Վռամ_Հովսեփյան
Ստեղծագործական ուղի
Արևմտյան Հայաստանի ժամանակավոր կորստի ու բնօրրան հայրենիքին վերստին տիրանալու կարոտաբաղձությունն իրենց արտահայտությունն են գտել Հովսեփյանի «Գուռգուռա», «Ջոջանց տուն» պոեմներում, բանաստեղծությունների «Կանաչ մամուռ», «Տոհմածառ» և «Տեղատարափ», «Արևածագ» արձակ երկերի ժողովածուներում ամփոփված ոտանավորներում, նովելներում, պատմվածքներում, ինչպես նաև «Ճակատագիր» հուշագրության էջերում։ 1968 թվականին «Սովետական գրականություն» ամսագրում Սողոմոն Մկրտչյանը, անդրադառնալով «Գուռգուռա» պոեմին, այն բարձր է գնահատել․ «Հայրենասիրական շնչով է գրված «Գուռգուռա» պոեմը, որն իր ժողովրդական լեզվով ու ոճով, պարզ, սակայն դիպուկ ու բնորոշ պատկերներով ու համեմատություններով Վռամ Հովսեփյանի համար նվաճում է և լավ անակնկալ է ընթերցողների համար։ Պոեմը երկարատև, ծանր ապրումների ու խոհերի արգասիք է, ուր խտացված գույներով պատկերվում է հայ ժողովրդի անցյալից ողբերգական մի դրվագ։ Գրքում եղած մի շարք բանաստեղծություններ և հատկապես «Գուռգուռա» պոեմը հիմք են տալիս ասելու, որ Հովսեփյանը երկար որոնումներից հետո գտել է այն արահետը, որ ընթերցողի սիրտն է տանում» ։ «Ավանգարդ» թերթում տպագրված «Զուլոյի իրավունքը» գրախոսականում նշված էին «Գուռգուռա» պոեմի թերի կողմերը, նաև համոզմունք էր հայտված, որ դրանք բանաստեղծը կարող էր հաղթահարել իր առաջիկա ստեղծագործություններում։ «Նրա գրիչն այս պոեմով սկսում է հարևանել տաղանդին», - գրում էր գրականագետ Ռ․ Համբարյանը։ Նա իրավամբ կարծում էր, որ այս պոեմը Հովսեփյանի ստեղծագործական վերելքի ապացույցն էր։ Ահա թե ինչ ենք կարդում այդ վերլուծականում։ «Պոեմի թեման, լեզուն, պոետական ատաղձը գումարվում են ցանկալի ներդաշնակությամբ՝ ստեղծելով յուրահատուկ կոլորիտ։ Մշո աշխարհն է դա, իր բնությամբ, իր մարդկանցով․․․Հովսեփյանը գրիչ չի վերցրել մի անգամ ևս անհույս ողբով վերհիշելու անցյալը։ Նրա փոքր, բայց արվեստով շնչող ստեղծագործության ոգին դիմադրությունն է․․․Սա շատ սկզբունքային ծրագիր է, 1000 անգամ գերադասելի, քան լալահառաչ ողբը, թուրքական դժնդակությունների հոգեցունց նկարագրությունը» ։ Վռամ Հովսեփյանի պատմվածքների ու նովելների մեջ առանձնահատուկ տեղ են գրավում ցեղասպանությունը վերապրած մշեցի և սասունցի նրա համագյուղացիներն ու ծանոթները։ Նրանց տանջում էին անբացատրելի սերն ու կարոտը հայրենիքի նկատմամբ, որի հողը՝ զավակների արյունով ներծծված, ձգում ու կանչում էր իր վտարված ուստրերին և դուստրերին։ «Ճակատագիր» վերնագրով հուշերի գրքում հանդիպում ենք Քեռի Օհանին, հարյուրհոգանոց գերդաստանից փրկված, Փարիզում կրթություն ստացած, 7 լեզվի տիրապետող մշեցի Ապրո Ղազարին, խիզախ ֆիդայի ալիջանցի Չոփուր Միսակին, որը հանիրավի աքսորվել էր Սիբիր և տուն վերադառնալով՝ գյուղի երիտասարդներին պատմում էր իր երբեմնի մարտընկերների մասին։ Հուշերի շարանում վերհառնում է նաև քաջարի հայդուկ Գոմսա Մելիքը, որը շարունակ մտաբերում էր իր թանկ նահատակ ընկերներին ու հարազատներին և որի շիրիմի մոտ Սմբատ զորավարն ասել էր․ «Առյու´ծ, միայն այս սալը կարող էր զսպել քեզ»։ Այդ գրական կերպարների մեջ շատ էին նախկին ֆիդայիները, որոնք իրենց քաջակորովությամբ թուրքի և քրդի յաթաղանին հակադրել էին ոչ միայն սուր, այլև հույս և հավատ։ Դրանք, ինչպես Հովսեփյանն է գրում, «հայի փառավորյալ, հավիտենական զենքերն էին» ։ Հենց դրանց շնորհիվ էին, որ Վռամ Հովսեփյանի գրքերի հերոսները չէին չարանում մարդկության ու աշխարհի դեմ, ընդհակառակը, ավելի իմաստնանում էին և փորձում էին հնարավորինս հավատարիմ մնալ արմատներին, ինչպես որ ողջ կյանքն ապրեց անձամբ ինքը՝ Վռամ Հովսեփյանը։