներէն, ուր հայերը կ'ապրէին գիւղական ու քաղաքային բնակավայրերու մէջ, յատկապէս աչքի ինկան երեք քաղաքներու՝ Աստրախանի, Մոսկուայի եւ Սան Բեդերսպուրկի հայկական համայնքները։ Այստեղ հայերը կ'զբաղուէին գերազանցապէս վաճառականութեամբ՝ կապ հաստատելով Պարսկաստանի, Ռուսաստանի եւ Եւրոպայի միջեւ։ Աստիճանաբար հայերուն կը տրուէր սեփական եկեղեցի, դպրոց ու դատարան ունենալու իրաւունքներ։ Մայրաքաղաքներուն մէջ հաստատուեցան նաեւ ռազմական եւ մշակութային կրթութիւն ստացած հայ ազնուական մեծատոհմիկները, որոնցմէ շատեր ազդեցիկ դարձան ռուսական արքունիքէն ներս։ Այսպիսի ընտանիքներէն էր Լազարեաններու գերդաստանը, Իսախանով, Լիանոզով, Մանուիլով եղբայրները:
Դիտակ Բիւզանդեան (թերթ)
«Դիտակ բիւզանդեան», շաբաթաթերթ, ապա՝ երկշաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է 1812-1816 թուականներուն, Վենետիկ։ Խմբագիրներ՝ Դ. Գապարաճեան, Մ. Փիւսկիւլճեան, Մանուէլ Ջախջախեան։ Ընդգրկած է բանասիրական, կրօնական բնոյթի յօդուածներ, մշակութային լուրեր։ Աշխատակցած են Խ. Սիւրմելեանը, Յարութիւն Աւգերեանը եւ ուրիշներ ։
Թուիսթ (պար)
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Թուիսթ կամ «խենթ/անզուսպ պար»ը նորոյթ կը դառնայ եւ համաշխարհային համբաւի կ՛ արժանանայ, երբ Չապի Չեքըր Chubby Checker 6 Օգոստոս 1960-ին, հեռատեսիլի ժողովրդային «Տիք Քլարք Շոու» Dick Clark Show ցուցարձակումէն առաջին անգամ կ՛ երգէ «Թը Թուիսթ» (The Twist) երգը ։
Դիտակ Բիւզանդեան (թերթ)
Հրատարակուած է Արշակունեաց հրատարակութեան մէջ։ Խմբագիրներ եղած ենլ Գ. Գապարաճեանը, Մ. Փիւսկուլեանը, Մ. Ջախջախանեանը։
Թուիսթ (պար)
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Թուիսթը ազդուած է 1950-ական թուականներու «ռոք էնտ ռոլ»ի կշռոյթէն, խենթացնելով մեծ ու պզտիկ, ըլլայ Ամերիկայի մէջ՝ ուր կը ծնի, ըլլայ մնացեալ աշխարհին չորս ծագերուն։
Այս նոր երաժշտական հոսանքին անմիջապէս կը հետեւին հանրածանօթ երաժիշտներ, ինչպէս օրինակ՝ Սամ Քուք («Թուիսթին թը նայթ ուէյ» Twistin’ The Night Away), Կարի Աս Պոնց («Թուիսթ» Twist), Պիթլս («Թուիսթ էնտ շաութ» Twist and Shout)Պիթլս, Թուիսթ էնտ շաութ՝ նախապէս երգուած Այսլի Պրաթըրսներէն Isley Brothers, եւ շատ ուրիշներ։ Պարի ստեղծած խանդավառութեան առընթեր, ուղղամարմնութեան բժիշկներ կը նախազգուշացնէին եւ կը խրատէին թէ ի՞նչ ձեւով մէկը կրնայ խուսափիլ թուիսթ պարի պատճառով յառաջացած վտանգներէն, արկածներէն․․․։
Պարը
Թուիսթ պարին գլխաւոր դերակատարը ազդրերուն թաւալումն է, իսկ զոյգերը պարելու ժամանակ իրարու չեն շփուիր։
Դիտակ Բիւզանդեան (թերթ)
1808 թուականին Վենետիկի մէջ հրատարակուած է նոյն անունով եւ բովանդակութեամբ թերթ (մէկ թիւ)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Մամուլ Ստորոգութիւն:Հայկական մամուլ Ստորոգութիւն:Թերթեր
Թուիսթ (պար)
Թուիսթին հայրը
Թուիսթին հայրը կը համարուի Հանք Պալարտ (1927-2003)։  Ան իր «Թը Միտնայթըրս» The Midnighters  նուագախումբին հետ առաջին անգամ կը գործածէ «թուիսթ» եզրը երգի մը մէջ, երբ կը նկատէ թէ մարդիկ կը սկսին պարել իրենց ազդրերը շարժելով․  «Թը Թուիսթ» երգը (1959), արտադրուած «Քինկ Ռեքորց» King Records ընկերութենէն ։ Այդ նոյն երգն է որ 8 Օգոստոս 1960-ին հրապարակ կ՛ ելլէ հազիւ 19 տարեկան Չապի Չեքըրին կողմէ եւ պարը համաշխարհային նորոյթ կը դառնայ։
1962-ին Չապի Չեքըր կը մասնակցի «Լեց թուիսթ էկէյն» Let's Twist Again ժապաւէնին երգելով համանուն երգը, որ յաջողութեան շրջադարձ մըն է ։
Թուիսթը Եւրոպայի մէջ
Թուիսթը Եւրոպա կը տարածուի կայծակի արագութեամբ եւ բազմաթիւ «թուիսթ» երգեր մեծ յաջողութիւն կ՛ արձանագրեն երբ կ՛ երգուին ֆրանսերէն եւ իտալերէն լեզուներով․ «Սէն Թռոփէ Թուիսթ» St. Tropez Twist (Փեփինօ տի Քափրի), «Թուիսթ ա Սէն Թրոփէ» Twist à Saint Tropez (Լէ Շա Սովաժ Les Chats Sauvages) եւ «Վիան տանսէ լիօ թուիսթ» Viens danser le twist Ճոնի Հոլիտէյ որ ֆրանսերէնի կը թարգմանէ Չապի Չեքըրի «Լեց թուիսթ էկէյն» երգը , եւայլն ։
Յունաստանի մէջ «թուիսթ» երգեր կը թարգմանուին, 1960-ական թուականներու արտադրուած ժապաւէններուն մեծ մասը անպայման «թուիսթ» պար ու երգեր կը ներառնեն ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Պարարուեստ
Մարթին Շահպազեան
Մարթին Շահպազեան, հայ լրագրող եւ լուսանկարիչ։
Կենսագրութիւն
Ծնած է Երեւան ։ 1958 թուականին աւարտած է Երեւանի Նար-Դոսի անուան միջնակարգ դպրոցը։ 6-րդ դասարանէն յաճախած է Ղուկաս Ղուկասեանի անուան պիոներներու պալատի լուսանկարչական խմբակ։ Դպրոցը աւարտելէ ետք, իբրեւ կիսաժամ դրութեամբ թղթակից, համագործակցած է Հայաստանի շարք մը լրատուամիջոցներու հետ ։ 1966 թուակաէն լիաժամ լուսանկարիչ կարգավիճակով աշխատած է «Ռիա Թազա», «Հայրենիքի ձայն» եւ «Կոմունիստ» թերթերուն մէջ։
1974-1976 թուականներին աշխատած է «Նովոստի» մամուլի գործակալութեան Հայաստանի մասնաճյուղում՝ իբրեւ սեփական թղթակից։ 1976-2001 թուականներին աշխատած է «Արմէնփրէս» լրատուական գործակալութեան մէջ։ 2001-2010 թուականներին եղած է Հայաստանի նախագահի աշխատակազմի ղեկավարի գրասենեակի լուսանկարիչը։
Ունեցած է անհատական ցուցահանդէսներ՝ աշխարհի զանազան երկիրներուն մէջ։
2004 թուականի Դեկտեմբեր 24-ին ստացած է «Հանրապետութեան Նախագահի երիտասարդական մրցանակ»-ը ։ Եղած է Հայաստանի նախագահներու անձնական լուսանկարիչը ։
Մահացած է 2010 թուականի նոյեմբերի 28-ին, 70 տարեկան հասակում    ։
Մարթին Շահպազեան, որ իր լուսանկարչական արտադրութիւնը յառաջ կը տանէր բազմակողմանի ձեւով։ Ան մէկ կողմէ մամլոյ լուսանկարիչ էր, իսկ միւս կողմէ նաեւ իր աշխատանքը ունէր գեղարուեստական երեսակ ։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ Ստորոգութիւն:Հայ լուսանկարիչներ
Արմանոյշ Կոզմոեան
Արմանոյշ կոզմոեան Սովետական (Աբեղեան) ուղղագրութեամբ՝ Արմանուշ Կոզմոյի Կոզմոյան, աւանդական (Մ․ մաշտոցի) ուղղագրութեամբ՝ Արմանոյշ Կոզմոյի Կոզմոեան, Հայ բանասէր, արեւելագէտ։ Բանասիրական գիտութիւններու վարդապետ (Անգլերէն, Doctorate, PHD) 1987-ին, ապա 1997-ին ուսուցչապետ (փրոֆէսօր):
Կենսագրութիւն
1967 թուականին աւարտած է Երեւանի Պետական Համալսարանը (ԵՊՀ)։ 1971-1974 թուականներուն ուսանած է Խորհրդային Ընկերային (Ռուսերէն՝ Социалистических, Սոցիալիստիչեսքիխ) Հանրապետութիւններու Միութեան (ԽԸՀՄ, երբեմն ԽՍՀՄ) Գիտական Կաճառի (Ակադեմիա) Արեւելագիտութեան Հաստատութեան (Անգլերէն՝ Institute, Ռուսերէն՝ Институт) Մերձաւոր եւ Միջին Արեւելքի գրականութեանց բաժինին մէջ։ 1967-1971 թուականներուն աշխատած է Հայկական Հանրագիտարանի խմբագրութեան մէջ, 1971 թուականէն ի վեր՝ Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութեան Ազգային Կաճառի (Ակադեմիա-ի) Արեւելագիտութեան Հաստատութեան (Անգլերէն՝ Institute, Ռուսերէն՝ Институт) մէջ: 1994-էն մինչեւ 2003 թուականը, « Հրաչեայ Աճառեան »-ին անունը կրող համալսարանին մէջ դասախօսած էարեւելեան լեզուներ, իսկ 2005 թուականէն ի վեր կը դասախօսէ «Գլաձոր» համալսարանի միջազգային յարաբերութիւններու եւ պատմութեան ամպիոնի (Յունարէն՝ Άμβών կամ μβώνας, Ամւոն կամ Ամւոնաս) դասախօս։
Իր ուսումնասիրութիւնները կը վերաբերին Պարսից գրականութեան Ժանրային (Ֆրանսերէն`Genre) ձեւերու զարգացումին խնդիրներուն, Հայ-Իրանական պատմամշակութային կապերուն, գրականագիտութեան եւ աղբիւրագիտական հարցերուն։
Բուն շարադրութիւնը՝ «Քառեակը Պարսկալեզու դասական պոեզիայում (Ռուսերէն՝ Поэзия) X-XVI դդ.)։
(Բուն շարադրութիւնը՝ «Հայոց և Պարսից միջնադարեան քնարերգութեան համեմատական պոետիկան X-XVI դդ.)։
(Բուն շարադրութիւնը՝ «Ղուրանը Հայոց մէջ»)։
Լոյս ընծայած է «Պարսից քերթուածքի Ընտրանին» (բուն շարադրութեամբ՝ «Պարսից պոեզիայի ընտրանին»), յառաջաբանին մէջ քննած է Սուֆիականութեան խնդիրները։
Մարկարիթա (քոքթէյլ)
Մարկարիթա․ խմիչք, որուն բաղադրութիւններն են՝ թեքիլա, նարինջի ըմպելի եւ նումայաջուր։  Կը մեծարուի ընդհանրապէս աղելով գաւաթի եզրը։
Պատրաստութիւն
Մարկարիթային բաղադրութիւններն են՝ թեքիլա, նարիջի ըմպելի եւ նումայաջուր։  Խմիչքը կը մեծարուի՝
Պատմութիւն
Մարկարիթայի ծագումին մասին կան բազմաթիւ ժողովրդային պատմութիւններ։
Տարբերակներ
Խմիչքին IBA բնօրինակն է 10-4-3 համեմատութեամբ՝ թեքիլա, նարինջի ըմպելի եւ նումայաջուր։  Սակայն, տարիներու ընթացքին շատեր կը փոխարինեն բաղկացուցիչ տարր մը եւ կամ նոր տարրեր կ՛ աւելցնեն։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Քոքթէյլներ Ստորոգութիւն:Խմիչքներ
Ամփեր
Ամփեր, ելեկտրական հոսանքի չափման միաւոր, միաւորներու Միջազգային Համակարգ ի մէջ A նշանով (ampère). Միջազգային Համակարգի հիմնական միաւորներ ուն մաս կը կազմէ: Սահմանուած է տարրական ելեկտրական լիցքի e թուային արժէքին վրայ, երբ ան կ՛արժէ 1.602 176 634 x 10-19 C միաւորով արտայայտուած, C (Coulomb) միաւորը որ A s -ի հաւասար է :
Ամփեր-ը այն ելեկտրական հոսանքն է որ կը համապատասխանէ 1/1.602 176 634 x 10-19 տարրական լիցքի հոսումին մէկ երկվայրկեանուան ընթացքին:
Պատմութիւն
Ամփերը (A) ելեկտրական հոսանքի սաստկութեան չափման միաւորն է, այսինքն` հաղորդիչի մէջ եղած ելեկտրոններու հոսումը: Անտղէ-Մարի Ամփեր (1775-1836), ելեկտրամագնիսի գիւտ ընողը անունը տուաւ այս միաւորին:
1948-ի, ամփերը սահմանուած էր Չափերու եւ Կշիռներու Համաշխարհային Կոմիտէի կողմէն հետեւեալ ձեւով «1 ամփեր հաստատուն հոսանքի սաստկութիւնն է որ, երկու զուգահեռ հաղորդալարերու միջեւ, անվերջ երկարութեամբ, որոնց հատուածը (section) կարելի է արհամարհել, իրարմէ 1 մեթր հեռաւոր պարապութեան մէջ, այս երկու հաղորդիչներու միջեւ կը  ստեղծէ գծային (Linéaire) ոյժ մը հաւասար 2 × 10−7 ն իւթոն (newton, ոյժի չափման միաւոր) իւրաքանչիւր մեթրի վրայ»:
2019-ին, ամփերի սահմանումը կը վերածուի «Ամփեր, A նշանով, ելեկտրական հոսանքի չափման միաւորն է, միաւորներու Միջազգային Համակարգ ի մէջ: Սահմանուած է տարրական ելեկտրական լիցքի թուային արժէքով, e, հաւասար 1,602 176 634 × 10−19 C, միաւոր մը որ A s -ի հաւասար է, երկվայրկեան ը ΔνCs ի վրայ սահմանուած ըլլալով»:
Թուրքանա լիճի ազգային պուրակներ
Թուրքանա լիճի ազգային պուրակներ (անգլ․՝ Lake Turkana National Parks)․ երեք պուրակներու խումբ տարածուած Թուրքանա լիճին շուրջը, Քենիա։ Երեք ազգային պուրակներու շրջանը գաղթող թռչուններու կայան է, ինչպէս նաեւ Նեղոսի կոկորդիլոսի, ձիագետի եւ օձերու վայր։ 1997-ին յայտարարուած է Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան, իսկ 2001-ին ընդարձակուած է։ Լիճին արեւելեան ափին գտնուող Քուպի Ֆորա վայրը կան բրածոներ եզակի իրենց տեսակով։ Թուրքանա լիճին ազգային պուրակները կը բաղկանան Սիպելոյ Ազգային Պուրակէն եւ Թուրքանա լիճին երկու կղզիներէն՝ Կեդրոնական կղզիէն եւ Հարաւ Կղզիէին։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Քենիայի ազգային պուրակներ Ստորոգութիւն:Քենիայի պուրակներ Ստորոգութիւն:Պուրակներ Ստորոգութիւն:Ազգային պուրակներ Ստորոգութիւն:Պահպանուած պուրակներ Ստորոգութիւն:Քենիայի լիճեր Ստորոգութիւն:Ափրիկէի լիճեր Ստորոգութիւն:Լիճեր այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Լիճեր Ստորոգութիւն:Եունեսքոյէն պահպանուած շրջաններ
Կուանթանամո (Եուսէֆ Զէյտան)
Կուանթանամո (Արաբերէն՝ جوانتانامو կամ غوانتانامو) Եգիպտացի վիպասան, իմաստասէր (փիլիսոփայ), Արաբագէտ, Իսլամագէտ, հրապարակախօս, յօդուածագիր, ուսուցչապետ (փրոֆէսօր), դասախօս Եուսէֆ Զէյտան-ի {« Մուհալ », «Կուանթանամո», « Նուր »} եռաբանութեան երկրորդ վէպն է։
Համաբնագիր (քօնթէքսթ)
«Կուանթանամո» վեպին դէպքերը տեղի կ՚ունենան Քուպայի մէջ գտնուող Կուանթանամո արգելանոցին (կալանաւորները պահելու շէնք) մէջ, եւ անոնք շարունակութիւնն են եռաբանութեան առաջին վէպ՝ « Մուհալ »-ին (Արաբերէն՝ مُحال) դէպքերուն շարունակութիւնը։ Կուանթանամո-ին նախորդած Մուհալ վէպին մէջ, ոչ մէկ սխալ գործած եւ անմեղ հերոսը կը գրերվարուի, ու սխալով մը կը կալանաւորուի Կուանթանամո արգելանոցին մէջ, եւ վէպը կ՚աւարտուի հերոսին ճակատագիրը չյստակեցնելով։
== Մէջբերումներ ==
Եռաբանութիւնը
Եուսէֆ Զիտանը կը խօսի իր եռաբանութեան (Արաբերէն՝ ثلاثيّة), (Անգլերէն՝ Trilogy) մասին, արուեստական եւ գրական պատճառներուն մասին որոնք մղեցին իրեն որ եռաբանութեան ձեւով գրէ այս վէպերը ու կ՚ըսէ․ «Գրական ստեղծագործութեանց ձեւը, այն գործիքներէն մէկն է, զոր կը գործածէ հեղինակը, որպէսզի աւանդէ յարմար բնագիր մը, այն ինչով որ կ՚ուզէ ըսել։ Ոչ միայն վիպական քերթողութեան մէջ, այլ մնացած բոլոր ստեղծագործական ձեւերուն եւ գրական գործերուն մէջ»։ Եուսէֆ Զէյտանի եռաբանութեան մէջ չկան իրար յաջորդող սերունդներ, ոչ ալ ընթարձակ ժամանակաշրջան մը, այլ անոր դէպքերը կը տարածուին ինիսուկաններու սկիզբէն մինչեւ այժմու հազարամեակի (ԻԱ /21-րդ դար) սկիզբները։
Աղբիւրներ
Կուանթանամո - Եուսէֆ Զիտան, 2014, Տար Ուլ- Շուրուք հրատարակչատուն, Գահիրէ - Եգիպտոս (Արաբերէն՝ جوانتانامو - يوسف زيدان، 2014، دار الشروق، القاهرة، مصر)։
Պուէնոս Այրէս
Պուէնոս Այրէս (Buenos Aires, բառացի՝ «լաւ օդ» կամ «բարի քամիներ», բառացիօրէն՝ «Ս. Երրորդութեան քաղաք եւ Բարի Քամիներու մեր Տիրուհի Ս. Մարիամի Նաւահանգիստ», Արժանթինի մայրաքաղաքը։
Արփա գետ
Արփա, Արեւելեան Արփաչայ, Արփանեալ, Արփաչայ, Ձորագետ, Ջերմ, գետ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզին եւ Նախիջեւանի տարածքին մէջ, Արաքսի ձախ վտակը ։
Կը բխի Զանգեզուրի եւ Վարդենիսի յորդաբուխ աղբիւրներէն ՝ 3200 մ բարձրութեան վրայ։ Ջերմուկ քաղաքէն կը թեքի հիւսիս-արեւելք եւ կը հոսի Շարուրի դաշտով։ Վերին հոսանքին գետը դանդաղահոս է, բայց Ջերմուկին չհասած՝ կը դառնայ արագահոս եւ, ճեղքելով Վարդենիսի լեռնալանջերը, կը գահավիժի անտառապատ խոր կիրճը։ Ջերմուկէն վար Արփան կը հոսի գալարումներով եւ իր ընթացքը մերթ արագ, մերթ դանդաղ կը շարունակէ մինչեւ Արենի գիւղը։ Ստորին հոսանքին մէջ Արփան կը բաժնուի բազմաթիւ մեծ ու փոքր առուներու եւ ամրան ամբողջովին կ'օգտագործուի դաշտերն ու այգիները ոռոգելու համար։ Ընդհանուր առմամբ կը հոսի հիւսիս-արեւելք-հարաւ-արեւմուտք ուղղութեամբ։
Երկայնք 128 քմ է (Հայաստանի մէջ 90 քմ), ջրհաւաք մակերեսը՝ շուրջ 2600 քմ²։ Սնուցումը գլխաւորաբար ձիւնաանձրեւային է (57%), կը յորդի Ապրիլ-Յունիսին, յատկապէս՝ Մայիսին։ Տարեկան միջին ծախսը՝ 21,6 մ³/վ (Արենի), կը հասնի 22 մ³/վ, առաւելագոյնը՝ 146 մ³/վ, նուազագոյնը՝ 6,2 մ³/վ։ Տարեկան հոսքը՝ 682 մլն․ մ³։
Վերին հոսանքին մէջ կը գտնուին Ջերմուկ առողջարանը եւ համանուն ջրվէժը։ Ջուրը կ'օգտագործուի ոռոգման եւ ջրելեկտրականութիւն ստանալու համար։ Հոս կառուցուած են Բարձրունիի, Ազատեկի եւ Արփի ջրհան կայանները։ 1981-ին օգտագործման յանձնուած է Արփա-Սեւան ջրատարը, ուր ստեղծուած է Կեչուտի ջրամբար փապուղին։ Արփայի վրա կառուցուած են Ջերմուկի, Ազատեկի, Եղէգնաձորի եւ Արենիի ջրելեկտրակայանները։ 1979-1983 գետին վրան՝ Գիւմուշլու բանաւանին մօտակայքը, կառուցուած է շուրջ 180 միլիոն ջրատար ջրամբար մը։
Ագարակաձորին մօտ Արփայի վրայ կանգուն է եւ բանուկ՝ ԺԳ. դարուն կառուցուած միակամար կամուրջը։
Վտակներէն են՝ ձախ կողմէն Տարբ, Գնիշիկ, աջէն՝ Հերհեր, Եղէգիս, Ելփին։ Նախիջեւանի տարածքներուն մէջ Արփան կը սնուցանէ անոր Ջաղազուր, Եայջի եւ Ակոռի ոչ մեծ գետակները։
Իոանինա
Իոանինա կամ Եանենա (յուն. ՝ Γιάννενα կամ Γιάννινα), Իփիրոս, Յունաստան։ Արեւմտեան Յունաստանի՝ Իփիրոս եւ դրացի արեւմտեան Մակեդոնիոյ շրջանային միաւորներուն ամենամեծ քաղաքն է ։
Հակիրճ տեղեկութիւններ
Իոանինայի կլիման անձրեւոտ է։  Քաղաքը բոյսերով եւ լեռներով ծածկուած տեղ մըն է եւ կը գտնուի Հիւսիսային Իփիրոսի շրջանը։ Իոանինայի Փամվոթիտա (յուն.՝ Παμβώτιδα) լիճը որ կը գտնուի քաղաքին մէջ, իւրայատուկ գեղեցկութեամբ վայր մըն է։  Բնակչութեան թիւը 65 574 է։
Պատմութեան մէջ, 1821 ին  յունական ապստամբութեան ժամանակ, Ալի Փաշան (շրջանի օսմանցի կառավարիչը) կը բնակէր Իոանինայի լիճին մէջ եղող կղզիին վրայ։ Մինչեւ այսօր կայ իր տունը, ուր կրնանք այցելել։  Նաեւ Իոանինայի Իջ Քալէին մէջ (յուն.՝ Ίτς Καλέ) Ալի Փաշայի այլ մէկ բնակարանին մնացորդացը կայ։
Իոանինա ունի բազմաթիւ տեսարժան վայրեր, ուր կ՚արժէ այցելել․ինչպէս օրինակ՝ Իոանինայի բերդը, Տոտոնի թատրոնը եւ Վրելիի մոմէ կերպաններու թանգարանը։
Աննա Ասատրեան
Աննա Ասատրեան, հայ երաժշտագէտ, արուեստագիտութեան դոկտոր (2008), փրոֆէսօր (2012)։ ՀՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ (2013)։
Կեանք եւ գործունէութիւն
2001-ին  ՀՀ ԳԱԱ Արուեստի Բարձրագոյն հիմնարկին մէջ պաշտպանած է թեկնածուականը (ասպիրանտուրան), իսկ 2008-ին արժանացած է Արուեստագիտութեան Դոկտորայի (Ph.D) վկայականի:
Ան գիտական  զեկուցումներով մասնակցած է միջազգային թէ Հայաստանեան բազմաթիւ գիտաժողովներու, եւ հրատարակած՝ շուրջ հարիւր յօդուածներ ու տասնեակ մը գիրքեր, որոնց շարքին.
Բացի շարք մը երեւանեան մշակոյթի տարբեր տեսակի հիմնարկներէ, վարած է նաեւ պատասխանատու պաշտօններ ՀՀ ԳԱԱ Արուեստի բարձրագոյն հիմնարկէն ներս, ինչպէս՝ գիտաշխատողի գիտական քարտուղար, տնօրէնի տեղակալ, Սփիւռքահայ արուեստի եւ միջազգային կապերու բաժնի վարիչ, Երաժշտութեան բաժնի վարիչ եւ այլն:
Պարգեւներ եւ մրցանակներ
Ստացած է նաեւ շարք մը յատկանշական պատուոգրեր, յուշամետալներ եւ մրցանակներ, որոնց շարքին արժանացած է 2014-ի «Արդիւնաւէտ Աշխատող» Պետ. Առաջին Մրցանակին :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ երաժշտագէտներ Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ
Անիթա Տարեան
Անիթա Տարեան (անգլ.՝ Anita Darian, ծնեալ՝ Անիթա Մարգարիտ Իսքէնտէրեան, 26 Ապրիլ, 1927, Տիթրոյթ, Միշիկըն, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ - 1 Փետրուար, 2015, Նիւ Եորք, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ), ամերիկահայ երգչուհի եւ դերասանուհի 1950-ական թուականներէն մինչեւ 2010-ական թուականները։
Կենսագրութիւն
Հայկական ծագում ունեցող Անիթա Մարգարիտ Իսքէնտէրեանը ծնած է 26 Ապրիլ, 1927 Միշիկըն նահանգի, Տիթրոյթ քաղաքին մէջ : Ան 1945 թուականին աւարտած է Քուլի բարձրագոյն վարժարանը: Ան երաժշտական կրթութիւն կը ստանայ Ֆիլատելֆիոյ Քըրթիս երաժշտական հաստատութենէն եւ Նիւ Եորք ի Ճուլիարտ դպրոցէն ներս: Ան առաջին անգամ ուշադրութիւն կը գրաւէ որպէս 1950-ական թուականներու «Սաութեր-Ֆինկան» ճազ խումբի երգչուհի :
Ան հաստատուեցաւ Նիւ Եորք քաղաքին մէջ եւ կատարեց օփերայի եւ դասական համերգներ, հեռատեսիլի հնչիւններ, եւ ծաղրանկարներու ձայներ: Անիթա դերեր կը կատարէ հեռատեսիլի արտադրութիւններու մէջ 1950 թուականէն մինչեւ 1970-ական թուականներ :
1961 թուականին, Անիթա Տարեանը նաեւ դերակատարած է կին սոփրանոյի բաժինը «The Tokens» խումբի առաջին դիրք գրաւող երգին մէջ, որն է՝ «The Lion Sleeps Tonight» :
2012 թուականին, ան մասնակցած է Ամերիկեան «Great Song Songbook»-ի համերգներուն :
Անիթա Տարեան կը մահանայ 1 Փետրուար, 2015 թուականին, Նիւ Եորք քաղաքին մէջ, 87 տարեկանին վիրաբուժական դժուարութիւններու պատճառով :
Ծովափի բազկաթոռ (Strandkorb)
Ծովափի բազկաթոռ (գերմ․`strandkorb)․ ծովեզերեայ ամառանոցի իւրայատուկ նստարան։ Կը գործածուի հովէն, արեւուն ճառագայթներէն, անձրեւէն եւ աւազէն պաշտպանուելու համար։
Ընդհանուր տեղեկութիւններ
«Strandkorb» ծովափի բազկաթոռը Հիւսիսային եւ Պալթեան ծովերու ծովափներուն խորհրդանիշն է։ Այժմ տարածուած է նաեւ Եւրոպա եւ Նոր Զելանտա։
1882-ին գերմանացի Վիլհեմ Պաթըլման (Wilhelm Bartelmann) կողովագործը գոհացնելու համար իր յաճախորդներէն Էլֆրիտ Մալթցան (Elfriede Maltzahn) կը հնարէ ոզորիէ շինուած ծովափի նստարան-բազկաթոռը։ Էլֆրիտ Մալթցան յօդացաւերէ կը տառապէր եւ Վիլհեմ Պաթըլմանէն ապսպրած էր «արեւէն եւ հովէն պահպանող ծովափի պատշաճ նստարան մը»։
Ժամանակի ընթացքին ծովափի նստարան-բազկաթոռը կը բարելաւուի։ Կ՛ունենայ բարձեր, դարաններ, արմնկակալ եւ վարագոյր մը։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ծովափի բազկաթոռ Ստորոգութիւն:Բազկաթոռի տեսակներ Ստորոգութիւն:Նստարաններ Ստորոգութիւն:Նստարաններու տեսակներ
Արամ Սարգիսեան
Կենսագրութիւն
Արամ Սարգիսեանը՝ ծնած Ալեքսանտրէթ (Սուրիա), որ այժմ Թուքիոյ սահմանին մէջ կը գտնուի: Փոքր տարիքին ընտանիքը տեղափոխուած է Պէյրութ, ուր իր նախնական ուսումը ստացած է Սէն Կրէկուար Վարժարան, որմէ ետք երկրորդական ուսումը ստացած է Էշրէֆիէի Կեդրոնական Բարձրագոյն Վարժարան։ Այս շրջանին ան բարի բախտը ունեցած էր Պր. Գեղամ Միսիսեանի՝ անզուգական անձը տնօրէն ունենալու:
Պատանի տարիքին, դպրոցի ժամերէն դուրս, հօր թելադրանքով եւ առաջնորդութեամբ, Արամ իր եղբօր Յակոբի հետ աշխատած է “Զարթօնք” օրաթերթի տպարանի մէջ, դառնալով տողաշար մեքենայի (offset) հմուտ վարպետ: Ապա, ան իր ձեռք բերած հմտութիւնը ծառայեցուց նաեւ “Նայիրի” գրական շաբաթաթերթին: Անդրանիկ Ծառուկեանի լայնօրէն ճանաչուած շաբաթաթերթը Հալէպէն Պէյրութ փոխադրուած էր, եւ Արամ մեծ խանդավառութեամբ դարձաւ մեր մեծ գրողին օգնականը։
Շարունակելով իր ուսումը, ան տիրացաւ Bachelor of Arts and Sciences Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն, եւ ապա Masters Degree in Education. Մինչ կ՛աշակերտեր, նաեւ մասնակի ժամանակով կը դասաւանդեր եւ Պատանեկան ՛՛Արձագանգ՛՛ եւ ՛՛Ջանասէր՛՛ ամսաթերթերու աշխատակից էր։
Ունսուրի
Ունսուրի երբեմն ալ Օնսորի կամ ամբողջական անունը Ապուլ Քասէմ Հասան Ունսուրի Պալխի (Պարսկերէն՝ ابوالقاسم حسن عنصری بلخی) ։ Անոր մասին կցկտուր տեղեկութիւններ հասած են մեզի։ Բոլոր աղբիւրներուն մէջ կը նշուի, թէ ան եղած է Սուլթան Մահմուտ Ղազնաուիի (Պարսկական հնչիւնով Ղազնաւի, այսինքն Ղազնեցի) արքունիքի բանաստեղծը։ Բազում անգամներ մասնակցած է Ղազնաուիի կատարած արշաւանքներուն, իր բանաստեղծութիւններուն մէջ փառաբանած ու սրբագործած է անոր աւերիշ արշաւանքները, որոնք տեղի կ՛ունէնային Շիա Իսմաիլականներուն (Արաբերէն՝ الشيعة الإسماعيليّة) կամ Հնդկաստանի Հինտուներուն դէմ։ Կ՛ըսուի թէ իր ոտանաւորներու ժողովածոյին (Դիւանին) մէջ կայ 30,000 երկտող, որոնցմէ միայն 2500-ը կը գտնենք այսօր։ Անոր մէջ կը հանդիպինք «Վամէք Ու Ատրա» դիւցազներգութեան (Պարսկերէն՝ وامق وعذرا, Յունական Μητίοχος καὶ Παρθενόπη, «Միթիօխօս Քէ Փարթէնօփի»-ի Պարսկերէն տարբերակը)։
Արամ Սարգիսեան
Կենսագրութիւն
1958-59 տարուան ամռան, պատասխանատուութիւնը ստանձնած էր “Պոլսոյ Պատանեկան Տան” ամառնային ճամբարի մէջ՝ որպէս առաջնորդ ծառայելու: Վայրը “Թուզլա” կը կոչուէր: Նախապէս ան բարեկամացած էր յիշեալ կեդրոնի հիմնադիր եւ վարիչ՝ Պր. Հրանդ Կիւզէլեանի հետ: 1961-ին ամուսնացաւ Այտա Աստղիկ Թօփալեանի հետ։ Տեղափոխուելով Կիպրոս, ան ծառայեց Մելգոնեան կրթական հաստատութեան մէջ, որպէս պատմութեան եւ աշխարհագրութեան դասատու եւ ընդհանուր հսկիչ՝ մանչերու բաժնի։ Շարունակելով իր ուսուցչական ասպարէզը, ան ծառայեց Նիկոսիայի American Academy-էն ներս որպէս պատմութեան եւ աշխարհագրութեան ուսուցիչ։ 1974-ին Արամ եւ իր ընտանիքը, ներառեալ երեք անչափահաս որդիները, կրկին այցելեցին “Թուզլա” ամառնային կեդրոնը: Այս անգամ ցամաքի ճամբով կ՛այցելէր իր Յովսէփ եղբօր ընտանիքը՝ Գերմանիա:
Ունսուրի
Կ՛ըսուի թէ Ունսուրին ծնած է այժմու Աֆղանիստանի Պալխ քաղաքին մէջ (այս պատճառով կը կոչուի Պալխի այսինքն Պալխեցի): Եւ կ՛ենթադրուի թէ անիկա արքունիքին մէջ իր տեղը զիջած է նորելուկ բանաստեղծի մը, այդ պատճառով իր կեանքի վերջին տարիներուն մասին չկայ շատ տեղեկութիւն։
Նկարին մէջ պատկերուած են բանաստեղծներ՝ Ունսուրին, Ֆիրտօուսին եւ Ասճատին։
Արամ Սարգիսեան
Կենսագրութիւն
Վերադառնալով Պէյրութ, ան նշանակուեցաւ տնօրէն Հայ Աւետ. Շամլեան Թաթիկեան վարժարանի։ Այս ընթացքին աշակերտութեան թիւը 1000-է աւելի դարձաւ։ Քաղաքացիական պատերազմի ծանր պայմաններու տակ, անոր նուիրումն ու ուժը երբեք չնուազեցան, ու ան շարունակեց հայ սերունդ դաստիարակելու իր առաքելութիւնը տասը տարիներու ընթացքին։ 1984-ին ան դարձաւ Ջանասէր եւ Պատանեկան Արձագանք ամսաթերթերու պատասխանատու խմբագիր։ Նոյն ժամանակաշրջանին, ան ծառայեց Հայ Աւետարանական Համայնքի Կեդրոնական Մարմնի ատենադպիր մինչեւ 1991։
1989-ին իր ընտանիքը փոխադրուեցաւ Պոսթըն եւ ինք վերադարձաւ Պէյրութ մէկ տարուայ համար։ Միացեալ Նահանգներու մէջ իր ապրած մօտաւորապէա երեսուն տարիներու ընթացքին Արամը շարունակեց իր նուիրուած աշխատակերպը, ծառայելով Գալիֆորնիոյ Սահակ Մեսրոպ Վարժարանին իբր տնօրէն, աշխատելով իբր թարգմանիչ Trans World Radio միջազգային ընկերութեան, վարիչ քարտուղար Հայ Աւետարանական Նահատակաց Եկեղեցւոյ, եւ աշխատելով իբր բազմալեզու թարգմանիչ Project Save Armenian Photograph Archives ծրագրի համար։ Հայր եղաւ չորս զաւակներու, դառնալով իսկական տիպար հայր եւ ամուսին, միշտ իր կողքին ծառայող եւ նեցուկ կանգնած տիկնոջ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ալեքսանտրէթ ծնածներ Ստորոգութիւն:1931ի ծնածներ Ստորոգութիւն:2019 մահացածներ Ստորոգութիւն:տնօրէն Հայ Աւետ. Շամլեան Թաթիկեան վարժարան Ստորոգութիւն:Նիկոսիայի American Academy-էն ներս որպէս պատմութեան եւ աշխարհագրութեան ուսուցիչ Ստորոգութիւն:Ջանասէր եւ Պատանեկան Արձագանք ամսաթերթերու պատասխանատու խմբագիր Ստորոգութիւն:Տնօրէն Գալիֆորնիոյ Սահակ Մեսրոպ Վարժարան Ստորոգութիւն:բազմալեզու թարգմանիչ Project Save Armenian Photograph Archives ծրագրի Ստորոգութիւն:թարգմանիչ Trans World Radio միջազգային ընկերութեան
Ունսուրի
Ունսուրիին Բանաստեղծական Այլատեսակները
Ունսուրին գրած բանաստեղծական տարբեր ոճերով, անոնցմէ կարելի է յիշել․
Թարգմանութիւններ
Իրաճ Պաշիրին կարգ մը իր գործերէն թարգմանած է անգլերէնի ինչպէս «Արծիւն ու ագրաւը, երկխօսութիւն» (Անգլերէն՝ The Eagle and The Crow: A Dialogue, Iraj Bashiri)։
Արմանոյշ Կոզմոեան ը զանազան Պարսիկ բանաստեղծներու մասին իր «Մարգարտաշար» (1990) գիրքին մէջ (իր Յառաջաբանով եւ ծանօթագրականով) ներկայացուցած է տարբեր պարսիկ բանաստեղծներու, որոնցմէ էր Ունսուրին (Օնսորի), գեղանիօրէն թարգմանուած քերթուածքները: Ստորեւ տուները Արեւմտահայերէնի փոփոխուած են իր Արեւելահայերէն թարգմանութենէն ․
Ջուրն ու կրակը իրար հետ ու նոյն դէմքին՝ ո՞վ տեսած է,
Մութ գիշէրը հիւսուած լոյսին ու ցերեկին՝ ո՞վ տեսած է,
Անմեղութիւնը ընդելուզուած կուպրով մեղքի՝ ո՞վ տեսած է,
Հաւատացեալն ու անհաւատը իրար կողքի՝ ո՞վ տեսած է։
֍                                   ֍                                        ֍
Որովհետեւ, ըսաւ, դիմացդ եմ ես բացուած վարդի մը պէս,
Ըսի թէ՝ ես առանց քեզի ինչու՞ միշտ վշտահար եմ,
Որովհետեւ, ըսաւ, դուն սոսկ մարմին ես, իսկ հոգին՝ ես։
Երբ որ ունիմ բարի անուն, վատին հետ ի՞նչ գործ ունիմ,
Երբ ձիրգ ունիմ, ալ Աստուծոյ դատին հետ ի՞նչ գործ ունիմ,
Երբ տգեղն ալ լաւ կը թուի, ինչու՞ տենչամ գեղեցիկին,
Երբ որ քիչն ալ հերիք է ինծի, շատի հետ ի՞նչ գործ ունիմ։
Թէ արծաթէ մարմին ունիս, թէ ալ մազեր ալ մշկաբոյր,
Թէ դէմք ունիս մեղմ ու բարի, թէ ալ անուն մը մաքուր․
Շուրթդ՝ գինի, խոպոպներդ որոգայթ է նրբացանց,
Խմեցի քու շուրթիդ գինին, ինկայ ցանցդ սեւաթոյր։
Ես քեզ լուսին չեմ անուաներ, պաշտելիս,
Լուսինը քու լոյսէդ կ՛առնէ, պաշտելիս,
Ես աշխարհի տէրն եմ, իմ տէրը դու՛ն,
Հրամանովդ կեանքս կ՛ընթանայ, պաշտելիս։
Ըսի՝ քեզ կը փնտրեմ ամէն տեղ,
Ըսաւ՝ քու տարտին իմ համբոյրը դեղ,
Հայկական Թուային Համակարգ
Հայկական Թուային Համակարգ, հնագոյն թուային համակարգ մըն է հիմնուած հայերէնի այբուբենի գլխագիրերուն (մեծատառեր) վրան։
Ունսուրի
Թարգմանութիւններ
Ըսի՝ ճամբադ դժուար է եւ նեղ,
Հայկական Թուային Համակարգ
Այս համակարգին մէջ զէրօն չի գործածուիր, տառերուն արժէքները (իրար քով գրուած) կը գումարուէին իրար։ Այս համակարգը նոյն յունական ու եբրայերէին թուային համակարգերուն պէս կը գործէ։ Այսօր Հայաստանի մէջ, եւ աշխարհասփիւռ հայերուն կողմէն կը գործածուին արաբական արեւմտեան թուանշանները, հայկական թուային համակարգին գործածութիւնը քիչ թէ շատ կը նմանի անգլերէնի մէջ հռովմէական թուանշաններու գործածութեան, օրինակի համար «Գարեգին Ա» կը նշանակէ «Գարեգին Առաջինը», անգլերէնով կը գրուի «Garegin I»։ Կամ օրինակի համար Պէնէտիքթոս 16-րդ գրելու համար կը գործածուին Ժ (10) եւ Զ (6) տառերը՝ «Պէնէտիքթոս ԺԶ» (լատիներէն`Benedictus XVI)։
Ունսուրի
Թարգմանութիւններ
Ըսաւ՝ անտե՜ղ են փերիները անմեղ։
Հայկական Թուային Համակարգ
Երբ հայերէնի այբուբենին վերջին երկու տառերը՝ «Օ»-ն եւ «Ֆէ»-ն ԺԲ (12-րդ դարուն) աւելցուեցան, արդէն արաբական թուանշանները որդեգրուած էին հայերուն կողմէն, ատոր համար ալ անոնց թուային արժէք վերագրուած չէ։
Ի սկզբանէ Մեսրոպ Մաշտոցին այբուբէնը միայն 36 տառ կը պարունակէր, Ֆէին փոխարէն կը գործածուէր «Փիւր / փիւր» տառը, «Օ»-ին փոխարէն կը գործածուէին կամ «Ո»-ն եւ կամ «ԱՒ / աւ» տառերը իրար միացած։
Ունսուրի
Թարգմանութիւններ
Քու համբոյրէն մեռածը ողջ կը դառնայ,
Հայկական Թուային Համակարգ
Գործածութեան Կերպը (Ալկորիթմը)
Հայկական թուային համակարգէն թիւեր կարելի է ստանալ պարզ գումարումով մը։ Հայկական թուանշանները կը գրուին ձախէն աջ, ինչպէս Հայերէնի Այբուբենը, մեծ թիւը ներկայացնող տառը կը գրուի ձախ կողմը, փոքր թիւը ներկայացնող տառը կը գրուի աջ կողմը։
Ունսուրի
Թարգմանութիւններ
Քու բոյրերէն հիւանդը առողջ կը դառնայ,
Հայկական Թուային Համակարգ
Գործածութեան Կերպը (Ալկորիթմը)
Օրինակներ`
Սոֆոքլիս
Սոֆոքլիս (յուն․՝ Σοφοκλής - հին յուն․՝ Σοφοκλῆς ὁ ἐκ Κολωνοῦ Սոֆոքլիս Քոլոնոսցին), Ք․Ա․ 496 Քոլոնոս (այժմ Աթէնքի թաղամաս) – Ք․Ա․ 406 Աթէնք։  Դասական շրջանի հին յոյն ողբերգակ։  Ըստ հին վկայութիւններու, ան գրած է 123 գործեր, որոնցմէ սակայն միայն 7 ողբերգութիւններ մեզի ամբողջութեամբ հասած են։
Ունսուրի
Թարգմանութիւններ
Քու հայեացքէն ծիլը բողբոջ կը դառնայ,
Հայկական Թուային Համակարգ
Տասը Հազարէն բարձր թիւերը
9999-էն (ՔՋՂԹ) աւելի մեծ թիւեր ստանալու համար կը գործածուին նոյն տառերը բայց իրենց վրայ հորիզոնային գիծ մը գծելով։ Այդ տառը (որ կը գործածուի որպէս թուանշան) որուն վրայ գծիկ կայ կը բազմապատկուի տասը հազարով։
Ունսուրի
Թարգմանութիւններ
Քու հմայքէն վհուկը ո՛չ կը դառնայ։
Հայկական Թուային Համակարգ
Տասը Հազարէն բարձր թիւերը
Օրինակ՝
Ասի կը նմանի Հռովմէական թուանշաններուն ուր տառին վրայ գծուած գծիկը իր արժէքը կ՛աւելցնէ հազարով, ի տարբերութիւն Հայերէնի տաս հազարին։
Ունսուրի
Թարգմանութիւններ
Ես քեզ հուրի չեմ անուաներ, ք՛եզի վնաս է, յիշէ,
Ալպերթ Աբէլեան
Ալպերթ Աբէլեան, հայ բժիշկ եւ գիրքերու հեղինակ։
Ունսուրի
Թարգմանութիւններ
Հուրին քովդ չերեւիր՝ ո՜ւր ալ երթաս, յիշէ,
Դուն, որ այդքան գեղեցիկ ես եւ հեզանազ, յիշէ,