Հրաշապատում_հեքիաթ
Հրաշապատում տարրը հեքիաթներում
Ինչպես այլ ժողովուրդների, այնպես էլ հայերի հեքիաթների դասական տեսակը կազմում են հրաշապատում կամ ֆանտաստիկական հեքիաթները։ Վերջիններս ոչ այլ ինչ են, բայց եթե այն արտաքին ուժերի ֆանտաստիկ մարդկանց գլուխներում, որոնք իշխում են մարդկանց վրա նրանց ամենօրյա կյանքում։... Պատմության սկզբում այդպիսի արտացոլման առարկաներ են հանդիսանում ամենից առաջ բնության ուժերը, որոնք հետագա զարգացման րնթացքում զանազան ժողովուրդների մոտ երևան են գալիս դրանց ամենաբազմազան ու խայտաբղետ անձնավորումներով։ Շուտով բնական ուժերի կողքին հանդես են գալիս նաև հասարակական ուժեր, որոնք հակադրվում են մարդուն և նույնքան օտար են ու սկզբնապես նրա համար նույնքան անբացատրելի, որքան և բնության ուժեր են։ Այն ֆանտաստիկ պատկերներր, որոնց մեջ սկզբնապես արտացոլվում էին միայն բնության խորհրդավոր ուժերը, այժմ հասարակական հատկանիշներ էլ են ձեռք բերում և պատմական ուժերի ներկայացուցիչներ են դառնում։ Անհրաժեշտ է սակայն նշել, որ յուրաքանչյուր հրաշապատում հեքիաթի հիմքում, ինչքան էլ այն բեկված լինի ֆանտաստիկ պատկերների և սիմվոլիկ կերպարների մեջ, առկա են իրականության տարրերը։ Հեքիաթներր ոչ միայն արտացոլում են իրականությունը, այլև դատավճիռ են կարդում վերջինիս նկատմամբ։ Այլ կերպ չէր էլ կարող լինել, քանի որ չկա ֆանտազիա, որի ենթահողը իրական չլինի։ Հայկական հրաշապատում հեքիաթների հիմնական սյուժեների մեք ցայտուն կերպով դրսևորված են նրանց ժանրային առանձնահատկությունները, բովանդակության մոտիվներր, գեղարվեստական հատկանիշները և հասարակական-գաղափարական միտվածությունը։ Ահա մի քանի բնորոշ օրինակ։ 1. Կրտսեր արքայազնը հաշողությամբ կատարում է թագավոր հոր առաջարկած դժվարին խնդիրները, մի բան, որ չեն կարողանում գլուխ բերել իր ավագ ու միջնակ եղբայրները։ Նա սպանում է թագավորական այգու անմահական խնձորներր հափշտակող դևին, բերում է հրաշալի Հազարան բլբուլին, ճարում է կուրացած հոր աչքերի դեղը և այլն։ Ավագ և միջնակ արքայազները, նախանձելով իրենց կրտսեր եղբորը, դավում են նրան և տիրանամ նրա ձեռք բերածներին (Հազարան-բլբուլ, հրեղեն գեղեցկուհի և այլն)։ Ընկնելով «մութ աշխարհը», կրտսեր արքայազնը սպանում է արծվի ձագերին հափշտակող և ժողովրդին ջրից փրկող ահռելի վիշապ-օձին, ձեռք է բերում լուսարձակ փետուրի տեր հրաշալի թռչունին, թագավորի հրեղեն աղջկան, նորից դուրս է գալիս «լույս աշխարհ» և ոսկերչի աշակերտի կամ քաչալի կերպարանքով վերադառնում է հայրենիք։ Շատ չանցած պարզվում է թե նրա ով լինելր և թե' նրա ավագ ու միջնակ եղբայրների դավադրությունը։ Կրտսեր արքայազնը մեծահոգությամբ ներում է եղբայրներին, ամուսնանում է իր բերած հրեղեն հարսնացուի հետ և հոր փոխարեն բազմում է նրա գահին ։ 2. Արհեստ սովորելու նպատակով, ծնողներն իրենց տղային (աղջկան) տալիս են աղբյուրի ակում ապրող կախարդ ծերուկին (Օխիկ, Ուխայ բաբի և այլն)։ Սա իր աշակերտին սովորեցնում է թռչունի և կենդանու փոխակերպվելու արհեստը։ Ուսումն ավարտելուց հետո աշակերտն ուզում է տուն վերադառնալ, սակայն ուսուցիչը թույլ չի տալիս, վախենալով, որ նա կտարածի իր արհեստի գաղտնիքր։ Աշակերտր կախարդ ծերուկի տղայի (աղջկա) օժանդակությամբ մի կերպ դուրս է սողոսկում աղբյուրի ակից։ Կախարդ ծերուկը զանազան թռչունների ու կենդանիների կերպարանքներ րնդունելով հետապնդում է նրան։ Աշակերտր նույն միջոցին դիմելով ազատվում է նրա հետապնդումներից և ի վերջո, ոչնչացնելով կախարդ ծերուկին, վերադառնում է տուն։ 3. Ձկնորսի աշակերտր (արքայազնը) խղճահարվելով նորից ծովն է նետում իր բռնած գեղեցիկ ոսկեգլուխ) ձկանը։ Ժամանակ անց հիշյալ ձուկը անծանոթ օտարականի (արաբի) կերպարանք մտած հայտնվում է իր բարերարին, պատասխանում նրան առաջարկված բարդ հարցերին, փրկում զանազան դժվարին կացություններից և այլն։ Երբ ձկնորսի աշակերտր (արքայազնը) ուզում է հատուցել անծանոթ օտարականին (արաբին) նրա արած լավությունների համար, սա հայտնում է, որ ինքը այն ձուկն է, որին նա ժամանակին ազատ էր արձակել և հիշեցնում է՝ “Լավություն արա, գցի ջուրը, աստված չիմանա, ձուկը կիմանա” առածը և այլն։