Էմպիրիզմ
Բրիտանական էմպիրիզմ
Բրիտանական էմպիրիզմը սերում է XVII դարի վաղ շրջանի փիլիսոփայությունից և գիտությունից։ Տերմինը կիրառելի դարձավ նկարագրելու համար նրա երկու հիմնադիրների՝ Ֆրանցիս Բեյկոնի(էմպիրիցիստ) և Ռենե Դեսկարտեսի(ռացիոնալիստ) ըմբռնումների միջև եղած տարբերությունները։ Հոբբեսը և Սպինոզան նույնպես համարվում են էմպիրիցիստ և ռացիոնալիստ, համապատասխանաբար։ Ջոն Լոքը, Ջորջ Բերկլին և Դեյվիդ Հյումը էմպիրիզմի առաջնային ներկայացուցիչներից էին XVIII դարում անգլիական լուսավորության շրջանում։ Լոքը հայտնի էր որպես էմպիրիզմի հիմնադիր։ XVII դարի մայրցամաքային ռացիոնալիզմին ի պատասխան Ջոն Լոքը (1632–1704 թթ.) իր "Մարդկային հասկացողությանը վերաբերվող ակնարկում" (1689 թ.) առաջարկեց մի շատ ազդեցիկ տեսակետ՝ համաձայն որի միակ գիտելիքը, մարդկությունը կարող է ունենալ, գալիս է սկզբից, այսինքն՝ փորձի վրա հիմնված։ Լոքի խոսքերով "սպիտակ թղթի" (tabula rasa), վրա գրվում են զգայական տպավորություններից սերող փորձերը, որպես մարդկային կյանքի ընթացքում ստացված փորձեր։ Գոյություն ունի մեր գաղափարների երկու աղբյուր. զգացողություն և անդրադարձում։ Երկուսի դեպքում էլ, բարդ և հասարակ գաղափարներ տարբերակում կա։ Նախորդները անբացատրելի են և բաժանվում են առաջնային և երկրորդական հատկանիշներով։ Առաջնային հատկանիշները կարևոր են հարցի մեջ առարկայի դեպքում նրա ինչ լինելը։ Առանց տեսակարար առաջնային հատկանիշների առարկան չէր լինի, ինչ որ կա։ Օրինակ, խնձորը համարվում է խնձոր իր ատոմային կառուցվածքի դասավորության շնորհիվ։ Եթե խնձորը ունենար տարբեր կառուցվածք, ապա այն խնձոր չէր լինի։ Երկրորդական հատկանիշները զգայական տեղեկատվությունն է, որը մեզ է հասնում առաջնային հատկանիշներից։ Օրինակ, խնձորը կարելի է համարվել տարբեր գույների, չափսերի, սակայն այն դեռ ճանաչվում է որպես խնձոր։ Այսպիսով, առաջնային հատկանիշները թելադրում են առարկայի էությունը, իսկ նրա երկրորդական հատկանիշները սահմանուն են նրան բնորոշ հատկանիշները։ Համալիր գաղափարները միավորում են պարզ գաղափարները և բաժանվում են երկու սուբստանցիաների՝ մեթոդներ և հարաբերություններ։ Համաձայն Լոքի՝ առարկաների մասին մեր գիտելիքը գաղափարների ընկալումն է, որոնք միմյանց հետ համաձայնեցված կամ անհամաձայնեցված են, որը շատ է տարբերվում Դեսկարտեսի որոշակիության համար արված որոնումներից։ Հաջորդող սերունդը (Իռլանդացի Անգլիկան եպիսկոպոս Ջորջ Բերկլի) վճռեցին, որ Լոքի տեսակետը անմիջապես դուռ է բացում դեպի հետագա աթեիզմը։ Ի պատասխան Լոքին, նա իր "Մարդկային գիտելիքի սկզբունքների վերաբերյալ տրակտատում" առաջ է քաշում էմպիրիզմին վերաբերվող մի շատ կարևոր խնդիր, որտեղ առարկաները գոյություն ունեն կամ միայն նրանց ընկալման արդյունքում, կամ հանգամանքի այն արժանիքի շնորհիվ, որ նրանք էություն են, որոնք ընկալում են։ Բերկլին հաստատում է, որ բնության մեջ առկա յուրաքանչյուր մարդ Աստծո լեզուն է կամ ձեռագիրը ։ Բերկլիի էմպիրիզմի նման մոտեցումը ավելի ուշ կոչվեց սուբյեկտիվ իդեալիզմ ։ Շոտլանդացի փիլիսոփա Դեյվիդ Հյումը (1711–1776 թթ.) պատասխանել է Լոքի վերաբերյալ Բերկլիի քննադատությանը, ինչպես նաև վաղ շրջանի փիլիսոփաների կարծիքների միջև եղած տարբերություններին և էմպիրիզմը տեղափոխել է նոր մակարդակի վրա՝ սկեպտիցիզմի։ Հյումը պնդում էր, չհեռանալով էմպիրիզմի գաղափարներից, որ ամբողջ գիտելիքը գալիս է զգայական փորձից, սակայն նա ընդունում էր, որ սա հետևանքներ ունի, որոնք չեն ընդունվում փիլիսոփաների կողմից։ Օրինակ նա գրում է, "Պարոն Լոքը բոլոր պնդումները բաժանում է ապացուցվածի և հնարավորի։ Այս տեսանկյունից, մենք պետք է ասենք, որ հնարավոր է, որ բոլորը մահանան կամ որ արեգակը նորից կծագի վաղը" : Եվ, "Պարոն Լոքը իր աշխատության ուժի վերաբերյալ գլխում գրում է, որ փորձից ելնելով բնության մեջ գոյություն ունեն մի քանի նոր արտադրանքներ՝ եզրափակելով, որ ինչ որ տեղ պետք է լինի մի ուժ, որը ստեղծում է դրանք. սրանով մենք հասնում ենք ուժի գաղափարին։ Սակայն ոչ մի պատճառ մեզ չի ընձեռում նոր, օրիգինալ, պարզ գաղափար, ինչպես որ այս փիլիսոփան է ինքն իրեն խոստովանում։ Այսպիսով սա չի կարող լինել այդ գաղափարի սկզբնաղբյուրը" : Մարդկությունը մարդկային գիտելիքը բաժանել է երկու կատեգորիայի՝ գաղափարների հարաբերություններ և փաստերի հիմքեր։ Մաթեմատիկական և տրամաբանական դրույթները առաջինի օրինակ են հանդիսանում, իսկ աշխարհի վերաբերյալ կատարվող որոշ պայմանական դիտարկումները երկրորդի օրինակներ են։ Մարդկության բոլոր գաղափարները գալիս են նրանց ստացած տպավորություններից։ Հյումի դեպքում, տպավորությունը մոտավորապես համապատասխանում է այսպես կոչված զգացողությանը։ Նման տպավորությունները հիշելը կամ պատկերացնելը գաղափար ունենալն է։ Իսկ գաղափարները զգացողությունների աղոտ կրկնօրինակներն են։