Լիբիայի_տնտեսություն
Տնտեսության ընդհանուր բնութագիրը
Արդյունաբերության հիմնական ճյուղերն են՝ նավթաարդյունաբերությունը և նավթի վերամշակումը, ստորգետնյա քաղցրահամ ջրի արդյունահանումը, սնունդը, տեքստիլը, ցեմենտը, մետալուրգիան։ Արդյունաբերական համախառն արտադրանքի հիմնական ոլորտը նավթարդյունահանող և նավթավերամշակող արդյունաբերությունն էր։ Տրանսպորտային հիմնական տեսակներն էին ավտոմոբիլայինը, ծովայինը, խողովակաշարայինը։ Համաշխարհային բանկի (Համաշխարհային բանկի) տվյալներով՝ Լիբիայի տնտեսությունը ՀՆԱ-ով 62,36 միլիարդ դոլարով (2009թ.) աշխարհում զբաղեցնում է 63-րդ տեղը, միևնույն ժամանակ, մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի ցուցանիշով (9714 դոլար (2009)) Լիբիան մտնում է 50 լավագույն երկրների շարքը` զբաղեցնելով 49-րդ տեղն աշխարհում։ Ներմուծումը կատարվում էր հետևյալ կերպ՝ սննդամթերք, մեքենաներ, տեքստիլ, տրանսպորտային սարքավորումներ (Իտալիա՝ 22,3%, Գերմանիա՝ 12,0%, Մեծ Բրիտանիա՝ 8,9%, Ֆրանսիա՝ 6,8%, Թունիս՝ 5%), արտահանումը՝ նավթ և նավթամթերք (Իտալիա՝ 41,3%, Գերմանիա՝ 16,6%, Իսպանիա՝ 10%, Թուրքիա՝ 6%, Ֆրանսիա՝ 3,6%) ։ 20-րդ դարի վերջում պետական ձեռնարկությունները արտադրում էին ամբողջ արդյունաբերական արտադրանքի մոտ 90%-ը։ Արդյունաբերության տեսակարար կշիռը ՀՆԱ-ում կազմում է մոտ 60%։ 1970-ականների վերջին Տրիպոլիի և Բենգազիի նավահանգիստները զգալիորեն ընդլայնվեցին։ 1990-ականների կեսերին տեղի ունեցած արդիականացումից հետո զգալիորեն ընդլայնվեցին Միսուրատա, Ռասամի ալ-Անուֆ, Էս-Սիդեր և Էզ-Զուվեյտինա նավահանգիստների հնարավորությունները։ Լիբիան ուներ սեփական բեռնատար նավատորմ (ներառյալ հեղուկանավերը)՝ ավելի քան 70 հազար տոննա ընդհանուր տոննաժով։ Մինչև 1993 թվականը անցկացվել էին 1800 կիլոմետր խողովակաշար և ջրանցք, կառուցվել ճանապարհներ և ջրամբարներ։ Լիբիայի արդյունաբերության մեջ գերիշխող դերն անկասկած պատկանում էր նավթի և գազի արդյունաբերությանը։ Հենց այս արագընթաց աճի շնորհիվ էր, որ Լիբիայի կառավարությունը 1970-1980-ական թվականներին առատաձեռն ֆինանսավորում էր զարգացման լայնածավալ ծրագրեր։ Նրանց հիմնական հաջողությունները հանգեցրին տնտեսական և սոցիալական ենթակառուցվածքների ընդլայնմանը և արդիականացմանը, նավթավերամշակման համալիրների (նրա ուղղակի թորման համար նախատեսված կայանքների տարեկան հզորությունը մինչև 17,4 մլն տոննա էր) և գազի արտահանմանն ուղղված կենտրոնների ստեղծումը, օրգանական քիմիայի մեծ տոննաժային արտադրանքի արտադրությունը (պոլիէթիլեն, պոլիվինիլքլորիդ, միզանյութ և այլն)։ Արդյունաբերության այլ ոլորտներ (ներքին շուկայի համար սպառողական ապրանքների արտադրություն, գյուղատնտեսական, շինարարական, ավտոմոբիլային սարքավորումների հավաքում) կախված են օտարերկրյա սարքավորումների, հումքի, բաղադրիչների և հաճախ արտասահմանյան աշխատուժի ներմուծումից՝ չնայած 2-րդ կիսամյակում նավթից և գազից եկամուտների կտրուկ անկմանը։ 1980-1990-ական թվականներին նավթի և գազի արդունահանումը մնացին տնտեսության և հասարակության հիմքը՝ ապահովելով Լիբիայի բնակչության միջին եկամուտների առաջատարությունը Աֆրիկյան մայրցամաքում, իսկ պետությունը, դրա շնորհիվ, իր ձեռքը վերցրեց ընդերքի մենաշնորհը՝ առանցքային դերակատարում ապահովելով նախագծերի ճնշող մեծամասնության իրականացման գործում։ Նավթի արտահանումը սկսվել է 1961 թվականին։ 1986 թվականին Լիբիայի ղեկավարության կողմից միջազգային ահաբեկչությանն աջակցելու մեղադրանքների պատճառով ամերիկյան նավթային ընկերությունները լքեցին Լիբիան։ Արտահանման եկամուտներում նավթի բաղադրիչը հասնում է 95%-ի։ Նավթի արդյունահանումն ապահովում է ՀՆԱ-ի մինչև 40%-ը։ Նավթի ապացուցված պաշարները կազմում են 29,5 միլիարդ բարել (5,1 միլիարդ տոննա), ինչը Լիբիային ապահովում է 1-ին տեղը Աֆրիկայում և 5-րդը՝ ՕՊԵԿ-ի անդամ երկրների ցանկում։ Լիբիայի նավթի արդյունահանումը կազմում էր օրական 1,4 մլն բարել, որը կազմում էր նավթի համաշխարհային արդյունահանման 2%։ Այս ծավալից օրական մոտ 1,26 մլն բարելն արտահանվում է, որի կեսը գնում է Իտալիա։ նավթի վերամշակման ծավալը օրական կազմում էր 348 հազար բարել։ Լիբիայի կառավարությունը ջանքեր էր գործադրել արդյունաբերության ոլորտային կառուցվածքն ընդլայնելու և դիվերսիֆիկացնելու համար։ 1970-ականների սկզբին ի հայտ եկան նոր արդյունաբերություններ, այդ թվում՝ ցեմենտի և շինանյութի արտադրությունը։ Հետագա տարիներին մի շարք պայմանագրեր են կնքվել արևմտաեվրոպական, հարավսլավական և ճապոնական ընկերությունների հետ մի քանի ատոմային և ջերմային էլեկտրակայաններ, ինչպես նաև ծանր արդյունաբերական ձեռնարկությունների կառուցման համար։ Նախատեսվում էր, որ այս ձեռնարկություններից մի քանիսը որպես հումք օգտագործելու էին հում նավթը։ Արտադրական արդյունաբերության խոշորագույն ձեռնարկություններից Միսուրատայում կար մետալուրգիական գործարան, որը 1996 թվականին արտադրել էր մինչև 1,5 միլիոն տոննա պողպատ և գլանվածք, խողովակների և էլեկտրական մալուխների արտադրության գործարաններ, ինչպես նաև մեքենաների և տրակտորների հավաքում։ Թեթև և սննդի արրդունաբերությունը թերզարգացած էր։ Ավանդական արդյունաբերությունը ներառում է ծովային սպունգների արդյունահանումը, ափամերձ գոտում աղի գոլորշիացումը և տարբեր արհեստագործական արդյունաբերություններ՝ կաշվե իրերի, պղնձի, անագի, կերամիկայի և գորգագործության արտադրությունը։ Կային նաև գյուղմթերքների, փայտանյութի, թղթի, ծխախոտի, տեքստիլի և օճառի վերամշակման փոքր ձեռնարկություններ։ Լիբիայի արտաքին պարտքը 2014 թվականի դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ կազմում է 5,244 միլիարդ դոլար ։