Ռուբեն_Մանասերյան
Տիգրան Բ-ի կայսրության կազմավորումը և դրան սպառնացող արտաքին ու ներքին վտանգները
Աշխատության ծանրակշիռ, հիմնական մասերից մեկն են կազմում Տիգրան Բ-ի տերության կազմավորման գործընթացին նվիրված Էջերը (Էջ 59-116)։ Հռոմեական վտանգի առաջն առնելու միակ միջոցը նրա ճանապարհին հզոր ռազմաքաղաքական պատնեշի ստեղծումն Էր։ Տիգրանի կողմից կառուցվող այդ պատնեշի ավարտական քայլը հայկական տերության կազմի մեջ արևելամիջերկրական մի շարք երկրների ներգրավումն Էր։ Մ. թ. ա. 83 թ. Տիգրանը իրեն ենթարկեց Ասորիքը (Սիրիան), Փյունիկիան և Կիլիկիան։ Ասորիքում Տիգրանի հաստատմանը նախորդած ժամանակաշրջանում Ասորիքի գահի տարբեր հավակնորդների միջև ծավալված անդադրում կռիվների հետևանքով երկրում ծայր առած քաղաքական անմխիթար վիճակը նկարագրելուց հետո հեղինակը անցնում Է հելլենիստական Արևելքի սոցիալ-տնտեսական հարցերի քննարկմանը և հանգում այն եզրակացության, որ Հայկական ու սելևկյան-սիրիական վերնախավի միջև կնքվել Է հատուկ դաշինք, որը փաստորեն հանգել Է Ասորիքի սելևկյան և Տիգրանի հայկական պետությունների ունիային։ Այս տեսակետից շատ կարևոր Է Ասորիքի սելևկյան քաղաքների դերի բացահայտումը միավորման այս գործընթացում։ Հեղինակը իրավացիորեն ուշադրություն Է դարձնում Ասորիքի քաղաքների միջև դրսևորված, եզակի նշանակություն ունեցող համախության՝ ՙՙհոմոնոյայի՚՚ մասին Ստրաբոնի բերած վկայության վրա (էջ 68), Այն ինչ-որ բարոյաէթիկական հասկացություն չէր, այլ քաղաքների միջև գոյություն ունեցող իրական դաշինք, որը ենթադրում է ընդհանուր ժողովներ և համընդհանուր որոշումներ։ Բերված նյութից երևում է, որ կենտրոնական իշխանության թուլացման պայմաններում քաղաքները ձգտում էին համախմբման և երբ պատմիչ Հուստինոսը ասում է, որ Ասորիքի «ժողովուրդը»` populus֊ը դիմել է Տիգրանին ստանձնելու սելևկյան թագավորությունր, նա նկատի ունի քաղաքների համայնքա-քաղաքացիական համախմբված կոլեկտիվներ (էջ 72—73)։ Աշխատության մեջ ցույց է տրված, թե ինչու ասորիները գերադասեցին Տիգրանի Մեծ Հայք-Հայաստանը Եգիպտոսից, Հռոմից, Պարթևստանից, Պոնտոսից և թե' հետևապես ինչու այս ունիան ձեռնտու էր հավասարապես թե' մեկ և թե' մյուս թագավորությանը։ Այս տեսակետից հատկապես ուսանելի են Տիգրանի և Ասորիքի սելևկյան քաղաքների միջև հաստատված հարաբերությունները։ Տվյալներ կան, որոնք վկայում են արքայի բարյացակամության մասին քաղաքների նկատմամբ և քաղաքների նվիրվածության մասին՝ արքայի նկատմամբ։ Արքան քաղաքներին շնորհում է «ազատություն», ապաստանի կամ անձեռնմխելիության իրավունք («ասիլիա»), սրբազան կոչվելու իրավունք (ֆինանսական իմունիտետ)։ Հայաստանը և Ասորիքը դառնում են բնական դաշնակիցներ Հռոմի և պարթևների դեմ մղվող պայքարում։ Սակայն մ. թ. ա. 70-ական թթ. երկրորդ կեսից այնտեղ գլուխ են բարձրացնում ընդդիմադիր ուժերը, որոնց համար Տիգրանի քաղաքական լուծումներն ընդունելի չէին։ Հայաստանում ապստամբություն է բարձրացնում նրա երիտասարդ որդի Տիգրանը, Ասորիքում ապստամբում են հարավի քաղաքները Կլեոպատրա-Սելենե թագուհու գլխավորությամբ։ Այս հարցը Ռ.Լ.Մանասերյանըը կապակցում է անտիկ դարաշրջանը լուսաբանող պատմագիտական երկերում հանդիպող Տիգրան Բ-ի չեզոքության հարցին Միհրրդատյան երրորդ պատերազմի ընթացքում (73-71 թթ.)։ Ինչպես հայտնի է, Տիգրան Բ-ի արդի քննադատները և առաջին հերթին Թեոդոր Ռեյնաքը Տիգրանի բռնած դիրքը համարել են «ճակատագրական սխալ», «դաշնակցային պարտականությունների մեջ թերացում», «քաղաքական կարճատեսություն», «պարզունակ լավատեսություն»։ Վերջին որակումը պատկանում Է Հ. Մանանդյանին։ Ռ. Մանասերյանը ցույց Է տալիս, որ Տիգրանի քաղաքական դիրքորոշման պատճառները խարսխված Էին տերության մեջ տիրող իրավիճակում. կապված նրա հարավային իշխանություններից մեկի՝ Գորդիենայի (Կորդոլքի) անջատողական ձգտումների, սիրիական Սելևկիա քաղաքի ընդվզման, սեփական արքունիքում ծայր առնող հակապետական խմորումների հետ և, որ կարևորն Է՝ հակահայկական այն գործողությունների հետ. որոնք ծավալվել Էին Փյունիկիայում և Հարավային Ասորիքում սելևկյան Կլեոպատրա-Սելենե թագուհու գլխավորությամբ։ Սանձահարելու համար այս բոլոր շարժումները Տիգրանը պետք Է չեզոքություն պահպաներ, մանավանդ, որ Հռոմը միջամտում Էր Ասորիքում։ Այս կապակցությամբ շատ կարևոր են Գայուս Վերոսի գործի կապակցությամբ Կիկերոնի արտասանած ճառում պարունակված և Տիգրանի՝ մեզ ժամանակակից՝ 20-րդ դարի երկրորդ կեսի - 21 -րդ դարի առաջին երկու տասնամյակների քննադատների կողմից անտեսված տեղեկությունները Ասորիքում Հռոմի ունեցած կոնկրետ ակնկալությունների մասին։ Չեզոքության գնով պետք Էր խաղաղեցնել տերությունը վերահաս պատերազմի նախօրյակին ։