Հայկական_երաժշտությունը_մինչև_20-րդ_դարի_սկիզբը
Ծեսի և արարողության երաժշտական կողմի բարեկարգումը
Գրերի գյուտից անմիջապես հետո Սահակ Պարթևի և Մեսրոպ Մաշտոցի, ինչպես և նրանց ավագ աշակերտների ջանքերով թարգմանվում են Աստվածաշունչն ու պաշտամունքային այլ բնագրեր, առգգաջին հերթին՝ Պատարագամատույցը, և ծեսն ու արարողությունը հայանում, բարեկարգվում ու ճոխանում են։ Աստվածաշնչից անջատվելով՝ առանձին գրքով լույս են տեսնում Դավթյան սաղմոսները, որով գոյանում է նախ՝ հայոց Սաղմոսարանը, ապա և վերջինիս վրա ավելացնելով մարգարեական օրհնություններն և նորաստեղծ քարոզները ու աղոթքները՝ հայոց հնագույն ժամագիրքը։ Անհրաժեշտ է դառնում ծեսի և արարողության նաև երաժշտական կողմի բարեկարգման գործը, որն իրականացնում են դարձյալ Սահակ Պարթևն ու Մեսրոպ Մաշտոցը, եկեղեցական երաժշտության հիմքում դնելով հայոց ավանդական ձայնեղանակները։ Երկուսն էլ եղել են նաև հայկ․ հոգևոր ինքնուրույն երգի նահապետները, իրենց ջան Մեսրոպ Մաշտոց․ Ապաշխարության շարականներից (նոր հայկական ձայնագրությամբ) Մեսրոպ Մաշտոց․ Ապաշխարության շարականներից (եվրոպական նոտագրությամբ) քերն ուղղել սկզբնապես թեև ոչ ծավալուն, բայց մեծակերտ (մոնումենտալ) ոճի երգի արմատավորմանը Հայաստանում։ Մեսրոպ Մաշտոցը հորինել է ապաշխարության վշտագին–քնարական շարականները, Սահակ Պարթևը՝ Ավագ շաբաթի հանդիսավոր երգեցողությունները։ Դավիթ Քերականն ու Դավիթ Անհաղթը խորացնում են հայոց երաժշտա–գեղագիտական ու երաժշտատեսական համակարգերի մշակումը։ Ստեփանոս Սյուննցի Առաջինը, Հովհան Մանդակունին, Գյուտ Արահեզացին և Մովսես Խորենացին նոր մակարդակի են բարձրացնում մեծակերտ ոճի հայ հոգևոր ինքնուրույն երգը։ Մանավանդ քերթողահայր Խորենացին, որն իր ծննդյան շարականներով վիպաքնարական հզոր շունչ ու ինքնատիպ որակ է հաղորդել հայոց մասնագիտացված երգարվեստին ամբողջապես և նրա երկու բաղադրիչներին՝ բանաստեղծությանն ու երաժշտությանը առանձին վերցրած։ VII դարում մեծակերտ ոճը զարգացման բարձրակետին են հասցնում Կոմիտաս Աղցեցին և Բարսեղ ճոնը, Անանիա Շիրակացին (Հարության շարականներով) և Սահակ Ձորափորեցին (խաչին ու եկեղեցուն նվիրված շարականներով)։ Բարսեղ ճոնը կազմում է հոգևոր ինքնուրույն երգերի առաջին, պաշտոնապես վավերացված ժողովածուն, որ կոչվել է «ճոնընտիր»։ Քիչ ավելի ուշ, VIII դարում 1-ին քառորդում, Սաեփանոս Սյունեցի Երկրորդի ջանքերով սկզբունքորեն ընդունվում է եկեղեցակա միևնույն տոնին վերաբերող 8–9 երգերից բաղկացած «կանոնի» արևելաքրիստոնեական ժանրը։ Մշակվում է ձայնեղանակների երկրորդ մեծ համակարգը՝ հոգևոր ինքնուրույն (ոչ աստվածաշնչային) երգերին վերաբերող չափանմուշ մեղեդիների խումբը։ Ծագում է նաև հայկական խազագրերի նախնական համակարգը, որն հարստանում է երգչային նորանոր նշաններով։ VIII դ․ 2-րդ քառորդից, Հայաստանի քաղաքական ու տնտեսական ծանր իրադրության պայմաններում, խափանվում է հայոց երաժշաա–մշակութայիե կյանքի առաջընթացը։ IX դ․ Մաշտոց Ա Եղիվարդեցի կաթողիկոսը կարգավորում է հայոց գլխավոր ծիսարաններից մեկը, Մաշտոցը։ Երգահաններից հիշատակելի է Համամ Արևելցին, իր գղջական «Հայր երկնաւոր» շարականով։ X դարում հայոց ծիսական մատյաններից կարգավորվում են երկուսը ևս՝ Տոնացույցն ու «Հռոմադիր» կոչված Հայսմավուրքը։ X դարի բարենպաստ պայմաններում մի կողմից եզրափակվում է վաղ միջնադարյան Հայաստանի պրոֆեսիոնալ երգարվեստի հեղափոխման ուղին, ընդհանրացնող կարգի խոշոր երևույթների մարմնավորմամբ, մյուս կողմից՝ հիշյալ երևույթները, դրսևորելով նաև նոր որակ կազմող կենսական շատ տարրեր, միաժամանակ դառնում են բուն միջնադարյան հայկական արվեստի վերընթացի սկիզբը (մասնավորապես, Գրիգոր Նարեկացու երաժշտա–բանաստեղծական ստեղծագործությունը)։