Իսուվա
Իսուվայի արքաները
Իսուվայի արքայի վերաբերյալ (ընդհանրապես Իսուվայի պատմության շուրջ) շատ կարևոր գրավոր աղբյուր հայտնաբերվեց 1973 թվականին, որը առաջնահերթ նշանակություն ուներ խեթա-ասորեստանյան հարաբերությունների լուսաբանման հարցում (հատկապես Ք․ա․ XIII դարի վերջ), միաժամանակ կարևոր էր նաև Իսուվայի մասին տեղեկություններով․խոսքը աքքադերենով գրված մի նամակի մասին է, որտեղ Ասորեստանի արքա Թուկուլթի-Նինուրտան Ուգարիտի արքա Ամմուրապիին ներկայացնում է խեթական արքա Թուդխալիյաս IV-ի և իր միջև գոյություն ունեցող հարաբերությունները մինչև Նիխրիյայի ճակատամարտը (նամակի բովանդակությունից կարելի է եզրակացնել, որ Նիխրիյայում ունեցած հաջողությունից հետո միայն Ասորեստանը հնարավորություն ուներ շարժվել դեպի հյուսիսի լեռնային շրջաններ։ Բացի այդ՝ այն հանգամանքը, որ Ասորեստանի արքան նամակ է ուղղում Խեթական թագավորության գերիշխանության տակ գտնվող և իր երկրի հետ ոչ մի սահման չունեցող Ուգարիտին, ևս խոսում է այդ շրջանում խեթերի դեմ հպատակ տարածքների անջատողական ձգտումների մասին, ինչպես Իսուվայի դեպքում)։ Նիխրիյայի ճակատամարտից ոչ շատ հետո գրված խեթական սեպագիր մի տեքստում ( Խեթական զորավարի նամակը թագուհի մորը՝ Պուդուխեպային) լուրջ տեղեկություններ ենք գտնում Իսուվայի վերաբերյալ․ ըստ երևույթին, խեթական արքա Թուդխալիյաս IV-ը Իսուվային մեղադրում է դավաճանության մեջ, սեպագիր տեքստում նշելով, որ եթե Իսուվայի արքան նրան չլքեր մարտի ընթացքում, թշնամին նման հաջողության չէր կարող հասնել Խեթական թագավորության դեմ։ Մեզ հասած տեքստից պարզ է դառնում, որ ռազմական գործողությունների ընթացքում, ըստ նախնական պայմանավորվածության, Իսուվայի զորքերը պիտի միանային Խեթական թագավորության զորքերին՝ լուրջ ներդրում ունենալով ի օգուտ խեթերի, սակայն Իսուվան ոչ միայն դրժում է նախնական պայմանավորվածությունը, դեռ ավելին՝ միանում է ինչ-որ հակախեթական ուժերի (հակախեթական ուժերի ինքնության հարցում խեթական սեպագիր աղբյուրներում դեռ որևէ տեղեկություն չի հայտնաբերվել), որից հետո Իսուվան դադարում է Խաթթիի արքայի դաշնակիցը լինելուց՝ չնայած որ մինչ այդ Իսուվան դիտարկվում էր որպես Խաթթիի կարևոր դաշնակիցներից մեկը և Խեթական թագավորության գլխավոր հենարանը արևելքում։ Տեքստի շարադրանքից պարզ է դառնում, որ Իսուվան դավաճանել է Խեթական թագավորությանը, սակայն դժվար է որևէ կոնկրետ պատճառաբանություն գտնել դրա շուրջ․ իհարկե, այդ շրջանում խեթական արքայի հեղինակությունը բավականին ընկած էր, բացի այդ Նիխրիյայի ճակատամարտից ոչ շատ առաջ Խեթական թագավորությունում ներքին խժդժություններ էին սկսվել, ինչից, իհարկե, չէին կարող չօգտվել հպատակ պետությունները, այդ թվում և Իսուվան։ Ինչևէ Իսուվայի արքայի դավաճանության հիմնական պատճառի մասին խոսող որևէ գրավոր վկայություն մենք առայժմ չունենք։ Սակայն, բացի մեզ հասած այդ դեպքերին վերաբերող խեթական սեպագրի այն հատվածից, որում խեթական արքան զգուշացնում է Իսուվային, որ նրա դավաճանությունը այլևս չպետք է կրկնվի, մենք չունենք մեկ այլ տեղեկություն, որից հնարավոր կլիներ եզրակացնել, թե ինչպիսի պատիժ է կրել Իսուվան իր դավաճանության համար կամ, ընդհանրապես, որևէ պատժի ենթարկվել է, թե ոչ (սակայն կան գրավոր վկայություններ այն մասին, թե ինչպես է Նիխրիյայի ճակատամարտից հետո Թուդխալիյաս IV-ը իրականացնում պաժիչ միջոցառումներ կենտրոնախույս երկրների դեմ՝ վերականգնելով Խեթական թագավորության ամբողջականությունը)։ Եղած գրավոր վկայություններից, սակայն, կարելի է եզրակացնել, որ այս միջադեպից հետո Խաթթին վերջնականապես չի խզել իր կապերը Իսուվայի հետ։ Խեթական թագավորության և Իսուվայի միջև գոյություն ունեին որոշակի դիվանագիտական հարաբերություններ․ Իսուվան շարունակում էր մնալ Խեթական թագավորության հպատակ երկիր արևելքում։ Սակայն, Նիխրիյայի ճակատամարտին վերաբերող արձանագրությունները միակը չեն, որ մեզ հայտնում են Իսուվայի կողմից Խեթական թագավորությանը դավաճանելու մասին․ Խեթական թագավոր Թուդխալիյաս I/II-ի "Տարեգրություններում" հիշատակվում է Իսուվայի նվաճումը, որի դրդապատճառը, ամենայն հավանականությամբ, Իսուվայի ապստամբությունն է եղել ։ Ավելի վաղ, Միտաննիի օգնությամբ, Իսուվան ապստամբություն է բարձրացնում Խեթական թագավորության դեմ, սակայն, Թուդխալիյասն կարողանում է ճնշել այն, կրկին իրեն ենթարկելով Իսուվան, չնայած Իսուվայից բազմաթիվ ապստամբներ փախնում և ապաստան են խնդրում Միտաննիից։ Խաթթիի թագավոր Թուդխալիյասը դիմում է Միտաննիի արքային՝ ապստաբներին վերադարձնելու պահանջով, ինչին մերժողական պատասխան է ստանում, որից հետո Միտաննին իր զորքերով ավերածությունների է ենթարկում Իսուվայի բազմաթիվ տարածքներ (բացառությամբ այն տարածքներից, որոնք գտնվում էին Խեթական թագավորության իշխանության ներքո) ։ Թուդխալիյասը, սակայն, այդ ընթացքում, չէր կարող դիմակայել Միտաննիին, քանի որ նրա ուժերը ռազմական գործողություններ էին վարում երկրի ուրիշ հատվածում, հավանաբար հյուսիսում կամ արևմուտքում։ Եվ միայն Արևմտյան Անատոլիայում և Կասկերի հետ հակամարտությունների խնդրի լուծումից հետո նա կարող էր իր ուշադրությունը սևեռել Իսուվայի վրա։ Ինչքանով որ հնարավոր է եզրահանգում անել նրանից մեզ հասած տեղեկություններից՝ նրան հաջողվում է վերականգնել իր իշխանությունը Իսուվայի վրա։ Սակայն միայն ժամանակավոր․ Իսուվան շարունակում էր մնալ ռազմավարական կարևորագույն տարածք Խեթական թագավորության և Միտաննիի համար, և, ավելի շատ, ուներ միտաննիամեդ կողմնորոշում։ Հետագայում Իսուվան կրկին միանում է Միտաննիի թագավորությանը խեթերի դեմ ռազմական գործողությունների ժամանակ՝ Խեթական թագավորությանը հասցնելով կործանման եզրին։ Մեզ հասած սեպագիր աղբյուրների քննարկման արդյունքում հնարավոր է հանգել այն բանին, որ մինչև այժմ հայտնի խեթական կարևոր տեքստերց մեկի՝ "Պախխուվացի Միտայի" (որում վկայվում են Հայկական լեռնաշխարհի երկրների մի մեծ խումբ) տեքստի ժամանակաշրջանում Իսուվան օժանդակություն է ցույց տվել Միտաննիի արքային, որը, հավանաբար, պետք է կապված լիներ "Իսմերիգայի պայմանագրին" նախորդած խեթա-միտաննական բախման հետ։ "Իսմերիգայի պայմանագրից" ստացված տեղեկությունից, սակայն, մենք կարող ենք պնդել, որ այդ պայքարը ավարտվել է խեթերի հաջողությամբ ։