cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Մեծ Պահքի Կիրակիներ
Անառակի Կիրակի
Անառակի Կիրակի օրուան շարականը մեղաւոր հոգիի աղաչանքը կ'արտայայտէ մեղքերէն ձերբազատուելու համար: Կը յիշատակուի նաեւ լոյսի ծնունդ եւ ծագում` Քրիստոսը, որ եկաւ մոլորեալ ոչխարը փնտռելու :
ՏՆՏԵՍԻ ԿԻՐԱԿԻ
Առակին իմաստն ու նշանակութիւնը այն է, որ բարեկամներ շահիլը աւելի մեծ արժէք ունի, քան անիրաւ մամոնան` դրամը: Հետեւաբար միշտ պատրաստ վիճակի մէջ պէտք է ըլլանք հաշիւ տալու համար: Իւրաքանչիւր անհատ իր կատարած գործերուն համար օր մը հաշիւ պիտի տայ Աստուծոյ, իր գիտակցութեան եւ խիղճին: Մարդը, այս աշխարհի մէջ, Աստուծոյ կողմէ տնտես նշանակուած է: Հետեւաբար, անհրաժեշտ է, որ լաւագոյնս տնօրինէ իր գործերը:
Տնտեսի Կիրակի օրուան շարականը կը նկարագրէ, թէ ինչպէս իմանալի վերին աշխարհը ստեղծուեցաւ եւ այնտեղ հրեղէններու պետը տնտես նշանակուեցաւ, ապա տիրապէս ստեղծուեցաւ զգալի երկրորդ աշխարհը եւ դրախտը, ուր տնտես նշանակուեցաւ առաջին մարդը: Շինուեցաւ նաեւ բարձրագոյն եկեղեցին եւ այնտեղ տնտես կարգուեցաւ ճշմարիտ խօսքի քարոզը :
Դատաւորի Կիրակի
Մեծ Պահոց հինգերորդ Կիրակին կը կոչուի Դատաւորի Կիրակի: Ճաշու Աւետարանը կը պատմէ դատաւորին առակը, որուն համաձայն անիրաւ դատաւոր մը, որ Աստուծմէ չէր վախնար, անխիղճ վերաբերմունքով ոտնակոխ կ'ընէր օրէնքը եւ կը խլէր ուրիշներուն իրաւունքը: Նկատի ունենալով, որ ինք դատաւոր էր, վերջին խօսքը իրեն կը պատկանէր եւ իրմէ վեր իշխանութիւն չկար, հետեւաբար սանձարձակ կերպով կը տնօրինէր ամէն ինչ: Ան Աստուծոյ չէր հաւատար, խիղճ բնաւ չունէր, հետեւաբար ազատ համարձակ կը տնօրինէր ամէն գործ` ի շահ իրեն:
Օր մը, այրի կին մը դատական գործի մը համար, առանց պաշտպանի կը դիմէ դատաւորին, բայց դատաւորը կ'անտեսէ անոր դատը: Խեղճ այրին ամէն օր կ'երթայ դատաւորին մօտ, սակայն իր խնդրանքը ամէն անգամ կ'անտեսուի: Օր մըն ալ դատաւորը ձանձրացած այրի կնոջ ամէնօրեայ այցելութիւններէն եւ հետապնդումներէն` կ'որոշէ տեսնել այրի կնոջ դատը:
Առակին իմաստն ու նշանակութիւնը այն է, որ կեանքի մէջ պէտք է յարատեւութեամբ հետապնդել արդար իրաւունքը, այն ակնկալութեամբ ու վստահութեամբ, որ օր մը պիտի վերագտնենք կորսուած եւ անտեսուած իրաւունքը:
Դատաւորի Կիրակի օրուան շարականը աղօթքի մասին է: Կը յիշէ, որ Քրիստոսը ճշմարիտ պատուիրան աւանդեց եկեղեցիին, անսահման ժամանակով աղօթելու Աստուծոյ` հոգիով եւ մտքով: Կը յիշէ նաեւ, որ օրէնքի խօսքը գործնականապէս ցոյց տուաւ Քրիստոս, ամբողջ գիշերը աղօթելով Աստուծոյ :
Գալստեան Կիրակի
Մեծ Պահոց վեցերորդ Կիրակին կը կոչուի Գալստեան Կիրակի: Այս օրը կը յիշատակուի Քրիստոսի յայտնութեան եւ որպէս Փրկիչ աշխարհ գալու խորհուրդը, ինչպէս նաեւ Քրիստոսի երկրորդ գալուստը: Քրիստոս աշխարհ եկաւ փրկելու համար մարդկութիւնը: Անհրաժեշտ է, որ մարդիկ գիտակցին իրենց ընծայուած այս պարգեւին եւ յատկապէս Գալստեան Կիրակի օրը խորհրդածեն Քրիստոսի գալստեան մասին: Քրիստոս դարձեալ պիտի գայ մեղաւորները դատելու եւ արդարները երկնքի արքայութեան արժանի դարձնելու համար:
Ծաղկազարդ
Մեծ Պահոց վերջին Կիրակին կը կոչուի Ծաղկազարդ: Ծաղկազարդի Կիրակի օրուան Աւետարանը կը բովանդակէ Քրիստոսի կեանքին առնչուած շարք մը դէպքեր` Ղազարոսի յարութիւնը, Իր հանդիսաւոր մուտքը Երուսաղէմ, ժողովրդական խանդավառ ընդունելութիւնը` «Ովսաննա՜, օրհնութիւն ի բարձունս, օրհնեալ որ գաս յանուն Տեառն» եւ Տաճարի մաքրութիւնը: Յիսուս հանդիսաւոր կերպով, աւանակի վրայ նստած մուտք կը գործէ Երուսաղէմ: Ժողովուրդը խանդավառօրէն կը դիմաւորէ զԻնք` ձիթենիի եւ արմաւենիի ոստերով, զգեստները ճանապարհին վրայ կը փռէ, որպէսզի Յիսուս անոնց վրայէն անցնի, եւ կ'աղաղակէ. «Ովսաննա՜, օրհնութիւն անոր, որ կու գայ Տիրոջ անունով»: Յիսուս կը մտնէ տաճար եւ խարազանով տաճարը կը մաքրէ լումայափոխ եւ աղաւնավաճառ մարդոցմէ, ժողովուրդին հասկցնելու համար, որ տաճարը Աստուծոյ տունն է եւ միայն աղօթքի տուն պիտի ըլլայ: Այս է Ծաղկազարդի Կիրակիին աւետարանական իմաստը: Ծաղկազարդի Կիրակին եկեղեցիները կը զարդարուին արմաւենիի ճիւղերով եւ ձիթենիի ոստերով, աւելի իմաստալից եւ պատկերալից դարձնելու համար Յիսուսի Երուսաղէմ մուտքը: Ծաղկազարդի նախօրեակին` Շաբաթ օրը կը կատարուի նախատօնակ, կը բացուի խորանին վարագոյրը եւ յաջորդ օրը ժամերգութենէն ետք բաց վարագոյրով կը մատուցուի Սուրբ Պատարագ: Ծաղկազարդի առաւօտուն ձիթենիի ճիւղերը կ'օրհնուին եւ ժողովուրդին կը բաժնուին: Ծաղկազարդի Կիրակի օրուան շարականը կը գովերգէ Յիսուսի հանդիսաւոր մուտքը Երուսաղէմ: Կը յիշատակուի նաեւ Ղազարոսի յարութիւնը: Ծաղկազարդի օրը եկեղեցւոյ մէջ նաեւ մանուկներու օրհնութեան կարգ կը կատարուի :
Հաւով ապուր
Հաւով ապուր, հաւէ պատրաստուող ջրալի ուտեստ է։ Կ՚եփոուի դանդաղ կրակի վրայ։ Արգանակին կարելի է աւելցնել հաւի միսէ փոքր կտորներ, բանջարեղէն, մաքարոնեղէն (լապշա), հատիկաւոր մշակաբոյսեր, ինչպէս՝ բրինձ կամ գարի եւ այլ բաղադրիչներ։
Պատմութիւն
Հաւով ապուրի դեղային յատկութեան համոզուածութիւնը մտաւ նաեւ արեւմտեան խոհարարութեան աւանդութիւններուն մէջ։ Մասնաւորապէս, հաւով ապուրը յատուկ ձեւով կապուած է եւրոպական խոհանոցի հետ։ Այսպէս, արեւելեան Եւրոպայի մէջ հրեաները հաւը կ՚եփէին Ուրբաթ, իսկ ստացուած արգանակով շաբաթ օրը ապուր կը պատրաստէին, որ այդ ժամանակ կ՚օգտագործուէր որպէս վերականգնող միջոց։ Ապուրի ժամանակակից անուանումներէն մէկը «հրեական Բենզիլպենիցիլին»-ն է։
Առանձնայատկութիւն եւ բաղադրութիւն
Համաձայն ժամանակակից ուսումնասիրութիւններուն՝ հաւի ապուրը կարող է ունենալ հանգստացուցիչ դեղամիջոցի եւ հակաբորբոքային ազդեցութիւն՝ մրսածութեան համար ։ Սակայն «Однако ни одно» իրականացուցած ուսումնասիրութիւնները մինչեւ վերջ չեն պարզած, իսկապէս կը փոխուի՞ արդիւնքը հաւով ապուրի օգտագործման պարագային, այն կարեւոր ազդեցութի՞ւն կ՚ունենայ մարդոց մրսածութեան հիւանդութիւններուն ախտանիշի պարագային ։
Կախուած պատրաստման եղանակէն՝ ապուրի քիմիական բաղադրութիւնը կարող է զգալիօրէն փոխուիլ ։ Բայց ապուրի բուժող յատկութիւնը գիտականօրէն ապացուցուած է։ Ապուրի բաղադրութեան մէջ մտնող սպիտակուցներն ու վիթամինները դրական ազդեցութիւն ունին պեպտիդներու առողջութեան վրայ ։
Ալեքսանտր Լուրիա
Ալեքսանտր Ռոմանովիչ Լուրիա (ռուս.՝ Александр Романович Лурия, 16 Յուլիս 1902, Կազան - 4 Օգոստոս 1977, Մոսկուա), խորհրդային հոգեբան, ՌՍՖՍՀ ՄԳԱ (1947), ԽՍՀՄ ՄԳԱ իսկական անդամ, Մոսկուայի պետական համալսարանի փրոֆեսոր (1945), հոգեբանութեան ֆակուլտետի նյարդա-հոգեբանութեան ամպիոնի վարիչ (1967)։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Մանկավարժական Գիտութիւններու Դոկտորներ Ստորոգութիւն:16 Յուլիսի ծնունդներ Ստորոգութիւն:14 Օգոստոսի մահեր
Արմենակ Հայկազեան
Արմենակ Հայկազեան, աստուածաբան, մանկավարժ, գիտնական, լեզուաբան եւ երաժիշտ:
Արմենակ Հայկազեան,  «The New York Times»-ի կողմէ  կը համարուի «Մերձաւոր Արեւելքի ամէնէն ականաւոր հայ մանկավարժը»։
Կենսագրութիւն
Ծնած է  Յարութիւն Հայկազեանի եւ Մէյրի Թավոնքեանի յարկին տակ:
Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ Հաճընի մէջ, զորս աւարտելէ ետք 1885-ին, կ'անցնի Այնթէպ։ Ուսումը կը շարունակէ Այնթէպի «Կեդրոնական Թուրքիոյ Քոլէճ»ին մէջ, ուր ուսանողութեան վերջին երկու տարիներուն կ'ըլլայ նաեւ թուաբանութեան ուսուցիչ։
1889-ին՝ 19 տարեկանին, կը ստանայ Պսակաւոր Արուեստից աստիճանը։ Ապա կ'ընդունուի Մարաշի Աստուածաբանական Ճեմարանը, որուն շրջանը աւարտելէ ետք 1892-ին, կը ստանայ Հայ Աւետարանական եկեղեցւոյ արտօնեալ քարոզիչի իրաւունք։ Յաջորդ երկու տարիներուն՝ 1892-1894, թուաբանութեան եւ ֆիզիքական աշխարհագրութեան դասախօս կը դառնայ Թարսուսի Ս. Պօղոս հաստատութեան մէջ։
Ուսումը շարունակելու համար 1894-ին կը  փոխադրուի Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ։ Շիքակոյի համալսարանին մէջ  մէկ տարի կը հետեւի  Սեմական լեզուներ ու եւ բաղդատական կրօններու դասընթացքներուն, կեդրոնանալով Ասորեստանեան  հնագիտութեան վրայ։
Հարթֆորտ Աստուածաբանական Ճեմարանին մէջ կը  հետեւի Մերձաւոր Արեւելք ի հին լեզուներու դասընթացքներուն։
1896-ին, S.T.B. աստիճանը կը շնորհուի իրեն առ ի գնահատանք՝ իր ցուցաբերած կրթական բարձր մակարդակին։
Դոկտորական աստիճան  ստանալու համար, կրթանպաստ կը ստանայ:  Եէյլ համալսարանի Աստուածաբանական կաճառին մէջ երկու տարի կը հետեւի Սեմական լեզուներու եւ Աստուածաշնչական գրականութեան։ 898-ին, 28 տարեկանին, կը ստանայ դոկտորականը, ներկայացնելով «Սոփոնիոյ Բնագիրը» աւարտաճառը։
Աւարտելէն ետք, կարճ ժամանակ մը կը հետեւի երաժշտութեան եւ ներդաշնակութեան դասընթացքներու Թորոնթո յի համալսարանին մէջ։
1899-ին, կը վերադառնայ Շիքակօ, ուր «University Congregational եկեղեցւոյ» հովիւ կը նշանակուի։ Նոյն տարին կը վերադառնայ Թուրքիա եւ մաս կը կազմէ 1892-ին հիմնուած Գոնիա յի Ափոսթոլիք Ինսթիթիւթի (ծանօթ նաեւ Ճենանեան Քոլէճ անունով) դասախօսական կազմին իբրեւ կրթական տեսուչ։ Կը նշանակուի հաստատութեան վարիչ ապա՝ նախագահ զորս կը վարէ մինչեւ իր մահը։ Իր ջանքերով, հաստատութիւնը կը բարձրանայ Քոլէճի մակարդակի որմէ ետք կը վերածուի Ափոսթոլիք Քոլէճի (Ճենանեան Քոլէճ)։  Արեւելքի մէջ կրթական եւ միսիոնարական աշխատանք տանելու համար 1907-ին,  Քոլէճի Հոգաբարձուներուն Խորհուրդը իրաւասութիւն ձեռք կը ձգէ Նիւ Եորք Նահանգին օրէնսդրութեան հիմամբ յատուկ գրանցումի։ Ըստ միսիոնարական արխիւներու, հաստատութիւնը  ամբողջութեամբ ղեկավարուած է հայերու կողմէ։
1913-1914, 13 ամիս Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ կ'աշխատի Քոլէճին նոր շէնքերու ձեռքբերման համար նիւթական  ապահովելու։ ԱՄՆ գտնուած այս միջոցին,  29 Յունիս - 6 Յուլիս, 1913,  կը մասնակցի Օրեկոն նահանգի Փորթլենտ քաղաքին մէջ կայացող Համաշխարհային Քրիստոնէական Քաղաքացիութեան համաժողովին։ Համաժողովը՝ հովանաւորութեամբ Բարեփոխումներու Ազգային Ընկերակցութեան, կը հիւրընկալէ բանախօսներ աշխարհի մեծ երկիրներէն։ Քաղաքական կեանքի եւ իրաւագիտութեան մէջ նշանաւոր անձեր, բարեկարգութեան գործընթացի փորձագէտներ, բարձրաստիճան եկեղեցականներ, հեղինակներ եւ մանկավարժներ իրենց ներդրումը կ'ունենան այս համաժողովին յաջողութեան մէջ։ Համաժողովին կը մասնակցէր նաեւ Թուրքիայէն պատուիրակ դոկտոր Հայկազեանը, որ  3 Յուլիսին կայացած նիստին կը ներկայացնէ «Արեւելքի Քրիստոնեայ Ուժերը» դասախօսութիւնը։
1914-ին, Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ ին յայտարարութենէն երկու օր առաջ կը վերադառնայ Գոնիա։
1915-ին, հայ բնակչութեան Գոնիայէն բռնագաղթուելէն ետք  Քոլէճը կը փակուի։ Նոյն տարուան 9 Մայիսին, դոկտոր Հայկազեան եւ իր ընտանիքը կ'աքսորուին Գոնիայէն, ապրելով   Օսմանեան կայսրութեան կողմէ գործադրուած ոճրագործութիւններուն արհաւիրքը։
Սեպտեմբեր 1919-ին, տեղւոյն ծնողներու պահանջին անսալով, Քոլէճը կը վերաբանայ  իր դռները երեք հարիւր ուսանողներով։
14 Յուլիս 1902-ին,  դոկտ. Հայկազեան կ'ամուսնանայ  հայ աւետարանական ականաւոր հովիւ Վեր. Տիգրան Ղազարոս Կարապետեանի եւ  Աննա Գաբրիէլեանի դստեր՝  Մաթիլտա Սրբուհիին հետ (1879-1968)։ Կը բախտաւորուին վեց դուստրերով ՝ Մէյրի (1903-2002), Տէյզի (1905-1987), Լիլի (1907-1970), Նելլի (1909-2006), Բենսի (1911-2010) եւ Արմինէ (1917-2002)։
Էրիքուսա
Էրիքուսա (յուն․՝ Ερεικούσσα), Յոնիական ծով։ Տիափոնտեա կղզիներուն մեծութեամբ երկրորդ կղզին։ Կը գտնուի Յունաստանի եւ Յոնիական կղզիներուն հիւսիսային ծայրամասին։
Արմենակ Հայկազեան
Կենսագրութիւն
18 Փետրուար 1920-ին,  Քեմալականներու  իշխանութեան հասնելէն առաջ դոկտոր Հայկազեան իր կինն ու երեք աղջիկները՝ Նելլին, Բենսին եւ Արմինէն կ'ուղարկէ Կոստանդնուպոլիս։
Ապահովական եւ ուսման նկատառումներով,  կինը եւ հինգ աղջիկները կը մեկնին Նիւ Եորք, ԱՄՆ, ուր կը հասնին 28  Փետրուար  1921-ին։
Էրիքուսա
Տարածութիւնն է 4,449 քլ² եւ բնակչութեան թիւն է 496։ Բարձրագոյն կէտն է Սանտարտօ, 130 մեթր։
Արմենակ Հայկազեան
Կենսագրութիւն
22 Մայիս 1921-ին, կիրակնօրեայ դպրոցի ընթացքին, դոկտոր Հայկազեան  կը ձերբակալուի քեմալական ուժերու կողմէ եւ 31 Մայիսին  կ'ուղարկուի Խարբերդ։
20 Յունիսին, Խարբերդ կը հասնի ֆիզիքապէս քայքայուած։ Իրեն հետ աքսորուած հայ եւ յոյն ականաւոր  մարդոցմէ վարակուած էր բծաւոր տենդով (թայֆըս)։
23 Յունիսին կ'ուղարկուի առողջապահական մեկուսացման կեդրոն եւ 29 Յունիսին կը մտնէ հիւանդանոց, Մեզիրէ։ Հիւանդանոց ընդունման ուշացումի պատճառով, վիճակը կը վատթարանայ եւ 7 Յուլիս 1921-ին կը մահանայ Մեզիրէի Ամերիկեան Միսիոնարական հիւանդանոցին մէջ։ Յուղարկաւորութիւնը տեղի կ'ունենայ Խարբերդի Հայ Աւետարանական եկեղեցւոյ մէջ,  ւ կը թաղուի Եկեղեցւոյ գերեզմանատունը։
Էրիքուսա
Տիափոնտեա կղզիները ներառնուած են Նաթուրա ծիրէն ներս Բնապահպանման Գօտիի Միջազգային համաձայնագրով - Natura 2000։
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յոնիական կղզիներ Ստորոգութիւն:Տիափոնտեա կղզիներ Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Արմենակ Հայկազեան
Կենսագրութիւն
Տարիներ ետք, իր աղջկան Մէյրիին եւ փեսային Աւագ  (Սթիվըն) Մեհակեանի կատարած 25,000 ամերիկեան տոլարի նուիրատուութեամբ եւ գործօն օժանդակութեամբ Ստեփան Փիլիպպոսեանի,  17 Հոկտեմբեր 1955-ին, Մերձաւոր Արեւելքի Հայ Աւետարանական Եկեղեցիներու Միութեան (ՄԱՀԱԵՄ) եւ Ամերիկայի Հայ Աւետարանակչական Ընկերակցութեան (AMAA)  կողմէ Պէյրութ ի մէջ  հիմը կը դրուի Ամերիկեան կրթական ծրագիրի  հետեւողութեամբ ազատ արուեստներու  Քոլէճի մը։ Քոլէճին նպատակն էր ուսուցիչներու եւ հովիւներու պատրաստութիւնը։ Քոլէճը կ'անուանուի իր անունով, առ ի երախտագիտութիւն հայ կրթութեան մէջ անոր ունեցած ներդրումին ու աւանդին։
1992-ին, Քոլէճը կը բարձրանայ Հայկազեան Համալսարանական Քոլէճի մակարդակին,  իսկ 1996-ին՝ Հայկազեան Համալսարան ի։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր Ստորոգութիւն:Հայ աստուածաբաններ Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ
Քալիֆորնիա
Քալիֆորնիա, նահանգ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն արեւմտեան մասի մէջ։ Տարածքը 423 հազար քմ քառակուսի։ Վարչական կեդրոնը՝ Սաքրամենթօ։ Կոչուեր է հարեւան թերակղզիի անունով, որը կը պատկանի Մեքսիքային։ Նահանգէն տարբերելու համար թերակղզին յաճախ կ'անուանեն Ստորին Քալիֆորնիա։ Քալիֆորնիան Ալիասքայէն եւ Թեքսասէն եւ յետոյ իր տարածքի մեծութեամբ ԱՄՆ յիսուն նահանգներէն երրորդ նահանգն է, իսկ բնակչութեան թուաքանակով՝ առաջինը։
Պատմութիւն
Ժամանակին Քալիֆորնիան Ամերիկայի նոպաճողներուն համար եղած է բաղձալի երկիր։ Մեքսիքայի խաղաղ-ովկիանոսեան ափերով նաւարկելով դէպի հիւսիս՝ Սպանացիները 16-րդ դարուն հասան Քալիֆորնիայի ափերուն։ Այդ ժամանակէն Քալիֆորնիան դարձաւ սպանական գաղութ եւ այդպէս մնաց մինչեւ 1821 թուականը։ Սակայն, երբ Մեքսիքան Սպանիայէն անջատուեցաւ, Քալիֆորնիան մտաւ Մեքսիքայի կազմին մէջ։ 1846 թուականին ԱՄՆ Մեքսիքայէն խլեց Քալիֆորնիան, երբ այնտեղի գետերէն մեկուն մէջ ոսկի յայտնաբերուեցաւ։ Այդ ժամանակ մարդկային հեղեղ մը հոսեցաւ դէպի Քալիֆորնիա. մարդիկ կ'երթային բախտ որոնելու։ Ոսկիի տենդով բռնուած էր նաեւ Քալիֆորնիայի խաղաղ կեանքով ապրող բնակչութեանը։ Կարճ ժամանակամիջոցին առափնեայ մասը փաստօրէն ամայացաւ։ Այնտեղ խարիսխ նետած նաւերը անտէր մնացին, որովհետեւ ոսկիի տենդով բռնուած անձնակազմը կը ձգտէր դէպի երկրի խորքերը, դէպի Սիերա-Նեւատա։ Սիերա-Նեւատայի լանջերուն նորանոր բնակավայրեր, աւելի ճիշդ՝ ճամբարներ կը ստեղծուէին։ Սակայն շուտով ոսկին սպառուեցաւ, ատոր հետ ալ կամաց-կամաց թուլացաւ ոսկիի տենդը։ Երկրի խորքերը հասած մարդկանց մէկ մասը ետ դարձաւ, միւս մասը հրապուրուեցաւ Քալիֆորնիայի բնութեամբ։ Կազմակերպուեցան ագարակներ, հողակալութիւններ վարուցան ընելու, աստիճանաբար զարգացաւ գիւղատնտեսութիւնը, կառուցուեցան գործարաններ, ստեղծուեցան աշխոյժ նաւահանգիստներ, յայտնի դարձան նաւթային մեծ պաշարներ եւ այլն։ 1850 թուականին Քալիֆորնիան պաշտօնապես ինքնուրոյն նահանգ յայտարարուեցաւ եւ մտաւ ԱՄՆ կազմի մէջ։
Բնակչութիւն
Քալիֆորնիա նահանգի մօտ քառասուն միլիոնանոց բնակչութիւնը խայտաբղէտ է։ Դեռ 16-րդ դարէն գաղթած սպանական վերաբնակիչներու թուաքանակին աւելցան նորանոր ժողովուրդներ թէ՛ եւրոպական եւ թէ՛ ասիական երկրներէն։ Քալիֆորնիայի բնիկներու մէկ մասը անհետացեր է, իսկ միւս մասը քշուած է լեռներու խորքերը։
Հայերը Քալիֆորնիոյ մէջ
Իր ժամանակին այնտեղ գաղթած են նաեւ հայերը։ Քալիֆորնիայի հայ գաղութը ունի գրեթէ մէկ ու կէս դարու, իսկ աւելի ճշգրիտ՝ հարիւր քառասուն տարուայ պատմութիւն։ Առաջին անգամ հայերը այստեղ բնակութիւն հաստատած են 1881 թուականին։ Պարբերաբար, յատկապէս առաջին համաշխարհային պատերազմէն յետոյ, անոնք համալրուած են նորանոր գաղթականներով, որոնք բնակութիւն հաստատած են Լոս Անճելըս ի մէջ, Ֆրեզնօ քաղաքի մէջ ու անոր շրջակայքը։ 1926 թուականին Քալիֆորնիոյ մէջ կար մօտ 20000 հայ, իսկ մեր օրերուն Քալիֆորնիոյ մէջ կը բնակին ամերիկահայութեան մօտ եօթանասունհինգ տոկոսը՝ 2.000.000 ամերիկահայ։
Քալիֆորնիայի նահանգի նշանաւոր քաղաքներէն են Սան Ֆրանսիսքօ եւ Լոս Անճելըսը։
Արտաքին յղումներ
Քալիֆորնիա
Սուշի
Սուշի (ճափ.՝ 寿司 կամ 壽司, 鮨, 鮓, 寿し, すし), ճափոնական խոհանոցի աւանդական ուտելիք, որ կը պատրաստուի բրնիձէ եւ տարբեր ծովամթերքներէ, ինչպէս նաեւ՝ բազմաթիւ այլ բաղադրամասերէ։ 1980-ականներու սկիզբէն սուշիները շատ նշանաւոր դարձած են ամբողջ աշխարհի տարածքին։
Պատմութիւն
Սուշին յառաջացած է Հարաւային Ասիոյ մէջ, ուր խաշած բրինձը կ'օգտագործուէր ձկնեղէնի պատրաստութեան եւ պահածոյի համար։ Մաքրուած եւ ոչ մեծ կտորներով կտրտուած ձուկին վրայ աղ կը լեցուէր եւ կը խառնուէր բրինձի հետ։ Ձուկ ու բրինձ խառնուրդին վրայ կը դրուէր քարէ ծանրութիւն մը, որ քանի մը շաբաթ ետք կը փոխարինուէր կափարիչով։
Ձկան «թթուեցման» գործընթացը կը տեւէր քանի մը ամիս, որուն շնորհիւ ձուկը պիտանի կը մնար ամբողջ տարի մը։
Բրինձը, որ կը վերածուէր սոսնձանման զանգուածի մը, կ'ունենար ոչ այնքան հաճելի հոտ մը։ Զայն կամ կը թափէին, կամ ալ կ'օգտագործէին ձուկի նոր չափաբաժին պատրաստելու համար ։
Մօտաւորապէս Է. դարուն, Չինաստանի եւ Թայլանտի վաճառականներուն միջոցով պատրաստման այս եղանակը տարածում կը ստանայ նաեւ Ճափոնի մէջ ։ Սնունդի մէջ թթուած ձուկին օգտագործումը Հարաւային Ասիոյ երկիրներուն մէջ պահպանուած է մինչեւ մեր օրերը։
Սուշիի չինական գաղափարագիրը կը նշանակէ թթու դրուած ձուկ մը, սակայն պատրաստման աւանդական ձեւը ա՛լ չ'օգտագործուիր Չինաստանի մէջ։ Ճափոնի մէջ ներկայիս այս ձեւով կը պատրաստեն նարեձուսին։
ԺԷ. դարուն կը սկսի տարածուիլ բրինձի սուշին, որ կը ներառէր խաշած բրինձ, բրինձի ածիկ, ծովային մթերքներ եւ բանջարեղէն։ Շուտով կը սկսին պատրաստել բրինձի քացախ, զոր կ'աւելցնէին բրինձին մէջ՝ խմորման նպատակով, ինչ որ զգալիօրէն կը կրճատէր սուշիի պատրաստութեան համար անհրաժեշտ ժամանակը։
Ամբողջ աշխարհին ժամանակակից տեսքով ծանօթ եւ մեծ պահանջարկ վայելող սուշին ԺԹ. դարուն ստեղծած է խոհարար Հանայա Եոհէյը՝ Թոքիոյի մէջ։ Ան կ'որոշէ ամբողջովին հրաժարիլ թթու դրուած ձուկ օգտագործելէ եւ զայն մատուցել հում վիճակով։ Այս նոր ձեւին շնորհիւ սուշիի պատրաստութիւնը կը դառնայ քանի մը վայրկեանուան գործ։
Սննդարարութիւն
Աւանդական ճափոնական սուշիի բաղադրիչները՝ հում ձուկն ու բրինձը քիչ ճարպ կը պարունակեն, միաժամանակ հարուստ են սպիտակուցներով, ածխաջրածիններով, կենսանիւթերով եւ հանքանիւթերով։ Բանջարեղէնը, որոնց մէջ կը փաթթուի սուշին, նոյնպէս աղբիւր է տարբեր կենսանիւթերու եւ հանքանիւթերու:
Վնասներ
Սուշիի որոշ բաղադրամասեր կրնան առողջութեան վտանգ սպառնալ։ Մեծ ծովային գիշատիչները կը պարունակեն methylsidic-ի մեծ պարունակութիւն, որ կրնայ յառաջացնել սնդիկային թունաւորում։
Սուշիի որոշ տեսակներու, առաւելապէս ֆուկու ձուկ պարունակող սուշիի ոչ ճիշդ պատրաստումը կրնայ թունաւորում պատճառել։ Ֆուկուի յատկապէս լեարդին մէջ կայ tetrodotoxin-ի մահացու չափաբաժինի պարունակութիւն եւ այդ ձկնատեսակով սուշին պէտք է պատրաստուի միայն յատուկ մասնագէտ խոհարարի մը կողմէ։ Խոհարարներու արտօնագրումը բաղկացած է ձուկը ճանչնալու, ինչպէս նաեւ զայն պատրաստելու եւ ուտելու քննութիւններէ։ Թեկնածու խոհարարներու միայն 35 տոկոսը կրնայ անցնիլ փորձ- քննութիւնները եւ ստանալ համապատասխան վկայական։ Ճափոնի կայսեր եւ անոր ընտանիքի անդամներուն արգիլուած է ֆուկու ուտելը՝ իրենց կեանքը վտանգի չենթարկելու համար։
Յովհաննէս Թերզեան
Յովհաննէս Թերզեան Կիրակոսի (Կարապետի) (1883 (1888) - 1915 (1916)), հայ բժիշկ, ՀՅԴ անդամ։
Կենսագրութիւն
Յովհաննէս Թերզեան նախնական կրթութիւնն ստացած է Ս. Կիրակոս եկեղեցւոյ կից ազգային վարժարանին մէջ։ Աւարտած է ամերիկացի միսիոներներու Խարբերդի Եփրատ Գոլէճը։ 1899 թուականին մեկնած է Պէյրութ ուսանելու։ 1904 (1906) թուականին ստացած է «պսա­կա­ւոր ար­ուես­տից» վկայականը։ 1904 (06)-10 թուականներուն, ուսանած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանի բժշկական ֆակուլտետին մէջ։ Եղած է «Համալսարանի Հայ ուսանողական միութեան» հիմնադիրներէն մէկը։ 1905 թուականին՝ համալսարանին մէջ ուսանելու ժամանակ, ՀՅԴ հիմնադիրներէն, գիւղատնտես Սիմոն Զաւարեանի ազդեցութեան տակ ընդունուած է ՀՅԴ-ի շարքերը եւ դարձել ՀՅԴ Պէյրութի կոմիտէի հիմնադիր ու եռանդուն 4 անդամներէն մէկը։ 1910 թուականին վերադարձած է Տիգրանակերտ եւ որպէս բժիշկ աշխատած։
Այստեղ եւս աշխոյժ մասնակցութիւն ունեցած է կուսակցական-քաղաքական կեանքէն ներս, եղած է ՀՅԴ Տիգրանակերտի կեդրոնական կոմիտէի եւ անոր Գաղտնի մարմնին անդամ։ Եղած է նաեւ Տիգրանակերտի Բանուորներու եւ Բանուորուհիներու միութիւններու կազմակերպման օժանդակողներէն մէկը։ 1911 թուականին, անոր նախաձեռնութեամբ եւ մի քանի գաղափարակիցներու բարոյական ու նիւթական աջակցութեամբ, Կ. Պոլսոյ Կրթութեան նախարարութենէն արտօնագիր ստանալով վերաբացուած եւ մինչեւ 1914 թուականին գործած է Տիգրանակերտի «Յա­ռաջ­դի­մական վար­ժա­րա­նը», ուր դասաւանդելու էին հրաուիրած յառաջադէմ ուսուցիչներ Կ. Պոլսէն, Խարբերդէն, Կարինէն եւ Այն­թէ­պէն։ Եղած է այդ վարժարանի նախագահը։
Արսէն Եարմանի գիրքին մէջ Յովհաննէս Թերզեանը յիշատակուած է նաեւ Զմիւռնիոյ հայկական հիւանդանոցի բժիշկներու ցանկին մէջ։ 1912-13 թուականներուն, որպէս Օսմանեան բանակի հազարապետ բժիշկ՝ մասնակցած է Պալքանեան պատերազմին։ 1914 թուականի Յուլիս-Օգոստոս ամիսներուն Յովհաննէս Տիգրանեանի հետ, որպէս Տիգրանակերտէն ընտրուած պատգամաւոր, մասնակցած է Կարնոյ ՀՅԴ 8-րդ ընդհանուր ժողովին։
1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմն սկսելուն պէս, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած՝ Երզնկայի Ազիզիէ հիւանդանոցին մէջ։
1915 թուականի Յուլիսին, Կարինէն Երզնկա ընկած ճամբուն վրայ՝ Բաբերդ չհասած, Մուշի Քոբ (Կոպ) լեռան ստորոտին, 32-րդ զօրաբաժինի սպայ Մեհմետ Ալիի հրամանով սպանուած է բժիշկ Լութֆի Լեւոն Հալէպլեանի հետ միասին, թուրք սպայի եւ թուրք զինուորներու ձեռքով՝ մօտ 33 տարեկան հասակին։ Այլ տուեալով՝ նահատակուած է 1916 թուականին Կարնոյ ռազմաճակատին վրայ ծառայելու ընթացքին։
Գրականութիւն
Սթանպուլ, 1940։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ Ստորոգութիւն:ՀՅԴ անդամներ Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր Ստորոգութիւն:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Ֆրետերիք Ֆէյտի
Ֆրետերիք Արման Ֆէյտի, ֆրանսահայ հայագէտ, լեզուաբանական գիտութեան գագաթին հասած հեղինակութիւն, բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր (1973), դեսպան հայ մշակոյթին։
Կենսագրութիւն
Պատանեկութեան օրերուն Ֆէյտի վայելած է պարկեշտ հայ ընտանիքի մը դրացնութիւնը, որոնց հեռացումէն ետք տան մէջ մոռցուած երկու գիրքերը հետաքրքութիւն յառաջացուցած են իր մէջ։ Գիրքերէն մէկն է՝ Յ. Գազանճեանի «Քերականութեան առաջին ընթացք»ը, միւսը՝ Եղիա Տէմիրճիպաշեանի «Ֆրանսերէն-հայերէն» փոքր բառարան մը։
Պատանի Ֆէյտէ այդ բառգիրքին շնորհիւ յաջողած է կարդալ Հայերէն լեզուն եւ Յ. Գազանճեանի քերականութիւնը։ Իր հայագիտական կոչումին սկզբնական եւ մեծագոյն ուսուցչապետը եղած է Կրանսէյն Տ'Օդրիւ (Gransaignes d'Hauterives):
Ֆրետերիք Ֆէյտի հետեւած է Արեւելեան Լեզուներու վարժարանի դասընթացքներուն։ Աշակերտած է հայագէտ Ֆրետերիք Մաքլէրին։ Միաժամանակ արձանագրուած է Institut Catholique, ուր կը դասախօսէր հայր Մարիէս։ Հետեւած է նաեւ École des Hautes Études-ի մեծահամբաւ հայագէտ Մէյէի դասախօսութիւններուն։
Արեւելեան լեզուներու վարժարանը հիմնադրուած էր 1798-ին, ֆրանսական յեղափոխութեան Directoire-ին կողմէ։ Նոյն տարին Նափոլէոն Պոնափարթի անձնական պահանջքով հայերէն լեզուի ամպիոն մըն ալ բացուած է վարժարանին կից։
Իր աշակերտներէն են Շարլ Տէվսէթ, Նինա Կարսոյեան, հայր. Հ. Քոլվենպախ եւ Ժան Փիեռ Մահէ: Վերջինս զինք փոխարինած է իբրեւ վարիչ հայագիտական ամպիոնին եւ իբրեւ խմբագիր Revue des Études Arméniennes-ի։ Արժանացած է ֆրանսական պետութեան Docteur en Lettres et Sciences Humaines տիտղոսին։ Մասնակցած է Հայաստանի մէջ բազմաթիւ հայագիտական համագումարներու կամ սեմինարներու։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի հայագէտներ
Հայկազն Գ. Ղազարեան
'''Հայկազն Գ. Ղազարեան''' (20 Մայիս 1892, Սեբաստիա - 21 Սեպտեմբեր 1972), իրաւաբան, խմբագիր եւ թարգմանիչ։
Կենսագրութիւն
Հայկազն Գ. Ղազարեան ծնած է Սեբաստիա։ Տեղւոյն ազգային Արամեան վարժարանը աւարտելէ ետք, կը հետեւի ֆրանսական Գոլէժ տէ Քառանթ Մարթիրի դասըն­թացքներուն։ Ապա կը հետեւի Կ. Պոլսոյ պետական համալսարանի իրաւաբանական եւ օտար լեզուներու ճիւղերուն, զորս կ՚աւարտէ 1914 թուականին, ու կը մտնէ Պահեստի Սպայից Վարժարանը։ Որպէս մարզիչ կը պաշտօնավարէ Էտիրնէի մէջ։ Զինադադարէն ետք, երեք տարի կը ծառայէ անգլիական ծովային հրամանատարութեան կեդրոնին մէջ, որ այդ ատեն կը գտնուէր թրքական ծովային նախարարութեան շէնքին մէջ։ Այստեղ Ղազարեան առիթը կ՚ունենայ ծանօթանալու թրքական շարք մը փաստաթուղթերու, որոնք կը վերաբերէին հայերու հալածանքին, հայ սպաներու եւ զինուորնե­րու տարագրութեան եւ սպանութեան, անոնց ընտանիքներուն տա­րագրութեան, թուրք զինուորականերու կողմէ հայոց տուներու գրաւման, եւլն., ինչպէս նաեւ միջ֊նախարարական շրջաբերականներու։
Հայկազն Գ. Ղազարեան մահացած է Սեպտեմբեր 21, 1972ին։
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:1892 ծնունդներ Ստորոգութիւն:20 Մայիսի ծնածներ Ստորոգութիւն:1972 մահեր Ստորոգութիւն:21 Սեպտեմբերի մահացածներ
Արհեստավարժութիւնը եւ հայ դասական դաստիարակչութիւնը
Արհեստավարժութիւնը եւ հայ դասական դաստիարակչութիւնը, Հայ ազգը այն սակավաթիւ ժողովուրդներէն է, որ շատ վաղ ժամանակներ է ի վեր կրցեր է որոշուիլ եւ կազմել իր ազգային յատկանիշները․ ինչպէս լեզու, մշակոյթ,հավատք եւ կրօնք, բնաշխարհ, պատմութիւն, ցեղային եւ ազգային արմատներ, տնտեսական հայացք, եւ ապագայի համազգային որոշ տեսելական. որոնք իրար հետ շաղախուելով եւ հակազդելով միմիանց ոչ միայն ծաւալած են ազգային ինքնորոշման հռչակագիր, այլ եւ նախագծած ու բովանդակած ազգային ապրելու, գոյատեւելու, բարգավաճելու ու  ծաղկելու գործոնները, փորձերը, ու կարողութիւնները:
Նախաքրիստոնէական կազմաւորում
Ուստի (Հայկական տոմարին համաձայն՝) մոտաւորապես չորս հազար եւ հինք հարիւր տարիներ ճամբայ անցած հայ ազգը բնօրրան ունենալով հարաւային Կովկասի ողջ տարածքը կերտած է իր ինքնուրոյն մշակոյթը ու տնտեսութիւնը, եւ անոր գոյատեւման հարկ գործօնները, հիմք ունենալով իր բնաշխարհը: Շնորհիւ իր բնաշխարհի Աստուածատուր բարիքներուն ան շատ վաղ ժամանակներէ ծանօթացած է երկաթին ու մշակած զայն ( 1900 ն.ք. ) ետքը՝ որպէս երկաթի գիւտարար զայն հրամցուցած է ողջ աշխարհի ժողովուրդներուն պատճառ հանդիսանալով միջազգային նոր քաղաքակրթական ժամանակաշրջանիմը ծնունդին, որնէ (երկաթի դարաշրջան ( 1500 ն.ք. )) այս բանին կը վկայեն՝  հայոց պատմութեան էջերը, որոնք կը յիշատակեն « Արշակ Ա. Վաղարշակի Թագաւորին նիզակը շինուած էր պողպատէ ան ոչ կը ծռէր, և ոչ ալ կը կոտրէր․ Արշակ Ա. Պատերազմեցաւ (Պոնտացիներուն) հետ, յաղթեց անոնց ու (Պոնտական ծովուն) եզերքը կանգնել տուաւ կոթող մը, յետոյ իր սուր նիզակը, որ նշանաւոր էր իր սրութեամբ, շարժեց ձեռքին մէջ, եւ նետելով մխեց զայն այդ կոթողին մէջ. Նիզակը ծակեց կոթողը ու մնաց անոր գամուած : Պոնտացիները հիացան և երկար ատեն պաշտեցին այդ կոթողը, զայն նկատելով Աստուծոյ մէկ գեղեցիկ գործը »․ հայոց երկաթի գիւտը կը վկայեն նաեւ շատ մը Յունական եւ Հռոմէական ձեռագրեր, Հռոմի կայսրերու բազում հրամանագրեր, ուղղուած իրենց զօրավարներուն՝ հետապնդելու այս ռազմավարական մետաղը կովկասի մէջ, և տիրանալու անոր. Փարաւոններու քաղաքակրթութենէն շատ մը գտածոներու արձանագրութիւններ, հմայուած ու հրապուրուած կը յիշատակեն նոր ու զորաւոր մետաղի մը մասին, զոր կը գտնուի հոն հեռուն դէպի հիւսիս: Շատ վաղ ժամանակներէ այսպիսի փորձ ապրած ժողովուրդ մը, որ կրցած է մշակել ոսկի, արծաթ, պրոնզ ու պղինձ, և դիդեղ ապա երկաթ անպայման կուտակած է որոշ արհեստավարժութիւն, եւ դարցուցած զայն ազգային նկարագիրի կարեւոր կռուաններէն մէկը,որ կօղակաւորէ արօրեան որպէս ապագայի երաշխիք, ու ազգային մշակոյթի դաստիարակչական գործոն: Հայը՝ իր աւանդութիւններուն ընդմեջէն կը ցուցաբերէ մեծ վստահութիւն արհեստավարժ վարպետին, որպէս զօրութեան աղփիւր. Ինչ որ կը վկայէ պատմութենէն հետեւեալ դէպքը « Արտավազդ Արտաշէսի թագաւոր, ենթարկուելով իր հօր անէծգին գլորեցաւ մասիսի վիհը, եւ իր դիակն անգամ չգտնուեցաւ․․․ կ'ըսեն, որ հայ երկաթագործները կիրակնամուտ իրիկունները իրենց մուրճերը կը զարնեն սալին որպէսզի ամրանան Արտավազդի շղթաները»:
Արհետավարժութիւնը որպէս երաշխիք
Արհեստավարժութիւնը հայու համար եղած է ապահով ապրելու երաշխիք, անոր համար ալ հայ մշակոյթին մէջ արհեստը ու արհեստավարժութիւնը կազմած են դաստիարակչական ու մանկավարժական համակարքի կարեւոր յենակէտերէն մէկը. ինչպէս կը վկայէ հայկական հէքիաթներէն մին վերնագրուած (Իշխանն ու գեղջկուհին) որ կ'ըսէ « Օրին մէկը իշխան մը գիւղէ մը անցած ժամանակ կը հանդիպի սիրուն աղջկայ մը կը հրապուրուի անոր գեղեցկութեամբ ու կը հմայուի անոր ազնիւ եւ հեզ վերաբերմունքին. վերադարնալով պալատ մարդ կ'ուղղարկէ առաջարկելով ամուսնութիւն․ սակայն որքան մեծ կ'ըլլայ զարմանքը երբ կը լսէ թէ աղջիկը մերժածէ  փառքն ու պատիւը եւ պայման որոշած, որ իշխանը ըլլայ արհեստավարժ որեւէ արհեստի մը․ այն ատեն ճարահատ ՝ իշխանը կը՝ստիպուի ընդունիլ պայմանը եւ սովորիլ – գորքագործութիւն – որմէ ետք միայն առաջարկը կը դառնայ ընդունելի. տարիներ կ'անցնին իշխանը կը դառնայ թագաւոր եւ օրմն ալ չար փախտը զինք կը թողու գերութեան, այն ատեն թագաւորը՝ բանտին մէչ կը  հիւսէ գորք մը որուն վրայ կը նշանազարդէ իր պայմաններուն մասին ու կ'ուղարկէ իր կնոջ թագուհիին․ թագուհին երբ կը՝ստանայ գորքը,եւ կը տեղեկանայ պայմաններուն, կը կազմէ բանակ մը, եւ յարձակելով կ'ազատէ թագաւորը ու կ'ապրին մինչեւ խոր ծերութիւն կառավարելով երկիրը արդար և փառքաւաճ »:  Այս է հայ մշակոյթի ուղութիւնը և պատգամը ազգի նոր ու ապագայի սերունդներուն:
Արհեստավարժութիւնը որպէս հիմք
Հայ ազգը, որ վաղ ժամանակներէ ի վեր կ'որսնցուցած է իր պարտէզը ու այգին ու ապրած է պանդուխտ  օտար ափերուն, կ'րցած է յաղթահարել օտարութեան եւ կեանքի դժուարութեան, իսկականին արհեստավարժութեամբ  ու արհեստներու մեծ վարպետութեամբ: Պարսկաստանի մէջ հայը ծաղկեցուց շատ մը արհեստներ․ ներմուծեց մոմագործութիւն, լուսանկարչութիւն, ոսկերչութիւն, եւ այլ շատ մը արհեստներ․ Իսթանպուլը ապրեցաւ բարգաւաճ ու ժամանակակից կեանք շնորհիւ հայ վարպետներուն ինչ որ կը վկայեն  Պալեան  քերդաստանի հրաշակերտ պալատներն ու կոթողները․ հիմնեց ու ծաղկեցուց նոր զարգացող շատ մը արհեսներ սկսած Իսթանպուլ են մինչեւ Սուրիա, Լիբանան, Իրաք, Յորդանան, Պաղեստին, Եգիպտոս. օրինակ վերցնելով լուսանկարչութիւնը եղաւ օղակը, որ հանգուցեց արեւելեան  արհեստաթեքնիքը արեմտեան գիտաթեքնիքի ծանոթացնելով իրար: Այսպէս վկայուած է երբ պանդուխտ (Անտոն (Յովսէփ) Սուրեան (16-րդ դարուն)) գտնուելով Վենետիկի ափերուն կ'իրագործէ հրաշագործ մեքենաներ, եւ 30 երկար տարիներ կը ղեկավարէ Վենետիկի նաւարանի տնօրէնութիւնը․ Աւելին ան կարձանագրէ առաջին անգամ ըլլալով (ստեղծագործական իրաւունքներու գրանցումը ու անոր տրամաբանական ընթացքը) (( patenting)), ինչ որ հազուագիւտ երեւոյթ է այդ օրերուն:
Արհեստավարժութեան գաղափարը մնալով,  որպէս կարեւոր գործոն, հայ ազգային կառոյցին ու դաստիարակութեան մէջ,կը հետապնդ է նաեւ այլ ոլորտներ որոնք առնչուած են ազգային գոյատեւման համակարգին մէջ, որնէ ըլլալ զօրութեան աղփիւր, ապահովութեան երաշխիք, ժողովուրդներու միջեւ կապի օղակ, և հայ ազգը բնորոշող կարեւոր յատկանիշ : Այս պատճառներով ան պիտի շարունակէ դաստիարակել ապագայ սերունդները ռազմավարական կարգախօս ունենալով, "« Արհեստը ոսկի ապարանջայ է, որ կը փայլի մարդու ձեռքին իր նեղ օրերուն »"դերմին մը, որ յատուկ է միայն ու միայն հայ մշակոյթին․ հայը հավատացած է այս կարգախօսին ու մնացած է կարչած անոր  ամէն զոհողութեամբ նոյնիսկ ընթունելով ( միսը քեզի ոսկորը ինծի ) որպէսի զաւակը սովորի  որեւէ բան եւ ըլլայ արհեստավարժ․ այս իրականութիւնը որքան հարազատ նկարագրուած է  հայ գրականութեան մէջ ( 19-րդ դարու ) մէծ գրող (Թումանեան) ի գրիչով իր (Գիգորը ) պատմուածքին տողերուն մէջ :
Վերջաբան
Հայը իր արհեստավարժութեամբ, ոչ միայն ստեղծագործած ու նուաճած է արհեստերը այլ եւ ատեղծագործած եւ մտահղացած այլ  բնագաւարներու մէջ եւս ինչպէս արուեստի, գիտութեան ու ճարտարագիտութեան  զանազան ոլորտներ․ որուն անչնչելի վկան է այս օրուայ միջազգային  ( 12 ) միլիոն գրանցուած մտահղացումներու  եւ ստեղծագործութիւններու  (( patents )) ( 250 000 ) –ը հայու սեբականութիւն ըլլալը, որ կը կազմէ ուղիղ ընդհանուր թիւին ( 2 ) առ հարիւրը. Ինչպէս կրնար (10) միլիոն հաշուող ժողովուրդ ըլլալ սեբականատէր (2 առ հարիւր ) միջազգային  (12) միլիոն ստեղծագործութիւններուն եթէ չ՝ըլլար
« Արհեստը ոսկի ապարանջան է, որ կը փայլի մարդու ձեռքին իր նեղ օրերուն »
Հայ մշակոյթի ռազմավարական  կարգախօսը :
Ալիսըն Հանիկըն
Ալիսըն Լի Հաննիկըն Ան ամերիկացի դերասանուհի է ու ճանչցուած է իր կարեւոր կերպարներով, օրինակ՝ Լիլի Ալտրըն How I Met Your Mother հեռուստաշարէն (2005-2014), Ուիլլօ Ռոզընպըրկ Buffy the Vampire Slayer հեռուստաշարէն (1997-2003), եւ Միշել Ֆլահերթի American Pie ֆիլմի հեռուստաշարէն (1999-2012) :
Կենսագրութիւն
Հաննիկընը ծնած է Ուաշինկթընի մէջ, ու միակ զաւակն է Էմիլի Հասի եւ Ալ Հաննիկընի (որ վարորդ էր ): Հայրը Իրլանտացիէ իսկ մայրը՝ Հրեայ : Անոր ծնողները ամուսնալուծուեցան երբ Ալիսըն միայն 2 տարեկան էր, եւ ան գրեթէ կը մնար իր մօր հետ Աթլանթա, Վրաստանի մէջ :
Մանկութիւնը
Ալիսընը 4 տարեկանէն սկսաւ մաս կազմել ծանոցումներու մէջ եւ 11 տարեկանին փոխադրուեցաւ դէպի Հոլիուոտ : Ան մնաց իր մօր հետ եւ յաճախեց Հիւսիսային Հոլիուոտի դպրոցը: Դպրոցը աւարտելէ ետք ան Քալիֆորնիայի համալսարանին մէջ ուսանեցաւ եւ ստացաւ իր հոգեբանութեան ճիւղին վկայականը :
Ալիսընի առաջին գլխաւոր դերերէն մէկը եղաւ My Stepmother Is an Alien ֆիլմին մէջ, որ հրատպարակուեցաւ 1988 թուականին: Իր կերպարին ընկերակիցներէն մէկն էր Սեթ Կրինը որ նաեւ ետքը իրեն հետ կրկին միացաւ Buffy the Vampire Slayer հեռուստաշարին մէջ : 1989 թուականին, ան ստացաւ իր առաջին փոքրիկ դերը հեռուստաշարի մը մէջ, որն էր՝ Free Spirit :
Թատրոններ, հեռուստաշարեր եւ ֆիլմեր
2005 թուականին, Ալիսըն որոշեց որ մասնակցի հեռուստաշարերու մէջ, եւ ստացաւ գլխաւոր դեր մը How I Met Your Mother հեռուստաշարին մէջ, որն էր՝ Լիլի Ալտրընին կերպարը: Ան նաեւ ստացաւ փոքրիկ դեր մը Veronica Mars-ին մէջ, որպէս Թրինա Էքոլս : Փետրուար, 2006 թուականին Ալիսընը Date ֆիլմին մէջ մասնակցած է որպէս Ժուլիա Ճոնզ :
2016 թուականէն սկսեալ, Ալիսընը կը ղեկավարէ Penn & Teller: Fool Us հեռուստաշարը :
Անձնական կեանքը
Ալիսընը ամուսնացաւ իր Buffy the Vampire Slayer ընկերակիցին հետ, Ալեքսիս Տեսինոֆը, Քալիֆորնիայի մէջ, 11 Հոկտեմբեր, 2003 թուականին: Անոնք ունին երկու զաւակներ՝ Սաթեանա Մէրի Տեսինոֆ որ ծնած է 24 Մարտ, 2009 թուականին (որ նաեւ Ալիսընին ծննդեան օրն է ) եւ Քիվա Ճէյն Տեսինոֆ որ ծնած է 23 Մայիս, 2012 թուականին :
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:24 Մարտի ծնածներ
1722 թուական
Ծնունդներ
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1722 ծնունդներ
Մահեր
Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1722 մահեր
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1722
Նորագիւղ
Անուանում
Պատմական Արցախի մէջ Նոր շէն, Նորագիւղ անունները երեւան եկած են հին գիւղերու տեղափոխման ժամանակ, այսինքն Նորագիւղ անունը ստացած է հին գիւղի տեղափոխման պատճառով: Իրողութիւնը այն է, որ այսօրուան Նորագիւղը չորս անգամ փոխած է իր տեղը եւ չորս անգամներն ալ կոչուած է Նորագիւղ: Նորագիւղը շատ անգամ «դերու շէն» անուանուած է, որովհետեւ այստեղ շատ տէրտէրներ եղած են:
Պատմութիւն
Հին բնակավայրի պատմութիւնը սկսած է 19-րդ դարասկիզբէն: Նորագիւղը նախկին Երիցուշէն էր։ Նորագիւղի Հոնի Խաչ յուշարձանը համանուն լերան արեւելահայաց լանջին վրայ (դէպի Ասկերանի կողմը) կը գտնուի: Այդ վայրը սրբավայր համարուած է: Հին Նորագիւղի (Նոր Նորագիւղը վերջին տարիներուն լեռներէն իջած է եւ եղած է հարթ շրջաններու մէջ, Ստեփանակերտի օդակայանէն դէպի հիւսիս-արեւելք) եկեղեցին գիւղի արեւմտեան մասին մէջ կը գտնուի: Այստեղ Ձորակի կուրծքէն դուրս կու գայ աղբիւր մը` Վերին ջուր անունով: Գիւղէն դէպի հյուսիս, լերան վրայ Սուրէն Խաչ սրբավայրն է: Իսկ գիւղէն 4-5 քմ հեռաւորութեան վրայ, Զնգլ կոչուող տեղամասին վրայ քարայրի տեսքով կացարան մը կայ, որուն տեղացիները Քարէ տուն կ՛անուանեն: Արաբ պատմիչ Ըպն Ալ-Ասիրն իր պատմութեան գիրքին մէջ հետեւեալը կը կը վկայէ.
Տեղեկութիւններ պահպանուած են Աղուանանց երկրի պատմիչ [[Մովսէս Կաղանկատուացի|Մովսէս Կաղանկատուացէն]։] Ան կը գրէ.
Մակար Բարխուդարեանը Շիկաքարը ցոյց կու տայ Քարագլխու տեղը:
Աշխարհագրութիւն
Տեղաբաշխուած է հանրապետութեան արեւելեան հատուածին մէջ։ Համայնքը հարթավայրային է, ունի 2297.7 հա տարածք, որմէ 1559.14 հա գիւղատնտեսական նշանակութիւն ունի, 372.0 հա անտառային հողեր են։ Նորագիւղ համայնքի սահամանային գօտիի քովէն կը հոսի Կարկառ գէտի Հիլիսի վտակը։ Նորագիւղին մէջ 2011–ին կառուցուած է ներքին ջրաբաշխիչ ցանց՝ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի միջոցներով ։ Նորագիւղի աշխարագրական դիրքը նկարագրած է նաեւ պատմաբան Ն. Ադոնցը:
Տնտեսութիւն
Համայնքի բնակչութեան թուաքանակը 1517 մարդ կը կազմէ, կայ 350 տնտեսութիւն։ Բնակչութիւնը հիմնականին գիւղատնտեսութեամբ կը զբաղի՝ անասնապահութեամբ եւ հողագործութեամբ։
Պատմամշակութային Յուշարձաններ
Նորագիւղի մօտակայքին 13 մեծ եւ փոքր դամբարաններ կան: Այժմ Նորագիւղի եւ Սարդարաշէնի դպրոցներուն մէջ պրոնզէդարեան մշակոյթի այնպիսի հազուագիւտ նմուշներ պահուած են, ձիասարքեր, պաշտամունքի պրոնզէ արձանիկներ, բաժակներ, զանգեր, գօտիի քանդակազարդ ճարմանդներ եւ այլն, որոնք կ՛րնան մեծ թանգարանի արժէքաւոր ցուցանմուշներ ըլլալ:
Գիւղի աղբիւրներն են՝ Երէ ջուր, Քշաջուր, Ներքէ ջուր, Քէժի աղբիւր, Չոբանանց աղբիւր, Պապի աղբիւր, Գյոլատեղի աղբիւր, Կատուի աղբիւր, Սեւաջուր, Հաջալւի ջուր, Քղհանա ձորի աղբիւր, Խեժն աղբիւր, Գող աղբիւր, Շորի առաջ, Շոր ջուր, Վետած աղբիւր, Շուէդ աղբիւր, Ղլի ձորի աղբիւր, Բրամա ղշլաղի աղբիւր, Քյահրիզ, Ղշլաղատեղի աղբիւր եւ Ժողովրդական թալայի աղբիւր:
Յայտնի է Մերուժան Ժայռափոր աղբիւրը, որ գիւղէն վեր կը գտնուի: Ժայռափոր նովի վրայ` երկու օղ, իսկ ժայռի վրայ` արձանագրութիւն. Նորագիւղացիները, բացի «Հոնի խաչ» սրբավայրէն, պաշտպանած են եւ այժմ կը պաշտպանեն «Սարի խաչ», «Պառաուի խաչ», «Սռի խաչ», «Մեծ նան» եւ «Նոր խաչ»'' սրբավայրերը:
Համայնքի պատմամշակութային յուշարձաններն են՝ սուրբ Գէորգ եկեղեցի (1810), գերեզմանոց (19-20-րդ դարեր), աղբիւր (19-րդ դար), սրբատեցի «Սարէ խաչ» (17-20-րդ դարեր), հաշուառուած է 16 յուշարձան։ Հին Նորագիւղի եկեղեցին կառուցուած է 1910–ին ժողովուրդի օգնութեամբ, Աւագիմ Զաքարեանի նախաձեռնութեամբ եւ անմիջական մասնակցութեամբ :
Արցախեան ազատամարտի տարիներուն ռմբակոծութեան ժամանակ գիւղի պատմամշակութային վայրերը չէին տուժած:
Հողահանդակներ
Սլանա հող, Տանձի խութ, Ցաքի հող, Քղհանա ձոր, Խուրջինի հող, Կէօլատեղ, Շախունց տափ, Նաշունց տափ, Պրուտէն հող, Խազազա ձոր, Սզնոտ, Կուքու տափ, Մոսունց տափ, Խաչի տակ, Բիլա խութ, Քարի տափ, Ջղանոտ, Ճղպրոտի ձոր, Սոնա խանումի խութ, Քիւզորէ խութ, Մեկթելանի, Խոր ձոր, Աւունց ցաքոտ, Մարունց խութ:
Այգիներ
Գալուստանց, Մարդունց, Հայրապետանց, Մոսունց, Շտորանց, Չոբանանց, Դերունց, Մելքումանց, Մուղդուսանց, Նաշունց, Անդրունց, Աղաբեկանք, Զաքարանց, Լենտի տակ, Վարդոտ:
Նորագիւղցիները Հայրենական Մեծ Պատերազմի Ընթացքին
Հայրենական Մեծ պատերազմին մասնակցած են 256 նորագիւղցիներ, որոնցմէ 92-ը զոհուած են :
Գիւղը՝ Արցախեան Ազատամարտի Տարիներուն
Արցախեան ազատագրական պայքարին Նորագիւղէն հարիւրաւոր ազատամարտիկներ մասնակցած են :
Արցախեան ազատամարտի տարիներուն՝ 18 Սեպտեմբեր 1990-ին, գիւղը ռմբակոծուած էր МИ-24 ուղղաթիռներով, մէկ զոհ եւ 7 վիրաւոր եղած էր ։
Հետաքրքիր Փաստեր
1990-1991–ններուն, երբ Արցախը շրջափակման մեջ էր, Անդրանիկ Մարգարեանը տարբեր առաքելութիւներով յաճախակի Ղարաբաղ կու գար: Օդակայաններուն մէջ թուրք օմոնագաները Հայաստանի գրանցում ունեցողներուն կը հետապնդէին: Որպէսզի Ա. Մարգարեանը խուսափի նման խոչընդոտներէն, ստիպուած Արցախի մէջ գրանցուած է` որպէս գիւղի բնակի
Շաւարշ Քահանայ Պալըմեան
Շաւարշ Քահանայ Պալըմեան, 15 Սեպտեմբեր, 1915, Զառա, Սեբաստիա  - 10 Յունիս, 1993, Պոլիս․ հոգեւորական, հասարակական գործիչ, ուսումնասիրող եւ յօդուածագիր։  Տէր Շա­ւարշ քա­հանայ Պա­լըմեան գործած է նաեւ իբրեւ գաւառի շրջուն հովիւ եւ այդ շրջա­գայու­թիւննե­րուն ըն­թացքին նկա­տած եւ մատ­նանշած խնդիր­նե­րը, կատարած ուսումնասիրութիւններն ու պեղումները հրատարակած է յօդուածաշարքերով Պոլսոյ հայկական մամուլի էջերէն։ Գաւառ․ հայկական գրականութեան ու պատմագրութեան մէջ կը գործածուի նաեւ ներկայացնելու համար Արեւմտեան Հայաստանի եւ Կիլիկիոյ հայկական շրջանները։ Ինչպէս օրինակ՝ «գաւառի հայ բնակչութիւնը», «գաւառի եկեղեցական կեանքը», եւայլն։
Կենսագրական գիծեր
Շաւարշ քհնյ․Պալըմեան, աւազաի անունով՝ Ցաւակ, ծնած է 1915-ին, Սեբաստիոյ հայաշատ Զառա գիւղին մէջ, ըստ իրեն «Անշուք ծնունդ մը»։  Ծնած չէր տակաւին, երբ հայրը՝ դերձակ Գրիգոր Պալըմեան, Ցեղասպանութեան զոհ կ՛ երթայ։  Մանկութեան տարիները շատ դժուար կ՛ անցընէ․ «Եւ ահա ես, հայրական գորգուրանքի կարօտ, ազգական ու բարեկամներու խնամքին ենթակայ՝ կը մեծնայի։․․․Գիշերները սենեակներու մէջ հաւաքուած, վառարանին մէջ ճարճատող փայտերու նուագին ընկերակցութեամբ, լամբարի աղօտ լոյսին տակ, անցեալէն յուշեր կը պատմէին։  Մենք ալ անկիւն մը նստած մտիկ կ՛ ընէինք։  Հալածանքներէն ճողոպչածները ակամայ իսլամացեր էին։  Բայց գիշերները դռներն ու պատուհանները փակելով ու իրենց գլխու փաթթոցները մէկ կողմ շպրտելով, հազիւ լսելի ձայնով կ՛ աղօթէին։․․․Գիշերները քրիստոնիայ, իսկ ցերեկները իսլամ կ՛ ապրէինք։  Երջանիկ օր մը Զատիկ հօրեղբայրս առանց փաթթոցի տուն եկաւ ու ուրախ խապրիկը բերաւ։  ․․․ Այլեւս ազատօրէն քրիստոնեայ ապրելու արտօնութիւն շնորհուեր էր․․․։» («Ու ես կ՛ երթամ», Ինքնակենսագրական գլուխ, էջ 233 – 256)։Կը յաճախէ ծննդավայրի դպրոցը։  1930-ին մայրը՝ Անթիքա, կը մահանայ։  Հօրենական հարազատի մը շնորհիւ կ՛ ընդունուի Պոլսոյ Գարակէօզեան որբանոցը, ուրկէ շրջնաւարտ կ՛ ըլլայ 1934-ին։  Ապրուստը ճարելու համար, զանազան աշխատանքներ կ՛ ընէ, որոնք սակայն յարատեւութիւն չեն ունենար։ Կ՛ ընդառաջէ հարազատներու պատուէրին եւ երեք տարի քահանայական լսարանի կը հետեւի (հիմնուած Գարեգին Արք․ Խաչատուրեան Պատրիարքութեան առաջին տարին) եւ Ս․ Խաչ Դպրեվանքի բացման օրը՝ 7 Մարտ 1954, քահանայ կը ձեռնադրուի։
Առաջին անգամ պաշտօնի կը կոչուի Սկիւտարի Սուրբ Կարապետ եկեղեցին։  Գարեգին Խաչատուրեան Պատրիարքի մահէն ետք, յանձն կ՛ առնէ գաւառի շրջուն հովիւի պաշտօնը՝ հաստատուած Խաչատուրեան Պատրիարքին կողմէ։
Շրջուն հոգեւոր հովիւ
1960-ականներէն սկսեալ գաւառի տարբեր քաղաքներուն ու գիւղերուն մէջ՝  ուր տակաւին իրենց ինքնութիւնը պահպանող հայեր կային, շրջուն հոգեւոր հովիւ կը դառնայ․ ինչպէս օրինակ՝ Ատանա, Սիս, Մարտին, Եդեսիա (Ուրֆա), Տիյարպեքիր (Տիգրանակերտ), Էլազըղ, Խարբերդ, Բերդակ, Բալու, Մալաթիա, Մուշ։  Գա­ւառին կարիքները կը մատնանշէ եւ  զա­նազան օրի­նակ­նե­րով կը վկա­յէ ժո­ղովուրդին այդ փա­փաքը։
Ուսումնասիրող եւ Յօդուածագիր
1960-ականներէն սկսեալ, այդ վտանգաւոր տարիներուն, Շաւարշ քհնյ․Պալըմեան իբրեւ գաւառի հոգեւորական, անվարան ու անխոնջ, կը շրջի Պատմական Հայաստանի շրջանները եւ կը բնու­թագրէ այդ վայ­րե­րու ճար­տա­րապե­տական հսկայ ժա­ռան­գը․ հինաւուրց քաղաքներն ու գիւղերը, կը բարձրանայ հայրենի լեռները, ձորերը կ՛ իջնէ, կը տեսնէ ու կը նկարէ դեռ կանգուն կամ կիսականգուն մնացած հսկայ վանքերը, բերդերը։ Պեղումներ եւ ուսումնասիրութիւններ կը կատարէ ու անոնց յատակագիծը կը գծէ։ Կ՛ արձանագրէ գաւառի զանազան շրջաններուն մէջ հայ բնակչութեան պահած դարաւոր աւանդութիւններն ու անոր կողմէ երգուած դարաւոր երգերը։
Այդ բոլոր աշխատանքը կը վկայագրէ մամլոյ էջերուն վրայ տպագրած յօդուածաշարքերով, տակաւին անտիպ ու անմշակ սեւագրութիւններով, ինչպէս նաեւ խօսուն լուսանկարներով։
Մահը
Շաւարշ քհնյ․Պալըմեան 1 Փետրուար 1993-ին կաթուածահար կ՛ ըլլայ ու չորս ամիս կը խնամուի Պոլսոյ Ս․ Փրկիչ հիւանդանոցը։ Աչքերը կը փակէ 10 Յունիս 1993-ին, 78 տարեկանին։  Յուղարկաւորութիւնը կը կատարուի Աթոռանիստ Մայր Եկեղեցին եւ կը թաղուի Շիշլիի Հայոց Գերեզմանատան քահանաներու յատուկ թաղը։
Հրատարակութիւններ
Շաւարշ քահանայ Պալըմեանի մահէն տարիներ ետք, «Արաս» հրատարակչութիւնը լոյս կ՛ ընծայէ անոր ճանապարհորդութիւններու յուշագրութիւնները «Ու Ես Կ՚երթամ» եւ «Գաւառէն Ձայներ» գիրքերով։  Հատորներուն մէջ գործածուած են նաեւ տէր հօր արխիւէն անձամբ իր կողմէ նկարուած լուսանկարներ։
«Ու Ես Կ' երթամ»
«Ու Ես Կ՚ երթամ»ի մէջ մէկտեղուած են Տէր Շաւարշի « Մարմարա » թերթին մէջ հրատարակուած գրութիւնները։   Գիրքին յաւելուածի բաժնին մէջ, կ' արտայայտուի իր զաւակը բժիշկ Պարգեւ Պալըմեան «Յիշողութենէս հատուածներ հօրս կեանքի ոդիսականէն» գրութեան մէջ:
Հատորը կը բովանդակէ Շաւարշ Քահանայ Պալըմեանի ստորագրութեամբ 1964 -1970 ի միջեւ Մարմարա օրաթերթի մէջ համանուն խորագրին ներքեւ լոյս տեսած 57 գրութիւններ, որոնք մեծամասնութեամբ արդիւնքն են քահանայական պաշտօնով դէպի գաւառ՝ յատկապէս դէպի հարաւային եւ արեւելեան նահանգներ կատարած իր ճամբորդութիւններուն: Անոնք տեսակ մը պատմագրութիւն են, որովհետեւ կը ներկայացնեն այսօր գրեթէ ամայացած «հայ Անատոլու»ի հարազատ մէկ նկարը։
«Գաւառէն Ձայներ»
«Գաւառէն Ձայներ»ու մէջ մէկտեղուած են Շաւարշ Քահանայ Պալըմեանի ստորագրութեամբ « Ժամանակ »ի էջերուն վրայ Դեկտեմբեր 1962 - Ապրիլ 1963 թուականներուն լոյս տեսած իր գրութիւնները «Գաւառէն ձայներ» խորագրին տակ։
Շաւարշ քահանայի «Գաւառէն Ձայներ» հաւաքածոյին մէջ տեղ գտած յուշագրութիւնները կը սկսին Կիլիկիոյ շրջանէն՝ Ատանա եւ Սիսէն։ Ան հնագէտի մը բծախնդրութեամբ կը բնութագրէ այցելած, պեղած եւ ուսումնասիրած վայրերը։ Ապա կ՛ ուղղուի Տիգրանակերտ, ուր մեծ եռանդով կը դրուատէ տեղացի ժողովուրդին ազնիւ բնաւորութիւնը։ Հիացումով կ՚ արտայայտուի եօթնախորան Սուրբ Կիրակոս եկեղեցւոյ փառաւոր շինութեան մասին եւ կրկին հնագէտի մը նման կը վերծանէ հնամաշ արձանագրութիւնները։
Տե՛ս նաեւ
Մկրտիչ Մարկոսեան
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւորականեր Ստորոգութիւն:Թրքահայ հասարակական գործիչներ Ստորոգութիւն:15 Սեպտեմբերի ծնածներ Ստորոգութիւն:1915 ծնունդներ Ստորոգութիւն:10 Յունիսի մահացածներ Ստորոգութիւն:1993 մահեր Ստորոգութիւն:Հայ քահանաներ
Ոստանիկ
Ոստանիկ Յովհաննէսեան (1896-1954), Համաձայն իր ինքնակենսագրութեան՝ զոր մեզի ղրկած էր նախքան մահը, ծնած էր «Անգղ գետի եզերքը, հայրենի Ողմ գիւղէն քաղաք տեղափոխուած ատեն, ու Վանի մէջ նետուած օրօրոց»:
Կենսագրութիւն
1896-ի կռիւներու ընթացքին կը սպաննուի հայրը, ու այդ թուականէն ետք ամբողջ կեանքը կ՛անցնէ թափառումներու մէջ։
Նախնական կրթութիւնեը կը ստանայ վանի Նորաշէն վարժարանին մէջ, ապա՝ տարի մը, կաթոլիկներու մօտ, յետոյ Աղթամար, ո ւ կրկին Վան՝ Երամեան միջնակարգ վարժարանին մէջ։
1918-ին կը մեկնի Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանը, սակայն առաջին անխարհամարտի ծագւմով (1914) կը նետւի կամւորական, գաղթականական եւ որբանոցային կեանքի մէջ։
Հայաստանի Հանրապետութեան շրջանին կ՛աշխատակցի Երեւանի մէջ վերահրատարուող «Աշխատանք» թերլին, ապա կը ստանձնէ խմբագրութիւնը «Զինուոր» շաբաթաթերթի՝ մինչեւ Կարսի անկումը, երբ կը մեկնի դարձեալ ռազմաճակատ։ Վերադարձին հսկիչ կը նշանակուի Երեւանի որբանոցին եւ միաժամանակ ուսուցիչ՝ Աբովեան վարժարանի, մինչեւ 1921-ի դէպքերը, երբ Հայաստան կը խորհրդայնանայ։
Կ՝ անցնի Պարսկաստան, ուր տարի մը միայն կը մնայ իբրեւ ուսուցիչ։ 1923-ին կը մեկնի Փարիզ եւ կը հետեւի Սորպոնի համալսարանի գրականութեան եւ հոգեբանութեան դասընթացքներուն՝ իբրեւ ունկնդիր ուսանող։ 1934-ին կը վերադրառնայ Թեհրան, ուր մինչեւ մահ կը պաշտօնավարէ Դաւթեան վարժարանին մէջ։
Ոստանիկի քերթողական վաստակը կ՛ընդգրկէ առ հասարակ Հայուն ճակատագիրը: Մերթ բողոք, յաճախ ընդվզւմ, ու գրեթէ միշտ թախիծ ունի այդ ճակատագրին համար։ Իր տաղերը, յաճախ երաժշտական
1913-ին հրատարակած է քերթուածներու իր առաջին գրքոյկը՝ «Հեկեկանքներ». 1921-ին՝ «Զիւլֆի Երգեր», 1932-ին՝ «Արեւելքէն Արեւմուտք», 1934-ին՝ «Երգ Երգոց», 1935-ին«Շահէնի Խիղճը» եւ 1942-ին՝ «Ներաշխարհ»:
Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1896 ծնունդներ Ստորոգութիւն:1954 մահեր
Մշակութային Վերազարթօնք
Մշակութային վերազարթօնքը Մխիթարեաններու գործունէութեան զուգընթաց, արտերկրի քիչ թէ շատ հայաբնակ կեդրոններու մէջ անհատական կամ խմբային ճիգեր կային հայոց նախնեաց փառքերը վերազարթեցնելու՝ հայ գիրն ու գրականութիւնը վերածաղկեցնելու միջոցով։ Այդ ճիգերը կը տարածուին մշակութային տարբեր մարզերու վրայ.-
Տպագրութիւն
Տպագրութեան գիւտէն շուրջ կէս դար ետք, Եւրոպայի մէջ սկզբ կ'առնէ հայ տպագրութիւնը, երբ 1512-ին Վենետիկի մէջ Յակոբ Մեղապար Վանանդեցիները նպատակ ունէին գործը ընդարձակել, տպարանը հարըստացնել, դասագիրքեր տպել, մանաւանդ կ՛երազէին հաւաքել բաւարար պիտոյք եւ Էջմիածին տպարան ու դպրոց հիմնել, բայց անոնց ազգաշահ ծրագիրը նիւթական պատճառներով կը ձախողի։ 1717-ին տպարանը պարտքերու դիմաց կը բռնագրաւուի, իսկ տառատեսակները կը գնէ Մ.Սեբաստացիին ներկայացուցիչը ու կը տանի Վենետիկ։
Եթէ Ժէ. դարուն տպագրուած էր 128 անուն գիրք, ապա ԺԸ. դարուն այդ թիւը բարձրացած էր 523 անուն գիրքի։ Փոխուած էր նաեւ հրատարակուող գրականութեան բնոյթը։ Եթէ նախորդ դարուն կը հրատարակուէին առաւելաբար կրօնաբարոյախօսական բովանդակութեամբ գիրքեր, ապա ԺԸ. դարուն կ'աճի հետաքրքրութիւնը դէպի վաղ եւ միջնադարեան մատենագիրներն ու պատմիչները, որոնց գործերը կը տպագրուին, կ'ուսումնասիրուին ու կը ծառայեցուին նոր սերունդին հայեցի ոգի ջամբելու նպատակով։ Այս իմաստով մեծ դեր կատարած է Մխիթարեան միաբան Միքայէլ Չամչեանի «Հայոց Պատմութիւն» եռահատոր աշխատութիւնը, որ առաջին փորձն էր հայ պատմիչներու եւ յունահռոմէական աղբիւրներու համեմատական ուսումնասիրութեան վրայ յենելով՝ ստեղծել պատմութեան քննական ձեռնարկ մը՝ հնագոյն շրջաններէն մինչեւ իր օրերը։
Լեզուական
1841-ին Պոլիս կը տպուի Գր. Փէշտմալճեանի «Բառգիրք Հայկազեան լեզուի» աշխատութիւնը։
Գրաբարի քերականութեան ուսումնասիրութեամբ յայտնի էին Միք. Չամչեան, Գաբրիէլ Աւետիքեան, Գր. Փէշտմալճեան եւ Արսէն Բագրատունի։
Դպրոցական
Հայոց մտաւոր զարգացումին հիմնական ազդակներէն եղած են դպրոցները, ժամանակաշրջանի յառաջադէմ գաղափարներու դարբնոցները, յաճախ իրենց կից ունենալով տպարան, գրադարան, թատերախումբ։ Նշանաւոր դպրոցներէն՝