Պատանեկություն
Պատանու (ավագ դպրոցականի)անձը
Պատանեկության համար բնորոշ է ապագային նպատակաուղղվածությունը։ Եթե 15 տարեկանում կյանքն արմատապես չի փոխվել, և ավագ դեռահասը մնացել է դպրոցում, նա այս կերպ երկարացրել է 2 տարով իր մուտքը հասուն կյանքը, հենց հետագա ուղու ընտրությունը։ Այս՝ հարաբերականորեն կարճ փուլում անհրաժեշտ է ստեղծել կենսական պլան. լուծել հարցերը՝ ինչ դառնալ՝ մասնագիտական ինքորոշում, և ինչպիսինը դառնալ՝ անձնային կամ բարոյական ինքնորոշում։ Կենսական պլանը դեռահասության տարիքի երազանքները չեն։ Ավագ դպրոցականը պետք է ոչ միայն ուղղակի պատկերացնի իրեն ապագայում ընդհանուր գծերով, այլև գիտակցի դրված նպատակներին հասնելու միջոցները։ Ավարտական դասարանում երեխաները կենտրոնանում են մասնագիտական ինքնորոշման վրա։ Դա ենթադրում է ինքասահմանափակում, դեռահասության ֆանտազիաներից հարաժարում, որոնցում երեխան կարող էր դառնակ ցանկացած գրավիչ մասնագիտության ներկայացուցիչ։ Ավագ դպրոցականը ստիպված է կողմոնրոշվել մի քանի մասնագիտությունների վրա, ինչը չափազանց դծվար է, քանի որ մասնագիտություններին նկատմամբ վերաբերմունքի հիմքում ընկած է ոչ թե սեփական, այլ ուրիշի փորձը՝ ծնողներից, ընկերներից ստացած տեղեկությունները, որոնք չեն ապրվել երեխայի կողմից։ Այս փորձը սովորաբար աբստրակտ է։ Բացի այդ, անհրաժեշտ է գնահատել սեփական օբյեկտիվ հնարավորությունները, ուսումնական պատրաստվածության մակարդակը, առողջությունը, ընտանիքի նյութական պայմանները, իրենց ընդունակությունները և հակումները։ Մասնագիտության ընտրության վրա ազդում է նրա հեղինակությունը, այդ մասնագիտության հատուկ անձնային որակները, հարաբերությունների, արժեքների, նորմերի համակարգը, և իհարկե, ապագայում գումար վաստակելու հնարավորությունը։ Ինչպես մասնագիտական, այնպես էլ անձնային ինքնորոշումը վաղ պատանեկության կենտրոնական նորագոյացությունն է։ Սա նոր ներքին դիրքորոշում է, որը ներառում է ինքն իրեն՝ որպես հասարակության անդամի գիտակցումը, նրանում սեփական տեղի ընդունումը։ Ինքնորոշումը կապված է ժամանակի նոր ընկալման հետ՝ անցյալի և ապագայի համադրման, ապագայի տեսանկյունից ներկայի ընկալման հետ։ Մանկության տարքիում ժամանակը գիտակցականորեն չէր ընկալվում և չէր ապրվում, հիմա գիտակցվում է ժամանակային հեռանկարը. «Ես»-ն ընդգրկում է իրեն պատկանող անցյալը և ձգտում դեպի ապագան։ Բայց ժամանակի ընկալումը հակասական է։ Ժամանակի անդառնալիության զգացումը հաճախ համադրվում է այն պատկերացման հետ, որ ժամանակը կանգ է առել։ Ավագ դպրոցականը մերթ իրեն երիտասարդ է զգում, մերթ մեծ, ամեն ինչ փորձած։ Միայն աստիճանաբար է կապ հաստատվում ներկայի և ապագայի միջև, «այն, ինչ ես կամ» և «այն, ինչ ես դառնալու եմ» միջև, ինչը կարևոր է անձնային զարգացման համար։ Ապագային ուղղվածությունը միայն այն ժամանակ է բարենպաստ ազդում անձի ձևավորման վրա, երբ կա բավարարավածություն ներկայով։ Այսպիսի պայմաններում պատանին ձգտում է ապագային ոչ թե նրա համար, որ ներկան վատ է, այլ, որ առջևում ավելի լավ է լինելու։ Ժամանակային հեռանկարի գիտակցումը և կենսական պլանների կառուցումը պահանջում են ինքնավստահություն։ Ինքնագնահատականը նշանակալիորեն կայուն է, բարձր, ադեկվատ։ Այս ամենն իահրկե կապված է «ես-կոնցեպցիայի» ձևավորման և ինքնորոշման անհրաժեշտության հետ։ Ավարտական դասարանում իրավիճակը դառնում է առավել լարված։ Կենսական ընտրությունը դառնում է բավական իրական։ Ավագ դպրոցականների մի մասը շարունակում է պահպանել օպտիմիստական ինքնագնահատականը, այն խիստ բարձր չէ, նրանում ներդաշնակորեն համդրվում են ցանկությունները հավակնությունները և սեփական հնարավորությունների գնահատականը։ Այլ դպրոցականների մոտ ինքնագնահատականը բարձր է և գլոբալ՝ ընդգրկելով կյանքի բոլոր կողմերը։ Մի մասն էլ առանձնանում է անվստահությամբ, հավակնությունների և հնարավորություների միջև անջրպետի ապրմամբ։ Նրանց ինքնագնհատկանը ցածր է, կոնֆլիկտային։ Ինքնագնահատակնի փոփոխությամբ պայմանավորված 11-րդ դասարանում ուժեղանում է տագնապայնությունը։