cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Հայոց Ցեղասպանութիւն
«Նեմեսիս» Գործողութիւն
1919-ին, Պոսթոնի մէջ Դաշնակցութեան 9-րդ համագումարին, որոշում կը կայացուի ոչնչացնելու հայոց սպանութիւններուն մասնակից երիտթուրքերու առաջնորդները։ Գործողութիւնը կը ստանայ հին յունական վրէժի աստուածուհի՝ Նեմեսիսին անուանումը։ Գործադիրներուն հիմնական մասը ցեղասպանութենէն փրկուած հայեր էին՝ վճռականութեամբ լեցուն, վրէժ լուծելու իրենց սպաննուած ընտանիքներուն համար։
իբրեւ արդիւնք, Թեհլիրեան կ'արդարանայ «եռապետութեան կառավարութեան գործողութիւններուն հետեւանքով, կրած տառապանքներուն իբրեւ արդիւնք՝ գիտակցութեան ժամանակաւոր կորուստին պատճառով» ։
1919-1920 Թուականներուն՝ Թրքական Ռազմական Դատարանը
Օսմանեան կայսրութեան անկումէն եւ 1918 -ի Մուտրոսի զինադադարէն ետք, յաղթող երկիրները Թուրքիայէն կը պահանջեն պատժել ռազմագերիներու եւ հայոց դէմ յանցագործութիւններու մեղաւորները։ Առանձին կողմ կը կազմէր Մեծն Բրիտանիան՝ պահանջելով պատժել առաջին հերթին բրիտանական ռազմագերիներուն հանդէպ դաժան վերաբերում ցուցաբերողները, ապա հայոց բնաջնջման դերակատարները։ Դատարանի աշխատանքներու սկսելէն առաջ, Իթթիհատի ղեկավարները՝ Թալէաթ, Էնվեր, Ճեմալ, Շաքիր, տոքթոր Նազիմ, Պետրին եւ Ազմի, կը փախչին Թուրքիայէն։
Ըստ մեղադրանքին՝ տեղահանութիւնները չէին թելադրուած ռազմական անհրաժեշտութեամբ կամ կարգապահական պատճառներով, այլեւ մտածուած էին Իթթիհատի կեդրոնական կոմիտէին կողմէն, եւ այդ մէկը ի վերջոյ կը զգան Օսմանեան կայսրութեան բոլոր անկիւններուն մէջ (Memaliki Osmaniyenin hemen ee tarafnda)։ Ապացոյցներու հարցին մէջ, դատարանը կը հիմնուէր գլխաւորաբար փաստաթուղթերու, եւ ոչ թէ վկաներու ցուցմունքներու վրայ։ Դատարանը ապացուցուած կը համարէ Իթթիհատի ղեկավարներուն կողմէ (taktil cinayeti) հայոց կազմակերպուած սպանութիւններուն փաստը։ Դատարանը բացակայող Էնվերը, Ճեմալը, Թալէաթը եւ տոքթոր Նազիմը, կը ճանչնայ մեղաւոր եւ հեռակայ մահապատիժի կը դատապարտէ։ Դատարանին մէջ, ներկայ մեղադրեալներէն երեքը կը դատապարտուին կախաղանի միջոցով մահապատիժի ։
Թուրքիոյ Հանրապետութիւնը եւ Հայկական Հարցը
Թուրքիոյ Հանրապետութեան ձեւաւորումէն ետք, քաղաքական եւ մտաւոր վերնախաւը ոչ մէկ պահանջարկ կը զգար անհամերաշխութեան մէջ մտնելու հայ համայնքին վերացման կամ թալանն ու զանգուածային սպանութիւնները ղեկավարած մարդոց հետ։ Քաղաքական վերնախաւը հիմնականին մէջ, կազմուած էր Իթթիհատի նախկին կատարուածներէն, որոնցմէ շատերը անձամբ մասնակցութիւն ունեցած էին հայոց բնաջնջման գործին մէջ եւ հայոց ու յոյներու տեղահանութիւններէն մեծ եկամուտներ ստացող տարածքային ղեկավարներու եւ ցեղային առաջնորդներու հետ դաշինք կը կնքէին։ Հայկական հարցին քննարկումը կրնար կազմաքանդել այդ դաշինքը ։ 1927 Հոկտեմբերին, Հանրապետական կուսակցութեան համագումարին ընթացքին, Մուսթաֆա Քեմալ քանի մը օրերու ընթացքին կը պատմէր այն մասին, թէ անկախութեան համար պայքարին մէջ, ինչպէս յառաջացած էր թուրք ազգը։ Քեմալի ճառը կ'ընդունուի իբրեւ թրքական պաշտօնական պատմութիւն, եւ պետութեան կողմէն կը դիտարկուի իբրեւ սրբազան։ Թուրքիոյ օրէնսդրութիւնը յանցագործութիւն կը համարէ քեմալական տարբերակի պատմութեան քննադատութիւնը, որ անհնար կը դարձնէ թրքական հասարակութեան մէջ բանավէճերը ։ Ըստ պաշտօնական վիճակագրութեան՝ 1927-ին Թուրքիոյ մէջ կ'ապրէր 77,400 հայ։ Ըստ Լոզանի պայմանագիրի ն՝ Թուրքիա կը պարտաւորուէր տրամադրել անվտանգութեան, ազատ զարգացման երաշխիքներ եւ միւս ազգային փոքրամասնութիւններու շարքին մէջ, որոշակի արտօնութիւններ հայերուն։ Բայց պայմանագիրին այս կէտը չ'իրականանար։ Թուրքիոյ հայերը կը շարունակէին փախչիլ երկիրէն կամ ձուլուիլ։ 21 Յունիս 1934-ին ընդունուած «Մականուններու մասին» օրէնքը կը պահանջէր յոյներէն, հրեաներէն եւ հայերէն, հրաժարիլ աւանդական մականուններէն եւ ընդունիլ նոր՝ թրքականները։ Բ. համաշխարհային պատերազմի տարիներուն Թուրքիոյ մէջ կը մտնէ բազմաթիւ առեւտրականներոու՝ յոյներու, հայոց եւ հրեաներու սնանկացուցած ունեցուածքի ընտրութեան հարկը ։
Վերջին տարիներուն Թուրքիոյ մէջ, ակադեմական գիտութիւնը, թուրք մտաւորականները, մամուլը եւ քաղաքացիական հասարակութիւնը կը սկսին քննարկել Հայկական հարցը, որ կը յառաջացնէ թուրք ազգայնամոլներու եւ թրքական կառավարութեան հակագործողութիւնները։ Հայկական «Ակօս» թերթի խմբագիր Հրանդ Տինք, գրողներ Օրհան Փամուկը եւ Էլիֆ Շաֆաք եւ հրատարակիչ Ռագիփ Զարաքօղլու կը մեղադրուին «թրքութիւնը» վիրաւորելու մէջ, Տինք ու Զարաքօղլի կը դատապարտուին։ 19 Յունուար 2007-ին, Հրանդ Տինք կը սպաննուի 17-ամեայ թուրք ազգայնականի մը կողմէն: Անոր յուղարկաւորութեան Իսթամպուլի մէջ դժգոհութեան ցոյցեր կը կազմակերպուին, ուր տասնեակ հազարաւոր թուրքեր կը քալեն «Մենք բոլորս Հրանդ ենք, Մենք բոլորս հայ ենք» կարգախօսով ցուցանակներով։ Միաժամանակ թրքական հասարակութեան մէկ մասը Տինքը սպաննողը կը համարեն ազգային հերոս ։
Հայոց Ցեղասպանութեան Ապացոյցներ
Փաստարկները յօգուտ այն բանին, որ հայոց դէմ գործողութիւնները կրած են համակարգուած եւ կեդրոնացած բնոյթ, կը հիմնուին բազմաթիւ ոչ թուրք ականատեսներու վկայութիւններու (հիւպատոսներ, զինծառայողներ, բուժքոյրեր, ուսուցիչներ եւ քարոզիչներ), թուրք պաշտօնեաներու եւ ողջ մնացած հայոց վկայութիւններու վրայ: Հայոց նպատակուղղուած բնաջնջման կազմակերպման պնդումն ալ տեղ կը գտնէ երիտթուրքերու պարագլուխներու դէմ դատական գործընթացի ընդհանրական որոշման մէջ։ Մինչեւ օրս թրքական պահոցներէն ոչ մէկ փաստաթուղթ ներկայացուած է, որ ձեւով մը կ'ապացուցէ հայոց բնաջնջման նպատակաուղղուածութիւնը, որ կը բացատրուի այդ փաստաթուղթերու ոչնչացմամբ կամ այսօր Թուրքիոյ մէջ, գործող գրաքննութեամբ։ Չապացուցուած կամ կեղծուած կը համարուին 1920 -ի հրապարակած այսպէս կոչուած «Թալէաթի հեռագիրերը»։ Հեռագիրերու բնօրինակները չկան, բայց Դադրեանի կողմէն կատարուած ուսումնասիրութիւնը ցոյց կու տայ, որ այդ հեռագիրերու բովանդակութիւնը ուղղակի կերպով կը հաստատուի երիտթուրքերու պարագլուխներու դէմ դատական գործընթացի նիւթերով։ Հայերէն ազատագրուած տարածքներուն մէջ, կը բնակէին Թրակիայէն կամ Պուլկարիայէն եկած մուժահիրներով, որոնք առանց կազմակերպչական օգնութեան կամ նախամշակման չէին կրնար հասնիլ մինչեւ Կիլիկիա կամ Թրքահայաստան, որ հայոց ոչնչացման ծրագիրին մէջ, բարձր պաշտօնական շրջանակներու մասնակցութիւնը վկայող փաստարկ մը կը հանդիսանայ ։
Օսմանեան կայսրութեան մէջ, հայոց սպանութիւնները դիտարկուած են քանի մը միջազգային կազմակերպութիւններու կողմէն։ 1984-ին «Ազգերու մշտական դատական մարմինը» Օսմանեան կայսրութեան գործողութիւնները ցեղասպանութիւն կ'որակէ ։ 1997-ին, նմանատիպ որոշում մը կը կայացնէ Ցեղասպանութիւն ուսումնասիրողներու միջազգային միութիւնը ։ 8 Յունիս 2000-ին, «Նիու Եորք Թայմզ» եւ «The Jerusalem Post» թերթերուն մէջ, Հոլոքոստի 126 ուսումնասիրողներ կը յայտարարեն (այդ թիւին մէջ՝ Եղուտ Բաուըր, Իսրայէլ Չարնի եւ Էլի Վիզել)՝ հաստատելով Ա. համաշխարհային պատերազմի ատեն հայոց ցեղասպանութեան փաստին անվիճելիութիւնը ։ 2001 -ին, հայ-թրքական հաշտեցման համատեղ յանձնաժողովը կը դիմէ «Անցումային շրջանի արդարադատութեան հարցերով միջազգային կեդրոն»-ին (ԱՇԱՀՄԿ) անկախ եզրակացութեան համար. արդեօ՞ք 1915 -ի իրադարձութիւնները կը համարուին ցեղասպանութիւն։ 2003-ի սկիզբին ԱՇԱՀՄԿ-ը կը ներկայացնէ իր եզրակացութիւնը, որ 1915-ի իրադարձութիւնները կը համապատասխանեն ցեղասպանութեան բոլոր սահմանումներուն, եւ այս եզրին կիրարկումը ամբողջովին արդարացի է ։
Հայոց Ցեղասպանութեան Ժխտում
Հայոց ցեղասպանութեան ժխտումը, ի տարբերութիւն ցեղասպանութեան մերժման այլ ձեւերու, որոնք կ'իրականացուին յատուկ անձանց կամ կազմակերպութիւններու կողմէն, կազմուած է Թուրքիոյ Հանրապետութեան պաշտօնական եւ բազմակողմանի աջակցութենէն, որ հարցը կը դարձնէ գիտականօրէն ակնածելի եւ քաղաքականապէս փաստարկուած ։ Թրքական պետութիւնը ահռելի միջոցներ կը ծախսէ հասարակական գործողութիւններու համար եւ նուիրատուութիւններ կը կատարէ համալսարաններուն՝ փորձելով ապահովել թրքական դիրքորոշման ճշմարտութիւնը։ Տարբեր պետութիւններու խորհրդարաններու կամ կառավարութիւններու կողմէն հայկական ցեղասպանութեան ճանաչման հերթական քննարկումներու ատեն, Թուրքիա կը սպառնայ դիւանագիտական եւ առեւտրային պատժամիջոցներ՝ փոքրամասնութիւններու հանդէպ, իբր թէ Թուրքիոյ տարածքին մէջ, հայոց ֆիզիքական գոյութեան հետքերը կը վերացուին եւ երկիրին մէջ պարբերաբար կ'ոչնչացուին հայկական ճարտարապետութեան յուշարձանները ։ Ժխտողներու փաստարկները հիմնականին մէջ, կը ներկայացնեն հետեւեալ պնդումներու ձեւախեղումները ՝
Հայոց Ցեղասպանութեան Արտացոլումը Մշակոյթին Մէջ
Եղեռնին զոհ գացած հայ մեծանուն գրողներէն էր Սիամանթօն։ Միւս մեծ բանաստեղծը՝ Դանիէլ Վարուժան, կը ձերբակալուի 24 Ապրիլ-ին, աւելի ուշ՝ 19 Օգոստոս-ին, տանջամահ կ'ըլլայ։ Անոնք իրենց ստեղծագործութիւններուն մէջ, պատկերացուցած են հայոց կոտորածները մինչեւ 1915 թուական։ Կարսի մէջ, ծնած Եղիշէ Չարենցի մեծ թիւով ստեղծագործութիւններու մէջ կը նկարագրէ ջարդերու սարսափները («Դանթէական առասպել»): Հայոց կոտորածներուն իրենց գրական ստեղծագործութիւններուն մէջ, անդրադարձած են Յովհաննէս Թումանեանը, Մուշեղ Գալշոյեանը, Խաչիկ Դաշտենց, ինչպէս նաեւ հայ այլ գրողներ: Հայոց ցեղասպանութեան թեման իր արտացոլումը գտած է նաեւ Պարոյր Սեւակի «Անլռելի զանգակատուն» պոէմին մէջ («Ղօղանջ եղեռնական»): Հայոց ցեղասպանութեան մասին ամէնէն նշանաւոր գրական ստեղծագործութիւնը աւստրիացի գրող Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լերան քառասուն օրը» վէպն է։
Հայոց զանգուածային կոտորածներուն նուիրուած զանգակատան տեսքով առաջին յուշակոթողը կանգնեցուած է 1950-ական թուականներոն Անթիլիաս ի (Լիբանան)՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսարանի տարածքին մէջ։ 1965-ին, Էջմիածինի կաթողիկոսարանի տարածքին մէջ, կը կանգնի ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին յուշակոթող մը՝ կազմուած բազմաթիւ խաչքարերէ։ 1990-ին յիշատակի մատուռ մը կը կառուցուի սուրիական Տէր Զօր անապատին մէջ՝ այս պահուն հայոց սպանութիւններուն հետ կապուած տեղին մէջ, կանգնած միակ յուշարձանը (ներկայիս քանդուած) ։ 1967-ին՝ Խորհրդային Հայաստանի մէջ, Մեծ Եղեռնի իրադարձութիւններու 50-ամեակին չարտօնուած ցոյցեր կազմակերպելէ ետք, Ծիծեռնակաբերդի բարձունքին մէջ կ'աւարտի՝ յուշահամալիրին շինարարութիւնը։ Այսօր Ծիծեռնակաբերդը հայոց համար կը հանդիսանայ ուխտագնացութեան վայր, եւ հասարակական կարծիքին կողմէն, կ'ակնկալուի հայոց ցեղասպանութեան բազմանշանակ յուշարձան ։
Նիւթական Կորուստներ
Մեծ են հայ ժողովուրդին կրած նիւթական վնասները, պատերազմի ատեն արեւմտահայութեան պատճառած նիւթական վնասները, որոնք կը հրապարակուին 1919-1920 թուականներուն, Փարիզի խաղաղութեան համագումարին, կը կազմեն 14 միլիար 598 միլիոն 510 հազար ֆրանկ, իսկ արեւելահայութեան՝ 4 միլիար 532 միլիոն 472 հազար ոսկի։ Կ'ոչնչանան եւ հրոյ ճարակ կը դառնան նիւթական ու մշակութային հազարաւոր յուշարձաններ ու կոթողներ, հարուստ գրականութիւն ու ձեռագրեր ։
Մեծ Եղեռնի գլխաւոր եանցաւորը թրքական բռնակալութիւնն էր։ Հայ ժողովուրդի դահճապետ Թալէաթ մարդասպանի գոռոզամտութեամբ 31 Օգոստոս 1915-ին կ'ըսէ․
Հայոց Ցեղասպանութիւնը եւ Միջազգային Հանրութիւնը
Օսմանեան Թուրքիոյ հայաջինջ քաղաքականութեան մշակման ու իրականացման հովանաւորն ու աշխուժ գործակից եղած էր կայսերական Գերմանիան։ Կ. Պոլսոյ մէջ, Գերմանոյ դեսպան Հանս Վանկենհայմը եթէ 1915 -ի Փետրուարին կը հաղորդէր իր կառավարութեան «չարգիլել հայոց դէմ ձեռնարկող քայլերուն», ապա Յուլիս 7-ին հեռագիր մը կը ղրկէ կանցլեր Բետման Հոլվեգին, որ կեանքի կը կոչէ «թրքական պետութեան մէջ հայ ազգի ոչնչացման նպատակը» ։ Արեւմտեան մեծ տէրութիւնները, մասնաւորապէս՝ Անգլիա, Ֆրանսա, Իտալիա եւ ԱՄՆ, ապա անոնք ի վիճակի չեն ըլլար ձեռնարկելու գործնական միջոցներ հայոց բնաջնջման գործընթացը կանգնեցնելու ուղղութեամբ։ Լոյտ Ճորճ, մասնաւորապէս խօսելով անգլիական քաղաքականութեան մասին, գրած է․
Անկատար էր նաեւ «դաշնակիցներու» 1919-ին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, կազմակերպած դատավարութիւնը, եւ միայն հեռակայ կարգով մահուան կը դատապարտուին քանի մը երիտթրքական գործիչներ, որոնք փախած ու թաքնուած էին Գերմանիոյ մէջ ու այլ երկիրներու մէջ։ Ճիշդ է, Նեմեսիս գործողութեան միջոցով հայ ժողովուրդի վրիժառուներու ձեռքով կը սպաննուին Թալէաթը, էնվերը, Ճեմալը, Պեհայէտտին Շաքիրը, Սայիտ Հալիմը, Ճեմալ Ազմին եւ ուրիշներ, բայց, դժբախտաբար, տեղի ժողովուրդներու դատ տեղի չ'ունենար, յանցագործները հրապարակայնօրէն չեն պատժուիր, եւ պատմական անարդարութիւնն ալ չ'ուղղուիր։ Այդ մէկը կ'ոգեշնչէ Ատոլֆ Հիթլերը, որ հետագային իր հրոսակախումբերը մղելով հրէշաւոր սպանութիւններու, կ'ըսէ․ «Այսօր ալ ո՞վ կը խօսի հայոց բնաջնջման մասին» ։ Խորհրդային Միութեան յաղթանակը Հայրենական Մեծ Պատերազմին (1941-1945 թուականներ) եւ աշխարհին մէջ ուժերու յարաբերակցութեան փոփոխութիւնը յօգուտ ընկերային ու դեմոկրատի կը հասցնեն նաեւ Նիւրեմպերկի դատավարութեան, եւ մահուան կը դատապարտուին հիթլերեան յանցագործները։
Հայոց ցեղասպանութեան դէմ վճռական բողոքի խօսք կ'առնեն միջազգային ականաւոր շարք մը գործիչներ։ Գարլ Լիբկնեխտը, դատապարտելով Օսմանեան կայսրութեան մէջ կազմակերպուած հրէշաւոր սպանդը, կը շեշտէ, թէ անոր յանցաւորները գերմանա-թրքական կառավարողներն են, որոնց ձեռքերը թաթխուած են «հայոց արեան մէջ» ։ Բողոքի հուժկու ելոյթներ կ'ունենան նշանաւոր գրողներ ու գիտնականներ Մաքսիմ Կորքի, Վալերի Պրիւսով, Եան Ռայնիս, Անատոլ Ֆրանս, Ռոմըն Ռոլան, էմիլ Վերհարն, Ճոն Ռիտ, Ժոզեֆ Մարկուարտ, Յովհաննէս Լեփսիուսը, Ժան Տը Մորկան, Անթուան Մեյէն, Ֆրիտյոֆ ՆանսԷն, Հերպըրթ Ատամս Կիբբոնս, Արմին Վեկներ, ինչպէս նաեւ ՃԷյմս Պրայս, Արնոլտ Թոյնպի, Հենրի Մորկընթաուն, Ֆայէզ Ղոսեյն եւ շատ ուրիշներ։ Հետագային ալ, երբեք չի լռեր յառաջադէմ մարդկութեան խիղճի ու միտքի ձայնը Մեծ Եղեռնի առթիւ։
ԽՄԿԿ Կեդկոմի կեդրոնական օրկան «Պրաւդա»-ն 24 Ապրիլ 1965-ին կը գրէ, որ «յիսուն տարի առաջ երիտթուրքերու կառավարութիւնը կ'ոչնչացնէ շուրջ մէկուկէս միլիոն հայ», եւ ատիկա կը կատարուի Գերմանիոյ աջակցութեամբ ու հովանաւորութեամբ։ Ֆրանսայի կոմկուսի կեդրոնական օրկան «Եումանիտէ»-ն նոյն թուականի 23 Ապրիլին կը նշէ.
Մեծ Եղեռնը ցեղասպանութեան կատաղի դրսեւորումն էր Ա. համաշխարհային պատերազմին ատեն։ Արաբ իրաւաբան՝ Մեթր Մուսա Պրենսն անիկա անուանած է «արմենոցիդ»՝ բառացի «հայասպանութիւն»։
Միջազգային Ճանաչում
1915-էն ի վեր, տարբեր պետութիւններ ընդունած են բանաձեւեր, որոնք կը քննադատեն հայոց կոտորածը։ ԱՄՆ երեք անգամ (1916, 1919 , 1920 ) ընդունած է նմանատիպ բանաձեւեր, սակայն անոնք չեն կրցած կանգնեցնել Օսմանեան կայսրութեան գործողութիւնները։ 24 Մայիս 1915-ին Ֆրանսա, Մեծն Բրիտանիա եւ Ռուսական կայսրութիւնը հանդէս եկած են համատեղ հռչակագիրով ,որ նոյնպէս կը քննադատէր այդ կոտորածները։
Հայկական սփիւռքը գրեթէ ամբողջութեամբ յառաջացած է ցեղասպանութեան զոհերու ուղիղ ժառանգներէն եւ ունի բաւարար նիւթական միջոցներ, իբր թէ դիմադրելու Թուրքիոյ ճնշումները ։ Հիկեր Կրեթի կարծիքով՝ ԱՄՆ-ի մէջ գործող հայ ընկերութիւններու գլխաւոր նպատակն է Թուրքիոյ կողմէն հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումը եւ տարածքներու վերադարձը։ Այդ նպատակին հասնելու համար, անոնք իրենց կողմը կը քաշեն տարբեր քաղաքական գործիչներ, ճնշում կը գործադրեն տարբեր պետութիւններու կառավարութիւններու վրայ, կը զբաղին Հայոց ցեղասպանութեան հարցի լայնամասշտաբ լուսաբանութեամբ, կը հիմնադրեն այդ ցեղասպանութեան հարցերով զբաղող կառոյցներ։
Կազմակերպութիւններ
Հայոց ցեղասպանութիւնը ընդունած են այնպիսի կազմակերպութիւններ, ինչպիսիք են Եւրոպայի Խորհուրդը (1998, 2001 ), Եւրոպական խորհրդարանը (1987 , 2000 , 2002 , 2015 ), ՄԱԿ-ի քանի մը յանձնաժողովներ , Եկեղեցիներու համաշախարհային խորհուրդը եւ այլն։
Տարածքային Ինքնակառավարման Մարմիններ
Հայոց ցեղասպանութեան ընդունումը պաշտօնապէս պարտադիր պայման չէ Թուրքիոյ՝ ԵՄ-ին անդամակցելու համար, բայց կարգ մը հեղինակներ կը կարծեն, որ Թուրքիա պէտք է կատարէ այդ քայլը ԵՄ-ին անդամակցելու ճանապարհին ։
Ժխտման Քրէականացում
Զուիցերիոյ մէջ, քանի մը հոգի դատարանի կողմէն կը պատժուի հայոց ցեղասպանութիւնը մերժելուն համար ։ 2006-ին Ֆրանսայի Ազգային ժողովը Վալերի Պուայէի կողմէն ներկայացուած օրինագիծ մը կ'ընդունի, որ Ֆրանսայի կողմէն ընդունուած ցեղասպանութիւններու մերժումը կը դիտարկէր իբրեւ յանցագործութիւն. մինչեւ 1 տարի բանտարկութիւն եւ 45, 000 եւրոպական տուգանք նախատեսող օրինագիծը կը վերընդունուի 22 Դեկտեմբեր 2011-ին, իսկ 23 Յունուար 2012-ին Սենատը կը հաստատէ այդ որոշումը ։ Թուրքիա կը դատապարտէ ցեղասպանութեան մերժումը հետապնդող ֆրանսական օրէնքը ։ Ֆրանսացի պատգամաւորներու խումբ մը, Ֆրանսայի Սահմանադրական խորհուրդը հարց կը ներկայացնէ՝ ընդունուած օրէնքի համապատասխանութեան վերաբերեալ ։ Խորհուրդը կ'որոշէ, որ ցեղասպանութեան փաստերը մերժելու համար պատժամիջոցներ կիրարկող օրէնքը չի համապատասխաներ սահմանադրութեան, որովհետեւ դէմ է մարդու ազատ կարծիք արտայայտելուն։ Սահմանադրական խորհուրդի որոշման ի պատասխան՝ Սարքուզին նախարարներէն կը պահանջէ մշակել օրէնքի նոր խմբագրում մը ։
17 Դեկտեմբեր 2013-ին Մարդու իրաւունքներու եւրոպական դատարանը հրապարակայնօրէն Հայոց ցեղասպանութիւնը մերժած Դողու Փերինչեքը զուիցերիական դատարանին կողմէն պատժելու որոշումը կը ճանչնայ իբրեւ կարծիքի արտայայտման իրաւունքի ազատութեան խախտում՝ ընդ որուն Փերինչեքին ոչ մէկ դրամական փոխհատուցում կը նշանակէ ։ 12 Մարտ 2014-ին Զուիցերիոյ արդարադատութեան դաշնային նախարարութիւնը կը բողոքէ արձակուած վճիռին դէմ ։ Իբրեւ երրորդ կողմեր կը ներգրաւուին նաեւ Հայաստանի Հանրապետութիւնը եւ Թուրքիան։ 15 Հոկտեմբեր 2015-ին ՄԻԵԴ կը մերժէ Զուիցերիոյ հարցը՝ վճիռ կայացնելով յօգուտ Փերիչեքի : Հայկական կողմը եւ Հայաստանը ներկայացնող փաստաբանները այդ վճիռը յաղթանակ կը համարեն Հայաստանի Հանրապետութեան համար, որովհետեւ դատաւորներէն 10-ը նշած են, որ այդ հարցը պէտք չէ քննուի, իսկ 7-ը արձանագրած, որ «Հայոց ցեղասպանութիւնը յստակօրէն ամրագրուած պատմական փաստ է» :
Փոխհատուցում
2000-ին, Քալիֆորնիոյ քոնկրէսը օրէնք մը կ'ընդունի, որմով կը ճանչնայ 1915-ին զոհուած հայերուն ժառանգորդներուն իրաւունքները համապատասխան ապահովագրական ընկերութիւններէն փոխհատուցումներ ստանալու կապակցութեամբ։ 2003-ին New York Life ապահովագրական ընկերութիւնը կը սկսի 1915-ի հայոց ցեղասպանութեան զոհերու հարազատներուն փոխհատուցումներու վճարումները (փոխհատուցման ընդհանուր գումարը կը կազմէ մօտաւորապէս 20 միլիոն ԱՄՆ տոլար) ։ Բայց Օգոստոս 2009-ին ԱՄՆ Քալիֆորնիա նահանգի Վերաքննիչ դատարանը որոշում մը կը կայացնէ չեղարկելու հայոց հարազատներուն ապահովագրական փոխհատուցումներ վճարելու մասին օրէնքը։ Դատաւոր Տէյվիտ Թոմփսըն կը նշէ, որ հայոց բողոքները ապահովագրավճարներ ստանալու առնչութեամբ զուրկ են հիմնաւորումներէն, որովհետեւ «բոլոր այդ իրադարձութիւնները տեղի ունեցած են ԱՄՆ-էն հազարաւոր մղոններ հեռաւորութեան վրայ, հետեւաբար Քալիֆորնիա նահանգը ոչ մէկ պատասխանատուութիւն կը կրէ այդ մարդկոց առջեւ», եւ «ԱՄՆ-ի Դաշնային կառավարութիւնը որոշում չէ ընդունած հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման վերաբերեալ» ։
Ֆրանսական «Աքսա» ապահովագրական ընկերութիւնը կը պարտաւորուի զոհերուն ժառանգներուն փոխհատուցում վճարել (17,5 միլիոն ԱՄՆ տոլար) ։
Պետութիւններ
Հայոց ցեղասպանութիւնը՝ ճանչցած են մեծ թիւով պետութիւններ եւ միջազգային կազմակերպութիւններ։ Պաշտօնապէս առաջինը ընդունած է Ուրուկուէյը 1965 -ին։ Հայ ժողովուրդի կոտորածը պաշտօնապէս քննադատած եւ ճանչցած են իբրեւ ցեղասպանութիւն ըստ միջազգային իրաւունքի հետեւեալ երկիրները՝
Ֆրանսա՝ 1998, 2000 , 2001 , 2006 :
Պելճիքա՝
Շուէտ՝
Լիթուա՝ 2005
Կիպրոս՝ 1975 Առաջին երկիրը, որ հարցը կը բարձրացնէ ՄԱԿ-ի Գլխաւոր խորհուրդին մէջ։ Ընդունած է ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող օրէնք ։
Արժանթին 2004 2 օրէնք, 5 բանաձեւ
Քանատա՝ 1996, 2002 , 2004
Զուիցերիա2003 Ընդունած է ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող օրէնք։
Սլովաքիա՝ 2004 Ընդունած է ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող օրէնք։
Չիլի՝ 2007
Իտալիա՝ 2000
Նիտըրլենտ՝ 2004
Յունաստան՝ 1999 Ընդունած է ցեղասպանութեան ժխտումը քրէականացնող օրէնք։
Լիբանան՝
Վենեզուելլա՝ 2005
Վատիկան՝ 2000
Լեհաստան՝ 2005
Ուրուկուէյ՝ 1965, 2004 Առաջին երկիրը, որ կը ճանչնայ Հայոց ցեղասպանութիւնը։
Պոլիվիա՝ 2014 , 2015 Հռչակագիրը միաձայնութեամբ կ'ընդունուի Սենատին եւ Խորհրդարանի ստորին պալատին կողմէն՝ Արտաքին գործերու նախարարութեան հաւանութեամբ։
Աւստրիա՝ 2015
Լիւքսամպուրկ՝ 2015
Պրազիլ՝ 2015 27 Մայիս 2015-ին, Պրազիլի Դաշնային Սենատը միաձայնութեամբ ընդունած է Սենատի Արտաքին յարաբերութիւններու եւ ազգային պաշտպանութեան յանձնաժողովի նախագահ, դաշնային սենատոր Ալոիզիոյ Նունէս Ֆերեյրա Ֆիլյոյի եւ դաշնային սենատոր Ժոզէ Սերայի հեղինակած No 550/2015 բանաձեւը, որմով պաշտօնապէս կը ճանչցուի Հայոց ցեղասպանութիւնը։
Փարակուէյ՝ 2015 2015, Հոկտեմբեր 29-ին Փարակուէյի Սենատը միաձայնութեամբ ընդունած է Հայոց ցեղասպանութիւնը դատապարտող եւ ընդունող բանաձեւ մը։
Զոհերու Յիշատակի Օր
Ամէն տարի, 24 Ապրիլին՝ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի օրը, հարիւր հազարաւոր մարդիկ կ'այցելեն յուշահամալիրը եւ ծաղիկներ կը զետեղեն անմար կրակին շուրջ։ Շնորհիւ հայ համայնքներու՝ ամբողջ աշխարհի տարածքին, կառուցուած են յուշահամալիրներ։
Ծիծեռնակաբերդ
1995-ին յուշահամալիրին կից կը բացուի ցեղասպանութեան թանգարանը, որ նախագծած են ճարտարապետներ Սաշուր Քալաշեանն ու Լեւոն Մկրտչեանը։ Թանգարանին մէջ, ներկայացուած են կարգ մը լուսանկարներ, որոնք առած են գերմանացի լուսանկարիչները (որոնցմէ՝ Արմին Վեկներ)։ Թանգարանէն ոչ հեռու կը գտնուի պուրակ մը, ուր արտասահմանեան քաղաքական գործիչները ծառ կը տնկեն ի յիշատակ զոհերու։
Միջոցառումները Համակարգող Պետական յանձնաժողով
Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակի տարելիցին ընդառաջ՝ 23 Ապրիլ 2011-ին ՀՀ Նախագահին հրամանագիրով ՀՀ-ի մէջ կը ստեղծուի միջոցառումները համակարգող պետական յանձնաժողով մը, որուն անդրանիկ նիստը կը հրաւիրուի 30 Մայիս 2011-ին Երեւանի մէջ, Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահին հրամանագիրով Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին նուիրուած միջոցառումները համակարգող պետական յանձնաժողով մը ստեղծելու համար: Յանձնաժողովին կազմին մէջ կ'ընդգրկուին մշակոյթի, կրթութեան եւ գիտութեան ոլորտներու մասնագէտներ, ինչպէս նաեւ ցեղասպանութեան յանցագործութեան միջազգային ճանաչման գործընթացին մէջ հայ ժողովուրդի ջանքերուն սատարող գործիչներ։
Յանձնաժողովը իր գոյութեան ընթացքին, նիստեր գումարած է հինգ անգամ՝ առաջինը՝ 30 Մայիս 2011-ին, վերջինը՝ 29 Յունուար 2015-ին, ուր հաստատուած են Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի խորհրդանշանները եւ հրապարակուած Հայոց Ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին համահայկական հռչակագիրը: Ընտրուած է Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի կարգախօսն ու խորհրդանիշը: Վերջինս ընթերցած է ՀՀ Նախագահ Սերժ Սարգսեանը եւ ի կատարում 100-րդ տարելիցին նուիրուած միջոցառումները համակարգող պետական յանձնաժողովին որոշման՝ ի պահ յանձնած Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկին։ Մէկ օրինակը ուղարկուած է ՄԱԿ-ի Գլխաւոր քարտուղարին, իսկ միւս օրինակը ի պահ յանձնուած է ՀՀ ազգային արխիւ ։ Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին նուիրուած միջոցառումները համակարգող պետական յանձնաժողովը, խորհրդակցած է սփիւռքի մէջ գործող տարածաշրջանային յանձնախումբերուն հետ՝
Կը զօրակցի Թուրքիոյ քաղաքացիական հասարակութեան այն հատուածին, որուն ներկայացուցիչները այսօր արդէն համարձակութիւն կը դրսեւորեն այդ հարցին մէջ՝ ի հակադրութիւն իշխանութիւններու պաշտօնական դիրքորոշման։
Կարգախօս
Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին կարգախօս կ'ընտրուի «Կը յիշեմ եւ կը պահանջեմ» կարգախօսը, որ կը յիշեցնէ հայ ընտանիքներու պատմութիւնը, հայոց վերապրած ողբերգութեան պատմութիւնը եւ ամբողջ աշխարհին ներկայացուող պահանջը։
Խորհրդանշան
Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին խորհրդանշան կ'ընդունուի անմոռուկ ծաղիկը, որուն անուան հիմքին մէջ, տարբեր լեզուներով միեւնոյն իմաստն է՝ յիշէ՛։ Անիկա հարիւրամեակին կարգախօսն է եւ ուղերձը։ Ծաղիկը հնգաթերթ է, որ կը խորհրդանշէ այն հինգ ցամաքամասերը, ուր տարածուած են ցեղասպանութենէն մազապուրծ հայ ժողովուրդը, իսկ մանիշակագոյնը հայ ժողովուրդի ինքնագիտակցութեան մէջ տպաւորուած է հայ առաքելական եկեղեցւոյ սպասաւորներու հանդերձանքէն։ Մէջտեղի սեւ գոյնը կը խորհրդանշէ ցեղասպանութեան արհաւիրքն ու սարսափը, նաեւ այն մեծ վիշտը, որ ունեցաւ հայ ժողովուրդը։ Ներսի ճառագայթաձեւ բաց մանիշակագոյնը կը խորհրդանշէ Ցեղասպանութեան դատապարտման ու ճանաչման մասնակից ըլլալը։ Դեղին գոյնը կը խորհրդանշէ արեւուն լոյսը, որ ապրելու ու արարելու յոյս կու տայ՝ Ծիծեռնակաբերդի յուշահամալիրին տեսքով՝ 12 մոյթերով ։
Միւնիխ
Աշխարհագրական դիրք
Կը գտնուի Ալպեան նախալեռներուն, Լաութերախ շրջանին մէջ։ Քաղաքին ամէնէն բարձր կէտն է Զոլնի շրջանը, որ կը գտնուի Վարնպըրկ կոչուող շինութենէն շուրջ 600 մ դէպի հարաւ (579 մ բարձր ծովու մակերեսէն) եւ ծովու մակերեսէն 580,5 մ բարձր է։ Ամէնէն ցած կէտը քաղաքին հիւսիսային սահմանին մօտ՝ Ֆելտմոխինկ շրջանին մէջ՝ Շվարցհյոլց անտառային շրջանէն դէպի արեւմուտք է եւ ծովու մակերեսէն 480 մ բարձր է։ Հետեւաբար քաղաքին տեղամասերուն բարձրութիւններուն առաւելագոյն տարբերութիւնը 100,5 մ է։ Մյունիխի մէջէն կը հոսի Իզար գետը, որուն երկայնքը 13,7 քմ է։ Գետին վրայ կառուցուած է Վէրքկանալ կոչուող ջրանցքը։ Մյունիխ ունի ստորգետնեայ ջուրերու մեծ պաշար մը, իսկ քաղաքէն հիւսիս ստորգետնեայ ջուրերէն յառաջացած ճահճուտներ կան, որոնցմէ նշանաւոր են Տաչաուեր Մոոսը՝ հիւսիս-արեւմտեան կողմը եւ Էրտինկեռ Մոոսը՝ հիւսիս-արեւելեան կողմը։ Քաղաքին մակերեսը կը կազմէ շուրջ 31,071,91 հա, որուն 44,1%֊ը կը կազմեն տարբեր տեսակի շինութիւններ, 17,2%֊ը՝ մայրուղի, 15,5 %ը՝ կանաչ բուսականութիւն, իսկ մնացեալ տարածութիւնները՝ հանգստեան գօտիներ։
Հայոց Ցեղասպանութիւն
Գիրքեր
Փաստաթուղթերու եւ նիւթերու ժողովածուներ
Հայալեզու ուսումնասիրութիւններ
Օտարալեզու ուսումնասիրութիւններ
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութիւն
Քաղցրածին
Քաղցրածինը, բազմապատկաճիւղ օսլայէ (polysaccharide) կազմուած քաղցրուցէ, որ կը ծառայէ որպէս կենսուժի մթերման ձեւ, կենդանիներու սունկերու եւ մանրէներու: Օսլայի կազմութիւնը կը ներկայացնէ գլխաւոր մթերում քաղցրուցի, մարմինի մէջ:
Քաղցրածինը պաշտօն կը կատարէ երկու ձեւերէն մէկը, որպէս կենսուժի պահուստ, քաղցրածինը ըլլալով կարճաժամկէտ իսկ միւսը ըլլալով դրիկլիսերիտը (triglyceeride) որ կը պահուի ճարպային հիւսուածքի (adipose tissue) մէջ, այսինքն մարմինի ճարպ, երկարաժամկէտ մթերման համար: Մարդու մօտ, քաղցրածինը առաջին հերթին, կը կուտակուի լեարդ ի բջիջներու եւ ոսկոր ային մկանի մէջ: Լեարդի մէջ, քաղցրածինը կը ներկայացնէ 5–6 տոկոս օրկանի կշիռքէն, եւ չափահասի մը լեարդը, որ կը կշռէ 1.5 քիլօկրամ, կարող է վերիվերոյ բարդել 100–120 կրամ քաղցրածին: Ոսկորային մկանի մէջ, քաղցրածինը կը յայտնաբերուի ցած խտացումով (1–2 տոկոս մկանի բովանդակութենէ) եւ չափահասի մը ոսկորային մկանը որ կը կշռէ 70 քիլօկրամ կարող է վերիվերոյ բարդել 400 կրամ քաղցրածին: Գումարը քաղցրածինի, կուտակուած մարմինի մէջ - մասնաւորապէս մկանի եւ լեարդի մէջ - մեծ մասամբ կախում ունի ֆիզիքական մարզանքէ, յատակային փոխարկական մակարդակէ (basal metabolic rate) եւ ուտելու սովորութիւններէ: Քաղցրածինը կը գտնուի նաեւ փոքր գումարներով, ուրիշ հիւսուածքներու եւ բջիջներու մէջ, նոյնպէս կը գտնուի երկամունքներու, կարմիր արեան բջիջներու (red blood cells),  սպիտակ արեան բջիջներու (white blood cells) մէջ եւ նաեւ կլիալ (glial) բջիջներու մէջ որ հաստատուած են ուղեղ ի մէջ: Արգանդը նաեւ կը կուտակէ քաղցրածինը յղութեան ժամանակ, որ սնուցանէ սաղմը:
Մօտաւորապէս 4 կրամ քաղցրուց ներկայ են միշտ մարդու արեան մէջ, ծոմ պահող անձերու մօտ, արեան քաղցրուցը (blood glucose) պահուած է կայուն այս մակարդակի, շնորհիւ քաղցրածինի կուտակման լեարդի եւ ոսկորային մկանի մէջ: Քաղցրածինի մդերումը ոսկորային մկանի մէջ, կը ծառայէ որպէս կենսուժի պահուստ նոյնինքն մկաններու համար, թէպէտեւ մկանի քաղցրածինի խորտակումը կ'արգիլէ մկանի քաղցրուցին գործածութիւնը արիւնէն, հետեւաբար արտադրել քանակը արեան քաղցրուցի օգտագործելու համար այլ հիւսուածքներու մէջ: Քաղցրածինի մդերումը լեարդի մէջ կը ծառայէ որպէս քաղցրուցի պահուստ տեւողութեամբ մարմինի մէջ, մասնաւորապէս կեդրոնական ջղային համակարգի (central nervous system) մէջ: Մարդկային ուղեղ ը կ'սպառէ մօտաւորապէս 60 տոկոս արեան քաղցրուց, ծոմ պահող անձի մը մօտ:
Քաղցրածինը համազօր է նշայի (starch), քաղցրուցի բոլիմէր (polymer) որ կը պաշտօնարկէ որպէս կենսուժի պահուստ բոյսերու մօտ: Ան ունի կառուցուածք ամիլոբեքդինի (amylopectin) նման (նշայի բաղկացուցիչ), սակայն ընդարձակօրէն աւելի ամփոփ է քան նշան: Երկուքն ալ սպիտակ փոշի են, չոր կացութեան: Քաղցրածինը կը գտնուի հատիկի կերպով բջջանիւթի (cytosol/cytoplasm) մէջ զանազան բջիջներու մէջ եւ կը ներկայացնէ կարեւոր դեր քաղցրուցի շրջանի (glucose cycle) համար: Քաղցրածինը կը ծառայէ որպէս կենսուժի մթերում որ արագօրէն զօրաշարժի կ'ենթարկուի հանդիպելու յանկարծական քաղցրուցի կարիք, սակայն ան նուազ ամփոփ է քան դրիկլիսերիտներու կենսուժի մթերումը: Անիկա նաեւ կը գործէ իբրեւ մթերման պահեստ բազմաթիւ մակաբուծական նախակենդանիներու մօտ:  Glycogen structure.svg (glycogenin) կեդրոնային բնասպիտ շրջապատոած ճիւղաւորուած քաշցրուցի միաւորներու կողմէ: Ամբողջ կլոր հատիկը կրնայ ըլլալ բովանդակէ 30,000 քաշցրուցի միաւորներ:
]] Glycogen spacefilling model.jpg (atomic) կառուցուածքի պատկեր, քաղցրուցի միաւորներու միայնակ ճիւղաւորուած, քաղցրածինի մասնիկի մէջ:
]]
Կառուցուածք
Քաղցրածինը ճիւղաւորուած պիոբոլիմէր է (biopolymer), որ բաղկացած է գծակերպ շղթայէ քաղցրուցի մնացորդէ, որ միջին երկարութիւնը մօտաւորապէս 8-էն 12 քաղցրուցի միաւորներ է:
Քաղցրուցի միաւորները շղթայուած են միասին գծային ձեւով ըստ ա(1→4) կլիքոզիտային կապերով (glycosidic bonds) մէկ քաղցրուցէն յաջորդը: Ճիւղերը կապուած են շղթաներու հետ որոնք ճիւղաւորուած են ըստ ա(1→6) կլիքոզիտային կապերով առաջին քաղցրուցի նոր ճիւղի եւ ցողունային շղթայի քաղցրուցի միջեւ:
Քաղցրածինի համադրութեան շնորհիւ, իւրաքանչիւր հատիկ քաղցրածին ունի իր կեդրոնին կլիգոժենին (glycogenin) բնասպիտ:
Քաղցրածինը մկանի, լեարդի եւ ճարպ բջիջներու մէջ, կուտակուած է ջրատ ձեւով, եւ բաղկացած է քաղցրածինի մէկ մասի երեք կամ չորս մաս ջուրէ, բաժին առ բաժին, միացած 0.45 միլլիմոլ (18 հազարորդակրամ) կալիոմէ, մէկ կրամ քաղցրածինի հետ:
Քաղցրուցը ներմղական մասնիկ է եւ խորունկ ազդեցութիւն ունի բարձր խտացումով ներմղական ճնշումի վրայ, որ հաւանաբար կ'առաջնորդէ բջջայինի վնաս կամ բջջայինի մահ, եթէ հաւաքուած է բջիջի մէջ առանց փոփոխութեամբ: Քաղցրածինը ոչ ներմղական մասնիկ է, ուրեմն կարող է գործածուիլ որպէս լուծոյթ, քաղցրուցի պահեստի բջիջի մէջ, առանց ճեղքելու ներմղական ճնշումը:
Լեարդ
Կերակուր մը սպառելէ ետք, եւ երբ քացրուցի մակարդակը կը սկսի նուազիլ, էնսիւլինի արտադրութիւնն ալ կը նուազի եւ քաղցրածինի համադրոյթը կը դադրի: Երբ կարիքը կայ կենսուժի, քաղցրածինը կը քանդուի եւ կը հակափոխուի դարձեալ քացրուցի: Քաղցրածին ֆոսֆորիլազը (glycogen phosphorylase) սկզբնական խմորիչն է քաղցրածինի անյաջողութեան: Յաջորդ 8–12 ժամերուն, քաղցրուցը որ բխած է լեարդի քաղցրածինէն, առաջին աղբիւրն է արեան քաղցրուցի օգտագործուած մնացած մարմինի մասերէ, վառելանիւթի համար:
Կլիւգակոնը (glucagon), ուրիշ ներազդակ (hormone) արտադրուած ստամոքսային գեղձէն, բազմաթիւ ձեւով կը ծառայէ որպէս հականշան էնսիւլինի: Երբ էնսիւլինի մակարդակը բնականոնէն վար է (երբ քաղցրուցի արեան մակարդակը կը սկսի նուազիլ բնականոն կարգէն վար), կլիւգակոնը արտադրուած է աճող քանակութեամբ եւ այդ կը գրգռէ glycogenolyse-ը (խորտակումը քաղցրածինի) եւ gluconeogenesis-ը (արտադրութիւնը քաղցրուցի ուրիշ աղբիւրներէ):
Մկան
Քաղցրածինի մկանային բջիջները, կը գործեն որպէս քացրուցի անմիջական պահեստային աղբիւր, մկանային բջիջներու համար: Այլ բջիջներ որոնք կը պարունակեն քաղցրուց փոքր քանակով, այն կ'օգտագործեն նաեւ տեղական տարածքով: Քանի որ մկանային բջիջները չունին քաղցրուց-6-ֆոսֆադազ (glucose-6-phosphatase), որ անհրաժեշտ է քաղցրուցը արեան մէջ տեղափոխելու համար, քաղցրածինը որ կը կուտակեն, շահաւոր է միմիայն ներքին գործածութեան եւ ոչ բաժին ունենալով այլ բջիջներու հետ: Այս հակադրուած է լեարդի բջիջներու հետ, որ ներկայացուած պահուն, իսկոյն կը բաժանէ կուտակուած քաղցրածինը քաղցրուցի, եւ այն կ՛ուղարկէ արեան հոսանքի միջոցով, որպէս վառելանիւթ ուրիշ օրկաններու:
Պատմութիւն
Քաղցրածինը յայտնաբերուած է Գլոտ Պեռնարտի (Claude Bernard) կողմէ: Անոր փորձերը ցուցադրեցին թէ լեարդը կը  պարունակէ նիւթ մը որ կը նուազեցնէ շաքարը խմորի գործողութեան միջոցով: Մօտ 1857 թուին, ան նկարագրեց նիւթի մը մեկուսացութիւնը, որ կոչեց " նիւթ քաղցրուց" (la matière glycogène) կամ "շաքար պարունակող նիւթեր" (sugar-forming substance): Լեարդի քաղցրածինի յայտնաբերութենէ անմիջապէս յետոյ, Ա. Սանսոն (A. Sanson) հաստատեց որ մկանային  հիւսուածքը կը պարունակէ նաեւ քաղցրածին: Քաղցրածինի փորձական բանաձեւը (C6H10O5)n հաստատուած է Գէգուլէ-ի (Kekulé) կողմէ 1858-ը թուին:
Համադրոյթ
Քաղցրածինի համադրոյթը, տարբեր իր անյաջողութեան,endergonic — Այդ կը պահանջէ զօրութիւն: Զօրութիւնը քաղցրածինի համադրոյթի համար, կը ստացուի իւրիտին դրիֆոսֆաfդ (uridine triphosphate (UTP)) որ կը ներգործէ քաղցրուց-1-ֆոսֆատ (glucose-1-phosphate), եւ կը կազմէ UDP-glucose, հակազդեցութեան մը մէջ տարանջատուած UTP—glucose-1-phosphate uridylyltransferase-ի կողմէ: Քաղցրածինը համադրուած է UDP-glucose-ի մոնոմերներէ, առաջին հերթին կլիգոժենին (glycogenin) բնասպիտի շնորհիւ, որ ունի երկու պանրիտի խարիսխներ քաղցրածինի ծայրը, որովհետեւ կլիգոժենինը համանման երկամաս է: Ութը քաղցրուցի մասնիկներ աւելացուելէ ետք պանրիտի վրայ, քաղցրածին սինթազ խմորիչը հետզհետէ կ՛երկարէ քաղցրածինի շղթան, գործածելով UDP-glucose-ը, կցելով ա(1→4) - կապուած քաղցրուցը քաղցրածինի շղթայի ծայրը:
Քաղցրածինի ճիւղաւորման խմորիչը կը տարանջատէ, վեց կամ եօթը քաղցրուցի մնացորդներու վերջածայրերու փոխանցումը չխթանուած ծայրէն, դէպի քաղցրուցի մնացորդի C-6 հիտրոգսիլ (hydroxyl) խումբին, խորացնելով քաղցրածինի մասնիկի ներքը: Ճիւղաւորման խմորիչը կարող է գործել միայն մէկ ճիւղի վրայ, որ ունի առնուազն 11 մնացորդ, եւ խմորիչը կարող է տեղափոխուիլ նույն քաղցրուցի շղթայի կամ յարակից քաղցրուցի շղթայի վրայ:
Խորտակում Քաղցրածինը բաժնուած է չխթանուած ծայրերէ, ըստ քաղցրածին ֆոսֆորիլազ (glycogen phosphorylase) խմորիչը, որ արտադրէ քաղցրուց-1-ֆոսֆադ մոնոմէրներ (monomers of glucose-1-phosphate):
Մարմինի մէջ, ֆոսֆորոլիզը (phosphorolysis) կ՛ընթանայ քաղցրածինի խորտակման ուղղութեամբ, որովհետեւ համեմատութիւնը  ֆոսֆադի (phosphate) եւ քաղցրուց-1-ֆոսֆադի, սովորաբար աւելի մեծ է, քան 100: Քաղցրուց-1-ֆոսֆադ այնուհետեւ կը վերածուի   քաղցրուց-6-ֆոսֆադազ (glucose 6-phosphate (G6P)) ըստ ֆոսֆոկլիւգոմիւդազ (phosphoglucomutase): Անհրաժեշտ է հատուկ քայքայող խմորիչ (debranching enzyme), ճիւղաւորուած քաղցրուցի ա(1-6) մասնաճիւղերը հեռացնելու համար եւ շղթան վերաձեւավորելու համար գծային բոլիմէրի (polymer): Արտադրուած G6P մոնոմէրները ունին երեք հնարաւոր ճակատագրեր:
Դարմանական վերաբերութիւն
Քաղցրուցի նիւթափոխանակութեան անկարգութիւնները
Շաքարախտը (diabetes) ամենատարածուած հիվանդութիւնն է որ քաղցրածինի նիւթափոխանակութիւնը (metabolism) կը դառնայ անբնականոն, որ այդ դէպքին էնսիւլինի աննորմալ քանակութեան պատճառով, լեարդի քաղցրածինը կարող է աննորմալ կերպով կուտակուիլ կամ նուազիլ: Բնականոն քաղցրուցի նիւթափոխանակութեան վերահաստատութիւնը ընդհանրապէս բնականոն վիճակի կը վերածէ քաղցրածինի նիւթափոխանակութիւնը :
Հիբոկլիսեմիայի (hypoglycemia) դէպքին, չափազանց էնսիւլինի հետեւանքով, լեարդի քաղցրածինի մակարդակը բարձր է, բայց էնսիւլինի բարձր մակարդակը կ՛ընդմիջէ կլիգոժենոլիզը, որ անհրաժեշտ է արեան շաքարի բնականոն մակարդակի պահպանման համար: Կլիւգակոնը (glucagon) այս տեսակի հիբոկլիկեմիայի տարածուած բուժում է:
Քաղցրածինի սպառում եւ տեւականացնում
Երկար հեռաւորութեան վրայ գտնուող մարզիկները, նման վազքի (marathon) մրցումի վազողները, ձիւնամուճակով սահողները (cross-country skiers) եւ հեծանուորդները, յաճախ փորձառութիւն ձեռք կը բերեն քաղցրաղինի ոչնչացման, ուր գրեթէ ամբողջ մարզիկներու քաղցրաղինիի պահեստը կը սպառուի երկար ժամանակ ջանադրութիւն կատարելէ ետք, առանց բաւական ածխաջրատի (carbohydrate) սպառման: Այս բներեւոյթը կը կոչուի  հարուածել պատը (hitting the wall):
Քաղցրածինի սպառումը կրնայ կանխագրաւուիլ երեք հաւանական ձեւերով: Առաջինը, մարզանքի ժամանակ, փոխարկութիւնը դէպի արեան քաղցրուց այսինքն բարձր կլիսեմիք ցուցանիշով (high glycemic index) ամէնաբարձր մակարդակ ունեցող ածխաջրատները, սպառուած են շարունակաբար: Լաւագոյն արդիւնքը այս ռազմահնարքին, կը փոխարինէ 35 տոկոս սպառուած քաղցրուց սիրտի զարկի արագութեան մօտ առաւելագոյնը 80 տոկոսէն վեր: Երկրորդը, համբերութիւն կրթութեան յարմարումները եւ մասնագէտ սննդականոները (օրինակ ծոմապահութիւն ընել ցած ուժգնութեամբ տեւականացման կրթութիւն), մարմինը կարող է պայմանաւորել type I մկանի մանրաթելեր, որ զարգացնէ վառելանիւթի գործածութեան կարողութիւնը եւ պաշտօնարկել կարողութիւնը աճեցնելու հարիւրորդութիւնը ճարպաթթուներու գործածուած իբր վառելանիւթ, պահելով ածխաջրատի օգտագործութիւնը ամբողջ աղբիւրներէ: Երրորդ, վատնելով ածխաջրատները լայն քանակներով քաղցրածինի պահեստը պարպելէ ետք, ի հետեւանք մարզանքի կամ սնունդի կանոնաւորման, մարմիը կարող է յաւելացնել քաղցրածինի միջամկանի մթերումը:  Այս ընթացքը ճանչցուած է ածխաջրատի դիզում (carbohydrate loading): Ընդհանուր առմամբ, ածխաջրերի աղբիւրի կլիսեմիք ցուցանիշը, նշանակութիւն չունի, քանի որ մկաններու էնսիւլինի զգայականութիւնը կ՛աճի ժամանակաւոր ձեւով, քաղցրածինի ոչնչացման արդիւնքով:
Երբ քաղցրաղինի պարտաւորութիւնը փորձառութիւն ձեռք կը ձգէ, մարզիկները յաճախ ծայրահեղ յոգնածութիւն կը զգան, որ դժուար կ՛ըլլայ իրենց որ շարժին: Իբր ակնարկութիւն, ամենալաւ կոչուած հեծանուորդը աշխարհի մէջ, սովորաբար կը կատարէ 4-էն 5 ժամ մրցում, ճիշդ քաղցրածինի ոչնչացման սահմաններուն, գործածելով առաջին երեք ռազմահնարքները:
Երբ մարզիկները կը ստանան ածխաջրատ եւ սրճիտ (caffeine) իբր սնունդ, մարզանք ընելէ ետք, անոնց քաղցրածինի պահեստը կը լեցուի արագօրէն, սակայն, նուազագոյն չափը սրճիտի որ բժշկականօրէն կարեւոր ազդեցութիւն ունի քաղցրածինի առլցման վրայ, հաստատուած չէ:
Աղբիւրներ
Ստորոգութիւն:Exercise physiology Ստորոգութիւն:Glycobiology Ստորոգութիւն:Hepatology Ստորոգութիւն:Nutrition Ստորոգութիւն:Polysaccharides Ստորոգութիւն:Biology
Գրիգոր Աղափիրեան
Աղափիրեան Գրիգոր Եպիսկոպոս (26 Յունիս 1827, Աստրախան - 1897, Ագուլիս), ուսուցիչ, թարգմանիչ։
Ծնած՝ Աստրախան 1827 26 Յունիսի-ին։ Կրթութիւն ստացած է Մոսկուայի Լազարեան Ճեմարանին մէջ եւ յետոյ Ագաֆոն Ակիմեանի միջնորդութեամբ կ՛երթայ Դոպատ եւ 1849 թուականի Սեպտեմբերին կը մտնէ համալսարան՝ «Աստուածաբանութիւն» ուսանելու համար։ Մի քանի տարի մնալով Դորպատ կ՛անցնի Նոր Նախիջեւան, ապա Մոսկուա եւ 1857-ին Լազարեան ճեմարանի մէջ կը վարէ ուսուցչի պաշտօն։ 1858-ին երթալով Էջմիածին՝ աբեղայ ձեռնադրուեցաւ եւ ուղարկուեցաւ Նոր Նախիջեւանի Սուրբ Խաչ վանքի վանահայր։ Գաբրիէլ վ․ Այվազովսկին, որ նոյն թեմի փոխանորդ էր՝ կը մերժէ զինք եւ Աղափիրեան պետական հրամանին յամաձայն կ՛երթայ Էջմիածին։ 1872 26 Մարտ-ին՝ Գէորգ Դ․ կաթողիկոսը զինք եպիսկոպոս կը ձեռնադրէ։ Ուսուչութիւն ընելով Թէոդոսիոյ (այսօր՝ Ֆէոտոսիա) Խալիպեան դպրոցին եւ Գէորգեան ճեմարանի մէջ, 1879-ին Հին Ղրիմի Սուրբ Խաչ վանքի վանահայր էր արդէն եւ վերջն ալ երկար ժամանակ Աստրախանի Թեմական առաջնորդ։ Մակար կաթողիկոս ծերութեան պատճառով իրեն հանգստութիւն շնորհեց նշանակելով զինք Ագուլիսի Սուրբ Թովմա առաքեալի անուան վանքի վանահայր, ուր եւ վախճանեցաւ 1897-ին։
Աշխատակցած է՝ «Արարատ»-ին տալով կրօնաբարոյական խորհրդածութիւններ վերնագրով քարոզներու ամբողջական հաւաքածոյ մը, որոնք լոյս տեսան առանձին գիրքերով (վադ, 1887 եւ 1897)։ Այդ քարոզները տպուած են «Արարատ»-ի մէջ թարգմանուած են նաեւ գերմաներէնի։ Անոր թարգմանած է նաեւ՝ «Մերթ խօսակցիս, մերթ լուռ կու  գաս» ոտանաւորը (Քնար հայկական)։
Հայկական Չաման
Հայկական Չաման, ճապուռի (carum carvi) ժողովրդական անունն է։ Իր հոմանիշներն են ֆրանսերէն cumin romain (հռոմէական չաման), C. des pres (մարգաց չաման), որոնք նոյնպէս ճապուռի ժողովրդական անուններն են։
Գլխաւորաբար կը մշակուի Հոլանտայի մէջ եւ իբրեւ համեմ. իր հունտերը կը գործածուին հացը համեմելու, գերմանական չամաօղիի (քիւմմէլ) պատրաստութեան եւ հրուշակագործեան մէջ։
Արաբները հայկական չամանը կը ճանչնան էլ քէմմուն էլ էրմէնի անունով։
Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով
Մանկական վարակիչ հիւանդութիւններ
Ա.-Խոզուկ կամ ունկնախտ (mumps)
Այս մէկը ունկնագեղձի (parotid gland) ժահրային փոխանցիկ վարակ մը է։ Ան կը փոխանցուի հազալով, փռնգտալով եւ կամ հիւանդին պնակն ու դգալ-պատառաքաղը գործածելով։ Խոզուկի ախտանշաններն են՝ հարբուխանման վիճակ, փորի ցաւ, երեսի ուռեցք, ջերմութիւն, ուտելու եւ կլլելու դժուարութիւն. յաճախ տղաք կ՛ունենան նաեւ ամորձիքներու ուռեցք, ցաւ եւ բորբոքում։ Անոր դարմանումը կ՛ըլլայ՝ ֆիզիքապէս հանգիստ ընելով, առատ հեղուկ խմելով եւ հակաջերմ դեղեր առնելով։ Ունկնախտը կանխարգելի է յատուկ պատուաստով մը։
Բ. Ձեռքի, ոտքի եւ բերանի հիւանդութիւն (hand, foot and mouth disease)
Ասիկա փոխանցիկ հիւանդութիւն մըն է. անոր թխսաւորման ժամանակամիջոցը 3-4 օր է։ Այս հիւանդութեան ախտանշաններն են՝ մեծ թիւով շատ պզտիկ բշտիկներ՝ մասնաւորապէս բերնին, ոտքին եւ ձեռքերուն վրայ եւ մեղմ ջերմ, որ կը տեւէ քանի մը օր միայն։ Ան փոխանցիկ է, մինչեւ այն ատեն որ բշտիկները դեռ կան։ Կը դարմանուի հակաջերմ դեղ առնելով եւ առատ հեղուկ խմելով։
Դ. Արեւածաղիկ (chicken pox)
Ասիկա ժահրային փոխանցիկ վարակ մըն է. անոր թխսաւորման ժամանակամիջոցը 10-20 օր է. կը փոխանցուի օդի միջոցով եւ ուղղակի դպչելով։ æրծաղիկի ախտանշաններն են՝ ջերմութիւն, գլխացաւ, կոկորդի ցաւ, քերուըտուք, հիւանդագին վիճակ, յոգնածութիւն, կարմիր կէտեր եւ բշտիկներ ամբողջ մարմնին վրայ։ Առաջին բշտիկներու յայտնաբերումէն 2-3 օր ետք բշտիկները կը բացուին, կը չորնան, կը սպիանան եւ կը կեղեւաւորուին. յաջորդ 5-7 օրերու ընթացքին նոր բշտիկներ կը յայտնուին եւ կամաց-կամաց անոնք ալ կը չորնան ու կը սպիանան։ æրծաղիկը փոխանցիկ է բշտիկներու յայտնուելէն 2-3 օր առաջ եւ մինչեւ անոնց անյայտանալէն 6 օր ետք։ Ամէն մարդ կը վարակուի այս հիւանդութեամբ, եթէ չէ պատուաստուած (vaccinated)։ Առաջին ջրծաղիկէ ետք հազուադէպ է, որ անհատը երկրորդ անգամ ունենայ այս վարակը. այսինքն առաջին վարակէն ետք ան կ՛ունենայ ամբողջական ախտամերժողականութիւն (immunity)։ æրծաղիկը անցնելէ ետք, անոր ժահրը կ՛ապրի մարմնին մէջ երկար տարիներ, առանց վնաս հասցնելու անհատին, սակայն յաճախ ան կը վերստանայ իր աշխուժութիւնը, կը դառնայ գործօն եւ կը յառաջացնէ սողնախտագօտի «herpes zoster»։ æրծաղիկը կանխարգելի (preventable) է յատուկ պատուաստով (vaccine) մը։ Անոր դարմանումը կ՛ըլլայ ֆիզիքապէս հանգիստ ընելով, հակաջերմ եւ քերուըտուքի դեղեր գործածելով։ Եթէ անհատ մը պատուաստուած չէ եւ անցեալին չէ ունեցած այս վարակը, ան կրնայ զերծ մնալ այս վարակէն վարակուած անձի մը հանդիպելէ ետք՝ գործածելով յատուկ ջրծաղիկի հակամարմիններ (antibodies)։
Ե. Հարսանիթ (measles)
Ասիկա ժահրային փոխանցիկ վարակ մըն է։ Անոր ախտանշաններն են՝ փռնգտուք, հազ, բարձր ջերմ, վիզի աւշագեղձերու ծաւալում, փորհարութիւն, աչքերու կարմրութիւն, բերանին մէջ եւ ապա՝ ընդհանուր մարմնին վրայ կարմիր բշտիկներ, որոնք կը մնան մօտաւորապէս 7-10 օր։ Հարսանիթը կը դարմանուի ֆիզիքապէս հանգիստ ընելով, հակաջերմ դեղեր առնելով եւ առատ հեղուկ խմելով։ Ան կանխարգելի է յատուկ պատուաստով մը։ Շատ քիչ պարագաներուն հարսանիթը կ՛ունենայ նաեւ ուղեկցող բարդութիւններ, որոնցմէ կարեւորագոյնն է թոքատապը։
Զ. Գերմանական ծաղիկ (german measles)
Ասիկա ժահրային փոխանցիկ վարակ մըն է։ Անոր թխսաւորման ժամանակամիջոցը 14-21 օր է։ Գերմանական ծաղիկի ախտանշաններն են՝ վարդագոյն կարմրութիւն, եռք, ջերմ եւ գլխացաւ։ Ան կը փոխանցուի դպնալով եւ քիթի, կոկորդի եւ բերանի հեղուկներով։ Մէկ վարակումով անհատը կ՛ունենայ ամբողջական ախտամերժողականութիւն։ Յղի կիներ մեծ ուշադրութիւն պէտք է դարձնեն եւ հեռու մնան այս վարակը ունեցողներէն, որովհետեւ իրենց վարակումով կը վարակուի նաեւ աճող սաղմը, որ կ՛ունենայ զանազան տեսակի բարդութիւններ։ Ան կը դարմանուի առատ հեղուկ խմելով, ֆիզիքապէս հանգիստ ընելով եւ հակաջերմ դեղ գործածելով։
Է. Ծաղկախտ (small pox)
Ասիկա ժահրային շատ փոխանցիկ վարակ մըն է. անոր փոխանցումը կ՛ըլլայ դպչելով եւ օդի միջոցով, իսկ թխսաւորման ժամանակամիջոցը 10-12 օր է։ Ծաղկախտի ախտանշաններն են՝ ջերմ, գլխացաւ, յոգնածութիւն, մարմնական եւ կռնակի ցաւ, փորի ցաւ, կարմիր բշտիկներ նախ բերնին մէջ, երեսին եւ բազուկներուն վրայ եւ ապա՝ իրանին եւ սրունքներուն վրայ։ Բշտիկները կը թարախոտին, կը չորնան, կեղեւ կը կապեն ու կը սպիանան. ան փոխանցիկ է բշտիկներու գոյութեան ամբողջ ընթացքին։ Անոր դարմանումը կ՛ըլլայ պահելով հիւանդը կատարեալ ֆիզիքական հանգիստ վիճակի մէջ, տալով առատ հեղուկ եւ հակաջերմ դեղեր։ Ծաղկախտը կանխարգելի է յատուկ պատուաստով մը։
2. Ծածկել քիթն ու բերանը
Ծածկել քիթն ու բերանը թաշկինակով մը՝ հազալու, խնջելու եւ փռնգտալու միջոցին եւ նետել թաշկինակը աղբամանին մէջ եւ ապա լուալ ձեռքերը:
Աղբիւրներ
Ասպարէզ, Տօքթ. Կարպիս Հարպոյեան, 19 Մարտ, 2010
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ
Սթէֆն Քըրի
Ուորտըլ Սթէֆն Քըրի II (Wardell Stephen Curry II, ծնած է 14 Մարտ 14-ին, 1988 թուականին), ամերիկացի Փրոֆեսիոնալ պասքթէթպոլիստ, խաղարկող։ Հանդէս եկած է պասքէթպոլի ազգային միութեան (NBA) «Կոլտըն Սթէյթ Ուորիըրզ» ակումբին մէջ։
Համալսարանային առաջնութեան շրջանակներու մէջ ներկայացուած է Տեյվիտսոնի քոլէճը (2006–2009)։ 2008-2009 մրցաշրջանին եղած է ամէնաբարձր միջին միաւորներ ունեցող համալսարանային պասքէթպոլիստը (28,6 մ/խ ցուցանիշով)։
Ընտրուած է 2009 թուականի NBA տրէֆթի 7-րդ ընտրութեամբ՝ «Կոլտըն սթեյթ Ուորիըրզի» կողմէ։ 2012–13 մրցաշրջանին ռեքորտ սահամանած է՝ մէկ մրցաշրջանում իրացրած առաւելագոյն 3-միաւորնոց նետումներու Ստորոգութիւնյին (272)։ Խաղընկեր Քլեյ Թոմբսընի հետ ռեքորտ սահմանած է նաեւ մրցաշրջանի ընթացքին կատարած միախմբութիւնը 3-միաւորնոց նետումներու ասպարեզի մէջ (484)։ Թոմսըն-Քըրի խաղազոյգն այժմ կը կրէ «Սփլեշ պրատըրզ» ("Splash Brothers") մականունը։ 2014-2015 մրցաշրջանի մէջ գերազանցած է իր իսկ սահմանած 272 երեքմիաւորնոց նետումներու ռեքորտը՝ այդ հասցնելով 286-ի։ Խաղաշրջանի աւարտէն ետք արժանացած է ամէնաարդիւնաւետ խաղացողի (MVP) կոչմանը, այնուհետեւ NBA-ի գերեզրափակչում պարտութեան մատնելով Լըպրան Ճեյմզի «Քլիվլընտ Քէվըլիերզին», նուաճել NBA-ի գաւաթը։
NBA-ի նախկին պասքթէթպոլիստ Տել Քըրիի եւ նախկին վոլիպոլիստուհի Սոնիա Քըրիի որդին է։
Կենսագրութիւն
Ծնած է պասքթէթպոլիստ Տել Քըրիի եւ վոլիպոլիստուհի Սոնիա Քըրիի ընտանիքին մէջ՝ Ակրոն քաղաքը (Օհայո նահանգ), սակայն տեղափոխուած է Շառլոթ (Հիւսիսային Քարոլինա), ուր հայրը սկսած է խաղալ «Շառլոթ Հորնեթսի» կազմին մէջ։ Ունի կրտսեր եղբայր՝ Սեթ անունով, որ ներկայիս հանդիսացած է NBA-ի զարգացման լիկայի «Էրի Պեյհոքս» ակումբին մէջ։ Մանկութեան տարիներուն Քըրին յաճախած է Մոնդեսորիի կրթական ծրագրով։
Որպէս աւագ դպրոց, յաճախած է Շառլոթի քրիստոնէական դպրոցը (Charlotte Christian School), որու պասքթէթպոլային հաւաքականի մէջ հանդիսանալու տարիներուն բազմաթիւ առիթներով ընդգրկուած է «all-state», «all-conference» խորհրդանշական հաւաքականներու մէջ, ինչպէս նաեւ երեք անգամ ճանչցուած է ժողովային մրցանակակիր։ Դպրոցն աւարտելէ եսք ընդունուած է Տեյվիտսըն Քոլէճի կրթաթոշակային ծրագիրը՝ երեք ուսումնական տարի համալսարանային առաջնութեան շրջանակներուն մէջ ներկայացնելով «Ուայլտքէթս» ակումբը։ Համալսարանային տարիներուն Քըրին կը սահմանէ ռեքորտ (համալսարանի եւ Հարաւային պատմութեան մէջ)՝ սահմանած միջին միաւորներու բաժամունքին մէջ, երկու անգամ ճանչցուած է Հարաւային տարուայ պասքէթպոլիստ։ Համալսարանի երկրորդ տարին Քըրին սահմանած է նաեւ NCAA-ի ռեքորտ՝ մէկ մրցաշրջանի մէջ իրացրած երեք միաւորանոց նետումներու Ստորոգութիւնյին մէջ։
Բաց թողնելով վերջին համալսարանային տարին, Քըրին մասնակցութեան յայտ ներկայացուցած է 2009 թուականի NBA-ի տրէֆթին մէջ։ Առաջին հանգրուանին 7-րդ համարով Քըրին ընտրուած է «Կոլտըն Սթէյթ Ուորիըրզի» կողմէ։
Արտաքին յղումներ
Ստորոգութիւն:1988 ծնունդներ Ստորոգութիւն:14 Մարտի ծնածներ
Հրաչ Նուպարեան
Հրաչ Կապրելի (Գաբրիէլի) Նուբարեան (1914, Սոչի, Սեւծովեան նահանգ, Ռուսական կայսրութիւն - անյայտ), Վրացական ԽՍՀ-ի Ապխազական ԻԽՍՀ Գագրայի շրջանի Կոյբիշեւի անուան կոլտնտեսութեան օղակաւար։ Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1949) ։
Կենսագրութիւն
Հրաչ Նուպարեանը ծնած է 1914-ին Սեւծովեան նահանգի Սոչիի շրջանի Սոչի գիւղին մէջ, գիւղացիական ընտանիքի մէջ։ Հայրենական մեծ պատերազմին մասնակցած է 353-րդ հրաձգային դիւիզիայի 1147-րդ հրաձգային գնդի 3-րդ հրաձգային վաշտի կազմին մէջ։ Զօրացրուելէն ետք ապրած է Գագրայի շրջանի Գանտիադի (այժմ՝ Ցանդրիփշ) գիւղին մէջ։ Աշխատած է որպէս սովորական կոլտնտեսական Գագրայի շրջանի Կոյբիշեւի կոլտնտեսութեան ծխախոտի պլանտացիաներու մէջ։ 1940-ականներու վերջերը եղած է ծխախոտագործութեան օղակի օղակաւար։
Արա Մանաշ
փրոՖ.Արա Մանաշ վաստակաւոր երաժշտագէտ, հասարակական գործիչ եւ Հիւսիսային Ամերիկայի Արեւմտեան թեմի Ս. Կարապետ Մայր եկեղեցւոյ դպրաց դասի երկարամեայ խմբավար :
Հրաչ Նուպարեան
Կենսագրութիւն
1948-ին Հրաչ Նուպարեանի օղակը 3,5 հա տարածքի իւրաքանչիւր հեքթարէ հաւաքած է «Սամսունի № 27» սորտի միջինը 19,4 ցենտներ ծխախոտի տերեւներ։ ԽՍՀՄ Գերագոյն խորհուրդի նախագահութեան 3 Մայիս1949-ին «1948 թուականին եգիպտացորենի եւ ծխախոտի բարձր բերք ստանալու համար» հրամանագրով անոր շնորհուած է Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչում եւ յանձնուած Լենինի շքանշան ու «Մուրճ եւ Մանգաղ» ոսկէ մետալ։ Նոյն հրամանագրով Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչում շնորհուած է բրիգադիր Անդրէյ Վասիլեւիչ Կիրեակին եւ օղակավար Խորէն Գրիգորի Խաչատուրեանին։ Օգոստոս 1949-ին Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչում շնորհուած նաեւ Կոյբիշեւի կոլտնտեսութեան ծխախոտագործ Յովհաննէս Խաչիկի Թեքնեջեանին։
Արա Մանաշ
Փրոֆ. Արա Մանաշի եւ իր տիկնոջ մասին
Փրոֆ. Արա Մանաշի տիկինը Անժելան ծնած է 1926 թուականի Սեպտեմբերի 6-ին Ռումանիայի Պուխարեսթ քաղաքը: Անժելայի հայրը ՝ Գրիգոր Պալճեանը եւ մայրը ՝ Սրբուհի Յակոբեան, եղած են Tekirdag or Rodosto Թեքիրտակէն կամ Ռոտոսթոյէն ՝ Թուրքիա, որ հնագոյն Բիւզանդիան է: Հայրը՝ Գրիգորը մահացաւ, երբ Անժելան 9 տարեկան էր, եւ իր աւագ քրոջ Արշալոյսի հետ կը մեծնայ մօր Սրբուհիի մօտ: Իրենց առաջին զարմիկը ՝ Վազգէն Պալճեանը, հետագային կը դառնայ Վազգեն Ա-ը ՝ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ կաթողիկոսը 1955-1994 թուականներուն :
Հրաչ Նուպարեան
Կենսագրութիւն
Թոշակի անցնելէ ետք ապրած է Ցանդրիփշ գիւղին մէջ։ Մահուան տարեթիւը յայտնի չէ։