Թովմա_Աքվինացի
Թովմա Աքվինացու հայացքները իշխանության, սեփականության և պետության մասին
Գագաթին գտնվում է «հավիտենական օրենքը». այդ օրենքը Աստծո բանականությունն ու կամքն է, որը կարգավորում է ամբողջ բնությունը և մարդկային գործունեությունը։ Այդ օրենքը մարմնավորված է Աստծո մեջ և իր ամբողջ ծավալով մարդկանց կողմից երբեք չի կարող ընկալվել և գործարկվել։ Հավիտենական օրենքը Աստծո մեջ է և նույնական է նրա հետ։ Այն գոյություն ունի ինքն իրեն և նրանից ածանցվում են օրենքի մյուս տեսակները և առաջին հերթին «բնական օրենքը»։ Ըստ էության այս օրենքը հավիտենական օրենքի արտացոլումն է մարդկային բանականության մեջ, մտածող էակների գիտակցության մեջ։ Բնական իրավունքը բոլոր մարդկանց՝ թե քրիստոնյաների, թե հեթանոսների համար ընդհանուր է։ Այդ օրենքը պատվիրում է ձգտել ինքնապահպանման և ցեղի շարունակության, պարտավորեցնում է փնտրել ճշմարտությունը (Աստծուն) և հարգել մարդկանց արժանապատվությունը։ Այդ օրենքի նպատակն է ուժով ու սարսափով ստիպել մարդկանց խուսափել չարագործություններից և հասնել առաքինության։ Ի տարբերություն բնական օրենքի՝ «մարդկային օրենքը» պոզիտիվ օրենք է համարվում։ Դա իմպերատիվ է, փոփոխական իր բովանդակությամբ։ Մարդկային օրենքի նորմերը տարբեր երկրներում կարող են միանգամայն տարբեր լինել։ Եվ եթե ինչ-որ բանում այդ նորմերը միանում են, ապա դրանք կազմավորում են «ժողովրդի իրավունքը», իսկ դրանցում եղած առանձնահատկությունները՝ «քաղաքացիների իրավունքը»։ Մարդկային օրենքը մարդկանց կողմից ընդունվում և ճանաչվում է կամավոր և մարդկային օրենքը պետք է համապատասխանի ընդհանուր բարիքի նպատակին, իսկ որպեսզի այն լինի պարտադիր, առաջին հերթին այն պետք է արդար լինի։ Այս հարցում Աքվինացին համամիտ է անտիկ շրջանի և միջնադարյան ավանդույթների համար բնորոշ դիրքորոշման հետ, այն է՝ օրենքներ ստեղծելը բնորոշ չէ մարդկանց, օրենքներ ստեղծում է բնությունը, թելադրում է բանականությունը, իսկ մարդը միայն ճանաչում է դրանք՝ տալով դրանց հատուկ ձև և հավանություն։ Գոյություն ունի նաև «աստվածային օրենքը», որը իրենից ներկայացնում է հավիտենական օրենքի մի մասը։ Աստվածային օրենքը առկա է Աստվածաշնչում և սրբերի երևակայական պատկերներում։ Այդ օրենքը, ըստ Աքվինացու, անհրաժեշտ է հետևյալ երկու պատճառներով՝ Աքվինացու ժամանակ բավականին կարևոր ու էական էր եկեղեցու և աշխարհիկ իշխանությունների փոխհարաբերությունների հարցը։ Հռոմի պապերը և պապական իշխանության գերակայության կողմնակիցները պնդում էին, թե եկեղեցու գերագույն իշխանությունը պատկանում է պապին և նրան հնազանդվելը անհրաժեշտ է հավիտենական փրկության համար։ Ըստ Աքվինացու, Աստծո կողմից առաքված 2 սրերը՝ հոգևոր և աշխարհիկ իշխանությունները պատկանում են եկեղեցուն, բայց քանի որ եկեղեցին հոգևորից բացի չի կարող անմիջապես գործադրել աշխարհիկ սուրը, ուստի այն փոխանցոում է թագավորներին, որպեսզի այն գործածվի միայն հոգևորականների հրամանով ու թույլտվությամբ։ Այս հարցադրումից նկատում ենք, որ 2 իշխանությունները հարաբերակցում են այնպես, ինչպես հոգին ու մարմինը, ընդ որում նկատենք, որ հոգին և հոգևոր իշխանությունը բարձր է աշխարհիկ իշխանությունից և նյութականից։ Որոշակի առումով Աքվինացին անդրադարձել է նաև սեփականության հետ կապված հարցերին և այս հարցերում գրեթե ընդգծված նորություն չի ասում։ Բավարարվում է միայն նրանով, որ Օգոստինոսի և վաղ քրիստոնյաների մտքերը սեփականության մասին հարմարեցնում է նոր պայմաններին, երբ եկեղեցին դարձել է խոշոր սեփականատեր։ Իսկ սեփականությունը նա դիտում էր որպես Աստծող կողմից մարդուն տրված պարգև, և այդ սեփականության օգտագործման ժամանակ մարդիկ պետք է ունենան պատասխանատվության զգացում նվիրատուների հանդեպ։ Ստացվում է, որ սեփականությունը պատասխանատվություն է և խնամակալություն։ Այս իմաստով նա կրկնում է Օգոստինոսի այն միտքը, թե ոչ ոք չպետք է ունենա ավելին, քան անհրաժեշտ է սեփական պահանջմունքները բավարարելու համար։ Ցանկացած սեփականություն պետք է ծառայի ընդհանուրի բարօրությանը, իսկ կարիքավորներին բավարարելու համար Աքվինացին թույլատրելի է համարում հարուստների ունեցվածքից օգտվելը։ Անդրադառնալով պետության կառավարման ձևերին՝ Աքվինացին հետևում է Արիստոտելին։ Աքվինացին խոսում է 3 մաքուր, ճշմարիտ ձևերի (միապետություն, արիստոկրատիա, պոլիտիա) և 3 այլանդակ, աղավաղված ձևերի (տիրանիա, օլիգարխիա, դեմոկրատիա) մասին։ Ճշմարիտ ձևերը իրենցից ներկայացնում են քաղաքական իշխանությունը, իսկ ոչ ճշմարիտ ձևերը՝ բռնակալությունը։ Առաջինը՝ քաղաքական իշխանությունը, հենվում է իրավունքների և սովորույթների վրա, իսկ երկրորդը՝ բռնակալությունը, հենվում է կամայականության վրա և սահմանված չէ իրավունքով։ Աքվինացու համակրանքը միապետության կողմն է, որում միապետը թագավորում է այնպես, ինչպես հոգին մարմնում, իսկ Աստված՝ աշխարհում։ Ինչ վերաբերում է հպատակներին, ապա Աքվինացին գտնում է, որ հպատակները անվերապահորեն պետք է ենթարկվեն տերերին, որովհետև հնազանդությունը հիմնական առաքինություններից մեկն է։ Չնայած Աքվինացին պետական կառավարման լավագույն ձևը համարում է միապետությունը, բայց միաժամանակ հնարավոր է համարում, որ միապետությունը կարող է վերածվել բռնակալության, իսկ քանի որ միապետությունը վերածվում է բռնակալության, որը վատթարագույն չարիք է հասարակության համար։ պետք է խիստ ուշադիր լինել, որ իր համար թագավոր ընտրող բազմությունը նախապես դա հաշվի առնի, որպեսզի բռնակալի ձեռքը չընկնի։ Թագավորի իշխանությունը այնպես պետք է սահմանափակվի, որ բնավ ի վիճակի չլինի հեշտությամբ դիմել բռնության։ Ինչպես Աքվինացու ուսմունքը, այնպես էլ հենց ինքը՝ Աքվինացին, արժանացել են մեծ գնահատականի, գովասանքի. Հռոմի պապի կողմից 1321 թ. նա դասվեց սրբերի շարքին, 1576 թ. հռչակվեց եկեղեցու ուսուցիչ, իսկ 1878 թ. պապական շրջաբերումներով Աքվինացու աստվածաբանական ու փիլիսոփայական ուսմունքը սկսեց պարտադիր համարվել կաթոլիկ եկեղեցու համար։