Դմիտրի_Մերեժկովսկի
Մերեժկովսկին և դիկտատորները
Արտագաղթում Մերեժկովսկին շարունակում էր կարծել, որ «ռուսական հարցը համաշխարհային հարց է և բոլշևիզմից Ռուսաստանի փրկությունը արևմտյան քաղաքակրթության հիմնական խնդիրն ու իմաստն է»։ 1936 թվականի հունիսին Մերեժկովսկին կրթաթոշակ ստացավ Մուսոլինիի կառավարությունից՝ Դանթեի մասին գրքի վրա աշխատելու համար, ավելին, իտալացի դիկտատորը ժամանակ գտավ մի քանի անգամ հանդիպելու գրողին և խոսելու նրա հետ քաղաքականության, արվեստի և գրականության մասին։ Դուչեի հետ անձնական հանդիպումների ժամանակ Մերեժկովսկին համոզում էր, որ պետք է «սրբազան պատերազմ» սկսել Ռուսաստանի հետ։ Մուսոլինիին ուղղված նամակներից մեկում Մերեժկովսկին գրել է. «Դանթեի մասին բոլոր վկայություններից լավագույնը, ամենաճիշտն ու ամենապայծառը Դուք եք։ Դանթեին հասկանալու համար նրանք պետք է ապրեն, բայց դա հնարավոր է միայն ձեզ հետ, ձեր մեջ... ձեր հոգիները ի սկզբանե և անվերջ ազգական են, դրանք միմյանց համար նախատեսված են հավերժությամբ։ Մուսոլինի մտորումների մեջ է Դանթեն։ Դանթեն՝ գործողությունների մեջ Մուսոլինի է...» : 1937թ փետրվարին «Լուսավոր Ռուսաստանում» հայտնվում է Մերեժկովսկու «Հանդիպումներ Մուսոլինիի հետ» հոդվածը, որ հետագայում վկայվում է Մերեժկովսկու «համագործակցության» անհերքելի ապացույց։ 1937 թվականի մայիսին, ավարտելով «Դանթե»-ն, Մերեժկովսկին վերադարձավ Հռոմ և վարձակալելով վիլա «Ֆլորա»-ն Հռոմի Պապի ամառային պալատի մոտ, հանդիպեց Իտալիայի արտաքին գործերի նախարար Վիդաուի հետ։ Սակայն արդեն հոկտեմբերին, վերադառնալով Փարիզ, նա խոսում էր այն մասին, որ հիասթափված է Մուսոլինիից՝ նրան անվանելով «նյութապաշտ քաղաքական գործիչ» և «գռեհիկ»։ Որոշ ժամանակ գրողը ապարդյուն փորձում էր կապվել Ֆրանկոյի՝ Իսպանիայի բռնապետի հետ, մի երկիր, որը նրան թվում էր, թե հնարավոր ապաստան է Եվրոպայում՝ «կոմունիստական էքսպանիսիայից»։ Ընդ որում, Մերեժկովսկին գիտակցում էր ֆաշիզմի վտանգը։ Դեռ 1930 թվականիին նա գրել է Եվրոպայի մասին` իր գրքերից մեկում. «ստորին հարկում ֆաշիզմի վառոդային նկուղն է, վերևի հարկում՝ պայթուցիկների խորհրդային լաբորատորիան, իսկ մեջտեղում՝ Եվրոպան ծննդաբերության տանջանքների մեջ. Աշխարհը ցանկանում է ծննդաբերել, բայց ծնվում է պատերազմ»։ Սակայն պատերազմում Հիտլերի հնարավոր հաղթանակը Մերեժկովսկուն ավելի քիչ է վախեցնում, քան բոլշևիկների կողմից Եվրոպայի ստրկացումը։ Ֆյուրերի նկատմամբ առաջին անգամ Հիպիուսի և Մերեժկովսկու տեսակետները բաժանվել են։ Եթե Հիպիուսի համար Հիտլերը միշտ «եղել է այն հիմարը, որի քթի տակ մկներ են», ապա Մերեժկովսկին նրան հաջողակ «զենք» համարեց «Նեռի թագավորության» դեմ պայքարում, ինչպիսին էլ նա համարեց բոլշևիզմը։ 1938 թվականի աշնանը, երբ հիտլերյան Գերմանիան անեքսիայի ենթարկեց Ավստրիան և գրավեց Սուդետենլանդը, իսկ հետո Չեխոսլովակիան, Մերեժկովսկին և Հիպիոսը հանդես եկան «Մյունխենյան համաձայնագրի» դատապարտմամբ։ 1939 թվականի հուլիսին հիտլերյան Գերմանիայում արգելված էր «Ժաննա դ'Արկ»-ի հրատարակումը։ Բրյուսելում՝ «Պետրոպոլիս» հրատարակչությունում, ռուսերեն լեզվով լույս է տեսել «Դանթե»-ն՝ առանց ներածական հոդվածում Մուսոլինիի որևէ հիշատակման։ «Չհարձակվելու մասին պայմանագիրը», որը կնքվել էր օգոստոսի 23–ին ԽՍՀՄ-ի և Գերմանիայի կողմից, Մերեժկովսկին համարեց քաղաքական անհեթեթություն, Հիպիոսը այն անվանեց «Կրակ խելագարության մեջ»։ 1941 թվականի ամռանը՝ ԽՍՀՄ-ի վրա գերմանական գրոհից անմիջապես հետո, Վ. Զլոբինը և նրա գերմանացի ծանոթը, առանց Հիպիոսի գիտության (ենթադրաբար, ամուսինների ծանր նյութական վիճակը թեթևացնելու համար) գրողին բերել են գերմանական ռադիո։ Մերեժկովսկին խոսափողի առաջ արտասանեց «բոլշևիզմը և մարդկությունը» ելույթը, որում խոսում էր սխրանքի մասին, որն իր վրա վերցրեց Գերմանիան՝ բոլշևիզմի դեմ Սուրբ Խաչակրաց արշավանքում։ Գրողը Ֆյուրերին համեմատել է Ժաննա դ'Արկի հետ, որը կոչված է աշխարհը փրկելու Սատանայի իշխանությունից։ «Նա իրեն զգում էր Հոգու գալիք արքայության նախնին և նրա գլխավոր գաղափարախոսը... դիկտատորները, ինչպես Ժաննա դ'Արկը, պետք է կատարեին իրենց առաքելությունը, իսկ Մերեժկովսկին՝ հրահանգներ տար։ Միամի՞տ։ Իհարկե միամտություն է, բայց մետաֆիզիկական առումով, որտեղ բնակվում էր Մերեժկովսկին միամիտը դառնում է իմատուն, իսկ «աբսուրդն»՝ ամենագլխավորն և կարևորը։ Այսպես էր հավատում Մերեժկովսկին»,- հիշում էր Յու. Թերապիանոն։ Հուսալով, որ բոլշևիզմը և նացիոնալ-սոցիալիզմը կոչնչացնեն միմյանց, Մերեժկովսկին ռադիոելույթում կրկնեց այն, ինչ գրել էր 1920 թվականից ի վեր։ Բոլշևիզմը երբեք չի փոխի իր բնույթը ճիշտ այնպես, ինչպես բազմանկյունը երբևէ չի դառնա շրջան, չնայած դրա կողմերի թիվը կարող է ավելանա մինչև անսահմանություն... Բոլշևիզմի այս անփոփոխելիության հիմանկան պատճառն այն է, որ այն երբեք ազգային չէր, այն միշտ էլ միջազգային երևույթ էր։ Դրա առաջացման առաջին իսկ օրվանից՝ Ռուսաստանը, ինչպես ցանկացած երկիրր, բոլշևիզմի համար եղել և մնում է որպես վերջնական նպատակին հասնելու միջոց՝ համաշխարհային տիրապետության գրավումը։ Զ. Հիպիոսը «իմանալով այդ ռադիոելույթի մասին, ոչ միայն վշտացած էր, այլ նույնիսկ վախեցած»,- նրա առաջին արձագանքը եղավ «դա վերջն է» բառերը։ Նա չի սխալվում. Նրանք ենթարկվեցին օստրակիզմի, Հիտլերի հետ «համագործակցության» համար (որը միայն այդ ռադիոելույթի մեջ էր, Մերեժկովսկուն չներեցին)։