cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jan Bjedrich Langa (1738)
Narodźi so jako syn Wósporskeho fararja Jana Bjedricha Langi a wopytowaše gymnazij w Budyšinje. Po studiju teologije w Lipsku dźěłaše wot 1760 do 1764 jako domjacy wučer we Łahowje a Budyšinje. Wot 1764 hač do swojeje zažneje smjerće bě z diakonom w Njeswačidle.
Langa bě iniciator a redaktor wot skupiny duchownych spisaneje knihi k cyrkwinskim stawiznam Hornjeje Łužicy, kotraž so z małym zapozdźenjom 1767 składnostnje połstalětneho jubileja Serbskeho prědarskeho towarstwa w Lipsku wuda.
Piwo
thumb|Swětłe piwo w [[kružku]] Piwo je alkoholiski napoj, kiž nastawa přez fermentaciju přetworjenych zornješkow (zwjetša w formje ječmjenjoweho słoda). Nětko jako dodaće do piwa wužiwa so chmjel, kiž daje hórkosć, móžne su tež druhe wobstatki jako na přikład korjeniny, płody abo měd. Fermentacija bu typisce wot piwarskich droždźow wuwabjena.
Słowo "piwo" je wuznamjeniło w prasłowjanskej rěči jednorje "piće", potom je so přeměniło k zapřimnjenju alkoholiskeho napoja.
Stawizny
Nětko wjetšina šěroko předawanych piwow je pasteurizowana a filtrowana. Pasteurizacija daje piwu dołhu čerstwosć, dokelž zabija bakterije a druhe mikroorganizmy. Filtrowanje daje piwu čistu barbu. Su pak kraje, hdźež wěsty podźěl maja piwa z žiwymi droždźemi, to rěka bjez pasteurizacije a filtrowanja. Stej to na přikład Belgiska a Wulka Britaniska (hdźež tajkim piwam rěka "real ale").
Legislatiwa
W Němskej słušeja k legislatiwje na zwjazkowej runinje wot ludu woleny němski federalny parlament, zwjazkowy sejm, a zastupnistwo zwjazkowych krajow, zwjazkowa rada. Na krajnej runinje wukonjeja krajne parlamenty kaž na přikład sakski krajny sejm funkcije legislatiwy. Je zwadne, hač přisłušeja tež wokrjesne sejmiki a gmejnske rady w Němskej legislatiwje, přetož nimaja žane kompetency zakonjedawstwa a su w tutym zmysle skerje dźěl eksekutiwy.
Kórka (ród)
Systematika
DNA-Sekwencowe analyzy su pokazali w lěće 2006, zo ród Cucumis w tehdyšim wobjimje bě parafyletiski, dokelž rody Cucumella, Dicoelospermum, Mukia, Myrmecosicyos a Oreosyce znutřka roda Cucumis leža. W lěće 2007 je Hanno Schäfer družiny tutych rodow tež formalnje do roda Cucumis přenjesł a sćěhowace noworjadowanje roda wotměł, kotrež potajkim 52 družinow wobsahuje:
Rozpřestrěty šćěrjenc
Rozpřestrěty šćěrjenc (Amaranthus chlorostachys) je rostlina ze swójby šćěrjencowych rostlinow (Amaranthaceae).
Chunzach
Sydlišćo je so w 12. lětstotku załožiło. Bě centrum Awarskeho chanstwa (XII – 1864).
Hórčny porstnik
Hórčny porstnik (Potentilla collina) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow.
Ćežka woda
Ćežka woda abo deuteriumowy oksid je woda, w kotrejž su město atomow wodźika atomy deuteriuma.
Alagir
thumb|left
Dźiwja mjetlička
Dźiwja mjetlička (Mentha pulegium) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Arsk
thumb|left Arsk je město w Ruskej federaciji. Leži w republice Tatarstan něhdźe 65 kilometrow sewjernje Kazanja a ma něhdźe 19 tysac wobydlerjow.
Kazań
Kazań je milionowe město w Ruskej federaciji a stolica republiki Tatarstan. Leži w europskim dźělu Ruskeje nad zliwomaj rěkow Wolgi a Kazanki (brjóh Wolgi je zapadna hranica města). Ma 1,3 miliony wobydlerjow a je tuž pjate najwjetše město cyłeje Ruskeje.
Kowdor
Sydlišćo je so w lěće 1953 załožiło a ma wot lěta 1965 měšćanske prawa.
Saksko-čěska železniska towaršnosć zwr.
Wobchad
Wot lěta 2002 wukonje SBE železniski wobchad na čarje Žitawa - Mittelherwigsdorf - Varnsdorf - Wodowe Hendrichecy - Jiwow w nadawku Wobchadniskeho zaměroweho zwjazka Hornja Łužica-Delnja Šleska (ZVON). Po tym zo je ZVON w lěće ćahi mjez Wodowemi Hendrichecami a Jiwowom wotskazał, spytaše SBE hišće hač do lěta 2006 na swójske kóšty na tutej čarje wobchadźeć. Redukowany jězbny plan pak njeje k rentabelnosći wjedł, tak zo je wot tutoho lěta mjenowana čara bjez wosobnych ćahow. Wot decembra 2007 pojědu na dźěłowych dnjach štyri ćahi dale do Liberec. Wjacore razy wob lěto wobchadźeja wosebite ćahi wot Žitawy do Prahi a do druhich městow w Čěskej republice.
Marmarske morjo
Ma přestrjeń wot 11 140 kwadratnych kilometrow a maksimalnu hłubokosć wot 1370 metrow.
Běrnjacy ryženk
Běrnjacy ryženk (Leptinotarsa decemlineata) je bruk ze swójby ryženkow (Chrysomelidae) z porjada (Coleoptera).
Mała kopřiwa
Stejnišćo
Rosće na smjećowych městnach, zanjerodźenych zahrodach, hnojowych městnach, winicach, hródźach. Preferuje ekstremnje dusykate pódy.
Běrnjacy ryženk
Rozšěrjenje
Dźensniše rozšěrjenje bruka a běrny]]
Konjaca mjetlička
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej a južnej Europje, sewjernje hač Wulkobritanskej rozšěrjena.
Zažny łyknowc
Zažny łyknowc (Daphne mezereum) je kerk ze swójby łyknowcowych rostlinow (Thymelaeaceae). Dalšej serbskej mjenje stej popjerjowe drjewo a wjelči kerk.
Pucherkojty liščak
Pucherkojty liščak (Alopecurus rendlei) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Saky
Wot lěta 1952 ma měšćanske prawa. Wot lěta 2014 słuša město kaž cyła Krim de facto k Ruskej.
Namódra pólšica
Namódra pólšica je rostlina ze swójby pólšicowych rostlinow łaćonsce: Chenopodium glaucum, Chenopodiaceae).
Tapa
Ma něhdźe pjeć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1482 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1926 měšćanske prawa.
Čorny Gózd
Industrijne wuwiće stejišća zahaji so pod nacionalsocialistiskim knjejstwom w lěće 1935 ze załoženjom zawoda Hydrierwerk Schwarzheide firmy BRABAG, w kotrymž dobywachu naftu z łužiskeje brunicy. Po přewróće přewza w lěće 1990 BASF Čornogózdski zawod.
Dźiwi wolijowc
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Mikławš
Mikławš je serbske muske předmjeno. Je serbska warianta starogrjekskeho předmjena Νικόλαος (Nikolaos), kotrež je zestajane z νίκη (nikē = dobyće) a λαός (laos = lud).
Jõgeva
Ma něhdźe pjeć tysac wobydlerjow.
Rólna mjetlička
Kćenja
Kćěje wot junija hač oktobra. Kćenja steja w hustych kćenjowych mutličkach w rozporach hornich 6-12 łopjenowych porow, ale nic na kóncu stołpika. Keluch ma formu zwónčka a je pjećzubaty a husto kosmaty. Króna docpěwa dołhosć wot 4 hač 6 mm a je róžojta abo wioletna.
Pyšnica
Systematika
Ród Sprekelia słuša k tribusej Hippeastreae w podswójbje Amaryllidoideae znutřka swójby Amaryllidaceae. Prjedy bu wón tež do swójby Liliaceae zarjadowany. Druzy awtorojo staja tutón ród tež do swójby Alliaceae. Rodaj Sprekelia a Hippeastrum stej blisko přiwuznej, runje tak kaž tute buchu prjedy rodej Amaryllis přirjadowane. Potajkim so najbóle znata družina, Sprekelia formosissima, w staršej fachowej literaturje přeco hišće ze starym mjenom Amaryllis formosissima namaka.
Türi
thumb|left Türi (historiske němske mjeno – Turgel) je městačko w Estiskej. Leži při rěce Pärnu něhdźe 95 kilometrow juhowuchodnje Tallinna.
Nowyj Kalyniw
Nowyj Kalyniw je městačko w Lwówskej oblasći na zapadnej Ukrainje, při samej pólskej hranicy. Leži pod Karpatami w historiskej Galiciskej něhdźe 70 kilometrow juhozapadnje Lwowa.
Hrjebjenačk
thumb|
Lěsny porstnik
thumb|left|200px|kwět thumb|left|200px|lěsny porstnik thumb|Ilustracija lěsneho porstnika, w knize: Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, 1885
Łopjena
Spódnje łopjena su dołhe, ćeńkostołpikate, 3-dźělene a chětře wjadnjace. Stołpikowe łopjena su krótkostołpikate hač do sedźace, najčasćišo 5-ličbowe. Łopješka docpěja dołhosć wot 1 hač do 2 cm a su hrubje zubate.
Sokolnik
Połoženje a wokolina
Leži něhdźe 2,5nbsp;km juhozapadnje wot gmejny Wjazońca a 5nbsp;km na sewjer wot Neustadta in Sachsen. Južna nakłona hory mjenuje so Hohwald, tam je při samej hranicy z Čěskej Hohwaldowa klinika.
Maseru
Stawizny
Maseru je wot lěta 1894 sydło romsko-katolskeho biskopstwa a wot 1977 sydło arcybiskopstwa.
Wódna mjetlička
Rozšěrjenje
Rostlina w Europje rozšěrjena.
Rapla
Sydlišćo je so w lěće 1241 w «Liber Census Daniæ» prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1993 měšćanske prawa.
Runy sćěnowc
Stejnišćo
Rosće na chłódkojtych, přećiwo wětrej škitanych skałach a na murjach. Preferuje włóžne pódy na ćopłych stejnišćach.
Jan Skala
Žiwjenje
Wot 1916 do 1918 bě Skala jako wojak na Balkanje a na wuchodnej fronće w Ruskej. Tam wuknješe wón serbochorwatsce a rusce. W zymje 1918/19 dźěłaše Skala na Berlinskim zastaranskim hamće. Za čas Nowemberskeje rewolucije wusměri so přećiwo Spartakistam a angažowaše so za natwar a zakitowanje parlamentariskeje němskeje republiki.
W lěće 1924 zastupi do słužby „Zwjazka Polakow w Němskej“. Organizacija najwjetšeje mjeńšiny w Němskim mócnarstwje měješe swoje sydło w Berlinje. Wot 1925 do 1927 wobdźěli so na Europskich mjeńšinowych kongresach w měsće Genf.
Bugulma
thumb|left Bugulma je město w Ruskej federaciji. Leži w republice Tatarstan něhdźe 300 kilometrow wuchodnje Kazanja a ma něhdźe 86 tysac wobydlerjow.
Moroni
W měsće knježi włóžna, tropiska klima z přerěznymi temperaturami wot 14 do 31° C w juliju a 19 do 36° C w decembrje. Monsun traje wot nowembra hač do měrca. Dla bliskosće kupow k ekwatorej su tež cyklony huste.
Theodor Heuss
Theodor Heuss (* 31. januara 1884 w Brackenheimje, † 12. decembra 1963 w Stuttgarće) bě němski žurnalist, politikowědnik a přez nimale 60 lět aktiwny liberalny politikar (NSV, FVg, FVP, DDP, FDP/DVP). Při załoženju strony FDP w lěće 1948 sta so z jeje předsydu. Wot 1949 do 1959 bě prěni zwjazkowy prezident Zwjazkoweje republiki Němskeje.
Alpska narcisa
Alpska narcisa (Narcissus exsertus) je rostlina ze swójby amarylisowych rostlinow (Amaryllidaceae).
Wšědny rokotnik
Wšědny rokotnik je štom ze swójby rokotnikowych rostlinow łaćonsce: Hippophaë rhamnoides, Elaeagnaceae).
Geografiska dołhosć
Nulowy meridian
Dokelž njeje přiródna nulowa marka za meridiany (poł dołhostnika), kaž je ekwator za měrjenje šěrokosće, dyrbi so nulowy meridian definować. Wot antiki so Ferrowy meridian wužiwaše. Hakle w lěće 1884 je so swětodaloko jednotnje tón meridian postajił, na kotrymž je srjedźna wóska wěsteho teleskopa obserwatorija Greenwich (London) (hlej Stawizniske).
Geografiska dołhosć podawa so jako kutowy wotstawk w stopnjach, (łukowych) mjeńšinach a sekundach wot nuloweho meridiana k wuchodej (E) abo zapadej (W). Skrótšenka E za wuchod (wot jendźelskeho „east“) doporučuje so přez DIN 13312, kotryž je rozsudny za nawtiku a lětansku nawigaciju, zo bychu so zmylki přez zaměnu pismika O z ličbu 0 a z francoskej škrótšenku za zapad ("ouest") zwoprědka wuzamknyli.
Hrodźišćanska cyrkej
Stawizny
Hrodźišćanska wosada słuša k najstaršim w Budyskim kraju a je so hižo w lěće 1222 naspomniła, jako bu Budyskemu dekanatej podstajena. W lěće 1787 je so stary twar do dalokeje měry přetwarił a wobnowił.
Wichorjewka
Sydlišćo je so w lěće 1947 załožiło a ma wot lěta 1966 měšćanske prawa.
Tołstołopjenata pólšica
Tołstołopjenata pólšica je rostlina ze swójby pólšicowych rostlinow łaćonsce: Chenopodium botryodes, Chenopodiaceae).
Norwegska
Norwegska porno druhim skandinawiskim krajam čłon Europskeje unije njeje, słuša pak porno Šwedskej a Finskej k NATO.
Rosowkowe rostliny
Wobsahuje sćěhowace rody:
Porchow
Gmejnski dźěl Nowy Dwór słuša oficielnje do serbskeho sydlenskeho ruma.
Stawacy liščak
Wopis
Stawacy liščak docpěje wysokosć wot 15 hač 40 cm.
Stołpiki su ležace a na sukach korjenja.
Łopjena
Łopjena su šěrozelene a docpěja šěrokosć wot 2 hač do 8 mm.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje rozšěrjena.
Prochladnyj
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1765 załožiło.
Železnogorsk-Ilimskij
Železnogorsk-Ilimskij ( Железногорск-Илимский) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w Irkutskej oblasći něhdźe 850 kilometrow sewjernje Irkutska.
Jan Ignacy Niecisław Baudouin de Courtenay
Jan Ignacy Niecisław Baudouin de Courtenay (rusce Ива́н Алекса́ндрович Бодуэ́н де Куртенэ́; * 13. měrca 1845 w Radzyminje blisko Waršawy; † 3. nowembra 1929 we Waršawje) bě pólski slawist, rěčespytnik, uniwersitny profesor, publicist a zakitowar prawow narodnych mjeńšinow.
Lingua Franca Nova
Lingua Franca Nova je planowa rěč. Wozjewił je ju wóčny lěkar dr. C. George Boeree w lěće 1998.
Rawa-Ruska
Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1455. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Oblasć Kaliningrad
W lěće měješe Kaliningradska oblasć  wobydlerjow. Z nich běchu 86,4 % Rusojo.
Rumunska
Dźensniša Rumunska wobsteji z historiskich krajow Sedmihródska, Walachiska a Moldawiska, kotrež buchu po Prěnjej swětowej wójnje zjednoćene. Rumunska je dźěl Europskeje unije, nic pak Schengenskeho ruma.
Němski hrjebjenčk
Němski hrjebjenčk (Myricaria germanica) je rostlina ze swójby tamariskowych rostlinow (Tamaricaceae).
Radechiw
Sydlišćo je so w lěće 1472 prěni raz naspomniło. Wot lěta 1752 měšćanske prawa. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Nalětni porstnik
Łopjena
Spódnje łopjeno je zwjetša pjećličbne. Łopješka docpěwaja dołhosć wot 1 hač 3 cm. Stołpikowe łopjena su šwižniše hač spódnje łopjena. Łopjena su na woběmaj bokomaj zelene a kosmate. Pódlanske łopeška spódnich łopjenow su linealne, mjeztym zo pódlanske łopješka stołpikowych łopjenow su jejkojto-lancetojte.
Lenowe rostliny
Lenowe rostliny (Linaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophyta).
Systematikaa rozšěrjenje
Linaceae so do dweju podswójby, Linoideae a Hugonioideae rozdźěluje. Eksistuje cyłkownje něhdźe 10 hač 16 rodow z něhdźe 290 hač 300 družinow.
Čaplygin
thumb|left|Cyrkej swj. Trojicy z lěta 1818
Tamariskowe rostliny
Tamariskowe rostliny (Tamaricaceae) su swójba w porjedźe (Caryophyllales) znutřka symjeńcow. Wustupuja w suchich kónčinach (pobrjohi, pusćiny a stepy) w Europje, Aziji a Africe. Někotre družiny su w aridnych kónčinach swěta, na př. USA, Mexiko, Argentinska a Awstralija neofyty.
Slavisk
Noty
<br style="clear:both;" />
Slavëni
Slavëni je konstruowana słowjanska rěč.
Rudky
Ma něhdźe pjeć tysac wobydlerjow.
Žabinka
thumb|left
19. februara
Narodniny
thumb|Nikolaus Kopernikus
Wulki Wjelkow
Geografija
Wulki Wjelkow leži něhdźe štyri kilometry sewjerozapadnje Budyskeho stareho města njedaloko Małeho Wjelkowa. Susodne wjeski su Chelno (gmejna Radwor) na sewjeru, Mały Wjelkow na wuchodźe, Zajdow na juhowuchodźe, Słona Boršć na juhozapadźe a Smochćicy na zapadźe. Južnje wsy zběha so 249 metrow wysoka hórka Wiwalca, kotraž słužeše prjedy jako straža.
Wuherska woka
Łopjena
Lisćowe łopjena su krótce stołpikowe hač do nimale sedźace a maja 7 hač do 9 porow jara krótce stołpikowych łopješkow a maja jednore abo stołpikowe, chětro słabe wobwitki. Łopješka su linealne hač do wusce nawopačnje owalne, docpěwaja dołhosć mjezy 1 a 1,5 cm a šěrokosć mjezy 2 a 5 mm.
Kaspiske morjo
Najwjetše přitoki Kaspiskeho morja su Wolga, Ural a Kura.
Bjelgorod
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1596 załožiło.
Prućnik
Prućnik (Bassia) je ród ze swójby pólšicowych rostlinow (Chenopodiaceae).
Iwanawa
Iwanawa je město w Brestskej oblasći w juhozapadnej Běłoruskej. Je zarjadniske sydło Iwanawskeho rajona.
Leži něhdźe 140 kilometrow wuchodnje Bresta.
Vientiane
Stawizny
Vientiane załoži so w 13. lětstotku jako město w mócnarstwje Lan Xang a wuwiwaše so pódla jeho stolicy Luang Prabang, doniž so w lěće 1563 z nowej stolicu njesta. Po rozpadźe mócnarstwa bě město wot lěta 1707 sydło kralestwa Vieng Chan, kotrež steješe bórze pod thailandskim nadknjejstwom. Po zwrěšćenej rebeliji krala Anuvonga w lěće 1826 zničichu thailandske jednotki cyłe město – nimo templow – a zawlečechu jeho wobydlerstwo přez Mekong do centralneje Thailandskeje. Hišće štyrceći lět pozdźišo namakachu francoscy slědźerjo na městnje Vientiana jeničce dźungl a ruiny.
W lěće 1887 sta so Laos z francoskim protektoratom a dźělom Francoskeje Indochiny. Po poražce Francoskeje přećiwo Němskej w Druhej swětowej wójnje bu kraj wot japanskeho wójska wobsadźeny, steješe pak oficialnje dale pod francoskim zarjadnistwom. Dnja 1. septembra 1945, po kóncu wójny w Aziji, wozjewi kralestwo Laos swoju njewotwisnosć přećiwo woli Francozow.
Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais
Wona bu załožena 8. septembra 1910.
Sludjanka
thumb|left Sludjanka ( Слюдянка) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w Irkutskej oblasći při brjoze Bajkalskeho jězora něhdźe 120 kilometrow sewjerowuchodnje Irkutska.
Hubinkowe rostliny
Hubinkowe rostliny (Orobanchaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophyta).
Wuska woka
Wuska woka (Vicia angustifolia) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Karačajewsk
Sydlišćo dósta w lěće 1929 pod mjenom Mikojan-Šachar měšćanske prawa.
Fuchsijokwětny januškowc
Fuchsijokwětny januškowc (Ribes speciosum, němsce Fuchsienblütige Johannisbeere) je kerk ze swójby kosmačkowych rostlinow (Grossulariaceae).
Łopjena
Owalne łopjena su třilapate hač pjećlapate, błyšćace zelene a docpěja wulkosć wot 1 hač 3,5 cm. Při tym škałoby mjezy lapami su wuske. Jich stołpiki docpěja dołhosć wot 0,5 hač do 2 cm. Jich baza je klinojta. Kroma njese małko płonych zubkow. Kónčki su skulojćene.
Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca
Celso Suckow da Fonseca uniwersita (portugalsce Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca) je uniwersita w brazilskim Rio de Janeirou, kotraž so 1917 załoži.
Róžatowe rostliny
W swójbje róžatowych rostlinach (Resedaceae) je šěsć rodow a 75 družinow:
Nižyn
thumb|left
Instituto Federal da Bahia
Instituto Federal da Bahia (IFBA) je uniwersita w brazilskim Salvadoru, kotraž so 1910 załoži.
Něžny len
Něžny len (Linum tenuifolium) je rostlina ze swójby lenowych rostlinow (Linaceae).
Dobruša-Huska
thumb|left|upright|Kapała w Husčanskim hrodowym parku
22. februara
Narodniny
mini|upright=0.4|Frédéric Chopin
Schlesien Journal
Schlesien Journal je němskorěčne telewizne wusyłanje za němsku mjeńšinu (něhdźe 200.000 ludźi) w Pólskej.
Zhorjelc
Stawizny
Wot 1346 do 1815 bě město – hromadźe z Budyšinom, Kamjencom, Lubanjom, Lubijom a Žitawu – sobustaw Zwjazka šesćiměstow.
Barbjerski róžat
Wopis
Barbjerski róžat ma njerozdźělene łopjena.
Kić je jara wuska, při čimž kćenja maja jenož štyri krónowe łopješka.
Skalny płónčik
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej a južnej Europje, ale tež w južnej Skandinawiskej rozšěrjena.
Werb
Morfologija
Morfologiske přiznamjenje werbow je konjugacija. Werby móžeja sćěhowace kategorije měć:
Korjeninowcowe rostliny
Korjeninowcowe rostliny su swójba symjencowych rostlinow ( Calycanthaceae, Spermatophyta). Wobsahuje sćěhowace rody:
Wulka lubočinka
Wulka lubočinka (Eragrostis cilianensis) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Oster
Oster je městačko w  Černihiwskej oblasći na sewjeru Ukrainy. Leži při lěwym brjoze rěki Desna něhdźe 80 kilometrow juhozapadnje Černihiwa.
Warnoćicy (Dobruša-Huska)
Stawizny
Sydlerskostawiznisce su Warnoćicy nadróžny nawsowc, kotryž so prěni raz pisomnje naspomni w lěće 1363 jako Arnoldisdorf. Ležownostne knjejstwo wukonješe přez lětstotki ryćerkubło we wsy samej, kotremuž słušachu tež někotre wokolne wjeski kaž Słónkecy. Cyrkwinsce słušachu Warnočenjo do reformacije do Wjazońcy a wot toho časa do Husčanskeje wosady.
Wobydlerstwo
mini|center|upright=1.8|Powětrowy wobraz Warnoćic z [[Ćeleńcom w pozadku (2018)]]
Ojbin
thumb|left|dwórnišćo thumb|left|hród
Wóslinčanska cyrkej
Wóslinčanska cyrkej je ewangelsko-lutherska cyrkej we Wóslinku w Budyskim wokrjesu. Wona słuži ewangelskej wosadźe Wóslink w cyrkwinskim wobwodźe Budyšin-Kamjenc ewangelskeje krajneje cyrkwje w Sakskej. Hač do 20. lětstotka je so tu tež serbsce prědowało.
Fararjo
Farar Wićežk bě posledni serbski we Wóslinčanskej wosadźe. Wón dźeržeše kóždu njedźelu serbsku Božu słužbu, samo za čas nacionalsocialistiskeho knjejstwa.
Božena Němcová
Němcová zemrě po ćežkej chorosći a wochudnjena w starobje jenož 41 lět, bu pak na čestnym pohrjebnišcu Slavín na Praskim Vyšehradźe pochowana. Jeje wobraz pyši dźensa čěsku bankowku 500 krónow.
Geografiska šěrokosć
Geodetiska, elipsoidiska, astronomiska a geocentriska šěrokosć
Při perfektnym stabilnym (wopłonjenym) rotaciskim elipsoidźe (žane hory resp. doły, konstantna hustosć) by elipsoidiska šěrokosć astronomiskej šěrokosći wotpowědowała. Nimo toho by geocentriska šěrokosć za kóžde městno po ličbje najbliže ekwatora (t.r. najmjeńša hódnota) była.
Stopjeń šěrokosće
Přibližne wobličenje dołhosće šěrokostnika, potajkim jeho wobjima, budź z přikładom 48. šěrokostnika, kotryž Freiburg im Breisgau prěkuje, wotwodźene: Po zjednorjenym měnjenju, zemja by kula była, nic k čopomaj wopłonjena, a zemski radius by 6.400 km był, je radius šěrokostnika, jeho wotstawk k zemskej wósce (ta jako linija wot jednoho čopa přez srjedźizny zemje k druhemu čopej), za 48 stopnjow tuž něhdźe 4.280 km. Wobjim tutoho kruha abo „dołhosć 48. šěrokostnika“ je tuž něhdźe 27.000 km.
Alpska přeslička
Alpska přeslička (Stachys alpina) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Nalětnja tamariska
Nalětnja tamariska (Tamarix parviflora) je rostlina ze swójby tamariskowych rostlinow (Tamaricaceae).
Etrušćina
Teksty
Etrušćenjo hižo mějachu literaturu, a jich rěč znajmjeńša měšnicy hač do lěta 410 wužiwachu. Ale nětko je jich rěč zwjetša wěc někotrych słowow na rowach a wazach.
Słowoskład
Cyfry w etrušćinje, prěnje šěsć buchu na kóstkach namakane:
4 huth
Wjelryby
Rjad so do dweju podrjadow poddźěluje, kosćinowe a zubne wjelryby (Mysticeti a Odontoceti). Do kosćinowych wjelrybow słušeja najwjetše zwěrjata na zemi kaž na přikład módra wjelryba, kotrež su zwjetša wot planktona žiwe. Do podrjada rubježnych zubnych wjelrybow słuša tež swójba delfinow (Delphinidae). Wone so we wobchadnej rěči zwjetša jako wjelryby njemjenuja.
Łazowska cyrkej
Ewangelska cyrkej we Łazu steji jako kulturny pomnik pod škitom.
Rys
Družiny
Wobsahuje jenož štyri družiny:
Sněholinka
Wopis
Sněholinka je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 10 hač 30 cm.
Bahnowy łuknadź
Kćenja
Kćenja buchu wot insektow wopróšene, při čimž wone přez sylnu žołtu barbu, ale tež přez UV-reflektowace brěčkowe znamješka namakaja puć k nektarej.
29. apryla
29. apryla abo '''29. jutrownika''' je 119. dźeń gregorianiskeje protyki (120. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 246 dnjow hač do kónca lěta.
Malz (Oranienburg)
Malz (słowjanski: Malcz) je mała wjes we wokrjesu Oberhavelland w Braniborskej.
Swóńca
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako sydło knjeza Gunzelinus de Swoynitz je z lěta 1306.
Myše
Myše (Mus) su ród hrymzakow ze skupiny staroswětowych myšow. Do roda słušeja něhdźe 40 družinow, wot kotrychž je domjaca myš (mus musculus) najznaćiša a najbóle rozšěrjena. Wjetšina druhich družinow je w Africe a w južnej a juhowuchodnej Aziji žiwa.
Mikławš Just
mini|upright|Mikławš Just
Łučna mědlina
Stejnišćo
Rosće na włóžnych łukach a pastwach, w lěsnych zahonach a w swětłych lěsach.
Lěćna přeslička
Lěćna přeslička (Stachys annua) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Wopis
Lěćna přeslička je mjechko kosmata hač nimale naha a docpěwa wysokosć wot jenož 30 cm.
Ust-Ilimsk
thumb|left Ust-Ilimsk ( Усть-Илимск) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w Irkutskej oblasći něhdźe 1300 kilometrow sewjernje Irkutska.
Zdźarowska cyrkej
Wosada
Do Zdźarowskeje wosady słušeja nimo Wulkich Zdźarow samych tež wjeski Koblicy, Mučow a ewangelski dźěl Rachlowa. Dźěl wosady bě tež w 1930tych lětach wotbagrowana holanska wjes Bukojna.
Braniborska
Města a gmejny
Braniborska je rozrjadowana do 420 gmejnow, mjez nimi 112 městow, z kotrychž su města Branibor, Choćebuz, Frankobrod nad Wódru a Podstupim bjezwokrjesne.
Trakai
Leži něhdźe 30 kilometrow zapadnje Vilniusa.
Nowa Jazorina
Přez gmejnu wjedźetej zwjazkowa dróha 169 (Choćebuz–Wikow) a železniska čara Choćebuz–Wulki Hojn. Na gmejnskim teritoriju, njedaloko Bobošojc, nadeńdźe so nimo toho Wjelčanske lětanišćo.
Matej Urban
Matej Urban ( Matthäus Urban; * 13. julija 1846 w Turjom, † 4. apryla 1931 w Chróstawje) bě serbski farar, kěrlušer, basnik a přełožowar.
Skutkowanje
Jako gymnaziast basnješe we łaćonskej rěči; do serbskeho pismowstwa zastupi hakle jako wuměnkar z rymowanej chwalbu ''Das "königliche" Spiel oder Schach. Eine Trilogie nach Wesen, Wert und Zweck des Spiels als theoretisch-praktische Charakteristik desselben in triglotten Distichen (lateinisch, deutsch und wendisch)'' (Budyšin 1904). Wot samsneho časa wozjewješe serbske kěrluše a wótčinske basnje, jednotliwje a w małych zběrkach, tež basnje składnostneho a triwialneho wobsaha. Jeho rěčnje kumštne a zdźěla hołe wjeršowanje wuwabi pak polemiku Michała Nawki a Jakuba Barta-Ćišinskeho. Na nastork Oty Wićaza přełožowaše wot 1908 Homerowej eposaj Odyseju a Iliadu ze starogrjekšćiny (Budyšin 1921 a 1922). Kulturnostawiznisce zajimawy je Urbanowy Skrótšeny žiwjenjopis (Łužica 1925).
Lěsna mědlina
Wopis
Stołpik je jenož při sukach sylnje kosmaty.
Pjech
Pjech je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:
Stebnyk
Ma něhdźe 21 tysac wobydlerjow.
Łupjanska cyrkej
Łupjanski kěrchow bjez historiskich abo serbskich narownych kamjenjow nadeńdźe so zady cyrkwje. Před zachodom steji wojerski pomnik za padnjenych Prěnjeje swětoweje wójny ze serbskim napisom při podstołpje.
Ewangelska cyrkej we Łupoji steji jako kulturny pomnik pod škitom.
Habrachćicy/Sa.
Habrachćicy ( Ebersbach/Sa.) su sydlišćo na juhu sakskeho wokrjesa Zhorjelc w Hornjej Łužicy a wot 1. januara 2011 dźěl města Habrachćicy-Nowe Jěžercy. Leža we wysokosći 382 metrow nad mórskej hładźinu při žórłach Sprjewje a maja něhdźe 8.000 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1306.
Insektožrački
Zwěrjata su wot 3 do 45 cm dołhe a waža mjez 2 g a 2 kg. Wosebje troski su małe, Etruski trosk je najmjeńši cycak na swěće. Do najwjetšich družin słušatej Wulkomyšowy jěž a Solenodon. Najwažnišu rólu při pytanju cyroby hraje pola wšitkich družinow derje wuwity čuch.
Žiwjenski rum insektožračkow wobjimuje Euraziju, Afriku a Sewjernu kaž tež Srjedźnu Ameriku. W Južnej Americe zwjetša pobrachuja, hač na małowušaty trosk, kotryž je na sewjerozapadźe kontinenta žiwy. W Awstraliji jich njeje. Wjetšina družinow su zemske žiwochi.
Kobryn
Ma něhdźe 53 tysac wobydlerjow.
Ust-Kut
Sydlišćo je so w lěće 1631 jako kozakske zepěranišćo Ust-Kutskij ostrog załožiło a ma wot lěta 1954 měšćanske prawa.
Frauendorf (Wótrań)
Wuchodnje Frauendorfa wjedźe awtodróha A 13 z Drježdźan do Berlina.
Wiktor Fedorowyč Janukowyč
thumb|upright|Wiktor Janukowyč
Gubkin
Sydlišćo je so w lěće 1939 jako wjes Korobkowo załožiło a ma wot lěta 1955 měšćanske prawa.
Dobry počink
Zarjadowanje
Wučba wo dobrych počinkach je po Schleiermacheru nimo wučby wo hódnotach a winowatosćach jedna z třoch hałuzow etiki.
Buddhizm
Moraliske zakładne prawidła buddhizma su pjeć silas:
Aronija
Wědomostne mjeno
Wědomostne mjeno Arónia pochadźa z grjekskeho słowa αρωνια (arōnía) „myšpla“, kotrež słuša k słowu αρια (aría) „mučnica“. Tute mjeno so je na ród ze sewjerneje Ameriki přenjesene.
Jan Wałtar
Po nawuknjenju serbšćiny při Imišowym seminarje w Hodźiju nastupi w lěće 1885 městno jako farski wikar we Łazu. Wot 1887 bě z fararjom we tehdy hišće přewažnje serbskej Wóslinčanskej wosadźe. Wot tam jeho po smjerći fararja Jakuba w lěće 1906 do Njeswačanskeje wosady powołachu.
Pärnu
Stawizny
Město je so w lěće 1251 załožiło wot Němskeho rjada. Rjadniski hród naspomni so prěni raz w lěće 1265. Jako bjezlodowy přistaw sta so Pärnu bórze z čłonom Hansy. Wot Liwskeje wójny w lěće 1561 steješe pod šwedskim knjejstwom. We Wulkej nordiskej wójnje přińdźe 1721 k Ruskemu carstwu. W Druhej swětowej wójnje bu město w septembrje 1944 při přichadźe Čerwjeneje armeje z wjetšeho dźěla zničene.
Benedikt XV.
Benedikt XV. (z byrgarskim mjenom Giacomo della Chiesa; * 21. nazymnika 1854 w Genovje, Kralestwo Sardinska; † 22. wulkeho róžka 1922 w Romje) bě italski duchowny - mjez 1907 a 1914 arcybiskop w Bolognje - a bu 3. požnjenca 1914 jako naslědnik Pija X. za 257. bamža romsko-katolskeje cyrkwje wuzwoleny. Wěriwi jeho mjenowachu wustupjenja přećiwo prěnjej swětowej wójnje dla „bamž měra“.
Bascha Mika
mini|Bascha Mika (2017)
Ležaca baničkowka
Ležaca baničkowka je rostlina ze swójby trudownikowych rostlinow (łaćonsce: Lindernia procumbens, Scrophulariaceae).
Puerto Rico
Puerto Rico je oficielnje swobodny stat we wuchodnej Karibice, blisko zwjazany ze Zjednoćenymi statami, ale w praksy je jich awtonomny teritorij.
Kosawa
Ma něhdźe dwaj tysac wobydlerjow.
Měrćin Ferdinand Brückner z Brückensteina
Žiwjenje
Brückner z Brückensteina běše prěni organizator wuwića pismowstwa katolskich Serbow a spěchowaše serbsko-čěske poćahi. Po tym, zo bě so 1634 Mikławska cyrkej wohenja dla zničiła, přińdźe 1649 serbska katolska wosada w Budyšinje k Cyrkwi našeje lubeje knjenje, kotraž so tohorunja wotpali ale zaso znowa natwari. Něhdźe wot lěta 1691 wotměwaše wón tam tež serbske kemše. Na cyrkej da křiž z dwójnym prěkušom, znamjo Praskeho arcybiskopstwa, stajić.
Tarnowskie Góry
Tarnowskie Góry (šlesce Tarnowske Gůry) su město w Pólskej, kotrež leži w šleskim wojewódstwje w južnym dźělu kraja. Jeho němske mjeno je Tarnowitz.
Wjelike Chmjelny
Wjelike Chmjelny ( Großkmehlen) su wjes a přisłušaca gmejna w južnej Braniborskej při sakskej hranicy. Leža při lěwym brjoze Połčnicy na juhu wokrjesa Hornje Błóta-Łužica, zapadnje města Wótranja a přisłušeja Wótrańskemu hamtej. Wjeski w gmejnje Wjelike Chmjelny słušeja k mało městnam we wokrjesu, kotrež njeleža w historiskej Łužicy, ale w krajinje Schraden. Najwyši dypk gmejnskeho teritorija a zdobom cyłeje Braniborskeje je hórka Kutschenberg (201 m).
Brithenig
Substantiw (wěcownik)
Definitny artikl ma tute formy:
Na rozdźěl wot wjetšiny romaniskich rěčow posesiwna konstrukcija so njetwori obligatorisce z pomocu předłóžki di (hlej na př. italske la casa del padre), ale móže měć ryzy keltiski (bóle konkretnje prajene: waliziski) charakter. Brithenigska posesiwna konstrukcija móže być jednora jukstapozicija (Andrew Smith ju mjenuje "genitiwna konstrukcija"), na př. "chěža toho čłowjeka" rěka brithenigsce cas ill of (t. r. "chěža + definitny artikl + čłowjek"), "chěža (někajkeho) čłowjeka" rěka cas yn of (potajkim "chěža + indefinitny artikl + čłowjek").
Wysoki porstnik
Rozšěrjenje
Rostlina je rozšěrjena w Srjedźnej Europje a Juhowuchodnej Europje.
Brithenig
Adjektiw (kajkostnik)
ma wosebite formy za maskulinum/femininum a za singular/plural. W pluralu na spočatku kajkostnika jewi so spirantiska zwukowa změna, w žónskej formje singulara kajkostnika, kiž sćěhuje po wěcowniku žónskeho roda, zwukowa změna spěwna.
bon (dobry) – meilwr (lěpši)
Pronomen (naměstnik)
nu (my)
Eo widdef tui e llo in ill castr. (We měsće widźach tebje a jeho.)
gwstr (waš, waša, waše, waši)
Numeral (ličbnik)
5. kint
6. seist
Kalmykska
thumb|left|Pagoda w Elisće
Meridian (geografija)
Wšě dypki z jenakej geografiskej dołhosću, tuž z jenakim "stopnjom dołhosće", leža na jednym a tym samym meridianje. Zapřijeći 'stopjeń dołhosće' a 'meridian' woznamjenjetej tuž jenakej liniji na zemskim powjerchu a hodźa so tohodla synonymnje wužiwać, při wužiwanju zapřijeća 'stopjeń dołhosće' wšak so aspekt kutoweho podaća a při wužiwanju zapřijeća 'meridian' aspekt słónčneho stawa připołdnišeho časa podšmóruje.
Meridianowa ekspedicija
W lěće 1792 dyrbjała so jako přikład tak dołheje kaž móžno prosteje zdalenosć mjez Dünkirchenom a Barcelonu eksaktnje zwěsćić. Tak mjenowana meridianowa ekspedicija je so wot Jean-Baptiste Joseph Delambre, Pierre Méchain a jeho asistenta Jean Joseph Tranchot přewjedła resp. nawjedowała. Méchain a Tranchot přewzaštaj južny a Delambre přewza sewjerny sektor. Ekspedicija traješe hłownje dla wuskutkow francoskeje rewolucije a wojerskich podawkow (inwazija přez Prusku a francosko-španiska wójna) naposlědk sydom lět. Zakładnu liniju triangulacijow su woni blisko Parisa rozměrili. Jich wuslědki su so přez mjezynarodnu konferencu wědomostnikow 1799 w Parisu akceptowali. Direktny sćěh je wobličenje a konstrukcija prametra, kotryž jako měra najprjedy w cyłej Francoskej płaćiwosć naby. Jeho wotchilenje wučinja měrjenskeje njedokładnosće dla jenož 0,2 milimetrow porno pozdźišim měrjenjam. Něhdyša nowa měra bě jako dźesaćmilionty dźěl čary wot čopa k ekwatorej definowana. Dalše spóznaće přez ekspediciju běše, zo woprawdźita forma zemje runoměrny elipsoid njeje, ale je w swojej njeprawidłownosći skerje je na powjerch běrny podobna.
Poljarnyje Zori
thumb|left Poljarnyje Zori je město w Ruskej federaciji.
Luninec
thumb|left
Leži při rěce Pripjat něhdźe 210 kilometrow wuchodnje Bresta.
Sydlišćo je so w lěće 1449 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1940 měšćanske prawa. Mjez 1921 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Januškowc
Januškowc (Ribes) je jenički ród ze swójby kosmačkowych rostlinow (Grossulariaceae). Jeho płód je janska jahodka a kosmačka (jenož při družinje kosmačkowc (Ribes urva-crispa)).
Systematika a rozšěrjenje
Mjeno roda Ribes bu w lěće 1753 wot Carl von Linné w Species Plantarum, 1, S. 200–202 prěni raz wozjewjene. Typusowa družina je Ribes rubrum L.. synonymy za Ribes L. su: Botrycarpum A. Rich., Botryocarpium Spach, Calobotrya Spach, Cerophyllum Spach, Chrysobotrya Spach, Coreosma Spach, Grossularia Mill., Liebichia Opiz, Rebis Spach, Ribesium Medik., Rolsonia Rchb..
Swětodaloko ród wobsahuje něhdźe 140 hač 160 družinow. Hłowny rozšěrjenski teritorij je měrnych klimatowe regiony sewjerneje połkule, ale tež w Andach eksistuja někotre družiny. W Chinskej wustupuje 59 družinow, z kotrychž 25 jenož tam. 53 družinow wustupuje w sewjernej Americe. Porno tomu je jenož mało družinow w južnej Americe domjace.
Jan Andricki
Narodźi so jako syn Pančanskeho žiwnosćerja-šewca Jana Andrickeho a młódši (poł)bratr Mikławša Andrickeho a wopytowaše wot 1894 do 1899 Tachantsku šulu a Katolski wučerski seminar w Budyšinje. W lěće 1899 bě z wikarom a wot 1900 do 1908 z wučerjom w Radworju. 1908 sta so z nawodu Radworskeje šule. Dla swojeho serbskeho nastajenja bu 1937 wot nacionalsocialistiskeje wyšnosće suspendowany, kotraž jeho jako „radikalneho Serba“ posudźowaše. Po kóncu fašistiskeho knjejstwa so pak w lěće 1945 zaso do zastojnstwa nawróći. 1948 poda so na wuměnk.
Knoty
W nuzach za čas zašłych wójnow so knoty łójachu a jich kožuchi předawachu. W nowšim času stachu so wosebje w Europje z woporom moderneho ratarstwa.
Serbski Sokoł
Stawizny
Po znowazałoženju w lěće 1993 so 100 serbskich sportowcow 1994 na 12. wšosokołskim zetkanju w Praze wobdźěli. W lěće 1996 přistupi Serbski Sokoł serbskemu třěšnemu zwjazkej Domowina.
Žukowskij (Oblasć Moskwa)
Sydlišćo je so hakle w lěće 1947 załožiło.
Šćežka Ćišinskeho
Čara
Šćežka Ćišinskeho je něhdźe 6,5 km dołha a započnje w Kukowje, ródnej wsy basnika. Při twarje, kotryž steji na městnje jeho něhdyšeho ródneho domu, je připrawjena wopomnjenska taflička. Přez staciji w torožu a na dworje klóštra Marijina hwězda wjedźe puć přez Lipjo, hdźež je so 1949 pomnik Ćišinskeho poswjećił. Přez Kanecy wjedźe puć nimo Wotrowskeho hrodźišća do Wotrowa, hdźež je blisko cyrkwje row Ćišinskeho. Wottam wjedźe puć po polach do Pančic, hdźež stej hłowna dróha a šula po serbskim katolskim duchownym pomjenowanej.
Stawizny
Ideja za Šćežku Ćišinskeho je so 2019 wot Domowinskeje skupiny Pančicy-Kukow při sakskim wubědźowanju „Čiń sobu“ zapodała, hdźež słušeše k dobyćerjam kategorije „Łužica – žiwa dwurěčnosć“. W běhu lěta 2020 wobdźěłachu so hłownje tematiske wobsahi a strona so wuhotowaše. Wot apryla 2021, jako zestajichu so podłu šćežki taflički z QR-kodom, je šćežka zjawnosći přistupna.
Kaunas
Kaunas ( Kowno, Ковно) je z něhdźe 300.000 wobydlerjemi druhe najwjetše město Litawskeje a wažne kulturne srjedźišćo baltiskeho kraja. Nadeńdźe so w srjedźišću Litawskeje při wuliwje rěki Neris do Njemena něhdźe sto kilometrow zapadnje Wilny.
W lěće 2022 budźe Kaunas jedna z dweju kulturneju stolicow Europy.
mini|upright=1.5|center|Cyrkej swj. Pětra a Pawoła w starym měsće
Złoty porstnik
Złoty porstnik (Potentilla aurea) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Wopis
Złoty porstnik docpěwa wysokosć wot 5 hač 20 cm.
Spódnje łopjena su pjećličbne, błyšćace, prědku wótro zubate. Pódlanske łopjena su lancetojte. Stołpikowe łopjena su třiličbne.
Muska pihawka
Stejnišćo
Wona rosće na hórskich łukach, suchich trawnikach a we swětłych lisćowych lěsach.
Złoty porstnik
Rozšěrjenje
Rostlina je w horinach srjedźneje a južneje Europy rozšěrjena.
Swětła
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Lichtenberg je z lěta 1350.
Kyriliski alfabet
[[Wobraz:Cyrillic_Europe.PNG|thumb|240px|Rozšěrjenje kyriliskeho alfabeta w europskich statach:
Předźenak
Předźenak je mjeno
Cyrkej
Cyrkej (grjekski kyriaké „Knjezej słušacy“') steji za:
Čerwjeny januškowc
Čerwjeny januškowc abo běły januškowc (Ribes rubrum) je kerk ze swójby kosmačkowych rostlinow.
Łopjena
Měnjate lišćowe łopjena su po wobrysy kulojte, dołho stołpikate, 4 hač 10 centimetrow dołhe a hač do 7 (8) centimetrow šěroke. Wone su tři- hač pjećlapate a na spódku wutrobojte abo přikušene. Łopjenowe lapy su tupe a na kromje zhruba rězane. Łopjenowy delni bok je w młodosći krótko-móškaće kosmaty, pozdźišo nahi. Łopjenowy stołpik je něhdźe tak dołhi kaž łopjeno a runje tak čistozeleny.
Stejnišćo
Wón je jara rědki w niwowych lěsach, wudrjeńcach, kerčinach a na rěčkach. Ma radšo mokru, běłohlinowu, wutkatu pódu.
Rozšěrjenje
Čerwjeny januškowc je w nimale cyłej Europje rozšěrjeny. Dźiwi wustupuje jenož w Belgiskej, Nižozemskej, Francoskej, Němskej a Italskej, w zbytnej Europje je z kultury wodźiwjeny.
Švenčionėliai
thumb|left
Němsko-hornjoserbska lisćina městnych mjenow
Tuta lisćina wobsahuje němske městne mjena a jich serbske přełožki. Žórła su we hłownym Serbski prawopisny słownik, słowniki Arnošta Muki, Filipa Rězaka a Jurja Krala a datowa banka Serbskeho instituta.
Ljachawičy
Maja něhdźe jednaće tysac wobydlerjow.
Zarajsk
thumb|left
Jabłońc
Wobydlerstwo a rěč
Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 24,3 %.
Turka (Ukraina)
Ma něhdźe sydom tysac wobydlerjow.
Wojerecy
Wobchad
Wojerecy leža při křižowanišću zwjazkoweju dróhow B 96 (do Budyšina a Złeho Komorowa) a B 97 (do Drježdźan a Choćebuza). Nimo toho wjedźe tež železniska čara Lipsk–Falkenberg–Zhorjelc přez město. We wosobowym wobchadźe wobstejitej zwiskaj do Lipska (ze S-Bahnu) a Zhorjelca (přez liniju OE 64, tak mjenowany shuttle jězorina-Nysa).
Zestajenkowe rostliny
Wužiwanje
Wulke mnohosć na družinach a jich sortow so jako pyšne rostliny we wšěch dźělach swěta wužiwaja. Wone so do parkow a zahrodow plahuja abo słuža jako rězne a suche kćenja.
Geocentriska šěrokosć
Jako geocentriska šěrokosć (ψ) so w geowědach ta šěrokosć mjenuje, kotraž městny wektor wot zemskeho srjedźišća do kruteho dypka na zemskim powjerchu z ekwatorowej runinu zapřijima.
Chwačanska cyrkej
Chwačanska cyrkej (Cyrkej K dobremu pastyrjej) je ewangelsko-lutherska cyrkej w Chwaćicach w Budyskim wokrjesu. Wona słuži ewangelskej wosadźe Chwaćicy w cyrkwinskim wobwodźe Budyšin-Kamjenc ewangelskeje krajneje cyrkwje w Sakskej a słuša k najmłódšim wosadnym cyrkwjam Budyskeho kraja. Wot jeje załoženja hač do 1930tych lět je so tu tež serbsce prědowało. Wot lěta 2022 słuša Chwačanska wosada zhromadnje z Njeswačidłom, Minakałom, Rakecami a Klukšom k wulkowosadźe Hornjołužiska hola a haty.
Chwačanski kěrchow nadeńdźe so blisko cyrkwje na jeje zapadnym boku. Tu steji tež wojerski pomnik za padnjenych Prěnjeje swětoweje wójny z lěta 1924 ze serbskim napisom při delnim dźělu.
Wosada
Do Chwačanskeje wosady słušeja nimo Chwaćic samych tež přewažnje ewangelske wjeski Dalicy, Ješicy, Křiwa Boršć a Mała Dubrawa kaž tež ewangelscy wobydlerjo z Boranec, Lutobča a Měrkowa.
Širvintos
Sydlišćo je so w lěće 1475 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1950 měšćanske prawa. Wulka židowska wosada (1897: 75 % ) je so přez holocaust dospołnje zničiła.
Almazán
thumb|Almazán Almazán (arabsce za „wobtwjerdźene městno“) je město w Španiskej, w regionje Kastilija a Leon, w prowincy Soriji.
Alois Mrštík
Alois Mrštík (* 14. oktobra 1861 w Jimramowje; † 24. februara 1925 w Brnje) bě wuznamny zastupnik nowočěskeho realistiskeho romana a dramatikar.
Letiska
Rěče
Hłowna a hamtska rěč Letiskeje je letišćina, baltiska rěč, kotraž je přiwuzna z litawšćinu. Wosebje we wjetšich městach rěči so pak tež rusce.
Kjachta
Sydlišćo je so w lěće 1727 załožiło a ma wot lěta 1805 měšćanske prawa.
Jakub Nowak
Nowak bě wot 1847 čłon Maćicy Serbskeje a wot 1850 do 1858 sobustaw jeje wuběrka. Tohorunja bě z čłonom Budyskeje Bjesady a Towarstwa swj. Cyrila a Metoda.
Pius VIII.
thumb|Bamž Pius VIII.
Karakum
Pusćina leži zapadnje rěki Amudarja a słuša nimale dospołnje do turkmenskeho teritorija. Jeničce při sewjernej kromje ma tež Uzbekistan swój podźěl. Karakum wučini někak 90 % cyłkowneho teritorija Turkmenistana a je wjetša hač 400.000 km². Přez južny dźěl dla kontinentalneho połoženja nimoměry sucheje kónčiny wjedźe z lěta 1950 1445 kilometrow dołhi Karakumski kanal z wodu Amudarje směr Kaspiskeho morja.
Snježnogorsk (oblasć Murmansk)
Ma něhdźe 12 tysac wobydlerjow.
Wulka motawa
Wopis
Wulka motawa docpěwa wysokosć wot 30 hač 100 cm.
Kćenja
Kćěje wot junija hač awgusta. Kćenja steja w hač do 3 cm dołhich, płonych, dwudźělnje zarjadowanych kłóskach a maja 1,5 cm dołhimi kochtami. Delnje přikrywne pluwizny su sydomnerwne. Kryjace pluwizny docpěwaja dołhosć wot 7 hač 8 mm.
Rólna smjerdnička
Kćenja
Kćěje wot nalěća hač do nazymy, tuž wot junija hač do oktobra, při miłym wjedrje samo hač do zažneje zymy. Kćenja su złote a wutworja dołho stołpikate hłójčki z přeměrom wot 10 hač do 20 mm. Přikrywne łopješka su runje dołhe. Jazykowe kćenja su kaž rołkowe kćenja žołte, steja jenož w jednej rjedźe a docpěja dołhosć wot 7 hač do 15 mm.
Kretaski šelnik
Kretaski šelnik (Marrubium peregrinum) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Ramnow
Ramnow ( Rammenau ) je sakska wjes a gmejna w hornjołužiskim wokrjesu Budyšin. Ma 1456 wobydlerjow.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Ramnow je z lěta 1230.
Wšědna błótowka
Wšědna błótowka (Limosella aquatica) je rostlina ze swójby putnikowych rostlinow (Plantaginaceae).
Selenc
Selenc (Salsola) je ród ze swójby šćěrjencowych rostlinow (Amaranthaceae).
Koblicy
Koblicy je pomjenowanje:
Chodoriw
Ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow.
Hinc Šewc
Wědomostna karjera
Krakowska Jagiellonska Uniwersita spožči jemu čestne doktorstwo. Wot lět 1988 bě wón rjadny čłon Sakskeje akademije wědomosćow. Nimo toho bě wukrajny sobustaw Pólskeje akademije wučenosće w Krakowje.
Litawšćina
Zažne stawizny
Přichad Baltow w dźensnišim sydlerskim teritoriju so do třećeho lěttysac před Christusom datuje. Přepytowanje wot mjenow wodźiznow je pokazało, zo baltiski sydlerski teritorij so je něhdy wot Wisły hač Moskwy a Kiewa wupřestrěł – wězo smě so wot ćeńkeho wobsydlenja wuchadźeć. Baltiske ludy buchu tu pozdźišo wot ekspandowacych Słowjanow asimilowane.
Konsonanty
Při najwjetšich konsonantach je palatalizacija woprawdźe fonemiska. Na nimale-minimalnych porow njefaluje, na př. anglų „Jendźelčanow (Gen. Pl.)“ porno anglių  „wuhlow (Gen. Pl.)“; woprawdźite minimalne pory so tola wobmjezuja zmjeńša na gramatiske fenomeny, na př. sunkus „ćežki (Nom. Sg. m.)“ porno sunkius  „ćežke, ćežcy (Akk. Pl. m.)“. Přikład za leksikaliski woprawdźity minimalny por –  je žodo  „wón wupraji“ porno žiodo  „wón někoho hubu wočini“.
Gramatika
Litawšćina ma dwaj genusaj a numerusaj. Dźensniša litawšćina ma 7 padow, ale stara litawšćina je 10 padow měła.
Wjerchnjetulomskij
Ma něhdźe połdra tysac wobydlerjow.
Čorny januškowc
Čorny januškowc (Ribes nigrum) je kerk ze swójby kosmačkowych rostlinow (Grossulariaceae). Dalše serbske mjeno je čorny janski jahodowc. Jeho płód je čorna janska jahodka.
Niska maslenka
Rozšěrjenje
Niska maslenka je w Europje z wuwzaćom Arktisy, sewjernej Africe, Aziji a Kawkazu rozšěrjena.
Serbski kulturny leksikon
Serbski kulturny leksikon ( Sorbisches Kulturlexikon) je dotal najwjetša němskorěčna přiručka wo serbskich temach. Wuńdźe jako projekt Serbskeho instituta w prěnim nakładźe 2014 w Ludowym nakładnistwje Domowiny. Pod nawodom wudawarjow Dietricha Šołty a Franca Šěna a ze sobudźěłom Susanny Hozyneje, Marije Měrćinoweje a Anje Pohončoweje nastachu 230 zapisow z pjera něhdźe 80 awtorow.
Istra (město)
Sydlišćo je so w lěće 1589 załožiło a ma wot lěta 1781 měšćanske prawa.
Lukas Rietzschel
Z pjasću do swěta bić
W romanje wopisuje Rietzschel dźěćatstwo a młodźinu dweju bratrow (Philippa a Tobiasa), kiž wotrosćetaj w fiktiwnej hornjołužiskej wjesce „Neschwitz“. Jednanje je zasydlene w blišej wokolinje serbskeho katolskeho kraja, mjenowane městna su na přikład Kamjenc, Halštrow, Porchow a Pančicy. Při tym tematizuje hłownje wliw prawicarskeje młodźinskeje kultury we wuchodnej Sakskej, mjez druhim tež nadpady na Serbow, ale tež hospodarske ćeže 1990tych a 2000tych lět. Roman wobhladowaše so wot wjele kritikarjow jako wažne dźěło k rozumjenju wuchodneje Němskeje a wosebje rozmacha prawicarstwa w tutych kónčinach.
Riad
Geografija
Město nadeńdźe so wosrjedź Arabskeje połkupy w regionje Nadźd. Riad leži we wysokosći 600 metrow a je wobdaty wot pusćiny.
Modłej
Najwjetše města při Modłeji su Grima, Worcyn, Jiłow w Sakskej a Bitterfeld-Wolfen w Saksko-Anhaltskej.
Snowsk
Ma něhdźe jednaće  tysac wobydlerjow.
Chyriw
Sydlišćo je so w lěće 1374 prěni raz naspomniło. Wot lěta 1528 ma měšćanske prawa. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Widjajewo
Sydlišćo je so w lěće 1958 załožiło.
Bayerski pasnik
Bayerski pasnik (Phleum hirsutum) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Hórski januškowc
Łopjena
Měnjate łopjena su stołpikate, třilapate hač pjećlapate a hrubje zubate. Wone steja na krótkich wurostkach w hustych promjenjach a docpěja dołhosć wot 2 hač 4 cm. Łopjency maja třiróžkaty hač kulojty wobrys a docpěja šěrokosć wot 3 hač do 5 cm, su na hornim boku blědźe zelene, na delnim boku tróšku błyšćace. Jich stołpiki su žałzojće kosmičkate.
Karksi-Nuia
Sydlišćo je so w lěće 1248 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1994 měšćanske prawa.
Edirne
Edirne (prjedy Adrianopel, Одрин Odrin) je wulkoměsto na samym sewjerozapadźe Turkowskeje, při hranicy z Bołharskej a Grjekskej. Nadeńdźe so něhdźe 230 kilometrow zapadnje Istanbula we wuchodnej Thrakiskej, europskim dźělu Turkowskeje a ma něhdźe 165.000 wobydlerjow.
Čorny rulik
Wědomostne mjeno
Mjeno roda Atropa je wot mjena grjekskeje dóńtoweje bohowki Atropos "njewotwobroćomny" (němsce "unabwendbar") wotwodźene.
Rulik
Rulik (Atropa) je ród ze swójby wrónidłowych rostlinow (Solanaceae). Dalšej serbskej mjenje stej błudna wišeń, čertowa wišeń.
Měsačk
Měsačk (astronomiska symbol: 16px|☾; łaćonsce: Luna) je jenički přirodny satelit zemje, a pjaty najwjetši satelit w słóncowym systemje.
Kašira
thumb|left
Železniska čara Budyšin–Wojerecy
Železniska čara Budyšin–Wojerecy (čo. 6579) bě pódlanska čara w Sakskej, kotraž wjedźeše w Hornjej Łužicy z Budyšina přez Njeswačidło a Rakecy do Wojerec. W lěće 2001 je so železniski wobchad na čarje zastajił.
Klemens XIV.
thumb|Bamž Klemens XIV.
Jemu slědowaše Giovanni Angelo Braschi jako bamž Pius VI.
Rubježny hród
Pućowanska šćežka z Dažinka přez Rubježny hród a Čornobóh do Budestec je wotrězk dalokošćežki „Němska jednota“, kotraž wjedźe ze Zhorjelca do Aachena.
Indiska pozdatna truskalca
thumb| Duchesnea indica
Mjetelowy bóz
thumb|Mjetelowy bóz z někotrymi mjetelemi thumb|Běłe [[kćenje|kćenja]]
Kćenja
Na nektar bohate kćenja předewšěm mjetele přiwabjeja.
Jaworiw
Ma něhdźe 13 tysac wobydlerjow.
Wšědny šišak
Wšědny šišak (Scutellaria galericulata) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Mitaš
Mjeno pochadźa kaž Mič a Mička wot starosłowjanskeho předmjena Mětislav (wot *mětati = „mjetać“).
2. decembra
19. lětstotk
thumb|120px|Pětr II. (* 1825)
1680
1680 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Rutulšćina
Rěči so wot něhdźe 47.000 ludźi.
Franc Moric Domaška
mini|upright|Franc Moric Domaška
Blakaty klep
Klep je rostlina ze swójby aronowych rostlinow (łaćonsce: Arum maculatum, Araceae). Dalše serbske mjeno je aronowa broda.
Biržai
Ma něhdźe jednaće tysac wobydlerjow.
Nowokuznjeck
thumb|left Nowokuznjeck ( Новокузнецк; 1618–1622 Kuznjeckij ostrog/ Кузнецкий острог, 1622–1931 Kuznjeck-Sibirskij/ Кузнецк-Сибирский, 1931–1932 Nowokuznjeck, 1932–1961 Stalinsk/ Сталинск) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při rěce Tom w Kemerowskej oblasći něhdźe 180 kilometrow južnje Kemerowa a něhdźe 300 kilometrow wuchodnje Nowosibirska.
Bjarozawka
Leži něhdźe 110 kilometrow wuchodnje města Hrodna a něhdźe 30 kilometrow juhowuchodnje Lidy při lěwym brjoze Njemena.
Dulojty pasnik
Dulojty pasnik (Phleum bertolonii) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).