ԼՂԻՄ-ն_Ադրբեջանի_ԽՍՀ-ի_կազմից_դուրս_բերելու_գործընթաց
Հատուկ կառավարման կոմիտե
1988-ի հունիսի 15-ին ՀԽՍՀ ԳԽ-ն, ընդառաջելով ԼՂԻՄ-ի մարզխորհրդի 20-րդ գումարման նստաշրջանի խնդրանքին, որոշում է ընդունել համաձայնություն տալ ԼՂԻՄ-ը Հայկական ԽՍՀ-ի կազմի մեջ մտցնելուն։ 1989- ի հունվարի 12-ից, ԽՍՀՄ-ում առաջին անգամ, ԼՂԻՄ-ում մտցվել է կառավարման հատուկ ձև։ Կազմավորվել է Հատուկ կառավարման կոմիտե (ՀԿԿ)՝ ԽՄԿԿ կենտկոմի բաժնի վարիչ Արկադի Վոլսկու նախագահությամբ։ ՀԿԿ-ի կազմավորումով դադարեցվել են ԼՂԻՄ-ի 20-րդ գումարման ժողովրդական պատգամավորների լիազորությունները։ Բայց մարզային կուսումնական և պետական մարմինների լիազորությունների դադարեցումը ժողովրդին իսպառ զրկել է ինքնուրույն գործողությունների հնարավորությունից, և ներկայացուցչական լիազոր մարմին ընտրելու անհրաժեշտությունը դարձել է հրատապ։ 1989-ի օգոստոսի 16-ին հրավիրվել է արցախահայության համագումար, որն ընտրել է ԼՂԻՄ-ի ազգային խորհուրդ (նախագահ՝ ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավոր Վաչագան Գրիգորյան)՝ մինչև ժողովրդական պատգամավորների մարզխորհրդի և մարզկոմի վերականգնումը մարզը ղեկավարելու համար։ Համագումարն ընդունել է նաև Ադրբեջանի ժողովրդին ուղղված դիմում, մտահոգություն հայտնել հայերի ու ադրբեջանցիների միջև օրեցօր խորացող օտարացման կապակցությամբ, կոչ արել ճանաչել միմյանց անխախտելի իրավունքները։ «ԼՂԻՄ-ի սահմանադրական իրավունքները վերականգնելու պահանջով», 1990-ի սեպտեմբերի 9-29-ը՝ ԽՍՀՄ ԳԽ հերթական նստաշրջանի օրերին, Մոսկվայում հացադուլ են հայտարարել ժողովրդական պատգամավորներ՝ ակադեմիկոս Վիկտոր Համբարձումյանը, Զորի Բալայանը, Սոս Սարգսյանը, Սեմյոն Բաբայանը և Վաչագան Գրիգորյանը։ Նրանց հետևել են մտավորականներ Ուզբեկստանում, Տաջիկստանում, Երևանում, Ստեփանակերտում և այլուր։ Հացադուլը դադարեցվել է նրանց այցելած Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգեն Ա-ի խնդրանքով և հայտարարությամբ. «Առանց ձեզ ես չեմ վերադառնա Սուրբ էջմիածին»։ Իսկ պաշտոնական Բաքուն հայկական բնակավայրերն ավերելուն զուգընթաց ձեռնարկել է ԼՂԻՄ-ի և ՀԽՍՀ-ի տնտեսական շրջափակման՝ ԽՍՀՄ-ում նախադեպը չունեցող գործողություն, Շահումյանի շրջանում և Գետաշենի ենթաշրջանում սաստկացրել է ճնշումներն ու պատժամիջոցները։ Դեպքերի նման զարգացումը կանխելու նպատակով Շահումյանի ժողովրդական պատգամավորների շրջխորհրդի հուլիսի 26-ի արտահերթ նստաշրջանը որոշում է ընդունել շրջանը և Գետաշենի ենթաշրջանը ԼՂԻՄ-ի կազմի մեջ մտցնելու վերաբերյալ։ ԽՍՀՄ ԳԽ-ն 1989-ի նոյեմբերի 28-ին անդրադարձել է ԼՂ-ի խնդրին, որոշել մարզը թողնել Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմում, լուծարել է ՀԿԿ-ն, նրա փոխարեն ստեղծել Հանրապետական կազմկոմիտե՝ Ադրբեջանի կոմկուսի կենտկոմի 2-րդ քարտուղար Վիկտոր Պոլյանիչկոյի գլխավորությամբ։ Կազմկոմիտեն ԽՍՀՄ ՆԳՆ ներքին զորքերի և խորհրդային բանակի աջակցությամբ հիմնականում իրականացրել է ԼՂԻՄ-ի և Ադրբեջանի տարբեր շրջաններից հայ բնակչության տեղահանման, Արցախյան շարժման ճնշման և ակտիվիստների ձերբակալման գործողություններ։ 1989-ի դեկտեմբերի 1-ին ՀԽՍՀ ԳԽ-ն և ԼՂԻՄ-ի ազգային խորհուրդը համատեղ նիստում որոշում են ընդունել ճանաչել ԼՂ լիազոր ներկայացուցիչների համագումարը և ազգային խորհուրդը՝ որպես մարզի միակ օրինական իշխանություն։ Որոշման 3-րդ կետով հռչակվել է ԼՂԻՄ-ը Հայաստանի հետ վերամիավորելու փաստը և մարզի բնակչության վրա տարածել ՀԽՍՀ քաղաքացիության իրավունքները։ ՀԽՍՀ գործադիր իշխանություններին հանձնարարվել է «իրականացնել ՀԽՍՀ և ԼՂԻՄ քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կառույցների միաձուլումը միասնական պետական քաղաքական համակարգում»։ Այդ որոշմանը հաջորդել են կազմակերպված ջարդերը Բաքվում։ 1990-ի հունվարի 13-ին, ԽՍՀՄ զինվորական կայազորի, ներքին զորքերի և ոստիկանության աչքի առաջ, բազմահազարանոց հանրահավաքից հետո, ամբոխը խմբերի բաժանված ներխուժել է հայերի բնակարաններ և սկսել ծեծ ու բռնարարքներ, մարդկանց դուրս են նետել պատուհաններից, սպանել երկաթե ձողերով ու դանակներով, բռնաբարել կանանց ու շատերին ողջակիզել։ Ջարդերն ու անկարգությունները շարունակվել են 6 օր։ Հունվարի 19-ին, երբ դրանք արդեն սպառնում էին խորհրդային իշխանության անվտանգությանը, ԽՍՀՄ նախագահ Մ. Գորբաչովը հրամանագիր է ստորագրել Բաքվում արտակարգ դրություն մտցնելու մասին, և հունվարի 19-ի՝ լույս 20-ի գիշերը զորք է մտցվել քաղաք (օդադեսանտային ուժերի հրամանատար՝ գեներալ Ալեքսանդր Լեբեդ)։ Զորքի հետ զինված բախման ժամանակ սպանվել են 137 ադրբեջանցիներ, շատերը ձերբակալվել են։ Չնայած հայտարարված արտակարգ դրությունը հայերին փրկելու նպատակ չուներ, սակայն ջարդերը դադարեցվել են, քաղաքից տարհանվել են վերջին 50-60 հազար հայերը և լաստանավով՝ Կասպից ծովով, տեղափոխվել Թուրքմենիայի Կրասնովոդսկ քաղաք։ Ջարդերի ընթացքում սպանվել են 150-300, անհայտ կորել հազարավոր հայեր։ Այդպես հայաթափվել է Բաքուն, որտեղ ժամանակին ապրել են մինչև 250 հազար հայեր, ստեղծել ազգային մշակույթ, կառուցել եկեղեցիներ և պատմաճարտարապեճտական բազմաթիվ հուշարձաններ։ 1990-ի հունվարի 17-ին Եվրոխորհուրդը կոչ է արել Արտաքին Գործերիի նախարարների կոմիտեին և ԵԽ-ին՝ պաշտպանել հայերին հակաօրինական գործողություններից և անհապաղ օգնություն ցուցաբերել Հայաստանին ու ԼՂ-ին։ Հունվարի 18-ին ԱՄՆ-ի մի խումբ սենատորներ համատեղ նամակ են հղել Միխաիլ Գորբաչովին և անհանգստություն հայտնել Բաքվում հայերի ջարդերի կապակցությամբ։ Օգտվելով այն բանից, որ միության մարմինները միջոցներ չեն ձեռնարկում հայերի ցեղասպանության դադարեցման համար, 1989-ի հուլիսին, իբրև ընդդիմադիր կուսումնական ձևավորված Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատը, իշխանությունների համաձայնությամբ, զինված հարձակում է ձեռնարկել Շահումյանի և Խանլարի շրջանների հայկական գյուղերի վրա։ Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանի երկայնքով տարբեր հատվածներում սկսվել են մարտական գործողություններ։ ԽՍՀՄ ԳԽ նախագահության 1990-ի հունվարի 15-ի հրամանագրով արտակարգ դրություն է մտցվել նաև ԼՂԻՄ-ում և սահմանամերձ ադրբեջանական շրջաններում, ՀԽՍՀ Գորիսի շրջանում, ինչպես նաև Ադրբեջանական ԽՍՀ պետական սահմանի երկայնքով ընկած գոտում։ Ռազմական դրության պայմաններում ԼՂԻՄ-ի տարածքում պետական իշխանության գործառույթներն իրականացրել է զինվորական պարետատունը։