Տանհոյզեր
Ստեղծման պատմություն
Վագների 40-ական թվականների ստեղծագործական գագաթնակետը համարվում են «Թանհոյզեր» և «Լոհենգրին» օպերաները, որոնցով եզրափակվեց գերմանական օպերայի ասպետական-ռոմանտիկական այն գիծը, որի սկիզբը դրվել է Վեբերի «Էվրիանտա» օպերայով։ Միջնադարյան առասպելներից և ասքերից փոխառնված օպերայի սյուժեն հանդիսատեսին տեղափոխում է ֆիոդալա-ասպետական հեռավոր ժամանակները և պարունակում է որոշակի միստիցիզմ։ «Թանհոյզերում» ցուցադրվում է մարդկային, երկրային հողեղեն զգացմունքի ազատ արտահայտման համար պայքարը, որը հակադրում է քրիստոնեական ճգնավորական բարոյականությանը։ «Թանհոյզերի» նախերգանքը, Տանհոյզերի և Վեներայի տեսարանը, Թանհոյզերի պատմությունը, քայլերգը պատկանում են 19-րդ դարի սիմֆոնիկ և օպերային երաժշտության բարձրագույն նվաճումներին և հաճախ են հնչել սովետական սիմֆոնիկ բեմահարթակներում։ «Թանհոյզեր» օպերայի լիբրետոյում Ռիխարդ Վագները վարպետորեն միահյուսել է երեք տարբեր լեգենդ։ Պիեսի հերոսը պատմական անձնավորություն է՝ ասպետ-մինեզինգեր, որ ապրել է Գերմանիայում հավանաբար 1220-1270 թվականներին։ Նա շատ է ճանապարհորդել, մասնակցել գերմանացի իշխանների անջատողական պատերազմներին՝ ընդդեմ Հռոմի պապի, փառաբանել է սերը, գինին, կանանց, ապա դառնությամբ ապաշխարել (պահպանվել է նրա «Ապաշխարության երգի» երաժշտությունը)։ Մահից հետո Թանհոյզերը դառնում է հերոսը ժողովրդական մի երգի, որը լայնորեն տարածված էր Գերմանիայում մի քանի տարբերակներով։ Դրանցից մեկը ներառված է Ա. Արնիմի և Կ. Բրենտանոյի հանրահայտ «Տղայի կախարդական եղջերափողը» երգարանի մեջ։ Մյուս տարբերակում, որ երգիծական բնույթ ունի, նշմարվում են ժամանակակից տարրեր, և մշակել է Հայնրիխ Հայնեն, Թանհոյզերը նաև Լ. Տիկայի նորավեպի հերոսն է, որը դեռ պատանեկությունից ծանոթ էր Վագներին։ Սա հիանալի լեգենդ է ապաշխարող ասպետի մասին, որ մեկ ամբողջ տարի անցկացրեց հեթանոսական դիցուհի Վերենրայի թագավորությունում, և Հռոմի կարծրասիրտ պապի մասին, որի ձեռքում ծաղկեց չոր գավազանը։ «Վեներայի լեռը» լեգենդը (սկզբում Վագներն իր օպրեան այդպես էր անվանել) կոմպոզիտորը միացրել երգիչների մրցույթի պատմությունը, որն անցկացվում է Այզենախի մոտ՝ Վարտբուրգում, ամրոցում Տյուրինգի կալվածատիրոջ, ով պոեզիայի թունդ սիրահար էր։ Այս ավանդազրույցը ևս բավականին տարածված էր Գերմանիայում։ Դրան էր նվիրված Է. Հոֆմանի հրաշալի նորավեպերից մեկը։ Վագները Թանհոյզերին դարձրել է երգիչների մրցույթի գլխավոր հերոսը (չնայած որ այդ մրցույթն, ըստ ավանդության, տեղի է ունեցել նրա ծնունդից ավելի քան տասը տարի առաջ)։ Որպես Թանհոյզերի հակառակորդ, կոմպոզիտորն իր օպերայում ներկայացնում է Վոլֆրամ ֆոն Էշենբախին՝ միջնադարի գերմանացի ամենաակնառու բանաստեղծներից մեկին (1170-1220 թթ.), որ Լոհենգրինի մասին պոեմի հեղինակն է, և նրա հորը՝ Պարսիֆալին, որի կերպարը հետագայում Վագները հաճախախակի օգտագործեց իր ևս երկու օպերաներում։ Որպես Թանհոյզերի հակառակորդ, կոմպոզիտորն իր օպերայում ներկայացնում է Վոլֆրամ ֆոն Էշենբախին՝ միջնադարի գերմանացի ամենաակնառու բանաստեղծներից մեկին (1170-1220 թթ.), որ Լոհենգրինի մասին պոեմի հեղինակն է, և նրա հորը՝ Պարսիֆալին, որի կերպարը հետագայում Վագները հաճախախակի օգտագործեց իր ևս երկու օպերաներում։ «Թանհոյզերի» սյուժեով օպերա ստեղծելու գաղափարը վագները հղացավ Փարիզում եղած ժամանակ (1841 թվականի աշնանը), իսկ վերջնական ծրագիրը ձևավորվեց հայրենիք վերադառնալուց հետո՝ հաջորդ տարվա հունիս-հուլիս ամիսներին։ Այդ ժամանակ էլ ի հայտ եկան երաժշտական առաջին ուրվագծերը։ Օպերան ավարտվեց 1845 թվականի գարնանը։ Նույն տարվա հոկտեմբերի 19-ին Դրեզդենում, Վագների ղեկավարմամբ, կայացավ պրեմիերան։ Օպերան մեծ հաջողություն ունեցավ, բայց, չնայած դրան, կոմպոզիտորը հաջորդ երկու տարվա ընթացքում երկու անգամ վերամշակեց վերջաբանը։ Նոր խմբագրումը (1860-1861 թթ.) կատարվել է Փարիզի Օպերայի Մեծ թատրոնում բեմադրելու համար (ընդարձակվել է առաջին արարը, որտեղ մտցվել է երկու բալետային մնջախաղ՝ անտիկ դիցաբանական թեմաներով, փոխվել է Թանհոյզերի և Վեներայի զուգերգը՝ ավարտվելով հերոսուհու երկար արիայով)։ Նոր պրեմիերան տեղի ունեցավ 1861 թվականի մարտի 13-ին՝ նշանավորվելով չլսված սկանդալով. «Թանհոյզերի» փարիզյան խմբագրումը թատերական պատմության մեջ չամրագրվեց։