Հայկական_ժողովրդական_երաժշտություն
Գյուղական ժողովրդական երաժշտություն
Հայ գյուղական երաժշտությունը, պատմականորեն զերծ մնալով կողմնակի շփումներից ու ազդեցություններից, պահպանել է բացառապես սեփական ավանդույթներ՝ դարերով կայունացած տեսակներ, ժանրեր ու ձևեր և կոմպոզիցիոն մեթոդներ։ Այդ երաժշտության ձևակերտման հիմքը մոնոդիան է զուտ մեղեդիական նախասկիզբը։ Բազմաթիվ դարերի ընթացքում մշակվել ու հաստատվել է նրա հիմնական դիատոնիկ հնչյունաշարը՝ բաղկացած մաժոր քառալարերի միակցումից։ Տեմպերացիան հավասարաչափ չէ, ինչի շնորհիվ հնչյունաշարում առկա է ինտերվալների արտակարգ բազմատեսակություն։ Ձայնակարգերը (լադերը) միատոնիկային են, հիմնական՝ միքսոլիդիական, էոլական, լոկրիական և ածանցյալ՝ հիպոհոնիական, հիպոդորիական և հիպոփռյուգիական հնչյունաշարերով, որոնք հանդես են գալիս ոչ միայն բնական, այլև ալտերացված (գերազանցապես կիսատոնով իջեցված) աստիճաններով և դրա շնորհիվ լադերում գոյանում են նոր, մասնավորապես մեծացված սեկունդա ինտերվալներ։ Առանձին տեղ է գրավում էոլական քառալարից կրկնակի ալտերացիայով (2-րդ աստիճանի իջեցումով և 3-րդի՝ բարձրացումով) գոյացած «հարմոնիկ» քառալար պարունակող լադը, որ հնագույն ժամանակներից բնական լադերի հետ կիրառվել է հավասարապես։ Բոլոր ձայնակարգերում պահպանված է, դարձյալ հնից եկած, օժանդակ հենակետի (տոնիկայից բացի երկրորդ համեմատական կայուն աստիճանի) ֆունկցիան, որը (օժանդակ հենակետը) յուրաքանչյուր լադում ինտերվալային մի նոր հարաբերության մեջ է տոնիկայի հետ։ Դիատոնիկ հնչյունաշարի յուրատեսակ տեմպերացիայի, լադային բնական ու ալտերացված հնչյունաշարերի և օժանդակ հենակետերի բազմազանության շնորհիվ հայ ժողովրդական երաժշտության ձայնակարգերը ունեն դինամիկական և երանգային արտահայտչության հարուստ հնարավորություններ և դարձել են այդ երաժշտության ինքնատիպությունը որոշող կարևոր գործոն։ Երաժշտակաան ստեղծագործության մեջ դրանք հանդես են գալիս միմյանց հետ որոշակի հարաբերություններով (լայնորեն կիրառվում են լադատոնայնական շեղումներն ու մոդուլացումները ) և միասին վերցված կազմում են ամբողջական համակարգ։ Հայ գյուղական երաժշտության ինտոնացիան ընդգծված դիատոնիկ բնույթ ունի։ Արտահայտչական իմաստով յուրատեսակ բնական է (նատուրալ), հավասարակշռված, բնորոշ է խոսքայինի հետ մոտիկությամբ, երաժշտական այս կամ այն հատվածները հաճախ ընկալվում են որպես մեղեդիացված խոսք։ Երգերում խոսքը և երաժշտությունը ընդհանուր տրամադրության տեսակետից սերտ փոխկապակցված են թե՛ ամբողջության մեջ, և թե՛ մանրամասերում։ Սակայն, ամբողջական ձևի որոշողը մեղեդիի տրամաբանությունն է, խոսքերը (տաղաչափական սեփական տրամաբանությամբ հանդերձ), կրկնություններով ու զանազան բացականչություններով լրացվելով, ենթարկվում են մեղեդիի ձևին։ Մեղեդիի գոյացման կարևորագույն եղանակը սկզբնական մոտիվհատիկի բազմակերպ տարբերակումն է, որի շնորհիվ ձևավորված է որոշակի ռիթմաինտոնացիոն հյուսվածք, սկզբնային հանգուցակապին հաջորդում է մեղեդիական զարգացում, որն իր հերթին բերում է մեղեդիական բարձրակետին և այնուհետև՝ հանգուցալուծմանը։ Տարբեր ժանրերում երգերի համար բնորոշ են մեղեդիական հյուսվածքի տարբեր տեսակներ՝ ասերգային-արտասանական, սահուն եղանակավոր կամ ծորուն–զարդարուն։ Զարդհնչյունների կիրառությունը նկատելիորեն սահմանափակ է։ Բազմահարուստ է ռիթմը։ Թե՛ վոկալ, և թե՛ նվագարանային երաժշտության մեջ հավասարապես կիրառված են ռիթմի կազմակերպման տարբեր սկզբունքները՝ պարային (համեմատաբար կարճաշունչ, կրկնվող ռիթմական պատկերներով), երգային (համեմատաբար երկարաշունչ, չկրկնվող պատկերներով) և իմպրովիզացիոն (ազատ մետրի հիման վրա տարատեսակ ռիթմական պատկերներով), ինչպես և դրանց զանազան զուգորդումները։ Ռիթմական զարգացման, մասնավորապես ռիթմաինտոնացիոն տարբերակման արտահայտչական նշանակությունն առանձնապես ակներև է երկարընթաց, շարունակվող մեղեդիներում, ուր հնչյունային անընդմեջ հոսքը առաջ է բերում մտքի խտացվածություն և լարման ինտենսիվություն։ Բնորոշ է նաև բազմազան խառը մետրերի շնորհիվ եղանակների (օրինակ, պարեղանակների) ռիթմի ընդգծված իմպուլսիվությունը։ Բազմատեսակ են երգերի և նվագարանային հատվածների ձևային կառուցվածքները՝ պարզագույն կրկնվող ֆրազից կամ նախադասությունից մինչև համաչափ կամ անհամաչափ պարբերույթներ, երկմաս կամ եռամաս, ծավալուն արիոզային կամ ազատ իմպրովիզացիոն ձևեր։ Բազմաձայնության տարրերը վոկալ երաժշտության մեջ երևան են գալիս անտիֆոնի (փոխերգեցողության) տարբեր տեսակներով (դաշտային աշխատանքի երգերում, պարերգերում և այլն), գործիքային երաժշտության մեջ՝ պահված ձայնի (դամ) և հետերոֆոնիայի տարբեր ձևերով (անսամբլային նվագում կարևոր տեղ ունի նաև տեմբրային պոլիֆոնիան)։